Wikipèdia ocwiki https://oc.wikipedia.org/wiki/Acu%C3%A8lh MediaWiki 1.48.0-wmf.3 first-letter Mèdia Especial Discutir Utilizaire Discussion Utilizaire Wikipèdia Discussion Wikipèdia Fichièr Discussion Fichièr MediaWiki Discussion MediaWiki Modèl Discussion Modèl Ajuda Discussion Ajuda Categoria Discussion Categoria Portal Discussion Portal Projècte Discussion Projècte TimedText TimedText talk Mòdul Mòdul Discussió Event Event talk 0 547 2512299 2486958 2026-11-05T20:40:10Z Dostojewskij 20932 /* Naissenças */ [[Douglass North]]: † 2015 2512299 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} {{novembre}} == Eveniments == * [[1914]] - [[Reialme Unit]] annexa l'[[illa]] de [[Chipre]] e, aliat amb [[França]], declara guèrra a l'[[Empèri Otoman]]. * [[1916]] - Los emperaires d'[[Alemanha]] e [[Àustria-Ongria]] proclaman lo [[reialme de Polonha]]. * [[1945]] - [[Colómbia]] tornès membre de las [[Nacions Unidas]]. * [[1968]] - [[Richard Nixon]] es elegit president dels [[Estats Units d'America]] * [[1992]] - Lo [[Conselh d'Euròpa]] apròva la [[Carta Europèa de las Lengas Regionalas o Minoritàrias]], CELRM. * [[1996]] - [[Bill Clinton]] es reelegit president dels [[Estats Units d'America]] * [[2006]] - [[Saddam Hussein]], ex-president d'[[Iraq]], es condemnat a la forca. == Naissenças == * [[1615]] - Sultan [[Ibrahim Ièr de l'Empèri Otoman]] (m. [[1648]]) * [[1851]] - [[Charles Dupuy]], primièr ministre de França (m. [[1923]]) * [[1854]] - [[Pau Sabatièr]], quimista occitan, Prèmi Nobel (m. [[1941]]) * [[1886]] - [[Josep Sebastià Pons]], escrivan rosselhonés (m. [[1962]]) * [[1913]] - [[Vivien Leigh]], actritz inglesa (m. [[1967]]) * [[1920]] - [[Douglass North]], economista american, Prèmi Nobel (m. [[2015]]) * [[1930]] - [[Jan Peder Syse]], primièr ministre de Norvègia (m. [[1997]]) * [[1931]] - [[Ike Turner]], cantaire american (m. [[2007]]) * [[1938]] - [[Joe Dassin]], cantaire e compositor francés e american (m. [[1980]]) * [[1940]] - [[Jaime Roldós Aguilera]], president d'Eqüator (m. [[1981]]) * [[1941]] - [[Art Garfunkel]], cantaire e compositor american * [[1947]] - [[Rubén Juárez]], cantaire argentin de tango (m. [[2010]]) * 1947 - [[Franco Trappoli]], politician socialista italian * [[1948]] - [[William Daniel Phillips]], fisician american, Prèmi Nobel * [[1950]] - [[Thorbjørn Jagland]], primièr ministre de Norvègia * [[1952]] - [[Teresa Rabal]], cantaira e actritz espanhòla * [[1959]] - [[Bryan Adams]], musician canadian * [[1965]] - [[Patrici Pojada]], istorian, lingüista e cercaire occitan * [[1981]] - [[Florian Genton]], jornalista francés == Decèsses == * [[1459]] - [[John Fastolf]], militar anglés (n. [[1378]]) * [[1867]] - [[Santiago Derqui]], president d'Argentina (n. [[1809]]) * [[1879]] - [[James Clerk Maxwell]], fisician escocés (n. [[1831]]) * [[1914]] - [[August Weismann]], biologista e zoologista alemand (n. [[1834]]) * [[1930]] - [[Christiaan Eijkman]], mètge e patologista neerlandés, Prèmi Nobel (n. [[1858]]) * [[1944]] - [[Alexis Carrel]], cirurgian francés, Prèmi Nobel (n. [[1873]]) * [[1955]] - [[Maurice Utrillo]], pintor francés (n. [[1883]]) * [[1956]] - [[Art Tatum]], pianista de [[jazz]] american (n. [[1909]]) * [[1975]] - [[Edward Lawrie Tatum]], genetician american, Prèmi Nobel (n. [[1909]]) * [[1977]] - [[René Goscinny]], escrivan, scenarista de benda dessenhada francés,creator d'[[Asterix]] (n. [[1926]]) * [[1982]] - [[Jacques Tati]] (nascut Tatischeff), actor e director francés de [[cinèma]] (n. [[1908]]) * [[1989]] - [[Vladimir Horowitz]], pianista rus (n. [[1903]]) * [[1992]] - [[Jan Oort]], astronòm neerlandés (n. [[1900]]) * [[2006]] - [[Bülent Ecevit]], primièr ministre de Turquia (n. [[1925]]) * [[2022]] - [[Aaron Carter]], cantaire, cantautor e raper estatunidenc (n. [[1987]]) ---- Vejatz tanben: * [[4 de novembre]] | [[6 de novembre]] * [[genièr]] | [[febrièr]] | [[març]] | [[abril]] | [[mai]] | [[junh]] | [[julhet]] | [[agost]] | [[setembre]] | [[octobre]] | [[novembre]] | [[decembre]] * [[Calendièr d'eveniments]] (los 366 jorns de l'an). [[Categoria:Jorns]] kl76qw188amckviv5m5n4pcsqzk3n2y 0 2988 2512363 2505279 2026-11-06T07:32:36Z Westseax 65785 Pagina reescricha per reflectir l’omogeneïzacion del meteis article 2512363 wikitext text/x-wiki {{1000 fondamentals}} {{Infobox País | nom = Reialme Unit de Grand Bretanha e Irlanda del Nòrd | imne_nacional = {{Bes | «[[God Save the Queen|God Save the King]]» ([[anglés]]) | (en occitan: «Dieu salva lo rei») }}<ref name="r1">"National Anthem", The Royal Family. https://www.royal.uk/encyclopedia/national-anthem</ref> | devisa = {{Bes | «Dieu et mon droit» ([[francés]]) | (en occitan: «Dieu e mon dreit») }} | autre_simbòl = Utilizadas en relacion amb Escòcia (dreita) e alhors (esquèrra) | autre_simbòl_tipe = [[Fichièr:Coat_of_arms_of_the_United_Kingdom_(2022,_both_variants).svg|200px]] | mapa = Europe-UK_(orthographic_projection).svg | legenda mapa = | etiqueta_capitala = | capitala = [[Londres (Anglatèrra)|Londres]] | mai_granda_vila = [[Londres (Anglatèrra)|Londres]] | latitud = | longitud = | lengas_oficialas = [[anglés]] (''de facto'') | lengas reconegudas = [[cornic]], [[galés]], [[Scòts (lenga)|scòts]], escocés d'Ulster, [[gaelic escocés]], [[gaelic irlandés]], lenga de signes britanica<ref name="r2">"List of declarations made with respect to treaty No. 148", Council of Europe. http://conventions.coe.int/treaty/Commun/ListeDeclarations.asp?CL=ENG&NT=148&VL=1</ref><ref name="r3">"Welsh language on GOV.UK – Content design: planning, writing and managing content – Guidance", gov.uk. https://www.gov.uk/guidance/content-design/welsh-language-on-gov-uk "Welsh language scheme", GOV.UK. https://www.gov.uk/government/organisations/department-for-transport/about/welsh-language-scheme "Welsh language scheme", GOV.UK. https://www.gov.uk/government/organisations/home-office/about/welsh-language-scheme</ref> | grops_etnics = {{Bes | 83,1 % [[Blanc (uman)|Blanc]]s | 8,6 % [[Asiatic (uman)|Asiatic]]s | 3,7 % [[Negre (uman)|Negre]]s | 2,7 % [[Mestís|Mestisses]] | 2,0 % Autres }} | grops_etnics_an= 2021 | grops_etnics_ref= (recensaments d'Anglatèrra e del País de Galas e d'Irlanda del Nòrd tenguts en 2021 ; aquel d'Escòcia, remandat en 2022 ; las donadas per tot lo Reialme Unit son una estimacion de l'ONS alinhada al 21 de març de 2021)<ref name="r4">"Table 06: UK06 - Ethnic group by sex by age, United Kingdom", Census-based statistics UK: 2021, Office for National Statistics, 27 June 2025. https://www.ons.gov.uk/peoplepopulationandcommunity/populationandmigration/populationestimates/datasets/censusbasedstatisticsuk2021</ref> | religion = {{Bes | 46,6 % [[Cristianisme]] | 37,6 % [[Ateïsme|Sens religion]] | 6,0 % [[Islam]] | 1,6 % [[Indoïsme]] | 2,2 % Autres | 5,9 % Non declarat }} | religion_an = 2021 | religion_ref = <ref name="r5">"Table 07: UK07 - Religion by sex by age, United Kingdom", Census-based statistics UK: 2021, Office for National Statistics, 27 June 2025. https://www.ons.gov.uk/peoplepopulationandcommunity/populationandmigration/populationestimates/datasets/censusbasedstatisticsuk2021</ref> | gentilici = Britanic, Britanica | tipe_govèrn = [[Monarquia constitucionala|monarquia constitucionala parlamentària]] unitària (descripcion alternativa « estat d'union », avançada per Vernon Bogdanor e d'autres,<ref name="r6">Bradbury, Jonathan, "Constitutional Policy and Territorial Politics in the UK: Volume 1: Union and Devolution 1997–2012", Policy Press, 2021. https://books.google.com/books?id=c3QWEAAAQBAJ&q=%2522union+state%2522+UK+unitary&pg=PA19</ref> cada còp mai influenta dempuèi la devolucion dels ans 1990 ;<ref name="r7">Leith, Murray Stewart, "Political Discourse and National Identity in Scotland", Edinburgh University Press, 2012. https://books.google.com/books?id=PeBvAAAAQBAJ&q=Uk+%2522unitary+state%2522&pg=PA39</ref> un estat d'union manten l'autoritat centrala mas reconeis los dreches e las estructuras istòricas de sas partidas<ref name="r8">Gagnon, Alain-G.; Tully, "Multinational Democracies", Cambridge University Press, 2001. https://books.google.com/books?id=g0ahE2fTxS0C&q=%2522union+state%2522+UK+unitary&pg=PA47 Bogdanor, Vernon, "Constitutional Reform in the United Kingdom: Practice and Principles", Hart Publishing, 1998. https://books.google.com/books?id=YEEgDsCYmbQC&q=%2522union+state%2522+UK+unitary&pg=PA18</ref>) | títols_dirigents = | dirigents = | cap_títol1 = Monarca | cap1 = [[Carles III (Reiaume Unit)|Carles III]] | cap_títol2 = Primièr ministre | cap2 = [[Andy Burnham]] (P.T.) | cap_títol3 = | cap3 = | cap_títol4 = | cap4 = | tipe_formacion = Actes d'Union d'Anglatèrra e d'Escòcia | data_formacion = 1èr de mai de 1707 | superfícia_reng = 78 | superfícia_totala = 244376 | superfícia_an = | superfícia_ref = <ref name="r9">"Standard Area Measurements for Administrative Areas (December 2023) in the UK", Open Geography Portal, Office for National Statistics, 31 May 2024. https://geoportal.statistics.gov.uk/datasets/ons::standard-area-measurements-for-administrative-areas-december-2023-in-the-uk/about</ref> | percentatge_aiga = 1,34 | percentatge_aiga_an = | percentatge_aiga_ref = | populacion_reng = 21 | populacion_totala = 68265209 | populacion_an = 2023 | populacion_ref = <ref>{{Ref-web |autor=Office for National Statistics (ONS) |títol=Population estimates for the UK, England, Wales, Scotland and Northern Ireland: mid-2023 |url=https://www.ons.gov.uk/peoplepopulationandcommunity/populationandmigration/populationestimates/bulletins/annualmidyearpopulationestimates/latest |data=8 d'octobre de 2023 |consulta=24 d'octobre de 2024}}</ref> | densitat = 281 | PIB = USD 4 268 000 mil. | PIB_an = 2026 | PIB_ref = <ref name="r10">"World Economic Outlook Database (October 2026 Edition)", www.imf.org, International Monetary Fund, 13 October 2026. https://data.imf.org/en/Data-Explorer?datasetUrn=IMF.RES:WEO(9.0.0)</ref> | moneda = [[Liura esterlina]] | còde_moneda = GBP | indicatiu_telefonic = +44 | còde_país = UK | fus_orari = [[UTC]]+00:00 | domeni_internet = [[.uk]] | organizacions_internacionalas = [[ONU]] | nòtas = }} Lo '''Reialme Unit de Grand Bretanha e d'Irlanda del Nòrd''' ('''Reialme Unit''', tanben '''Bretanha''') es un país d'Euròpa del Nòrd-Oèst, al larg del continent. L'usatge de « Bretanha » es mesclat : ''The Guardian'' e ''The Telegraph'' lo tractan coma sinonim del Reialme Unit ; la guida d'estil de gov.uk prefèr « Reialme Unit » e « Reialme Unit », mas « ambaissada britanica ».<ref name="r14">"Guardian style guide: U", The Guardian, 23 April 2021. https://www.theguardian.com/guardian-style-guide-u</ref><ref name="r15">"Places", The Telegraph, 25 July 2025. https://www.telegraph.co.uk/style-book/places/</ref><ref name="r16">"Style guide - A to Z - Guidance - GOV.UK", www.gov.uk. https://www.gov.uk/guidance/style-guide/a-to-z#great-britain</ref> Compren Anglatèrra, Escòcia, País de Galas e Irlanda del Nòrd (l'Illa de Man, Guernesey e Jersey son de Dependéncias de la Corona, pas de partidas del Reialme Unit), amb mai de 69 milions d'estatjants en 2025. Inclutz Grand Bretanha, lo nòrd-èst d'Irlanda e la màger part de las illas mai pichonas de las Illas Britanicas, sus 244 376 km2. A una frontièra tèrra amb la Republica d'Irlanda e es delimitat per l'Ocean Atlantic, la Mar del Nòrd, la Marga, la Mar Celtica e la Mar d'Irlanda ; ten la sobeiranetat sus las Dependéncias de la Corona e los Territòris Britanics d'otramar. Londres es la capitala e la mai granda vila d'Anglatèrra e del Reialme Unit ; Edimborg, Cardiff e Belfast son las capitalas d'Escòcia, del País de Galas e d'Irlanda del Nòrd. Las Illas Britanicas son contunhament abitadas dempuèi lo Neolitic. La conquista romana comencèt en 43 aprèp Jèsus-Crist ; los Romans partiguèron entre 383 e 410 ; l'establiment dels Anglo-Saxons comencèt cap a 450 ; los Normands conquistèron Anglatèrra en 1066. Lo ròtle de la monarquia se reduguèt al sègle XVII, mai que mai per la Guèrra Civila anglesa. Anglatèrra e Escòcia s'uniguèron en 1707 per lo Tractat d'Union coma Reialme de Grand Bretanha. Las Actas d'Union de 1800 apondèron lo Reialme d'Irlanda, çò qu'engendrèt lo Reialme Unit de Grand Bretanha e d'Irlanda en 1801. La màger part d'Irlanda s'anèt en 1922 coma Estat Liure d'Irlanda ; la lei de 1927 sus los títols reials e parlamentaris creèt l'actual Reialme Unit. Lo Reialme Unit foguèt lo primièr país industrializat e la primièra poténcia del mond per la màger part dels sègles XIX e XX, mai que mai pendent la ''Pax Britannica'' (1815–1914). L'Empèri Britanic menèt l'economia del sègle XIX gràcias a la prosperitat agricòla, al domini comercial, a la capacitat industriala, a la tecnologia e a l'ascension de Londres coma centre financièr màger. Dins los ans 1920 cobrissiá environ un quart de las tèrras e de la populacion del mond, lo mai grand empèri de l'istòria. Las doas guèrras mondialas damatgèron l'economia de Bretanha e la descolonizacion liberèt la màger part de las colonias. Lo Reialme Unit es una monarquia constitucionala e una democracia parlamentària amb una constitucion pas escrita (actas del Parlament, jutjaments de tribunals, tradicions, convencions)<ref name="r17">"What is the UK Constitution?", The Constitution Unit of UCL, 9 August 2018. https://www.ucl.ac.uk/constitution-unit/what-uk-constitution/what-uk-constitution</ref> e tres juridiccions : Anglatèrra e País de Galas, Escòcia, Irlanda del Nòrd. Escòcia, País de Galas e Irlanda del Nòrd an de govèrns e de parlaments pròpris amb de poders descentralizats. Es un país desvolopat amb una economia avançada, entre las mai grandas per PIB nominal e un exportator e importador de primièr plan. Coma Estat nuclear amb un dels pressupausats de defensa los mai nauts, a una de las fòrças armadas mai fòrtas d'Euròpa. La cultura britanica a una influéncia mondiala, mai que mai dins lo mond anglofòn e lo Commonwealth, e sa lei e sa politica an formatjat mantun ancian territòri colonial. Es una granda poténcia e membre de nombrosas organizacions internacionalas. == Etimologia e terminologia == Las Actas d'Union de 1707 uniguèron Anglatèrra e Escòcia « en un sol Reialme jos lo nom de Grand Bretanha » (las Actas de 1800 emplegavan « Reialme Unit de Grand Bretanha e d'Irlanda »).<ref name="r18">"The Treaty (act) of the Union of Parliament 1706", Scots History Online. http://www.scotshistoryonline.co.uk/union.html Barnett, Hilaire; Jago, Robert, "Constitutional & Administrative Law", Routledge, 2011. https://books.google.com/books?id=LYc1tSYonrQC&pg=PA165</ref> « Reialme Unit » foguèt ocasionalament emplegat per lo Reialme de Grand Bretanha, que son nom oficial entre 1707 e 1800 èra « Grand Bretanha ».<ref name="r19">"After the political union of England and Scotland in 1707, the nation's official name became 'Great Britain'", ''The American Pageant, Volume 1'', Cengage Learning (2012); "From 1707 until 1801 ''Great Britain'' was the official designation of the kingdoms of England and Scotland". ''The Standard Reference Work: For the Home, School and Library, Volume 3'', Harold Melvin Stanford (1921); "In 1707, on the union with Scotland, 'Great Britain' became the official name of the British Kingdom, and so continued until the union with Ireland in 1801". ''United States Congressional serial set, Issue 10; Issue 3265'' (1895); Gascoigne, Bamber, "History of Great Britain (from 1707)", History World. http://www.historyworld.net/wrldhis/PlainTextHistories.asp?historyid=ab07</ref> Aprèp la particion d'Irlanda e l'independéncia de l'Estat Liure d'Irlanda en 1922, lo nom venguèt en 1927 « Reialme Unit de Grand Bretanha e d'Irlanda del Nòrd ».<ref name="r20">Cottrell, P., "The Irish Civil War 1922–23", Bloomsbury USA, 2008. https://archive.org/details/irishcivilwar00cott_573</ref> Encara que sobeiranas, las quatre partidas del Reialme Unit son sovent apeladas país ;<ref name="r21">S. Dunn; H. Dawson, "An Alphabetical Listing of Word, Name and Place in Northern Ireland and the Living Language of Conflict", Edwin Mellen Press, 2000 "Changes in the list of subdivision names and code elements", ISO 3166-2, International Organization for Standardization, 15 December 2011. http://www.iso.org/iso/iso_3166-2_newsletter_ii-3_2011-12-13.pdf</ref> lo site web del primièr ministre emplegava « païses dins un país ».<ref name="r22">"Countries within a country", Prime Minister's Office, 10 January 2003. http://www.number10.gov.uk/Page823</ref> Las estatisticas NUTS 1 apèlan Escòcia, País de Galas e Irlanda del Nòrd de « regions » ;<ref name="r23">"Statistical bulletin: Regional Labour Market Statistics". http://www.ons.gov.uk/ons/dcp171778_346117.xml "13.4% Fall In Earnings Value During Recession". http://www.gmb.org.uk/newsroom/fall-in-earnings-value-during-recession</ref> Irlanda del Nòrd es tanben apelada « província ».<ref name="r24">Dunn, Seamus; Dawson, Helen, "An Alphabetical Listing of Word, Name and Place in Northern Ireland and the Living Language of Conflict", Edwin Mellen Press, 2000 Murphy, Dervla, "A Place Apart", Penguin, 1979</ref> La causida del tèrme per Irlanda del Nòrd « pòt èsser polemica ».<ref name="r25">Whyte, John; FitzGerald, "Interpreting Northern Ireland", Clarendon Press, 1991</ref> « Grand Bretanha » designa l'illa, o politicament Anglatèrra, Escòcia e País de Galas ensems ;<ref name="r26">"Guardian Unlimited Style Guide", Guardian News and Media Limited, 19 December 2008. https://www.theguardian.com/styleguide/page/0,,184840,00.html "BBC style guide (Great Britain)", BBC News, 19 August 2002. http://news.bbc.co.uk/1/hi/programmes/radio_newsroom/1099593.stm#g "Key facts about the United Kingdom", Government, citizens and rights, HM Government. http://www.direct.gov.uk/en/Governmentcitizensandrights/LivingintheUK/DG_10012517</ref> es de còps un sinonim lag del Reialme Unit.<ref name="r27">New Oxford American Dictionary: "Great Britain: England, Wales, and Scotland considered as a unit. The name is also often used loosely to refer to the United Kingdom."</ref> « Anglatèrra » es de còps emplegat a tòrt pel Reialme Unit, mai que mai pels estrangièrs.<ref name="r28">"When people say England, they sometimes mean Great Britain, sometimes the United Kingdom, sometimes the British Isles — but never England." — George Mikes, "How To Be An Alien", Penguin, 1946 "England OR United Kingdom (UK)? | Vocabulary | EnglishClub", englishclub.com. https://www.englishclub.com/vocabulary/cw-uk-england.htm</ref> « Bretanha » es un sinonim de Grand Bretanha,<ref name="r29">"Britain Meaning in the Cambridge English Dictionary", dictionary.cambridge.org. https://dictionary.cambridge.org/dictionary/english/britain "Definition of Britain in English by Oxford Dictionaries", Oxford Dictionaries – English. https://en.oxforddictionaries.com/definition/britain</ref><ref name="r30">"Britain definition and meaning", collinsdictionary.com, Collins English Dictionary. https://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/britain</ref> de còps del Reialme Unit.<ref name="r31">"Britain – Definition for English-Language Learners", learnersdictionary.com, Merriam-Webster's Learner's Dictionary. http://learnersdictionary.com/definition/Britain</ref> La guida d'estil del Govèrn del Reialme Unit prefèr « Reialme Unit » levat per las ambaissadas (renomenadas de « Reialme Unit » en « britanica » en 1961),<ref name="r32">"'Cold U.K.' Becomes British", The Times, 21 October 1961</ref><ref name="r33">"Style guide: A to Z", UK Government, 21 November 2024. https://www.gov.uk/guidance/style-guide/a-to-z</ref> mas d'autres documents governamentals accèptan los dos tèrmes.<ref name="r34">Permanent Committee on Geographical Names, "Toponymic guidelines for the United Kingdom", gov.uk, UK Government, 17 May 2023. https://www.gov.uk/government/publications/toponymic-guidelines</ref> Lo Comitat Permanent del Reialme Unit per los Noms Geografics accèpta « Reialme Unit », « Reialme Unit », « R.U. » ; sonque « Grand Bretanha » exclutz sempre Irlanda del Nòrd.<ref name="r34" /> La BBC emplegava istoricament « Bretanha » sonque per Grand Bretanha ; sa guida actuala ditz sonque que « Grand Bretanha » exclutz Irlanda del Nòrd.<ref name="r35">"BBC News style guide – Names", BBC Academy, BBC. https://www.bbc.co.uk/academy/en/articles/art20130702112133537 "Alphabetical checklist", BBC News, BBC. https://www.bbc.co.uk/academy/journalism/news-style-guide/article/art20130702112133551</ref> « Britanic » se rapòrta als afars del Reialme Unit e, en dreit, a la ciutadanetat e a la nacionalitat del Reialme Unit.<ref name="r36">Bradley, Anthony Wilfred; Ewing, Keith D., "Constitutional and administrative law", Pearson Longman, 2007. https://books.google.com/books?id=HT_GS2zgN5QC&pg=PA36</ref> Istoricament cobriguèt l'Empèri e lo Commonwealth ; lo Govèrn del Reialme Unit l'adoptèt per usatge exclusiu en 1961 aprèp aver demandat lo consentiment d'Austràlia, de Canadà e de Nòva Zelanda.<ref name="r37">Curran, James; Ward, "The Unknown Nation: Australia after Empire", Melbourne University Publishing, 2010</ref><ref name="r38">Ward, Stuart, "Untied kingdom: A Global History of the End of Britain", Cambridge University Press, 2023</ref> Las gents se definisson coma britanicas, anglesas, escocesas, galesas, irlandesas del Nòrd o irlandesas,<ref name="r39">"Which of these best describes the way you think of yourself?", Northern Ireland Life and Times Survey 2010, ARK&nbsp;– Access Research Knowledge, 2010. http://www.ark.ac.uk/nilt/2010/Community_Relations/NINATID.html</ref> o per una combinason.<ref name="r40">"Ethnicity and National Identity in England and Wales", Office for National Statistics. https://www.ons.gov.uk/peoplepopulationandcommunity/culturalidentity/ethnicity/articles/ethnicityandnationalidentityinenglandandwales/2012-12-11 Schrijver, Frans, "Regionalism after regionalisation: Spain, France and the United Kingdom", Amsterdam University Press, 2006. https://books.google.com/books?id=u8gZklxHTMUC&pg=PA275</ref> == Istòria == === Abans lo Tractat d'Union === [[File:Stonehenge2007 07 30.jpg|thumb|Stonehenge, Wiltshire : anèl de pèiras, pèiras d'environ 4 m de nautor]] Los Cro-Magnons s'installèron dins la region per vagas dempuèi environ 30 000 ans ;<ref name="r41">[http://news.bbc.co.uk/1/hi/wales/south_west/7069001.stm "Ancient skeleton was 'even older'] ". BBC News. 30 October 2007. Retrieved 27 April 2011.</ref> l'abitatge contunh data del recuol de las glaças, i a environ 11 500 ans.<ref name="r42">"A 12,000-year story - revealing the history of settlers in Britain from the end of the Ice Age to the present day | University of Oxford", ox.ac.uk, 9 February 2018. https://www.ox.ac.uk/news/2018-02-09-12000-year-story-revealing-history-settlers-britain-end-ice-age-present-day</ref> A la fin de la preïstòria, la populacion aparteniá en granda partida a la cultura celtica insulara, amb Bretanha britanica e Irlanda gaelica.<ref name="r43">Koch, John T., "Celtic culture: A historical encyclopedia", ABC-CLIO, 2006. https://archive.org/details/celticculturehis00koch_128</ref> La conquista romana a comptar de 43 e 400 ans de dominacion sus lo sud de Bretanha foguèron seguits per l'invasion anglosaxona, que confinèt la zòna britanica mai que mai al País de Galas, a Cornoalha e, un temps, al Hen Ogledd (nòrd d'Anglatèrra, sud d'Escòcia).<ref name="r44">Davies, "The Welsh Academy Encyclopaedia of Wales", University of Wales Press, 2008</ref> La màger part de las tèrras anglosaxonas venguèt lo Reialme d'Anglatèrra al sègle X.<ref name="r45">"Short Athelstan biography". https://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/athelstan.shtml</ref> Los locutors gaelics del nòrd-oèst de Bretanha (tradicionalament migrants del nòrd-èst d'Irlanda al sègle V)<ref name="r46">Mackie, J.D., "A History of Scotland", Penguin, 1991. https://archive.org/details/historyofscotlan00mack_0/page/18 Campbell, Ewan, "Saints and Sea-kings: The First Kingdom of the Scots", Canongate, 1999</ref> s'uniguèron amb los Pictes per formar lo Reialme d'Escòcia al sègle IX.<ref name="r47">Haigh, Christopher, "The Cambridge Historical Encyclopedia of Great Britain and Ireland", Cambridge University Press, 1990. https://archive.org/details/cambridgehistori0000unse_a9n8/page/30</ref> [[File:Roman Baths in Bath Spa, England - July 2006.jpg|thumb|alt=Fotografia dels banhs que mòstra una zòna rectangulara d'aiga verdastra enrodada de bastiments de pèira jauna amb de pilars. A l'arrièr-plan, la tor de l'abadiá.|Banhs romans, Bath, Somerset : sit roman ben conservat]] Los Normands envasiguèron Anglatèrra en 1066, prenguèron de grandas partidas del País de Galas, conquistèron una bona part d'Irlanda e foguèron convidats en Escòcia, en portant lo feudalisme franc del nòrd e la cultura normanda ;<ref name="r48">Ganshof, F.L., "Feudalism", University of Toronto, 1996. https://archive.org/details/feudalism0000gans_j4b5</ref> l'elita anglonormanda influencièt puèi s'assimilèt a las culturas localas.<ref name="r49">Chibnall, Marjorie, "The Debate on the Norman Conquest", Manchester University Press, 1999. https://books.google.com/books?id=qJl5Jm-IndUC&pg=PA115</ref> Los reis anglés medievals acabèron la conquista del País de Galas mas faliguèron d'annexar Escòcia, qu'afirmèt son independéncia dins la Declaracion d'Arbroath de 1320, en conflicte gaireben permanent amb Anglatèrra.<ref name="r50">"The Declaration of Arbroath", NMS, 3 June 2023. https://www.nms.ac.uk/past-exhibitions/the-declaration-of-arbroath</ref> La Magna Carta (1215) foguèt lo primièr document afirmant qu'a cap de govèrn es pas al-dessús de la lei e que los ciutadans an de dreits protegits.<ref name="r51">"Magna Carta", parliament.uk. https://www.parliament.uk/about/living-heritage/evolutionofparliament/originsofparliament/birthofparliament/overview/magnacarta/ "The contents of Magna Carta", parliament.uk. https://www.parliament.uk/about/living-heritage/evolutionofparliament/originsofparliament/birthofparliament/overview/magnacarta/magnacartaclauses/ "Magna Carta Key Facts", Britannica. https://www.britannica.com/summary/Magna-Carta-Key-Facts</ref> Los monarcas anglés, que tenián de territòris franceses e revendicavan la corona francesa, guerregèron en França, mai que mai pendent la Guèrra de Cent Ans ; los reis escocés faguèron aliança a França.<ref name="r52">Keen, Maurice. [https://www.bbc.co.uk/history/british/middle_ages/hundred_years_war_01.shtml "The Hundred Years' War"] . BBC History.</ref> La Refòrma portèt de conflictes religioses e de glèisas d'Estat protestantas dins cada país.<ref name="r53">[https://www.britannica.com/EBchecked/topic/479892/Protestantism/41558/The-Reformation-in-England-and-Scotland The Reformation in England and Scotland] and [https://www.britannica.com/EBchecked/topic/293754/Ireland/22978/The-Reformation-period Ireland: The Reformation Period & Ireland under Elizabeth I] , Encyclopædia Britannica Online.</ref> La Refòrma anglesa cambièt la politica, la constitucion, la societat e la cultura al sègle XVI, creèt la Glèisa d'Anglatèrra, definiguèt l'identitat nacionala anglesa e cambièt lentament las creanças.<ref name="r54">"English Reformation c1527-1590", The National Archives. https://www.nationalarchives.gov.uk/education/resources/the-english-reformation-c1527-1590/</ref> Lo País de Galas foguèt completament incorporat a Anglatèrra ;<ref name="r55">"British History in Depth&nbsp;– Wales under the Tudors", 5 November 2009. https://www.bbc.co.uk/history/british/tudors/wales_tudors_01.shtml</ref> Irlanda venguèt un reialme en union personala amb la corona anglesa.<ref name="r56">Nicholls, Mark, "A history of the modern British Isles, 1529–1603: The two kingdoms", Blackwell, 1999. https://archive.org/details/historyofmodernb0000nich</ref> Dins la Plantacion d'Ulster del sègle XVII, la Corona confisquèt las tèrras de nòbles gaelics catolics e las balhèt a de colons protestants vengudas d'Anglatèrra e d'Escòcia.<ref name="r57">Canny, Nicholas P., "Making Ireland British, 1580–1650", Oxford University Press, 2003. https://archive.org/details/makingirelandbri00cann</ref> [[File:Adam de Colone (c.1572-1651) - James VI and I (1566–1625), King of Scotland (1567–1625), King of England and Ireland (1603–1625) - PG 2172 - National Galleries of Scotland.jpg|thumb|Jaume VI e I, rei d'Escòcia de 1567 a 1625, d'Anglatèrra e d'Irlanda de 1603 a 1625]] L'Union de las Corònas se faguèt en 1603 quand Jacme VI d'Escòcia eretèt los tròns anglés e irlandés e transferiguèt sa cort a Londres ; los tres reialmes demorèron separats, en gardant lors parlaments, sistèmas juridics e glèisas.<ref name="r58">Ross, D. (2002). ''Chronology of Scottish History''. Glasgow: Geddes & Grosset. p. 56. ; Hearn, J. (2002). ''Claiming Scotland: National Identity and Liberal Culture''. Edinburgh University Press. p. 104. .</ref> A la mitat del sègle XVII, de guèrras ligadas, dont la Guèrra Civila anglesa, menèron a l'execucion de Carles I e a la republica de cort durada del Commonwealth d'Anglatèrra, d'Escòcia e d'Irlanda.<ref name="r59">"English Civil Wars". https://www.britannica.com/EBchecked/topic/187936/English-Civil-Wars; "Scotland and the Commonwealth: 1651–1660", Archontology.org, 14 March 2010. http://www.archontology.org/nations/uk/scotland/01_laws.php</ref> Aprèp la Restauracion, l'interrègne, la Revolucion Gloriosa de 1688, la Declaracion dels Dreits de 1689 (Anglatèrra) e l'Acta de Revendicacion dels Dreits de 1689 (Escòcia) empachèron l'absolutisme reial e la succession catolica ; una monarquia constitucionala e un govèrn parlamentari se desvolopèron.<ref name="r60">Lodge, Richard, "The History of England&nbsp;– From the Restoration to the Death of William III (1660–1702)", Read Books, 2007. https://books.google.com/books?id=EBSpvBxGyqcC</ref> La Societat Reiala (1660) encoratgèt las sciéncias ; lo poder naval e l'exploracion portèron de colonias, mai que mai en America del Nòrd e dins las Caribas.<ref name="r61">"Tudor Period and the Birth of a Regular Navy", Royal Navy History, Institute of Naval History. http://www.royal-navy.org/lib/index.php?title=Tudor_Period_and_the_Birth_of_a_Regular_Navy_Part_Two; Canny, Nicholas, "The Origins of Empire, The Oxford History of the British Empire Volume I", Oxford University Press, 1998. https://books.google.com/books?id=eQHSivGzEEMC</ref> Aprèp d'ensages d'union avortats en 1606, 1667 e 1689, l'iniciativa de 1705 produsiguèt lo Tractat d'Union (1706), ratificat pels dos parlaments. === Union d'Anglatèrra e d'Escòcia === [[File:Articles of Union between England and Scotland 28 Jan 1707.png|thumb|Articles de l'Union entre Anglatèrra e Escòcia, 28 de genièr de 1707]] Lo Reialme de Grand Bretanha se formèt lo 1èr de mai de 1707 per las Actas d'Union de 1707.<ref name="r62">"Articles of Union with Scotland 1707", UK Parliament. http://www.nationalarchives.gov.uk/pathways/citizenship/rise_parliament/docs/articles_union.htm; "Acts of Union 1707", UK Parliament. http://www.parliament.uk/about/living-heritage/evolutionofparliament/legislativescrutiny; "Treaty (act) of Union 1706", Scottish History online. http://www.scotshistoryonline.co.uk/union.html</ref> Lo govèrn de cabinet se desvolopèt jos Robert Walpole, primièr ministre ''de facto'' de 1721 a 1742. Las revòltas jacobitas cercavan de restablir la Maison catolica dels Stuart contra la Maison de Hanòver ; los jacobitas perdèron a Culloden en 1746, e puèi los Montanhòls foguèron assimilats per fòrça en metent fin a l'independéncia feudala dels caps de clans. Las colonias d'America del Nòrd se despartiguèron dins la Guèrra d'Independéncia americana e venguèron los Estats Units ; l'ambicion imperiala se virèt cap a Asia, mai que mai l'Índia.<ref name="r63">Library of Congress, [https://books.google.com/books?id=BQDgr_XvsHoC&pg=PA73 ''The Impact of the American Revolution Abroad''] , p. 73.</ref> Los mercands britanics menèron lo comèrci atlantic d'esclaus, mai que mai entre 1662 e 1807, quand de vaissèls britanics o de las colonias britanicas transportèron gaireben 3,3 milions d'africans, mai que mai cap a las plantacions de las Caribas e tanben cap a America del Nòrd.<ref name="r64">Morgan, Kenneth, "Slavery and the British Empire: From Africa to America", Oxford University Press, USA, 2007. https://books.google.com/books?id=SGcwgJz5rQMC&pg=PA12</ref><ref name="r65">Morgan, Kenneth, "Slavery and the British Empire: From Africa to America", Oxford University Press, US, 2007. https://books.google.com/books?id=SGcwgJz5rQMC&pg=PA15</ref> Aprèp la pression abolicionista, lo Parlament interdiguèt lo comèrci en 1807 e l'esclavatge dins l'Empèri en 1833 ; Bretanha menèt l'abolicion mondiala per un blocatge d'Africa e de tractats.<ref name="r66">[https://www.bbc.co.uk/devon/content/articles/2007/03/20/abolition_navy_feature.shtml Sailing against slavery] . BBC Devon. 2007.; Lovejoy, Paul E., "Transformations in Slavery: A History of Slavery in Africa", Cambridge University Press, 2000. https://archive.org/details/transformationsi0000love/page/290</ref> === Reialme Unit de Grand Bretanha e d'Irlanda === [[File:Victoria in her Coronation robes.jpg|thumb|La reina Victòria amb lo vestit de sacre]] Grand Bretanha e Irlanda votèron caduna una Acta d'Union en 1800, en creant lo Reialme Unit de Grand Bretanha e d'Irlanda lo 1èr de genièr de 1801.<ref name="r67">"The Act of Union", Act of Union Virtual Library. http://www.actofunion.ac.uk/actofunion.htm#act</ref> Aprèp la desfacha de França dins las Guèrras Revolucionàrias e Napoleonicas (1792–1815), lo Reialme Unit venguèt la poténcia navala e imperiala dominanta, e Londres la mai granda vila del mond a comptar de 1830 environ.<ref name="r68">Tellier, L.-N. (2009). ''Urban World History: an Economic and Geographical Perspective''. Quebec: PUQ. p. 463. .</ref> La ''Pax Britannica'' (1815–1914) faguèt de l'Empèri l'egemonia mondial e lo « gendarma mondial ».<ref name="r69">Mathias, P., "The First Industrial Nation: the Economic History of Britain, 1700–1914", Routledge, 2001; Ferguson, Niall, "Empire: The rise and demise of the British world order and the lessons for global power", Basic Books, 2004. https://archive.org/details/empire00nial</ref><ref name="r70">McDougall, Walter A., "20th-century international relations", 4 May 2023. https://www.britannica.com/topic/20th-century-international-relations-2085155</ref><ref name="r71">Sondhaus, L. (2004). ''Navies in Modern World History''. London: Reaktion Books. p. 9. .</ref><ref name="r72">Porter, Andrew, "The Nineteenth Century, The Oxford History of the British Empire Volume III", Oxford University Press, 1998. https://books.google.com/books?id=oo3F2X8IDeEC</ref> Bretanha guerregèt en Guèrra de Crimèa (1853–1856) aliada a l'Empèri Otoman contra Russia ;<ref name="r73">Benn, David Wedgwood, "The Crimean War and its lessons for today", International Affairs, March 2012</ref> aprèp la Revòlta indiana de 1857, lo govèrn de Palmerston prenguèt lo contraròtle dirècte de l'Índia. Lo domini comercial balhèt un contraròtle efectiu sus d'economias coma Asia de l'Èst e America Latina.<ref name="r74">Porter, Andrew, "The Nineteenth Century, The Oxford History of the British Empire Volume III", Oxford University Press, 1998. https://books.google.com/books?id=oo3F2X8IDeEC; Marshall, P.J., "The Cambridge Illustrated History of the British Empire", Cambridge University Press, 1996. https://books.google.com/books?id=S2EXN8JTwAEC</ref> Dins l'èra victoriana (1837–1901), lo liure-escambi e lo ''laissez-faire'' èran favorizats. Dempuèi la Granda Lei de Refòrma (1832), lo dreit de vòte s'espandiguèt ; la lei de 1884 jos Gladstone donèt lo vòte a la màger part dels òmes. La creissença rapida de la populacion e l'urbanizacion causèron de tensions socialas e economicas.<ref name="r75">Tompson, Richard S., "Great Britain: a reference guide from the Renaissance to the present", Facts on File, 2003. https://books.google.com/books?id=H5kcJqmXk2oC&pg=PA63</ref> A la fin del sègle XIX, los govèrns conservators (Disraeli, Salisbury) espandiguèron l'Empèri en Africa, mantenguèron un « esplendid isolament » vèrs las aliança europèas e contenguèron Russia en Asia Centrala (lo Grand Jòc).<ref name="r76">Fromkin, David, "The Great Game in Asia", Foreign Affairs, 1980. https://www.jstor.org/stable/20040512</ref> Canadà, Austràlia e Nòva Zelanda venguèron de dominis autonòms.<ref name="r77">Hosch, William L., "World War I: People, Politics, and Power", Britannica Educational Publishing, 2009</ref> Lo domini industrial foguèt contestat per Alemanha e los Estats Units cap a 1900.<ref name="r78">Zarembka, Paul, "Contradictions: Finance, Greed, and Labor Unequally Paid", Emerald Group Publishing, 2013. https://books.google.com/books?id=NSrwpggmHigC&pg=PP1</ref> L'èra d'Eduard VII (1901–1910) portèt una refòrma sociala e lo govèrn autonòm irlandés coma tèmas intèrns ; lo Labour nasquèt en 1900 dels sindicats e de grops socialistas ; las militantas pel dreit de vòte menavan campanha pel vòte de las femnas.<ref name="r79">Sophia A. Van Wingerden, ''The women's suffrage movement in Britain, 1866–1928'' (1999) ch 1.</ref> === Guèrras mondialas e particion d'Irlanda === [[File:Wreaths Are Laid at the Cenotaph, London During Remembrance Sunday Service MOD 45152052.jpg|thumb|Depaus de coronas al Cenotaph, Londres, lo dimenge del Remembrança]] [[File:Spitfire and Hurricane in the Battle of Britain Memorial Flight.jpg|thumb|Spitfire e Hurricane, Battle of Britain Memorial Flight]] Bretanha foguèt un Aliat principal que venquèt las Poténcias Centralas dins la Primièra Guèrra Mondiala (1914–1918), en batalhant amb França, Russia e (a comptar de 1917) los Estats Units a travèrs l'Empèri e Euròpa, mai que mai sul Frònt Occidental.<ref name="r80">Turner, John (1988). ''Britain and the First World War''. London: Unwin Hyman. pp. 22–35. .</ref><ref name="r81">Westwell, I.; Cove, D. (eds) (2002). ''History of World War I, Volume 3''. London: Marshall Cavendish. pp. 698, 705. .</ref> La guèrra de trencadas tuèt una part granda d'una generacion d'òmes ; Bretanha sofriguèt 2,5 milions de victimas e acabèt amb un deute nacionala enòrma.<ref name="r81" /> La lei de 1918 sus la Representacion del Pòble donèt lo vòte a totes los òmes adultes e a la màger part de las femnas adultas.<ref name="r81" /> Bretanha joguèt al Conselh Executiu de la Societat de las Nacions e recebèt de mandats sus d'ancianas colonias alemandas e otomanas ; jos Lloyd George, l'Empèri atenhèt son extension maximala, un cinquen de las tèrras e un quart de la populacion del mond.<ref name="r82">Turner, J. (1988). ''Britain and the First World War''. Abingdon: Routledge. p. 41. .</ref> Cap a mitat dels ans 1920, la màger part de la gent podiá escotar la ràdio de la BBC ;<ref name="r83">"100 years of radio since Marconi's big breakthrough", Ofcom, 15 June 2020. https://www.ofcom.org.uk/about-ofcom/latest/features-and-news/100-years-of-radio</ref><ref name="r84">Linfoot, Matthew, "History of the BBC: The origins of BBC Local Radio", BBC. https://www.bbc.com/historyofthebbc/research/local-radio</ref> la television experimentala comencèt en 1929 e lo primièr servici regular de la BBC Television en 1936.<ref name="r85">"History of the BBC: 1920s", BBC. https://www.bbc.com/historyofthebbc/timelines/1920s</ref> Lo nacionalisme irlandés e las disputas sul govèrn autonòm menèron a la particion de l'illa en 1921 ;<ref name="r86">SR&O 1921/533 of 3 May 1921.</ref> lo conflicte dins çò qu'es ara Irlanda del Nòrd durèt de junh de 1920 a junh de 1922. L'Estat Liure d'Irlanda venguèt independent (estatut de domini en 1922, independéncia complèta en 1931) ; Irlanda del Nòrd demorèt dins lo Reialme Unit.<ref name="r87">"The Anglo-Irish Treaty, 6&nbsp;December 1921", CAIN Web Service. http://cain.ulst.ac.uk/issues/politics/docs/ait1921.htm</ref> La lei de 1928 sul Sufragi Egal donèt a las femnas l'egalitat electorala. La Grèva Generala se faguèt en 1926. La Granda Depression (1929–1932) portèt un caumatge a prèp de 3 milions, d'instabilitat e d'agitacion ; un govèrn de coalicion se formèt en 1931.<ref name="r88">Rubinstein, W.D. (2004). ''Capitalism, Culture, and Decline in Britain, 1750–1990''. Abingdon: Routledge. p. 11. .</ref> Bretanha demorèt una poténcia rica e ben armada al centre de la produccion mondiala ;<ref name="r89">Edgerton, David, "Britain's War Machine", Penguin, 2012. https://www.penguin.co.uk/books/55731/britain-s-war-machine/9780141026107.html; "Britain's War Machine: Weapons, Resources and Experts in the Second World War", Reviews in History. https://reviews.history.ac.uk/review/1114</ref> entrèt dins la Segonda Guèrra Mondiala aprèp l'invasion alemanda de Polonha en 1939 e, amb son empèri, contunhèt de combatre aprèp la cacha de sos aliats europèus.<ref name="r89" /> En 1940, la RAF venquèt la Batalha d'Anglatèrra sus la ''Luftwaffe'' alemanda ; las vilas sofriguèron lo Blitz. Bretanha, los Estats Units e l'Union Sovietica formèron la Granda Aliança en 1941. De victòrias claus venguèron dins la Batalha de l'Atlantic, en Africa del Nòrd e en Itàlia ; Bretanha foguèt centrala pel desbarcament de Normandia de 1944 ; l'Armada menèt la campanha de Birmania e la Flòta del Pacific combatèt Japan. Los sabents britanics contribuiguèron al Projècte Manhattan.<ref name="r90">Septimus H. Paul, "Nuclear Rivals: Anglo-American Atomic Relations, 1941–1952", Ohio State U.P., 2000. https://books.google.com/books?id=fSZpgW-N628C&pg=PA1</ref> === Sègle XX d'aprèp guèrra === [[File:British Empire 1921.png|thumb|L'Empèri Britanic a son apogèu en 1921]] Lo Reialme Unit foguèt un dels Tres Grands que planificavan lo mond d'aprèp guèrra ;<ref name="r91">Doenecke, Justus D.; Stoler, "Debating Franklin D. Roosevelt's foreign policies, 1933–1945", Rowman & Littlefield, 2005. https://books.google.com/books?id=xdMF9rX6mX8C&pg=PA62; Kelly, Brian, "The Four Policemen and Postwar Planning, 1943–1945: The Collision of Realist and Idealist Perspectives", Indiana University of Pennsylvania. https://www.iup.edu/WorkArea/DownloadAsset.aspx?id=37681</ref> redigiguèt la Declaracion de las Nacions Unidas amb los Estats Units, venguèt membre permanent del Conselh de Seguretat de l'ONU e ajudèt a fondar lo FMI, lo Banc Mondial e l'OTAN.<ref name="r92">"The "Special Relationship" between Great Britain and the United States Began with FDR", Roosevelt Institute, 22 July 2010. http://rooseveltinstitute.org/special-relationship-between-great-britain-and-united-states-began-fdr; "Remarks by the President Obama and Prime Minister Cameron in Joint Press Conference", The White House, 22 April 2016. https://obamawhitehouse.archives.gov/the-press-office/2016/04/22/remarks-president-obama-and-prime-minister-cameron-joint-press</ref> Afeblit e dependent del Plan Marshall,<ref name="r93">"Britain to make its final payment on World War II loan from U.S.", The New York Times, 28 December 2006. https://www.nytimes.com/2006/12/28/business/worldbusiness/28iht-nazi.4042453.html</ref> evitèt la guèrra totala que destrusiguèt l'Euròpa orientala.<ref name="r94">Reynolds, David, "Britain's War Machine by David Edgerton – review", The Guardian, 17 April 2011. https://www.theguardian.com/books/2011/apr/17/britains-war-machine-david-edgerton-review</ref> Las refòrmas del govèrn laborista d'Attlee nacionalizèron las industrias e los servicis màgers, bastiguèron un Estat providéncia e creèron lo Servici Nacional de Santat.<ref name="r95">Francis, Martin, "Ideas and policies under Labour, 1945–1951: Building a new Britain", Manchester University Press, 1997</ref><ref name="r96">Lee, Stephen J., "Aspects of British political history, 1914–1995", Routledge, 1996. https://archive.org/details/aspectsbritishpo00lees</ref> Los nacionalismes de las colonias e l'economia afeblida de Bretanha faguèron la descolonizacion inevitabla ;<ref name="r97">Brown, Judith, "The Twentieth Century, The Oxford History of the British Empire Volume IV", Oxford University Press, 1998. https://books.google.com/books?id=CpSvK3An3hwC p. 319.</ref><ref name="r98">Louis, Wm. Roger, "Ends of British Imperialism: The Scramble for Empire, Suez and Decolonization", I.B. Tauris, 2006. https://books.google.com/books?id=NQnpQNKeKKAC p. 337.</ref><ref name="r99">Abernethy, David, "The Dynamics of Global Dominance, European Overseas Empires 1415–1980", Yale University Press, 2000. https://books.google.com/books?id=ennqNS1EOuMC p. 146.</ref> l'Índia e Paquistan venguèron independents en 1947<ref name="r100">Larres, Klaus, "A companion to Europe since 1945", Wiley-Blackwell, 2009. https://books.google.com/books?id=7D66_9YOof4C&pg=PA118</ref> e la màger part de las autras colonias dins los tres decennis seguents, mantunas entrant dins lo Commonwealth.<ref name="r101">"Country List", Commonwealth Secretariat, 19 March 2009. http://www.thecommonwealth.org/Templates/System/YearbookHomePage.asp?NodeID=152099&load=countrylist</ref> Lo Reialme Unit foguèt la tresena poténcia nuclear (Operacion Hurricane, 1952) ; la Crisi de Suez de 1956 mostrèt son ròtle reduch. L'immigracion del Commonwealth, encoratjada per la manca de man-d'òbra dels ans 1950, faguèt lo Reialme Unit mai multiracial e multicultural.<ref name="r102">Julios, Christina, "Contemporary British identity: English language, migrants, and public discourse", Ashgate, 2008. https://books.google.com/books?id=s3RQ4dsFEkoC&pg=PA84</ref> Lo rendement economic tardèt per rapòrt a França, Alemanha de l'Oèst e Japan. En 1969 lo Reialme Unit foguèt la primièra democracia que baissèt l'atge de vòte a 18 ans.<ref name="r103">Loughran, Thomas; Mycock, "A coming of age: how and why the UK became the first democracy to allow votes for 18-year-olds", Contemporary British History, 3 April 2021. https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/13619462.2021.1890589</ref> Lo Reialme Unit fondèt l'Union de l'Euròpa Occidentala (1954) e l'AELE (1960), quitèt l'AELE per rejónher las Comunautats Europèas en 1973 (referendum de 1975 : 67 % per demorar),<ref name="r104">"1975: UK embraces Europe in referendum", BBC News. http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/june/6/newsid_2499000/2499297.stm</ref> e foguèt membre fondator de l'UE en 1993. Los Troubles, violéncia comunautària e paramilitara en Irlanda del Nòrd dempuèi la fin dels ans 1960, son d'ordinari considerats coma acabats amb l'Acòrd del Divendres Sant de 1998.<ref name="r105">Aughey, Arthur, "The Politics of Northern Ireland: Beyond the Belfast Agreement", Routledge, 2005. https://archive.org/details/politicsnorthern00augh; "The troubles were over, but the killing continued. Some of the heirs to Ireland's violent traditions refused to give up their inheritance." Holland, Jack, "Hope against History: The Course of Conflict in Northern Ireland", Henry Holt, 1999. https://archive.org/details/hopeagainsthisto00holl/page/221; Elliot, Marianne (2007). ''The Long Road to Peace in Northern Ireland: Peace Lectures from the Institute of Irish Studies at Liverpool University.'' University of Liverpool Institute of Irish Studies, Liverpool University Press. p. 2. .</ref> Aprèp lo alentiment e las lutas dels ans 1970, lo govèrn conservator de Thatcher dels ans 1980 menèt una politica monetària restrictiva, de desreglament (lo Big Bang de 1986), de privatizacion e de talhas de subvencions.<ref name="r106">Dorey, Peter, "British politics since 1945", Blackwell, 1995</ref> En 1982, Argentina envasiguèt Georgia del Sud e las Illas Falkland, çò qu'engendrèt la Guèrra de las Falkland de 10 setmanas, que Bretanha ganhèt ; los estatjants de las illas sostenguèron la sobeiranetat britanica dins un referendum de 2013. Los recèptas del petròli de la Mar del Nòrd daissèron un esquiç a l'economia a comptar de 1984.<ref name="r107">Griffiths, Alan; Wall, Stuart, "Applied Economics", Financial Times Press, 2007. http://vig.pearsoned.co.uk/catalog/uploads/Griffiths_C01.pdf</ref> Gibartar, una basa militara clau,<ref name="r108">"Peace and Friendship Treaty of Utrecht between Spain and Great Britain"</ref> refusèt la sobeiranetat partejada amb Espanha dins un referendum de 2002. Las administracions descentralizadas d'Escòcia, del País de Galas e d'Irlanda del Nòrd foguèron establidas a la fin del sègle XX,<ref name="r109">Keating, Michael, "Reforging the Union: Devolution and Constitutional Change in the United Kingdom", Publius: The Journal of Federalism, 1 January 1998</ref> aprèp l'acceptacion de la Convencion Europèa dels Dreits de l'Òme. Lo Reialme Unit demorèt una granda poténcia amb un ròtle màger dins l'ONU e l'OTAN.<ref name="r110">McCourt, David, "Britain and World Power Since 1945: Constructing a Nation's Role in International Politics", University of Michigan Press, 2014. https://books.google.com/books?id=lwpOnwEACAAJ&q=Britain+and+World+Power+Since+1945:+Constructing+a+Nation%27s+Role+in+International+Politics</ref> === Sègle XXI === [[File:Johnson signed Brexit Withdrawal Agreement.jpg|thumb|Boris Johnson signa l'acòrdi de retirada del Brexit, 2020]] Lo Reialme Unit sostenguèt la « guèrra contra lo terrorisme » dels Estats Units<ref name="r111">McSmith, Andy, "The inside story of how Tony Blair led Britain to war in Iraq", Independent, 5 July 2016. https://www.independent.co.uk/news/uk/politics/chilcot-report-iraq-war-inquiry-tony-blair-george-bush-us-uk-what-happened-a7119761.html</ref> e batalhèt en Afganistan ; lo desplegament en Iraq jos Blair provoquèt la mai granda manifestacion de l'istòria britanica.<ref name="r112">Adams, Tim, "'A beautiful outpouring of rage': did Britain's biggest ever protest change the world?", The Observer, 11 February 2023. https://www.theguardian.com/uk-news/2023/feb/11/slugs-iraq-war-london-protest-2003-legacy</ref> La Granda Recession (2007–2010) tustèt l'economia,<ref name="r113">"Quarterly National Accounts – National accounts aggregates (ABMI Gross Domestic Product: chained volume measures: Seasonally adjusted £m, constant prices)", Office for National Statistics, 20 December 2013. http://www.ons.gov.uk/ons/datasets-and-tables/data-selector.html?cdid=ABMI&dataset=qna&table-id=A2</ref> seguida d'una creissença febla e d'estagnacion.<ref name="r114">Harari, Daniel, "Low growth: The economy's biggest challenge", House of Commons Library, 16 July 2024. https://commonslibrary.parliament.uk/low-growth-the-economys-biggest-challenge/#:~:</ref><ref name="r115">Rees, Tom; Atkinson, "A Lost Decade Worse Than Japan's Threatens to Change UK Forever", Bloomberg News, 12 March 2023. https://www.bloomberg.com/news/articles/2023-03-12/a-lost-decade-worse-than-japan-s-threatens-to-change-uk-forever</ref> La coalicion Cameron–Clegg de 2010 introduguèt l'austeritat per reduire los deficits.<ref name="r116">"What is austerity and where could 'eye-watering' cuts fall now?", BBC News, 7 November 2022. https://www.bbc.com/news/63304224</ref> Al referendum de 2014 sus l'independéncia d'Escòcia, 55,3 % votèron per demorar dins lo Reialme Unit.<ref name="r117">"Scottish independence referendum – Results", BBC News. https://www.bbc.co.uk/news/events/scotland-decides/results</ref> En 2016, 51,9 % votèron per quitar l'UE ;<ref name="r118">Witte, Griff; Adam, "In stunning decision, Britain votes to leave the E.U.", The Washington Post, 24 June 2016. https://www.washingtonpost.com/world/britons-head-to-the-polls-for-historic-vote-on-eu/2016/06/23/0d466fb0-34a7-11e6-ab9d-1da2b0f24f93_story.html</ref> lo Reialme Unit la quitèt en 2020<ref name="r119">"Brexit: New era for UK as it completes separation from European Union", BBC News, 1 January 2021. https://www.bbc.com/news/uk-politics-55502781</ref> e l'Acòrd de Comèrci e de Cooperacion UE–Reialme Unit entrèt en vigor lo 1èr de mai de 2021.<ref name="r120">"The EU-UK Trade and Cooperation Agreement". https://commission.europa.eu/strategy-and-policy/relations-non-eu-countries/relations-united-kingdom/eu-uk-trade-and-cooperation-agreement_en</ref><ref name="r121">"Free Trade Agreements EU-UK". https://rtais.wto.org/UI/PublicShowRTAIDCard.aspx?rtaid=1137</ref> La pandemia de COVID-19 tustèt fòrça l'economia e l'educacion e agèt de grandas efèctes socials e politics en 2020–2021 ;<ref name="r122">"Coronavirus (COVID-19) in the UK", gov.uk, Government of the United Kingdom. https://coronavirus.data.gov.uk/</ref><ref name="r123">"Coronavirus and the impact on output in the UK economy: April 2020", ons.gov.uk, Government of the United Kingdom. https://www.ons.gov.uk/economy/grossdomesticproductgdp/articles/coronavirusandtheimpactonoutputintheukeconomy/april2020</ref><ref name="r124">Walker, Andrew, "Coronavirus: UK economy could be among worst hit of leading nations, says OECD", BBC News, 10 June 2020. https://www.bbc.com/news/business-52991913</ref> lo Reialme Unit foguèt lo primièr país d'utilizar un vaccin aprovat contra la COVID-19, çò qu'autorizèt un dels desplegaments los mai rapids.<ref name="r125">"Landmark moment as first NHS patient receives COVID-19 vaccination", NHS, 8 December 2020. https://www.england.nhs.uk/2020/12/landmark-moment-as-first-nhs-patient-receives-covid-19-vaccination/</ref><ref name="r126">"Oxford University/AstraZeneca COVID-19 vaccine approved", UK Government. https://www.gov.uk/government/news/oxford-universityastrazeneca-covid-19-vaccine-approved</ref> == Geografia == [[File:MODIS - Great Britain and Northern Ireland - 2012-06-04 during heat wave (cropped).jpg|thumb|Imatge satellit del Reialme Unit sens las Shetland]] Lo Reialme Unit cobrís environ 244 376 km2, dont 242 741 de tèrra.<ref name="r9" /> Ocupa la màger part de las Illas Britanicas<ref name="r127">Oxford English Dictionary: "British Isles: a geographical term for the islands comprising Great Britain and Ireland with all their offshore islands including the Isle of Man and the Channel Islands."</ref> e inclutz Grand Bretanha, lo sièis nòrd-èst d'Irlanda e de pichonas illas.<ref name="r9" /> Se tròba entre l'Atlantic Nòrd e la Mar del Nòrd ; sa còsta sud-orientala es a mens de 35 km del nòrd de França a travèrs de la Marga.<ref name="r128">"United Kingdom", The World Factbook, Central Intelligence Agency. https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/united-kingdom</ref> L'Illa de Man, Jersey e Guernesey son de Dependéncias de la Corona en union amb lo monarca mas pas de partidas del Reialme Unit ; Bretanha gerís lors afars exteriors. L'Illa de Man se tròba dins la Mar d'Irlanda entre Grand Bretanha e Irlanda ; las Illas Anglonormandas se tròban al larg del nòrd de França. L'Observatòri reial de Greenwich a Londres definiguèt lo Primièr Meridian, causit a la Conferéncia internacionala del Meridian de 1884.<ref name="r129">ROG Learning Team, "The Prime Meridian at Greenwich", Royal Museums Greenwich, 23 August 2002. http://www.rmg.co.uk/explore/astronomy-and-time/astronomy-facts/history/the-prime-meridian-at-greenwich</ref><ref name="r130">"Greenwich Royal Observatory: How the Prime Meridian line is actually 100 metres away from where it was believed to be", Independent, 13 August 2015. https://www.independent.co.uk/news/science/greenwich-royal-observatory-how-the-prime-meridian-line-is-actually-100-metres-away-from-where-it-10452386.html</ref> Lo Reialme Unit s'estend entre 49° e 61° N e entre 9° W e 2° E. Irlanda del Nòrd a una frontièra tèrra de 499 km amb la Republica d'Irlanda<ref name="r128" /> e 650 km de còsta.<ref name="r131">"Northern Ireland Coastal and Marine Forum", Northern Ireland Coastal and Marine Forum. https://library2.nics.gov.uk/pdf/dard/2014/EEUD.pdf</ref> La còsta de Grand Bretanha e de las illas principalas es d'environ 31 368 km, dont 17 820 per Grand Bretanha,<ref name="r132">Darkes, Giles, "How long is the UK coastline?", The British Cartographic Society, January 2008. http://www.cartography.org.uk/default.asp?contentID=749</ref> mas las mesuras varian (paradòxa de la còsta).<ref name="r133">Weiner, Sophie, "Why it's Impossible to Accurately Measure a Coastline", Popular Mechanics, 3 March 2018. https://www.popularmechanics.com/science/environment/a19068718/why-its-impossible-to-accurately-measure-a-coastline/</ref> Lo Tunèl jos la Marga (50 km, 38 km jos l'aiga) es lo tunèl jos l'aiga lo mai long del mond.<ref name="r134">"The Channel Tunnel", Eurotunnel. http://www.eurotunnel.com/ukcP3Main/ukcCorporate/ukcTunnelInfrastructure/ukcInfrastructure</ref> Quatre ecorregions terrèstras s'i tròban : las forèstas celticas de fuèlhas largas, las forèstas de fau de las tèrras bassas d'Anglatèrra, las forèstas mistas umidas de l'Atlantic Nòrd e las forèstas de conifèrs caledonianas.<ref name="r135">Dinerstein, Eric; Olson, "An Ecoregion-Based Approach to Protecting Half the Terrestrial Realm", BioScience, 2017</ref> Las forèstas cobriguèron 3,25 milions d'ectaras en 2023, 13 % de las tèrras.<ref name="r136">"Woodland Statistics, Key findings", Forest Research. https://www.forestresearch.gov.uk/tools-and-resources/statistics/statistics-by-topic/woodland-statistics/</ref> === Clima === La màger part del Reialme Unit a un clima temperat, fresc amb de pluèjas abondosas tot l'an.<ref name="r128" /> Las temperaturas devalan rarament jos 0 °C o sobrepassan 30 °C.<ref name="r137">"Hottest day of each year from 1900", trevorharley.com. https://www.trevorharley.com/hottest-day-of-each-year-from-1900.html; "Coldest day of each year from 1900", trevorharley.com. https://www.trevorharley.com/coldest-days-of-each-year-from-1900.html</ref> Las autas tèrras interioras d'Anglatèrra, del País de Galas, d'Irlanda del Nòrd e de la màger part d'Escòcia an un clima oceanic subpolar ; l'Escòcia nauta es subartica continentala, e las montanhas de tundra.<ref name="r138">"English: A map of Köppen climate types in the United Kingdom (SVG version)", 9 August 2016. https://commons.wikimedia.org/wiki/File:UK_K%C3%B6ppen.svg</ref> Los vents dominants del sud-oèst pòrtan un temps atlantic doç e umid ;<ref name="r128" /> l'èst es al abric e lo mai sec, perque la màger part de la pluèja tomba a l'oèst. Los corrents escaudats pel Gulf Stream balhan d'ivèrns doces, los mai umids a l'oèst e sus las autas tèrras. Los estius son los mai calents al sud-èst d'Anglatèrra, los mai frescs al nòrd ; las autas tèrras recebon fòrça nèu en ivèrn e al començament de la prima.<ref name="r139">"Atlantic Ocean Circulation (Gulf Stream)", UK Climate Projections, Met Office. http://ukclimateprojections.metoffice.gov.uk/23152</ref> L'ensolelhament foguèt en mejana de 1 339,7 oras per an en 1971–2000<ref name="r140">"UK 1971–2000 averages", Met Office. http://www.metoffice.gov.uk/climate/uk/averages/19712000/areal/uk.html</ref> e varia de 1 200 a environ 1 580 oras.<ref name="r141">"UK temperature, rainfall and sunshine time series", Met Office. https://www.metoffice.gov.uk/research/climate/maps-and-data/uk-temperature-rainfall-and-sunshine-time-series</ref> Lo cambiament climatic a de consequéncias gravas ; un tèrç de l'aument dels prètzes alimentaris de 2023 li foguèt atribuit.<ref name="r142">Smeeton, George, "Families hit by £605 food bill as extreme weather and energy crisis bites", Energy & Climate Intelligence Unit, 28 November 2023. https://eciu.net/media/press-releases/2023/families-hit-by-605-food-bill-as-extreme-weather-and-energy-crisis-bites</ref> Lo Reialme Unit èra 5en sus 180 a l'Indèx de Performança Mediambientala de 2024.<ref name="r143">"2024 Environmental Performance Index", Environmental Performance Index. https://epi.yale.edu/measure/2024/EPI</ref> La lei exigís d'emissions netas nulas de gases d'efèit d'estufa en 2050.<ref name="r144">Shepheard, Marcus, "UK net zero target", Institute for Government, 20 April 2020. https://www.instituteforgovernment.org.uk/explainers/net-zero-target#:~:text=In%20June%202019%2C%20parliament%20passed,to%201990%20levels%20by%202050.&text=Prior%20to%20this%2C%20the%20UK,1990%20levels%2C%20also%20by%202050.</ref> === Topografia === [[File:uk topo en.jpg|thumb|Topografia del Reialme Unit]] '''Anglatèrra''' representa 53 % del Reialme Unit (130 395 km2).<ref name="r145">"England&nbsp;– Profile", BBC News, 11 February 2010. http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/country_profiles/7327029.stm</ref> Es en majoritat de plana,<ref name="r146">Latimer Clarke Corporation Pty Ltd, "United Kingdom – Atlapedia Online", Atlapedia.com. http://www.atlapedia.com/online/countries/unitedki.htm</ref> amb d'autas tèrras al nòrd-oèst de la linha Tees–Exe. Planas : Cornoalha, New Forest, South Downs, Norfolk Broads ; autas tèrras : Lake District, Pennines, Yorkshire Dales, Exmoor, Dartmoor. Fluvis principals : Tamisa, Severn, Humber. Cim lo mai naut : Scafell Pike (978 m) ; mai granda illa : l'Illa de Wight. '''Escòcia''' representa 32 % (78 772 km2),<ref name="r147">"Scotland Facts", Scotland Online Gateway. http://www.scotland.org/about/fact-file/index.html</ref> amb gaireben 800 illas (Ebrides, Orcadas, Shetland)<ref name="r148">Winter, Jon, "The complete guide to the ... Scottish Islands", Independent, 1 June 2000. https://www.independent.co.uk/travel/uk/the-complete-guide-to-the--scottish-islands-633851.html</ref> e es lo país lo mai montanhós. Las Autas Tèrras reünisson la màger part de las montanhas (Cairngorms, Loch Lomond e The Trossachs, Ben Nevis a 1 345 m,<ref name="r149">"Great Britain's tallest mountain is taller", Ordnance Survey Blog, Ordnance Survey, 18 March 2016. https://www.ordnancesurvey.co.uk/blog/2016/03/britains-tallest-mountain-is-taller</ref> lo punt lo mai naut de las Illas Britanicas<ref name="r150">"Ben Nevis Weather", Ben Nevis Weather. http://www.bennevisweather.co.uk/index.asp</ref>). '''País de Galas''' representa mens de 9 % (20 779 km2),<ref name="r151">"Profile: Wales", BBC News, 9 June 2010. http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/country_profiles/6233450.stm</ref> en majoritat montanhós, mens al sud. Snowdonia conten Snowdon (Yr Wyddfa, 1 085 m), lo cim galés lo mai naut.<ref name="r146" /> A mai de 1 680 mi de còsta<ref name="r132" /> e d'illas, la mai granda es Anglesey (''Ynys Môn''). '''Irlanda del Nòrd''' (14 160 km2), separada de Grand Bretanha per la Mar d'Irlanda e lo Canal del Nòrd, es en majoritat collinosa. A Lough Neagh (388 km2, lo mai grand lac de las Illas Britanicas),<ref name="r152">"Geography of Northern Ireland", University of Ulster. http://cain.ulst.ac.uk/ni/geog.htm</ref> Lough Erne (mai de 150 illas) e la Calçada dels Gigants, inscrita a l'UNESCO. Cim lo mai naut : Slieve Donard, dins los Mourne Mountains (852 m).<ref name="r146" /> == Govèrn e politica == Lo Reialme Unit es una monarquia constitucionala e una democracia parlamentària<ref name="r153">[http://www.royal.gov.uk/MonarchUK/HowtheMonarchyworks/Whatisconstitutionalmonarchy.aspx The British Monarchy, "What is constitutional monarchy?"] . Retrieved 17 July 2013; [https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/united-kingdom/ "United Kingdom"] CIA ''The World Factbook''. Retrieved 17 July 2013</ref> segon lo sistèma de Westminster.<ref name="r154">Stepan, Alfred; Linz, "Democratic Parliamentary Monarchies", Journal of Democracy, 2014. http://muse.jhu.edu/content/crossref/journals/journal_of_democracy/v025/25.2.stepan.html</ref> Es un Estat unitari centralizat<ref name="r155">Lewer, Andrew, "The UK is one of the most centralised advanced democracies – it's time that changed", New Statesman, 5 May 2021. https://www.newstatesman.com/spotlight/2021/05/the-uk-is-one-of-the-most-centralised-advanced-democracies-its-time-that-changed</ref><ref name="r156">"Centralisation Nation: Britain's system of local government and its impact on the national economy", Centre for Cities. https://www.centreforcities.org/?post_type=publication&p=40951</ref> amb un Parlament sobeiran<ref name="r157">"Parliamentary Sovereignty", parliament.uk. https://www.parliament.uk/site-information/glossary/parliamentary-sovereignty</ref> compausat de la Cambra de las Comunas elegida, de la Cambra dels Lòrds nomenada e de la Corona. La sobeiranetat ven de la Corona, una corporacion unica tenguda pel monarca, per qual lo Parlament exercís l'autoritat legislativa suprèma sus l'executiu e lo judiciari ;<ref name="r158">Polly Botsford, "Relationship between UK Crown and law in focus as Carolean era begins", International Bar Association. https://www.ibanet.org/Relationship-between-UK-Crown-and-law-in-focus-as-Carolean-era-begins</ref><ref name="r159">"Interpretation Act 1978 (c. 30, s. 10)", The National Archives. https://www.legislation.gov.uk/ukpga/1978/30/section/10</ref><ref name="r160">"Parliament", parliament.uk. https://www.parliament.uk/about/how/role</ref> lo professor de dreit Maurice Sunkin diguèt que la Corona ocupa « çò que dins d'autres endreits seriá un element central d'una constitucion escrita ». L'assentiment reial es necessari pels estatuts.<ref name="r161">"Royal Assent", parliament.uk. https://www.parliament.uk/about/how/laws/passage-bill/lords/lrds-royal-assent</ref> La constitucion non codificada se compausa d'estatuts, de jurisprudéncia, de tractats e de convencions ;<ref name="r162">Carter, Sarah, "A Guide To the UK Legal System", University of Kent at Canterbury. http://www.llrx.com/features/uk2.htm#UK%20Legal%20System</ref> la Cort Suprèma reconeis de principis jacents : la sobeiranetat parlamentària, l'estat de dreit, la democracia, lo respècte del dreit internacional.<ref name="r163">See ''R (Miller) v Prime Minister'' [2019] UKSC 41 (Parliamentary sovereignty), ''R (UNISON) v Lord Chancellor'' [2017] [http://www.bailii.org/uk/cases/UKSC/2017/51.html UKSC 51] , [67] ff (rule of law), ''R (Animal Defenders International) v Secretary of State for Culture Media and Sport'' [2008] UKHL 15, [48] (democracy), ''R v Lyons'' [2002] [https://www.bailii.org/uk/cases/UKHL/2002/44.html UKHL 44] , [27] (international law).</ref> Lo rei Carles III es monarca e cap d'Estat del Reialme Unit e de 14 autres « reialmes del Commonwealth ». Lo monarca ten tota l'autoritat executiva coma encarnacion de la Corona, « fondamentala al dreit e al foncionament del govèrn dins lo Reialme Unit »,<ref name="r164">Robert Blackburn, "The Constitutional Role and Working of the Monarchy in the United Kingdom", Jahrbuch des öffentlichen Rechts der Gegenwart, 2022. https://kclpure.kcl.ac.uk/portal/en/publications/the-constitutional-role-and-working-of-the-monarchy-in-the-united</ref> mas los poders, dont la prerogativa reiala, son en general utilizats sus conselh dels ministres. Lo monarca a « lo dreit d'èsser consultat, lo dreit d'encoratjar e lo dreit d'avertir »<ref name="r165">Bagehot, Walter (1867). ''The English Constitution''. London: Chapman and Hall. p. 103.</ref> e de poders reservats : nomenar lo primièr ministre (que deu aver la confisança dels Comunas), conferir d'onors personals e, en cas excepcionals, revocar lo primièr ministre, refusar la dissolucion o la prorogacion, retenir l'assentiment reial e empachar l'usatge illegal de las fòrças armadas.<ref name="r166">David Torrance, "The Crown and the Constitution", House of Commons Library. https://researchbriefings.files.parliament.uk/documents/CBP-8885/CBP-8885.pdf</ref> Lo primièr ministre es cap del govèrn.<ref name="r167">"The Government, Prime Minister and Cabinet", Public services all in one place, Directgov. http://direct.gov.uk/en/Governmentcitizensandrights/UKgovernment/Centralgovernmentandthemonarchy/DG_073444</ref> Lo Govèrn, dirigit pel Cabinet que lo primièr ministre causís e mena, definís la politica, administra los servicis e, pel Conselh Privat, emet d'instruments reglamentaris e conselha lo monarca.<ref name="r168">Tim Durrant, "Cabinet", Institute for Government, 25 March 2020. https://www.instituteforgovernment.org.uk/explainer/cabinet</ref><ref name="r169">"Parliament and Government", UK Parliament. https://www.parliament.uk/about/how/role/relations-with-other-institutions/parliament-government/</ref><ref name="r170">Vernon Bogdanor, "The Monarchy and the Constitution, Chapter 3 – The Basic Constitutional Rules: Influence and the Prerogative", Clarendon Press, 1995. https://books.google.com/books?id=mN6SzMefot4C</ref> Quasi totes los primièrs ministres foguèron Primièr Lòrd de la Tresaurariá, totes dempuèi 1905 ;<ref name="r171">Blick, Andrew; Jones, "The Institution of Prime Minister – History of government", gov.uk, 1 January 2012. https://history.blog.gov.uk/2012/01/01/the-institution-of-prime-minister</ref><ref name="r172">Brown, Jack, "The Prime Ministers", Hodder & Stoughton, 2020</ref> Ministre de la Foncion Publica dempuèi 1968 ;<ref name="r173">"Minister for the Civil Service", gov.uk. https://www.gov.uk/government/ministers/minister-for-the-civil-service</ref> Ministre de l'Union dempuèi 2019.<ref name="r174">Woodcock, Andrew, "Boris Johnson accused of 'cynical rebranding' after appointing himself 'Minister for the Union'", Independent, 26 July 2021. https://www.independent.co.uk/news/uk/politics/boris-johnson-minister-union-scotland-independence-referendum-snp-a9022356.html; "Minister for the Union", gov.uk. https://www.gov.uk/government/ministers/minister-for-the-union</ref> Per convencion, lo primièr ministre es un deputat e cap del partit màger als Comunas, en exercissent son mandat per la confisança dels Comunas.<ref name="r175">"The Cabinet Manual", gov.uk, October 2011. https://assets.publishing.service.gov.uk/government/uploads/system/uploads/attachment_data/file/60641/cabinet-manual.pdf</ref><ref name="r176">Norton, Philip, "Governing Britain: Parliament, Ministers and Our Ambiguous Constitution", Manchester University Press, 2020</ref> Al 20 de julhet de 2026, lo primièr ministre es Andy Burnham, cap del Labour. Las tres Dependéncias de la Corona e los 14 Territòris Britanics d'otramar son jos la sobeiranetat de la Corona britanica.<ref name="r177">Palan, Rolen, "Legacies of Empire: Imperial Roots of the Contemporary Global Order", Cambridge University Press, 2015. https://books.google.com/books?id=76QyCgAAQBAJ&dq=%22British+overseas+territories%22+%22crown+dependencies%22+UK+%22British+crown%22&pg=PA48</ref> Lo Rapòrt V-Dem sus la Democracia de 2026 constatèt un recuol democratic al Reialme Unit.<ref name="r178">"Democracy Report 2026, Unraveling The Democratic Era?". https://v-dem.net/documents/75/V-Dem_Institute_Democracy_Report_2026_lowres.pdf</ref> === Eleccions === [[File:Houses of Parliament in 2022 (cropped).jpg|thumb|alt=Grand bastiment color de sabla d'estil gotic al caire d'un riu bruna. Lo bastiment a mantuna tor granda, dont una granda tor de relòtge.|Palais de Westminster, sèti de las doas cambras del Parlament]] Lo Reialme Unit a 650 circonscripcions, que caduna elegís un deputat a un torn per un mandat d'un maximum de cinc ans.<ref name="r179">"General elections", parliament.uk. https://www.parliament.uk/about/how/elections-and-voting/general</ref> Los Conservators e lo Labour dominan dempuèi los ans 1920 (bipartidisme) ; d'autres partits an obtengut de sètis mas jamai pas mai que cap dels dos.<ref name="r180">Raymond, C, "Why British Politics is Not a Two-Party System", Queen's University Belfast, 2016. https://pureadmin.qub.ac.uk/ws/portalfiles/portal/107735631/The_United_Kingdom_is_Not_a_Two_Party_System.pdf</ref> Los ans 2020 erosionèron lo bipartidisme cap a un sistèma multipartit.<ref name="r181">"Sir John Curtice: Election results show politics in the UK has fragmented", BBC News, 8 May 2026. https://www.bbc.com/news/articles/ce8p4yn448vo</ref> === Divisions administrativas === [[File:United Kingdom labelled map7 vector.svg|thumb|Las quatre nacions del Reialme Unit]] La division en comtats comencèt en Anglatèrra e en Escòcia al començament de l'Edat Mejana e cobriguèt Grand Bretanha e Irlanda a la debuta de l'epòca modèrna.<ref name="r182">Hackwood Frederick William: ''The Story of the Shire, Being the Lore, History and Evolution of English County Institutions'' (1851)</ref> De conselhs locals elegits nasquèron per d'actas separadas : Anglatèrra e País de Galas en 1888, Escòcia en 1889, Irlanda en 1898, doncas i a pas de delimitacion coerenta dins lo Reialme Unit<ref name="r183">United Nations Economic and Social Council, "Ninth UN Conference on the standardization of Geographical Names", UN Statistics Division, August 2007. http://unstats.un.org/unsd/geoinfo/UNGEGN/docs/9th-uncsgn-docs/report%20of%209th%20uncsgn%20n0750902%20en.pdf</ref> e las tres juridiccions son separadas.<ref name="r184">Dewart, Megan, "The Scottish Legal System", Bloomsbury Academic, 2019. https://books.google.com/books?id=XW_EtwEACAAJ; "The justice system and the constitution", Courts and Tribunals Judiciary. https://www.judiciary.uk/about-the-judiciary/our-justice-system/jud-acc-ind/justice-sys-and-constitution/#:~:text=The%20United%20Kingdom%20has%20three,of%20Union%201707%20and%201800.</ref><ref name="r185">Barlow, I.M., "Metropolitan Government", Routledge, 1991</ref> '''Anglatèrra''' : governança locala complèxa ; lo nivèl superior es compausat de nòu regions estatisticas.<ref name="r186">"Welcome to the national site of the Government Office Network", Government Offices. http://www.gos.gov.uk/national</ref> Lo Gran Londres a una assemblada e un maire elegits dempuèi 2000 (referendum de 1998).<ref name="r187">"A short history of London government", Greater London Authority. http://www.london.gov.uk/london-life/city-government/history.jsp</ref> '''Escòcia''' : 32 zònas de conselh de talha fòrça variabla (Glasgow, Edimborg, Aberdeen e Dundee son separadas ; Highland ten un tèrç de la superfícia mas pas que mai de 200 000 personas) ; 1 223 conselhièrs.<ref name="r188">"STV in Scotland: Local Government Elections 2007", Political Studies Association. http://www.psa.ac.uk/2007/pps/Bennie.pdf</ref> '''País de Galas''' : 22 autoritats unitàrias (dont Cardiff, Swansea e Newport) menadas per un cap e un cabinet elegits pel conselh ; eleccions cada quatre ans a un torn.<ref name="r189">"Unitary authorities", Welsh Government, 2014. http://gov.wales/topics/localgovernment/local-authorities/?lang=en</ref> '''Irlanda del Nòrd''' : dempuèi 2015, 11 conselhs de districte elegits per vòte transferible amb de poders limitats (ramassatge dels rebuts, contraròtle dels cans, parcs, cementèris),<ref name="r190">Devenport, Mark, "NI local government set for shake-up", BBC News, 18 November 2005. http://news.bbc.co.uk/1/hi/northern_ireland/4449092.stm</ref> en remplaçant 26 districtes de 1973 per una decision de l'executiu de 2008.<ref name="r191">"Foster announces the future shape of local government", Northern Ireland Executive, 13 March 2008. http://www.northernireland.gov.uk/news/news-doe/news-doe-130308-foster-announces-the.htm</ref> === Descentralizacion === [[File:Council of Nations and Regions (54059219744) (cropped).jpg|thumb|Lo primièr ministre Keir Starmer encontra los primièrs ministres d'Escòcia, d'Irlanda del Nòrd e del País de Galas]] La descentralizacion balha dempuèi 1999 a Escòcia, Irlanda del Nòrd e País de Galas lors pròpris govèrns e parlaments per las matièras descentralizadas ;<ref name="r192">"Devolution of powers to Scotland, Wales and Northern Ireland", United Kingdom Government. https://www.gov.uk/devolution-of-powers-to-scotland-wales-and-northern-ireland#devolved-administrations; "Country Overviews: United Kingdom", Transport Research Knowledge Centre. http://www.transport-research.info/web/countryprofiles/uk.cfm</ref> los poders son al Govèrn escocés, al Govèrn galés, a l'Executiu d'Irlanda del Nòrd e, en Anglatèrra, a d'autoritats estrategicas (Autoritat del Gran Londres, autoritats combinadas, autoritats combinadas de comtat).<ref name="r193">Le Sueur, Andrew; Sunkin, "Public Law: Text, Cases, and Materials", Oxford University Press, 2023. https://books.google.com/books?id=6sLDEAAAQBAJ&dq=Le+sueur+Public+Law%C2%A0fifth+edition&pg=PR3</ref> Lo Parlament escocés a los poders los mai amples, « un dels parlaments descentralizats los mai poderoses del mond ».<ref name="r194">"The progress of devolution - Erskine May - UK Parliament", erskinemay.parliament.uk. https://erskinemay.parliament.uk/section/4537/the-progress-of-devolution</ref><ref name="r195">"David Mundell speech: 20 years of Scottish devolution", GOV.UK. https://www.gov.uk/government/news/david-mundell-speech-20-years-of-scottish-devolution</ref> Las matièras constitucionalas son pas descentralizadas, doncas jos la sobeiranetat parlamentària Westminster poiriá en teoria abolir lo Parlament escocés, lo Senedd o l'Assemblada d'Irlanda del Nòrd,<ref name="r196">Burrows, N., "Unfinished Business: The Scotland Act 1998", The Modern Law Review, 1999; Elliot, M., "United Kingdom: Parliamentary sovereignty under pressure", International Journal of Constitutional Law, 2004</ref> encara que l'Acta d'Escòcia de 2016 e l'Acta del País de Galas de 2017 apèlan los govèrns escocés e galés « una part permanenta de la disposicions constitucionalas del Reialme Unit ».<ref name="r197">"Scotland Act 2016", Gov.uk. https://www.legislation.gov.uk/ukpga/2016/11/part/1/crossheading/the-scottish-parliament-and-the-scottish-government#:~:text=(1)The%20Scottish%20Parliament%20and,the%20United%20Kingdom's%20constitutional%20arrangements.</ref><ref name="r198">"Wales Act 2017". https://www.legislation.gov.uk/ukpga/2017/4/section/1/enacted</ref> L'abolicion seriá politicament dificila perque los dos foguèron creats per de referendums,<ref name="r199">Gamble, A., "The Constitutional Revolution in the United Kingdom", Publius, 2006</ref> e mai encara en Irlanda del Nòrd, ont la descentralizacion se basa sus un acòrd internacional amb Irlanda.<ref name="r200">Meehan, E., "The Belfast Agreement – Its Distinctiveness and Points of Cross-Fertilization in the UK's Devolution Programme", Parliamentary Affairs, 1999</ref> Una lei de 2020 restrenh los poders economics dels parlaments descentralizats. ==== Anglatèrra ==== Anglatèrra a ni govèrn descentralizat ni parlament nacional ;<ref name="r201">"English devolution", Institute for Government, 21 June 2024. https://www.instituteforgovernment.org.uk/explainer/english-devolution#:~:text=After%201997%20Labour%20governments%20devolved,assembly%20were%20created%20in%202000.</ref> la descentralizacion cap a las autoritats localas comencèt en 1998.<ref name="r202">"Devolution explained", Local Government Association. https://www.local.gov.uk/topics/devolution/devolution-hub/devolution-explained</ref> L'Autoritat del Gran Londres (City Hall), creada aprèp un referendum de 1998, a un Maire elegit dirèctament e una Assemblada de Londres que contraròtla lo Maire. Las autoritats combinadas (lei de 2009 sus la Democracia locala, lo Desvolopament economic e la Construccion) permeton a las autoritats localas de metre en comun de responsabilitats e de recebre de foncions descentralizadas pels transpòrts e la politica economica ;<ref name="r203">"English devolution", Institute for Government, 6 March 2023. https://www.instituteforgovernment.org.uk/explainer/english-devolution</ref> las autoritats combinadas de comtat (lei de 2023 sus la Nivelacion e la Regeneracion) son similaras mas formadas sonque pels conselhs de comtat e las autoritats unitàrias.<ref name="r204">"Combined County Authorities – key differences to Combined Authorities", Local Government Lawyer, 6 April 2023. https://www.localgovernmentlawyer.co.uk/governance/314-governance-a-risk-articles/53464-combined-county-authorities-key-differences-to-combined-authorities</ref> ==== Escòcia ==== [[File:First Minister meets Prime Minister (53840421342).jpg|thumb|Lo primièr ministre Starmer encontra lo primièr ministre John Swinney]] Dempuèi 1999, Escòcia a un govèrn e un parlament descentralizats amb poder sus tot çò que es pas reservat a Westminster ;<ref name="r205">"Devolved and Reserved Powers", parliament.scot, Scottish Parliament. https://www.parliament.scot/about/how-parliament-works/devolved-and-reserved-powers</ref><ref name="r206">"Scotland's Parliament&nbsp;– powers and structures", BBC News, 8 April 1999. http://news.bbc.co.uk/1/hi/events/scotland_99/the_scottish_parliament/310036.stm</ref> a los poders los mai descentralizats, amb contraròtle complet de l'educacion, de la justícia e de l'òrdre public, de l'economia, de la santat, de las eleccions, del Crown Estate Scotland, de l'urbanisme e del abitatge.<ref name="r207">"Devolved and Reserved Matters - Visit & Learn Scottish Parliament", 22 July 2017. http://www.parliament.scot/visitandlearn/Education/18642.aspx</ref> Las Actas d'Escòcia de 2012 e 2016 apondèron de poders fiscals (impòst complet sus lo revenguda del trabalh, taxa sus las transaccions immobiliàrias, taxa sus las descargas, taxa sus los agregats, taxa sus las partenças aerianas, Revenue Scotland) e d'aspèctes de l'energia (renovelablas, eficacitat, licéncias de petròli e de gas terrèstres).<ref name="r208">"What the Scottish Government does", Scottish Government. https://www.gov.scot/about/what-the-government-does/</ref><ref name="r205" /> La lei de 2020 limita los poders economics. Lo Govèrn escocés es un govèrn minoritari del SNP<ref name="r209">"Humza Yousaf's precarious position puts the SNP – and Scotland – at a crossroads", Institute for Government, 26 April 2024. https://www.instituteforgovernment.org.uk/comment/humza-yousaf-snp-scotland-crossroads</ref> menat pel primièr ministre John Swinney. Al referendum de 2014, 55,3 % votèron contra l'independéncia, 44,7 % per. Lo Parlament escocés, distinct, a 129 MSP, fa la lei escocesa e examina lo govèrn per de debats, de comissions e de questions.<ref name="r208" /> ==== País de Galas ==== Lo País de Galas a un govèrn e una legislatura descentralizats, lo Senedd, dempuèi 1999. Las eleccions al Senedd utilizèron lo sistèma de membres suplementaris fins a 2026, quand la representacion proporcionala a lista barrada lo remplacèt e los membres passèron de 60 a 96 (16 circonscripcions de sièis membres). Los poders son mai limitats que los d'Escòcia ;<ref name="r210">"Structure and powers of the Assembly", BBC News, 9 April 1999. http://news.bbc.co.uk/1/hi/events/wales_99/the_welsh_assembly/309033.stm</ref> pòt far la lei sus tot çò que es pas reservat a Westminster. Lo Govèrn galés es un govèrn minoritari del Plaid Cymru jos lo primièr ministre Rhun ap Iorwerth. ==== Irlanda del Nòrd ==== La descentralizacion se basa sus l'Acòrd del Divendres Sant de 1998, que metèt fin als 30 ans dels Troubles entre unionistas e nacionalistas, foguèt confirmat per referendum e establiguèt un partiment del poder : l'Executiu e l'Assemblada d'Irlanda del Nòrd.<ref name="r211">"Good Friday Agreement: What is it?", BBC News, 3 April 2023. https://www.bbc.co.uk/news/uk-northern-ireland-61968177</ref> L'Assemblada utiliza lo vòte transferible ; sos poders se pareisson a los d'Escòcia.<ref name="r212">"Devolution of powers to Scotland, Wales and Northern Ireland", GOV.UK, 8 May 2019. https://www.gov.uk/guidance/devolution-of-powers-to-scotland-wales-and-northern-ireland</ref> L'Executiu es menat per una diarquia unionista–nacionalista ;<ref name="r213">"Your Executive", Northern Ireland Executive, 25 September 2015. https://www.northernireland.gov.uk/topics/your-executive</ref> lo primièr ministre e lo primièr ministre adjunt son co-caps de govèrn.<ref name="r214">"Stormont: Why were NI leaders given unequal job titles?", BBC News, 15 May 2022. https://www.bbc.co.uk/news/uk-northern-ireland-61393736</ref><ref name="r215">"Northern Ireland Executive: Ministerial Code", 28 September 2015. https://www.northernireland.gov.uk/topics/your-executive/ministerial-code</ref> === Relacions exterioras === [[File:Trump-Starmer bilateral 2025-02-27-16-07.jpg|thumb|Starmer e lo president american Donald Trump se sarran la man, febrièr de 2025]] Lo Reialme Unit es membre permanent del Conselh de Seguretat de l'ONU e fa partida de l'OTAN, d'AUKUS, del Commonwealth, del G7, del G20, de l'OCDE, de l'OMC, del Conselh d'Euròpa e de l'OSCE.<ref name="r216">May, Theresa, "Prime Minister's letter to Donald Tusk triggering Article 50", 29 March 2017. https://www.gov.uk/government/publications/prime-ministers-letter-to-donald-tusk-triggering-article-50/prime-ministers-letter-to-donald-tusk-triggering-article-50</ref> Lo British Council opèra dins mai de 100 païses. Lo Reialme Unit demòra una granda poténcia amb una influéncia politica, culturala, economica e militara considerabla.<ref name="r217">Paul, T.V.; Wirtz, "Balance of Power: Theory and Practice in the 21st century", Stanford University Press, 2004. https://books.google.com/books?id=9jy28vBqscQC&pg=PA59</ref><ref name="r218">"United Kingdom country profile", BBC News, 10 May 2012. https://www.bbc.com/news/world-europe-18023389</ref> A una « Relacion Especiala » amb los Estats Units e l'« Entente cordiale » amb França, en partejant la tecnologia de las armas nuclearas amb los dos ;<ref name="r219">Swaine, Jon, "Barack Obama presidency will strengthen special relationship, says Gordon Brown", The Telegraph, 13 January 2009. https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/barackobama/4226246/Barack-Obama-presidency-will-strengthen-special-relationship-says-Gordon-Brown.html</ref><ref name="r220">Kirchner, Emil Joseph; Sperling, "Global Security Governance: Competing Perceptions of Security in the 21st century", Routledge, 2007</ref> l'Aliança anglo-portuguesa es la mai anciana aliança militara obligatòria del mond. Amb Irlanda partèja la Zòna de Viatge Comuna e trabalha per la Conferéncia Intergovernamentala Britanico-Irlandesa e lo Conselh Britanico-Irlandés. Lo comèrci, las investiments, l'ajuda e los engatjaments militars amplifican son influéncia.<ref name="r221">The Committee Office, House of Commons, "DFID's expenditure on development assistance", UK Parliament, 19 February 2009. http://www.parliament.the-stationery-office.co.uk/pa/cm200809/cmselect/cmintdev/220/22007.htm</ref> === Militar === [[File:United Kingdom overseas military installations and operations.png|thumb|Installacions e operacions militaras del Reialme Unit a l'estrangièr]] Las Fòrças Armadas Britanicas son la Reial Marina e los Reials Marines (Servici Naval), l'Armada Britanica e la Reiala Armada de l'Aire,<ref name="r222">"Ministry of Defence", Ministry of Defence. http://www.mod.uk/DefenceInternet/Home</ref> gerits pel Ministèri de la Defensa e dirigits pel Conselh de la Defensa presidit pel Ministre de la Defensa. Lo monarca es lo Cap suprèm, a qual los membres jurèron fidelitat.<ref name="r223">"Speaker addresses Her Majesty Queen Elizabeth II", UK Parliament, 30 March 2012. http://www.parliament.uk/business/news/2012/march/speaker-addresses-hm-the-queen</ref> Protegisson lo Reialme Unit e los territòris d'otramar, favorizan la seguretat mondiala e sostenon lo manteniment de la patz, e participan a l'OTAN (dont lo Allied Rapid Reaction Corps), als Five Power Defence Arrangements, a RIMPAC e a de coalicions. Garnisons e installacions d'otramar : Illa de l'Ascension, Bahrèn, Belize, Brunei, Canadà, Chipre, Diego Garcia, Illas Falkland, Alemanha, Gibartar, Kenya, Oman, Qatar, Singapor.<ref name="r224">"House of Commons Hansard", UK Parliament. https://publications.parliament.uk/cgi-bin/newhtml_hl?DB=semukparl&STEMMER=en&WORDS=raf%20diego%20garcia&ALL=RAF&ANY=&PHRASE=%22Diego%20Garcia%20%22&CATEGORIES=&SIMPLE=&SPEAKER=&COLOUR=red&STYLE=s&ANCHOR=50221w33.html_spnew0&URL=/pa/cm200405/cmhansrd/vo050221/text/50221w33.htm#50221w33.html_spnew0; "House of Commons Hansard Written Answers for 17 Jun 2013 (pt 0002)", Publications.parliament.uk. https://publications.parliament.uk/pa/cm201314/cmhansrd/cm130617/text/130617w0002.htm#13061746000236</ref> Lo Reialme Unit aviá la sièisena o cinquena despensa militara del mond en 2025 (SIPRI, IISS) ;<ref name="r225">"Trends in Military Expenditure 2025", Stockholm International Peace Research Institute, April 2026. https://www.sipri.org/sites/default/files/2026-04/2604_milex_2025.pdf#page=2</ref><ref name="r226">"The Military Balance 2026: Global defence spending", IISS. https://www.iiss.org/publications/the-military-balance/2026/the-military-balance-2026/global-defence-spending/</ref> las despensas de defensa de 2024 èran d'environ 2,3 % del PIB.<ref name="r227">"Rishi Sunak vows to boost UK defence spending to 2.5% of GDP by 2030", BBC News, 24 April 2024. https://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-68880171</ref> La politica d'aprèp la Guèrra Freja supausa que « las operacions mai exigentas » se debanan dins una coalicion.<ref name="r228">''UK 2005: The Official Yearbook of the United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland''. Office for National Statistics. p. 89.</ref> === Dreit e justícia penala === [[File:Middlesex Guildhall (cropped).jpg|thumb|Cort Suprèma del Reialme Unit, cort d'apèl en darrièr ressort]] Lo Reialme Unit a pas un sol sistèma juridic, perque lo Tractat d'Union de 1706 preservèt lo dreit apart d'Escòcia ;<ref name="r18" /> sos tres sistèmas son lo dreit anglés, lo dreit d'Irlanda del Nòrd e lo dreit escocés. La Cort Suprèma remplacèt lo Comitat d'apèl dels Lòrds en octòbre de 2009.<ref name="r229">"UK Supreme Court judges sworn in", BBC News, 1 October 2009. http://news.bbc.co.uk/1/hi/uk/8283939.stm; "Constitutional reform: A Supreme Court for the United Kingdom", Department for Constitutional Affairs, July 2003. http://www.dca.gov.uk/consult/supremecourt/supreme.pdf</ref> Lo Comitat Judiciari del Conselh Privat, amb los meteisses membres, es la cort d'apèl suprèma per mantun país del Commonwealth, Territòri d'otramar e Dependéncia de la Corona.<ref name="r230">"Role of the JCPC", Judicial Committee of the Privy Council. http://www.jcpc.uk/about/role-of-the-jcpc.html</ref> Lo dreit anglés (Anglatèrra e País de Galas) e lo dreit d'Irlanda del Nòrd son de sistèmas de common law,<ref name="r231">Bainham, Andrew, "The international survey of family law: 1996", Martinus Nijhoff, 1998. https://books.google.com/books?id=AF303DEl0MkC&pg=PA298</ref> originaris de l'Anglatèrra medievala e a la basa de mantun sistèma juridic dins lo mond.<ref name="r232">"Common Law", Britannica, 19 May 2024. https://www.britannica.com/topic/common-law</ref> Las còrts d'Anglatèrra e del País de Galas son menadas per las Còrts Superioras : Cort d'Apèl, Cort Nauta de Justícia (civila) e Cort de la Corona (penala).<ref name="r233">"The Australian courts and comparative law", Australian Law Postgraduate Network. http://www.alpn.edu.au/node/66</ref> Lo dreit escocés es un ibrid de common law e de dreit civil ; las principalas còrts son la Cort de Session (civila)<ref name="r234">"Court of Session&nbsp;– Introduction", Scottish Courts. http://www.scotcourts.gov.uk/session/index.asp</ref> e la Cort Nauta de Justiciariat (penala) ;<ref name="r235">"High Court of Justiciary&nbsp;– Introduction", Scottish Courts. http://www.scotcourts.gov.uk/justiciary/index.asp</ref> la Cort Suprèma del Reialme Unit es la cort d'apèl suprèma en matièra civila pel dreit escocés.<ref name="r236">"House of Lords&nbsp;– Practice Directions and Standing Orders Applicable to Civil Appeals", UK Parliament. https://publications.parliament.uk/pa/ld199697/ldinfo/ld08judg/bluebook/bluebk03.htm</ref> Lo sistèma de justícia penala a de taxas de condamnacion bassas e de retards judiciaris per certans crimes.<ref name="r237">Lovett, Jo; Hales, "What can We Learn from Police Data About Timeliness in Rape and Serious Sexual Offence Investigations in England and Wales?", International Criminology, 2022</ref> La criminalitat enregistrada en Anglatèrra e País de Galas aumentèt de 1981 a 1995 e baissèt de 66 % de 1995 a 2015.<ref name="r238">"Crime in England and Wales, Year Ending June 2015", UK Government Web Archive, Office for National Statistics. http://www.ons.gov.uk/ons/dcp171778_419450.pdf</ref> Lo dreit del trabalh garantís un salari minimal, almens 28 jorns de vacanças annualas, un licéncia parentala, una indemnitat de malautiá legala e una pension. Lo maridatge de meteissa sèxe es legal en Anglatèrra, Escòcia e País de Galas dempuèi 2014 e en Irlanda del Nòrd dempuèi 2020 ;<ref name="r239">Wratten, Marcus, "Tom Allen to host vital new BBC show marking 10th anniversary of same-sex marriage", PinkNews, 3 July 2023. https://www.thepinknews.com/2023/07/03/tom-allen-bbc-my-big-gay-wedding-same-sex-marriage/</ref> l'egalitat LGBT es considerada coma avançada.<ref name="r240">"The 203 Worst (& Safest) Countries for LGBTQ+ Travel in 2023", Asher & Lyric, 5 June 2023. https://www.asherfergusson.com/lgbtq-travel-safety/</ref><ref name="r241">R. Flores, Andrew, "Social Acceptance of LGBTI People in 175 Countries and Locations", Williams Institute. https://williamsinstitute.law.ucla.edu/publications/global-acceptance-index-lgbt/</ref> Dempuèi lo Brexit, la màger part dels conflictes Reialme Unit–UE se regulan per consultacion, puèi per arbitratge se demandat, tipicament a la CPA a La Haia.<ref name="r120" /><ref name="r242">"Disputes under the Trade and Cooperation Agreement", Institute for Government, November 2021. https://www.instituteforgovernment.org.uk/explainer/disputes-trade-and-cooperation-agreement</ref><ref name="r243">"Sandeel fishing ban to remain in place", BBC, 2 May 2025. https://www.bbc.co.uk/news/articles/ckgrwxxzxkjo</ref> L'Acòrd de Comèrci e de Cooperacion exigís « un respècte mutual complet e la bona fe » jos lo dreit internacional.<ref name="r244">"Good Faith in Public Law", ox.ac.uk, 20 January 2022. https://www.law.ox.ac.uk/news/2022-01-20-good-faith-public-law</ref> Jos lo Quadre de Windsor, las questions d'Irlanda del Nòrd que demandan una interpretacion del dreit de l'UE van a la Cort de Justícia de l'UE, encara que lo Frèn de Stormont pòt blocar de novèlas règlas de l'UE. == Economia == [[File:Bank junction - 2020-09-20 (2).jpg|thumb|Orizont de la City de Londres dempuèi Bank Junction ; Londres es lo mai grand centre financièr d'Euròpa]] Lo Reialme Unit a una economia sociala de mercat fòrça desvolopada.<ref name="r245">Thane, Pat, "The Origins of the British Welfare State", The Journal of Interdisciplinary History, 2019</ref><ref name="r246">Griffiths, Alan; Wall, "Applied Economics", 16 July 2011. http://www.ftms.edu.my/pdf/Download/UndergraduateStudent/BusinessEconomics/BC215001S%20-%20BE%20Key%20Text%20-%20Applied%20Economics.pdf</ref> Lo PIB nominal èra d'environ 2 819 miliards de liuras en 2025,<ref name="r10" /> lo cinquen del mond e lo segond d'Euròpa. La liura esterlina es la quatrena moneda mai escambiada e la quatrena moneda de reserva mai granda aprèp lo dolar, l'èuro e lo yen,<ref name="r247">"World Currency Composition of Official Foreign Exchange Reserves", IMF Data. https://data.imf.org/regular.aspx?key=41175</ref> en gardant una nauta valor nominala per una longa estabilitat e cap de redenominacion formala. Dempuèi 2022 lo Reialme Unit es lo quatren exportator<ref name="r248">"Exports of goods and services (BoP, current US$)", World Bank. https://data.worldbank.org/indicator/BX.GSR.GNFS.CD?end=2024&most_recent_value_desc=true</ref> e importator<ref name="r249">"Imports of goods and services (current US$)", World Bank. https://data.worldbank.org/indicator/NE.IMP.GNFS.CD?most_recent_value_desc=true</ref> de bens e de servicis. Malgrat una de las mai nautas inegalitats de revenguts de l'OCDE,<ref name="r250">Francis-Devine, Brigid, "House of Commons Research Briefing on Income inequality in the UK.", UK Parliament. https://commonslibrary.parliament.uk/research-briefings/cbp-7484/</ref><ref name="r251">"Inequality – Income inequality – OECD Data", theOECD. http://data.oecd.org/inequality/income-inequality.htm</ref> lo classament IDH es fòrça naut, tanben ajustat per las inegalitats. En 2025 lo caumatge èra de 4,7 %<ref name="r252">Labiak, Mitchell; Smith, "UK jobs market weakens as unemployment rate rises", www.bbc.com, 17 July 2025. https://www.bbc.com/news/articles/cg754negn75o</ref> e la creissença del PIB real per cap de 1,1 %.<ref name="r253">"GDP quarterly national accounts, UK", Office for National Statistics, 2026. https://www.ons.gov.uk/economy/grossdomesticproductgdp/bulletins/quarterlynationalaccounts/octobertodecember2025</ref> Lo Tresaur de Sa Majestat, menat pel Cancelièr de l'Escaquièr, gerís las finanças publicas e la politica economica ; lo Despartament dels Afars e del Comèrci cobrís las entrepresas, lo comèrci e l'iniciativa privada. La Banca d'Anglatèrra es la banca centrala e emet los bilhets e las monedas en esterlina ; las bancas d'Escòcia e d'Irlanda del Nòrd pòdon emetre lors pròpris bilhets s'an una cobertura sufisenta en bilhets de la Banca d'Anglatèrra. [[File:Bank-of-England.jpg|thumb|Banca d'Anglatèrra, banca centrala del Reialme Unit]] === Industrias e servicis === [[File:British Airways Concorde G-BOAC 03.jpg|thumb|Concorde, avion de linha supersonic]] Los servicis representavan environ 80 % del VAB en 2023.<ref name="r254">Hutton, Georgina, "Industries in the UK", UK Parliament: House of Commons Library, 3 October 2024. https://commonslibrary.parliament.uk/research-briefings/cbp-8353/</ref> Lo Reialme Unit èra lo segond exportator de servicis en 2023<ref name="r255">"Service exports (BoP, current US$)", World Bank Open Data. https://data.worldbank.org/indicator/BX.GSR.NFSV.CD?most_recent_value_desc=true&year_high_desc=false</ref> e lo mai grand exportator net de servicis financièrs en 2024.<ref name="r256">"UK leads world in financial services trade surplus", TheCityUK, 15 January 2025. https://www.thecityuk.com/news/uk-leads-world-in-financial-services-trade-surplus/</ref> Londres a 37,8 % del volum mondial de cambi de devisas (2022),<ref name="r257">"BIS Triennial Survey of Foreign Exchange and Over-The-Counter Interest Rate Derivatives Markets in April 2025 – UK Data", Bank of England, 30 September 2025. https://www.bankofengland.co.uk/news/2025/september/bis-triennial-survey-of-foreign-exchange-and-over-the-counter-interest-rate-derivatives-markets</ref> es la mai granda economia urbana d'Euròpa<ref name="r258">Florida, Richard, "The Economic Power of Cities Compared to Nations", Bloomberg, 16 March 2017. https://www.bloomberg.com/news/articles/2017-03-16/top-metros-have-more-economic-power-than-most-nations</ref> e amb Nòva York la vila lo mai integrada a l'economia mondiala ;<ref name="r259">"World Cities 2024", GaWC. https://gawc.lboro.ac.uk/gawc-worlds/the-world-according-to-gawc/world-cities-2024/</ref> foguèt segonda a l'Indèx Mondial dels Centres Financièrs de 2025, Edimborg (segond centre financièr del Reialme Unit) 29ena.<ref name="r260">"GFCI 36 Rank - Long Finance", www.longfinance.net. https://www.longfinance.net/programmes/financial-centre-futures/global-financial-centres-index/gfci-36-explore-the-data/gfci-36-rank/</ref> La fabricacion en 2024 èra la 10ena del mond e la quatrena d'Euròpa per produccion ;<ref name="r261">"World Bank Open Data", World Bank Open Data. https://data.worldbank.org/indicator/NV.IND.MANF.CD?most_recent_value_desc=true</ref> representava 8 % de la man-d'òbra e 8,6 % de la produccion a la fin de 2024.<ref name="r262">"Manufacturing industries: Economic indicators", House of Commons Library, 22 May 2025. https://commonslibrary.parliament.uk/research-briefings/sn05206/</ref> En 2017, las Midlands de l'Èst e de l'Oèst aviá las partidas de l'emplec industrial las mai nautas (12,6 % e 11,8 %), Londres la mai bassa (2,8 %).<ref name="r263">Hennik Research. [http://www.themanufacturer.com/wp-content/uploads/2017/01/Annual-Manufacturing-Report-2017-Final-Version.pdf ''Annual Manufacturing Report: 2017'' (Dec. 2016)]</ref> Lo torisme es important ;<ref name="r264">Chan, Kelvin, "King Charles' coronation is bringing millions of tourists and a cash infusion to London but it probably won't save the British economy", fortune.com, 25 April 2023. https://fortune.com/2023/04/25/king-charles-coronation-tourists-money-london-british-economy/</ref> las industrias creativas representavan 5,9 % del VAB en 2019<ref name="r265">"DCMS Economic Estimates 2019 (provisional): Gross Value Added", gov.uk. https://www.gov.uk/government/statistics/dcms-economic-estimates-2019-gross-value-added/dcms-economic-estimates-2019-provisional-gross-value-added</ref> e 111 miliards de liuras en 2018.<ref name="r266">"UK's Creative Industries contributes almost £13 million to the UK economy every hour", UK Government, 2020. https://www.gov.uk/government/news/uks-creative-industries-contributes-almost-13-million-to-the-uk-economy-every-hour</ref> Lloyd's of London es lo mai grand mercat de l'assegurança e de la reassegurança del mond ;<ref name="r267">"Lloyd's of London – value proposition", Lloyd's of London. https://www.lloyds.com/about-lloyds/value-proposition-coverholder</ref> WPP es una de las mai grandas societats de publicitat ;<ref name="r268">"Rankings 2025 - Creative 100", WARC. https://www.warc.com/creative/rankings/creative-100</ref> lo Reialme Unit es un dels principals mercats de detalh d'Euròpa e son mai grand mercat de comèrci electronic, amb una despensa de consomacion de mai de 2 000 miliards de dolars en 2023, la segonda d'Euròpa.<ref name="r269">"Retail", great.gov.uk. https://www.great.gov.uk/international/content/investment/sectors/retail/</ref><ref name="r270">"Households and NPISHs Final consumption expenditure (current US$)", World Bank Group. https://data.worldbank.org/indicator/NE.CON.PRVT.CD?year_high_desc=true</ref> John Lewis es la mai granda entrepresa britanica detenguda pels salariats.<ref name="r271">"Employee owned businesses - What the evidence tells us". https://employeeownership.co.uk/resources/what-the-evidence-tells-us/</ref> Las exportacions automobilas son de 47 miliards de liuras (12 % de las exportacions de bens) ; la produccion de 2024 foguèt de 779 584 veïculs de torisme e de 125 649 veïculs utilitaris, dont 8 sus 10 exportats.<ref name="r272">"SMMT Motor Industry Facts 2025", SMMT, 15 May 2025. https://www.smmt.co.uk/smmt-motor-industry-facts-2025/</ref> Las marcas inclusisson Mini, Jaguar, Rolls-Royce, Bentley, Range Rover ;<ref name="r273">"Best British cars: Top 50 all-time greatest British-built cars revealed - page 2", Auto Express, 19 November 2020. https://www.autoexpress.co.uk/best-cars-vans/351729/best-british-cars-top-50-all-time-greatest-british-built-cars-revealed/page-2</ref> 1,59 milion de motors foguèron bastits en 2024 e lo Reialme Unit èra lo tresen exportator de motors en 2023.<ref name="r274">"Combustion Engines", OEC - The Observatory of Economic Complexity. https://oec.world/en/profile/hs/combustion-engines</ref> L'espòrt mecanic fa un revengut d'environ 10 miliards de liuras per an ;<ref name="r275">"UK motorsport industry in pole position for F1's 70th anniversary", UK Government, 2020. https://www.gov.uk/government/news/uk-motorsport-industry-in-pole-position-for-f1s-70th-anniversary</ref> sèt de las onze escudariás de Formula 1 son basadas al Reialme Unit. L'aeronautica es la segonda del mond, amb un revengut d'environ 30 miliards de liuras ;<ref name="r276">"United Kingdom - Country Commercial Guide: Aerospace and Defense", International Trade Administration, 3 November 2023. https://www.trade.gov/country-commercial-guides/united-kingdom-aerospace-and-defense</ref><ref name="r277">Tovey, Alan, "Britain's aerospace sector soars amid fears Brexit could clip its wings", The Telegraph, 29 June 2016. https://www.telegraph.co.uk/business/2016/06/29/britains-aerospace-sector-soars-amid-fears-brexit-could-clip-its</ref> l'espaci valiá 17,5 miliards de liuras en 2020/21 amb environ 48 800 emplecs,<ref name="r278">"UK space sector income reaches £17.5 billion as jobs and services grow", UKspace, 27 March 2023. https://www.ukspace.org/uk-space-sector-income-reaches-17-5-billion-as-jobs-and-services-grow/</ref><ref name="r279">"UK space sector income reaches £17.5 billion as jobs and services grow", gov.uk, 29 March 2023. https://www.gov.uk/government/news/uk-space-sector-income-reaches-175-billion-as-jobs-and-services-grow</ref> e l'Agéncia Espaciala Britanica diguèt en 2023 que investís 1,6 miliard de liuras dins de projèctes espacials.<ref name="r280">"New funding to support space exploration using Moon resources and nuclear power". https://www.gov.uk/government/news/new-funding-to-support-space-exploration-using-moon-resources-and-nuclear-power</ref> L'agricultura es intensiva, fòrça mecanizada e eficaça, e fornís environ 60 % dels besonhs alimentaris (73 % dels tipes indigènas) amb 0,9 % de la man-d'òbra (292 000) ; environ dos tèrces d'elevatge, un tèrç de culturas.<ref name="r281">"UK Food Security Index 2024", Department for the Environment Food & Rural Affairs. https://www.gov.uk/government/publications/uk-food-security-index-2024/uk-food-security-index-2024;"Agricultural workforce in England at 1 June 2023", Department for the Environment Food & Rural Affairs. https://www.gov.uk/government/statistics/agricultural-workforce-in-england-at-1-june/agricultural-workforce-in-england-at-1-june-2023</ref> La pesca es reducha mas significativa, amb almens 49 % de captura durabla en 2020 ;<ref name="r282">"Sustainable fisheries: fish stocks harvested within safe limits", JNCC. https://jncc.gov.uk/our-work/ukbi-b2-sustainable-fisheries</ref> lo capital natural marin foguèt evaluat a 211 miliards de liuras en 2021.<ref name="r283">"Marine accounts, natural capital, UK: 2021", ONS, 6 April 2021. https://www.ons.gov.uk/economy/environmentalaccounts/bulletins/marineaccountsnaturalcapitaluk/2021</ref> Las ressorsas inclusisson lo carbon, lo petròli, lo gas natural, l'estanh, la calcària, lo mineral de fèrre, la sal, l'argila, la grasa, lo gip, lo plomb, la sílice e las tèrras aradoiras.<ref name="r284">"Coal", BGS Minerals UK. http://www.bgs.ac.uk/mineralsuk/mines/coal/home.html</ref> === Sciéncia e tecnologia === [[File:Cambridge Science Park Napp.jpg|thumb|Cambridge Science Park ; lo Cambridge Cluster es lo pòl de recèrca scientifica e tecnologica mai intens d'Euròpa]] Anglatèrra e Escòcia menèron la Revolucion scientifica a comptar del sègle XVII ; lo Reialme Unit menèt la Revolucion industriala a comptar del sègle XVIII.<ref name="r285">Gascoin, J. "A reappraisal of the role of the universities in the Scientific Revolution", in Lindberg, David C. and Westman, Robert S., eds (1990), ''Reappraisals of the Scientific Revolution''. Cambridge University Press. p. 248. .</ref><ref name="r286">Reynolds, E.E.; Brasher, N.H. (1966). ''Britain in the Twentieth Century, 1900–1964''. Cambridge University Press. p. 336.</ref> Figuras màgers : Isaac Newton (leis del movement, gravitat),<ref name="r287">Burtt, E.A. (2003) 1924.[https://books.google.com/books?id=G9WBMa1Rz_kC&pg=PA207 ''The Metaphysical Foundations of Modern Science''] . Mineola, NY: Courier Dover. p. 207. .</ref> Charles Darwin (evolucion per seleccion naturala), James Clerk Maxwell (electromagnetisme classic) e Stephen Hawking (cosmologia, gravitat quantica, traucs negres).<ref name="r288">Hatt, C. (2006). [https://books.google.com/books?id=BVBvehqrAPQC ''Scientists and Their Discoveries''] . London: Evans Brothers. pp. 16, 30 and 46. .</ref> Lo Despartament de la Sciéncia, de l'Innovacion e de la Tecnologia gerís las produccions scientificas e tecnologicas. Las universitats gerisson de parcs scientifics per se ligar amb l'industria.<ref name="r289">Castells, M.; Hall, P.; Hall, P.G. (2004). ''Technopoles of the World: the Making of Twenty-First-Century Industrial Complexes''. London: Routledge. pp. 98–100. .</ref> En 2022 lo Reialme Unit produsiguèt 6,0 % dels articles scientifics del mond e 8,8 % de las citacions (quatren e tresen mai naut dins lo G7 mai Brasil, China, Índia, Russia, Corèa del Sud) e foguèt primièr per l'Indèx d'Impacte de Citacion Ponderat per Domeni.<ref name="r290">"International comparison of the UK research base, 2025", GOV.UK. https://www.gov.uk/government/publications/international-comparison-of-the-uk-research-base-2025/international-comparison-of-the-uk-research-base-2025</ref> Los jornals britanics inclusisson las publicacions de la Societat Reiala, ''Nature'', ''British Medical Journal'' e ''The Lancet''.<ref name="r291">McCook, Alison, "Is peer review broken?", The Scientist, 2006. http://gaia.pge.utexas.edu/Good/Materials/scientist_02_28_2006.htm</ref> En 2024 lo sector tecnologic valiá 1,2 bilion de dolars, mai que los sectors francés e alemand amassats ;<ref name="r292">Greenberg, Elizabeth, "UK Innovation Economy Worth a Combined $1.2 trillion", Digit News, 14 January 2025. https://www.digit.fyi/uk-innovation-economy-worth-a-combined-1-2-trillion/</ref> Cambridge foguèt primièra al mond per la produccion de fondators tecnologics capitats.<ref name="r293">"UK tech sector retains #1 spot in Europe and #3 in world as sector resilience brings continued growth", gov.uk, 21 December 2022. https://www.gov.uk/government/news/uk-tech-sector-retains-1-spot-in-europe-and-3-in-world-as-sector-resilience-brings-continued-growth</ref> L'industria de l'IA es la mai granda d'Euròpa en valor<ref name="r294">"UK AI sector most valuable in Europe, new report reveals", Holyrood, 11 June 2024. https://www.holyrood.com/news/view,uk-ai-sector-most-valuable-in-europe-new-report-reveals</ref> e lo Reialme Unit foguèt cinquen al mond al rapòrt IA de Stanford de 2026<ref name="r295">"Which countries are leading in AI? | Stanford HAI", hai.stanford.edu. https://hai.stanford.edu/ai-index/global-vibrancy-tool</ref> e sièisen a l'Indèx Mondial de l'Innovacion de 2025 e de 2026.<ref name="r296">"GII Innovation Ecosystems & Data Explorer 2025", WIPO. https://www.wipo.int/gii-ranking/en/united-kingdom</ref><ref name="r297">Dutta, Soumitra; Lanvin, "Global Innovation Index 2025: Innovation at a Crossroads", World Intellectual Property Organization, 2025. https://www.wipo.int/web-publications/global-innovation-index-2025/en/index.html</ref><ref name="r298">World Intellectual Property Organization, "WIPO Global Innovation Index 2026: Switzerland, Sweden, US, Republic of Korea and Singapore Top Ranking; AI Reshaping Innovation Investments as Deep Science Startups Top $7.6 Trillion", www.wipo.int, September 29, 2026. https://www.wipo.int/pressroom/en/articles/2026/article_0014.html</ref><ref name="r299">World Intellectual Property Organization, "Global Innovation Index 2026: Powering Entrepreneurs at the Frontier of Science", World Intellectual Property Organization, 2026-09-29. https://tind.wipo.int/record/59194</ref> === Transpòrts === [[File:An LNER Azuma train on the East Coast Railway Line, geograph 6275180 by Walter Baxter.jpg|thumb|Tren a nauta velocitat de l'East Coast Main Line, Northumberland]] [[File:London City Airport Sunset.jpg|thumb|Avion que decòla a London City Airport]] Lo trafic circula a esquèrra ; las distàncias e las velocitats se mesuran en milas, en yd e en mph ; los veïculs an lo volant a drecha. Lo ret rodièr radial compta 29 145 mi de rotas principalas, 2 173 mi d'autorotas e 213 750 mi de rotas pavadas.<ref name="r128" /> La M25 al torn de Londres es la mai granda e la mai fòrta rota de contornament del mond.<ref name="r300">Moran, Joe, "Reading the Everyday", Routledge, 16 November 2005. https://archive.org/details/readingeveryday00mora</ref> I aviá 41,7 milions de veïculs immatriculats en 2024.<ref name="r301">"General facts and figures about roads and road use". https://www.racfoundation.org/motoring-faqs/mobility</ref> Lo ret ferroviari fa 10 072 mi. British Rail foguèt privatizada de 1994 a 1997, seguida d'una creissença rapida del nombre de viatjaires ; Great British Railways es un organisme public planificat per supervisar lo camin de fèrre de Grand Bretanha. Lo Reialme Unit èra uechen dels sistèmas ferroviaris europèus a l'Indèx Europèu de Performança Ferroviària de 2017.<ref name="r302">Sylvain Duranton; Agnès Audier, "The 2017 European Railway Performance Index", Boston Consulting Group, 18 April 2017. https://www.bcg.com/en-ch/publications/2017/transportation-travel-tourism-2017-european-railway-performance-index.aspx</ref> Eurostar fa Londres–Paris<ref name="r303">"London to Paris Trains", Eurostar. https://www.eurostar.com/uk-en/train/london-to-paris</ref> pel Tunèl jos la Marga (23,5 mi, lo mai long tunèl jos la mar del mond) ;<ref name="r304">"Channel Tunnel, Tunnel, Europe", Britannica, 10 May 2024. https://www.britannica.com/topic/Channel-Tunnel</ref> LeShuttle transpòrta d'autos. La linha Elizabeth, nomenada per la Reina Elisabèth II en 2016, dobriguèt en 2022.<ref name="r305">"Crossrail's giant tunnelling machines unveiled", BBC News, 2 January 2012. https://www.bbc.co.uk/news/av/uk-16289051; Leftly, Mark, "Crossrail delayed to save £1bn", Independent, 29 August 2010. https://www.independent.co.uk/news/business/news/crossrail-delayed-to-save-1631bn-2064629.html</ref><ref name="r306">"Crossrail to become the Elizabeth line in honour of Her Majesty the Queen", Transport for London. https://tfl.gov.uk/info-for/media/press-releases/2016/february/crossrail-to-become-the-elizabeth-line-in-honour-of-her-majesty-the-queen</ref> High Speed 2 (en construccion dempuèi 2019) religarà Londres e Birmingham, amb una possibla extension cap al nòrd e de velocitats jos 225 mph.<ref name="r307">"What is HS2", HS2. https://www.hs2.org.uk/what-is-hs2</ref><ref name="r308">"HS2 Trains", HS2. https://www.hs2.org.uk/building-hs2/trains/</ref> I aguèt 4 miliards de viatges en bus en 2023, 1,8 miliard a Londres ;<ref name="r309">"Transport Statistics Great Britain: 2023 Domestic Travel", gov.uk, 19 December 2024. https://www.gov.uk/government/statistics/transport-statistics-great-britain-2024/transport-statistics-great-britain-2023-domestic-travel</ref> lo bus roge a dos nivèls es una icòna de Londres e d'Anglatèrra.<ref name="r310">"Our Collection", icons.org.uk. http://www.icons.org.uk/theicons/index.html</ref> Lo ret de Londres opèra mai de 6 800 servicis dins la setmana sus mai de 700 linhas per environ 6 milions de passatgièrs, lo mai grand d'Euròpa.<ref name="r311">[http://www.tfl.gov.uk/corporate/modesoftransport/1548.aspx London Buses], Transport for London. Accessed 10 May 2007.</ref> Los aeropòrts britanics tractèron gaireben 292,5 milions de passatgièrs en 2024 ; los mai grands èran Heathrow (83,9 milions), Gatwick (43,2 milions) e Manchester (30,8 milions).<ref name="r312">"Size of Reporting Airports 2024", Civil Aviation Authority. https://www.caa.co.uk/Documents/Download/11910/4d230d1f-dab6-4c1a-992a-431b9cca89a2/16918</ref> Heathrow, a 15 mi a l'oèst de Londres, es lo segond aeropòrt mai fregat del mond e a lo mai de passatgièrs internacionals ; es la basa de British Airways e de Virgin Atlantic.<ref name="r313">"Heathrow 'needs a third runway'", BBC News, 25 June 2008. http://news.bbc.co.uk/1/hi/business/7472432.stm; "Statistics: Top 30 World airports", Airports Council International, July 2008. http://www.aci.aero/aci/aci/file/Press%20Releases/2008/TOP30_International%20Passengers_2007.pdf</ref><ref name="r314">"BMI being taken over by Lufthansa", BBC News, 29 October 2008. http://news.bbc.co.uk/2/hi/7697261.stm</ref> En 2023, 18,3 milions de passatgièrs voiatjèron a l'estrangièr per camin de fèrre e 18,1 milions per mar.<ref name="r315">"Transport Statistics Great Britain: 2023 International Travel", gov.uk, 19 December 2024. https://www.gov.uk/government/statistics/transport-statistics-great-britain-2024/transport-statistics-great-britain-2023-international-travel</ref> === Energia === En 2021 lo Reialme Unit èra lo 14en mai grand consomator d'energia e lo 22en mai grand produtor ;<ref name="r316">"United Kingdom Energy Profile", U.S. Energy Information Administration. https://www.eia.gov/international/overview/country/GBR</ref> BP e Shell, doas de las sièis mai grandas societats de petròli e de gas, son basadas al Reialme Unit.<ref name="r317">Mason, Rowena, "Let the battle begin over black gold", The Telegraph, 24 October 2009. https://www.telegraph.co.uk/finance/newsbysector/energy/6424030/Let-the-battle-begin-over-black-gold.html; Heath, Michael, "RBA Says Currency Containing Prices, Rate Level 'Appropriate' in Near Term", Bloomberg, 26 November 2010. https://www.bloomberg.com/news/2010-11-25/rba-s-stevens-says-inflation-unlikely-to-fall-much-further.html</ref> [[File:Ardrossan's fan club. - panoramio.jpg|thumb|Eolianas a Ardrossan, Escòcia]] Las energias renovelablas balhèron 51 % de l'electricitat britanica en 2024 ; l'eolian èra la primièra font amb 30 %.<ref name="r318">"Britain's Electricity Explained: 2024 Review", NESO. https://www.neso.energy/news/britains-electricity-explained-2024-review</ref> Lo Reialme Unit a lo mai grand parc eolian en mar del mond, al larg de Yorkshire.<ref name="r319">"Wind energy in the UK: June 2021", UK Government, 14 June 2021. https://www.ons.gov.uk/economy/environmentalaccounts/articles/windenergyintheuk/june2021</ref> En 2023 nòu reactors nuclears balhèron environ 15 % de l'electricitat, amb dos en construccion e mai de planificats ;<ref name="r320">"Nuclear Power in the United Kingdom", World Nuclear Association. https://world-nuclear.org/information-library/country-profiles/countries-t-z/united-kingdom.aspx</ref><ref name="r321">"Nuclear Power in the United Kingdom", World Nuclear Association, April 2013. http://www.world-nuclear.org/info/inf84.html</ref><ref name="r322">"Nuclear energy: What you need to know", UK Government. https://www.gov.uk/government/news/nuclear-energy-what-you-need-to-know</ref> lo nuclear forniguèt environ 25 % a la fin dels ans 1990. Lo govèrn investís dins de pichons reactors modulars e dins la recèrca sus la fusion, e acordèt a la fin de 2023 un partenariat entre los Estats Units e lo Reialme Unit sus la fusion que visa « un reactor a fusion comercial religat al ret en 2040 ».<ref name="r323">Belderbos, Harriet, "UKAEA implementing the UK's fusion energy strategy", Open Access Government, 7 March 2024. https://www.openaccessgovernment.org/ukaea-implementing-the-uks-fusion-energy-strategy/174384/;"UK nuclear fusion reactor sets new world record for energy output". https://www.newscientist.com/article/2415909-uk-nuclear-fusion-reactor-sets-new-world-record-for-energy-output/</ref> A la fin de 2023 las reservas en mar èran de 1,1 miliard de barrils equivalent petròli de gas provat e probable e 2,3 miliards de barrils de petròli ;<ref name="r324">"UK Oil and Gas Reserves and Resources", North Sea Transition Authority. https://www.nstauthority.co.uk/media/vtjkyqnf/uk-reserves-and-resources-report-as-at-end-2023.pdf</ref> las emissions del gas britanic son d'environ quatre còps mai bassas que lo GNL importat, segon lo regulator.<ref name="r325">"North Sea oil and gas claims fact-checked", BBC, 22 January 2024. https://www.bbc.co.uk/news/science-environment-67945281</ref> La darrièra centrala a carbon barrèt en setembre de 2024.<ref name="r318" /> I a pas de fracturacion idraulica de gas d'esquist malgrat una granda ofèrta, a causa de preocupacions mediambientalas.<ref name="r326">"UK's last fracking wells to be filled with cement despite dwindling gas stocks", City AM, 29 January 2025. https://www.cityam.com/uks-last-fracking-wells-to-be-filled-with-cement-despite-dwindling-gas-stocks/</ref> === Aprovesionament en aiga e tractament de las aigas usadas === L'accès a l'aiga melhorada e al tractament de las aigas usadas es universal ; 96 % dels fogals èran ligats al ret de colleccion de las aigas usadas en 2022.<ref name="r327">"Sewage Treatment in the UK", assets.publishing.service.gov.uk, DEFRA, March 2022. https://assets.publishing.service.gov.uk/government/uploads/system/uploads/attachment_data/file/69582/pb6655-uk-sewage-treatment-020424.pdf</ref> Lo pompatge public d'aiga èra de 16 406 milions de litres per jorn en 2007.<ref name="r328">"Environment Agency". http://www.environment-agency.gov.uk/research/library/data/112185.aspx</ref> Anglatèrra e País de Galas an 10 societats regionalas privadas d'aiga e de tractament de las aigas usadas e 13 societats « aiga sola » mai que mai pichonas ; Escòcia a Scottish Water, publica, e Irlanda del Nòrd Northern Ireland Water, publica.<ref name="r329">"About Us", niwater.com. https://www.niwater.com/about</ref> == Demografia == [[File:Elderly British Couple.jpg|thumb|Parelh anciana britanic ; environ 24 % de las personas en Anglatèrra e al País de Galas an 60 ans o mai]] Lo recensament de 2021 en Escòcia foguèt reportat en 2022 a causa de la COVID-19 ; l'ONS estimèt una populacion de 66 912 637 a l'escala del Reialme Unit en 2021, coma se totas las partidas aguèssen estat comptadas lo 21 de març de 2021.<ref name="r4" /> Lo Reialme Unit a la quatrena populacion mai granda d'Euròpa e la 22ena del mond. Los naissenças menèron la creissença en 2012–2013 e la migracion internacionala neta en 2014–2015 ;<ref name="r330">"Population Estimates for UK, England and Wales, Scotland and Northern Ireland, Mid-2015", Office for National Statistics, 23 June 2016. https://www.ons.gov.uk/peoplepopulationandcommunity/populationandmigration/populationestimates/bulletins/annualmidyearpopulationestimates/latest</ref> la creissença de 2001–2011 foguèt en mejana de 0,7 % per an.<ref name="r331">"Population estimates for the UK, England, Wales, Scotland and Northern Ireland: mid-2021", Office for National Statistics, 21 December 2022. https://www.ons.gov.uk/peoplepopulationandcommunity/populationandmigration/populationestimates/bulletins/annualmidyearpopulationestimates/mid2021</ref> La populacion èra d'environ 69,5 milions a la mitat de 2025, amb la creissença la mai lenta dempuèi 1998 en defòra de 2020.<ref name="r332">Hymas, Charles; Corfe, "UK population growth slumps to lowest in 30 years", The Telegraph, 1 October 2026. https://www.telegraph.co.uk/news/2026/10/01/uk-population-growth-lowest-three-decades/</ref> En 2011, sus un sègle, la part dels 0–14 ans passèt de 31 % a 18 % e la part dels 65 ans e mai de 5 % a 16 %.<ref name="r331" /> L'atge mejan èra de 41,7 ans en 2018.<ref name="r128" /> Lo recensament de 2021 balhèt 5,48 milions a Escòcia, 3,1 milions al País de Galas, 1,9 milion a Irlanda del Nòrd.<ref name="r331" /> {{UK population table}} Anglatèrra aviá 56 milions de personas en 2021, a l'entorn de 84 % del Reialme Unit, e 434 personas/km2 a la mitat de 2021, un dels païses mai densament poblats del mond, concentradas a Londres<ref name="r333">"United Kingdom country profile", BBC News, 10 May 2012. https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-18023389</ref><ref name="r334">"United Kingdom - Country Profile | OpenFactBook World Factbook", openfactbook.org. https://openfactbook.org/countries/united-kingdom/</ref> e al sud-èst.<ref name="r335">Khan, Urmee, "England is most crowded country in Europe", The Telegraph, 16 September 2008. https://www.telegraph.co.uk/news/newstopics/politics/2967374/England-is-most-crowded-country-in-Europe.html</ref> L'aglomeracion del Gran Londres es la mai granda d'Euròpa Occidentala, amb 14,9 milions en 2024.<ref name="r336">"Major Agglomerations". http://citypopulation.de/en/world/agglomerations</ref> {| class="wikitable sortable" |+ Populacion d'Anglatèrra per region ({{UK subdivision statistics year}})<ref name="r9" /> |- ! rowspan=2 | Region ! colspan=2 | Superfícia ! colspan=2 | Populacion ! rowspan=2 | Densitat (/km2) |- ! (km2) ! (%) ! Personas ! (%) |- | Nòrd-Èst || 8 581 || 6 % || 2 683 040 || 5 % || 313 |- | Nòrd-Oèst || 14 108 || 11 % || 7 516 113 || 13 % || 533 |- | Yorkshire e Humber || 15 404 || 12 % || 5 541 262 || 10 % || 360 |- | Midlands de l'Èst || 15 624 || 12 % || 4 934 939 || 9 % || 316 |- | Midlands de l'Oèst || 12 998 || 10 % || 6 021 653 || 11 % || 463 |- | Èst d'Anglatèrra || 19 116 || 15 % || 6 398 497 || 11 % || 335 |- | Gran Londres || 1 572 || 1 % || 8 866 180 || 15 % || 5 640 |- | Sud-Èst || 19 072 || 15 % || 9 379 833 || 16 % || 492 |- | Sud-Oèst || 23 836 || 18 % || 5 764 881 || 10 % || 242 |- ! Anglatèrra ! 130 310 ! 100 % ! 57 106 398 ! 100 % ! 438 |} Lo taus de fecunditat del Reialme Unit èra de 1,53 en 2021,<ref name="r337">"Vital statistics: population and health reference tables", Office for National Statistics. https://www.ons.gov.uk/peoplepopulationandcommunity/populationandmigration/populationestimates/datasets/vitalstatisticspopulationandhealthreferencetables</ref> fòrça jos lo naut del ''''''''baby-boom'''''''' de 1964 (2,95),<ref name="r338">Boseley, Sarah, "The question: What's behind the baby boom?", The Guardian, 14 July 2008. https://www.theguardian.com/lifeandstyle/2008/jul/14/familyandrelationships.women</ref> lo naut de 1815 (6,02)<ref name="r339">Roser, Max, "Total Fertility Rate around the world over the last centuries", Our World in Data, Gapminder Foundation, 2014. https://ourworldindata.org/grapher/children-born-per-woman?year=1800&country=GBR</ref> e lo taus de remplaçament de 2,1. En 2011, 47,3 % de las naissenças èran de femnas non maridadas.<ref name="r340">[http://epp.eurostat.ec.europa.eu/tgm/table.do?tab=table&plugin=0&language=en&pcode=tps00018 Tables, Graphs and Maps Interface (TGM) table]. Eurostat (26 February 2013). Retrieved 12 July 2013.</ref> ONS 2015 : 1,7 % dels 16 ans e mai se definisson coma gais, lesbianas o bisexuals (2,0 % dels òmes, 1,5 % de las femnas) ; 4,5 % respondèron « autre », « sai pas » o respondèron pas.<ref name="r341">"Sexual identity, UK: 2015 – Experimental Official Statistics on sexual identity in the UK in 2015 by region, sex, age, marital status, ethnicity and NS-SEC", Office for National Statistics, 5 October 2016. https://www.ons.gov.uk/peoplepopulationandcommunity/culturalidentity/sexuality/bulletins/sexualidentityuk/2015</ref> De recèrcas de 2001–2008 estimèron entre 65 000 e 300 000 personas transgèneres.<ref name="r342">"Research report 27: Trans research review", equalityhumanrights.com. http://www.equalityhumanrights.com/about-us/our-work/key-projects/trans-inequalities-reviewed/introduction-to-the-review</ref> {{Largest Urban Areas of the United Kingdom}} === Etnicitat === Los Britanics autoctòns èran tradicionalament considerats coma descendents de grops installats abans lo sègle XII : Celtas, Romans, Anglosaxons, Nòrdics e Normands ; los Galeses son benlèu lo grop mai ancian.<ref name="r343">"Welsh people could be most ancient in UK, DNA suggests", BBC News, 19 June 2012. https://www.bbc.co.uk/news/uk-wales-18489735</ref> L'immigracion non blanca a una longa istòria : Liverpool a la populacion negra la mai anciana del país (dempuèi almens los ans 1730)<ref name="r344">Winder, Robert, "Bloody Foreigners: The Story of Immigration to Britain", Little, Brown Book, 2010. https://books.google.com/books?id=7ORcaQIgdcEC&q=combed&pg=PT94; Costello, Ray, "Black Liverpool: The Early History of Britain's Oldest Black Community 1730–1918", Picton Press, 2001</ref> e la comunautat chinesa la mai anciana d'Euròpa (sègle XIX).<ref name="r345">"Culture and Ethnicity Differences in Liverpool&nbsp;– Chinese Community", Chambré Hardman Trust. http://www.mersey-gateway.org/server.php?show=ConWebDoc.1369</ref> En 2021, 83,1 % èran blancs, 8,6 % asiatics o britanico-asiatics, 3,7 % negres o britanico-negres, 2,7 % mestissats e 2,0 % autres.<ref name="r4" /> La diversitat varia fòrça : 46,2 % de Londres èra d'una minoritat non blanca en 2021,<ref name="r346">"Regional ethnic diversity", Office for National Statistics, 22 December 2022. https://www.ethnicity-facts-figures.service.gov.uk/uk-population-by-ethnicity/national-and-regional-populations/regional-ethnic-diversity/latest/</ref> contra mens de 10 % al Sud-Oèst, al Nòrd-Èst, al País de Galas,<ref name="r346" /> en Escòcia<ref name="r347">"Ethnicity", National Records of Scotland, 4 February 2025. https://www.scotlandscensus.gov.uk/census-results/at-a-glance/ethnicity/</ref> e en Irlanda del Nòrd.<ref name="r348">"MS-B01: Ethnic group", Northern Ireland Statistics and Research Agency, 30 November 2023. https://www.nisra.gov.uk/system/files/statistics/census-2021-ms-b01.xlsx</ref> === Migracion === [[File:United Kingdom foreign born population by country of birth.png|thumb|Populacion nascuda a l'estrangièr per país de naissença, abril de 2007 – març de 2008]] [[File:British expats countrymap.svg|thumb|Estimacion dels ciutadans britanics que vivon a l'estrangièr per país, 2006]] L'immigracion fa créisser la populacion ;<ref name="r349">"Immigration and births to non-British mothers pushes British population to record high", London Evening Standard, 21 August 2008. https://www.standard.co.uk/news/immigration-and-births-to-nonbritish-mothers-pushes-british-population-to-record-high-6816318.html</ref><ref name="r350">"Migration: How many people come to the UK and how are the salary rules changing?", BBC News, 23 May 2024. https://www.bbc.com/news/uk-48785695</ref> las arribadas e los enfants nascuts al Reialme Unit dels migrants representavan environ la mitat de la creissença de 1991–2001. En 2014, 27 % de las naissenças vivas èran de maires nascudas a l'estrangièr.<ref name="r351">"Births in England and Wales: 2014", Office for National Statistics, 15 July 2015. http://www.ons.gov.uk/ons/rel/vsob1/birth-summary-tables--england-and-wales/2014/index.html</ref> Las naturalizacions atenhèron un maximum d'environ 208 000 en 2013 (lo mai naut dempuèi 1962), per tornar a environ 125 800 en 2014 ; 2009–2013 foguèt en mejana de 195 800 per an. Origines principalas en 2024 : Paquistan, Índia, Nigèria, Filipinas, Bangladèsh, Itàlia, Turquia, Romania, Iran. Las autorizacions de residéncia (residéncia permanenta sens ciutadanetat)<ref name="r352">Blinder, Scott, "Settlement in the UK", The Migration Observatory, University of Oxford, 11 June 2014. http://www.migrationobservatory.ox.ac.uk/briefings/settlement-uk</ref> èran d'environ 154 700 en 2013.<ref name="r353">Blinder, Scott, "Naturalisation as a British Citizen: Concepts and Trends", The Migration Observatory, University of Oxford, 27 March 2015. http://www.migrationobservatory.ox.ac.uk/sites/files/migobs/Briefing%20-%20Naturalisation%20as%20a%20British%20Citizen%20-%20Concepts%20and%20Trends_0.pdf</ref> La migracion neta atenhèt un recòrd de 860 000 en 2023 (immigracion 1,326 milion, emigracion 466 000), foguèt de 431 000 en 2024 (948 000 d'entrats, 517 000 de sortits)<ref name="r354">"Long-term international migration, provisional: year ending December 2024", gov.uk, 22 May 2025. https://www.ons.gov.uk/peoplepopulationandcommunity/populationandmigration/internationalmigration/bulletins/longterminternationalmigrationprovisional/yearendingdecember2024</ref> e tombèt a 222 900 pels 12 meses fins a la mitat de 2025, çò que dona la creissença demografica la mai febla dempuèi 1998 en defòra de 2020.<ref name="r332" /> L'emigracion foguèt importanta al sègle XIX : de 1815 a 1930, environ 11,4 milions quitèron Bretanha e 7,3 milions Irlanda ;<ref name="r355">Hammar, Tomas, "European Immigration Policy: A Comparative Study", Cambridge University Press, 1985. https://www.cambridge.org/core/books/european-immigration-policy/10B639425685B0C101619FA11522C409</ref><ref name="r356">Richards, Eric, "The genesis of international mass migration: The British case, 1750-1900", Manchester University Press, 2018. https://www.jstor.org/stable/j.ctvnb7rj2</ref> a la fin del sègle XX, d'environ 300 milions de personas d'ascendéncia britanica e irlandesa vivián dins lo mond.<ref name="r356" /> En 2006, almens 5,5 milions de nascuts al Reialme Unit vivián a l'estrangièr, mai que mai en Austràlia, en Espanha, als Estats Units e al Canadà.<ref name="r357">Sriskandarajah, Dhananjayan; Drew, "Brits Abroad: Mapping the scale and nature of British emigration", Institute for Public Policy Research, 11 December 2006. http://www.ippr.org/publicationsandreports/publication.asp?id=509</ref><ref name="r358">"Brits Abroad: world overview", BBC. http://news.bbc.co.uk/1/shared/spl/hi/in_depth/brits_abroad/html/default.stm; Casciani, Dominic, "5.5&nbsp;m Britons 'opt to live abroad'", BBC News, 11 December 2006. http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/6210358.stm</ref><ref name="r359">"Brits Abroad: Country-by-country", BBC News, 11 December 2006. http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/6161705.stm</ref> === Lenga === L'anglés es la lenga oficiala ''de facto'' e la mai parlada ;<ref name="r360">"English language&nbsp;– Government, citizens and rights", Directgov. http://www.direct.gov.uk/en/Governmentcitizensandrights/LivingintheUK/DG_10012519</ref><ref name="r361">Mac Sithigh, Daithí, "Official status of languages in the UK and Ireland", Common Law World Review, 17 May 2018. https://pureadmin.qub.ac.uk/ws/portalfiles/portal/141540053/Status_OA_Feb_2018.pdf</ref> lo Reialme Unit la promòu dins lo mond.<ref name="r362">British Council "British Council &#124; the UK's international culture and education organisation". https://www.britishcouncil.org/ (last checked 6 February 2023)</ref><ref name="r363">"About BBC Learning English", BBC. https://www.bbc.com/learningenglish/english/hygiene</ref> L'anglés britanic a de caracteristicas distintivas e de nombroses dialèctes e accents ; la Received Pronunciation es tradicionalament ligada als locutors anglés cultivats del sud.<ref name="r364">"British English Pronunciations", OED. https://www.oed.com/information/understanding-entries/pronunciation/british-english-pronunciations/?tl=true</ref> Dialèctes nacionals : anglés escocés, galés e irlandés del Nòrd ; las varietats regionalas inclusisson lo Brummie, lo Cockney, lo Geordie, lo Mancunian, lo Scouse, lo West Country, lo Yorkshire e l'anglés multicultural de Londres.<ref name="r365">"10 British dialects you need to know", EF. https://www.ef.com/wwen/blog/language/british-dialects-you-need-to-know/</ref> [[File:Bilingual welcome sign Newry.jpg|thumb|Panèl de benvenguda bilingüe irlandés–anglés a Newry]] Tres lengas celticas autoctònas se parlan : lo galés, l'irlandés e lo gaelic escocés. Lo cornic, desparegut coma primièra lenga a la fin del sègle XVIII, es en cors de revitalizacion amb qualques locutors de segonda lenga.<ref name="r366">Track, Robert Lawrence; Stockwell, Peter, "Language and Linguistics: The Key Concepts", Routledge, 2007. https://books.google.com/books?id=oLx9AgAAQBAJ&q=%E2%80%9Cthese+people+speak+the+dead+language+as+a+second+language%E2%80%9D&pg=PA63; "Framework Convention for the Protection of National Minorities, Strasbourg, 1.II.1995", Council of Europe. http://conventions.coe.int/Treaty/en/Treaties/Html/157.htm; "European Charter for Regional or Minority Languages, Strasbourg, 5.XI.1992", Council of Europe. http://conventions.coe.int/treaty/en/Treaties/Html/148.htm</ref><ref name="r2" /> En 2021, 538 300 personas de 3 ans e mai al País de Galas (17,8 %) parlavan galés<ref name="r367">"Welsh language in Wales (Census 2021)", gov.wales, 6 December 2022. https://gov.wales/welsh-language-wales-census-2021-html</ref> e d'environ 200 000 locutors galeses vivián en Anglatèrra.<ref name="r368">Wynn Thomas, Peter, "Welsh today", Voices, BBC, March 2007. https://www.bbc.co.uk/voices/multilingual/welsh.shtml</ref> En 2021, 12,4 % en Irlanda del Nòrd aviá qualques nocions d'irlandés e 10,4 % d'escocés d'Ulster.<ref name="r369">"Census 2021: Main statistics for Northern Ireland". https://www.nisra.gov.uk/system/files/statistics/census-2021-main-statistics-for-northern-ireland-phase-1-statistical-bulletin-language.pdf</ref> En 2001, mai de 92 000 personas en Escòcia (un pauc mens de 2 %) aviá qualques nocions de gaelic, dont 72 % dins las Ebrides Exterioras ;<ref name="r370">"Scotland's Census 2001&nbsp;– Gaelic Report", General Register Office for Scotland. http://www.gro-scotland.gov.uk/press/news2005/scotlands-census-2001-gaelic-report.html</ref> los enfants que aprenon lo galés o lo gaelic son de mai en mai nombroses.<ref name="r371">"Local UK languages 'taking off'", BBC News, 12 February 2009. http://news.bbc.co.uk/1/hi/education/7885493.stm</ref> L'escocés (del començament del mejan anglés del nòrd) e l'escocés d'Ulster an un reconeguda limitada sens engatjaments de proteccion especifics.<ref name="r2" /><ref name="r372">"Language Data&nbsp;– Scots", European Bureau for Lesser-Used Languages. http://www.eurolang.net/index.php?option=com_content&task=view&id=2449&Itemid=52&lang=en</ref> D'environ 151 000 personas utilizavan la lenga dels signes britanica en abril de 2020.<ref name="r373">Brown, Hannah, "'People are dying because of this': Calls for UK Gov to follow Scotland with sign language interpreter at Covid-19 briefing", The Scotsman, 23 April 2020. https://www.scotsman.com/news/politics/people-are-dying-because-calls-uk-gov-follow-scotland-sign-language-interpreter-covid-19-briefing-2547989</ref> En 2013, 95 % de la populacion èran estimats monolingües anglofòns e mai de 5 % parlavan de lengas d'immigracion,<ref name="r374">"Languages across Europe: United Kingdom", BBC. https://www.bbc.co.uk/languages/european_languages/countries/uk.shtml</ref> mai que mai d'Asia del Sud (panjabi, urdú, bengalí, sylhetí, indi, pahari-pothwari, tamoul, gujaratí).<ref name="r375">Carl Skutsch (2013). ''Encyclopedia of the World's Minorities''. pp.1261. Routledge. Retrieved 3 December 2020.</ref> Lo polonés èra la segonda lenga d'Anglatèrra en 2011 (546 000 locutors).<ref name="r376">Booth, Robert, "Polish becomes England's second language", The Guardian, 30 January 2013. https://www.theguardian.com/uk/2013/jan/30/polish-becomes-englands-second-language</ref> En 2019, d'environ tres quarts de milion de personas parlavan pauc o pas d'anglés.<ref name="r377">"The teenagers who translate for their parents", BBC News, 23 April 2019. https://www.bbc.co.uk/news/av/uk-47982494</ref> === Religion === [[File:Westminster Abbey St Peter.jpg|thumb|Abadiá de Westminster, Londres ; glèisa de sacre dels monarcas britanics]] Lo crestianisme domina dempuèi mai de 1 400 ans.<ref name="r378">Cannon, John, ed. (2nd edn., 2009). [https://books.google.com/books?id=TYnfhTq2M7EC&pg=PA144 ''A Dictionary of British History'']. Oxford University Press. p. 144. .</ref> La màger part se definís encara coma crestiana, mas la frequentacion regulara de las glèisas a fòrça baissat dempuèi la mitat del sègle XX<ref name="r379">Field, Clive D. (November 2009). [http://www.brin.ac.uk/wp-content/uploads/2011/12/development-of-religious-statistics.pdf "British religion in numbers"]. BRIN Discussion Series on Religious Statistics, Discussion Paper 001. Retrieved 7 March 2015.</ref> alara que l'immigracion e los cambiaments demografics an fach créisser l'islam e d'autras religions,<ref name="r380">Yilmaz, Ihsan (2005). [https://books.google.com/books?id=ryrD2YODzxUC&pg=PA291 ''Muslim Laws, Politics and Society in Modern Nation States: Dynamic Legal Pluralisms in England, Turkey, and Pakistan'']. Aldershot: Ashgate Publishing. pp. 55–56. .</ref> çò que mena de comentators a dire lo Reialme Unit multireligiós,<ref name="r381">Brown, Callum G. (2006). [https://books.google.com/books?id=ryrD2YODzxUC&pg=PA291 ''Religion and Society in Twentieth-Century Britain'']. Harlow: Pearson Education. p. 291. .</ref> laïcizat<ref name="r382">Norris, Pippa; Inglehart, Ronald (2004). [https://books.google.com/books?id=dto-P2YfWJIC&pg=PA84 ''Sacred and Secular: Religion and Politics Worldwide'']. Cambridge University Press. p. 84. .</ref> o postcrestian.<ref name="r383">Fergusson, David (2004). [https://books.google.com/books?id=Owz4aBSEINgC&pg=PA94 ''Church, State and Civil Society'']. Cambridge University Press. p. 94. .</ref> Recensament de 2021, Anglatèrra e País de Galas : crestians 46,2 %, islam 6,5 %, indoïsme 1,7 %, sikhisme 0,9 %, budisme 0,5 %, judaïsme 0,5 %, autres 0,6 %, sens religion 37,2 %, sens responsa 6,0 %.<ref name="r384">Roskams, Michael, "Religion, England and Wales: Census 2021", Office for National Statistics, 29 November 2022. https://www.ons.gov.uk/peoplepopulationandcommunity/culturalidentity/religion/bulletins/religionenglandandwales/census2021</ref> Irlanda del Nòrd : catolics 42,3 %, protestants o autres crestians 37,7 %, autras religions 1,3 %, sens religion 17,4 %, pas indicada 1,6 %.<ref name="r385">"MS-B19: Religion", Northern Ireland Statistics and Research Agency, 30 November 2023. https://www.nisra.gov.uk/system/files/statistics/census-2021-ms-b19.xlsx</ref> Escòcia (2022) : sens religion 51,1 %, Glèisa d'Escòcia 20,4 %, catolics 13,3 %, autres crestians 5,1 %, musulmans 2,2 %, indós 0,6 %, autres 1,2 %, pas indicada 6,2 %.<ref name="r386">"Scotland's Census 2022 - Ethnic group, national identity, language and religion", National Records of Scotland, 21 May 2024. https://www.scotlandscensus.gov.uk/2022-reports/scotland-s-census-2022-ethnic-group-national-identity-language-and-religion/</ref> Dins una enquèsta Tearfund de 2007, un Britanic sus dètz anava a la glèisa cada setmana.<ref name="r387">"United Kingdom: New Report Finds Only One in 10 Attend Church", News.adventist.org, 4 April 2007. http://news.adventist.org/2007/04/uite-kigom-ew-report-fis-oly-oe-i-10-atte-church.html</ref> Entre los recensaments de 2001 e 2011, l'identificacion crestiana baissèt de 12 % alara que los sens religion doblèron ; los musulmans aumentèron lo mai, fins a environ 5 %.<ref name="r388">Philby, Charlotte, "Less religious and more ethnically diverse: Census reveals a picture of Britain today", Independent, 12 December 2012. https://www.independent.co.uk/news/uk/home-news/less-religious-and-more-ethnically-diverse-census-reveals-a-picture-of-britain-today-8406506.html</ref> La Glèisa d'Anglatèrra es establida en Anglatèrra, es representada al Parlament, e lo monarca n'es lo Governador Suprèm.<ref name="r389">"The History of the Church of England", The Church of England, 2004. http://www.cofe.anglican.org/about/history/</ref><ref name="r390">"Queen and Church of England", British Monarchy Media Centre. http://www.royalinsight.gov.uk/output/Page4708.asp</ref> La Glèisa d'Escòcia es la glèisa nacionala, liura del contraròtle de l'Estat ; lo monarca n'es un membre ordinari e jura a son acession de « mantenir e preservar la Religion Protestanta e lo Govèrn de la Glèisa Presbiteriana ».<ref name="r391">"Queen and the Church", The British Monarchy (Official Website). http://www.royal.gov.uk/MonarchUK/QueenandChurch/History.aspx</ref><ref name="r2" /><ref name="r392">"Our structure", churchofscotland.org.uk, 22 February 2010. https://www.churchofscotland.org.uk/about-us/our-structure</ref> La Glèisa al País de Galas foguèt separada de l'Estat en 1920 e la Glèisa d'Irlanda en 1870, doncas Irlanda del Nòrd a pas de glèisa establida.<ref name="r393">Weller, Paul (2005). [https://books.google.com/books?id=tHc88PzAPLMC&pg=PA80 ''Time for a Change: Reconfiguring Religion, State, and Society'']. London: Continuum. pp. 79–80. .</ref> Partidas estimadas dels crestians (2001) : 62 % anglicans, 13,5 % catolics, 6 % presbiterians, 3,4 % metodistas.<ref name="r394">Peach, Ceri, [https://books.google.com/books?id=i6ER_z8gcD4C "United Kingdom, a major transformation of the religious landscape"], in H. Knippenberg. ed. (2005). ''The Changing Religious Landscape of Europe''. Amsterdam: Het Spinhuis. pp. 44–58. .</ref> === Educacion === L'educacion es descentralizada, amb un sistèma separat dins cada país. D'environ 38 % de la populacion an un diplòma universitari o de collègi, la part la mai nauta d'Euròpa.<ref name="r395">"The Most Educated Countries in the World", Yahoo Finance, 24 September 2012. https://finance.yahoo.com/news/the-most-educated-countries-in-the-world.html;_ylt=AlaWy8IcyeBaviKi7_.WJyhE6odG;_ylu=X3oDMTJrY2d2NGZyBG1pdANDeFMgRmluYW5jaWFsbHkgRml0IEFydGljbGUgQXJ0aWNsZSBCb2R5IFByb2QEcG9zAzMEc2VjA01lZGlhQXJ0aWNsZUJvZHlBc3NlbWJseQ--;_ylg=X3oDMTNjdGVoaXJqBGludGwDdXMEbGFuZwNlbi11cwRwc3RhaWQDY2IyOTRhMGEtYmY2OS0zYTdlLThlYTUtZWFlNTU3YWI1ZTc3BHBzdGNhdANleGNsdXNpdmVzfGZpbmFuY2lhbGx5Zml0BHB0A3N0b3J5cGFnZQ--;_ylv=3?page=1; "And the World's Most Educated Country Is...", 27 September 2012. https://newsfeed.time.com/2012/09/27/and-the-worlds-most-educated-country-is/</ref> Oxford e Cambridge son sovent primièras al mond.<ref name="r396">"The Times Higher Education World University Rankings 2024", 25 September 2023. https://www.timeshighereducation.com/world-university-rankings/2024/world-ranking</ref><ref name="r397">"QS World University Rankings 2024". https://www.topuniversities.com/university-rankings/world-university-rankings/2024</ref> Los dreits d'inscripcion varian : Anglatèrra e País de Galas an un maximum annual fixat pels ciutadans del Reialme Unit, pagat per l'impòst sonque per los que depassan un lindal de revenguts ;<ref name="r398">"Repaying your student loan", gov.uk. https://www.gov.uk/repaying-your-student-loan/what-you-pay</ref> Irlanda del Nòrd e Escòcia fan pagar als estudiants locals de dreits reduches o pas cap. Qualques cors del NHS an de borsas ; en 2017 cada mètge èra dit subvencionat de 230 000 liuras per sa formacion.<ref name="r399">"Undergraduate Tuition Fess and Student Loans", UCAS, 20 October 2014. https://www.ucas.com/money-and-student-life/money/student-finance/undergraduate-tuition-fees-and-student-loans</ref><ref name="r400">"More undergraduate medical education places", gov.uk. https://www.gov.uk/government/news/more-undergraduate-medical-education-places</ref> A PISA 2022, los jovenças britanics de 15 ans se classèron 14ens en lectura, matematicas e sciéncias, amb una mejana de 494 contra 478 per l'OCDE.<ref name="r401">"PISA 2022 UK Results", OECD, 4 December 2023. https://www.oecd.org/publication/pisa-2022-results/country-notes/united-kingdom-9c15db47#chapter-d1e11</ref> === Santat === [[File:QEUH.jpg|thumb|Queen Elizabeth University Hospital, Glasgow, NHS Scotland]] Los suènhs de santat universals finançats per los fonses publics comencèron amb lo Servici Nacional de Santat en 1948,<ref name="r402">"The foundation of the NHS", The National Archives. https://www.nationalarchives.gov.uk/explore-the-collection/stories/the-foundation-of-the-nhs/</ref> tan popular qu'es apelat una « religion nacionala ».<ref name="r403">Gill, Martha, "To those who claim the NHS has turned into a British religion, I say: keep the faith", The Observer, 9 July 2023. https://www.theguardian.com/commentisfree/2023/jul/09/nhs-british-religion-keep-faith-nhs-at-75</ref><ref name="r404">"Is the NHS our new national religion? – Religion Media Centre", religionmediacentre.org.uk, 14 April 2020. https://religionmediacentre.org.uk/news/is-the-nhs-our-new-national-religion/</ref> La santat es descentralizada : NHS England, NHS Scotland, Health and Social Care en Irlanda del Nòrd e NHS Wales, amb tanben de suènhs privats. Los suènhs son pels residents permanents, en majoritat gratuits al moment del besonh e pagats per l'impòst general. L'OMS classèt la prestacion britanica quinzena en Euròpa e dètz-e-uechena al mond en 2000.<ref name="r405">Haden, "The world health report 2000&nbsp;– Health systems: improving performance", World Health Organization, 2000. https://archive.org/details/worldhealthrepor00worl; World Health Organization, "Measuring overall health system performance for 191 countries", New York University. http://pages.stern.nyu.edu/~wgreene/Statistics/WHO-COMP-Study-30.pdf</ref> Las despensas an fòrça aumentat dempuèi 1979.<ref name="r406">Fisher, Peter, "The NHS from Thatcher to Blair", NHS Consultants Association. http://www.healthp.org/node/71</ref> De donadas de l'OCDE de 2018 (comptant qualques suènhs socials) metián la despensa britanica a 3 121 liuras per persona ;<ref name="r407">"Swindells: They aren't 'your' patients", Health Service Journal, 24 September 2019. https://www.hsj.co.uk/policy-and-regulation/swindells-they-arent-your-patients/7025988.article?</ref> en 2017 èra de 2 989, près de la mejana de l'OCDE.<ref name="r408">"How does UK healthcare spending compare with other countries?", Office of National Statistics, 29 August 2019. https://www.ons.gov.uk/peoplepopulationandcommunity/healthandsocialcare/healthcaresystem/articles/howdoesukhealthcarespendingcomparewithothercountries/2019-08-29</ref> Los regulators per tot lo Reialme Unit son lo General Medical Council, lo Nursing and Midwifery Council e los Royal Colleges ; la responsabilitat es al Govèrn del Reialme Unit (Anglatèrra), a l'Executiu d'Irlanda del Nòrd, al Govèrn escocés e al Govèrn galés.<ref name="r409">"'Huge contrasts' in devolved NHS", BBC News, 28 August 2008. http://news.bbc.co.uk/1/hi/health/7586147.stm; Triggle, Nick, "NHS now four different systems", BBC News, 2 January 2008. http://news.bbc.co.uk/1/hi/health/7149423.stm</ref> == Cultura == La cultura del Reialme Unit reflectís sa condicion d'illa, son istòria e l'union de quatre païses que cadun garda de tradicions, de costumas e de simbòls distints. L'influéncia britanica apareis dins la lenga, la cultura e lo dreit de las ancianas colonias, mai que mai los Estats Units, Austràlia, Canadà, Nòva Zelanda e Irlanda, una cultura partejada apelada lo mond anglofòn.<ref>Ferguson, 2004, p. 307</ref> La màger part de las ancianas colonias son de païses del Commonwealth amb un eretatge britanic comun.<ref name="r410">"The Commonwealth", New Zealand Ministry of Foreign Affairs and Trade. https://www.mfat.govt.nz/en/peace-rights-and-security/the-commonwealth/</ref><ref name="r411">"Commonwealth of Nations", UK Parliament. https://www.parliament.uk/about/living-heritage/evolutionofparliament/legislativescrutiny/parliament-and-empire/contemporary-context/</ref><ref name="r412">Mazrui, Ali Al Amin; Taylor, "Anglo-African Commonwealth", Pergamon, 1967</ref> Una enquèsta mondiala de 2024 classèt lo Reialme Unit tresen dins los « Païses los Mai Influents », darrièr los Estats Units e la China.<ref name="r413">"Most Influential Countries", U.S. News & World Report. https://www.usnews.com/news/best-countries/most-influential-countries</ref> === Literatura e teatre === La literatura britanica cobrís lo Reialme Unit, l'Illa de Man e las Illas Anglonormandas, en majoritat en anglés. Un recòrd de 669 milions de libres fisics foguèron venduts en 2022.<ref name="r414">"UK publishing industry reports record-breaking year in 2022", The Guardian, 17 April 2023. https://www.theguardian.com/books/2023/apr/17/uk-publishing-industry-reports-record-breaking-year-in-2022</ref> Los autors per enfants inclusisson Daniel Defoe, Rudyard Kipling, Lewis Carroll, Beatrix Potter, A. A. Milne, Enid Blyton, J. R. R. Tolkien, Roald Dahl, Terry Pratchett e J. K. Rowling, que ''Harry Potter'' es la seria de libres mai venduda de totes los temps.<ref name="r415">"Best-selling Book Series Of All Time", Wordsrated, 20 July 2023. https://wordsrated.com/best-selling-book-series-of-all-time-statistics/</ref> William Shakespeare es generalament considerat coma lo mai grand dramaturg e lo poèta nacional d'Anglatèrra ;<ref name="r416">"William Shakespeare (English author)", Encyclopædia Britannica. https://www.britannica.com/EBchecked/topic/537853/William-Shakespeare; "MSN Encarta Encyclopedia article on Shakespeare". http://encarta.msn.com/encyclopedia_761562101/Shakespeare.html; "William Shakespeare", TheFreeDictionary.com, Columbia Electronic Encyclopedia. http://encyclopedia2.thefreedictionary.com/Shakespeare%2c+William</ref> lo teatre britanic es viu dempuèi la Renaissença, amb de raices a l'epòca romana. Autras figuras anglesas : Geoffrey Chaucer (''The Canterbury Tales''), William Wordsworth e los poètas romantics, Charles Dickens, H. G. Wells, George Orwell, Aldous Huxley, Ian Fleming. Agatha Christie es la romancièra mai venduda de l'istòria.<ref name="r417">"Mystery of Christie's success is solved", The Telegraph, 19 December 2005. https://www.telegraph.co.uk/news/uknews/1505799/Mystery-of-Christies-success-is-solved.html</ref> Dotze dels 25 primièrs d'un sondatge mondial de criticaires de la BBC sus 100 romans britanics èran de femnas (George Eliot, Virginia Woolf, Charlotte e Emily Brontë, Mary Shelley, Jane Austen, Doris Lessing, Zadie Smith).<ref name="r418">Ciabattari, Jane, "The 25 greatest British novels", BBC Culture, December 2015. https://www.bbc.com/culture/article/20151204-the-25-greatest-british-novels</ref> Literatura escocesa : Arthur Conan Doyle, Walter Scott, J. M. Barrie, Robert Louis Stevenson (''Treasure Island'' faguèt l'imatge dels piratas), lo poèta nacional Robert Burns, los escrivans de la Renaissença escocesa Hugh MacDiarmid e Neil M. Gunn, e Ian Rankin e Iain Banks. Edimborg foguèt la primièra Vila de la Literatura de l'UNESCO.<ref name="r419">"Edinburgh, United Kingdom, UNESCO City of Literature", Unesco, 2004. http://www.unesco.org/new/en/culture/themes/creativity/creative-industries/creative-cities-network/literature/edinburgh</ref> La literatura galesa compren lo mai ancian poèma conegut de Bretanha, ''Y Gododdin'' (fin del sègle VI, en cumbric o en galés ancian), amb la mai anciana referéncia al rei Artús ;<ref name="r420">"Early Welsh poetry", BBC Wales. https://www.bbc.co.uk/wales/history/sites/themes/society/language_poetry.shtml</ref> Geoffrey de Monmouth desvolopèt la legenda.<ref name="r421">Lang, Andrew, "History of English Literature from Beowulf to Swinburne", Wildside Press, 2003. https://books.google.com/books?id=dKJiPyyTevgC</ref> Dafydd ap Gwilym (''fl.'' 1320–1370) es considerat coma un dels mai grands poètas d'Euròpa de son temps.<ref name="r422">"Dafydd ap Gwilym", Academi.org, 2011. http://www.academi.org/dafydd-ap-gwilym-eng</ref> Daniel Owen publiquèt lo primièr roman en galés, ''Rhys Lewis'' (1885). Poètas anglo-galeses : Dylan Thomas e R. S. Thomas (candidat al Nobel en 1996) ; romancièrs del sègle XX Richard Llewellyn e Kate Roberts.<ref name="r423">"True birthplace of Wales's literary hero", BBC News, 5 December 1999. http://newsalerts.bbc.co.uk/1/low/wales/551486.stm</ref><ref name="r424">"Kate Roberts: Biography", BBC Wales. https://www.bbc.co.uk/wales/northwest/halloffame/arts/kateroberts.shtml</ref> L'escrivan mai popular d'Irlanda del Nòrd es C. S. Lewis, nascut a Belfast (''The Chronicles of Narnia'').<ref name="r425">"The Chronicles of Narnia Book Series Statistics", Wordsrated, 19 July 2023. https://wordsrated.com/the-chronicles-of-narnia-book-series-statistics/</ref> Los escrivans irlandeses de quand Irlanda èra dins lo Reialme Unit inclusisson Oscar Wilde,<ref name="r426">Varty, Anne, "A Preface to Oscar Wilde", Routledge, 2014; "Oscar Wilde", Cengage. https://www.encyclopedia.com/people/literature-and-arts/english-literature-19th-cent-biographies/oscar-wilde</ref> Bram Stoker (''Dracula'')<ref name="r427">Moss, Joyce, "British and Irish Literature and Its Times: The Victorian Era to the Present (1837–)", Gale Group, 2001. https://archive.org/details/isbn_9780787637286</ref> e George Bernard Shaw.<ref name="r428">Holroyd, Michael, "Bernard Shaw, Volume 2: 1898–1918: The Pursuit of Power", Chatto & Windus, 1989. https://archive.org/details/bernardshaw00holr/page/384; "G B Shaw", Discovering Literature: 20th century, British Library. https://www.bl.uk/people/g-b-shaw</ref> Los autors nascuts a l'estrangièr que s'installèron al Reialme Unit inclusisson Joseph Conrad,<ref name="r429">Middleton, Tim, "Joseph Conrad", Routledge, 2006. https://books.google.com/books?id=Azd1f8NBpUoC&pg=PA159</ref> T. S. Eliot,<ref name="r430">Cooper, John Xiros, "The Cambridge Introduction to T. S. Eliot", Cambridge University Press, 2006. https://books.google.com/books?id=XqmNjQzhwV4C&pg=PA111</ref> Kazuo Ishiguro,<ref name="r431">Sim, Wai-chew, "Kazuo Ishiguro", Routledge, 2009. https://books.google.com/books?id=WcKLAgAAQBAJ&pg=PT201</ref> Salman Rushdie<ref name="r432">"Salman Rushdie", Oxford Reference, Oxford University Press. https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/oi/authority.20110803100433765</ref> e Ezra Pound.<ref name="r433">Campbell, James, "Home from home", The Guardian, 17 May 2008. https://www.theguardian.com/books/2008/may/17/poetry3; Nadel, Ira, "Ezra Pound: A Literary Life", Palgrave Macmillan, 2004. https://books.google.com/books?id=ECiGDAAAQBAJ&pg=PA90</ref> === Filosofia === Lo Reialme Unit es conegut per l'empirisme britanic (sola la coneissença verificada per l'experiéncia es valida) e la filosofia escocesa del « sens comun ».<ref name="r434">Fieser, James, "A bibliography of Scottish common sense philosophy: Sources and origins", Thoemmes Press, 2000. http://www.rrbltd.co.uk/bibliographies/scottish_v5_bibliog.pdf</ref> Empiristas : John Locke, George Berkeley (irlandés, dit britanic perque Irlanda èra alara dins lo Reialme Unit) e David Hume ; escòla escocesa : Dugald Stewart, Thomas Reid, William Hamilton. Jeremy Bentham e John Stuart Mill (''Utilitarianism'') desvolopèron l'utilitarisme.<ref name="r435">Palmer, Michael, "Moral Problems in Medicine: A Practical Coursebook", Lutterworth Press, 1999. https://books.google.com/books?id=s7y5MJOuN30C&pg=PA66; Scarre, Geoffrey, "Utilitarianism", Routledge, 1995. https://books.google.com/books?id=8A4xLnzfqYwC&pg=PA82</ref> === Mèdias === La BBC (fondada en 1922) es lo difusor public del Reialme Unit, finançat per fonses publics, e lo mai ancian e lo mai grand del mond,<ref name="r436">"BBC: World's largest broadcaster & Most trusted media brand", Media Newsline. http://www.medianewsline.com/news/151/ARTICLE/4930/2009-08-13.html</ref><ref name="r437">"Digital license", Prospect. http://www.prospectmagazine.co.uk/?p=64654</ref><ref name="r438">"About the BBC&nbsp;– What is the BBC", BBC Online. https://www.bbc.co.uk/info/purpose/what.shtml</ref> finançat al país per la taxa audiovisuala.<ref name="r439">"BBC: World's largest broadcaster & Most trusted media brand", Media Newsline, 13 August 2009. http://www.medianewsline.com/news/151/ARTICLE/4930/2009-08-13.html; "TV Licence Fee: facts & figures", BBC Press Office, April 2010. https://www.bbc.co.uk/pressoffice/keyfacts/stories/licencefee.shtml</ref> Lo BBC World Service es lo mai grand difusor internacional del mond, dins mai de 40 lengas.<ref name="r440">"Microsoft Word – The Work of the BBC World Service 2008–09 HC 334 FINAL.doc". https://publications.parliament.uk/pa/cm200910/cmselect/cmfaff/334/334.pdf</ref><ref name="r441">"News in your language – BBC News", BBC. https://www.bbc.co.uk/ws/languages; "BBC World Service", Facebook.com. https://www.facebook.com/pages/category/Media-News-Company/bbcworldservice/about</ref> ITV gerís 11 dels 15 difusors regionals del ret ITV ;<ref name="r442">"Publications & Policies: The History of ITV", ITV.com. http://www.itv.com/aboutitv/publications-policies</ref> Sky es un autre actor màger.<ref name="r443">"Direct Broadcast Satellite Television", News Corporation. http://www.newscorp.com/operations/dbst.html</ref> Jornals : ''Daily Mail'', ''The Guardian'', ''The Telegraph'', ''The Times'', ''Financial Times''.<ref name="r444">"ABCs: National daily newspaper circulation September 2008", The Guardian, 10 October 2008. https://www.theguardian.com/media/table/2008/oct/10/abcs-pressandpublishing</ref> Revistas de difusion mondiala : ''The Spectator'', ''The Economist'', ''New Statesman'', ''Radio Times''. [[File:Media City Footbridge and BBC Offices (geograph 2685261).jpg|thumb|MediaCityUK, Salford, Grand Manchester, un centre màger de produccion mediatica]] Londres domina los mèdias britanics ; MediaCityUK a Manchester es tanben un centre nacional, e Edimborg, Glasgow e Cardiff son claus per Escòcia e lo País de Galas.<ref name="r445">William, D. (2010). [https://books.google.com/books?id=7yg45P35KDMC ''UK Cities: A Look at Life and Major Cities in England, Scotland, Wales and Northern Ireland'']. Eastbourne: Gardners Books. , pp. 22, 46, 109 and 145.</ref> L'edicion fa un revengut d'environ 20 miliards de liuras e emplega 167 000 personas.<ref name="r446">"Publishing", Department of Culture, Media and Sport. http://www.culture.gov.uk/what_we_do/creative_industries/3280.aspx</ref> En 2015, lo Reialme Unit publiquèt 2 710 títols per milion d'abitants, lo mai de tots los païses.<ref name="r447">"Annual Report 2015–2016", internationalpublishers.org, International Publishers Association, 2016. https://www.internationalpublishers.org/images/reports/Annual_Report_2016/IPA_Annual_Report_2015-2016_interactive.pdf</ref> En 2010, 82,5 % èran utilizaires d'Internet, la part la mai nauta entre los 20 païses amb lo mai d'utilizaires.<ref name="r448">"Top 20 countries with the highest number of Internet users", Internet World Stats. http://www.internetworldstats.com/top20.htm</ref> L'industria britanica del jòc vidèo es la mai granda d'Euròpa ; dempuèi 2022 son mercat es lo mai grand d'Euròpa en vendas, davant Alemanha,<ref name="r449">Dring, Christopher, "European console and PC game sales fall 7.1% in 2022", GamesIndustry.biz, 12 January 2023. https://www.gamesindustry.biz/european-console-and-pc-game-sales-fall-71-over-2021</ref> e lo tresen produtor del mond aprèp Japan e los Estats Units.<ref name="r450">"About the UK Video Games Industry", TIGA. https://tiga.org/about-tiga-and-our-industry/about-uk-video-games-industry</ref> === Arts visuals === [[File:Angel of the North - 6150534524.jpg|thumb|''Angel of the North'' d'Antony Gormley, simbòl del Nòrd d'Anglatèrra]] Artistas màgers : los romantics William Blake, John Constable, Samuel Palmer, J. M. W. Turner ; los retratistas Joshua Reynolds e Lucian Freud ; los paisatgistas Thomas Gainsborough e L. S. Lowry ; lo pionièr de l'Arts and Crafts William Morris ; Francis Bacon ; los artistas pop Peter Blake, Richard Hamilton, David Hockney ; los pionièrs de l'art conceptual Art & Language ;<ref name="r451">Tate, "Art & Language – Art Term | Tate", Tate. https://www.tate.org.uk/art/art-terms/a/art-language</ref> Gilbert e George ; Howard Hodgkin ; los escultors Antony Gormley, Anish Kapoor, Henry Moore. La Saatchi Gallery faguèt la promocion dels « Young British Artists » a la fin dels ans 1980 e dins los ans 1990, dont Damien Hirst, Chris Ofili, Rachel Whiteread, Tracey Emin, Mark Wallinger, Steve McQueen, Sam Taylor-Wood e los fraires Chapman. L'Acadèmia Reiala de Londres es un promotor màger de las arts visualas. Escòlas d'art màgeras : University of the Arts London (sièis escòlas, dont Central Saint Martins e Chelsea), Goldsmiths, Slade (UCL), Glasgow School of Art, Royal College of Art, Ruskin School (Oxford) ; lo Courtauld Institute mena l'ensenhament de l'istòria de l'art. Galariás claus : National Gallery, National Portrait Gallery, Tate Britain e Tate Modern (la galariá d'art modèrn la mai visitada del mond, d'environ 4,7 milions de visitaires per an).<ref name="r452">Bayley, Stephen, "The startling success of Tate Modern", The Times, 24 April 2010. http://entertainment.timesonline.co.uk/tol/arts_and_entertainment/visual_arts/article7105032.ece</ref> === Musica === [[File:Royal Albert Hall, BBC Proms 2017.jpg|thumb|Los Proms, festenau de musica classica al Royal Albert Hall, ligat a Henry Wood]] Tradicions folclòricas : anglesa (baladas melodicas, musica de dança de campanha amb acordeon e violons) ;<ref name="r453">"Songs of England". https://www.english-heritage.org.uk/visit/inspire-me/songs-of-england</ref> escocesa (cornamusas e violons, aires de dança viu) ;<ref name="r454">"The influence of traditional Scottish Music". https://www.visitscotland.com/things-to-do/events/music-festivals/traditional-folk</ref> galesa (arpas, armonias vocalas, sovent en galés) ;<ref name="r455">"Celtic connections: the story of folk music in Wales", 17 February 2020. https://www.wales.com/culture-and-sport/music-and-performance/roots-and-shoots-welsh-folk-music</ref> d'Irlanda del Nòrd (violons e flaütas, mescla escocesa–irlandesa).<ref name="r456">"Why you should experience traditional music in Ireland". https://www.ireland.com/en-us/magazine/music/traditional-music/</ref> Musica de la Renaissença dels Tudor : Thomas Tallis, John Taverner, William Byrd, Orlando Gibbons, John Dowland. Aprèp la Restauracion, Henry Purcell menèt una tradicion anglesa de masques, d'antifònas e d'aires, seguit per Thomas Arne. ''Zadok the Priest'' de Handel (pel sacre de Joris II) venguèt la musica tradicionala d'unccion dels monarcas ; sos oratòris coma ''Messiah'' èran en anglés.<ref name="r457">"British Citizen by Act of Parliament: George Frideric Handel", UK Parliament, 20 July 2009. http://www.parliament.uk/parliamentary_publications_and_archives/parliamentary_archives/handel_and_naturalisation.cfm; Andrews, John, "Handel all'inglese", Playbill, 14 April 2006. http://www.playbillarts.com/features/article/4236.html</ref> A la fin del sègle XIX, Arthur Sullivan e W. S. Gilbert escriguèron d'operas de Savoy e Edward Elgar compausèt fòrça. Pus tard, de compositors se basèron sus la campanha e la musica folclorica : Gustav Holst, Ralph Vaughan Williams, Benjamin Britten (pionièr de l'opèra britanic modèrn). D'aprèp guèrra : Peter Maxwell Davies (Orcadas), Harrison Birtwistle (mitologic), John Tavener (religiós).<ref name="r458">Iemperley, Nicholas, "Great Britain", 2002. https://doi.org/10.1093/gmo/9781561592630.article.O006236; Banfield, Stephen; Russell, "England (i)", 2001. https://doi.org/10.1093/gmo/9781561592630.article.40044; Lewis, Geraint; Davies, "Wales", 2001. https://doi.org/10.1093/gmo/9781561592630.article.41108; Elliott, Kenneth; Collinson, "Scotland", 2001. https://doi.org/10.1093/gmo/9781561592630.article.40113; White, Harry; Carolan, "Ireland", 2011. https://doi.org/10.1093/gmo/9781561592630.article.13901; "British 20th century composers", BBC. https://www.bbc.co.uk/bitesize/guides/zdjw7p3/revision/1</ref> Cantaires classics recents inclusisson Alfie Boe, Bryn Terfel, Katherine Jenkins, Michael Ball, Roderick Williams, Russell Watson, Sarah Brightman ; violinistas Nicola Benedetti e Nigel Kennedy.<ref name="r459">"30 of the greatest violinists on record", Gramophone, 21 June 2022. https://www.gramophone.co.uk/features/article/30-of-the-greatest-violinists-on-record;"Katherine Jenkins has officially sold the most classical albums this century", Classic FM, 1 January 2020. https://www.classicfm.com/radio/shows-presenters/classic-fm-chart/katherine-jenkins-most-classical-albums/;"Who is Roderick Williams, the British baritone and composer at the King's coronation?", Classic FM, 6 May 2023. https://www.classicfm.com/discover-music/roderick-williams-composer-baritone-singing-roles/;"Michael Ball", English National Opera, 23 February 2024. https://www.eno.org/artists/michael-ball-2/;"Alfie Bow", Classic FM. https://www.classicfm.com/artists/alfie-boe/;"Sarah Brightman facts", Smooth Radio, 11 July 2023. https://www.smoothradio.com/news/music/sarah-brightman-age-husband-songs/</ref> La « musica pop » nasquèt en Bretanha a la mitat dels ans 1950 de la fusion del rock and roll e d'una « novèla musica de la joventut » ;<ref name="r460">R. Middleton, et al., [http://www.oxfordmusiconline.com/public/book/omo_gmo "Pop"], ''Grove music online'', retrieved 14 March 2010.</ref> los Beatles e los Rolling Stones faguèron passar lo pop al primièr plan al començament dels ans 1960.<ref name="r461">"Pop", [http://www.oxfordmusiconline.com/public/book/omo_t237 ''The Oxford Dictionary of Music''], retrieved 9 March 2010.</ref> Birmingham es lo país de naissença del heavy metal (Black Sabbath, ans 1960).<ref name="r462">Allsop, Laura, "Birmingham, England ... the unlikely birthplace of heavy metal", CNN, 1 July 2011. http://www.cnn.com/2011/WORLD/europe/07/01/birmingham.home.of.metal/index.html Bentley, David, "Midlands rocks! How Birmingham's industrial heritage made it the birthplace of heavy metal", Birmingham Post, 4 June 2013. http://www.birminghampost.co.uk/whats-on/music/birmingham-birthplace-of-heavy-metal-4031445</ref> Los grops britanics foguèron pionièrs del hard rock,<ref name="r463">"The Rolling Stones | Biography & History", AllMusic. https://www.allmusic.com/artist/the-rolling-stones-mn0000894465/biography</ref> del raga rock, del heavy metal,<ref name="r464">Tom Larson, "History of Rock and Roll", Kendall/Hunt Pub., 2004. https://books.google.com/books?id=vGJ7XmA8rjIC&pg=PA183</ref> del space rock, del glam rock,<ref name="r465">"Glam Rock". http://encarta.msn.com/dictionary_561509274/glam_rock.html</ref> del Gothic rock,<ref name="r466">"NME Originals: Goth", NME, 2004. https://www.nme.com/originals/4</ref> del psychedelic rock<ref name="r467">"Pop/Rock » Psychedelic/Garage", AllMusic. https://www.allmusic.com/subgenre/psychedelic-garage-ma0000002800</ref> e del punk rock,<ref name="r468">Charles M. Young, "Rock is Sick and Living in London", 20 October 1977. https://www.rollingstone.com/feature/a-report-on-the-sex-pistols-119989/</ref> e desvolopèron lo neo soul e lo dubstep.<ref name="r469">Henderson, Alex (1 August 2003). [https://web.archive.org/web/20101104165122/http://allmusic.com/explore/essay/british-soul-t2160 British Soul]. Allmusic. Retrieved 6 March 2011.; [http://www.allmusic.com/style/dubstep-ma0000004465 AllMusic – Dubstep] "Absorbed and transfigured elements of techno, drum'n' bass and dub"; Goldman, Vivien, "Local Groove Does Good: The Story Of Trip-Hop's Rise From Bristol", NPR, 31 January 2012. https://www.npr.org/sections/therecord/2012/01/31/142607358/local-groove-does-good-the-story-of-trip-hops-rise-from-bristol</ref> Los rapaires britanics màgers inclusisson Stormzy, Kano, Yxng Bane, Ramz, Little Simz e Skepta.<ref name="r470">"5 U.K. Rappers Primed to Take Over America in 2018". https://www.billboard.com/music/rb-hip-hop/uk-rappers-to-watch-2018-8097878/</ref> [[File:The SSE Hydro arena - geograph.org.uk - 6725739.jpg|thumb|OVO Hydro, Glasgow, sala de 14 500 plaças]] Los Beatles son lo grop que a vendut lo mai (mai d'un miliard d'unitats) e son largament vistes coma lo mai influent de la musica populara.<ref name="r471">"1960–1969", EMI Group. http://www.emimusic.com/about/history/1960-1969/#</ref><ref name="r472">"Paul At Fifty", 8 June 1992. http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,975715-2,00.html</ref><ref name="r473">[https://books.google.com/books?id=rdU1xtIWJz0C Most Successful Group] ''The Guinness Book of Records'' 1999, p. 230. Retrieved 19 March 2011.</ref><ref name="r474">"Beatles a big hit with downloads", Belfast Telegraph, 25 November 2010. http://www.belfasttelegraph.co.uk/entertainment/music/news/beatles-a-big-hit-with-downloads-15013117.html</ref> Los Rolling Stones, Pink Floyd, Queen, Led Zeppelin, Bee Gees e Elton John venguèron cadun 200 milions de disques o mai.<ref name="r475">"British rock legends get their own music title for PlayStation3 and PlayStation2", EMI, 2 February 2009. http://www.emimusic.com/news/2009/singstar-queen-to-be-launched-by-sony-computer-entertainment-europe; Khan, Urmee, "Sir Elton John honoured in Ben and Jerry ice cream", The Telegraph, 17 July 2008. https://www.telegraph.co.uk/news/newstopics/celebritynews/2305273/Sir-Elton-John-honoured-in-Ben-and-Jerry-ice-cream.html; Alleyne, Richard, "Rock group Led Zeppelin to reunite", The Telegraph, 19 April 2008. https://www.telegraph.co.uk/news/uknews/1562875/Rock-group-Led-Zeppelin-to-reunite.html; "Floyd 'true to Barrett's legacy'", BBC News, 11 July 2006. http://news.bbc.co.uk/1/hi/entertainment/5170644.stm; Holton, Kate, "Rolling Stones sign Universal album deal", Reuters, 17 January 2008. https://www.reuters.com/article/entertainmentNews/idUSL1767761020080117; Walker, Tim, "Jive talkin': Why Robin Gibb wants more respect for the Bee Gees", Independent, 12 May 2008. https://www.independent.co.uk/arts-entertainment/music/features/jive-talkin-why-robin-gibb-wants-more-respect-for-the-bee-gees-826116.html</ref> Los ganhaires dels Brit Awards (BPI) Contribucion Excepcionala inclusisson los Who, David Bowie, Eric Clapton, Rod Stewart, los Police e Fleetwood Mac (britanico-american).<ref name="r476">[https://www.theguardian.com/news/datablog/2012/feb/22/brit-awards-winners-list-2012 "Brit awards winners list 2012: every winner since 1977"]. ''The Guardian'' (London). Retrieved 28 February 2012.</ref> Artistas internacionals recents : George Michael, Oasis, Spice Girls, Radiohead, Coldplay, Arctic Monkeys, Robbie Williams, Amy Winehouse, Susan Boyle, Adele, Ed Sheeran, Lewis Capaldi, One Direction, Harry Styles, Dua Lipa.<ref name="r477">"Harry Styles Has Weathered the Post-Boy Band Storm Better Than Most", Consequence of Sound, 12 January 2020. https://consequence.net/2020/01/harry-styles-solo-career/; Paul, Larisha, "10 Years of One Direction: The Story of the World's Biggest Boy Band, Told With the Fans Who Made It Happen", 16 July 2020. https://www.billboard.com/music/pop/one-direction-ten-year-anniversary-fan-interviews-9419436/; Corner, Lewis, "Adele, Coldplay biggest-selling UK artists worldwide in 2011", Digital Spy, 16 February 2012. http://www.digitalspy.co.uk/music/news/a366130/adele-coldplay-biggest-selling-uk-artists-worldwide-in-2011.html; Magliola, Anna Sky, "Ed Sheeran's career journey: From street busker to global superstar", PlanetRadio.co.uk, 30 November 2022. https://planetradio.co.uk/hits-radio/entertainment/celebrity/ed-sheeran-career-timeline/; "Dua Lipa, 77.5M Monthly listeners", Spotify, 6 May 2024. https://open.spotify.com/artist/6M2wZ9GZgrQXHCFfjv46we</ref> En 2024 lo Reialme Unit èra lo tresen mercat musical del mond aprèp los Estats Units e Japan ;<ref name="r478">Paine, Andre, "IFPI report reveals EU risks falling behind in global market - UK still among top music exporters", Music Week, 10 September 2024. https://www.musicweek.com/labels/read/ifpi-report-reveals-eu-risks-falling-behind-in-global-market-uk-still-among-top-music-exporters/090424</ref> en 2021 èra lo segond exportator de musica.<ref name="r479">Savage, Mark, "British music exports reach a record high", BBC, 16 June 2021. https://www.bbc.com/news/entertainment-arts-57486272</ref> Los artistas de Liverpool aguèron 54 numeròs 1 del Reialme Unit, lo mai per cap de totas las vilas.<ref name="r480">Hughes, Mark, "A tale of two cities of culture: Liverpool vs Stavanger", Independent, 14 January 2008. https://www.independent.co.uk/news/uk/this-britain/a-tale-of-two-cities-of-culture-liverpool-vs-stavanger-770076.html?r=RSS</ref> Glasgow venguèt Vila de la Musica de l'UNESCO en 2008.<ref name="r481">"Glasgow gets city of music honour", BBC News, 20 August 2008. http://news.bbc.co.uk/1/hi/scotland/glasgow_and_west/7570915.stm</ref> Manchester espandiguèt l'acid house e, a comptar de la mitat dels ans 1990, lo Britpop ; Londres e Bristol son ligats a las originas del drum and bass e del trip hop.<ref name="r482">"Out of the melting pot: The origins and evolution of drum'n'bass", Red Bull, 25 June 2020. https://www.redbull.com/gb-en/history-of-drum-and-bass-music</ref> La musica de dança britanica nasquèt de la Sound System Culture dels Britanics negres e del movement New Age Traveller dels ans 1960–70,<ref name="r483">"Parties, protest and police: the neglected histories of UK dance music", Dazed, 3 August 2023. https://www.dazeddigital.com/music/article/60511/1/ed-gillet-new-book-party-lines-politics-history-uk-dance-music-clubbing</ref> amb l'influéncia de la house de Chicago e del techno de Detroit. La cultura rave e l'Acid House de la fin dels ans 1980 se banalizèron per de disques de fantasiá (''Sesame's Treet'' de Smart E's, ''Charly'' de the Prodigy)<ref name="r484">"Rave", Oxford Music Online, 20 January 2001. https://www.oxfordmusiconline.com/search?q=rave</ref> e lo son balearic d'Ibiza, çò que menèt al UK Garage, Speed Garage, Drum and bass, Jungle, Trance e Dubstep. Artistas influents : 808 State, Orbital, the Prodigy, Underworld, Roni Size, Leftfield, Massive Attack, Groove Armada, Fatboy Slim, Faithless, Basement Jaxx, Chemical Brothers, Disclosure, Calvin Harris, Fred Again ;<ref name="r485">"Mixmag's Greatest Dance Act of all Time Revealed", 19 January 2012. http://www.mixmag.net/words/news/mixmags-greatest-dance-act-revealed;"Fred Again: who is the DJ who has thousands queuing for a 'secret rave' at the Sydney Opera House?", The Guardian, 26 February 2024. https://www.theguardian.com/music/2024/feb/27/fred-again-dj-sydney-opera-house-secret-show-tickets-sell-out-profile-bio-details</ref> DJs : Judge Jules, Pete Tong, Carl Cox, Paul Oakenfold, John Digweed, Sasha.<ref name="r486">"Top 100 DJs Poll results 2003". http://djmag.com/top100chart.asp</ref> === Cinèma === Alfred Hitchcock (''Vertigo'', jutjat per qualques criticaires lo melhor filme de totes los temps)<ref name="r487">"Vertigo is named 'greatest film of all time'", BBC News, 2 August 2012. https://www.bbc.co.uk/news/entertainment-arts-19078948</ref> e David Lean (''Lawrence of Arabia'') son entre los realizators los mai aclamats ;<ref name="r488">"The Directors' Top Ten Directors", British Film Institute. http://www.bfi.org.uk/sightandsound/topten/poll/directors-directors.html</ref> los realizators recents inclusisson Christopher Nolan, Sam Mendes, Steve McQueen, Richard Curtis, Danny Boyle, Tony Scott, Ridley Scott.<ref name="r489">"The 24 Best British Directors of All Time", Movieweb, 13 May 2023. https://movieweb.com/best-british-directors-of-all-time/</ref><ref name="r490">"Top 22 U.K. Film Directors", IMDb. https://www.imdb.com/list/ls062383258/</ref><ref name="r491">"5 of the best ... Richard Curtis films", The Times, 17 April 2024. https://www.thetimes.com/culture/tv-radio/article/5-of-the-best-richard-curtis-films-tzxx9fv2h</ref><ref name="r492">"The UK's top 50 film directors", Televisual, 23 May 2012. https://www.televisual.com/news/the-uk-s-top-50-film-directors_bid-357/</ref> Doas de las franquisas qu'an ganhat lo mai de recèptas, ''Harry Potter'' e ''James Bond'', son de produccions britanicas.<ref name="r493">"Harry Potter becomes highest-grossing film franchise", The Guardian, 11 September 2007. https://www.theguardian.com/film/2007/sep/11/jkjoannekathleenrowling</ref> En 2019, los filmes britanics faguèron d'environ 10,3 miliards de liuras de recèptas dins lo mond, 28,7 % del box-office ;<ref name="r494">"UK Film Industry Statistics 2023", 10 April 2023. https://www.socialfilms.co.uk/blog/uk-film-industry-statistics</ref> las recèptas del Reialme Unit èran de 1,25 miliard de liuras amb d'environ 176 milions d'entradas.<ref name="r495">"The UK box office in 2019". https://www2.bfi.org.uk/sites/bfi.org.uk/files/downloads/bfi-uk-box-office-2019.pdf</ref> La superfícia dels estudis atenhèt 6,9 milions de pès carrats en 2023, amb 1 milion apondut en un an.<ref name="r496">"UK Film and Television Studios Market Report", Knight Frank. https://content.knightfrank.com/research/2439/documents/en/uk-film-and-television-studios-market-2023-10567.pdf</ref> Los BAFTA Film Awards son organizats per la British Academy of Film and Television Arts.<ref name="r497">"Baftas fuel Oscars race", BBC News, 26 February 2001. http://news.bbc.co.uk/1/hi/entertainment/1190562.stm</ref> === Cosina === [[File:Fish, chips and mushy peas.jpg|thumb|''Fish and chips'' amb citron, sauça tartara e purèa de pèses (''mushy peas'')]] La cosina britanica reflectís la tèrra, lo poblament, l'immigracion, lo comèrci e lo colonialisme. La cosina anglesa foguèt caracterizada per la simplicitat e per la fisança als produches de qualitat ;<ref name="r498">Else, David, "Inghilterra", EDT srl, 2007</ref> lo rostit del dimenge (buòu, anhèl, polastre o pòrc amb de legums, ''Yorkshire pudding'' e ''gravy'') es tipic, amb de tortas de carn e d'estofats. Un sondatge YouGov de 2019 trobèt que mai de 80 % aiman lo rostit del dimenge, lo Yorkshire pudding, lo ''fish and chips'', los ''crumpets'' e lo ''full English breakfast''.<ref name="r499">"Classic British cuisine ranked by Britons", 11 June 2019. https://yougov.co.uk/topics/consumer/articles-reports/2019/06/12/classic-british-cuisine-ranked-britons</ref> Lo Reialme Unit a una nombrosa ofèrta de gastronomia e de guidas (''The Good Food Guide'', ''Harden's'') ; en 2025, 197 restaurants aviá una estela Michelin, dètz amb tres.<ref name="r500">"United Kingdom", Michelin Guide. https://guide.michelin.com/en/gb/restaurants/all-starred</ref> Los dessèrts son comuns ; lo tè de l'aprèp-dinnar (''afternoon tea'') data d'environ 1840.<ref name="r501">"The tea-rific history of Victorian afternoon tea", The British Museum. https://www.britishmuseum.org/blog/tea-rific-history-victorian-afternoon-tea</ref> Un sondatge de julhet de 2024 trobèt 3 % de vegans, 6 % de vegetarians, 13 % de flexitarians.<ref name="r502">"Dietary choices of Brits (e.g. vegeterian, flexitarian, meat-eater etc)", YouGov.co.uk, 8 July 2024. https://yougov.co.uk/topics/society/trackers/dietery-choices-of-brits-eg-vegeterian-flexitarian-meat-eater-etc</ref> L'Empèri espandiguèt la coneissença de la cosina indiana, çò qu'engendrèt d'ibrids coma lo ''chicken tikka masala''.<ref name="r503">"Robin Cook's chicken tikka masala speech", The Guardian, 19 April 2001. https://www.theguardian.com/world/2001/apr/19/race.britishidentity; BBC E-Cyclopedia, "Chicken tikka masala: Spice and easy does it", BBC, 20 April 2001. http://news.bbc.co.uk/1/hi/special_report/1999/02/99/e-cyclopedia/1285804.stm</ref> Lo Reialme Unit a mantun gastropub e es l'origina d'estils de bièra coma la ''pale ale'', l'''India pale ale'', la ''bitter'', la ''brown ale'', la ''porter'' e la ''stout'' ; las bièras artesanalas e las microbrassariás creissèron rapidament en dos decennis.<ref name="r504">"A guide to British Beer", Expatica. https://www.expatica.com/uk/lifestyle/food-drink/british-beer-469903/</ref> Autras bevendas : whisky escocés, vin anglés, genèbre, pera, sidra. === Espòrt === [[File:City vs United FA Cup final 2023.jpg|thumb|Finala de la FA Cup 2023, estadi de Wembley, Manchester City contra Manchester United]] [[File:Old 18th tee lr.jpg|thumb|Old Course de St Andrews, Escòcia, origina del golf]] Lo fotbòl, lo tennis, lo tennis de taula, lo badminton, lo rugbi a XV, lo rugbi a XIII, lo rugbi a VII, lo golf, la boxa, lo netball, lo water-polo, l'hoquei sus èrba, lo bilhard, las flechetas, l'aviron, lo rounders e lo cricket nasquèron o foguèron fòrça desvolopats al Reialme Unit, amb mantun còdi modèrn fixat dins l'èra victoriana. En 2012, lo president del CIO Jacques Rogge lo qualificèt de « largament reconegut coma lo brèç del sport modèrn », ont l'esperit esportiu e lo fair-play foguèron los primièrs codificats e ont l'espòrt entrèt dins los programas escolars.<ref name="r505">"Opening Ceremony of the Games of the XXX Olympiad", Olympic.org, 27 July 2012. http://www.olympic.org/Documents/Games_London_2012/London_2012_Opening_ceremony_Speech_Jacques_Rogge.pdf</ref><ref name="r506">Mehaffey, John, "Unparalleled Sporting History", Reuters. http://uk.reuters.com/article/uk-oly-preview-ad-idUKBRE86M0I720120723</ref> Lo fotbòl es l'espòrt lo mai popular (sondatge de 2003).<ref name="r507">"Rugby Union 'Britain's Second Most Popular Sport'", Ipsos-Mori, 22 December 2003. http://www.ipsos-mori.com/researchpublications/researcharchive/928/Rugby-Union-Britains-Second-Most-Popular-Sport.aspx</ref> La FIFA reconeis Anglatèrra coma brèç del fotbòl de club ; la Football Association es la mai ancian, e Ebenezer Cobb Morley n'escriguèt las règlas en 1863.<ref name="r508">Rudd, Alyson, "The father of football deserves much more", The Times, 7 April 2008. http://www.timesonline.co.uk/tol/sport/football/article3694775.ece; "Sheffield FC: 150 years of history", FIFA, 24 October 2007. https://www.fifa.com/worldfootball/clubfootball/news/newsid=621801.html</ref> Cada Nacion d'origina a sa pròpria associacion, seleccion nacionala e sistèma de campionats e es membre de l'International Football Association Board amb la FIFA. La Premier League es lo campionat de fotbòl mai seguit del mond.<ref name="r509">Ebner, Sarah, "History and time are key to power of football, says Premier League chief", The Times, 2 July 2013. http://www.thetimes.co.uk/tto/public/ceo-summit/article3804923.ece</ref> Lo primièr match internacional foguèt Anglatèrra contra Escòcia lo 30 de novembre de 1872.<ref name="r510">Mitchell, Paul, "The first international football match", BBC Sport Scotland, November 2005. https://www.bbc.co.uk/scotland/sportscotland/asportingnation/article/0012/index.shtml</ref> Las quatre nacions competisson d'ordinari separadament a l'escala internacionala.<ref name="r511">Harlow, Phil, "Why is there no GB Olympics football team?", BBC Sport, 5 August 2008. http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/olympics/football/7529807.stm</ref> Lo rugbi a XV èra lo segond espòrt mai popular (2003).<ref name="r507" /> Foguèt creat a la Rugby School, Warwickshire ; lo primièr match internacional foguèt Anglatèrra contra Escòcia lo 27 de març de 1871.<ref name="r512">"Six ways the town of Rugby helped change the world", BBC News, 1 February 2014. https://www.bbc.co.uk/news/uk-england-coventry-warwickshire-25946757</ref><ref name="r513">Godwin, Terry; Rhys, "The Guinness Book of Rugby Facts & Feats", Guinness Superlatives, 1981</ref> Anglatèrra, Escòcia, País de Galas, Irlanda, França e Itàlia jògan lo Torneg de las Sièis Nacions ; d'organismes d'Anglatèrra, d'Escòcia, del País de Galas e d'Irlanda lo regulan separadament.<ref name="r514">Louw, Jaco; Nesbit, Derrick, "The Girlfriends Guide to Rugby", South Publishers, 2008. https://books.google.com/books?id=0-IiowvNomMC&pg=PA95</ref> Cada quatre ans, una seleccion combinada de las Nacions d'origina, los British and Irish Lions, fa una torneja en Austràlia, en Nòva Zelanda e en Africa del Sud. Lo Reialme Unit organizèt los Jòcs Olimpics d'estiu en 1908, 1948 e 2012, totes a Londres. Birmingham organizèt los Jòcs del Commonwealth de 2022, la setena fes qu'un país del Reialme Unit n'organizava (Anglatèrra, Escòcia e País de Galas almens un còp cadun).<ref name="r515">"The journey of India in Commonwealth Games in 2022", The Times of India. https://timesofindia.indiatimes.com/readersblog/allaboutsports/the-journey-of-india-in-commonwealth-games-in-2022-44477/</ref> === Simbòls === [[File:Queen Elizabeth II Platinum Jubilee 2022 - Platinum Pageant (52123378222).jpg|thumb|Bandièras Union Jack sus The Mall, Londres]] Lo drapèl es l'Union Flag (Union Jack).<ref name="r516">"Union Jack or Union Flag?", The Flag Institute. https://www.flaginstitute.org/wp/uk-flags/the-union-jack-or-the-union-flag</ref> Foguèt creat en 1606 en sobrepausant lo drapèl d'Anglatèrra (Sant Jòrgi) sus aquel d'Escòcia (Sant Andrieu) e actualizat en 1801 amb lo drapèl de Sant Patrici.<ref name="r517">"college-of-arms.gov.uk", The College of Arms. https://www.college-of-arms.gov.uk/resources/union-flag-approved-designs</ref> Lo País de Galas i es pas representat perque foguèt annexat a Anglatèrra abans la formacion del Reialme Unit ; una refondacion que l'inclusiá foguèt discutida en 2007.<ref name="r518">"Welsh dragon call for Union flag", BBC News, 27 November 2007. http://news.bbc.co.uk/1/hi/uk/7114248.stm</ref> L'imne nacional es « God Save the King », amb « Queen » en plaça de « King » quand lo monarca es una femna. Anglatèrra, País de Galas e Escòcia an de simbòls nacionals e de drapèls pròpris. Irlanda del Nòrd a de simbòls, mantun partejats amb la Republica d'Irlanda, mas pas de drapèl oficial.<ref name="r519">Minahan, James, "The Complete Guide to National Symbols and Emblems", ABC-CLIO, 2009. https://books.google.com/books?id=jfrWCQAAQBAJ</ref> Ultra lo Leon e l'Unicòrn e lo Dragon galés, lo buldòg es utilizat e mostrat amb l'Union Flag.<ref name="r520">Baker, Steve, "Picturing the Beast", University of Illinois Press, 2001</ref> Grand Bretanha a de personificacions : Britannia<ref name="r521">"Britannia on British Coins", Chard. http://www.24carat.co.uk/britanniaframe.html</ref><ref name="r522">"Britannia". https://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/britannia</ref> e John Bull.<ref name="r523">"Who is John Bull", The Library of Congress. https://www.loc.gov/wiseguide/jan04/johnbull.html</ref> == Referéncias == {{Reflist}} jvj8acawwnsmozjrn55pwmfndkqzwey 0 11739 2512405 2485494 2026-11-06T10:29:02Z Sovenhic 36254 /* Geografia */ 2512405 wikitext text/x-wiki {{Infobox Riu |nom= Garona |imatge=[[Fichièr:GaronneBordeaux.jpg|300px|Garòna a Bordèu]] |autres noms =Garòna |legenda imatge =Garòna a Bordèu |mapa =[[File:MapGaronne.jpg|300px]] |legenda mapa = |longor=647 |longor nòtas = |surf. bac. =55000 |bacin nòtas = |bac. fluv. coll. =Garona |debit=600 |debit luòc=[[Bordèu]] |debit nòtas = |regim = |font = |font principala =[[Plan de Beret]] |font principala localizacion = |font principala altitud =1860 |font principala latitud = 42.709585 |font principala longitud =0.945307 |font segondària =Penjal èst del [[pic d'Aneto]] |font confluéncia = |font localizacion =[[Val d'Aran]], [[Pyrénées]], [[Espagne]] |font altitud = |font latitud = |font longitud = |font segondària localizacion =[[Aragon]], [[Pirenèus]], [[Espanha]] |font segondària latitud = 42.654304 |font segondària longitud = 0.657849 |font confluéncia altitud = |font confluéncia latitud = |font confluéncia longitud = |origina = |origina localizacion = |origina altitud = |origina latitud = |origina longitud = |embocadura = |embocadura localizacion = |embocadura altitud = |embocadura latitud = |embocadura longitud = |confluéncia = |confluéncia localizacion = |confluéncia altitud = |confluéncia latitud = |confluéncia longitud = |latitud = |longitud = |referéncia = |s'escampa dins =l'[[ocean Atlantic]] |afluents riba esquèrra =[[Aiguamòg]] • [[Toish (riu)|Toish]] • [[Sava]] • [[Gimona]] • [[Arrats]] • [[Gers (riu)|Gers]] • [[Baïsa]] • [[Avança]] • [[Siron]] |afluents riba drecha =[[Ruda]] • [[Arièja (riu)|Arièja]] • [[Òlt (riu)|Òlt]] • [[Tarn (riu)|Tarn]] • [[Bargalona]] • [[Dròt]] |país= {{França}}, {{Espanha}} |regions ={{Occitània}} <small>oficialament:<div>* {{Val d'Aran}}<div>* {{Ocreg}}<div>* {{AquitàniaLemosinPeitauCharantas}}</small> |vilas =<div> * [[Vielha]] * [[Sent Biat]], [[Montrejau]], [[Sent Gaudenç]], [[Murèth]], [[Tolosa]], [[Blanhac]] * [[Los Sarrasins]] - [[Autvilar]] - [[La Magistèra]] * [[Agen]], [[Marmanda]], [[Lo Pòrt]] * [[la Rèula]], [[Lengon]], [[Bordèu]] </div> |fonts = }} '''Garona''' o '''Garòna''' (prononciacion dels ribeirencs levat en [[Aran]]) es un grand flume [[Occitània|occitan]] (oficialament francés e espanhòl) que raja sus 647&nbsp;km. Garona nais dins los Pirenèus espanhòls de la [[Val d'Aran]]. == Geografia == Sa font es situada en [[Val d'Aran]], al luòc dich ''l'Uelh deth Joeu'', al [[Plan de Beret]]. Lo flume se dirigís d'en primièr cap al nòrd, dintra dins l'estat francés al Pont del Rei, a [[Hòs]], recep la Pica davalada dels massís de [[Banhèras de Luishon|Luishon]]. Daissa los [[Pirenèus]] après aver asagat lo site antic de [[Sent Bertran de Comenge]], puèi recep Nesta, càmbia de direccion cap al nòrd èst dins una val larga, asaga [[Sent Gaudenç|Sent Gaudenç,]] passa los pichons Pirenèus entre [[Sent Martòri]] e [[Martras Tolosana]], recep Salat davalat de [[Sent Guironç]]. Lo flume travèrsa Murèth, recep [[Arièja (riu)|Arièja]] a [[Portèth]] per aténher [[Tolosa]] ont càmbia de direccion cap al nòrd-oèst per se getar dins l'[[Ocean Atlantic]] a sa boca comuna amb [[Dordonha (riu)|Dordonha]] ont forman l'[[Gironda (estuari)|estuari de Gironda]]. Entre [[Tolosa]] e [[Bordèu]] lo flume travèrsa [[Agen]] e recep sos principals [[afluent]]s en riba drecha, [[Tarn (ribièra)|Tarn]] e [[Òlt (riu)|Òlt]] eissits del sistèma idrologic del [[Massís Central]]. Lo flume es navegable de l'ocean fins a Lengon. Un canal lateral foguèt bastit al [[sègle XIX]] per jónher Lengon e Tolosa (ligason amb lo [[Canal de las Doas Mars]] de Tolosa a [[Seta]]). Entre los Pirenèus e Tolosa lo flume es adobat per l'industria idroelectrica. Mai recentament doas [[Centrala nucleara|centralas nuclearas]] foguèron bastidas sus las ribas, a Brau e Sent Loís en [[Blaiés]] e a [[Golfuèg]]. A [[Bordèu]] lo flume es fòrça larg e jos l'influéncia de las [[marèa]]s. A marèa nauta se forma un [[mascaret]] que puja lo flume. === Principalas vilas traversadas === * [[Vielha]] * [[Sent Biat]], [[Montrejau]], [[Sent Gaudenç]], [[Murèth]], [[Tolosa]], [[Blanhac]] * [[Los Sarrasins]] - [[Autvilar]] - [[La Magistèra]] * [[Agen]], [[Marmanda]], [[Lo Pòrt]] * [[la Rèula]], [[Lengon]], [[Bordèu]] === Principals afluents === [''toponims de tornar veire''] En seguir lo cors del flume, s'encontran los [[afluent]]s seguents : {| |- valign="top" | * [[Pica]] * [[Orsa (riu)|Orsa]] * [[Nesta]] * [[Ger]] * [[Noua (riu)|Noua]] * [[Salat (riu)|Salat]] * [[Volp (flume)|Volp]] | * [[Arisa]] * [[Loja]] * [[Arièja (riu)|Arièja]] * [[Toish (riu)|Toish]] * [[Aussonèla]] * [[Sava]] * [[Gimona]] | * [[Èrs Mòrt]] * [[Sèra (riu)|Sèra]] * [[Tarn (riu)|Tarn]] * [[Arrats]] * [[Bargalona]] * [[Auroa]] * [[Seuna]] | * [[Gers (riu)|Gers]] * [[Baïsa]] * [[Òlt (riu)|Òlt]] * [[Avanca]] * [[Dròt]] ([[Caudròt]]) * [[Brion (riu)|Brion]], [[Grusson]], [[Bassana (riu)|Bassana]], [[Buve]], [[Lisòs]] en [[sud Gironda]]. * [[Ciron (riu)|Ciron]] ([[Barsac]]/[[Prenhac]]) * [[Ga Mòrt]]<ref>Ne diu pas s'escriure *''Gat Mòrt'', l'origina estent ''ga'', sinonim bordalés de ''gua''.</ref> | * [[Aiga Blanca]] ([[Leunhan]]) * [[Aiga Borda]] ([[Gradinhan]]) * [[Devesa]] e [[Peugue]] ([[Bordèu]]) * [[Jala de Blancafòrt]] |} ==Toponimia== Las fòrmas ancianas son : - en grèc, ''Garounas'' ([[Estrabon]], cap a 10 ap. J.-C.), ''Garouna'', ''Garuna'', ''Garunas'', ''Garina'' ([[Claudi Ptolemèu|Ptolemèu]], cap a 150 ap. J.-C.), ''Garunna'', ''Garounna'' (Marcian d'Heraclea cap a 470); - en latin, ''Garumna'' ([[Juli Cesar]]<ref> Cesar, ''Bellum Gallicum'', libre I, 1</ref>. - 52 ab. J.-C.), ''Garunna'' ([[Plini lo Vièlh]] cap a 100 ap. J.-C.), ''Garumna, Garunna, Garonna, Garona'' (Pomponi Mela cap a 43 ap. J.-C.), ''Garunda'' ([[Sidòni Apollinari]] cap a 460), ''Garumna'' en 1003, 1015, ''Garona'' en 980, 1081, 1105, ''Garonna'' en 1067, 1090, 1098, 1164, ''Garonne'' en 1105 <ref>Émile Connac, ''Dictionnaire topographique du département de la Haute-Garonne'', manuscrit, 1882, Vol. 2, p. 1250, cercar sus Gallica</ref>, ''Gyrunda, Gyriunda'' en 1242, ''Garunna'' en 1480, ''Gironda'' en 1557. ==Notas e referéncias== <references/> [[Categoria:aiga d'Occitània]] [[Categoria:aiga de Gironda]] [[Categoria:aiga de Nauta Garona]] [[Categoria:aiga de Tarn e Garona]] [[Categoria:aiga navegabla]] [[Categoria:Pirenèus]] oa9fiuy0ufme2ar2tsrv07ehelfvj5b 0 13159 2512273 2389339 2026-11-05T12:14:08Z Xqbot 4312 Robot: Robòt : repara una dobla redireccion cap a [[Mississipi (estat)]] 2512273 wikitext text/x-wiki #REDIRECCION [[Mississipi (estat)]] dcaia0dzio2wm5j044bq918tpuh5q5p 0 23268 2512380 2505165 2026-11-06T09:33:41Z Ieopaca13 55580 /* Ligams extèrnes */ Ajust dau liame vèrs lo portau GeoOccitania en produccion 2512380 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }}<mapframe latitude="44.37884" longitude="2.944336" zoom="5" width="368" height="296" align="right" />Los noms de luòcs d’[[Occitània]] an sovent per origina un mot [[occitan]]. Tanben pòdon aver una origina [[germanica]], [[celtica]] o pre-indoeuropèa. Dempuèi la conquèsta, pòdon prene de noms d'origina francesa, autres còps occitanizats, uèi sovent gardats. L’abséncia d'oficialitat dels noms de luòc se traduís per: * en França, la francizacion grafica del nom (per ex. [[Milhau]] > Millau mas Graulhet) * en Itàlia, l’italianizacion grafica del nom (per ex. [[Sant Pèire (Val Varacha)|Sant Pèire]] > Sampeyre). A l’epòca fascista s’italianizèt mai encara lo nom (de 1940 a 1955: Sampeire). * en Aran, l’espanholizacion (de còps via lo catalan) foguèt seguida, en 1984 per una reoccitanizacion de la toponimia: Viella-Mitg-Arán (fòrma espanholizada) > Viella e Mijaran. == Lo projècte de restitucion dei noms geografics == L’[[Institut d'Estudis Occitans]] (IEO) desvolopa despuei leis annadas 2000 un programa de collècta, de normalizacion e de difusion de la toponimia occitana. Sa premiera realizacion publica es la basa '''LUÒCS''', emplegada per l’aplicacion Top’ÒC e presentada en 2012 per la Societat d’Onomàstica.<ref>[https://www.onomastica.cat/wp-content/uploads/Full-novetats-2012.pdf « Enllaços i materials: toponímia occitana »], ''Full de novetats Onomàstica.cat'', 20 de decembre de 2012, p. 109-110.</ref> En novembre de 2017, lo projècte LUÒCS es presentat a l’Ostau de Provença d’[[Ais de Provença]]. Lo mèdia regionau ''Aquò d’Aquí'' descriu un pretzfach collectiu de cartografia en donadas dubèrtas e fa estat de 256 personas qu’an respondut a una crida a contribucion.<ref>Michel Neumuller, [https://www.aquodaqui.info/L-occitan-cartographie-en-open-data_a1508.html « L’occitan cartographié en open data »], ''Aquò d’Aquí'', 25 de novembre de 2017.</ref> Lo dispositiu s’organiza puei alentorn de '''BDTopoc''', per la collècta e la documentacion dei formas toponimicas, e d’'''OpenStreetMap-oc''', per leis integrar dins [[OpenStreetMap]]. En 2019, BDTopoc es presentada a l’Ostau de Region de Tolosa coma una « basa de donadas dubèrtas e contributivas per la toponimia occitana », dins un seminari que recampa especialament la Region, l’IGN, lo [[Congrès permanent de la lenga occitana]] e lo CIRDÒC.<ref>[https://lengasocietat.eu/wp-content/uploads/2021/10/journees-regionales-oc-territoires_programme.pdf ''Jornadas regionalas — Lenga e cultura occitanas al servici del desvolopament dels territòris''], 28-29 de novembre de 2019, p. 1-2.</ref> A partir de 2018, la '''Mapa occitana''' permet de veire dins OpenStreetMap lei toponims rensenhats en occitan. En 2022, aquelei donadas son tanben accessiblas dins lo GPS fòra linha '''OsmAnd-oc''', vengut d’una collaboracion entre l’IEO, OpenStreetMap França e OsmAnd, e completat per de contenguts de la [[Wikipèdia en occitan]].<ref>[https://locongres.org/fr/actualites/nouvelles-ressources/le-gps-occitan-est-arrive « Lo GPS occitan es arribat »], Lo Congrès permanent de la lenga occitana.</ref> L’ensems format per la basa toponimica, la mapa, leis aisinas e lei ressorsas pedagogicas es presentat ara sota lo nom '''GeoOccitania'''. Lei donadas de BDTopoc e d’« Occitania administrativa » son publicadas sus la plataforma francesa [[data.gouv.fr]].<ref>[https://www.data.gouv.fr/organizations/institut-destudis-occitans/datasets Institut d’Estudis Occitans — Jòcs de donadas], data.gouv.fr.</ref> ==Bibliografia== * {{fr}} Bénédicte et Jean-Jacques Fénié. ''Toponymie occitane'', Bordèu: Sud Ouest Université, 1997, 126 paginas. * Christian Hérilier. ''Toponimia occitana: les noms des communes de l'arrondissement de Thiers (P de D)'', Tièrn: Agència Carcular, 1989, 48 paginas. * Ernèst Negre. ''Les noms de lieu du Tarn''. 1954, espandit en 1959, reed. 1972 == Ligams extèrnes == * [https://dicodoc.eu/oc/toponimia Basa toponimica en occitan] * [https://geooccitania.org GeoOccitania — portau cartografic de l’occitan] [[Categoria:Occitan|Toponimia]] [[Categoria:Toponimia|Occitan]] oa0ywci0sdryl1m11d0zglmmedgu65b 0 24202 2512305 2452616 2026-11-05T21:47:48Z Mens Universi 65852 /* */ Èi hornit un sinonim. 2512305 wikitext text/x-wiki <!-- Article redigit en provençau --> {{1000 fondamentals}} [[Fichièr:Dispersive Prism Illustration by Spigget.jpg|thumb|right|300px|Un prisma descompausa la lutz]] [[File:G W Russell Bathers.jpg|thumb|]] La '''lutz''' ({{AFI|[lyt͡͏s, -s]||afi}}; dau latin ''lux'', ''lucis'') o la '''lum''' es l'agent [[fisica|fisic]] que rend visibles leis objèctes. Lo tèrme de ''lutz'' se referís a la porcion de l'[[espèctre electromagnetic]] visibla a l'uelh uman, mai pòt inclure d'autrei radiacions electromagneticas. Lei tres grandors de basa de la lutz (e de totei lei radiacions electromagneticas) son la [[luminositat]], la [[color]] (o [[frequéncia]]) e la [[polarizacion]]. A causa de la [[dualitat onda-particula]], la lutz mòstra de proprietats qu'apertenon quora ais [[onda]]s, quora ai [[Fisica dei particulas|particulas]] (mai lei dos tipes de proprietats se manifèstan jamai simultaneament). == Teorias de la lutz == === Teoria corpusculara === Foguèt formulada per [[Isaac Newton]] au sègle XVII. Aquela teoria considèra la lutz coma compausada de particulas de [[matèria]] ([[corpuscul]]s) emessas dins totei lei direccions. En mai d'èsser matematicament fòrça simpla (ben mai que la [[Teoria ondulatòria de la lutz|teoria ondulatòria]]), aquela teoria explica fòrça facilament de caracteristicas de la propagacion de la lutz qu'èran ben conegudas a l'epòca de [[Isaac Newton|Newton]]. Avans tot, la [[mecanica]] [[Galileo Galilei|galileana]] prevei correctament que lei particulas (comprés lei corpusculs de lutz) se propagan en linha drecha, e l'atribucion a aquelei corpusculs d'una massa infima, mai diferenta de zèro, es coerenta amb una [[velocitat de la lutz]] auta mai pas infinida. Lo fenomèn de la [[reflexion]] se pòt tanben explicar d'un biais simple per lo [[tuert elastic]] dei particulas de lutz sus la [[superfícia (matematicas)|superfícia]] reflectritz. L'explicacion de la [[refraccion]] es un pauc pus complicada, mai possibla: sufís de pensar que lei [[Fisica dei particulas|particulas]] qu'arriban sus lo materiau refrangent son somessas, de la part d'aquest, en de fòrças perpendicularas a la superfícia, que ne modifican la trajectòria. Lei colors de l'[[arc de seda]] èran explicadas gràcias a l'introduccion de divèrs corpusculs de lutz (un per cada color), e lo blanc èra pensat coma format de toteis aquelei [[Lista dei particulas|particulas]]. La separacion dei colors (per mejan, per exemple, d'un [[prisma]]) pausava de problèmas teorics suplementaris, que lei particulas de lutz deurián aver de proprietats identicas dins lo vuege, mai diferentas au dintre de la matèria. Una consequéncia de la teoria corpusculara es que la [[velocitat]] de la lutz, quand se propaga au dintre d'un mitan materiau, es superiora a sa velocitat dins lo vuege, en causa de l'[[acceleracion]] [[gravitat|gravitacionala]]. === Teoria ondulatòria === Foguèt formulada per [[Christiaan Huygens]] en [[1678]], mai publicada solament en [[1690]] dins son ''Traité de la Lumière''. Aquela teoria considèra la lutz coma una [[onda]] que se propaga (exactament coma leis ondas de la [[mar]] o leis ondas acosticas) dins un mitan, dich [[etèr]], qu'èra supausat d'emplir tot l'univèrs e d'èsser format de particulas elasticas microscopicas. La [[teoria]] ondulatòria de la lutz permetiá d'explicar (maugrat una cèrta complexitat matematica) un grand nombre de fenomèns: en mai de la [[reflexion]] e de la [[refraccion]], [[Christiaan Huygens|Huygens]] poguèt explicar lo fenomèn de la [[birefrangéncia]] dins lei [[cristau]]s de [[calcita]]. En [[1801]] [[Thomas Young]] provèt que lei fenomèns de [[difraccion]] (observada per lo premier còp per Francesco Maria Grimaldi en [[1665]]) e d'[[interferéncia]] èran entierament explicats per la teoria ondulatòria, e o èran pas per la teoria corpusculara. Un problèma de la teoria ondulatòria èra la propagacion rectilinèa de la lutz. Èra ben conegut que leis ondas son capablas de contornejar leis obstacles, mentre qu'una constatacion banala es que la lutz se propaga en linha drecha (aquela proprietat èra ja estada notada per [[Euclides]] dins son ''Optica''). Pasmens aquela dificultat aparenta pòt èsser resouguda en supausant que la lutz a una [[longor d'onda]] microscopica. Contrariament a la teoria corpusculara, la teoria ondulatòria prevei que la lutz se propaga pus lentament au dintre d'un mitan materiau que dins lo vuege. === Teoria electromagnetica === Prepausada per [[James Clerk Maxwell]] a la fin dau [[sègle XIX]], precisa la teoria ondulatòria en afiermant que leis ondas luminosas son d'ondas electromagneticas, e mòstra que la lutz visibla es una partida de l'espèctre electromagnetic. Amb la formulacion deis [[eqüacions de Maxwell]] foguèron completament unificats lei fenomèns electrics, magnetics e optics. Per l'immensa majoritat deis aplicacions, aquela teoria es encara utilizada a l'ora d'ara. === Teoria qüantica === Per resòuvre de problèmas pertocant l'estudi dau [[còrs negre]], en [[1900]] [[Max Planck]] prepausèt que l'escambi d'[[energia]] entre lo camp electromagnetic e la matèria se poguèsse faire per mejan de paquets discrèts d'energia ([[qüantum]]s) nomenats [[foton]]s. Leis òbras seguentas d'[[Albert Einstein]] sus l'[[efècte fotoelectric]] mostrèron qu'aquò èra pas un artifici matematic, e que lei [[foton]]s èran d'objèctes reaus. Amb l'aveniment dei teorias qüanticas dei camps (e en particular de l'electrodinamica qüantica), lo concèpte de foton foguèt formalizat e es uei a la basa de l'optica qüantica. Amb la [[dualitat onda-particula]], la teoria qüantica es la sintèsi modèrna de la teoria ondulatòria e de la teoria corpusculara. == La velocitat de la lutz == La lutz se propaga a una velocitat finida ''c'', la [[velocitat de la lutz]] dins lo vuege, onte ''c'' = {{formatnum:299792458}}&nbsp;m/s. Aquela velocitat es independenta de l'estat de movement de la fònt luminosa: leis observators immobils coma leis observators en movement mesuran totjorn la meteissa valor de ''c''; es un fach experimentau qu'es a la basa de la [[teoria de la relativitat restrencha]] d'Einstein. Aqueu fach es talament ben establit que lo [[Sistèma Internacionau d'Unitats]] a gelat la valor de ''c'' (cf. çai subre), que desenant se deuriá plus mesurar. Pasmens, quand la lutz travèrsa una substància transparenta, coma l'aire, l'aiga o lo veire, sa velocitat es reducha, e la lutz es somessa a la refraccion. Dins un mitan materiau que son [[indèx de refraccion]] es ''n'' (''n'' > 1), la velocitat de la lutz es ''c/n''. === Istòria de la mesura de la velocitat de la lutz === ==== Premierei temptativas ==== La velocitat de la lutz es estada mesurada fòrça còps per de fisicians nombrós. La premiera temptativa de mesura foguèt complida per [[Galileo Galilei]], mai lei mejans disponibles, rudimentaris, permetèron pas d'obtenir una valor. La premiera mesura efectiva foguèt facha per [[Olaus Roemer]], un fisician danés, en [[1676]]. Desvolopèt un metòde de mesura, en observant [[Jupitèr (planeta)|Jupitèr]] e una de sei lunas amb un [[telescòpi]]. Gràcias au fach que la luna èra eclipsada per Jupitèr a intervals regulars, mesurèt lo periòde de [[revolucion (astronomia)|revolucion]] de la luna, que valiá {{unitat|42.5|h}} quand la Tèrra èra pròcha de Jupitèr. Lo fach que lo periòde de revolucion s'alonguèsse quand la distància entre Jupitèr e la Tèrra aumentava indicava que la lutz metiá mai de temps per ajónher la Tèrra. La velocitat de la lutz foguèt calculada en analisant la distància entre lei doas planetas en de moments diferents. Roemer trobèt una velocitat de {{unitat|227326|km/s}}. ==== L'experiéncia de Michelson e Morley ==== En [[1881]], per mesurar la velocitat de la lutz a respècte de l'etèr (lo mitan ipotetic onte la lutz èra supausada de se propagar, e que l'auriá entraïnada dins son movement), [[Albert A. Michelson]] mesurèt la velocitat de la lutz emessa per una estela, quand la Tèrra se n'aluencha, puei quand se'n rapròcha. L'aparelh utilizat (un interferomètre), fòrça precís, permetiá de mesurar de diferéncias de velocitat de l'òrdre de {{unitat|29|km/s}}: se trobèt ges de diferéncia. L'experiéncia foguèt repressa en [[1887]] per Michelson, en collaboracion amb [[Edward Morley]], dins de condicions encara mai precisas, e confiermèt la precedenta. Aquò mostrava l'inexisténcia de l'etèr, e lo fach que la velocitat de la lutz es invariabla: la valor mesurada es identica, que la fònt luminosa siá mobila o non a respècte de l'observator. D'autrei mesuras foguèron fachas puei, en particular en [[1926]] per lo meteis Michelson. == Optica == L'[[optica]] es l'estudi de la lutz e de l'interaccion entre lutz e matèria. L'observacion e l'estudi dei fenomèns optics, per exemple l'[[arc de seda]], balhan fòrça indicacions sus la natura de la lutz. == Colors e longors d'onda == Lei divèrsei longors d'onda son interpretadas per lo cervèu coma de colors, que van dau roge dei longors d'onda mai lòngas (frequéncia pus pichona), au violet dei longors d'onda mai cortas (frequéncia pus granda). Lei frequéncias compresas entre aquelei dos extrèms son percebudas coma arange, jaune, verd, blau e indi. Lei frequéncias immediatament en defòra d'aquel espèctre perceptible per l'uelh uman son nomenadas ''[[ultraviolet]]'' (UV), per leis autei frequéncias, e ''[[infraroge]]'' (IR) per lei bassas. E mai se leis èssers umans pòdon pas veire l'infraroge, aquest es percebut per lei receptors de la pèu coma calor. Leis aparelhs concebuts per captar lei rais infraroges e lei convertir en lutz visibla son nomenats ''visors nocturnes''. La radiacion ultravioleta es pas percebuda directament per leis èssers umans, mai rabina la pèu subrexpausada ai rais UV. Cèrts animaus, coma leis [[abelha]]s, veson leis ultraviolets; d'autrei veson leis infraroges. === Longors d'onda de la lutz visibla === La lutz visibla es una porcion de l'espèctre electromagnetic compresa aproximativament entre i 400 e i 700 [[nanomètre]]s (nm) (dins l'[[aire]]). La lutz se caracteriza tanben per sa frequéncia. Entre la frequéncia ''ν'' de la radiacion, sa longor d'onda ''λ'' e sa velocitat ''v'' dins lo mitan considerat (la velocitat dins lo vuege se nòta ''c''), i a la relacion seguenta: ''v'' = ''λ·ν'' <center> <table> <tr> <th>[[Color]]</th> <th>Interval de longor d'onda</th> <th>Interval de frequéncia</th> </tr> <tr><td>[[violet]]</td> <td bgcolor="#50007F"><font color=white>~ 380 a 430 nm</font></td> <td bgcolor="#50007F"><font color=white>~ 790 a 700 THz</font></td> </tr> <tr><td>[[blau]]</td> <td bgcolor="#0000FF"><font color=white>~ 430 a 500 nm</font></td> <td bgcolor="#0000FF"><font color=white>~ 700 a 600 THz</font></td> </tr> <tr><td>[[cian]]</td> <td bgcolor="#00D4D4">~ 500 a 520 nm</td> <td bgcolor="#00D4D4">~ 600 a 580 THz</td> </tr> <tr><td>[[verd]]</td> <td bgcolor="#00FF00">~ 520 a 565 nm</td> <td bgcolor="#00FF00">~ 580 a 530 THz</td> </tr> <tr><td>[[jaune]]</td> <td bgcolor="#FFFF00">~ 565 a 590 nm</td> <td bgcolor="#FFFF00">~ 530 a 510 THz</td> </tr> <tr><td>[[irange (color)|irange]]</td> <td bgcolor="#FF8000">~ 590 a 625 nm</td> <td bgcolor="#FF8000">~ 510 a 480 THz</td> </tr> <tr><td>[[roge]]</td> <td bgcolor="#DF0000">~ 625 a 740 nm</td> <td bgcolor="#DF0000">~ 480 a 405 THz</td> </tr> <tr> <td colspan="5" rowspan="1" style="text-align: center;"> '''Espèctre continu'''<br /> [[Fichièr:Spectrum441pxWithnm.png]]<br /> L'espèctre de la lutz visibla<br /> <small>''Optimizat per de monitors amb correccion gamma 1,5.''</small><br /> </td> </tr> </table> </center> == Mesura de la lutz == Dins lo [[Sistèma Internacionau d'Unitats]], existisson leis unitats seguentas de mesura de la lutz: * [[luminositat]] (o temperatura) * aluminament (unitat [[SI]]: [[lux]]) * flux luminós (unitat SI: [[lumen]]) * intensitat luminosa (unitat SI: [[Candela (unitat de mesura)|candela]]) == Fònts luminosas == * radiacion termica (radiacion dau [[còrs negre]]) ** [[Lume d'incandescéncia|lumes d'incandescéncia]] ** lutz solara ** [[Fuòc (fisica)|fuòc]] * emission espectrala atomica (la fònt d'emission pòt èsser estimulada o espontanèa) ** [[lasèr]] e [[masèr]] (emission estimulada) ** [[LED]] ("light emitting diode") ** [[Lume de descarga|lumes de descarga de gas]] (ensenhas de [[neon]], lumes de [[mercuri (element)|mercuri]], etc.) ** flamas dei gas * acceleracion d'una particula cargada (abitualament un [[electron]]) ** [[radiacion ciclotronica]] ** [[radiacion de Cherenkov]] ** [[lutz de sincrotron]] * [[quimioluminescéncia]] * [[fluorescéncia]] * [[fosforescéncia]] ** [[tube catodic]] * [[bioluminescéncia]] * [[sonoluminescéncia]] * [[triboluminescéncia]] * [[radioactivitat]] * aniquilacion particula-[[antiparticula]] [[Categoria:Lutz| ]] [[Categoria:Astronomia]] [[Categoria:Electromagnetisme]] [[Categoria:Optica]] [[Categoria:Color]] 5p1jtjg34e0asuwrztyufhq1hv9vndh 0 29232 2512391 2420490 2026-11-06T10:20:39Z Sovenhic 36254 forma, non pas fòrma, vejatz Alibèrt 2512391 wikitext text/x-wiki {{veire omonims|Entraigas}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Entraigas | nom2 = ''Entraygues-sur-Truyère'' | imatge = Entraygues-sur-Truyère JPG05.jpg | descripcion = Vista d'Entraigas. | lògo = cap | escut = Blason_ville_fr_entraygues_sur_truyere_(aveyron).svg | escais = | ist = {{Roergue}}<br/>{{Guiana}} | parçan = | region = {{Occitània (Region)}} | arrondiment = [[Arrondiment de Rodés|Rodés]] | canton = Canton d'Òlt e Truèire ([[capluòc]] del [[Canton d'Entraigas (Roergue)]] abans 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas de Comtal, Òlt e Truèire|CC de Comtal, Òlt e Truèire]] | insee = 12094 | sitweb = | cp = 12140 | cònsol = Bernard Boursinhac | mandat = [[2020]]-[[2026]] | gentilici = entraigòl, entraigòla | latitud = 44.6472 | longitud = 2.5675 | alt mini = 222 | alt mej = | alt maxi = 744 | km² = 30.15 |}} '''Entraigas'''<ref>De Roèrgue a Avairon, Marc Vaissière, 2005</ref>{{RepTopMP}} o '''Antraigas''' [ɔn'traj(ɣ)o(s)] <ref>Patrici Pojada, Repertòri toponimic de las comunas de la region Miègjorn-Pirenèus, Nouvelles Éditions Loubatières, 2009, ISBN 978-2-86266-573-3 que daissa a causir entre la fòrma autentica e la fòrma teorica</ref> (''Entraygues-sur-Truyère'' en [[francés]]) es una [[comuna francesa|comuna]] [[Roergue|roergassa]] situada dins lo [[departaments franceses|departament]] d'[[Avairon (departament)|Avairon]] e la [[regions francesas|region]] d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Miègjorn-Pirenèus]]</small>. ==Geografia== ''Buoissuojol'' (forma anciana, per Bessuèjols?), actualment ''Boissòls''.<ref>http://rouerguegenealogie.free.fr/lieuxdits/llr_detail_commune.php?var=Entraygues-sur-Truy%E8re%20&tri=car</ref> [[Imatge:Map commune FR insee code 12094.png|vignette|upright=1.6|centre|Comunas a l'entorn.]] === Perimètre del territòri === {{Communes limitrophes | commune = Antraigas | nord = [[Sent Ipòli]] | nord-est = [[Camporiès]] | est = | sud-est = [[Florentinh]] | sud = [[Golinhac]] | sud-ouest = [[Espeirac]] | ouest = [[Lo Fèl]] | nord-ouest = }} ==Toponimia== [[Imatge:Entraigas_-_Entraygues_01.JPG|thumb|250px|center|Panèl en occitan.]] ==Istòria== * De 1833 a 1851, la comuna de [[Lo Fèl|Rossin e Ginolhac]] foguèt annexada a Antraigas <ref>http://cassini.ehess.fr/cassini/fr/html/fiche.php?select_resultat=12660</ref>. En 1946, la partida Ginolhac foguèt incorporada a Entraigas. == Administracion == {{ElegitDebuta|insee= 12094 |Títol= Lista dels cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2014]] |Fin= [[2026]] |Identitat= Bernard Boursinhac |Partit= sense |Qualitat= retirat de la foncion publica }} {{Elegit |Debuta=març de [[2008]] |Fin= 2014 |Identitat= Fernand Nicolau |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta=març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= André Marty |Partit= divèrs drecha |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 2001 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee= 12094 |1793=1400 |1800=1748 |1806=2917 |1821=2915 |1831=2885 |1836=2968 |1841=3000 |1846=3064 |1851=1860 |1856=1834 |1861=1874 |1866=1846 |1872=1860 |1876=1923 |1881=1881 |1886=2098 |1891=1903 |1896=1860 |1901=1903 |1906=1944 |1911=1771 |1921=1596 |1926=1655 |1931=1589 |1936=1559 |1946=2080 |1954=1713 |1962=1582 |1968=1508 |1975=1510 |1982=1523 |1990=1495 |1999=1267 |2004= |2005= |2006=1195 |2007=1182 |2008=1171 |2009=1224 |2012=1059 |2016= 1017 |cassini=12660 |senscomptesdobles=1962}} * De 1806 a 1831, doncas abans la fusion de 1833, [[Lo Fèl]] foguèt recensat amb una autra comuna <ref>http://cassini.ehess.fr/cassini/fr/html/fiche.php?select_resultat=29848</ref> e sembla ben que siá amb Antraigas. ==Luòcs e monuments== ==Personalitats ligadas amb la comuna== ==Veire tanben== * [[Comunas d'Avairon]] ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Multibendèl|Portal Roergue|Portal Guiana}} {{Comunas d'Avairon}} [[Categoria:Comuna d'Avairon]] [[Categoria:Comuna de Roergue]] [[Categoria:Comuna de Guiana]] b1o7gb5lriloiilll0vc7zdja2f12ig 0 43246 2512389 2344772 2026-11-06T10:19:03Z Sovenhic 36254 forma, non pas fòrma, vejatz Alibèrt 2512389 wikitext text/x-wiki {{Omon|Faugièiras}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Faugièiras | nom2 = ''Faugères'' | lògo = cap | imatge = Faugeres (34) vue generale.JPG | descripcion = Vista generala de Faugièiras. | escut = Blason_ville_fr_Faugères_(Hérault).svg | region = {{Occitània (Region)}} | departament = {{Erau}} |arrondiment = [[Arrondiment de Besièrs|Besièrs]] |canton = [[Càsols de Besièrs]] ([[Canton de Bedarius|Bedarius]] abans 2015) | ist = {{Lengadòc}} | parçan = | cp = 34600 | insee = 34096 | cònsol = Philippe Bouche | mandat = [[2020]]-[[2026]] |intercom = Comunautat de comunas Los Abans Monts | longitud = 3.19 | latitud = 43.5663888889 | alt mej = 250 | alt mini = 170 | alt maxi = 544 | km² = 26.06 | gentilici = |}} '''Faugièiras''' o ''Falhièras'', interpretat d'après lo testimoniatge d'[[Ernèst Negre]]<ref name = negre>[https://books.google.fr/books?id=jbpVLN1tRNoC&printsec=frontcover&dq=Toponymie+g%C3%A9n%C3%A9rale+de+la+France,+Volum+2&hl=ca&sa=X&ved=0ahUKEwiRtJOdmaHSAhVE7hoKHZPRBrAQ6AEIHTAA#v=onepage&q=Faug%C3%A8res&f=false Ernèst Negre: Toponymie générale de la France, Volum 2], la prononciacion modèrna es [fa'lè:ros]</ref> (''Faugères'' en [[francés]]) es una [[comuna francesa|comuna]] [[Lengadòc|lengadociana]] situada dins lo [[departaments franceses|departament]] d'[[Erau (departament)|Erau]] e la [[regions francesas|region]] d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Lengadòc-Rosselhon]]</small>. La comuna es eponima del [[Faugièiras (vin)|vin]]. L'escais dels faugeròls es ''sauta-ròcs''. ==Geografia== ===Perimètre del territòri=== {{Communes limitrophes | commune = Faugièiras | nord = [[Bedarius]] | nord-est = [[Pesena de las Minas]] | est = [[Ròcacèls]] | sud-est = | sud = [[Laurenç]] | sud-ouest = [[Caussinuòjols]] | ouest = [[Cabrairòlas]] | nord-ouest = [[Erépia]] }} ==Toponimia== Las formas ancianas son ''capellano de Felgueriis'' en 1139, ''villam Felgueriarum'', ''capellanus de Felgueriis'', ''capellanus Felgueriarum'' en 1147, ''ecclesias... de Felgariis'' en 1153, ''de Felgeriis'' en 1159-1161, ''ecclesiam S. Christofori de Felgeriis'' en 1159-1161, ''Saugueria'' [legir: ''Fau-''] en 1164, ''de Felgeriis'' en 1178, ''Felguerias'' en 1184 (e 1185 : identificacion malsegura), ''castrum de Felgariis'' en 1195, ''Salemon de Falgueriis'' en 1210, ''de Felgueriis'' en 1216, ''de Falgariis'' en 1233, ''de Falguariis'' en 1323, ''de Falgariis'' en 1344, ''de Falgueriis'' en 1351, ''le seigneur de Fausiere'' en 1529, ''Faugieres'' en 1571, ''Faugeyres'' en 1590, ''le seigneur de Faugieres'' en 1591, ''Falquiere'' en 1613, ''Falguiere'' en 1622, ''Faugieres'' o ''Falguieres'' en 1740-1760, ''Faugeres'' en 1643 e en 1770-72 (mapa de Cassini)<ref name = frh>Frank R. Hamlin, ''Toponymie de l'Hérault, Dictionnaire Topographique et Étymologique'', Éditions du Beffroi e Études Héraultaises, 2000, p. 154</ref>. Segon [[Frank R. Hamlin]], d'autres toponimes de la region marcan la preséncia d'aquela planta nociva a l'agricultura. Lo n° 159 de l'Atlas Lingüistic del Lengadòc Oriental, dins l'oèst del departament, dona ''falguièra'', ''faugièra'', del latin ''*filicaria''<ref name = frh/>. Segon Ernèst Negre dins ''Toponymie générale de la France'', lo sens es « falguièras al sens collectiu, falguieràs, luòc cobèrt de feuses » <ref name = negre/>. Las primièiras atestacions son de latinizacions, doncas de traduccions, que permeton pas de conéisser exactament la forma occitana medievala e las francizacions [[Edat Modèrna|modèrnas]] semblan de formas mixtas entre las formas occitanas possiblas e lo tipe francés ''fougère/fougiere'', amb una dominanta francesa pr'aquò. Negre evòca lo tipe general ''Falguièras'' (coma i a un tipe general ''castèl'' per ''castèth'', ''chastèu'', etc), que se cal plan gardar d'interpretar coma la forma grafica de [fa'lɣɛjrɔs], forma que se pòt temptar d'inferir de la grafia d'Ernèst Negre (Negre o nòta «fal’è:ros» dins sa notacion fonetica personala). Òr, lo nom occitan es escrit ''Faugièiras'' a las dintradas del vilatge. NB. Alibèrt escriu en caractèrs grasses, doncas a egalitat, ''falguièra ~ faugièra ~ falhièra'', sense téner compte de las variantas en ''-ièira'', probablament generalas dins la region de [[Besièrs]], qu'accèpta çaquelà dins la grafia e que son doncas sosentendudas <ref>Louis Alibèrt, ''Dictionnaire Occitan-Français d'après les parlers languedociens'', Institut d'Études Occitanes, Toulouse, 1966, p. 390, a ''falgar''</ref>. La forma grafica e fonetica del toponime ''Fauguièiras'' es vertadièrament extraordinària, mas es coërenta amb la forma locala de l'apellatiu (lo nom de la planta). L'Atlas Lingüistic del Lengadòc oriental fornís las formas seguentas per la planta : * punt d'enquista 34 02, Frangolha (comuna de [[La Torre d'Òrb]]) : [faw'tʃejrɔ] (grafia fonetica adaptada de la de l'atlas); * 34 10, [[Sòrbs]] : [fu'ʒejrɔ]. Aquela aira pichona es al sud d'una autra aira pichona en [[Avairon (departament)|Avairon]] e [[Gard (departament)|Gard]], la de ['felze] e ['fewze]. Tornem dire que ''felze'', ''feuse'' es lo resultat de la forma primitiva del nom de la planta, ''filix'', ''filicis''. ''Falguièra'' e sos derivats venon de ''*filicaria'', inatestat e probablament tardiu, « luòc ont i a de felzes, falgar, feusièira ». Pauc a pauc aquel mot prenguèt gaireben pertot lo nom de la planta e eliminèt los productes de ''filix'', ''filicis''. Constatam doncas la contiguïtat de doás airas minoritàrias, çò que non pòt èsser degut a l'azard. La sola causa solida e coërenta es que dins l'aira meridionala, las formas francizadas remplacèron l'ancian mot ''felze'', çò qu'es pas una explicacion d'aquel fach estranh. Un toponime es pas un apellatiu e lo nom del vilatge auriá pogut gardar sa forma tradicionala, coërenta ambe las formas medievalas, que manifèstan clarament que lo nom del vilatge èra ''Falguièira'' o un derivat, doncas un producte de ''*filicaria'', comprés probablament a las epòcas mai ancianas coma lo luòc ont i a de felzes. Mas, quand lo nom de la planta cambièt, influencièt la forma del nom del vilatge. ==Istòria== ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee=34096 |Títol= Lista dels cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2014]] |Fin= [[2026]] |Identitat= Philippe Bouche |Partit= [[Los Republicans|UMP, LR]] |Qualitat= quadre }} {{Elegit |Debuta= [[2006]] ? |Fin= 2014 |Identitat= Martine Brun |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[2005]] |Fin= 2008 ? |Identitat= Claude Andreu |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[2003]] |Fin= 2005 |Identitat= Xavier Wiedemann |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2003 |Identitat= Michel Sardinoux |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 2001 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * Abans la reforma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna èra del canton de [[Bedarius]]; es ara del canton de [[Càsols de Besièrs]]. ==Demografia== {{Demografia |insee=34096 |1793=644 |1800=610 |1806=701 |1821=835 |1831=846 |1836=822 |1841=801 |1846=799 |1851=821 |1856=826 |1861=906 |1866=912 |1872=895 |1876=1300 |1881=819 |1886=754 |1891=757 |1896=759 |1901=807 |1906=778 |1911=706 |1921=681 |1926=643 |1931=609 |1936=555 |1946=467 |1954=468 |1962=438 |1968=380 |1975=359 |1982=366 |1990=360 |1999=438 |2004=432 |2005= |2006=445 |2007=467 |2008= |2009=535 |max=1300 |cassini=13531 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr34|0}} la populacion èra de {{popfr34|096}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr34|096}}/26.06) round 2}}}} ab/km². ==Luòcs e monuments== ==Personalitats ligadas amb la comuna== ==Veire tanben== * [[Comunas d'Erau]] ==Ligams extèrnes== ==Nòtas e referéncias== <references/> {{Portal Lengadòc}} {{Comunas d'Erau}} [[Categoria:Comuna d'Erau]] [[Categoria:Comuna de Lengadòc]] kjfhn3g2r0n99sqoj0zd0o0uxvyad5z 0 47253 2512388 2307779 2026-11-06T10:18:07Z Sovenhic 36254 forma, non pas fòrma, vejatz Alibèrt 2512388 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{Infobox vila occitana | nom2=Saint-Capraise-d'Eymet |nom=Sent Grapasi d'Aimet | lògo= | imatge= Saint_capraise_d_eymet.JPG | descripcion= La glèisa. | escut= | ist = {{Perigòrd}} | parçan = | region = [[Novèla Aquitània]] | departament = {{Dordonha}} | arrondiment = [[Arrondiment de Brageirac|Brageirac]] | canton = Sud-Brageiragués ([[Canton d'Aimet|Aimet]] avant 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas de las Pòrtas Sud Perigòrd|CC de las Pòrtas Sud Perigòrd]] |insee=24383 |cp=24500 |cònsol= Henri Tonello |mandat=[[2020]]-[[2026]] |longitud=0.505555555556 |latitud=44.7097222222 |alt mej= |alt mini=74 |alt maxi=191 |km²=11.18 |gentilici= |}} '''Sent Grapasi d'Aimet''' (''Saint-Capraise-d'Eymet'' en [[francés]]), es una [[comuna francesa|comuna]] d'[[Occitània]], dins la region istorica de [[Perigòrd]], administrada per lo [[departament francés|departament]] de [[Dordonha (departament)|Dordonha]] de la [[region francesa|region]] de [[Novèla Aquitània]], <small>ancianament d'[[Aquitània (region)|Aquitània]]</small>. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 24383.png|vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.]] ==Toponimia== La prononciacion es [ʂe<small>n</small>gra’paʐi] [dɛj’me] <ref name = dord>https://web.archive.org/web/20160811170441/http://communes-oc.cg24.fr/cantons/eymet/SAINT-CAPRAISE-D-EYMET.htm</ref>. Las formas ancianas son ''Sanctus Caprasius'', en latin, en 1556, ''Saint Capraise'' al començament del sègle XIX <ref name = tanho>Chantal Tanet et Tristan Hordé, ''Dictionnaire des Noms de Lieux du Périgord'', ed. Fanlac, segonda edicion, 2000, p. 307</ref>. Lo nom ven de ''Caprasius'', avesque d'[[Agen]] e martir pendent la persecucion de [[Dioclecian]], a partir de 303; lo determinant fuguèt ajustat al començament del sègle XIX (en 1801 <ref>http://cassini.ehess.fr/fr/html/fiche.php?select_resultat=30814</ref>) per evitar la confusion emb [[Sent Grapasi de La Linda]]. Chantal Tanet e Tristan Hordé, a prepaus de la forma francesa en ''-aise'', parlan d'un passatge del masculin al femenin <ref name = tanho/>; quò's una pura aparéncia, ''-e'' final del francés es una simpla adaptacion de ''-i'' final de la forma occitana (mièja sabenta) e lo mot ''saint'' garda sa forma masculina. Dauzat e Rostaing citan un ''Caprasius'', abat de Lerins al sègle V, mas, per de las rasons de proximitat, lo sent dedicatari es lo d'Agen <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 590</ref>. == Istòria == == Administracion == {{ElegitDebuta|insee=24383 |Títol= Lista dels cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2014]] |Fin= [[2026]] |Identitat= Henri Tonello |Partit= |Qualitat= retirat agricòla}} {{Elegit |Debuta= març de [[1983]] |Fin= [[2014]] |Identitat= Arthur Héyère|Partit= [[UMP]] |Qualitat= retirat de la gendarmariá}} {{Elegit |Debuta= [[1973]] |Fin= 1983 |Identitat= André Mourguet |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1961]] |Fin= 1973 |Identitat= André Treny |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1946]] |Fin= 1961 |Identitat=Albert Tracou |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 1946 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} == Demografia == {{Demografia |insee=24383 |1793= |1800= |1806= |1821= |1831= |1836= |1841=440 |1846= |1851= |1856= |1861= |1866= |1872= |1876=413 |1881= |1886= |1891= |1896= |1901= |1906= |1911=311 |1921= |1926= |1931= |1936= |1946= |1954= |1962=192 |1968= |1975= |1982= |1990= |1999=150 |2006=141 |2007= |2008= |2009= |cassini= |senscomptesdobles= 1962}} ==Luècs e monuments== ==Personalitats ligadas emb la comuna== ==Veire tanben== * [[Comunas de Dordonha]] ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Perigòrd}} {{Comunas de Dordonha}} [[Categoria:Comuna de Dordonha]] [[Categoria:Comuna de Perigòrd]] inr89aaw7xl4f19ynhqt9toat93jwbu 0 47254 2512393 2307810 2026-11-06T10:22:20Z Sovenhic 36254 forma, non pas fòrma, vejatz Alibèrt 2512393 wikitext text/x-wiki {{Dialecte Lemosin}} {{Omon|La Linda (omonimia)}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Sent Grapasi de La Linda | nom2 = ''Saint-Capraise-de-Lalinde'' | imatge = Saint-Capraise-de-Lalinde bourg (1).JPG | descripcion = Lo borg de Sent Grapasi de La Linda <br/>a la riba de [[Dordonha (riu)|Dordonha]]. | lògo = cap | escut = | escais = | ist = {{Perigòrd}} | parçan = | region = [[Novèla Aquitània]] | departament = {{Dordonha}} | arrondiment = [[Arrondiment de Brageirac|Brageirac]] | canton = [[Canton de La Linda|La Linda]] | intercom = [[Comunautat de comunas de las Bastidas Dordonha-Perigòrd|CC de las Bastidas Dordonha-Perigòrd]] | insee = 24382 | cp = 24150 | cònsol = Laurent Péréa | mandat = [[2020]]-[[2026]] | gentilici = | latitud = 44.842222 | longitud = 0.653611 | alt mej = | alt mini = 18 | alt maxi = 132 | km² = 3.83 |}} '''Sent Grapasi de La Linda'''<ref name = dord>https://web.archive.org/web/20160304000033/http://communes-oc.cg24.fr/cantons/lalinde/SAINT-CAPRAISE-DE-LALINDE.htm</ref> (''Saint-Capraise-de-Lalinde'' en [[francés]]) es una [[comuna francesa|comuna]] d'[[Occitània]], dins la region istorica de [[Perigòrd]], administrada per lo [[departament francés|departament]] de [[Dordonha (departament)|Dordonha]] de la [[region francesa|region]] de [[Novèla Aquitània|Nòva Aquitània]], <small>ancianament d'[[Aquitània (region)|Aquitània]]</small>. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 24382.png|vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.]] ==Toponimia== La prononciacion es [ʂɛ̃<small>n</small>gra’paʐi] [dela’lindɒ] <ref name = dord/>. Lo nom es atestat ''Sanctus Caprasius'', en latin, al sègle XIII <ref name = tanho>Chantal Tanet et Tristan Hordé, ''Dictionnaire des Noms de Lieux du Périgord'', ed. Fanlac, segonda edicion, 2000, p. 307</ref>. Lo nom ven de ''Caprasius'', avesque d'[[Agen]] e martir pendent la persecucion de [[Dioclecian]], a partir de 303; lo determinant fuguèt ajustat en 1801, après un passatge per ''Capraise de Cleyrans'' en 1793 <ref>http://cassini.ehess.fr/fr/html/fiche.php?select_resultat=30813</ref> per evitar la confusion emb [[Sent Grapasi d'Aimet]]. Chantal Tanet e Tristan Hordé, a prepaus de la forma francesa en ''-aise'', parlan d'un passatge del masculin al femenin <ref name = tanho/>; es una pura aparéncia, ''-e'' final del francés es una simpla adaptacion de ''-i'' final de la forma occitana (mièja sabenta) e lo mot ''saint'' garda sa forma masculina. Dauzat e Rostaing citan un ''Caprasius'', abat de Lerins al sègle V <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 590</ref>, mas, per de las rasons de proximitat, lo sent dedicatari es lo d'Agen. == Istòria == {{...}} == Administracion == {{ElegitDebuta|insee=24382 |Títol= Lista deus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= març de [[2008]] |Fin= [[2026]] |Identitat= Laurent Péréa|Partit=[[PCF]] |Qualitat= collaborator d'elegits, secretari departamental deu PCF de Dordonha (2004-2017)}} {{Elegit |Debuta= junh de [[1995]] |Fin= 2008 |Identitat= Jean-Claude Laval|Partit= [[PS]]|Qualitat= professor}} {{Elegit |Debuta= març de [[1977]] |Fin= 1995 |Identitat=Roger Besse |Partit= [[PCF]]|Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= febrièr de [[1937]] |Fin= 1977 |Identitat=Arthur Maurice Gontier |Partit= |Qualitat= cap de fabrica}} {{Elegit |Debuta= |Fin= 1937|Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} == Demografia == {{Demografia |insee=24382 |1793= |1800= |1806= |1821= |1831= |1836= |1841=448 |1846=360 |1851=407 |1856= |1861= |1866= |1872= |1876=423 |1881= |1886= |1891= |1896= |1901= |1906= |1911=341 |1921= |1926= |1931= |1936= |1946= |1954= |1962=460 |1968= |1975= |1982= |1990= |1999=531 |2004=554 |2006= |2007= |2008= |2009=524 |cassini= |senscomptesdobles= 1962}} ==Luòcs e monuments== ==Personalitats ligadas emb la comuna== ==Veire tanben== * [[Comunas de Dordonha]] ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Perigòrd}} {{Comunas de Dordonha}} [[Categoria:Comuna de Dordonha]] [[Categoria:Comuna de Perigòrd]] gyx0wdimu5wthdgo0vph5jqobwfoy2v 0 47305 2512392 2428798 2026-11-06T10:21:39Z Sovenhic 36254 forma, non pas fòrma, vejatz Alibèrt 2512392 wikitext text/x-wiki {{Dialecte Lemosin}} {{Omon|Sant Jòri (omonimia)}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Sent Jòri las Blos | nom2 = ''Saint-Jory-las-Bloux'' | imatge = Saint-Jory-las-Bloux_château_et_église.JPG | descripcion = Lo chasteu e la glèisa de Sent Jòri las Blos. | lògo = cap | escut = Blason_Saint-Jory-las-Bloux.svg | escais = | region ist = {{Perigòrd}} | parçan = | region = [[Novela Aquitània]] | departament = {{Dordonha}} | arrondiment = [[Arrondiment de Nontronh|Nontronh]] ([[Arrondiment de Periguers|Periguers]] davant 2017) | canton = Eila-Loa-Auvesera ([[Canton d'Eissiduelh|Eissiduelh]] davant 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas d'Eila-Loa-Auvesera en Perigòrd|CC d'Eila-Loa-Auvesera en Perigòrd]] | insee = 24429 | cp = 24160 | cònsol = Jean-Pierre Sautonie | mandat = [[2020]]-[[2026]] | latitud = 45.3630555556 | longitud = 0.966666666667 | alt mej = | alt mini = 123 | alt maxi = 242 | km² = 16.94 | gentilici = |}} '''Sent Jòri las Blos''' (''Saint-Jory-las-Bloux'' en [[francés]]) es una [[comuna francesa|comuna]] d'[[Occitània]], dins la region istorica de [[Perigòrd]], administrada per lo [[departament francés|departament]] de [[Dordonha (departament)|Dordonha]] de la [[region francesa|region]] de [[Novela Aquitània|Nuòva Aquitània]], <small>ancianament d'[[Aquitània (region)|Aquitània]]</small>. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 24429.png|vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.]] ==Toponimia== La prononciacion es [ʂɛ̃<small>n</small>’zɔri] [lɑː’blu]<ref name = dord>https://web.archive.org/web/20160811041447/http://communes-oc.cg24.fr/cantons/excideuil/SAINT-JORY-LAS-BLOUX.htm</ref>. Las formas ancianas son ''Sanctus Georgius de las Blos'' au segle XIII, ''S. G. de las Blotz'' en 1275, ''S.G. de Blodiis'', en latin, en 1382<ref name = tanho>Chantal Tanet et Tristan Hordé, ''Dictionnaire des Noms de Lieux du Périgord'', ed. Fanlac, segonda edicion, 2000, p. 331-332</ref>{{,}}<ref>Diccionari de Gourgues [https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k39292s/f387.item.texteImage]</ref>. ''Sent Jòri'' es una varianta del nom [[Sant Jòrdi|Sant Jòrgi]] o Jòrdi o Juèri, ''Georgius'', martir de [[Capadòcia]] al sègle IV, que son nom en grèc significa ''lauraire'', ''paisan'', o d'un autre sant, l'apòstol [[Sant Jòrdi de Velai]] del sègle III<ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, réédition 1984</ref><ref>Bénédicte Boyrie-Fénié, Jean-Jacques Fénié, ''Toponymie des Pays occitans''</ref>. Jòri representa la forma dissimilada de Georgius, *Georius. ''Blos'' es escur maugrat la forma de 1382; Chantal Tanet e Tristan Hordé lo confonden emb ''blòt'', error evidenta<ref name = tanho/>{{,}}<ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 600, a ''St Geoire-''</ref>{{,}}<ref name = dord/>. ''Jòri'' representa la forma dissimilada de ''Georgius'', ''*Georius''. ==Istòria== {{...}} ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee=24429 |Títol= Lista daus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2020]] |Fin= [[2026]] |Identitat= Jean-Pierre Sautonie|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[2014]] |Fin= 2020 |Identitat=Martine Heim |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= mai de [[2012]] |Fin= 2014 |Identitat=Colette Blanchard |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta=març de [[2001]] |Fin=març de [[2012]] (mòrt en foncions) |Identitat= Rémi Bernier|Partit=[[PS]] |Qualitat= gerent de societat, conselhier generau (2008-2012) }} {{Elegit |Debuta= aost de [[1997]] |Fin= 2001 |Identitat=Jean-Claude Neycenssac |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= junh de [[1995]] |Fin= 1997 |Identitat= Bernard Blanchard|Partit=[[PCF]] |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[1979]] |Fin= 1995 |Identitat= Paul Pertuit |Partit=[[PCF]] |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[1977]] |Fin= març de 1979 |Identitat=Pierre Joussain |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= mai de [[1945]] |Fin= 1977 |Identitat= Édouard Sutour |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta=mai de [[1925]] |Fin= 1945 |Identitat= Camille Dufraisse |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 1925 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee=24429 |1793= |1800= |1806= |1821= |1831= |1836= |1841=682 |1846=690 |1851=683 |1856= |1861= |1866= |1872= |1876=595 |1881= |1886= |1891= |1896= |1901= |1906= |1911=463 |1921= |1926= |1931= |1936= |1946= |1954= |1962=292 |1968= |1975= |1982= |1990= |1999=237 |2004=239 |2006= |2007= |2008= |2009=255 |cassini= |senscomptesdobles= 1962}} ==Luecs e monuments== ==Personalitats ligadas emb la comuna== ==Veire tanben== * [[Comunas de Dordonha]] ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Perigòrd}} {{Comunas de Dordonha}} [[Categoria:Comuna de Dordonha]] [[Categoria:Comuna de Perigòrd]] rnzoqdsxy22nkkf9q3pdjb3bzoz5rt0 0 47413 2512404 2308206 2026-11-06T10:28:11Z Sovenhic 36254 2512404 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Senta Mundana | nom2 = ''Sainte-Mondane'' | lògo = cap | imatge = Fenelon06.jpg | descripcion = Lo castèl de Fénelon. | escut = | escais = | ist = {{Perigòrd}} | parçan = [[Peiregòrd Negre|Perigòrd Negre]] | region = [[Novèla Aquitània]] | arrondiment = [[Arrondiment de Sarlat e La Canedat|Sarlat e La Canedat]] | canton = [[Canton de Terrasson e La Vila Dieu|Terrasson e La Vila Dieu]] ([[Canton de Carluç|Carluç]] abans 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas del País de Fenelon|CC del País de Fenelon]] | insee = 24470 | cp = 24370 | cònsol = Gilles Arpaillange | mandat = [[2020]]-[[2026]] | longitud = 1.336667 | latitud = 44.845556 | alt mej = | alt mini = 60 | alt maxi = 235 | km² = 9.63 | gentilici = |}} '''Senta Mundana''' (''Sainte-Mondane'' en [[francés]]) es una [[comuna francesa|comuna]] d'[[Occitània]], dins la region istorica de [[Perigòrd]], administrada per lo [[departament francés|departament]] de [[Dordonha (departament)|Dordonha]] de la [[region francesa|region]] de [[Novèla Aquitània|Nòva Aquitània]], <small>ancianament d'[[Aquitània (region)|Aquitània]]</small>. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 24470.png|vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.]] ==Toponimia== La prononciacion es [ʂɪ<small>n</small>tɒmy<small>n</small>’danɒ] <ref name = dord>https://web.archive.org/web/20160811162012/http://communes-oc.cg24.fr/cantons/carlux/SAINTE-MONDANE.htm</ref>. Lo nom es atestat, ''Sancta Mundana'', en latin, en 1053 <ref name = tanho>Chantal Tanet et Tristan Hordé, ''Dictionnaire des Noms de Lieux du Périgord'', ed. Fanlac, segonda edicion, 2000, p. 380</ref>. ''Mundana'', del latin ''mundus'', « mond », es una senta del sègle VII, maire de ''Sacerdos'', lo patron de [[Sarlat]], mòrta martirizada dels Sarrasins al començament del sègle VIII <ref name = tanho/>{{,}}<ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 636</ref>{{,}}<ref name = dord/>. La forma occitana es una forma sabenta, emb conservacion de ''-u-'' latin. ==Istòria== ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee=24470 |Títol= Lista dels cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2014]] |Fin= [[2026]] |Identitat=Gilles Arpaillange |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2008]] |Fin= 2014 |Identitat= Marguerite Planche|Partit= sense |Qualitat= retirada}} {{Elegit |Debuta= març de [[1989]] |Fin= 2008 |Identitat=Claude Brard |Partit=[[PS]] |Qualitat= regent}} {{Elegit |Debuta= abans [[1981]] |Fin= ? |Identitat= Marcel Soulié |Partit= [[PCF]] |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee=24470 |1793= |1800= |1806= |1821= |1831= |1836= |1841=541 |1846=608 |1851=582 |1856= |1861= |1866= |1872= |1876=534 |1881= |1886= |1891= |1896= |1901= |1906= |1911=384 |1921= |1926= |1931= |1936= |1946= |1954= |1962=286 |1968= |1975= |1982= |1990= |1999=199 |2006=226 |2007= |2008= |2009= |cassini= |senscomptesdobles= 1962}} ==Luòcs e monuments== <gallery mode=packed> Sainte-Mondane château Fénelon (2).JPG|<center>Lo castèl de Fénelon. Sainte-Mondane château Fénelon 1er châtelet (5).JPG|<center>Lo primièr castelet del castèl de Fenelon. Sainte-Mondane église.JPG|<center>La glèisa Senta Mundana. Sainte-Mondane pigeonnier l'Allée.JPG|<center>Lo colombièr circular de l'ostal de la Condamina. </gallery> {{message galerie}} ==Luòcs e monuments== ==Personalitats ligadas amb la comuna== ==Veire tanben== * [[Comunas de Dordonha]] ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Perigòrd}} {{Comunas de Dordonha}} [[Categoria:Comuna de Dordonha]] [[Categoria:Comuna de Perigòrd]] n9cyd2rfq6o24vz7gau9e9fcectbs1j 0 48565 2512403 2419444 2026-11-06T10:27:33Z Sovenhic 36254 forma, non pas fòrma, vejatz Alibèrt 2512403 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Gascon}} {{Infobox Comuna de França |nomcomuna=Anglada |carta=fr |nomcomuna2=''Anglade'' | imatge= Anglade_(Gironde)_église,_extérieur.JPG | descripcion= La glèisa Sent Martin. |escut= |logo= | region ist= {{Guiana}} [[Bordalés]] | parçan= {{Blaiés}} {{País Gavai}} | region= [[Novèla Aquitània]] | arrondiment=[[Arrondiment de Blaia|Blaia]] |canton = Canton de l'Estuari ([[Canton de Saint-Ciers-sur-Gironde|Saint-Ciers-sur-Gironde]] avant 2015) | intercom= [[Comunautat de comunas de l'Estuari|CC de l'Estuari]] |insee= 33006 |cp= 33390 |cònsol= Fabien Verrat |mandat=[[2021]]-[[2026]] |longitud= -0.635833333333 |latitud= 45.2119444444 |alt mini= 1 |alt mej=11 |alt maxi= 32 |km²= 13.82 |nomhab=angladais, angladaises |siteweb= |géoloc-département= }} '''Anglada'''<ref>https://web.archive.org/web/20210629041308/https://opinion.jornalet.com/laurenc-revest/blog/3137/nota-sus-la-reculada-de-loccitan-en-lo-nord-de-gironda-e-lextrema-sud-de-la-charanta-marit</ref> (en [[francés]] ''Anglade'') es una [[comuna francesa|comuna]] [[País Gavai|gavaia]] de [[Bordalés]] <ref>https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k9616679v/f109.item.zoom p. NP</ref> situada dens lo [[departament francés|departament]] de [[Gironda (departament)|Gironda]] de la [[region francesa|region]] de [[Novèla Aquitània]], <small>ancianament d'[[Aquitània (region)|Aquitània]]</small>. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 33006.png|vignette|upright=1.6|centre|Comunas a l'entorn.]] ==Toponimia== Las formas ancianas son : ''Petrus de Angladas'' en 1242-1255, ''Sanctus Martinus d'Anglada'' en 1339, ''Cayssac, sive Anglada'' en 1361 <ref name = bbf>Bénédicte Boyrie-Fénié, ''Dictionnaire toponymique des communes. Gironde'', ed. CAIRN e Institut Occitan, Pau, 2008, p. 41 </ref>.</br> Segon [[Albèrt Dauzat|Dauzat]], ''Anglada'' ven dau latin ''angulata'', derivat de ''angulus'', angle; designa una tèrra, una region en forma de cunh <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 18</ref>. </br> Segon [[Ernèst Negre|Negre]], citat per Bénédicte Boyrie-Fénié, ''Anglada'' ven de l'occitan ''anglada'', « contengut d'un angle, angle, canton de tèrra », probablament a prepaus de la forma dau vilatge (!). Segon J. Astor, es un derivat de l'ancian occitan ''anglar'', « canton de tèrra », emb lo sens precís de « petit terrenh barrat » <ref name = bbf/>.</br> Bénédicte Boyrie-Fénié accèpta la nocion precisa fornida per Astor. Lo sens dau mot es près de ''cornau'', « tèrra en forma de cunh », a prepaus d'un vilatge, d'un quartièr. Coma an trobat de vestigis arqueologics, lo lòc es ancian e l'etime es ''angulata(m)'', puslèu que l'occitan ''anglada'' <ref name = bbf/>. == Istòria == == Administracion == {{ElegitDebuta|insee= 33006 |Títol= Lista daus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2021]] |Fin= ([[2026]]) |Identitat= Fabien Verrat |Partit= |Qualitat= emplegat de banca }} {{Elegit |Debuta= [[2020]] |Fin= 2021 |Identitat=Maud Auché |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1993]] |Fin= 2020 |Identitat= Bernard Grenier|Partit= |Qualitat= retirat }} {{Elegit |Debuta= [[1989]] |Fin= 1993 |Identitat=Gilles Verrat |Partit= |Qualitat= regent }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 1989 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} == Demografia == {{Demografia |insee= 33006 |1793= |1800= |1806= |1821= |1831= |1836= |1841=1246 |1846=1322 |1851=1332 |1856= |1861= |1866= |1872= |1876=1234 |1881= |1886= |1891= |1896= |1901= |1906= |1911=1243 |1921= |1926= |1931= |1936= |1946= |1954= |1962=955 |1968=853 |1975=777 |1982=796 |1990=758 |1999=769 |cassini=822 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr33|0}} la populacion èra de {{popfr33|006}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr33|006}}/13.82) round 2}}}} ab/km². == Lòcs e monuments == ==Personalitats ligadas emb la comuna== == Veire tanben == * [[Comunas de Gironda]] ==Ligams extèrnes== * [https://www.insee.fr/fr/statistiques/2011101?geo=COM-33006 Anglada sus lo site de l'Insee] == Nòtas == <references/> {{Portal Guiana}} {{Comunas de Gironda}} [[Categoria:Comuna de Blaiés]] [[Categoria:Comuna de Gironda]] o34pglzy7rcs24lpwuji7s211czncsp 0 49432 2512384 2477704 2026-11-06T10:15:07Z Sovenhic 36254 forma, non pas fòrma, vejatz Alibèrt 2512384 wikitext text/x-wiki {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Nau Honts | nom2 = ''Neuffons'' | imatge = Neuffons Mairie.jpg | descripcion = L'ostau de comuna « la meria ». | lògo = cap | escut = | escais = | region ist = {{Guiana}} {{Vasadés}} | parçan = {{Entre Duas Mars}} | region = [[Novèla Aquitània]] | departament = {{Gironda}} | arrondiment = [[Arrondiment de Lengon|Lengon]] | canton = Lo Reulés e las Bastidas ([[Canton de Montsegur|Montsegur]] avant 2015) | intercom = [[Comunautat de las Comunas Ruralas de l'Entre Duas Mars]] | insee = 33304 | cp = 33580 | cònsol = Thierry Laborde | mandat = [[2020]]-[[2026]] | longitud = 0.0114 | latitud = 44.6439 | gentilici = | alt mini = 12 | alt mej = | alt maxi = 98 | km² = 4.67 |}} {{Dialècte Gascon}} '''Nau Honts''', nom fabricat en cramba per [[Ernèst Negre]] o benlèu ''*Nau Fonts'' (''Neuffons'' en [[francés]]) es una [[comuna francesa|comuna]] deu [[Vasadés]] istoric, en [[Guiana]], lingüisticament [[gavach|maròta]] e benlèu [[gascon]]a, administrada per lo [[departament francés|departament]] de [[Gironda (departament)|Gironda]] de la [[region francesa|region]] de [[Novèla Aquitània]], <small>ancianament d'[[Aquitània (region)|Aquitània]]</small>. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 33304.png|vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.]] ==Toponimia== I a pas de formas ancianas (per ''Neuffons'') <ref name=BBF>Bénédicte Boyrie-Fénié, ''Dictionnaire toponymique des communes. Gironde'', ed. CAIRN e Institut Occitan, Pau, 2008, p. 230</ref>. Dauzat e Rostaing explican lo nom (en latin) per ''novem'' e ''fons'', donc « nau fonts », puslèu que « nuèva font » <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 493</ref>. [[Ernèst Negre|Negre]], citat per Bénédicte Boyrie-Fénié, es de la medisha idèa e dona una forma gascona que lo nom oficiau auré francizat : ''nau honts''. Se tracta d'una forma tipica, non pas d'una forma enregistrada a l'escrit o a l'orau (los parlars gascons près d'aqueth luec de la Petita Gavacheria an conservat o restablit ''f'' etimologica). B. Boyrie-Fénié ajusta que la forma es au plurau, çò que vai dens lo sens de ''nau fonts'' puslèu que d'una ''font nuèva''; de mèi, una forma deu tipe ''*nuèva font'' seré dens l'ordre germanic determinant-determinat, caracteristic deus país de lenga francesa <ref name=BBF/>. Se tròba qu'avé besonh d'una transcripcion en gascon, coma dins totas las comunas de la Petita Gavacheria, non pas de la Granda que deu per convencion gardar sa forma francesa dens lo libre <ref>Bénédicte Boyrie-Fénié, ''Dictionnaire toponymique des communes. Gironde'', ed. CAIRN e Institut Occitan, Pau, 2008, p. 12</ref>. Sautet sus l'ocasion e consideret que lo nom gascon de ''Neuffons'' es lo que Negre avé fornit, qu'avé pas de valor fonetica mes solament semantica. Non se sap se ''Neuffons'' fut un còp prononciat en gascon. Es probablament una creacion gavacha. Lo nom ancian de la parròpia èra ''Torignat'', ''Tourignas'' <ref name= tour>https://web.archive.org/web/20200720221937/https://www.monsegur-tourisme.fr/neuffons/</ref>. Es absent de la mapa de Cassini e de la mapa de de l'Isle (1714), tot coma ''Neuffons'' dens aqueth darrer cas, mes la mapa deu Sr Robert de 1752 mòstra ''Taurignac et Neufons'' <ref>https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/btv1b8592949r/f1.item.r=Bazadais.zoom</ref>, signe que ''Taurignac'' èra un aute luec que ''Neuffons'' e que los dus èran una sola parròpia. Tornèren bastir la glèisa Sent Martin de ''Neuffons'', ancianament de ''Torignat'', qu'a pr'aquò una aparéncia anciana <ref name= tour/> : probable qu'èra un desplaçament de l'anciana glèisa de ''Taurignac'', l'ancian borg abandonat. Mes cap de mapa permet pas de localizar ''Taurignac'', çò que fai que i a pas de certitud absoluda. En gascon, ''*Taurinhac'' èra prononciat coma ''Taurinhat''. Las formas emb ''Tou-'' o ''To-'' venen de la fonetica gavacha. ''*Taurinhac'' o ''Taurinhan'' es un nom plan espandit, que ven d'un nom latin d'òme, ''Taurinius'', emb un sufixe, ací lo sufixe gallés ''-ācon'', latinizat en ''-acum'' <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 670</ref>. *Taurinhac èra donc probablament una anciana granda propietat antica qu'avé per mèste ''Taurinius''. E per ''Neuffons'', la sola traduccion (que benlèu correspond pas a l'etimologia) que respècte la fonetica gascona de l'Èst de l'[[Entre Duas Mars]] es '''Nau Fonts'''. ==Istòria== ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 33304 |Títol= Lista deus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= març [[2008]] |Fin= [[2026]] |Identitat= Thierry Laborde|Partit= |Qualitat= emplegat}} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat=Robert Biche |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 2001 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee= 33304 |1793= |1800= |1806= |1821= |1831= |1836= |1841=315 |1846= |1851= |1856= |1861= |1866= |1872= |1876=222 |1881= |1886= |1891= |1896= |1901= |1906= |1911=242 |1921= |1926= |1931= |1936= |1946= |1954= |1962=201 |1968=183 |1975=152 |1982=145 |1990=118 |1999=122 |2006=159 |2007= |2008=169 |2009= |cassini=24744 |senscomptesdobles=1962}} ==Luecs e monuments== ==Personalitats ligadas emb la comuna== ==Veire tanben== * [[Comunas de Gironda]] ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Guiana}} {{Comunas de Gironda}} [[Categoria:Comuna de Gironda]] [[Categoria:Comuna de Vasadés]] [[Categoria:Comuna d'Entre Duas Mars]] [[Categoria:Comuna de Guiana]] [[Categoria:Comuna d'Aquitània (Occitània)]] btwwa8aidb7nas7zy0dranwhphqhgrn 0 49570 2512399 2401527 2026-11-06T10:26:18Z Sovenhic 36254 forma, non pas fòrma, vejatz Alibèrt 2512399 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Gascon}} {{Ortografia}} {{Infobox vila occitana |nom=Puèiseguin |carta=oc |nom2= Puisseguin | lògo=cap | imatge=Puisseguin église Saint-Pierre Portail b.JPG | descripcion= Portau romanic de la glèisa | escut=Blason ville fr Puisseguin (Gironde).svg |ist={{Guiana}} [[Bordalés]] |parçan= | region = [[Novèla Aquitània]] |departament={{Gironda}} |arrondiment= [[Arrondiment de Liborna|Liborna]] |canton= canton deu Nòrd Libornés ([[Canton de Luçac (Gironda)|Luçac]] avant 2015) |insee= 33342 |cp= 33570 |cònsol= Jean, Michel Pasquon |mandat=[[2020]]-[[2026]] |intercom= |longitud= -0.0719444444444 |latitud= 44.9244444444 |alt mini= 38 |alt mej= |alt maxi= 108 |km²= 17.25 |gentilici= (en [[francés]]) |}} '''Puègseguin'''<ref>Toponimia Occitana ([[Institut d'Estudis Occitans]]) : IEO_BdTopoc : <nowiki>http://bdtopoc.org</nowiki></ref>, forma mèi que dobtosa, o ''Puèi-seguin'' o ''Puèiseguin'' (''Puisseguin'' en [[francés]]) es una [[comuna francesa|comuna]] [[Bordalés|bordalesa]] <ref>https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k9616679v/f89.item.zoom</ref> de [[Guiana]], lingüisticament [[gascon]]a a data recenta, administrada per lo [[departament francés|departament]] de [[Gironda (departament)|Gironda]] de la [[region francesa|region]] de [[Novèla Aquitània]], <small>ancianament d'[[Aquitània (region)|Aquitània]]</small>. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 33342.png|vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.]] ==Toponimia== La prononciacion seré [pujʃɛ'ɣi] (poigseguí) en gascon ! per una grafia ''Pèi Seguin'' ! Las formas ancianas, praubament informativas, son : ''Sanctus Petrus de Podio-Seguini'' en 1341, ''Podium-Seguinum'' en 1361, ''Sanctus Petrus de Podioseguini'' en 1398<ref name = bbf>Bénédicte Boyrie-Fénié, ''Dictionnaire toponymique des communes. Gironde'', ed. CAIRN e Institut Occitan, Pau, 2008, p. 252-253</ref>.</br> Segon [[Albèrt Dauzat|Dauzat]] e Rostaing, lo nom ven de la forma meridionala deu latin ''podium'', « luèc haut, tuca de la cima mèi o mens arredondit », emb lo nom germanic de persona ''Sig-win''<ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 522</ref>. [[Ernèst Negre|Negre]], citat per B. Boyrie-Fénié, parla d'una francisacion en ''pui'' de l'occitan locau ''pèi'', emb lo nom de persona ''Seguin''<ref name = bbf/>.</br> Segon Bénédicte Boyrie-Fénié, lo nom ei format d'un oronime vengut deu latin ''podium'', emb lo nom deu fondator, ''Seguin'', ancian nom de baptisme d'origina germanica. L'òrdre determinat-determinant fèi supausar un toponime posterior a l'epòca carolingiana<ref name = bbf/>.</br> La question pòrta sus lo resultat locau deu latin ''podium''. En Gironda, la forma majoritària ei ''pug'', que sembla enquèra presenta a [[Pujarn]], au nòrd de la [[Dordonha (aiga)|Dordonha]]. Fau se fisar a ce qu'escriu Negre, ''pèi'', que s'escriu ''puèi'' en gardant lo prumèir element de l'ancian diftongue ? au sud de Montbadon, la mapa pòrta lo nom de ''Pey Amat'', que sembla estar un oronime; dins la comuna de [[Las Salas de Castilhon|dei Salas de Castilhon]], trobèm tanben ''Pey Landry'', enquèra una tuca; i a pas de certitud absoluda, perqué ''Pey'' pòt representar tanben lo petit nom ''Pèir'', mes la proximitat de [[Pueinarmand]], forma lemosina, es un argument de mèi. Lo nom s'escriu ''Puèi-Seguin'' o ''Puèiseguin'' o ''Puèisseguin''. ==Istòria== * En 1989, la comuna de [[Montbadon]] fut annexada a Puèi Seguin <ref>http://cassini.ehess.fr/cassini/fr/html/fiche.php?select_resultat=28241</ref>. ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 33342 |Títol= Lista deus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2020]] |Fin= [[2026]] |Identitat=Jean, Michel Pasquon |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març [[2014]] |Fin= 2020 |Identitat=Xavier Sublett |Partit= |Qualitat= professor d'istòria}} {{Elegit |Debuta= avant [[1995]] |Fin= 2014 |Identitat= Henri Bourlon |Partit= |Qualitat= viticultor }} {{Elegit |Debuta= |Fin= |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= mai ? [[1935]] |Fin= 1977 |Identitat= Marceau Dupuy |Partit=RPF |Qualitat= mètge, conselhèir generau (1945-1970), deputat (1946-1951), conselhèir de l'Union Francesa (1951-1958) }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 1935 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee= 33342 |1793= |1800= |1806= |1821= |1831= |1836= |1841=904 |1846=914 |1851=844 |1856= |1861= |1866= |1872= |1876=998 |1881= |1886= |1891= |1896= |1901= |1906= |1911=1103 |1921= |1926= |1931= |1936= |1946= |1954= |1962=945 |1968=942 |1975=902 |1982=843 |1990=1038 |1999=924 |2004=914 |2006=903 |2007= |2008= |2009=868 |max= 1200 |cassini=28241 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr33|0}} la populacion èra de {{popfr33|342}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr33|342}}/17.25) round 2}}}} ab/km². ==Luecs e monuments== ==Personalitats ligadas emb la comuna== ==Veire tanben== * [[Comunas de Gironda]] ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Guiana}} {{Comunas de Gironda}} [[Categoria:Comuna de Gironda]] [[Categoria:Comuna de Guiana]] [[Categoria:Comuna d'Aquitània (Occitània)]] dxa2kbtt8lzp56zw6xzigja8hi22a41 0 49682 2512390 2440572 2026-11-06T10:20:08Z Sovenhic 36254 forma, non pas fòrma, vejatz Alibèrt 2512390 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Gascon}} {{Infobox vila occitana |carta=oc | nom2= Saint-Yzans-de-Médoc |nom=Sent Idenç | lògo= | imatge=Vue_sur_Saint-Yzans-de-Médoc.jpg | descripcion= Una rua e la glèisa. | escut= |ist={{Guiana}} |parçan= [[Medòc]] |region = [[Navèra Aquitània|Noèra Aquitània]] |departament={{Gironda}} |arrondiment= [[Arrondiment de L'Esparra|L'Esparra]] |canton= Lo Nòrd-Medòc ([[Canton de L'Esparra|L'Esparra]] avant 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas de Medòc Còr de Peninsula|CC de Medòc Còr de Peninsula]] |insee= 33493 |cp= 33340 |cònsol= Dominique Lajugie |mandat=[[2020]]-[[2026]] |longitud= -0.820555555556 |latitud= 45.3230555556 |alt mini= 1 |alt mej= |alt maxi= 14 |km²= 11.54 |gentilici= (en [[francés]]) |}} '''Sent Idenç''' o '''Sent Idènç'''<ref>Toponimia Occitana ([[Institut d'Estudis Occitans]]) : IEO_BdTopoc : <nowiki>http://bdtopoc.org</nowiki></ref><ref name="ALG">Prononciacion locala donada per l'''Atlas Linguistique et ethnographique de la Gascogne'', CNRS, 1954- 1973, tòme I, ''Noms dialectaux des Communes'', Jean Seguy. *''Sent Dicenç e''s una fòrma imaginària. </ref> (''Saint-Yzans-de-Médoc'' en [[francés]]) es una [[comuna francesa|comuna]] [[Medòc|medoquina]] de [[Guiana]], lingüisticament [[gascon]]a, administrada pr'au [[departament francés|departament]] de [[Gironda (departament)|Gironda]] de la [[region francesa|region]] de la [[Navèra Aquitània|Noèra Aquitània]], <small>ancianament d'[[Aquitània (region)|Aquitània]]</small>. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 33493.png|vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.]] ==Toponimia== Las formas ancianas son en latin: ''a capitulo de Sancti-Dicencii'', en 1326, ''cappella Sancti-Dizencii'', en 1360<ref name="BBF">Bénédicte Boyrie-Fénié, ''Dictionnaire toponymique des communes, Gironde'', ed. CAIRN e Institut Occitan, Pau, 2008, p. 339</ref>; mès la segonda permet de conéisher lo consonantisme medievau. La prononciacion donada dens l'''Atlas Lingüistic de Gasconha''<ref name= ALG/> se pòt ]transcriure ''Sent Idènç'', varianta refusada sus un site per daus gasconistas qu'aiman mèi ''Sent Idenç''<ref>https://www.gasconha.com/spip.php?gis2424#comment91314</ref>. Segon Dauzat e Rostaing, Sent Idenç o Idènç ven dau latin ''Dicentius'', avesque de [[Santas]] au sègle VIII <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 595, a ''St-Dizant-du-Bois''</ref>. [[Ernèst Negre]] e Jacques Astor, citats per Bénédicte Boyrie-Fénié, donan la medisha origina e Negre explica que l'iniciala es lo resultat d'una faussa segmentacion : ''*Sant Dizen'', interpretat ''*Sanddizen'' pui ''*San(d)Izen'', forma francizada en ''Saint Yzans'' <ref name=BBF/> (Negre oblida la finala etimologica ''-ç'', resultat regular de ''-ti-''). B. Boyrie-Fénié comet una error en escrivent ''Sent Dicenç'', maugrat lo nom francés e la forma de 1360 : ''-c-'' intervocalic segut de ''-e-'' dona regularament ''-z-''. Vòu har creire, en mèi d'aquò, que coneish la forma gascona « en usage [qui] demeure fidèle a l'étymon » <ref name=BBF/>. Dens una partida de la Gasconha occidentala e pirenenca, dont lo [[Bordalés]], los quites ''-z-'' intervocalics que venen de ''-ce-'' o ''-ci-'' se mudan sovent en ''-d-'' : *COCINA > ''codina'', *AVICELLU > *AUCELLU > ''audèth'' (''ausèth'' en [[Vasadés]]) <ref>Jean Seguy, ''Atlas Linguistique et ethnographique de la Gascogne'', CNRS, 1954- 1973, tome VI, mapa 2102</ref>. ''*Sent Isènç/Isenç'' dau sègle XIV a passat a ''Sent Idènç/Idenç''. ==Istòria== ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 33493 |Títol= Lista daus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2020]] |Fin= [[2026]] |Identitat=Dominique Lajugie |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2008]] |Fin= 2020 |Identitat= Segundo Cimbron|Partit=aparentat [[PCF]] |Qualitat= mèste d'òbras}} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee= 33493 |1793= |1800= |1806= |1821= |1831= |1836= |1841=522 |1846=547 |1851=548 |1856= |1861= |1866= |1872= |1876=681 |1881= |1886= |1891= |1896= |1901= |1906= |1911=664 |1921= |1926= |1931= |1936= |1946= |1954= |1962=393 |1968=429 |1975=419 |1982=441 |1990=427 |1999=473 |2004=410 |2006= |2007= |2008= |2009=403 |cassini= |senscomptesdobles=1962}} ==Lòcs e monuments== ==Personalitats ligadas emb la comuna== ==Veire tanben== * [[Comunas de Gironda]] ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Guiana}} {{Comunas de Gironda}} [[Categoria:Comuna de Medòc]] [[Categoria:Comuna de Gironda]] [[Categoria:Comuna de Guiana]] [[Categoria:Comuna d'Aquitània (Occitània)]] 7qrck0r53ozugjmlcjxkznvbc9by47g 0 49758 2512402 2420289 2026-11-06T10:27:04Z Sovenhic 36254 forma, non pas fòrma, vejatz Alibèrt 2512402 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Gascon}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Sent Genès de Lobaut | nom2 = ''Saint-Genès-de-Lombaud'' | imatge = St Genès de Lombaud Eglise 1.JPG | descripcion = Glèisa romanica de Nòsta Dòna de Tota Esperança, a Sent Genès. | lògo = cap | escut = Blason ville fr Saint-Genès-de-Lombaud (Gironde).svg | escais = | ist = {{Guiana}} [[Bordalés]] | parçan = {{Entre Duas Mars}} | region = [[Novèla Aquitània|Novèra Aquitània]] | departament = {{Gironda}} | arrondiment = [[Arrondiment de Bordèu|Bordèu]] | canton = [[Canton de Crion|Crion]] | intercom = [[Comunautat de comunas dau Crionés|CC dau Crionés]] | insee = 33408 | cp = 33670 | cònsol = Maryvonne Lafon | mandat = [[2020]]-[[2026]] | gentilici = ''Lombaussiens'' (en [[francés]]) | latitud = 44.7541666667 | longitud = -0.380555555556 | alt mini = 22 | alt mej = 86 | alt maxi = 99 | km² = 6.14 |}} '''Sent Genès de Lobaut'''<ref name=bbf>Bénédicte Boyrie-Fénié, ''Dictionnaire toponymique des communes, Gironde'', ed. CAIRN e Institut Occitan, Pau, 2008, p. 291-292</ref> o ''Sent Genès de Lombaut'' (''Saint-Genès-de-Lombaud'' en [[francés]]) es una [[comuna francesa|comuna]] [[Bordalés|bordalesa]]<ref>https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k9616679v/f82.item.zoom p. 70</ref> de [[Guiana]], lingüisticament [[gascon]]a, administrada per lo [[departament francés|departament]] de [[Gironda (departament)|Gironda]] de la [[region francesa|region]] de [[Novèla Aquitània|Nava Aquitània]], <small>ancianament d'[[Aquitània (region)|Aquitània]]</small>. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 33408.png|vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.]] === Perimètre dau territòri === {{Comunas limitrophes | comuna = Sent Genès de Lo(m)baut | nòrd = [[Sadirac (Gironda)|Sadirac]] | nòrd-èst = [[Creon|Crion]] | èst = | sud-èst = [[Haus]] | sud = [[Tavanac]] | sud-oèst = [[Baurech]] | oèst = [[Sent Caprasi (de Bordèu)]] | nòrd-oèst = [[Madirac]] }} == Toponimia == Las formas ancianas son ''Sanctus Genesius'', en latin, aus sègles XI-XIII, ''Lobaut'', aus sègles XI-XIII, ''parrochiani de Lobaut'', en 1273, ''Sanctus-Genesius-de-Lobaut'', en 1339-1340, ''cappella de Lobaut'', en 1354, 1356 e 1367 <ref name=bbf/>. * '''Sent Genès'''. Sent ''Genès'', forma mija-sabenta, representa ''Genesius'' (shafre crestian, sus lo grecolatin ''genesis'', « creacion, generacion », donc au sens mistic « recreacion, vita novèra », per J. Astor), nom de mèi d'un sent, un martir a [[Roma]] dau temps de [[Dioclecian]], un arquevesque de [[Lion]] au sègle VII, un martir en [[Auvèrnhe]] au sègle III, un martir a [[Arle]] en 308, un avesque de [[Clarmont-Farrand|Clarmont]] au sègle VII; sembla pas possible de saber lo qu'èra dedicatari de la glèisa (adara, aquò's la Senta Verge) <ref name = bbf/>{{,}}<ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 600</ref>{{, }}<ref>nominis [https://nominis.cef.fr/contenus/saint/10222/Saint-Gen%C3%A8s.html]</ref>. * '''Lobaut''' ? La forma actuala dau nom, que sembla d'estar lo nom ancian dau vilatge, es ''Lombaud'' en francés. Bénédicte Boyrie-Fénié causís de gardar la forma medievala, mes çò pus probable es que la varianta damb nasala deu tanben estar la forma occitana, donc ''Lombaut''. Lo nom es pas germanic. B. Boyrie-Fénié i postula sense certitud un oronime ancian de tipe ''*lop-'' <ref name=bbf/>. Notem que lo vilatge es sus un bòrn de planiu que domina d'a penas 30 m una comba, mes la penta es regda. [[Xavier Delamarre|Delamarre]] escriu que la soca ''lub-'' es atestada en gallés. L'autor dona l'exemple d'un nom d'òme ''*Lub-eli'', a prepaus d'un autre lòc <ref> Xavier Delamarre, ''Noms de lieux celtiques de l'Europe ancienne'', ed. Errance, 2012, p. 183</ref>. Un nom gallés ''*Lub-'' > ''*Lov-'' (prononciat [lub-] en gascon) auré poscut estar influenciat per daus noms germanics en ''-aud''. Simpla ipotèsi. == Istòria == {{...}} == Administracion == {{ElegitDebuta|insee= 33408 |Títol= Lista daus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2020]] |Fin= [[2026]] |Identitat= Maryvonne Lafon|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març [[2008]] |Fin= [[2020]] |Identitat= Jean-Michel Douence|Partit= |Qualitat= cap d'entrepresa }} {{Elegit |Debuta= març [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= Michel Douence |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 2001 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * A la reforma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna, qu'èra dau [[canton de Crion]], i demorèt. == Demografia == {{Demografia |insee= 33408 |1793=265 |1800=289 |1806=284 |1821=280 |1831=268 |1836=262 |1841=255 |1846=260 |1851=250 |1856=240 |1861=240 |1866=234 |1872=236 |1876=245 |1881=217 |1886=188 |1891=200 |1896=194 |1901=188 |1906=177 |1911=180 |1921=180 |1926=193 |1931=191 |1936=170 |1946=153 |1954=169 |1962=194 |1968=179 |1975=168 |1982=191 |1990=205 |1999=250 |2004=272 |2006=270 |2007= |2008= |2009=309 |2015=378 |cassini=31853 |senscomptesdobles=1962}} ==Lòcs e monuments== ==Personalitats ligadas damb la comuna== ==Veire tanben == * [[Comunas de Gironda]] ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Guiana}} {{Comunas de Gironda}} [[Categoria:Comuna de Guiana]] [[Categoria:Bordalés]] [[Categoria:Comuna de Gironda]] [[Categoria:Comuna d'Entre Duas Mars]] 122pgxq3ca2yoxxk1t6ewce1f29nnqw 0 49975 2512319 2511698 2026-11-05T23:40:09Z Kent Wang 65448 Utilizar l’imatge de Wikidata e actualizar la legenda; Remplaçament de la galariá per una version revirada del portugués 2512319 wikitext text/x-wiki {| border="1" cellpadding="2" cellspacing="0" align="right" width="290px" style="margin: 0 0 1em 1em; background: #f9f9f9; border: 1px #aaaaaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" |+<font size="+1">''Évora''</font> |- | colspan="2" align="center" | [[Fichièr:{{#property:P18}}|250px]]<br />[[:pt:Templo romano de Évora|Temple roman d’Évora]], amb la [[:pt:Sé Catedral de Évora|catedrala d’Évora]] (a drecha, al fons) e la [[:pt:Palácio dos Duques de Cadaval (Évora)#Igreja de São João Evangelista|glèisa de São João Evangelista]] (a esquèrra) |- | style="background:#efefef;" align="center" colspan="2" | {| border="0" cellpadding="2" cellspacing="0" |- | align="center" width="140px" | [[Fichièr:Pt-evr1.png|150px]] | align="center" width="140px" | [[Fichièr:COA of Évora municipality (Portugal).png|130px]] |- |} |- | [[Lista dels païses del mond|País]] | {{Portugal}} |- | [[Aira|Superficia]] | 1308,25 km² |- | [[Populacion]] | 55 420 <small>([[2001]])</small> |- | [[Latitud]] |38° 34' N |- | [[Longitud]] |7° 54' O |- ! colspan="2" bgcolor="lightblue" | Localizacion de la vila en [[Portugal]] |----- ! colspan="2" bgcolor="#FFFFFF" | [[Fichièr:LocalEvora.svg|190px]] |} '''Evora''' es una vila de [[Portugal]], en [[Alentejo]]. Sa [[populacion]] èra estimada a {{formatnum:39515}} abitants, en [[2001]], e {{formatnum:55420}} en lei "concelho". Sa [[Aira|superficia]] totala es 1308,25&nbsp;km². Évora es dempuèi [[1986]] classada al [[Patrimòni Mondial de l'Umanitat|Patrimòni Mondial]] de l'[[UNESCO]]. == Galariá == <gallery mode="packed"> File:Views from Igreja de São Francisco (Évora) 47.jpg|[[:pt:Igreja de São Francisco (Évora)|Vista d’Évora dempuèi la glèisa de São Francisco]] File:Main facade of Sé Catedral de Évora 98.jpg|[[:pt:Sé Catedral de Évora|Catedrala d’Évora]] File:Praça do Giraldo 72.jpg|[[:pt:Praça do Giraldo|Praça do Giraldo, la plaça principala d’Évora]] File:Facade of Igreja de São Francisco (Évora) 34.jpg|[[:pt:Igreja de São Francisco (Évora)|Glèisa de São Francisco]] File:Capela dos Ossos 50.jpg|[[:pt:Capela dos Ossos|Interior de la capèla dels òsses dins la glèisa de São Francisco]] File:Paços de Évora 61.jpg|[[:pt:Paço Real de Évora|Palais reial d’Évora]] File:Coreto de Évora 58.jpg|Quiòsc de musica dins lo jardin public File:EvoraUniversityCourtyard.jpg|[[:pt:Universidade de Évora|Cort de l’Universitat d’Évora]] File:Interior of Igreja dos Lóios 81.jpg|[[:pt:Palácio dos Duques de Cadaval (Évora)#Igreja de São João Evangelista|Interior de la glèisa de São João Evangelista (glèisa dels Lóios) decorat d’azulejos]] File:EvoraWalls1.jpg|Barralhas de la vila </gallery> {{Clr}} {{DEFAULTSORT:Evora}} [[Categoria:Vila de Portugal]] ntzntyy7t97oj20wpg1p1bm0aosqm27 0 53177 2512379 2424929 2026-11-06T08:52:32Z Joseolgon 13413 2512379 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} [[Imatge:Antonio Chainho.jpg|thumb|200px|Antonio Chainho jogant de la guitarra portuguesa]]La '''guitarra''' portuguesa qu'ei un [[instrument de còrdas puntejadas]] tipic de [[Portugau]] e deu son cant lo [[fado]]. Que sembla pròcha deu [[cistre]] (un cordofòn de la [[Reneishença]]) qui be n'ei lo principau eretèr. Qu'ei provesit de 12 còrdas, sian 6 rengadas. Qu'ostenta duas version pròchas : * La guitarra de Coimbra : la mei correnta, un drin mei ampla e dab ua voluta plata. * La guitarra de [[Lisbona]] : dab ua volute enrollada com la deus [[Violon|vriulon]], un pauc mei petita. La man esquerra que punteja las còrdas au mejan deu dit poç e de l'index dab las onglas (ua tècnicas aperada ''dedilho''). Genraument, aquò que's hè dab plèctres estacats aus dits (autes còps d'escalhas de tortugas, uei lo dia en platic). Un deus sons intreprets destacats que ho [[Carlos Paredes]]. <gallery> Cistrum.JPG|Cistre, sègle XVIII, [[Museo Nazionale degli Strumenti Musicali di Roma]] Guitarra Portuguesa (7183952672).jpg| Afinação Guitarra de Lisboa.jpg|Acòrd de Lisbona Afinação Guitarra de Coimbra.jpg|Acòrd de Coimbra 2 Portuguese guitars.jpg|Guitarras de Coimbra (esquerra) e de Lisbona (dreta) Portuguese Guitar Variations (488845096).jpg|Voluta de Coimbra Portuguese Guitar Variations (479129306).jpg| Portuguese guitar variations (477200230).jpg|Pontet Portuguese guitar variations (477201304).jpg|Cavilhas Portuguese guitar variations (477217037).jpg|Tòca Portuguese Guitar Variations (488872935).jpg|L'auta punta de la tòca Guitarra Portuguesa (7183975344).jpg|Pegament deu dehens Jose malhoa fado.jpg|''O Fado'', Jousé Maloa, 1910 </gallery> {{plectres}} {{musica}} [[Categoria:Instrument de musica portuguesa]] [[Categoria:instrument de còrdas]] [[Categoria:instrument de còrdas puntejadas]] [[Categoria:Guitarra]] tepw6am8dflttj86x8lhpnx4j4aubhq 0 73362 2512339 2512228 2026-11-06T06:00:19Z Nicolas Eynaud 6858 /* Unitats e estalons */ 2512339 wikitext text/x-wiki {{1000 fondamentals}} {{Dialècte Gascon}} [[Fichièr:Standard_kilogram,_2.jpg|thumb|Patron del quilograma estandard]] La '''mesura fisica''' qu'ei l'accion de determinar la o las valors d'ua grandor (longor, capacitat, etc.), per comparason dab ua grandor constanta de medisha espècia presa coma tèrme de referéncia (etalon o unitat). == Istòria == === Las mesuras ancianas === L'existéncia de preocupacions ligadas a questions de mesura es atestada tanlèu l'[[escritura]] apareishuda dens maines variats com lo [[comèrci]], l'[[agricultura]], la construccion o l'[[astronomia]]. Atau, las prumèras [[civilizacion]]s devón s'acordar sus sistèmas d'unitats tà, au minimom, mesurar las [[longor]]s, las [[aira|susfàcias]], los [[volum|volumes]], las [[massa]]s e lo [[temps]]. Aqueras unitats ancianas èran sovent d'origina antropometrica, es a díser fondadas sus las [[anatomia|dimensions deu còs uman]] com lo [[pè (unitat)|pè]], la [[cobdada (unitat)|cobdada]] o lo [[poç (unitat)|poç]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Roope O. Kaaronen, Mikael A. Manninen e Jussi T. Eronen, « Body-based units of measure in cultural evolution », ''Science'', vol. 380, n° 6648, 2023, pp. 948-954.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Robert R. Crease, ''World in the balance: The historic quest for an absolute system of measurement'', WW Norton & Company, 2011.</ref>. Autas unitats hasèvan referéncia a objèctes o a practicas correntas, disponiblas suu pic e intuitivas. Per exemple, estón sovent utilizadas la quantitat de [[gran]] contenguda dens un recipient o la susfàcia lauradissa en un periòde determinat ([[jorn]], [[setmana]], [[sason]], etc.)<ref>Per exemple, l'[[acre (unitat)|acre]], plan utilizada dens los país anglosaxons, correspon probablament a la susfàcia lauradissa en un dia per un atelatge de dus bueus (Ronald Edward Zupko, ''A Dictionary of Weights and Measures for the British Isles: The Middle Ages to the Twentieth Century'', American Philosophical Society, 1985, p. 2).</ref>. Totun, aquera comoditat avèva un defaut grèu. En efèit, en l'abséncia d'uniformitat, las unitats variavan enter las regions e las [[vila]]s e, a còps, segon la natura de la mercaderia mesurada. En mei, ua medisha denominacion podèva designar valors diferentas segon los lòcs, fenomèn enqüèra plan vededer dab lo [[Sistèma Imperiau]]<ref>Per exemple, dens aqueth sistèma, lo tèrme gallon pòt designar lo gallon imperiau (4,546 09 L), lo gallon american (3,785 411 784 L) o lo gallon american sec (4,404 883 770 86 L).</ref>. Aquò complicava los escambis, èra ua hont de confusion e podèva favorizar los abús o las fraudas. Tà limitar aqueras dificultats, las autoritats ensagèn lèu de fixar de referéncias e mantua [[civilizacion]], en [[Mesopotamia]], en [[Egipte Antic|Egipte]] o dens lo [[Mar Mediterranèa|monde mediterranèu]], definín estalons conservats dens lòcs publics o [[religions|religiós]]. Sistèmas de susvelhança estón tanben creats com los [[esclavatge|esclaus]] publics [[Atenas|atenians]] en carga deu contròle de las [[moneda|monedas]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Paulin Ismard, ''La Démocratie contre les experts, Les esclaves publics en Grèce ancienne'', Seuil, 2015.</ref>. Totun, aqueras temptativas d'uniformizacion demorèn limitadas dens la lor portada [[geografia|geografica]] e la diversitat de las unitats persistí dinc a l'epòca modèrna. === Lo sistèma metric e l'unificacion === [[Fichièr:Metric standards Rijksmuseum.jpg|thumb|right|Estalons deu sistèma metric realizats en [[1799]].]] {{veire|Sistèma metric}} La responsa mei decisiva au problèma de la diversitat de las unitats de mesura vienó de la [[Revolucion Francesa]]. En efèit, a la fin deu sègle XVIII, [[França]] comptava ua multitud d'unitats locaus e la volontat d'unificar lo sistèma deus pes e mesuras rejunhó l'ideau [[egalitat|egalitari]] e [[racionalisme|racionalista]] deu movement revolucionari. En [[1790]], l'[[Assemblada Nacionau]] carguè atau l'[[Acadèmia de las Sciéncias]] de concéber un sistèma d'unitats navèth, coherent e [[Universalisme|universau]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Suzanne Débarbat e Terry Quinn, « Les origines du système métrique en France et la Convention du mètre de 1875, qui a ouvert la voie au Système international d'unités et à sa révision de 2018 », ''Comptes rendus - Physique'', vol. 20, n° 1-2,‎ 2018, pp. 6-21.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Georges Lacour-Gayet (pref. François Furet), ''Talleyrand'', Payot, 1990, p. 130.</ref>. L'ambicion èra de rómper dab las unitats antropometricas e arbitràrias en fondant las unitats navèras sus grandors tiradas de la natura. L'utilizacion de la natura com supòrt de las definicions èra ua innovacion importanta pr'amor que permetè d'afirmar lo caractèr universau de las unitats en los destacant deus particularismes [[nacion|nacionaus]]. Lo [[mètre]] estó atau definit com la dètz-milionau partida deu quart deu [[meridian]] [[Tèrra|terrèstre]], e ua expedicion estó organizada tà mesurar dab precision un arc d'aqueth meridian<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Guillaume Bigourdan, ''Le système métrique des poids et mesures. Son établissement et sa propagation graduelle, avec l'histoire des opérations qui ont servi à déterminer le mètre et le kilogramme'', París, Gauthier-Villars, 1901, 506 p.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Jean-Jacques Levallois, ''Mesurer la terre : 300 ans de géodésie française'', París, Presses de l’Ecole nationale des ponts et chaussées, 1988, 389 p.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Jean-Baptiste Delambre e Pierre Méchain, ''Base du système métrique décimal, ou Mesure de l'arc du méridien compris entre les parallèles de Dunkerque et Barcelone'', París, 1806-1810.</ref>. L'unitat de [[massa]], lo [[quilograma]], estó restacada a la massa d'un volume d'[[aiga]] determinat<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Charles-Maurice de Talleyrand-Périgord, « Discours non prononcé de M. de Talleyrand, évêque d'Autun, sur les poids et mesures, en annexe de la séance du 9 mars 1790 », dens ''Archives Parlementaires de 1787 à 1860 - Première série (1787-1799), t. XII : Du 2 mars au 14 avril 1790'', París, Librairie Administrative P. Dupont, 1881, pp. 104-108.</ref>. Ua auta evolucion màger estó de basar lo sistèma navèth suu [[sistèma decimau]], ua proposicion formulada peu purmèr còp peu [[matematicas|matematician]] [[Simon Stevin]] ([[1548]]-[[1620]]) e represa per mantua figura intellectuau deus sègles seguents com [[Joan Lo Redon d'Alembert|d'Alembert]] ([[1717]]-[[1783]])<ref>'''[[neerlandés|(nl)]]''' Simon Stevin, ''De Thiende'', Christoffel Plantijn, 1585.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' René Taton, Myriana Ilic, Danielle Fauque e Robert Halleux, « La tentative de Stevin pour la décimalisation de la métrologie », ''Cahiers de métrologie'', n° 1,‎ 1983, pp. 5-19.</ref>. L'interès de la basa decimau èra de simplificar considerablament los calculs per rapòrt a las subdivisions irregularas precedentament en vigor. Estalons materiaus, lo mètre e lo quilograma deus Archius, estón fabricats tà servir de referéncia o tà presentar las unitats a la populacion<ref>Exemples d'aqueths estalons populars son los mètres installats dens París per la [[Convencion Nacionala|Convencion]]. Dus son enqüèra vededers [[plaça Vendôme]] e [[carrèra Vaugirard]].</ref>. L'adopcion deu [[sistèma metric]] estó dificila e la soa difusion, en [[França]] puish dens lo monde, estó progressiva. Totun, en [[1875]], la [[Convencion deu Mètre]], signada per mantun país, establí oficiaument ua [[Burèu Internacionau dei Pes e Mesuras|organizacion internacionau]] cargada de velhar a l'uniformitat de las mesuras, consacrant lo caractèr d'ara enlà mondiau d'aquera enterpresa. Drin a drin, maugrat resisténcias a còps importantas e la longa persisténcia de las unitats popularas dens la vita vitanta, permetó de crear e d'adoptar unitats comunas<ref>Dens lo cas de França, lo sistèma metric estó fin finau impausat per ua lei en 1837 (Jacques Boyer, « Le centenaire du système métrique. », ''Revue encyclopédique : recueil documentaire universel et illustré'', Larousse,‎ 1899, p. 848).</ref><ref>Dens la rèsta deu monde, país com Portugau, los País Baish, Espanha o Grècia adoptèn, formaument o non, lo sistèma metric enter [[1810]] e [[1840]]. A partir de [[1850]], las [[exposicion universala|exposicions universaus]] joguèn un ròtle important dens la difusion deu sistèma hòra d'Euròpa. La convencion deu Mètre permetó d'obtiéner conversions importantas, mes a còps tardivas : Alemanha en [[1871]], Russia en [[1918]], China en [[1929]], Índia en [[1956]], Reiaume Unit en [[1965]], etc.</ref>. === Las definicions modèrnas === [[Fichièr:Relations between New SI units definitions.svg|thumb|right|Representacion de las sèt unitats de basa deu Sistèma Internacionau e de las sèt constantas fondamentaus permetent de'us definir.]] {{veire|Sistèma Internacionau d'Unitats}} Au sègle XX, l'enterpresa d'unificacion que's perseguí dab l'adopcion oficiau deu [[Sistèma Internacionau d'Unitats]] (SI) en [[1960]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' ''Le Système international d'unités - Brochure 9'', Bureau international des poids et mesures, 2019, p. 102.</ref>. Organizant l'ensemble de las unitats a l'entorn d'un nombre petit d'unitats de basa, lo SI vadó la referéncia mondiau de la mesura [[sciéncia|scientifica]] e [[Tecnica|tecnica]]. En parallèl, las definicions de las unitats evoluèn de faiçon importanta. En efèit, los estalons materiaus, com lo mètre o lo quilograma deus Archius, presentavan l'inconvenient d'estar objèctes fisics somés a ua lenta degradacion, a variacions imperceptiblas o a accidents de manipulacion. Estó donc decidit de tornar definir las unitats a partir de fenomèns [[natura|naturaus]] reproductibles. Per exemple, en [[1960]], lo mètre estó definit a partir de la longor d'ua [[electromagnetisme|radiacion]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Guilhem Gallot, « L'interféromètre de Fabry-Pérot », ''Bulletin de la Sabix (société des amis de la bibliothèque et de l'histoire de l'École Polytechnique)'', París, vol. 18,‎ 1997, pp. 63-67.</ref>. Puish, en [[1983]], ua definicion navèra, basada sus la velocitat de la [[lutz]], entrè en vigor. En [[2019]], aqueras transformacions abotín a l'adopcion de definicions fondadas sus de constantas fondamentaus de la [[fisica]] per totas las unitats de basa deu SI<ref>'''[[francés|(fr)]]''' ''Résolution 1 de la 26e CGPM. Sur la révision du Système international d'unités (SI)'', 2018.</ref>. Lo cas mei complicat estó lo deu [[quilograma]] qui es d'ara enlà definit a partir de la [[constanta de Planck]]. === Lo desvolopament de la metrologia === {{veire|Metrologia}} Parallèlament a la quista d'unitats universaus, que's desvolopè progressivament ua reflexion sus la mesura era medisha e sus la soa fidabilitat, qui balhè neishença a la [[metrologia]], es a díser a la « sciéncia de la mesura ». Aquera reflexion estó purmèr estimulada per las [[sciéncia|sciéncias]] qui exigivan ua precision grana, en particular l'[[astronomia]] e la [[geodesia]]. En efèit, en repetint las lors observacions, los saberuts constatèn que las mesuras d'ua medisha grandor permetèn pas jamei d'obtiéner exactament lo medish resultat, mes que's dispersavan a l'entorn d'ua valor. Totun, comprenón qu'aqueth fenomèn èra ligat a ua part d'error impossibla a eliminar. Aquò merquè la debuta de tribalhs destinats a caracterizar e a limitar los sons efèits. Lo prumèr tribalh màger dens aqueth maine estó la teoria de las errors, desvolopada enter los sègles XVIII e XIX per [[matematicas|matematicians]] com [[Adrien-Marie Legendre|Legendre]] ([[1752]]-[[1833]]) e [[Carl Friedrich Gauss|Gauss]] ([[1777]]-[[1855]])<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Aimé Fuchs, « Plaidoyer pour la loi normale », ''Pour la Science'',‎ 1995, p. 17.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Bernard Bru, « La courbe de Gauss ou le théorème de Bernoulli raconté aux enfants », ''Mathematics and Social Sciences'', vol. 175, n° 3,‎ 2006, pp. 5-23.</ref>. Aqueras recèrcas permetón d'elaborar metòdes tà tractar las mesuras entecadas d'error, especiaument lo [[metòde deus mendres carrats]]. [[Carl Friedrich Gauss|Gauss]] mostrè egaument que las errors de mesura accidentaus se desparteishen segon ua lei caracteristica, aperada [[lei normau]], representada per ua corba en fòrma de [[campana]]. Aqueras atrunas vadón drin a drin la nòrma tà tractar tots los tipes de mesura [[sciéncia|scientifica]]. La signatura de la Convencion deu Mètre e la creacion deu [[Burèu Internacionau deus Pes e Mesuras]] permetón de pausar las basas de la [[metrologia]] modèrna a partir de la fin deu sègle XIX. Un hialat d'institucions, fondat suus laboratòris nacionaus en carga de la conservacion deus estalons nacionaus, assegurè la coeréncia de las referéncias. Favorizè tanben l'emergéncia de concèptes comuns ([[cadena d'estalonatge]], [[traçabilitat metrologica]], incertitud de mesura, etc.). La metrologia vadó atau ua [[sciéncia]] au còp teorica e practica, essenciau a l'[[industria]], au [[comèrci]] e a la recèrca. == Grandors, unitats e estalons == === Grandors fisicas === {{veire|Grandor fisica}} Ua [[grandor fisica]] es ua proprietat d'un fenomèn, d'un còs o d'ua [[compausat quimic|substància]] qui's pòt mesurar, es a díser exprimir dab un nombre e, sovent, ua unitat. La [[longor]], la [[massa]], la [[durada]], la [[temperatura]] o l'[[intensitat (electricitat)|intensitat]] d'un [[corrent electric]] son exemples de grandors fisicas<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Comité commun pour les guides en métrologie (JCGM), ''Vocabulaire international de métrologie (VIM) : concepts fondamentaux et généraux et termes associés (JCGM 200:2012)'', Sèvres, Bureau international des poids et mesures, 3{{a}} edicion, 2012.</ref>. Lo principi fondamentau de la mesura es de comparar la grandor mesurada a ua grandor de medisha natura adoptada com referéncia. Las grandors shens dimension resultan lo mei sovent deu rapòrt de duas grandors de medisha natura, çò qu'entraina l'anullacion de las unitats. Per exemple, es lo cas de la [[densitat]] qui resulta d'un rapòrt enter duas [[massa volumica|massas volumicas]]. Ua medisha grandor pòt estar exprimida dens diferentas unitats. Per exemple, ua longor de cinc [[mètre]]s es egau a cinc cents centimètres o cinc mila millimètres. Totun, si l'unitat e la valor qui l'acompanha pòden cambiar, la grandor demora identica. Dus tipes de grandors son distinguits. Las grandors escalaras que son entièrament descrivudas per un nombre acompanhat o non d'ua unitat (temperatura, massa, etc.). Las grandors [[vector (matematicas)|vectoriaus]] possedeishen egaument ua direccion e un sens ([[velocitat]], [[fòrça]], etc.). La lor mesura necessita alavetz de determinar ua valor, mes tanben ua orientacion. === Unitats e estalons === Las unitats de mesure son grandors escalaras reaus, definidas e adoptadas per convencion. Permeten de comparar tota grandor de medisha natura tad exprimir lo rapòrt deus dus dab un nombre. Pòden estar definidas a partir de constantas fondamentaus o per d'estalons. Aqueths estalons son la materializacion concrèta d'ua grandor fisica, coneguda dab ua exactitud grana<ref>'''[[francés|(fr)]]''' JCGM - Joint Committee for Guides in Metrology, « Vocabulaire international de métrologie — Concepts fondamentaux et généraux et termes associés (VIM) », 2008.</ref>. Son egaument objèctes materiaus conservats dab suenh. Sèrven de basa a la fabricacion de copias, d'usatge de mei en mei corrent, destinadas aus laboratòris, a l'industria o au comèrci. Aqueras copias son regularament comparadas a estalons de referéncia tà garantir la lor exactitud. En efèit, tà assegurar la comparabilitat de duas mesuras realizadas dens endrets diferents, cau demostrar un rapòrt enter aqueras duas mesuras, dirècte o indirècte, a un medish estalon de referéncia. Aquera exigéncia a miat a l'organizacion d'ua ierarquia deus estalons. A la cima, que's tròban los estalons internacionaus realizats per laboratòris reconeishuts peu BIPM. Puish, vienen los estalons nacionaus, los estalons utilizats peus laboratòris de metrologia acreditats e, fin finau, los estalons utilizats correntament dens la vita correnta<ref>Dens los laboratòris avent hòrtas constrentas metrologicas, aqueth principi mia a ua ierarquia intèrna deus estalons. Per exemple, estalons son utilizats tà verificar la conformitat de las balanças cada dia e un estalon especiau erà reservat tà verificar los estalons quotidians en cas de dobte.</ref>. === Grandors de basa e grandors derivadas === === Lo Sistèma Internacionau d'Unitats === == Mesura fisica en mecanica classica == En [[mecanica classica]], ua '''mesura fisica''' qu'ei ua valor numeric o [[Magnitud fisica|magnitud]] d'un atribut fisic d'un objècte, coma la [[longor]], la [[capacitat]], lo [[volum]] o la [[massa]], obtenguda per experimentacion e exprimida dens ua escala d'[[Unitat de mesura|unitats]]. Dens lo [[Sistèma Internacional d'Unitats]] pòt èsser lo [[mètre]], lo [[litre]] o lo [[quilograma]]. == Mesura fisica en mecanica quantica == En [[mecanica quantica]], quan mesuran ua grandor fisica (un atribut fisic), que pòden obténguer mei d’un resultat. Que parlan de probabilitat d’obténguer un resultat.   === Los resultats possibles d’ua mesura en fisica quantica === [[Fichièr:Quantificacion de l'energia.png|alt=Valors quantificadas que pòt prénguer los resultats d'ua mesura d'energia. Que son discontinuas (gradèrs).|vinheta|Valors que pòt prénguer los resultats d'ua mesura d'energia. Que son discontinuas (gradèrs).]] A la grandor fisica A, qu’ei associada ua [[Observabla (quantica)|observabla]] Â. Aquera [[Observabla (quantica)|observabla]] que s’escriu per ua matriça de N colomnas e N linhas. Que pòden escríver la matriça dab la fòrma d'ua matriça diagonau. Tots los coeficients de la matriça que son nuls manca los de la diagonala. Que parlan de diagonalisacion. Las valors diagonaus de la matriça que son ditas valors pròprias de l’operator hermician. Que corresponen aus resultats possibles de la mesura fisica. Se i a un nombre finit de valors pròprias, que i a un nombre fenit de resultats possibles. Que dísen los resultats de la mesura que son quantificats. Que vesen ací lo principi de quantificacion : Las mesuras ne pòden pas balhar sonque résultats qui corresponen a las valors pròprias deus operators matematics. Totas las valors ne son pas possiblas. == Annèxas == === Ligams intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Aparelh de mesura]]. * [[Convencion deu Mètre]]. * [[Unitat de mesura]]. * [[Metrotecnia]]. * [[Metrologia]]. * [[Magnitud fisica]]. * [[Sistèma Internacional d'Unitats]]. * [[Teoria de la mesura]]. * [[Postulats de la fisica quantica]]. </div> === Bibliografia === * '''[[francés|(fr)]]''' Le Système international d'unités - Brochure 9, Bureau international des poids et mesures, 2019. === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> [[Categoria:Metrologia|*]] jq3g0qz7wagf6srym22g680ia0arol2 2512341 2512339 2026-11-06T06:04:45Z Nicolas Eynaud 6858 /* Unitats e estalons */ 2512341 wikitext text/x-wiki {{1000 fondamentals}} {{Dialècte Gascon}} [[Fichièr:Standard_kilogram,_2.jpg|thumb|Patron del quilograma estandard]] La '''mesura fisica''' qu'ei l'accion de determinar la o las valors d'ua grandor (longor, capacitat, etc.), per comparason dab ua grandor constanta de medisha espècia presa coma tèrme de referéncia (etalon o unitat). == Istòria == === Las mesuras ancianas === L'existéncia de preocupacions ligadas a questions de mesura es atestada tanlèu l'[[escritura]] apareishuda dens maines variats com lo [[comèrci]], l'[[agricultura]], la construccion o l'[[astronomia]]. Atau, las prumèras [[civilizacion]]s devón s'acordar sus sistèmas d'unitats tà, au minimom, mesurar las [[longor]]s, las [[aira|susfàcias]], los [[volum|volumes]], las [[massa]]s e lo [[temps]]. Aqueras unitats ancianas èran sovent d'origina antropometrica, es a díser fondadas sus las [[anatomia|dimensions deu còs uman]] com lo [[pè (unitat)|pè]], la [[cobdada (unitat)|cobdada]] o lo [[poç (unitat)|poç]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Roope O. Kaaronen, Mikael A. Manninen e Jussi T. Eronen, « Body-based units of measure in cultural evolution », ''Science'', vol. 380, n° 6648, 2023, pp. 948-954.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Robert R. Crease, ''World in the balance: The historic quest for an absolute system of measurement'', WW Norton & Company, 2011.</ref>. Autas unitats hasèvan referéncia a objèctes o a practicas correntas, disponiblas suu pic e intuitivas. Per exemple, estón sovent utilizadas la quantitat de [[gran]] contenguda dens un recipient o la susfàcia lauradissa en un periòde determinat ([[jorn]], [[setmana]], [[sason]], etc.)<ref>Per exemple, l'[[acre (unitat)|acre]], plan utilizada dens los país anglosaxons, correspon probablament a la susfàcia lauradissa en un dia per un atelatge de dus bueus (Ronald Edward Zupko, ''A Dictionary of Weights and Measures for the British Isles: The Middle Ages to the Twentieth Century'', American Philosophical Society, 1985, p. 2).</ref>. Totun, aquera comoditat avèva un defaut grèu. En efèit, en l'abséncia d'uniformitat, las unitats variavan enter las regions e las [[vila]]s e, a còps, segon la natura de la mercaderia mesurada. En mei, ua medisha denominacion podèva designar valors diferentas segon los lòcs, fenomèn enqüèra plan vededer dab lo [[Sistèma Imperiau]]<ref>Per exemple, dens aqueth sistèma, lo tèrme gallon pòt designar lo gallon imperiau (4,546 09 L), lo gallon american (3,785 411 784 L) o lo gallon american sec (4,404 883 770 86 L).</ref>. Aquò complicava los escambis, èra ua hont de confusion e podèva favorizar los abús o las fraudas. Tà limitar aqueras dificultats, las autoritats ensagèn lèu de fixar de referéncias e mantua [[civilizacion]], en [[Mesopotamia]], en [[Egipte Antic|Egipte]] o dens lo [[Mar Mediterranèa|monde mediterranèu]], definín estalons conservats dens lòcs publics o [[religions|religiós]]. Sistèmas de susvelhança estón tanben creats com los [[esclavatge|esclaus]] publics [[Atenas|atenians]] en carga deu contròle de las [[moneda|monedas]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Paulin Ismard, ''La Démocratie contre les experts, Les esclaves publics en Grèce ancienne'', Seuil, 2015.</ref>. Totun, aqueras temptativas d'uniformizacion demorèn limitadas dens la lor portada [[geografia|geografica]] e la diversitat de las unitats persistí dinc a l'epòca modèrna. === Lo sistèma metric e l'unificacion === [[Fichièr:Metric standards Rijksmuseum.jpg|thumb|right|Estalons deu sistèma metric realizats en [[1799]].]] {{veire|Sistèma metric}} La responsa mei decisiva au problèma de la diversitat de las unitats de mesura vienó de la [[Revolucion Francesa]]. En efèit, a la fin deu sègle XVIII, [[França]] comptava ua multitud d'unitats locaus e la volontat d'unificar lo sistèma deus pes e mesuras rejunhó l'ideau [[egalitat|egalitari]] e [[racionalisme|racionalista]] deu movement revolucionari. En [[1790]], l'[[Assemblada Nacionau]] carguè atau l'[[Acadèmia de las Sciéncias]] de concéber un sistèma d'unitats navèth, coherent e [[Universalisme|universau]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Suzanne Débarbat e Terry Quinn, « Les origines du système métrique en France et la Convention du mètre de 1875, qui a ouvert la voie au Système international d'unités et à sa révision de 2018 », ''Comptes rendus - Physique'', vol. 20, n° 1-2,‎ 2018, pp. 6-21.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Georges Lacour-Gayet (pref. François Furet), ''Talleyrand'', Payot, 1990, p. 130.</ref>. L'ambicion èra de rómper dab las unitats antropometricas e arbitràrias en fondant las unitats navèras sus grandors tiradas de la natura. L'utilizacion de la natura com supòrt de las definicions èra ua innovacion importanta pr'amor que permetè d'afirmar lo caractèr universau de las unitats en los destacant deus particularismes [[nacion|nacionaus]]. Lo [[mètre]] estó atau definit com la dètz-milionau partida deu quart deu [[meridian]] [[Tèrra|terrèstre]], e ua expedicion estó organizada tà mesurar dab precision un arc d'aqueth meridian<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Guillaume Bigourdan, ''Le système métrique des poids et mesures. Son établissement et sa propagation graduelle, avec l'histoire des opérations qui ont servi à déterminer le mètre et le kilogramme'', París, Gauthier-Villars, 1901, 506 p.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Jean-Jacques Levallois, ''Mesurer la terre : 300 ans de géodésie française'', París, Presses de l’Ecole nationale des ponts et chaussées, 1988, 389 p.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Jean-Baptiste Delambre e Pierre Méchain, ''Base du système métrique décimal, ou Mesure de l'arc du méridien compris entre les parallèles de Dunkerque et Barcelone'', París, 1806-1810.</ref>. L'unitat de [[massa]], lo [[quilograma]], estó restacada a la massa d'un volume d'[[aiga]] determinat<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Charles-Maurice de Talleyrand-Périgord, « Discours non prononcé de M. de Talleyrand, évêque d'Autun, sur les poids et mesures, en annexe de la séance du 9 mars 1790 », dens ''Archives Parlementaires de 1787 à 1860 - Première série (1787-1799), t. XII : Du 2 mars au 14 avril 1790'', París, Librairie Administrative P. Dupont, 1881, pp. 104-108.</ref>. Ua auta evolucion màger estó de basar lo sistèma navèth suu [[sistèma decimau]], ua proposicion formulada peu purmèr còp peu [[matematicas|matematician]] [[Simon Stevin]] ([[1548]]-[[1620]]) e represa per mantua figura intellectuau deus sègles seguents com [[Joan Lo Redon d'Alembert|d'Alembert]] ([[1717]]-[[1783]])<ref>'''[[neerlandés|(nl)]]''' Simon Stevin, ''De Thiende'', Christoffel Plantijn, 1585.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' René Taton, Myriana Ilic, Danielle Fauque e Robert Halleux, « La tentative de Stevin pour la décimalisation de la métrologie », ''Cahiers de métrologie'', n° 1,‎ 1983, pp. 5-19.</ref>. L'interès de la basa decimau èra de simplificar considerablament los calculs per rapòrt a las subdivisions irregularas precedentament en vigor. Estalons materiaus, lo mètre e lo quilograma deus Archius, estón fabricats tà servir de referéncia o tà presentar las unitats a la populacion<ref>Exemples d'aqueths estalons populars son los mètres installats dens París per la [[Convencion Nacionala|Convencion]]. Dus son enqüèra vededers [[plaça Vendôme]] e [[carrèra Vaugirard]].</ref>. L'adopcion deu [[sistèma metric]] estó dificila e la soa difusion, en [[França]] puish dens lo monde, estó progressiva. Totun, en [[1875]], la [[Convencion deu Mètre]], signada per mantun país, establí oficiaument ua [[Burèu Internacionau dei Pes e Mesuras|organizacion internacionau]] cargada de velhar a l'uniformitat de las mesuras, consacrant lo caractèr d'ara enlà mondiau d'aquera enterpresa. Drin a drin, maugrat resisténcias a còps importantas e la longa persisténcia de las unitats popularas dens la vita vitanta, permetó de crear e d'adoptar unitats comunas<ref>Dens lo cas de França, lo sistèma metric estó fin finau impausat per ua lei en 1837 (Jacques Boyer, « Le centenaire du système métrique. », ''Revue encyclopédique : recueil documentaire universel et illustré'', Larousse,‎ 1899, p. 848).</ref><ref>Dens la rèsta deu monde, país com Portugau, los País Baish, Espanha o Grècia adoptèn, formaument o non, lo sistèma metric enter [[1810]] e [[1840]]. A partir de [[1850]], las [[exposicion universala|exposicions universaus]] joguèn un ròtle important dens la difusion deu sistèma hòra d'Euròpa. La convencion deu Mètre permetó d'obtiéner conversions importantas, mes a còps tardivas : Alemanha en [[1871]], Russia en [[1918]], China en [[1929]], Índia en [[1956]], Reiaume Unit en [[1965]], etc.</ref>. === Las definicions modèrnas === [[Fichièr:Relations between New SI units definitions.svg|thumb|right|Representacion de las sèt unitats de basa deu Sistèma Internacionau e de las sèt constantas fondamentaus permetent de'us definir.]] {{veire|Sistèma Internacionau d'Unitats}} Au sègle XX, l'enterpresa d'unificacion que's perseguí dab l'adopcion oficiau deu [[Sistèma Internacionau d'Unitats]] (SI) en [[1960]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' ''Le Système international d'unités - Brochure 9'', Bureau international des poids et mesures, 2019, p. 102.</ref>. Organizant l'ensemble de las unitats a l'entorn d'un nombre petit d'unitats de basa, lo SI vadó la referéncia mondiau de la mesura [[sciéncia|scientifica]] e [[Tecnica|tecnica]]. En parallèl, las definicions de las unitats evoluèn de faiçon importanta. En efèit, los estalons materiaus, com lo mètre o lo quilograma deus Archius, presentavan l'inconvenient d'estar objèctes fisics somés a ua lenta degradacion, a variacions imperceptiblas o a accidents de manipulacion. Estó donc decidit de tornar definir las unitats a partir de fenomèns [[natura|naturaus]] reproductibles. Per exemple, en [[1960]], lo mètre estó definit a partir de la longor d'ua [[electromagnetisme|radiacion]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Guilhem Gallot, « L'interféromètre de Fabry-Pérot », ''Bulletin de la Sabix (société des amis de la bibliothèque et de l'histoire de l'École Polytechnique)'', París, vol. 18,‎ 1997, pp. 63-67.</ref>. Puish, en [[1983]], ua definicion navèra, basada sus la velocitat de la [[lutz]], entrè en vigor. En [[2019]], aqueras transformacions abotín a l'adopcion de definicions fondadas sus de constantas fondamentaus de la [[fisica]] per totas las unitats de basa deu SI<ref>'''[[francés|(fr)]]''' ''Résolution 1 de la 26e CGPM. Sur la révision du Système international d'unités (SI)'', 2018.</ref>. Lo cas mei complicat estó lo deu [[quilograma]] qui es d'ara enlà definit a partir de la [[constanta de Planck]]. === Lo desvolopament de la metrologia === {{veire|Metrologia}} Parallèlament a la quista d'unitats universaus, que's desvolopè progressivament ua reflexion sus la mesura era medisha e sus la soa fidabilitat, qui balhè neishença a la [[metrologia]], es a díser a la « sciéncia de la mesura ». Aquera reflexion estó purmèr estimulada per las [[sciéncia|sciéncias]] qui exigivan ua precision grana, en particular l'[[astronomia]] e la [[geodesia]]. En efèit, en repetint las lors observacions, los saberuts constatèn que las mesuras d'ua medisha grandor permetèn pas jamei d'obtiéner exactament lo medish resultat, mes que's dispersavan a l'entorn d'ua valor. Totun, comprenón qu'aqueth fenomèn èra ligat a ua part d'error impossibla a eliminar. Aquò merquè la debuta de tribalhs destinats a caracterizar e a limitar los sons efèits. Lo prumèr tribalh màger dens aqueth maine estó la teoria de las errors, desvolopada enter los sègles XVIII e XIX per [[matematicas|matematicians]] com [[Adrien-Marie Legendre|Legendre]] ([[1752]]-[[1833]]) e [[Carl Friedrich Gauss|Gauss]] ([[1777]]-[[1855]])<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Aimé Fuchs, « Plaidoyer pour la loi normale », ''Pour la Science'',‎ 1995, p. 17.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Bernard Bru, « La courbe de Gauss ou le théorème de Bernoulli raconté aux enfants », ''Mathematics and Social Sciences'', vol. 175, n° 3,‎ 2006, pp. 5-23.</ref>. Aqueras recèrcas permetón d'elaborar metòdes tà tractar las mesuras entecadas d'error, especiaument lo [[metòde deus mendres carrats]]. [[Carl Friedrich Gauss|Gauss]] mostrè egaument que las errors de mesura accidentaus se desparteishen segon ua lei caracteristica, aperada [[lei normau]], representada per ua corba en fòrma de [[campana]]. Aqueras atrunas vadón drin a drin la nòrma tà tractar tots los tipes de mesura [[sciéncia|scientifica]]. La signatura de la Convencion deu Mètre e la creacion deu [[Burèu Internacionau deus Pes e Mesuras]] permetón de pausar las basas de la [[metrologia]] modèrna a partir de la fin deu sègle XIX. Un hialat d'institucions, fondat suus laboratòris nacionaus en carga de la conservacion deus estalons nacionaus, assegurè la coeréncia de las referéncias. Favorizè tanben l'emergéncia de concèptes comuns ([[cadena d'estalonatge]], [[traçabilitat metrologica]], incertitud de mesura, etc.). La metrologia vadó atau ua [[sciéncia]] au còp teorica e practica, essenciau a l'[[industria]], au [[comèrci]] e a la recèrca. == Grandors, unitats e estalons == === Grandors fisicas === {{veire|Grandor fisica}} Ua [[grandor fisica]] es ua proprietat d'un fenomèn, d'un còs o d'ua [[compausat quimic|substància]] qui's pòt mesurar, es a díser exprimir dab un nombre e, sovent, ua unitat. La [[longor]], la [[massa]], la [[durada]], la [[temperatura]] o l'[[intensitat (electricitat)|intensitat]] d'un [[corrent electric]] son exemples de grandors fisicas<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Comité commun pour les guides en métrologie (JCGM), ''Vocabulaire international de métrologie (VIM) : concepts fondamentaux et généraux et termes associés (JCGM 200:2012)'', Sèvres, Bureau international des poids et mesures, 3{{a}} edicion, 2012.</ref>. Lo principi fondamentau de la mesura es de comparar la grandor mesurada a ua grandor de medisha natura adoptada com referéncia. Las grandors shens dimension resultan lo mei sovent deu rapòrt de duas grandors de medisha natura, çò qu'entraina l'anullacion de las unitats. Per exemple, es lo cas de la [[densitat]] qui resulta d'un rapòrt enter duas [[massa volumica|massas volumicas]]. Ua medisha grandor pòt estar exprimida dens diferentas unitats. Per exemple, ua longor de cinc [[mètre]]s es egau a cinc cents centimètres o cinc mila millimètres. Totun, si l'unitat e la valor qui l'acompanha pòden cambiar, la grandor demora identica. Dus tipes de grandors son distinguits. Las grandors escalaras que son entièrament descrivudas per un nombre acompanhat o non d'ua unitat (temperatura, massa, etc.). Las grandors [[vector (matematicas)|vectoriaus]] possedeishen egaument ua direccion e un sens ([[velocitat]], [[fòrça]], etc.). La lor mesura necessita alavetz de determinar ua valor, mes tanben ua orientacion. === Unitats e estalons === Las unitats de mesure son grandors escalaras reaus, definidas e adoptadas per convencion. Permeten de comparar tota grandor de medisha natura tad exprimir lo rapòrt deus dus dab un nombre. Pòden estar definidas a partir de constantas fondamentaus o per d'estalons. Aqueths estalons son la materializacion concrèta d'ua grandor fisica, coneguda dab ua exactitud grana<ref>'''[[francés|(fr)]]''' JCGM - Joint Committee for Guides in Metrology, « Vocabulaire international de métrologie — Concepts fondamentaux et généraux et termes associés (VIM) », 2008.</ref>. Son egaument objèctes materiaus conservats dab suenh. Sèrven de basa a la fabricacion de copias, d'usatge de mei en mei corrent, destinadas aus laboratòris, a l'industria o au comèrci. Aqueras copias son regularament comparadas a estalons de referéncia tà garantir la lor exactitud. En efèit, tà assegurar la comparabilitat de duas mesuras realizadas dens endrets diferents, cau demostrar un rapòrt enter aqueras duas mesuras, dirècte o indirècte, a un medish estalon de referéncia. Aquera exigéncia a miat a l'organizacion d'ua ierarquia deus estalons. A la cima, que's tròban los estalons internacionaus realizats per laboratòris reconeishuts peu BIPM. Puish, vienen los estalons nacionaus, los estalons utilizats peus laboratòris de metrologia acreditats e, fin finau, los estalons utilizats correntament dens la vita correnta<ref>Dens los laboratòris avent hòrtas constrentas metrologicas, aqueth principi mia a ua ierarquia intèrna deus estalons. Per exemple, estalons son utilizats tà verificar la conformitat de las balanças cada dia e un estalon especiau es reservat tà verificar los estalons quotidians en cas de dobte.</ref>. === Grandors de basa e grandors derivadas === === Lo Sistèma Internacionau d'Unitats === == Mesura fisica en mecanica classica == En [[mecanica classica]], ua '''mesura fisica''' qu'ei ua valor numeric o [[Magnitud fisica|magnitud]] d'un atribut fisic d'un objècte, coma la [[longor]], la [[capacitat]], lo [[volum]] o la [[massa]], obtenguda per experimentacion e exprimida dens ua escala d'[[Unitat de mesura|unitats]]. Dens lo [[Sistèma Internacional d'Unitats]] pòt èsser lo [[mètre]], lo [[litre]] o lo [[quilograma]]. == Mesura fisica en mecanica quantica == En [[mecanica quantica]], quan mesuran ua grandor fisica (un atribut fisic), que pòden obténguer mei d’un resultat. Que parlan de probabilitat d’obténguer un resultat.   === Los resultats possibles d’ua mesura en fisica quantica === [[Fichièr:Quantificacion de l'energia.png|alt=Valors quantificadas que pòt prénguer los resultats d'ua mesura d'energia. Que son discontinuas (gradèrs).|vinheta|Valors que pòt prénguer los resultats d'ua mesura d'energia. Que son discontinuas (gradèrs).]] A la grandor fisica A, qu’ei associada ua [[Observabla (quantica)|observabla]] Â. Aquera [[Observabla (quantica)|observabla]] que s’escriu per ua matriça de N colomnas e N linhas. Que pòden escríver la matriça dab la fòrma d'ua matriça diagonau. Tots los coeficients de la matriça que son nuls manca los de la diagonala. Que parlan de diagonalisacion. Las valors diagonaus de la matriça que son ditas valors pròprias de l’operator hermician. Que corresponen aus resultats possibles de la mesura fisica. Se i a un nombre finit de valors pròprias, que i a un nombre fenit de resultats possibles. Que dísen los resultats de la mesura que son quantificats. Que vesen ací lo principi de quantificacion : Las mesuras ne pòden pas balhar sonque résultats qui corresponen a las valors pròprias deus operators matematics. Totas las valors ne son pas possiblas. == Annèxas == === Ligams intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Aparelh de mesura]]. * [[Convencion deu Mètre]]. * [[Unitat de mesura]]. * [[Metrotecnia]]. * [[Metrologia]]. * [[Magnitud fisica]]. * [[Sistèma Internacional d'Unitats]]. * [[Teoria de la mesura]]. * [[Postulats de la fisica quantica]]. </div> === Bibliografia === * '''[[francés|(fr)]]''' Le Système international d'unités - Brochure 9, Bureau international des poids et mesures, 2019. === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> [[Categoria:Metrologia|*]] tu1wrylp65jhm4vi0xj9t57f88vfc72 2512342 2512341 2026-11-06T06:06:05Z Nicolas Eynaud 6858 /* Unitats e estalons */ 2512342 wikitext text/x-wiki {{1000 fondamentals}} {{Dialècte Gascon}} [[Fichièr:Standard_kilogram,_2.jpg|thumb|Patron del quilograma estandard]] La '''mesura fisica''' qu'ei l'accion de determinar la o las valors d'ua grandor (longor, capacitat, etc.), per comparason dab ua grandor constanta de medisha espècia presa coma tèrme de referéncia (etalon o unitat). == Istòria == === Las mesuras ancianas === L'existéncia de preocupacions ligadas a questions de mesura es atestada tanlèu l'[[escritura]] apareishuda dens maines variats com lo [[comèrci]], l'[[agricultura]], la construccion o l'[[astronomia]]. Atau, las prumèras [[civilizacion]]s devón s'acordar sus sistèmas d'unitats tà, au minimom, mesurar las [[longor]]s, las [[aira|susfàcias]], los [[volum|volumes]], las [[massa]]s e lo [[temps]]. Aqueras unitats ancianas èran sovent d'origina antropometrica, es a díser fondadas sus las [[anatomia|dimensions deu còs uman]] com lo [[pè (unitat)|pè]], la [[cobdada (unitat)|cobdada]] o lo [[poç (unitat)|poç]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Roope O. Kaaronen, Mikael A. Manninen e Jussi T. Eronen, « Body-based units of measure in cultural evolution », ''Science'', vol. 380, n° 6648, 2023, pp. 948-954.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Robert R. Crease, ''World in the balance: The historic quest for an absolute system of measurement'', WW Norton & Company, 2011.</ref>. Autas unitats hasèvan referéncia a objèctes o a practicas correntas, disponiblas suu pic e intuitivas. Per exemple, estón sovent utilizadas la quantitat de [[gran]] contenguda dens un recipient o la susfàcia lauradissa en un periòde determinat ([[jorn]], [[setmana]], [[sason]], etc.)<ref>Per exemple, l'[[acre (unitat)|acre]], plan utilizada dens los país anglosaxons, correspon probablament a la susfàcia lauradissa en un dia per un atelatge de dus bueus (Ronald Edward Zupko, ''A Dictionary of Weights and Measures for the British Isles: The Middle Ages to the Twentieth Century'', American Philosophical Society, 1985, p. 2).</ref>. Totun, aquera comoditat avèva un defaut grèu. En efèit, en l'abséncia d'uniformitat, las unitats variavan enter las regions e las [[vila]]s e, a còps, segon la natura de la mercaderia mesurada. En mei, ua medisha denominacion podèva designar valors diferentas segon los lòcs, fenomèn enqüèra plan vededer dab lo [[Sistèma Imperiau]]<ref>Per exemple, dens aqueth sistèma, lo tèrme gallon pòt designar lo gallon imperiau (4,546 09 L), lo gallon american (3,785 411 784 L) o lo gallon american sec (4,404 883 770 86 L).</ref>. Aquò complicava los escambis, èra ua hont de confusion e podèva favorizar los abús o las fraudas. Tà limitar aqueras dificultats, las autoritats ensagèn lèu de fixar de referéncias e mantua [[civilizacion]], en [[Mesopotamia]], en [[Egipte Antic|Egipte]] o dens lo [[Mar Mediterranèa|monde mediterranèu]], definín estalons conservats dens lòcs publics o [[religions|religiós]]. Sistèmas de susvelhança estón tanben creats com los [[esclavatge|esclaus]] publics [[Atenas|atenians]] en carga deu contròle de las [[moneda|monedas]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Paulin Ismard, ''La Démocratie contre les experts, Les esclaves publics en Grèce ancienne'', Seuil, 2015.</ref>. Totun, aqueras temptativas d'uniformizacion demorèn limitadas dens la lor portada [[geografia|geografica]] e la diversitat de las unitats persistí dinc a l'epòca modèrna. === Lo sistèma metric e l'unificacion === [[Fichièr:Metric standards Rijksmuseum.jpg|thumb|right|Estalons deu sistèma metric realizats en [[1799]].]] {{veire|Sistèma metric}} La responsa mei decisiva au problèma de la diversitat de las unitats de mesura vienó de la [[Revolucion Francesa]]. En efèit, a la fin deu sègle XVIII, [[França]] comptava ua multitud d'unitats locaus e la volontat d'unificar lo sistèma deus pes e mesuras rejunhó l'ideau [[egalitat|egalitari]] e [[racionalisme|racionalista]] deu movement revolucionari. En [[1790]], l'[[Assemblada Nacionau]] carguè atau l'[[Acadèmia de las Sciéncias]] de concéber un sistèma d'unitats navèth, coherent e [[Universalisme|universau]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Suzanne Débarbat e Terry Quinn, « Les origines du système métrique en France et la Convention du mètre de 1875, qui a ouvert la voie au Système international d'unités et à sa révision de 2018 », ''Comptes rendus - Physique'', vol. 20, n° 1-2,‎ 2018, pp. 6-21.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Georges Lacour-Gayet (pref. François Furet), ''Talleyrand'', Payot, 1990, p. 130.</ref>. L'ambicion èra de rómper dab las unitats antropometricas e arbitràrias en fondant las unitats navèras sus grandors tiradas de la natura. L'utilizacion de la natura com supòrt de las definicions èra ua innovacion importanta pr'amor que permetè d'afirmar lo caractèr universau de las unitats en los destacant deus particularismes [[nacion|nacionaus]]. Lo [[mètre]] estó atau definit com la dètz-milionau partida deu quart deu [[meridian]] [[Tèrra|terrèstre]], e ua expedicion estó organizada tà mesurar dab precision un arc d'aqueth meridian<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Guillaume Bigourdan, ''Le système métrique des poids et mesures. Son établissement et sa propagation graduelle, avec l'histoire des opérations qui ont servi à déterminer le mètre et le kilogramme'', París, Gauthier-Villars, 1901, 506 p.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Jean-Jacques Levallois, ''Mesurer la terre : 300 ans de géodésie française'', París, Presses de l’Ecole nationale des ponts et chaussées, 1988, 389 p.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Jean-Baptiste Delambre e Pierre Méchain, ''Base du système métrique décimal, ou Mesure de l'arc du méridien compris entre les parallèles de Dunkerque et Barcelone'', París, 1806-1810.</ref>. L'unitat de [[massa]], lo [[quilograma]], estó restacada a la massa d'un volume d'[[aiga]] determinat<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Charles-Maurice de Talleyrand-Périgord, « Discours non prononcé de M. de Talleyrand, évêque d'Autun, sur les poids et mesures, en annexe de la séance du 9 mars 1790 », dens ''Archives Parlementaires de 1787 à 1860 - Première série (1787-1799), t. XII : Du 2 mars au 14 avril 1790'', París, Librairie Administrative P. Dupont, 1881, pp. 104-108.</ref>. Ua auta evolucion màger estó de basar lo sistèma navèth suu [[sistèma decimau]], ua proposicion formulada peu purmèr còp peu [[matematicas|matematician]] [[Simon Stevin]] ([[1548]]-[[1620]]) e represa per mantua figura intellectuau deus sègles seguents com [[Joan Lo Redon d'Alembert|d'Alembert]] ([[1717]]-[[1783]])<ref>'''[[neerlandés|(nl)]]''' Simon Stevin, ''De Thiende'', Christoffel Plantijn, 1585.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' René Taton, Myriana Ilic, Danielle Fauque e Robert Halleux, « La tentative de Stevin pour la décimalisation de la métrologie », ''Cahiers de métrologie'', n° 1,‎ 1983, pp. 5-19.</ref>. L'interès de la basa decimau èra de simplificar considerablament los calculs per rapòrt a las subdivisions irregularas precedentament en vigor. Estalons materiaus, lo mètre e lo quilograma deus Archius, estón fabricats tà servir de referéncia o tà presentar las unitats a la populacion<ref>Exemples d'aqueths estalons populars son los mètres installats dens París per la [[Convencion Nacionala|Convencion]]. Dus son enqüèra vededers [[plaça Vendôme]] e [[carrèra Vaugirard]].</ref>. L'adopcion deu [[sistèma metric]] estó dificila e la soa difusion, en [[França]] puish dens lo monde, estó progressiva. Totun, en [[1875]], la [[Convencion deu Mètre]], signada per mantun país, establí oficiaument ua [[Burèu Internacionau dei Pes e Mesuras|organizacion internacionau]] cargada de velhar a l'uniformitat de las mesuras, consacrant lo caractèr d'ara enlà mondiau d'aquera enterpresa. Drin a drin, maugrat resisténcias a còps importantas e la longa persisténcia de las unitats popularas dens la vita vitanta, permetó de crear e d'adoptar unitats comunas<ref>Dens lo cas de França, lo sistèma metric estó fin finau impausat per ua lei en 1837 (Jacques Boyer, « Le centenaire du système métrique. », ''Revue encyclopédique : recueil documentaire universel et illustré'', Larousse,‎ 1899, p. 848).</ref><ref>Dens la rèsta deu monde, país com Portugau, los País Baish, Espanha o Grècia adoptèn, formaument o non, lo sistèma metric enter [[1810]] e [[1840]]. A partir de [[1850]], las [[exposicion universala|exposicions universaus]] joguèn un ròtle important dens la difusion deu sistèma hòra d'Euròpa. La convencion deu Mètre permetó d'obtiéner conversions importantas, mes a còps tardivas : Alemanha en [[1871]], Russia en [[1918]], China en [[1929]], Índia en [[1956]], Reiaume Unit en [[1965]], etc.</ref>. === Las definicions modèrnas === [[Fichièr:Relations between New SI units definitions.svg|thumb|right|Representacion de las sèt unitats de basa deu Sistèma Internacionau e de las sèt constantas fondamentaus permetent de'us definir.]] {{veire|Sistèma Internacionau d'Unitats}} Au sègle XX, l'enterpresa d'unificacion que's perseguí dab l'adopcion oficiau deu [[Sistèma Internacionau d'Unitats]] (SI) en [[1960]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' ''Le Système international d'unités - Brochure 9'', Bureau international des poids et mesures, 2019, p. 102.</ref>. Organizant l'ensemble de las unitats a l'entorn d'un nombre petit d'unitats de basa, lo SI vadó la referéncia mondiau de la mesura [[sciéncia|scientifica]] e [[Tecnica|tecnica]]. En parallèl, las definicions de las unitats evoluèn de faiçon importanta. En efèit, los estalons materiaus, com lo mètre o lo quilograma deus Archius, presentavan l'inconvenient d'estar objèctes fisics somés a ua lenta degradacion, a variacions imperceptiblas o a accidents de manipulacion. Estó donc decidit de tornar definir las unitats a partir de fenomèns [[natura|naturaus]] reproductibles. Per exemple, en [[1960]], lo mètre estó definit a partir de la longor d'ua [[electromagnetisme|radiacion]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Guilhem Gallot, « L'interféromètre de Fabry-Pérot », ''Bulletin de la Sabix (société des amis de la bibliothèque et de l'histoire de l'École Polytechnique)'', París, vol. 18,‎ 1997, pp. 63-67.</ref>. Puish, en [[1983]], ua definicion navèra, basada sus la velocitat de la [[lutz]], entrè en vigor. En [[2019]], aqueras transformacions abotín a l'adopcion de definicions fondadas sus de constantas fondamentaus de la [[fisica]] per totas las unitats de basa deu SI<ref>'''[[francés|(fr)]]''' ''Résolution 1 de la 26e CGPM. Sur la révision du Système international d'unités (SI)'', 2018.</ref>. Lo cas mei complicat estó lo deu [[quilograma]] qui es d'ara enlà definit a partir de la [[constanta de Planck]]. === Lo desvolopament de la metrologia === {{veire|Metrologia}} Parallèlament a la quista d'unitats universaus, que's desvolopè progressivament ua reflexion sus la mesura era medisha e sus la soa fidabilitat, qui balhè neishença a la [[metrologia]], es a díser a la « sciéncia de la mesura ». Aquera reflexion estó purmèr estimulada per las [[sciéncia|sciéncias]] qui exigivan ua precision grana, en particular l'[[astronomia]] e la [[geodesia]]. En efèit, en repetint las lors observacions, los saberuts constatèn que las mesuras d'ua medisha grandor permetèn pas jamei d'obtiéner exactament lo medish resultat, mes que's dispersavan a l'entorn d'ua valor. Totun, comprenón qu'aqueth fenomèn èra ligat a ua part d'error impossibla a eliminar. Aquò merquè la debuta de tribalhs destinats a caracterizar e a limitar los sons efèits. Lo prumèr tribalh màger dens aqueth maine estó la teoria de las errors, desvolopada enter los sègles XVIII e XIX per [[matematicas|matematicians]] com [[Adrien-Marie Legendre|Legendre]] ([[1752]]-[[1833]]) e [[Carl Friedrich Gauss|Gauss]] ([[1777]]-[[1855]])<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Aimé Fuchs, « Plaidoyer pour la loi normale », ''Pour la Science'',‎ 1995, p. 17.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Bernard Bru, « La courbe de Gauss ou le théorème de Bernoulli raconté aux enfants », ''Mathematics and Social Sciences'', vol. 175, n° 3,‎ 2006, pp. 5-23.</ref>. Aqueras recèrcas permetón d'elaborar metòdes tà tractar las mesuras entecadas d'error, especiaument lo [[metòde deus mendres carrats]]. [[Carl Friedrich Gauss|Gauss]] mostrè egaument que las errors de mesura accidentaus se desparteishen segon ua lei caracteristica, aperada [[lei normau]], representada per ua corba en fòrma de [[campana]]. Aqueras atrunas vadón drin a drin la nòrma tà tractar tots los tipes de mesura [[sciéncia|scientifica]]. La signatura de la Convencion deu Mètre e la creacion deu [[Burèu Internacionau deus Pes e Mesuras]] permetón de pausar las basas de la [[metrologia]] modèrna a partir de la fin deu sègle XIX. Un hialat d'institucions, fondat suus laboratòris nacionaus en carga de la conservacion deus estalons nacionaus, assegurè la coeréncia de las referéncias. Favorizè tanben l'emergéncia de concèptes comuns ([[cadena d'estalonatge]], [[traçabilitat metrologica]], incertitud de mesura, etc.). La metrologia vadó atau ua [[sciéncia]] au còp teorica e practica, essenciau a l'[[industria]], au [[comèrci]] e a la recèrca. == Grandors, unitats e estalons == === Grandors fisicas === {{veire|Grandor fisica}} Ua [[grandor fisica]] es ua proprietat d'un fenomèn, d'un còs o d'ua [[compausat quimic|substància]] qui's pòt mesurar, es a díser exprimir dab un nombre e, sovent, ua unitat. La [[longor]], la [[massa]], la [[durada]], la [[temperatura]] o l'[[intensitat (electricitat)|intensitat]] d'un [[corrent electric]] son exemples de grandors fisicas<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Comité commun pour les guides en métrologie (JCGM), ''Vocabulaire international de métrologie (VIM) : concepts fondamentaux et généraux et termes associés (JCGM 200:2012)'', Sèvres, Bureau international des poids et mesures, 3{{a}} edicion, 2012.</ref>. Lo principi fondamentau de la mesura es de comparar la grandor mesurada a ua grandor de medisha natura adoptada com referéncia. Las grandors shens dimension resultan lo mei sovent deu rapòrt de duas grandors de medisha natura, çò qu'entraina l'anullacion de las unitats. Per exemple, es lo cas de la [[densitat]] qui resulta d'un rapòrt enter duas [[massa volumica|massas volumicas]]. Ua medisha grandor pòt estar exprimida dens diferentas unitats. Per exemple, ua longor de cinc [[mètre]]s es egau a cinc cents centimètres o cinc mila millimètres. Totun, si l'unitat e la valor qui l'acompanha pòden cambiar, la grandor demora identica. Dus tipes de grandors son distinguits. Las grandors escalaras que son entièrament descrivudas per un nombre acompanhat o non d'ua unitat (temperatura, massa, etc.). Las grandors [[vector (matematicas)|vectoriaus]] possedeishen egaument ua direccion e un sens ([[velocitat]], [[fòrça]], etc.). La lor mesura necessita alavetz de determinar ua valor, mes tanben ua orientacion. === Unitats e estalons === Las unitats de mesure son grandors escalaras reaus, definidas e adoptadas per convencion. Permeten de comparar tota grandor de medisha natura tad exprimir lo rapòrt deus dus dab un nombre. Pòden estar definidas a partir de constantas fondamentaus o per d'estalons. Aqueths estalons son la materializacion concrèta d'ua grandor fisica, coneguda dab ua exactitud grana<ref>'''[[francés|(fr)]]''' JCGM - Joint Committee for Guides in Metrology, « Vocabulaire international de métrologie — Concepts fondamentaux et généraux et termes associés (VIM) », 2008.</ref>. Son egaument objèctes materiaus conservats dab suenh. Sèrven de basa a la fabricacion de copias, d'usatge de mei en mei corrent, destinadas aus laboratòris, a l'industria o au comèrci. Aqueras copias son regularament comparadas a estalons de referéncia tà garantir la lor exactitud. En efèit, tà assegurar la comparabilitat de duas mesuras realizadas dens endrets diferents, cau demostrar un rapòrt enter aqueras duas mesuras, dirècte o indirècte, a un medish estalon de referéncia. Aquera exigéncia a miat a l'organizacion d'ua ierarquia deus estalons. A la cima, que's tròban los estalons internacionaus realizats per laboratòris reconeishuts peu BIPM. Puish, vienen los estalons nacionaus, los estalons utilizats peus laboratòris de metrologia acreditats e, fin finau, los estalons utilizats correntament dens la vita quotidiana<ref>Dens los laboratòris avent hòrtas constrentas metrologicas, aqueth principi mia a ua ierarquia intèrna deus estalons. Per exemple, estalons son utilizats tà verificar la conformitat de las balanças cada dia e un estalon especiau es reservat tà verificar los estalons quotidians en cas de dobte.</ref>. === Grandors de basa e grandors derivadas === === Lo Sistèma Internacionau d'Unitats === == Mesura fisica en mecanica classica == En [[mecanica classica]], ua '''mesura fisica''' qu'ei ua valor numeric o [[Magnitud fisica|magnitud]] d'un atribut fisic d'un objècte, coma la [[longor]], la [[capacitat]], lo [[volum]] o la [[massa]], obtenguda per experimentacion e exprimida dens ua escala d'[[Unitat de mesura|unitats]]. Dens lo [[Sistèma Internacional d'Unitats]] pòt èsser lo [[mètre]], lo [[litre]] o lo [[quilograma]]. == Mesura fisica en mecanica quantica == En [[mecanica quantica]], quan mesuran ua grandor fisica (un atribut fisic), que pòden obténguer mei d’un resultat. Que parlan de probabilitat d’obténguer un resultat.   === Los resultats possibles d’ua mesura en fisica quantica === [[Fichièr:Quantificacion de l'energia.png|alt=Valors quantificadas que pòt prénguer los resultats d'ua mesura d'energia. Que son discontinuas (gradèrs).|vinheta|Valors que pòt prénguer los resultats d'ua mesura d'energia. Que son discontinuas (gradèrs).]] A la grandor fisica A, qu’ei associada ua [[Observabla (quantica)|observabla]] Â. Aquera [[Observabla (quantica)|observabla]] que s’escriu per ua matriça de N colomnas e N linhas. Que pòden escríver la matriça dab la fòrma d'ua matriça diagonau. Tots los coeficients de la matriça que son nuls manca los de la diagonala. Que parlan de diagonalisacion. Las valors diagonaus de la matriça que son ditas valors pròprias de l’operator hermician. Que corresponen aus resultats possibles de la mesura fisica. Se i a un nombre finit de valors pròprias, que i a un nombre fenit de resultats possibles. Que dísen los resultats de la mesura que son quantificats. Que vesen ací lo principi de quantificacion : Las mesuras ne pòden pas balhar sonque résultats qui corresponen a las valors pròprias deus operators matematics. Totas las valors ne son pas possiblas. == Annèxas == === Ligams intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Aparelh de mesura]]. * [[Convencion deu Mètre]]. * [[Unitat de mesura]]. * [[Metrotecnia]]. * [[Metrologia]]. * [[Magnitud fisica]]. * [[Sistèma Internacional d'Unitats]]. * [[Teoria de la mesura]]. * [[Postulats de la fisica quantica]]. </div> === Bibliografia === * '''[[francés|(fr)]]''' Le Système international d'unités - Brochure 9, Bureau international des poids et mesures, 2019. === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> [[Categoria:Metrologia|*]] 3d25rugowoxilvu38f5d1gh3if5halp 2512343 2512342 2026-11-06T06:07:10Z Nicolas Eynaud 6858 /* Ligams intèrnes */ 2512343 wikitext text/x-wiki {{1000 fondamentals}} {{Dialècte Gascon}} [[Fichièr:Standard_kilogram,_2.jpg|thumb|Patron del quilograma estandard]] La '''mesura fisica''' qu'ei l'accion de determinar la o las valors d'ua grandor (longor, capacitat, etc.), per comparason dab ua grandor constanta de medisha espècia presa coma tèrme de referéncia (etalon o unitat). == Istòria == === Las mesuras ancianas === L'existéncia de preocupacions ligadas a questions de mesura es atestada tanlèu l'[[escritura]] apareishuda dens maines variats com lo [[comèrci]], l'[[agricultura]], la construccion o l'[[astronomia]]. Atau, las prumèras [[civilizacion]]s devón s'acordar sus sistèmas d'unitats tà, au minimom, mesurar las [[longor]]s, las [[aira|susfàcias]], los [[volum|volumes]], las [[massa]]s e lo [[temps]]. Aqueras unitats ancianas èran sovent d'origina antropometrica, es a díser fondadas sus las [[anatomia|dimensions deu còs uman]] com lo [[pè (unitat)|pè]], la [[cobdada (unitat)|cobdada]] o lo [[poç (unitat)|poç]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Roope O. Kaaronen, Mikael A. Manninen e Jussi T. Eronen, « Body-based units of measure in cultural evolution », ''Science'', vol. 380, n° 6648, 2023, pp. 948-954.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Robert R. Crease, ''World in the balance: The historic quest for an absolute system of measurement'', WW Norton & Company, 2011.</ref>. Autas unitats hasèvan referéncia a objèctes o a practicas correntas, disponiblas suu pic e intuitivas. Per exemple, estón sovent utilizadas la quantitat de [[gran]] contenguda dens un recipient o la susfàcia lauradissa en un periòde determinat ([[jorn]], [[setmana]], [[sason]], etc.)<ref>Per exemple, l'[[acre (unitat)|acre]], plan utilizada dens los país anglosaxons, correspon probablament a la susfàcia lauradissa en un dia per un atelatge de dus bueus (Ronald Edward Zupko, ''A Dictionary of Weights and Measures for the British Isles: The Middle Ages to the Twentieth Century'', American Philosophical Society, 1985, p. 2).</ref>. Totun, aquera comoditat avèva un defaut grèu. En efèit, en l'abséncia d'uniformitat, las unitats variavan enter las regions e las [[vila]]s e, a còps, segon la natura de la mercaderia mesurada. En mei, ua medisha denominacion podèva designar valors diferentas segon los lòcs, fenomèn enqüèra plan vededer dab lo [[Sistèma Imperiau]]<ref>Per exemple, dens aqueth sistèma, lo tèrme gallon pòt designar lo gallon imperiau (4,546 09 L), lo gallon american (3,785 411 784 L) o lo gallon american sec (4,404 883 770 86 L).</ref>. Aquò complicava los escambis, èra ua hont de confusion e podèva favorizar los abús o las fraudas. Tà limitar aqueras dificultats, las autoritats ensagèn lèu de fixar de referéncias e mantua [[civilizacion]], en [[Mesopotamia]], en [[Egipte Antic|Egipte]] o dens lo [[Mar Mediterranèa|monde mediterranèu]], definín estalons conservats dens lòcs publics o [[religions|religiós]]. Sistèmas de susvelhança estón tanben creats com los [[esclavatge|esclaus]] publics [[Atenas|atenians]] en carga deu contròle de las [[moneda|monedas]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Paulin Ismard, ''La Démocratie contre les experts, Les esclaves publics en Grèce ancienne'', Seuil, 2015.</ref>. Totun, aqueras temptativas d'uniformizacion demorèn limitadas dens la lor portada [[geografia|geografica]] e la diversitat de las unitats persistí dinc a l'epòca modèrna. === Lo sistèma metric e l'unificacion === [[Fichièr:Metric standards Rijksmuseum.jpg|thumb|right|Estalons deu sistèma metric realizats en [[1799]].]] {{veire|Sistèma metric}} La responsa mei decisiva au problèma de la diversitat de las unitats de mesura vienó de la [[Revolucion Francesa]]. En efèit, a la fin deu sègle XVIII, [[França]] comptava ua multitud d'unitats locaus e la volontat d'unificar lo sistèma deus pes e mesuras rejunhó l'ideau [[egalitat|egalitari]] e [[racionalisme|racionalista]] deu movement revolucionari. En [[1790]], l'[[Assemblada Nacionau]] carguè atau l'[[Acadèmia de las Sciéncias]] de concéber un sistèma d'unitats navèth, coherent e [[Universalisme|universau]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Suzanne Débarbat e Terry Quinn, « Les origines du système métrique en France et la Convention du mètre de 1875, qui a ouvert la voie au Système international d'unités et à sa révision de 2018 », ''Comptes rendus - Physique'', vol. 20, n° 1-2,‎ 2018, pp. 6-21.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Georges Lacour-Gayet (pref. François Furet), ''Talleyrand'', Payot, 1990, p. 130.</ref>. L'ambicion èra de rómper dab las unitats antropometricas e arbitràrias en fondant las unitats navèras sus grandors tiradas de la natura. L'utilizacion de la natura com supòrt de las definicions èra ua innovacion importanta pr'amor que permetè d'afirmar lo caractèr universau de las unitats en los destacant deus particularismes [[nacion|nacionaus]]. Lo [[mètre]] estó atau definit com la dètz-milionau partida deu quart deu [[meridian]] [[Tèrra|terrèstre]], e ua expedicion estó organizada tà mesurar dab precision un arc d'aqueth meridian<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Guillaume Bigourdan, ''Le système métrique des poids et mesures. Son établissement et sa propagation graduelle, avec l'histoire des opérations qui ont servi à déterminer le mètre et le kilogramme'', París, Gauthier-Villars, 1901, 506 p.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Jean-Jacques Levallois, ''Mesurer la terre : 300 ans de géodésie française'', París, Presses de l’Ecole nationale des ponts et chaussées, 1988, 389 p.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Jean-Baptiste Delambre e Pierre Méchain, ''Base du système métrique décimal, ou Mesure de l'arc du méridien compris entre les parallèles de Dunkerque et Barcelone'', París, 1806-1810.</ref>. L'unitat de [[massa]], lo [[quilograma]], estó restacada a la massa d'un volume d'[[aiga]] determinat<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Charles-Maurice de Talleyrand-Périgord, « Discours non prononcé de M. de Talleyrand, évêque d'Autun, sur les poids et mesures, en annexe de la séance du 9 mars 1790 », dens ''Archives Parlementaires de 1787 à 1860 - Première série (1787-1799), t. XII : Du 2 mars au 14 avril 1790'', París, Librairie Administrative P. Dupont, 1881, pp. 104-108.</ref>. Ua auta evolucion màger estó de basar lo sistèma navèth suu [[sistèma decimau]], ua proposicion formulada peu purmèr còp peu [[matematicas|matematician]] [[Simon Stevin]] ([[1548]]-[[1620]]) e represa per mantua figura intellectuau deus sègles seguents com [[Joan Lo Redon d'Alembert|d'Alembert]] ([[1717]]-[[1783]])<ref>'''[[neerlandés|(nl)]]''' Simon Stevin, ''De Thiende'', Christoffel Plantijn, 1585.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' René Taton, Myriana Ilic, Danielle Fauque e Robert Halleux, « La tentative de Stevin pour la décimalisation de la métrologie », ''Cahiers de métrologie'', n° 1,‎ 1983, pp. 5-19.</ref>. L'interès de la basa decimau èra de simplificar considerablament los calculs per rapòrt a las subdivisions irregularas precedentament en vigor. Estalons materiaus, lo mètre e lo quilograma deus Archius, estón fabricats tà servir de referéncia o tà presentar las unitats a la populacion<ref>Exemples d'aqueths estalons populars son los mètres installats dens París per la [[Convencion Nacionala|Convencion]]. Dus son enqüèra vededers [[plaça Vendôme]] e [[carrèra Vaugirard]].</ref>. L'adopcion deu [[sistèma metric]] estó dificila e la soa difusion, en [[França]] puish dens lo monde, estó progressiva. Totun, en [[1875]], la [[Convencion deu Mètre]], signada per mantun país, establí oficiaument ua [[Burèu Internacionau dei Pes e Mesuras|organizacion internacionau]] cargada de velhar a l'uniformitat de las mesuras, consacrant lo caractèr d'ara enlà mondiau d'aquera enterpresa. Drin a drin, maugrat resisténcias a còps importantas e la longa persisténcia de las unitats popularas dens la vita vitanta, permetó de crear e d'adoptar unitats comunas<ref>Dens lo cas de França, lo sistèma metric estó fin finau impausat per ua lei en 1837 (Jacques Boyer, « Le centenaire du système métrique. », ''Revue encyclopédique : recueil documentaire universel et illustré'', Larousse,‎ 1899, p. 848).</ref><ref>Dens la rèsta deu monde, país com Portugau, los País Baish, Espanha o Grècia adoptèn, formaument o non, lo sistèma metric enter [[1810]] e [[1840]]. A partir de [[1850]], las [[exposicion universala|exposicions universaus]] joguèn un ròtle important dens la difusion deu sistèma hòra d'Euròpa. La convencion deu Mètre permetó d'obtiéner conversions importantas, mes a còps tardivas : Alemanha en [[1871]], Russia en [[1918]], China en [[1929]], Índia en [[1956]], Reiaume Unit en [[1965]], etc.</ref>. === Las definicions modèrnas === [[Fichièr:Relations between New SI units definitions.svg|thumb|right|Representacion de las sèt unitats de basa deu Sistèma Internacionau e de las sèt constantas fondamentaus permetent de'us definir.]] {{veire|Sistèma Internacionau d'Unitats}} Au sègle XX, l'enterpresa d'unificacion que's perseguí dab l'adopcion oficiau deu [[Sistèma Internacionau d'Unitats]] (SI) en [[1960]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' ''Le Système international d'unités - Brochure 9'', Bureau international des poids et mesures, 2019, p. 102.</ref>. Organizant l'ensemble de las unitats a l'entorn d'un nombre petit d'unitats de basa, lo SI vadó la referéncia mondiau de la mesura [[sciéncia|scientifica]] e [[Tecnica|tecnica]]. En parallèl, las definicions de las unitats evoluèn de faiçon importanta. En efèit, los estalons materiaus, com lo mètre o lo quilograma deus Archius, presentavan l'inconvenient d'estar objèctes fisics somés a ua lenta degradacion, a variacions imperceptiblas o a accidents de manipulacion. Estó donc decidit de tornar definir las unitats a partir de fenomèns [[natura|naturaus]] reproductibles. Per exemple, en [[1960]], lo mètre estó definit a partir de la longor d'ua [[electromagnetisme|radiacion]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Guilhem Gallot, « L'interféromètre de Fabry-Pérot », ''Bulletin de la Sabix (société des amis de la bibliothèque et de l'histoire de l'École Polytechnique)'', París, vol. 18,‎ 1997, pp. 63-67.</ref>. Puish, en [[1983]], ua definicion navèra, basada sus la velocitat de la [[lutz]], entrè en vigor. En [[2019]], aqueras transformacions abotín a l'adopcion de definicions fondadas sus de constantas fondamentaus de la [[fisica]] per totas las unitats de basa deu SI<ref>'''[[francés|(fr)]]''' ''Résolution 1 de la 26e CGPM. Sur la révision du Système international d'unités (SI)'', 2018.</ref>. Lo cas mei complicat estó lo deu [[quilograma]] qui es d'ara enlà definit a partir de la [[constanta de Planck]]. === Lo desvolopament de la metrologia === {{veire|Metrologia}} Parallèlament a la quista d'unitats universaus, que's desvolopè progressivament ua reflexion sus la mesura era medisha e sus la soa fidabilitat, qui balhè neishença a la [[metrologia]], es a díser a la « sciéncia de la mesura ». Aquera reflexion estó purmèr estimulada per las [[sciéncia|sciéncias]] qui exigivan ua precision grana, en particular l'[[astronomia]] e la [[geodesia]]. En efèit, en repetint las lors observacions, los saberuts constatèn que las mesuras d'ua medisha grandor permetèn pas jamei d'obtiéner exactament lo medish resultat, mes que's dispersavan a l'entorn d'ua valor. Totun, comprenón qu'aqueth fenomèn èra ligat a ua part d'error impossibla a eliminar. Aquò merquè la debuta de tribalhs destinats a caracterizar e a limitar los sons efèits. Lo prumèr tribalh màger dens aqueth maine estó la teoria de las errors, desvolopada enter los sègles XVIII e XIX per [[matematicas|matematicians]] com [[Adrien-Marie Legendre|Legendre]] ([[1752]]-[[1833]]) e [[Carl Friedrich Gauss|Gauss]] ([[1777]]-[[1855]])<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Aimé Fuchs, « Plaidoyer pour la loi normale », ''Pour la Science'',‎ 1995, p. 17.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Bernard Bru, « La courbe de Gauss ou le théorème de Bernoulli raconté aux enfants », ''Mathematics and Social Sciences'', vol. 175, n° 3,‎ 2006, pp. 5-23.</ref>. Aqueras recèrcas permetón d'elaborar metòdes tà tractar las mesuras entecadas d'error, especiaument lo [[metòde deus mendres carrats]]. [[Carl Friedrich Gauss|Gauss]] mostrè egaument que las errors de mesura accidentaus se desparteishen segon ua lei caracteristica, aperada [[lei normau]], representada per ua corba en fòrma de [[campana]]. Aqueras atrunas vadón drin a drin la nòrma tà tractar tots los tipes de mesura [[sciéncia|scientifica]]. La signatura de la Convencion deu Mètre e la creacion deu [[Burèu Internacionau deus Pes e Mesuras]] permetón de pausar las basas de la [[metrologia]] modèrna a partir de la fin deu sègle XIX. Un hialat d'institucions, fondat suus laboratòris nacionaus en carga de la conservacion deus estalons nacionaus, assegurè la coeréncia de las referéncias. Favorizè tanben l'emergéncia de concèptes comuns ([[cadena d'estalonatge]], [[traçabilitat metrologica]], incertitud de mesura, etc.). La metrologia vadó atau ua [[sciéncia]] au còp teorica e practica, essenciau a l'[[industria]], au [[comèrci]] e a la recèrca. == Grandors, unitats e estalons == === Grandors fisicas === {{veire|Grandor fisica}} Ua [[grandor fisica]] es ua proprietat d'un fenomèn, d'un còs o d'ua [[compausat quimic|substància]] qui's pòt mesurar, es a díser exprimir dab un nombre e, sovent, ua unitat. La [[longor]], la [[massa]], la [[durada]], la [[temperatura]] o l'[[intensitat (electricitat)|intensitat]] d'un [[corrent electric]] son exemples de grandors fisicas<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Comité commun pour les guides en métrologie (JCGM), ''Vocabulaire international de métrologie (VIM) : concepts fondamentaux et généraux et termes associés (JCGM 200:2012)'', Sèvres, Bureau international des poids et mesures, 3{{a}} edicion, 2012.</ref>. Lo principi fondamentau de la mesura es de comparar la grandor mesurada a ua grandor de medisha natura adoptada com referéncia. Las grandors shens dimension resultan lo mei sovent deu rapòrt de duas grandors de medisha natura, çò qu'entraina l'anullacion de las unitats. Per exemple, es lo cas de la [[densitat]] qui resulta d'un rapòrt enter duas [[massa volumica|massas volumicas]]. Ua medisha grandor pòt estar exprimida dens diferentas unitats. Per exemple, ua longor de cinc [[mètre]]s es egau a cinc cents centimètres o cinc mila millimètres. Totun, si l'unitat e la valor qui l'acompanha pòden cambiar, la grandor demora identica. Dus tipes de grandors son distinguits. Las grandors escalaras que son entièrament descrivudas per un nombre acompanhat o non d'ua unitat (temperatura, massa, etc.). Las grandors [[vector (matematicas)|vectoriaus]] possedeishen egaument ua direccion e un sens ([[velocitat]], [[fòrça]], etc.). La lor mesura necessita alavetz de determinar ua valor, mes tanben ua orientacion. === Unitats e estalons === Las unitats de mesure son grandors escalaras reaus, definidas e adoptadas per convencion. Permeten de comparar tota grandor de medisha natura tad exprimir lo rapòrt deus dus dab un nombre. Pòden estar definidas a partir de constantas fondamentaus o per d'estalons. Aqueths estalons son la materializacion concrèta d'ua grandor fisica, coneguda dab ua exactitud grana<ref>'''[[francés|(fr)]]''' JCGM - Joint Committee for Guides in Metrology, « Vocabulaire international de métrologie — Concepts fondamentaux et généraux et termes associés (VIM) », 2008.</ref>. Son egaument objèctes materiaus conservats dab suenh. Sèrven de basa a la fabricacion de copias, d'usatge de mei en mei corrent, destinadas aus laboratòris, a l'industria o au comèrci. Aqueras copias son regularament comparadas a estalons de referéncia tà garantir la lor exactitud. En efèit, tà assegurar la comparabilitat de duas mesuras realizadas dens endrets diferents, cau demostrar un rapòrt enter aqueras duas mesuras, dirècte o indirècte, a un medish estalon de referéncia. Aquera exigéncia a miat a l'organizacion d'ua ierarquia deus estalons. A la cima, que's tròban los estalons internacionaus realizats per laboratòris reconeishuts peu BIPM. Puish, vienen los estalons nacionaus, los estalons utilizats peus laboratòris de metrologia acreditats e, fin finau, los estalons utilizats correntament dens la vita quotidiana<ref>Dens los laboratòris avent hòrtas constrentas metrologicas, aqueth principi mia a ua ierarquia intèrna deus estalons. Per exemple, estalons son utilizats tà verificar la conformitat de las balanças cada dia e un estalon especiau es reservat tà verificar los estalons quotidians en cas de dobte.</ref>. === Grandors de basa e grandors derivadas === === Lo Sistèma Internacionau d'Unitats === == Mesura fisica en mecanica classica == En [[mecanica classica]], ua '''mesura fisica''' qu'ei ua valor numeric o [[Magnitud fisica|magnitud]] d'un atribut fisic d'un objècte, coma la [[longor]], la [[capacitat]], lo [[volum]] o la [[massa]], obtenguda per experimentacion e exprimida dens ua escala d'[[Unitat de mesura|unitats]]. Dens lo [[Sistèma Internacional d'Unitats]] pòt èsser lo [[mètre]], lo [[litre]] o lo [[quilograma]]. == Mesura fisica en mecanica quantica == En [[mecanica quantica]], quan mesuran ua grandor fisica (un atribut fisic), que pòden obténguer mei d’un resultat. Que parlan de probabilitat d’obténguer un resultat.   === Los resultats possibles d’ua mesura en fisica quantica === [[Fichièr:Quantificacion de l'energia.png|alt=Valors quantificadas que pòt prénguer los resultats d'ua mesura d'energia. Que son discontinuas (gradèrs).|vinheta|Valors que pòt prénguer los resultats d'ua mesura d'energia. Que son discontinuas (gradèrs).]] A la grandor fisica A, qu’ei associada ua [[Observabla (quantica)|observabla]] Â. Aquera [[Observabla (quantica)|observabla]] que s’escriu per ua matriça de N colomnas e N linhas. Que pòden escríver la matriça dab la fòrma d'ua matriça diagonau. Tots los coeficients de la matriça que son nuls manca los de la diagonala. Que parlan de diagonalisacion. Las valors diagonaus de la matriça que son ditas valors pròprias de l’operator hermician. Que corresponen aus resultats possibles de la mesura fisica. Se i a un nombre finit de valors pròprias, que i a un nombre fenit de resultats possibles. Que dísen los resultats de la mesura que son quantificats. Que vesen ací lo principi de quantificacion : Las mesuras ne pòden pas balhar sonque résultats qui corresponen a las valors pròprias deus operators matematics. Totas las valors ne son pas possiblas. == Annèxas == === Ligams intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Aparelh de mesura]]. * [[Convencion deu Mètre]]. * [[Estalon]]. * [[Metrotecnia]]. * [[Metrologia]]. * [[Magnitud fisica]]. * [[Postulats de la fisica quantica]]. * [[Sistèma Internacional d'Unitats]]. * [[Teoria de la mesura]]. * [[Unitat de mesura]]. </div> === Bibliografia === * '''[[francés|(fr)]]''' Le Système international d'unités - Brochure 9, Bureau international des poids et mesures, 2019. === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> [[Categoria:Metrologia|*]] sp2pv5is7u32kfo37pm0hnv63fntpwg 0 76159 2512381 2493842 2026-11-06T10:02:33Z DianaLluna 5817 2512381 wikitext text/x-wiki {{Omon|Aragon|Reialme d'Aragon}} {{Infobox Ancian país | annada debuta = 1137 | annada fin = 1715 | status = Monarquia compausada | lengas = {{Br entradas separadas|[[Aragonés]]|[[Catalan]]|[[Italian]]|[[Latin]]}} | govèrn = [[Feudalisme]] | capitala = [[Saragossa]] {{·}} [[Montson]] {{·}} [[Barcelona]] | moneda = [[Ducat]] | p1 = [[Reialme d'Aragon]] | p2 = [[Comtat de Barcelona]] | p3 = [[Comtat de Rosselhon]] | s1 = [[Reforma Borbonica]] | s2 = [[Reialme de Nàpols]] | s3 = [[Reialme de Sicília]] | s4 = [[Província de Rosselhon|Rosselhon]] | part_de = {{Br entradas separadas|[[Espanha]]|[[França]]|[[Itàlia]]}} }} [[File:Armas de Aragón con timbre de corona real abierta.svg|thumb|left|100px|Armas de la corona d'Aragon]] [[File:Corona aragonum - corona d'aragón - corona d'aragó.jpg|thumb|right|300px|Expansion de la Corona d'Aragon en 1385]] La '''Corona d'Aragon''' (en [[aragonés]]: ''Corona d'Aragón'', en [[catalan]] ''Corona d'Aragó'') foguèt un ensemble de territòris qu'èran jos la jurisdiccion del [[rei d'Aragon]] entre [[1137]] e [[1715]]. Aqueste ensemble territorial èra format inicialament pel [[reialme d'Aragon]] e lo [[comtat de Barcelona]]. Sa naissença foguèt lo fruch de l'union dinastica del maridatge entre lo comte [[Ramon Berenguièr IV de Barcelona]] e la reina [[Peironela d'Aragon]] en [[1137]], que donèron en eiretatge sos territòris e títols al seu filh e successor comun, [[Anfós lo Cast]], primièr rei d'Aragon e comte de Barcelona ([[1164]]). L'estructuracion politica de l'ensemble territorial transcendèt l'union dinastica iniciala e s'organizèt coma una [[Federacion|federacion d'estats]] medievals, respectant las singularitats de cada territòri e i desvolopant d'estructuras politicas equivalentas e similaras entre elas: [[Corts]], [[Generalitat|Generalitats]] e [[Constitucions]]. Menavan una politica exteriora comuna e la diversitat dels estats convergissiá en la figura unitària dels sobeirans de l'[[Lista dels sobeirans d'Aragon|Ostal d'Aragon]].<ref name="ferransoldevila">[[Ferran Soldevila]]: [http://books.google.es/books?id=RuRpE4cN-loC&lpg=PA158&ots=AGDhnFMGfe&dq=sant%20sepulcre%20patriarca%20guillem&hl=ca&pg=PA161#v=onepage&q=&f=false Història de Catalunya, Volum 1, cap. VII], pàg. 161 {{Citacion|L'Ostal de Barcelona foguèt designat, e mai pels quites catalans, amb lo nom d'Ostal d'Aragon}}</ref> ==Vejatz tanben== *[[Lista dels sobeirans d'Aragon]] ==Referéncias== <references /> [[Categoria:Corona d'Aragon]] etz1eiro3mhmalcf1a6ng3fencakp27 0 102316 2512386 2422692 2026-11-06T10:16:51Z Sovenhic 36254 forma, non pas fòrma, vejatz Alibèrt 2512386 wikitext text/x-wiki {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Sant Andiòu ? | nom2 = ''Saint-Andéol'' | imatge = cap | descripcion = | lògo = cap | escut = | escais = | region ist = {{Daufinat}}<br/>{{Occitània}} | parçan = | arrondiment = [[Arrondiment de Grenoble|Grenoble]] | canton = [[Canton de Monastièr de Clarmont|Monastièr de Clarmont]] | insee = 38355 | cp = 38650 | cònsol = Saulnier Solange | mandat = [[2008]]-[[2014]] | gentilici = ''Saint-Andéolous'' (en [[francés]]) | latitud = 44.9619444444 | longitud = 5.55305555556 | alt mej = | alt mini = 792 | alt maxi = 2087 | sitweb = | km² = 30 |}} '''Sant Andiòu''' (''Saint-Andéol'' en [[francés]]) es una [[comuna francesa|comuna]] [[Occitània|occitana]] dau [[Daufinat]], situaa dins lo [[departaments franceses|departament]] d'[[Isèra (departament)|Isèra]] e la [[regions francesas|region]] d’[[Auvèrnhe Ròse Aups|Auvèrnhe-Ròse-Aups]], <small>ancianament de [[Ròse-Aups]]</small>. ==Toponimia== La forma autentica sembla èsser ''Sant Andiòu'' e non ''Sant Andeòu''<ref>Toponimia Occitana ([[Institut d'Estudis Occitans]]) : IEO_BdTopoc : <nowiki>http://bdtopoc.org</nowiki></ref>, forma probablament imaginària, coma sovent sus aqueu site. ==Geografia== Situat al còr del balcon èst del Vercòrs, lo territòri d'aquela municipalitat fa partida del [[Parc natural regional del Vercòrs]]. === Comunas vesinas === <div style="position: relative; float:left; 450px; line-height:80%; width:35em;"> [[Fichièr:Blank map.svg|400px|left||Distanças e posicion relativa]] {{Image label|x=0.490|y=0.495|scale=400|text=[[Fichièr:Map pointer black.svg|20px|Saint-Andéol|]] '''Saint-Andéol'''}} {{Image label|x=0.623191651056|y=0.419489654405|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 279 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Château-Bernard]] <br/>(2,3 km)}}}} {{Image label|x=0.676407991461|y=0.544105571179|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 254 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Saint-Guillaume (Isèra)|Saint-Guillaume]] <br/>(2,8 km)}}}} {{Image label|x=0.82359675786|y=0.418196809159|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 339 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Miribel-Lanchâtre]] <br/>(5,5 km)}}}} {{Image label|x=0.582343844783|y=0.891959296627|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 370 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Gresa de Vercòrs]] <br/>(6,7 km)}}}} {{Image label|x=0.860275859081|y=0.716067047948|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 277 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Saint-Paul-lès-Monestier]] <br/>(6,9 km)}}}} {{Image label|x=0.965474896702|y=0.492457056551|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 222 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Avinhonet]] <br/>(7,7 km)}}}} {{Image label|x=0.370670852044|y=0.0747766287723|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 364 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Corrençon-en-Vercors]] <br/>(7,8 km)}}}} </div><br clear=left> == Istòria == {{...}} == Administracion == {{ElegitDebuta|insee= 38355 |Títol= Lista deus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat= Saulnier Solange|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} == Demografia == {{Demografia |insee= 38355 |1793=226 |1800=209 |1806=255 |1821=200 |1831=200 |1836=227 |1841=250 |1846=257 |1851=273 |1856=265 |1861=267 |1866=236 |1872=219 |1876=223 |1881=214 |1886=221 |1891=191 |1896=180 |1901=159 |1906=134 |1911=142 |1921=86 |1926=89 |1931=95 |1936=98 |1946=73 |1954=86 |1962=70 |1968=53 |1975=68 |1982=66 |1990=92 |1999=123 |2004= |2005= |2006=115 |2007=114 |2008=115 |2009=110 |cassini=30346 |senscomptesdobles=1962}} ==Luòcs e monuments== ==Personalitats ligadas amb la comuna== ==Veire tanben== ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Multibendèl|Portal Daufinat|Portal Occitània}} {{Comunas de| insee = 38128}} [[Categoria:Comuna occitana dau Daufinat]] [[Categoria:Comuna d'Isèra]] 135vy4r7jxl6o0sza37erev3vqt1so1 0 102542 2512394 2290728 2026-11-06T10:23:01Z Sovenhic 36254 forma, non pas fòrma, vejatz Alibèrt 2512394 wikitext text/x-wiki {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Lorsèira | nom2 = ''Lorcières'' | imatge = Lorcières.jpg | descripcion = La gleisa de Sant Sebastian | lògo = | escut = | escais = | region ist = {{Auvèrnhe}} | parçan = | region = [[Auvèrnhe Ròse Aups]], <small>ancianament d'[[Auvèrnhe (region)|Auvèrnhe]]</small> | departament = {{Cantal}} | arrondiment= [[Arrondiment de Sant Flor|Sant Flor]] | canton= [[Nòvaglèisa]], <small>ancianament de [[Canton de Ruenas de Marjarida|Runas]]</small> | intercom = CC de Sant Flor Comunautat 200 066 660 | insee = 15107 | cp = 15320 | cònsol = Joël Brun | mandat = [[2014]]-[[2020]] | gentilici = | longitud = 3.2747 | latitud = 44.9583 | alt mej = | alt mini = 760 | alt maxi = 1341 | km² = 21.82 |}} '''Lorsèira''' (''Lorcières'' en [[francés]]) es una [[Comuna francesa|comuna]] [[Auvèrnhe|auvernhata]], situada dins lo [[departaments franceses|departament]] del [[Cantal (departament)|Cantal]] e la [[regions francesas|region]] d'[[Auvèrnhe Ròse Aups]], <small>ancianament d'[[Auvèrnhe (region)|Auvèrnhe]]</small>. ==Geografia== ===Comunas vesinas=== <div style="position: relative; float:left; width:450px;"> [[Fichièr:Blank map.svg|400px|left||Distanças e posicion relativa]] {{Image label|x=0.506|y=0.495|scale=400|text=[[Fichièr:Map pointer black.svg|20px|Lorseira]]'''Lorsèira'''}} {{Image label|x=0.524518950151|y=0.327168861559|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 242 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Clavèiras]] (3,1km)}}}} {{Image label|x=0.670872819277|y=0.686573088386|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 71 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Julhanjas]] (4,0km)}}}} {{Image label|x=0.278472371514|y=0.516289803837|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 182 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Chalalher|Chalaier]] (4,1km)}}}} {{Image label|x=0.433255885949|y=0.734898046741|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 66 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Chaulhac]] (4,1km)}}}} {{Image label|x=0.222776173129|y=0.661656449947|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 410 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Lobaressa (Cantal)|Lobaressa]] (5,7km)}}}} {{Image label|x=0.276237478821|y=0.211480035049|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|8px|Comuna amb 638 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Ruenas de Marjarida|Runas]] (6,5km)}}}} {{Image label|x=0.820294932534|y=0.772808424826|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 130 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Sent Privat del Fau]] (6,9km)}}}} {{Image label|x=0.461671330362|y=0.94774188874|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|8px|Comuna amb 537 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Aubaret]] (7,6km)}}}} </div>{{clear|left}} ===Perimètre del territòri=== {{Communes limitrophes | commune = Lorsèira | nord = [[Clavèiras]] | nord-est = [[Auvers]] ? <br /><small>([[Naut Léger]])</small> | est = | sud-est = [[Julhanjas]] <br /><small>([[Losera (departament)|Losera]])</small> | sud = | sud-ouest = [[Chaulhac]] <br /><small>([[Losera (departament)|Losera]])</small> | ouest = [[Chalalher|Chalaier]] | nord-ouest = }} ==Toponimia== Las formas ancianas son, per luòc: *'''Lorsèira''' - ''In Valle Orseria'' en [[900]]; ''Valorseyra'' al [[sègle XIV]]; ''Lorcière'' (en francés) en [[1504]].<br>Lo nom ven delh latin ''vallis'', « val » e de ''orsaria'' : « la val dels ors ». La forma anciana èra ''*Valorseira'', que siaguèt comprés coma ''*vas Lorsèira'', çò qu'explica l'aferèsi <ref>IEO Cantal, Communes Cantal.xls.pdf</ref>. La prononciacion, notada a Lorsèira e a [[Chalalher|Chalaier]], es [lur'sɛjrə] o [lu'sɛjrə] (pusleu que [- sejrə], çò sembla) <ref name="enquèsta Sivadon, abrial 2018">enquèsta Sivadon, abrial 2018</ref>. Chal doncas escriure ''Lorsèira'' (pas ''L'Orsèira'', perqué dins ''(Va)lorsèira'', ''l'' es pas un article). *''Chalelles'' (nom fr) - ''Chaleyres'' en [[1494]]; ''Châlelle'', ''Chaleyles'' en [[1760]]; ''Chaleles'' en [[1763]]; ''Chaleilhes'' en [[1784]], ''Chalelles'' al sègle XVIII sus la [[mapa de Cassini]]<ref>http://archives.cantal.fr/ark:/16075/a011351496855yiTDnM</ref>.<br>La prononciacion es [tʃa'rɛlə] (al borg e al vialatge) <ref name="enquèsta Sivadon, abrial 2018"/>. La forma de 1494 laissa a chausir entre doàs solucions : o lo nom es un diminutiu de [[Chalalher|Chalaier]], o la forma de 1494 es influenciada pel nom del vilatge près. La prumèira solucion es versemblabla, mas supausa una certana evolucion fonetica : ''*Chalèiras'' > ''*Charèiras'' > ''*Charèilas'' (dissimilacion, cf. ''Chaleyles'' en 1760) > ''Charèlas''. Notem pasmens que la forma de 1494 es donada tanben, probablament a tòrt, per [[Chalalher]]. ''S'' finala es benleu imaginària. Grafia ''Chalèla'' ? ''Charèla'' (las doàs ''l'' segon pas la meima règla e chal pas forçar lo legeire a faire a las davinalhas). ==Istòria== ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 15107 |Títol= Lista delhs cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= març [[2014]] |Fin= 2020 |Identitat=Joël Brun |Partit= divèrs dreita |Qualitat= agricultor }} {{Elegit |Debuta= març [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat= Georges Pichot|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= Michel Souton |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * Davant la reforma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna èra delh canton de [[Ruenas de Marjarida]]; es ara delh canton de [[Nòvaglèisa]]. ==Demografia== {{Demografia |insee= 15107 |1793=701 |1800=662 |1806=711 |1821=742 |1831=748 |1836=718 |1841=684 |1846=685 |1851=720 |1856=721 |1861=669 |1866=625 |1872=602 |1876=658 |1881=680 |1886=605 |1891=605 |1896=623 |1901=595 |1906=558 |1911=514 |1921=501 |1926=465 |1931=462 |1936=440 |1946=429 |1954=366 |1962= 385 |1968= 330 |1975= 271 |1982= 259 |1990= 263 |1999= 222 |2004= |2005=211 |2006= |2007= 205 |2008= |2009= |2010=187 |2015=175 |cassini=20010 |senscomptesdobles=1962}} ==Luòcs e monuments== ==Personalitats ligadas amb la comuna== ==Veire tanben== ==Ligams extèrnes== ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Portal Auvèrnhe}} {{Comunas de| insee = 15107 }} [[Categoria:Comuna d'Auvèrnhe (Occitània)]] [[Categoria:Comuna de Cantal]] aljrcchec6vbbxbp33iqtrvx4llm8o3 0 103940 2512398 2508136 2026-11-06T10:25:41Z Sovenhic 36254 forma, non pas fòrma, vejatz Alibèrt 2512398 wikitext text/x-wiki {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Cotoras | nom2 = ''Couthures-sur-Garonne'' | imatge = Couthures-sur-Garonne_Bords_de_Garonne.jpg | descripcion = En riba de Garòna. | lògo = cap | escut = | escais = | region ist = {{Gasconha}}<br/> [[Vasadés]] | parçan = | region = [[Navèra Aquitània]] | departament = {{Òut e Garona}} | arrondiment = [[Arrondiment de Marmanda|Marmanda]] | canton = Marmanda-1 ([[Canton de Milhan|Milhan]] avant 2015) | intercom = [[Vath de Garòna Aglomeracion]] | insee = 47074 | cp = 47180 | cònsol = Jean-Michel Moreau | mandat = [[2020]]-[[2026]] | gentilici = | latitud = 44.5144 | longitud = 0.0792 | alt mini = 12 | alt mej = | alt maxi = 22 | km² = 6.98 |}} '''Cotoras'''<ref name="top">[https://web.archive.org/web/20160304030713/http://www.ieo-oc.org/IMG/pdf/Actes_2007-3-Comment_faire_une_recherche_toponymique.pdf]</ref> o '''Coturas de Garòna''' <ref name=bf>Bénédicte Boyrie-Fénié, ''Dictionnaire toponymique des communes. Lot-et-Garonne'', ed. CAIRN e Institut Occitan, Pau, 2012, p. 100-101</ref> (''Couthures-sur-Garonne'' en [[francés]]) es ua [[Comuna francesa|comuna]] [[Gasconha|gascona]] de [[Vasadés]] <ref>https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k9616679v/f159.item.zoom</ref>, situada dens lo [[departaments franceses|departament]] d'[[Òut e Garona]] e la [[regions francesas|region]] de [[Navèra Aquitània]], <small>ancianament d'[[Aquitània (region)|Aquitània]]</small>. ==Geografia== {{...}} [[Imatge:Map commune FR insee code 47074.png|vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.]] ==Toponimia== Lo nom es atestat en latin ''de Culturis'' en 1165 <ref name=bf/>. Lo toponim es prononciat [ku’turəs] dens la comuna, [ku’tyrəs] hòra, forma sostenguda peu francés<ref name = top/> e conservacion de la forma anciana a distància, l'innovacionacisme caracterizant generalament lo lòc concernit<ref>véser l'exemple de [[Lhautadés]]</ref>. La forma regulara es ''Coturas'' pr'aquò, evolucion normala deu latin ''cultūra'' (''-ū-'' tonic > ''-u-'') e lo nom locau a donc coneishut ua assimilacion vocalica. Bénédicte Boyrie-Fénié manten la grafia '''Coturas de Garòna''', damb ua prononciacion teorica [ku'tyrəs de ga'rɔnə]. Lo sens es de « tèrras cultivadas » <ref name=bf/>. L'apax '''Cotoras''' demanda pas de determinant. == Istòria == {{...}} ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 47074 |Títol= Lista deus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= març de [[2008]] |Fin= [[2026]]<ref>https://www.sudouest.fr/2020/05/28/lot-et-garonne-les-premieres-installations-des-conseils-municipaux-du-territoire-7519471-3815.php</ref> |Identitat= Jean-Claude Moreau|Partit= |Qualitat= plombèir-caufatgista}} {{Elegit |Debuta= junh de [[1995]] |Fin= 2008 |Identitat= Pierre Constans |Partit= |Qualitat= retirat de carpentèir}} {{Elegit |Debuta= [[1960]] |Fin= 1995 |Identitat= Jean Constans |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 1960 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee= 47074 |1793= |1800= |1806= |1821= |1831= |1836= |1841=1391 |1846=1428 |1851=1353 |1856= |1861= |1866= |1872= |1876=1156 |1881= |1886= |1891= |1896= |1901= |1906= |1911=792 |1921= |1926= |1931= |1936= |1946= |1954= |1962=564 |1968= |1975= |1982= |1990= |1999=399 |2005=406 |2006= |2007= |2008= |2009= |cassini= |senscomptesdobles= 1962}} * En {{popfr47|0}} la populacion èra de {{popfr47|074}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr47|074}}/6.98) round 2}}}} ab/km². ==Lòcs e monuments== == Personalitats ligadas damb la comuna == ==Véser tanben== * [[Comunas d'Òut e Garona]] ==Ligams extèrnes== == Nòtas== <references/> {{Portal Gasconha}} {{Comunas d'Òlt e Garona}} [[Categoria:Comuna de Vasadés]] [[Categoria:Comuna d'Òlt e Garona]] [[Categoria:Comuna de Gasconha]] 376kbpa3en4h3y3igh7vucc1yrv2yx2 0 104460 2512397 2317393 2026-11-06T10:24:52Z Sovenhic 36254 forma, non pas fòrma, vejatz Alibèrt 2512397 wikitext text/x-wiki {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Laur e Balanhans | nom2 = ''Lau-Balagnas'' | imatge = Lau-Balagnas_église_Lau.JPG | descripcion = Era glèisa de Laur. | lògo = cap | escut = Blason ville fr Lau-Balagnas (65).svg | escais = | region = {{Occitània (Region)}} | ist = {{Gasconha}} | parçan = {{Bigòrra}} <br/>[[Lavedan]] | departament = {{Hauts Pirenèus}} | arrondiment = [[Arrondiment d'Argelèrs de Gasòst|Argelèrs de Gasòst]] | canton = Era Vath deths Gaves ([[Canton d'Argelèrs de Gasòst|Argelèrs de Gasòst]] avant 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas deths Pirenèus Vaths deths Gaves|CC deths Pirenèus Vaths deths Gaves]] | cp = 65400 | insee = 65267 | cònsol = Henri Bareilles | mandat = [[2020]]-[[2026]] | gentilici = | longitud = -0.0908333333333 | latitud = 42.9967 | alt mej = | alt mini = 419 | alt maxi = 573 | km² = 2.9 |}} ''Laurs e Balanhans''<ref>Patrici Pojada, ''Répertòri toponimic de las Comunas de la Region Miègjorn-Pirenèus'', ed. Loubatières, Portèth de Garona, 2009, p. 87</ref> (''Lau-Balagnas'' en [[francés]]) qu'ei ua [[comuna francesa|comuna]] [[Gasconha|gascona]] de [[Bigòrra]], en [[Lavedan]], dens era arribèra de Sent Savin, situada dens eth [[departament francés|departament]] deths [[Hauts Pirenèus]] e era [[region francesa|region]] d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Mieidia-Pirenèus]]</small>. Era forma ''Laurs'' ath plurau que sembla ua error de Patrici Pojada; eras formas ancianas, era prononciacion [law] e era forma grafica donadas per [[Miquèu Grosclaude]] que son ath singular <ref name=Grosclaude>Michel Grosclaude et Jean-François Le Nail, ''Dictionnaire toponymique des communes des Hautes-Pyrénées intégrant les travaux de Jacques Boisgontier'', Conseil Général des Hautes-Pyrénées, 2000 http://www.archivesenligne65.fr/article.php?laref=916&titre=lau-balagnas</ref>. Que cau probablament escríver '''Laur e Balanhans'''. ==Geografia== Tant Laur com Balanhans que son dens era arribèra deth [[Gave de Pau]], dit locaument Gave de Lavedan, dens eth territòri dera arribèra de Sent Savin. [[Imatge:Map commune FR insee code 65267.png|vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.]] ==Toponimia== ===Laur=== Eras formas ancianas que son ''Lau'', cap a 1035 e cap a 1085, ''Laur'', cap a 1150, en 1285 e en 1313, ''de Lauro'', en latin, en 1342 e en 1379, ''Lau'', en 1429, ''Lau'' sus era mapa de Cassini, ara fin deth sègle XVIIIau. Era prononciacion qu'ei [law] <ref name=Grosclaude/>. [[Albèrt Dauzat]] qu'explica eth nom per eth substantiu verbau de ''laurar'' , dab eth sens de « tèrras lauradas o lauraderas », o ''laur'' (sinonime de laurèr). <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 389</ref>. [[Ernèst Negre]], citat per [[Miquèu Grosclaude]] que causeish eth gascon ''lau'', dab era atraccion de ''laurèr''. Robèrt Aymard, tanben citat per Grosclaude, que constata era plana de Laur ei mèi associada per natura aras lauradas que non pas a un lau e [[Jacques Boisgontier]] que considèra lo nom ''lau'' ei plan mèi orientau. Per Miquèu Grosclaude, formas ancianas que hen causir eth sens de « laur » o de « tèrras lauradas » e eth laurèr qu'ei hòra subjècte <ref name=Grosclaude/>. ===Balanhans=== [[Balanhans|Véder ath article]]. ==Istòria== * En 1846, que fusionèn era comuna de [[Balanhans]] dab Laur <ref>http://cassini.ehess.fr/cassini/fr/html/fiche.php?select_resultat=18881</ref>. ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 65267 |Títol= Lista deths cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= 27 d'octobre de [[2017]] |Fin= [[2026]] |Identitat= Henri Bareilles <ref>http://www.ladepeche.fr/article/2017/10/31/2675689-henri-bareilles-est-le-nouveau-maire.html</ref>|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[2001]] |Fin= 24 d'octobre de [[2017]] (demission pr'amor de l'acumulacion deus mandats)|Identitat= Maryse Carrère |Partit= [[Partit Radical d’Esquèrra|PRG]] |Qualitat= senatritz (1er d'octobre 2017 - ) }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 2001 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee= 65267 |1793=212 |1800=227 |1806=245 |1821=210 |1831=268 |1836=289 |1841=273 |1846=284 |1851=371 |1856=373 |1861=334 |1866=326 |1872=352 |1876=322 |1881=353 |1886=370 |1891=355 |1896=326 |1901=320 |1906=337 |1911=344 |1921=296 |1926=267 |1931=559 |1936=266 |1946=295 |1954=324 |1962= 443 |1968= 524 |1975= 607 |1982= 565 |1990= 519 |1999= 483 |2005= |2006=489 |2007= 490 |2008= |2009= |cassini=18881 |senscomptesdobles=1962}} * Per [[Balanhans|Balanhans, véder ath article]]. * En {{popfr65|0}} era populacion èra de {{popfr65|267}} abitants e era densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr65|267}}/2.9) round 2}}}} ab/km². ==Lòcs e monuments== <gallery> Église_Saint-Laurent_de_Lau_(Hautes-Pyrénées)_1.jpg|Era Assompcion de Laur. Église_Saint-Laurent_de_Lau_(Hautes-Pyrénées)_2.jpg|Interior. Église_Saint-Laurent_de_Balagnas_(Hautes-Pyrénées)_1.jpg|Sent Laurenç de Balanhans. Chapelle_Sainte-Castère_de_Lau-Balagnas_(Hautes-Pyrénées)_1.jpg|Era capèra de ''Senta Castèra'', a Castèth, vilatge dispareishut, sus ua tuca. Gave_d'Azun_pont_D921_amont.JPG|Eth Gave d'Asun, limit enter comunas. Laur qu'ei a esquèrra e Argelèrs a dreta. </gallery> {{messatge galariá}} ==Personalitats ligadas dab la comuna== ==Véder tanben== * [[Comunas deths Hauts Pirenèus]] ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Gasconha}} {{Comunas deths Hauts Pirenèus}} [[Categoria:Comuna de Lavedan]] [[Categoria:Comuna de Bigòrra]] [[Categoria:Comuna deths Hauts Pirenèus]] [[Categoria:Comuna de Gasconha]] k1mvj6fo1ogjnhpk1m8r9ls1gsnqs5q 0 104875 2512395 2411405 2026-11-06T10:23:39Z Sovenhic 36254 forma, non pas fòrma, vejatz Alibèrt 2512395 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Aravaut | nom2 = ''Arabaux'' | imatge = Arabaux Church.JPG | descripcion = | lògo = cap | escut = | escais = | ist = {{País de Fois}} | parçan = | region = {{Occitània (Region)}} | arrondiment = [[Arrondiment de Fois|Fois]] | canton = canton de Val d'Arièja ([[Canton de Fois Rural|Fois Rural]] abans 2015) | intercom = [[Comunautat d'aglomeracion de País de Fois Varilhas|CA de País de Fois Varilhas]] | insee = 09013 | cp = 09000 | cònsol = Jean-Claude Dupuy | mandat = [[2020]]-[[2026]] | gentilici = | latitud = 42.9858333333 | longitud = 1.64361111111 | alt mini = 395 | alt mej = 500 | alt maxi = 826 | km² = 4.59 |}} '''Aravaut'''{{RepTopMP}} (''Arabaux'' en [[francés]]) es una [[comuna francesa|comuna]] [[Occitània|occitana]] del [[País de Fois]], situada dins lo [[departaments franceses|departament]] d'[[Arièja (departament)|Arièja]] e la [[regions francesas|region]] d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Miègjorn-Pirenèus]]</small>. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 09013.png|vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.]] ==Toponimia== La prononciacion es [aɾa'βawt] (Madomaisèla Mir, 1969), [la'βaws], forma orala atestada e que correspond a la de l'enquista Sacaze (regent d'Arabaus e regent de [[L'Èrm]]); le regent de [[Fois]]h cita le « riou d'Arabaous ». Lo diccionari Amboise escriu ''Arabaus''. Las formas ancianas son ''villa de Aravauto'' en 1272, ''Aravaus'' en 1384, 1385, 1387, 1390, 1391, 1446, ''Aravautz'' en 1387, ''Arabaus'' en 1401, 1413-36, 1445, ''Aravalcio'' en 1402, etc<ref name = poj>Patrici Poujade, ''Dictionnaire toponymique de l'Ariège'', ed. IEO d'Arièja, 2021, p. 59-60</ref>.</br> Segon [[Patrici Pojada]], la forma ''Aravaus'' venguèt ''Lavaus'' per tombada de l'iniciala e passatge de [ɾ] a [l], mes la forma de 1272 es de mal interpretar. Dens son diccionari del gallic, [[Xavier Delamarre]] fornís le mot ''aramo-'' « doç », susceptible de passar a ''*aravo-''; seriá una possibilitat d'explicacion ? <ref name = poj/> == Istòria == {{...}} == Administracion == {{ElegitDebuta|insee=09013 |Títol= Lista dels cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= mai de [[2020]] |Fin= ([[2026]]) |Identitat=Jean-Claude Dupuy |Partit= |Qualitat= emplegat del public}} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2020 |Identitat=Michel Rouch|Partit= |Qualitat= emplegat del privat }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 2001 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} == Demografia == {{Demografia |insee=09013 |1793= |1800= |1806= |1821= |1831= |1836= |1841=167 |1846=180 |1851=183 |1856= |1861= |1866= |1872= |1876=170 |1881= |1886= |1891= |1896= |1901= |1906= |1911=91 |1921= |1926= |1931= |1936= |1946= |1954= |1962= 36 |1968= 47 |1975= 37 |1982= 55 |1990= 47 |1999= 54 |cassini= |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr09|0}} la populacion èra de {{popfr09|013}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr09|013}}/4.59) round 2}}}} ab/km². ==Lòcs e monuments== ==Personalitats ligadas amb la comuna== ==Véser tanben== * [[Comunas d'Arièja]] ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal País de Fois}} {{Comunas d'Arièja}} [[Categoria:Comuna del País de Fois]] [[Categoria:Comuna d'Arièja]] ihilv55qd9bm0knvk1x8beu6ec0ck43 0 104908 2512385 2359137 2026-11-06T10:16:23Z Sovenhic 36254 forma, non pas fòrma, vejatz Alibèrt 2512385 wikitext text/x-wiki {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Benais | nom2 = ''Bénaix'' | imatge = Serralonga_-_Benais_-_Arièja.jpg | descripcion = Sèrralonga. | lògo = cap | escut = Blason_ville_fr_Bénaix_(Ariège).svg | escais = | region ist = {{Lengadòc}} | parçan = | region = {{Occitània (Region)}} | arrondiment = [[Arrondiment de Pàmias|Pàmias]] ([[Arrondiment de Fois|Fois]] abans 2017) | canton = Lo País d'Òlmes ([[Canton de L'Avelhanet|L'Avelhanet]] abans 2015 | intercom = [[Comunautat de comunas del País d'Òlmes|CC del País d'Òlmes]] | insee = 09051 | cp = 09300 | cònsol = Jean Barrau-Hillot | mandat = [[2020]]-[[2026]] | gentilici = | latitud = 42.9078 | longitud = 1.8606 | alt mej = | alt mini = 517 | alt maxi = 980 | km² = 14.68 |}} '''Benais'''{{RepTopMP}} (''Bénaix'' en [[francés]]) es una [[comuna francesa|comuna]] [[Occitània|occitana]] de [[Lengadòc]], situada dins lo [[departaments franceses|departament]] d'[[Arièja (departament)|Arièja]] e la [[regions francesas|region]] [[Occitània]]. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 09051.png|vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.]] ==Toponimia== La prononciacion es [be'najʃ]. La forma occitana segon Patrici Pojada es ''Benais'' (forma de l'enquista Sacaze cap a 1880) o ''Benaish'' (los mots ordinaris, de tipe ''deishar'', etc, an una prononciacion palatalizada). Se coneis pas cap forma anciana<ref name = poj>Patrici Poujade, ''Dictionnaire toponymique de l'Ariège'', ed. IEO d'Arièja, 2021, p. 106</ref>.</br> Segon [[Albèrt Dauzat|Dauzat]], le nom de Benaish seriá benlèu una varianta de ''Benech'' o ''Beneix'', del latin ''Benedictus'' <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 71</ref>.</br> [[Patrici Pojada]] pòt pas donar d'explicacion<ref name = poj/>. == Istòria == {{...}} == Administracion == {{ElegitDebuta|insee= 09051 |Títol= Lista dels cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2014]] |Fin= [[2026]] |Identitat=Jean Barrau-Hillot |Partit=sense |Qualitat= retirat}} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= [[2014]] |Identitat= José de Castro|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1996]] |Fin= 2001 |Identitat= Jérôme Carnacho |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[1983]] |Fin= 1996 |Identitat= Henri Courset |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1970]] |Fin= 1983 |Identitat= Raymond Bru |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 1970 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} == Demografia == {{Demografia |insee= 09051 |1793= |1800= |1806= |1821= |1831= |1836= |1841=546 |1846=514 |1851=515 |1856= |1861= |1866= |1872= |1876=438 |1881= |1886= |1891= |1896= |1901= |1906= |1911=308 |1921= |1926= |1931= |1936= |1946= |1954= |1962= 130 |1968= 130 |1975= 153 |1982= 150 |1990= 178 |1999= 164 |2004=150 |2006= 151 |2007= |2008= |2009= |cassini= |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr09|0}} la populacion èra de {{popfr09|051}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr09|051}}/14.68) round 2}}}} ab/km². ==Lòcs e monuments== ==Personalitats ligadas amb la comuna== ==Véser tanben== * [[Comunas d'Arièja]] ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Lengadòc}} {{Comunas d'Arièja}} [[Categoria:Comuna de Lengadòc]] [[Categoria:Comuna d'Arièja]] lrzfylq6vaflervyw50zr6kh8x0emjz 0 105066 2512387 2285541 2026-11-06T10:17:30Z Sovenhic 36254 forma, non pas fòrma, vejatz Alibèrt 2512387 wikitext text/x-wiki {{Infobox Comuna de França | carta=oc | nom =Al Plan | nom2= ''Le Pla'' | imatge = Lepla.JPG|290px | descripcion = | lògo = cap|150px | escut = | escais = | region ist = {{Occitània}} | parçan = | arrondiment = [[Arrondiment de Fois|Fois]] | canton = Nauta Arièja, <small>ancianament de [[Quergut]]</small> | insee = 09230 | cp = 09460 | cònsol = Sylvette Rajol-Bousquet | mandat = [[2014]]-[[2020]] | gentilici = | latitud = 42.7164 | longitud = 2.0814 | alt mej = | alt mini = 983 | alt maxi = 2431 | km² = 12.97 |}} '''Al Plan'''{{RepTopMP}} (''Le Pla'' en [[francés]]) es una [[comuna]] [[Occitània|occitana]] de [[Donasan]], situada dins lo [[departaments franceses|departament]] d'[[Arièja (departament)|Arièja]] e la [[regions francesas|region]] d'{{Ocreg}}. ==Geografia== {{...}} ===Perimètre del territòri=== {{Communes limitrophes | commune = Al Plan | nord = [[Rosa (Arièja)|Rosa]] | nord-est = [[Al Pug]] | est = [[Quergut]] | sud-est = [[Puigbalador]] <br /><small>([[Pirenèus Orientals]])</small> | sud = [[Font-rabiosa]] <br /><small>([[Pirenèus Orientals]])</small> | sud-ouest = | ouest = [[Artigas (Arièja)]] | nord-ouest = [[Rosa (Arièja)|Rosa]] }} == Toponimia == Lo mot ''plan'' es la forma d'origina de çò que se ditz ara ''planòl'', ''replanat'', ''plana'', ''planèr'' o ''planada''. Es sovent present en toponimia lengadociana, escrit ''plo'' e es demorat viu en catalan. Ven del latin ''planum'' <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 532</ref>. Coma per [[Al Pug]], la forma ambe l'article contractat a remplaçat la forma d'origina ambe l'article definit masculin : lo sintagma ''al plan'', utilizat dins de frasas coma ''vau al Plan'', s'es fixat dins lo nom del vilatge. == Istòria == {{...}} == Administracion == {{ElegitDebuta|insee= 09230 |Títol= Lista deus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2020]] |Identitat= Sylvette Rajol-Bousquet|Partit= |Qualitat=retirada }} {{Elegit |Debuta= [[2001]] |Fin=2008 |Identitat=Joachim Marti |Partit=[[PS]] |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1989]] |Fin=2001 |Identitat=André Uteza |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1971]] |Fin=1989 |Identitat=Robert Naudi <ref>http://www.annuaire-mairie.fr/mairie-le-pla.html</ref> |Partit=[[PS]] |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin=1971 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} == Demografia == {{Demografia |insee= 09230 |1793=217 |1800=199 |1806=267 |1821=273 |1831=282 |1836=317 |1841=314 |1846=284 |1851=296 |1856=269 |1861=273 |1866=269 |1872=290 |1876=263 |1881=278 |1886=282 |1891=251 |1896=238 |1901=218 |1906=221 |1911=220 |1921=201 |1926=137 |1931=127 |1936=114 |1946=119 |1954=120 |1962= 88 |1968= 86 |1975= 64 |1982= 71 |1990= 75 |1999=79 |2004= |2005= |2006=79 |2007=78 |2008=67 |2010=46 |2014=55 |cassini=19233 |senscomptesdobles=1962}} == Lòcs e monuments == == Personalitats ligadas amb la comuna == ==Véser tanben== * [[Comunas d'Arièja]] == Ligams extèrnes == == Nòtas e referéncias == <references/> {{Multibendèl | Portal Occitània}} {{Comunas d'Arièja}} [[Categoria:Comuna d'Arièja]] flusff84cef4i8d38n87sd3hitk30hj 0 107143 2512283 2512165 2026-11-05T16:32:48Z Alaric 506 44932 toponimia 2512283 wikitext text/x-wiki {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Gosom | nom2 = ''Gouzon'' | imatge = Gouzon place de l'église 2.jpg | descripcion = La plaça de l'egleisa e lo monument aus mòrts. | lògo = | escut = Blason_ville_fr_Gouzougnat_23.svg | escais = | ist = {{Lemosin}} </br> {{Marcha}} | parçan = | region = [[Novela Aquitània]] | arrondiment = [[Arrondiment dau Buçon|Au Buçon]] | canton = [[Canton de Gosom|Gosom]] ([[Canton de Jarnaja|Jarnaja]] davant 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas de Cruesa Junhent|CC de Cruesa Junhent]] | insee = 23093 | cònsol = Cyril Victor | mandat = [[2026]]-[[2032]] | gentilici = | longitud = 2.2394 | latitud = 46.1925 | alt mini = 366 | alt maxi = 476 | km² = 50.03 |}} '''Gosom'''<ref>https://web.archive.org/web/20160303215930/http://www.lemosin.net/23093.htm</ref> o '''Gosum'''<ref>Dictionnaire des communes de la Creuse, de Yves lavalade. La Geste, 2022 (prononciacion locala, segon Lavalada, [gu'zy])</ref> (''Gouzon'' en [[francés]]) es una [[comuna]] [[Occitània|occitana]] de [[Marcha]], en [[Lemosin]], situada dins lo [[departament francés|departament]] de [[Cruesa (departament)|Cruesa]] e la [[region francesa|region]] de [[Novela Aquitània]], <small>ancianament de [[Lemosin (region)|Lemosin]]</small>. ==Geografia== [[File:Carta dau Lemosin.svg|left|thumb|''Gosom'' dins l'anciana region Lemosina, sas vilas e borgs principaus]] [[Imatge:Map commune FR insee code 23093.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre dau territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = Gosom | nòrd = [[Tres Fonts]] | nòrd-èst = [[Bòrn Sent Jòrge]] | èst = [[Luçac (Cruesa)|Luçac]] | sud-èst = [[Sent Lop (Cruesa)|Sent Lop o Sent Lup]] | sud = [[Peirafita (Marcha)|Peirafita]] <br/> [[Sent Chabrais]] | sud-oèst = [[Sent Desíer la Tor]] | oèst = [[Parçac (Marcha)|Parçac]] | nòrd-oèst = [[La Cèla de Gosom]] }} ==Istòria== En 1790, lo canton de Gosom fuguet creat dins lo [[districte de Boçac]], puei fuguet suprimit en 1801<ref>ficha cassini</ref>. Lo 1er de novembre 1972 dos comunas fusioneren emb Gosom : [[Las Farjas (Cruesa)|Las Farjas]] en fusion simpla e [[Gosonhac]] en fusion-associacion. ==Toponimia== Dauzat e Rostaing supausan un nom d'òme germanic, ''Gozo''<ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France, Librairie Guénégaud,reedicion 1984, p. 327</ref>, mas los Féniés, que se basan sus l'atestacion de vers 1150, ''Gosom'', chausisson lo compausat gallic ''*Gos-ó-magos'', emb lo sens de « merchat sus lo riu » (lo riu que passa a Gosom s'apèla ''Goze'', en francés)<ref>Bénédicte Boyrie-Fénié, Jean-Jacques Fénié, ''Toponymie des Pays Occitans'', edicions Sud-Ouest, 2007, p. 107</ref>. </br> La prononciacion es / gou'zu /. Las fòrmas ancianas son ''Gosum'' en 1187, ''Gosonnium'' en 1194, ''Gosom'' en 1150, ''de Gosomio'' en 1217, ''Goson'' en 1285, etc. Segon Ives Lavalada, la finala ''-m'' ven dau celtic ''magos'' : lo merchat sus la Gòsa. La darrèra finala fuguet longtemps nasalizada <ref name = ilav>Yves Lavalade, ''Dictionnaire des communes de la Creuse'', ed. la Geste, 2022, p. 106</ref>.</br> [[Xavier Delamarre]] propausa ''gussu-magos'', lo merchat de ''*Gussus'' (inatestat), mas ''Gussus'' mena a una ''s'' sorda, au luec que lo resultat es ''s'' sonòra <ref>Xavier Delamarre, ''Noms de lieux celtiques de l'Europe ancienne'', ed. Errance, 2012, p. 162, 298, 349</ref>. Dins 'quela partida orientala de [[Cruesa (departament)|Cruesa]], la finala ''-on'' se barra sovent en ''-un'' (maisun, pradelun, rasun...), vaici perqué Ives Lavalada escriu ''Gosum'', mas 'quela prononciacion es pas generala <ref name = ilav/> (veire la prononciacion de [[La Cèla de Gosom]]).</br> Ives Lavalada z'explica pas dins 'quel libre, mas i a quatre noms aparentats : ''Gosom'', ''Gosonhac'', ''Gòsa'' (aiga), ''Gòsa'' (nom d'un vilatge près de 'quela aiga) ==Administracion== ===Lista daus maires=== {{ElegitDebuta|insee= 23093 |Títol= Lista daus maires successius}} {{Elegit |Debuta= març de [[2008]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat= Cyril Victor |Partit= [[UMP|UMP, LR]] |Qualitat= quadre }} {{Elegit |Debuta= [[1995]] |Fin= 2008 |Identitat= Jean-Pierre Vacher |Partit= [[Recampament per la Republica|RPR]] puei [[UMP]] |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= davant [[1981]] |Fin= |Identitat= Georges Boudard |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta=maire en [[1945]] |Fin= |Identitat= Jean-Paul Guyonnet |Partit= [[SFIO]] |Qualitat= dentista}} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ===Intercomunalitat=== ===Canton=== * D'aici a la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, Gosom èra dau [[canton de Jarnaja]]; aura, es canton. ==Demografia== {{Demografia |insee= 23093 |1793=924 |1800=1048 |1806=1048 |1821=1204 |1831=1415 |1836=1485 |1841=1475 |1846=1494 |1851=1570 |1856=1516 |1861=1418 |1866=1445 |1872=1390 |1876=1438 |1881=1481 |1886=1519 |1891=1568 |1896=1632 |1901=1640 |1906=1794 |1911=1684 |1921=1529 |1926=1574 |1931=1545 |1936=1557 |1946=1436 |1954=1364 |1962=1447 |1968=1430 |1975=1501 |1982=1469 |1990=1370 |1999=1381 |2004=1404 |senscomptesdobles= 1962}} * En {{popfr23|0}} la populacion èra de {{popfr23|093}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|093}}/50.03) round 2}}}} ab/km². ==Luecs e monuments== <gallery> Gouzon_église_(3).jpg|L'egleisa Sent Martin. Gouzon_Carte_postale_10.jpg|Mairaria e escòla en 1907. Gouzon_jumelage.jpg Gouzon-FR-23-monument_aux_morts-1.jpg|Lo monument aus mòrts. Wikicheese-XX_-_Le_Gouzon_-_20180624_-_011.jpg|Lo gosom, fromatge local. Gouzon_les_Forges_église_(3).jpg|L'egleisa Sent Micolau de las Farjas (nom supausat). Gouzon_les_Forges_monument_aux_morts_(1).jpg|Lo monument aus mòrts de las Farjas. Gouzon_Gouzougnat_église_(5).jpg|L'egleisa Sent Peire enchadenat de Gosonhac. Gouzon_Gouzougnat_monument_aux_morts_(1).jpg|Lo monument aus mòrts de Gosonhac. </gallery> {{messatge galariá}} ==Personalitats liadas a la comuna== ==Veire tanben== * [[Comunas de Cruesa]] ==Liams externes== ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Multibendèl | Portal Lemosin | Portal Occitània | Portal Cruesa | Portal Comunas de França }} {{Comunas de Cruesa}} [[Categoria:Comuna de Cruesa]] [[Categoria:Comuna de Lemosin (Occitània)]] 3iz76zq4kr3ci5zwhoe9stubfryy1j7 2512298 2512283 2026-11-05T20:30:43Z Alaric 506 44932 2512298 wikitext text/x-wiki {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Gosom | nom2 = ''Gouzon'' | imatge = Gouzon place de l'église 2.jpg | descripcion = La plaça de l'egleisa e lo monument aus mòrts. | lògo = | escut = Blason_ville_fr_Gouzougnat_23.svg | escais = | ist = {{Lemosin}} </br> {{Marcha}} | parçan = | region = [[Novela Aquitània]] | arrondiment = [[Arrondiment dau Buçon|Au Buçon]] | canton = [[Canton de Gosom|Gosom]] ([[Canton de Jarnaja|Jarnaja]] davant 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas de Cruesa Junhent|CC de Cruesa Junhent]] | insee = 23093 | cònsol = Cyril Victor | mandat = [[2026]]-[[2032]] | gentilici = | longitud = 2.2394 | latitud = 46.1925 | alt mini = 366 | alt maxi = 476 | km² = 50.03 |}} '''Gosom'''<ref>https://web.archive.org/web/20160303215930/http://www.lemosin.net/23093.htm</ref> o '''Gosum'''<ref>Dictionnaire des communes de la Creuse, de Yves lavalade. La Geste, 2022 (prononciacion locala, segon Lavalada, [gu'zy])</ref> (''Gouzon'' en [[francés]]) es una [[comuna]] [[Occitània|occitana]] de [[Marcha]], en [[Lemosin]], situada dins lo [[departament francés|departament]] de [[Cruesa (departament)|Cruesa]] e la [[region francesa|region]] de [[Novela Aquitània]], <small>ancianament de [[Lemosin (region)|Lemosin]]</small>. ==Geografia== [[File:Carta dau Lemosin.svg|left|thumb|''Gosom'' dins l'anciana region Lemosina, sas vilas e borgs principaus]] [[Imatge:Map commune FR insee code 23093.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre dau territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = Gosom | nòrd = [[Tres Fonts]] | nòrd-èst = [[Bòrn Sent Jòrge]] | èst = [[Luçac (Cruesa)|Luçac]] | sud-èst = [[Sent Lop (Cruesa)|Sent Lop o Sent Lup]] | sud = [[Peirafita (Marcha)|Peirafita]] <br/> [[Sent Chabrais]] | sud-oèst = [[Sent Desíer la Tor]] | oèst = [[Parçac (Marcha)|Parçac]] | nòrd-oèst = [[La Cèla de Gosom]] }} ==Istòria== En 1790, lo canton de Gosom fuguet creat dins lo [[districte de Boçac]], puei fuguet suprimit en 1801<ref>ficha cassini</ref>. Lo 1er de novembre 1972 dos comunas fusioneren emb Gosom : [[Las Farjas (Cruesa)|Las Farjas]] (nom supausat) en fusion simpla e [[Gosonhac]] en fusion-associacion. ==Toponimia== Dauzat e Rostaing supausan un nom d'òme germanic, ''Gozo''<ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France, Librairie Guénégaud,reedicion 1984, p. 327</ref>, mas los Féniés, que se basan sus l'atestacion de vers 1150, ''Gosom'', chausisson lo compausat gallic ''*Gos-ó-magos'', emb lo sens de « merchat sus lo riu » (lo riu que passa a Gosom s'apèla ''Goze'', en francés)<ref>Bénédicte Boyrie-Fénié, Jean-Jacques Fénié, ''Toponymie des Pays Occitans'', edicions Sud-Ouest, 2007, p. 107</ref>. </br> La prononciacion es / gou'zu /. Las fòrmas ancianas son ''Gosum'' en 1187, ''Gosonnium'' en 1194, ''Gosom'' en 1150, ''de Gosomio'' en 1217, ''Goson'' en 1285, etc. Segon Ives Lavalada, la finala ''-m'' ven dau celtic ''magos'' : lo merchat sus la Gòsa. La darrèra finala fuguet longtemps nasalizada <ref name = ilav>Yves Lavalade, ''Dictionnaire des communes de la Creuse'', ed. la Geste, 2022, p. 106</ref>.</br> [[Xavier Delamarre]] propausa ''gussu-magos'', lo merchat de ''*Gussus'' (inatestat), mas ''Gussus'' mena a una ''s'' sorda, au luec que lo resultat es ''s'' sonòra <ref>Xavier Delamarre, ''Noms de lieux celtiques de l'Europe ancienne'', ed. Errance, 2012, p. 162, 298, 349</ref>. Dins 'quela partida orientala de [[Cruesa (departament)|Cruesa]], la finala ''-on'' se barra sovent en ''-un'' (maisun, pradelun, rasun...), vaici perqué Ives Lavalada escriu ''Gosum'', mas 'quela prononciacion es pas generala <ref name = ilav/> (veire la prononciacion de [[La Cèla de Gosom]]).</br> La chausida per Delamarre de ''*Gussos'', nom inatestat e pauc convenable foneticament, es estranja; el coneissia los noms atestats ''Gouto'', ''Goutius'' <ref>Xavier Delamarre, ''Noms de personnes celtiques dans l'Épigraphie classique'', ed. Errance, 2007, p. 105</ref>, que (subretot lo segond) pòden faire l'afar. Ives Lavalada z'explica pas dins 'quel libre, mas i a quatre noms aparentats : ''Gosom'', ''Gosonhac'', ''Gòsa'' (aiga), ''Gòsa'' (nom supausat dau vilatge de ''Goze'' en francés, près de 'quela aiga, a l'oèst de Gosonhac). Lo nom dau vilatge deriva dau nom de l'aiga, o a l'encontrari ? Se consideram, coma Delamarre, que ''Gosom'' ven d'un nom d'òme + ''magos'', tot es simple e clar : ''Gòsa'' (vilatge) es las proprietats de ''Goutios'' (derivacion neutra plurala, la derivacion neutra singulara menaria a ''*Gòs''), ''Gòsa'' (aiga) es l'aiga que passa a Gòsa e ''Gosom'' es lo merchat de Goutios. Gosonhac pòt tanben derivar de ''Goutios''. Chau verificar, pasmens, la finala de ''Gòsa'', mas los parlars dau [[Creissent]] o a l'entorn facilitan pas 'quela verificacion. ==Administracion== ===Lista daus maires=== {{ElegitDebuta|insee= 23093 |Títol= Lista daus maires successius}} {{Elegit |Debuta= març de [[2008]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat= Cyril Victor |Partit= [[UMP|UMP, LR]] |Qualitat= quadre }} {{Elegit |Debuta= [[1995]] |Fin= 2008 |Identitat= Jean-Pierre Vacher |Partit= [[Recampament per la Republica|RPR]] puei [[UMP]] |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= davant [[1981]] |Fin= |Identitat= Georges Boudard |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta=maire en [[1945]] |Fin= |Identitat= Jean-Paul Guyonnet |Partit= [[SFIO]] |Qualitat= dentista}} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ===Intercomunalitat=== ===Canton=== * D'aici a la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, Gosom èra dau [[canton de Jarnaja]]; aura, es canton. ==Demografia== {{Demografia |insee= 23093 |1793=924 |1800=1048 |1806=1048 |1821=1204 |1831=1415 |1836=1485 |1841=1475 |1846=1494 |1851=1570 |1856=1516 |1861=1418 |1866=1445 |1872=1390 |1876=1438 |1881=1481 |1886=1519 |1891=1568 |1896=1632 |1901=1640 |1906=1794 |1911=1684 |1921=1529 |1926=1574 |1931=1545 |1936=1557 |1946=1436 |1954=1364 |1962=1447 |1968=1430 |1975=1501 |1982=1469 |1990=1370 |1999=1381 |2004=1404 |senscomptesdobles= 1962}} * En {{popfr23|0}} la populacion èra de {{popfr23|093}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|093}}/50.03) round 2}}}} ab/km². ==Luecs e monuments== <gallery> Gouzon_église_(3).jpg|L'egleisa Sent Martin. Gouzon_Carte_postale_10.jpg|Mairaria e escòla en 1907. Gouzon_jumelage.jpg Gouzon-FR-23-monument_aux_morts-1.jpg|Lo monument aus mòrts. Wikicheese-XX_-_Le_Gouzon_-_20180624_-_011.jpg|Lo gosom, fromatge local. Gouzon_les_Forges_église_(3).jpg|L'egleisa Sent Micolau de las Farjas (nom supausat). Gouzon_les_Forges_monument_aux_morts_(1).jpg|Lo monument aus mòrts de las Farjas. Gouzon_Gouzougnat_église_(5).jpg|L'egleisa Sent Peire enchadenat de Gosonhac. Gouzon_Gouzougnat_monument_aux_morts_(1).jpg|Lo monument aus mòrts de Gosonhac. </gallery> {{messatge galariá}} ==Personalitats liadas a la comuna== ==Veire tanben== * [[Comunas de Cruesa]] ==Liams externes== ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Multibendèl | Portal Lemosin | Portal Occitània | Portal Cruesa | Portal Comunas de França }} {{Comunas de Cruesa}} [[Categoria:Comuna de Cruesa]] [[Categoria:Comuna de Lemosin (Occitània)]] 84sdg2a5jhw4t0nn9thw0qlrh55dyq0 2512312 2512298 2026-11-05T22:11:53Z Alaric 506 44932 2512312 wikitext text/x-wiki {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Gosom | nom2 = ''Gouzon'' | imatge = Gouzon place de l'église 2.jpg | descripcion = La plaça de l'egleisa e lo monument aus mòrts. | lògo = | escut = Blason_ville_fr_Gouzougnat_23.svg | escais = | ist = {{Lemosin}} </br> {{Marcha}} | parçan = | region = [[Novela Aquitània]] | arrondiment = [[Arrondiment dau Buçon|Au Buçon]] | canton = [[Canton de Gosom|Gosom]] ([[Canton de Jarnaja|Jarnaja]] davant 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas de Cruesa Junhent|CC de Cruesa Junhent]] | insee = 23093 | cònsol = Cyril Victor | mandat = [[2026]]-[[2032]] | gentilici = | latitud = 46.163114 | longitud = 2.184858 | alt mini = 366 | alt maxi = 476 | km² = 50.03 |}} '''Gosom'''<ref>https://web.archive.org/web/20160303215930/http://www.lemosin.net/23093.htm</ref> o '''Gosum'''<ref>Dictionnaire des communes de la Creuse, de Yves lavalade. La Geste, 2022 (prononciacion locala, segon Lavalada, [gu'zy])</ref> (''Gouzon'' en [[francés]]) es una [[comuna]] [[Occitània|occitana]] de [[Marcha]], en [[Lemosin]], situada dins lo [[departament francés|departament]] de [[Cruesa (departament)|Cruesa]] e la [[region francesa|region]] de [[Novela Aquitània]], <small>ancianament de [[Lemosin (region)|Lemosin]]</small>. ==Geografia== [[File:Carta dau Lemosin.svg|left|thumb|''Gosom'' dins l'anciana region Lemosina, sas vilas e borgs principaus]] [[Imatge:Map commune FR insee code 23093.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre dau territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = Gosom | nòrd = [[Tres Fonts]] | nòrd-èst = [[Bòrn Sent Jòrge]] | èst = [[Luçac (Cruesa)|Luçac]] | sud-èst = [[Sent Lop (Cruesa)|Sent Lop o Sent Lup]] | sud = [[Peirafita (Marcha)|Peirafita]] <br/> [[Sent Chabrais]] | sud-oèst = [[Sent Desíer la Tor]] | oèst = [[Parçac (Marcha)|Parçac]] | nòrd-oèst = [[La Cèla de Gosom]] }} ==Istòria== En 1790, lo canton de Gosom fuguet creat dins lo [[districte de Boçac]], puei fuguet suprimit en 1801<ref>ficha cassini</ref>. Lo 1er de novembre 1972 dos comunas fusioneren emb Gosom : [[Las Farjas (Cruesa)|Las Farjas]] (nom supausat) en fusion simpla e [[Gosonhac]] en fusion-associacion. ==Toponimia== Dauzat e Rostaing supausan un nom d'òme germanic, ''Gozo''<ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France, Librairie Guénégaud,reedicion 1984, p. 327</ref>, mas los Féniés, que se basan sus l'atestacion de vers 1150, ''Gosom'', chausisson lo compausat gallic ''*Gos-ó-magos'', emb lo sens de « merchat sus lo riu » (lo riu que passa a Gosom s'apèla ''Goze'', en francés)<ref>Bénédicte Boyrie-Fénié, Jean-Jacques Fénié, ''Toponymie des Pays Occitans'', edicions Sud-Ouest, 2007, p. 107</ref>. </br> La prononciacion es / gou'zu /. Las fòrmas ancianas son ''Gosum'' en 1187, ''Gosonnium'' en 1194, ''Gosom'' en 1150, ''de Gosomio'' en 1217, ''Goson'' en 1285, etc. Segon Ives Lavalada, la finala ''-m'' ven dau celtic ''magos'' : lo merchat sus la Gòsa. La darrèra finala fuguet longtemps nasalizada <ref name = ilav>Yves Lavalade, ''Dictionnaire des communes de la Creuse'', ed. la Geste, 2022, p. 106</ref>.</br> [[Xavier Delamarre]] propausa ''gussu-magos'', lo merchat de ''*Gussus'' (inatestat), mas ''Gussus'' mena a una ''s'' sorda, au luec que lo resultat es ''s'' sonòra <ref>Xavier Delamarre, ''Noms de lieux celtiques de l'Europe ancienne'', ed. Errance, 2012, p. 162, 298, 349</ref>. Dins 'quela partida orientala de [[Cruesa (departament)|Cruesa]], la finala ''-on'' se barra sovent en ''-un'' (maisun, pradelun, rasun...), vaici perqué Ives Lavalada escriu ''Gosum'', mas 'quela prononciacion es pas generala <ref name = ilav/> (veire la prononciacion de [[La Cèla de Gosom]]).</br> La chausida per Delamarre de ''*Gussos'', nom inatestat e pauc convenable foneticament, es estranja; el coneissia los noms atestats ''Gouto'', ''Goutius'' <ref>Xavier Delamarre, ''Noms de personnes celtiques dans l'Épigraphie classique'', ed. Errance, 2007, p. 105</ref>, que (subretot lo segond) pòden faire l'afar. Ives Lavalada z'explica pas dins 'quel libre, mas i a quatre noms aparentats : ''Gosom'', ''Gosonhac'', ''Gòsa'' (aiga), ''Gòsa'' (nom supausat dau vilatge de ''Goze'' en francés, près de 'quela aiga, a l'oèst de Gosonhac). Lo nom dau vilatge deriva dau nom de l'aiga, o a l'encontrari ? Se consideram, coma Delamarre, que ''Gosom'' ven d'un nom d'òme + ''magos'', tot es simple e clar : ''Gòsa'' (vilatge) es las proprietats de ''Goutios'' (derivacion neutra plurala, la derivacion neutra singulara menaria a ''*Gòs''), ''Gòsa'' (aiga) es l'aiga que passa a Gòsa e ''Gosom'' es lo merchat de Goutios. Gosonhac pòt tanben derivar de ''Goutios''. Chau verificar, pasmens, la finala de ''Gòsa'', mas los parlars dau [[Creissent]] o a l'entorn facilitan pas 'quela verificacion. ==Administracion== ===Lista daus maires=== {{ElegitDebuta|insee= 23093 |Títol= Lista daus maires successius}} {{Elegit |Debuta= març de [[2008]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat= Cyril Victor |Partit= [[UMP|UMP, LR]] |Qualitat= quadre }} {{Elegit |Debuta= [[1995]] |Fin= 2008 |Identitat= Jean-Pierre Vacher |Partit= [[Recampament per la Republica|RPR]] puei [[UMP]] |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= davant [[1981]] |Fin= |Identitat= Georges Boudard |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta=maire en [[1945]] |Fin= |Identitat= Jean-Paul Guyonnet |Partit= [[SFIO]] |Qualitat= dentista}} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ===Intercomunalitat=== ===Canton=== * D'aici a la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, Gosom èra dau [[canton de Jarnaja]]; aura, es canton. ==Demografia== {{Demografia |insee= 23093 |1793=924 |1800=1048 |1806=1048 |1821=1204 |1831=1415 |1836=1485 |1841=1475 |1846=1494 |1851=1570 |1856=1516 |1861=1418 |1866=1445 |1872=1390 |1876=1438 |1881=1481 |1886=1519 |1891=1568 |1896=1632 |1901=1640 |1906=1794 |1911=1684 |1921=1529 |1926=1574 |1931=1545 |1936=1557 |1946=1436 |1954=1364 |1962=1447 |1968=1430 |1975=1501 |1982=1469 |1990=1370 |1999=1381 |2004=1404 |senscomptesdobles= 1962}} * En {{popfr23|0}} la populacion èra de {{popfr23|093}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|093}}/50.03) round 2}}}} ab/km². ==Luecs e monuments== <gallery> Gouzon_église_(3).jpg|L'egleisa Sent Martin. Gouzon_Carte_postale_10.jpg|Mairaria e escòla en 1907. Gouzon_jumelage.jpg Gouzon-FR-23-monument_aux_morts-1.jpg|Lo monument aus mòrts. Wikicheese-XX_-_Le_Gouzon_-_20180624_-_011.jpg|Lo gosom, fromatge local. Gouzon_les_Forges_église_(3).jpg|L'egleisa Sent Micolau de las Farjas (nom supausat). Gouzon_les_Forges_monument_aux_morts_(1).jpg|Lo monument aus mòrts de las Farjas. Gouzon_Gouzougnat_église_(5).jpg|L'egleisa Sent Peire enchadenat de Gosonhac. Gouzon_Gouzougnat_monument_aux_morts_(1).jpg|Lo monument aus mòrts de Gosonhac. </gallery> {{messatge galariá}} ==Personalitats liadas a la comuna== ==Veire tanben== * [[Comunas de Cruesa]] ==Liams externes== ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Multibendèl | Portal Lemosin | Portal Occitània | Portal Cruesa | Portal Comunas de França }} {{Comunas de Cruesa}} [[Categoria:Comuna de Cruesa]] [[Categoria:Comuna de Lemosin (Occitània)]] ltoaduqeiyfot61yk22c2pqsl1xzcme 0 107167 2512355 2511916 2026-11-06T07:23:40Z Alaric 506 44932 còssol 2026, perimètre del territòri, toponimia, etc 2512355 wikitext text/x-wiki {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Peirafita | nom2 = ''Pierrefitte'' | imatge = Pirrefitte_Carte_postale_10.jpg | descripcion = L'escòla vers 1920. | lògo = | escut = Blason_Ville_fr_Pierrefitte_(23).svg | escais = | ist = {{Lemosin}} </br> {{Marcha}} | parçan = | region = [[Novela Aquitània]] | arrondiment = [[Arrondiment dau Buçon|Au Buçon]] | canton = [[Canton de Gosom|Gosom]] ([[Canton de Jarnaja|Jarnaja]] davant 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas de Cruesa Junhent|CC de Cruesa Junhent]] | insee = 23152 | cònsol = Fabrice Pierron | mandat = [[2026]]-[[2032]] | gentilici = | longitud = 2.23361111111 | latitud = 46.1469444444 | alt mini = 380 | alt maxi = 422 | km² = 6.4 |}} '''Peirafita''' (''Pierrefitte'' en [[francés]]) es una [[comuna]] [[Occitània|occitana]] de [[Marcha]], en [[Lemosin (Occitània)|Lemosin]], situada dins lo [[departament francés|departament]] de [[Cruesa (departament)|Cruesa]] e la [[region francesa|region]] de [[Novela Aquitània]], <small>ancianament de [[Lemosin (region)|Lemosin]]</small>. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 23152.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre dau territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = Peirafita | nòrd = [[Gosom]] | nòrd-èst = | èst = [[Sent Lop (Cruesa)|Sent Lop]] | sud-èst = [[Sent Julian lo Chastel]] | sud = | sud-oèst = | oèst = [[Sent Chabrais]] | nòrd-oèst = }} ==Toponimia== La prononciacion es / 'péire fite /. Las fòrmas ancianas son ''Petra ficta super fluvium Wulsie'' (pèira levada sus l'aiga Voisa) en 636, ''Peirafita'' en 1201, etc. Ven dau latin ''petra ficta'', « pèira pincada en tèrra ». La fòrma en ''-it-'' correspond au tractament dau latin ''-ct-'' (autra varianta lemosina : ''-ch-'') Pòt representar un megalite <ref>Yves Lavalade, ''Dictionnaire des communes de la Creuse'', ed. la Geste, 2022, p. 151-152</ref> o una boina de limita <ref>Bénédicte Boyrie-Fénié, Jean-Jacques Fénié, ''Toponymie des Pays Occitans'', edicions Sud-Ouest, 2007, p. 257</ref>. ==Istòria== {{...}} ==Administracion== ===Lista daus maires=== {{ElegitDebuta|insee= 23152 |Títol= Lista daus maires successius}} {{Elegit |Debuta= [[2026]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat=Fabrice Pierron |Partit= |Qualitat= obrier qualificat }} {{Elegit |Debuta= març [[2008]] |Fin= 2026 |Identitat= Marie Hélène Chardin |Partit= sens |Qualitat= retirada d'emplejada }} {{Elegit |Debuta= març [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= Jean-Pierre Joly |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 2001 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitFin}} ===Intercomunalitat=== ==Demografia== {{Demografia |insee= 23152 |1793=199 |1800=240 |1806=246 |1821=292 |1831=311 |1836=306 |1841=277 |1846=299 |1851=296 |1856=297 |1861=258 |1866=266 |1872=268 |1876=273 |1881=257 |1886=259 |1891=244 |1896=248 |1901=272 |1906=260 |1911=246 |1921=206 |1926=191 |1931=181 |1936=169 |1946=194 |1954=181 |1962=163 |1968=147 |1975=119 |1982=86 |1990=85 |1999=95 |cassini=26797 |senscomptesdobles= 1962}} * En {{popfr23|0}} la populacion èra de {{popfr23|152}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|152}}/6.4) round 2}}}} ab/km². ==Luecs e monuments== [[imatge:Étang_Pinaud_Pierrefitte_D55_aval_(2).jpg|thumb|left|Lo riu de l'Estanh Pinaud au pont de la RD55.]] ==Personalitats liadas a la comuna== ==Veire tanben== * [[Comunas de Cruesa]] ==Liams externes== ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Multibendèl | Portal Lemosin | Portal Occitània | Portal Cruesa | Portal Comunas de França }} {{Comunas de Cruesa}} [[Categoria:Comuna de Cruesa]] [[Categoria:Comuna de Lemosin (Occitània)]] mon0nk56gwpienykjj2dds606hunfwl 0 114162 2512396 2372221 2026-11-06T10:24:05Z Sovenhic 36254 2512396 wikitext text/x-wiki {{omon|Chalmelh}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Chalmelh | nom2 = ''Charmeil'' | imatge = Charmeil_%C3%89glise_2014-06-14.JPG | descripcion = La glèisa. | lògo = | escut = | escais = | region ist = {{Borbonés}} | parçan = | region = [[Auvèrnhe Ròse Aups|Auvèrnhe-Ròse-Aups]] | arrondiment = [[Arrondiment de Vichèi|Vichèi]] | canton = [[Canton d'Escuròlas|Escuròlas]] | sitweb = | cp = 03110 | insee = 03060 | cònsol = Franck Gonzales | mandat = [[2014]]-[[2020]] | gentilici = | longitud = 3.39388888889 | latitud = 46.1622222222 | alt mej = | alt mini = 243 | alt maxi = 311 | km² = 7.4 |}} '''Chalmelh'''<ref>Toponimia Occitana ([[Institut d'Estudis Occitans]]) : IEO_BdTopoc : <nowiki>http://bdtopoc.org</nowiki></ref>, forma prepausada (''Charmeil'' en [[francés]] ) es una [[comuna]] dau [[Borbonés]] [[Occitània|occitan]], situada dins lo [[departaments franceses|departament]] d'[[Alèir (departament)|Alèir]] e la [[regions francesas|region]] d'[[Auvèrnhe Ròse Aups|Auvèrnhe-Ròse-Aups]], <small>ancianament d'[[Auvèrnhe (region)|Auvèrnhe]]</small>. ==Geografia== {{...}} === Comunas vesinas === <div style="position: relative; float:left; 450px; line-height:80%; width:35em;"> [[Fichièr:Blank map.svg|400px|left|Distanças e posicion relativa]] {{Image label|x=0.490|y=0.495|scale=400|text=[[Fichièr:Map pointer black.svg|20px|Chalmelh]] '''Chalmelh'''}} {{Image label|x=0.504092866778|y=0.291218856582|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|10px|Comuna amb 1583 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Saint-Rémy-en-Rollat]] <br/>(2,7 km)}}}} {{Image label|x=0.738696016018|y=0.541717126804|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|14px|Comuna amb 3195 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Creuzier-le-Vieux]] <br/>(3,0 km)}}}} {{Image label|x=0.26255310051|y=0.492130619029|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|12px|Comuna amb 2158 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Vendat]] <br/>(3,2 km)}}}} {{Image label|x=0.835051151908|y=0.326621098123|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|8px|Comuna amb 994 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Creuzier-le-Neuf]] <br/>(4,7 km)}}}} {{Image label|x=0.675844391312|y=0.813597134408|scale=400|text=[[Fichièr:Dot-yellow.svg|20px|Comuna amb 25467 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Vichèi]] <br/>(4,7 km)}}}} {{Image label|x=0.561607260098|y=0.87007718177|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|16px|Comuna amb 8617 abitants (2000)]]{{mida|80%|<br/>[[Vaissa]] <br/>(4,9 km)}}}} {{Image label|x=0.746393981961|y=0.120143323463|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|14px|Comuna amb 3672 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Saint-Germain-des-Fossés]] <br/>(5,7 km)}}}} {{Image label|x=0.879169682791|y=0.734334227282|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|18px|Comuna amb 13358 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Cusset]] <br/>(5,8 km)}}}} </div>{{clear|left}} ==Istòria== ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 03060 |Títol= Lista daus cònses successius}} {{Elegit |Debuta= abriu [[2014]] |Fin= [[2020]] |Identitat= Franck Gonzales |Partit= divèrs dreita |Qualitat= gerent }} {{Elegit |Debuta= març [[2001]] |Fin= 2014 |Identitat= Andrée-Claude Petillat |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 2001 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee= 03060 |1793=278 |1800=212 |1806=311 |1821=324 |1831=347 |1836=366 |1841=370 |1846=396 |1851=388 |1856=394 |1861=322 |1866=317 |1872=294 |1876=301 |1881=320 |1886=306 |1891=305 |1896=271 |1901=277 |1906=294 |1911=294 |1921=256 |1926=248 |1931=285 |1936=279 |1946=325 |1954=341 |1962=708 |1968=306 |1975=363 |1982=562 |1990=564 |1999=609 |2004= |2005= |2006=710 |2007=724 |2008=723 |2009=723 |cassini=8455 |senscomptesdobles=1962}} ==Luòcs e monuments== ==Personalitats liadas a la comuna== ==Veir tanben== ==Liams extèrnes== ==Nòtas== {{reflist}} {{Portal Borbonés}} {{Portal Occitània}} {{Comunas d'Alèir}} [[Categoria:Comuna d'Alèir]] [[Categoria:Comuna de Borbonés occitanofòna]] bv2l4h31e21286uhqt2k4ljpgznh2yr 0 120301 2512303 2453510 2026-11-05T21:01:56Z Dostojewskij 20932 Categoria:Decès en 2015 2512303 wikitext text/x-wiki {{Infobox Identitat | carta = nobel | nom =Douglass Cecil North | imatge =Douglass North.jpg | legenda =Douglass Cecil North (1997) | datadenaissença = [[5 de novembre]] de [[1920]] | luòcdenaissença = [[Cambridge (Massachusetts)|Cambridge]], [[Massachusetts]] | datadedecès = | luòcdedecès = | paísdorigina = {{Estats Units}} | profession = [[economia|economista]] | tematica = nobel | distincions = [[Prèmi Nobel d'Economia]] en [[1993]] }} '''Douglass Cecil North''' (n. [[5 de novembre]] de [[1920]] a [[Cambridge (Massachusetts)|Cambridge]], [[Massachusetts]]) es un [[economia|economista]] e professor universitari [[Estats Units d'America|american]] qu'a recebut lo [[Prèmi Nobel d'Economia]] l'an [[1993]]. == Biografia == Nasquèt lo [[5 de novembre]] de [[1920]] dins la vila de [[Cambridge (Massachusetts)|Cambridge]], situada dins l'[[estats dels Estats Units|estat]] de [[Massachusetts]]. Estudièt [[istòria]] a l'[[Universitat]] de Berkeley a [[Califòrnia]], ont se graduèt lo [[1942]], e après participar activament a la [[Segonda Guèrra Mondiala]] realizèt lo sieu [[doctorat]] en [[economia]] l'an [[1952]]. Inicièt las siás investigacions a l'[[Universitat]] de Washington, situada dins la vila de [[Seattle]]. Après trabalhar al Burèu Nacional d'Investigacion Economica venguèt professor a l'Universitat Washington de [[Saint Louis (Missorí)|Saint Louis]]. {{Prèmi Nobel d'Economia}} {{DEFAULTSORT:North, Douglass Cecil}} [[Categoria:Economista american]] [[Categoria:Laureat del Prèmi Nobel d'Economia]] [[Categoria:Naissença en Massachusetts]] [[Categoria:Naissença en 1920]] [[Categoria:Decès en 2015]] nsb3i4gmvufbgm965k5ow56qtwk00q8 0 144902 2512276 2511745 2026-11-05T12:23:19Z Capsot 279 2512276 wikitext text/x-wiki {{Infobox|tematica=actor anglés|carta=}} [[Fichièr:Patrick Stewart by Gage Skidmore.jpg|thumb|250px|Patrick Stewart a la Convencion Internacionala del Comic de San Diego en 2013]] '''Patrick Stewart''' ([[Mirfield]], [[Anglatèrra]], [[13 de julh]] de [[1940]] - [[Los Angeles]], [[Califòrnia]], [[28 d'octobre]] de [[2026]]) foguèt un actor e comedian [[Anglatèrra|anglés]]. Se faguèt conéisser gràcias a divèrses ròtles dins d'òbras de [[Shakespeare]] mas es subretot a partir de son interpretacion del capitani [[Jean-Luc Picard]] dins la sèria ''[[Star Trek]]'' que venguèt famós internacionalament. Posteriorament interpretèt lo professor [[Charles Xavier]] dins los films dels [[X-Men]]. {{ORDENA:Stewart, Patrick}} [[Categoria:Actor anglés]] [[Categoria:Naissença en 1940]] [[Categoria:Decès en 2026]] p7wgwmti8q47lt1tlpv433asley1hns 2512329 2512276 2026-11-06T04:44:13Z Briantin de Montrei 37340 2512329 wikitext text/x-wiki {{Infobox|tematica=actor anglés|carta=}} [[Fichièr:Patrick Stewart by Gage Skidmore.jpg|thumb|250px|Patrick Stewart a la Convencion Internacionala del Comic de San Diego en 2013]] '''Patrick Stewart''' ([[Mirfield]], [[Anglatèrra]], [[13 de julh]] de [[1940]] - [[Los Angeles]], [[Califòrnia]], [[28 d'octobre]] de [[2026]]) foguèt un actor e comedian [[Anglatèrra|anglés]]. Se faguèt conéisser gràcias a divèrses ròtles dins d'òbras de [[Shakespeare]] mas es subretot a partir de son interpretacion del capitani [[Jean-Luc Picard]] dins la sèria ''[[Star Trek]]'' que venguèt famós internacionalament. Posteriorament interpretèt lo professor [[Charles Xavier]] dins los films dels [[X-Men]]. {{ORDENA:Stewart, Patrick}} [[Categoria:Actor anglés]] [[Categoria:Naissença en 1940]] [[Categoria:Decès en 2026]] [[Categoria:Star Trek]] d4h55fzbo6f60917iuybqozikxdj2zq 0 153506 2512318 2099418 2026-11-05T22:25:18Z Katin pusku 65915 2512318 wikitext text/x-wiki [[Imatge:Dame_Pearlette_Louisy_at_her_desk_at_Government_House_in_Castries,_St._Lucia.jpg|thumb|200px|right|Na Pearlette al trabalh (2010)]] '''Calliopa Pearlette Louisy''' (generalament apelada Pearlette, [[La Bòria (Santa Lúcia)|La Bòria]], [[8 de junh]] de [[1946]]) es una femna d'estat de [[Santa Lúcia]] que n’es governadora generala ([[1997]]-[[2017]]). [[Categoria:Santa Lúcia]] [[Categoria:Naissença en 1946]] jxztbwr19urahdoof3js0ni28j3ai66 0 154018 2512400 2435915 2026-11-06T10:26:19Z ~2026-58939-00 65982 2512400 wikitext text/x-wiki 6767676767676767676767676767676767676767{{ORDENA:Sales, Joan}} [[Categoria:Escrivan catalan]] [[Categoria:Catalanista]] [[Categoria:Naissença a Barcelona]] [[Categoria:Naissença en 1912]] [[Categoria:Decès en 1983]] sm8isplq092tg3hhkde4qre6pxvdhrw 2512401 2512400 2026-11-06T10:26:58Z Pristome 62169 Undid edits by [[Special:Contribs/~2026-58939-00|~2026-58939-00]] ([[User talk:~2026-58939-00|talk]]) to last version by Dostojewskij: reverting vandalism 2512401 wikitext text/x-wiki '''Joan Sales i Vallès''' ([[Barcelona]], [[19 de novembre]] de [[1912]] – Barcelona, [[12 de novembre]] de [[1983]]) foguèt un escrivan, poèta, traductor e editor [[Catalonha|catalan]]. Foguèt un [[Catalanisme|militant catalanista]] de pes que se vegèt per aquesta rason obligat a s'exiliar primièr a l'estat francés e puèi en America centrala aprèp la [[Guèrra Civila Espanhòla|guèrra civila]]. Posteriorament, aprèp sa tornada en Catalonha, son prètzfach tant dins lo mond de l'edicion coma dins la societat ajudèt considerablament la recuperacion sociala de la [[lenga catalana]]. Es conegut subretot per son roman ''Incerta glòria'', publicat pel primièr còp en 1956 jos una forma censurada, e tornar en 1969 amb una version remanejada. Recebèt la [[Crotz de Sant Jòrdi]] en 1982. == Òbras == * ''Rondalles escollides de Guimerà, Casaponce i Alcover'' (1950) * ''Rondalles gironines i valencianes'' (1951) * ''Rondalles d'ahir i avui'' (1952) * ''Viatge d'un moribund'' (1952) * ''Rondalles escollides de Ramon Llull, Mistral i Verdaguer'' (1953) * ''Incerta glòria'' (1956) * ''Incerta glòria'', version non censurada e aumentada (1969) * ''En Tirant lo Blanc a Grècia, òpera bufa'' (1972) * ''Cartes a Màrius Torres'' (1976) * ''El vent de nit'' (1983) * ''Cartes de la guerra'' (1986) {{ORDENA:Sales, Joan}} [[Categoria:Escrivan catalan]] [[Categoria:Catalanista]] [[Categoria:Naissença a Barcelona]] [[Categoria:Naissença en 1912]] [[Categoria:Decès en 1983]] pk89m0l2t64o4bzqefn0rfzotweygpd 0 166001 2512382 2510989 2026-11-06T10:07:41Z Alaric 506 44932 /* Composicion d'aici a 2015 */ 2512382 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} {{Boita Arrondiment Occitan |nomarr = Arrondiment de Garait |reg=[[Nòva Aquitània]] |dept=[[Cruesa (departament)|Cruesa]] |insee = 232 |capluoc = [[Garait]] |km² ={{supfra|232}} }} [[File:Arrondiment de Garait (2017).svg|thumb|300px|L’arrondiment de Garait]] L’'''arrondiment de Garait''' es una [[Arrondiment francés|division administrativa]] [[França|francesa]], situada dans le [[Departament francés|departament]] de [[Cruesa (departament)|Cruesa]] e la [[region francesa|region]] de [[Nòva Aquitània|Novela Aquitània]]. Son còdi INSEE qu'es 23 2 e sa superficia qu'es de {{supfra|232}} km². ==Istòria== <gallery> Arrondiment de Garait (1800-1926).svg|L’arrondiment de Garait de 1800 a 1926 Arrondiment de Garait (1926-2017).svg|L’arrondiment de Garait de 1926 a 2017 Arrondiment de Garait (2017).svg|L’arrondiment de Garait dempuei 2017 </gallery> L’arrondiment fuguèt creat en 1800. En 1926 i annexèren una partida daus arrondiments de [[Boçac]] e [[Borgon Nuòu]]. En març de 2017 sas limitas emb l'arrondiment d'au Buçon chamgèren.<ref>"Arrêté portant modification des limites territoriales des arrondissements de Guéret et d’Aubusson du département de la Creuse", [https://www.creuse.gouv.fr/contenu/telechargement/8489/67516/file/Sp%C3%A9cial+23-2017-019.pdf], 17 de març de 2017</ref> ==Composicion d'aici a 2015== * [[canton d'Aiun]] * [[canton de Benavent]] * [[canton de Bònac]] * [[canton de Borgonuòu]] * [[canton de Boçac]] * [[canton de Chasteluç Malvalés]] * [[canton de Dun]] * [[canton dau Borg]] * [[canton de Garait-Nòrd ]] * [[canton de Garait-Sud-Èst]] * [[canton de Garait-Sud-Oèst]] * [[canton de Jarnaja]] * [[canton de Pont a Riom]] * [[canton de Sent Vauric]] * [[canton de La Sostrana]] ==Composicion despeu 2015== La composicion a chamjat per s'adaptar a las intercomunalitats e non pas mai aus cantons. En 2015, i avia 142 comunas, en 2017, 129, en 2019, 127, per causa de la fusion entre ''[[Linard]]'' e [[Malaval]] e entre [[Sent Desíer de Lairena]] e [[Lo Mas de Barèu e Mairinhac]]. ==Referéncias== <references /> ==Veire tanben== * [[Cruesa (departament)|Departament de Cruesa]] * [[Arrondiments de Cruesa]] * [[Garait]] [[Categoria:Cruesa]] sba9r02enyv5bs5gydg24hlwgikw07s 0 173434 2512282 2154949 2026-11-05T15:37:04Z Mens Universi 65852 /* */ Èi hornit lo sinonim aranés. 2512282 wikitext text/x-wiki [[Imatge:Fouday-Poêle.jpg|miniatura|Un fornet a [[Fouday]] ([[Alsàcia]])]] Un '''fornet''' o una '''estofa''' est un aparelh de caufatge comprenent una cambra de combustion per la [[lenha]] o lo [[Olha|carbon]]. Mai sovent utilizat pel caufatge dirècte per [[raionament]] termic e/o per [[conveccion]], lo fornet pòt tanben permetre de produire de l'aiga cauda. == Istoric == [[Fichièr:Wasserführender_Holzvergaserkofen.jpg|vinheta|Fornet de fusta modèrne tanben productor d'aiga cauda]] Utilizat dempuèi fòrça temps, la lenha es valorizada dempuèi de decenniás dins d’aparelhs de caufatge sovent realizats en acièr o de fonda. Lo fornet s’encontra jos diferentas formas. Pòt èsser rustic o classic mas existís la version a [[inercia]] quand es fòrça massís. Lo fornet en acièr es alara entornejat de pèira volcanica que permet d’accumular puèi de tornar la calor producha de longas oras après la fin de la flambada. Un dels davancièr seriá l'[[ipocaust]] puèi ven lo fornet rus. Ara es lo vam del fornet de pellet. Sovent fabricat en acièr, un crusòl (de fonda) recep de granulats de fusta per èsser brutlats e donar de calor. En [[1619]], paréis lo primièr obratge complet suls fornets publicat per Franz Kessler (en). Son òbra indica que a partir d’aquesta epòca totes los principis del caufatge uzats en Alemanha se perfeccionèron gaireben fins al sègle XIX. L'aparission al sègle XIX dels primiers fornets de [[fonda]] e lor difusion a granda escala contribuís fòrça a melhorar las condicions de viada de las populacions. Amb la produccion en seriá, ven un dels produchs màger de l'industrializacion, ven accessible al mai grand nombre e remplaça lèu lo fuòc dobèrt, donant de melhors rendiment, eficacitar e autonomia, e diminuissent lo risc d'incendi. Lo fornet, installat dins la pèça comuna, es sovent lo punt d’encontre de la familha, al contrari del [[caufatge central]] que mai tard enfortirà l'individualizacion. Quitament se demanda d'entreten e produsca de posca, melhora lo confòrt pel caufatge de contunh, que permet tanben de caufar l'aiga e manjar, e tanben las condicions sanitàrias e de santat, que l'efièch es entre autre de reduire la mortalitat infantila. Plan abans lo desvolopament de l'[[electrodomestic]], la ''reclama'', amb d'afichas publicitàrias, lausan los avantatges dels diferents modèls. Las escomesas actualas que representan la rarefaccion e l’auçada dels prètz de las [[Combustible fossil|enegias fossilas]], e tanben de la pollucion e le recerca d'un [[desvolopament sostenable]], mèna los industrials a cercar de novèlas solucions per aumentar l'eficacitat de lors produchs. <br /> == Ecologia == Lo caufatge amb fornet de lenha pòt semblar puslèu [[Ecologia|ecologic]] qu’utiliza la biomassa, mas la combustion de lenha larga dins l'atmosfèra de [[Dioxid de carbòni|CO2]] e tanben de particulas, de [[Monoxid de carbòni|CO]] e d'autres polluents atmosferics,. Segon lo cicle carbòni, una majoritat del CO2 emés es absorbat pels oceans e los arbres que son utilizats per fabricar la fusta. Lo cicle pòt semblar complètament tancat e la biomasse renovelabla mas: * las particulas finas de tipe PM_2.5 son absorbadas per diferents procediment que la respiracion de totes los èssers vivents sus tèrra. * Lo [[monoxid de carbòni]], generit per una combustion incomplèta, es plan dangierosa per l'òme e totes los èssers vivents sus tèrra. Una combustion impròpri es donc nefast per l’environament. Los aparelhs de caufatge de lenha avent evoluits dempuèi lo començament del sègle XXI, es plan important, per un enjòc sanitari, d'incitar los ostals utilizant un vielh aparelh de caufatge de lenha a cambiar per un aparelh de novèla generacion. Un fogal tancat dins las annadas 1990 larga {{Nombre amb unitat|30 còps mai}} de particulas finas qu'un aparelh de las annadas 2010. Lo provesiment en lenha dels ostals es tanben de prene en compte. En efièch per aver de brocas de brutler, un arbre deguèt èsser talhat (benlèu amb de maquinas mecanicas coma una tronçonadoira), puèi caminat dins una usina de fabricacion de brocas (utilizant de maquinas per asclar e talhar la fusta) e fin finala secat dins de grands forns ont s’accelèra lo secatge de la fusta. Aquesta fusta es enseguida distribuida per camion utilizant de combustibles fossils fins a l’ostal. Tota aquesta cadena de provesiment a un impacte per l'environament. == Alucatge == Per l'alucatge d'un fornet de lenha, lo melhor metòde consistís e far un pilòt de lenha de biais que los troces grsses sián en bas, e la lenha d'alucatge en naut. Atal l'alucatge de la lenha menuda se fera netament e caufarà l'aire dins lo conduch. Aquò provocarà un tiratge que va permeter la combustion de la lenha grossa en dejós. Lo fuòc se propaga del naut cap al bas tot en gardant una combustion optimala. Al contrari, alucar lo fuòc pel bas fa que las brocas grossas del dessús brutlan mal e son cobèrtas de suja abans de s’enflamar. Aquesta suja negra va tanben recobrir l'interior del fornet (netejatge del veire) e l'interior del conduch (ramonatge de realizar). Es donc incoerent de contunhar d'alucar sa lenha pel bas. == Principi == * Es un aparelh de caufatge claus, ont s’embarra lo combustible, amb evacuacion dels gases per un tudèl, e que caufa la pèça per raionament de son envelopa. * Los combustibles son la [[Lenha|fusta]], lo [[Olha|carbon]] e[[pellet]]. * La combustion es reglada per una clau sul conduch de fum, o melhor, diminuissent l'arribada d'aire per tancadura de las arribadas d'aire primaris o segondaris de l'aparelh. == Riscs == Los riscs d'accidents (incendi, explosion, asfixia) son mai sovent ligats au non respècte de las instruccions d'utilizacion, a l'abséncia de ramonatge, a l'absence d'aeracion, <abbr>etc.</abbr> Los cas d'[[intoxicacion al monoxid de carbòni]]) son encara corrents == Nòtas e referéncias == {{reflist}} == Annèxes == === Articles connèxes === === Ligams extèrnes === 6i7jmyr0m0ut49yxg3kzbaoyimkpy04 0 185438 2512306 2426681 2026-11-05T22:02:46Z Raymond Trencavel 26125 2512306 wikitext text/x-wiki [[Fichièr:Mylène Madrias Trois Cafès Gourmands.jpg|vinheta|Mylène Madrias (cantaira del grop Trois Cafés Gourmands)]] '''Trois Cafés Gourmands''' es un grop de cançon [[francés|francesa]] del [[Lemosin (Occitània)|Lemosin]] ([[Occitània]]) fondat a la fin de l'estiu de 2012<ref>https://www.1jour1actu.com/culture/trois-cafes-gourmands</ref> per '''Mylène Madrias''', '''Sébastien Gourseyrol''' e '''Jérémy Pauly'''. Aprèp mantunas annadas passadas sus l'empont en Lemosin<ref>https://www.lamontagne.fr/brive-la-gaillarde-19100/loisirs/trois-cafes-gourmands-en-correze-la-recette-du-succes-de-l-ete_12536366/</ref>, lor cançon ''À nos souvenirs'' comença francamant de pujar en popularitat en 2017 per fin finala devenir la sansònha de l'estiu de 2018 capvath [[França]] tota ! lor album ''Un air de rien'' deveng alavetz n°1 dels charts<ref>https://www.cheriefm.fr/artistes/trois-cafes-gourmands/actus/trois-cafes-gourmands-la-recette-du-succes-de-leur-album-un-air-de-rien-71408885</ref>. La cançon ''À nos souvenirs'' es compresa coma un omenatge al departament de [[Corresa (departament)|Corresa]], vist que los de '''Trois Cafés Gourmands''' son eissits de [[Arnac e Pompador|Arnac e Pompador]], una [[Comuna francesa|comuna]] d'aqueste [[Departament francés|departament]] del [[Lemosin (Occitània)|Lemosin]]<ref>https://web.archive.org/web/20220119002309/https://www.lestival.fr/programmation/trois-cafes-gourmands/</ref>. ==Discografia== * 2018 : ''Un air de rien'' * 2019 : ''Un air de Live (sus l'empont del Zenit de [[Sant Estève]])'' * 2020 : ''Comme des enfants'' == Referéncias == [[Categoria:grops e cantaires d'Occitània]] [[Categoria:Grop de musica dels ans 2010]] [[Categoria:Grop de musica dels ans 2020]] [[Categoria:Grop de musica francés]] 0810ti6nr4qoqwc5kjdyn5hmspl7stt 2512307 2512306 2026-11-05T22:03:24Z Raymond Trencavel 26125 2512307 wikitext text/x-wiki [[Fichièr:Mylène Madrias Trois Cafès Gourmands.jpg|vinheta|Mylène Madrias (cantaira del grop Trois Cafés Gourmands)]] '''Trois Cafés Gourmands''' es un grop de cançon [[francés|francesa]] del [[Lemosin (Occitània)|Lemosin]] ([[Occitània]]) fondat a la fin de l'estiu de 2012<ref>https://www.1jour1actu.com/culture/trois-cafes-gourmands</ref> per '''Mylène Madrias''', '''Sébastien Gourseyrol''' e '''Jérémy Pauly'''. Aprèp mantunas annadas passadas sus l'empont en Lemosin<ref>https://www.lamontagne.fr/brive-la-gaillarde-19100/loisirs/trois-cafes-gourmands-en-correze-la-recette-du-succes-de-l-ete_12536366/</ref>, lor cançon ''À nos souvenirs'' comença francamant de pujar en popularitat en 2017 per fin finala devenir la sansònha de l'estiu de 2018 capvath [[França]] tota ! lor album ''Un air de rien'' deveng alavetz n°1 dels charts<ref>https://www.cheriefm.fr/artistes/trois-cafes-gourmands/actus/trois-cafes-gourmands-la-recette-du-succes-de-leur-album-un-air-de-rien-71408885</ref>. La cançon ''À nos souvenirs'' es compresa coma un omenatge al departament de [[Corresa (departament)|Corresa]], vist que los de '''Trois Cafés Gourmands''' son eissits de [[Arnac e Pompador|Arnac e Pompador]], una [[Comuna francesa|comuna]] d'aqueste [[Departament francés|departament]] del [[Lemosin (Occitània)|Lemosin]]<ref>https://web.archive.org/web/20220119002309/https://www.lestival.fr/programmation/trois-cafes-gourmands/</ref>. ==Discografia== * 2018 : ''Un air de rien'' * 2019 : ''Un air de Live (sus l'empont del Zenit de [[Sant Estève]])'' * 2020 : ''Comme des enfants'' * 2025 : ''Des ondes et des reflets'' == Referéncias == [[Categoria:grops e cantaires d'Occitània]] [[Categoria:Grop de musica dels ans 2010]] [[Categoria:Grop de musica dels ans 2020]] [[Categoria:Grop de musica francés]] a563zjaldon7fm91kd5mk6yua8b1tnq 2512309 2512307 2026-11-05T22:03:54Z Raymond Trencavel 26125 2512309 wikitext text/x-wiki [[Fichièr:Mylène Madrias Trois Cafès Gourmands.jpg|vinheta|Mylène Madrias (cantaira del grop Trois Cafés Gourmands)]] '''Trois Cafés Gourmands''' es un grop de cançon [[francés|francesa]] del [[Lemosin (Occitània)|Lemosin]] ([[Occitània]]) fondat a la fin de l'estiu de 2012<ref>https://www.1jour1actu.com/culture/trois-cafes-gourmands</ref> per '''Mylène Madrias''', '''Sébastien Gourseyrol''' e '''Jérémy Pauly'''. Aprèp mantunas annadas passadas sus l'empont en Lemosin<ref>https://www.lamontagne.fr/brive-la-gaillarde-19100/loisirs/trois-cafes-gourmands-en-correze-la-recette-du-succes-de-l-ete_12536366/</ref>, lor cançon ''À nos souvenirs'' comença francamant de pujar en popularitat en 2017 per fin finala devenir la sansònha de l'estiu de 2018 capvath [[França]] tota. Lor album ''Un air de rien'' deveng alavetz n°1 dels charts<ref>https://www.cheriefm.fr/artistes/trois-cafes-gourmands/actus/trois-cafes-gourmands-la-recette-du-succes-de-leur-album-un-air-de-rien-71408885</ref>. La cançon ''À nos souvenirs'' es compresa coma un omenatge al departament de [[Corresa (departament)|Corresa]], vist que los de '''Trois Cafés Gourmands''' son eissits de [[Arnac e Pompador|Arnac e Pompador]], una [[Comuna francesa|comuna]] d'aqueste [[Departament francés|departament]] del [[Lemosin (Occitània)|Lemosin]]<ref>https://web.archive.org/web/20220119002309/https://www.lestival.fr/programmation/trois-cafes-gourmands/</ref>. ==Discografia== * 2018 : ''Un air de rien'' * 2019 : ''Un air de Live (sus l'empont del Zenit de [[Sant Estève]])'' * 2020 : ''Comme des enfants'' * 2025 : ''Des ondes et des reflets'' == Referéncias == [[Categoria:grops e cantaires d'Occitània]] [[Categoria:Grop de musica dels ans 2010]] [[Categoria:Grop de musica dels ans 2020]] [[Categoria:Grop de musica francés]] raqbn2nmatteaowrhj3nhky8awe6ue3 0 190459 2512269 2422629 2026-11-05T12:10:52Z Capsot 279 Capsot a desplaçat la pagina [[Mississipí (Estat)]] cap a [[Mississipi (estat)]] : Majuscula levada e accentuacion corregida 2422629 wikitext text/x-wiki {{Infobox Geografia politica}} '''Mississipí''' (en anglés ''Mississippi'') es un [[estats dels Estats Units|estat]] dels [[Estats Units d'America]]. Confronta a l'oèst [[Loïsiana]] e [[Arkansas]], al nòrd [[Tennessee]], a l'èst [[Alabama]] e al sud lo [[golf de Mexic]]. L'Estat ten son nom del [[Mississipí (riu)|flume Mississipí]]. L'estat a una populacion d'aperaquí 3 milion de personas. Es lo 32en pus estendut e lo 32en pus poblat dels 50 Estats americans. Situat al centre de l'Estat, [[Chisha Foka|Chisha Foka (Jackson)]] n'es la capitala e la pus granda vila, amb una populacion d'aperaquí 175,000 personas. === Istòria === {{...}} === Geografia === {{...}} === Ligams extèrnes === [[Categoria:Mississipí]] b3u1vw6bqnhcdn3p07d2tzjk972mywr 2512271 2512269 2026-11-05T12:11:13Z Capsot 279 2512271 wikitext text/x-wiki {{Infobox Geografia politica}} '''Mississipi''' (en anglés ''Mississippi'') es un [[estats dels Estats Units|estat]] dels [[Estats Units d'America]]. Confronta a l'oèst [[Loïsiana]] e [[Arkansas]], al nòrd [[Tennessee]], a l'èst [[Alabama]] e al sud lo [[golf de Mexic]]. L'Estat ten son nom del [[Mississipí (riu)|flume Mississipí]]. L'estat a una populacion d'aperaquí 3 milion de personas. Es lo 32en pus estendut e lo 32en pus poblat dels 50 Estats americans. Situat al centre de l'Estat, [[Chisha Foka|Chisha Foka (Jackson)]] n'es la capitala e la pus granda vila, amb una populacion d'aperaquí 175,000 personas. === Istòria === {{...}} === Geografia === {{...}} === Ligams extèrnes === [[Categoria:Mississipí]] 4yirdo1k702nbe4oa21uyntp87w6e41 0 201384 2512317 2505482 2026-11-05T22:24:45Z Raymond Trencavel 26125 2512317 wikitext text/x-wiki {{Infobox Persona}} '''{{Dialècte Lengadocian}}Christophe Barthès''' ([[Carcassona]], [[12 d'octobre]] de [[Ans 1960|1966]])<ref>«[https://www.lindependant.fr/2024/07/07/legislatives-2024-dans-laude-christophe-barthes-un-depute-aux-racines-paysannes-12067083.php Législatives 2024 dans l’Aude : Christophe Barthès, un député aux racines paysannes]» , lindependant.fr, 7 de julhet de 2024.</ref> es un agricultor e òme politic d'[[Occitània]]. Membre del Front nacional (FN) vengut [[Rassemblament Nacional|Recampament Nacional]] dempuèi 2018, foguèt elegit deputat dins la 1a circonscripcion d'[[Departament d'Aude|Aude]] pendent las eleccions legislativas de 2022. Foguèt tanben conselhièr regional de [[Lengadòc-Rosselhon]] puèi d'[[Occitània (region administrativa)|Occitània]] dempuèi 2010, reelegit en 2015 puèi en 2021, e conselhièr municipal de [[Trebes]] de 2014 a 2022.<ref>[https://www.archives-resultats-elections.interieur.gouv.fr/resultats/municipales-2020/011/011397.php Resultats oficials de la comuna de Trebes]. Ministeri de l'Interior.</ref> Pendent las eleccions municipalas de 2026, foguèt elegit cònsol màger de Carcassona. == Referéncias == <references /> {{ORDENA:Barthès, Christophe}} [[Categoria:Personalitat politica francesa]] [[Categoria:Extrèma drecha francesa]] [[Categoria:Naissença a Carcassona]] ihboxxybjx5h4o8s88hqmdwd0gdge4e 0 201386 2512316 2508384 2026-11-05T22:22:39Z Raymond Trencavel 26125 2512316 wikitext text/x-wiki {{Infobox Persona}} {{Dialècte Lengadocian}}'''Aurélien Lopez-Liguori''' ([[Ais]], [[17 de mai]] de [[1993]]) es un òme politic d'[[Occitània]]. Membre del [[Rassemblament Nacional|Recampament Nacional]], foguèt elegit deputat dins la 7na circonscripcion d'[[Departament d'Erau|Erau]] pendent las eleccions legislativas de 2022, puèi foguèt reelegit pendent las [[Eleccions legislativas de 2024 en França|eleccions legislativas de 2024]] tre lo primièr torn.<ref>«[https://www.midilibre.fr/2024/06/30/legislatives-2024-aurelien-lopez-liguori-rn-reelu-des-le-1er-tour-sur-la-7e-circonscription-de-lherault-12051592.php Législatives 2024 : Aurélien Lopez-Liguori (RN) réélu dès le 1er tour sur la 7e circonscription de l’Hérault]», ''midilibre.fr'', 30 de junh de 2024.</ref> Foguèt membre dins lo [[Groupe Rassemblement national|grop RN]] e membre de la comission de las Leis de l'Assemblada nacionala.<ref>«[https://www.assemblee-nationale.fr/dyn/deputes/PA793904 Aurélien López-Liguori]», ''Assemblada Nacionala''. </ref> Conselhièr municipal a [[Seta]] de 2020 a 2026, ven lo primièr cònsol màger del RN d'Erau en ganhant la vila d'[[Agde|Agde.]] == Referéncias == {{ORDENA:Lopez-Liguori, Aurélien}} [[Categoria:Extrèma drecha francesa]] [[Categoria:Personalitat politica francesa]] pmjyhqxqdtwh3wtvx3hnpvyo1fl4fmr 0 201388 2512313 2511779 2026-11-05T22:15:06Z Raymond Trencavel 26125 2512313 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Niçard}} {{Infobox Persona}} ''[L'infoboita non fonciona en occitan, es necessari de la melhorar.]'' '''Éric Ciotti''' ([[Niça]], [[28 de setembre]] de [[Ans 1960|1965]]) es un òme politic d'[[Occitània]]. Foguèt deputat de la primiera circonscripcion dei [[Aups Maritims|Alps Maritims]] despí lo 2007, president dau conseu generau pi departamentau dau 2008 au 2017 e questor de l'[[Assemblada Nacionala (França)|Assemblada nacionala]] dau 2018 au 2024. Exerciguèt mai d'una foncion a l'Union per un Movement Popular (UMP), vengut [[Los Republicans (partit francés)|Lu Republicans]] (LR). Apertenia a l'ala drecha dau movement. Foguèt batut per [[Valérie Ros Pecressa|Valérie Pécresse]] a la primària d'LR per l'eleccion presidenciala dau 2022, mas foguèt elegit president dau partit lo meteis an. En vista dei [[Eleccions legislativas de 2024 en França|eleccions legislativi dau 2024]], provoquèt una crisi dins LR —mentre que n'èra encara lo president— en conclusent una aliança electorala emb lo [[Rassemblament Nacional|Rassemblament Nacionau]] (RN). Fondèt pi l'[[Union de las drechas per la Republica|Union dei Drechas per la Republica]] (UDR), formacion politica situada a l'extrèma drecha. En aliança emb l'RN, ganhèt ai eleccions municipali dau 2026 a Niça en fàcia de [[Cristian Estrosi|Christian Estrosi]], e venguèt cònsol màger de la vila e president de la [[Metropòli Niça Còsta d'Azur|Metropòli Niça-Còsta d'Azur]].<ref>«[https://www.rtl.fr/actu/politique/resultats-municipales-2026-a-nice-eric-ciotti-devance-largement-le-maire-sortant-christian-estrosi-7900610821 Résultats municipales 2026 à Nice : Éric Ciotti devance nettement le maire sortant Christian Estrosi]», ''RTL.fr'', 15 de març dau 2026.</ref> == Nòtas e referéncias == [[Categoria:Extrèma drecha francesa]] [[Categoria:Personalitat politica francesa]] [[Categoria:Naissença a Niça]] <references /> {{O:Ciotti, Éric}} 624st06gl9l8s7buxdfp2xq36ftzo06 2512314 2512313 2026-11-05T22:15:26Z Raymond Trencavel 26125 2512314 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Niçard}} {{Infobox Persona}} ''[L'infoboita non fonciona en occitan, es necessari de la melhorar.]'' '''Éric Ciotti''' ([[Niça]], [[28 de setembre]] de [[Ans 1960|1965]]) es un òme politic d'[[Occitània]]. Foguèt deputat de la primiera circonscripcion dei [[Aups Maritims|Alps Maritims]] despí lo 2007, president dau conseu generau pi departamentau dau 2008 au 2017 e questor de l'[[Assemblada Nacionala (França)|Assemblada nacionala]] dau 2018 au 2024. Exerciguèt mai d'una foncion a l'Union per un Movement Popular (UMP), vengut [[Los Republicans (partit francés)|Lu Republicans]] (LR). Apertenia a l'ala drecha dau movement. Foguèt batut per [[Valérie Ros Pecressa|Valérie Pécresse]] a la primària d'LR per l'eleccion presidenciala dau 2022, mas foguèt elegit president dau partit lo meteis an. En vista dei [[Eleccions legislativas de 2024 en França|eleccions legislativi dau 2024]], provoquèt una crisi dins LR —mentre que n'èra encara lo president— en conclusent una aliança electorala emb lo [[Rassemblament Nacional|Rassemblament Nacionau]] (RN). Fondèt pi l'[[Union de las drechas per la Republica|Union dei Drechas per la Republica]] (UDR), formacion politica situada a l'extrèma drecha. En aliança emb l'RN, ganhèt ai eleccions municipali dau 2026 a Niça en fàcia de [[Cristian Estrosi|Christian Estrosi]], e venguèt cònsol màger de la vila e president de la [[Metropòli Niça Còsta d'Azur|Metropòli Niça-Còsta d'Azur]].<ref>«[https://www.rtl.fr/actu/politique/resultats-municipales-2026-a-nice-eric-ciotti-devance-largement-le-maire-sortant-christian-estrosi-7900610821 Résultats municipales 2026 à Nice : Éric Ciotti devance nettement le maire sortant Christian Estrosi]», ''RTL.fr'', 15 de març dau 2026.</ref> == Nòtas e referéncias == [[Categoria:Extrèma drecha francesa]] [[Categoria:Personalitat politica francesa]] [[Categoria:Naissença a Niça]] <references /> {{ORDENA:Ciotti, Éric}} i95ca0nl4ye8s2ruif9w0402qjuzueq 2512315 2512314 2026-11-05T22:15:50Z Raymond Trencavel 26125 2512315 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Niçard}} {{Infobox Persona}} ''[L'infoboita non fonciona en occitan, es necessari de la melhorar.]'' '''Éric Ciotti''' ([[Niça]], [[28 de setembre]] de [[Ans 1960|1965]]) es un òme politic d'[[Occitània]]. Foguèt deputat de la primiera circonscripcion dei [[Aups Maritims|Alps Maritims]] despí lo 2007, president dau conseu generau pi departamentau dau 2008 au 2017 e questor de l'[[Assemblada Nacionala (França)|Assemblada nacionala]] dau 2018 au 2024. Exerciguèt mai d'una foncion a l'Union per un Movement Popular (UMP), vengut [[Los Republicans (partit francés)|Lu Republicans]] (LR). Apertenia a l'ala drecha dau movement. Foguèt batut per [[Valérie Ros Pecressa|Valérie Pécresse]] a la primària d'LR per l'eleccion presidenciala dau 2022, mas foguèt elegit president dau partit lo meteis an. En vista dei [[Eleccions legislativas de 2024 en França|eleccions legislativi dau 2024]], provoquèt una crisi dins LR —mentre que n'èra encara lo president— en conclusent una aliança electorala emb lo [[Rassemblament Nacional|Rassemblament Nacionau]] (RN). Fondèt pi l'[[Union de las drechas per la Republica|Union dei Drechas per la Republica]] (UDR), formacion politica situada a l'extrèma drecha. En aliança emb l'RN, ganhèt ai eleccions municipali dau 2026 a Niça en fàcia de [[Cristian Estrosi|Christian Estrosi]], e venguèt cònsol màger de la vila e president de la [[Metropòli Niça Còsta d'Azur|Metropòli Niça-Còsta d'Azur]].<ref>«[https://www.rtl.fr/actu/politique/resultats-municipales-2026-a-nice-eric-ciotti-devance-largement-le-maire-sortant-christian-estrosi-7900610821 Résultats municipales 2026 à Nice : Éric Ciotti devance nettement le maire sortant Christian Estrosi]», ''RTL.fr'', 15 de març dau 2026.</ref> == Nòtas e referéncias == <references /> {{ORDENA:Ciotti, Éric}} [[Categoria:Extrèma drecha francesa]] [[Categoria:Personalitat politica francesa]] [[Categoria:Naissença a Niça]] t93la78taonwvcf7tx0yjgz1uff785n 0 201742 2512357 2511887 2026-11-06T07:26:14Z Alaric 506 44932 2512357 wikitext text/x-wiki {{Infobox Canton de França |carta=oc |nom=Canton de Jarnaja |imatge = Map canton code 23 20.svg | reg= [[Lemosin (region)|Lemosin]] | dept= {{Cruesa}} | arrt= [[Arrondiment dau Buçon]] |vila= [[Jarnaja]] |nbcom= 10 |canton=2320 |km²= 182,28 |cons= Jean-Pierre Vacher ([[UMP]]) |datas= [[2008]]-[[2015]] |}} Lo '''canton de Jarnaja''' es una anciana division administrativa de [[Lemosin (Occitània)|Lemosin]] situada dins l'[[arrondiment dau Buçon]], lo [[departaments franceses|departament]] de [[Cruesa (departament)|Cruesa]] e la [[regions francesas|region]] de [[Lemosin (region)|Lemosin]], avòra de [[Novela Aquitània]]. Dempuèi [[2015]], totas las comunas son dins lo [[canton de Gosom]] e son demoradas dins l'[[arrondiment dau Buçon]]. </br> '''La mapa es la de l'[[arrondiment dau Buçon]] avant 2015. ''' ==Composicion== ===Composicion davant 2015=== {|class= "wikitable" !Nom !Width="135"|Còdi INSEE !Superficia (<small>km²</small>) !Populacion !Densitat (<small>ab/km²</small>) !Intercomunalitat |- |[[Blaudés]] |23023 | 6,9 | {{popfr23|023}} ({{popfr23|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|023}}/6.9) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas de Cruesa Junhent|CC de Cruesa Junhent]] |- |[[La Cela de Gosom]] |23040 | 14,07 | {{popfr23|040}} ({{popfr23|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|040}}/14.07) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas de Cruesa Junhent|CC de Cruesa Junhent]] |- |[[Domeiròt]] |23072 | 24,59 | {{popfr23|072}} ({{popfr23|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|072}}/24.59) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas de Cruesa Junhent|CC de Cruesa Junhent]] |- |[[Gosom]] |23093 | 50,03 | {{popfr23|093}} ({{popfr23|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|093}}/50.03) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas de Cruesa Junhent|CC de Cruesa Junhent]] |- |'''[[Jarnaja]]''' |23100 | 9,17 | {{popfr23|100}} ({{popfr23|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|100}}/9.17) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas de Cruesa Junhent|CC de Cruesa Junhent]] |- |[[Parçac (Marcha)|Parçac]] |23149 | 38,99 | {{popfrs23|149}} ({{popfr23|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfrs23|149}}/38.99) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas de Cruesa Junhent|CC de Cruesa Junhent]] |- |[[Peirafita (Marcha)|Peirafita]] |23152 | 6,4 | {{popfr23|152}} ({{popfr23|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|152}}/6.4) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas de Cruesa Junhent|CC de Cruesa Junhent]] |- |[[Rimondés]] |23161 | 8,03 | {{popfrs23|161}} ({{popfr23|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfrs23|161}}/8.03) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas de Cruesa Junhent|CC de Cruesa Junhent]] |- |[[Sant Sauve de Tol]] |23243 | 14,57 | {{popfr23|243}} ({{popfr23|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|243}}/14.57) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas de Cruesa Junhent|CC de Cruesa Junhent]] |- |[[Tres Fonts]] |23255 | 9,53 | {{popfr23|255}} ({{popfr23|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|255}}/9.53) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas de Cruesa Junhent|CC de Cruesa Junhent]] |- |} ==Istòria== Lo canton de Jarnaja fuguet creat en 1790 dins lo districte de [[Boçac (Nauta Marcha)|Boçac]], entau coma lo [[canton de Gosom]] ([[La Cela de Gosom]], [[Las Farjas (Cruesa)|Las Farjas]], [[Gosom]], [[Bòrn Sent Jòrge]], dont Bornet, qu'èra pas una comuna independenta de Bòrn, [[Tol Senta Crotz]]). En 1801, quand lo nombre daus cantons saguet demenit, lo canton de Gosom fuguet suprimit e lo canton de Jarnaja ganhet [[La Cela de Gosom]], [[Las Farjas (Cruesa)|Las Farjas]], [[Gosom]] ([[Bòrn Sent Jòrge]] e [[Tol Senta Crotz]], de l'ancian canton de Gosom, passeren dins lo [[canton de Boçac]]). Lo canton de Jarnaja èra de l'[[arrondiment de Boçac]] e i damoret daicia [[1926]]. Lo [[chapluec]] èra pus pitit que la comuna e la vila de Gosom (mesmament davant las fusions de comunas de 1972) e de mai èra dins una situacion periferica. </br> En 2014, quand faguèren una refòrma cantonala, lo canton de Jarnaja fuguet suprimit per las eleccions departamentalas de 2015 e passet dins lo [[canton de Gosom]] en aplicacion dau decret dau 17 de feurier de 2014, en seguda de las leis dau 17 de mai de 2013 (lei organique 2013-402 e lei 2013-403) <ref>http://www.legifrance.gouv.fr/affichTexte.do?cidTexte=JORFTEXT000027414225&categorieLien= ''Lei n° 2013-403 dau 17 de mai de 2013 relativa a l'eleccion daus conselhiers departamentaus, daus conselhiers municipaus e daus conselhiers comunautaris, e que modifica lo chalendier electorau'', 17 de mai de 2013, Jornau oficiau de la Republica Francesa n° 0114 dau 18 de mai de 2013, p. 8242</ref>. ==Nòtas== <references/> {{Portal Lemosin}} otmy0x6lr1ar5qd51aj225i7bpuos3l 2512358 2512357 2026-11-06T07:27:22Z Alaric 506 44932 2512358 wikitext text/x-wiki {{Infobox Canton de França |carta=oc |nom=Canton de Jarnaja |imatge = Map canton code 23 20.svg | reg= [[Lemosin (region)|Lemosin]] | dept= {{Cruesa}} | arrt= [[Arrondiment dau Buçon]] |vila= [[Jarnaja]] |nbcom= 10 |canton=2320 |km²= 182,28 |cons= Jean-Pierre Vacher ([[UMP]]) |datas= [[2008]]-[[2015]] |}} Lo '''canton de Jarnaja''' es una anciana division administrativa de [[Lemosin (Occitània)|Lemosin]] situada dins l'[[arrondiment dau Buçon]], lo [[departaments franceses|departament]] de [[Cruesa (departament)|Cruesa]] e la [[regions francesas|region]] de [[Lemosin (region)|Lemosin]], avòra de [[Novela Aquitània]]. Dempuèi [[2015]], totas las comunas son dins lo [[canton de Gosom]] e son demoradas dins l'[[arrondiment dau Buçon]]. </br> '''La mapa es la de l'[[arrondiment dau Buçon]] avant 2015. ''' ==Composicion== ===Composicion davant 2015=== {|class= "wikitable" !Nom !Width="135"|Còdi INSEE !Superficia (<small>km²</small>) !Populacion !Densitat (<small>ab/km²</small>) !Intercomunalitat |- |[[Blaudés]] |23023 | 6,9 | {{popfr23|023}} ({{popfr23|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|023}}/6.9) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas de Cruesa Junhent|CC de Cruesa Junhent]] |- |[[La Cela de Gosom]] |23040 | 14,07 | {{popfr23|040}} ({{popfr23|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|040}}/14.07) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas de Cruesa Junhent|CC de Cruesa Junhent]] |- |[[Domeiròt]] |23072 | 24,59 | {{popfr23|072}} ({{popfr23|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|072}}/24.59) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas de Cruesa Junhent|CC de Cruesa Junhent]] |- |[[Gosom]] |23093 | 50,03 | {{popfr23|093}} ({{popfr23|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|093}}/50.03) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas de Cruesa Junhent|CC de Cruesa Junhent]] |- |'''[[Jarnaja]]''' |23100 | 9,17 | {{popfr23|100}} ({{popfr23|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|100}}/9.17) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas de Cruesa Junhent|CC de Cruesa Junhent]] |- |[[Parçac (Marcha)|Parçac]] |23149 | 38,99 | {{popfrs23|149}} ({{popfr23|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfrs23|149}}/38.99) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas de Cruesa Junhent|CC de Cruesa Junhent]] |- |[[Peirafita (Marcha)|Peirafita]] |23152 | 6,4 | {{popfr23|152}} ({{popfr23|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|152}}/6.4) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas de Cruesa Junhent|CC de Cruesa Junhent]] |- |[[Rimondés]] |23161 | 8,03 | {{popfrs23|161}} ({{popfr23|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfrs23|161}}/8.03) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas de Cruesa Junhent|CC de Cruesa Junhent]] |- |[[Sent Sauve de Tol]] |23243 | 14,57 | {{popfr23|243}} ({{popfr23|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|243}}/14.57) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas de Cruesa Junhent|CC de Cruesa Junhent]] |- |[[Tres Fonts]] |23255 | 9,53 | {{popfr23|255}} ({{popfr23|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|255}}/9.53) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas de Cruesa Junhent|CC de Cruesa Junhent]] |- |} ==Istòria== Lo canton de Jarnaja fuguet creat en 1790 dins lo districte de [[Boçac (Nauta Marcha)|Boçac]], entau coma lo [[canton de Gosom]] ([[La Cela de Gosom]], [[Las Farjas (Cruesa)|Las Farjas]], [[Gosom]], [[Bòrn Sent Jòrge]], dont Bornet, qu'èra pas una comuna independenta de Bòrn, [[Tol Senta Crotz]]). En 1801, quand lo nombre daus cantons saguet demenit, lo canton de Gosom fuguet suprimit e lo canton de Jarnaja ganhet [[La Cela de Gosom]], [[Las Farjas (Cruesa)|Las Farjas]], [[Gosom]] ([[Bòrn Sent Jòrge]] e [[Tol Senta Crotz]], de l'ancian canton de Gosom, passeren dins lo [[canton de Boçac]]). Lo canton de Jarnaja èra de l'[[arrondiment de Boçac]] e i damoret daicia [[1926]]. Lo [[chapluec]] èra pus pitit que la comuna e la vila de Gosom (mesmament davant las fusions de comunas de 1972) e de mai èra dins una situacion periferica. </br> En 2014, quand faguèren una refòrma cantonala, lo canton de Jarnaja fuguet suprimit per las eleccions departamentalas de 2015 e passet dins lo [[canton de Gosom]] en aplicacion dau decret dau 17 de feurier de 2014, en seguda de las leis dau 17 de mai de 2013 (lei organique 2013-402 e lei 2013-403) <ref>http://www.legifrance.gouv.fr/affichTexte.do?cidTexte=JORFTEXT000027414225&categorieLien= ''Lei n° 2013-403 dau 17 de mai de 2013 relativa a l'eleccion daus conselhiers departamentaus, daus conselhiers municipaus e daus conselhiers comunautaris, e que modifica lo chalendier electorau'', 17 de mai de 2013, Jornau oficiau de la Republica Francesa n° 0114 dau 18 de mai de 2013, p. 8242</ref>. ==Nòtas== <references/> {{Portal Lemosin}} 4tpn4c0l37kqyjzt9b3m358fosux2b8 2512383 2512358 2026-11-06T10:12:13Z Alaric 506 44932 2512383 wikitext text/x-wiki {{Infobox Canton de França |carta=oc |nom=Canton de Jarnaja |imatge = Map canton code 23 20.svg | reg= [[Lemosin (region)|Lemosin]] | dept= {{Cruesa}} | arrt= [[Arrondiment de Garait]] |vila= [[Jarnaja]] |nbcom= 10 |canton=2320 |km²= 182,28 |cons= Jean-Pierre Vacher ([[UMP]]) |datas= [[2008]]-[[2015]] |}} Lo '''canton de Jarnaja''' es una anciana division administrativa de [[Lemosin (Occitània)|Lemosin]] situada dins l'[[arrondiment de Garait]], lo [[departaments franceses|departament]] de [[Cruesa (departament)|Cruesa]] e la [[regions francesas|region]] de [[Lemosin (region)|Lemosin]], avòra de [[Novela Aquitània]]. Dempuèi [[2015]], totas las comunas son dins lo [[canton de Gosom]] e son passadas dins l'[[arrondiment dau Buçon]]. </br> '''La mapa es la de l'[[arrondiment dau Buçon]] avant 2015. ''' ==Composicion== ===Composicion davant 2015=== {|class= "wikitable" !Nom !Width="135"|Còdi INSEE !Superficia (<small>km²</small>) !Populacion !Densitat (<small>ab/km²</small>) !Intercomunalitat |- |[[Blaudés]] |23023 | 6,9 | {{popfr23|023}} ({{popfr23|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|023}}/6.9) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas de Cruesa Junhent|CC de Cruesa Junhent]] |- |[[La Cela de Gosom]] |23040 | 14,07 | {{popfr23|040}} ({{popfr23|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|040}}/14.07) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas de Cruesa Junhent|CC de Cruesa Junhent]] |- |[[Domeiròt]] |23072 | 24,59 | {{popfr23|072}} ({{popfr23|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|072}}/24.59) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas de Cruesa Junhent|CC de Cruesa Junhent]] |- |[[Gosom]] |23093 | 50,03 | {{popfr23|093}} ({{popfr23|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|093}}/50.03) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas de Cruesa Junhent|CC de Cruesa Junhent]] |- |'''[[Jarnaja]]''' |23100 | 9,17 | {{popfr23|100}} ({{popfr23|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|100}}/9.17) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas de Cruesa Junhent|CC de Cruesa Junhent]] |- |[[Parçac (Marcha)|Parçac]] |23149 | 38,99 | {{popfrs23|149}} ({{popfr23|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfrs23|149}}/38.99) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas de Cruesa Junhent|CC de Cruesa Junhent]] |- |[[Peirafita (Marcha)|Peirafita]] |23152 | 6,4 | {{popfr23|152}} ({{popfr23|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|152}}/6.4) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas de Cruesa Junhent|CC de Cruesa Junhent]] |- |[[Rimondés]] |23161 | 8,03 | {{popfrs23|161}} ({{popfr23|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfrs23|161}}/8.03) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas de Cruesa Junhent|CC de Cruesa Junhent]] |- |[[Sent Sauve de Tol]] |23243 | 14,57 | {{popfr23|243}} ({{popfr23|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|243}}/14.57) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas de Cruesa Junhent|CC de Cruesa Junhent]] |- |[[Tres Fonts]] |23255 | 9,53 | {{popfr23|255}} ({{popfr23|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|255}}/9.53) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas de Cruesa Junhent|CC de Cruesa Junhent]] |- |} ==Istòria== Lo canton de Jarnaja fuguet creat en 1790 dins lo districte de [[Boçac (Nauta Marcha)|Boçac]], entau coma lo [[canton de Gosom]] ([[La Cela de Gosom]], [[Las Farjas (Cruesa)|Las Farjas]], [[Gosom]], [[Bòrn Sent Jòrge]], dont Bornet, qu'èra pas una comuna independenta de Bòrn, [[Tol Senta Crotz]]). En 1801, quand lo nombre daus cantons saguet demenit, lo canton de Gosom fuguet suprimit e lo canton de Jarnaja ganhet [[La Cela de Gosom]], [[Las Farjas (Cruesa)|Las Farjas]], [[Gosom]] ([[Bòrn Sent Jòrge]] e [[Tol Senta Crotz]], de l'ancian canton de Gosom, passeren dins lo [[canton de Boçac]]). Lo canton de Jarnaja èra de l'[[arrondiment de Boçac]] e i damoret daicia [[1926]]. Lo [[chapluec]] èra pus pitit que la comuna e la vila de Gosom (mesmament davant las fusions de comunas de 1972) e de mai èra dins una situacion periferica. </br> En 2014, quand faguèren una refòrma cantonala, lo canton de Jarnaja fuguet suprimit per las eleccions departamentalas de 2015 e passet dins lo [[canton de Gosom]] en aplicacion dau decret dau 17 de feurier de 2014, en seguda de las leis dau 17 de mai de 2013 (lei organique 2013-402 e lei 2013-403) <ref>http://www.legifrance.gouv.fr/affichTexte.do?cidTexte=JORFTEXT000027414225&categorieLien= ''Lei n° 2013-403 dau 17 de mai de 2013 relativa a l'eleccion daus conselhiers departamentaus, daus conselhiers municipaus e daus conselhiers comunautaris, e que modifica lo chalendier electorau'', 17 de mai de 2013, Jornau oficiau de la Republica Francesa n° 0114 dau 18 de mai de 2013, p. 8242</ref>. ==Nòtas== <references/> {{Portal Lemosin}} 8iet7r3bu571xosjico6uckzf0fbgpg 0 201757 2512325 2512174 2026-11-06T04:34:35Z Briantin de Montrei 37340 2512325 wikitext text/x-wiki {{Infobox Persona}} '''Regina Inez Hinojosa''' ([[McAllen]], [[Tèxas]], [[8 de decembre]] de [[1973]]) es una avocada e politiciana [[Estats Units|americana]]. Membre del [[Partit Democrata dels Estats Units]], foguèt elegida governadora de Tèxas en octobre de 2026. Anteriorament representèt la 49a circonscripcion de la Cambra dels representants de Tèxas dempuèi 2017. Abans d'èsser deputada de l'estat, Gina Hinojosa èra avocada especializada dins lo drech del trabalh e los dreches civics. Trabalhèt tanben per la Federacion americana dels emplegats dels Estats, dels comtats e de las municipalitats (AFSCME) e a l'encòp pel cabinet d'avocats Kator, Parks & Weiser. En 2005, faguèt partida de l'equipa juridica que perseguiguèt en justícia Tom DeLay, lo cap de la majoritat a la Cambra dels representants dels Estats Units. Es estada tanben membre del conselh d'administracion del districte escolar independent de la vila d'[[Austin]] e a trabalhat a temps parcial per las organizacions Catholic Charities USA, Texas Rural Legal Aid e mai l'Equal Justice Center. Durant l’eleccion del governador de Tèxas de 2026 que s'i presentèt pels democratas, ganhèt contra lo governador republican sortent, [[Greg Abbott]]. Es la primièra governadora d’origina ispanica de l'estat de Tèxas, qu'aviá pas agut de senador democrata dempuèi 1988. ===Referéncias=== <references/> {{O|Hinojosa}} [[Categoria:Personalitat politica americana|Hinojosa, Gina]] j55wbdr038gnpsece7rgihehxu50vw0 2512338 2512325 2026-11-06T05:55:37Z Briantin de Montrei 37340 2512338 wikitext text/x-wiki {{Infobox Persona}} '''Regina Inez Hinojosa''' ([[McAllen]], [[Tèxas]], [[8 de decembre]] de [[1973]]) es una avocada e politiciana [[Estats Units|americana]]. Membre del [[Partit Democrata dels Estats Units]], foguèt elegida governadora de Tèxas en octobre de 2026. Anteriorament representèt la 49a circonscripcion de la Cambra dels representants de Tèxas dempuèi 2017. Abans d'èsser deputada de l'estat, Gina Hinojosa èra avocada especializada dins lo drech del trabalh e los dreches civics. Trabalhèt tanben per la Federacion americana dels emplegats dels Estats, dels comtats e de las municipalitats (AFSCME) e a l'encòp pel cabinet d'avocats Kator, Parks & Weiser. En 2005, faguèt partida de l'equipa juridica que perseguiguèt en justícia Tom DeLay, lo cap de la majoritat a la Cambra dels representants dels Estats Units. Es estada tanben membre del conselh d'administracion del districte escolar independent de la vila d'[[Austin]] e a trabalhat a temps parcial per las organizacions Catholic Charities USA, Texas Rural Legal Aid e mai l'Equal Justice Center. Durant l’eleccion del governador de Tèxas de 2026 que s'i presentèt pels democratas, ganhèt contra lo governador republican sortent, [[Greg Abbott]]. Es la primièra governadora d’origina ispanica de l'estat de Tèxas, qu'aviá pas agut de senador democrata dempuèi 1988. ==Referéncias== <references/> {{ORDENA:Hinojosa, Gina}} [[Categoria:Personalitat politica americana]] 00unf4ut3rj753j2jdrsdr3vp6zsf6h 2512345 2512338 2026-11-06T06:54:15Z Briantin de Montrei 37340 2512345 wikitext text/x-wiki {{Infobox Persona}} '''Regina Inez Hinojosa''' ([[McAllen]], [[Tèxas]], [[8 de decembre]] de [[1973]]) es una avocada e politiciana [[Estats Units|americana]]. Membre del [[Partit Democrata dels Estats Units]], foguèt elegida governadora de Tèxas en octobre de 2026. Anteriorament representèt la 49a circonscripcion de la Cambra dels representants de Tèxas dempuèi 2017. Abans d'èsser deputada de l'estat, Gina Hinojosa èra avocada especializada dins lo drech del trabalh e los dreches civics. Trabalhèt tanben per la Federacion americana dels emplegats dels Estats, dels comtats e de las municipalitats (AFSCME) e a l'encòp pel cabinet d'avocats Kator, Parks & Weiser. En 2005, faguèt partida de l'equipa juridica que perseguiguèt en justícia Tom DeLay, lo cap de la majoritat a la Cambra dels representants dels Estats Units. Es estada tanben membre del conselh d'administracion del districte escolar independent de la vila d'[[Austin]] e a trabalhat a temps parcial per las organizacions Catholic Charities USA, Texas Rural Legal Aid e mai l'Equal Justice Center. Durant l’eleccion del governador de Tèxas de 2026 que s'i presentèt pels democratas, ganhèt contra lo governador republican sortent, [[Greg Abbott]]. Es la primièra governadora d’origina ispanica de l'estat de Tèxas, qu'aviá pas agut de senador democrata dempuèi 1988. ==Referéncias== <references/> {{ORDENA:Hinojosa, Gina}} [[Categoria:Personalitat politica americana]] [[Categoria:Naissença en 1973]] [[Categoria:Naissença en Tèxas]] dzjbsfuxjsh0tyla9p56oi3gmbidfbe 2512346 2512345 2026-11-06T07:12:39Z Briantin de Montrei 37340 Elegida en NOVEMBRE de 2026... 2512346 wikitext text/x-wiki {{Infobox Persona}} '''Regina Inez Hinojosa''' ([[McAllen]], [[Tèxas]], [[8 de decembre]] de [[1973]]) es una avocada e politiciana [[Estats Units|americana]]. Membre del [[Partit Democrata dels Estats Units]], foguèt elegida governadora de Tèxas en novembre de 2026. Anteriorament representèt la 49a circonscripcion de la Cambra dels representants de Tèxas dempuèi 2017. Abans d'èsser deputada de l'estat, Gina Hinojosa èra avocada especializada dins lo drech del trabalh e los dreches civics. Trabalhèt tanben per la Federacion americana dels emplegats dels Estats, dels comtats e de las municipalitats (AFSCME) e a l'encòp pel cabinet d'avocats Kator, Parks & Weiser. En 2005, faguèt partida de l'equipa juridica que perseguiguèt en justícia Tom DeLay, lo cap de la majoritat a la Cambra dels representants dels Estats Units. Es estada tanben membre del conselh d'administracion del districte escolar independent de la vila d'[[Austin]] e a trabalhat a temps parcial per las organizacions Catholic Charities USA, Texas Rural Legal Aid e mai l'Equal Justice Center. Durant l’eleccion del governador de Tèxas de 2026 que s'i presentèt pels democratas, ganhèt contra lo governador republican sortent, [[Greg Abbott]]. Es la primièra governadora d'origina ispanica de l'estat de Tèxas, qu'aviá pas agut de governadora democrata dempuèi [[Ann Richards]] de [[1991]] a [[1995]]. ==Referéncias== <references/> {{ORDENA:Hinojosa, Gina}} [[Categoria:Personalitat politica americana]] [[Categoria:Naissença en 1973]] [[Categoria:Naissença en Tèxas]] hy4cmj1kbr4tyhfyam8vggizy0nazj1 2512347 2512346 2026-11-06T07:15:46Z Briantin de Montrei 37340 2512347 wikitext text/x-wiki {{Infobox Persona}} '''Regina Inez Hinojosa''' ([[McAllen]], [[Tèxas]], [[8 de decembre]] de [[1973]]) es una avocada e politiciana [[Estats Units|americana]]. Membre del [[Partit Democrata dels Estats Units]], foguèt elegida governadora de Tèxas en novembre de [[2026]]. Anteriorament representèt la 49a circonscripcion de la [[Cambra dels Representants de Tèxas]] dempuèi [[2017]]. Abans d'èsser deputada de l'estat, Gina Hinojosa èra avocada especializada dins lo drech del trabalh e los dreches civics. Trabalhèt tanben per la Federacion americana dels emplegats dels Estats, dels comtats e de las municipalitats (AFSCME) e a l'encòp pel cabinet d'avocats Kator, Parks & Weiser. En [[2005]], faguèt partida de l'equipa juridica que perseguiguèt en justícia [[Tom DeLay]], lo cap de la majoritat a la [[Cambra dels Representants dels Estats Units]]. Es estada tanben membre del conselh d'administracion del districte escolar independent de la vila d'[[Austin]] e trabalhèt a temps parcial per las organizacions [[Catholic Charities USA]], [[Texas Rural Legal Aid]] e mai l'[[Equal Justice Center]]. Durant l'eleccion del governador de Tèxas de 2026 que s'i presentèt pels democratas, ganhèt contra lo governador republican sortent, [[Greg Abbott]]. Es la primièra governadora d'origina ispanica de l'estat de Tèxas, qu'aviá pas agut de governadora democrata dempuèi [[Ann Richards]] de [[1991]] a [[1995]]. ==Referéncias== <references/> {{ORDENA:Hinojosa, Gina}} [[Categoria:Personalitat politica americana]] [[Categoria:Avocat american]] [[Categoria:Naissença en 1973]] [[Categoria:Naissença en Tèxas]] isleo7k396iaofrvgxntrmlh7h0vh0z 2512348 2512347 2026-11-06T07:17:27Z Briantin de Montrei 37340 2512348 wikitext text/x-wiki {{Infobox Persona}} '''Regina Inez Hinojosa''' ([[McAllen]], [[Tèxas]], [[8 de decembre]] de [[1973]]) es una avocada e politiciana [[Estats Units|americana]]. Membre del [[Partit Democrata dels Estats Units]], foguèt elegida governadora de Tèxas en novembre de [[2026]]. Anteriorament representèt la 49a circonscripcion de la [[Cambra dels Representants de Tèxas]] dempuèi [[2017]]. Abans d'èsser deputada de l'estat, Gina Hinojosa èra [[avocat|avocada]] especializada dins lo drech del trabalh e los dreches civics. Trabalhèt tanben per la Federacion americana dels emplegats dels Estats, dels comtats e de las municipalitats (AFSCME) e a l'encòp pel cabinet d'avocats Kator, Parks & Weiser. En [[2005]], faguèt partida de l'equipa juridica que perseguiguèt en justícia [[Tom DeLay]], lo cap de la majoritat a la [[Cambra dels Representants dels Estats Units]]. Es estada tanben membre del conselh d'administracion del districte escolar independent de la vila d'[[Austin]] e trabalhèt a temps parcial per las organizacions [[Catholic Charities USA]], [[Texas Rural Legal Aid]] e mai l'[[Equal Justice Center]]. Durant l'eleccion del governador de Tèxas de 2026 que s'i presentèt pels democratas, ganhèt contra lo governador republican sortent, [[Greg Abbott]]. Es la primièra governadora d'origina ispanica de l'estat de Tèxas, qu'aviá pas agut de governadora democrata dempuèi [[Ann Richards]] de [[1991]] a [[1995]]. ==Referéncias== <references/> {{ORDENA:Hinojosa, Gina}} [[Categoria:Personalitat politica americana]] [[Categoria:Avocat american]] [[Categoria:Naissença en 1973]] [[Categoria:Naissença en Tèxas]] 4zhqvbs84cuh03i1gcfbjmf2gcpb03v 2512349 2512348 2026-11-06T07:18:40Z Briantin de Montrei 37340 2512349 wikitext text/x-wiki {{Infobox Persona}} '''Regina Inez Hinojosa''' ([[McAllen]], [[Tèxas]], [[8 de decembre]] de [[1973]]) es una [[avocat|avocada]] e [[politician]]a [[Estats Units|americana]]. Membre del [[Partit Democrata dels Estats Units]], foguèt elegida governadora de Tèxas en novembre de [[2026]]. Anteriorament representèt la 49a circonscripcion de la [[Cambra dels Representants de Tèxas]] dempuèi [[2017]]. Abans d'èsser deputada de l'estat, Gina Hinojosa èra avocada especializada dins lo drech del trabalh e los dreches civics. Trabalhèt tanben per la Federacion americana dels emplegats dels Estats, dels comtats e de las municipalitats (AFSCME) e a l'encòp pel cabinet d'avocats Kator, Parks & Weiser. En [[2005]], faguèt partida de l'equipa juridica que perseguiguèt en justícia [[Tom DeLay]], lo cap de la majoritat a la [[Cambra dels Representants dels Estats Units]]. Es estada tanben membre del conselh d'administracion del districte escolar independent de la vila d'[[Austin]] e trabalhèt a temps parcial per las organizacions [[Catholic Charities USA]], [[Texas Rural Legal Aid]] e mai l'[[Equal Justice Center]]. Durant l'eleccion del governador de Tèxas de 2026 que s'i presentèt pels democratas, ganhèt contra lo governador republican sortent, [[Greg Abbott]]. Es la primièra governadora d'origina ispanica de l'estat de Tèxas, qu'aviá pas agut de governadora democrata dempuèi [[Ann Richards]] de [[1991]] a [[1995]]. ==Referéncias== <references/> {{ORDENA:Hinojosa, Gina}} [[Categoria:Personalitat politica americana]] [[Categoria:Avocat american]] [[Categoria:Naissença en 1973]] [[Categoria:Naissença en Tèxas]] b5jd8o6c8ce7ub2mr73ji8b9myi5p34 2512352 2512349 2026-11-06T07:20:52Z Briantin de Montrei 37340 2512352 wikitext text/x-wiki {{Infobox Persona}} '''Regina Inez Hinojosa''' ([[McAllen]], [[Tèxas]], [[8 de decembre]] de [[1973]]) es una [[avocat|avocada]] e [[politician]]a [[Estats Units|americana]]. Membre del [[Partit Democrata dels Estats Units]], foguèt elegida governadora de Tèxas en novembre de [[2026]]. Anteriorament representèt la 49a circonscripcion de la [[Cambra dels Representants de Tèxas]] dempuèi [[2017]]. Abans d'èsser deputada de l'estat, Gina Hinojosa èra avocada especializada dins lo drech del trabalh e los dreches civics. Trabalhèt tanben per la Federacion americana dels emplegats dels Estats, dels comtats e de las municipalitats (AFSCME) e a l'encòp pel cabinet d'avocats Kator, Parks & Weiser. En [[2005]], faguèt partida de l'equipa juridica que perseguiguèt en justícia [[Tom DeLay]], lo cap de la majoritat a la [[Cambra dels Representants dels Estats Units]]. Es estada tanben membre del conselh d'administracion del districte escolar independent de la vila d'[[Austin]] e trabalhèt a temps parcial per las organizacions [[Catholic Charities USA]], [[Texas Rural Legal Aid]] e mai l'[[Equal Justice Center]]. Durant l'eleccion del governador de Tèxas de 2026 que s'i presentèt pels democratas, ganhèt contra lo governador republican sortent, [[Greg Abbott]]. Es la primièra governadora d'origina ispanica de l'estat de Tèxas, qu'aviá pas agut de governadora democrata dempuèi [[Ann Richards]] de [[1991]] a [[1995]]. ==Referéncias== <references/> {{ORDENA:Hinojosa, Gina}} [[Categoria:Personalitat politica de Tèxas]] [[Categoria:Avocat american]] [[Categoria:Naissença en 1973]] [[Categoria:Naissença en Tèxas]] dr4u3c30cl4orl8teebt0xqoexjwwn7 2512354 2512352 2026-11-06T07:22:55Z Briantin de Montrei 37340 2512354 wikitext text/x-wiki {{Infobox Persona}} '''Regina Inez Hinojosa''' ([[McAllen]], [[Tèxas]], [[8 de decembre]] de [[1973]]) es una [[avocat|avocada]] e [[politician]]a [[Estats Units|americana]]. Membre del [[Partit Democrata dels Estats Units]], foguèt elegida governadora de Tèxas en novembre de [[2026]]. Anteriorament representèt la 49a circonscripcion de la [[Cambra dels Representants de Tèxas]] dempuèi [[2017]]. Abans d'èsser deputada de l'estat, Gina Hinojosa èra avocada especializada dins lo drech del trabalh e los dreches civics. Trabalhèt tanben per la Federacion americana dels emplegats dels Estats, dels comtats e de las municipalitats (AFSCME) e a l'encòp pel cabinet d'avocats Kator, Parks & Weiser. En [[2005]], faguèt partida de l'equipa juridica que perseguiguèt en justícia [[Tom DeLay]], lo cap de la majoritat a la [[Cambra dels Representants dels Estats Units]]. Es estada tanben membre del conselh d'administracion del districte escolar independent de la vila d'[[Austin]] e trabalhèt a temps parcial per las organizacions [[Catholic Charities USA]], [[Texas Rural Legal Aid]] e mai l'[[Equal Justice Center]]. Durant l'eleccion del governador de Tèxas de 2026 que s'i presentèt pels democratas, ganhèt contra lo governador republican sortent, [[Greg Abbott]]. Es la primièra governadora d'origina ispanica de l'estat de Tèxas, qu'aviá pas agut de governadora democrata dempuèi [[Ann Richards]] de [[1991]] a [[1995]]. ==Referéncias== {{Referéncias}} {{Multibendèl|Portal biografia|Portal politica|Portal Estats Units d'America}} {{Autoritats}} {{ORDENA:Hinojosa, Gina}} [[Categoria:Personalitat politica de Tèxas]] [[Categoria:Avocat american]] [[Categoria:Naissença en 1973]] [[Categoria:Naissença en Tèxas]] 44q7b2gp46uat4hpdwi5yfdagzits69 0 201758 2512369 2512178 2026-11-06T07:55:11Z Briantin de Montrei 37340 2512369 wikitext text/x-wiki {{Infobox Persona}} '''Margaret Ann Hartmann Flanagan''', mai coneguda coma '''Peggy Flanagan''' (en [[ojibwe]]: '''Gizhiiwewidamookwe'''; [[St Louis Park]], [[Minnesòta]], [[22 de setembre]] de [[1979]]) es una politiciana e activista sociala ojibwe [[Estats Units|americana]]. Membre del Partit Democrata Obrièr e Pagés (DFL) de Minnesota, es actualament, e dempuèi las eleccions de mièg mandat de novembre de 2026, la senadora elècta al [[Congrès dels Estats Units]] per l'estat de Minnesòta, essent la primièra representanta al Senat american d'origina amerindiana. Foguèt anteriorament, e dempuèi 2019, la 50a luòctenenta governadora de Minnesota aprèp èsser estada membre de la Cambra de Representants de Minnesòta de 2015 a 2019. ==Referéncias== {{Referéncias}} {{Multibendèl|Portal biografia|Portal politica|Portal Estats Units d'America}} {{Autoritats}} {{ORDENA:Flanagan, Peggy}} [[Categoria:Naissença en Minnesòta]] [[Categoria:Naissença en 1979] [[Categoria:Personalitat politica americana]] oj23ez0usnniux3fbl511sd8jjtt3ex 2512373 2512369 2026-11-06T07:58:05Z Briantin de Montrei 37340 2512373 wikitext text/x-wiki {{Infobox Persona}} '''Margaret Ann Hartmann Flanagan''', mai coneguda coma '''Peggy Flanagan''' (en [[ojibwe]]: '''Gizhiiwewidamookwe'''; [[St Louis Park]], [[Minnesòta]], [[22 de setembre]] de [[1979]]) es una politiciana e activista sociala ojibwe [[Estats Units|americana]]. Membre del Partit Democrata Obrièr e Pagés (DFL) de Minnesota, es actualament, e dempuèi las eleccions de mièg mandat de novembre de 2026, la senadora elècta al [[Congrès dels Estats Units]] per l'estat de Minnesòta, essent la primièra representanta al Senat american d'origina amerindiana. Foguèt anteriorament, e dempuèi 2019, la 50a luòctenenta governadora de Minnesota aprèp èsser estada membre de la Cambra de Representants de Minnesòta de 2015 a 2019. ==Referéncias== {{Referéncias}} {{Multibendèl|Portal biografia|Portal politica|Portal Estats Units d'America}} {{Autoritats}} {{ORDENA:Flanagan, Peggy}} [[Categoria:Naissença en Minnesòta]] [[Categoria:Naissença en 1979]] [[Categoria:Personalitat politica americana]] f2bgyp8aftw8s3fpk97972qx3abs1jj 2512375 2512373 2026-11-06T08:14:55Z Briantin de Montrei 37340 2512375 wikitext text/x-wiki {{Infobox Persona}} '''Margaret Ann Hartmann Flanagan''', mai coneguda coma '''Peggy Flanagan''' (en [[ojibwe]]: '''Gizhiiwewidamookwe'''; [[St Louis Park]], [[Minnesòta]], [[22 de setembre]] de [[1979]]) es una politiciana e activista sociala [[ojibwe]] e [[Estats Units|americana]]. La primièra senatora-electa [[Pòbles indigènas d'America|Indigèna]] al [[Congrès dels Estats Units]], representarà l'estat de [[Minnesòta]], de la quala èra luòctenent-governatora (2019-2027) e membre de la [[Cambra de Representants de Minnesòta]] (2015-2019). Es un membre del [[Minnesota Democratic–Farmer–Labor Party|Partit Democrata-Obrièr-Pagés de Minnesòta]] ==Referéncias== {{Referéncias}} {{Multibendèl|Portal biografia|Portal politica|Portal Estats Units d'America}} {{Autoritats}} {{ORDENA:Flanagan, Peggy}} [[Categoria:Naissença en Minnesòta]] [[Categoria:Naissença en 1979]] [[Categoria:Personalitat politica americana]] rqwecu1w12lad2t4wlrst4pl5zqj8x7 2512376 2512375 2026-11-06T08:15:07Z Briantin de Montrei 37340 2512376 wikitext text/x-wiki {{Infobox Persona}} '''Margaret Ann Hartmann Flanagan''', mai coneguda coma '''Peggy Flanagan''' (en [[ojibwe]]: '''Gizhiiwewidamookwe'''; [[St Louis Park]], [[Minnesòta]], [[22 de setembre]] de [[1979]]) es una politiciana e activista sociala [[ojibwe]] e [[Estats Units|americana]]. La primièra senatora-electa [[Pòbles indigènas d'America|Indigèna]] al [[Congrès dels Estats Units]], representarà l'estat de [[Minnesòta]], de la quala èra luòctenent-governatora (2019-2027) e membre de la [[Cambra de Representants de Minnesòta]] (2015-2019). Es un membre del [[Minnesota Democratic–Farmer–Labor Party|Partit Democrata-Obrièr-Pagés de Minnesòta]]. ==Referéncias== {{Referéncias}} {{Multibendèl|Portal biografia|Portal politica|Portal Estats Units d'America}} {{Autoritats}} {{ORDENA:Flanagan, Peggy}} [[Categoria:Naissença en Minnesòta]] [[Categoria:Naissença en 1979]] [[Categoria:Personalitat politica americana]] 5073ij8gbetbr5pd55xgcww99x2sx8k 2512377 2512376 2026-11-06T08:15:35Z Briantin de Montrei 37340 2512377 wikitext text/x-wiki {{Infobox Persona}} '''Margaret Ann Hartmann Flanagan''', mai coneguda coma '''Peggy Flanagan''' (en [[ojibwe]]: '''Gizhiiwewidamookwe'''; [[St Louis Park]], [[Minnesòta]], [[22 de setembre]] de [[1979]]) es una politiciana e activista sociala [[ojibwe]] e [[Estats Units|americana]]. La primièra senatora-electa [[Pòbles indigènas d'America|indigèna]] al [[Congrès dels Estats Units]], representarà l'estat de [[Minnesòta]], de la quala èra luòctenent-governatora (2019-2027) e membre de la [[Cambra de Representants de Minnesòta]] (2015-2019). Es un membre del [[Minnesota Democratic–Farmer–Labor Party|Partit Democrata-Obrièr-Pagés de Minnesòta]]. ==Referéncias== {{Referéncias}} {{Multibendèl|Portal biografia|Portal politica|Portal Estats Units d'America}} {{Autoritats}} {{ORDENA:Flanagan, Peggy}} [[Categoria:Naissença en Minnesòta]] [[Categoria:Naissença en 1979]] [[Categoria:Personalitat politica americana]] 3t2t7emij3q5vl9u2yrwtysr9a2p3in 0 201759 2512370 2512186 2026-11-06T07:56:21Z Briantin de Montrei 37340 2512370 wikitext text/x-wiki {{Infobox Persona}} '''Amy Leigh Acton''', anteriorament esposa '''Amy Beech''' e nascuda '''Amy Stearns''' ([[Youngtown]], [[Ohio]], [[16 de febrièr]] de [[1966]]) es una metgessa, cercaira e politiciana [[Estats Units|americana]]. Membre del [[Partit Democrata dels Estats Units]], venguèt governadora elècta de l'estat d'Ohio a partir de las eleccions de mièg mandat de novembre de 2026. Anteriorament trabalhèt coma directritz del Departament de Santat d'Ohio, e aguèt de gerir la pandèmia de COVID-19 de 2019 a 2020 en aquel estat. ==Referéncias== {{Referéncias}} {{Multibendèl|Portal biografia|Portal politica|Portal Estats Units d'America}} {{Autoritats}} {{ORDENA:Acton, Amy}} [[Categoria:Naissença en Ohio]] [[Categoria:Naissença en 1966]] [[Categoria:Personalitat politica americana]] [[Categoria:Cercaire americana]] [[Categoria:Mètge american]] cyexhotvzlklgpvrs6zj9gbvzncwio2 2512371 2512370 2026-11-06T07:56:45Z Briantin de Montrei 37340 2512371 wikitext text/x-wiki {{Infobox Persona}} '''Amy Leigh Acton''', anteriorament esposa '''Amy Beech''' e nascuda '''Amy Stearns''' ([[Youngtown]], [[Ohio]], [[16 de febrièr]] de [[1966]]) es una metgessa, cercaira e politiciana [[Estats Units|americana]]. Membre del [[Partit Democrata dels Estats Units]], venguèt governadora elècta de l'estat d'Ohio a partir de las eleccions de mièg mandat de novembre de 2026. Anteriorament trabalhèt coma directritz del Departament de Santat d'Ohio, e aguèt de gerir la pandèmia de COVID-19 de 2019 a 2020 en aquel estat. ==Referéncias== {{Referéncias}} {{Multibendèl|Portal biografia|Portal politica|Portal Estats Units d'America}} {{Autoritats}} {{ORDENA:Acton, Amy}} [[Categoria:Naissença en Ohio]] [[Categoria:Naissença en 1966]] [[Categoria:Personalitat politica americana]] [[Categoria:Cercaire american]] [[Categoria:Mètge american]] g3u899crf3d5ek39llzhc5tvoinhgba 0 201760 2512372 2512191 2026-11-06T07:57:44Z Briantin de Montrei 37340 2512372 wikitext text/x-wiki {{Infobox Persona}} '''Aaron Darnell Ford''' ([[Dallas]], [[Tèxas]], [[24 de mai]] de [[1972]]) es un avocat e politician [[Estats Units|american]]. Membre del [[Partit Democrata dels Estats Units]], es actualament, e dempuèi las eleccions de mièg mandat de novembre de 2026, lo governador elècte de l'estat de [[Nevada]]. Anteriorament trabalhèt coma 34en procurador general de Nevada e ocupèt aquesta foncion fins a 2019. Representèt tanben lo 11en districte al Senat de Nevada de 2013 a 2018 e aguèt las foncions de cap de majoritat e minoritat al Senat. Ford foguèt elegit governador de Nevada en 2026, en desfar lo candidat republican sortent [[Joe Lombardo]]. Sa presa de foncion coma 32en governador de l'estat es prevista pel 4 de genièr de 2027. ==Referéncias== {{Referéncias}} {{Multibendèl|Portal biografia|Portal politica|Portal Estats Units d'America}} {{Autoritats}} {{ORDENA:Ford, Aaron}} [[Categoria:Naissença en Tèxas]] [[Categoria:Naissença en 1972]] [[Categoria:Personalitat politica americana]] 5svdkd43z2mo9kqkxau76rczbzshqze 2512378 2512372 2026-11-06T08:19:48Z Briantin de Montrei 37340 2512378 wikitext text/x-wiki {{Infobox Persona}} '''Aaron Darnell Ford''' ([[Dallas]], [[Tèxas]], [[24 de mai]] de [[1972]]) es un avocat e politician [[Estats Units|american]]. Membre del [[Partit Democrata dels Estats Units]], es actualament, e dempuèi las eleccions de mièg mandat de novembre de 2026, lo governador elècte de l'estat de [[Nevada]]. Trabalhèt coma 34en procurador general de Nevada e ocupèt aquesta foncion fins a 2019. Representèt tanben lo 11en districte al Senat de Nevada de 2013 a 2018 e aguèt las foncions de cap de majoritat e minoritat al Senat. Ford foguèt elegit governador de Nevada en 2026, en desfar lo candidat republican sortent [[Joe Lombardo]]. Sa presa de foncion coma 32en governador de l'estat es prevista pel 4 de genièr de 2027. ==Referéncias== {{Referéncias}} {{Multibendèl|Portal biografia|Portal politica|Portal Estats Units d'America}} {{Autoritats}} {{ORDENA:Ford, Aaron}} [[Categoria:Naissença en Tèxas]] [[Categoria:Naissença en 1972]] [[Categoria:Personalitat politica americana]] 2mkqc6ttk3r5mfh5bmrozcvkiw1vtb1 0 201761 2512368 2512200 2026-11-06T07:48:37Z Briantin de Montrei 37340 2512368 wikitext text/x-wiki [[Fichièr:Degois.jpg|miniatura|250px|Françoise Degois en 2010]] '''Françoise Degois''' ([[Tarba]], [[Gasconha]], [[22 de junh]] de [[1964]]) es una jornalista de ràdio e una conselhièra en comunicacion politica [[Occitània|occitana]]. Comencèt sa carrièra jornalistica a la ''Dépëche du Midi'' abans d'arribar a Radio France e puèi France Inter. A partir de 2009 s'integrèt mai en politica dins l'esfèra socialista e aital venguèt conselhièra especiala de [[Ségolène Royal]], e mai tard collaboradora del ministre Guillaume Garot durant lo quinquennat del president francés [[François Hollande]]. Entamenèt alara, a l'encòp, una carrièra d'ensagista e en 2009, publiquèt son primièr libre ''Femme debout, entretiens avec Ségolène Royal''. Un segond libre ''Quelle histoire ! Ségolène Royal et François Hollande'' espeliguèt en 2014. Seràn seguits totes dos de divèrsas òbras politicas: ''Cabinet'' en 2015, ''Il faut imaginer Sisyphe heureux'' dos ans aprèp (2017) e qualques ans mai tard ''L'homme qui n'avait pas d'amis'' en 2022. Mai recentament, en novembre de 2026, publiquèt son darrièr libre elaborat a partir d'entrevistas amb lo president [[Emmanuel Macron]], ''Vous êtes tous trop durs avec moi''. == Òbras == * ''Femme debout, entretiens avec Ségolène Royal'', éditions Denoël (2009). * ''Quelle histoire ! Ségolène Royal et François Hollande'', éditions Plon (2014). * ''Cabinet'', éditions Plon (2015). * ''Il faut imaginer Sisyphe heureux'', éditions de l'Observatoire (2017). * ''L'homme qui n'avait pas d'amis'', éditions Plon (2022). * ''Vous êtes tous trop durs avec moi'', Robert Laffont (2026) ==Referéncias== {{Referéncias}} {{Multibendèl|Portal Gasconha}} {{ORDENA:Degois, Francoise}} [[Categoria:Naissença en 1964]] [[Categoria:Personalitat bigordana]] [[Categoria:Naissença en Gasconha]] [[Categoria:Jornalista occitan|Degois, Françoise]] ejnnbx8accvr6djjskga50e736zuy4d 0 201762 2512359 2512236 2026-11-06T07:27:56Z Briantin de Montrei 37340 2512359 wikitext text/x-wiki [[Fichièr:Milwaukee County Executive David Crowley during Democratic Primary debate on July 28, 2026.jpg|miniatura|250px|David Crowley lo 28 de julh de 2026]] '''David Carl Crowley''' ([[Milwaukee]], [[Wisconsin]], [[14 de mai]] de [[1986]]) es un politician [[Estats Units|american]]. Membre del [[Partit Democrata dels Estats Units]] es actualament, e dempuèi las eleccions de mièg mandat de novembre de 2026, lo governador elècte de l'estat de [[Wisconsin]]. Es lo primièr africanamerican a venir governador de Wisconsin, e a l'encòp la primièra persona d'origina africana a ganhar una eleccion generala en Wisconsin. Quand assumirà sa foncion a 40 ans, Crowley serà tanben lo governador mai jove dels Estats Units. ==Referéncias== {{Referéncias}} {{ORDENA:Crowley, David}} [[Categoria:Naissença en Wisconsin]] [[Categoria:Naissença en 1986]] [[Categoria:Personalitat politica americana]] bsp2efqk2yzzrta91q0gkrf4gqqm4d8 2512365 2512359 2026-11-06T07:34:15Z Briantin de Montrei 37340 2512365 wikitext text/x-wiki {{Infobox Persona}} '''David Carl Crowley''' ([[Milwaukee]], [[Wisconsin]], [[14 de mai]] de [[1986]]) es un politician [[Estats Units|american]]. Membre del [[Partit Democrata dels Estats Units]] es actualament, e dempuèi las eleccions de mièg mandat de novembre de 2026, lo governador elècte de l'estat de [[Wisconsin]]. Es lo primièr africanamerican a venir governador de Wisconsin, e a l'encòp la primièra persona d'origina africana a ganhar una eleccion generala en Wisconsin. Quand assumirà sa foncion a 40 ans, Crowley serà tanben lo governador mai jove dels Estats Units. ==Referéncias== {{Referéncias}} {{Multibendèl|Portal biografia|Portal politica|Portal Estats Units d'America}} {{Autoritats}} {{ORDENA:Crowley, David}} [[Categoria:Naissença en Wisconsin]] [[Categoria:Naissença en 1986]] [[Categoria:Personalitat politica americana]] gauow9dn9gahbuxw36817zalu2e5c19 0 201763 2512366 2512235 2026-11-06T07:40:30Z Briantin de Montrei 37340 2512366 wikitext text/x-wiki {{Infobox Persona}} '''Christopher Charles Pappas''' ([[Manchester (New Hampshire)|Manchester]], [[Nòu Hampshire]], [[4 de junh]] de [[1980]]) es un politician [[Estats Units|american]]. Membre del [[Partit Democrata dels Estats Units]] es actualament, e dempuèi las eleccions de mièg mandat de novembre de 2026 lo senator-elècte de [[New Hampshire]] al [[Congrès dels Estats Units]]. Anteriorament Pappas foguèt Representant del 1èr districte congressional de Nòu Hampshire dempuèi 2019. Pappas es lo primièr òme obèrtament [[omosexualitat|omosexual]] elegit al [[Senat dels Estats Units]]. ==Referéncias== {{Referéncias}} {{Multibendèl|Portal biografia|Portal politica|Portal Estats Units d'America}} {{Autoritats}} {{ORDENA:Pappas, Chris}} [[Categoria:Naissença en Nòu Hampshire]] [[Categoria:Naissença en 1980]] [[Categoria:Personalitat politica americana]] bfuvlnbh0oiqa3t18l1mik4w607wdpx 2512374 2512366 2026-11-06T07:59:00Z Briantin de Montrei 37340 2512374 wikitext text/x-wiki {{Infobox Persona}} '''Christopher Charles Pappas''' ([[Manchester (Nòu Hampshire)|Manchester]], [[Nòu Hampshire]], [[4 de junh]] de [[1980]]) es un politician [[Estats Units|american]]. Membre del [[Partit Democrata dels Estats Units]] es actualament, e dempuèi las eleccions de mièg mandat de novembre de 2026 lo senator-elècte de [[New Hampshire]] al [[Congrès dels Estats Units]]. Anteriorament Pappas foguèt Representant del 1èr districte congressional de Nòu Hampshire dempuèi 2019. Pappas es lo primièr òme obèrtament [[omosexualitat|omosexual]] elegit al [[Senat dels Estats Units]]. ==Referéncias== {{Referéncias}} {{Multibendèl|Portal biografia|Portal politica|Portal Estats Units d'America}} {{Autoritats}} {{ORDENA:Pappas, Chris}} [[Categoria:Naissença en Nòu Hampshire]] [[Categoria:Naissença en 1980]] [[Categoria:Personalitat politica americana]] axjz20tjjhwyomuxx5md97bke891a6l 0 201765 2512284 2512232 2026-11-05T17:09:39Z Briantin de Montrei 37340 /* */ 2512284 wikitext text/x-wiki [[File:James Talarico Press Conference (cropped).jpg|vinheta|Talarico en 2025.]] '''James Dell Talarico''' es un politician e ensenhant qu'es lo [[Senat dels Estats Units d'America|senator american]] de [[Tèxas]]. Membre del [[Partit Democrata (Estats Units)|Partit Democrata]], serviguèt come membre del [[Cambra dels Representants de Tèxas]] de [[2018]] a [[2027]]. Nascut a [[Round Rock (Tèxas)|Round Rock]], [[Tèxas]], lo [[17 de mai]] de [[1989]], Talarico es diplomat de l'[[Universitat de Tèxas a Austin]] e de l'[[Universitat de Harvard]]. Abans de se lançar en politica, ensenhèt l'anglés al collègi e dirigèt un associacion a tòca non lucrativa del sector de l'educacion. Efectua son quatren mandat a la [[Cambra dels Representants de Tèxas]], après foguèt elegit pel primièr còp en [[2018]]. Parallelament a son mandat, Talarico entrepresèt un master en teologia al seminari teologica presbitèri d'Austin. Talarico es descrich coma un [[Populisme d'esquèrra|populista]] influenciada per l'[[etica cristiana]].<!--<ref name="Reference-12">{{Cite news |cognòm=McGaughy |nom=Lauren |data=2026-08-06 |títol=Paxton and Talarico Offer Diverging Paths on Affordability |url=https://www.nytimes.com/2026/08/06/us/texas-senate-talarico-paxton-taxes.html |consulta=2026-09-18 |work=[[The New York Times]] |lenga=en |issn=0362-4331 |quote=Economists from both parties said Mr. Talarico's plan was solidly Democratic with a populist bent}}<br>{{Cite news |cognòm=Shaw |nom=Mack |data=2026-05-26 |títol=Talarico calls Paxton 'most corrupt politician in America' after runoff win |url=https://www.fox7austin.com/election/talarico-paxton-reaction-corrupt-runoff |consulta=2026-09-18 |editor=[[KTBC (TV)]] |lenga=en-US |quote=Talarico stands on a progressive populist campaign that is focused on increasing taxes on billionaires and strengthening public education. |archive-url=https://web.archive.org/web/20260918213243/https://www.fox7austin.com/election/talarico-paxton-reaction-corrupt-runoff |archive-data=2026-09-18 |url-status=live}}<br>{{Cite news |cognòm= Brownstein |nom= Ronald |data= 2026-05-31 |títol= A populist will win the Texas Senate race. The question is, which one? |url= https://www.cnn.com/2026/05/31/politics/paxton-talarico-texas-senate-race-analysis |consulta= 2026-09-18 |editor= CNN |lenga= en |quote= The offsetting appeal of Paxton's cultural, and Talarico's economic, populism may play out more visibly among Latino voters than any other major Texas group. |archive-url= https://web.archive.org/web/20260904223028/https://www.cnn.com/2026/05/31/politics/paxton-talarico-texas-senate-race-analysis |archive-data=2026-09-04 |url-status= live}}</ref>--><ref name= "Reference-1">{{Ligam web |cognòm= Guo |nom= Kayla |data= 2025-09-16 |títol= Talarico brings progressive view of religion to Senate bid |url= https://www.texastribune.org/2025/09/16/james-talarico-texas-senate-democrat-religion-christianity-viral/ |consulta= 2026-04-06 |sitweb= The Texas Tribune |lenga= en}}<br>{{Ligam web |data= 2026-02-06 |títol= The Audience(s) for James Talarico's Progressive Christianity in the Democratic Primary |url= https://texaspolitics.utexas.edu/blog/the-audience-s-for-james-talarico-s-progressive-christianity-in-the-democratic-primary-2 |consulta= 2026-10-22 |sitweb= The Texas Politics Project |lenga= en |archive-url= https://web.archive.org/web/20261022135709/https://texaspolitics.utexas.edu/blog/the-audience-s-for-james-talarico-s-progressive-christianity-in-the-democratic-primary-2 |archive-data= 2026-10-22 |url-status= live}}<br>{{Ligam web |cognòm1=Vassallo |nom1=Justin |títol=A Different Kind of Populist |url=https://www.commonwealmagazine.org/vassallo-talarico-texas-senate-populism-paxton |sitweb= www.commonwealmagazine.org |consulta=October 30, 2026 |lenga=en |data=2026-07-02}}</ref> En 2025, anoncèt sa candidatura a las eleccions senatorialas americanas de [[2026]]. Batèt la representanta [[Jasmine Crockett]] dins las primàrias democratas e lo candidat republican [[Ken Paxton]] dins l'eleccion generala. Es lo primièr democrata de ganhar l'eleccion senatoriala a Tèxas dempuèi [[1988]].<ref>{{Ligam web |cognòm1=Miroff |nom1=Matt |cognòm2=Viser |nom2=Nick |data=2026-11-03 |títol=How Texas Turned Blue |url=https://www.theatlantic.com/politics/2026/11/talarico-hinojosa-texas-musk/689268/ |consulta=2026-11-04 |sitweb=The Atlantic |lenga=en}}</ref> ==Referéncias== {{Referéncias}} {{Multibendèl|Portal biografia|Portal politica|Portal Estats Units d'America}} {{Autoritats}} {{ORDENA:Talarico, James}} [[Categoria:Personalitat de Tèxas]] [[Categoria:Politician american]] 096uf696bgsjsj9fmjirtba9eb6ded6 2512353 2512284 2026-11-06T07:22:15Z Briantin de Montrei 37340 2512353 wikitext text/x-wiki [[File:James Talarico Press Conference (cropped).jpg|vinheta|Talarico en 2025.]] '''James Dell Talarico''' es un politician e ensenhant qu'es lo [[Senat dels Estats Units d'America|senator american]] de [[Tèxas]]. Membre del [[Partit Democrata (Estats Units)|Partit Democrata]], serviguèt come membre del [[Cambra dels Representants de Tèxas]] de [[2018]] a [[2027]]. Nascut a [[Round Rock (Tèxas)|Round Rock]], [[Tèxas]], lo [[17 de mai]] de [[1989]], Talarico es diplomat de l'[[Universitat de Tèxas a Austin]] e de l'[[Universitat de Harvard]]. Abans de se lançar en politica, ensenhèt l'anglés al collègi e dirigèt un associacion a tòca non lucrativa del sector de l'educacion. Efectua son quatren mandat a la [[Cambra dels Representants de Tèxas]], après foguèt elegit pel primièr còp en [[2018]]. Parallelament a son mandat, Talarico entrepresèt un master en teologia al seminari teologica presbitèri d'Austin. Talarico es descrich coma un [[Populisme d'esquèrra|populista]] influenciada per l'[[etica cristiana]].<!--<ref name="Reference-12">{{Cite news |cognòm=McGaughy |nom=Lauren |data=2026-08-06 |títol=Paxton and Talarico Offer Diverging Paths on Affordability |url=https://www.nytimes.com/2026/08/06/us/texas-senate-talarico-paxton-taxes.html |consulta=2026-09-18 |work=[[The New York Times]] |lenga=en |issn=0362-4331 |quote=Economists from both parties said Mr. Talarico's plan was solidly Democratic with a populist bent}}<br>{{Cite news |cognòm=Shaw |nom=Mack |data=2026-05-26 |títol=Talarico calls Paxton 'most corrupt politician in America' after runoff win |url=https://www.fox7austin.com/election/talarico-paxton-reaction-corrupt-runoff |consulta=2026-09-18 |editor=[[KTBC (TV)]] |lenga=en-US |quote=Talarico stands on a progressive populist campaign that is focused on increasing taxes on billionaires and strengthening public education. |archive-url=https://web.archive.org/web/20260918213243/https://www.fox7austin.com/election/talarico-paxton-reaction-corrupt-runoff |archive-data=2026-09-18 |url-status=live}}<br>{{Cite news |cognòm= Brownstein |nom= Ronald |data= 2026-05-31 |títol= A populist will win the Texas Senate race. The question is, which one? |url= https://www.cnn.com/2026/05/31/politics/paxton-talarico-texas-senate-race-analysis |consulta= 2026-09-18 |editor= CNN |lenga= en |quote= The offsetting appeal of Paxton's cultural, and Talarico's economic, populism may play out more visibly among Latino voters than any other major Texas group. |archive-url= https://web.archive.org/web/20260904223028/https://www.cnn.com/2026/05/31/politics/paxton-talarico-texas-senate-race-analysis |archive-data=2026-09-04 |url-status= live}}</ref>--><ref name= "Reference-1">{{Ligam web |cognòm= Guo |nom= Kayla |data= 2025-09-16 |títol= Talarico brings progressive view of religion to Senate bid |url= https://www.texastribune.org/2025/09/16/james-talarico-texas-senate-democrat-religion-christianity-viral/ |consulta= 2026-04-06 |sitweb= The Texas Tribune |lenga= en}}<br>{{Ligam web |data= 2026-02-06 |títol= The Audience(s) for James Talarico's Progressive Christianity in the Democratic Primary |url= https://texaspolitics.utexas.edu/blog/the-audience-s-for-james-talarico-s-progressive-christianity-in-the-democratic-primary-2 |consulta= 2026-10-22 |sitweb= The Texas Politics Project |lenga= en |archive-url= https://web.archive.org/web/20261022135709/https://texaspolitics.utexas.edu/blog/the-audience-s-for-james-talarico-s-progressive-christianity-in-the-democratic-primary-2 |archive-data= 2026-10-22 |url-status= live}}<br>{{Ligam web |cognòm1=Vassallo |nom1=Justin |títol=A Different Kind of Populist |url=https://www.commonwealmagazine.org/vassallo-talarico-texas-senate-populism-paxton |sitweb= www.commonwealmagazine.org |consulta=October 30, 2026 |lenga=en |data=2026-07-02}}</ref> En 2025, anoncèt sa candidatura a las eleccions senatorialas americanas de [[2026]]. Batèt la representanta [[Jasmine Crockett]] dins las primàrias democratas e lo candidat republican [[Ken Paxton]] dins l'eleccion generala. Es lo primièr democrata de ganhar l'eleccion senatoriala a Tèxas dempuèi [[1988]].<ref>{{Ligam web |cognòm1=Miroff |nom1=Matt |cognòm2=Viser |nom2=Nick |data=2026-11-03 |títol=How Texas Turned Blue |url=https://www.theatlantic.com/politics/2026/11/talarico-hinojosa-texas-musk/689268/ |consulta=2026-11-04 |sitweb=The Atlantic |lenga=en}}</ref> ==Referéncias== {{Referéncias}} {{Multibendèl|Portal biografia|Portal politica|Portal Estats Units d'America}} {{Autoritats}} {{ORDENA:Talarico, James}} [[Categoria:Naissença en 1989]] [[Categoria:Naissença en Tèxas]] [[Categoria:Personalitat politica de Tèxas]] jfz8uigp09ml7ucxcyh8mtdpx54sciu 0 201766 2512285 2512243 2026-11-05T17:37:00Z Briantin de Montrei 37340 Traduccions en cors! Referéncias del wiki EN 2512285 wikitext text/x-wiki [[File:Jean Luc Mélenchon en mai 2026- 55261894422 (cropped).jpg|150px|vinheta|[[Jean-Luc Mélenchon]] es un populista d'esquèrra francés.]] Lo '''populisme d'esquèrra'''<ref group=nt>var. ''de senèstra, de gaucha, de mança'', etc.</ref> es una [[ideologia]] politica que combina las valors d'[[Esquèrra (politica)|esquèrra]] e los tèmas e la retorica del [[populisme]]. Aquesta retorica es sovent constituïda de sentiments [[anti-elitisme|anti-elitistas]], antisistèmas e parlant al nom dels "[[roturièr|petitas gents]]" contra los [[monopòli|monopòlis economics]].<ref name="AM p123">Albertazzi and McDonnell. "Twenty-First Century Populism: The Spectre of Western European Democracy". Palgrave Macmillan, 2008, p. 123.</ref> Abitualament, los tèmas importants pels populistas d'esquèrra comprenen l'[[democracia economica|anticapitalisme]], la [[justícia sociala]], lo [[pacifisme]] e l'[[movement antimondializacion|oposicion a la mondializacion]].<ref>{{cite journal|last=Zaslove|first=Andrej|date=June 2008|title=Here to Stay? Populism as a New Party Type|journal=European Review|volume=16|issue=3|pages=319–336|doi=10.1017/S1062798708000288|s2cid=145702059}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Roth |first1=Silke |title=Introduction: Contemporary Counter-Movements in the Age of Brexit and Trump |journal=Sociological Research Online |date=17 April 2018 |volume=23 |issue=2 |pages=496–506 |doi=10.1177/1360780418768828 |doi-access=free }}</ref> La [[critica del capitalisme]] e de la [[mondializacion]] es ligada a d'[[Istòria militara dels Estats Units|operacions militaras impopularas dels Estats Units d'America]], mai que mai aquelas de l'[[Orient Mejan]].<ref>{{cite book|last1=Hartleb|first1=Florian|date=2004|title=Rechts- und Linkspopulismus. Eine Fallstudie anhand von Schill-Partei und PDS|trans-title=Right and left populism. A case study based on Schill Party and PDS|language=de|publisher=Wiesbaden|page=162}}</ref> L'esquèrra populista cèrca d'exclure pas los autres orizontalament, en s'apiejant sus d'ideals [[egalitarianisme|egalitaristas]]. Qualques cercaires parlan tanben de movements populistas d'[[nacionalisme d'esquèrra|esquèrra nacionalistas]], un trach expausat per la [[Revolucion Sandinista]] en [[Nicaragua]] o la [[Revolucion Bolivariana]] en [[Veneçuèla]]. A la diferéncia dels [[populisme de drecha|populistas de drecha]], los partits populistas d'esquèrra an tendéncia a sosténer los [[dreches de las minoritats]],<ref name="Mudde & Rovira Kaltwasser 2013">{{cite journal|last1=Mudde|first1=C.|last2=Rovira Kaltwasser|first2=C.|author-link2=Cristóbal Rovira|date=2013|title=Exclusionary vs. inclusionary populism: comparing contemporary Europe and Latin America|journal=Government and Opposition|volume=48|issue=2|pages=147–174|doi=10.1017/gov.2012.11|doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Huber |first1=Robert A. |last2=Schimpf |first2=Christian H. |year=2017 |url=https://www.cogitatiopress.com/politicsandgovernance/article/view/919/696 |url-access= |title=On the Distinct Effects of Left-Wing and Right-Wing Populism on Democratic Quality |journal=Politics and Governance |volume=5 |issue=4 |issn=2183-2463 |doi=10.17645/pag.v5i4.919 |doi-access=free |pages=146–165 |quote=First, on average we observe a substantial positive relationship between left-wing populist parties and minority rights, whereas we find negative effects for right-wing populist parties. [...] The most consistent finding across these additional checks is the positive association between left-wing populist parties and minority rights in comparison to right-wing populist parties, particularly in opposition.|hdl=20.500.11850/228385 |hdl-access=free }}</ref> e tanben una idèa de nacionalitat qu'es pas delimitada pel particularisme cultural o etnic.<ref>{{cite journal | author=Custodi J | year = 2020 | title = Nationalism and populism on the left: The case of Podemos | url = https://onlinelibrary.wiley.com/doi/full/10.1111/nana.12663 | journal = Nations and Nationalism | volume = 27 | issue = 3 | pages = 705–720 | doi = 10.1111/nana.12663| s2cid = 225127425 | hdl = 11384/136975 | hdl-access = free }}</ref> [[Bernie Sanders]] e [[Alexandria Ocasio-Cortez]], autodescrichs [[socialisme democratic|socialistas democratics]], son d'exemples de politicians populistas d'esquèrra modèrnes als [[Estats Units d'America|Estats Units]].<ref name=":0" /><ref name=":1" /><ref name=":2" /><ref name=":3" /> Amb l'ascension de [[Syriza]] e [[Podemos]] pendent la [[crisi del deute europèu]], i aguèt un debat mai grand sul novèl populisme d'esquèrra en [[Euròpa]].<ref name="Mudde2015">{{cite news|last=Mudde|first=Cas|date=17 February 2015|title=The problem with populism|url=https://www.theguardian.com/commentisfree/2015/feb/17/problem-populism-syriza-podemos-dark-side-europe|newspaper=The Guardian|access-date=22 June 2015}}</ref><ref>{{cite news|last=Zabala|first=Santiago|date=2 December 2014|title=In Europe, not all populist parties are the same|url=http://america.aljazeera.com/opinions/2014/12/podemos-spain-politicspopulismeurope.html|newspaper=AlJazeera|access-date=22 June 2015}}</ref> Tradicionalament, lo populisme d'esquèrra es estat associat amb lo movement socialista; dempuèi las[[ annadas 2010]], i aguèt un movement pròche del populisme d'esquèrra dins lo camp d'esquèrra-liberal,<ref name="SocialLiberal0" /><ref name="SocialLiberal1" /><ref name="SocialLiberal3" /><ref name="SocialLiberal4" /> que qualques unes son considerats coma de posicions [[democracia sociala|socialdemocraticas]].<ref name="Warran1" /><ref name="Warran2" /> Dins las [[annadas 2020]], lo populisme economic liberal d'esquèrra qu'apelava la [[classa obrièra]] es estat destacat dins qualques païses, coma amb [[Lee Jae-myung]] de [[Corèa del Sud]]. ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group=nt/> ===Referéncias=== {{Referéncias}} [[Categoria:Populisme]] [[Categoria:Socialisme]] [[Categoria:Ideologia]] [[Categoria:Politica]] c3gxknpe1ewwjc554h3alorf7zbvzcz 2512286 2512285 2026-11-05T17:44:37Z Briantin de Montrei 37340 2512286 wikitext text/x-wiki [[File:Jean Luc Mélenchon en mai 2026- 55261894422 (cropped).jpg|150px|vinheta|[[Jean-Luc Mélenchon]] es un populista d'esquèrra francés.]] Lo '''populisme d'esquèrra'''<ref group=nt>var. ''de senèstra, de gaucha, de mança'', etc.</ref> es una [[ideologia]] politica que combina las valors d'[[Esquèrra (politica)|esquèrra]] e los tèmas e la retorica del [[populisme]]. Aquesta retorica es sovent constituïda de sentiments [[anti-elitisme|anti-elitistas]], antisistèmas e parlant al nom dels "[[roturièr|petitas gents]]" contra los [[monopòli|monopòlis economics]].<ref name="AM p123">Albertazzi and McDonnell. "Twenty-First Century Populism: The Spectre of Western European Democracy". Palgrave Macmillan, 2008, p. 123.</ref> Abitualament, los tèmas importants pels populistas d'esquèrra comprenen l'[[democracia economica|anticapitalisme]], la [[justícia sociala]], lo [[pacifisme]] e l'[[movement antimondializacion|oposicion a la mondializacion]].<ref>{{Ref-publicacion|cognòm=Zaslove|nom=Andrej|data=June 2008|títol=Here to Stay? Populism as a New Party Type|journal=European Review|volum=16|issue=3|paginas=319–336|doi=10.1017/S1062798708000288|s2cid=145702059}}</ref><ref>{{Ref-publicacion |cognòm1=Roth |nom1=Silke |títol=Introduction: Contemporary Counter-Movements in the Age of Brexit and Trump |journal=Sociological Research Online |data=17 April 2018 |volum=23 |issue=2 |paginas=496–506 |doi=10.1177/1360780418768828 |doi-access=free }}</ref> La [[critica del capitalisme]] e de la [[mondializacion]] es ligada a d'[[Istòria militara dels Estats Units|operacions militaras impopularas dels Estats Units d'America]], mai que mai aquelas de l'[[Orient Mejan]].<ref>{{Ref-libre|cognòm1=Hartleb|nom1=Florian|data=2004|títol=Rechts- und Linkspopulismus. Eine Fallstudie anhand von Schill-Partei und PDS|trans-title=Right and left populism. A case study based on Schill Party and PDS|lenga=de|editor=Wiesbaden|page=162}}</ref> L'esquèrra populista cèrca d'exclure pas los autres orizontalament, en s'apiejant sus d'ideals [[egalitarianisme|egalitaristas]]. Qualques cercaires parlan tanben de movements populistas d'[[nacionalisme d'esquèrra|esquèrra nacionalistas]], un trach expausat per la [[Revolucion Sandinista]] en [[Nicaragua]] o la [[Revolucion Bolivariana]] en [[Veneçuèla]]. A la diferéncia dels [[populisme de drecha|populistas de drecha]], los partits populistas d'esquèrra an tendéncia a sosténer los [[dreches de las minoritats]],<ref name="Mudde & Rovira Kaltwasser 2013">{{Ref-publicacion|cognòm1=Mudde|nom1=C.|cognòm2=Rovira Kaltwasser|nom2=C.|author-link2=Cristóbal Rovira|data=2013|títol=Exclusionary vs. inclusionary populism: comparing contemporary Europe and Latin America|journal=Government and Opposition|volum=48|issue=2|paginas=147–174|doi=10.1017/gov.2012.11|doi-access=free}}</ref><ref>{{Ref-publicacion |cognòm1=Huber |nom1=Robert A. |cognòm2=Schimpf |nom2=Christian H. |year=2017 |url=https://www.cogitatiopress.com/politicsandgovernance/article/view/919/696 |url-access= |títol=On the Distinct Effects of Left-Wing and Right-Wing Populism on Democratic Quality |journal=Politics and Governance |volum=5 |issue=4 |issn=2183-2463 |doi=10.17645/pag.v5i4.919 |doi-access=free |paginas=146–165 |quote=First, on average we observe a substantial positive relationship between left-wing populist parties and minority rights, whereas we find negative effects for right-wing populist parties. [...] The most consistent finding across these additional checks is the positive association between left-wing populist parties and minority rights in comparison to right-wing populist parties, particularly in opposition.|hdl=20.500.11850/228385 |hdl-access=free }}</ref> e tanben una idèa de nacionalitat qu'es pas delimitada pel particularisme cultural o etnic.<ref>{{Ref-publicacion | autor=Custodi J | an = 2020 | títol = Nationalism and populism on the left: The case of Podemos | url = https://onlinelibrary.wiley.com/doi/full/10.1111/nana.12663 | jornal = Nations and Nationalism | volum = 27 | issue = 3 | paginas = 705–720 | doi = 10.1111/nana.12663| s2cid = 225127425 | hdl = 11384/136975 | hdl-access = free }}</ref> [[Bernie Sanders]] e [[Alexandria Ocasio-Cortez]], autodescrichs [[socialisme democratic|socialistas democratics]], son d'exemples de politicians populistas d'esquèrra modèrnes als [[Estats Units d'America|Estats Units]].<ref name=":0" /><ref name=":1" /><ref name=":2" /><ref name=":3" /> Amb l'ascension de [[Syriza]] e [[Podemos]] pendent la [[crisi del deute europèu]], i aguèt un debat mai grand sul novèl populisme d'esquèrra en [[Euròpa]].<ref name="Mudde2015">{{cite news|cognòm=Mudde|nom=Cas|data=17 February 2015|títol=The problem with populism|url=https://www.theguardian.com/commentisfree/2015/feb/17/problem-populism-syriza-podemos-dark-side-europe|newspaper=The Guardian|access-date=22 June 2015}}</ref><ref>{{cite news|cognòm=Zabala|nom=Santiago|data=2 December 2014|títol=In Europe, not all populist parties are the same|url=http://america.aljazeera.com/opinions/2014/12/podemos-spain-politicspopulismeurope.html|newspaper=AlJazeera|access-date=22 June 2015}}</ref> Tradicionalament, lo populisme d'esquèrra es estat associat amb lo movement socialista; dempuèi las[[ annadas 2010]], i aguèt un movement pròche del populisme d'esquèrra dins lo camp d'esquèrra-liberal,<ref name="SocialLiberal0" /><ref name="SocialLiberal1" /><ref name="SocialLiberal3" /><ref name="SocialLiberal4" /> que qualques unes son considerats coma de posicions [[democracia sociala|socialdemocraticas]].<ref name="Warran1" /><ref name="Warran2" /> Dins las [[annadas 2020]], lo populisme economic liberal d'esquèrra qu'apelava la [[classa obrièra]] es estat destacat dins qualques païses, coma amb [[Lee Jae-myung]] de [[Corèa del Sud]]. ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group=nt/> ===Referéncias=== {{Referéncias}} [[Categoria:Populisme]] [[Categoria:Socialisme]] [[Categoria:Ideologia]] [[Categoria:Politica]] 5u3uipao1aklx0xw0w8hv4y1bcuas5i 2512287 2512286 2026-11-05T17:50:04Z Briantin de Montrei 37340 2512287 wikitext text/x-wiki [[File:Jean Luc Mélenchon en mai 2026- 55261894422 (cropped).jpg|150px|vinheta|[[Jean-Luc Mélenchon]] es un populista d'esquèrra francés.]] Lo '''populisme d'esquèrra'''<ref group=nt>var. ''de senèstra, de gaucha, de mança'', etc.</ref> es una [[ideologia]] politica que combina las valors d'[[Esquèrra (politica)|esquèrra]] e los tèmas e la retorica del [[populisme]]. Aquesta retorica es sovent constituïda de sentiments [[anti-elitisme|anti-elitistas]], antisistèmas e parlant al nom dels "[[roturièr|petitas gents]]" contra los [[monopòli|monopòlis economics]].<ref name="AM p123">Albertazzi and McDonnell. "Twenty-First Century Populism: The Spectre of Western European Democracy". Palgrave Macmillan, 2008, p. 123.</ref> Abitualament, los tèmas importants pels populistas d'esquèrra comprenen l'[[democracia economica|anticapitalisme]], la [[justícia sociala]], lo [[pacifisme]] e l'[[movement antimondializacion|oposicion a la mondializacion]].<ref>{{Ref-publicacion|cognòm=Zaslove|nom=Andrej|data=June 2008|títol=Here to Stay? Populism as a New Party Type|journal=European Review|volum=16|issue=3|paginas=319–336|doi=10.1017/S1062798708000288|s2cid=145702059}}</ref><ref>{{Ref-publicacion |cognòm1=Roth |nom1=Silke |títol=Introduction: Contemporary Counter-Movements in the Age of Brexit and Trump |journal=Sociological Research Online |data=17 April 2018 |volum=23 |issue=2 |paginas=496–506 |doi=10.1177/1360780418768828 |doi-access=free }}</ref> La [[critica del capitalisme]] e de la [[mondializacion]] es ligada a d'[[Istòria militara dels Estats Units|operacions militaras impopularas dels Estats Units d'America]], mai que mai aquelas de l'[[Orient Mejan]].<ref>{{Ref-libre|cognòm1=Hartleb|nom1=Florian|data=2004|títol=Rechts- und Linkspopulismus. Eine Fallstudie anhand von Schill-Partei und PDS|trans-title=Right and left populism. A case study based on Schill Party and PDS|lenga=de|editor=Wiesbaden|page=162}}</ref> L'esquèrra populista cèrca d'exclure pas los autres orizontalament, en s'apiejant sus d'ideals [[egalitarianisme|egalitaristas]]. Qualques cercaires parlan tanben de movements populistas d'[[nacionalisme d'esquèrra|esquèrra nacionalistas]], un trach expausat per la [[Revolucion Sandinista]] en [[Nicaragua]] o la [[Revolucion Bolivariana]] en [[Veneçuèla]]. A la diferéncia dels [[populisme de drecha|populistas de drecha]], los partits populistas d'esquèrra an tendéncia a sosténer los [[dreches de las minoritats]],<ref name="Mudde & Rovira Kaltwasser 2013">{{Ref-publicacion|cognòm1=Mudde|nom1=C.|cognòm2=Rovira Kaltwasser|nom2=C.|author-link2=Cristóbal Rovira|data=2013|títol=Exclusionary vs. inclusionary populism: comparing contemporary Europe and Latin America|journal=Government and Opposition|volum=48|issue=2|paginas=147–174|doi=10.1017/gov.2012.11|doi-access=free}}</ref><ref>{{Ref-publicacion |cognòm1=Huber |nom1=Robert A. |cognòm2=Schimpf |nom2=Christian H. |year=2017 |url=https://www.cogitatiopress.com/politicsandgovernance/article/view/919/696 |url-access= |títol=On the Distinct Effects of Left-Wing and Right-Wing Populism on Democratic Quality |journal=Politics and Governance |volum=5 |issue=4 |issn=2183-2463 |doi=10.17645/pag.v5i4.919 |doi-access=free |paginas=146–165 |quote=First, on average we observe a substantial positive relationship between left-wing populist parties and minority rights, whereas we find negative effects for right-wing populist parties. [...] The most consistent finding across these additional checks is the positive association between left-wing populist parties and minority rights in comparison to right-wing populist parties, particularly in opposition.|hdl=20.500.11850/228385 |hdl-access=free }}</ref> e tanben una idèa de nacionalitat qu'es pas delimitada pel particularisme cultural o etnic.<ref>{{Ref-publicacion |nom1=Jacopo |cognòm=Custodi |an = 2020 |títol = Nationalism and populism on the left: The case of Podemos |url = https://onlinelibrary.wiley.com/doi/full/10.1111/nana.12663 |jornal = Nations and Nationalism |volum = 27 |issue = 3 |paginas = 705–720 |doi = 10.1111/nana.12663|s2cid = 225127425 |hdl = 11384/136975 |hdl-access = free }}</ref> [[Bernie Sanders]] e [[Alexandria Ocasio-Cortez]], autodescrichs [[socialisme democratic|socialistas democratics]], son d'exemples de politicians populistas d'esquèrra modèrnes als [[Estats Units d'America|Estats Units]].<ref name=":0" /><ref name=":1" /><ref name=":2" /><ref name=":3" /> Amb l'ascension de [[Syriza]] e [[Podemos]] pendent la [[crisi del deute europèu]], i aguèt un debat mai grand sul novèl populisme d'esquèrra en [[Euròpa]].<ref name="Mudde2015">{{cite news|cognòm=Mudde|nom=Cas|data=17 February 2015|títol=The problem with populism|url=https://www.theguardian.com/commentisfree/2015/feb/17/problem-populism-syriza-podemos-dark-side-europe|newspaper=The Guardian|access-date=22 June 2015}}</ref><ref>{{cite news|cognòm=Zabala|nom=Santiago|data=2 December 2014|títol=In Europe, not all populist parties are the same|url=http://america.aljazeera.com/opinions/2014/12/podemos-spain-politicspopulismeurope.html|newspaper=AlJazeera|access-date=22 June 2015}}</ref> Tradicionalament, lo populisme d'esquèrra es estat associat amb lo movement socialista; dempuèi las[[ annadas 2010]], i aguèt un movement pròche del populisme d'esquèrra dins lo camp d'esquèrra-liberal,<ref name="SocialLiberal0" /><ref name="SocialLiberal1" /><ref name="SocialLiberal3" /><ref name="SocialLiberal4" /> que qualques unes son considerats coma de posicions [[democracia sociala|socialdemocraticas]].<ref name="Warran1" /><ref name="Warran2" /> Dins las [[annadas 2020]], lo populisme economic liberal d'esquèrra qu'apelava la [[classa obrièra]] es estat destacat dins qualques païses, coma amb [[Lee Jae-myung]] de [[Corèa del Sud]]. ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group=nt/> ===Referéncias=== {{Referéncias}} [[Categoria:Populisme]] [[Categoria:Socialisme]] [[Categoria:Ideologia]] [[Categoria:Politica]] 7011t93f8qkisv9xnfarfgepgf64n4p 2512288 2512287 2026-11-05T17:56:35Z Briantin de Montrei 37340 2512288 wikitext text/x-wiki [[File:Jean Luc Mélenchon en mai 2026- 55261894422 (cropped).jpg|150px|vinheta|[[Jean-Luc Mélenchon]] es un populista d'esquèrra francés.]] Lo '''populisme d'esquèrra'''<ref group=nt>var. ''de senèstra, de gaucha, de mança'', etc.</ref> es una [[ideologia]] politica que combina las valors d'[[Esquèrra (politica)|esquèrra]] e los tèmas e la retorica del [[populisme]]. Aquesta retorica es sovent constituïda de sentiments [[anti-elitisme|anti-elitistas]], antisistèmas e parlant al nom dels "[[roturièr|petitas gents]]" contra los [[monopòli|monopòlis economics]].<ref name="AM p123">Albertazzi and McDonnell. "Twenty-First Century Populism: The Spectre of Western European Democracy". Palgrave Macmillan, 2008, p. 123.</ref> Abitualament, los tèmas importants pels populistas d'esquèrra comprenen l'[[democracia economica|anticapitalisme]], la [[justícia sociala]], lo [[pacifisme]] e l'[[movement antimondializacion|oposicion a la mondializacion]].<ref>{{Ref-publicacion|cognòm=Zaslove|nom=Andrej|data=junh de 2008|títol=Here to Stay? Populism as a New Party Type|jornal=European Review|volum=16|issue=3|paginas=319–336|doi=10.1017/S1062798708000288|s2cid=145702059|lenga=en}}</ref><ref>{{Ref-publicacion |cognòm1=Roth |nom1=Silke |títol=Introduction: Contemporary Counter-Movements in the Age of Brexit and Trump |jornal=Sociological Research Online |data=2018-04-17 |volum=23 |issue=2 |paginas=496–506 |doi=10.1177/1360780418768828 |doi-access=free |lenga=en }}</ref> La [[critica del capitalisme]] e de la [[mondializacion]] es ligada a d'[[Istòria militara dels Estats Units|operacions militaras impopularas dels Estats Units d'America]], mai que mai aquelas de l'[[Orient Mejan]].<ref>{{Ref-libre|cognòm1=Hartleb|nom1=Florian|data=2004|títol=Rechts- und Linkspopulismus. Eine Fallstudie anhand von Schill-Partei und PDS|trans-title=Right and left populism. A case study based on Schill Party and PDS|lenga=de|editor=Wiesbaden|pagina=162}}</ref> L'esquèrra populista cèrca d'exclure pas los autres orizontalament, en s'apiejant sus d'ideals [[egalitarianisme|egalitaristas]]. Qualques cercaires parlan tanben de movements populistas d'[[nacionalisme d'esquèrra|esquèrra nacionalistas]], un trach expausat per la [[Revolucion Sandinista]] en [[Nicaragua]] o la [[Revolucion Bolivariana]] en [[Veneçuèla]]. A la diferéncia dels [[populisme de drecha|populistas de drecha]], los partits populistas d'esquèrra an tendéncia a sosténer los [[dreches de las minoritats]],<ref name="Mudde & Rovira Kaltwasser 2013">{{Ref-publicacion|cognòm1=Mudde|nom1=C.|cognòm2=Rovira Kaltwasser|nom2=C.|author-link2=Cristóbal Rovira|data=2013|títol=Exclusionary vs. inclusionary populism: comparing contemporary Europe and Latin America|jornal=Government and Opposition|volum=48|issue=2|paginas=147–174|doi=10.1017/gov.2012.11|doi-access=free|lenga=en}}</ref><ref>{{Ref-publicacion |cognòm1=Huber |nom1=Robert A. |cognòm2=Schimpf |nom2=Christian H. |year=2017 |url=https://www.cogitatiopress.com/politicsandgovernance/article/view/919/696 |url-access= |títol=On the Distinct Effects of Left-Wing and Right-Wing Populism on Democratic Quality |jornal=Politics and Governance |volum=5 |issue=4 |issn=2183-2463 |doi=10.17645/pag.v5i4.919 |doi-access=free |paginas=146–165 |quote=First, on average we observe a substantial positive relationship between left-wing populist parties and minority rights, whereas we find negative effects for right-wing populist parties. [...] The most consistent finding across these additional checks is the positive association between left-wing populist parties and minority rights in comparison to right-wing populist parties, particularly in opposition.|hdl=20.500.11850/228385 |hdl-access=free |lenga=en }}</ref> e tanben una idèa de nacionalitat qu'es pas delimitada pel particularisme cultural o etnic.<ref>{{Ref-publicacion |nom1=Jacopo |cognòm=Custodi |an = 2020 |títol = Nationalism and populism on the left: The case of Podemos |url = https://onlinelibrary.wiley.com/doi/full/10.1111/nana.12663 |jornal = Nations and Nationalism |volum = 27 |issue = 3 |paginas = 705–720 |doi = 10.1111/nana.12663|s2cid = 225127425 |hdl = 11384/136975 |hdl-access = free |lenga=en }}</ref> [[Bernie Sanders]] e [[Alexandria Ocasio-Cortez]], autodescrichs [[socialisme democratic|socialistas democratics]], son d'exemples de politicians populistas d'esquèrra modèrnes als [[Estats Units d'America|Estats Units]].<ref name=":0" /><ref name=":1" /><ref name=":2" /><ref name=":3" /> Amb l'ascension de [[Syriza]] e [[Podemos]] pendent la [[crisi del deute europèu]], i aguèt un debat mai grand sul novèl populisme d'esquèrra en [[Euròpa]].<ref name="Mudde2015">{{cite news|cognòm=Mudde|nom=Cas|data=2015-02-17|títol=The problem with populism|url=https://www.theguardian.com/commentisfree/2015/feb/17/problem-populism-syriza-podemos-dark-side-europe|newspaper=The Guardian|consulta=2015-06-22}}</ref><ref>{{cite news|cognòm=Zabala|nom=Santiago|data=2 December 2014|títol=In Europe, not all populist parties are the same|url=http://america.aljazeera.com/opinions/2014/12/podemos-spain-politicspopulismeurope.html|newspaper=AlJazeera|consulta=2015-06-22|lenga=en}}</ref> Tradicionalament, lo populisme d'esquèrra es estat associat amb lo movement socialista; dempuèi las[[ annadas 2010]], i aguèt un movement pròche del populisme d'esquèrra dins lo camp d'esquèrra-liberal,<ref name="SocialLiberal0" /><ref name="SocialLiberal1" /><ref name="SocialLiberal3" /><ref name="SocialLiberal4" /> que qualques unes son considerats coma de posicions [[democracia sociala|socialdemocraticas]].<ref name="Warran1" /><ref name="Warran2" /> Dins las [[annadas 2020]], lo populisme economic liberal d'esquèrra qu'apelava la [[classa obrièra]] es estat destacat dins qualques païses, coma amb [[Lee Jae-myung]] de [[Corèa del Sud]]. ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group=nt/> ===Referéncias=== {{Referéncias}} [[Categoria:Populisme]] [[Categoria:Socialisme]] [[Categoria:Ideologia]] [[Categoria:Politica]] d9dc1idebsyy2wl99319jieu0emetil 2512289 2512288 2026-11-05T18:01:46Z Briantin de Montrei 37340 La traduccion de las referéncias contunha. 2512289 wikitext text/x-wiki [[File:Jean Luc Mélenchon en mai 2026- 55261894422 (cropped).jpg|150px|vinheta|[[Jean-Luc Mélenchon]] es un populista d'esquèrra francés.]] Lo '''populisme d'esquèrra'''<ref group=nt>var. ''de senèstra, de gaucha, de mança'', etc.</ref> es una [[ideologia]] politica que combina las valors d'[[Esquèrra (politica)|esquèrra]] e los tèmas e la retorica del [[populisme]]. Aquesta retorica es sovent constituïda de sentiments [[anti-elitisme|anti-elitistas]], antisistèmas e parlant al nom dels "[[roturièr|petitas gents]]" contra los [[monopòli|monopòlis economics]].<ref name="AM p123">Albertazzi and McDonnell. "Twenty-First Century Populism: The Spectre of Western European Democracy". Palgrave Macmillan, 2008, p. 123.</ref> Abitualament, los tèmas importants pels populistas d'esquèrra comprenen l'[[democracia economica|anticapitalisme]], la [[justícia sociala]], lo [[pacifisme]] e l'[[movement antimondializacion|oposicion a la mondializacion]].<ref>{{Ref-publicacion|cognòm=Zaslove|nom=Andrej|data=junh de 2008|títol=Here to Stay? Populism as a New Party Type|jornal=European Review|volum=16|issue=3|paginas=319–336|doi=10.1017/S1062798708000288|s2cid=145702059|lenga=en}}</ref><ref>{{Ref-publicacion |cognòm1=Roth |nom1=Silke |títol=Introduction: Contemporary Counter-Movements in the Age of Brexit and Trump |jornal=Sociological Research Online |data=2018-04-17 |volum=23 |issue=2 |paginas=496–506 |doi=10.1177/1360780418768828 |doi-access=free |lenga=en }}</ref> La [[critica del capitalisme]] e de la [[mondializacion]] es ligada a d'[[Istòria militara dels Estats Units|operacions militaras impopularas dels Estats Units d'America]], mai que mai aquelas de l'[[Orient Mejan]].<ref>{{Ref-libre|cognòm1=Hartleb|nom1=Florian|data=2004|títol=Rechts- und Linkspopulismus. Eine Fallstudie anhand von Schill-Partei und PDS|trans-title=Right and left populism. A case study based on Schill Party and PDS|lenga=de|editor=Wiesbaden|pagina=162}}</ref> L'esquèrra populista cèrca d'exclure pas los autres orizontalament, en s'apiejant sus d'ideals [[egalitarianisme|egalitaristas]]. Qualques cercaires parlan tanben de movements populistas d'[[nacionalisme d'esquèrra|esquèrra nacionalistas]], un trach expausat per la [[Revolucion Sandinista]] en [[Nicaragua]] o la [[Revolucion Bolivariana]] en [[Veneçuèla]]. A la diferéncia dels [[populisme de drecha|populistas de drecha]], los partits populistas d'esquèrra an tendéncia a sosténer los [[dreches de las minoritats]],<ref name="Mudde & Rovira Kaltwasser 2013">{{Ref-publicacion|cognòm1=Mudde|nom1=C.|cognòm2=Rovira Kaltwasser|nom2=C.|author-link2=Cristóbal Rovira|data=2013|títol=Exclusionary vs. inclusionary populism: comparing contemporary Europe and Latin America|jornal=Government and Opposition|volum=48|issue=2|paginas=147–174|doi=10.1017/gov.2012.11|doi-access=free|lenga=en}}</ref><ref>{{Ref-publicacion |cognòm1=Huber |nom1=Robert A. |cognòm2=Schimpf |nom2=Christian H. |year=2017 |url=https://www.cogitatiopress.com/politicsandgovernance/article/view/919/696 |url-access= |títol=On the Distinct Effects of Left-Wing and Right-Wing Populism on Democratic Quality |jornal=Politics and Governance |volum=5 |issue=4 |issn=2183-2463 |doi=10.17645/pag.v5i4.919 |doi-access=free |paginas=146–165 |quote=First, on average we observe a substantial positive relationship between left-wing populist parties and minority rights, whereas we find negative effects for right-wing populist parties. [...] The most consistent finding across these additional checks is the positive association between left-wing populist parties and minority rights in comparison to right-wing populist parties, particularly in opposition.|hdl=20.500.11850/228385 |hdl-access=free |lenga=en }}</ref> e tanben una idèa de nacionalitat qu'es pas delimitada pel particularisme cultural o etnic.<ref>{{Ref-publicacion |nom1=Jacopo |cognòm=Custodi |an = 2020 |títol = Nationalism and populism on the left: The case of Podemos |url = https://onlinelibrary.wiley.com/doi/full/10.1111/nana.12663 |jornal = Nations and Nationalism |volum = 27 |issue = 3 |paginas = 705–720 |doi = 10.1111/nana.12663|s2cid = 225127425 |hdl = 11384/136975 |hdl-access = free |lenga=en }}</ref> [[Bernie Sanders]] e [[Alexandria Ocasio-Cortez]], autodescrichs [[socialisme democratic|socialistas democratics]], son d'exemples de politicians populistas d'esquèrra modèrnes als [[Estats Units d'America|Estats Units]].<ref name=":0" /><ref name=":1" /><ref name=":2" /><ref name=":3" /> Amb l'ascension de [[Syriza]] e [[Podemos]] pendent la [[crisi del deute europèu]], i aguèt un debat mai grand sul novèl populisme d'esquèrra en [[Euròpa]].<ref name="Mudde2015">{{cite news|cognòm=Mudde|nom=Cas|data=2015-02-17|títol=The problem with populism|url=https://www.theguardian.com/commentisfree/2015/feb/17/problem-populism-syriza-podemos-dark-side-europe|newspaper=The Guardian|consulta=2015-06-22}}</ref><ref>{{cite news|cognòm=Zabala|nom=Santiago|data=2 December 2014|títol=In Europe, not all populist parties are the same|url=http://america.aljazeera.com/opinions/2014/12/podemos-spain-politicspopulismeurope.html|newspaper=AlJazeera|consulta=2015-06-22|lenga=en}}</ref> Tradicionalament, lo populisme d'esquèrra es estat associat amb lo movement socialista; dempuèi las[[ annadas 2010]], i aguèt un movement pròche del populisme d'esquèrra dins lo camp d'esquèrra-liberal,<ref name="SocialLiberal0" /><ref name="SocialLiberal1" /><ref name="SocialLiberal3" /><ref name="SocialLiberal4" /> que qualques unes son considerats coma de posicions [[democracia sociala|socialdemocraticas]].<ref name="Warran1">{{cite news|url=https://www.vox.com/policy-and-politics/2019/6/18/18678000/elizabeth-warren-bernie-sanders-2020-similarities-differences |títol=Are Elizabeth Warren and Bernie Sanders the same? The debate, explained. |quote=Warren is a social democrat. Sanders is a democratic socialist. The difference between the two is best explained by how Warren and Sanders convey their skepticism toward capitalism, said Sheri Berman, a political scientist with Barnard College, who has written extensively on the history of the left. |work=[[Vox (website)|Vox]] |data=2019-06-18 |consulta=2022-01-16}}</ref><ref name="Warran2">{{cite news|url=https://inthesetimes.com/features/Elizabeth-Warren-presidency.html |títol=What an Elizabeth Warren Presidency Would Look Like |quote= Sanders, like Warren, clearly appreciates that movements are the motor that drives change, and a Sanders administration, like a Warren administration, would partner with movements to achieve change. Both candidates offer a compelling vision that can inspire people, and both share the goal of orienting America closer to social democracy. |work=[[In These Times (publication)|In These Times]] |data=2020-01-07 |consulta=2022-01-16}}</ref> Dins las [[annadas 2020]], lo populisme economic liberal d'esquèrra qu'apelava la [[classa obrièra]] es estat destacat dins qualques païses, coma amb [[Lee Jae-myung]] de [[Corèa del Sud]]. ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group=nt/> ===Referéncias=== {{Referéncias}} [[Categoria:Populisme]] [[Categoria:Socialisme]] [[Categoria:Ideologia]] [[Categoria:Politica]] ay2b5r6xd02syk1xd9ozfu7h5457cu5 2512323 2512289 2026-11-06T03:40:31Z Briantin de Montrei 37340 2512323 wikitext text/x-wiki [[File:Jean Luc Mélenchon en mai 2026- 55261894422 (cropped).jpg|150px|vinheta|[[Jean-Luc Mélenchon]] es un populista d'esquèrra francés.]] Lo '''populisme d'esquèrra'''<ref group=nt>var. ''de senèstra, de gaucha, de mança'', etc.</ref> es una [[ideologia]] politica que combina las valors d'[[Esquèrra (politica)|esquèrra]] e los tèmas e la retorica del [[populisme]]. Aquesta retorica es sovent constituïda de sentiments [[anti-elitisme|anti-elitistas]], antisistèmas e parlant al nom dels "[[roturièr|petitas gents]]" contra los [[monopòli|monopòlis economics]].<ref name="AM p123">Albertazzi and McDonnell. "Twenty-First Century Populism: The Spectre of Western European Democracy". Palgrave Macmillan, 2008, p. 123.</ref> Abitualament, los tèmas importants pels populistas d'esquèrra comprenen l'[[democracia economica|anticapitalisme]], la [[justícia sociala]], lo [[pacifisme]] e l'[[movement antimondializacion|oposicion a la mondializacion]].<ref>{{Ref-publicacion|cognòm=Zaslove|nom=Andrej|data=junh de 2008|títol=Here to Stay? Populism as a New Party Type|jornal=European Review|volum=16|issue=3|paginas=319–336|doi=10.1017/S1062798708000288|s2cid=145702059|lenga=en}}</ref><ref>{{Ref-publicacion |cognòm1=Roth |nom1=Silke |títol=Introduction: Contemporary Counter-Movements in the Age of Brexit and Trump |jornal=Sociological Research Online |data=2018-04-17 |volum=23 |issue=2 |paginas=496–506 |doi=10.1177/1360780418768828 |doi-access=free |lenga=en }}</ref> La [[critica del capitalisme]] e de la [[mondializacion]] es ligada a d'[[Istòria militara dels Estats Units|operacions militaras impopularas dels Estats Units d'America]], mai que mai aquelas de l'[[Orient Mejan]].<ref>{{Ref-libre|cognòm1=Hartleb|nom1=Florian|data=2004|títol=Rechts- und Linkspopulismus. Eine Fallstudie anhand von Schill-Partei und PDS|trans-títol=Right and left populism. A case study based on Schill Party and PDS|lenga=de|editor=Wiesbaden|pagina=162}}</ref> L'esquèrra populista cèrca d'exclure pas los autres orizontalament, en s'apiejant sus d'ideals [[egalitarianisme|egalitaristas]]. Qualques cercaires parlan tanben de movements populistas d'[[nacionalisme d'esquèrra|esquèrra nacionalistas]], un trach expausat per la [[Revolucion Sandinista]] en [[Nicaragua]] o la [[Revolucion Bolivariana]] en [[Veneçuèla]]. A la diferéncia dels [[populisme de drecha|populistas de drecha]], los partits populistas d'esquèrra an tendéncia a sosténer los [[dreches de las minoritats]],<ref name="Mudde & Rovira Kaltwasser 2013">{{Ref-publicacion|cognòm1=Mudde|nom1=C.|cognòm2=Rovira Kaltwasser|nom2=C.|author-link2=Cristóbal Rovira|data=2013|títol=Exclusionary vs. inclusionary populism: comparing contemporary Europe and Latin America|jornal=Government and Opposition|volum=48|issue=2|paginas=147–174|doi=10.1017/gov.2012.11|doi-access=free|lenga=en}}</ref><ref>{{Ref-publicacion |cognòm1=Huber |nom1=Robert A. |cognòm2=Schimpf |nom2=Christian H. |year=2017 |url=https://www.cogitatiopress.com/politicsandgovernance/article/view/919/696 |url-access= |títol=On the Distinct Effects of Left-Wing and Right-Wing Populism on Democratic Quality |jornal=Politics and Governance |volum=5 |issue=4 |issn=2183-2463 |doi=10.17645/pag.v5i4.919 |doi-access=free |paginas=146–165 |quote=First, on average we observe a substantial positive relationship between left-wing populist parties and minority rights, whereas we find negative effects for right-wing populist parties. [...] The most consistent finding across these additional checks is the positive association between left-wing populist parties and minority rights in comparison to right-wing populist parties, particularly in opposition.|hdl=20.500.11850/228385 |hdl-access=free |lenga=en }}</ref> e tanben una idèa de nacionalitat qu'es pas delimitada pel particularisme cultural o etnic.<ref>{{Ref-publicacion |nom1=Jacopo |cognòm=Custodi |an = 2020 |títol = Nationalism and populism on the left: The case of Podemos |url = https://onlinelibrary.wiley.com/doi/full/10.1111/nana.12663 |jornal = Nations and Nationalism |volum = 27 |issue = 3 |paginas = 705–720 |doi = 10.1111/nana.12663|s2cid = 225127425 |hdl = 11384/136975 |hdl-access = free |lenga=en }}</ref> [[Bernie Sanders]] e [[Alexandria Ocasio-Cortez]], autodescrichs [[socialisme democratic|socialistas democratics]], son d'exemples de politicians populistas d'esquèrra modèrnes als [[Estats Units d'America|Estats Units]].<ref name=":0">{{Ref-publicacion|url=https://www.washingtonpost.com/politics/2020/03/02/two-populist-movements-sanders-trump/?arc404=true|títol=Trump and Sanders lead competing populist movements, reshaping American politics|data=2020-03-02|newspaper=[[The Washington Post]]|nom1=Sean |cognòm1=Sullivan|nom2=Robert |cognòm2=Costa |consulta=2021-03-04}}</ref><ref name=":1">{{Ref-publicacion|url=https://www.vox.com/2020/8/21/21395848/alexandria-ocasio-cortez-future-of-left-aoc-bernie-dsa-working-families-party|títol=Alexandria Ocasio-Cortez and the future of the left|data=2020-08-22|work=[[Vox (website)|Vox]]|nom=Aaron |cognòm=Ross Coleman |consulta=2021-03-04}}</ref><ref name=":2">{{Ref-publicacion|url=https://www.nytimes.com/2021/01/31/us/politics/gamestop-robinhood-democrats-republicans.html|títol=When Ted Cruz and A.O.C. Agree: Yes, the Politics of GameStop Are Confusing|data=2021-02-18|jornal=[[The New York Times]]|nom1=Lisa |cognòm1=Lerer|nom2=Astead |cognòm2=W. Herndon |consulta=2021-03-04}}</ref><ref name=":3">{{Ref-publicacion|url=https://nymag.com/intelligencer/2018/06/ocasio-cortez-won-by-fusing-identity-politics-with-populism.html|títol=Ocasio-Cortez Proved That 'Identity Politics' Is an Asset for Berniecrats|data=2018-06-27|jornal=[[The New York Times]]|nom=Eric |cognòm=Levitz |consulta=4 March 2021}}</ref> Amb l'ascension de [[Syriza]] e [[Podemos]] pendent la [[crisi del deute europèu]], i aguèt un debat mai grand sul novèl populisme d'esquèrra en [[Euròpa]].<ref name="Mudde2015">{{Ref-publicacion|cognòm=Mudde|nom=Cas|data=2015-02-17|títol=The problem with populism|url=https://www.theguardian.com/commentisfree/2015/feb/17/problem-populism-syriza-podemos-dark-side-europe|jornal=The Guardian|consulta=2015-06-22}}</ref><ref>{{Ref-publicacion|cognòm=Zabala|nom=Santiago|data=2 December 2014|títol=In Europe, not all populist parties are the same|url=http://america.aljazeera.com/opinions/2014/12/podemos-spain-politicspopulismeurope.html|jornal=AlJazeera|consulta=2015-06-22|lenga=en}}</ref> Tradicionalament, lo populisme d'esquèrra es estat associat amb lo movement socialista; dempuèi las [[annadas 2010]], i aguèt un movement pròche del populisme d'esquèrra dins lo camp d'esquèrra-liberal, <ref name="SocialLiberal0">{{Ref-libre|redactor1=Toril Aalberg |redactor2=Frank Esser |redactor3=Carsten Reinemann |títol=Populist Political Communication in Europe |url=https://books.google.com/books?id=ozaTDAAAQBAJ&dq=Indeed,+there+are+some+similarities+between+Yesh+Atid+and+left-wing+populist+parties.+First,+the+distinction+between+the+%E2%80%9Cpure+people%E2%80%9D+and+the+corrupt+political+establishment,+which+characterizes+left-wing+populism&pg=PA211 |quote=Indeed, there are some similarities between Yesh Atid and left-wing populist parties. First, the distinction between the 'pure people' and the corrupt political establishment, which characterizes left-wing populism (Alonso & Kaltwasser, 2014), also exists in Yesh Atid rhetoric. The same is true for the call for material redistribution, which characterizes both left-wing populism (Alonso & Kaltwasser, 2014) and Yesh Atid. |data=2014 |pagina=211 |editor=[[Routledge]]|isbn=9781317224747|lenga=en }}</ref> <ref name="SocialLiberal1">{{Ref-libre|redactor1=Helen Hardacre |redactor2=Timothy S. George |redactor3=Keigo Komamura |redactor4=Franziska Seraphim |títol=Japanese Constitutional Revisionism and Civic Activism |url=https://books.google.com/books?id=8mUuEAAAQBAJ&dq=liberal+Reiwa+Shinsengumi&pg=PA136 |quote= Sometimes regarded as a 'liberal-populist' party, a new political party, Reiwa Shinsengumi, arose in a 'riot' of people who believed they have been marginalized by Japanese capitalism and democracy. The party's charismatic leader, ... Yamamoto uses a simple message to spotlight single individuals left behind, including people struggling with poverty or non-permanent employment, who used to devote themselves to radical conservatism. |data=2021 |pagina=136 |editor=Rowman & Littlefield|isbn=9781793609052|lenga=en }}</ref> <ref name="SocialLiberal3">{{Ref-libre|redactor1=Anthea Roberts |redactor2=Nicolas Lamp |títol=Six Faces of Globalization: Who Wins, Who Loses, and Why It Matters |url=https://books.google.com/books?id=81BEEAAAQBAJ&dq=left-wing+populist+Elizabeth+Warren&pg=PA14 |quote= Right- wing populism lives on past Trump's presidency, for instance, just as left-wing populism continued to thrive after Elizabeth Warren and Bernie Sanders conceded the US Democratic primary. |data=2021 |pagina=14 |editor=[[Harvard University Press]]|isbn=9780674245952|lenga=en }}</ref> <ref name="SocialLiberal4">{{Ref-publicacion|url=https://www.chosun.com/site/data/html_dir/2010/01/20/2010012001582.html |títol=Here's What Elizabeth Warren Looks Like as a Comic Book Hero: Elizabeth Warren, a populist liberal icon, is now a comic book star. |jornal=[[ABC News (United States)|ABC News]] |data=2016-04-08 |consulta=2022-01-16|lenga=en}}</ref> que qualques unes son considerats coma de posicions [[democracia sociala|socialdemocraticas]].<ref name="Warran1">{{Ref-publicacion|url=https://www.vox.com/policy-and-politics/2019/6/18/18678000/elizabeth-warren-bernie-sanders-2020-similarities-differences |títol=Are Elizabeth Warren and Bernie Sanders the same? The debate, explained. |quote=Warren is a social democrat. Sanders is a democratic socialist. The difference between the two is best explained by how Warren and Sanders convey their skepticism toward capitalism, said Sheri Berman, a political scientist with Barnard College, who has written extensively on the history of the left. |work=[[Vox (website)|Vox]] |data=2019-06-18 |consulta=2022-01-16}}</ref><ref name="Warran2">{{Ref-publicacion|url=https://inthesetimes.com/features/Elizabeth-Warren-presidency.html |títol=What an Elizabeth Warren Presidency Would Look Like |quote= Sanders, like Warren, clearly appreciates that movements are the motor that drives change, and a Sanders administration, like a Warren administration, would partner with movements to achieve change. Both candidates offer a compelling vision that can inspire people, and both share the goal of orienting America closer to social democracy. |work=[[In These Times (publication)|In These Times]] |data=2020-01-07 |consulta=2022-01-16}}</ref> Dins las [[annadas 2020]], lo populisme economic liberal d'esquèrra qu'apelava la [[classa obrièra]] es estat destacat dins qualques païses, coma amb [[Lee Jae-myung]] de [[Corèa del Sud]]. ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group=nt/> ===Referéncias=== {{Referéncias}} [[Categoria:Populisme]] [[Categoria:Socialisme]] [[Categoria:Ideologia]] [[Categoria:Politica]] 65nvfubox2rerwuae1xx6fr5186qdz3 2512324 2512323 2026-11-06T03:49:35Z Briantin de Montrei 37340 2512324 wikitext text/x-wiki [[File:Jean Luc Mélenchon en mai 2026- 55261894422 (cropped).jpg|150px|vinheta|[[Jean-Luc Mélenchon]] es un populista d'esquèrra francés.]] Lo '''populisme d'esquèrra'''<ref group=nt>var. ''de senèstra, de gaucha, de mança'', etc.</ref> es una [[ideologia]] politica que combina las valors d'[[Esquèrra (politica)|esquèrra]] e los tèmas e la retorica del [[populisme]]. Aquesta retorica es sovent constituïda de sentiments [[anti-elitisme|anti-elitistas]], antisistèmas e parlant al nom dels "[[roturièr|petitas gents]]" contra los [[monopòli|monopòlis economics]].<ref name="AM p123">Albertazzi and McDonnell. "Twenty-First Century Populism: The Spectre of Western European Democracy". Palgrave Macmillan, 2008, p. 123.</ref> Abitualament, los tèmas importants pels populistas d'esquèrra comprenen l'[[democracia economica|anticapitalisme]], la [[justícia sociala]], lo [[pacifisme]] e l'[[movement antimondializacion|oposicion a la mondializacion]].<ref>{{Ref-publicacion|cognòm=Zaslove|nom=Andrej|data=junh de 2008|títol=Here to Stay? Populism as a New Party Type|òbra=European Review|volum=16|issue=3|paginas=319–336|doi=10.1017/S1062798708000288|s2cid=145702059|lenga=en}}</ref><ref>{{Ref-publicacion |cognòm1=Roth |nom1=Silke |títol=Introduction: Contemporary Counter-Movements in the Age of Brexit and Trump |òbra=Sociological Research Online |data=2018-04-17 |volum=23 |issue=2 |paginas=496–506 |doi=10.1177/1360780418768828 |doi-access=free |lenga=en }}</ref> La [[critica del capitalisme]] e de la [[mondializacion]] es ligada a d'[[Istòria militara dels Estats Units|operacions militaras impopularas dels Estats Units d'America]], mai que mai aquelas de l'[[Orient Mejan]].<ref>{{Ref-libre|cognòm1=Hartleb|nom1=Florian|data=2004|títol=Rechts- und Linkspopulismus. Eine Fallstudie anhand von Schill-Partei und PDS|trans-títol=Right and left populism. A case study based on Schill Party and PDS|lenga=de|editor=Wiesbaden|pagina=162}}</ref> L'esquèrra populista cèrca d'exclure pas los autres orizontalament, en s'apiejant sus d'ideals [[egalitarianisme|egalitaristas]]. Qualques cercaires parlan tanben de movements populistas d'[[nacionalisme d'esquèrra|esquèrra nacionalistas]], un trach expausat per la [[Revolucion Sandinista]] en [[Nicaragua]] o la [[Revolucion Bolivariana]] en [[Veneçuèla]]. A la diferéncia dels [[populisme de drecha|populistas de drecha]], los partits populistas d'esquèrra an tendéncia a sosténer los [[dreches de las minoritats]],<ref name="Mudde & Rovira Kaltwasser 2013">{{Ref-publicacion|cognòm1=Mudde|nom1=C.|cognòm2=Rovira Kaltwasser|nom2=C.|author-link2=Cristóbal Rovira|data=2013|títol=Exclusionary vs. inclusionary populism: comparing contemporary Europe and Latin America|òbra=Government and Opposition|volum=48|issue=2|paginas=147–174|doi=10.1017/gov.2012.11|doi-access=free|lenga=en}}</ref><ref>{{Ref-publicacion |cognòm1=Huber |nom1=Robert A. |cognòm2=Schimpf |nom2=Christian H. |year=2017 |url=https://www.cogitatiopress.com/politicsandgovernance/article/view/919/696 |url-access= |títol=On the Distinct Effects of Left-Wing and Right-Wing Populism on Democratic Quality |òbra=Politics and Governance |volum=5 |issue=4 |issn=2183-2463 |doi=10.17645/pag.v5i4.919 |doi-access=free |paginas=146–165 |citacion=First, on average we observe a substantial positive relationship between left-wing populist parties and minority rights, whereas we find negative effects for right-wing populist parties. [...] The most consistent finding across these additional checks is the positive association between left-wing populist parties and minority rights in comparison to right-wing populist parties, particularly in opposition.|hdl=20.500.11850/228385 |hdl-access=free |lenga=en }}</ref> e tanben una idèa de nacionalitat qu'es pas delimitada pel particularisme cultural o etnic.<ref>{{Ref-publicacion |nom1=Jacopo |cognòm=Custodi |an = 2020 |títol = Nationalism and populism on the left: The case of Podemos |url = https://onlinelibrary.wiley.com/doi/full/10.1111/nana.12663 |jornal = Nations and Nationalism |volum = 27 |issue = 3 |paginas = 705–720 |doi = 10.1111/nana.12663|s2cid = 225127425 |hdl = 11384/136975 |hdl-access = free |lenga=en }}</ref> [[Bernie Sanders]] e [[Alexandria Ocasio-Cortez]], autodescriches [[socialisme democratic|socialistas democratics]], son d'exemples de politicians populistas d'esquèrra modèrnes als [[Estats Units d'America|Estats Units]].<ref name=":0">{{Ref-publicacion|url=https://www.washingtonpost.com/politics/2020/03/02/two-populist-movements-sanders-trump/?arc404=true|títol=Trump and Sanders lead competing populist movements, reshaping American politics|data=2020-03-02|newspaper=[[The Washington Post]]|nom1=Sean |cognòm1=Sullivan|nom2=Robert |cognòm2=Costa |consulta=2021-03-04 |lenga=en}}</ref><ref name=":1">{{Ref-publicacion|url=https://www.vox.com/2020/8/21/21395848/alexandria-ocasio-cortez-future-of-left-aoc-bernie-dsa-working-families-party|títol=Alexandria Ocasio-Cortez and the future of the left|data=2020-08-22|òbra=[[Vox (website)|Vox]]|nom=Aaron |cognòm=Ross Coleman |consulta=2021-03-04 |lenga=en}}</ref><ref name=":2">{{Ref-publicacion|url=https://www.nytimes.com/2021/01/31/us/politics/gamestop-robinhood-democrats-republicans.html|títol=When Ted Cruz and A.O.C. Agree: Yes, the Politics of GameStop Are Confusing|data=2021-02-18|òbra=[[The New York Times]]|nom1=Lisa |cognòm1=Lerer|nom2=Astead |cognòm2=W. Herndon |consulta=2021-03-04 |lenga=en}}</ref><ref name=":3">{{Ref-publicacion|url=https://nymag.com/intelligencer/2018/06/ocasio-cortez-won-by-fusing-identity-politics-with-populism.html|títol=Ocasio-Cortez Proved That 'Identity Politics' Is an Asset for Berniecrats|data=2018-06-27|òbra=[[The New York Times]]|nom=Eric |cognòm=Levitz |consulta=2021-03-04 |lenga=en}}</ref> Amb l'ascension de [[Syriza]] e [[Podemos]] pendent la [[crisi del deute europèu]], i aguèt un debat mai grand sul novèl populisme d'esquèrra en [[Euròpa]].<ref name="Mudde2015">{{Ref-publicacion|cognòm=Mudde|nom=Cas|data=2015-02-17|títol=The problem with populism|url=https://www.theguardian.com/commentisfree/2015/feb/17/problem-populism-syriza-podemos-dark-side-europe|òbra=The Guardian|consulta=2015-06-22 |lenga=en}}</ref><ref>{{Ref-publicacion|cognòm=Zabala|nom=Santiago|data=2 December 2014|títol=In Europe, not all populist parties are the same|url=http://america.aljazeera.com/opinions/2014/12/podemos-spain-politicspopulismeurope.html|òbra=AlJazeera|consulta=2015-06-22|lenga=en}}</ref> Tradicionalament, lo populisme d'esquèrra es estat associat amb lo movement socialista; dempuèi las [[annadas 2010]], i aguèt un movement pròche del populisme d'esquèrra dins lo camp d'esquèrra-liberal,<ref name="SocialLiberal0">{{Ref-libre|redactor1=Toril Aalberg |redactor2=Frank Esser |redactor3=Carsten Reinemann |títol=Populist Political Communication in Europe |url=https://books.google.com/books?id=ozaTDAAAQBAJ&dq=Indeed,+there+are+some+similarities+between+Yesh+Atid+and+left-wing+populist+parties.+First,+the+distinction+between+the+%E2%80%9Cpure+people%E2%80%9D+and+the+corrupt+political+establishment,+which+characterizes+left-wing+populism&pg=PA211 |citacion=Indeed, there are some similarities between Yesh Atid and left-wing populist parties. First, the distinction between the 'pure people' and the corrupt political establishment, which characterizes left-wing populism (Alonso & Kaltwasser, 2014), also exists in Yesh Atid rhetoric. The same is true for the call for material redistribution, which characterizes both left-wing populism (Alonso & Kaltwasser, 2014) and Yesh Atid. |data=2014 |pagina=211 |editor=[[Routledge]]|isbn=9781317224747|lenga=en }}</ref><ref name="SocialLiberal1">{{Ref-libre|redactor1=Helen Hardacre |redactor2=Timothy S. George |redactor3=Keigo Komamura |redactor4=Franziska Seraphim |títol=Japanese Constitutional Revisionism and Civic Activism |url=https://books.google.com/books?id=8mUuEAAAQBAJ&dq=liberal+Reiwa+Shinsengumi&pg=PA136 |citacion= Sometimes regarded as a 'liberal-populist' party, a new political party, Reiwa Shinsengumi, arose in a 'riot' of people who believed they have been marginalized by Japanese capitalism and democracy. The party's charismatic leader, ... Yamamoto uses a simple message to spotlight single individuals left behind, including people struggling with poverty or non-permanent employment, who used to devote themselves to radical conservatism. |data=2021 |pagina=136 |editor=Rowman & Littlefield|isbn=9781793609052|lenga=en }}</ref><ref name="SocialLiberal3">{{Ref-libre|redactor1=Anthea Roberts |redactor2=Nicolas Lamp |títol=Six Faces of Globalization: Who Wins, Who Loses, and Why It Matters |url=https://books.google.com/books?id=81BEEAAAQBAJ&dq=left-wing+populist+Elizabeth+Warren&pg=PA14 |citacion= Right- wing populism lives on past Trump's presidency, for instance, just as left-wing populism continued to thrive after Elizabeth Warren and Bernie Sanders conceded the US Democratic primary. |data=2021 |pagina=14 |editor=[[Harvard University Press]]|isbn=9780674245952|lenga=en }}</ref><ref name="SocialLiberal4">{{Ref-publicacion|url=https://www.chosun.com/site/data/html_dir/2010/01/20/2010012001582.html |títol=Here's What Elizabeth Warren Looks Like as a Comic Book Hero: Elizabeth Warren, a populist liberal icon, is now a comic book star. |òbra=[[ABC News (Estats Units)|ABC News]] |data=2016-04-08 |consulta=2022-01-16|lenga=en}}</ref> que qualques unes son considerats coma de posicions [[democracia sociala|socialdemocraticas]].<ref name="Warran1">{{Ref-publicacion|url=https://www.vox.com/policy-and-politics/2019/6/18/18678000/elizabeth-warren-bernie-sanders-2020-similarities-differences |títol=Are Elizabeth Warren and Bernie Sanders the same? The debate, explained. |citacion=Warren is a social democrat. Sanders is a democratic socialist. The difference between the two is best explained by how Warren and Sanders convey their skepticism toward capitalism, said Sheri Berman, a political scientist with Barnard College, who has written extensively on the history of the left. |òbra=[[Vox (website)|Vox]] |data=2019-06-18 |consulta=2022-01-16 |lenga=en}}</ref><ref name="Warran2">{{Ref-publicacion|url=https://inthesetimes.com/features/Elizabeth-Warren-presidency.html |títol=What an Elizabeth Warren Presidency Would Look Like |citacion= Sanders, like Warren, clearly appreciates that movements are the motor that drives change, and a Sanders administration, like a Warren administration, would partner with movements to achieve change. Both candidates offer a compelling vision that can inspire people, and both share the goal of orienting America closer to social democracy. |òbra=[[In These Times (publicacion)|In These Times]] |data=2020-01-07 |consulta=2022-01-16 |lenga=en}}</ref> Dins las [[annadas 2020]], lo populisme economic liberal d'esquèrra qu'apelava la [[classa obrièra]] es estat destacat dins qualques païses, coma amb [[Lee Jae-myung]] de [[Corèa del Sud]]. ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group=nt/> ===Referéncias=== {{Referéncias}} [[Categoria:Populisme]] [[Categoria:Socialisme]] [[Categoria:Ideologia]] [[Categoria:Politica]] 1rehw8a235dbiimkn219k5yntxcuo4i 0 201768 2512356 2512242 2026-11-06T07:25:48Z Briantin de Montrei 37340 2512356 wikitext text/x-wiki '''John Frieda''', nascut '''Alan Howard Frieda''' ([[Londres]], [[Anglatèrra]], [[9 de julh]] de [[1951]] – Londres, [[3 de novembre]] de [[2026]]) foguèt un perruquièr de celebritats [[Anglatèrra|anglés]]. Fondador d'un salon de perrucariá que venguèt prestigiós e d'un negòci de productes pels pels, aquesiguèt una notorietat considerabla en penchenar divèrsas personalitats tan famosas coma la socialita americana e femna del president JFK, [[Jackie Kennedy]], o la cantaira americana [[Madonna]]. Sa companhiá foguèt crompada en 2002 per la societat japonesa Kao Corporation. En març de 2025, sa fortuna èra estimada per ''The Sunday Times'' a 150 milions de liuras. ==Referéncias== <references/> {{ORDENA:Frieda, John}} [[Categoria:Naissença a Londres]] [[Categoria:Naissença en 1951]] [[Categoria:Decès a Londres]] [[Categoria:Decès en 2026]] [[Categoria:Perruquièr anglés]] dqht94vg7fx41diih4yo0i0x5hb35f9 0 201769 2512360 2512250 2026-11-06T07:30:09Z Briantin de Montrei 37340 2512360 wikitext text/x-wiki '''Adam Joseph Hamilton''' ([[Kansas]], [[12 de julh]] de [[1964]]) es un politician e eclesiastic [[Estats Units|american]]. Membre del [[Partit Democrata dels Estats Units]], es actualament, e dempuèi las eleccions de mièg mandat de novembre de 2026, Senador elècte de Kansas al Congrès dels Estats Units. Ofícia tanben coma pastor [[Metodisme|metodista]] e es Pastor senior de la Glèisa metodista unida de la Resurreccion, la congregacion mmetodista unida mai importanta dels Estats Units, que se tròba dins l'airal del Grand [[Kansas City]]. Hamilton, que foguèt anteriorament republican e puèi independent, foguèt candidat democrata a las eleccions senatorialas nacionalas en Kansas en 2026, desroquèt lo candidat republican sortent Roger Marshall, e deu assumir sa foncion de Senador lo 3 de genièr de 2027. ===Referéncias=== {{Referéncias}} {{Multibendèl|Portal biografia|Portal politica|Portal Estats Units d'America}} {{Autoritats}} {{ORDENA:Hamilton, Adam}} [[Categoria:Naissença en Kansas]] [[Categoria:Naissença en 1964]] [[Categoria:Personalitat politica americana]] 9zw30jlihp72l8zltfgochpr3pkifvh 2512361 2512360 2026-11-06T07:30:25Z Briantin de Montrei 37340 2512361 wikitext text/x-wiki '''Adam Joseph Hamilton''' ([[Kansas]], [[12 de julh]] de [[1964]]) es un politician e eclesiastic [[Estats Units|american]]. Membre del [[Partit Democrata dels Estats Units]], es actualament, e dempuèi las eleccions de mièg mandat de novembre de 2026, Senador elècte de Kansas al Congrès dels Estats Units. Ofícia tanben coma pastor [[Metodisme|metodista]] e es Pastor senior de la Glèisa metodista unida de la Resurreccion, la congregacion mmetodista unida mai importanta dels Estats Units, que se tròba dins l'airal del Grand [[Kansas City]]. Hamilton, que foguèt anteriorament republican e puèi independent, foguèt candidat democrata a las eleccions senatorialas nacionalas en Kansas en 2026, desroquèt lo candidat republican sortent Roger Marshall, e deu assumir sa foncion de Senador lo 3 de genièr de 2027. ==Referéncias== {{Referéncias}} {{Multibendèl|Portal biografia|Portal politica|Portal Estats Units d'America}} {{Autoritats}} {{ORDENA:Hamilton, Adam}} [[Categoria:Naissença en Kansas]] [[Categoria:Naissença en 1964]] [[Categoria:Personalitat politica americana]] fm5s6d41sck0aecoa2iy3k9rf1215hf 2512362 2512361 2026-11-06T07:30:43Z Briantin de Montrei 37340 2512362 wikitext text/x-wiki {{Infobox Persona}} '''Adam Joseph Hamilton''' ([[Kansas]], [[12 de julh]] de [[1964]]) es un politician e eclesiastic [[Estats Units|american]]. Membre del [[Partit Democrata dels Estats Units]], es actualament, e dempuèi las eleccions de mièg mandat de novembre de 2026, Senador elècte de Kansas al Congrès dels Estats Units. Ofícia tanben coma pastor [[Metodisme|metodista]] e es Pastor senior de la Glèisa metodista unida de la Resurreccion, la congregacion mmetodista unida mai importanta dels Estats Units, que se tròba dins l'airal del Grand [[Kansas City]]. Hamilton, que foguèt anteriorament republican e puèi independent, foguèt candidat democrata a las eleccions senatorialas nacionalas en Kansas en 2026, desroquèt lo candidat republican sortent Roger Marshall, e deu assumir sa foncion de Senador lo 3 de genièr de 2027. ==Referéncias== {{Referéncias}} {{Multibendèl|Portal biografia|Portal politica|Portal Estats Units d'America}} {{Autoritats}} {{ORDENA:Hamilton, Adam}} [[Categoria:Naissença en Kansas]] [[Categoria:Naissença en 1964]] [[Categoria:Personalitat politica americana]] tmot6y6yti160fde6qbkeji02isl8nc 2512364 2512362 2026-11-06T07:33:31Z Briantin de Montrei 37340 2512364 wikitext text/x-wiki {{Infobox Persona}} '''Adam Joseph Hamilton''' ([[Kansas]], [[12 de julh]] de [[1964]]) es un politician e eclesiastic [[Estats Units|american]]. Membre del [[Partit Democrata dels Estats Units]], es actualament, e dempuèi las eleccions de mièg mandat de novembre de 2026, senador elècte de Kansas al [[Congrès dels Estats Units]]. Ofícia tanben coma pastor [[Metodisme|metodista]] e es Pastor senior de la Glèisa metodista unida de la Resurreccion, la congregacion mmetodista unida mai importanta dels Estats Units, que se tròba dins l'airal del Grand [[Kansas City]]. Hamilton, que foguèt anteriorament republican e puèi independent, foguèt candidat democrata a las eleccions senatorialas nacionalas en Kansas en 2026, desroquèt lo candidat republican sortent Roger Marshall, e deu assumir sa foncion de senador lo 3 de genièr de 2027. ==Referéncias== {{Referéncias}} {{Multibendèl|Portal biografia|Portal politica|Portal Estats Units d'America}} {{Autoritats}} {{ORDENA:Hamilton, Adam}} [[Categoria:Naissença en Kansas]] [[Categoria:Naissença en 1964]] [[Categoria:Personalitat politica americana]] 31wggkrkirzavc715saq3ocv0n2en1p 0 201770 2512336 2512258 2026-11-06T05:41:03Z Briantin de Montrei 37340 2512336 wikitext text/x-wiki [[Fichièr:Keisha Lance Bottoms.jpg|miniatura|250px|Keisha Lance Bottoms en 2022]] '''Keisha Lance Bottoms''', nascuda '''Keisha Lance''' e tanben coneguda per sas inicialas '''KLB''' ([[Atlanta]], [[Georgia (Estats Units)|Georgia]], [[18 de genièr]] de [[1970]]), es una politiciana e avocada [[Estats Units|americana]]. Membre del [[Partit Democrata dels Estats Units]] es actualament, e dempuèi las eleccions de mièg mandat de novembre de 2026, la governadora elècta de l'estat de Georgia, venent la primièra governadora de l'estat d'origina afroamericana. Anteriorament, foguèt la 60a cònsol de la capitala de l'estat Atlanta entre 2018 e 2022 e ocupèt la foncion de membre del Conselh d'Atlanta (en anglés: ''Atlanta City Council''), representant una part del sud-oèst de la ciutat. En març de 2020, foguèt pressentida coma possible candidata a la vicepresidéncia de [[Joe Biden]] per las Eleccions presidencialas dels Estats Units de 2020, mas la candidata definitiva venguèt Kamala Harris. ==Referéncias== <references/> {{ORDENA:Bottoms, Keisha Lance}} [[Categoria:Personalitat politica americana|Lance Bottoms, Keisha]] [[Categoria:Naissença en 1970]] [[Categoria:Naissença en Georgia (Estats Units)]] [[Categoria:Avocat american]] nem4j4jizv5t2uxddgobwc31pz4xsbk 2512350 2512336 2026-11-06T07:19:59Z Briantin de Montrei 37340 2512350 wikitext text/x-wiki [[Fichièr:Keisha Lance Bottoms.jpg|miniatura|250px|Keisha Lance Bottoms en 2022]] '''Keisha Lance Bottoms''', nascuda '''Keisha Lance''' e tanben coneguda per sas inicialas '''KLB''' ([[Atlanta]], [[Georgia (Estats Units)|Georgia]], [[18 de genièr]] de [[1970]]), es una politiciana e avocada [[Estats Units|americana]]. Membre del [[Partit Democrata dels Estats Units]] es actualament, e dempuèi las eleccions de mièg mandat de novembre de 2026, la governadora elècta de l'estat de Georgia, venent la primièra governadora de l'estat d'origina afroamericana. Anteriorament, foguèt la 60a cònsol de la capitala de l'estat Atlanta entre 2018 e 2022 e ocupèt la foncion de membre del Conselh d'Atlanta (en anglés: ''Atlanta City Council''), representant una part del sud-oèst de la ciutat. En març de 2020, foguèt pressentida coma possible candidata a la vicepresidéncia de [[Joe Biden]] per las Eleccions presidencialas dels Estats Units de 2020, mas la candidata definitiva venguèt Kamala Harris. ==Referéncias== <references/> {{ORDENA:Bottoms, Keisha Lance}} [[Categoria:Personalitat politica de Tèxas|Lance Bottoms, Keisha]] [[Categoria:Naissença en 1970]] [[Categoria:Naissença en Georgia (Estats Units)]] [[Categoria:Avocat american]] 3w3t5fabrdwbr2owjumxefzoteoavzi 2512351 2512350 2026-11-06T07:20:21Z Briantin de Montrei 37340 2512351 wikitext text/x-wiki [[Fichièr:Keisha Lance Bottoms.jpg|miniatura|250px|Keisha Lance Bottoms en 2022]] '''Keisha Lance Bottoms''', nascuda '''Keisha Lance''' e tanben coneguda per sas inicialas '''KLB''' ([[Atlanta]], [[Georgia (Estats Units)|Georgia]], [[18 de genièr]] de [[1970]]), es una politiciana e avocada [[Estats Units|americana]]. Membre del [[Partit Democrata dels Estats Units]] es actualament, e dempuèi las eleccions de mièg mandat de novembre de 2026, la governadora elècta de l'estat de Georgia, venent la primièra governadora de l'estat d'origina afroamericana. Anteriorament, foguèt la 60a cònsol de la capitala de l'estat Atlanta entre 2018 e 2022 e ocupèt la foncion de membre del Conselh d'Atlanta (en anglés: ''Atlanta City Council''), representant una part del sud-oèst de la ciutat. En març de 2020, foguèt pressentida coma possible candidata a la vicepresidéncia de [[Joe Biden]] per las Eleccions presidencialas dels Estats Units de 2020, mas la candidata definitiva venguèt Kamala Harris. ==Referéncias== <references/> {{ORDENA:Bottoms, Keisha Lance}} [[Categoria:Personalitat politica americana|Lance Bottoms, Keisha]] [[Categoria:Naissença en 1970]] [[Categoria:Naissença en Georgia (Estats Units)]] [[Categoria:Avocat american]] nem4j4jizv5t2uxddgobwc31pz4xsbk 0 201771 2512334 2512260 2026-11-06T04:49:35Z Briantin de Montrei 37340 2512334 wikitext text/x-wiki [[Fichièr:Annie Andrews Greenville (cropped 2).jpg|miniatura|250px|Annie Andrews en mai de 2026]] '''Annie Andrews''', nascuda '''Annie Lintzenich''' ([[Paducah]], [[Kentucky]], [[9 d'agost]] de [[1980]]), es una politiciana e pediatra [[Estats Units|americana]]. Membre del [[Partit Democrata dels Estats Units]] es actualament, e dempuèi las eleccions de mièg mandat de novembre de 2026, la governadora elècta de l'estat de [[Carolina del Sud]], venent la primièra femna e la primièra democrata elegida en representacion de son estat. Ganhèt contra Darline Graham, la sòrre de l'ancian governador de Carolina del Sud, [[Lindsey Graham]], que moriguèt l'11 de julh de 2026. ===Referéncias=== <references/> {{ORDENA:Andrews, Annie}} [[Categoria:Personalitat politica americana]] 64nd6rkv5tgkpkicc0ewtcd4vvl9fdq 2512335 2512334 2026-11-06T04:50:16Z Briantin de Montrei 37340 2512335 wikitext text/x-wiki [[Fichièr:Annie Andrews Greenville (cropped 2).jpg|miniatura|250px|Annie Andrews en mai de 2026]] '''Annie Andrews''', nascuda '''Annie Lintzenich''' ([[Paducah]], [[Kentucky]], [[9 d'agost]] de [[1980]]), es una politiciana e pediatra [[Estats Units|americana]]. Membre del [[Partit Democrata dels Estats Units]] es actualament, e dempuèi las eleccions de mièg mandat de novembre de 2026, la governadora elècta de l'estat de [[Carolina del Sud]], venent la primièra femna e la primièra democrata elegida en representacion de son estat. Ganhèt contra Darline Graham, la sòrre de l'ancian governador de Carolina del Sud, [[Lindsey Graham]], que moriguèt l'11 de julh de 2026. ==Referéncias== <references/> {{ORDENA:Andrews, Annie}} [[Categoria:Personalitat politica americana]] [[Categoria:Naissença en 1980]] [[Categoria:Naissença en Kentucky]] 2mo8ud7qdq514oi90teq6kb6eydi3jr 0 201772 2512333 2512262 2026-11-06T04:48:34Z Briantin de Montrei 37340 /* Referéncias */ 2512333 wikitext text/x-wiki '''Kseniia Petròva''' (en [[rus]]: Ксения Петрова; transliteracion internacionala: ''Kseniya Petrova'' o ''Kseniia Petrova''; [[1995]]) es una cercaira biomedicala [[Russia|russa]]. Aquesta scientifica que trabalhava a l'[[Universitat de Harvard]] venguèt famosa internacionalament quand foguèt detenguda en febrièr de 2025 per los servicis d'immigracion e de doana dels [[Estats Units]] aprèp que son visat de viatge foguèsse revocat quand tornava de sas vacanças en [[França]]. Se vegèt plaçada en detencion per l'[[ICE]] jos l'acusacion de contrabanda ja que portava d'embrions de granhòta congelats per la recerca contra lo cancèr. Las acusacions contra Petròva foguèron abandonadas lo 4 de novembre de 2026. ==Referéncias== <references/> {{ORDENA:Petrova, Kseniia}} [[Categoria:Scientifica russa]] a3d6uqq551zw6kskl8ohjaovg5za84c 0 201773 2512263 2026-11-05T12:04:02Z Capsot 279 Creacion de la pagina amb « '''Scott Winston Colom''' ([[Columbus]], [[Mississippi]], [[24 de decembre]] de [[1982]]) es un politician e avocat [[Estats Units|american]]. Membre del [[Partit Democrata dels Estats Units]], es lo candidat dels democratas a las eleccions senatorialas de novembre de 2026 de l'estat de Mississippi. » 2512263 wikitext text/x-wiki '''Scott Winston Colom''' ([[Columbus]], [[Mississippi]], [[24 de decembre]] de [[1982]]) es un politician e avocat [[Estats Units|american]]. Membre del [[Partit Democrata dels Estats Units]], es lo candidat dels democratas a las eleccions senatorialas de novembre de 2026 de l'estat de Mississippi. lccwh3dy0k7gwr177k8c21gwul7cvuj 2512264 2512263 2026-11-05T12:05:19Z Capsot 279 2512264 wikitext text/x-wiki '''Scott Winston Colom''' ([[Columbus]], [[Mississipi]], [[24 de decembre]] de [[1982]]) es un politician e avocat [[Estats Units|american]]. Membre del [[Partit Democrata dels Estats Units]], es lo candidat dels democratas a las eleccions senatorialas de novembre de 2026 de l'estat de Mississippi. qm1k17psef0evbkype2458425y0e0fb 2512265 2512264 2026-11-05T12:06:56Z Capsot 279 2512265 wikitext text/x-wiki [[Fichièr:Scott Colom 2 (cropped).png|miniatura|250px|Scott Colom en 2026]] '''Scott Winston Colom''' ([[Columbus]], [[Mississipi]], [[24 de decembre]] de [[1982]]) es un politician e avocat [[Estats Units|american]]. Membre del [[Partit Democrata dels Estats Units]], es lo candidat dels democratas a las eleccions senatorialas de novembre de 2026 de l'estat de Mississippi. n2e2awsi3f2x6r0vehtm1g1ineef6ea 2512266 2512265 2026-11-05T12:07:42Z Capsot 279 2512266 wikitext text/x-wiki [[Fichièr:Scott Colom 2 (cropped).png|miniatura|250px|Scott Colom en 2026]] '''Scott Winston Colom''' ([[Columbus]], [[Mississipi]], [[24 de decembre]] de [[1982]]) es un politician e avocat [[Estats Units|american]]. Membre del [[Partit Democrata dels Estats Units]], es lo candidat dels democratas a las eleccions senatorialas de novembre de 2026 de l'estat de Mississippi. ===Referéncias=== <references/> {{O|Scott Colom}} [[Categoria:Personalitat politica americana|Colom, Scott]] sn2hgkdnvojkmrsscs32gst3cxivwh6 2512267 2512266 2026-11-05T12:08:10Z Capsot 279 2512267 wikitext text/x-wiki [[Fichièr:Scott Colom 2 (cropped).png|miniatura|250px|Scott Colom en 2026]] '''Scott Winston Colom''' ([[Columbus]], [[Mississipi (estat)|Mississipi]], [[24 de decembre]] de [[1982]]) es un politician e avocat [[Estats Units|american]]. Membre del [[Partit Democrata dels Estats Units]], es lo candidat dels democratas a las eleccions senatorialas de novembre de 2026 de l'estat de Mississippi. ===Referéncias=== <references/> {{O|Scott Colom}} [[Categoria:Personalitat politica americana|Colom, Scott]] 5bb0or6n217evwsjh9myl2mpgvlrucr 2512268 2512267 2026-11-05T12:08:29Z Capsot 279 2512268 wikitext text/x-wiki [[Fichièr:Scott Colom 2 (cropped).png|miniatura|250px|Scott Colom en 2026]] '''Scott Winston Colom''' ([[Columbus]], [[Mississipi (Estat)|Mississipi]], [[24 de decembre]] de [[1982]]) es un politician e avocat [[Estats Units|american]]. Membre del [[Partit Democrata dels Estats Units]], es lo candidat dels democratas a las eleccions senatorialas de novembre de 2026 de l'estat de Mississippi. ===Referéncias=== <references/> {{O|Scott Colom}} [[Categoria:Personalitat politica americana|Colom, Scott]] 6nqetqfz0yrq0dhh0ak1o75qs3jps2d 2512272 2512268 2026-11-05T12:12:30Z Capsot 279 2512272 wikitext text/x-wiki [[Fichièr:Scott Colom 2 (cropped).png|miniatura|250px|Scott Colom en 2026]] '''Scott Winston Colom''' ([[Columbus]], [[Mississipi (estat)|Mississipi]], [[24 de decembre]] de [[1982]]) es un politician e avocat [[Estats Units|american]]. Membre del [[Partit Democrata dels Estats Units]], es lo candidat dels democratas a las eleccions senatorialas de novembre de 2026 de l'estat de Mississippi. ===Referéncias=== <references/> {{O|Scott Colom}} [[Categoria:Personalitat politica americana|Colom, Scott]] 5bb0or6n217evwsjh9myl2mpgvlrucr 2512331 2512272 2026-11-06T04:46:00Z Briantin de Montrei 37340 2512331 wikitext text/x-wiki [[Fichièr:Scott Colom 2 (cropped).png|miniatura|250px|Scott Colom en 2026]] '''Scott Winston Colom''' ([[Columbus]], [[Mississipi (estat)|Mississipi]], [[24 de decembre]] de [[1982]]) es un politician e avocat [[Estats Units|american]]. Membre del [[Partit Democrata dels Estats Units]], es lo candidat dels democratas a las eleccions senatorialas de novembre de 2026 de l'estat de Mississippi. ==Referéncias== <references/> {{ORDENA:Colom, Scott}} [[Categoria:Personalitat politica americana]] 4k8ydizg3yockn3pdxf9r9hynclx0yr 2512332 2512331 2026-11-06T04:47:47Z Briantin de Montrei 37340 2512332 wikitext text/x-wiki [[Fichièr:Scott Colom 2 (cropped).png|miniatura|250px|Scott Colom en 2026]] '''Scott Winston Colom''' ([[Columbus]], [[Mississipi (estat)|Mississipi]], [[24 de decembre]] de [[1982]]) es un politician e avocat [[Estats Units|american]]. Membre del [[Partit Democrata dels Estats Units]], es lo candidat dels democratas a las eleccions senatorialas de novembre de 2026 de l'estat de Mississippi. ==Referéncias== <references/> {{ORDENA:Colom, Scott}} [[Categoria:Personalitat politica americana]] [[Categoria:Naissença en 1982]] [[Categoria:Naissença en Mississipí]] okzqzjtxrwjtfm83ggf8dmylcu0i0iy 0 201774 2512270 2026-11-05T12:10:52Z Capsot 279 Capsot a desplaçat la pagina [[Mississipí (Estat)]] cap a [[Mississipi (estat)]] : Majuscula levada e accentuacion corregida 2512270 wikitext text/x-wiki #REDIRECCION [[Mississipi (estat)]] dcaia0dzio2wm5j044bq918tpuh5q5p 0 201775 2512274 2026-11-05T12:16:21Z Capsot 279 Creacion de la pagina amb « '''Arvid Anand Olof Lindblad''' ([[Virginia Surrey]], [[Surrey]], [[Anglatèrra]], [[8 d'agost]] de [[2007]]) es un pilòt automobil britanic e suedés. Fa de competicions en [[Formula 1]] per Racing Bulls jos bandièra britanica. » 2512274 wikitext text/x-wiki '''Arvid Anand Olof Lindblad''' ([[Virginia Surrey]], [[Surrey]], [[Anglatèrra]], [[8 d'agost]] de [[2007]]) es un pilòt automobil britanic e suedés. Fa de competicions en [[Formula 1]] per Racing Bulls jos bandièra britanica. aclozftur5mr5704epjue8gbzyo4ybd 2512275 2512274 2026-11-05T12:18:24Z Capsot 279 2512275 wikitext text/x-wiki [[Fichièr:Arvid Lindblad at the Red Bull Fan Zone – Crown Riverwalk, Melbourne (028A7869) (cropped).jpg|miniatura|250px|Arvid Lindblad en 2026 a la zòna dels fans de Red Bull]] '''Arvid Anand Olof Lindblad''' ([[Virginia Surrey]], [[Surrey]], [[Anglatèrra]], [[8 d'agost]] de [[2007]]) es un pilòt automobil britanic e suedés. Fa de competicions en [[Formula 1]] per Racing Bulls jos bandièra britanica. frlxtrctu269q6oaregm8dxrhjd52un 2512330 2512275 2026-11-06T04:45:17Z Briantin de Montrei 37340 2512330 wikitext text/x-wiki [[Fichièr:Arvid Lindblad at the Red Bull Fan Zone – Crown Riverwalk, Melbourne (028A7869) (cropped).jpg|miniatura|250px|Arvid Lindblad en 2026 a la zòna dels fans de Red Bull]] '''Arvid Anand Olof Lindblad''' ([[Virginia Surrey]], [[Surrey]], [[Anglatèrra]], [[8 d'agost]] de [[2007]]) es un pilòt automobil britanic e suedés. Fa de competicions en [[Formula 1]] per Racing Bulls jos bandièra britanica. [[Categoria:Personalitat britanica]] [[Categoria:Personalitat suedesa]] 7tf6r15kvnpt69nq6fi4ldrlp0hoq7n 0 201776 2512277 2026-11-05T12:59:23Z Maximilien.sc 39288 Crèa en tradusissent la pagina « [[:fr:Special:Redirect/revision/231845619|Suzie Sheehy]] » 2512277 wikitext text/x-wiki [[Fichier:Eat_Play_Collide_Sheehy_(33259941573).jpg|vinheta|Suzie Sheehy, en 2015.]] '''Suzanne Lyn Sheehy''' qu'ei ua fisiciana australiana deus accelerators e vulgarizatora scientifica a l'Universitat d'Oxford. == Formacion == Sheehy qu'ei vajuda a Mildura<ref name=":0">{{Ref-web|lenga=en|url=http://www.profmagazine.com/single-post/2017/04/18/proFile-of-Suzie-Sheehy|site=profmagazine.com|consulté le=21 juin 2018}}.</ref>. Que mudè a Melbourne quan èra mainada e qu'estó inspirada peus sués professors a la Parkdale Primary e a la Mentone Girls' Grammar School entad estudiar la fisica de joen enlà<ref name=":0" />.Qu'acabè los sués estudis de permèr cicle a l'Universitat de Melbourne l'an 2006<ref name=":1">{{Ref-web|lenga=en|url=https://www2.physics.ox.ac.uk/contacts/people/sheehy|site=www2.physics.ox.ac.uk|consulté le=21 juin 2018}}.</ref>. En 2010, qu'obtengó un doctorat de l'Universitat d'Oxford, on tribalhè au John Adams Institute for Accelerator Science<ref name=":1" />. La sua tèsi qu'ei titolada ''Design of a non-scaling fixed field alternating gradient accelerator for charged particle therapy''. Lo sué doctorat que hasè partida deu projècte PAMELA, centrat sus la concepcion d'{{Ligam-interwiki|FFAG accelerator|oc=accelerator FFAG}} non evolutius entà la terapia per particulas cargadas<ref>{{Ref-web|lenga=en-GB|url=https://www.astec.stfc.ac.uk/Pages/Suzie-Sheehy-Research-Fellow.aspx|site=www.astec.stfc.ac.uk|consulté le=21 juin 2018}}.</ref> supervisada per Kenneth Peach<ref name="ssdphil">{{Ref-web|lenga=en|url=https://ora.ox.ac.uk/objects/uuid:d9cd977c-35db-45cc-ad33-67710fc3e82f|site=ora.ox.ac.uk}}.</ref>. == Recèrca e carrièra == L'an 2010, Sheehy que recebó ua borsa de la {{Ligam-interwiki|Royal Commission for the Exhibition of 1851}} suus accelerators de hadrons hauta intensitat<ref name=":1" />. Que hasè partida de la collaboracion qui realizè lo permèr accelerator d'electrons compacte {{Ligam-interwiki|EMMA (accelerator)|oc=EMMA}} en 2011<ref name=":2">{{Ref-web|lenga=en|url=https://impact.ref.ac.uk/CaseStudies/CaseStudy.aspx?Id=18322|site=impact.ref.ac.uk|consulté le=21 juin 2018}}.</ref>. Qu'estó nomentada en un emplec conjunt en los accelerators de hadrons intenses dab l' Universitat d'Oxford e lo Science and Technology Facilities Council (STFC) en 2015, e qu'ei adara titulara de la Borsa de recèrca universitària de la Royal Society a l'Universitat d'Oxford<ref name=":1" />. == Engatjament public == Sheehy qu'ei ua vulgarizatora scientifica e devisaira. En collaboracion dab Emmanuel Tsesmelis, au briu deu sué doctorat de filosofia, Sheehy que concebó ua emission de sensibilizacion a la [[Fisica dei particulas|fisica de las particulas]] ''Accelerate!'' entau mainadèr de 11 a 18 ans au [[Reialme Unit|Reiaume Unit]] qui apuish estó difusada en [[Alemanha]]<ref name=":2" />. Qu'èra responsabla de la formacion deus presentators e de la prestacion d'espectacles e de talhèrs<ref name=":2" />. La formacion qu'estó hèita dens l'encastre deu programa de formacion deus ensenhaires deu [[Organizacion Europèa per la Recèrca Nucleara|CERN]]<ref name=":2" /> dens lo quau realizèn ua vidèo [[YouTube]] expliquant ''How to Make a Cloud Chamber'' (quin crear ua crampa de brum). Que recebó mei de 100 000 vistas<ref>{{Ref-web|lenga=en|nom=Steele|url=https://www.youtube.com/watch?v=400xfGmSlqQ|site=youtube.com|consulté le=21 juin 2018}}.</ref>. Sheehy que tribalhè tanben dab la Royal Institution entà crear vidèos suus accelerators de particulas<ref>{{Ref-web|lenga=en|nom=The Royal Institution|url=https://www.youtube.com/watch?v=9OJTP93ptTI|consulté le=21 juin 2018}}.</ref><ref>{{Ref-web|lenga=en|url=https://www.youtube.com/playlist?list=PLbnrZHfNEDZx0mVe9wGxg5kyKdofRJJ7m|site=YouTube|consulté le=21 juin 2018}}.</ref> e que hasó lo devís d'obertura de la National Space Academy per l'an 2012<ref>{{Ref-web|lenga=en-gb|url=https://nationalspaceacademy.org/previous-keynote-speakers/271-dr-suzie-sheehy|nom=User|site=nationalspaceacademy.org|consulté le=21 juin 2018}}.</ref>. Que pareishó enfin en {{Ligam-interwiki|Impossible Engineering|en}} sus Discovery Channel<ref>{{Ref-web|lenga=en|url=https://www.imdb.com/name/nm9005521/|site=IMDb|consulté le=21 juin 2018}}.</ref> e qu'estó conferénciària au TEDx Sydney de 2018<ref>{{Ref-web|lenga=en-US|url=https://tedxsydney.com/contributor/suzie-sheehy/|consulté le=21 juin 2018}}.</ref>. == Prèmis e distincions == En 2010, qu'estó premiada au Prèùo Lord Kelvin de la British Science Association<ref name=":2" /> atau com au Prèmi civic deus vice-candelèrs de l'Universitat d'Oxford<ref>{{Ref-publicacion|lenga=en-GB|url=https://www.oxfordstudent.com/2010/06/10/vc-honours-student-civic-campaigners/}}.</ref>. Puish en 2016, qu'estó laureada deu Prèmi Sciéncia e societat deu grop HEPP de l'Institute of Physics<ref>{{Ref-web|lenga=en-GB|url=http://www.iop.org/activity/groups/subject/hepp/prize/society/page_40790.html|nom=Physics|site=www.iop.org|consulté le=21 juin 2018}}.</ref>. Enfin en 2017 que recebó ua borsa de recèrca universitària de la Royal Society (URF)<ref name=":1" /><ref>{{Ref-web|lenga=en-gb|url=https://royalsociety.org/people/suzie-sheehy-13477/|site=royalsociety.org|autor=Anon|annada=2017|consulté le=21 juin 2018}}.</ref>. == Publicacions (seleccion) == * (en) SUZANNE L. SHEEHY et DAVID J. KELLIHER, « EFFECTS OF ALIGNMENT ERRORS IN PROTON NON-SCALING FFAG ACCELERATORS », International Journal of Modern Physics A, vol. 26, no 10n11,‎ 30 avril 2011, p. 1842-1851 (ISSN 0217-751X et 1793-656X, OCLC 13191064, DOI 10.1142/S0217751X11053237). * (en) Ali Ahmad, Suzanne L. Sheehy et Geoffrey T. Parks, « The effect of beam interruptions on the integrity of ADSR fuel pin cladding: A thermo-mechanical analysis », Annals of Nuclear Energy, Elsevier, vol. 46,‎ août 2012, p. 97-105 (ISSN 0306-4549 et 1873-2100, OCLC 50375208, DOI 10.1016/J.ANUCENE.2012.03.021). == Referéncias == {{Traduccion/Referéncia|en|Suzie Sheehy|1024822062|type=note}}{{Referéncias}} [[Categoria:Naissença en 1984]] [[Categoria:Ancian estudiant a l'Universitat d'Oxford]] 0hiwyvcepdr3ic3auus487imyqibxne 2512278 2512277 2026-11-05T13:05:11Z Maximilien.sc 39288 2512278 wikitext text/x-wiki [[Fichier:Eat_Play_Collide_Sheehy_(33259941573).jpg|ligam=https://fr.wikipedia.org/wiki/Fichier:Eat_Play_Collide_Sheehy_(33259941573).jpg|vinheta|[[Fichier:Eat_Play_Collide_Sheehy_(33259941573).jpg|Suzie Sheehy, en 2015.]]]] '''Suzanne Lyn Sheehy''' qu'ei ua fisiciana australiana deus accelerators e vulgarizatora scientifica a l'Universitat d'Oxford. == Formacion == Sheehy qu'ei vajuda a Mildura<ref name=":0">(en) « [http://www.profmagazine.com/single-post/2017/04/18/proFile-of-Suzie-Sheehy proFile of Suzie Sheehy] », sur profmagazine.com (consulté le 21 juin 2018).</ref>. Que mudè a Melbourne quan èra mainada e qu'estó inspirada peus sués professors a la Parkdale Primary e a la Mentone Girls' Grammar School entad estudiar la fisica de joen enlà<ref name=":0" />.Qu'acabè los sués estudis de permèr cicle a l'Universitat de Melbourne l'an 2006<ref name=":1">(en) « [https://www2.physics.ox.ac.uk/contacts/people/sheehy Suzie Sheehy | University of Oxford Department of Physics] », sur www2.physics.ox.ac.uk (consulté le 21 juin 2018).</ref>. En 2010, qu'obtengó un doctorat de l'Universitat d'Oxford, on tribalhè au John Adams Institute for Accelerator Science<ref name=":1" />. La sua tèsi qu'ei titolada ''Design of a non-scaling fixed field alternating gradient accelerator for charged particle therapy''. Lo sué doctorat que hasè partida deu projècte PAMELA, centrat sus la concepcion d'{{Ligam-interwiki|FFAG accelerator|oc=accelerator FFAG}} non evolutius entà la terapia per particulas cargadas<ref>(en-GB) « [https://www.astec.stfc.ac.uk/Pages/Suzie-Sheehy-Research-Fellow.aspx ASTEC: Suzie Sheehy - Research Fellow] », sur www.astec.stfc.ac.uk (consulté le 21 juin 2018).</ref> supervisada per Kenneth Peach<ref name="ssdphil">{{Lien web|langue=en|éditeur=University of Oxford|url=https://ora.ox.ac.uk/objects/uuid:d9cd977c-35db-45cc-ad33-67710fc3e82f|titre=Design of a non-scaling fixed field alternating gradient accelerator for charged particle therapy|prénom1=Suzanne Lyn|nom1=Sheehy|date=2010|site=ora.ox.ac.uk|oclc=757139208}}.</ref>. == Recèrca e carrièra == L'an 2010, Sheehy que recebó ua borsa de la {{Ligam-interwiki|Royal Commission for the Exhibition of 1851}} suus accelerators de hadrons hauta intensitat<ref name=":1" />. Que hasè partida de la collaboracion qui realizè lo permèr accelerator d'electrons compacte {{Ligam-interwiki|EMMA (accelerator)|oc=EMMA}} en 2011<ref name=":2">{{Lien web|langue=en|url=https://impact.ref.ac.uk/CaseStudies/CaseStudy.aspx?Id=18322|titre=REF Case study search|site=impact.ref.ac.uk|consulté le=21 juin 2018}}.</ref>. Qu'estó nomentada en un emplec conjunt en los accelerators de hadrons intenses dab l' Universitat d'Oxford e lo Science and Technology Facilities Council (STFC) en 2015, e qu'ei adara titulara de la Borsa de recèrca universitària de la Royal Society a l'Universitat d'Oxford<ref name=":1" />. == Engatjament public == Sheehy qu'ei ua vulgarizatora scientifica e devisaira. En collaboracion dab Emmanuel Tsesmelis, au briu deu sué doctorat de filosofia, Sheehy que concebó ua emission de sensibilizacion a la [[Fisica dei particulas|fisica de las particulas]] ''Accelerate!'' entau mainadèr de 11 a 18 ans au [[Reialme Unit|Reiaume Unit]] qui apuish estó difusada en [[Alemanha]]<ref name=":2" />. Qu'èra responsabla de la formacion deus presentators e de la prestacion d'espectacles e de talhèrs<ref name=":2" />. La formacion qu'estó hèita dens l'encastre deu programa de formacion deus ensenhaires deu [[Organizacion Europèa per la Recèrca Nucleara|CERN]]<ref name=":2" /> dens lo quau realizèn ua vidèo [[YouTube]] expliquant ''How to Make a Cloud Chamber'' (quin crear ua crampa de brum). Que recebó mei de 100 000 vistas<ref>{{Lien web|langue=en|nom1=Steele|prénom1=Andrew|titre=How to make a cloud chamber|date=12 juillet 2011|url=https://www.youtube.com/watch?v=400xfGmSlqQ|site=youtube.com|consulté le=21 juin 2018}}.</ref>. Sheehy que tribalhè tanben dab la Royal Institution entà crear vidèos suus accelerators de particulas<ref>{{Lien web|langue=en|nom1=The Royal Institution|titre=Suzie Sheehy - Thorium Fuelled Particle Accelerators|date=18 décembre 2012|url=https://www.youtube.com/watch?v=9OJTP93ptTI|consulté le=21 juin 2018}}.</ref><ref>{{Lien web|langue=en|url=https://www.youtube.com/playlist?list=PLbnrZHfNEDZx0mVe9wGxg5kyKdofRJJ7m|titre=Particle Accelerators for Humanity - YouTube|site=YouTube|consulté le=21 juin 2018}}.</ref> e que hasó lo devís d'obertura de la National Space Academy per l'an 2012<ref>{{Lien web|langue=en-gb|url=https://nationalspaceacademy.org/previous-keynote-speakers/271-dr-suzie-sheehy|titre=National Space Academy - Dr Suzie Sheehy|nom1=User|prénom1=Super|site=nationalspaceacademy.org|consulté le=21 juin 2018}}.</ref>. Que pareishó enfin en {{Ligam-interwiki|Impossible Engineering|en}} sus Discovery Channel<ref>{{Lien web|langue=en|url=https://www.imdb.com/name/nm9005521/|titre=Suzie Sheehy|site=IMDb|consulté le=21 juin 2018}}.</ref> e qu'estó conferénciària au TEDx Sydney de 2018<ref>{{Lien web|langue=en-US|url=https://tedxsydney.com/contributor/suzie-sheehy/|titre=Suzie Sheehy - TEDxSydney|périodique=TEDxSydney|consulté le=21 juin 2018}}.</ref>. == Prèmis e distincions == En 2010, qu'estó premiada au Prèùo Lord Kelvin de la British Science Association<ref name=":2" /> atau com au Prèmi civic deus vice-candelèrs de l'Universitat d'Oxford<ref>{{Article|langue=en-GB|url=https://www.oxfordstudent.com/2010/06/10/vc-honours-student-civic-campaigners/|titre=VC honours student civic campaigners – The Oxford Student|date=10 juin 2010|périodique=The Oxford Student|consulté le=21 juin 2018}}.</ref>. Puish en 2016, qu'estó laureada deu Prèmi Sciéncia e societat deu grop HEPP de l'Institute of Physics<ref>{{Lien web|langue=en-GB|url=http://www.iop.org/activity/groups/subject/hepp/prize/society/page_40790.html|titre=HEPP Group Science in Society Prize Winners|nom1=Physics|prénom1=Institute of|site=www.iop.org|consulté le=21 juin 2018}}.</ref>. Enfin en 2017 que recebó ua borsa de recèrca universitària de la Royal Society (URF)<ref name=":1" /><ref>{{Lien web|langue=en-gb|url=https://royalsociety.org/people/suzie-sheehy-13477/|titre=Suzie Sheehy|site=royalsociety.org|éditeur=Royal Society|lieu=Londres|auteur=Anon|année=2017|consulté le=21 juin 2018}}.</ref>. == Publicacions (seleccion) == * (en) SUZANNE L. SHEEHY et DAVID J. KELLIHER, « EFFECTS OF ALIGNMENT ERRORS IN PROTON NON-SCALING FFAG ACCELERATORS », International Journal of Modern Physics A, vol. 26, no 10n11,‎ 30 avril 2011, p. 1842-1851 (ISSN 0217-751X et 1793-656X, OCLC 13191064, DOI 10.1142/S0217751X11053237). * (en) Ali Ahmad, Suzanne L. Sheehy et Geoffrey T. Parks, « The effect of beam interruptions on the integrity of ADSR fuel pin cladding: A thermo-mechanical analysis », Annals of Nuclear Energy, Elsevier, vol. 46,‎ août 2012, p. 97-105 (ISSN 0306-4549 et 1873-2100, OCLC 50375208, DOI 10.1016/J.ANUCENE.2012.03.021). == Referéncias == {{Traduccion/Referéncia|en|Suzie Sheehy|1024822062|type=note}}{{Referéncias}} [[Categoria:Naissença en 1984]] [[Categoria:Ancian estudiant a l'Universitat d'Oxford]] e403sdg56ron3d8jfqphionqury07qa 2512279 2512278 2026-11-05T13:10:55Z Maximilien.sc 39288 2512279 wikitext text/x-wiki [[Fichier:Eat_Play_Collide_Sheehy_(33259941573).jpg|ligam=https://fr.wikipedia.org/wiki/Fichier:Eat_Play_Collide_Sheehy_(33259941573).jpg|vinheta|[[Fichier:Eat_Play_Collide_Sheehy_(33259941573).jpg|Suzie Sheehy, en 2015.]]]] '''Suzanne Lyn Sheehy''' qu'ei ua fisiciana australiana deus accelerators e vulgarizatora scientifica a l'Universitat d'Oxford. == Formacion == Sheehy qu'ei vajuda a Mildura<ref name=":0">(en) « [http://www.profmagazine.com/single-post/2017/04/18/proFile-of-Suzie-Sheehy proFile of Suzie Sheehy] », sur profmagazine.com (consulté le 21 juin 2018).</ref>. Que mudè a Melbourne quan èra mainada e qu'estó inspirada peus sués professors a la Parkdale Primary e a la Mentone Girls' Grammar School entad estudiar la fisica de joen enlà<ref name=":0" />.Qu'acabè los sués estudis de permèr cicle a l'Universitat de Melbourne l'an 2006<ref name=":1">(en) « [https://www2.physics.ox.ac.uk/contacts/people/sheehy Suzie Sheehy | University of Oxford Department of Physics] », sur www2.physics.ox.ac.uk (consulté le 21 juin 2018).</ref>. En 2010, qu'obtengó un doctorat de l'Universitat d'Oxford, on tribalhè au John Adams Institute for Accelerator Science<ref name=":1" />. La sua tèsi qu'ei titolada ''Design of a non-scaling fixed field alternating gradient accelerator for charged particle therapy''. Lo sué doctorat que hasè partida deu projècte PAMELA, centrat sus la concepcion d'{{Ligam-interwiki|FFAG accelerator|oc=accelerator FFAG}} non evolutius entà la terapia per particulas cargadas<ref>(en-GB) « [https://www.astec.stfc.ac.uk/Pages/Suzie-Sheehy-Research-Fellow.aspx ASTEC: Suzie Sheehy - Research Fellow] », sur www.astec.stfc.ac.uk (consulté le 21 juin 2018).</ref> supervisada per Kenneth Peach<ref name="ssdphil">(en) Suzanne Lyn Sheehy, « [https://ora.ox.ac.uk/objects/uuid:d9cd977c-35db-45cc-ad33-67710fc3e82f Design of a non-scaling fixed field alternating gradient accelerator for charged particle therapy] », sur ora.ox.ac.uk, University of Oxford, 2010 (OCLC [https://worldcat.org/fr/title/757139208 757139208]).</ref>. == Recèrca e carrièra == L'an 2010, Sheehy que recebó ua borsa de la {{Ligam-interwiki|Royal Commission for the Exhibition of 1851}} suus accelerators de hadrons hauta intensitat<ref name=":1" />. Que hasè partida de la collaboracion qui realizè lo permèr accelerator d'electrons compacte {{Ligam-interwiki|EMMA (accelerator)|oc=EMMA}} en 2011<ref name=":2">(en) « [https://impact.ref.ac.uk/CaseStudies/CaseStudy.aspx?Id=18322 REF Case study search] », sur impact.ref.ac.uk (consulté le 21 juin 2018).</ref>. Qu'estó nomentada en un emplec conjunt en los accelerators de hadrons intenses dab l' Universitat d'Oxford e lo Science and Technology Facilities Council (STFC) en 2015, e qu'ei adara titulara de la Borsa de recèrca universitària de la Royal Society a l'Universitat d'Oxford<ref name=":1" />. == Engatjament public == Sheehy qu'ei ua vulgarizatora scientifica e devisaira. En collaboracion dab Emmanuel Tsesmelis, au briu deu sué doctorat de filosofia, Sheehy que concebó ua emission de sensibilizacion a la [[Fisica dei particulas|fisica de las particulas]] ''Accelerate!'' entau mainadèr de 11 a 18 ans au [[Reialme Unit|Reiaume Unit]] qui apuish estó difusada en [[Alemanha]]<ref name=":2" />. Qu'èra responsabla de la formacion deus presentators e de la prestacion d'espectacles e de talhèrs<ref name=":2" />. La formacion qu'estó hèita dens l'encastre deu programa de formacion deus ensenhaires deu [[Organizacion Europèa per la Recèrca Nucleara|CERN]]<ref name=":2" /> dens lo quau realizèn ua vidèo [[YouTube]] expliquant ''How to Make a Cloud Chamber'' (quin crear ua crampa de brum). Que recebó mei de 100 000 vistas<ref>(en) Andrew Steele, « [https://www.youtube.com/watch?v=400xfGmSlqQ How to make a cloud chamber] », sur youtube.com, 12 juillet 2011 (consulté le 21 juin 2018).</ref>. Sheehy que tribalhè tanben dab la Royal Institution entà crear vidèos suus accelerators de particulas<ref>(en) The Royal Institution, « [https://www.youtube.com/watch?v=9OJTP93ptTI Suzie Sheehy - Thorium Fuelled Particle Accelerators] », 18 décembre 2012 (consulté le 21 juin 2018).</ref><ref>(en) « [https://www.youtube.com/playlist?list=PLbnrZHfNEDZx0mVe9wGxg5kyKdofRJJ7m Particle Accelerators for Humanity - YouTube] », sur YouTube (consulté le 21 juin 2018).</ref> e que hasó lo devís d'obertura de la National Space Academy per l'an 2012<ref>(en-GB) Super User, « [https://nationalspaceacademy.org/previous-keynote-speakers/271-dr-suzie-sheehy National Space Academy - Dr Suzie Sheehy] », sur nationalspaceacademy.org (consulté le 21 juin 2018).</ref>. Que pareishó enfin en {{Ligam-interwiki|Impossible Engineering|en}} sus Discovery Channel<ref>(en) « [[imdbname:9005521|Suzie Sheehy]] », sur IMDb (consulté le 21 juin 2018).</ref> e qu'estó conferénciària au TEDx Sydney de 2018<ref>(en-US) « [https://tedxsydney.com/contributor/suzie-sheehy/ Suzie Sheehy - TEDxSydney] », TEDxSydney (consulté le 21 juin 2018).</ref>. == Prèmis e distincions == En 2010, qu'estó premiada au Prèùo Lord Kelvin de la British Science Association<ref name=":2" /> atau com au Prèmi civic deus vice-candelèrs de l'Universitat d'Oxford<ref>(en-GB) « VC honours student civic campaigners – The Oxford Student », The Oxford Student,‎ 10 juin 2010 ([https://www.oxfordstudent.com/2010/06/10/vc-honours-student-civic-campaigners/ lire en ligne], consulté le 21 juin 2018).</ref>. Puish en 2016, qu'estó laureada deu Prèmi Sciéncia e societat deu grop HEPP de l'Institute of Physics<ref>(en-GB) Institute of Physics, « [http://www.iop.org/activity/groups/subject/hepp/prize/society/page_40790.html HEPP Group Science in Society Prize Winners] », sur www.iop.org (consulté le 21 juin 2018).</ref>. Enfin en 2017 que recebó ua borsa de recèrca universitària de la Royal Society (URF)<ref name=":1" /><ref>(en-GB) Anon, « [https://royalsociety.org/people/suzie-sheehy-13477/ Suzie Sheehy] », sur royalsociety.org, Londres, Royal Society, 2017 (consulté le 21 juin 2018).</ref>. == Publicacions (seleccion) == * (en) SUZANNE L. SHEEHY et DAVID J. KELLIHER, « EFFECTS OF ALIGNMENT ERRORS IN PROTON NON-SCALING FFAG ACCELERATORS », International Journal of Modern Physics A, vol. 26, no 10n11,‎ 30 avril 2011, p. 1842-1851 (ISSN 0217-751X et 1793-656X, OCLC 13191064, DOI 10.1142/S0217751X11053237). * (en) Ali Ahmad, Suzanne L. Sheehy et Geoffrey T. Parks, « The effect of beam interruptions on the integrity of ADSR fuel pin cladding: A thermo-mechanical analysis », Annals of Nuclear Energy, Elsevier, vol. 46,‎ août 2012, p. 97-105 (ISSN 0306-4549 et 1873-2100, OCLC 50375208, DOI 10.1016/J.ANUCENE.2012.03.021). == Referéncias == {{Traduccion/Referéncia|en|Suzie Sheehy|1024822062|type=note}}{{Referéncias}} [[Categoria:Naissença en 1984]] [[Categoria:Ancian estudiant a l'Universitat d'Oxford]] 5io1jdgj5n2sahvwq7um4z9s2508x4k 2512280 2512279 2026-11-05T13:11:40Z Maximilien.sc 39288 2512280 wikitext text/x-wiki [[Fichièr:Eat Play Collide Sheehy (33259941573).jpg|vinheta|Suzie Sheehy, l'an 2015.]] '''Suzanne Lyn Sheehy''' qu'ei ua fisiciana australiana deus accelerators e vulgarizatora scientifica a l'Universitat d'Oxford. == Formacion == Sheehy qu'ei vajuda a Mildura<ref name=":0">(en) « [http://www.profmagazine.com/single-post/2017/04/18/proFile-of-Suzie-Sheehy proFile of Suzie Sheehy] », sur profmagazine.com (consulté le 21 juin 2018).</ref>. Que mudè a Melbourne quan èra mainada e qu'estó inspirada peus sués professors a la Parkdale Primary e a la Mentone Girls' Grammar School entad estudiar la fisica de joen enlà<ref name=":0" />.Qu'acabè los sués estudis de permèr cicle a l'Universitat de Melbourne l'an 2006<ref name=":1">(en) « [https://www2.physics.ox.ac.uk/contacts/people/sheehy Suzie Sheehy | University of Oxford Department of Physics] », sur www2.physics.ox.ac.uk (consulté le 21 juin 2018).</ref>. En 2010, qu'obtengó un doctorat de l'Universitat d'Oxford, on tribalhè au John Adams Institute for Accelerator Science<ref name=":1" />. La sua tèsi qu'ei titolada ''Design of a non-scaling fixed field alternating gradient accelerator for charged particle therapy''. Lo sué doctorat que hasè partida deu projècte PAMELA, centrat sus la concepcion d'{{Ligam-interwiki|FFAG accelerator|oc=accelerator FFAG}} non evolutius entà la terapia per particulas cargadas<ref>(en-GB) « [https://www.astec.stfc.ac.uk/Pages/Suzie-Sheehy-Research-Fellow.aspx ASTEC: Suzie Sheehy - Research Fellow] », sur www.astec.stfc.ac.uk (consulté le 21 juin 2018).</ref> supervisada per Kenneth Peach<ref name="ssdphil">(en) Suzanne Lyn Sheehy, « [https://ora.ox.ac.uk/objects/uuid:d9cd977c-35db-45cc-ad33-67710fc3e82f Design of a non-scaling fixed field alternating gradient accelerator for charged particle therapy] », sur ora.ox.ac.uk, University of Oxford, 2010 (OCLC [https://worldcat.org/fr/title/757139208 757139208]).</ref>. == Recèrca e carrièra == L'an 2010, Sheehy que recebó ua borsa de la {{Ligam-interwiki|Royal Commission for the Exhibition of 1851}} suus accelerators de hadrons hauta intensitat<ref name=":1" />. Que hasè partida de la collaboracion qui realizè lo permèr accelerator d'electrons compacte {{Ligam-interwiki|EMMA (accelerator)|oc=EMMA}} en 2011<ref name=":2">(en) « [https://impact.ref.ac.uk/CaseStudies/CaseStudy.aspx?Id=18322 REF Case study search] », sur impact.ref.ac.uk (consulté le 21 juin 2018).</ref>. Qu'estó nomentada en un emplec conjunt en los accelerators de hadrons intenses dab l' Universitat d'Oxford e lo Science and Technology Facilities Council (STFC) en 2015, e qu'ei adara titulara de la Borsa de recèrca universitària de la Royal Society a l'Universitat d'Oxford<ref name=":1" />. == Engatjament public == Sheehy qu'ei ua vulgarizatora scientifica e devisaira. En collaboracion dab Emmanuel Tsesmelis, au briu deu sué doctorat de filosofia, Sheehy que concebó ua emission de sensibilizacion a la [[Fisica dei particulas|fisica de las particulas]] ''Accelerate!'' entau mainadèr de 11 a 18 ans au [[Reialme Unit|Reiaume Unit]] qui apuish estó difusada en [[Alemanha]]<ref name=":2" />. Qu'èra responsabla de la formacion deus presentators e de la prestacion d'espectacles e de talhèrs<ref name=":2" />. La formacion qu'estó hèita dens l'encastre deu programa de formacion deus ensenhaires deu [[Organizacion Europèa per la Recèrca Nucleara|CERN]]<ref name=":2" /> dens lo quau realizèn ua vidèo [[YouTube]] expliquant ''How to Make a Cloud Chamber'' (quin crear ua crampa de brum). Que recebó mei de 100 000 vistas<ref>(en) Andrew Steele, « [https://www.youtube.com/watch?v=400xfGmSlqQ How to make a cloud chamber] », sur youtube.com, 12 juillet 2011 (consulté le 21 juin 2018).</ref>. Sheehy que tribalhè tanben dab la Royal Institution entà crear vidèos suus accelerators de particulas<ref>(en) The Royal Institution, « [https://www.youtube.com/watch?v=9OJTP93ptTI Suzie Sheehy - Thorium Fuelled Particle Accelerators] », 18 décembre 2012 (consulté le 21 juin 2018).</ref><ref>(en) « [https://www.youtube.com/playlist?list=PLbnrZHfNEDZx0mVe9wGxg5kyKdofRJJ7m Particle Accelerators for Humanity - YouTube] », sur YouTube (consulté le 21 juin 2018).</ref> e que hasó lo devís d'obertura de la National Space Academy per l'an 2012<ref>(en-GB) Super User, « [https://nationalspaceacademy.org/previous-keynote-speakers/271-dr-suzie-sheehy National Space Academy - Dr Suzie Sheehy] », sur nationalspaceacademy.org (consulté le 21 juin 2018).</ref>. Que pareishó enfin en {{Ligam-interwiki|Impossible Engineering|en}} sus Discovery Channel<ref>(en) « [[imdbname:9005521|Suzie Sheehy]] », sur IMDb (consulté le 21 juin 2018).</ref> e qu'estó conferénciària au TEDx Sydney de 2018<ref>(en-US) « [https://tedxsydney.com/contributor/suzie-sheehy/ Suzie Sheehy - TEDxSydney] », TEDxSydney (consulté le 21 juin 2018).</ref>. == Prèmis e distincions == En 2010, qu'estó premiada au Prèùo Lord Kelvin de la British Science Association<ref name=":2" /> atau com au Prèmi civic deus vice-candelèrs de l'Universitat d'Oxford<ref>(en-GB) « VC honours student civic campaigners – The Oxford Student », The Oxford Student,‎ 10 juin 2010 ([https://www.oxfordstudent.com/2010/06/10/vc-honours-student-civic-campaigners/ lire en ligne], consulté le 21 juin 2018).</ref>. Puish en 2016, qu'estó laureada deu Prèmi Sciéncia e societat deu grop HEPP de l'Institute of Physics<ref>(en-GB) Institute of Physics, « [http://www.iop.org/activity/groups/subject/hepp/prize/society/page_40790.html HEPP Group Science in Society Prize Winners] », sur www.iop.org (consulté le 21 juin 2018).</ref>. Enfin en 2017 que recebó ua borsa de recèrca universitària de la Royal Society (URF)<ref name=":1" /><ref>(en-GB) Anon, « [https://royalsociety.org/people/suzie-sheehy-13477/ Suzie Sheehy] », sur royalsociety.org, Londres, Royal Society, 2017 (consulté le 21 juin 2018).</ref>. == Publicacions (seleccion) == * (en) SUZANNE L. SHEEHY et DAVID J. KELLIHER, « EFFECTS OF ALIGNMENT ERRORS IN PROTON NON-SCALING FFAG ACCELERATORS », International Journal of Modern Physics A, vol. 26, no 10n11,‎ 30 avril 2011, p. 1842-1851 (ISSN 0217-751X et 1793-656X, OCLC 13191064, DOI 10.1142/S0217751X11053237). * (en) Ali Ahmad, Suzanne L. Sheehy et Geoffrey T. Parks, « The effect of beam interruptions on the integrity of ADSR fuel pin cladding: A thermo-mechanical analysis », Annals of Nuclear Energy, Elsevier, vol. 46,‎ août 2012, p. 97-105 (ISSN 0306-4549 et 1873-2100, OCLC 50375208, DOI 10.1016/J.ANUCENE.2012.03.021). == Referéncias == {{Traduccion/Referéncia|en|Suzie Sheehy|1024822062|type=note}}{{Referéncias}} [[Categoria:Naissença en 1984]] [[Categoria:Ancian estudiant a l'Universitat d'Oxford]] cjzqa8rkgiu2vhlc7rt96u3bukryjjw 2512281 2512280 2026-11-05T13:12:06Z Maximilien.sc 39288 2512281 wikitext text/x-wiki [[Fichièr:Eat Play Collide Sheehy (33259941573).jpg|vinheta|Suzie Sheehy, l'an 2015.]] '''Suzanne Lyn Sheehy''' qu'ei ua fisiciana australiana deus accelerators e vulgarizatora scientifica a l'Universitat d'Oxford. == Formacion == Sheehy qu'ei vajuda a Mildura<ref name=":0">(en) « [http://www.profmagazine.com/single-post/2017/04/18/proFile-of-Suzie-Sheehy proFile of Suzie Sheehy] », sur profmagazine.com (consulté le 21 juin 2018).</ref>. Que mudè a Melbourne quan èra mainada e qu'estó inspirada peus sués professors a la Parkdale Primary e a la Mentone Girls' Grammar School entad estudiar la fisica de joen enlà<ref name=":0" />.Qu'acabè los sués estudis de permèr cicle a l'Universitat de Melbourne l'an 2006<ref name=":1">(en) « [https://www2.physics.ox.ac.uk/contacts/people/sheehy Suzie Sheehy | University of Oxford Department of Physics] », sur www2.physics.ox.ac.uk (consulté le 21 juin 2018).</ref>. En 2010, qu'obtengó un doctorat de l'Universitat d'Oxford, on tribalhè au John Adams Institute for Accelerator Science<ref name=":1" />. La sua tèsi qu'ei titolada ''Design of a non-scaling fixed field alternating gradient accelerator for charged particle therapy''. Lo sué doctorat que hasè partida deu projècte PAMELA, centrat sus la concepcion d'{{Ligam-interwiki|FFAG accelerator|oc=accelerator FFAG}} non evolutius entà la terapia per particulas cargadas<ref>(en-GB) « [https://www.astec.stfc.ac.uk/Pages/Suzie-Sheehy-Research-Fellow.aspx ASTEC: Suzie Sheehy - Research Fellow] », sur www.astec.stfc.ac.uk (consulté le 21 juin 2018).</ref> supervisada per Kenneth Peach<ref name="ssdphil">(en) Suzanne Lyn Sheehy, « [https://ora.ox.ac.uk/objects/uuid:d9cd977c-35db-45cc-ad33-67710fc3e82f Design of a non-scaling fixed field alternating gradient accelerator for charged particle therapy] », sur ora.ox.ac.uk, University of Oxford, 2010 (OCLC [https://worldcat.org/fr/title/757139208 757139208]).</ref>. == Recèrca e carrièra == L'an 2010, Sheehy que recebó ua borsa de la {{Ligam-interwiki|Royal Commission for the Exhibition of 1851}} suus accelerators de hadrons hauta intensitat<ref name=":1" />. Que hasè partida de la collaboracion qui realizè lo permèr accelerator d'electrons compacte {{Ligam-interwiki|EMMA (accelerator)|oc=EMMA}} en 2011<ref name=":2">(en) « [https://impact.ref.ac.uk/CaseStudies/CaseStudy.aspx?Id=18322 REF Case study search] », sur impact.ref.ac.uk (consulté le 21 juin 2018).</ref>. Qu'estó nomentada en un emplec conjunt en los accelerators de hadrons intenses dab l' Universitat d'Oxford e lo Science and Technology Facilities Council (STFC) en 2015, e qu'ei adara titulara de la Borsa de recèrca universitària de la Royal Society a l'Universitat d'Oxford<ref name=":1" />. == Engatjament public == Sheehy qu'ei ua vulgarizatora scientifica e devisaira. En collaboracion dab Emmanuel Tsesmelis, au briu deu sué doctorat de filosofia, Sheehy que concebó ua emission de sensibilizacion a la [[Fisica dei particulas|fisica de las particulas]] ''Accelerate!'' entau mainadèr de 11 a 18 ans au [[Reialme Unit|Reiaume Unit]] qui apuish estó difusada en [[Alemanha]]<ref name=":2" />. Qu'èra responsabla de la formacion deus presentators e de la prestacion d'espectacles e de talhèrs<ref name=":2" />. La formacion qu'estó hèita dens l'encastre deu programa de formacion deus ensenhaires deu [[Organizacion Europèa per la Recèrca Nucleara|CERN]]<ref name=":2" /> dens lo quau realizèn ua vidèo [[YouTube]] expliquant ''How to Make a Cloud Chamber'' (quin crear ua crampa de brum). Que recebó mei de 100 000 vistas<ref>(en) Andrew Steele, « [https://www.youtube.com/watch?v=400xfGmSlqQ How to make a cloud chamber] », sur youtube.com, 12 juillet 2011 (consulté le 21 juin 2018).</ref>. Sheehy que tribalhè tanben dab la Royal Institution entà crear vidèos suus accelerators de particulas<ref>(en) The Royal Institution, « [https://www.youtube.com/watch?v=9OJTP93ptTI Suzie Sheehy - Thorium Fuelled Particle Accelerators] », 18 décembre 2012 (consulté le 21 juin 2018).</ref><ref>(en) « [https://www.youtube.com/playlist?list=PLbnrZHfNEDZx0mVe9wGxg5kyKdofRJJ7m Particle Accelerators for Humanity - YouTube] », sur YouTube (consulté le 21 juin 2018).</ref> e que hasó lo devís d'obertura de la National Space Academy per l'an 2012<ref>(en-GB) Super User, « [https://nationalspaceacademy.org/previous-keynote-speakers/271-dr-suzie-sheehy National Space Academy - Dr Suzie Sheehy] », sur nationalspaceacademy.org (consulté le 21 juin 2018).</ref>. Que pareishó enfin en {{Ligam-interwiki|Impossible Engineering|en}} sus Discovery Channel<ref>(en) « [[imdbname:9005521|Suzie Sheehy]] », sur IMDb (consulté le 21 juin 2018).</ref> e qu'estó conferénciària au TEDx Sydney de 2018<ref>(en-US) « [https://tedxsydney.com/contributor/suzie-sheehy/ Suzie Sheehy - TEDxSydney] », TEDxSydney (consulté le 21 juin 2018).</ref>. == Prèmis e distincions == En 2010, qu'estó premiada au Prèùo Lord Kelvin de la British Science Association<ref name=":2" /> atau com au Prèmi civic deus vice-candelèrs de l'Universitat d'Oxford<ref>(en-GB) « VC honours student civic campaigners – The Oxford Student », The Oxford Student,‎ 10 juin 2010 ([https://www.oxfordstudent.com/2010/06/10/vc-honours-student-civic-campaigners/ lire en ligne], consulté le 21 juin 2018).</ref>. Puish en 2016, qu'estó laureada deu Prèmi Sciéncia e societat deu grop HEPP de l'Institute of Physics<ref>(en-GB) Institute of Physics, « [http://www.iop.org/activity/groups/subject/hepp/prize/society/page_40790.html HEPP Group Science in Society Prize Winners] », sur www.iop.org (consulté le 21 juin 2018).</ref>. Enfin en 2017 que recebó ua borsa de recèrca universitària de la Royal Society (URF)<ref name=":1" /><ref>(en-GB) Anon, « [https://royalsociety.org/people/suzie-sheehy-13477/ Suzie Sheehy] », sur royalsociety.org, Londres, Royal Society, 2017 (consulté le 21 juin 2018).</ref>. == Publicacions (seleccion) == * (en) SUZANNE L. SHEEHY et DAVID J. KELLIHER, « EFFECTS OF ALIGNMENT ERRORS IN PROTON NON-SCALING FFAG ACCELERATORS », International Journal of Modern Physics A, vol. 26, no 10n11,‎ 30 avril 2011, p. 1842-1851 (ISSN 0217-751X et 1793-656X, OCLC 13191064, DOI 10.1142/S0217751X11053237). * (en) Ali Ahmad, Suzanne L. Sheehy et Geoffrey T. Parks, « The effect of beam interruptions on the integrity of ADSR fuel pin cladding: A thermo-mechanical analysis », Annals of Nuclear Energy, Elsevier, vol. 46,‎ août 2012, p. 97-105 (ISSN 0306-4549 et 1873-2100, OCLC 50375208, DOI 10.1016/J.ANUCENE.2012.03.021). == Referéncias == {{Traduccion/Referéncia|en|Suzie Sheehy|1024822062|type=note}}{{Referéncias}} {{Dialècte Gascon}} [[Categoria:Naissença en 1984]] [[Categoria:Ancian estudiant a l'Universitat d'Oxford]] j39d2zxw02400c1f2a90o85oja26mwa 10 201777 2512290 2026-11-05T18:12:31Z Briantin de Montrei 37340 Redireccion cap a [[Modèl:Ref-publicacion]] 2512290 wikitext text/x-wiki #REDIRECCION [[Modèl:Ref-publicacion]] i2begd1oft283khg98x8nt5yw2hced4 10 201778 2512291 2026-11-05T18:13:12Z Briantin de Montrei 37340 Redireccion fins a [[Modèl:Ref-publicacion]]. 2512291 wikitext text/x-wiki #REDIRECCION [[Modèl:Ref-publicacion]] i2begd1oft283khg98x8nt5yw2hced4 0 201779 2512292 2026-11-05T18:14:46Z Capsot 279 Creacion de la pagina amb « '''Nithya V. Raman''' ([[28 de julh]] de [[1981]]) es una politiciana, urbanista e activista sociala [[Estats Units|americana]]. Membre del [[Partit Democrata dels Estats Units]] e dels Socialistas Democratas d'America, es actualament la cònsol elècta de Los Angeles aprèp las eleccions de novembre de 2026 que ganhèt contra la cònsol sortenta democrata [[Karen Bass]]. » 2512292 wikitext text/x-wiki '''Nithya V. Raman''' ([[28 de julh]] de [[1981]]) es una politiciana, urbanista e activista sociala [[Estats Units|americana]]. Membre del [[Partit Democrata dels Estats Units]] e dels Socialistas Democratas d'America, es actualament la cònsol elècta de Los Angeles aprèp las eleccions de novembre de 2026 que ganhèt contra la cònsol sortenta democrata [[Karen Bass]]. puodwtishhusd0f66gcv0ivgxckyv5b 2512293 2512292 2026-11-05T18:15:58Z Capsot 279 2512293 wikitext text/x-wiki '''Nithya V. Raman''' ([[Kerala]], [[Índia]], [[28 de julh]] de [[1981]]) es una politiciana, urbanista e activista sociala [[Estats Units|americana]]. Membre del [[Partit Democrata dels Estats Units]] e dels Socialistas Democratas d'America, es actualament la cònsol elècta de Los Angeles aprèp las eleccions de novembre de 2026 que ganhèt contra la cònsol sortenta democrata [[Karen Bass]]. cxc7oc2ck23s5yxg6hnh2quiycdloky 2512294 2512293 2026-11-05T18:17:31Z Capsot 279 2512294 wikitext text/x-wiki [[Fichièr:Nithya Raman, 2022.jpg|miniatura|250px|Nithya Raman en 2022]] '''Nithya V. Raman''' ([[Kerala]], [[Índia]], [[28 de julh]] de [[1981]]) es una politiciana, urbanista e activista sociala [[Estats Units|americana]]. Membre del [[Partit Democrata dels Estats Units]] e dels Socialistas Democratas d'America, es actualament la cònsol elècta de Los Angeles aprèp las eleccions de novembre de 2026 que ganhèt contra la cònsol sortenta democrata [[Karen Bass]]. oiqj1d807h6z80ostfqni5934t7shrx 2512295 2512294 2026-11-05T18:18:56Z Capsot 279 2512295 wikitext text/x-wiki [[Fichièr:Nithya Raman, 2022.jpg|miniatura|250px|Nithya Raman en 2022]] '''Nithya V. Raman''' ([[Kerala]], [[Índia]], [[28 de julh]] de [[1981]]) es una politiciana, urbanista e activista sociala [[Estats Units|americana]]. Membre del [[Partit Democrata dels Estats Units]] e dels Socialistas Democratas d'America, es actualament la cònsol elècta de Los Angeles aprèp las eleccions de novembre de 2026 que ganhèt contra la cònsol sortenta democrata [[Karen Bass]]. ===Referéncias=== <references/> {{O|Nithya Raman}} [[Categoria:Personalitat politica americana|Raman, Nithya]] l0u2op4xq4mh1qlu7chfp03jl5f3b6n 2512320 2512295 2026-11-06T01:00:55Z Briantin de Montrei 37340 /* */ Ligams. Ai l'intencion de traduire mai tard l'article sobre los Socialistas Democraticas d'America. 2512320 wikitext text/x-wiki [[Fichièr:Nithya Raman, 2022.jpg|miniatura|250px|Nithya Raman en 2022]] '''Nithya V. Raman''' ([[Kerala]], [[Índia]], [[28 de julh]] de [[1981]]) es una politiciana, [[urbanisme|urbanista]] e activista sociala [[Estats Units|americana]]. Membre del [[Partit Democrata dels Estats Units]] e dels [[Socialistas Democratas d'America]], es actualament la cònsol elècta de [[Los Angeles]] aprèp las eleccions de novembre de [[2026]] que ganhèt contra la cònsol sortenta democrata [[Karen Bass]]. ===Referéncias=== <references/> {{O|Nithya Raman}} [[Categoria:Personalitat politica americana|Raman, Nithya]] 3pbi2l3pgt3gjc8ei11xc7qsl98tys0 2512321 2512320 2026-11-06T01:23:04Z Briantin de Montrei 37340 /* */ 2512321 wikitext text/x-wiki [[Fichièr:Nithya Raman, 2022.jpg|miniatura|250px|Nithya Raman en 2022]] '''Nithya V. Raman''' ([[Kerala]], [[Índia]], [[28 de julh]] de [[1981]]) es una politiciana, [[urbanisme|urbanista]] e activista sociala [[Estats Units|americana]]. Membre del [[Partit Democrata dels Estats Units]] e dels [[Socialistas Democraticas d'America]], es actualament la cònsol elècta de [[Los Angeles]] aprèp las eleccions de novembre de [[2026]] que ganhèt contra la cònsol sortenta democrata [[Karen Bass]]. ===Referéncias=== <references/> {{O|Nithya Raman}} [[Categoria:Personalitat politica americana|Raman, Nithya]] rkqqju5z11hr2nk3fr5nstyd429r3ud 2512322 2512321 2026-11-06T01:44:33Z Briantin de Montrei 37340 2512322 wikitext text/x-wiki [[Fichièr:Nithya Raman, 2022.jpg|miniatura|250px|Nithya Raman en 2022]] '''Nithya V. Raman''' ([[Kerala]], [[Índia]], [[28 de julh]] de [[1981]]) es una politiciana, [[urbanisme|urbanista]] e activista sociala [[Estats Units|americana]]. Membre del [[Partit Democrata dels Estats Units]] e dels [[Socialistas Democratas d'America]], es actualament la cònsol elècta de [[Los Angeles]] aprèp las eleccions de novembre de [[2026]] que ganhèt contra la cònsol sortenta democrata [[Karen Bass]]. ===Referéncias=== <references/> {{O|Nithya Raman}} [[Categoria:Personalitat politica americana|Raman, Nithya]] 3pbi2l3pgt3gjc8ei11xc7qsl98tys0 2512328 2512322 2026-11-06T04:43:20Z Briantin de Montrei 37340 2512328 wikitext text/x-wiki [[Fichièr:Nithya Raman, 2022.jpg|miniatura|250px|Nithya Raman en 2022]] '''Nithya V. Raman''' ([[Kerala]], [[Índia]], [[28 de julh]] de [[1981]]) es una politiciana, [[urbanisme|urbanista]] e activista sociala [[Estats Units|americana]]. Membre del [[Partit Democrata dels Estats Units]] e dels [[Socialistas Democratas d'America]], es actualament la cònsol-elècta de [[Los Angeles]] aprèp las eleccions de novembre de [[2026]] que ganhèt contra la cònsol sortenta democrata [[Karen Bass]]. ==Referéncias== <references/> {{ORDENA:Raman, Nithya}} [[Categoria:Personalitat politica americana]] bqf6twn27qmo3pksgn6ilqtsf291f1r 0 201780 2512296 2026-11-05T20:19:32Z Capsot 279 Creacion de la pagina amb « '''Kristina Knickerbocker''' ([[1990]] o [[1991]]) es una infirmièra veterana de l'Air Force e politiciana [[Estats Units|americana]]. Membre del [[Partit Democrata dels Estats Units]] anoncièt en genièr de 2026 que se presentava a las eleccions de novembre de 2026 per representar lo 10en districte congressional d'[[Ohio]]'s a la Cambra dels representants dels Estats Units. Ganhèt alara contra lo candidat republican Mike Turner. » 2512296 wikitext text/x-wiki '''Kristina Knickerbocker''' ([[1990]] o [[1991]]) es una infirmièra veterana de l'Air Force e politiciana [[Estats Units|americana]]. Membre del [[Partit Democrata dels Estats Units]] anoncièt en genièr de 2026 que se presentava a las eleccions de novembre de 2026 per representar lo 10en districte congressional d'[[Ohio]]'s a la Cambra dels representants dels Estats Units. Ganhèt alara contra lo candidat republican Mike Turner. b27g3ccnjscq44zi17dqagyhdgmtndm 2512297 2512296 2026-11-05T20:21:57Z Capsot 279 2512297 wikitext text/x-wiki '''Kristina Knickerbocker''' ([[1990]] o [[1991]]) es una infirmièra veterana de l'Air Force e politiciana [[Estats Units|americana]]. Membre del [[Partit Democrata dels Estats Units]] anoncièt en genièr de 2026 que se presentava a las eleccions de novembre de 2026 per representar lo 10en districte congressional d'[[Ohio]]'s a la Cambra dels representants dels Estats Units. Ganhèt alara contra lo candidat republican Mike Turner. ===Referéncias=== <references/> {{O|Kristiana Knickerbocker}} [[Categoria:Personalitat politica americana|Knickerbocker, Kristina]] hpt1j1o2trhs93fqexn5a24yze998vf 2512327 2512297 2026-11-06T04:42:03Z Briantin de Montrei 37340 2512327 wikitext text/x-wiki '''Kristina Knickerbocker''' ([[1990]] o [[1991]]) es una infirmièra veterana de l'[[United States Air Force|Fòrça Aeriana]] e politiciana [[Estats Units|americana]]. Membre del [[Partit Democrata (Estats Units)|Partit Democrata]], anoncièt en genièr de 2026 que se presentava a las eleccions de novembre de 2026 per representar lo 10en districte congressional d'[[Ohio]] a la [[Cambra dels Representants dels Estats Units d'America|Cambra dels Representants dels Estats Units]]. Ganhèt alara contra lo candidat [[Partit Republican (Estats Units)|republican]] Mike Turner. ==Referéncias== <references/> {{ORDENA:Knickerbocker, Kristiana}} [[Categoria:Personalitat politica americana|Knickerbocker, Kristina]] al4j1surmb28m5bd6lkvjuiq6qsrc32 0 201781 2512300 2026-11-05T20:58:27Z Capsot 279 Creacion de la pagina amb « '''Debra Anne Haaland''', mai coneguda coma '''Deb Haaland''' ([[Winslow]], [[Arizòna]], [[2 de decembre]] de [[1960]]) es una politiciana [[Estats Units|americana]]. Foguèt Secretària d'Interior dels [[Estats Units]] entre 2021 e 2025 e a partir de las eleccions de novembre de 2026 venguèt governadora de l'estat de [[Nòu Mexic]], essent la primièra femna amerindiana a ocupar aquesta foncion. » 2512300 wikitext text/x-wiki '''Debra Anne Haaland''', mai coneguda coma '''Deb Haaland''' ([[Winslow]], [[Arizòna]], [[2 de decembre]] de [[1960]]) es una politiciana [[Estats Units|americana]]. Foguèt Secretària d'Interior dels [[Estats Units]] entre 2021 e 2025 e a partir de las eleccions de novembre de 2026 venguèt governadora de l'estat de [[Nòu Mexic]], essent la primièra femna amerindiana a ocupar aquesta foncion. 1n35kq4al7l2xwp0ub0js2nyj40ypo7 2512301 2512300 2026-11-05T20:59:12Z Capsot 279 2512301 wikitext text/x-wiki '''Debra Anne Haaland''', mai coneguda coma '''Deb Haaland''' ([[Winslow]], [[Arizòna]], [[2 de decembre]] de [[1960]]) es una politiciana [[Estats Units|americana]]. Membre del [[Partit Democrata dels Estats Units]], foguèt Secretària d'Interior dels [[Estats Units]] entre 2021 e 2025 e a partir de las eleccions de novembre de 2026 venguèt governadora de l'estat de [[Nòu Mexic]], essent la primièra femna amerindiana a ocupar aquesta foncion. i5rq6acxl1xll2ehjwipmq1s6cr44h9 2512302 2512301 2026-11-05T21:00:26Z Capsot 279 2512302 wikitext text/x-wiki [[Fichièr:Deb Haaland, official portrait, 116th Congress (cropped).jpg|miniatura|250px|Deb Haaland en 2018]] '''Debra Anne Haaland''', mai coneguda coma '''Deb Haaland''' ([[Winslow]], [[Arizòna]], [[2 de decembre]] de [[1960]]) es una politiciana [[Estats Units|americana]]. Membre del [[Partit Democrata dels Estats Units]], foguèt Secretària d'Interior dels [[Estats Units]] entre 2021 e 2025 e a partir de las eleccions de novembre de 2026 venguèt governadora de l'estat de [[Nòu Mexic]], essent la primièra femna amerindiana a ocupar aquesta foncion. 76dds06haapd59h8u2yuzoyuem6ae6m 2512304 2512302 2026-11-05T21:02:17Z Capsot 279 2512304 wikitext text/x-wiki [[Fichièr:Deb Haaland, official portrait, 116th Congress (cropped).jpg|miniatura|250px|Deb Haaland en 2018]] '''Debra Anne Haaland''', mai coneguda coma '''Deb Haaland''' ([[Winslow]], [[Arizòna]], [[2 de decembre]] de [[1960]]) es una politiciana [[Estats Units|americana]]. Membre del [[Partit Democrata dels Estats Units]], foguèt Secretària d'Interior dels [[Estats Units]] entre 2021 e 2025 e a partir de las eleccions de novembre de 2026 venguèt governadora de l'estat de [[Nòu Mexic]], essent la primièra femna amerindiana a ocupar aquesta foncion. ===Referéncias=== <references/> {{O|Deb Haaland}} [[Categoria:Personalitat politica americana|Haaland, Deb]] sntnlxisjg5fb8wxnrojck9v7xtamcl 2512326 2512304 2026-11-06T04:37:30Z Briantin de Montrei 37340 /* Referéncias */ 2512326 wikitext text/x-wiki [[Fichièr:Deb Haaland, official portrait, 116th Congress (cropped).jpg|miniatura|250px|Deb Haaland en 2018]] '''Debra Anne Haaland''', mai coneguda coma '''Deb Haaland''' ([[Winslow]], [[Arizòna]], [[2 de decembre]] de [[1960]]) es una politiciana [[Estats Units|americana]]. Membre del [[Partit Democrata dels Estats Units]], foguèt Secretària d'Interior dels [[Estats Units]] entre 2021 e 2025 e a partir de las eleccions de novembre de 2026 venguèt governadora de l'estat de [[Nòu Mexic]], essent la primièra femna amerindiana a ocupar aquesta foncion. ==Referéncias== <references/> {{O|Deb Haaland}} [[Categoria:Personalitat politica americana|Haaland, Deb]] mz2fzea6u214ae9k4vhizw1f4dv86qc 0 201782 2512308 2026-11-05T22:03:30Z Alaric 506 44932 Creacion de la pagina amb « {{Infobox Vila |carta=oc |nom= Gosonhac |nom2 = <i>''Gouzougnat''</i> |imatge = Gouzon_Gouzougnat_église_(5).jpg |legenda = L'egleisa Sent Peire enchadenat de Gosonhac. |blason = |bandièra= |nom de division1 = Region ist |division1 = {{Lemosin}} |nom de division2 = Parçan |division2 = |nom de division3 = Estat |division3 = {{França}} |nom de division4 = Region |division4 = [[Novela Aquitània]] |nom de division5 = Departament |division5 = {{Cruesa}} |... » 2512308 wikitext text/x-wiki {{Infobox Vila |carta=oc |nom= Gosonhac |nom2 = <i>''Gouzougnat''</i> |imatge = Gouzon_Gouzougnat_église_(5).jpg |legenda = L'egleisa Sent Peire enchadenat de Gosonhac. |blason = |bandièra= |nom de division1 = Region ist |division1 = {{Lemosin}} |nom de division2 = Parçan |division2 = |nom de division3 = Estat |division3 = {{França}} |nom de division4 = Region |division4 = [[Novela Aquitània]] |nom de division5 = Departament |division5 = {{Cruesa}} |nom de division6 = Arrondiment |division6 = [[Arrondiment dau Buçon|Au Buçon]] |nom de division7 = Canton |division7 = Canton de Gosom ([[Canton de Jarnaja|Jarnaja]] avant 2015) |nom de division8 = Intercom |division8 = [[Comunautat de comunas de Cruesa Junhent|CC de Cruesa Junhent]] |nom de division9 = Comuna |division9 = [[Gosom]] |còda = 23094 |ehess = |cp = 23230 |mapa = |imatge de mapa = |latitud = 44.7480555556 |longitud = 0.443055555556 |estatut = | altmin = | altitud = 417-421 | altmax = |superfícia = |populacion = {{popfrs23|094}} |annada-pop = {{popfr23|0}} |densitat = |sits-toristics = |divèrs = comuna associada |gentilici = |url= |imatgeloc= }} '''Gosonhac''' (''Gouzougnat'' en [[francés]]) es una anciana [[comuna]] [[Occitània|occitana]] de [[Marcha]], en [[Lemosin]], situada dins lo [[departament francés|departament]] de [[Cruesa (departament)|Cruesa]] e la [[region francesa|region]] de [[Novela Aquitània]], <small>ancianament de [[Lemosin (region)|Lemosin]]</small>. Dempuei novembre [[1972]] es comuna associada de [[Gosom]]. ==Geografia== Gosonhac es a 5 km au sud-oèst de [[Gosom]]. Es a l'interseccion de las rotas departamentalas 7 et 65. Gosonhac confrontava [[Parçac (Marcha)|Parcac]] au nòrd-oèst, [[Las Farges (Cruesa)|Las Farges]] au nòrd-èst, [[Sent Chabrais]] au sud-èst e [[Sent Desíer la Tor]] au sud-oèst <ref>Gouzougnat, Tableau d'assemblage, 3P1877/1 sur [https://archives.creuse.fr/rechercher/archives-numerisees/cadastre-napoleonien?arko_default_60896051c7e31 Cadastre napoléonien], Archives départementales de la Creuse</ref>. ==Istòria== Lo 1er de novembre [[1972]], Gosonhac fusionet emb [[Gosom]] coma comuna associada (regime de la fusion-associacion [lei Marcellin]) <ref>https://www.insee.fr/fr/metadonnees/geographie/commune-associee/23094-gouzougnat</ref>. Lo mesme jorn, [[Las Farjas (Cruesa)|Las Farjas]] fusionet tanben emb [[Gosom]], mas emb lo regime de la fusion simpla. ==Toponimia== I a quatre noms aparentats e vesins : ''Gosom'', ''Gosonhac'', ''Gòsa'' (aiga), ''Gòsa'' (nom supausat dau vilatge de ''Goze'' en francés, près de 'quela aiga, a l'oèst de Gosonhac). Los noms celtics atestats ''Gouto'', ''Goutius'' <ref>Xavier Delamarre, ''Noms de personnes celtiques dans l'Épigraphie classique'', ed. Errance, 2007, p. 105</ref>, (subretot lo segond) pòden explicar 'queus noms. Lo nom dau vilatge de Gòsa deriva dau nom de l'aiga, o a l'encontrari ? Se consideram, coma Delamarre, que ''Gosom'' ven d'un nom d'òme + ''magos'', tot es simple e clar : ''Gòsa'' (vilatge) es las proprietats de ''Goutios'' (derivacion neutra plurala, la derivacion neutra singulara menaria a ''*Gòs''), ''Gòsa'' (aiga) es lo riu que passa a Gòsa e ''Gosom'' es lo merchat de Goutios. Gosonhac pòt tanben derivar de ''Goutios''. </br> [[Albèrt Dauzat|Dauzat]] utilizava lo nom germanic d'òme ''Gozo''<ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 327</ref>, mas coneissia probablament pas la finala anciana de [[Gosom]] que tira los noms vers lo celtic (''magos'' per Gosom). ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee=23094 |Títol= Lista daus cònsols delegats successius}} {{Elegit |Debuta= [[2014]] |Fin= |Identitat= Gérard Notel |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 2014 |Identitat=Éric Yoth |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee= 23094 | 1793 = 327 | 1800 = 313 | 1806 = 354 | 1821 = 382 | 1831 = 378 | 1836 = 404 | 1841 = 402 | 1846 = 408 | 1851 = 391 | 1861 = 336 | 1866 = 334 | 1872 = 342 | 1876 = 328 | 1881 = 333 | 1886 = 357 | 1891 = 364 | 1896 = 355 | 1901 = 332 | 1906 = 239 | 1911 = 312 | 1921 = 278 | 1926 = 260 | 1931 = 258 | 1936 = 250 | 1946 = 213 | 1954 = 190 | 1962 = 170 | 1968 = 137 |cassini=15889 |senscomptesdobles= 1962}} ==Luecs e monuments== [[imatge:Gouzon_Gouzougnat_monument_aux_morts_(1).jpg|thumb|Lo monument aus mòrts de Gosonhac, près de l'egleisa.]] ==Nòtas== <references/> {{Portal Lemosin}} 8fl928dnzhp8qtnmp2gb4wynzt6nu5c 2512310 2512308 2026-11-05T22:05:35Z Alaric 506 44932 2512310 wikitext text/x-wiki {{Infobox Vila |carta=oc |nom= Gosonhac |nom2 = <i>''Gouzougnat''</i> |imatge = Gouzon_Gouzougnat_église_(5).jpg |legenda = L'egleisa Sent Peire enchadenat de Gosonhac. |blason = |bandièra= |nom de division1 = Region ist |division1 = {{Lemosin}} |nom de division2 = Parçan |division2 = |nom de division3 = Estat |division3 = {{França}} |nom de division4 = Region |division4 = [[Novela Aquitània]] |nom de division5 = Departament |division5 = {{Cruesa}} |nom de division6 = Arrondiment |division6 = [[Arrondiment dau Buçon|Au Buçon]] |nom de division7 = Canton |division7 = Canton de Gosom ([[Canton de Jarnaja|Jarnaja]] avant 2015) |nom de division8 = Intercom |division8 = [[Comunautat de comunas de Cruesa Junhent|CC de Cruesa Junhent]] |nom de division9 = Comuna |division9 = [[Gosom]] |còda = 23094 |ehess = |cp = 23230 |mapa = |imatge de mapa = |latitud = 44.7480555556 |longitud = 0.443055555556 |estatut = | altmin = | altitud = 417-421 | altmax = |superfícia = |populacion = {{popfrs23|094}} |annada-pop = {{popfr23|0}} |densitat = |sits-toristics = |divèrs = comuna associada |gentilici = |url= |imatgeloc= }} '''Gosonhac''' (''Gouzougnat'' en [[francés]]) es una anciana [[comuna]] [[Occitània|occitana]] de [[Marcha]], en [[Lemosin]], situada dins lo [[departament francés|departament]] de [[Cruesa (departament)|Cruesa]] e la [[region francesa|region]] de [[Novela Aquitània]], <small>ancianament de [[Lemosin (region)|Lemosin]]</small>. Dempuei novembre [[1972]] es comuna associada de [[Gosom]]. ==Geografia== Gosonhac es a 5 km au sud-oèst de [[Gosom]]. Es a l'interseccion de las rotas departamentalas 7 et 65. Gosonhac confrontava [[Parçac (Marcha)|Parcac]] au nòrd-oèst, [[Las Farjas (Cruesa)|Las Farjas]] au nòrd-èst, [[Sent Chabrais]] au sud-èst e [[Sent Desíer la Tor]] au sud-oèst <ref>Gouzougnat, Tableau d'assemblage, 3P1877/1 sur [https://archives.creuse.fr/rechercher/archives-numerisees/cadastre-napoleonien?arko_default_60896051c7e31 Cadastre napoléonien], Archives départementales de la Creuse</ref>. ==Istòria== Lo 1er de novembre [[1972]], Gosonhac fusionet emb [[Gosom]] coma comuna associada (regime de la fusion-associacion [lei Marcellin]) <ref>https://www.insee.fr/fr/metadonnees/geographie/commune-associee/23094-gouzougnat</ref>. Lo mesme jorn, [[Las Farjas (Cruesa)|Las Farjas]] fusionet tanben emb [[Gosom]], mas emb lo regime de la fusion simpla. ==Toponimia== I a quatre noms aparentats e vesins : ''Gosom'', ''Gosonhac'', ''Gòsa'' (aiga), ''Gòsa'' (nom supausat dau vilatge de ''Goze'' en francés, près de 'quela aiga, a l'oèst de Gosonhac). Los noms celtics atestats ''Gouto'', ''Goutius'' <ref>Xavier Delamarre, ''Noms de personnes celtiques dans l'Épigraphie classique'', ed. Errance, 2007, p. 105</ref>, (subretot lo segond) pòden explicar 'queus noms. Lo nom dau vilatge de Gòsa deriva dau nom de l'aiga, o a l'encontrari ? Se consideram, coma Delamarre, que ''Gosom'' ven d'un nom d'òme + ''magos'', tot es simple e clar : ''Gòsa'' (vilatge) es las proprietats de ''Goutios'' (derivacion neutra plurala, la derivacion neutra singulara menaria a ''*Gòs''), ''Gòsa'' (aiga) es lo riu que passa a Gòsa e ''Gosom'' es lo merchat de Goutios. Gosonhac pòt tanben derivar de ''Goutios''. </br> [[Albèrt Dauzat|Dauzat]] utilizava lo nom germanic d'òme ''Gozo''<ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 327</ref>, mas coneissia probablament pas la finala anciana de [[Gosom]] que tira los noms vers lo celtic (''magos'' per Gosom). ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee=23094 |Títol= Lista daus cònsols delegats successius}} {{Elegit |Debuta= [[2014]] |Fin= |Identitat= Gérard Notel |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 2014 |Identitat=Éric Yoth |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee= 23094 | 1793 = 327 | 1800 = 313 | 1806 = 354 | 1821 = 382 | 1831 = 378 | 1836 = 404 | 1841 = 402 | 1846 = 408 | 1851 = 391 | 1861 = 336 | 1866 = 334 | 1872 = 342 | 1876 = 328 | 1881 = 333 | 1886 = 357 | 1891 = 364 | 1896 = 355 | 1901 = 332 | 1906 = 239 | 1911 = 312 | 1921 = 278 | 1926 = 260 | 1931 = 258 | 1936 = 250 | 1946 = 213 | 1954 = 190 | 1962 = 170 | 1968 = 137 |cassini=15889 |senscomptesdobles= 1962}} ==Luecs e monuments== [[imatge:Gouzon_Gouzougnat_monument_aux_morts_(1).jpg|thumb|Lo monument aus mòrts de Gosonhac, près de l'egleisa.]] ==Nòtas== <references/> {{Portal Lemosin}} 3pfd5e4kty70npfcrr0dc9w30nmgloe 2512311 2512310 2026-11-05T22:10:48Z Alaric 506 44932 2512311 wikitext text/x-wiki {{Infobox Vila |carta=oc |nom= Gosonhac |nom2 = <i>''Gouzougnat''</i> |imatge = Gouzon_Gouzougnat_église_(5).jpg |legenda = L'egleisa Sent Peire enchadenat de Gosonhac. |blason = Blason_ville_fr_Gouzougnat_23.svg |bandièra= |nom de division1 = Region ist |division1 = {{Lemosin}} |nom de division2 = Parçan |division2 = |nom de division3 = Estat |division3 = {{França}} |nom de division4 = Region |division4 = [[Novela Aquitània]] |nom de division5 = Departament |division5 = {{Cruesa}} |nom de division6 = Arrondiment |division6 = [[Arrondiment dau Buçon|Au Buçon]] |nom de division7 = Canton |division7 = Canton de Gosom ([[Canton de Jarnaja|Jarnaja]] avant 2015) |nom de division8 = Intercom |division8 = [[Comunautat de comunas de Cruesa Junhent|CC de Cruesa Junhent]] |nom de division9 = Comuna |division9 = [[Gosom]] |còda = 23094 |ehess = |cp = 23230 |mapa = |imatge de mapa = |latitud = 44.7480555556 |longitud = 0.443055555556 |estatut = | altmin = | altitud = 417-421 | altmax = |superfícia = |populacion = {{popfrs23|094}} |annada-pop = {{popfr23|0}} |densitat = |sits-toristics = |divèrs = comuna associada |gentilici = |url= |imatgeloc= }} '''Gosonhac''' (''Gouzougnat'' en [[francés]]) es una anciana [[comuna]] [[Occitània|occitana]] de [[Marcha]], en [[Lemosin]], situada dins lo [[departament francés|departament]] de [[Cruesa (departament)|Cruesa]] e la [[region francesa|region]] de [[Novela Aquitània]], <small>ancianament de [[Lemosin (region)|Lemosin]]</small>. Dempuei novembre [[1972]] es comuna associada de [[Gosom]]. ==Geografia== Gosonhac es a 5 km au sud-oèst de [[Gosom]]. Es a l'interseccion de las rotas departamentalas 7 et 65. Gosonhac confrontava [[Parçac (Marcha)|Parcac]] au nòrd-oèst, [[Las Farjas (Cruesa)|Las Farjas]] au nòrd-èst, [[Sent Chabrais]] au sud-èst e [[Sent Desíer la Tor]] au sud-oèst <ref>Gouzougnat, Tableau d'assemblage, 3P1877/1 sur [https://archives.creuse.fr/rechercher/archives-numerisees/cadastre-napoleonien?arko_default_60896051c7e31 Cadastre napoléonien], Archives départementales de la Creuse</ref>. ==Istòria== Lo 1er de novembre [[1972]], Gosonhac fusionet emb [[Gosom]] coma comuna associada (regime de la fusion-associacion [lei Marcellin]) <ref>https://www.insee.fr/fr/metadonnees/geographie/commune-associee/23094-gouzougnat</ref>. Lo mesme jorn, [[Las Farjas (Cruesa)|Las Farjas]] fusionet tanben emb [[Gosom]], mas emb lo regime de la fusion simpla. ==Toponimia== I a quatre noms aparentats e vesins : ''Gosom'', ''Gosonhac'', ''Gòsa'' (aiga), ''Gòsa'' (nom supausat dau vilatge de ''Goze'' en francés, près de 'quela aiga, a l'oèst de Gosonhac). Los noms celtics atestats ''Gouto'', ''Goutius'' <ref>Xavier Delamarre, ''Noms de personnes celtiques dans l'Épigraphie classique'', ed. Errance, 2007, p. 105</ref>, (subretot lo segond) pòden explicar 'queus noms. Lo nom dau vilatge de Gòsa deriva dau nom de l'aiga, o a l'encontrari ? Se consideram, coma Delamarre, que ''Gosom'' ven d'un nom d'òme + ''magos'', tot es simple e clar : ''Gòsa'' (vilatge) es las proprietats de ''Goutios'' (derivacion neutra plurala, la derivacion neutra singulara menaria a ''*Gòs''), ''Gòsa'' (aiga) es lo riu que passa a Gòsa e ''Gosom'' es lo merchat de Goutios. Gosonhac pòt tanben derivar de ''Goutios''. </br> [[Albèrt Dauzat|Dauzat]] utilizava lo nom germanic d'òme ''Gozo''<ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 327</ref>, mas coneissia probablament pas la finala anciana de [[Gosom]] que tira los noms vers lo celtic (''magos'' per Gosom). ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee=23094 |Títol= Lista daus cònsols delegats successius}} {{Elegit |Debuta= [[2014]] |Fin= |Identitat= Gérard Notel |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 2014 |Identitat=Éric Yoth |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee= 23094 | 1793 = 327 | 1800 = 313 | 1806 = 354 | 1821 = 382 | 1831 = 378 | 1836 = 404 | 1841 = 402 | 1846 = 408 | 1851 = 391 | 1861 = 336 | 1866 = 334 | 1872 = 342 | 1876 = 328 | 1881 = 333 | 1886 = 357 | 1891 = 364 | 1896 = 355 | 1901 = 332 | 1906 = 239 | 1911 = 312 | 1921 = 278 | 1926 = 260 | 1931 = 258 | 1936 = 250 | 1946 = 213 | 1954 = 190 | 1962 = 170 | 1968 = 137 |cassini=15889 |senscomptesdobles= 1962}} ==Luecs e monuments== [[imatge:Gouzon_Gouzougnat_monument_aux_morts_(1).jpg|thumb|Lo monument aus mòrts de Gosonhac, près de l'egleisa.]] ==Nòtas== <references/> {{Portal Lemosin}} ga6wm6atg8u47g5cfqqc1usyfagg6i7 2512337 2512311 2026-11-06T05:45:49Z Alaric 506 44932 2512337 wikitext text/x-wiki {{Infobox Vila |carta=oc |nom= Gosonhac |nom2 = <i>''Gouzougnat''</i> |imatge = Gouzon_Gouzougnat_église_(5).jpg |legenda = L'egleisa Sent Peire enchadenat de Gosonhac. |blason = Blason_ville_fr_Gouzougnat_23.svg |bandièra= |nom de division1 = Region ist |division1 = {{Lemosin}} |nom de division2 = Parçan |division2 = |nom de division3 = Estat |division3 = {{França}} |nom de division4 = Region |division4 = [[Novela Aquitània]] |nom de division5 = Departament |division5 = {{Cruesa}} |nom de division6 = Arrondiment |division6 = [[Arrondiment dau Buçon|Au Buçon]] |nom de division7 = Canton |division7 = Canton de Gosom ([[Canton de Jarnaja|Jarnaja]] avant 2015) |nom de division8 = Intercom |division8 = [[Comunautat de comunas de Cruesa Junhent|CC de Cruesa Junhent]] |nom de division9 = Comuna |division9 = [[Gosom]] |còda = 23094 |ehess = |cp = 23230 |mapa = |imatge de mapa = |latitud = 46.163114 |longitud = 2.184858 |estatut = | altmin = | altitud = 417-421 | altmax = |superfícia = |populacion = {{popfrs23|094}} |annada-pop = {{popfr23|0}} |densitat = |sits-toristics = |divèrs = comuna associada |gentilici = |url= |imatgeloc= }} '''Gosonhac''' (''Gouzougnat'' en [[francés]]) es una anciana [[comuna]] [[Occitània|occitana]] de [[Marcha]], en [[Lemosin]], situada dins lo [[departament francés|departament]] de [[Cruesa (departament)|Cruesa]] e la [[region francesa|region]] de [[Novela Aquitània]], <small>ancianament de [[Lemosin (region)|Lemosin]]</small>. Dempuei novembre [[1972]] es comuna associada de [[Gosom]]. ==Geografia== Gosonhac es a 5 km au sud-oèst de [[Gosom]]. Es a l'interseccion de las rotas departamentalas 7 et 65. Gosonhac confrontava [[Parçac (Marcha)|Parcac]] au nòrd-oèst, [[Las Farjas (Cruesa)|Las Farjas]] au nòrd-èst, [[Sent Chabrais]] au sud-èst e [[Sent Desíer la Tor]] au sud-oèst <ref>Gouzougnat, Tableau d'assemblage, 3P1877/1 sur [https://archives.creuse.fr/rechercher/archives-numerisees/cadastre-napoleonien?arko_default_60896051c7e31 Cadastre napoléonien], Archives départementales de la Creuse</ref>. ==Istòria== Lo 1er de novembre [[1972]], Gosonhac fusionet emb [[Gosom]] coma comuna associada (regime de la fusion-associacion [lei Marcellin]) <ref>https://www.insee.fr/fr/metadonnees/geographie/commune-associee/23094-gouzougnat</ref>. Lo mesme jorn, [[Las Farjas (Cruesa)|Las Farjas]] fusionet tanben emb [[Gosom]], mas emb lo regime de la fusion simpla. ==Toponimia== I a quatre noms aparentats e vesins : ''Gosom'', ''Gosonhac'', ''Gòsa'' (aiga), ''Gòsa'' (nom supausat dau vilatge de ''Goze'' en francés, près de 'quela aiga, a l'oèst de Gosonhac). Los noms celtics atestats ''Gouto'', ''Goutius'' <ref>Xavier Delamarre, ''Noms de personnes celtiques dans l'Épigraphie classique'', ed. Errance, 2007, p. 105</ref>, (subretot lo segond) pòden explicar 'queus noms. Lo nom dau vilatge de Gòsa deriva dau nom de l'aiga, o a l'encontrari ? Se consideram, coma Delamarre, que ''Gosom'' ven d'un nom d'òme + ''magos'', tot es simple e clar : ''Gòsa'' (vilatge) es las proprietats de ''Goutios'' (derivacion neutra plurala, la derivacion neutra singulara menaria a ''*Gòs''), ''Gòsa'' (aiga) es lo riu que passa a Gòsa e ''Gosom'' es lo merchat de Goutios. Gosonhac pòt tanben derivar de ''Goutios''. </br> [[Albèrt Dauzat|Dauzat]] utilizava lo nom germanic d'òme ''Gozo''<ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 327</ref>, mas coneissia probablament pas la finala anciana de [[Gosom]] que tira los noms vers lo celtic (''magos'' per Gosom). ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee=23094 |Títol= Lista daus cònsols delegats successius}} {{Elegit |Debuta= [[2014]] |Fin= |Identitat= Gérard Notel |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 2014 |Identitat=Éric Yoth |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee= 23094 | 1793 = 327 | 1800 = 313 | 1806 = 354 | 1821 = 382 | 1831 = 378 | 1836 = 404 | 1841 = 402 | 1846 = 408 | 1851 = 391 | 1861 = 336 | 1866 = 334 | 1872 = 342 | 1876 = 328 | 1881 = 333 | 1886 = 357 | 1891 = 364 | 1896 = 355 | 1901 = 332 | 1906 = 239 | 1911 = 312 | 1921 = 278 | 1926 = 260 | 1931 = 258 | 1936 = 250 | 1946 = 213 | 1954 = 190 | 1962 = 170 | 1968 = 137 |cassini=15889 |senscomptesdobles= 1962}} ==Luecs e monuments== [[imatge:Gouzon_Gouzougnat_monument_aux_morts_(1).jpg|thumb|Lo monument aus mòrts de Gosonhac, près de l'egleisa.]] ==Nòtas== <references/> {{Portal Lemosin}} prodd59fsg0gs97tw0hkffkbdvp7hlq 2512344 2512337 2026-11-06T06:16:20Z Alaric 506 44932 2512344 wikitext text/x-wiki {{Infobox Vila |carta=oc |nom= Gosonhac |nom2 = <i>''Gouzougnat''</i> |imatge = Gouzon_Gouzougnat_église_(5).jpg |legenda = L'egleisa Sent Peire enchadenat de Gosonhac. |blason = Blason_ville_fr_Gouzougnat_23.svg |bandièra= |nom de division1 = Region ist |division1 = {{Lemosin}} |nom de division2 = Parçan |division2 = |nom de division3 = Estat |division3 = {{França}} |nom de division4 = Region |division4 = [[Novela Aquitània]] |nom de division5 = Departament |division5 = {{Cruesa}} |nom de division6 = Arrondiment |division6 = [[Arrondiment dau Buçon|Au Buçon]] |nom de division7 = Canton |division7 = Canton de Gosom ([[Canton de Jarnaja|Jarnaja]] avant 2015) |nom de division8 = Intercom |division8 = [[Comunautat de comunas de Cruesa Junhent|CC de Cruesa Junhent]] |nom de division9 = Comuna |division9 = [[Gosom]] |còda = 23094 |ehess = |cp = 23230 |mapa = |imatge de mapa = |latitud = 46.163114 |longitud = 2.184858 |estatut = | altmin = | altitud = 417-421 | altmax = |superfícia = |populacion = {{popfrs23|094}} |annada-pop = {{popfr23|0}} |densitat = |sits-toristics = |divèrs = comuna associada |gentilici = |url= |imatgeloc= }} '''Gosonhac''' (''Gouzougnat'' en [[francés]]) es una anciana [[comuna]] [[Occitània|occitana]] de [[Marcha]], en [[Lemosin]], situada dins lo [[departament francés|departament]] de [[Cruesa (departament)|Cruesa]] e la [[region francesa|region]] de [[Novela Aquitània]], <small>ancianament de [[Lemosin (region)|Lemosin]]</small>. Dempuei novembre [[1972]] es comuna associada de [[Gosom]]. ==Geografia== Gosonhac es a 5 km au sud-oèst de [[Gosom]]. Es a l'interseccion de las rotas departamentalas 7 et 65. Gosonhac confrontava [[Parçac (Marcha)|Parcac]] au nòrd-oèst, [[Las Farjas (Cruesa)|Las Farjas]] au nòrd-èst, [[Sent Chabrais]] au sud-èst e [[Sent Desíer la Tor]] au sud-oèst <ref>Gouzougnat, Tableau d'assemblage, 3P1877/1 sur [https://archives.creuse.fr/rechercher/archives-numerisees/cadastre-napoleonien?arko_default_60896051c7e31 Cadastre napoléonien], Archives départementales de la Creuse</ref>. ==Istòria== Lo 1er de novembre [[1972]], Gosonhac fusionet emb [[Gosom]] coma comuna associada (regime de la fusion-associacion [lei Marcellin]) <ref>https://www.insee.fr/fr/metadonnees/geographie/commune-associee/23094-gouzougnat</ref>. Lo mesme jorn, [[Las Farjas (Cruesa)|Las Farjas]] fusionet tanben emb [[Gosom]], mas emb lo regime de la fusion simpla. ==Toponimia== I a quatre noms aparentats e vesins : ''Gosom'', ''Gosonhac'', ''Gòsa'' (aiga), ''Gòsa'' (nom supausat dau vilatge de ''Goze'' en francés, près de 'quela aiga, a l'oèst de Gosonhac). Los noms celtics atestats ''Gouto'', ''Goutius'' <ref>Xavier Delamarre, ''Noms de personnes celtiques dans l'Épigraphie classique'', ed. Errance, 2007, p. 105</ref>, (subretot lo segond) pòden explicar 'queus noms. Lo nom dau vilatge de Gòsa deriva dau nom de l'aiga, o a l'encontrari ? Se consideram, coma Delamarre, que ''Gosom'' ven d'un nom d'òme + ''magos'', tot es simple e clar : ''Gòsa'' (vilatge) es las proprietats de ''Goutios'' (derivacion neutra plurala, la derivacion neutra singulara menaria a ''*Gòs''), ''Gòsa'' (aiga) es lo riu que passa a Gòsa e ''Gosom'' es lo merchat de Goutios. Gosonhac pòt tanben derivar de ''Goutios''. </br> [[Albèrt Dauzat|Dauzat]] utilizava lo nom germanic d'òme ''Gozo''<ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 327</ref>, mas coneissia probablament pas la finala anciana de [[Gosom]] que tira los noms vers lo celtic (''magos'' per Gosom). ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee=23094 |Títol= Lista daus cònsols delegats successius}} {{Elegit |Debuta= [[2014]] |Fin= |Identitat= Gérard Notel |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 2014 |Identitat=Éric Yoth |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee= 23094 | 1793 = 327 | 1800 = 313 | 1806 = 354 | 1821 = 382 | 1831 = 378 | 1836 = 404 | 1841 = 402 | 1846 = 408 | 1851 = 391 | 1861 = 336 | 1866 = 334 | 1872 = 342 | 1876 = 328 | 1881 = 333 | 1886 = 357 | 1891 = 364 | 1896 = 355 | 1901 = 332 | 1906 = 239 | 1911 = 312 | 1921 = 278 | 1926 = 260 | 1931 = 258 | 1936 = 250 | 1946 = 213 | 1954 = 190 | 1962 = 170 | 1968 = 137 |cassini=15889 |senscomptesdobles= 1962}} ==Luecs e monuments== <gallery> Gouzon_Gouzougnat_monument_aux_morts_(1).jpg|Lo monument aus mòrts de Gosonhac, près de l'egleisa. Goze Gouzon RD 65 sud-est Goze aval.jpg|Gòsa (aiga) au pont de la RD 65, entre Gòsa e Gosonhac. Goze Gouzon RD 7 nord Gouzougnat aval.jpg|La maire de Gòsa a sec au pont de la RD 7 au nòrd de Gosonhac. Gouzon Gouzougnat église (7).jpg|Lo portau sud-oèst de l'egleisa. Gouzon Gouzougnat croix chevet église (1).jpg|Crotz au chabeç de l'egleisa. Gouzon Gouzougnat cimetière (1).jpg|Lo cementèri. </gallery> {{messatge galariá}} ==Nòtas== <references/> {{Portal Lemosin}} aeml72m7wjcax31a2u8znxym1goq422 0 201783 2512340 2026-11-06T06:02:51Z Alaric 506 44932 Creacion de la pagina amb « {{Infobox Vila |carta=oc |nom= Las Farjas |nom2 = <i>''Les Forges''</i> |imatge = Gouzon les Forges église (3).jpg |legenda = L'egleisa Sent Micolau vuda dau sud-oèst. |blason = |bandièra= |nom de division1 = Region ist |division1 = {{Lemosin}} |nom de division2 = Parçan |division2 = |nom de division3 = Estat |division3 = {{França}} |nom de division4 = Region |division4 = [[Novela Aquitània]] |nom de division5 = Departament |division5 = {{Cruesa}} |... » 2512340 wikitext text/x-wiki {{Infobox Vila |carta=oc |nom= Las Farjas |nom2 = <i>''Les Forges''</i> |imatge = Gouzon les Forges église (3).jpg |legenda = L'egleisa Sent Micolau vuda dau sud-oèst. |blason = |bandièra= |nom de division1 = Region ist |division1 = {{Lemosin}} |nom de division2 = Parçan |division2 = |nom de division3 = Estat |division3 = {{França}} |nom de division4 = Region |division4 = [[Novela Aquitània]] |nom de division5 = Departament |division5 = {{Cruesa}} |nom de division6 = Arrondiment |division6 = [[Arrondiment dau Buçon|Au Buçon]] |nom de division7 = Canton |division7 = Canton de Gosom ([[Canton de Jarnaja|Jarnaja]] avant 2015) |nom de division8 = Intercom |division8 = [[Comunautat de comunas de Cruesa Junhent|CC de Cruesa Junhent]] |nom de division9 = Comuna |division9 = [[Gosom]] |còda = 23085 |ehess = |cp = 23230 |mapa = |imatge de mapa = | latitud = 46.175332 | longitud = 2.20201 |estatut = | altmin = | altitud = 392 | altmax = |superfícia = |densitat = |sits-toristics = |divèrs = anciana comuna |gentilici = |url= |imatgeloc= }} '''Las Farjas''', nom supausat (''Les Forges'' en [[francés]]) es una anciana [[comuna]] [[Occitània|occitana]] de [[Marcha]], en [[Lemosin]], situada dins lo [[departament francés|departament]] de [[Cruesa (departament)|Cruesa]] e la [[region francesa|region]] de [[Novela Aquitània]], <small>ancianament de [[Lemosin (region)|Lemosin]]</small>. En novembre [[1972]] fusionet emb [[Gosom]] en fusion simpla. ==Geografia== Las Farjas (nom supausat) es a 3 bons kms au sud-oèst de [[Gosom]] e a 2 petits km de [[Gosonhac]] au nòrd-èst. Es sus la rotas departamentala 7. Gosonhac confrontava [[Parçac (Marcha)|Parcac]] au nòrd, [[Gosom]] a l'èst, [[Sent Chabrais]] au sud e [[Gosonhac]] a l'oèst <ref>Les Forges, Tableau d'assemblage, 3P1871/1 sur [https://archives.creuse.fr/rechercher/archives-numerisees/cadastre-napoleonien?arko_default_60896051c7e31 Cadastre napoléonien], Archives départementales de la Creuse</ref>. Gòsa (aiga) passa au sud de l'ancian borg. [[imatge:Goze Gouzon les Forges amont.jpg|thumb|left|Au sud dau vilatge de las Farjas, Gòsa venguda de la dreita recep un afluent vengut d'en naut a esquèrra]] ==Toponimia== Lo sens pausa pas de problèma, mas sa motivacion exacta demòra a precisar. ==Istòria== Lo 1er de novembre [[1972]], Las Farjas (nom supausat) fusionet emb [[Gosom]] en fusion simpla <ref>https://www.insee.fr/fr/metadonnees/geographie/commune-supprimee/23085-les-forges</ref>. Lo mesme jorn, [[Gosonhac]] fusionet tanben emb [[Gosom]], mas emb lo regime de la fusion-associacion ([lei Marcellin]). ==Demografia== {{Demografia |insee= 23085 | 1793 = 131 | 1800 = 147 | 1806 = 149 | 1821 = 148 | 1831 = 144 | 1836 = 140 | 1841 = 149 | 1846 = 153 | 1851 = 147 | 1861 = 153 | 1866 = 139 | 1872 = 142 | 1876 = 145 | 1881 = 143 | 1886 = 158 | 1891 = 158 | 1896 = 156 | 1901 = 174 | 1906 = 168 | 1911 = 149 | 1921 = 119 | 1926 = 103 | 1931 = 112 | 1936 = 104 | 1946 = 95 | 1954 = 84 | 1962 = 81 | 1968 = 72 | cassini=14380 |senscomptesdobles= 1962}} ==Luecs e monuments== <gallery> Gouzon_les_Forges_monument_aux_morts_(1).jpg|Lo monument aus mòrts de las Farjas. Gouzon_les_Forges_église_(4).jpg|La façada sud de l'egleisa. Gouzon_les_Forges_église_nef_(1).jpg|La nau. Gouzon_les_Forges_église_maître-autel.jpg|L'autar e lo retaule. Les_Forges_-_Eglise_Saint-Nicolas_10.JPG|Pintura murala que representa tres apòstols. </gallery> {{messatge galariá}} ==Nòtas== <references/> {{Portal Lemosin}} o2eb1li34zrzl28kzr9qf9x1fw9mkgg 0 201784 2512367 2026-11-06T07:41:21Z Briantin de Montrei 37340 Redireccion. 2512367 wikitext text/x-wiki #REDIRECCION [[Senat dels Estats Units d'America]] 3u0fwn268be63x2db3a237yky3ivnii 0 201785 2512406 2026-11-06T11:06:06Z Maximilien.sc 39288 Crèa en tradusissent la pagina « [[:fr:Special:Redirect/revision/235536175|Thomas Johann Seebeck]] » 2512406 wikitext text/x-wiki {{Infobox Biografia2}}'''Thomas Johann Seebeck''' (9 d'abriu de 1770<ref>9 d'abriu de 1770 en lo [[Calendièr gregorian|calendari grégorien]], qu'ei a díser lo 29 de març de 1770 en lo [[Calendièr julian|calendari julien]].</ref> a [[Tallinn]] ([[Empèri Rus|Empèri rus]]) - 10 de deceme de 1831 a [[Berlin]] (Reiaume de Prússia)), qu'ei un [[fisician]] prussian qui descobrí l'efèit Seebeck en [[1821]]. == Biogafia == [[Fichier:Thomas_Johann_Seebeck.jpg|vinheta|Epitafi de Seebeck.]] Thomas Johann Seebeck que vajó a Reval, vila deu govèrn d'Estonia, en ua famillha de mercadèrs alemanda. L'an 1795, qu'esposa a Bayreuth Juliane-Amélie Boyé, ua hilha deu conselhèr prussian Moritz Boyé<ref>Segon (de) B.M., « Gedenktafel für einen großen Physiker », Heimatkurier – das historische Magazin des Nordbayerischen Kuriers, no 2,‎ 2007</ref>. Diplomat de medecine en 1802 a l'universitat de Göttingen, qu'ei en permèras preceptor a [[Jena]], a Bayreuth (1810-1812) puish a [[Nurembèrg]], e que's da a l'estudi de las sciéncias experimentaus. Qu'encontrè a [[Johann Wolfgang von Goethe|Goethe]] dab qui tribalhè sus la teoria de las [[Color|colors]] e la sensacion luminosa : atau qu'estudiè la radiacion termica de las arajas de l'espèctre de la lutz blanca. En 1808 qu'estó lo permèr a obténguer un [[Amalgama (quimica)|amalgama]] de potassi e que descobrí dus ans après, en 1810, la sensibilitat d'ua d'une solucion aquosa d'oxyde argentic (estapa essenciau de cap tà la fotografia color). La madeisha annada, que descobrí las proprietats magneticas deu [[niquèl]] e deu [[cobalt]], puish en 1818 l’activitat optica (rotacion deu plan de polarizacion) de las solucions sucradas. Apuish que tribalhè a l'universitat de Berlin e que s'i dè a la magnetizacion deu [[Fèrre|hèr]] e de l’[[Acièr|acèr]] per bobinas electricas. En 1821, que descobreish l'efèit Seebeck : ua diferéncia de potenciau que pareish au juntèr de dus materiaus quan son sosmetuts a un gradient de temperatura. Aqueth efèit qu'ei a la cauç de la generacion d'electricitat per efèit termoelectric e de la mesura de temperatura per [[Termocoble|termopar]]. Qu'estó sòci de l'Academia de Berlin en 1814. == Bibliografia == * (de) Ludwig Stieda (de), « Seebeck, Thomas Johann », dans Allgemeine Deutsche Biographie (ADB), vol. 33, Leipzig, Duncker & Humblot, 1891, p. 564-565 * (de) Wolfgang Mathis, « Seebeck, Thomas Johann », dans Neue Deutsche Biographie (NDB), vol. 24, Berlin, Duncker & Humblot, 2010, p. 132–133 (original numérisé) == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} == Articles connèx == * [[Termocoble|Termopar]] * Efèit Seebeck {{liens}} p96ogzhm97ei87cjf9azxtv0a36an0c 2512407 2512406 2026-11-06T11:08:56Z Maximilien.sc 39288 2512407 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Gascon}} '''Thomas Johann Seebeck''' (9 d'abriu de 1770<ref>9 d'abriu de 1770 en lo [[Calendièr gregorian|calendari grégorien]], qu'ei a díser lo 29 de març de 1770 en lo [[Calendièr julian|calendari julien]].</ref> a [[Tallinn]] ([[Empèri Rus|Empèri rus]]) - 10 de deceme de 1831 a [[Berlin]] (Reiaume de Prússia)), qu'ei un [[fisician]] prussian qui descobrí l'efèit Seebeck en [[1821]]. == Biogafia == [[Fichièr:Thomas Johann Seebeck.jpg|vinheta|Epitafi de Seebeck]] Thomas Johann Seebeck que vajó a Reval, vila deu govèrn d'Estonia, en ua famillha de mercadèrs alemanda. L'an 1795, qu'esposa a Bayreuth Juliane-Amélie Boyé, ua hilha deu conselhèr prussian Moritz Boyé<ref>Segon (de) B.M., « Gedenktafel für einen großen Physiker », Heimatkurier – das historische Magazin des Nordbayerischen Kuriers, no 2,‎ 2007</ref>. Diplomat de medecine en 1802 a l'universitat de Göttingen, qu'ei en permèras preceptor a [[Jena]], a Bayreuth (1810-1812) puish a [[Nurembèrg]], e que's da a l'estudi de las sciéncias experimentaus. Qu'encontrè a [[Johann Wolfgang von Goethe|Goethe]] dab qui tribalhè sus la teoria de las [[Color|colors]] e la sensacion luminosa : atau qu'estudiè la radiacion termica de las arajas de l'espèctre de la lutz blanca. En 1808 qu'estó lo permèr a obténguer un [[Amalgama (quimica)|amalgama]] de potassi e que descobrí dus ans après, en 1810, la sensibilitat d'ua d'une solucion aquosa d'oxyde argentic (estapa essenciau de cap tà la fotografia color). La madeisha annada, que descobrí las proprietats magneticas deu [[niquèl]] e deu [[cobalt]], puish en 1818 l’activitat optica (rotacion deu plan de polarizacion) de las solucions sucradas. Apuish que tribalhè a l'universitat de Berlin e que s'i dè a la magnetizacion deu [[Fèrre|hèr]] e de l’[[Acièr|acèr]] per bobinas electricas. En 1821, que descobreish l'efèit Seebeck : ua diferéncia de potenciau que pareish au juntèr de dus materiaus quan son sosmetuts a un gradient de temperatura. Aqueth efèit qu'ei a la cauç de la generacion d'electricitat per efèit termoelectric e de la mesura de temperatura per [[Termocoble|termopar]]. Qu'estó sòci de l'Academia de Berlin en 1814. == Bibliografia == * (de) Ludwig Stieda (de), « Seebeck, Thomas Johann », dans Allgemeine Deutsche Biographie (ADB), vol. 33, Leipzig, Duncker & Humblot, 1891, p. 564-565 * (de) Wolfgang Mathis, « Seebeck, Thomas Johann », dans Neue Deutsche Biographie (NDB), vol. 24, Berlin, Duncker & Humblot, 2010, p. 132–133 (original numérisé) == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} == Articles connèx == * [[Termocoble|Termopar]] * [[:fr:Effet_Seebeck|Efèit Seebeck]] lo7m05jn8uhyujt8lg4y0n4mz5vuph5