Limòtges

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="oc">
  <siteinfo>
    <sitename>Wikipèdia</sitename>
    <dbname>ocwiki</dbname>
    <base>https://oc.wikipedia.org/wiki/Acu%C3%A8lh</base>
    <generator>MediaWiki 1.48.0-wmf.3</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Mèdia</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Especial</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Discutir</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Utilizaire</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Discussion Utilizaire</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Wikipèdia</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Discussion Wikipèdia</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Fichièr</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Discussion Fichièr</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">Discussion MediaWiki</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Modèl</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Discussion Modèl</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Ajuda</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Discussion Ajuda</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Categoria</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Discussion Categoria</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">Portal</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">Discussion Portal</namespace>
      <namespace key="102" case="first-letter">Projècte</namespace>
      <namespace key="103" case="first-letter">Discussion Projècte</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Mòdul</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Mòdul Discussió</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Limòtges</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2401</id>
    <revision>
      <id>2512421</id>
      <parentid>2504020</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T16:03:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sovenhic</username>
        <id>36254</id>
      </contributor>
      <comment>Nuòva Aquitània, Nava Aquitània, Nòva Aquitània</comment>
      <origin>2512421</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14845" sha1="9wqu9jdv4cwpf7d4sn8fu3kmygfye88" xml:space="preserve">{{Dialecte Lemosin}}
{{Infobox Comuna de França
 | carta       = oc
 | nom         = Limòtges
 | nom2        = ''Limoges''
 | imatge      = Quartier du Château, Limoges.jpg
 | descripcion = Quartier dau chastel. 
 | lògo        = Ville de Limoges.svg
 | escut       = Heraldique blason ville fr Limoges.svg
 | parçan      =
 | ist         = {{Lemosin}}
 | region      = {{Novela Aquitània}}
 | departament = {{Nauta Vinhana}}
 | arrondiment = [[Arrondiment de Limòtges|Limòtges]]
 | canton      = [[Cantons de Vinhana-Nauta|Bureu centralizator de 9 cantons]]
 | insee       = 87085
 | cp          =
 | cònsol      = Guillaume Guérin
 | mandat      = [[2026]]-[[2032]]
 | intercom    = [[Limòtges Metropòli]]&lt;br /&gt;185 703 abitants
 | latitud     = 45.8500
 | longitud    = 1.2500
 | alt mej     = 294
 | alt mini    = 209
 | alt maxi    = 431
 | km²         = 78.03
 | gentilici   = limotjaud(a)&lt;br /&gt;lemotjaud(a)&lt;br /&gt;
|}}

'''Limòtges''' (forma usuala locala) o '''Lemòtges''' (forma classicizanta) (''Limoges'' en [[francés]]) es una vila dau nòrd-oest d'[[Occitània]] (e dau mieg oest de [[França]]), es la vila principala e [[Capitala|chapluec]] dau [[Departaments franceses|departament]] de la [[Nauta Vinhana]] (87) e ancian chapluec de la [[Regions francesas|region]] de [[Lemosin (region)|Lemosin]], aura en [[Novela Aquitània|Nuòva Aquitània]]. Es es en riba de [[Vinhana (riu)|Vinhana]].

Lo gentilici es '''limotjaud -a''' o '''lemotjaud -a'''.

==Populacion==
[[Imatge:Carta_dau_Lemosin.svg|miniatura|left|Lu Lemosin administratiu e sas vilas principalas.]]

[[Imatge:Limotges-sos quartiers e vilatges.pdf|miniatura|left|Limòtges, sos quartiers e sos vilatges]]

[[Imatge:Carta Limotges Metropoli.pdf|left|miniatura|Limòtges Metropòli emb sas comunas]]

Limòtges es devesit en 9 cantons (16 davant 2015).
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
!Espandi
!Populacion
municipala
!Populacion
amb comptats

dobles
!Remarcas
|-
|'''Totau Lemòtges'''
| align=&quot;right&quot; |'''{{formatnum:{{popfr87|085}}}}'''
| align=&quot;right&quot; |'''{{formatnum:{{popfr87tot|085}}}}'''
|&lt;small&gt;(100%)&lt;/small&gt;
|-
|Canton de Lemòtges 1
| align=&quot;right&quot; |'''{{formatnum:{{popfrs87|08085}}}}'''
| align=&quot;right&quot; |'''{{formatnum:{{popfrs87tot|08085}}}}'''
|&lt;small&gt;({{formatnum:{{#expr:100*{{popfrs87|08085}}/{{popfr87|085}} round 2}}}}%)&lt;/small&gt;
|-
|Canton de Lemòtges 2
| align=&quot;right&quot; |'''{{formatnum:{{popfrs87|09085}}}}'''
| align=&quot;right&quot; |'''{{formatnum:{{popfrs87tot|09085}}}}'''
|&lt;small&gt;({{formatnum:{{#expr:100*{{popfrs87|09085}}/{{popfr87|085}} round 2}}}}%)&lt;/small&gt;
|-
|Canton de Lemòtges 3
| align=&quot;right&quot; |'''{{formatnum:{{popfrs87|10085}}}}'''
| align=&quot;right&quot; |'''{{formatnum:{{popfrs87tot|10085}}}}'''
|&lt;small&gt;({{formatnum:{{#expr:100*{{popfrs87|10085}}/{{popfr87|085}} round 2}}}}%)&lt;/small&gt;
|-
|Canton de Lemòtges 4
| align=&quot;right&quot; |'''{{formatnum:{{popfrs87|11085}}}}'''
| align=&quot;right&quot; |'''{{formatnum:{{popfrs87tot|11085}}}}'''
|&lt;small&gt;({{formatnum:{{#expr:100*{{popfrs87|11085}}/{{popfr87|085}} round 2}}}}%)&lt;/small&gt;
|-
|Canton de Lemòtges 5
| align=&quot;right&quot; |'''{{formatnum:{{popfrs87|12085}}}}'''
| align=&quot;right&quot; |'''{{formatnum:{{popfrs87tot|12085}}}}'''
|&lt;small&gt;({{formatnum:{{#expr:100*{{popfrs87|12085}}/{{popfr87|085}} round 2}}}}%)&lt;/small&gt;
|-
|Canton de Lemòtges 6
| align=&quot;right&quot; |'''{{formatnum:{{popfrs87|13085}}}}'''
| align=&quot;right&quot; |'''{{formatnum:{{popfrs87tot|13085}}}}'''
|&lt;small&gt;({{formatnum:{{#expr:100*{{popfrs87|13085}}/{{popfr87|085}} round 2}}}}%)&lt;/small&gt;
|-
|Canton de Lemòtges 7
| align=&quot;right&quot; |'''{{formatnum:{{popfrs87|14085}}}}'''
| align=&quot;right&quot; |'''{{formatnum:{{popfrs87tot|14085}}}}'''
|&lt;small&gt;({{formatnum:{{#expr:100*{{popfrs87|14085}}/{{popfr87|085}} round 2}}}}%)&lt;/small&gt;
|-
|Canton de Lemòtges 8
| align=&quot;right&quot; |'''{{formatnum:{{popfrs87|15085}}}}'''
| align=&quot;right&quot; |'''{{formatnum:{{popfrs87tot|15085}}}}'''
|&lt;small&gt;({{formatnum:{{#expr:100*{{popfrs87|15085}}/{{popfr87|085}} round 2}}}}%)&lt;/small&gt;
|-
|Canton de Lemòtges 9
| align=&quot;right&quot; |'''{{formatnum:{{popfrs87|16085}}}}'''
| align=&quot;right&quot; |'''{{formatnum:{{popfrs87tot|16085}}}}'''
|&lt;small&gt;({{formatnum:{{#expr:100*{{popfrs87|16085}}/{{popfr87|085}} round 2}}}}%)&lt;/small&gt;
|}

== Quartiers ==
* '''Beubruelh''' (''Beaubreuil'' en [[francés]])
* '''Las Coturas''' (''Coutures'' en [[francés]])
* '''Montmalhier''' (''Montmailler'' en [[francés]])
* '''Los Ponts''' (''quartier des Ponts'' en [[francés]])
* '''St Marçau''' (''Landouge'' en [[francés]])
* '''Beuna''' (''Beaune-les-Mines'' en [[francés]])
&lt;gallery&gt;
Cité des Coutures, Limoges.JPG|Vuda de las Coturas
Champ de Juillet depuis le dôme.jpg|Lo Champ de Julhet vut dempuei la gara de Limòtges
Vue sur l'est de Limoges.JPG|&lt;center&gt;Vuda sus los quartiers nòrd-est de Limòtges (Beu Breuil, ESTER Technopôle, Pueg Imbert
Limoges Vetra VBRh trolleybus 271 in 1988.jpg|Troleibús en la Rua Montmalhier
Quartier des ponts.gif|Los Ponts
Limoges Pont St Etienne 01.JPG|Lo Pont de Sent Estève
Graf OC - Limotges.jpg|Graf' Òc 87 (2023), vesin de l'Av. Jean Gagnant
&lt;/gallery&gt;
{{clr}}

[[Imatge:Map commune FR insee code 87085.png|vignette|upright=1.6|centre|Comunas a l'entorn.]]

===Perimètre dau territòri===
{{Communes limitrophes
 | comuna     = Limòtges
 | nòrd       = [[Chaptalac]] &lt;/br&gt; [[Bonac (Nauta Vinhana)|Bonac]]
 | nòrd-èst   = [[Rilhac (Rancom)]]
 | èst        = [[Lu Palaiç]] &lt;/br&gt; [[Panasòu]]
 | sud-èst    = [[Festiac]]
 | sud        = [[Solenhac]]&lt;/br&gt; [[Lo Vijan]]
 | sud-oèst   = [[Isla (Nauta Vinhana)]] &lt;/br&gt; [[Condat (Lemosin)|Condat]]
 | oèst       = [[Vernuèlh]]
 | nòrd-oèst  = [[Cosés]] &lt;/br&gt; [[Sent Gençan]]
}}

==Toponimia ==
[[File:Paneu multifonccion entrada de Limotges.jpg|thumb|Paneu multifonccion a l'entrada de Limòtges]]
Lo classicisme dins l’usatge renaissentista escriu ''Lemòtges'' (forma classica, vej. Desrozier &amp; Ros 1974, òbras de Pau Loís Granier), mentre que s'escriu tanben ''Limòtges'' (forma correnta, vej. Lavalada 2000). &lt;/br&gt;
Las fòrmas ancianas son ''Augustoritum'' au segle II, ''Ausrito'' au segle III, de [[August]]e, emperaire + ''rito-'', ga, ''Lemovices'', vers 400 e au segle VI, ''Limodicas'' au segle V, ''vicaria Lemovicensis'' en 914, ''Limoges'' en 1115, ''Lemotjas'' en 1126, ''Lemòtges'' en 1230, 1250, ''Limotges... deu chasteu de Lemotges'' en 1252. La prononciacion es [li'modʒej] &lt;ref name = yla&gt;Yves Lavalade, ''Dictionnaire toponymique de la Haute-Vienne '', n° 85, ed. Lucien Souny, 2000&lt;/ref&gt;.&lt;/br&gt;
''Limòtges'' es lo resultat d'un nom etnic ''Lemovices'', qu'a remplaçat ''Augustoritum''. [[Lemosin (Occitània)|Lemosin]] es lo resultat de ''Lemovicinu-''. [[Ernèst Negre]] supausa que ''-vices'' pòst tonic fuguet tractat coma ''-vies''&lt;ref&gt;Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 404&lt;/ref&gt;{{,}}&lt;ref&gt;Ernest Negre, ''Toponymie générale de la France'', Librairie Droz, 1990-1998, n° 2333 o 2479&lt;/ref&gt;, çò que la fòrma dau segle V contraditz. Los ''Lemovices'', pòble gallic de Lemosin, son los que vençen emb l'orme (''lemo-'', ''limo-''), probablament la fusta que serviá a far lurs arcs e lurs lanças&lt;ref&gt;Xavier Delamarre, ''Dictionnaire de la Langue gauloise'', ed. Errance, 2na edicion, 2008, p. 198&lt;/ref&gt;. ''Lemouica'', « establiment daus Lemovices », citat per [[Xavier Delamarre]] (''urbs Lemovica'' au segle IV) &lt;ref&gt;Xavier Delamarre, ''Noms de lieux celtiques de l'Europe ancienne'', ed. Errance, 2012, p. 174&lt;/ref&gt;, es pas l'etime de ''Limòtges''.
https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Limoges_-_Lim%C3%B2tges.jpg
[[File:Limoges_-_Limòtges.jpg|thumb|350px|center|Paneu a l'entrada de Limòtges.]]

== Istòria ==
* [[Vescomtat de Limòtges]]

== Administracion ==
Cònsols màgers de Limòtges

===Lista daus cònsols màgers===
{{ElegitDebuta|insee= 87085
|Títol= Lista dei cònsols successius}}
{{Elegit |Debuta=[[2014]]  |Fin= ([[2026]])  |Identitat=Émile-Roger Lombertie |Partit=[[Los Republicans|UMP, LR]] |Qualitat= mètge }}
{{Elegit |Debuta= [[1990]] |Fin= 2014 |Identitat= Alan Rodet |Partit= [[PS]] |Qualitat= economista }}
{{Elegit |Debuta= [[1956]] |Fin= 1990 |Identitat= Louis Longequeue |Partit= [[Seccion Francesa de l'Internacionala Obrièra - SFIO|SFIO]], [[PS]]|Qualitat=farmacian }}
{{Elegit |Debuta= [[1947]] |Fin= 1956  |Identitat= Léon Betoulle |Partit= PSD |Qualitat= Empleiat de bureu }}
{{Elegit |Debuta= [[1945]] |Fin= 1947  |Identitat= Georges Guingouin |Partit=[[PCF]] |Qualitat= regent }}
{{Elegit |Debuta= [[1944]] |Fin= 1945 |Identitat=  Henri Chadourne |Partit=[[PCF]] |Qualitat= mètge }}
{{Elegit |Debuta= [[1941]]  |Fin= 1944  |Identitat= André Faure |Partit= |Qualitat= }}
{{Elegit |Debuta= [[1912]] |Fin= 1941  |Identitat= Léon Betoulle  |Partit= [[Seccion Francesa de l'Internacionala Obrièra - SFIO|SFIO]] |Qualitat= Empleiat de bureu }}
{{Elegit |Debuta= [[1910]] |Fin= 1912 |Identitat= Émile Dantony |Partit= |Qualitat= negociant }}
{{Elegit |Debuta=  |Fin= 1910 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }}
{{ElegitDonadas}}
{{ElegitFin}}

===Intercomunalitat===

En [[1962]], Limòtges fusionet emb la pita comuna de Beuna.

L'aglomeracion de Limòges a constituit una [[comunautat d'aglomeracion]]: ''[[Limòtges Metropòli]]''.

Limòtges èra devesit en 16 [[Cantons de la Nauta Vinhana|cantons]] davant 2014 (aura 9):
* Lo canton de Limòtges-Beupueg es format d'una partida de Limòtges (7&amp;nbsp;227 abitants) ;
* Lo canton de Limòtges-Carnot es format d'una partida de Limòtges (8&amp;nbsp;976 abitants) ;
* Lo canton de Limòtges-Centre es format d'una partida de Limòtges (7&amp;nbsp;336 abitants) ;
* Lo canton de Limòtges-Ciutat es format d'una partida de Limòtges (7&amp;nbsp;891 abitants) ;
* Lo canton de Limòtges-Condat es format d'una partida de Limòtges e de las comunas de [[Condat de Viena]], [[Solenhac]] e [[Lo Vijan]] (17&amp;nbsp;826 abitants) ;
* Lo canton de Limòtges-Cornhac es format d'una partida de Limòtges (9&amp;nbsp;644 abitants) ;
* Lo canton de Limòtges-Cosés es format d'una partida de Limòtges e de la comuna de [[Cosés]] (9&amp;nbsp;115 abitants) ;
* Lo canton de Limòtges-Esmautaires es format d'una partida de Limòtges (15&amp;nbsp;442 abitants) ;
* Lo canton de Limòtges-Grand Truelh es format d'una partida de Limòtges (6&amp;nbsp;656 abitants) ;
* Lo canton de Limòtges-Isla es format d'una partida de Limòtges e de la comuna d'[[Isla]] (13&amp;nbsp;288 abitants) ;
* Lo canton de Limòtges-La Bastida es format d'una partida de Limòtges (10&amp;nbsp;585 abitants) ;
* Lo canton de Limòtges-Landoja es format d'una partida de Limòtges (12&amp;nbsp;806 abitants) ;
* Lo canton de Limòtges-Lu Palaiç es format d'una partida de Limòtges e de la comuna dau [[Lu Palaiç|Palaiç]] (11&amp;nbsp;886 abitants) ;
* Lo canton de Limòtges-Panasòu es format d'una partida de Limòtges e de las comunas de [[Aurèlh]], [[Festiac]], [[Panasòu]] e [[Sent Just (Lemosin)|Sent Just]] (20&amp;nbsp;494 abitants) ;
* Lo canton de Limòtges-Pueg las Ròdas es format d'una partida de Limòtges (9&amp;nbsp;757 abitants) ;
* Lo canton de Limòtges-Vigenau es format d'una partida de Limòtges (10&amp;nbsp;177 abitants).

==Demografia==
{{Demografia
|insee= 87085
|1793=20864
|1800=20255
|1806=21757
|1821=24992
|1831=27070
|1836=29706
|1841=29870
|1846=38119
|1851=41630
|1856=46564
|1861=51053
|1866=53022
|1872=55134
|1876=59011
|1881=63765
|1886=68477
|1891=72697
|1896=77703
|1901=84121
|1906=88597
|1911=92181
|1921=90187
|1926=98209
|1931=92577
|1936=95217
|1946=107857
|1954=105990
|1962=118576
|1968=132935
|1975=143725
|1982=140400
|1990=133464
|1999=133968
|cassini=19609
|senscomptesdobles= 1962}}
* En {{popfr87|0}} la populacion èra de {{popfr87|085}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr87|085}}/78.03) round 2}}}} ab/km².

==Luecs e monuments==
=== Monuments istorics ===
* [[Abadiá de Sent Marçau de Limòtges|Cripta de Sent Marçau]] : darrier la plaça de la Republica
* [[Abadiá de Santa Maria de la Regla]]
* Anfiteatre galloroman : vargier d'Orsay
* Convent daus Carmes ([[segle XIII]]) : avenguda de Sent Alec
* Pavilhon dau Verdurier ([[segle XX]])
* [[Catedrala de Sant Estève de Limòtges|Catedrala de Sent Estève]]
* [[Chapela de Sant Aurelhan de Limòtges|Chapela de Sent Aurelian]] ([[segle XVII]])
* Chasteu de Beuvés ([[segle XVIII]]) : Sent Marçau (Landoja)
* Chasteu daus Eissarts (segle XVII) : Beuna
* Caserna de la Visitacion (segle XVII)
* [[Egleisa de Sant Micheu daus Lions|Egleisa de Sent Micheu daus Lions]] ([[segle XIV]])
* [[Egleisa de Sant Peire dau Cairoi|Egleisa de Sent Peire]] (segle XIII)
* Egleisa de Beuna
* Palais de l'Eveschat (segle XVIII) : Museu Municipau
* Font de las Barras (segle XVII)
* Gara daus Benedictins (segle XX)
* L'Ala (segle XIX)
* Ancian ospitau (segle XVIII) : Biblioteca multimèdia
* Ostau Estienne de la Ribiera ([[segle XIX]]) : plaça dau Presidiau
* Ostau Maledent de Savinhac de Festiac (segle XVII) : rua Nauta de la Comedia
* Ostau de Vila e font (segle XIX)
* Liceu Gay Lussac (segle XVII)
* Cort dau Temple (segle XVI)
* Museu Adrien Dubouché (segle XIX)
* Plaça de la Mòta
* Pont de Sent Estève (segle XIII)
* Pont de Sent Marçau (segle XIII)
* Prefectura (segle XX)
* Forn daus Casseus (segle XIX)

== Economia ==

Limòtges es reputat per sa [[porcelana]], fabricada en tirant dau [[caolin]] de [[Sent Iriès]].

* Industria mecanica e electrica
* [[Quimia]]

== Embessonatges ==
{{Embessonatge|Charlotte|Estats Units|United States}}

{{Embessonatge|Fürth|Alemanha|Germany}}

{{Embessonatge|Grodno|Bielorussia|Belarus}}

{{Embessonatge|Plzen|Republica Chèca|the Czech Republic}}

{{Embessonatge|Seto|Japon|Japan}}

== Espòrt ==

* L'esquipa de [[basquetbòl]] dau [[Cercle Sent Peire de Limòtges|CSP Limòtges]].

== Limotjauds celèbres ==
* [[Jean-Baptise Jourdan]] ([[1762]]-[[1833]]), mareschau de França
* [[Thomas-Robert Bugeaud]] ([[1784]]-[[1849]]), mareschau de França
* [[Sadi Carnot]] ([[1837]]-[[1894]]), president de la republica
* [[Auguste Renoir]] ([[1841]]-[[1919]]), pintre
* [[Marisa Bastié]] ([[1898]]-[[1952]]), aviator
* [[Alan Marsaud]] ([[1949]]-), politician

==Vejatz tanben==
===Liams connexes===

===Liams externes===
* [https://web.archive.org/web/20110220012801/http://www.ville-limoges.fr/ Site de la comuna]
* {{oc}} [http://arrilemosin.free.fr/ ARRI!, Collectiu Lemosin (Lexics, cartas)]

==Nòtas e referéncias==
{{reflist}}{{Pelegrinatge de St Jacme de Compostèla}}{{Vilas Occitània 100 000}}

{{Vilas França 100 000 ab}}

{{Comunas de la Nauta Vinhana}}{{Multibendèl | Portal Lemosin | Portal Occitània | Portal Nauta Vinhana | Portal Comunas de França }}

[[Categoria:Comuna de la Nauta Vinhana|Limòtges]]
[[Categoria:Limòtges]]
[[Categoria:Prefectura]]
[[Categoria:Prefectura de region]]
[[Categoria:Comuna de Lemosin (Occitània)]]</text>
      <sha1>9wqu9jdv4cwpf7d4sn8fu3kmygfye88</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ais</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3178</id>
    <revision>
      <id>2512420</id>
      <parentid>2497323</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T15:58:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sovenhic</username>
        <id>36254</id>
      </contributor>
      <comment>/* Toponímia */ → Toponimia</comment>
      <origin>2512420</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="42421" sha1="dgljkhxii98yh2sbpr3sl1b5anvyt2s" xml:space="preserve">{{Dialècte Provençau}}

{{omon|ais (omonimia)}}
{{Infobox vila occitana
 | carta         = oc 
 | nom           = Ais
 | nom2          = ''Aix-en-Provence''
 | imatge        = Fontaine de la Rotonde - Aix-en-Provence.JPG|290px
 | descripcion   = La Rotonda.
 | escut         = Blason ville fr Aix-en-Provence.svg|60px
 | bandièra      = Drapeau d'Aix-en-Provence.svg
 | lògo          = cap|150px
 | escais        = L’Atenas dau Miegjorn,&lt;br/&gt;La Nòbla Ciutat dei Còmtes de Provença
 | region        = {{Provença-Aups-Còsta d'Azur}}
 | ist           = {{Provença}}
 | parçan        = {{País d'Ais}}
 | departament   = {{Bocas de Ròse}}
 | arrondiment   = [[Arrondiment d'Ais de Provença|Ais de Provença]]
 | insee         = 13001
 | canton        = Capitala dei cantons:&lt;br /&gt; [[Canton d'Ais de Provença Centre|Ais de Provença Centre]]&lt;br /&gt;[[Cantó d'Ais de Provença Nord-Est|Ais de Provença Nord-Est]]&lt;br /&gt;[[Canton d'Ais de Provença Sud-Oèst|Ais de Provença Sud-Oest]]
 | sitweb        = http://www.mairie-aixenprovence.fr/
 | cp            =
 | cònsol        = [[Sophie Joissains]] (LR)
 | mandat        = [[2026]]-[[2032]] 
 | intercom      = [[Metropòli Ais-Marselha Provença]]
 | latitud       = 43.531127
 | longitud      = 5.454025
 | alt mej       =
 | alt mini      = 73
 | alt maxi      = 511
 | ectaras       = 18 608 
 | gentilici     = Sextian, sextiana
 | km²           = 186.08
 | populacion    = 
 |
}}

'''Ais''', formalament '''Ais de Provença''' (en [[francés]] ''Aix-en-Provence''&lt;ref group=N&gt;En [[nòrma mistralenca]] ''Ais'' o ''Ais de Prouvènço'', en occitan medievau ''Ais'' o ''Aics''. Vejatz [[Domergue Sumien]], https://web.archive.org/web/20171107022730/https://opinion.jornalet.com/lenga/blog/2381/lei-noms-dais-de-provenca-de-dacs-e-de-la-vila-dax, e [[Bertrand de La Torre d'Auvèrnha (lingüista)]], [https://web.archive.org/web/20240324080225/https://lengo.hb-prov.fr/ Diciounàri prouvençau].&lt;/ref&gt;), es una vila [[Occitània|occitana]], anciana capitala dau comtat de  [[Provença]], capluec dau [[País d'Ais]] e d’un [[Territòri_d'Ais_e_35_autras_comunas|territòri de 36 comunas]] dins la [[Metropòli d'Ais-Marselha Provença]]. Segon la definicion de l’INSEE, Ais compausa amb [[Marselha]] la primiera [[aglomeracion]] d’Occitània. Aparten au plan administratiu, au departament dei [[Bocas de Ròse]] (que ne foguèt lo primier capluec), dins la region de [[Provença-Aups-Còsta d'Azur]]. Ais es escaissada ''l’Atenas dau Miegjorn'' bòrd qu’es un grand centre d’activitats intellectualas e culturalas en Occitània. Per de rasons istoricas, es tanben escaissada ''la Nòbla Ciutat dei Còmtes de Provença'', la ''ciutat deis aigas'' ò encara ''Cap de justícia''.&lt;ref name=DP&gt;[[Bertrand de La Torre d'Auvèrnha (lingüista)]], [https://web.archive.org/web/20240324080225/https://lengo.hb-prov.fr/ Diciounàri prouvençau]: &quot;Ais de Prouvènço&quot;; &quot;sestian, ano&quot;; &quot;Cap de justiço&quot;; &quot;l’Ateno dóu Miejour&quot;; &quot;la noblo ciéuta di Comte de Prouvènço&quot;&lt;/ref&gt;.

''Ais'' se pronóncia {{IPA|[ˈajs, ˈzaj]}}. Per dire ''a Ais'' {{IPA|[aˈajs]}}, se ditz tanben correntament ''as Ais'' {{IPA|[aˈzaj]}}&lt;ref&gt;Vejatz tanben [[Aups (comuna)|Aups]] e [[Albi]].&lt;/ref&gt; (en [[nòrma mistralenca]]: ''à-z-Ais'')&lt;ref name=DP/&gt;.

Lo gentilici es ''sextian, sextiana''.

== Toponimia ==
'''Ais''' ven dau latin ''Aquae sextiana («'' leis aigas de Sextius »''),'' dau nom dau generau roman que fondèt la ciutat. La fòrma oficials ''Aix-en-Provence'' foguèt adoptada en [[1932]].

== Geografia ==

=== Geografia fisica ===

Ais se situa de la vau de [[Lar]] entre lo massís de [[Mont Venturi|Venturi]] (a l'èst), de [[Trevaressa]] (a l'oèst), de l'[[Montanha de l'Estela|Estela]] (au sud) e de [[Cadena de Vitròla|Vitròla]] (au sud-oèst). Lo còr istoric èra installat a l'entorn d'una fònt gisclant dins un bacin de la vau. L'endrech èra localizat a 15-20 km de la [[mar Mediterranèa]] (au sud) e de l'[[estanh de Bèrra]] (a l'oèst). Es vesin de [[Marselha]] que se tròba a 20 km en direccion de la [[mar]]. Leis autrei vilas importantas de [[Provença]] son pus alunchadas : 25 km per [[Selon de Provença|Selon]], 35 km per [[lo Martegue]], 45 km per [[Manòsca]], 60-70 km per [[Arle]], [[Avinhon]] e [[Tolon]] e 100 km per [[Niça]].

Lo territòri d'Ais a una superficia de 186,08 km², çò qu'es relativament important per una comuna [[Occitània|occitana]]. Lei zònas situadas au nòrd e a l'èst son pus autas en causa de la preséncia de [[Mont Venturi|Venturi]]. L'[[altitud]] demenís vèrs l'oèst, mai aumenta tornarmai lòng dei limits èst e sud dau territòri comunau Lei [[ròca]]s aflorantas datan principalament de la premiera mitat dau [[Paleogèn]]. Son mai que mai formadas de [[cauquier]]s e d'[[argiela]]s. Coma la màger part dau nòrd-èst dei [[Bocas de Ròse]], es somesa a una [[Tèrratrem|activitat sismica]] febla, mai pas inexistenta coma o mostrèt lo [[Tèrratremol de Lambesc de 1909|tèrratrem de Lambesc]] en [[1909]].

Au nivèu idrografic, lo territòri sextian es dominat per [[Lar]] e per [[Tòrsa]]. Lo premier es un fluvi costier de 83 km que s'escola de l'èst vèrs l'oèst e se gita dins l'[[estanh de Bèrra]]. Lo segond es un afluent dau premier. D'una longor de 8 km, s'escola principalament dau nòrd vèrs lo sud e se gita dins [[Lar]] au nivèu dei quartiers èst de l'aglomeracion. Lei dos rius an de regims mediterranèus, es a dire que lor debit es generalament feble (3,5 m&lt;sup&gt;&lt;small&gt;3&lt;/small&gt;&lt;/sup&gt;/s per [[Lar]] a son embocadura). Pasmens, pòdon èsser a l'origina de [[inondacion|vengudas deis aigas]] fòrça violentas.

== Istòria ==

=== De la Preïstòria a l'oppidum d'Entremont ===

==== Lei poblaments preïstorics ====

Lei poblaments [[Preïstòria|preïstorics]] d'Ais son mau coneguts. A l'arriba dei [[Grècia|Grècs]] dins la region de [[Marselha]], la [[Provença]] actuala èra restada per de pòbles [[celtoligurs]]. La data d'installacion dei [[Ligurs]] es pas ben coneguda. Lei migracions cèltas comencèron probable entre [[-900|900]] e [[-500|500 avC]] mai demorèron pauc nombrosas fins a [[-300|300 avC]]&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' ''Histoire d'une ville. Aix-en-Provence'', Scéren, CRDP de l'académie d'Aix-Marseille, 2008, p. 20.&lt;/ref&gt;.

==== L'oppidum d'Entremont ====

[[Fichièr:Entremont.JPG|thumb|right|Vestigis de l'oppidum d'Entremont]]

{{veire|Oppidum d'Entremont}}

L'[[oppidum d'Entremont]] es un [[oppidum]] tardiu, probablament fondat entre [[-180|180]] e [[-170|170 avC]], que foguèt la [[capitala]] dei [[Sallavis]]&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Patrice Arcelin, « Avant Aquæ Sextiæ, l'oppidum d'Entremont » dins F. Mocci e N. Nin (dir.) ''Carte archéologique de la Gaule : Aix-en-Provence, pays d'Aix, val de Durance'', Académie des inscriptions et belles-lettres, ministère de l'Éducation nationale, ministère de la Recherche, ministère de la Culture et de la Communication, maison des Sciences de l'homme, centre Camille-Jullian, ville d'Aix-en-Provence, communauté du pays d'Aix, 2006, p. 125.&lt;/ref&gt;. Aqueu [[pòble]], d'origina celtoligura, dominava la region e èra vengut lo centre d'una [[confederacion]] compausada de pòbles « vassaus » coma leis [[Avatics]]&lt;ref&gt;Certaneis autors contèstan l'existéncia de la confederacion sallavi. Per exemple, es lo cas de Patrick Thollard que pensa que leis autors [[latin]]s, a l'origina dei descripcions [[geografia|geograficas]] utilizadas per afiermar l'existéncia de la confederacion, son endecadas d'errors. En particular, fòrça autors aurián confondut lei noms dei pòbles supausats « vassaus » amb de noms d'aglomeracions (''La Gaule selon Strabon : du texte à l'archéologie'').&lt;/ref&gt;. Lei rasons aguent permés la formacion d'aquel ensemble [[politica|politic]] son mau conegudas mai la pression [[militar]]a de ''[[Marselha|Massalia]]'' sus lei regions interioras de [[Provença]] es sovent avançada coma un factor primordiau&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Florence Verdin, « Les Salyens : faciès culturels et populations », ''Documents d'Archéologie Méridionale'', 1998, pp. 27-36.&lt;/ref&gt;. L'aglomeracion se desvolopèt e sa superficia agantèt 3,5 ectaras vèrs [[-150|150 avC]]. Èra protegida per un [[barri (arquitectura)|barri]] poderós renforçat per de [[torre]]s.

En [[-125|125 avC]], ''[[Marselha|Massalia]]'' demandèt l'ajuda de [[Roma Antica|Roma]] per luchar còntra leis incursions celtoliguras. En [[-123|123 avC]], una [[armada]] romana arribèt donc dins la region. Plaçada sota lo comandament dau [[cònsol (Roma)|cònsol]] [[Caius Sextius Calvinus]], comencèt la somission dei pòbles autoctòns. Aquelei combats s'acabèron per una victòria romana e per la destruccion de plusors [[vila]]s [[fortificacion|fortificadas]] celtoligurs. [[Oppidum d'Entremont|Entremont]] foguèt ansin destruch en [[-123|123 avC]]&lt;ref&gt;Pasmens, de recèrcas [[Arqueologia|arqueologicas]] semblan nuançar aqueu racònte [[Tradicion|tradicionau]]. D'efiech, la destruccion militara de l'oppidum paréis puslèu se situar entre [[-110|110]] e [[-90|90 avC]]. [[Oppidum d'Entremont|Entremont]] subrevisquèt donc probable a la desfacha sallavi còntra [[Caius Sextius Calvinus]]. Plaçada dins l'orbita d'Aquæ Sextiæ, foguèt pauc a pauc abandonada per sa populacion au començament dau [[sègle I avC]] (J. Gascou, ''Inscriptions latines de Narbonnaise'', t. 3 : « Aix-en-Provence », éd. CNRS, 1995, p. 24.).&lt;/ref&gt;.

=== Lo periòde roman ===

==== La fondacion d'Aquae Sextiae ====

Après sa victòria còntra lei [[Celtoligurs]], lei [[Roma Antica|Romans]] fondèron de [[colonialisme|colonias]] per assegurar lo contraròtle de la region. Segon la [[tradicion]], ''Aquae Sextiae'' foguèt ansin la premiera colonia romana dins lo sud-èst de [[Gàllia]]. Pasmens, lei circonstàncias de sa creacion son mau conegudas&lt;ref&gt;[[Cassiodor]] ne'n publiquèt un racònte fòrça precís mai son tèxte foguèt escrich au [[sègle VI apC]], siá 700 ans après leis eveniments. Es donc pas considerat coma una fònt fisabla per leis [[Istòria|istorians]].&lt;/ref&gt;. En particular, la localizacion precisa dau premier establiment roman es desconeguda. Dins aquò, segon lo [[geografia|geograf]] [[Grècia antica|grèc]] [[Estrabon]] (vèrs [[-60|60 avC]] - [[20|20 apC]]), ''Aquae Sextiae'' èra una ''polis'', es a dire una [[vila]], e una ''phoura'', es a dire una [[garnison]]&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Patrice Arcelin, « Avant Aquae Sextiae, l'oppidum d'Entremont », dins F. Mocci, N. Nin (dir.), ''Carte archéologique de la Gaule : Aix-en-Provence, pays d'Aix, val de Durance'', Académie des inscriptions et belles-lettres, ministère de l'Éducation nationale, ministère de la Recherche, ministère de la Culture et de la Communication, maison des Sciences de l'homme, centre Camille-Jullian, ville d'Aix-en-Provence, communauté du pays d'Aix, 2006, p. 173.&lt;/ref&gt;. La colonia èra donc una vila destinada a susvelhar una region encara pauc pacificada.

En [[-102|102 avC]], la region foguèt ansin tocada per l'incursion deis [[Ambrons]] e dei [[Teutons]] en [[Euròpa Occidentala]]. Pasmens, lei Romans i mandèron una armada, comandada per [[Caius Marius]]. Lo [[batalha d'Ais|combat decisiu]] se debanèt au pè de [[Mont Venturi|Venturi]]. S'acabèt per la destruccion deis envaïsseires, çò que permetèt ai Romans d'impausar son autoritat sus lo sud-èst de [[Gàllia]]&lt;ref&gt;Durant la batalha, lei Romans foguèron ajudats per d'auxiliars ligurs, çò que mòstra l'acceptacion de la dominacion de Roma per aquelei pòbles.&lt;/ref&gt;. Aquela dominacion romana en Bassa Provença foguèt completada en [[-49|49 avC]] per la presa de [[Marselha|Massalia]] que perdiguèt son independéncia durant la [[guèrra civila]] entre [[Juli Cesar|Cesar]] e [[Pompèu]].

==== Lo desvolopament de la vila ====

Durant lo [[sègle I apC]], Ais conoguèt un desvolopament important que li permetèt d'aquistar lei caracteristicas d'una vila romana importanta ([[barri (arquitectura)|barri]], [[fòrum]], [[teatre]], [[tèrmas]], etc.). La construccion d'un [[barri (arquitectura)|barri]], un obratge de prestigi a l'interès limitat durant lo periòde de la ''[[pax romana]]'', illustra la fidelitat de la vila a l'emperaire. Lo [[teatre antic d'Ais|teatre]] èra tanben liat ai relacions entre la vila e l'emperaire car aviá un ròtle important dins lo [[culte imperiau|culte de l'emperaire]]. En parallèl, un important ret d'[[aquaducte]]s foguèt bastit per alimentar la vila&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' ''Histoire d'une ville. Aix-en-Provence'', Scéren, CRDP de l'académie d'Aix-Marseille, 2008, p. 34.&lt;/ref&gt;. Aquò permetèt a Aquae Sextiae de venir la [[capitala]] de la província de Narbonesa Segonda.

Lei tèrmas an un ròtle important dins lo patrimòni culturau de la vila. L'existéncia de seis [[aiga]]s caudas èra coneguda per lei Romans car es mencionada per d'autors coma [[Tit-Livi]], [[Plini lo Vièlh]] ò [[Estrabon]]. Pasmens, son utilizacion foguèt probable posteriora a aquela deis aigas de [[Glanum]], una autra colonia romana importanta de [[Provença]]&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Pierre Gros, ''La France gallo-romaine'', Nathan, 1991, p 106.&lt;/ref&gt;. Uei, au mens tres vestigis de construccions idraulicas sextianas son sospichadas d'èsser de tèrmas anticas. Lo pus ancian se situa a proximitat de la fònt de l'Observança qu'alimenta desenant lei fònts dau [[Cors Mirabèu]]. Lei dos autrei se tròban dins la carriera deis Estubas&lt;ref&gt;Aquelei vestigis son benlèu lei rèstas d'una cistèrna (Jean-Paul Cléberg, ''Provence antique'', t. II, Robert Lafont, 1970, p. 145).&lt;/ref&gt; e a l'emplaçament dei tèrmas actualas. Dins aquò, l'ensemble d'aquelei vestigis es fòrça reduch.

==== Lo declin relatiu de la fin dau periòde imperiau ====

A partir dau sègle III, la populacion d'Aquae Sextiae – que demorèt la capitala de la Narbonesa Segonda – demeniguèt lentament. Aquò marquèt lo començament d'un periòde de declin relatiu que s'obsèrva egalament dins leis autrei vilas romanas de la region. D'[[ostau]]s foguèron abandonadas e leis infrastructuras publicas foguèron mens ben entretengudas. En particular, lo ret de conduchs venguèt pauc a pauc inoperant&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' F. Mocci, N. Nin (dir.), ''Carte archéologique de la Gaule : Aix-en-Provence, pays d'Aix, val de Durance'', Académie des inscriptions et belles-lettres, ministère de l'Éducation nationale, ministère de la Recherche, ministère de la Culture et de la Communication, maison des Sciences de l'homme, centre Camille-Jullian, ville d'Aix-en-Provence, communauté du pays d'Aix, 2006, p. 178.&lt;/ref&gt;. De monuments e de bastiments abandonats foguèron tanben utilizats coma [[peiriera]]&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' F. Mocci, N. Nin (dir.), ''Carte archéologique de la Gaule : Aix-en-Provence, pays d'Aix, val de Durance'', Académie des inscriptions et belles-lettres, ministère de l'Éducation nationale, ministère de la Recherche, ministère de la Culture et de la Communication, maison des Sciences de l'homme, centre Camille-Jullian, ville d'Aix-en-Provence, communauté du pays d'Aix, 2006, p. 179.&lt;/ref&gt;.

==== La difusion dau cristianisme ====

En [[380]], l'emperaire [[Teodòsi I|Teodòsi I{{èr}}]] adoptèt lo [[cristianisme]] coma [[religion]] oficiala e enebiguèt lo [[paganisme]]. Per simplificar son organizacion, la Glèisa adoptèt una organizacion similara a aquela de l'Empèri. Ansin, l'[[evesque]] d'Ais recebèt lo títol de « metropolitan » de la Narbonesa Segonda. Pus tard, durant l'[[Edat Mejana]], aqueu títol venguèt « arquevesque ». Pasmens, la Glèisa sextiana conoguèt un començament malaisat en causa de la concurréncia d'aquelei d'[[Arle]] e de [[Marselha]]&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' ''Histoire d'une ville. Aix-en-Provence'', Scéren, CRDP de l'académie d'Aix-Marseille, 2008, p. 41.&lt;/ref&gt;. La glèisa de [[Glèisa de Nòstra Dòna de la Seds|Nòstra Dòna de la Seds]] foguèt probable lo centre de la premiera comunautat crestiana de la ciutat. Assostava lei [[relíquia]]s de [[Mitre d'Ais]], un sant [[catolicisme|catolic]] e [[ortodoxia|ortodòx]] dau [[sègle V apC]]&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]'''  Jean Pourrière, ''Saint Mitre d'Aix et saint Demetrius de Périnthe'', Imprimerie Chantenay, 1953.&lt;/ref&gt;. A la fin dau periòde roman, un grop episcopau foguèt bastit a l'emplaçament actuau de la [[Catedrala Sant Sauvador d'Ais de Provença]]&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' F. Mocci, N. Nin (dir.), ''Carte archéologique de la Gaule : Aix-en-Provence, pays d'Aix, val de Durance'', Académie des inscriptions et belles-lettres, ministère de l'Éducation nationale, ministère de la Recherche, ministère de la Culture et de la Communication, maison des Sciences de l'homme, centre Camille-Jullian, ville d'Aix-en-Provence, communauté du pays d'Aix, 2006, p. 180.&lt;/ref&gt;.

=== Lo periòde medievau ===

==== Leis invasions barbaras ====

Après l'afondrament de l'[[Empèri Roman d'Occident]], Ais intrèt dins un lòng periòde de declin. D'efiech, foguèt largament pilhada durant lei [[Grandeis Invasions]] : [[Visigòts]] en [[476]], [[Ostrogòts]] en [[508]] e [[Francs]] en [[536]]&lt;ref name=&quot;Histoire d'une ville. Aix-en-Provence p. 42&quot;&gt;'''[[francés|(fr)]]''' ''Histoire d'une ville. Aix-en-Provence'', Scéren, CRDP de l'académie d'Aix-Marseille, 2008, p. 42.&lt;/ref&gt;. Durant lei [[sègle]]s seguents, foguèt encara pilhada per lei [[Lombards]] e, mai d'un còp, per lei [[Sarrasins (pòble)|Sarrasins]]. Aquò durèt fins a l'expulsion dei [[Sarrasins (pòble)|Sarrasins]] en defòra de [[Provença]] a la fin dau [[sègle X]]. L'amplor dei destruccions es mau coneguda mai plusors [[Cronica|cronicaires]] senhalèron de degalhs importants&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Pierre-Joseph de Haitze, ''Histoire de la ville d'Aix capitale de la Provence'', t. 1, Makaire, 1880-1892, p. 113.&lt;/ref&gt;. De mai, la ret idraulica que permetiá d'alimentar la vila foguèt destrucha.

Au [[sègle VIII]], durant lo [[Dinastia carolingiana|periòde carolingian]], la màger part de la vila foguèt abandonada e l'abitat se fragmentèt. Pauc a pauc, tres borgs distints se formèron : la [[Vila dei Torres]], lo [[borg Sant-Sauvador]] e la vila comtala&lt;ref name=&quot;Histoire d'une ville. Aix-en-Provence p. 42&quot;/&gt;. Lei tres vilas èran fortificadas mai la [[Vila dei Torres]] foguèt pilhada mai d'un còp. Declinèt lentament e foguèt abandonada au [[sègle XIV]] per venir una [[peiriera]] giganta&lt;ref name=&quot;Histoire d'une ville. Aix-en-Provence p. 42&quot;&gt;'''[[francés|(fr)]]''' ''Histoire d'une ville. Aix-en-Provence'', Scéren, CRDP de l'académie d'Aix-Marseille, 2008, p. 42.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' F. Mocci, N. Nin (dir.), ''Carte archéologique de la Gaule : Aix-en-Provence, pays d'Aix, val de Durance'', Académie des inscriptions et belles-lettres, ministère de l'Éducation nationale, ministère de la Recherche, ministère de la Culture et de la Communication, maison des Sciences de l'homme, centre Camille-Jullian, ville d'Aix-en-Provence, communauté du pays d'Aix, 2006, p. 255.&lt;/ref&gt;. En revènge, lei dos autrei borgs se desvolopèron pauc a cha pauc&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' ''Histoire d'une ville. Aix-en-Provence'', Scéren, CRDP de l'académie d'Aix-Marseille, 2008, p. 43.&lt;/ref&gt;.

==== La vila dei còmtes de Provença ====

La renaissença d'Ais coma vila importanta en [[Provença]] comencèt en [[1189]]. D'efiech, aquela annada, lei [[Comtat de Provença|còmtes de Provença]] decidèron d'establir son luòc de residéncia dins la vila. Aquò li donèt ''de facto'' l'estatut de « capitala » de la region. Lo rèine de [[Ramon Berenguier V de Provença]] ([[1209]]-[[1255]]) aguèt un ròtle major dins aqueu procès car organizèt lei basas d'un [[Estat]] medievau modèrne&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Thierry Pécout, Raymond Bérenger V : l'invention de la Provence, Paris, Éditions Perrin, 2004.&lt;/ref&gt;. Ansin, en despiech dei crisis que toquèron [[Provença]] durant lei sègles XIII e XIV, lo Comtat gardèt una certana coësion. En [[1357]], lei fortificacions d'Ais foguèron restauradas e modernizadas&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Jean-Pierre Leguay, ''Les catastrophes au Moyen Age'', J.-P. Gisserot, coll. « Les classiques Gisserot de l'histoire », 2005, p. 39.&lt;/ref&gt;.

En [[1382]], Ais foguèt a la tèsta de l'aliança dei vilas que s'opausavan a la dinastia angevina. Pasmens, après [[Guèrra de l'Union d'Ais|cinc ans de guèrra]], aquela coalicion deguèt acceptar la presa dau poder per [[Loís II d'Anjau]]&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Geneviève Xhayet, « Partisans et adversaires de Louis d'Anjou pendant la guerre de l'Union d'Aix », Provence historique, Fédération historique de Provence, v. 40, n° 162, 1990, pp. 404-409.&lt;/ref&gt; mai Ais gardèt son ròtle politic. Durant lo rèine de [[Rei Rainier|Rainier lo Bòn]] ([[1434]]-[[1480]]), la vila conoguèt un periòde fast e venguèt un centre intellectuau e culturau de remarca&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Jean Favier, ''Le Roi René'', Fayard, 2008.&lt;/ref&gt;.

=== Lo periòde modèrne ===

==== Lo sètge dau poder reiau en Provença ====

[[Fichièr:Cosmographie universelle 50553.jpg|thumb|right|Representacion d'Ais en [[1575]].]]

A la fin dau sègle XV, l'union de [[Provença]] e de [[França]] laissèt a Ais son ròtle politic e culturau. D'efiech, en [[1501]], lo rèi [[Loís XII de França|Loís XII]] ([[1498]]-[[1515]]) establiguèt lo [[Parlament d'Ais|Parlament de Provença]] dins la [[vila]]. Organizat segon lo modèl dau [[Parlament de París]], èra una [[Parlament (Regim Ancian)|cort sobeirana]] que teniá lo ròtle de juridiccion suprèma per lo territòri dau [[Comtat de Provença]].

Durant lo sègle seguent, la vila venguèt un centre [[catolicisme|catolic]] durant lei [[Guèrras de religion (França)|Guèrras de religion]]. Se revoutèt regularament còntra lei governadors jutjats tròp favorables au [[protestantisme]]. Per exemple, aquò èra lo cas durant lo passatge dau rèi [[Carles IX de França|Carles IX]] ([[1564]]-[[1566]]) que restabliguèt l'òrdre&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Pierre Miquel, ''Les Guerres de Religion'', Fayard, 1980, p. 254.&lt;/ref&gt;. Dins aquò, la situacion s'agravèt amb la perseguida dau conflicte. En octòbre de [[1590]], lo [[Ducat de Savòia|duc de Savòia]] prenguèt lo contraròtle de la vila au nom de la [[Liga Catolica (França)|Liga]]&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Pierre Miquel, ''Les Guerres de Religion'', Fayard, 1980, pp. 373-374.&lt;/ref&gt;. En respònsa, [[Enric IV de França|Enric IV]] ([[1589]]-[[1610]]) creèt un parlament rivau que foguèt installat a [[Pertús]]&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Pierre Miquel, ''Les Guerres de Religion'', Fayard, 1980, p. 367.&lt;/ref&gt;. Pasmens, un còp de mai, Ais tornèt trobar sei prerogativas a la fin dei [[Guèrras de religion (França)|Guèrras de religion]].

Pendent lo sègle XVII, Ais demorèt globlament fidèla au rèi de [[França]] coma o mòstran lei visitas de [[Loís XIII de França|Loís XIII]] en [[1622]] e de [[Loís XIV de França|Loís XIV]] en [[1660]]. En [[1685]], après lo restabliment [[Loís XIV de França|Loís XIV]], grèvament [[malautiá|malaut]], un mes de fèsta foguèt organizada per leis autoritats. Dins aquò, en [[1630]], la vila se revoutèt còntra la decision dau [[cardenau de Richelieu]] de retirar la collècta e la repariticion deis [[impòst]]s au [[Parlament de Provença]]. Dicha [[Revòuta dei Cascavèus]], l'insureccion necessitèt lo mandadís d'una armada de {{formatnum:6000}} òmes. Lo [[Parlament de Provença|Parlament]] gardèt sei prerogativas, mai Ais foguèt condamnada a pagar una emenda importanta (1,5 milions de liuras)&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Henri Grégoire, ''« Les impôts en Provence avant la Révolution », ''Bulletin de l'Académie Du Var'', vol. 50-51, 1882, pp. 82-84.&lt;/ref&gt;.

==== L'agrandiment de la vila ====

[[Fichièr:Aix-en-Provence La fontaine des quatre dauphins Détail1.jpg|thumb|right|La [[Fònt dei Quatre Daufins]], un dei simbòls dau quartier Mazarin.]]

{{veire|Quartier Mazarin}}

En [[1645]], l'arquevesque [[Miquèu Mazarin]] decidèt de fondar un quartier novèu au sud de la vila per l'adaptar ais evolucions demograficas dau periòde. L'autorizacion de destrurre lo [[barri (arquitectura)|barri]] li foguèt donada en [[1646]] e lei trabalhs durèron plusors annadas. Menèron a la construccion d'un quartier caracteristic de l'[[arquitectura]] dei sègles XVII e XVIII e la creacion dau [[cors Mirabèu]] – que prenguèt son nom actuau en [[1876]] – a l'emplaçament dau barri ancian&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Jean Boyer, ''Architecture et urbanisme à Aix-en-Provence aux XVIIe et XVIIIe siècles – Du cours à carrosses au cours Mirabeau'', Ville d'Aix-en-Provence, 2004.&lt;/ref&gt;.

En parallèl, lei captaus de la vila, especialament lei membres dau Parlament, comencèron de construrre de bastidas dins lo relarg de la vila. Aquò entraïnèt lo desvolopament e la modernizacion dei borgadas. Lo fenomèn s'accelerèt amb lei trabalhs dau [[quartier Mazarin]].

=== Lo periòde revolucionari ===

Lo periòde de la [[Revolucion Francesa]] aguèt una gròssa importància dins lo desvolopament dau caractèr actuau d'Ais. D'efiech, vila de la [[noblesa]] e dau [[clergat]] [[provença]]u, la ciutat foguèt gaire favorabla ais idèas revolucionàrias pus radicalas. En particular, la disparicion deis institucions tradicionalas suscitèt una viva oposicion de part deis elèits, resumida per lo discors de l'avocat [[Joan Josèu Pèire Pascalis]] ([[1732]]-[[1790]]). Tre decembre de [[1790]], sei posicions reialistas entraïnèron d'esmogudas popularas que menèron a son execucion per d'insurgents&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Charles de Ribbe, ''Pascalis : Étude sur la fin de la Constitution provençale, 1787-1790'', Dentu, 1854, pp. 282-286.&lt;/ref&gt;. Puei, lo 22 d'aost de [[1792]], una incursion [[Marselha|marselhesa]] destruguèt una partida de la comuna&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Jules Charles-Roux, ''Aix-en-Provence'', 1907, reed. Marcel Petit, coll. « Culture provençale et méridionale », 1984, pp. 49-50.&lt;/ref&gt;. Enfin, lo 13 de mai de [[1794]], de reialistas dei [[companhiás de Jèsus]] executèron 26 jacobins dins la vila&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Albert Ceccarelli, ''La Révolution à l’Isle sur la Sorgue et en Vaucluse'', Éditions Scriba, 1989, p. 89.&lt;/ref&gt;.

Ansin, en despiech dau ròtle centrau jogat per lo [[Onorat Gabrièl Riqueti de Mirabèu|còmte de Mirabèu]], Ais perdiguèt fòrça abitants durant lo periòde revolucionari&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' ''Deux siècles d'Aix-en-Provence. 1808-2008'', Académie d'Aix éditions, 2008, pp. 11-13.&lt;/ref&gt;. En [[1800]], perdiguèt tanben sa plaça [[politica]] en [[Provença]] quand [[Marselha]] foguèt chausida per venir la [[prefectura]] dei [[Bocas de Ròse]]. Dins aquò, gardèt son ròtle [[justícia|judiciari]], intellectuau e culturau amb la conservacion de la cort d'apèu, deis assisas, de l'[[Universitat de Provença Ais-Marselha I|universitat]] e dau sèti de l'[[arquevescat]]. Lo mantenement d'aqueleis institucions donèron pauc a pauc son caractèr elitista a la vila durant lo lòng periòde d'estagnacion dau sègle XIX.

=== Lo periòde contemporanèu ===

==== La « Bèla endormida » ====

[[Fichièr:Bas du cours mirabeau.jpg|thumb|right|[[Fotografia]] dau [[Cors Mirabèu]] e de la [[Plaça de la Rotonda]] vèrs [[1910]].]]

De la [[Revolucion Francesa]] au començament de l'[[entre doas guèrras]], Ais conoguèt un lòng periòde d'estagnacion que foguèt a l'origina dau subrenom de « Bèla endormida » donada a la vila dins certanei tèxtes. D'efiech, de [[1800]] a [[1921]], la populacion aumenta lentament per passar de {{formatnum:21000}} a {{formatnum:30000}} abitants. La vila foguèt tanben ignorada durant la construccion dau [[camin de fèrre]] entre [[París]] e [[Marselha]]. Lo premier camin de fèrre sextian, entre Ais e [[Mairarga]], intrèt en servici en [[1870]]. Sèt ans pus tard, foguèt inaugurada la premiera linha entre Ais e [[Marselha]]. Aquò permetèt a Ais de gardar sei relacions [[comèrci|comercialas]] amb la vau de [[Durença]]. En revènge, la linha entre [[París]] e [[Marselha]] permetèt a la Ciutat Focèa de desvolopar son influéncia en certaneis endrechs de la vau de [[Lar]]&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Philippe Vaudour, « Espace communal et pouvoirs municipaux à Aix-en-Provence de 1857 à 1930 », ''Varia'', 2000, pp. 85-96.&lt;/ref&gt;.

Pasmens, lo periòde de la « Bèla endormida » es pas unicament una epòca d'estagnacion. Entre [[1848]] e [[1874]], lo [[barri (arquitectura)|barri]] foguèt destruch per facilitar lei comunicacions&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Philippe Vaudour, ''Aix-en-Provence 1850-1950 Les faux-semblants de l'immobilisme'', Publications de l'Université de Provence, coll. &quot;le temps de l'histoire&quot;, 2010, p. 27.&lt;/ref&gt;. De trabalhs d'embeliment de la vila aguèron tanben luòc amb l'amainatjament dau [[Cors Mirabèu]] e de la [[Plaça de la Rotonda]]. Enfin, a la fin dau sègle XIX e au començament dau sègle XX, Ais tenguèt un ròtle culturau important amb de personalitats coma [[Émile Zola]] ([[1840]]-[[1902]]) e de [[Pau Cesana]] ([[1839]]-[[1906]]).

==== L'integracion dins lo desvolopament industriau de Provença ====

Dins leis [[ans 1960]]-[[ans 1970|1970]], lei [[Bocas de Ròse]] foguèt l'objècte d'una importanta politica de desvolopament amb la creacion de la [[zòna industriala de Fòs]] e dau centre d'estudis nuclears de [[Cadaracha]]. Lo [[torisme]] se desvolopèt tanben dins la region. Ais foguèt un beneficiari important d'aquelei transformacions. Sa populacion totala passèt de {{formatnum:67943}} abitants en [[1962]] a {{formatnum:147478}} en [[2021]] e plusors zònas industrialas s'implantèron dirèctament sus lo territòri de la comuna. De mai, demorèt lo sèti de plusors universitats e escòlas superioras coma l'[[Institut d'Estudis Politics d'Ais|IEP d'Ais]] ò leis [[Escòla Nacionala Superiora d'Arts e Mestiers|Arts e Mestiers]]. Aquela integracion dins lo desvolopament industriau de Provença permetèt a la vila de demorar un centre intellectuau, culturau e economic important en [[Provença]].

== Administracion ==

=== [[Premier cònsol|Cònsols]] d'Ais de Provença ===
{{Detalhs|Lista dei cònsols d'Ais de Provença}}
La consolessa actuala d'Ais de Provença es [[Sophie Joissains]], que succediguèt a sa maire [[Marisa Joissains-Masini]] en [[2021]].

=== Divisions administrativas ===
Ais èra devesit en tres [[cantons dei Bocas de Ròse|cantons]]:
* [[Canton d'Ais Centre]]
* [[Canton d'Ais Nòrd-Èst]]
* [[Canton d'Ais Sud-Oèst]]

Un descopatge cantonau novèu, en febrier de [[2003]], devesiguèt la vila en quatre cantons, mai foguèt anullat per la decision dau Conseu d'Estat de genier de [[2004]].

Lo descopatge de 2015 devesiguèt Ais en dos cantons:
* [[Canton d'Ais 1]]
* [[Canton d'Ais 2]]

{{ElegitDebuta|insee= 13001
|Títol= Lista dei cònsols successius}}
{{Elegit |Debuta=  [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat= [[Maryse Joissains-Masini]] ([[Union pour un mouvement populaire|UMP]])|Partit=  |Qualitat=  }}
{{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }}
{{ElegitDonadas}}
{{ElegitFin}}

==Demografia==
{{Demografia
|insee= 13001
|1793=27000
|1800=21009
|1806=21960
|1821=22412
|1831=22575
|1836=24660
|1841=26698
|1846=27280
|1851=27255
|1856=26136
|1861=27659
|1866=28152
|1872=29020
|1876=28693
|1881=29257
|1886=29057
|1891=28357
|1896=28913
|1901=29418
|1906=29829
|1911=29836
|1921=29983
|1926=35106
|1931=38332
|1936=42615
|1946=46053
|1954=54217
|1962=67943
|1968=89566
|1975=110659
|1982=121327
|1990=123842
|1999=133018
|2004=
|2005=
|2006=142534
|2007=143404
|2008=142743
|2009=141895
|cassini=320
|senscomptesdobles=1962}}

== Economia ==
Industria electronica, mercats, artisanats, torisme, Festenau de Musica Lirica.
&lt;br /&gt; Especialitats: calissons d'Ais, confiments, pichons pans sextians, sopa amb lo pisto, dòba provençala.

== Ensenhament superior ==
* Universitat Ais-Marselha I o Universitat de Provença  (Letras e sciéncias umanas, sciéncias)
* Universitat Ais-Marselha II (Sciéncias e santat)
* Universitat Ais-Marselha III o Universitat Pau Cesana (Drech e economia)
** ...e son annèxe: l'Institut d'Estudis Politics d'Ais de Provença
* Institut Universitari de Formacion dei Mèstres (IUFM)
* Escòla Nacionala deis Arts e Mestiers

== Monuments e luecs toristics ==
'''Ais de Provença''' es classat ''vila d'art e d'istòria''. La vila istorica es fòrça rica en ostaus particulars dei sègles [[sègle XVII|XVII]] e [[sègle XVIII|XVIII]], en fònts e en glèisas.

=== Luecs e bastiments publics ===
* la Comuna, anciana bibliotèca Mejanas
* la Plaça d'Aubertàs
* lo [[cors Mirabèu]]
* lo Pònt de Sant Ponç
* lo Pònt dei Tres Sautets
* l'Opidum d'Entremont
* lo Mausolèu de Jòsep Sec
* lei Tèrmas Sextius
* lei nombrosei fònts coma:
** la [[cors Mirabèu|fònt de la Rotonda]]
** la fònt dei Quatre Daufins 
** la fònt dei Tanaires
** la fònt dau [[Rei Rainier]]
** la fònt d'Aiga Cauda
** la [[fònt dei Nòu Canons]]
* lei ostaus particulars nombrós coma:
** lo Pavalhon de Vendòma e son jardin francés
** l'ostau d'Estève de Sant Joan 
** l'ostau de Fonscolombe
** l'ostau de Boisgelin, onte nasquèt [[Folco de Baroncelli-Javon]]
** l'ostau de Caumont, devengut lo conservatòri Dàrius Milhaud de musica e de dança

=== Bastiments religiós ===
* la [[Catedrala de Sant Sauvaire d'Ais de Provença|Catedrala de Sant Sauvaire]]
* la [[Glèisa de Sant Joan de Malta d'Ais de Provença|Glèisa de Sant Joan de Malta]]
* la [[glèisa de Nòstra Dòna de la Seds]]
* la glèisa dau Sant Esperit
* la [[Glèisa de la Magdalena d'Ais de Provença|glèisa de la Magdalena]]
* lo Palais de l'Archevescat

=== Bastiments culturaus ===
* lo [[Musèu Granet]]
* lo Musèu dau Vièlh Ais, dins l'ostau d'Estève de Sant Joan
* lo Musèu dei Tapissariás
* lo Museum d'Istòria Naturala
* lo Musèu d'Arbaud
* l'Ostau de Provença
* l'Institut d'Estudis Politics
* la Fondacion Vasarely
* la Ciutat dau Libre (Bibliotèca Mejanas)
* lo Pavalhon negre, Centre Coregrafic Nacionau dau Balèti Preljocaj
* lo Grand Teatre de Provença

== Imatges ==
=== Lei carrieras ===
&lt;gallery&gt;
Image:Street Market in Aix en Provence.jpg|Mercat
Image:Aix-en-Provence-Fountain-Oct-2001.jpeg|Una fonteta
Image:Aix-en-Provence-Park-Oct-2001.jpeg|Un pargue amb una fònt
Image:Aix-en-Provence-Les-Bains-Oct-2001.jpeg|Lei banhs novèus d'Ais
Image:Aix-en-Provence-Cours-Mirabeau-Oct-2001.jpeg|Lo [[cors Mirabèu]]
Image:Aix-en-Provence-Place-de-la-Rotonde-Oct-2001.jpeg|[[cors Mirabèu|Plaça de la Rotonda]]
Image:Aix-en-provence_street.jpg|Una carriera sextiana
Image:Aix-en-Provence_Claude_Louis_Hector_de_Villars_1_20061227.jpg|Claudi Loís Ector de Vilars: la comuna
Image:Aix-en-Provence_Claude_Louis_Hector_de_Villars_2_20061227.jpg|Claudi Loís Ector de Vilars: la comuna
Image:Aix-en-Provence_Publicite_murale_20061227.jpg|Publicitat en pintura murala
Image:Aix-en-Provence_Hotel_Estienne_de_Saint-Jean_20061227.jpg|Ostau d'Estève de Sant Joan
Image:Aix-en-Provence_Institut_etudes_politiques_20061227.jpg|Institut d'Estudis Politics
Image:Aix-en-Provence_Nicolas-Claude_Fabri_de_Peiresc_20061227.jpg|Nicolau Claudi Fabri de Peiresc
Image:Aix-en-Provence_Mausolee_Joseph_Sec_01_20061227.jpg|Mausolèu de Josèp Sec
Image:Aix-en-Provence_Mausolee_Joseph_Sec_02_20061227.jpg|Mausolèu de Josèp Sec
Image:Aix-en-Provence_Mausolee_Joseph_Sec_03_20061227.jpg|Mausolèu de Josèp Sec
Image:Aix-en-Provence_Mausolee_Joseph_Sec_04_20061227.jpg|Mausolèu de Josèp Sec
Image:Aix-en-Provence_Mausolee_Joseph_Sec_05_20061227.jpg|Mausolèu de Josèp Sec
Image:Aix-en-Provence_Mausolee_Joseph_Sec_06_20061227.jpg|Mausolèu de Josèp Sec
Image:Aix-en-Provence_Mausolee_Joseph_Sec_07_20061227.jpg|Mausolèu de Josèp Sec
Image:Aix-en-Provence_Mausolee_Joseph_Sec_08_20061227.jpg|Mausolèu de Josèp Sec
Image:Aix-en-Provence_Mausolee_Joseph_Sec_09_20061227.jpg|Mausolèu de Josèp Sec
Image:Aix-en-Provence_Mausolee_Joseph_Sec_10_20061227.jpg|Mausolèu de Josèp Sec
Image:Aix-en-Provence_Mausolee_Joseph_Sec_11_20061227.jpg|Mausolèu de Josèp Sec
Image:Aix-en-Provence_Thermes_Sextius_1_20061227.jpg|Tèrmas Sèxtius
Image:Aix-en-Provence_Thermes_Sextius_2_20061227.jpg|Tèrmas Sèxtius
Image:Aix-en-Provence_Rene_Ier_de_Naples_1_20061227.jpg|[[Rainier I de Provença]] (e Nàpols)
Image:Aix-en-Provence_Rene_Ier_de_Naples_2_20061227.jpg|[[Rainier I de Provença]] (e Nàpols)
Image:Aix-en-Provence_Rene_Ier_de_Naples_3_20061227.jpg|[[Rainier I de Provença]] (e Nàpols)
Image:Aix-en-Provence_Rene_Ier_de_Naples_4_20061227.jpg|[[Rainier I de Provença]] (e Nàpols)
Image:Aix-en-Provence_Fontaine_des_Quatre-Dauphins_20061227.jpg|Fònt dei Quatre Daufins
Image:Aix-en-Provence_Fontaine_de_la_Rotonde_20061227.jpg|Fònt de la Rotonda
Image:Aix-en-Provence_Fontaine_de_la_Rotonde_20061228.jpg|Fònt de la Rotonda
Image:Aix-en-Provence_La_Porte_d_Aix_20061228.jpg|La Pòrta d'Ais
Image:Aix-en-Provence_Place_Hotel_de_ville_1_20061228.jpg|Plaça de la Comuna
Image:Aix-en-Provence_Place_Hotel_de_ville_2_20061228.jpg|Plaça de la Comuna
Image:Aix-en-Provence_Place_Hotel_de_ville_3_20061228.jpg|Plaça de la Comuna
&lt;/gallery&gt;

=== Edificis ===
&lt;gallery&gt;
Image:Fondation Vasarely, Aix-en-Provence (2006-10-14).jpg|Fondacion Vasarely
Image:Aix-en-Provence Couvent des Augustins 20061227.jpg|Glèisa dau Sant Esperit
Image:Aix-en-Provence_Eglise_de_la_Madeleine_20061227.jpg|Glèisa de la Magdalena
Image:Aix-en-Provence_Hotel_de_ville_1_20061227.jpg|Comuna
Image:Aix-en-Provence_Hotel_de_ville_2_20061227.jpg|Comuna
Image:Aix-en-Provence_Hotel_de_ville_3_20061227.jpg|Comuna
Image:Aix-en-Provence_Hotel_de_ville_4_20061227.jpg|Comuna
Image:Aix-en-Provence_Hotel_de_ville_5_20061227.jpg|Comuna
Image:Aix-en-Provence_Hotel_de_ville_6_20061227.jpg|Comuna
Image:Aix-en-Provence_Hotel_de_ville_7_20061227.jpg|Comuna
Image:Aix-en-Provence_Hotel_de_ville_8_20061227.jpg|Comuna
Image:Aix-en-Provence_Bureau_de_Poste_20061227.jpg|La Pòsta, plaça de la Comuna
Image:Aix-en-Provence_Bureau_de_Poste_2_20061227.jpg|La Pòsta, plaça de la Comuna
Image:Aix-en-Provence_Musee_des_tapisseries_1_20061227.jpg|Musèu dei Tapissariás
Image:Aix-en-Provence_Musee_des_tapisseries_2_20061227.jpg|Musèu dei Tapissariás
Image:Aix-en-Provence_Musee_des_tapisseries_3_20061227.jpg|Musèu dei Tapissariás
Image:Aix-en-Provence_Cathedrale_Saint-Sauveur_1_20061227.jpg|Catedrala de Sant Sauvaire
Image:Aix-en-Provence_Cathedrale_Saint-Sauveur_2_20061227.jpg|Catedrala de Sant Sauvaire
Image:Aix-en-Provence_Cathedrale_Saint-Sauveur_3_20061227.jpg|Catedrala de Sant Sauvaire
Image:Aix-en-Provence_Saint-Jean-de-Malte_1_20061227.jpg|Glèisa de Sant Joan de Malta
Image:Aix-en-Provence_Saint-Jean-de-Malte_2_20061227.jpg|Glèisa de Sant Joan de Malta
Image:Aix-en-Provence_Saint-Jean-de-Malte_3_20061227.jpg|Glèisa de Sant Joan de Malta
Image:Aix-en-Provence_Eglise_Saint-Jean-de-Malte_1_20061229.jpg|Glèisa de Sant Joan de Malta
Image:Aix-en-Provence_Eglise_Saint-Jean-de-Malte_2_20061229.jpg|Glèisa de Sant Joan de Malta
&lt;/gallery&gt;

== Luòcs e monuments ==

== Espòrt ==

* [[Provença Rugbi]]

== Annèxas ==

=== Liames intèrnes ===
&lt;div style=&quot;-moz-column-count:3; column-count:3;&quot;&gt;
* [[Arquevescat d'Ais|Ais (arquevescat)]].
* [[Batalha d'Ais|Ais (batalha)]].
* [[Revòuta dei Cascavèus|Cascavèus (revòuta dei)]].
* [[Comtat de Provença]].
* [[Cors Mirabèu]].
* [[Oppidum d'Entremont|Entremont (oppidum)]].
* [[Lar]].
* [[Parlament d'Ais]].
* [[Sallavis]].
* [[Glèisa de Sant Joan de Malta|Sant Joan de Malta]].
* [[Catedrala de Sant Sauvaire|Sant Sauvaire (catedrala)]].
* [[Guèrra de l'Union d'Ais|Union d'Ais]].
* [[Universitat de Provença Ais Marselha I|Universitat d'Ais]].
* [[Mont Venturi|Venturi]].
&lt;/div&gt;

=== Personalitats liadas a la comuna ===
&lt;div style=&quot;-moz-column-count:3; column-count:3;&quot;&gt;
* [[Jassuda Bédarride|Bédarride (Jassuda)]], avocat e premier cònsol de la vila.
* [[Caius Sextius Calvinus]], [[cònsol (Roma)|cònsol]] [[Roma Antica|roman]] e fondator de la [[vila]].
* [[Pau Cesana|Cesana (Pau)]], [[pintura|pintre]].
* [[Nicolau Glaudi Fabri de Peiresc|Fabri de Peiresc (Glaudi)]], sabent.
* [[Miquèu Mazarin|Mazarin (Miquèu)]], [[Arquevescat d'Ais|arquevesque d'Ais]].
* [[Onorat Gabrièl Riqueti de Mirabèu|Mirabèu (còmte de)]], [[literatura|escrivan]] e [[politica|òme politic]].
* [[Mitre d'Ais]], sant catolic e ortodòx.
* [[Joan Josèu Pèire Pascalis|Pascalis (Joan Josèu Pèire)]], avocat.
* [[Rei Rainier|Rainier lo Bòn]], [[Comtat de Provença|còmte]] de [[Provença]].
* [[Ramon Berenguier V de Provença]], [[Comtat de Provença|còmte]] de [[Provença]].
* [[Teutomalios]], rèi [[Salians|salian]].
* [[Émile Zola|Zola (Émile)]], [[literatura|escrivan]].
* [[Gaspard Gregòri]], poèta nascut a Ais ([[1715]]-[[1795|95]])
&lt;/div&gt;

=== Bibliografia ===

* '''[[francés|(fr)]]''' ''Histoire d'une ville. Aix-en-Provence'', Scéren, CRDP de l'académie d'Aix-Marseille, 2008.
* '''[[francés|(fr)]]''' Jean Boyer, ''Architecture et urbanisme à Aix-en-Provence aux XVIIe et XVIIIe siècles – Du cours à carrosses au cours Mirabeau'', Ville d'Aix-en-Provence, 2004.
* '''[[francés|(fr)]]''' Jean Favier, ''Le Roi René'', Fayard, 2008.
* '''[[francés|(fr)]]''' Pierre Miquel, ''Les Guerres de Religion'', Fayard, 1980, p. 254.
* '''[[francés|(fr)]]''' F. Mocci e N. Nin (dir.), ''Carte archéologique de la Gaule : Aix-en-Provence, pays d'Aix, val de Durance'', Académie des inscriptions et belles-lettres, ministère de l'Éducation nationale, ministère de la Recherche, ministère de la Culture et de la Communication, maison des Sciences de l'homme, centre Camille-Jullian, ville d'Aix-en-Provence, communauté du pays d'Aix, 2006.

=== Nòtas e referéncias ===
====Nòtas====
&lt;references group=N/&gt;
====Referéncias====
&lt;div style=&quot;-moz-column-count:3; column-count:3;&quot;&gt;
&lt;references/&gt;
&lt;/div&gt;

{{Portal Provença}}

{{Vilas Occitània 100 000}}

{{Vilas França 100 000 ab}}

{{Comunas dei Bocas de Ròse}}

[[Categoria:Comuna dau País d'Ais]]
[[Categoria:Ais de Provença]]
[[Categoria:Comuna dei Bocas de Ròse]]</text>
      <sha1>dgljkhxii98yh2sbpr3sl1b5anvyt2s</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>George Washington</title>
    <ns>0</ns>
    <id>9872</id>
    <revision>
      <id>2512484</id>
      <parentid>2455540</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T21:28:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Briantin de Montrei</username>
        <id>37340</id>
      </contributor>
      <origin>2512484</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16782" sha1="4dy50fl8aedzcp4g2ypsuu9ubimxweb" xml:space="preserve">{{1000 fondamentals}}
{{Infobox Identitat
| nom = George Washington
| títol1 = President dels Estats Units d'America
| predecessor = ''Carga creada''
| successor = [[John Adams]]
| debuta = [[30 d'abril]] de [[1789]]
| fin = [[3 de març]] de [[1797]]
| datadenaissença = [[22 de febrièr]] de [[1732]]
| luòcdenaissença = Westmoreland County, [[Virgínia|Colonia de Virgínia]]&lt;ref&gt;{{Ref-web |títol=George Washington |url=https://www.whitehousehistory.org/bios/george-washington |site=The White House Historical Association |consulta=2 de novembre de 2024}}&lt;/ref&gt;
| datadedecès = [[14 de decembre]] de [[1799]]
| luòcdedecès = Mount Vernon, [[Virgínia|Commonwealth de Virgínia]]
| nacionalitat = {{Bes
| Britanica
| Francesa
| Estatsunidenca
}}
| ocupacion = Militar
}}

'''George Washington''' ([[22 de febrièr]] de [[1732]] – [[14 de decembre]] de [[1799]]), foguèt lo primièr president dels [[Estats Units]] ([[1789]]–[[1797]]) e comandant en cap de l'armada continentala de las fòrças revolucionàrias pendant la Guèrra d'Independéncia dels Estats Units (1775–1783).

Washington comencèt de ganhar de trofèus, en armant de tropas de [[Virgínia]] (Estats Units) per apiejar l'Empèri Britanic pendent la  Guèrra francesa e indiana (1754–1763), un conflicte qu'el a l'amagat ajudèt a provocar. Après aver menat a la victòria nòrd-americana dins la Guèrra de Revolucion, renoncièt a las sieunas cargas militaras e tornèt a la vida de plantaire, çò que li portèt encara mai de renom. En [[1787]], presidiguèt la Convencion de [[Filadèlfia]] qu'esbossèt la Constitucion dels Estats Units d'America e en 1789, foguèt elegit de manièra unanima coma primièr president dels Estats Units. Los sieus dos periòdes d'administracion establiguèron fòrça politicas e tradicions qu'existisson fins a uèi. Abans la fin del sieu periòde de govèrn, Washington se retirèt dins la vida civila, en establir aital un important precedent de cambiament de govèrn pacific que serviguèt d'exemple non solament als Estats Units mas tanben dins d'autras futuras republicas.

== Enfància e jovença ==
Segon lo calendari julian, Washington nasquèt lo [[22 de febrièr]] de [[1731]]. Segon lo calendari gregorian, que foguèt adoptat quand Washington viviá encara e que s'utiliza encara uèi, nasquèt lo [[22 de febrièr]] de [[1732]]. La celebracion de l'anniversari de Washington es una fèsta nacionala als [[Estats Units]]. Nasquèt a Popes Creek, pel riu Potomac, al sud de l'actuala Coloniala Beach, Westmoreland County, Virgínia.

Los avis de Washington venguèron d'[[Anglatèrra]]. Lo sieu pepin, John Washington, arribèt coma immigrant en Virgínia en [[1657]]. Lo paire de George, Augustine «Gus» Washington, (1693–1743) aviá una plantacion trabalhada per d'[[esclavatge|esclaus]]; S'ensagèt puèi dins l'extraccion de [[fèrre]]. La siá maire foguèt Mary Ball Washington (1708–1789), que visquèt per veire lo sieu filh venir un personatge famós, mas que mantenguèt amb el una relacion tibada. Pendent la joenessa de George, los Washingtons foguèron de membres moderadament pròspers de l'aristocracia mejana de Virgínia.

[[Fichièr:Lawrence Washington.jpg|thumb|Lawrence Washington foguèt l'influéncia màger dins la vida del jove George Washington.]]

George foguèt lo filh ainat del segond [[matrimòni]] del sieu paire, aguèt dos mièges fraires e quatre fraires mai joves. Gus Washington moriguèt quand George aviá pas qu'onze ans, puèi Lawrence Washington ([[1718]]–[[1752]]), lo sieu mièg fraire, assumiguèt lo ròtle de la figura paternala. William Fairfax, lo pairastre de Lawrence e membre de la poderosa familha Fairfax, aguèt tanben una influéncia formatritz sus el. Washington passèt fòrça de la siá enfància a Ferry Farm dins lo contat de Stafford prèp de Fredericksburg. Lawrence Washington eiretèt d'una autra proprietat familiala, Little Hunting Creek Farm, del sieu paire, que lo nom foguèt cambiat en Mount Vernon. George eiretèt de Ferry Farm après la mòrt del sieu paire, e aqueriguèt Mount Vernon après la mòrt de Lawrence.

Washington recebèt pauc d'[[educacion]] formala, la mòrt del sieu paire l'empediguèt d'èsser educat en [[Anglatèrra]] coma los sieus fraires ainats. A la plaça, Washington foguèt format coma [[pergaire]]. Mercé a las sieunas relacions amb la familha Fairfax, un Washington de dètz-e-sèt ans foguèt designat coma pergaire oficial de Culpeper County en [[1749]], un bon trabalh amb un salari que li permetèt de crompar de tèrras dins la Val de Shenandoah, lo primièr de sos nombroses aquesiments a l'oèst de Virginia. Dirigiguèt tanben los pergaires per la Companhiá Ohio. Washington èra pas de bon passar inapercebut, que mesurava près de sièis pès e dos poces, gaireben {{unitat|1.88|m}} (i a fòrça estimacions del sieu pes), mai naut que la majoritat dels sieus contemporanèus.

En [[1751]], Washington viatgèt a [[Barbados]] amb Lawrence, que patissiá de [[tuberculòsi]], amb l'espèr que lo [[clima]] foguèsse benefic per la santat de Lawrence. Pendent aqueste viatge, Washington contractèt la [[veròla|picòta]], que lo daissèt marcat a la cara per de multiplas cretas, mas que lo daissèt immunizat pel futur a aquesta espantosa malautiá. La santat de Lawrence se melhorèt pas, e causiguèt de tornar a Mount Vernon, ont moriguèt en [[1752]]. La posicion de Lawrence coma general adjonch de Virgínia (una carga de direccion de la milícia) foguèt devesida en quatre après la siá mòrt. Washington foguèt designat pel governaire Dinwiddie coma un dels quatre adjonchs de districte, amb lo reng de major de la milícia de Virginia. Al meteis temps, Washington se jonhèt als franc-maçons a Fredericksburg.

Existís un mite famós sus la siá joenessa: un còp que i a, George copèt un cerièr del sieu paire. Quand aquel li demandèt qual o aviá fach, Washington li donèt la siá famosa responsa: «Pòdi pas dire una messorga; es ieu, [[papa]]». Segon d'unas versions, lo sieu paire lo castiguèt pas pr'amor de son onestetat; segon d'autras, e mai qu'admirèsse son onestetat, lo castiguèt de tot biais. Es probable qu'aquela istòria siá un mite, mas es encara famosa dins la cultura nòrd-americana, e la frasa ''I cannot tell a lie'' (Pòdi pas mentir) es ja un estereotipe, un simbòl de Washington e de l'onestetat qu'aguèron los que fondèron los [[Estats Units d'America]].

== Guèrra franco-indiana ==
[[Imatge:Washington_1772.jpg|thumb|left|Aqueste retrach de Washington, pintat en 1772 per [[Charles Willson Peale]], mòstra Washington amb l'unifòrme de coronel del regiment de Virginia.]]

Washington quand aviá vint ans, tirèt sos primièrs còps de fuòcs dins çò qu'anava venir una guèrra mondiala. Lo problèma comencèt en [[1753]], quand [[França]] comencèt lo bastiment d'una seria de fortalesas en Ohio Country, una region tanben reclamada per Virginia. Lo governaire Dinwiddie mandèt lo jove Major Washington a Ohio Country per avalorar las fòrças militaras e las intencions dels franceses, e per portar una letra al comandant francés, que i sollicitava una retirada. Lo comandant francés acceptèt pas de se retirar, mas Washington ne tornèt fòrça conegut après que lo sieu relat del viatge foguèsse publicat en Virginia e [[Anglatèrra]], essent qu'a aquesta epòca la majoritat de las personas anglofonas sabián fòrça pauc de causas de las tèrras situadas de l'autre costat dels Monts [[Apalaches]].

En [[1754]], Dinwiddie mandèt Washington, ara lòctenent coronèl del nòu Regiment Virgínia, per una autra mission en Ohio Country, per fin de rebutar los franceses los pus luènh possible. Ailà, Washington e las siás tropas s'enbosquèron en esperar los francocanadians. Après una pichona batalha, Tanacharison, amerindian aligat de Washington, assassinèt l'ensenha Jumonville, comandant francés. Washington bastiguèt alavetz Fort Necessity, que se revelèt lèu lèu inadaptat, de tala manièra que li calguèt se rendre als franceses e sos aligats indians. Los tèrmes de la rendicion que Washington signèt inclusián l'acceptacion qu'èra el l'assassin de Jumonville (lo document foguèt escrich en francés, que Washington podiá pas legir). La Batalha de Jumonville Glen venguèt un incident internacional e ajudèt a provocar la [[Guèrra franco-indiana]], un episòdi de la [[Guèrra de Sèt Ans]]. Washington foguèt liberat pels franceses amb la promesa de pas tornar a Ohio Country abans un an.

Un an après lo General [[Anglatèrra|britanic]] Edward Braddock concentrèt las siás fòrças per recuperar Ohio Country, amb Washington coma ajudant. Aquesta expedicion s'acabèt en desastre a la Batalha de Monongahela. Washington i aguèt una accion remarcabla: dos cavals que montèt foguèron tuats e quatre balas toquèron son mantèl; malgrat aiçò se ne'n sortiguèt sauve en demostrant sa granda sang freda jol fuòc enemic mentre qu'organizava la retirada. En Virgínia, Washington foguèt aclamat coma un eròi e après aquesta batalha comandèt lo Regiment Virgínia per fòrça ans, en protegir las frontièras de Virgínia contra las incursions dels amerindians, e mai se lo foguièr de la guèrra se desplacèt endacòm mai. En [[1758]], participèt a l'expedicion Forbes, que capitèt d'alunhar los franceses de Fort Duquesne après la victòria omonima.

== Fasa d'entreguèrras ==
La capitada de Washington a la debuta de sa carrièra militara li aviá assegurat una promocion coma oficial [[Anglatèrra|britanic]], qu'aviá de mai prestigi que de servir dins una província militara. Mas la promocion arribèt pas jamai e aital en [[1758]] Washington i renoncièt. En [[1759]] se maridèt amb Martha Dandridge Custis, una veusa rica, e mai se qualques fonts qu'existisson encara, suggerisson que Washington èra enamorat a l'encòp de Sally Fairfax, l'esposa d'un amic. Malgrat aiçò, George e Martha aguèron un bon matrimòni, e amassa abaliguèron los dos filhs d'ela, John Parke Custis e Martha Parke Custis, sonats amb amor Jacky e Patsy. Los Washington abaliguèron puèi los dos felens de Na Washington, Eleanor Parke Custis e George Washington Parke Custis. George e Martha aguèron pas jamai de filhs amassa, lo primairenc atac de picòta de George, seguit probablament per la tuberculòsi lo faguèron esteril.

Los novèls maridat desbagatgèron a Mount Vernon, ont George se convertiguèt en un distinguit propriètari e figura politica. Ocupèt una carga locala, en essent elegit per la legislatura provinciala de Virginia, l'Ostal de Burgueses. Washington cultivavan aperaquí 8000 acres (32&amp;nbsp;km²). Coma fòrça autres proprietaris de l'epòca, lo sieu estil de vida èra pro car, d'aquesta manièra comptava totjorn amb fòrça pauc efectiu e èra totjorn plen de deutes. A causa de l'irregularitat del mercat de tabac, en [[1760]] cambièt sa cutura principala del tabac per de blat, çò que melhorèt la siá situacion economica. D'aquesta manièra crompèt tota la tèrra que poguèt, e en mai coma pagament per los sieus servicis pendent la Guèrra Francoindigèna percebèt de tèrras dins la Virginia Occidentala actuala. A causa d'aquestes aquesiments, en [[1775]] la populacion d'esclaus a Mount Vernon despassava lo centenat.

== La Revolucion dels Estats Units ==
[[Fichièr:Guèrra d'Independéncia deis Estats Units d'America - Teatre estatsunidenc.png|thumb|Esquèma simplificat de la Guèrra d'Independéncia deis Estats Units d'America]]
[[Imatge:Washington Crossing the Delaware.png|thumb|right|250px|''Washington que travèrsa Delaware,'' per [[Emanuel Leutze]], 1851, [[Metropolitan Museum of Art]]]]

En [[1774]], Washington foguèt elegit delegat de Virginia pel Primièr Congrès Continental que s'amassèt a causa de las mesuras presas pel Govèrn Britanic contra la colònia de [[Massachusetts]]. Après las desbrandas a Lexington e Concord en [[abril]] de [[1775]], Washington apareguèt al Segond Congrès Continental en unifòrme militar, en soslinhant qu'èra preparat per la guèrra. Per coordinar los esfòrces militars de las tretze colònias, lo Congrès creèt l'armada continentala lo 14 de junh e l'endeman Washington foguèt nomenat Comandant en cap. Lo delegat de Massachusetts John Adams aviá nomenat Washington, pensant qu'un òme del sud per una armada formada principalament d’òmes del nòrd, ajudariá a unir las colònias. E mai que foguèsse reticent a daissar son fogal en Virgínia, Washington acceptèt lo comandament, en declarant «amb granda sinceritat, cresi pas èsser al nivèl d'un Comandant, soi onorat». El meteis sollicitèt que se li pague pas lo remborsament de las siás despensas.

Washington prenguèt lo comandament de las fòrças nòrd-americanas en Massachusetts lo [[3 de julhet]] de [[1775]], pendent lo sètge de [[Boston]]. Washington reorganizèt l'armada pendent aquela longa trèva, que s'acabèt lo [[17 de març]] de [[1776]], après que l’artilhariá se placèsse per las nautors de Dorchester. Los britanics evacuèron Boston e se dirigiguèron cap a un refugi temporari a Halifax, e Washington desbagatjèt la siá armada a [[Nòva York]]. En [[agost]] de [[1776]], lo General britanic William Howe lancèt una [[Guèrra d'Independéncia dels Estats Units d'America|campanha]] per prendre [[Nòva York]], en provocant aital una seria de desbrandas de Washington. Perdèt la Batalha de Long Island lo [[22 d'agost]], mas capitèt d'evacuar la majoritat de las siás fòrças. Washington aguèt fòrça autras desbrandas en traversar [[Nòva Jersei]], çò que metèt un dobte sul futur de l'armada continentala. La nuèch del [[25 de decembre]] de [[1776]], Washington realizèt un contratac en menant las fòrças nòrd-americanas a travers lo riu Delaware per capturar près de 1000 presonièrs a Trenton (Nòva Jersei). George Washington contunhèt l'assaut per un atac contra las fòrças britanicas a [[Princeton]]. Aquestas victòrias inesperadas après una longa seria de desbrandas tornèron enauçar lo moral dels revolucionaris.

En [[1777]], lo General Howe comencèt una campanha per capturar Filadelfia. Washington se desplacèt al [[sud]] per bloquejar l'armada d'Howe, mas foguèt derrotat a la Batalha de Brandywine, lo [[11 de setembre]] de 1777.

== Presidéncia ==
[[Imatge:George Washington at Princeton.jpg|thumb|left|''George Washington a Princeton'', per [[Charles Willson Peale]], 1779]]
Washington foguèt elegit a l'unanimitat pel Collègi Electoral a las eleccions presidencialas de [[1789]], en essent d'aquesta manièra l'unica persona elegida d'aqueste biais (fach que se repetiguèt a las eleccions presidencialas de [[1792]]).

En segond luòc, amb 34 vòtes, [[John Adams]] se venguèt vicepresident. Lo primièr [[Congrès dels Estats Units]] votèt per pagar a Washington una sòlda de {{formatnum:25000}} dolars l'an, çò que constituissiá una soma significativa en 1789. Washington, amb una bona posicion economica, refusèt la sòlda, donat que se considerava se meteis coma servidor public desinteressat. Washington acordava fòrça atencion a la pompa e al ceremonial de la carga, e mai s'assegurava qu'imitariá pas las corts realas europèas.

Washington acceptèt la carga de president per un segond mandat, mas refusèt un tresen, establissent un precedent d'un maximal de dos mandats per un president dels [[Estats Units]]. Après que [[Franklin D. Roosevelt]] foguèsse elegit per quatre mandats, fach sens de precedents, lo limit de dos mandats foguèt inclús dins la [[Constitucion]] federala per l'Emendament 22.

== Retirada de la vida politica e mòrt ==
George Washington refusèt de se presentar a un tresen mandat en [[1796]], dins un discors ont preconizava la neutralitat e l'union dels [[Estats Units]]. Après lo cambiament de poders, Washington se retirèt a Mount Vernon, ont moriguèt en [[decembre]] de [[1799]], çò que provoquèt mantun meses de dòl nacional.

== Referéncias ==
{{Referéncias}}{{dinastia|color1=|color2=lightblue|abans= (primièr) | aprèp = [[John Adams]] | nom=[[Fichièr:Seal Of The President Of The United States Of America.svg|50px]]&lt;br /&gt;[[Lista dels presidents dels Estats Units d'America|President dels Estats Units]]&lt;br /&gt;[[1789]]-[[1797]]}}

{{President dels Estats Units d'America}}

{{ORDENA:Washington, George}}
[[Categoria:Personalitat americana de la Guèrra d'Independéncia dels Estats Units]]
[[Categoria:Personalitat militara dels Estats Units]]
[[Categoria:General american]]
[[Categoria:Francmaçon american]]
[[Categoria:President dels Estats Units d'America]]
[[Categoria:Naissença en 1732]]
[[Categoria:Naissença en Virgínia]]
[[Categoria:Decès en 1799]]
[[Categoria:Decès en Virgínia]]</text>
      <sha1>4dy50fl8aedzcp4g2ypsuu9ubimxweb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gerald Ford</title>
    <ns>0</ns>
    <id>9879</id>
    <revision>
      <id>2512496</id>
      <parentid>2424432</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T21:56:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Briantin de Montrei</username>
        <id>37340</id>
      </contributor>
      <origin>2512496</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1117" sha1="e4gm0myp3o49lzvgbuzkm27kyenfxpe" xml:space="preserve">{{Dialècte Lengadocian}}
{{Infobox Persona}}
'''Gerald Rudolph Ford, Jr.''', nascut '''Leslie Lynch King, Jr.''' ([[Omaha]], [[Nebraska]], [[14 de julh]] de [[1913]] – [[Rancho Mirage]], [[Califòrnia]], [[26 de decembre]] de [[2006]]) foguèt un politician [[Partit Republican|republican]] [[Estats Units|american]]. Foguèt president dels [[Estats Units d'America]] entre [[1974]] e [[1977]].

{{dinastia|color1=|color2=lightblue|abans= [[Richard Nixon]] | aprèp = [[Jimmy Carter]] | nom=[[Fichièr:Seal Of The President Of The United States Of America.svg|50px]]&lt;br /&gt;[[Lista dels presidents dels Estats Units d'America|President dels Estats Units]]&lt;br /&gt;[[1974]] - [[1977]]}}

{{President dels Estats Units d'America}}

{{DEFAULTSORT:Ford, Gerald}}
[[Categoria:Vicepresident dels Estats Units d'America]]
[[Categoria:Membre de la Cambra dels Representants dels Estats Units]]
[[Categoria:Personalitat politica de Michigan]]
[[Categoria:Naissença en 1913]]
[[Categoria:Decès en 2006]]
[[Categoria:Francmaçon american]]
[[Categoria:President dels Estats Units d'America]]
[[Categoria:Naissença en Nebraska]]</text>
      <sha1>e4gm0myp3o49lzvgbuzkm27kyenfxpe</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2512497</id>
      <parentid>2512496</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T21:57:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Briantin de Montrei</username>
        <id>37340</id>
      </contributor>
      <origin>2512497</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1153" sha1="m7yvxntqvufnifd3etlgm7w5zvtjzg3" xml:space="preserve">{{Dialècte Lengadocian}}
{{Infobox Persona}}
'''Gerald Rudolph Ford, Jr.''', nascut '''Leslie Lynch King, Jr.''' ([[Omaha]], [[Nebraska]], [[14 de julh]] de [[1913]] – [[Rancho Mirage]], [[Califòrnia]], [[26 de decembre]] de [[2006]]) foguèt un politician [[Partit Republican|republican]] [[Estats Units|american]]. Foguèt president dels [[Estats Units d'America]] entre [[1974]] e [[1977]].

{{dinastia|color1=|color2=lightblue|abans= [[Richard Nixon]] | aprèp = [[Jimmy Carter]] | nom=[[Fichièr:Seal Of The President Of The United States Of America.svg|50px]]&lt;br /&gt;[[Lista dels presidents dels Estats Units d'America|President dels Estats Units]]&lt;br /&gt;[[1974]] - [[1977]]}}

{{President dels Estats Units d'America}}

{{DEFAULTSORT:Ford, Gerald}}
[[Categoria:President dels Estats Units d'America]]
[[Categoria:Vicepresident dels Estats Units d'America]]
[[Categoria:Membre de la Cambra dels Representants dels Estats Units]]
[[Categoria:Personalitat politica de Michigan]]
[[Categoria:Francmaçon american]]
[[Categoria:Naissença en 1913]]
[[Categoria:Naissença en Nebraska]]
[[Categoria:Decès en 2006]]
[[Categoria:Decès en Califòrnia]]</text>
      <sha1>m7yvxntqvufnifd3etlgm7w5zvtjzg3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2512540</id>
      <parentid>2512497</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T05:16:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nicolas Eynaud</username>
        <id>6858</id>
      </contributor>
      <comment>Infobox parcialament en catalan</comment>
      <origin>2512540</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1134" sha1="l2l7rhiwo62jscb9yrk1lsrvhetlnpk" xml:space="preserve">{{Dialècte Lengadocian}}

'''Gerald Rudolph Ford, Jr.''', nascut '''Leslie Lynch King, Jr.''' ([[Omaha]], [[Nebraska]], [[14 de julh]] de [[1913]] – [[Rancho Mirage]], [[Califòrnia]], [[26 de decembre]] de [[2006]]) foguèt un politician [[Partit Republican|republican]] [[Estats Units|american]]. Foguèt president dels [[Estats Units d'America]] entre [[1974]] e [[1977]].

{{dinastia|color1=|color2=lightblue|abans= [[Richard Nixon]] | aprèp = [[Jimmy Carter]] | nom=[[Fichièr:Seal Of The President Of The United States Of America.svg|50px]]&lt;br /&gt;[[Lista dels presidents dels Estats Units d'America|President dels Estats Units]]&lt;br /&gt;[[1974]] - [[1977]]}}

{{President dels Estats Units d'America}}

{{DEFAULTSORT:Ford, Gerald}}
[[Categoria:President dels Estats Units d'America]]
[[Categoria:Vicepresident dels Estats Units d'America]]
[[Categoria:Membre de la Cambra dels Representants dels Estats Units]]
[[Categoria:Personalitat politica de Michigan]]
[[Categoria:Francmaçon american]]
[[Categoria:Naissença en 1913]]
[[Categoria:Naissença en Nebraska]]
[[Categoria:Decès en 2006]]
[[Categoria:Decès en Califòrnia]]</text>
      <sha1>l2l7rhiwo62jscb9yrk1lsrvhetlnpk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>James Madison</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10020</id>
    <revision>
      <id>2512486</id>
      <parentid>1961707</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T21:29:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Briantin de Montrei</username>
        <id>37340</id>
      </contributor>
      <origin>2512486</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="934" sha1="p2yn4b6de0ctuu26kg22phtsm0ko2ge" xml:space="preserve">{{Infobox Persona}}
'''James Madison''', [[agricultura|agricultor]], foguèt president dels [[Estats Units d'America]] entre [[1809]] e [[1817]].

{{clear}}
{{dinastia|color1=|color2=lightblue|abans= [[Thomas Jefferson]] | aprèp = [[James Monroe]] | nom=[[Fichièr:Seal Of The President Of The United States Of America.svg|50px]]&lt;br /&gt;[[Lista dels presidents dels Estats Units d'America|President dels Estats Units]]&lt;br /&gt;[[1809]] - [[1817]]}}

{{President dels Estats Units d'America}}

{{DEFAULTSORT:Madison, James}}
{{commonscat|James Madison}}

[[Categoria:Francmaçon american]]
[[Categoria:Paire fondator dels Estats Units d'America]]
[[Categoria:Candidat a la presidéncia dels Estats Units]]
[[Categoria:Personalitat politica de Virgínia]]
[[Categoria:President dels Estats Units d'America|Madison, James]]
[[Categoria:Decès en 1836|Madison, James]]
[[Categoria:Naissença en 1751|Madison, James]]
[[Categoria:Federalisme]]</text>
      <sha1>p2yn4b6de0ctuu26kg22phtsm0ko2ge</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2512544</id>
      <parentid>2512486</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T05:17:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nicolas Eynaud</username>
        <id>6858</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Anullacion de las modificacions de [[Special:Contributions/Briantin de Montrei|Briantin de Montrei]] ([[User talk:Briantin de Montrei|Discussion]]) vèrs la darrièra version de [[User:Magioladitis|Magioladitis]]</comment>
      <origin>1961707</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1912" sha1="bzenujvh4695yithf38t4en8weix3ia" xml:space="preserve">{{Infobox
|tematica=
|carta=
}}
{| border=&quot;1&quot; cellpadding=&quot;2&quot; width=255 cellspacing=&quot;0&quot; align=&quot;right&quot; style=&quot;margin: 0 0 1em 1em; text-align:left; border-collapse:collapse; border:1px gray solid; font-size:95%; background:#f9f9f9&quot;
|+ &lt;big&gt;&lt;big&gt;'''James Madison'''&lt;/big&gt;&lt;/big&gt;
|-
| style=&quot;background:#efefef&quot; align=&quot;center&quot; colspan=2 |[[Fichièr:JamesMadison.jpg|200px]]
|-
!align=right|President de (país):
| [[Estats Units d'America]]
|-
!align=right|Periòde de govèrn:
| [[4 de març]] de [[1809]]&lt;br /&gt;[[3 de març]] de [[1817]]
|-
!align=right|Predecessor:
| [[Thomas Jefferson]]
|-
!align=right|Successor:
| [[James Monroe]]
|-
!align=right|Data de naissença:
|[[16 de març]] de [[1751]]
|-
!align=right|Luòc de naissença:
| Port Conway, [[Virgínia]]
|-
!align=right|Data de decès:
|[[28 de junh]] de [[1836]]
|-
!align=right|Luòc de decès:
| Montpelier, [[Virgínia]]
|-
!align=right|Profession:
| [[agricultura|agricultor]]
|-
!align=right|Partit politic
| Partit Democrata-Republican
|}

'''James Madison''', [[agricultura|agricultor]], foguèt president dels [[Estats Units d'America]] entre [[1809]] e [[1817]].

{{clear}}
{{dinastia|color1=|color2=lightblue|abans= [[Thomas Jefferson]] | aprèp = [[James Monroe]] | nom=[[Fichièr:Seal Of The President Of The United States Of America.svg|50px]]&lt;br /&gt;[[Lista dels presidents dels Estats Units d'America|President dels Estats Units]]&lt;br /&gt;[[1809]] - [[1817]]}}

{{President dels Estats Units d'America}}

{{DEFAULTSORT:Madison, James}}
{{commonscat|James Madison}}

[[Categoria:Francmaçon]]
[[Categoria:Paire fondator dels Estats Units d'America]]
[[Categoria:Candidat a la presidéncia dels Estats Units]]
[[Categoria:Personalitat politica de Virgínia]]
[[Categoria:President dels Estats Units d'America|Madison, James]]
[[Categoria:Decès en 1836|Madison, James]]
[[Categoria:Naissença en 1751|Madison, James]]
[[Categoria:Federalisme]]</text>
      <sha1>bzenujvh4695yithf38t4en8weix3ia</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2512577</id>
      <parentid>2512544</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T08:29:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Briantin de Montrei</username>
        <id>37340</id>
      </contributor>
      <comment>Traduguèri las donadas Wikidata. Restauracion de l'Infobox.</comment>
      <origin>2512577</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="934" sha1="p2yn4b6de0ctuu26kg22phtsm0ko2ge" xml:space="preserve">{{Infobox Persona}}
'''James Madison''', [[agricultura|agricultor]], foguèt president dels [[Estats Units d'America]] entre [[1809]] e [[1817]].

{{clear}}
{{dinastia|color1=|color2=lightblue|abans= [[Thomas Jefferson]] | aprèp = [[James Monroe]] | nom=[[Fichièr:Seal Of The President Of The United States Of America.svg|50px]]&lt;br /&gt;[[Lista dels presidents dels Estats Units d'America|President dels Estats Units]]&lt;br /&gt;[[1809]] - [[1817]]}}

{{President dels Estats Units d'America}}

{{DEFAULTSORT:Madison, James}}
{{commonscat|James Madison}}

[[Categoria:Francmaçon american]]
[[Categoria:Paire fondator dels Estats Units d'America]]
[[Categoria:Candidat a la presidéncia dels Estats Units]]
[[Categoria:Personalitat politica de Virgínia]]
[[Categoria:President dels Estats Units d'America|Madison, James]]
[[Categoria:Decès en 1836|Madison, James]]
[[Categoria:Naissença en 1751|Madison, James]]
[[Categoria:Federalisme]]</text>
      <sha1>p2yn4b6de0ctuu26kg22phtsm0ko2ge</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2512580</id>
      <parentid>2512577</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T08:41:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Briantin de Montrei</username>
        <id>37340</id>
      </contributor>
      <origin>2512580</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2305" sha1="pfwichx03o9yv25nlfyb7imygg1prhw" xml:space="preserve">{{Infobox Persona}}
'''James Madison''' (16 de març de 1751 - 28 de junh de 1836) foguèt lo 4en [[Lista dels presidents dels Estats Units d'America|president dels Estats Units d'America]] entre [[1809]] e [[1817]]. Abans sa presidéncia, èra un òme d'estat e diplomata. Madison foguèt popularament aclamat coma lo &quot;Paire de la Constitucion&quot; per son ròtle fondamental dins la redaccion e la promocion de la [[Constitucion dels Estats Units]] e de la [[Declaracion dels Dreches (Estats Units)|Declaracion dels Dreches]].

Madison nasquèt dins una familha de plantaires esclavagistas influenta de Virgínia. En [[1774]], fòrtament opausat a la taxacion britanica, Madison se jonhèt als Patriòtas. Foguèt membre de la [[Cambra dels Delegats de Virgínia]] e del [[Congrès Continental]] pendent e après la [[Guèrra d'Independéncia dels Estats Units d'America]]. Insatisfach de la feblesa del govèrn nacional establit pels [[Articles de Confederacion]], ajudèt d'organizar la [[Convencion Constitucionala]], que elaborèt una novèla constitucion concebuda per afortir lo govèrn republican fàcia una assemblada democratica. Lo Plan de Virgínia de Madison foguèt la basa de las deliberacions de la convencion. Venguèt un dels caps del movement per ratificar la Constitucion e se jonhèt a [[Alexander Hamilton]] e [[John Jay]] per escriure ''[[Lo Federalista]]'', una tièra d'assags en favor de la ratificacion que demòran destacats demest las òbras de sciéncias politicas de l'istòria americana.

{{clear}}
{{dinastia|color1=|color2=lightblue|abans= [[Thomas Jefferson]] | aprèp = [[James Monroe]] | nom=[[Fichièr:Seal Of The President Of The United States Of America.svg|50px]]&lt;br /&gt;[[Lista dels presidents dels Estats Units d'America|President dels Estats Units]]&lt;br /&gt;[[1809]] - [[1817]]}}

{{President dels Estats Units d'America}}

{{DEFAULTSORT:Madison, James}}
{{commonscat|James Madison}}

[[Categoria:Francmaçon american]]
[[Categoria:Paire fondator dels Estats Units d'America]]
[[Categoria:Candidat a la presidéncia dels Estats Units]]
[[Categoria:Personalitat politica de Virgínia]]
[[Categoria:President dels Estats Units d'America|Madison, James]]
[[Categoria:Decès en 1836|Madison, James]]
[[Categoria:Naissença en 1751|Madison, James]]
[[Categoria:Federalisme]]</text>
      <sha1>pfwichx03o9yv25nlfyb7imygg1prhw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2512581</id>
      <parentid>2512580</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T08:44:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Briantin de Montrei</username>
        <id>37340</id>
      </contributor>
      <origin>2512581</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2494" sha1="1wso9s68o8pn0ksvsyogz1d2zoyqadx" xml:space="preserve">{{Infobox Persona}}
'''James Madison''' (16 de març de 1751 - 28 de junh de 1836) foguèt lo 4en [[Lista dels presidents dels Estats Units d'America|president dels Estats Units d'America]] entre [[1809]] e [[1817]]. Abans sa presidéncia, èra un òme d'estat e diplomata. Madison foguèt popularament aclamat coma lo &quot;Paire de la Constitucion&quot; per son ròtle fondamental dins la redaccion e la promocion de la [[Constitucion dels Estats Units]] e de la [[Declaracion dels Dreches (Estats Units)|Declaracion dels Dreches]].

Madison nasquèt dins una familha de plantaires esclavagistas influenta de Virgínia. En [[1774]], fòrtament opausat a la taxacion britanica, Madison se jonhèt als Patriòtas. Foguèt membre de la [[Cambra dels Delegats de Virgínia]] e del [[Congrès Continental]] pendent e après la [[Guèrra d'Independéncia dels Estats Units d'America]]. Insatisfach de la feblesa del govèrn nacional establit pels [[Articles de Confederacion]], ajudèt d'organizar la [[Convencion Constitucionala]], que elaborèt una novèla constitucion concebuda per afortir lo govèrn republican fàcia una assemblada democratica. Lo Plan de Virgínia de Madison foguèt la basa de las deliberacions de la convencion. Venguèt un dels caps del movement per ratificar la Constitucion e se jonhèt a [[Alexander Hamilton]] e [[John Jay]] per escriure ''[[Lo Federalista]]'', una tièra d'assags en favor de la ratificacion que demòran destacats demest las òbras de sciéncias politicas de l'istòria americana.

{{clear}}
{{dinastia|color1=|color2=lightblue|abans= [[Thomas Jefferson]] | aprèp = [[James Monroe]] | nom=[[Fichièr:Seal Of The President Of The United States Of America.svg|50px]]&lt;br /&gt;[[Lista dels presidents dels Estats Units d'America|President dels Estats Units]]&lt;br /&gt;[[1809]] - [[1817]]}}


==Referéncias==
{{Traduccion/Referéncia|en|James Madison}}
{{Referéncias}}

==Veire tanben==

{{commonscat|James Madison}}

{{Multibendèl|Portal biografia|Portal politica|Portal Estats Units d'America}}

{{President dels Estats Units d'America}}
{{Autoritats}}

{{ORDENA:Madison, James}}
[[Categoria:Francmaçon american]]
[[Categoria:Paire fondator dels Estats Units d'America]]
[[Categoria:Candidat a la presidéncia dels Estats Units]]
[[Categoria:Personalitat politica de Virgínia]]
[[Categoria:President dels Estats Units d'America|Madison, James]]
[[Categoria:Decès en 1836|Madison, James]]
[[Categoria:Naissença en 1751|Madison, James]]
[[Categoria:Federalisme]]</text>
      <sha1>1wso9s68o8pn0ksvsyogz1d2zoyqadx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>James Monroe</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10242</id>
    <revision>
      <id>2512492</id>
      <parentid>2374167</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T21:42:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Briantin de Montrei</username>
        <id>37340</id>
      </contributor>
      <origin>2512492</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="909" sha1="a1yekt4k5kws37fzea9jna3uyhpuq19" xml:space="preserve">{{Infobox Persona}}
{{esbòs}}
'''James Monroe''', [[politica|òme politic]], foguèt president dels [[Estats Units d'America]] entre [[1817]] e [[1825]].

{{clear}
{{dinastia|color1=|color2=lightblue|abans= [[James Madison]] | aprèp = [[John Quincy Adams]] | nom=[[Fichièr:Seal Of The President Of The United States Of America.svg|50px]]&lt;br /&gt;[[Lista dels presidents dels Estats Units d'America|President dels Estats Units]]&lt;br /&gt;[[1817]] - [[1825]]}}

{{President dels Estats Units d'America}}

{{DEFAULTSORT:Monroe, James}}
{{commonscat|James Monroe}}

[[Categoria:Ambaissador dels Estats Units]]
[[Categoria:Governador de Virgínia]]
[[Categoria:Francmaçon american]]
[[Categoria:Diplomata american]]
[[Categoria:Naissença en 1758]]
[[Categoria:Decès en 1831]]
[[Categoria:President dels Estats Units d'America]]
[[Categoria:Secretari d'Estat dels Estats Units]]
[[Categoria:Naissença en Virgínia]]</text>
      <sha1>a1yekt4k5kws37fzea9jna3uyhpuq19</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2512493</id>
      <parentid>2512492</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T21:42:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Briantin de Montrei</username>
        <id>37340</id>
      </contributor>
      <origin>2512493</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="900" sha1="sych6hnicszc5hlhxnd09id36av6wrq" xml:space="preserve">{{Infobox Persona}}
{{esbòs}}
'''James Monroe''', [[politica|òme politic]], foguèt president dels [[Estats Units d'America]] entre [[1817]] e [[1825]].

{{dinastia|color1=|color2=lightblue|abans= [[James Madison]] | aprèp = [[John Quincy Adams]] | nom=[[Fichièr:Seal Of The President Of The United States Of America.svg|50px]]&lt;br /&gt;[[Lista dels presidents dels Estats Units d'America|President dels Estats Units]]&lt;br /&gt;[[1817]] - [[1825]]}}

{{President dels Estats Units d'America}}

{{DEFAULTSORT:Monroe, James}}
{{commonscat|James Monroe}}

[[Categoria:Ambaissador dels Estats Units]]
[[Categoria:Governador de Virgínia]]
[[Categoria:Francmaçon american]]
[[Categoria:Diplomata american]]
[[Categoria:Naissença en 1758]]
[[Categoria:Decès en 1831]]
[[Categoria:President dels Estats Units d'America]]
[[Categoria:Secretari d'Estat dels Estats Units]]
[[Categoria:Naissença en Virgínia]]</text>
      <sha1>sych6hnicszc5hlhxnd09id36av6wrq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2512542</id>
      <parentid>2512493</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T05:16:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nicolas Eynaud</username>
        <id>6858</id>
      </contributor>
      <comment>Infobox parcialament en catalan</comment>
      <origin>2512542</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="881" sha1="11zs9zh62vyd9u8cgol43c8jl0fd0r2" xml:space="preserve">
{{esbòs}}
'''James Monroe''', [[politica|òme politic]], foguèt president dels [[Estats Units d'America]] entre [[1817]] e [[1825]].

{{dinastia|color1=|color2=lightblue|abans= [[James Madison]] | aprèp = [[John Quincy Adams]] | nom=[[Fichièr:Seal Of The President Of The United States Of America.svg|50px]]&lt;br /&gt;[[Lista dels presidents dels Estats Units d'America|President dels Estats Units]]&lt;br /&gt;[[1817]] - [[1825]]}}

{{President dels Estats Units d'America}}

{{DEFAULTSORT:Monroe, James}}
{{commonscat|James Monroe}}

[[Categoria:Ambaissador dels Estats Units]]
[[Categoria:Governador de Virgínia]]
[[Categoria:Francmaçon american]]
[[Categoria:Diplomata american]]
[[Categoria:Naissença en 1758]]
[[Categoria:Decès en 1831]]
[[Categoria:President dels Estats Units d'America]]
[[Categoria:Secretari d'Estat dels Estats Units]]
[[Categoria:Naissença en Virgínia]]</text>
      <sha1>11zs9zh62vyd9u8cgol43c8jl0fd0r2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>James Knox Polk</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10407</id>
    <revision>
      <id>2512491</id>
      <parentid>2373628</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T21:40:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Briantin de Montrei</username>
        <id>37340</id>
      </contributor>
      <origin>2512491</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="908" sha1="dbz7yr3jgek653gojadu164zgmb3q9f" xml:space="preserve">{{Infobox Persona}}
'''James Knox Polk''', proprietari, foguèt president dels [[Estats Units d'America]] entre [[1845]] e [[1849]].

{{clear}}
{{dinastia|color1=|color2=lightblue|abans= [[John Tyler]] | aprèp = [[Zachary Taylor]] | nom=[[Fichièr:Seal Of The President Of The United States Of America.svg|50px]]&lt;br /&gt;[[Lista dels presidents dels Estats Units d'America|President dels Estats Units]]&lt;br /&gt;[[1845]] - [[1849]]}}

{{President dels Estats Units d'America}}
{{commonscat|James Knox Polk}}

{{ORDENA:Polk, James Knox}}
[[Categoria:Naissença en 1795]]
[[Categoria:Naissença en Carolina del Nòrd]]
[[Categoria:Decès en 1849]]
[[Categoria:Decès en Tennessee]]
[[Categoria:President dels Estats Units d'America]]
[[Categoria:Francmaçon american]]
[[Categoria:Personalitat de la Guèrra Americanomexicana]]
[[Categoria:Candidat a la presidéncia dels Estats Units designat pel Partit Democrata]]</text>
      <sha1>dbz7yr3jgek653gojadu164zgmb3q9f</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2512513</id>
      <parentid>2512491</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T22:48:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Briantin de Montrei</username>
        <id>37340</id>
      </contributor>
      <origin>2512513</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1427" sha1="mtenk118lm627icj2tp1xmd610rawkb" xml:space="preserve">{{Infobox Persona}}
'''James Knox Polk''', nommat generalament '''James K. Polk''' (2 novembre 1795 - 15 junh 1849), siaguèt un òme d'estat [[Estats Units|american]] que serviguèt coma lo 11en [[president dels Estats Units]] entre [[1845]] a [[1849]]. Protegit d'[[Andrew Jackson]] e membre del [[Partit Democrata (Estats Units)|Partit Democrata]], èra un defensor de l'expansionisme american e de la democracia Jacksoniana. Sa presidéncia es marcada per una vasta expansion territoriala dels Estats Units, inclusent la [[Guèrra Americanomexicana]] e de negociacions sul [[Territòri d'Oregon]], que permeten lo país de s'estendre fins a l'Ocean Pacific.

{{dinastia|color1=|color2=lightblue|abans= [[John Tyler]] | aprèp = [[Zachary Taylor]] | nom=[[Fichièr:Seal Of The President Of The United States Of America.svg|50px]]&lt;br /&gt;[[Lista dels presidents dels Estats Units d'America|President dels Estats Units]]&lt;br /&gt;[[1845]] - [[1849]]}}

{{President dels Estats Units d'America}}
{{commonscat|James Knox Polk}}

{{ORDENA:Polk, James Knox}}
[[Categoria:Naissença en 1795]]
[[Categoria:Naissença en Carolina del Nòrd]]
[[Categoria:Decès en 1849]]
[[Categoria:Decès en Tennessee]]
[[Categoria:President dels Estats Units d'America]]
[[Categoria:Francmaçon american]]
[[Categoria:Personalitat de la Guèrra Americanomexicana]]
[[Categoria:Candidat a la presidéncia dels Estats Units designat pel Partit Democrata]]</text>
      <sha1>mtenk118lm627icj2tp1xmd610rawkb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2512514</id>
      <parentid>2512513</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T22:51:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Briantin de Montrei</username>
        <id>37340</id>
      </contributor>
      <origin>2512514</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1524" sha1="cmqmd3ddqinbale7xwtq7zgttqj24pt" xml:space="preserve">{{Infobox Persona}}
'''James Knox Polk''', nommat generalament '''James K. Polk''' (2 novembre 1795 - 15 junh 1849), siaguèt un òme d'estat [[Estats Units|american]] que serviguèt coma lo 11en [[president dels Estats Units]] entre [[1845]] a [[1849]]. Protegit d'[[Andrew Jackson]] e membre del [[Partit Democrata (Estats Units)|Partit Democrata]], èra un defensor de l'expansionisme american e de la democracia Jacksoniana. Sa presidéncia es marcada per una vasta expansion territoriala dels Estats Units, inclusent la [[Guèrra Americanomexicana]] e de negociacions sul [[Territòri d'Oregon]], que permeten lo país de s'estendre fins a l'Ocean Pacific.

{{dinastia|color1=|color2=lightblue|abans= [[John Tyler]] | aprèp = [[Zachary Taylor]] | nom=[[Fichièr:Seal Of The President Of The United States Of America.svg|50px]]&lt;br /&gt;[[Lista dels presidents dels Estats Units d'America|President dels Estats Units]]&lt;br /&gt;[[1845]] - [[1849]]}}

{{clear}}
==Veire tanben==
{{commonscat|James Knox Polk}}
*[[Lista dels presidents dels Estats Units d'America]]
{{Autoritats}}
{{President dels Estats Units d'America}}

{{ORDENA:Polk, James Knox}}
[[Categoria:Naissença en 1795]]
[[Categoria:Naissença en Carolina del Nòrd]]
[[Categoria:Decès en 1849]]
[[Categoria:Decès en Tennessee]]
[[Categoria:President dels Estats Units d'America]]
[[Categoria:Francmaçon american]]
[[Categoria:Personalitat de la Guèrra Americanomexicana]]
[[Categoria:Candidat a la presidéncia dels Estats Units designat pel Partit Democrata]]</text>
      <sha1>cmqmd3ddqinbale7xwtq7zgttqj24pt</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2512515</id>
      <parentid>2512514</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T22:52:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Briantin de Montrei</username>
        <id>37340</id>
      </contributor>
      <origin>2512515</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1578" sha1="l9z8yeu6p4zyk20uiio5e5hz5kuidn9" xml:space="preserve">{{Infobox Persona}}
'''James Knox Polk''', nommat generalament '''James K. Polk''' (2 novembre 1795 - 15 junh 1849), siaguèt un òme d'estat [[Estats Units|american]] que serviguèt coma lo 11en [[Lista dels presidents dels Estats Units d'America|president dels Estats Units]] entre [[1845]] a [[1849]]. Protegit d'[[Andrew Jackson]] e membre del [[Partit Democrata (Estats Units)|Partit Democrata]], èra un defensor de l'expansionisme american e de la democracia Jacksoniana. Sa presidéncia es marcada per una vasta expansion territoriala dels Estats Units, inclusent la [[Guèrra Americanomexicana]] e de negociacions sul [[Territòri d'Oregon]], que permeten lo país de s'estendre fins a l'[[Ocean Pacific]].

{{dinastia|color1=|color2=lightblue|abans= [[John Tyler]] | aprèp = [[Zachary Taylor]] | nom=[[Fichièr:Seal Of The President Of The United States Of America.svg|50px]]&lt;br /&gt;[[Lista dels presidents dels Estats Units d'America|President dels Estats Units]]&lt;br /&gt;[[1845]] - [[1849]]}}

{{clear}}
==Veire tanben==
{{commonscat|James Knox Polk}}
*[[Lista dels presidents dels Estats Units d'America]]
{{Autoritats}}
{{President dels Estats Units d'America}}

{{ORDENA:Polk, James Knox}}
[[Categoria:Naissença en 1795]]
[[Categoria:Naissença en Carolina del Nòrd]]
[[Categoria:Decès en 1849]]
[[Categoria:Decès en Tennessee]]
[[Categoria:President dels Estats Units d'America]]
[[Categoria:Francmaçon american]]
[[Categoria:Personalitat de la Guèrra Americanomexicana]]
[[Categoria:Candidat a la presidéncia dels Estats Units designat pel Partit Democrata]]</text>
      <sha1>l9z8yeu6p4zyk20uiio5e5hz5kuidn9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2512538</id>
      <parentid>2512515</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T05:14:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nicolas Eynaud</username>
        <id>6858</id>
      </contributor>
      <comment>L'infobox èra parcialament en catalan</comment>
      <origin>2512538</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2558" sha1="tg16fezsur9l97ev3cqqugciy69pvmi" xml:space="preserve">{| border=&quot;1&quot; cellpadding=&quot;2&quot; width=255 cellspacing=&quot;0&quot; align=&quot;right&quot; style=&quot;margin: 0 0 1em 1em; text-align:left; border-collapse:collapse; border:1px gray solid; font-size:95%; background:#f9f9f9&quot;
|+ &lt;big&gt;&lt;big&gt;'''James Knox Polk'''&lt;/big&gt;&lt;/big&gt;
|-
| style=&quot;background:#efefef&quot; align=&quot;center&quot; colspan=2 |[[Fichièr:Polkpolk.jpg|200px]]
|-
!align=right|President de (país):
| [[Estats Units d'America]]
|-
!align=right|Periòde de govèrn:
| [[4 de març]] de [[1845]]&lt;br /&gt;[[3 de març]] de [[1849]]
|-
!align=right|Predecessor:
| [[John Tyler]]
|-
!align=right|Successor:
| [[Zachary Taylor]]
|-
!align=right|Data de naissença:
|[[2 de novembre]] de [[1795]]
|-
!align=right|Luòc de naissença:
| Mecklemburg County, [[Carolina del Nòrd]]
|-
!align=right|Data de decès:
|[[15 de junh]] de [[1849]]
|-
!align=right|Luòc de decès:
|[[Nashville]], [[Tennessee]]
|-
!align=right|Profession:
| proprietari
|-
!align=right|Partit politic:
| [[Partit Democrata (Estats Units)|Partit Democrata]]
|}

'''James Knox Polk''', nommat generalament '''James K. Polk''' (2 novembre 1795 - 15 junh 1849), siaguèt un òme d'estat [[Estats Units|american]] que serviguèt coma lo 11en [[Lista dels presidents dels Estats Units d'America|president dels Estats Units]] entre [[1845]] a [[1849]]. Protegit d'[[Andrew Jackson]] e membre del [[Partit Democrata (Estats Units)|Partit Democrata]], èra un defensor de l'expansionisme american e de la democracia Jacksoniana. Sa presidéncia es marcada per una vasta expansion territoriala dels Estats Units, inclusent la [[Guèrra Americanomexicana]] e de negociacions sul [[Territòri d'Oregon]], que permeten lo país de s'estendre fins a l'[[Ocean Pacific]].

{{dinastia|color1=|color2=lightblue|abans= [[John Tyler]] | aprèp = [[Zachary Taylor]] | nom=[[Fichièr:Seal Of The President Of The United States Of America.svg|50px]]&lt;br /&gt;[[Lista dels presidents dels Estats Units d'America|President dels Estats Units]]&lt;br /&gt;[[1845]] - [[1849]]}}

{{clear}}
==Veire tanben==
{{commonscat|James Knox Polk}}
*[[Lista dels presidents dels Estats Units d'America]]
{{Autoritats}}
{{President dels Estats Units d'America}}

{{ORDENA:Polk, James Knox}}
[[Categoria:Naissença en 1795]]
[[Categoria:Naissença en Carolina del Nòrd]]
[[Categoria:Decès en 1849]]
[[Categoria:Decès en Tennessee]]
[[Categoria:President dels Estats Units d'America]]
[[Categoria:Francmaçon american]]
[[Categoria:Personalitat de la Guèrra Americanomexicana]]
[[Categoria:Candidat a la presidéncia dels Estats Units designat pel Partit Democrata]]</text>
      <sha1>tg16fezsur9l97ev3cqqugciy69pvmi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ulysses S. Grant</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10443</id>
    <revision>
      <id>2512516</id>
      <parentid>2444075</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T22:58:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Briantin de Montrei</username>
        <id>37340</id>
      </contributor>
      <origin>2512516</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1021" sha1="frw1v1bmamkwxq8gnrwhvq5gavc5gvr" xml:space="preserve">{{Infobox Persona}}
'''Ulysses S. Grant''' (nascut '''Hiram Ulysses Grant'''), militar (general), foguèt president dels [[Estats Units d'America]] entre [[1869]] e [[1877]].

{{dinastia|color1=|color2=lightblue|abans= [[Andrew Johnson]] | aprèp = [[Rutherford Hayes]] | nom=[[Fichièr:Seal Of The President Of The United States Of America.svg|50px]]&lt;br /&gt;[[Lista dels presidents dels Estats Units d'America|President dels Estats Units]]&lt;br /&gt;[[1869]] - [[1877]]}}

{{clear}}
==Veire tanben==
{{commonscat|James Knox Polk}}
*[[Lista dels presidents dels Estats Units d'America]]
{{Autoritats}}
{{President dels Estats Units d'America}}

{{DEFAULTSORT:Grant, Ulysses Simpson}}
[[Categoria:president dels Estats Units d'America]]
[[Categoria:Personalitat de la Guèrra de Secession]]
[[Categoria:Personalitat de la Guèrra Americanomexicana]]
[[Categoria:General american]]
[[Categoria:Personalitat militara dels Estats Units]]
[[Categoria:Naissença en 1822]]
[[Categoria:Naissença en Ohio]]
[[Categoria:Decès en 1885]]</text>
      <sha1>frw1v1bmamkwxq8gnrwhvq5gavc5gvr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2512537</id>
      <parentid>2512516</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T05:12:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nicolas Eynaud</username>
        <id>6858</id>
      </contributor>
      <comment>Introduccion d'una infobox parcialament en catalan</comment>
      <origin>2512537</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1889" sha1="43wsr9j2dqg2fpfvp8agk8kcvd5ymgf" xml:space="preserve">{| border=&quot;1&quot; cellpadding=&quot;2&quot; width=255 cellspacing=&quot;0&quot; align=&quot;right&quot; style=&quot;margin: 0 0 1em 1em; text-align:left; border-collapse:collapse; border:1px gray solid; font-size:95%; background:#f9f9f9&quot;
|+ &lt;big&gt;&lt;big&gt;'''Ulysses S. Grant'''&lt;/big&gt;&lt;/big&gt;
|-
| style=&quot;background:#efefef&quot; align=&quot;center&quot; colspan=2 |[[Fichièr:Ulysses S. Grant 1870-1880.jpg|200px]]
|-
!align=right|President de (país):
| [[Estats Units d'America]]
|-
!align=right|Periòde de govèrn:
| [[4 de març]] de [[1869]]&lt;br /&gt;[[3 de març]] de [[1877]]
|-
!align=right|Predecessor:
| [[Andrew Johnson]]
|-
!align=right|Successor:
| [[Rutherford Hayes]]
|-
!align=right|Data de naissença:
|[[27 d'abril]] de [[1822]]
|-
!align=right|Luòc de naissença:
| Point Pleasant, [[Ohio]]
|-
!align=right|Data de decès:
|[[23 de julhet]] de [[1885]]
|-
!align=right|Luòc de decès:
|Mount Mc Gregor, [[Nòva York (Estat)|Nòva York]]
|-
!align=right|Profession:
| militar (general)
|-
!align=right|Partit politic:
| Partit Republican
|}

'''Ulysses S. Grant''' (nascut '''Hiram Ulysses Grant'''), militar (general), foguèt president dels [[Estats Units d'America]] entre [[1869]] e [[1877]].


{| border=&quot;1&quot; align=&quot;center&quot;
|----- align=&quot;center&quot;
| width=&quot;30%&quot;| '''Predecessor:'''&lt;br /&gt;[[Andrew Johnson]]
| width=&quot;40%&quot; | [[lista dels presidents dels Estats Units d'America|President dels Estats Units d'America]] entre: [[1869]] - [[1877]]
| width=&quot;30%&quot; | '''Successor''':&lt;br /&gt;[[Rutherford Hayes]]
|}

{{President dels Estats Units d'America}}

{{DEFAULTSORT:Grant, Ulysses Simpson}}
[[Categoria:Personalitat de la Guèrra americanomexicana]]
[[Categoria:Personalitat de la Guèrra de Secession]]
[[Categoria:Decès en 1885]]
[[Categoria:Naissença en 1822]]
[[Categoria:Personalitat militara dels Estats Units]]
[[Categoria:General american]]
[[Categoria:president dels Estats Units d'America]]
[[Categoria:Naissença en Ohio]]</text>
      <sha1>43wsr9j2dqg2fpfvp8agk8kcvd5ymgf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2512574</id>
      <parentid>2512537</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T08:08:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Briantin de Montrei</username>
        <id>37340</id>
      </contributor>
      <comment>Traduguèri las donadas Wikidata. Restauracion de l'Infobox.</comment>
      <origin>2512574</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1016" sha1="0fzeh50n8x0nx12bvlaxyp3hplvdtan" xml:space="preserve">{{Infobox Persona}}
'''Ulysses S. Grant''' (nascut '''Hiram Ulysses Grant'''), militar (general), foguèt president dels [[Estats Units d'America]] entre [[1869]] e [[1877]].

{{dinastia|color1=|color2=lightblue|abans= [[Andrew Johnson]] | aprèp = [[Rutherford Hayes]] | nom=[[Fichièr:Seal Of The President Of The United States Of America.svg|50px]]&lt;br /&gt;[[Lista dels presidents dels Estats Units d'America|President dels Estats Units]]&lt;br /&gt;[[1869]] - [[1877]]}}

{{clear}}
==Veire tanben==
{{commonscat|James Knox Polk}}
*[[Lista dels presidents dels Estats Units d'America]]
{{Autoritats}}
{{President dels Estats Units d'America}}

{{ORDENA:Grant, Ulysses Simpson}}
[[Categoria:president dels Estats Units d'America]]
[[Categoria:Personalitat de la Guèrra de Secession]]
[[Categoria:Personalitat de la Guèrra Americanomexicana]]
[[Categoria:General american]]
[[Categoria:Personalitat militara dels Estats Units]]
[[Categoria:Naissença en 1822]]
[[Categoria:Naissença en Ohio]]
[[Categoria:Decès en 1885]]</text>
      <sha1>0fzeh50n8x0nx12bvlaxyp3hplvdtan</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2512575</id>
      <parentid>2512574</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T08:15:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Briantin de Montrei</username>
        <id>37340</id>
      </contributor>
      <origin>2512575</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1239" sha1="14v87c7uxal2vvucpm4s8z05f9t7qeg" xml:space="preserve">{{Infobox Persona}}
'''Ulysses S. Grant''' (nascut '''Hiram Ulysses Grant''', [[Ohio]], [[27 d'abril]] de [[1822]] – [[23 de julhet]] de [[1885]]) foguèt lo 18en [[Lista dels presidents dels Estats Units d'America|president dels Estats Units]] entre [[1869]] e [[1877]]. Èra lo general comandant de l'[[Armada de l'Union]]. Menèt l'armada a la victòria dins la [[Guèrra Civila Americana]].

{{dinastia|color1=|color2=lightblue|abans= [[Andrew Johnson]] | aprèp = [[Rutherford Hayes]] | nom=[[Fichièr:Seal Of The President Of The United States Of America.svg|50px]]&lt;br /&gt;[[Lista dels presidents dels Estats Units d'America|President dels Estats Units]]&lt;br /&gt;[[1869]] - [[1877]]}}

{{clear}}
==Veire tanben==
{{commonscat|Ulysses S. Grant}}
*[[Lista dels presidents dels Estats Units d'America]]
{{Autoritats}}
{{President dels Estats Units d'America}}

{{ORDENA:Grant, Ulysses Simpson}}
[[Categoria:president dels Estats Units d'America]]
[[Categoria:Personalitat de la Guèrra de Secession]]
[[Categoria:Personalitat de la Guèrra Americanomexicana]]
[[Categoria:General american]]
[[Categoria:Personalitat militara dels Estats Units]]
[[Categoria:Naissença en 1822]]
[[Categoria:Naissença en Ohio]]
[[Categoria:Decès en 1885]]</text>
      <sha1>14v87c7uxal2vvucpm4s8z05f9t7qeg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2512576</id>
      <parentid>2512575</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T08:16:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Briantin de Montrei</username>
        <id>37340</id>
      </contributor>
      <origin>2512576</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1239" sha1="5v39br86j9xj92aym6d95t8r75ulvj1" xml:space="preserve">{{Infobox Persona}}
'''Ulysses S. Grant''' (nascut '''Hiram Ulysses Grant''', [[Ohio]], [[27 d'abril]] de [[1822]] – [[23 de julhet]] de [[1885]]) foguèt lo 18en [[Lista dels presidents dels Estats Units d'America|president dels Estats Units]] entre [[1869]] e [[1877]]. Èra lo comandant general de l'[[Armada de l'Union]]. Menèt l'armada a la victòria dins la [[Guèrra Civila Americana]].

{{dinastia|color1=|color2=lightblue|abans= [[Andrew Johnson]] | aprèp = [[Rutherford Hayes]] | nom=[[Fichièr:Seal Of The President Of The United States Of America.svg|50px]]&lt;br /&gt;[[Lista dels presidents dels Estats Units d'America|President dels Estats Units]]&lt;br /&gt;[[1869]] - [[1877]]}}

{{clear}}
==Veire tanben==
{{commonscat|Ulysses S. Grant}}
*[[Lista dels presidents dels Estats Units d'America]]
{{Autoritats}}
{{President dels Estats Units d'America}}

{{ORDENA:Grant, Ulysses Simpson}}
[[Categoria:president dels Estats Units d'America]]
[[Categoria:Personalitat de la Guèrra de Secession]]
[[Categoria:Personalitat de la Guèrra Americanomexicana]]
[[Categoria:General american]]
[[Categoria:Personalitat militara dels Estats Units]]
[[Categoria:Naissença en 1822]]
[[Categoria:Naissença en Ohio]]
[[Categoria:Decès en 1885]]</text>
      <sha1>5v39br86j9xj92aym6d95t8r75ulvj1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>James Abram Garfield</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10448</id>
    <revision>
      <id>2512495</id>
      <parentid>2397674</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T21:55:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Briantin de Montrei</username>
        <id>37340</id>
      </contributor>
      <origin>2512495</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1099" sha1="r2vgfaaufyhdihatdc8lkdxfde6dak8" xml:space="preserve">{{Infobox Persona}}
'''James Abram Garfield''', professor, avocat, foguèt president dels [[Estats Units d'America]] entre lo [[4 de març]] e lo [[19 de setembre]] de [[1881]]. Foguèt lo segond president dels Estats Units assassinat durant son periòde de govèrn.

{{dinastia|color1=|color2=lightblue|abans= [[Rutherford Birchard Hayes]] | aprèp = [[Chester Arthur]] | nom=[[Fichièr:Seal Of The President Of The United States Of America.svg|50px]]&lt;br /&gt;[[Lista dels presidents dels Estats Units d'America|President dels Estats Units]]&lt;br /&gt;[[4 de març]] - [[19 de setembre]] de [[1881]]}}
{{president dels Estats Units d'America}}
{{commons|James Abram Garfield}}

{{ORDENA:Garfield, James Abram}}
[[Categoria:Francmaçon american]]
[[Categoria:Personalitat de la Guèrra de Secession]]
[[Categoria:Candidat a la presidéncia dels Estats Units designat pel Partit Republican]]
[[Categoria:President dels Estats Units d'America]]
[[Categoria:Assassinat politic]]
[[Categoria:Naissença en 1831]]
[[Categoria:Naissença en Ohio]]
[[Categoria:Decès en 1881]]
[[Categoria:Decès en Nòva Jersey]]</text>
      <sha1>r2vgfaaufyhdihatdc8lkdxfde6dak8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2512541</id>
      <parentid>2512495</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T05:16:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nicolas Eynaud</username>
        <id>6858</id>
      </contributor>
      <comment>Infobox parcialament en catalan</comment>
      <origin>2512541</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1080" sha1="f8orpt5y669iutq6c95vwvkfqcboy7b" xml:space="preserve">
'''James Abram Garfield''', professor, avocat, foguèt president dels [[Estats Units d'America]] entre lo [[4 de març]] e lo [[19 de setembre]] de [[1881]]. Foguèt lo segond president dels Estats Units assassinat durant son periòde de govèrn.

{{dinastia|color1=|color2=lightblue|abans= [[Rutherford Birchard Hayes]] | aprèp = [[Chester Arthur]] | nom=[[Fichièr:Seal Of The President Of The United States Of America.svg|50px]]&lt;br /&gt;[[Lista dels presidents dels Estats Units d'America|President dels Estats Units]]&lt;br /&gt;[[4 de març]] - [[19 de setembre]] de [[1881]]}}
{{president dels Estats Units d'America}}
{{commons|James Abram Garfield}}

{{ORDENA:Garfield, James Abram}}
[[Categoria:Francmaçon american]]
[[Categoria:Personalitat de la Guèrra de Secession]]
[[Categoria:Candidat a la presidéncia dels Estats Units designat pel Partit Republican]]
[[Categoria:President dels Estats Units d'America]]
[[Categoria:Assassinat politic]]
[[Categoria:Naissença en 1831]]
[[Categoria:Naissença en Ohio]]
[[Categoria:Decès en 1881]]
[[Categoria:Decès en Nòva Jersey]]</text>
      <sha1>f8orpt5y669iutq6c95vwvkfqcboy7b</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>William McKinley</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10478</id>
    <revision>
      <id>2512485</id>
      <parentid>2062443</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T21:29:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Briantin de Montrei</username>
        <id>37340</id>
      </contributor>
      <origin>2512485</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="862" sha1="k50lywivzogiss6aad8xslyv9xccolg" xml:space="preserve">{{Infobox Persona}}
'''William S. McKinley''', militar e avocat, foguèt president dels [[Estats Units d'America]] entre [[1897]] e [[1901]]. Foguèt assassinat durant son segond periòde de govèrn.
{{clr}}
{{dinastia|color1=|color2=lightblue|abans= [[Grover Cleveland]]|aprèp=[[Theodore Roosevelt]]|nom=[[Fichièr:US-GreatSeal-Obverse.svg|40px]] &lt;br /&gt; [[lista dels presidents dels Estats Units d'America|President dels Estats Units]] &lt;br /&gt; [[1897]] - [[1901]]}}

{{president dels Estats Units d'America}}

{{DEFAULTSORT:McKinley, William}}
[[Categoria:Francmaçon american]]
[[Categoria:Personalitat politica assassinada]]
[[Categoria:Candidat a la presidéncia dels Estats Units designat pel Partit Republican]]
[[Categoria:President dels Estats Units d'America]]
[[Categoria:Decès en 1901]]
[[Categoria:Mòrt assassinat]]
[[Categoria:Naissença en 1843]]</text>
      <sha1>k50lywivzogiss6aad8xslyv9xccolg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2512545</id>
      <parentid>2512485</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T05:18:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nicolas Eynaud</username>
        <id>6858</id>
      </contributor>
      <comment>Introduccion d'una infobox parcialament en catalan</comment>
      <origin>2512545</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1963" sha1="627od6l8a8sr5iradztgh9624j4haxh" xml:space="preserve">{{Infobox
|tematica=
|carta=
}}
{| border=&quot;1&quot; cellpadding=&quot;2&quot; width=255 cellspacing=&quot;0&quot; align=&quot;right&quot; style=&quot;margin: 0 0 1em 1em; text-align:left; border-collapse:collapse; border:1px gray solid; font-size:95%; background:#f9f9f9&quot;
|+ &lt;big&gt;&lt;big&gt;'''William S. McKinley'''&lt;/big&gt;&lt;/big&gt;
|-
| style=&quot;background:#efefef&quot; align=&quot;center&quot; colspan=2 |[[Fichièr:Mckinley.jpg|200px]]
|-
!align=right|President de (país):
| {{Estats Units}}
|-
!align=right|Periòde de govèrn:
| [[4 de març]] de [[1897]] - [[4 de març]] de [[1901]]&lt;br /&gt;(reelegit) [[4 de març]]-[[16 de setembre]] de [[1901]] (mòrt)
|-
!align=right|Predecessor:
| [[Grover Cleveland]]
|-
!align=right|Successor:
| [[Theodore Roosevelt]]
|-
!align=right|Data de naissença:
| [[29 de genièr]] de [[1843]]
|-
!align=right|Luòc de naissença:
| Niles, [[Ohio]]
|-
!align=right|Data de decès:
| [[14 de setembre]] de [[1901]]
|-
!align=right|Luòc de decès:
| [[Buffalo (Nòva York)|Buffalo]], [[Nòva York (Estat)|Nòva York]]
|-
!align=right|Profession:
| militar e avocat
|-
!align=right|Partit politic:
| [[Partit Republican (Estats Units)|Partit Republican]]
|}

'''William S. McKinley''', militar e avocat, foguèt president dels [[Estats Units d'America]] entre [[1897]] e [[1901]]. Foguèt assassinat durant son segond periòde de govèrn.
{{clr}}
{{dinastia|color1=|color2=lightblue|abans= [[Grover Cleveland]]|aprèp=[[Theodore Roosevelt]]|nom=[[Fichièr:US-GreatSeal-Obverse.svg|40px]] &lt;br /&gt; [[lista dels presidents dels Estats Units d'America|President dels Estats Units]] &lt;br /&gt; [[1897]] - [[1901]]}}

{{president dels Estats Units d'America}}

{{DEFAULTSORT:McKinley, William}}

[[Categoria:Francmaçon]]
[[Categoria:Personalitat politica assassinada]]
[[Categoria:Candidat a la presidéncia dels Estats Units designat pel Partit Republican]]
[[Categoria:President dels Estats Units d'America]]
[[Categoria:Decès en 1901]]
[[Categoria:Mòrt assassinat]]
[[Categoria:Naissença en 1843]]</text>
      <sha1>627od6l8a8sr5iradztgh9624j4haxh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2512583</id>
      <parentid>2512545</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T09:00:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Briantin de Montrei</username>
        <id>37340</id>
      </contributor>
      <comment>Traduguèri las donadas Wikidata. Restauracion de l'Infobox.</comment>
      <origin>2512583</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1052" sha1="8idotw1zvoaunpwk90a37jh6zcn52gs" xml:space="preserve">{{Infobox Persona}}
'''William S. McKinley''', militar e avocat, foguèt president dels [[Estats Units d'America]] entre [[1897]] e [[1901]]. Foguèt assassinat durant son segond periòde de govèrn.
{{clr}}
{{dinastia|color1=|color2=lightblue|abans= [[Grover Cleveland]]|aprèp=[[Theodore Roosevelt]]|nom=[[Fichièr:US-GreatSeal-Obverse.svg|40px]] &lt;br /&gt; [[lista dels presidents dels Estats Units d'America|President dels Estats Units]] &lt;br /&gt; [[1897]] - [[1901]]}}

==Referéncias==
{{Traduccion/Referéncia|en|William McKinley}}
{{Referéncias}}

==Veire tanben==
{{president dels Estats Units d'America}}
{{Multibendèl|Portal biografia|Portal politica|Portal Estats Units d'America}}

{{Autoritats}}

{{ORDENA:McKinley, William}}
[[Categoria:Francmaçon american]]
[[Categoria:Personalitat politica assassinada]]
[[Categoria:Candidat a la presidéncia dels Estats Units designat pel Partit Republican]]
[[Categoria:President dels Estats Units d'America]]
[[Categoria:Decès en 1901]]
[[Categoria:Mòrt assassinat]]
[[Categoria:Naissença en 1843]]</text>
      <sha1>8idotw1zvoaunpwk90a37jh6zcn52gs</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2512584</id>
      <parentid>2512583</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T09:09:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Briantin de Montrei</username>
        <id>37340</id>
      </contributor>
      <origin>2512584</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1567" sha1="nn59mq2u7sbotldiuegjy5d6zl4f0t0" xml:space="preserve">{{Infobox Persona}}
'''William McKinley''' ([[29 de genièr]] de [[1843]] – [[14 de septembre]] de [[1901]]) foguèt lo 25en [[lista dels presidents dels Estats Units d'America|president dels Estats Units d'America]] entre [[1897]] e son assassinacion en [[1901]]. Membre del [[Partit Republican (Estats Units)|Partit Republican]], menèt un realinhament que permetèt los Republicans de dominar largament los estats industrials e l'ensemble del país pendent de decennis. McKinley menèt amb succès los Estats Units dins la [[Guèrra Ispanoestatsunidenca]] e supervisèt un periòde d'expansionisme american, amb las annexions de [[Hawaii]], [[Puerto Rico]], [[Guam]], las [[Filipinas]] e [[Samoa Americana]].

{{clr}}
{{dinastia|color1=|color2=lightblue|abans= [[Grover Cleveland]]|aprèp=[[Theodore Roosevelt]]|nom=[[Fichièr:US-GreatSeal-Obverse.svg|40px]] &lt;br /&gt; [[lista dels presidents dels Estats Units d'America|President dels Estats Units]] &lt;br /&gt; [[1897]] - [[1901]]}}

==Referéncias==
{{Traduccion/Referéncia|en|William McKinley}}
{{Referéncias}}

==Veire tanben==
{{president dels Estats Units d'America}}
{{Multibendèl|Portal biografia|Portal politica|Portal Estats Units d'America}}

{{Autoritats}}

{{ORDENA:McKinley, William}}
[[Categoria:Francmaçon american]]
[[Categoria:Personalitat politica assassinada]]
[[Categoria:Candidat a la presidéncia dels Estats Units designat pel Partit Republican]]
[[Categoria:President dels Estats Units d'America]]
[[Categoria:Decès en 1901]]
[[Categoria:Mòrt assassinat]]
[[Categoria:Naissença en 1843]]</text>
      <sha1>nn59mq2u7sbotldiuegjy5d6zl4f0t0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2512585</id>
      <parentid>2512584</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T09:10:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Briantin de Montrei</username>
        <id>37340</id>
      </contributor>
      <origin>2512585</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1566" sha1="jotm044yqjojmw1k2n5fv2a574sw4jx" xml:space="preserve">{{Infobox Persona}}
'''William McKinley''' ([[29 de genièr]] de [[1843]] – [[14 de setembre]] de [[1901]]) foguèt lo 25en [[lista dels presidents dels Estats Units d'America|president dels Estats Units d'America]] entre [[1897]] e son assassinacion en [[1901]]. Membre del [[Partit Republican (Estats Units)|Partit Republican]], menèt un realinhament que permetèt los Republicans de dominar largament los estats industrials e l'ensemble del país pendent de decennis. McKinley menèt amb succès los Estats Units dins la [[Guèrra Ispanoestatsunidenca]] e supervisèt un periòde d'expansionisme american, amb las annexions de [[Hawaii]], [[Puerto Rico]], [[Guam]], las [[Filipinas]] e [[Samoa Americana]].

{{clr}}
{{dinastia|color1=|color2=lightblue|abans= [[Grover Cleveland]]|aprèp=[[Theodore Roosevelt]]|nom=[[Fichièr:US-GreatSeal-Obverse.svg|40px]] &lt;br /&gt; [[lista dels presidents dels Estats Units d'America|President dels Estats Units]] &lt;br /&gt; [[1897]] - [[1901]]}}

==Referéncias==
{{Traduccion/Referéncia|en|William McKinley}}
{{Referéncias}}

==Veire tanben==
{{president dels Estats Units d'America}}
{{Multibendèl|Portal biografia|Portal politica|Portal Estats Units d'America}}

{{Autoritats}}

{{ORDENA:McKinley, William}}
[[Categoria:Francmaçon american]]
[[Categoria:Personalitat politica assassinada]]
[[Categoria:Candidat a la presidéncia dels Estats Units designat pel Partit Republican]]
[[Categoria:President dels Estats Units d'America]]
[[Categoria:Decès en 1901]]
[[Categoria:Mòrt assassinat]]
[[Categoria:Naissença en 1843]]</text>
      <sha1>jotm044yqjojmw1k2n5fv2a574sw4jx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Theodore Roosevelt</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10479</id>
    <revision>
      <id>2512479</id>
      <parentid>2419346</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T21:20:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Briantin de Montrei</username>
        <id>37340</id>
      </contributor>
      <origin>2512479</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3088" sha1="jnh56ok171tx7i7zpkdybbtult53abs" xml:space="preserve">{{Infobox Politician
| nom = Theodore Roosevelt
| imatge = Theodore Roosevelt by the Pach Bros.jpg
| legenda = 
| foncion1 = 26{{E}}[[Lista dels presidents dels Estats Units d'America|president dels Estats Units d'America]]
| a partir del foncion1 = [[14 de setembre]] de [[1901]]
|fins al foncion1 = [[4 de març]] de [[1909]]
| predecessor 1 = [[William McKinley]]
|successor 1 =[[William Taft]]
| a partir del foncion2 = 
| fins al foncion2 =
| predecessor 2 = 
| a partir del foncion3 = 
| fins a foncion3 =
| eleccion3 = 
| predecessor 3 = 
| nom naissença = 
| naissença = [[27 d'octobre]] de [[1858]]
| luòc de naissença = [[Nòva York (ciutat)|Nòva York]]
| nationalitat = 
| partit = [[Partit Republican (Estats Units)|Partit Republican]]
| universitat = 
}}

[[Fichièr:100px-Medaille-Nobel2.PNG|left|80px|Medalha prèmi Nobel]]

'''Theodore Roosevelt''' ([[Nòva York]], [[27 d'octòbre|27 d'ochoire]] de [[1858]] - [[Oyster Bay]], [[6 de genièr|6 de genoièr]] de [[1919]]) siaguèt un politician e cap del [[Partit Republican (Estats Units)|Partit Republican]], militar, istorian e naturalista [[Estats Units|american]]. Foguèt president dels [[Estats Units d'America]] entre [[1901]] e [[1909]] e recebèt lo [[Prèmi Nobel de la Patz]] en [[1906]] per sa mediacion dins la [[Guèrra Russojaponesa]].

Membre del [[Partit Republican (Estats Units)|Partit Republican]], foguèt successivament cap de la polícia de [[Nòva York]] entre 1895 e 1897, adjonh del secretari a la Marina de 1897 a 1898, engajat volontari dins la [[guèrra ispanoamericana]] de 1898 ont s'illustrèt a la tèsta de son regiment de cavalariá, los ''[[Rough Riders]]'', a la [[batalha de San Juan]] puèi governador de l'Estat de Nòva York entre 1899 e 1900.

[[Vicepresident dels Estats Units]] jol mandat de [[William McKinley]], li succediguèt après son [[Assassinat de William McKinley|assassinat]] per un anarquista e acabèt son mandat del [[14 de setembre]] de [[1901]] al [[3 de març]] de [[1905]]. Roosevelt entamenèt puèi son pròpri mandat presidencial qu'acabèt lo [[3 de març]] de [[1909]]. Conformament a sos engatjaments, postulèt pas en 1908 a un novèl mandat presidencial.

{{clear}}
{{dinastia|color1=|color2=lightblue|abans= [[William McKinley]] | aprèp = [[William Taft]] | nom=[[Fichièr:Seal Of The President Of The United States Of America.svg|50px]]&lt;br /&gt;[[Lista dels presidents dels Estats Units d'America|President dels Estats Units]]&lt;br /&gt;[[1901]] - [[1909]]}}

{{President dels Estats Units d'America}}
{{Prèmi Nobel de la Patz}}
{{DEFAULTSORT:Roosevelt, Theodore}}
{{commonscat|Theodore Roosevelt}}

[[Categoria:Francmaçon american]]
[[Categoria:Governador de Nòva York]]
[[Categoria:Vicepresident dels Estats Units d'America]]
[[Categoria:Candidat a la presidéncia dels Estats Units designat pel Partit Republican]]
[[Categoria:President dels Estats Units d'America]]
[[Categoria:Naissença en 1858]]
[[Categoria:Decès en 1919]]
[[Categoria:Familha Roosevelt]]
[[Categoria:Laureat del Prèmi Nobel de la Patz]]
[[Categoria:Prèmi Nobel american]]</text>
      <sha1>jnh56ok171tx7i7zpkdybbtult53abs</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2512480</id>
      <parentid>2512479</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T21:23:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Briantin de Montrei</username>
        <id>37340</id>
      </contributor>
      <origin>2512480</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3173" sha1="q57sjprbt1l5pr5zb9i1imjt40mvhty" xml:space="preserve">{{Infobox Politician
| nom = Theodore Roosevelt
| imatge = Theodore Roosevelt by the Pach Bros.jpg
| legenda = 
| foncion1 = 26{{E}}[[Lista dels presidents dels Estats Units d'America|president dels Estats Units d'America]]
| a partir del foncion1 = [[14 de setembre]] de [[1901]]
|fins al foncion1 = [[4 de març]] de [[1909]]
| predecessor 1 = [[William McKinley]]
|successor 1 =[[William Taft]]
| a partir del foncion2 = 
| fins al foncion2 =
| predecessor 2 = 
| a partir del foncion3 = 
| fins a foncion3 =
| eleccion3 = 
| predecessor 3 = 
| nom naissença = 
| naissença = [[27 d'octobre]] de [[1858]]
| luòc de naissença = [[Nòva York (ciutat)|Nòva York]]
| nationalitat = 
| partit = [[Partit Republican (Estats Units)|Partit Republican]]
| universitat = 
}}

[[Fichièr:100px-Medaille-Nobel2.PNG|left|80px|Medalha prèmi Nobel]]

'''Theodore Roosevelt''' ([[Nòva York]], [[27 d'octòbre|27 d'ochoire]] de [[1858]] - [[Sagamore Hill]], [[6 de genièr|6 de genoièr]] de [[1919]]) siaguèt un politician e cap del [[Partit Republican (Estats Units)|Partit Republican]], militar, istorian e naturalista [[Estats Units|american]]. Foguèt president dels [[Estats Units d'America]] entre [[1901]] e [[1909]] e recebèt lo [[Prèmi Nobel de la Patz]] en [[1906]] per sa mediacion dins la [[Guèrra Russojaponesa]].

Membre del [[Partit Republican (Estats Units)|Partit Republican]], foguèt successivament cap de la polícia de [[Nòva York]] entre 1895 e 1897, adjonh del secretari a la Marina de 1897 a 1898, engajat volontari dins la [[guèrra ispanoamericana]] de 1898 ont s'illustrèt a la tèsta de son regiment de cavalariá, los ''[[Rough Riders]]'', a la [[batalha de San Juan]] puèi governador de l'Estat de Nòva York entre 1899 e 1900.

[[Vicepresident dels Estats Units]] jol mandat de [[William McKinley]], li succediguèt après son [[Assassinat de William McKinley|assassinat]] per un anarquista e acabèt son mandat del [[14 de setembre]] de [[1901]] al [[3 de març]] de [[1905]]. Roosevelt entamenèt puèi son pròpri mandat presidencial qu'acabèt lo [[3 de març]] de [[1909]]. Conformament a sos engatjaments, postulèt pas en 1908 a un novèl mandat presidencial.

{{clear}}
{{dinastia|color1=|color2=lightblue|abans= [[William McKinley]] | aprèp = [[William Taft]] | nom=[[Fichièr:Seal Of The President Of The United States Of America.svg|50px]]&lt;br /&gt;[[Lista dels presidents dels Estats Units d'America|President dels Estats Units]]&lt;br /&gt;[[1901]] - [[1909]]}}

{{President dels Estats Units d'America}}
{{Prèmi Nobel de la Patz}}
{{DEFAULTSORT:Roosevelt, Theodore}}
{{commonscat|Theodore Roosevelt}}

[[Categoria:Francmaçon american]]
[[Categoria:Governador de Nòva York]]
[[Categoria:Vicepresident dels Estats Units d'America]]
[[Categoria:Candidat a la presidéncia dels Estats Units designat pel Partit Republican]]
[[Categoria:President dels Estats Units d'America]]
[[Categoria:Naissença en 1858]]
[[Categoria:Naissença a Nòva York]]
[[Categoria:Decès en 1919]]
[[Categoria:Decès en Estat de Nòva York]]
[[Categoria:Familha Roosevelt]]
[[Categoria:Laureat del Prèmi Nobel de la Patz]]
[[Categoria:Prèmi Nobel american]]</text>
      <sha1>q57sjprbt1l5pr5zb9i1imjt40mvhty</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>William Taft</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10481</id>
    <revision>
      <id>2512481</id>
      <parentid>2428454</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T21:23:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Briantin de Montrei</username>
        <id>37340</id>
      </contributor>
      <origin>2512481</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2094" sha1="49pdm7crufbp5rj5844b4qpzaalhw8q" xml:space="preserve">{{Infobox
|tematica=
|carta=
}}
{| border=&quot;1&quot; cellpadding=&quot;2&quot; width=255 cellspacing=&quot;0&quot; align=&quot;right&quot; style=&quot;margin: 0 0 1em 1em; text-align:left; border-collapse:collapse; border:1px gray solid; font-size:95%; background:#f9f9f9&quot;
|+ &lt;big&gt;&lt;big&gt;'''William Howard Taft'''&lt;/big&gt;&lt;/big&gt;
|-
| style=&quot;background:#efefef&quot; align=&quot;center&quot; colspan=2 |[[Fichièr:Anders Zorn - Portrait of William Howard Taft (1911).jpg|200px]]
|-
!align=right|President de (país):
| [[Estats Units d'America]]
|-
!align=right|Periòde de govèrn:
| [[4 de març]] de [[1909]]&lt;br /&gt;[[3 de març]] de [[1913]]
|-
!align=right|Predecessor:
| [[Theodore Roosevelt]]
|-
!align=right|Successor:
| [[Woodrow Wilson]]
|-
!align=right|Data de naissença:
|[[15 de setembre]] de [[1857]]
|-
!align=right|Luòc de naissença:
|[[Cincinnati]], [[Ohio]]
|-
!align=right|Data de decès:
|[[8 de març]] de [[1930]]
|-
!align=right|Luòc de decès:
|[[Washington DC]]
|-
!align=right|Profession:
| professor de [[drech]]
|-
!align=right|Partit politic:
| [[Partit Republican (Estats Units)|Partit Republican]]
|}

'''William Howard Taft''' ([[Cincinnati]], [[Ohio]], [[15 de setembre]] de [[1857]] - [[Washington DC]], [[8 de març]] de [[1930]]) foguèt un professor de drech e politician [[Estats Units|american]]. Membre del [[Partit Republican]], foguèt lo 27en president dels [[Estats Units]] de [[1909]] a [[1913]].

{{clear}}
{{dinastia|color1=|color2=lightblue|abans= [[Theodore Roosevelt]] | aprèp = [[Woodrow Wilson]] | nom=[[Fichièr:Seal Of The President Of The United States Of America.svg|50px]]&lt;br /&gt;[[Lista dels presidents dels Estats Units d'America|President dels Estats Units]]&lt;br /&gt;[[1909]] - [[1913]]}}


{{president dels Estats Units d'America}}

{{DEFAULTSORT:Taft, William Howard}}
[[Categoria:Candidat a la presidéncia dels Estats Units designat pel Partit Republican]]
[[Categoria:Francmaçon american]]
[[Categoria:President dels Estats Units d'America]]
[[Categoria:Jutge a la Cort Suprèma dels Estats Units]]
[[Categoria:Naissença en Ohio]]
[[Categoria:Naissença en 1857]]
[[Categoria:Decès en 1930]]</text>
      <sha1>49pdm7crufbp5rj5844b4qpzaalhw8q</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Warren G. Harding</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10484</id>
    <revision>
      <id>2512494</id>
      <parentid>1858816</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T21:43:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Briantin de Montrei</username>
        <id>37340</id>
      </contributor>
      <origin>2512494</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="780" sha1="jhcd9idiqxs1g4xwkut54m6j8gy9yhn" xml:space="preserve">{{Infobox Persona}}
'''Warren Gamaliel Harding''', proprietari d'un [[jornal]] e òme d'afars, foguèt president dels [[Estats Units d'America]] entre [[1921]] e [[1923]].

{{dinastia|color1=|color2=lightblue|abans= [[Woodrow Wilson]] | aprèp = [[Calvin Coolidge]] | nom=[[Fichièr:Seal Of The President Of The United States Of America.svg|50px]]&lt;br /&gt;[[Lista dels presidents dels Estats Units d'America|President dels Estats Units]]&lt;br /&gt;[[1921]] - [[1923]]}}

{{president dels Estats Units d'America}}

{{ORDENA:Harding, Warren Gamaliel}}
[[Categoria:Candidat a la presidéncia dels Estats Units designat pel Partit Republican]]
[[Categoria:Francmaçon american]]
[[Categoria:President dels Estats Units d'America]]
[[Categoria:Decès en 1923]]
[[Categoria:Naissença en 1865]]</text>
      <sha1>jhcd9idiqxs1g4xwkut54m6j8gy9yhn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>John Wayne</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11113</id>
    <revision>
      <id>2512490</id>
      <parentid>2502153</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T21:38:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Briantin de Montrei</username>
        <id>37340</id>
      </contributor>
      <origin>2512490</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5070" sha1="hyae2lv6uz7ewby4ubn9izu9p5phrh5" xml:space="preserve">{{Infobox Persona}}
'''John Wayne''' (nascut '''Marion Robert Morrison''') siguec un actor de [[cinèma]] [[USA|american]],  principalament de ''[[Western]]''.

Conegut coma ''eth Duc'' , ganhec un [[Oscar]] e hec plan de peletes de western.

Comencec era sua vida artistica en eth cinèma mut pendent es annades 1920. Siguec ua deras principalas estèlas des des annades 1940 enquias annades 1970. Hec tanben plan de peletes de westerns e epiques ena [[Dusau Guèrra Mondiau]]. Tanben hec ua amplia gamma de peletes de diuersi genres coma biografies, comedies, romantiques e policiaques. Reporgia ua mena d'òme individualista plan brut e pr'amor d'açò se convertiguec en ua icona americana.

== Joventut e inicis ==
John Wayne, vadut a Winterset, [[Iowa]], coma '''Marion Robert Morrison''' en 1907 se convertiguec en '''Marion Michael Morrison''' quan es sòns pairs volgueren aperar eth sòn proche hilh Robert. Era praubesa que determinec es sòns prumèrs ans de vida, qu'eth sòn pair qu'amiava pas ben era [[economia]] dera familha. Eth Duc èra un bon estudiant e tanben hera popular. Èra naut e damb condicions fisiques. Èra un jogaire de [[fotbòl american]] destacat en eth Glendale Institute e siguec recreissat pera Universitat de [[Califòrnia]]. Coma jove, Wayne tanben trabalhec en ua botiga de gelats e sòn propietari desihava shivaus tas estudis de [[Hollywood]]. Pendent açò, ena Universitat, comencec a trabalhar a l'entorn des estudis locaus deth cinèma.

Dempús dus annades de trabalhs coma actor en es estudis Fox Entertainment Group per 35 dolars ara setmana li ofertèren de hér un roll principal en ua peleta damb eth nom artistic de ''John Wayne''. Maugrat qu'era peleta siguec un desastre, era sua paga s'enauçà enquias 75 dolars ara setmana.

Pendent açò es especialistes l'ensenhèren d'acabalar atau coma d'autes tecniques deth western. Nau annades dempús, era sua participacion ena peleta &quot;The Stage Coach&quot; (1939) se convertiguéc en ua estèla deth cinèma.

== Eth Duc deth cinèma ==

Wayne apareishia en més de vint peletes de [[John Ford]] des de 1928 e pendent es 35 annades següenti. Enter aquesti includent ''The legion'' (1949), ''The quiet man '' (1952), ''The searchers'' (1956) e ''The man who killed Liberty Valance'' (1962).

Un des personatges més estimadi de Wayne erá en ''The High and Mighty'' (1954) on heia d'aviador. En 1949 eth director Robert Rossen ofertaua eth personatge principal d'''All the king's men'' a Wayne mes aguest rebutjec pr'amor que projectaua antiamericanisme. Broderick Crawford, qu'acceptec finauments aguest personatge, ganhéc en 1950 eth Oscar. Wayne qu'eth ganhéc pas pera sua participacion en ''The sands of Iwo Jima''.

Johan Wayne ganhéc fin-finau un Oscar per ''True Grit '' (1969). Tanben siguéc nomenat coma director per [[''The Alamo'']](1960), ua des dues peletes que dirigec. Era auta siguec The Green Berets (1968) era soleta peleta americana heta pendent era Guerra de [[Vietnam]] tà dar suport ara guerra.

''The searchers'' (1956) ei considerada coma era melhor actuacion de John Wayne e benlèu era més complicada. Wayne erá conegut pes sues idees conservadores. Participéc ena Motion Picture Alliance for the Preservation of American ideals e ne siguec eth president pendent un temps. Siguec plan anticomunista e seguidor dera House of Un-American Activities Commitee atau coma dera lista negra d'actors acusats d'éster compasius damb eth ideari comunista.

En 1964 se li diagnostiquèt cancre de paumon e siguec operat tà estradar-li tot eth paumon querre e dus costes. Pera sua fama o per éster eth republican més famós de Hollywood, eth Partit Republican li demandec de sajar d'éster president des Estats Units per 1968. Més eth consiraua pas qu'eth poble voliua de vertat un actor ena Casa Blanca. Totun, donec suport eath sòn amic Ronald Reagn coma governador de Califòrnia en 1966 e 1970.

Wayne maridec tres viatges , tostemps damb gojates que parlauen l'espanhòu; Josephine Alicia Saenz, Esperanza Baur e Pilar Palette. Auia tres hilhs damb Josephine e tres damb Pilar. John Wayne moriguec de cancre d'estomac en 1979.

== Filmografia==

• Four Sons (1928)

• The Big Trail (1930)

• Ride Him, Cowboy (1932)

• The new Frontier (1935)

• The Stagecoach (1939)

• In Old California (1942)

• Back to Bataan (1945)

• Red River (1948)

• Fort Apache (1948)

• Rio Grande (1950)

• Hondo (1953)

• The conqueror (1956)

• The Barbarian and the Geisha (1958)

• North to Alaska (1960)

• The Comancheros (1961)

• Hatari! (1962)

• How the West was won (1963)

• The Quiet Man (1963)

• Chisum (1970)

• Rio Lobo (1970)

• The Cowboys (1972)

• McQ (1974)

• The Shootist (1976)

{{ORDENA:Wayne, John}}
[[Categoria:Actor american]]
[[Categoria:Naissença en 1907]]
[[Categoria:Naissença en Iowa]]
[[Categoria:Decès en 1979]]
[[Categoria:Decès en Califòrnia]]
[[Categoria:Pseudonim]]
[[Categoria:Oscar del melhor actor]]
[[Categoria:Mòrt del càncer]]
[[Categoria:Francmaçon american]]</text>
      <sha1>hyae2lv6uz7ewby4ubn9izu9p5phrh5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2512543</id>
      <parentid>2512490</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T05:17:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nicolas Eynaud</username>
        <id>6858</id>
      </contributor>
      <origin>2512543</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5051" sha1="n3bsbyt1vcgfztoijd1gtj83msm2qjx" xml:space="preserve">
'''John Wayne''' (nascut '''Marion Robert Morrison''') siguec un actor de [[cinèma]] [[USA|american]],  principalament de ''[[Western]]''.

Conegut coma ''eth Duc'' , ganhec un [[Oscar]] e hec plan de peletes de western.

Comencec era sua vida artistica en eth cinèma mut pendent es annades 1920. Siguec ua deras principalas estèlas des des annades 1940 enquias annades 1970. Hec tanben plan de peletes de westerns e epiques ena [[Dusau Guèrra Mondiau]]. Tanben hec ua amplia gamma de peletes de diuersi genres coma biografies, comedies, romantiques e policiaques. Reporgia ua mena d'òme individualista plan brut e pr'amor d'açò se convertiguec en ua icona americana.

== Joventut e inicis ==
John Wayne, vadut a Winterset, [[Iowa]], coma '''Marion Robert Morrison''' en 1907 se convertiguec en '''Marion Michael Morrison''' quan es sòns pairs volgueren aperar eth sòn proche hilh Robert. Era praubesa que determinec es sòns prumèrs ans de vida, qu'eth sòn pair qu'amiava pas ben era [[economia]] dera familha. Eth Duc èra un bon estudiant e tanben hera popular. Èra naut e damb condicions fisiques. Èra un jogaire de [[fotbòl american]] destacat en eth Glendale Institute e siguec recreissat pera Universitat de [[Califòrnia]]. Coma jove, Wayne tanben trabalhec en ua botiga de gelats e sòn propietari desihava shivaus tas estudis de [[Hollywood]]. Pendent açò, ena Universitat, comencec a trabalhar a l'entorn des estudis locaus deth cinèma.

Dempús dus annades de trabalhs coma actor en es estudis Fox Entertainment Group per 35 dolars ara setmana li ofertèren de hér un roll principal en ua peleta damb eth nom artistic de ''John Wayne''. Maugrat qu'era peleta siguec un desastre, era sua paga s'enauçà enquias 75 dolars ara setmana.

Pendent açò es especialistes l'ensenhèren d'acabalar atau coma d'autes tecniques deth western. Nau annades dempús, era sua participacion ena peleta &quot;The Stage Coach&quot; (1939) se convertiguéc en ua estèla deth cinèma.

== Eth Duc deth cinèma ==

Wayne apareishia en més de vint peletes de [[John Ford]] des de 1928 e pendent es 35 annades següenti. Enter aquesti includent ''The legion'' (1949), ''The quiet man '' (1952), ''The searchers'' (1956) e ''The man who killed Liberty Valance'' (1962).

Un des personatges més estimadi de Wayne erá en ''The High and Mighty'' (1954) on heia d'aviador. En 1949 eth director Robert Rossen ofertaua eth personatge principal d'''All the king's men'' a Wayne mes aguest rebutjec pr'amor que projectaua antiamericanisme. Broderick Crawford, qu'acceptec finauments aguest personatge, ganhéc en 1950 eth Oscar. Wayne qu'eth ganhéc pas pera sua participacion en ''The sands of Iwo Jima''.

Johan Wayne ganhéc fin-finau un Oscar per ''True Grit '' (1969). Tanben siguéc nomenat coma director per [[''The Alamo'']](1960), ua des dues peletes que dirigec. Era auta siguec The Green Berets (1968) era soleta peleta americana heta pendent era Guerra de [[Vietnam]] tà dar suport ara guerra.

''The searchers'' (1956) ei considerada coma era melhor actuacion de John Wayne e benlèu era més complicada. Wayne erá conegut pes sues idees conservadores. Participéc ena Motion Picture Alliance for the Preservation of American ideals e ne siguec eth president pendent un temps. Siguec plan anticomunista e seguidor dera House of Un-American Activities Commitee atau coma dera lista negra d'actors acusats d'éster compasius damb eth ideari comunista.

En 1964 se li diagnostiquèt cancre de paumon e siguec operat tà estradar-li tot eth paumon querre e dus costes. Pera sua fama o per éster eth republican més famós de Hollywood, eth Partit Republican li demandec de sajar d'éster president des Estats Units per 1968. Més eth consiraua pas qu'eth poble voliua de vertat un actor ena Casa Blanca. Totun, donec suport eath sòn amic Ronald Reagn coma governador de Califòrnia en 1966 e 1970.

Wayne maridec tres viatges , tostemps damb gojates que parlauen l'espanhòu; Josephine Alicia Saenz, Esperanza Baur e Pilar Palette. Auia tres hilhs damb Josephine e tres damb Pilar. John Wayne moriguec de cancre d'estomac en 1979.

== Filmografia==

• Four Sons (1928)

• The Big Trail (1930)

• Ride Him, Cowboy (1932)

• The new Frontier (1935)

• The Stagecoach (1939)

• In Old California (1942)

• Back to Bataan (1945)

• Red River (1948)

• Fort Apache (1948)

• Rio Grande (1950)

• Hondo (1953)

• The conqueror (1956)

• The Barbarian and the Geisha (1958)

• North to Alaska (1960)

• The Comancheros (1961)

• Hatari! (1962)

• How the West was won (1963)

• The Quiet Man (1963)

• Chisum (1970)

• Rio Lobo (1970)

• The Cowboys (1972)

• McQ (1974)

• The Shootist (1976)

{{ORDENA:Wayne, John}}
[[Categoria:Actor american]]
[[Categoria:Naissença en 1907]]
[[Categoria:Naissença en Iowa]]
[[Categoria:Decès en 1979]]
[[Categoria:Decès en Califòrnia]]
[[Categoria:Pseudonim]]
[[Categoria:Oscar del melhor actor]]
[[Categoria:Mòrt del càncer]]
[[Categoria:Francmaçon american]]</text>
      <sha1>n3bsbyt1vcgfztoijd1gtj83msm2qjx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Mark Twain</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11725</id>
    <revision>
      <id>2512483</id>
      <parentid>2438017</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T21:25:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Briantin de Montrei</username>
        <id>37340</id>
      </contributor>
      <origin>2512483</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4563" sha1="5fwasdrdms4ph5hc3mqjn6jdxxguxnf" xml:space="preserve">{{1000 fondamentals}}

{{Infobox Escrivan
| nom         = Mark Twain
| imatge = MarkTwain.LOC.jpg
| talha imatge =
| legenda =
| nom de naissença =Samuel Langhorne Clemens
| nom aliàs =
| data de naissença = [[30 de novembre]] de [[1835]]
| luòc de naissença = Florida, [[Missorí]], {{USA}}
| data de decès = [[21 d'abril]] de [[1910]]
| luòc de decès = Redding, [[Connecticut]]
| activitat = [[Escrivan]], [[romancier]]
| lenga =
| genre = [[roman]]
| movement =
| distincions =
| complement =
}}
[[File:Mark Twain at Stormfield (1909).webm|thumb|Mark Twain (1909)]]
[[Mark Twain]] (pseudonim literari de '''Samuel Langhorne Clemens''') foguèt un important escrivan e romancièr dels [[Estats Units d'America]] durant lo [[sègle XIX]].
Twain es particularament conegut gràcias a sos romans ''[[Las Aventuras d'Huckleberry Finn]]'' e ''[[Las Aventuras de Tom Sawyer]]'', e tanben per sas nombrosas citacions.

== Bibliografia ==

* (1867) ''[[Advice for Little Girls]]'' (ficcion)
* (1867) ''[[The Celebrated Jumping Frog of Calaveras County]]'' (ficcion)
* (1868) ''[[General Washington's Negro Body-Servant]]'' (ficcion)
* (1868) ''[[My Late Senatorial Secretaryship]]'' (ficcion)
* (1869) ''[[The Innocents Abroad]]'' (raconte de viatge)

* (1871) ''[[Mark Twain's (Burlesque) Autobiography and First Romance]]'' (ficcion)
* (1872) ''[[Roughing It]]'' 
* (1873) ''[[The Gilded Age: A Tale of Today]]'' (ficcion)
* (1875) ''[[Sketches New and Old]]'' (istòrias de ficcion)
* (1876) ''[[Old Times on the Mississippi]]'' 
* (1876) ''[[The Adventures of Tom Sawyer]]'' (ficcion)
* (1876) ''[[A Murder, a Mystery, and a Marriage]]'' (ficcion); (1945, edicion de colleccion privada), (2001, Atlantic Monthly *(1877) ''[[A True Story and the Recent Carnival of Crime]]'' (stories)
* (1878) ''[[Punch, Brothers, Punch! and other Sketches]]'' (istòrias de ficcion)
* (1880) ''[[A Tramp Abroad]]'' (eaconte de viatge)
* (1880) ''[[1601 (Mark Twain)|1601: Conversation, as it was by the Social Fireside, in the Time of the Tudors]]'' (ficcion)
* (1882) ''[[The Prince and the Pauper]]'' (ficcion)
* (1883) ''[[Life on the Mississippi]]'' 
* (1884) ''[[Adventures of Huckleberry Finn]]'' (ficcion)
* (1889) ''[[A Connecticut Yankee in King Arthur's Court]]'' (ficcion)
* (1892) ''[[The American Claimant]]'' (ficcion)
* (1892) ''[[Merry Tales]]'' (istòrias de ficcion)
* (1893) ''[[The £1,000,000 Bank Note and Other New Stories]]'' (istòrias de ficcion)
* (1894) ''[[Tom Sawyer Abroad]]'' (ficcion)
* (1894) ''[[Pudd'nhead Wilson]]'' (ficcion)
* (1896) ''[[Tom Sawyer, Detective]]'' (ficcion)
* (1896) ''[[Personal Recollections of Joan of Arc]]'' (ficcion)
* (1897) ''[[How to Tell a Story and other Essays]]'' (ensages)
* (1897) ''[[Following the Equator]]'' (raconte de viatge)
* (1900) ''[[The Man That Corrupted Hadleyburg]]'' (ficcion)
* (1901) ''[[Edmund Burke on Croker and Tammany]]'' (satira politica)
* (1902) ''[[A Double Barrelled Detective Story]]'' (ficcion)
* (1904) ''[[A Dog's Tale]]'' (ficcion)
* (1905) ''[[King Leopold's Soliloquy]]'' (satira politica)
* (1905) ''[[The War Prayer (story)|The War Prayer]]'' (ficcion)
* (1906) ''[[The $30,000 Bequest and Other Stories]]'' (ficcion)
* (1906) ''[[What Is Man?]]'' (ensag)
* (1907) ''[[Christian Science (book)|Christian Science]]'' 
* (1907) ''[[A Horse's Tale]]'' (ficcion)
* (1907) ''[[Is Shakespeare Dead?]]'' 
* (1909) ''[[Captain Stormfield's Visit to Heaven]]'' (ficcion)
* (1909) ''[[Letters from the Earth]]'' (ficcion, publicacion postuma)
* (1910) ''[[Queen Victoria's Jubilee]]'' 
* (1916) ''[[The Mysterious Stranger]]'' (ficcion, banlèu pas de Twain, publicacion postuma)
* (1924) ''[[Mark Twain's Autobiography]]'' (publicacion postuma)
* (1935) ''[[Mark Twain's Notebook]]'' (publicacion postuma)
* (1969) ''[[The Mysterious Stranger|No. 44, The Mysterious Stranger]]'' (ficcion, publicacop, postuma)
* (1985) ''[[Concerning the Jews]]'' (publicacion postuma)
* (1992) ''[[Mark Twain's Weapons of Satire: Anti-Imperialist Writings on the Philippine-American War]]''. [[Jim Zwick]], ed. (Syracuse University Press) ISBN 0-8156-0268-5 (publicacion postuma)
* (1995) ''[[The Bible According to Mark Twain: Writings on Heaven, Eden, and the Flood]]'' (publicacion postuma)

== Links ==
* [https://web.archive.org/web/20070311051954/http://www.mobilebooks.org/?author=MT Mark Twain mobile ebooks]

{{ORDENA:Twain, Mark}}
[[Categoria:Escrivan american]]
[[Categoria:Francmaçon american]]
[[Categoria:Naissença en 1835]]
[[Categoria:Decès en 1910]]
[[Categoria:Pseudonim]]</text>
      <sha1>5fwasdrdms4ph5hc3mqjn6jdxxguxnf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Charles Lindbergh</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11880</id>
    <revision>
      <id>2512487</id>
      <parentid>1854971</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T21:32:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Briantin de Montrei</username>
        <id>37340</id>
      </contributor>
      <origin>2512487</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="736" sha1="87yskqzz6w8n1hwv2uxizfy54n2190d" xml:space="preserve">{{Infobox Persona}}
'''Charles Augustus Lindbergh, Jr.''' ([[1902]]-[[1974]]) foguèt un pionièr [[Estats Units|nord-american]] de l'[[avion|aviacion]], que faguèt lo primièr vòl entre los [[Estats Units]] (Nòva York) e [[França]] ([[París]]), amb son avion ''The Spirit of Saint Louis''.

==Veire tanben==
{{Multibendèl|Portal EUA}}

{{Autoritats}}

{{DEFAULTSORT:Lindbergh, Charles}}
[[Categoria:Aviator american]]
[[Categoria:Personalitat americana]]
[[Categoria:Laureat del Prèmi Pulitzer]]
[[Categoria:Francmaçon american]]
[[Categoria:Ostatge]]
[[Categoria:Recipiendari de la Medal of Honor]]
[[Categoria:Naissença en 1902]]
[[Categoria:Naissença a Detroit]]
[[Categoria:Decès en 1974]]
[[Categoria:Decès en Hawaii]]</text>
      <sha1>87yskqzz6w8n1hwv2uxizfy54n2190d</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Harry Truman</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12185</id>
    <revision>
      <id>2512482</id>
      <parentid>2438030</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T21:24:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Briantin de Montrei</username>
        <id>37340</id>
      </contributor>
      <origin>2512482</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1093" sha1="qw97avs16h8avyroabpnadg3n6iy4cz" xml:space="preserve">{{Infobox Persona}}
'''Harry S. Truman''' (nascut [[Harry Truman]], sens ''S.''), militar, òme d'afars e òme politic ([[1884]]-[[1972]]), foguèt president dels [[Estats Units d'America]] entre [[1945]] (aprèp la mòrt de [[Franklin Delano Roosevelt]]) e [[1953]].

{{clear}}
{{dinastia|color1=|color2=lightblue|abans= [[Franklin Delano Roosevelt]]|aprèp= [[Dwight D. Eisenhower]]|nom= [[Imatge:US-GreatSeal-Obverse.svg|50px]] &lt;br /&gt; [[lista dels presidents dels Estats Units d'America|President dels Estats Units d'America]]&lt;br /&gt;[[1945]] - [[1953]]}}

{{president dels Estats Units d'America}}

{{DEFAULTSORT:Truman, Harry S}}
[[Categoria:Diplomata american]]
[[Categoria:Francmaçon american]]
[[Categoria:Vicepresident dels Estats Units d'America]]
[[Categoria:Cap d'Estat o de govèrn de la Segonda Guèrra Mondiala]]
[[Categoria:Candidat a la presidéncia dels Estats Units designat pel Partit Democrata]]
[[Categoria:Maccarthisme]]
[[Categoria:president dels Estats Units d'America]]
[[Categoria:Naissença en Missorí]]
[[Categoria:Naissença en 1884]]
[[Categoria:Decès en 1972]]</text>
      <sha1>qw97avs16h8avyroabpnadg3n6iy4cz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2512546</id>
      <parentid>2512482</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T05:18:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nicolas Eynaud</username>
        <id>6858</id>
      </contributor>
      <comment>Infobox parcialament en catalan</comment>
      <origin>2512546</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2163" sha1="hh2d08g9ohdp5pxr3ma5pkwqszda752" xml:space="preserve">{{Infobox
|tematica=
|carta=
}}
{| border=&quot;1&quot; cellpadding=&quot;2&quot; width=255 cellspacing=&quot;0&quot; align=&quot;right&quot; style=&quot;margin: 0 0 1em 1em; text-align:left; border-collapse:collapse; border:1px gray solid; font-size:95%; background:#f9f9f9&quot;
|+ &lt;big&gt;&lt;big&gt;'''Harry Truman'''&lt;/big&gt;&lt;/big&gt;
|-
| style=&quot;background:#efefef&quot; align=&quot;center&quot; colspan=2 |[[Imatge:HarryTruman.jpg|180px]]
|-
!align=right|President de (país):
| {{Estats Units}}
|-
!align=right|Periòde de govèrn:
| [[12 d'abril]] de [[1945]]&lt;br /&gt;[[20 de genièr]] de [[1953]]
|-
!align=right|Predecessor:
| [[Franklin D. Roosevelt]]
|-
!align=right|Successor:
| [[Dwight D. Eisenhower]]
|-
!align=right|Data de naissença:
|[[8 de mai]] de [[1884]]
|-
!align=right|Luòc de naissença:
|Lamar, [[Missorí (Estat)|Missorí]]
|-
!align=right|Data de decès:
|[[26 de decembre]] de [[1972]]
|-
!align=right|Luòc de decès:
|[[Kansas City (Missorí)|Kansas City]], [[Missorí (Estat)|Missorí]]
|-
!align=right|Profession:
| militar, òme d'afars e òme politic
|-
!align=right|Partit politic:
| [[Partit Democrata (Estats Units)|Partit Democrata]]
|}

'''Harry S. Truman''' (nascut [[Harry Truman]], sens ''S.''), militar, òme d'afars e òme politic ([[1884]]-[[1972]]), foguèt president dels [[Estats Units d'America]] entre [[1945]] (aprèp la mòrt de [[Franklin Delano Roosevelt]]) e [[1953]].

{{clear}}
{{dinastia|color1=|color2=lightblue|abans= [[Franklin Delano Roosevelt]]|aprèp= [[Dwight D. Eisenhower]]|nom= [[Imatge:US-GreatSeal-Obverse.svg|50px]] &lt;br /&gt; [[lista dels presidents dels Estats Units d'America|President dels Estats Units d'America]]&lt;br /&gt;[[1945]] - [[1953]]}}


{{president dels Estats Units d'America}}

{{DEFAULTSORT:Truman, Harry S}}
[[Categoria:Diplomata american]]
[[Categoria:Francmaçon]]
[[Categoria:Vicepresident dels Estats Units d'America]]
[[Categoria:Cap d'Estat o de govèrn de la Segonda Guèrra Mondiala]]
[[Categoria:Candidat a la presidéncia dels Estats Units designat pel Partit Democrata]]
[[Categoria:Maccarthisme]]
[[Categoria:president dels Estats Units d'America]]
[[Categoria:Naissença en Missorí]]
[[Categoria:Naissença en 1884]]
[[Categoria:Decès en 1972]]</text>
      <sha1>hh2d08g9ohdp5pxr3ma5pkwqszda752</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2512586</id>
      <parentid>2512546</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T09:30:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Briantin de Montrei</username>
        <id>37340</id>
      </contributor>
      <comment>Traduguèri las donadas Wikidata. Restauracion de l'Infobox.</comment>
      <origin>2512586</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1093" sha1="qw97avs16h8avyroabpnadg3n6iy4cz" xml:space="preserve">{{Infobox Persona}}
'''Harry S. Truman''' (nascut [[Harry Truman]], sens ''S.''), militar, òme d'afars e òme politic ([[1884]]-[[1972]]), foguèt president dels [[Estats Units d'America]] entre [[1945]] (aprèp la mòrt de [[Franklin Delano Roosevelt]]) e [[1953]].

{{clear}}
{{dinastia|color1=|color2=lightblue|abans= [[Franklin Delano Roosevelt]]|aprèp= [[Dwight D. Eisenhower]]|nom= [[Imatge:US-GreatSeal-Obverse.svg|50px]] &lt;br /&gt; [[lista dels presidents dels Estats Units d'America|President dels Estats Units d'America]]&lt;br /&gt;[[1945]] - [[1953]]}}

{{president dels Estats Units d'America}}

{{DEFAULTSORT:Truman, Harry S}}
[[Categoria:Diplomata american]]
[[Categoria:Francmaçon american]]
[[Categoria:Vicepresident dels Estats Units d'America]]
[[Categoria:Cap d'Estat o de govèrn de la Segonda Guèrra Mondiala]]
[[Categoria:Candidat a la presidéncia dels Estats Units designat pel Partit Democrata]]
[[Categoria:Maccarthisme]]
[[Categoria:president dels Estats Units d'America]]
[[Categoria:Naissença en Missorí]]
[[Categoria:Naissença en 1884]]
[[Categoria:Decès en 1972]]</text>
      <sha1>qw97avs16h8avyroabpnadg3n6iy4cz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Roma</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12856</id>
    <revision>
      <id>2512408</id>
      <parentid>2441248</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T12:29:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sovenhic</username>
        <id>36254</id>
      </contributor>
      <comment>redaccion clara</comment>
      <origin>2512408</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8048" sha1="028n91pq6ioscwuobupj6frro905yh9" xml:space="preserve">{{1000 fondamentals}}
{{Comentaris|la comuna de Roma|A prepaus del periòde preclassic|Roma antica|l'airal urban omonim|Ciutat Metropolitana de Roma}}
{{Citacion blòt|La ciutat etèrna, l'Urbe, Caput Mundi}}
{{Infobox Vila
|carta= Ita
|nom= Roma
|nom2=
|blason=
|bandièra=Flag of Rome.svg 
|nom de division1=País
|division1={{Itàlia}}
|títol autoritat=
|autoritat= 
|nom de division2=[[Region d'Itàlia|Region]]
|division2=[[Laci]]
|títol autoritat2=[[Província d'Itàlia|Província]]
|autoritat2=[[Ciutat Metropolitana de Roma Capitala|Roma]]
|cp= de 00118 a 00199
|mapa=Italy_provincial_location_map_2016.svg
|imatge de mapa=
|longitud= 12.486570
|latitud= 41.888732 
|estatut= 
|altitud= 
|altmax =
|populacion= {{formatnum:2874038}}
|annada-pop=30/11/2014
|superfícia= 1285.31
|sits-toristics=
|divèrs= 
|imatge=Collage Rome.jpg 
|talha imatge=
|legenda=D'esquèrra cap a dreita : lo [[Colisèu]], lo [[Monument a Victor-Emanuèl II]], la [[Plaça de la Republica (Roma)|Plaça de la Republica]], lo [[Castèl de Sant Ángel]], la [[font de Trevi]], la [[basilica de Sant Pèire]] e una vista aeriana de la vila.
|url= [http://www.comune.roma.it comune.roma.it]
|imatgeloc=
}}{{Patrimòni Mondial de l'Unesco (indicador)}} '''Roma''' ['rrumɔ ('ʁumɔ, ʹʁuma, ʹruma, 'rumɔ)] (en [[italian]] ''Roma'' [ˈroːma]) es la capitala d'[[Itàlia]], de la region de [[Laci]] e de la [[Ciutat Metropolitana de Roma Capitala]]; tanben es l'anciana capitala de l'estat roman antic. Dempuèi lo 3 d'octòbre de [[2010]] es una comuna d’estatut especial, jol nom de '''Roma Capitala'''.  Sa [[populacion]] èra estimada a {{formatnum:2866733}} abitants, en abril de [[2014]]. Sa [[Aira|superfícia]] totala es de 1285&amp;nbsp;km². Es la comuna pus poblada e pus estenduda d'[[Itàlia]]. 

Roma foguèt a l'[[Edtat Antica]] la capitala de l'[[Empèri Roman]]. Li diguèron adonc correntament ''Urbs'' («la vila» per excelléncia). Li dison sovent, uei, «la Vila de las Sèt Còlas» (Aventin, Cèli, Capitòli, Esquilin, Palatin, Quirinal e Viminal); es apelada tanben «la Ciutat Etèrna».

Una [[enclava]] de Roma es l'Estat del [[Vatican]], lo territòri sobeiran qu'albèrga la [[Santa Ses]], çò es, lo govèrn mondial de la [[Glèisa Catolica]], e qu'es lo pus pichon estat del mond.

Vila globala, Roma es la tresena destinacion toristica pus visitada d'[[Union Europèa|Euròpa]] darrièr [[Londres]] e [[París]]&lt;ref&gt;{{ligam web |url=http://www.euromonitor.com/Top_150_City_Destinations_London_Leads_the_Way |títol=Top 150 City Destinations London Leads the Way |éditeur=[[Euromonitor International]] |autor= Caroline Bremner |consulté le=9 novembre 2008}}&lt;/ref&gt;. Los [[musèus del Vatican]] e lo [[Colisèu]] son entre los sites pus frequentats. Roma compta tanben nombroses ponts e fonts, 900 glèisas, e un grand nombre de musèus e d'universitats. En mai del torisme, l'economia de la vila es virada cap a las nòvas tecnologias, los medias e las telecomunicacions dempuèi las [[annadas 2000]]. Enrodada per las [[sèt puèges de Roma|sèt còlas]], la vila se situa a l'embocadura de [[Tibre]] e se devesís en vint e dos ''[[rioni]]''. Roma organizèt tanben los [[Jòcs Olimpics d'estiu de 1960]].

[[Fichièr:Roma view gianicolo.jpg|thumb|280px|left|Roma, vista dau mont Janicul.]]

== Subdivisions administrativas==
{{article principal|Subdivision administrativa de Roma}}
Lo territòri de la capitala es devesit en [[Comunas de Roma Capitala|15 municipi]] que pòrtan lo nom de Roma seguit d’un numèro, tradicionalament escrich en chifras romanas ([[Municipio Roma I]] a [[Municipio Roma XV]]). La comuna de Roma èra devesida en 20 circonscripcions dempuèi mai de 1972. En març de 1992 la 14&lt;sup&gt;ena&lt;/sup&gt; circonscripcion venguèt la comuna de [[Fiumicino]]. En 2001 las ciconscripcions venguèron de comunas o municipis, apeladas de Roma I a [[Municipio Roma XX]] (sens Roma XIV). En 2013, d'unas comunas foguèron fusionadas e renumerotadas, ara de I a XV sens manca.

== Istòria ==
La fondacion de Roma qu'ei atrubuida legendariament au personatge de [[Romul e Rème|Ròmul]]. La data retienguda desempuish l'epòca romana edesignada com punt de referéncia dab lo nom de ''Ab urbe condita'' qu'ei

l'annada [[-753]]. Istoricament, Roma que ho fondada autorn de sèt comas pobladas per tribus latinas puish reunidas amassas entà formar ua sola ciutat.

Lo purmèr regim politic de Roma que ho la monarquia, qui durè dinc a l'annada [[-509]].

Sota [[August]], la populacion romana s'enauçava a aperaquí un milion d'abitants, atenhent son espandiment maximal a l'èra antonina (mitan del sègle II apC.), amb entre 1 200 000 e 1 700 000 abitants esquichats dins aperaquí 49 000 bastiments (la màger part amb mantun estatgis). Durant las dooas cents annadas seguentas, la populacion coneguèt un cèrt declin, s'establissent al començament del sègle V entre 700 000 e un milion d'abitants. Al mitan d'aqueste meteis sègle, quatre decennis après lo sac de 410, la metropòli capitolina abrigava encara 650 000 abitants dins sos murs. Lo segond sac dels [[vandals]] (455), fòrça pus destructor e sanhós que lo precedent, e las longas annadas de guèrra e de famina que seguiguèron décimèron la populacion romana. Al començament dem sègle VI, la vila comptava pas pus qu'aperaquí 200 000 personas. Segon Procope, après son primièr sac de Roma en 546, lo gòt Totila auriá pas daissat a Roma que cinc cents abitants gaireben mòrts de fam. La vila, après aver patit plusors sacs, tant per los gòts que per los bizantins, comptarà pas pus que 30 000 abitants a la fin de las guèrras goticas, aqueste declin demografic entrainant une retraccion del teissit urban cap a la vòlta de Tibre e lo camp de Mart. La populacion de la vila es demorada a aquestes nivèls pendant gaireben tota l'Edat Mejana. Al sègle XI, lo sac de Roma operat pels normands de Robert Guiscard decimèt encara mai la pichona comunautat romana. La renaissença que seguiguèt, aprochant al sègle XII los 80 000 abitants, s'es pasmens arrestada al sègle XIV en rason de la pesta e dels conflictes entre los nòbles romans, los papas e la vila. Una fòrta aumentacion demografica s'es produita al sègle XV e dins los primièrs decennis del sègle seguent. Segon lo recensament pontifical realizat entre la fin de 1526 e lo començament de 1527, a l'epòca du Sac de Roma, la vila de Roma comptava 55 035 abitants, principalament compausats de colonias originàrias de diferentas vilas italianas, a majoritat florentina, mas reduit a 20 000 après aqueste eveniment tragic, venent una pichona vila.

La represa foguèt pr'aquò pron rapida : en 1600 Roma aviá atenh 110 000 abitants. L'aumentacion de la populacion s'es pasmens alentida durant lo sègle XVI e la primièra mitat del sègle XVII : , la vila atenguent pas que 156 000 habitants en 1750. Pus tard aquesta pujada modesta se mantenguèt, amb de nauts e de bas determinats per d'unes eveniments istorics importants (dont l’invasion napoleoniana en primièr luòc), pendent las cent vint annadas que seguigèron.

Après l'annexion de Roma al Reialme d'Itàlia en 1870 e sa causida coma capitala del país, la vila coneguèt un desvolopament espectaculari : los 210 000 abitants que comptava a aquesta epòca èran passats a 500 000 al començament del sègle XX. Lo milion d'abitants foguèt passat dins los ans trente, Roma venent la pus granda municipalitat de la peninsula.

Après la [[Dusau Guèrra Mondiau|Segonda Guèrra mondiala]], Roma contunhèt de se desvolopar e a aumentar sa populacion a la seguida del boom economic, que menèt a la construccion de nombrosas zonas suburbanas dins las annadas cinquanta e seissenta. Los 2 milions d'abitants foguèron atenhs en 1960 et en 1980, la vila abrigava 2,8 milions de personas.

==Veire tanben==
*[[Fondacion de Roma]]
==Referéncias==
&lt;references /&gt;{{Capitalas d'Union Europèa}}
[[Categoria:Roma|*]]
[[Categoria:Vila istorica|Roma]]
[[Categoria:Capitala europèa]]
[[Categoria:Vila olimpica]]</text>
      <sha1>028n91pq6ioscwuobupj6frro905yh9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2512409</id>
      <parentid>2512408</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T12:30:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sovenhic</username>
        <id>36254</id>
      </contributor>
      <comment>redaccion clara</comment>
      <origin>2512409</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8080" sha1="sfia96bj5riapku8vga234zzuwp1ff1" xml:space="preserve">{{1000 fondamentals}}
{{Comentaris|la comuna de Roma|A prepaus del periòde preclassic|Roma antica|l'airal urban omonim|Ciutat Metropolitana de Roma}}
{{Citacion blòt|La ciutat etèrna, l'Urbe, Caput Mundi}}
{{Infobox Vila
|carta= Ita
|nom= Roma
|nom2=
|blason=
|bandièra=Flag of Rome.svg 
|nom de division1=País
|division1={{Itàlia}}
|títol autoritat=
|autoritat= 
|nom de division2=[[Region d'Itàlia|Region]]
|division2=[[Laci]]
|títol autoritat2=[[Província d'Itàlia|Província]]
|autoritat2=[[Ciutat Metropolitana de Roma Capitala|Roma]]
|cp= de 00118 a 00199
|mapa=Italy_provincial_location_map_2016.svg
|imatge de mapa=
|longitud= 12.486570
|latitud= 41.888732 
|estatut= 
|altitud= 
|altmax =
|populacion= {{formatnum:2874038}}
|annada-pop=30/11/2014
|superfícia= 1285.31
|sits-toristics=
|divèrs= 
|imatge=Collage Rome.jpg 
|talha imatge=
|legenda=D'esquèrra cap a dreita : lo [[Colisèu]], lo [[Monument a Victor-Emanuèl II]], la [[Plaça de la Republica (Roma)|Plaça de la Republica]], lo [[Castèl de Sant Ángel]], la [[font de Trevi]], la [[basilica de Sant Pèire]] e una vista aeriana de la vila.
|url= [http://www.comune.roma.it comune.roma.it]
|imatgeloc=
}}{{Patrimòni Mondial de l'Unesco (indicador)}} '''Roma''' ['rrumɔ ('ʁumɔ, ʹʁuma, ʹruma, 'rumɔ)] (en [[italian]] ''Roma'' [ˈroːma]) es la capitala d'[[Itàlia]], de la region de [[Laci]] e de la [[Ciutat Metropolitana de Roma Capitala]]; tanben es l'anciana capitala de l'estat roman antic. Dempuèi lo 3 d'octòbre de [[2010]] es una comuna d’estatut especial, jol nom de '''Roma Capitala'''.  Sa [[populacion]] èra estimada a {{formatnum:2866733}} abitants, en abril de [[2014]]. Sa [[Aira|superfícia]] totala es de 1285&amp;nbsp;km². Es la comuna pus poblada e pus estenduda d'[[Itàlia]]. 

Roma foguèt a l'[[Edtat Antica|Edat Antica]] la capitala de l'[[Empèri Roman]]. Li diguèron adonc correntament ''Urbs'' («la vila» per excelléncia). Li dison sovent, uei, '''''«la Vila de las Sèt Còlas»''''' (Aventin, Cèli, Capitòli, Esquilin, Palatin, Quirinal e Viminal); es apelada tanben '''''«la Ciutat Etèrna»'''''.

Una [[enclava]] de Roma es l'Estat del [[Vatican]], lo territòri sobeiran qu'albèrga la [[Santa Ses]], çò es, lo govèrn mondial de la [[Glèisa Catolica]], e qu'es lo pus pichon estat del mond.

Vila globala, Roma es la tresena destinacion toristica pus visitada d'[[Union Europèa|Euròpa]] darrièr [[Londres]] e [[París]]&lt;ref&gt;{{ligam web |url=http://www.euromonitor.com/Top_150_City_Destinations_London_Leads_the_Way |títol=Top 150 City Destinations London Leads the Way |éditeur=[[Euromonitor International]] |autor= Caroline Bremner |consulté le=9 novembre 2008}}&lt;/ref&gt;. Los [[musèus del Vatican]] e lo [[Colisèu]] son entre los sites pus frequentats. Roma compta tanben nombroses ponts e fonts, 900 glèisas, e un grand nombre de musèus e d'universitats. En mai del torisme, l'economia de la vila es virada cap a las nòvas tecnologias, los medias e las telecomunicacions dempuèi las [[annadas 2000]]. Enrodada per las [[sèt puèges de Roma|sèt còlas]], la vila se situa a l'embocadura de [[Tibre]] e se devesís en vint e dos ''[[rioni]]''. Roma organizèt tanben los [[Jòcs Olimpics d'estiu de 1960]].

[[Fichièr:Roma view gianicolo.jpg|thumb|280px|left|Roma, vista dau mont Janicul.]]

== Subdivisions administrativas==
{{article principal|Subdivision administrativa de Roma}}
Lo territòri de la capitala es devesit en [[Comunas de Roma Capitala|15 municipi]] que pòrtan lo nom de Roma seguit d’un numèro, tradicionalament escrich en chifras romanas ([[Municipio Roma I]] a [[Municipio Roma XV]]). La comuna de Roma èra devesida en 20 circonscripcions dempuèi mai de 1972. En març de 1992 la 14&lt;sup&gt;ena&lt;/sup&gt; circonscripcion venguèt la comuna de [[Fiumicino]]. En 2001 las ciconscripcions venguèron de comunas o municipis, apeladas de Roma I a [[Municipio Roma XX]] (sens Roma XIV). En 2013, d'unas comunas foguèron fusionadas e renumerotadas, ara de I a XV sens manca.

== Istòria ==
La fondacion de Roma qu'ei atrubuida legendariament au personatge de [[Romul e Rème|Ròmul]]. La data retienguda desempuish l'epòca romana edesignada com punt de referéncia dab lo nom de ''Ab urbe condita'' qu'ei

l'annada [[-753]]. Istoricament, Roma que ho fondada autorn de sèt comas pobladas per tribus latinas puish reunidas amassas entà formar ua sola ciutat.

Lo purmèr regim politic de Roma que ho la monarquia, qui durè dinc a l'annada [[-509]].

Sota [[August]], la populacion romana s'enauçava a aperaquí un milion d'abitants, atenhent son espandiment maximal a l'èra antonina (mitan del sègle II apC.), amb entre 1 200 000 e 1 700 000 abitants esquichats dins aperaquí 49 000 bastiments (la màger part amb mantun estatgis). Durant las dooas cents annadas seguentas, la populacion coneguèt un cèrt declin, s'establissent al començament del sègle V entre 700 000 e un milion d'abitants. Al mitan d'aqueste meteis sègle, quatre decennis après lo sac de 410, la metropòli capitolina abrigava encara 650 000 abitants dins sos murs. Lo segond sac dels [[vandals]] (455), fòrça pus destructor e sanhós que lo precedent, e las longas annadas de guèrra e de famina que seguiguèron décimèron la populacion romana. Al començament dem sègle VI, la vila comptava pas pus qu'aperaquí 200 000 personas. Segon Procope, après son primièr sac de Roma en 546, lo gòt Totila auriá pas daissat a Roma que cinc cents abitants gaireben mòrts de fam. La vila, après aver patit plusors sacs, tant per los gòts que per los bizantins, comptarà pas pus que 30 000 abitants a la fin de las guèrras goticas, aqueste declin demografic entrainant une retraccion del teissit urban cap a la vòlta de Tibre e lo camp de Mart. La populacion de la vila es demorada a aquestes nivèls pendant gaireben tota l'Edat Mejana. Al sègle XI, lo sac de Roma operat pels normands de Robert Guiscard decimèt encara mai la pichona comunautat romana. La renaissença que seguiguèt, aprochant al sègle XII los 80 000 abitants, s'es pasmens arrestada al sègle XIV en rason de la pesta e dels conflictes entre los nòbles romans, los papas e la vila. Una fòrta aumentacion demografica s'es produita al sègle XV e dins los primièrs decennis del sègle seguent. Segon lo recensament pontifical realizat entre la fin de 1526 e lo començament de 1527, a l'epòca du Sac de Roma, la vila de Roma comptava 55 035 abitants, principalament compausats de colonias originàrias de diferentas vilas italianas, a majoritat florentina, mas reduit a 20 000 après aqueste eveniment tragic, venent una pichona vila.

La represa foguèt pr'aquò pron rapida : en 1600 Roma aviá atenh 110 000 abitants. L'aumentacion de la populacion s'es pasmens alentida durant lo sègle XVI e la primièra mitat del sègle XVII : , la vila atenguent pas que 156 000 habitants en 1750. Pus tard aquesta pujada modesta se mantenguèt, amb de nauts e de bas determinats per d'unes eveniments istorics importants (dont l’invasion napoleoniana en primièr luòc), pendent las cent vint annadas que seguigèron.

Après l'annexion de Roma al Reialme d'Itàlia en 1870 e sa causida coma capitala del país, la vila coneguèt un desvolopament espectaculari : los 210 000 abitants que comptava a aquesta epòca èran passats a 500 000 al començament del sègle XX. Lo milion d'abitants foguèt passat dins los ans trente, Roma venent la pus granda municipalitat de la peninsula.

Après la [[Dusau Guèrra Mondiau|Segonda Guèrra mondiala]], Roma contunhèt de se desvolopar e a aumentar sa populacion a la seguida del boom economic, que menèt a la construccion de nombrosas zonas suburbanas dins las annadas cinquanta e seissenta. Los 2 milions d'abitants foguèron atenhs en 1960 et en 1980, la vila abrigava 2,8 milions de personas.

==Veire tanben==
*[[Fondacion de Roma]]
==Referéncias==
&lt;references /&gt;{{Capitalas d'Union Europèa}}
[[Categoria:Roma|*]]
[[Categoria:Vila istorica|Roma]]
[[Categoria:Capitala europèa]]
[[Categoria:Vila olimpica]]</text>
      <sha1>sfia96bj5riapku8vga234zzuwp1ff1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2512418</id>
      <parentid>2512409</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T15:55:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sovenhic</username>
        <id>36254</id>
      </contributor>
      <comment>fonetica reala</comment>
      <origin>2512418</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8081" sha1="rt5gl4om87xgqrw7j4sbi5fk7mmdd5p" xml:space="preserve">{{1000 fondamentals}}
{{Comentaris|la comuna de Roma|A prepaus del periòde preclassic|Roma antica|l'airal urban omonim|Ciutat Metropolitana de Roma}}
{{Citacion blòt|La ciutat etèrna, l'Urbe, Caput Mundi}}
{{Infobox Vila
|carta= Ita
|nom= Roma
|nom2=
|blason=
|bandièra=Flag of Rome.svg 
|nom de division1=País
|division1={{Itàlia}}
|títol autoritat=
|autoritat= 
|nom de division2=[[Region d'Itàlia|Region]]
|division2=[[Laci]]
|títol autoritat2=[[Província d'Itàlia|Província]]
|autoritat2=[[Ciutat Metropolitana de Roma Capitala|Roma]]
|cp= de 00118 a 00199
|mapa=Italy_provincial_location_map_2016.svg
|imatge de mapa=
|longitud= 12.486570
|latitud= 41.888732 
|estatut= 
|altitud= 
|altmax =
|populacion= {{formatnum:2874038}}
|annada-pop=30/11/2014
|superfícia= 1285.31
|sits-toristics=
|divèrs= 
|imatge=Collage Rome.jpg 
|talha imatge=
|legenda=D'esquèrra cap a dreita : lo [[Colisèu]], lo [[Monument a Victor-Emanuèl II]], la [[Plaça de la Republica (Roma)|Plaça de la Republica]], lo [[Castèl de Sant Ángel]], la [[font de Trevi]], la [[basilica de Sant Pèire]] e una vista aeriana de la vila.
|url= [http://www.comune.roma.it comune.roma.it]
|imatgeloc=
}}{{Patrimòni Mondial de l'Unesco (indicador)}} '''Roma''' ['rrumɔ ('ʁumɔ, ʹʁuma, ʹruma, 'rumɔ)] (en [[italian]] ''Roma'' [ˈrroːma]) es la capitala d'[[Itàlia]], de la region de [[Laci]] e de la [[Ciutat Metropolitana de Roma Capitala]]; tanben es l'anciana capitala de l'estat roman antic. Dempuèi lo 3 d'octòbre de [[2010]] es una comuna d’estatut especial, jol nom de '''Roma Capitala'''.  Sa [[populacion]] èra estimada a {{formatnum:2866733}} abitants, en abril de [[2014]]. Sa [[Aira|superfícia]] totala es de 1285&amp;nbsp;km². Es la comuna pus poblada e pus estenduda d'[[Itàlia]]. 

Roma foguèt a l'[[Edtat Antica|Edat Antica]] la capitala de l'[[Empèri Roman]]. Li diguèron adonc correntament ''Urbs'' («la vila» per excelléncia). Li dison sovent, uei, '''''«la Vila de las Sèt Còlas»''''' (Aventin, Cèli, Capitòli, Esquilin, Palatin, Quirinal e Viminal); es apelada tanben '''''«la Ciutat Etèrna»'''''.

Una [[enclava]] de Roma es l'Estat del [[Vatican]], lo territòri sobeiran qu'albèrga la [[Santa Ses]], çò es, lo govèrn mondial de la [[Glèisa Catolica]], e qu'es lo pus pichon estat del mond.

Vila globala, Roma es la tresena destinacion toristica pus visitada d'[[Union Europèa|Euròpa]] darrièr [[Londres]] e [[París]]&lt;ref&gt;{{ligam web |url=http://www.euromonitor.com/Top_150_City_Destinations_London_Leads_the_Way |títol=Top 150 City Destinations London Leads the Way |éditeur=[[Euromonitor International]] |autor= Caroline Bremner |consulté le=9 novembre 2008}}&lt;/ref&gt;. Los [[musèus del Vatican]] e lo [[Colisèu]] son entre los sites pus frequentats. Roma compta tanben nombroses ponts e fonts, 900 glèisas, e un grand nombre de musèus e d'universitats. En mai del torisme, l'economia de la vila es virada cap a las nòvas tecnologias, los medias e las telecomunicacions dempuèi las [[annadas 2000]]. Enrodada per las [[sèt puèges de Roma|sèt còlas]], la vila se situa a l'embocadura de [[Tibre]] e se devesís en vint e dos ''[[rioni]]''. Roma organizèt tanben los [[Jòcs Olimpics d'estiu de 1960]].

[[Fichièr:Roma view gianicolo.jpg|thumb|280px|left|Roma, vista dau mont Janicul.]]

== Subdivisions administrativas==
{{article principal|Subdivision administrativa de Roma}}
Lo territòri de la capitala es devesit en [[Comunas de Roma Capitala|15 municipi]] que pòrtan lo nom de Roma seguit d’un numèro, tradicionalament escrich en chifras romanas ([[Municipio Roma I]] a [[Municipio Roma XV]]). La comuna de Roma èra devesida en 20 circonscripcions dempuèi mai de 1972. En març de 1992 la 14&lt;sup&gt;ena&lt;/sup&gt; circonscripcion venguèt la comuna de [[Fiumicino]]. En 2001 las ciconscripcions venguèron de comunas o municipis, apeladas de Roma I a [[Municipio Roma XX]] (sens Roma XIV). En 2013, d'unas comunas foguèron fusionadas e renumerotadas, ara de I a XV sens manca.

== Istòria ==
La fondacion de Roma qu'ei atrubuida legendariament au personatge de [[Romul e Rème|Ròmul]]. La data retienguda desempuish l'epòca romana edesignada com punt de referéncia dab lo nom de ''Ab urbe condita'' qu'ei

l'annada [[-753]]. Istoricament, Roma que ho fondada autorn de sèt comas pobladas per tribus latinas puish reunidas amassas entà formar ua sola ciutat.

Lo purmèr regim politic de Roma que ho la monarquia, qui durè dinc a l'annada [[-509]].

Sota [[August]], la populacion romana s'enauçava a aperaquí un milion d'abitants, atenhent son espandiment maximal a l'èra antonina (mitan del sègle II apC.), amb entre 1 200 000 e 1 700 000 abitants esquichats dins aperaquí 49 000 bastiments (la màger part amb mantun estatgis). Durant las dooas cents annadas seguentas, la populacion coneguèt un cèrt declin, s'establissent al començament del sègle V entre 700 000 e un milion d'abitants. Al mitan d'aqueste meteis sègle, quatre decennis après lo sac de 410, la metropòli capitolina abrigava encara 650 000 abitants dins sos murs. Lo segond sac dels [[vandals]] (455), fòrça pus destructor e sanhós que lo precedent, e las longas annadas de guèrra e de famina que seguiguèron décimèron la populacion romana. Al començament dem sègle VI, la vila comptava pas pus qu'aperaquí 200 000 personas. Segon Procope, après son primièr sac de Roma en 546, lo gòt Totila auriá pas daissat a Roma que cinc cents abitants gaireben mòrts de fam. La vila, après aver patit plusors sacs, tant per los gòts que per los bizantins, comptarà pas pus que 30 000 abitants a la fin de las guèrras goticas, aqueste declin demografic entrainant une retraccion del teissit urban cap a la vòlta de Tibre e lo camp de Mart. La populacion de la vila es demorada a aquestes nivèls pendant gaireben tota l'Edat Mejana. Al sègle XI, lo sac de Roma operat pels normands de Robert Guiscard decimèt encara mai la pichona comunautat romana. La renaissença que seguiguèt, aprochant al sègle XII los 80 000 abitants, s'es pasmens arrestada al sègle XIV en rason de la pesta e dels conflictes entre los nòbles romans, los papas e la vila. Una fòrta aumentacion demografica s'es produita al sègle XV e dins los primièrs decennis del sègle seguent. Segon lo recensament pontifical realizat entre la fin de 1526 e lo començament de 1527, a l'epòca du Sac de Roma, la vila de Roma comptava 55 035 abitants, principalament compausats de colonias originàrias de diferentas vilas italianas, a majoritat florentina, mas reduit a 20 000 après aqueste eveniment tragic, venent una pichona vila.

La represa foguèt pr'aquò pron rapida : en 1600 Roma aviá atenh 110 000 abitants. L'aumentacion de la populacion s'es pasmens alentida durant lo sègle XVI e la primièra mitat del sègle XVII : , la vila atenguent pas que 156 000 habitants en 1750. Pus tard aquesta pujada modesta se mantenguèt, amb de nauts e de bas determinats per d'unes eveniments istorics importants (dont l’invasion napoleoniana en primièr luòc), pendent las cent vint annadas que seguigèron.

Après l'annexion de Roma al Reialme d'Itàlia en 1870 e sa causida coma capitala del país, la vila coneguèt un desvolopament espectaculari : los 210 000 abitants que comptava a aquesta epòca èran passats a 500 000 al començament del sègle XX. Lo milion d'abitants foguèt passat dins los ans trente, Roma venent la pus granda municipalitat de la peninsula.

Après la [[Dusau Guèrra Mondiau|Segonda Guèrra mondiala]], Roma contunhèt de se desvolopar e a aumentar sa populacion a la seguida del boom economic, que menèt a la construccion de nombrosas zonas suburbanas dins las annadas cinquanta e seissenta. Los 2 milions d'abitants foguèron atenhs en 1960 et en 1980, la vila abrigava 2,8 milions de personas.

==Veire tanben==
*[[Fondacion de Roma]]
==Referéncias==
&lt;references /&gt;{{Capitalas d'Union Europèa}}
[[Categoria:Roma|*]]
[[Categoria:Vila istorica|Roma]]
[[Categoria:Capitala europèa]]
[[Categoria:Vila olimpica]]</text>
      <sha1>rt5gl4om87xgqrw7j4sbi5fk7mmdd5p</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2512419</id>
      <parentid>2512418</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T15:56:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sovenhic</username>
        <id>36254</id>
      </contributor>
      <origin>2512419</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8060" sha1="5l2s3eygg1mu3zfxmmfenaxm0vrv0ac" xml:space="preserve">{{1000 fondamentals}}
{{Comentaris|la comuna de Roma|A prepaus del periòde preclassic|Roma antica|l'airal urban omonim|Ciutat Metropolitana de Roma}}
{{Citacion blòt|La Ciutat Etèrna}}
{{Infobox Vila
|carta= Ita
|nom= Roma
|nom2=
|blason=
|bandièra=Flag of Rome.svg 
|nom de division1=País
|division1={{Itàlia}}
|títol autoritat=
|autoritat= 
|nom de division2=[[Region d'Itàlia|Region]]
|division2=[[Laci]]
|títol autoritat2=[[Província d'Itàlia|Província]]
|autoritat2=[[Ciutat Metropolitana de Roma Capitala|Roma]]
|cp= de 00118 a 00199
|mapa=Italy_provincial_location_map_2016.svg
|imatge de mapa=
|longitud= 12.486570
|latitud= 41.888732 
|estatut= 
|altitud= 
|altmax =
|populacion= {{formatnum:2874038}}
|annada-pop=30/11/2014
|superfícia= 1285.31
|sits-toristics=
|divèrs= 
|imatge=Collage Rome.jpg 
|talha imatge=
|legenda=D'esquèrra cap a dreita : lo [[Colisèu]], lo [[Monument a Victor-Emanuèl II]], la [[Plaça de la Republica (Roma)|Plaça de la Republica]], lo [[Castèl de Sant Ángel]], la [[font de Trevi]], la [[basilica de Sant Pèire]] e una vista aeriana de la vila.
|url= [http://www.comune.roma.it comune.roma.it]
|imatgeloc=
}}{{Patrimòni Mondial de l'Unesco (indicador)}} '''Roma''' ['rrumɔ ('ʁumɔ, ʹʁuma, ʹruma, 'rumɔ)] (en [[italian]] ''Roma'' [ˈrroːma]) es la capitala d'[[Itàlia]], de la region de [[Laci]] e de la [[Ciutat Metropolitana de Roma Capitala]]; tanben es l'anciana capitala de l'estat roman antic. Dempuèi lo 3 d'octòbre de [[2010]] es una comuna d’estatut especial, jol nom de '''Roma Capitala'''.  Sa [[populacion]] èra estimada a {{formatnum:2866733}} abitants, en abril de [[2014]]. Sa [[Aira|superfícia]] totala es de 1285&amp;nbsp;km². Es la comuna pus poblada e pus estenduda d'[[Itàlia]]. 

Roma foguèt a l'[[Edtat Antica|Edat Antica]] la capitala de l'[[Empèri Roman]]. Li diguèron adonc correntament ''Urbs'' («la vila» per excelléncia). Li dison sovent, uei, '''''«la Vila de las Sèt Còlas»''''' (Aventin, Cèli, Capitòli, Esquilin, Palatin, Quirinal e Viminal); es apelada tanben '''''«la Ciutat Etèrna»'''''.

Una [[enclava]] de Roma es l'Estat del [[Vatican]], lo territòri sobeiran qu'albèrga la [[Santa Ses]], çò es, lo govèrn mondial de la [[Glèisa Catolica]], e qu'es lo pus pichon estat del mond.

Vila globala, Roma es la tresena destinacion toristica pus visitada d'[[Union Europèa|Euròpa]] darrièr [[Londres]] e [[París]]&lt;ref&gt;{{ligam web |url=http://www.euromonitor.com/Top_150_City_Destinations_London_Leads_the_Way |títol=Top 150 City Destinations London Leads the Way |éditeur=[[Euromonitor International]] |autor= Caroline Bremner |consulté le=9 novembre 2008}}&lt;/ref&gt;. Los [[musèus del Vatican]] e lo [[Colisèu]] son entre los sites pus frequentats. Roma compta tanben nombroses ponts e fonts, 900 glèisas, e un grand nombre de musèus e d'universitats. En mai del torisme, l'economia de la vila es virada cap a las nòvas tecnologias, los medias e las telecomunicacions dempuèi las [[annadas 2000]]. Enrodada per las [[sèt puèges de Roma|sèt còlas]], la vila se situa a l'embocadura de [[Tibre]] e se devesís en vint e dos ''[[rioni]]''. Roma organizèt tanben los [[Jòcs Olimpics d'estiu de 1960]].

[[Fichièr:Roma view gianicolo.jpg|thumb|280px|left|Roma, vista dau mont Janicul.]]

== Subdivisions administrativas==
{{article principal|Subdivision administrativa de Roma}}
Lo territòri de la capitala es devesit en [[Comunas de Roma Capitala|15 municipi]] que pòrtan lo nom de Roma seguit d’un numèro, tradicionalament escrich en chifras romanas ([[Municipio Roma I]] a [[Municipio Roma XV]]). La comuna de Roma èra devesida en 20 circonscripcions dempuèi mai de 1972. En març de 1992 la 14&lt;sup&gt;ena&lt;/sup&gt; circonscripcion venguèt la comuna de [[Fiumicino]]. En 2001 las ciconscripcions venguèron de comunas o municipis, apeladas de Roma I a [[Municipio Roma XX]] (sens Roma XIV). En 2013, d'unas comunas foguèron fusionadas e renumerotadas, ara de I a XV sens manca.

== Istòria ==
La fondacion de Roma qu'ei atrubuida legendariament au personatge de [[Romul e Rème|Ròmul]]. La data retienguda desempuish l'epòca romana edesignada com punt de referéncia dab lo nom de ''Ab urbe condita'' qu'ei

l'annada [[-753]]. Istoricament, Roma que ho fondada autorn de sèt comas pobladas per tribus latinas puish reunidas amassas entà formar ua sola ciutat.

Lo purmèr regim politic de Roma que ho la monarquia, qui durè dinc a l'annada [[-509]].

Sota [[August]], la populacion romana s'enauçava a aperaquí un milion d'abitants, atenhent son espandiment maximal a l'èra antonina (mitan del sègle II apC.), amb entre 1 200 000 e 1 700 000 abitants esquichats dins aperaquí 49 000 bastiments (la màger part amb mantun estatgis). Durant las dooas cents annadas seguentas, la populacion coneguèt un cèrt declin, s'establissent al començament del sègle V entre 700 000 e un milion d'abitants. Al mitan d'aqueste meteis sègle, quatre decennis après lo sac de 410, la metropòli capitolina abrigava encara 650 000 abitants dins sos murs. Lo segond sac dels [[vandals]] (455), fòrça pus destructor e sanhós que lo precedent, e las longas annadas de guèrra e de famina que seguiguèron décimèron la populacion romana. Al començament dem sègle VI, la vila comptava pas pus qu'aperaquí 200 000 personas. Segon Procope, après son primièr sac de Roma en 546, lo gòt Totila auriá pas daissat a Roma que cinc cents abitants gaireben mòrts de fam. La vila, après aver patit plusors sacs, tant per los gòts que per los bizantins, comptarà pas pus que 30 000 abitants a la fin de las guèrras goticas, aqueste declin demografic entrainant une retraccion del teissit urban cap a la vòlta de Tibre e lo camp de Mart. La populacion de la vila es demorada a aquestes nivèls pendant gaireben tota l'Edat Mejana. Al sègle XI, lo sac de Roma operat pels normands de Robert Guiscard decimèt encara mai la pichona comunautat romana. La renaissença que seguiguèt, aprochant al sègle XII los 80 000 abitants, s'es pasmens arrestada al sègle XIV en rason de la pesta e dels conflictes entre los nòbles romans, los papas e la vila. Una fòrta aumentacion demografica s'es produita al sègle XV e dins los primièrs decennis del sègle seguent. Segon lo recensament pontifical realizat entre la fin de 1526 e lo començament de 1527, a l'epòca du Sac de Roma, la vila de Roma comptava 55 035 abitants, principalament compausats de colonias originàrias de diferentas vilas italianas, a majoritat florentina, mas reduit a 20 000 après aqueste eveniment tragic, venent una pichona vila.

La represa foguèt pr'aquò pron rapida : en 1600 Roma aviá atenh 110 000 abitants. L'aumentacion de la populacion s'es pasmens alentida durant lo sègle XVI e la primièra mitat del sègle XVII : , la vila atenguent pas que 156 000 habitants en 1750. Pus tard aquesta pujada modesta se mantenguèt, amb de nauts e de bas determinats per d'unes eveniments istorics importants (dont l’invasion napoleoniana en primièr luòc), pendent las cent vint annadas que seguigèron.

Après l'annexion de Roma al Reialme d'Itàlia en 1870 e sa causida coma capitala del país, la vila coneguèt un desvolopament espectaculari : los 210 000 abitants que comptava a aquesta epòca èran passats a 500 000 al començament del sègle XX. Lo milion d'abitants foguèt passat dins los ans trente, Roma venent la pus granda municipalitat de la peninsula.

Après la [[Dusau Guèrra Mondiau|Segonda Guèrra mondiala]], Roma contunhèt de se desvolopar e a aumentar sa populacion a la seguida del boom economic, que menèt a la construccion de nombrosas zonas suburbanas dins las annadas cinquanta e seissenta. Los 2 milions d'abitants foguèron atenhs en 1960 et en 1980, la vila abrigava 2,8 milions de personas.

==Veire tanben==
*[[Fondacion de Roma]]
==Referéncias==
&lt;references /&gt;{{Capitalas d'Union Europèa}}
[[Categoria:Roma|*]]
[[Categoria:Vila istorica|Roma]]
[[Categoria:Capitala europèa]]
[[Categoria:Vila olimpica]]</text>
      <sha1>5l2s3eygg1mu3zfxmmfenaxm0vrv0ac</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Francis Ford Coppola</title>
    <ns>0</ns>
    <id>14065</id>
    <revision>
      <id>2512489</id>
      <parentid>2467920</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T21:35:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Briantin de Montrei</username>
        <id>37340</id>
      </contributor>
      <origin>2512489</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="499" sha1="ttg0wb8msj010dzx7nq951ck1i1u6d5" xml:space="preserve">{{Infobox Persona}}
[[Francis Ford Coppola]] (nascut a [[Detroit]] en [[1939]]) es un realizator [[Estats Units d'America|american]] de [[cinèma]], sustot conegut pels filmes ''Apocalypse Now'' e la trilogia ''Godfather''. A recebut un [[Oscar del melhor realizator]] en [[1974]] amb lo filme ''The Godfather part II''.

{{ORDENA:Coppola, Francis Ford}}
[[Categoria:Realizator american]] 
[[Categoria:Oscar del melhor realizator]]
[[Categoria:Naissença en 1939]]
[[Categoria:Naissença a Detroit]]</text>
      <sha1>ttg0wb8msj010dzx7nq951ck1i1u6d5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2512547</id>
      <parentid>2512489</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T05:19:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nicolas Eynaud</username>
        <id>6858</id>
      </contributor>
      <comment>Infobox parcialament en catalan</comment>
      <origin>2512547</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1168" sha1="fj5eckgrressa14d5ksdx99v7hygeyn" xml:space="preserve">{{Infobox
|tematica=
|carta=
}}
{| border=&quot;1&quot; cellpadding=&quot;2&quot; width=255 cellspacing=&quot;0&quot; align=&quot;right&quot; style=&quot;margin: 0 0 1em 1em; text-align:left; border-collapse:collapse; border:1px gray solid; font-size:95%; background:#f9f9f9&quot;
|+ &lt;big&gt;&lt;big&gt;'''Francis Ford Coppola'''
|-
| style=&quot;background:#efefef&quot; align=&quot;center&quot; colspan=2 |[[Fichièr:Francis Ford Coppola(CannesPhotoCall).jpg|200px]]
|-
!align=right|Profession:
|[[cinèma|realizator de cinèma]]
|-
!align=right|País:
| [[Estats Units d'America]]
|-
!align=right|Data de naissença:
|[[7 d'abril]] de [[1939]]
|-
!align=right|Luòc de naissença:
|[[Detroit]], [[Michigan]]
|}
[[Francis Ford Coppola]] (nascut en [[1939]]) es un realizator [[Estats Units d'America|american]] de [[cinèma]], sustot conegut pels filmes ''Apocalypse Now'' e la trilogia ''Godfather''. A recebut un [[Oscar del melhor realizator]] en [[1974]] amb lo filme ''The Godfather part II''.

{{ORDENA:Coppola, Francis Ford}}
[[Categoria:Realizator american|Coppola, Francis Ford]] 
[[Categoria:Oscar del melhor realizator|Coppola, Francis Ford]]
[[Categoria:Naissença en 1939|Coppola, Francis Ford]]
[[Categoria:Naissença en Michigan]]</text>
      <sha1>fj5eckgrressa14d5ksdx99v7hygeyn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2512589</id>
      <parentid>2512547</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T10:42:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Briantin de Montrei</username>
        <id>37340</id>
      </contributor>
      <origin>2512589</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="479" sha1="9z5nesvw4u0egx14l7wamleuirk01oq" xml:space="preserve">[[Francis Ford Coppola]] (nascut a [[Detroit]] en [[1939]]) es un realizator [[Estats Units d'America|american]] de [[cinèma]], sustot conegut pels filmes ''Apocalypse Now'' e la trilogia ''Godfather''. A recebut un [[Oscar del melhor realizator]] en [[1974]] amb lo filme ''The Godfather part II''.

{{ORDENA:Coppola, Francis Ford}}
[[Categoria:Realizator american]] 
[[Categoria:Oscar del melhor realizator]]
[[Categoria:Naissença en 1939]]
[[Categoria:Naissença a Detroit]]</text>
      <sha1>9z5nesvw4u0egx14l7wamleuirk01oq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2512590</id>
      <parentid>2512589</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T10:45:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Briantin de Montrei</username>
        <id>37340</id>
      </contributor>
      <origin>2512590</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1082" sha1="3yft55f1bzbbjir4nxmd5blm028g8si" xml:space="preserve">{| border=&quot;1&quot; cellpadding=&quot;2&quot; width=255 cellspacing=&quot;0&quot; align=&quot;right&quot; style=&quot;margin: 0 0 1em 1em; text-align:left; border-collapse:collapse; border:1px gray solid; font-size:95%; background:#f9f9f9&quot;
|+ &lt;big&gt;&lt;big&gt;'''Francis Ford Coppola'''
|-
| style=&quot;background:#efefef&quot; align=&quot;center&quot; colspan=2 |[[Fichièr:Francis Ford Coppola(CannesPhotoCall).jpg|200px]]
|-
!align=right|Profession:
|[[cinèma|realizator de cinèma]]
|-
!align=right|País:
| [[Estats Units d'America]]
|-
!align=right|Data de naissença:
|[[7 d'abril]] de [[1939]]
|-
!align=right|Luòc de naissença:
|[[Detroit]], [[Michigan]]
|}
[[Francis Ford Coppola]] (nascut a [[Detroit]] en [[1939]]) es un realizator [[Estats Units d'America|american]] de [[cinèma]], sustot conegut pels filmes ''Apocalypse Now'' e la trilogia ''Godfather''. A recebut un [[Oscar del melhor realizator]] en [[1974]] amb lo filme ''The Godfather part II''.

{{ORDENA:Coppola, Francis Ford}}
[[Categoria:Realizator american]] 
[[Categoria:Oscar del melhor realizator]]
[[Categoria:Naissença en 1939]]
[[Categoria:Naissença a Detroit]]</text>
      <sha1>3yft55f1bzbbjir4nxmd5blm028g8si</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Franklin Delano Roosevelt</title>
    <ns>0</ns>
    <id>25993</id>
    <revision>
      <id>2512478</id>
      <parentid>2503671</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T21:19:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Briantin de Montrei</username>
        <id>37340</id>
      </contributor>
      <origin>2512478</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="31113" sha1="nqs9lkh2fk3cl0p7iqbrozakc0n4qps" xml:space="preserve">{{Dialècte Niçard}}
{{1000 fondamentals}}

{{Infobox Politician
|carta=usa
| nom=Franklin Delano Roosevelt
| imatge = FDR_1944_Color_Portrait.jpg
| legenda = Una fotografia de Roosevelt en 1944, per Leon Perskie.
| foncion1 = 32{{E}} [[Lista dels presidents dels Estats Units d'America|president dels Estats Units d'America]]
| a partir del foncion1 = [[4 de març]] de [[1933]]
| fins al foncion1 = [[12 d'abril]] de [[1945]]
| eleccion1 =[[8 de novembre]] de [[1932]]
| reeleccion1 = 1936, 1940 e 1944.
| vicepresident 1 = [[John Garner|John Nance Garner]] (1933-1941)&lt;br&gt;[[Henry Wallace|Henry A. Wallace]] (1941-1945)&lt;br&gt;Harry S. Truman (genièr-april de 1945)
| predecessor 1= [[Herbert Hoover]]
| successor 1= [[Harry Truman]]  
| foncion2 = 44{{e}} [[Governador de Nòva York]]
| a partir del foncion2= [[1 de genièr]] de [[1929]]
| fins al foncion2= [[31 de decembre]] de [[1932]]
| predecessor 2= [[Al Smith]]
| successor 2= [[Herbert Lehman]]     
| nom naissença= Franklin Delano Roosevelt
| naissença=[[30 de genièr]] de [[1882]]
| luòc de naissença= [[Hyde Park]], [[Nòva York (estat)|Nòva York]]
| decès=[[12 d'abril]] de [[1945]]
| luòc de decès= [[Warm Springs]], [[Georgia (Estats Units)|Georgia]]
| nacionalitat=[[Estats Units|Americana]]
| profession=  jurista e [[Personalitat politica|Òme politic]]
| partit politic=[[Partit Democrata (Estats Units)|Partit Democrata]]
| conjunt=[[Eleanor Roosevelt]]
| enfants= 6
| universitat= [[Universitat Harvard]];&lt;br /&gt;[[Universitat Columbia]] (postum)
| religion=
| signatura=Franklin_Roosevelt_Signature.svg
| lista=[[Lista dels presidents dels Estats Units d'America|Presidents dels Estats Units d'America]]
| emblèma=Seal Of The President Of The United States Of America.svg
}}

'''Franklin Delano Roosevelt''' (30 de genier dau 1882, Hyde Park - 12 d'abriu dau 1945, Warm Springs) foguèt lo 32{{e}} president dei [[Estats Units d'America|Estats Units]] dau 4 de març dau 1933 au 12 d'abriu dau 1945. Eissit de l'eleit de la societat americana, s'interessèt a la [[politica]] a partir dau 1910 en s'engatjant dins lo [[Partit Democrata (Estats Units)|partit democrata]]. Elegit quatre còps a la presidéncia, cas unic dins l'[[istòria dei Estats Units]], accedèt au poder dins un contèxte marcat per la [[Crisi economica de 1929|crisi economica dau 1929]] e pilhèt un ensèms de mesuras d'inspiracion [[Keynesianisme|keynesiana]] per luchar còntra lo [[caumatge]] e redreiçar la produccion [[Industria manufacturiera|industriala]].

Pi, preparèt pauc a pauc lo sieu país a la guèrra e sostenguèt lu país opausats a l'Axe, mas deuguèt limitar la sieua ajuda en causa dau [[pacifisme]] e de l'[[isolacionisme]] de la populacion americana. L'[[Ataca de Pearl Harbor|ataca japonesa còntra la basa de Pearl Harbor]] li permetèt d'engatjar directament lu Estats Units dins la [[Segonda Guèrra Mondiala]]. Gràcias a la poténcia economica dau país, lu Aliats ganhèron largament la batalha de l'[[esfòrç de guèrra]] e posquèron pauc a pauc submergir li fòrças germanojaponesi. En parallele, Roosevelt ordonèt la preparacion de la promiera [[Arma nucleara|bomba atomica]] e preparèt l'après-guèrra en definissent lo foncionament de basa dei [[Organizacion de las Nacions Unidas|Nacions Unidi]]. Totun, morèt avant la fin de la guèrra. Foguèt remplaçat per lo sieu vice-president, [[Harry Truman]].

= Biografia =

== Originas e formacion ==

Franklin Delano Roosevelt es lo fiu de James Roosevelt (1828-1900), òme d'afaires devengut ric gràcias a d'investiments dins lo sector [[mina (jaç)|minier]] e dins lu transpòrts, e de Sarah Ann Delano (1854-1941), filha d'un armator. La sieua familha faía donc partida de l'eleit de la societat [[USA|estatsunidenca]]&lt;ref&gt;André Kaspi, ''Franklin Roosevelt'', Fayard, 1988, p. 39.&lt;/ref&gt;. Per exemple, [[Theodore Roosevelt]], president dei Estats Units dau 1901 au 1909, èra un rèirecosin de Franklin&lt;ref&gt;André Kaspi, ''Franklin Roosevelt'', Fayard, 1988, p. 43.&lt;/ref&gt;. Aquela darrier aguèt ensinda accès a una [[educacion]] de tria (Harvard, Columbia...) que li permetèt d'obtenir un diplòma d'[[avocat]] en lo 1908. Durant aqueu periòde, non foguèt considerat coma un estudiant brilhant, mas èra popular demièg lu sieus cambaradas.

En lo 1905, si maridèt emb Anna Eleanor (1884-1962), una cosina alunhada. Lo pareu aguèt sieis enfants : Anna Eleanor (1906-1975), James (1907-1991), Franklin Delano Jr. (3 de març dau 1909 - 7 de novembre dau 1909), Elliott (1910-1990), [[Franklin Delano Roosevelt Jr.|Franklin Delano Jr.]] (1914-1988) e John Aspinwall (1916-1981). La mema annada, s'engatjèt en politica emb lo [[Partit Democrata (Estats Units)|partit democrata]]&lt;ref&gt;Jeffrey W. Coker, ''Franklin D. Roosevelt: A Biography'', Greenwood Publishing Group, 2005, pp. 15-16.&lt;/ref&gt;. Abandonèt lu sieus estudis en lo 1907. Totun, foguèt admés au concors d'avocat de l'Estat de New York un an mai tard e comencèt de travalhar dins un prestigiós gabinet d'avocats de la vila.

== L'ascension politica de Roosevelt ==

=== Lu promiers succès ===

Roosevelt non èra interessat per lo sieu trabalh avocat. A la promiera ocasion, en lo 1910, acceptèt donc la demanda dau partit democrata de si presentar ai eleccions senatoriali de l'Estat de New York. Candidat dins un districte tradicionalament republican, menèt una campanha dinamica, ben sostengut per lo sieu nom e la sieua fortuna, e foguèt elegit au Senat d'[[Albany (Nòva York)|Albany]]. Li prenguèt rapidament la tèsta d'un grope de parlamentaris reformators e venguèt popular au sen dei democratas. Tornarmai elegit en lo 1912, demissionèt en lo 1913 per venir secretari adjonch a la Marina dins lo govèrn dau president [[Thomas Woodrow Wilson]] (1913-1921)&lt;ref&gt;Denise Artaud, ''L'Amérique en crise : Roosevelt et le New Deal'', París, Armand Colin, 1987, p. 47.&lt;br/&gt;André Kaspi, ''Franklin Roosevelt'', Fayard, 1988, p. 95&lt;/ref&gt;. En lo 1914, participèt ai eleccions primari per venir senator dau Congrès dei Estats Units, mas foguèt batut per [[James W. Gerard]].

La [[Promiera Guèrra Mondiala]] aguèt una incidéncia sus la sieua activitat coma secretari adjonch a la Marina. Participèt ensinda au desvolopament de la marina militara estatsunidenca, pi a l'inspeccion dei fòrças desplegadi en [[Euròpa]] après l'intrada en guèrra de [[Washington]]. Encoratjèt finda lo desvolopament dei [[sosmarin|sosmarins]] e suggerissèt de metre en plaça de [[Mina marina|minas marini]] entre [[Norvègia]] e [[Escòcia]] per blocar lu [[U-Boot|sosmarins alemands]]. Pi, en lo 1920, foguèt encargat de susvelhar la desmobilizacion dei tropas americani. Durant aqueu periòde, foguèt finda implicat dins li intervencions [[Antilhas|antilhesi]] decididi per Wilson. En particular, organizèt li institucions d'[[Haití (estat)|Haití]] après l'ocupacion de l'isla per la marina americana en lo 1915&lt;ref&gt;Frank Freidel, ''Franklin D. Roosevelt. The Apprenticeschip'', Boston, Little, Brown and Company, 1954, pp. 81-82.&lt;/ref&gt;.

En lo 1920, foguèt causit coma candidat a la vice-presidéncia de [[James Middleton Cox]]. Totun, foguèron largament batuts per lo republican conservator [[Warren G. Harding]] (60,4 % còntra 34,1 %&lt;ref&gt;Lo socialista Eugene Victor Debs obtenguèt 3 %.&lt;/ref&gt;).

=== La « traversada dau desèrt » ===

En lo 1921, Roosevelt contractèt la [[poliomieliti]]. Perdèt l'usatge dei sieui cambas durant quauqui de [[malautia|malautias]] e, fins a la sieua mòrt, aguèt de dificultats importanti per si desplaçar&lt;ref&gt;André Kaspi, ''Franklin Roosevelt'', Fayard, 1988, pp. 113 e 179.&lt;/ref&gt;. Totun, non renoncièt a la politica. Au contrari, sota l'influéncia de sa [[femna]], venguèt mai seriós dins lo sieu trabalh [[politica|politic]] e legissèt un nombre important de [[libre|libres]]. Aquò li permetèt d'incarnar l'optimisme dins un país grevament tocat per la [[crisi economica dau 1929]]. De mai, Roosevelt, elegit governador de New York en lo 1928, utilizèt li ressorsas de l'Estat per ajudar un milion de [[Caumatge|caumaires]] gràcias a la ''Temporary Emergency Relief Administration''&lt;ref&gt;André Kaspi, ''Franklin Roosevelt'', Fayard, 1988, p. 168.&lt;/br&gt;Denise Artaud, ''L'Amérique en crise : Roosevelt et le New Deal'', París, Armand Colin, 1987, p. 48.&lt;/ref&gt;. Sosprés per l'amplor de la crisi, comencèt a si maufidar de l'abséncia de regulacions dins lo domeni [[economia|economic]] e adoptèt quauqui reformas sociali favorabli ai femnas e ai enfants (reduccion de la durada dau trabalh...) e un programa de melhorament dei infrastructuras collectivi (espitaus, presons...).

=== L'eleccion a la presidéncia ===

[[Imatge:ElectoralCollege1932.svg|thumb|right|Resultat dei eleccions presidenciali dau 1932.]]

En lo 1932, la popularitat de Roosevelt dins l'Estat de New York, lo mai poblat de l'Union, li permetèt de venir un candidat seriós a la presidéncia. Escartèt sensa dificultat [[Albert Ritchie]] e [[William Henry Murray]], mens popular, e donèt lo pòst de vice-president a [[John Nance Garner]], candidat de l'ala [[conservatisme|conservatritz]] dau partit democrata. Foguèt designat candidat per la convencion dau partit en julhet e obtenguèt lo sostèn financier de [[William Randolph Hearst]], de [[Joseph P. Kennedy]], de [[William Gibbs McAdoo]] e d'[[Henry Morgenthau]].

La campanha si debanèt dins l'encastre de la [[Crisi economica de 1929|Granda Depression]]. Ataquèt lo president [[Herbert Hoover|Hoover]], candidat a la sieua reeleccion, sus lu sieus resultats [[Economia|economics]] calamitós&lt;ref&gt;Marc Nouschi, ''La Démocratie aux États-Unis et en Europe de 1918 à 1989 : Débats et combats contemporains'', París, Armand Colin, coll. « U Histoire », 1999, pp. 116-117.&lt;/ref&gt;, viatjèt dins mai d'un Estat per rescontrar d'electors&lt;ref&gt;Denise Artaud, ''L'Amérique en crise : Roosevelt et le New Deal'', París, Armand Colin, 1987, p. 55.&lt;/ref&gt; e utilizèt la sieua eloquéncia per s'adreiçar a toti li victimas de la crisi (lu caumaires, lu trabalhaires, li minoritats [[Etnia|etniqui]], lu Blancs dau Sud, etc.&lt;ref&gt;André Kaspi, ''Franklin Roosevelt'', Fayard, 1988, p. 216.&lt;/ref&gt;). En particular, inventèt la formula ''[[New Deal]]'' per descriure un programa economic imprecís, mas marcat per la volontat de redurre la bureucracia, d'abrogar en partida la ''[[Prohibition]]'' e d'adoptar una politica economica pragmatica per redreiçar lo país&lt;ref&gt;Bernard Vincent (dir.), Histoire des États-Unis, París, Champs Flammarion, 1997, p. 200.&lt;br/&gt;Denise Artaud, ''L'Amérique en crise : Roosevelt et le New Deal'', París, Armand Colin, 1987, p. 53.&lt;br/&gt;Marc Nouschi, ''La Démocratie aux États-Unis et en Europe de 1918 à 1989 : Débats et combats contemporains'', París, Armand Colin, coll. « U Histoire », 1999, p. 132.&lt;/ref&gt;.

Totun, Roosevelt foguèt mai que mai ajudat per l'incapacitat d'Hoover a trobar una solucion a la crisi. Lo 8 de novembre dau 1932, obtenguèt donc 57 % dei votz e ganhèt l'escrutin dins 42 [[Estats dels Estats Units|Estats]]&lt;ref&gt;André Kaspi, ''Franklin Roosevelt'', Fayard, 1988, pp. 10 e 220.&lt;br/&gt;Anne Deysine, Aurélie Godet, Jacques Portes, Alexandre Rios-Bordes e Christian Vinel, ''L'Empire de l'exécutif américain (1933-2006)'', Neuilly-sur-Seine, Atlande, 2008, p. 433.&lt;/ref&gt;. Intrèt en foncion lo 4 de març dau 1933 e venguèt lo president d'un país en dificultat (12 milions de [[Caumatge|caumaires]], 2 milions de sensa domicili...&lt;ref&gt;Denise Artaud, ''L'Amérique en crise : Roosevelt et le New Deal'', París, Armand Colin, 1987, p. 27.&lt;br/&gt;Lester V. Chandler, ''America’s Greatest Depression 1929-1941'', New York, Harper and Row, 1970, p. 24.&lt;/ref&gt;).

== La presidéncia Roosevelt ==

=== La còla de Roosevelt e l'estile dau president ===

[[Imatge:FDRfiresidechat2.jpg|thumb|right|Discors de Roosevelt a la [[ràdio]], un mèdia fòrça utilizat per lo president per parlar a la populacion americana.]]

Roosevelt es considerat coma lo fondator de la presidéncia americana modèrna. D'efècte, venguèt lo centre de gravitat de l'ensèms de la vida politica e sociala dau país en conduent l'opinion publica, en l'informant e en l'estimulant. En particular, establissèt de rendètz-vos radiofonics regulars (conversacions au canton dau fuèc&lt;ref&gt;William E. Leuchtenberg, ''Franklin D. Roosevelt and the New Deal, 1932–1940'', New York, Harper Perennial, 1963, capítols 1 e 2.&lt;/ref&gt;) e organizèt frequentament de conferéncias de [[premsa]]. Se lo succès non foguèt totjorn au rendètz-vos car la premsa li demorèt lòngtemps ostila&lt;ref&gt;André Kaspi, ''Franklin Roosevelt'', Fayard, 1988, p. 294.&lt;/ref&gt;, aquò renforcèt la popularitat de Roosevelt au sen de l'opinion publica.

Roosevelt reünissèt finda una còla que dirigissèt lu pòstes importants de l'[[administracion]] fins au 1945 : lo senator de [[Tennessee]] [[Cordell Hull]] au Secretariat d'Estat (afaires estrangiers), [[Henry Morgenthau]] au Tesaur, [[Henry Wallace]] a l'[[agricultura]] e [[Harold LeClair Ickes|Harold L. Ickes]] a l'Interior, [[Frances Perkins]] au Trabalh e [[Harry Hopkins]] per gerir li questions comerciali&lt;ref&gt;Derek Leebaert, ''Unlikely Heroes: Franklin Roosevelt, His Four Lieutenants, and the World They Made'', St. Martin's Press, 2023.&lt;/ref&gt;. De mai, maugrat l'ostilitat entre lu republicans e lu democratas a prepaus dau ''New Deal'', l'administracion Roosevelt posquèt trabalhar amb d'elegits republicans coma [[George William Norris]] (1861-1944) sobre de projèctes importants (creacion de la [[Tennessee Valley Authority]]...).

Enfin, lo periòde Roosevelt foguèt marcat per una extension progressiva dei competéncias dau president. Aquò pilhèt d'aspèctes diferents. De'n promier, ajudèt sovent de candidats democratas durant li eleccions. Pi, intervenguèt frequentament dins lo trabalh parlamentari en prepauant un nombre de projèctes de lèi sensa precedent per un president, en anant au [[Congrès dels Estats Units|Congrès]] per sostenir lu sieus tèxtes ò lu sieus partisans e en utilizant frequentament lo sieu drech de veto. Totun, non cau sobrestimar aquela influéncia. La Cort Suprèma s'opausèt a mai d'una reforma e lu [[Partit Democrata (Estats Units)|democratas]] [[Conservatisme|conservators]] s'associèron de còps per limitar li ambicions presidenciali. En particular, lu democratas dei Estats dau Sud èran ostiles a tot cambiament dei lèis segregacionisti en vigor dins la region&lt;ref&gt;Anne Deysine, Aurélie Godet, Jacques Portes, Alexandre Rios-Bordes e Christian Vinel, ''L'Empire de l'exécutif américain (1933-2006)'', Neuilly-sur-Seine, Atlande, 2008, p. 66.&lt;/ref&gt;.

=== La lucha còntra la crisi ===

[[Imatge:Unemployed men queued outside a depression soup kitchen opened in Chicago by Al Capone, 02-1931 - NARA - 541927.jpg|thumb|right|[[Sopa populària]] ofèrta per [[Al Capone]] a [[Chicago]] en lo 1931.]]

{{veire|Crisi economica de 1929|New Deal}}

Per combatre la crisi e redreiçar l'[[economia]] dau país e per assegurar la mobilizacion dei energias nacionali, l'accion de Roosevelt foguèt guidada per doi principis complementaris. Lo promier es una volontat de modernizar lo sistèma [[capitalisme|capitalista]] american sensa transformar li sieui estructuras prefondi (proprietat privada...). Lo segond es una volontat d'experimentar de teorias economiqui novèli sensa si preocupar d'[[ideologia|ideologias]]. Ensinda, lo ''[[New Deal]]'' foguèt pas una politica [[Keynesianisme|keynesiana]], mas lo resultat de luchas constanti entre [[liberalisme|liberals]] e partidaris d'una planificacion ò entre defensors de l'equilibri budgetari e tenents dei despensas federali.

En març dau 1933, la situacion dei Estats Units èra catastrofica emb 13 milions de caumaires, un sector bancari en falhiment e una [[agricultura]] en crisi. Per melhorar la situacion, Roosevelt aumentèt lo poder de cròmpa dei classas pus pauri (agricultors&lt;ref&gt;Per lu agricultors, adoptèt lo ''[[Farm Credit Act]]'' per escalonar lo pagament dei deutes (André Kaspi, ''Franklin Roosevelt'', Paris, Fayard, 1988, p. 240) e l'''Agricultural Adjustment Act'' per subvencionar una reduccion de la produccion en vista de redreiçar lo prètz dei produchs agricòlas (Étienne de Planchard de Cussac, ''Le Sud américain. Histoire, mythe et réalité'', Paris, Ellipses, 2001, p.99).&lt;/ref&gt;, obriers...) en reformant li [[Banca|bancas]], en abandonant l'[[escandalh aur]]&lt;ref&gt;Barry Eichengreen, ''Globalizing Capital: A History of the International Monetary System'', Princeton University Press, 2019, pp. 79-81.&lt;/ref&gt;, en ordonant una devaluacion dau [[dolar estatsunidenc|dolar]]&lt;ref&gt;Christina D. Romer, « What Ended the Great Depression? », ''The Journal of Economic History'', vol. 52, n° 4, decembre dau 1992, pp. 757-784.&lt;/ref&gt; e en favorizant lo desvolopament dau crèdit. Ordonèt finda una politica de grands travalhs per resorbir lo [[caumatge]] 
(construccion de [[pònt|pònts]] e de [[rota|rotas]]&lt;ref&gt;Frédéric Martel, ''De la culture en Amérique'', París, Gallimard, 2006, p. 104.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;La [[Civil Works Administration]], operacionala entre novembre dau 1933 e mai dau 1934, foguèt un important instrument au servici d'aquela politica en permetent d'emplegar un maximom de 4,5 milions de caumaires. Illustra finda li esitacions economiqui de Roosevelt car l'organizacion foguèt dissòuta en causa dau sieu còst de foncionament (A. Kaspi, ''Franklin Roosevelt'', París, Fayard, 1988, p. 267).&lt;/ref&gt;, desvolopament de la valada de [[Tennessee]]&lt;ref&gt;Per aquò, creèt la [[Tennessee Valley Authority]] qu'es la mai importanta entrepresa industriala governamentala de l'isòria dei [[Estats Units d'America|Estats Units]] (Arthur Morgan, ''The Making of the TVA'', Buffalo, NY, Prometheus Books, 1974 ; G. P. Palo e J. Porter Taylor, ''The Tennessee River Navigation System : History, Development, and Operation (Technical Report No. 25)'', Knoxville, TN, Tennessee Valley Authority, 1964, 423 p.).&lt;/ref&gt;, lucha còntra l'[[erosion]], [[reboscament]]&lt;ref&gt;André Kaspi, ''Franklin Roosevelt'', Fayard, 1988, p. 168.&lt;br/&gt;Denise Artaud, ''L'Amérique en crise : Roosevelt et le New Deal'', París, Armand Colin, 1987, p. 48&lt;/ref&gt;...) e de reglementacion dei condicions de travalhs (proteccion dei [[Sindicat|sindicats]], definicion de salaris minimoms e de duradas maximali de travalh&lt;ref&gt;Denise Artaud, ''L'Amérique en crise : Roosevelt et le New Deal'', París, Armand Colin, 1987, p. 81.&lt;/ref&gt;...). Totun, la politica de Roosevelt non èra totalament orientada a senèstra. Per exemple, l'''[[Economy Act]]'' dau 20 de març dau 1933 demenissèt lo salari dei foncionaris per equilibrar lo budget federal&lt;ref&gt;Denise Artaud, ''L'Amérique en crise : Roosevelt et le New Deal'', París, Armand Colin, 1987, pp. 65-66.&lt;/ref&gt;. Lu budgets de l'[[educacion]] e de la recèrca foguèron egalament baissats.

Ostila a l'intervencion governamental, la Cort Suprèma annulèt mai d'una decision de Roosevelt. De mai, lu efèctes dei reformas dau ''New Deal'' foguèron sovent limitats e la premsa ataquèt regularament lo president. Pasmens, lo partit republican si devesissèt e posquèt pas adoptar una linha d'oposicion comuna. Perdèt ensinda li eleccions legislativi dau 1934 e li presidenciali dau 1936. Obtenguèt de resultats pus favorables ai eleccions dau 1938. Una coalicion de republicans e de democratas conservators posquèt alora s'opauar ai projèctes pus reformators de Roosevelt. Lo bilanç dau ''New Deal'' es donc mitigat. En lo 1939, li aviá encara 9,5 milions de caumaires (17 % de la populacion activa) e lo revengut per abitant èra totjorn inferior a aqueu dau 1929&lt;ref&gt;André Kaspi, ''Franklin Roosevelt'', Fayard, 1988, p. 336.&lt;/ref&gt;. Foguèt donc la [[Segonda Guèrra Mondiala]] que permetèt en realitat de restablir completament l'economia americana. Totun, li realizacions dau New Deal permetèron de pauar li basas futuri de la superpoissança americana&lt;ref&gt;André Kaspi, ''Franklin Roosevelt'', Fayard, 1988, p. 340.&lt;/ref&gt;.

=== La Segonda Guèrra Mondiala ===

{{veire|Segonda Guèrra Mondiala}}

==== La rompedura emb l'isolacionisme american ====

La [[diplomacia]] de Roosevelt foguèt inicialament prudenta. Ordonèt l'evacuacion dei tropas desplegadi en [[Nicaragua]] (1933) e en [[Haïtí]] (1934), assegurèt finda l'emancipacion politica de [[Cuba]] (1934&lt;ref&gt;André Kaspi, ''Franklin Roosevelt'', Fayard, 1988, pp. 360-361.&lt;/ref&gt;) e de [[Panamà (país)|Panamà]] (1936) e preparèt l'independéncia dei [[Filipinas]] per 1944. Reconoguèt egalament l'[[Union de las Republicas Socialistas Sovieticas|Union Sovietica]] en lo 1933, mas gardèt una actituda pus reservada emb lu regimes [[Faissisme|faissistas]]. Aquò èra una politica realista destinada a melhorar li relacions dei Estats Units emb lu estats de la sieua esfèra d'influéncia, gràcias a l'abandon dei principis pus estrictes de la [[doctrina Monroe]]&lt;ref&gt;William E. Leuchtenberg, ''Franklin D. Roosevelt and the New Deal, 1932–1940'', New York, Harper Perennial, 1963, pp. 203-210.&lt;/ref&gt;, e a reconóisser la disparicion de la Russia imperiala. Totun, Roosevelt, partisan d'un intervencionisme pus marcat, non podia anar mai luènh en causa de l'[[isolacionisme]] e dau [[pacifisme]] de l'opinion publica americana&lt;ref&gt;André Kaspi, ''Franklin Roosevelt'', Fayard, 1988, pp. 360-366.&lt;/ref&gt;. Per exemple, posquèt condamnar l'[[antisemitisme]] [[Nazisme|nazi]] en lo 1938, mas deuguèt refusar l'arribada dei 908 refugiats [[Judaïsme|judieus]] dau [[paquebòt]] ''Saint-Louis''.

A partir dau 1937, manifestèt la sieua inquietuda e recomandèt d'isolar lu país agressors, en particular [[Japon]]. Lo volume de l'''US Navy'' foguèt finda aumentat, mas li fòrças terrèstri demorèron limitadi a {{formatnum:200000}} òmes. En decembre dau 1937, durant lo [[Batalha de Nanquin|massacre de Nanquin]], d'avions japonés destruguèron una [[canoniera]] americana. Tòquio formulèt d'excusas, mai li tensions permetèron a Roosevelt d'obtenir de crèdits per lo rearmament&lt;ref&gt;Marc Nouschi, ''La Démocratie aux États-Unis et en Europe de 1918 à 1989 : Débats et combats contemporains'', París, Armand Colin, coll. « U Histoire », 1999, p. 138.&lt;/ref&gt;. Pasmens, sensa fòrça militara vertadiera, lu Estats Units non posquèron empachar lo rearmament [[Alemanha|alemand]] e l'[[Campanha de Polonha (1939)|invasion de Polonha]].

Li cauas cambièron après la [[Batalha de França|desfacha francesa de mai-junh dau 1940]]. En fàcia de la realitat de la menaça, Roosevelt obtenguèt lo vòte dei crèdits necessaris, l'establiment de la [[conscripcion]] e la cession immediata de 50 [[Contra-torpilhaire|contratorpilhaires]] au [[Reiaume Unit]]. Pi, elegit president un tresen còp en novembre dau 1940, posquèt accentuar la sieua politica d'ajuda ai [[Democracia|democracias]]. En març dau 1941, lo Congrès adoptèt la lèi dau prèst-balh que permetia ai Estats Units de provesir d'armas ai [[Reialme Unit|Britanics]], ai [[Union de las Republicas Socialistas Sovieticas|Sovietics]], ai [[Republica de China|Chinés]] e, pus generalament, a toi lu país aliats. Lo pagament dei equipaments èra diferit e non foguèt totalament exigit&lt;ref&gt;Pasmens, lo prèst-balh permetèt ai Estats Units d'obtenir la cession de la màger part dei resèrvas d'aur dau Reiaume Unit. De mai, Londres deuguèt cedir una partida importanta dei sieus mercats d'otramar.&lt;/ref&gt;. Enfin, Roosevelt preparèt la mobilizacion de l'economia americana e li basas de l'aligança emb lu Britanics emb la signatura de la [[Carta de l'Atlantic]].

==== Lo cap de guèrra ====

[[Imatge:Yalta Conference 1945 Churchill, Stalin, Roosevelt (cropped 4-3).jpg|thumb|right|Roosevelt a la [[conferéncia d'Ialta]] emb [[Winston Churchill]] e [[Estalin]] lo 9 de febrier dau 1945.]]

Après l'[[Ataca de Pearl Harbor|ataca japonesa]] còntra la basa de Pearl Harbor lo 7 de decembre dau 1941, lu Americans èran largament preparats a la guèrra. Quatre jorns pus tard, la declaracion de guèrra alemanda donèt un caractèr mondiau au conflicte. Roosevelt s'impliquèt dins la guèrra en multiplicant lu contactes personaus emb lu autru caps aliats (rescòntres emb [[Winston Churchill|Churchill]], [[Chiang Kai-shek]] e [[Estalin]]), sostenguèt l'esfòrç de guèrra dau camp aliat, ordonèt la fabricacion de la promiera [[bomba atomica]] e preparèt l'après-guèrra. L'economia americana tenguèt un ròtle central durant la guèrra en equipant la màger part dei armadas aliadi e en fornissent una ajuda a l'[[Armada Roja]]&lt;ref&gt;Entre lo 1941 e lo 1945, lu Estats Units produguèron {{formatnum:108000}} carris, {{formatnum:357000}} pèças d’artilharia, {{formatnum:296000}} avions, {{formatnum:2300000}} camions, {{formatnum:2700}} ''Liberty ship'' e {{formatnum:2000}} naus de combat. Aquò es superior a la produccion dei industrias alemanda, japonesa e italiana durant la totalitat de la guèrra.&lt;/ref&gt;.

Lo darrier axe important de la conducha de la guèrra per Roosevelt foguèt lo manteniment de l'aligança entre lu Estats Units e l'[[Union de las Republicas Socialistas Sovieticas|Union Sovietica]]. Per aquò, Roosevelt acceptèt de far de concessions importanti a Estalin, en cambi de l'intrada en guèrra de l'URSS còntra Japon tres mes après la fin dei combats en [[Euròpa]]. Lu Sovietics obtenguèron ensinda la formacion d'una esfèra d'influéncia en Euròpa Centrala e dins lu Balcans (a l'excepcion de Grècia), l'ocupacion provisòria d'una partida de [[China]] e de [[Corèa]], l'ocupacion d'una partida d'Alemanha e lo drech d'annexar de territòris en Euròpa Orientala e la totalitat de [[Illa Sakhalina|Sakhalina]] e dei [[illas Habomai]] en Orient. Aqueli decisions foguèron fòrça criticadi au començament de la [[Guèrra Freja]], mas permetèron d'accelerar la capitulacion japonesa après l'[[Campanha sovietica de Manchoria|invasion sovietica de Manchória]]&lt;ref&gt;André Kaspi, ''Franklin Roosevelt'', Fayard, 1988, p. 476.&lt;/br&gt;André Fontaine, ''La Guerre froide 1917-1991'', Éditions de la Martinière, 2004, p. 87.&lt;/ref&gt;.

Per estabilizar lo front interior, Roosevelt ordonèt l'adopcion de mesuras per contrarotlar l'[[inflacion]] e facilitar l'esfòrç de guèrra. Lu impòsts dirèctes foguèron aumentats, mas lu prètz foguèron blocats per una lèi. Pasmens, lu bens de consumacion correnta e d'alimentacion manquèron durant la guèrra en despièch d'una sobreproduccion de bens agricòlas. Lu besonhs de man d'òbra dins l'industria accelerèron l'[[exòde rurau]]. Aquela transformacion de la societat pilhèt en partida la formacion d'una migracion dei populacions negri dau Sud en direccion dei centres industrials dau nòrd-èst. Cau nòtar un nombre important de [[grèva|grèvas]], mas aquò aguèt pauc d'efèctes sobre la produccion d'[[Arma (guèrra)|armaments]]. Totjorn per mantenir l'unitat de la societat americana, la populacion japonesa installada ai Estats Units foguèt desportada dins de [[Camp de concentracion|camps de concentracion]]&lt;ref&gt;Environ {{formatnum:120000}} personas foguèron desportats dins aquelu camps. Li condicions de detencion provoquèron la mòrt de {{formatnum:1862}} presoniers. Lu rescapats foguèron indemnizats en lo 1980 (Greg Robinson, ''Un drame de la Deuxième Guerre. Le sort de la minorité japonaise aux États-Unis et au Canada'', Presses universitaires de Montréal, 2012, 317 p.).&lt;/ref&gt;, lu [[Ciutadanetat|ciutadans]] dei país de l'Axe foguèron fichats e li [[Discriminacion|discrimacions]] a regard dei Afroamericans foguèron estendudi dins l'armada e lo complèxe militaroindustriau&lt;ref&gt;André Kaspi, &lt;/nowiki&gt;''Franklin Roosevelt'', Fayard, 1988, p. 467.&lt;/ref&gt;.

A partir dau 1943, Roosevelt s'interessèt mai que mai a la preparacion dau monde de l'après-guèrra. Pauèt lo principi d'eleccions liuri e de frontieras confòrmi a la volontat dei pòbles, mas deuguèt renonciar au sieu projècte de desmantelar l'[[empèri coloniau francés]] sota la pression de [[Winston Churchill|Churchill]], de [[Charles de Gaulle|de Gaulle]] e dau departament d'Estat. Definissèt li règlas de basa de la futura [[Organizacion de las Nacions Unidas|Organizacion dei Nacions Unidi]] (ONU) e preparèt la convocacion de la promiera session pleniera a [[San Francisco]]. En novembre dau 1944, foguèt elegit un quatren còp a la presidéncia dei Estats Units&lt;ref&gt;Anne Deysine, Aurélie Godet, Jacques Portes, Alexandre Rios-Bordes e Christian Vinel, ''L'Empire de l'exécutif américain (1933-2006)'', Neuilly-sur-Seine, Atlande, 2008, p. 64.&lt;/ref&gt;, mas morèt lo 12 d'abriu dau 1945 a la velha de la victòria.

== Annèxas ==

=== Ligams intèrnes ===
&lt;div style=&quot;-moz-column-count:3; column-count:3;&quot;&gt;
* [[Crisi economica de 1929]]
* ''[[New Deal]]''
* [[Keynesianisme]]
* [[Organizacion de las Nacions Unidas|Organizacion dei Nacions Unidi]]
* [[Partit Democrata (Estats Units)|Partit democrata]]
* [[Projècte Manhattan]]
* [[Segonda Guèrra Mondiala]]
* [[Theodore Roosevelt]]
&lt;/div&gt;

=== Bibliografia ===

* Denise Artaud, ''L'Amérique en crise : Roosevelt et le New Deal'', París, Armand Colin, 1987.
* Claude Fohlen, ''L'Amérique de Roosevelt'', París, Imprimerie nationale, coll. « Notre siècle », 1982, 382 p.
* Claude Fohlen, ''Les États-Unis au XXe siècle'', París, Aubier, coll. « Collection historique », 1988, 337 p.
* Claude Fohlen, ''Histoire documentaire des États-Unis : De la crise à la victoire (1929-1945)'', t. 7, Presses universitaires de Nancy, 1988, 212 p.
* André Kaspi, ''Franklin Roosevelt'', Fayard, 1988, 647 p.
* André Kaspi, ''Les Américains : Naissance et essor des États-Unis (1607-1945)'', t. 1, París, Éditions du Seuil, coll. « Points histoire » (n° 89), 2014, 5{{a}} edicion, 464 p.
* Jean-Michel Lacroix, ''Histoire des États-Unis'', París, Presses universitaires de France, 2022, 7{{a}} edicion, 576 p. 
* Pierre Mélandri, ''Histoire des États-Unis : L'ascension (1865-1974)'', t. 1, París, Perrin, coll. « Tempus » (n° 522), 2013, 935 p.
* Pierre Mélandri, ''« Le Siècle américain », une histoire'', París, Perrin, 2016, 672 p.
* Bertrand Van Ruymbeke, ''Histoire des États-Unis : De 1919 à nos jours'', t. 2, París, Tallandier, coll. « Texto », 2021, 691 p.

=== Nòtas e referéncias ===
&lt;div style=&quot;-moz-column-count:3; column-count:3;&quot;&gt;
&lt;references/&gt;
&lt;/div&gt;

{{President dels Estats Units d'America}}
{{Portal politica}}

{{DEFAULTSORT:Roosevelt, Franklin Delano}}
[[Categoria:Cap d'Estat o de govèrn de la Segonda Guèrra Mondiala]]
[[Categoria:Candidat a la presidéncia dels Estats Units designat pel Partit Democrata]]
[[Categoria:Governador de Nòva York]]
[[Categoria:Ancian escolan d'Harvard]]
[[Categoria:Francmaçon american]]
[[Categoria:Filatelista]]
[[Categoria:President dels Estats Units d'America|Roosevelt, Franklin]]
[[Categoria:Naissença en 1882|Roosevelt, Franklin]]
[[Categoria:Decès en 1945|Roosevelt, Franklin]]
[[Categoria:Familha Roosevelt|Roosvelt, Franklin]]</text>
      <sha1>nqs9lkh2fk3cl0p7iqbrozakc0n4qps</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>John Mc Cain</title>
    <ns>0</ns>
    <id>41850</id>
    <redirect title="John McCain" />
    <revision>
      <id>2512473</id>
      <parentid>1992424</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T21:11:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Briantin de Montrei</username>
        <id>37340</id>
      </contributor>
      <comment>Redireccion cap a [[John McCain]]</comment>
      <origin>2512473</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28" sha1="2cmejl3plkfvt1xd0nwqv8h6083looq" xml:space="preserve">#REDIRECCION [[John McCain]]</text>
      <sha1>2cmejl3plkfvt1xd0nwqv8h6083looq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Évora</title>
    <ns>0</ns>
    <id>49975</id>
    <revision>
      <id>2512423</id>
      <parentid>2512319</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T17:24:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kent Wang</username>
        <id>65448</id>
      </contributor>
      <comment>Replace cross-language caption/gallery links with local links; preserve red links, caption text and images</comment>
      <origin>2512423</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2674" sha1="jm34qg7ygslfbwr57m7tatvjbp1p0jl" xml:space="preserve">{| border=&quot;1&quot; cellpadding=&quot;2&quot; cellspacing=&quot;0&quot; align=&quot;right&quot; width=&quot;290px&quot; style=&quot;margin: 0 0 1em 1em; background: #f9f9f9; border: 1px #aaaaaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;&quot;
|+&lt;font size=&quot;+1&quot;&gt;''Évora''&lt;/font&gt;
|-
| colspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot; | [[Fichièr:{{#property:P18}}|250px]]&lt;br /&gt;[[Temple roman d’Évora|Temple roman d’Évora]], amb la [[catedrala d’Évora|catedrala d’Évora]] (a drecha, al fons) e la [[glèisa de São João Evangelista|glèisa de São João Evangelista]] (a esquèrra)
|-
| style=&quot;background:#efefef;&quot; align=&quot;center&quot; colspan=&quot;2&quot; |
{| border=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;2&quot; cellspacing=&quot;0&quot;
|-
| align=&quot;center&quot; width=&quot;140px&quot; | [[Fichièr:Pt-evr1.png|150px]]
| align=&quot;center&quot; width=&quot;140px&quot; | [[Fichièr:COA of Évora municipality (Portugal).png|130px]]
|-
|}
|-
| [[Lista dels païses del mond|País]]
| {{Portugal}}
|-
| [[Aira|Superficia]]
| 1308,25 km²
|-
| [[Populacion]]
| 55 420 &lt;small&gt;([[2001]])&lt;/small&gt;
|-
| [[Latitud]]
|38° 34' N
|-
| [[Longitud]]
|7° 54' O
|-
! colspan=&quot;2&quot; bgcolor=&quot;lightblue&quot; | Localizacion de la vila en [[Portugal]]
|-----
! colspan=&quot;2&quot; bgcolor=&quot;#FFFFFF&quot; | [[Fichièr:LocalEvora.svg|190px]]
|}


'''Evora''' es una vila de [[Portugal]], en [[Alentejo]]. Sa [[populacion]] èra estimada a {{formatnum:39515}} abitants, en [[2001]], e {{formatnum:55420}} en lei &quot;concelho&quot;. Sa [[Aira|superficia]] totala es 1308,25&amp;nbsp;km².

Évora es dempuèi [[1986]] classada al [[Patrimòni Mondial de l'Umanitat|Patrimòni Mondial]] de l'[[UNESCO]].

== Galariá ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
File:Views from Igreja de São Francisco (Évora) 47.jpg|[[Glèisa de São Francisco (Évora)|Vista d’Évora dempuèi la glèisa de São Francisco]]
File:Main facade of Sé Catedral de Évora 98.jpg|[[catedrala d’Évora|Catedrala d’Évora]]
File:Praça do Giraldo 72.jpg|[[Praça do Giraldo|Praça do Giraldo, la plaça principala d’Évora]]
File:Facade of Igreja de São Francisco (Évora) 34.jpg|[[Glèisa de São Francisco (Évora)|Glèisa de São Francisco]]
File:Capela dos Ossos 50.jpg|[[Capela dos Ossos|Interior de la capèla dels òsses dins la glèisa de São Francisco]]
File:Paços de Évora 61.jpg|[[Palais reial d’Évora|Palais reial d’Évora]]
File:Coreto de Évora 58.jpg|Quiòsc de musica dins lo jardin public
File:EvoraUniversityCourtyard.jpg|[[Universidade de Évora|Cort de l’Universitat d’Évora]]
File:Interior of Igreja dos Lóios 81.jpg|[[glèisa de São João Evangelista|Interior de la glèisa de São João Evangelista (glèisa dels Lóios) decorat d’azulejos]]
File:EvoraWalls1.jpg|Barralhas de la vila
&lt;/gallery&gt;

{{Clr}}

{{DEFAULTSORT:Evora}}

[[Categoria:Vila de Portugal]]</text>
      <sha1>jm34qg7ygslfbwr57m7tatvjbp1p0jl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Lista dels presidents de Paraguai</title>
    <ns>0</ns>
    <id>52544</id>
    <revision>
      <id>2512591</id>
      <parentid>2452000</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T10:55:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Martin Macha 2111</username>
        <id>41985</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2512591</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17845" sha1="972n7f9i6vt7xk36ma3krakmaeku32r" xml:space="preserve">{{Infobox
|tematica=
|carta=
}}
[[Fichièr:Coat of arms of Paraguay.svg|thumb|right|200px|Blason de Paraguai]]
Lo president es lo [[cap d'Estat]] e [[cap de govèrn]] de [[Paraguai]]. Actualament es elegit per un periòde de 5 ans per la populacion.

Vaquí la lista dels presidents de [[Paraguai]] dempuèi [[1844]].

{| class=&quot;wikitable&quot; style=text-align:center;
! #
! Imatge
! Nom
! Periòde de govèrn
! colspan=2 | Partit
|-
! scope=row | 1
| [[Fichièr:Presidente Carlos Antonio Lopez.jpg|70px]]
| data-sort-value=&quot;Washington, George&quot; | '''[[Carlos Antonio López]]'''&lt;br&gt;&lt;small&gt;(1792–1862)&lt;/small&gt;
| [[13 de març]] de [[1844]]&lt;br/&gt;–&lt;br/&gt; [[10 de setembre]] de [[1862]]
| style=&quot;background-color:lightgray&quot; |
| sense partit
|-
! scope=row | 2
| [[Fichièr:Francisco Solano Lopez Carrillo.jpg|70px]]
| data-sort-value=&quot;Adams, John&quot; | '''[[Francisco Solano López]]'''&lt;br&gt;&lt;small&gt;(1827–1870)&lt;/small&gt;
| [[10 de setembre]] de [[1862]]&lt;br/&gt;–&lt;br/&gt; [[1 de març]] de [[1870]]
| style=&quot;background-color:lightgray&quot; |
| sense partit
|- 
! scope=row | 3
| [[Fichièr:Facundo Machaín.jpg|70px]]
| data-sort-value=&quot;Jefferson, Thomas&quot; | '''[[Facundo Machaín]]'''&lt;br&gt;&lt;small&gt;(1845–1877)&lt;/small&gt;
| [[31 d'agost]] de [[1870]]&lt;br/&gt;–&lt;br/&gt; [[1 de setembre]] de [[ 1870]]
| style=&quot;background-color:lightgray&quot; |
| sense partit
|-
! scope=row| 4
| [[Fichièr:Cirilo Antonio Rivarola.jpg|70px]]
| data-sort-value=&quot;Madison, James&quot; | '''[[Cirilo Antonio Rivarola]]'''&lt;br&gt;&lt;small&gt;(1832–1878)&lt;/small&gt;
| [[1 de setembre]] de [[1870]]&lt;br/&gt;–&lt;br/&gt; [[18 de decembre]] de [[1871]]
| style=&quot;background-color:lightgray&quot; |
| sense partit
|-
! scope=row| 5
| [[Fichièr:Salvador Jovellanos.jpg|70px]]
| data-sort-value=&quot;Monroe, James&quot; | '''[[Salvador Jovellanos]]'''&lt;br&gt;&lt;small&gt;(1833–1881)&lt;/small&gt;
| [[18 de decembre]] de [[1871]]&lt;br/&gt;–&lt;br/&gt; [[25 de novembre]] de [[1874]]
| style=&quot;background-color:lightgray&quot; |
| sense partit
|-
! scope=row | 6
| [[Fichièr:Presidente Gill.jpg|70px]]
| data-sort-value=&quot;Adams, John Quincy&quot; | '''[[Juan Bautista Gill]]'''&lt;br&gt;&lt;small&gt;(1840–1877)&lt;/small&gt;
| [[25 de novembre]] de [[1874]]&lt;br/&gt;–&lt;br/&gt; [[12 d'abril]] de [[1877]]
| style=&quot;background-color:lightgray&quot; |
| sense partit
|-
! scope=row| 7
| [[Fichièr:Hignio vicepresidente.jpg|70px]]
| data-sort-value=&quot;Jackson, Andrew&quot; | '''[[Higinio Uriarte]]'''&lt;br&gt;&lt;small&gt;(1843–1909)&lt;/small&gt;
| [[12 d'abril]] de [[1877]]&lt;br /&gt;–&lt;br /&gt; [[25 de novembre]] de [[1878]]
| style=&quot;background-color:lightgray&quot; |
| sense partit
|-
! scope=row | 8
| [[Fichièr:Cándido Bareiro.jpg|70px]]
| data-sort-value=&quot;Van Buren, Martin&quot; | '''[[Cándido Bareiro]]'''&lt;br&gt;&lt;small&gt;(1834–1880)&lt;/small&gt;
| [[25 de novembre]] de [[1878]]&lt;br/&gt;–&lt;br/&gt; [[4 de setembre]] de [[1880]]
| style=&quot;background-color:lightgray&quot; |
| sense partit

|-
! scope=row | 9
| [[Fichièr:Bernardino Caballero Melgarejo.jpg|70px]]
| data-sort-value=&quot;Harrison, William Henry&quot; | '''[[Bernardino Caballero]]'''&lt;br&gt;&lt;small&gt;(1839–1912)&lt;/small&gt;
| [[4 de setembre]] de [[1880]]&lt;br /&gt;–&lt;br /&gt; [[25 de novembre]] de [[1886]]
| style=&quot;background-color:red&quot; |
| ''Partido Colorado - Asociación Nacional Republicana'' - ANR
|-
! scope=row| 10
| [[Fichièr:Patricio Escobar Cáceres (cropped).jpg|70px]]
| data-sort-value=&quot;Tyler, John&quot; |'''[[Patricio Escobar]]'''&lt;br&gt;&lt;small&gt;(1843–1912)&lt;/small&gt;
| &lt;span class=date style=gray-space:nowrap;&gt; [[25 de novembre]] de [[1886]]&lt;br&gt;–&lt;br/&gt; [[25 de novembre]] de [[1890]]&lt;/span&gt;
| style=&quot;background-color:red&quot; |
| ''Partido Colorado''
|-
! scope=row | 11
| [[Fichièr:Juan G González.jpg|70px]]
| data-sort-value=&quot;Polk, James K&quot; | '''[[Juan Gualberto González]]'''&lt;br&gt;&lt;small&gt;(1851–1912)&lt;/small&gt;
| [[25 de novembre]] de [[1890]]&lt;br/&gt;–&lt;br/&gt; [[9 de junh]] de [[1894]]
| style=&quot;background-color:red&quot; |
| ''Partido Colorado''
|-
! scope=row | 12
| [[Fichièr:Vice marco antonio.jpg|70px]]
| data-sort-value=&quot;Taylor, Zachary&quot; | '''[[Marcos Morínigo]]'''&lt;br&gt;&lt;small&gt;(1848–1901)&lt;/small&gt;
| [[9 de junh]] de [[1894]]&lt;br/&gt;–&lt;br/&gt; [[25 de novembre]] de [[1894]]
| style=&quot;background-color:red&quot; |
| ''Partido Colorado''
|-
! scope=row | 13
| [[Fichièr:Gral. Egusquiza (cropped).jpg|70px]]
| data-sort-value=&quot;Fillmore, Millard&quot; | '''[[Juan Bautista Egusquiza]]'''&lt;br&gt;&lt;small&gt;(1845–1902)&lt;/small&gt;
| [[25 de novembre]] de [[1894]]&lt;br/&gt;–&lt;br/&gt; [[25 de novembre]] de [[1898]]
| style=&quot;background-color:red&quot; |
| ''Partido Colorado''
|-
! scope=row | 14
| [[Fichièr:Emilio Aceval Band (cropped).jpg|70px]]
| data-sort-value=&quot;Pierce, Franklin&quot; | '''[[Emilio Aceval]]'''&lt;br&gt;&lt;small&gt;(1851–1931)&lt;/small&gt;
| [[25 de novembre]] de [[1898]]&lt;br/&gt;–&lt;br/&gt; [[9 de genièr]] de [[1902]]
| style=&quot;background-color:red&quot; |
| ''Partido Colorado''
|-
! scope=row | 15
| [[Fichièr:Hector Carvallo.jpg|70px]]
| data-sort-value=&quot;Buchanan, James&quot; | '''[[Andrés Héctor Carvallo]]'''&lt;br&gt;&lt;small&gt;(1862–1934)&lt;/small&gt;
| [[9 de genièr]] de [[1902]]&lt;br/&gt;–&lt;br/&gt; [[25 de novembre]] de [[1902]]
| style=&quot;background-color:red&quot; |
| ''Partido Colorado''
|-
! scope=row | 16
|[[Fichièr:Presidente Escurra.jpg|70px]]
| data-sort-value=&quot;Lincoln, Abraham&quot; | '''[[Juan Antonio Escurra]]'''&lt;br&gt;&lt;small&gt;(1859–1929)&lt;/small&gt;
| [[25 de novembre]] de [[1902]]&lt;br/&gt;–&lt;br/&gt; [[19 de decembre]] de [[1904]]
| style=&quot;background-color:red&quot; |
| ''Partido Colorado''
|-
! scope=row | 17
|[[Fichièr:Juan B Gaona (cropped)2.jpg|70px]]
| data-sort-value=&quot;Johnson, Andrew&quot; | '''[[Juan Bautista Gaona]]'''&lt;br&gt;&lt;small&gt;(1845–1932)&lt;/small&gt;
| [[19 de decembre]] de [[1904]]&lt;br/&gt;–&lt;br/&gt; [[9 de decembre]] de [[1905]]
| style=&quot;background-color:blue&quot; |
| ''Partido Radical Liberal Auténtico'' - PLRA
|-
! scope=row| 18
| [[Fichièr:CECILIO BAEZ.jpg|70px]]
| data-sort-value=&quot;Grant, Ulysses S&quot; | '''[[Cecilio Báez]]'''&lt;br&gt;&lt;small&gt;(1862–1941)&lt;/small&gt;
| [[9 de decembre]] de [[1905]]&lt;br/&gt;–&lt;br/&gt; [[25 de novembre]] de [[1906]]
| style=&quot;background-color:blue&quot; |
| ''Partido Radical Liberal Auténtico'' - PLRA
|-
! scope=row | 19
| [[Fichièr:Dr. Benigno Ferreira (cropped).jpg|70px]]
| data-sort-value=&quot;Hayes, Rutherford B.&quot; | '''[[Benigno Ferreira]]'''&lt;br&gt;&lt;small&gt;(1846–1920)&lt;/small&gt;
| [[25 de novembre]] de [[1806]]&lt;br/&gt;–&lt;br/&gt; [[4 de julhet]] de [[1908]]
| style=&quot;background-color:blue&quot; |
| ''Partido Radical Liberal Auténtico'' - PLRA
|-
! scope=row | 20
| [[Fichièr:Emiliano González Navero (cropped).jpg|70px]]
| data-sort-value=&quot;Garfield, James A&quot; | '''[[Emiliano González Navero]]'''&lt;br&gt;&lt;small&gt;(1861–1841)&lt;/small&gt;
| [[4 de julhet]] de [[1908]]&lt;br/&gt;–&lt;br/&gt; [[25 de novembre]] de [[1910]]
| style=&quot;background-color:blue&quot; |
| ''Partido Radical Liberal Auténtico'' - PLRA
|-
! scope=row | 21
| [[Fichièr:Manuel Gondra (cropped).jpg|70px]]
| data-sort-value=&quot;Arthur, Chester A.&quot; | '''[[Manuel Gondra]]'''&lt;br&gt;&lt;small&gt;(1872–1927)&lt;/small&gt;
| [[25 de novembre]] de [[1910]]&lt;br/&gt;–&lt;br/&gt; [[17 de genièr]] de [[1911]]
| style=&quot;background-color:blue&quot; |
| ''Partido Radical Liberal Auténtico'' - PLRA
|-
! scope=row | 22
| [[Fichièr:Presidente Albino Jara (cropped).jpg|70px]]
| data-sort-value=&quot;Cleveland, Grover, 1&quot; | '''[[Albino Jara]]'''&lt;br&gt;&lt;small&gt;(1877–1912)&lt;/small&gt;
| [[17 de genièr]] de [[1911]]&lt;br/&gt;–&lt;br/&gt; [[5 de julhet]] de [[1911]]
| style=&quot;background-color:blue&quot; |
| ''Partido Radical Liberal Auténtico'' - PLRA
|-
! scope=row | 23
| [[Fichièr:Liberato Rojas (cropped).jpg|70px]]
| data-sort-value=&quot;Harrison, Benjamin&quot; | '''[[Liberato Marcial Rojas]]'''&lt;br&gt;&lt;small&gt;(1870–1922)&lt;/small&gt;
| [[5 de julhet]] de [[1911]]&lt;br/&gt;–&lt;br/&gt; [[28 de febrièr]] de [[1912]]
| style=&quot;background-color:blue&quot; |
| ''Partido Radical Liberal Auténtico'' - PLRA
|-
! scope=row | 24
| [[Fichièr:Pedro Pablo Peña (cropped).jpg|70px]]
| data-sort-value=&quot;Cleveland, Grover, 2&quot; | '''[[Pedro Pablo Peña]]'''&lt;br&gt;&lt;small&gt;(1864–1943)&lt;/small&gt;
| [[28 de febrièr]] de [[1912]]&lt;br/&gt;–&lt;br/&gt; [[22 de març]] de [[1912]]
| style=&quot;background-color:red&quot; |
| ''Partido Colorado''
|-
! scope=row| (20)
| [[Fichièr:Emiliano González Navero (cropped).jpg|70px]]
| data-sort-value=&quot;McKinley, William&quot; | '''[[Emiliano González Navero]]'''&lt;br&gt;&lt;small&gt;(1861–1841)&lt;/small&gt;
| [[22 de març]] de [[1912]]&lt;br /&gt;–&lt;br /&gt; [[15 d'agost]] de [[1912]]
| style=&quot;background-color:blue&quot; |
| ''Partido Radical Liberal Auténtico'' - PLRA
|-
! scope=row | 25
| [[Fichièr:Eduardo Schaerer (cropped).jpg|70px]]
| data-sort-value=&quot;Roosevelt, Theodore&quot; | '''[[Eduardo Schaerer]]'''&lt;br&gt;&lt;small&gt;(1873–1941)&lt;/small&gt;
| [[15 d'agost]] de [[1912]]&lt;br/&gt;–&lt;br/&gt; [[15 d'agost]] de [[1916]]
| style=&quot;background-color:blue&quot; |
| ''Partido Radical Liberal Auténtico'' - PLRA
|-
! scope=row | 26
| [[Fichièr:Manuel Franco (cropped).jpg|70px]]
| data-sort-value=&quot;Taft, William Howard&quot; | '''[[Manuel Franco]]'''&lt;br&gt;&lt;small&gt;(1871–1919)&lt;/small&gt;
| [[15 d'agost]] de [[1916]]&lt;br/&gt;–&lt;br/&gt; [[5 de junh]] de [[1919]]
| style=&quot;background-color:blue&quot; |
| ''Partido Radical Liberal Auténtico'' - PLRA
|-
! scope=row | 27
| [[Fichièr:José P. Montero (cropped).jpg|70px]]
| data-sort-value=&quot;Wilson, Woodrow&quot; | '''[[José Pedro Montero]]'''&lt;br&gt;&lt;small&gt;(1878–1927)&lt;/small&gt;
| [[5 de junh]] de [[1919]]&lt;br/&gt;–&lt;br/&gt; [[15 d'agost]] de [[1920]]
| style=&quot;background-color:blue&quot; |
| ''Partido Radical Liberal Auténtico'' - PLRA
|-
! scope=row | (21)
| [[Fichièr:Gondra presidente (cropped).jpg|70px]]
| data-sort-value=&quot;Harding, Warren G.&quot; | '''[[Manuel Gondra]]'''&lt;br&gt;&lt;small&gt;(1872–1927)&lt;/small&gt;
| [[15 d'agost]] de [[1920]]&lt;br/&gt;–&lt;br/&gt; [[7 de novembre]] de [[1921]]
| style=&quot;background-color:blue&quot; |
| ''Partido Radical Liberal Auténtico'' - PLRA
|-
! scope=row | 28
| [[Fichièr:Eusebio Ayala21 (cropped).jpg|70px]]
| data-sort-value=&quot;Coolidge, Calvin&quot; | '''[[Eusebio Ayala]]'''&lt;br&gt;&lt;small&gt;(1875–1942)&lt;/small&gt;
| [[7 de novembre]] de [[1921]]&lt;br /&gt;–&lt;br/&gt; [[12 d'abril]] de [[1923]]
| style=&quot;background-color:blue&quot; |
| ''Partido Radical Liberal Auténtico'' - PLRA
|-
! scope=row | 29
| [[Fichièr:Eligio Ayala 1924 (cropped).jpg|70px]]
| data-sort-value=&quot;Hoover, Herbert&quot; | '''[[Eligio Ayala]]'''&lt;br&gt;&lt;small&gt;(1878–1930)&lt;/small&gt;
| [[12 d'abril]] de [[1923]]&lt;br /&gt;–&lt;br /&gt; [[17 de març]] de [[1924]]
| style=&quot;background-color:blue&quot; |
| ''Partido Radical Liberal Auténtico'' - PLRA
|-
! scope=row | 30
| [[Fichièr:Luis Riart (cropped).jpg|70px]]
| data-sort-value=&quot;Roosevelt, Franklin D&quot; | '''[[Luis Alberto Riart]]'''&lt;br&gt;&lt;small&gt;(1880–1953)&lt;/small&gt;
| [[17 de març]] de [[1924]]&lt;br/&gt;–&lt;br/&gt; [[15 d'agost]] de [[1924]]
| style=&quot;background-color:blue&quot; |
| ''Partido Radical Liberal Auténtico'' - PLRA
|-
! scope=row | (29)
| [[Fichièr:Eligio Ayala 1924 (cropped).jpg|70px]]
| data-sort-value=&quot;Truman, Harry S.&quot; | '''[[Eligio Ayala]]'''&lt;br&gt;&lt;small&gt;(1878–1930)&lt;/small&gt;
| [[15 d'agost]] de [[1924]]&lt;br/&gt;–&lt;br/&gt; [[15 d'agost]] de [[1928]]
| style=&quot;background-color:blue&quot; |
| ''Partido Radical Liberal Auténtico'' - PLRA
|-
! scope=row | 31
| [[Fichièr:José Patricio Guggiari (cropped).jpg|70px]]
| data-sort-value=&quot;Eisenhower, Dwight D&quot; | '''[[José Patricio Guggiari]]'''&lt;br&gt;&lt;small&gt;(1884–1957)&lt;/small&gt;
| [[15 d'agost]] de [[1928]]&lt;br/&gt;–&lt;br/&gt; [[15 d'agost]] de [[1932]]
| style=&quot;background-color:blue&quot; |
| ''Partido Radical Liberal Auténtico'' - PLRA
|-
! scope=row | (28)
| [[Fichièr:Eusebio Ayala retrato (cropped).jpg|70px]]
| data-sort-value=&quot;Kennedy, John F.&quot; | '''[[Eusebio Ayala]]'''&lt;br&gt;&lt;small&gt;(1875–1942)&lt;/small&gt;
| [[15 d'agost]] de [[1932]]&lt;br /&gt;–&lt;br /&gt; [[17 de febrièr]] de [[1936]]
| style=&quot;background-color:blue&quot; |
| ''Partido Radical Liberal Auténtico'' - PLRA
|-
! scope=row| 32
| [[Fichièr:Rafael Franco (cropped).jpg|70px]]
| data-sort-value=&quot;Johnson, Lyndon B&quot; | '''[[Rafael Franco Ojeda]]'''&lt;br&gt;&lt;small&gt;(1896–1973)&lt;/small&gt;
| [[17 de febrièr]] de [[1936]]&lt;br/&gt;–&lt;br/&gt; [[15 d'agost]] de [[1937]]
| style=&quot;background-color:lightgray&quot; |
| sense partit
|-
! scope=row | 33
| [[Fichièr:Expresidente Félix Paiva (cropped).jpg|70px]]
| data-sort-value=&quot;Nixon, Richard&quot; | '''[[Félix Paiva]]'''&lt;br&gt;&lt;small&gt;(1877–1965)&lt;/small&gt;
| [[15 d'agost]] de [[1937]]&lt;br /&gt;–&lt;br /&gt; [[15 d'agost]] de [[1939]]
| style=&quot;background-color:blue&quot; |
| ''Partido Radical Liberal Auténtico'' - PLRA
|-
! scope=row | 34
|[[Fichièr:Retrato del Mariscal Estigarribia (cropped).jpg|70px]]
| data-sort-value=&quot;Ford, Gerald&quot; | '''[[José Félix Estigarribia]]'''&lt;br&gt;&lt;small&gt;(1888–1940)&lt;/small&gt;
| [[15 d'agost]] de [[1939]]&lt;br /&gt;–&lt;br /&gt; [[7 de setembre]] de [[1940]]
| style=&quot;background-color:lightgray&quot; |
| sense partit
|-
! scope=row | 35
| [[Fichièr:Morinigo py (cropped).jpg|70px]]
| data-sort-value=&quot;Carter, Jimmy&quot; | '''[[Higinio Morínigo]]'''&lt;br&gt;&lt;small&gt;(1897–1983)&lt;/small&gt;
| [[7 de setembre]] de [[1940]]&lt;br /&gt;–&lt;br /&gt; [[3 de junh]] de [[1948]]
| style=&quot;background-color:lightgray&quot; |
| sense partit
|-
! scope=row | 36
| [[Fichièr:Manuel Frutos.jpg|70px]]
| data-sort-value=&quot;Reagan, Ronald&quot; | '''[[Juan Manuel Frutos]]'''&lt;br&gt;&lt;small&gt;(1879–1960)&lt;/small&gt;
| [[3 de junh]] de [[1948]]&lt;br/&gt;–&lt;br/&gt; [[15 d'agost]] de [[1948]]
| style=&quot;background-color:red&quot; |
| ''Partido Colorado''
|-
! scope=row | 37
| [[Fichièr:Juan natalicio gonzalez.jpg|70px]]
| data-sort-value=&quot;Bush, George H. W.&quot; | '''[[Juan Natalicio González]]'''&lt;br&gt;&lt;small&gt;(1897–1966)&lt;/small&gt;
| [[15 d'agost]] de [[1948]]&lt;br/&gt;–&lt;br/&gt; [[30 de genièr]] de [[1949]]
| style=&quot;background-color:red&quot; |
| ''Partido Colorado''
|-
! scope=row | 38
| [[Fichièr:Gral. Rolón (cropped).jpg|70px]]
| data-sort-value=&quot;Clinton, Bill&quot; | '''[[Raimundo Rolón]]'''&lt;br&gt;&lt;small&gt;(1903–1981)&lt;/small&gt;
| [[30 de genièr]] de [[1949]]&lt;br/&gt;–&lt;br/&gt; [[26 de febrièr]] de [[1949]]
| style=&quot;background-color:red&quot; |
| ''Partido Colorado''
|-
! scope=row | 39
| [[Fichièr:Felipe Molas López (cropped).jpg|70px]]
| data-sort-value=&quot;Bush, George W.&quot; | '''[[Felipe Molas López]]'''&lt;br&gt;&lt;small&gt;(1901–1954)&lt;/small&gt;
| [[26 de febrièr]] de [[1949]]&lt;br/&gt;–&lt;br/&gt; [[11 de setembre]] de [[1949]]
| style=&quot;background-color:red&quot;|
| ''Partido Colorado''
|-
! scope=row | 40
|[[Fichièr:Federico Chaves (cropped).jpg|70px]]
| data-sort-value=&quot;Obama, Barack&quot; |'''[[Federico Chaves Careaga]]'''&lt;br&gt;&lt;small&gt;(1882–1978)&lt;/small&gt;
| [[11 de setembre]] de [[1949]]&lt;br/&gt;–&lt;br/&gt; [[4 de mai]] de [[1954]]
| style=&quot;background-color:red&quot; |
| ''Partido Colorado''
|-
! scope=row | 41
| [[Fichièr:Arq. Tomás Romero Pereira (cropped).jpg|70px]]
| data-sort-value=&quot;Trump, Donald&quot; | '''[[Tomás Romero Pereira]]'''&lt;br&gt;&lt;small&gt;(1886–1982)&lt;/small&gt;
| [[4 de mai]] de [[1954]]&lt;br/&gt;–&lt;br/&gt; [[15 d'agost]] de [[1954]]
| style=&quot;background-color:red&quot; |
| ''Partido Colorado''
|-
! scope=row | 42
| [[Fichièr:Alfredo Stroessner at desk (cropped) (cropped).jpg|70px]]
| data-sort-value=&quot;Biden, Joe&quot; | '''[[Alfredo Stroessner]]'''&lt;br&gt;&lt;small&gt;(1912–2006)&lt;/small&gt;
| [[15 d'agost]] de [[1954]]&lt;br /&gt;–&lt;br /&gt; [[3 de febrièr]] de [[1989]]
| style=&quot;background-color:red&quot; |
| ''Partido Colorado''
|-
!43
| 
|'''[[Andrés Rodríguez Pedotti|Andrés Rodríguez]]'''&lt;br&gt;&lt;small&gt;(1923–1997)&lt;/small&gt;
| [[3 de febrièr]] de [[1989]]&lt;br /&gt;–&lt;br /&gt; [[15 d'agost]] de [[1993]]
| style=&quot;background-color:red&quot; |
|''Partido Colorado''
|-
!44
|[[Fichièr:Medalha de Galiza 1995 - c1 (cropped)2.jpg|70px]]
|'''[[Juan Carlos Wasmosy]]'''&lt;br&gt;&lt;small&gt;(n. 1938)&lt;/small&gt;
| [[15 d'agost]] de [[1993]]&lt;br /&gt;–&lt;br /&gt; [[15 d'agost]] de [[1998]]
| style=&quot;background-color:red&quot; |
|''Partido Colorado''
|-
!45
|[[Fichièr:Cardoso cubas presidente do paraguai (cropped).jpg|70px]]
|'''[[Raúl Cubas Grau|Raúl Cubas]]'''&lt;br&gt;&lt;small&gt;(n. 1943)&lt;/small&gt;
| [[15 d'agost]] de [[1998]]&lt;br /&gt;–&lt;br /&gt; [[28 de març]] de [[1999]]
| style=&quot;background-color:red&quot; |
|''Partido Colorado''
|-
!46
|[[Fichièr:Luis Gonzalez Macchi (cropped).jpg|70px]]
|'''[[Luis Ángel González Macchi|Luis González Macchi]]'''&lt;br&gt;&lt;small&gt;(n. 1947)&lt;/small&gt;
| [[28 de març]] de [[1999]]&lt;br /&gt;–&lt;br /&gt; [[15 d'agost]] de [[2003]]
| style=&quot;background-color:red&quot; |
|''Partido Colorado''
|-
!47
|[[Fichièr:Néstor Kirchner y Nicanor Duarte Frutos-Buenos Aires-Febrero 2004 (cropped).jpg|70px]]
|'''[[Nicanor Duarte Frutos]]'''&lt;br&gt;&lt;small&gt;(n. 1956)&lt;/small&gt;
| [[15 d'agost]] de [[2003]]&lt;br /&gt;–&lt;br /&gt; [[15 d'agost]] de [[2008]]
| style=&quot;background-color:red&quot; |
|''Partido Colorado''
|-
!48
|[[Fichièr:Presidente Correa se reúne con Fernando Lugo (8311621234) (cropped).jpg|70px]]
|'''[[Fernando Lugo]]'''&lt;br&gt;&lt;small&gt;(n. 1951)&lt;/small&gt;
| [[15 d'agost]] de [[2008]]&lt;br /&gt;–&lt;br /&gt; [[22 de junh]] de [[2012]]
| style=&quot;background-color:white&quot; |
| ''Partido Democrático Cristiano''
&lt;small&gt;(''Alianza Patríotica por el Cambio'')&lt;/small&gt;
|-
!49
|[[Fichièr:Federico Franco 1 (cropped)2.jpg|70px]]
|'''[[Federico Franco]]'''&lt;br&gt;&lt;small&gt;(n. 1962)&lt;/small&gt;
| [[22 de junh]] de [[2012]]&lt;br /&gt;–&lt;br /&gt; [[15 d'agost]] de [[2013]]
| style=&quot;background-color:blue&quot; |
|''Partido Radical Liberal Auténtico'' - PLRA
|-
!50
|[[Fichièr:Horacio_Cartes_con_banda.jpg|70px]]
|'''[[Horacio Cartes]]'''&lt;br&gt;&lt;small&gt;(n. 1956)&lt;/small&gt;
| [[15 d'agost]] de [[2013]]&lt;br /&gt;–&lt;br /&gt; [[15 d'agost]] de [[2018]]
| style=&quot;background-color:red&quot; |
|''Partido Colorado''
|-
!51
|[[Fichièr:Sergio Mattarella Mario Abdo Benítez (cropped).jpg|70px]]
|'''[[Mario Abdo Benítez|Mario Abdo]]'''&lt;br&gt;&lt;small&gt;(n. 1971)&lt;/small&gt;
| [[15 d'agost]] de [[2018]]&lt;br /&gt;–&lt;br /&gt; [[15 d'agost]] de [[2023]]
| style=&quot;background-color:red&quot; |
|''Partido Colorado''
|-
!52
|[[Fichièr:Deputy Prime Minister Oliver Dowden visits the USA and UNGA. (53206033761) (cropped)2.jpg|70px]]
|'''[[Santiago Peña]]'''&lt;br&gt;&lt;small&gt;(n. 1978)&lt;/small&gt;
| [[15 d'agost]] de [[2023]]&lt;br /&gt;–&lt;br /&gt;[[6 de novembre]] de [[2026]]
| style=&quot;background-color:red&quot; |
|''Partido Colorado''
|-
!53
|[[Fichièr:Pedro Alliana 2026.jpg|70px]]
|'''[[Pedro Alliana]]'''&lt;br&gt;&lt;small&gt;(n. 1974)&lt;/small&gt;
| [[6 de novembre]] de [[2026]]&lt;br /&gt;–&lt;br /&gt;uèi
| style=&quot;background-color:red&quot; |
|''Partido Colorado''
|}

[[Categoria:President de Paraguai| ]]
[[Categoria:Lista de caps d'Estat|Paraguai, Lista dels presidents de]]</text>
      <sha1>972n7f9i6vt7xk36ma3krakmaeku32r</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ambérieux-en-Dombes</title>
    <ns>0</ns>
    <id>54871</id>
    <revision>
      <id>2512588</id>
      <parentid>2052257</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T10:34:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kontributor 2K</username>
        <id>52367</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2512588</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3302" sha1="0av85jwnlyuzn2eh7a5qmlms55ghf9r" xml:space="preserve">{{Infobox Comuna de França
 |carta=ara
 | nomcomuna     =
 | imatge= Amberieux en Dombes.jpg
 | descripcion= La glèisa d'Ambérieux-en-Dombes
 | lògo=
 | escut= Blason fr Ambérieux-en-Dombes (Ain).svg
 | escais=
 | ist     =[[Dombes]] [[File:Blason_pays_fr_Dombes.png|32px]]
 | arrondiment= [[Arrondiment de Bourg-en-Bresse|Bourg-en-Bresse]]
 | canton= [[Canton de Villars-les-Dombes|Villars-les-Dombes]]
 | intercom= Dombes Saône Vallée
 | cp= 01330
 | insee = 01005
 | cònsol = Pierre Pernet
 | mandat = 2014-2020
 | gentilici =
 | alt mej=
 | longitud= 4.90333333333
 | latitud= 45.9991666667
 | alt mini       = 265
 | alt maxi       = 302
 | km²            = 15.92
}}

'''Ambérieux-en-Dombes''' es una [[comuna francesa]], situada dins lo [[departaments franceses|departament]] d'[[Ain (departament)|Ain]] e la [[Regions francesas|region]] d'[[Auvèrnhe Ròse Aups]].

==Geografia==
{{...}}
===Comunas vesinas===

&lt;div style=&quot;position: relative; float:left; width:450px;&quot;&gt;
 [[Fichièr:Blank map.svg|400px|left||Distanças e posicion relativa]] 
 {{Image label|x=0.506|y=0.495|scale=400|text=[[Fichièr:Map pointer black.svg|20px|Ambérieux-en-Dombes|]]'''Ambérieux-en-Dombes'''}}
{{Image label|x=0.670688706634|y=0.313203887448|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 304 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Sainte-Olive]] (3,2km)}}}}
{{Image label|x=0.175703474589|y=0.47210813591|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|10px|Comuna amb 1169 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Savigneux (Ain)|Savigneux]] (4,4km)}}}}
{{Image label|x=0.316013098404|y=0.782077936287|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|8px|Comuna amb 641 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Rancé]] (4,4km)}}}}
{{Image label|x=0.391334770965|y=0.902530364244|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|8px|Comuna amb 586 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Saint-Jean-de-Thurigneux]] (5,3km)}}}}
{{Image label|x=0.738663379499|y=0.860193943748|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|8px|Comuna amb 593 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Monthieux]] (5,4km)}}}}
{{Image label|x=0.117161976969|y=0.292670329005|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|10px|Comuna amb 1306 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Villeneuve (Ain)|Villeneuve]] (5,8km)}}}}
{{Image label|x=0.951346888435|y=0.637170675719|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 295 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Lapeyrouse (Ain)|Lapeyrouse]] (5,8km)}}}}

&lt;/div&gt;&lt;br clear=left&gt;

==Administracion==
{{ElegitDebuta|insee= 01005
|Títol= Lista deus cònsols successius}}
{{Elegit |Debuta= 2008 |Fin= 2014 |Identitat= Bernard Ravoire|Partit=  |Qualitat=  }}
{{Elegit |Debuta= 2014 |Fin= |Identitat= Pierre Pernet|Partit= |Qualitat= }}
{{ElegitDonadas}}
{{ElegitFin}}

==Demografia==

{{Demografia
|insee= 01005
|1793=553
|1800=637
|1806=390
|1821=654
|1831=644
|1836=652
|1841=650
|1846=755
|1851=744
|1856=737
|1861=818
|1866=887
|1872=823
|1876=848
|1881=879
|1886=882
|1891=862
|1896=852
|1901=835
|1906=805
|1911=805
|1921=698
|1926=690
|1931=618
|1936=593
|1946=625
|1954=570
|1962=588
|1968=627
|1975=756
|1982=848
|1990=1156
|1999=1408
|2004=
|2005=
|2006=1436
|2007= 1544
|2008=1 567
|2009=1592
|cassini=591
|senscomptesdobles=1962}}

==Nòtas==
&lt;references/&gt;
{{Comunas d'Ain}}
[[Categoria:comuna d'Ain]]</text>
      <sha1>0av85jwnlyuzn2eh7a5qmlms55ghf9r</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Praça do Comércio</title>
    <ns>0</ns>
    <id>64922</id>
    <revision>
      <id>2512424</id>
      <parentid>2510260</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T17:24:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kent Wang</username>
        <id>65448</id>
      </contributor>
      <comment>Replace cross-language caption/gallery links with local links; preserve red links, caption text and images</comment>
      <origin>2512424</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3676" sha1="a13f4zcc2avrs7kk6fl0dxf85ze5puk" xml:space="preserve">{{Infobox
|tematica=
|carta=
}}
[[Imatge:{{#property:P18}}|thumb|Estatua de D. José I en la ''Praça do Comércio'']]
[[Fichièr:Arco Triunfal da Rua Augusta from Praça do Comércio 41.jpg|vinheta|Arc de Trionf de la [[Rua Augusta]], en la ''Praça do Comércio'']]
La '''Praça do Comércio''' ({{cita|Plaça del comèrci}}), mai coneguda coma '''Terreiro do Paço''', es una plaça del quartièr [[Baixa]] de [[Lisbona]] situada sus las ribas de [[Tage]], dins la zòna ont foguèt localizat lo palais dels reis de [[Portugal]] pendent prèp de dos sègles. Es una de las mai grandas Plaças d'[[Euròpa]], amb prèp de {{unitat|36000|m²}} ({{unitat|180|m}} x {{unitat|200|m}}).

En [[1511]], lo rei [[Manuel I de Portugal|D. Manuel I]] transferiguèt la seuna residéncia del [[Castelo de São Jorge]] cap a aqueste site prèp del flum. Lo [[Paço da Ribeira]], coma sa bibliotèca de {{formatnum:70000}} volums, foguèron destruits per lo [[tèrratrem de Lisbona de 1755]]. A la reconstruccion, la [[plaça]] venguèt l'element fondamental del plan del [[Marqués de Pombal]]. Los edificis, amb d'arcadas qu'entornejan la plaça, albèrgan qualques Ministèris del Govèrn Portugués, amb l'excepcion del famós cafè ''[[Martinho da Arcada]]'', lo mai vièlh de Lisbona, e un dels preferits de [[Fernando Pessoa]].

Après la [[Revolucion de 1910]] los edificis foguèron pintats en ròse republican. Tornèron recentament a sa color originala, lo jaune. Lo costat sud, amb sas doas torres carradas, es tornat cap a [[Tage]]. Çò que foguèt totjorn la dintrada nòbla de [[Lisbona]] e, per la grasas de [[marbre]] del Cai de las Colomnas, venent del flum, desbarquèron la reialtat, caps d'Estat e diplomatas.

Autres còps de personas, un còp per setmana dempuèi aqueste cai, se banhavan nudas - çò que causèt indignacion a l'epòca. 

Al centre de la plaça, i a l'estatua equèstra de [[Josèp Ier de Portugal|D. Josèp I]], erigida en [[1775]] per [[Joaquim Machado de Castro]], lo principal escultor portugués del sègle XVIII. Amb lo temps, l'estatua de [[bronze]] prenguèt una patina verda. Al costat nòrd de la plaça, i a l'[[Arc de trionf|Arc de Trionf]] de la [[Rua Augusta]], es la dintrada del quartièr de [[Baixa]].

La plaça serviguèt de parc d'estacionament fins al decenni de 1990, mas uèi aqueste vast espaci s'utiliza per d'eveniments culturals e d'espectacles.

==Eveniments istorics==
Lo 1{{èr}} de febrièr de 1908, lo rei [[Carlos I de Portugal|D. Carlos]] e son filh Loís Felip foguèron assassinats quand passavan en la plaça.

Lo 25 d'abril de 1974, la plaça foguèt lo teatre de las operacions de la [[Revolucion dels ulhets]], que capvirèt lo govèrn de [[Marcello Caetano]] e l'''[[Estado Novo]]''. 

==Vejatz tanben==
*[[Baixa]]
*[[Rua Augusta]]
*[[Marqués de Pombal]]

== Galariá ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
File:Equestrian statue of King José I with Arco Triunfal da Rua Augusta 45.jpg|[[Estatua equèstra de Josèp I|Estatua equèstra de Josèp I]], de [[Joaquim Machado de Castro|Joaquim Machado de Castro]] (1775), e l'[[Arc de Trionf de la Rua Augusta|Arc de Trionf de la Rua Augusta]]
File:Equestrian statue of King José I in Praça do Comércio 47.jpg|[[Estatua equèstra de Josèp I|Estatua equèstra de Josèp I]]. Lo rei a caval esclafa simbolicament las sèrps sus son camin.
File:Praça do Comércio from Arco Triunfal da Rua Augusta 34.jpg|Vista dempuèi l'[[Arc de Trionf de la Rua Augusta|Arc de Trionf de la Rua Augusta]]
File:West wing of Praça do Comércio 53.jpg|Ala occidentala
File:Arcades of Praça do Comércio 37.jpg|Arcadas
&lt;/gallery&gt;

[[Categoria:Lisbona]]
[[Categoria:Plaça de Lisbona]]</text>
      <sha1>a13f4zcc2avrs7kk6fl0dxf85ze5puk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wikipèdia:Paginas de suprimir</title>
    <ns>4</ns>
    <id>67690</id>
    <revision>
      <id>2512410</id>
      <parentid>2467332</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T12:30:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Maxime Ravel</username>
        <id>50405</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Modèl:Infobox Persona */</comment>
      <origin>2512410</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="40532" sha1="bl4efrvzi66oonzjx7oofnekawrvlgl" xml:space="preserve">&lt;!---{{Infobox
|tematica=
|carta=
}}---&gt;
{{/Entèsta}}

==Vòtes==
&lt;!-- Òrdre cronologic IMPERATIU, senon los debats ancians tot en bas demoraràn indefinidament dins l'oblit. Incitam la gent a votar pels debats ancians, que nos en desbarrassem enfin...--&gt;


&lt;!----------------------------------------------------------------------&gt;
&lt;!------------- Escriure pas res en dejós d'aqueste blòt.---------------&gt;
&lt;!----------------- RAMPÈL : los imatges es pas aquí ! -----------------&gt;
&lt;!----------------------------------------------------------------------&gt;

==Setembre de 2009==
3 de setembre de 2009: de suprimir [[troyes]] (corregit en &quot;tròias&quot;). [[Utilizaire:Tuc negre|Tuc negre]] ([[Discussion Utilizaire:Tuc negre|d]]) 3 setembre de 2009 a 17.06 (UTC)
:{{fach}} fach ! [[Utilizaire:Mertyl|Mertyl]] ([[Discussion Utilizaire:Mertyl|d]]) 3 setembre de 2009 a 23.09 (UTC)
4 de setembre de 2009: de suprimir [[dictatura]] (gramatica e redaccion). [[Utilizaire:Tuc negre|Tuc negre]] ([[Discussion Utilizaire:Tuc negre|d]]) 4 setembre de 2009 a 12.03 (UTC)

9 de setembre de 2009: de suprimir las entradas [[alesbes]], [[artzentales]], [[karrantza]], [[turtzioz]], [[lapoblación]], [[uharte Garazi]], [[erriberri]] e [[ainhize-Monjolose]] (tornar nomenats &quot;villafranca (navarra)&quot;, &quot;arcentales&quot;, &quot;carranza&quot;, &quot;trucios&quot;, &quot;la poblacion&quot;, &quot;uhart de cisa&quot;, &quot;olite&quot; e &quot;aniça-montgelós&quot;) e [[darrèr discors de Manuel Azaña]] e [[rapòrt del Comissari als dreches de l'òme del Conselh d'Euròpa sus la Comunautat Autonòma Basca (2001)]] (articles inconcluses). [[Utilizaire:Tuc negre|Tuc negre]] ([[Discussion Utilizaire:Tuc negre|d]]) 9 setembre de 2009 a 16.22 (UTC)

12 de seteme de 2009: de suprimir [[vergonha (psicologia)]] (esbós non enciclopedic). [[Utilizaire:Tuc negre|Tuc negre]] ([[Discussion Utilizaire:Tuc negre|d]]) 12 setembre de 2009 a 19.04 (UTC)

21 de setembre de 2009: de suprimir las entradas [[La Bastida-Clarença]] e [[Discutir:La Bastida-Clarença]] (corregit en &quot;La Bastida de Clarença&quot; segon lo nom ancian e un panèu a Baiona) e [[Urraul Ekialdekoa]], [[Doneztebe]] e [[Villafranca (Navarra)]],  (corregits en &quot;Vath Arromançada d'Urraul&quot;, &quot;Sent Estève (Hauta Navarra)&quot; e &quot;Vilafranca (Navarra)&quot;). [[Utilizaire:Tuc negre|Tuc negre]] ([[Discussion Utilizaire:Tuc negre|d]]) 21 setembre de 2009 a 18.17 (UTC)
:{{fach}} fach ! [[Utilizaire:Cedric31|Cedric31]] ([[Discussion Utilizaire:Cedric31|d]]) 21 setembre de 2009 a 19.00 (UTC)
25 de setembre de 2009: de suprimir las entradas [[Aguilar Kodes]], [[Allin]], [[Cascante]], [[Castejón]], [[Deikaztelu]], [[Elo]], [[Gazteluberri]], [[Lerin]], [[Luzaide]], [[Mues]], [[Murchante]], [[Murillo el Cuende]], [[Olite]], [[Piedramillera]], [[Pitillas]], [[Puiu]], [[Ribaforada]], [[San Adrián]], [[San Martin Unx]], [[Uharte]], [[Uharte-Arakil]], [[Urrotz]], [[Urrotz (Malerreka)]], [[Valtierra]], [[Villamayor de Monjardín]], [[Zangoza]], [[Zarrakaztelu]] (articles tornar nomenats) e [[Vila Màger de Mont Jardín]] e [[Villa Màger de Mont Jardín]] (èrrors). [[Utilizaire:Tuc negre|Tuc negre]] ([[Discussion Utilizaire:Tuc negre|d]]) 25 setembre de 2009 a 07.37 (UTC)
{{fach}} [[Utilizaire:Mertyl|Mertyl]] ([[Discussion Utilizaire:Mertyl|d]]) 25 setembre de 2009 a 18.31 (UTC)

30 de setembre de 2009: de suprimir [[Centre Nacionau d'Entresenha (Espanha)]] e las paginas de redireccion [[Centre Nacional d'Entresenha]] e [[Centre Nacionau d'Entresenha]] (non enciclopedic en l'estat, l'article fornissent d'entresenhas non confrontadas). [[Utilizaire:Tuc negre|Tuc negre]] ([[Discussion Utilizaire:Tuc negre|d]]) 30 setembre de 2009 a 22.32 (UTC)
:{{fach}} fach ! [[Utilizaire:Cedric31|Cedric31]] ([[Discussion Utilizaire:Cedric31|d]]) 1 octobre de 2009 a 10.21 (UTC)

==Octobre de 2009==
2 d'octobre de 2009: de suprimir [[Servici d'entresenha]] (gramatica e redaccion), las paginas de redireccion [[Rensenhament]] e [[Espionatge]] e la pagina de discussion [[Discutir:Servici d'entresenha]] e de suprimir [[Companhia deu Camin de Hèr de Tudèla a Bilbao]] (esbòs). [[Utilizaire:Tuc negre|Tuc negre]] ([[Discussion Utilizaire:Tuc negre|d]]) 2 octobre de 2009 a 08.30 (UTC)
:{{fach}} fach ! [[Utilizaire:Cedric31|Cedric31]] ([[Discussion Utilizaire:Cedric31|d]]) 2 octobre de 2009 a 09.12 (UTC)
8 d'octobre de 2009: de suprimir las entradas [[Sant Sebastian (Guipuscoa)]], [[Hondarribia]], [[Cautarès]], [[Discutir:Cautarès]], [[Andosilla]], [[Hiriberri (Aezkoa)]] e [[La Guarda de Navarra]] (èrrors divèrsas) e [[Còp d'Estat]] (esbòs non enciclopedic). [[Utilizaire:Tuc negre|Tuc negre]] ([[Discussion Utilizaire:Tuc negre|d]]) 8 octobre de 2009 a 19.07 (UTC)

17 d'octobre de 2009: de suprimir [[Lo comte Lucanor]] e [[carnaval]] (esbòsses), [[Erronkari]], [[Noain (Elortzibar)]]  (tornar nomenats &quot;Roncal&quot; e &quot;Noain (Vath d'Elortz)&quot;), [[Sant Joan Pè de Pòrt]] (&quot;Sent Joan Pè de Pòrt&quot; forma tipica en gascon) e [[Labord]], [[Baisha Navarra]], [[Bassa Navarra]], [[Sola]], [[La Bastida de Clarença]] e [[Sent Sebastian (Guipuscoa)]] (redaccion: de refar per d'occitanofòns). [[Utilizaire:Tuc negre|Tuc negre]] ([[Discussion Utilizaire:Tuc negre|d]]) 17 octobre de 2009 a 19.00 (UTC)
:{{fach}} fach ! [[Utilizaire:Cedric31|Cedric31]] ([[Discussion Utilizaire:Cedric31|d]]) 18 octobre de 2009 a 09.16 (UTC)
20 d'octobre de 2009: de suprimir los esbòsses sus [[Patxi Zabaleta]], [[Patxi López]], [[Josu Jon Imaz]], [[Fernando Puras]], [[José Antonio Santano]], [[José Antonio Santano Clavero]] e [[Uxue Barkos]]. [[Utilizaire:Tuc negre|Tuc negre]] ([[Discussion Utilizaire:Tuc negre|d]]) 20 octobre de 2009 a 07.20 (UTC)
:{{fach}} fach ! [[Utilizaire:Cedric31|Cedric31]] ([[Discussion Utilizaire:Cedric31|d]]) 20 octobre de 2009 a 18.24 (UTC)
::Demandi tamben la supression de las entradas [[Hont Arràbia]] e [[Irun]]. [[Utilizaire:Tuc negre|Tuc negre]] ([[Discussion Utilizaire:Tuc negre|d]]) 20 octobre de 2009 a 18.54 (UTC)

21 d'octobre de 2009: de suprimir l'entrada [[Ziortza-Bolibar]]. [[Utilizaire:Tuc negre|Tuc negre]] ([[Discussion Utilizaire:Tuc negre|d]]) 21 octobre de 2009 a 15.13 (UTC)
:{{fach}} fach !

==Març de 2010==
1èr de març de 2010: de suprimir, se siatz consents, la pagina &quot;Florença&quot;, qu'es venguda una pagina de redireccion. L'explicacion es [[Discutir:Florença|aicí]]. [[Utilizaire:Vivarés|Vivarés]] ([[Discussion Utilizaire:Vivarés|d]]) 1 març de 2010 a 14.48 (UTC)
:Fach. La pagina &quot;Florença&quot; correspònde ara a la vila de Toscana. Grandmercé Mertyl. [[Utilizaire:Vivarés|Vivarés]] ([[Discussion Utilizaire:Vivarés|d]]) 3 març de 2010 a 22.47 (UTC)

1èr de març de 2010: de suprimir lei categorias vuejas, qu'ai remplaçadas per de rasons de tipografia o de formulacion de son nom (cf. [[:Categoria:Pagina prepausada a la supression]]). [[Utilizaire:Vivarés|Vivarés]] ([[Discussion Utilizaire:Vivarés|d]]) 1 març de 2010 a 14.53 (UTC)
:{{fach}}--[[Utilizaire:Jfblanc|Jblanc (Joan Francés Blanc)]] ([[Discussion Utilizaire:Jfblanc|d]]) 8 març de 2010 a 08.41 (UTC)
30 de març de 2010: de suprimir los portaus e los modèus de Lemosin e de Perigòrd (paginas d'assag de refar en considerant d'autres punts de vista). [[Utilizaire:Tuc negre|Tuc negre]] ([[Discussion Utilizaire:Tuc negre|d]]) 30 març de 2010 a 14.00 (UTC)
:{{contra}} Sembla qu'as cambiat d'idèa. --[[Utilizaire:Jfblanc|Jfblanc (Joan Francés Blanc)]] ([[Discussion Utilizaire:Jfblanc|d]]) 31 març de 2010 a 06.58 (UTC)

==Agost de 2010==
16 d'agost de 2010, diluns: de suprimir ''[[Ertzaña]]'' (esbos non enciclopedic; entresenha mancanta). [[Utilizaire:Tuc negre|Tuc negre]] ([[Discussion Utilizaire:Tuc negre|d]]) 16 agost de 2010 a 09.18 (UTC)
:{{fach}} Hèit ! --— [[User:Jfblanc|J. F. B.]] &lt;sup&gt;&lt;small&gt;([[User talk:Jfblanc|me´n parlar]])&lt;/small&gt;&lt;/sup&gt; 16 agost de 2010 a 09.29 (UTC)

==Març de 2011==
De suprimir, se vos plai, lo [[modèl:utilizaire Wikipedian del Reialme de Juda]], lo [[modèl:utilizaire Wikipedian Adèpte d'Apollòni de Tiana]]. Coralament, [[Utilizaire:Tuc negre|Tuc negre]] ([[Discussion Utilizaire:Tuc negre|d]]) 15 març de 2011 a 15.53 (UTC)

==Mai de 2011==
Demandi de suprimir l'istoric d'[[utilizaire:tuc negre]]. [[Utilizaire:Tuc negre|Tuc negre]] ([[Discussion Utilizaire:Tuc negre|d]]) 11 mai de 2011 a 09.48 (UTC)

==Octobre de 2011==
De suprimir, SVP, [[garda]] en mai de las redireccions [[guarda]], [[gardian]], [[guardian]] (infraesbòs). [[Utilizaire:ܒܘܪܓܐ|ܒܘܪܓܐ]] ([[Discussion Utilizaire:ܒܘܪܓܐ|d]]) 1 novembre de 2011 a 20.23 (UTC)
:Hèit --— [[User:Jfblanc|Joan Francés B.]] &lt;sup&gt;([[User talk:Jfblanc|me´n parlar]])&lt;/sup&gt; 2 novembre de 2011 a 05.16 (UTC)

==Febrièr de 2014==
De suprimir, SVP, [[Utilizaire:Izkilanttoa]], [[Modèl:Utilizaire Wikipedian apatrida]] e [[Modèl:Utilizaire demòra Republica Democratica Espanhòla]] (errors). [[Utilizaire:Izkilanttoa|Izkilanttoa]] ([[Discussion Utilizaire:Izkilanttoa|d]]) 27 febrièr de 2014 a 16.19 (UTC)

==Març de 2014==
De suprimir, SVP, [[protobasco]], [[protobasc]] (l'article es pas logicament estructurat). [[Utilizaire:Izkilanttoa|Izkilanttoa]] ([[Discussion Utilizaire:Izkilanttoa|d]]) 24 març de 2014 a 11.51 (UTC)
:Hèit! --— [[User:Jfblanc|Joan Francés B.]] &lt;sup&gt;([[User talk:Jfblanc|me´n parlar]])&lt;/sup&gt; 25 març de 2014 a 07.55 (UTC)

==Agost de 2014==
De suprimir, SVP, los esbòsses contenent pas gaire que lo títol e los articles contenent de nombrosas errors d'estil de mal resseguir, listats dins la categoria &quot;pagina prepausada a la supression&quot; e, pus particularament, aqueles senhalats concernissent la preïstòria, l'antiquitat e l'edat mejana: [[Silurian]], [[Cauna de l'Arago]], [[Cuneïfòrme]], [[Campanifòrme]], [[Cultura dau vas campanifòrme]], [[Cultura del vas campanifòrme]], [[Discutir:Cultura del vas campanifòrme]], [[Cultura deth vas campanifòrme]], [[Discutir:Cultura deth vas campanifòrme]], [[Cultura deu vas campanifòrme]], [[Vas campanifòrme]], [[Espelugas de Gargàs]], [[Fàcies]], [[Machaerus]], [[Peiregordian]], [[Peiregordian Superior]], [[Perigordian Superior]], [[Fonzier]], [[Fonzièr]]; la literatura: [[Cançon de mio Cid]], [[Cançon de Mio Cid]], [[Gonzalo de Berceo]], [[Hernando del Pulgar]], [[Pedro López de Ayala]]; la religion: [[Possession (antropologia)]], [[Ponç Pilat]], [[Apollòni de Tiana]], [[Barrabàs]], [[Discutir:Barrabàs]], [[Simon lo Mague]], [[Sant Torquat (Tricastin)]], [[Torquat (Tricastin)]], [[Domenge de Silòs]], [[Nestorius]], [[Pau de Tars]], [[Ovadia Yosef]], [[Gilgul haneshamot]]; lo país basc: [[Argantzun]], [[Auritz (omonimia)]], [[Comtat de Trebiñu]], [[Judimendi]], [[Comunitat Forala de Navarra]], [[Puiu]], [[Portal:Abando]], [[Modèl:Portal d'Abando/Introduccion]], [[Modèl:Portal d'Abando/Lutz sus...]], [[Modèl:Portal d'Abando/Arquitectura religiosa]], [[Modèl:Portal d'Abando/Geografia e natura]], [[Modèl:Portal d'Abando/Arquitectura civila]], [[Modèl:Portal d'Abando/Esculturas]], [[Modèl:Portal Abando]], [[Calada de Bilbao]]; la seguretat: [[KGB]], [[Veïcul militar]], [[Minhon]], [[Miquelet]], [[Polícia de la Generalitat de Catalonha]], [[Centre Nacional d'Entresenha d'Espanha]], [[Còs Nacionau de Polícia d'Espanha]], [[Ertzaintza]], [[Garda Civila (Espanha)]]; l'arquitectura: [[Torre de Don Borja]]; e la medecina: [[Moshe Prywes]], [[Òbra de Socors ais Enfants]], [[Memòria]], [[Neuropsicologia]], [[Càncer del palmons]], [[Narcotic]], [[Trebol bipolar]], [[Tresvirament bipolar]], [[Triscaidecafobia]]. Coralament, [[Utilizaire:Izkilanttoa|Izkilanttoa]] ([[Discussion Utilizaire:Izkilanttoa|d]]) 18 agost de 2014 a 10.02 (UTC)
:Hèit! --— [[User:Jfblanc|Joan Francés B.]] &lt;sup&gt;([[User talk:Jfblanc|me´n parlar]])&lt;/sup&gt; 18 agost de 2014 a 10.31 (UTC)

==Setembre de 2014==
Demandi la supression, SVP, d'[[Espeluga d'Antoliña]], [[Espeluga d'Arenaza]]‎, [[Espeluga d'Atxuri]], [[Espeluga de Goikolau]], [[El Rincón]], [[Venta de ‎Laperra]], [[Espeluga d'Altxerri]] (esbòsses non enciclopedics). [[Utilizaire:Izkilanttoa|Izkilanttoa]] ([[Discussion Utilizaire:Izkilanttoa|d]]) 18 setembre de 2014 a 11.57 (UTC)
: Fach. --[[Utilizaire:Nicolas Eynaud|Nicolas Eynaud]] ([[Discussion Utilizaire:Nicolas Eynaud|d]]) 18 setembre de 2014 a 21.41 (UTC)
Demandi la supression, SVP, de [[Malhs de Riglos]] (l'article presenta de dificultats). [[Utilizaire:Izkilanttoa|Izkilanttoa]] ([[Discussion Utilizaire:Izkilanttoa|d]]) 23 setembre de 2014 a 11.53 (UTC)
:Fach. --[[Utilizaire:Nicolas Eynaud|Nicolas Eynaud]] ([[Discussion Utilizaire:Nicolas Eynaud|d]]) 23 setembre de 2014 a 15.22 (UTC)
Prepausi la supression, SVP, de [[Senescauciá d'Angieus]], [[Senescauciá de Baugé]], [[Senescalciá de Beaufort]], [[Seneschauciá de Château-Gontier]], [[Seneschauciá de La Flèche]], [[Seneschauciá de Laudun]], [[Senescaucia de Saumur]], [[Generalitat de Tors]], [[Senescalciá de Besièrs‎]], [[Senescauciá de Bèucaire‎]], [[Senescalciá de Montpelhièr‎]], [[Seneschauciás de Bretanha]] (ne soi l'unic autor; las errors d'aqueles articles son de mal resseguir). [[Utilizaire:Izkilanttoa|Izkilanttoa]] ([[Discussion Utilizaire:Izkilanttoa|d]]) 26 setembre de 2014 a 16.34 (UTC)
:Fach. --[[Utilizaire:Nicolas Eynaud|Nicolas Eynaud]] ([[Discussion Utilizaire:Nicolas Eynaud|d]]) 26 setembre de 2014 a 17.04 (UTC)

== Octobre de 2014 ==
Prepausi la supression d'[[òdi]] (non enciclopedic). [[Utilizaire:Hegibeltz|Hegibeltz]] ([[Discussion Utilizaire:Hegibeltz|d]]) 4 octobre de 2014 a 22.17 (UTC)
:Soi pas segur que siá (enfin, las versions suprimidas) non enciclopedic. Ai fintat l'article en francés que fa d'allusions a de filosòfs coma Ortega y Gasset. Es un subjècte filosofic de melhorar la redaccion. Se pòdi far una propausicion, es de ne discutir sus la pagina de discussion de l'article (e de'n parlar dins la Tavèrna, se per cas n'i a d'interessats). Coralament, --— [[User:Jfblanc|Joan Francés Blanc]] &lt;sup&gt;([[User talk:Jfblanc|me´n parlar]])&lt;/sup&gt; 5 octobre de 2014 a 06.50 (UTC)
::Demandi la supression de l'article puèi que las primièras versions [https://oc.wikipedia.org/w/index.php?title=%C3%92di&amp;direction=prev&amp;oldid=252835] contenon una frasa malurosa restacada a un imatge odiós [http://img1.liveinternet.ru/images/attach/c/4/80/559/80559543_Antiruss.jpg] ara dessaparegut. [[Utilizaire:Hegibeltz|Hegibeltz]] ([[Discussion Utilizaire:Hegibeltz|d]]) 7 octobre de 2014 a 18.41 (UTC)

== Novembre de 2014 ==
Prepausi la supression de [[François Asselineau]]: cap de &quot;''notorietat nacionala, regionala, provinciala o cantonala''&quot; - [[Wikipèdia:Critèris d'admissibilitat dels articles#Personalitats politicas]] &lt;small&gt;(&quot;''Per evitar que Wikipèdia devenga un mejan d'autopromocion per de personas encara desconegudas dins lor domeni, se conselha de consagrar d’articles solament a las personas respondent almens a un dels critèris seguents : ...''&quot; - [[Wikipèdia:Critèris d'admissibilitat dels articles#Personalitats politicas|#Biografias]]&lt;/small&gt;). Vejatz tanben [http://archive.is/ImbUr la pagina escafada de wp en francés]: &quot;''personnage pratiquement inexistant''&quot; - LePlusNouvelObs, &quot;''illustre inconnu''&quot; - Causeur. [[Utilizaire:Oliv0|Oliv0]] ([[Discussion Utilizaire:Oliv0|d]]) 3 novembre de 2014 a 11.23 (UTC)
: Mercés per vòstre vejaire, mas sèm pas la wikipèdia en francés aicí! Per contra se volètz crear d'articles aicí sètz benvenguts! Bona setmana, Claudi/[[Utilizaire:Capsot|Capsot]] ([[Discussion Utilizaire:Capsot|d]]) 3 novembre de 2014 a 12.18 (UTC)
::[[Wikipèdia:Paginas de suprimir/Entèsta#Debanament del vòte e tractament]]: &quot;''Los contributors de Wikipèdia vòtan e donan lors avises respectius sus la proposicion de supression''&quot;, &quot;''S'un consensus clar se desgatja aprèp una setmana, ...''&quot; = [//oc.wikipedia.org/w/index.php?title=François_Asselineau&amp;diff=1945499&amp;oldid=prev cal una setmana!] &lt;small&gt;(sorry, I understand a lot in Occitan but I am totally unable to write)&lt;/small&gt; [[Utilizaire:Oliv0|Oliv0]] ([[Discussion Utilizaire:Oliv0|d]]) 3 novembre de 2014 a 13.24 (UTC)
::: Adieu, lei critèris citats son solament una recomandacion per [[Utilizaire:Oliv0|Oliv0]]. An donc una valor limitada. De mai, coma [[Utilizaire:Capsot|Capsot]], siáu d'acòrdi per pas importar aiçí lei practicas de la wikipèdia francesa e restrénher lei supressions d'articles au minimom. --[[Utilizaire:Nicolas Eynaud|Nicolas Eynaud]] ([[Discussion Utilizaire:Nicolas Eynaud|d]]) 3 novembre de 2014 a 21.32 (UTC)
::::Adieu, lei critèris citats son lei critèris balhats per la wikipèdia occitana, pas solament per io. &lt;small&gt;(I wanted to check &quot;io&quot; but I did not find an article about grammar?)&lt;/small&gt; [[Utilizaire:Oliv0|Oliv0]] ([[Discussion Utilizaire:Oliv0|d]]) 4 novembre de 2014 a 06.20 (UTC)
:::::Adieu, se ditz ''ieu'' ([jew] o [ju]) o ''jo'' ([ju] o [ʒo]) segond lo dialècte. En provençal es ''ieu''. La fòrma escricha ''io'' se tròba dins la lenga vièlha. Coralament, --— [[User:Jfblanc|Joan Francés Blanc]] &lt;sup&gt;([[User talk:Jfblanc|me´n parlar]])&lt;/sup&gt; 4 novembre de 2014 a 17.34 (UTC)
::::::&lt;small&gt;[tuˈdʒu '''ju''' kanteˈʁaj ... ˈnisa la ˈbɛla] :) [[Utilizaire:Oliv0|Oliv0]] ([[Discussion Utilizaire:Oliv0|d]]) 4 novembre de 2014 a 19.47 (UTC)&lt;/small&gt;
:::::::Aimi melhor la version de Mauris, &quot;Nissa rebella&quot;... Senon, per informacion i a pas que 7 aeropòrts sus la wikipèdia en occitan: Blanhac, O'Hare e cinc au Vietnam. Es un forcauquierenc qu’a espandit un cèrt nombre de sites faus d'aeropòrts africans (coma lo de Vagadogo, au Borquina) que ''Le Monde'' ne ditz: «Ajoutant à la confusion, les pages Wikipedia des aéroports renvoient vers ces sites, personne ne les ayant jusque-là identifiés comme étant des faux.» (http://bigbrowser.blog.lemonde.fr/2014/11/04/le-faux-site-web-de-laeroport-de-ouagadougou-en-cache-dautres/) M’espofidi. --— [[User:Jfblanc|Joan Francés Blanc]] &lt;sup&gt;([[User talk:Jfblanc|me´n parlar]])&lt;/sup&gt; 4 novembre de 2014 a 23.07 (UTC)
:::Alara lei [[Wikipèdia:Critèris d'admissibilitat dels articles]] comptan pas e cal restrénher lei supressions d'articles au minimom? Per ieu es pas important, va plan, vosautres decidètz. [[Utilizaire:Oliv0|Oliv0]] ([[Discussion Utilizaire:Oliv0|d]]) 12 novembre de 2014 a 15.33 (UTC)
::::Adieu, comptan e comptan pas. Pel moment son solament de reviradas del francés, e caldrà un jorn que la comunautat prenga una decision... Amai, i aguèt pas de votacion per la supression de la pagina. Davant lo comportament dels amics de l'Asselineau, me sembla mai fin d'insistir dins l'article sus sas pauras resultas electoralas... Amistats, --— [[User:Jfblanc|Joan Francés Blanc]] &lt;sup&gt;([[User talk:Jfblanc|me´n parlar]])&lt;/sup&gt; 12 novembre de 2014 a 18.13 (UTC)
:::::Comprene, siéu d'acòrd, mai pòde pas ajudar. [[Utilizaire:Oliv0|Oliv0]] ([[Discussion Utilizaire:Oliv0|d]]) 12 novembre de 2014 a 20.57 (UTC)

== Abril de 2015 ==
Demandi de suprimir [[ipocrisia]] (redaccion). [[Utilizaire:Hegibeltz|Hegibeltz]] ([[Discussion Utilizaire:Hegibeltz|d]]) 30 abril de 2015 a 18.32 (UTC)
: Fach. --[[Utilizaire:Nicolas Eynaud|Nicolas Eynaud]] ([[Discussion Utilizaire:Nicolas Eynaud|d]]) 30 abril de 2015 a 20.08 (UTC)
Demandi de suprimir [[Juda Haleví]] (estil). [[Utilizaire:Hegibeltz|Hegibeltz]] ([[Discussion Utilizaire:Hegibeltz|d]]) 3 mai de 2015 a 11.11 (UTC)
: {{Contra}} (contra), Sorry but I can't really understand the reason it has been [https://oc.wikipedia.org/w/index.php?title=Juda_Halev%C3%AD&amp;type=revision&amp;diff=1960998&amp;oldid=1960968 so] deleted.., --[[Utilizaire:Gloria sah|Glo]] ([[Discussion Utilizaire:Gloria sah|d]]) 3 mai de 2015 a 12.11 (UTC)
::{{fach}} All right; i am the main author of that article, whose grammar and style were terrible; i have just improved it. Thank you very much, [[Utilizaire:Hegibeltz|Hegibeltz]] ([[Discussion Utilizaire:Hegibeltz|d]]) 3 mai de 2015 a 16.17 (UTC)
::::Wonderful evidence! I think that my discontent when one article is suppressed, becomes from the [https://eml.wikipedia.org/wiki/Speciale:UltimeModifiche eml.wkp fragility], from where I come, and therefore its abolition is always for me the last solution... :-) (forgive my bad English.. :-° Next time I'll write in French ;-p ), --[[Utilizaire:Gloria sah|Glo]] ([[Discussion Utilizaire:Gloria sah|d]]) 3 mai de 2015 a 18.51 (UTC)

== Junh de 2015 ==
[[Soest (Alemanha)]] et [[Soest]] : Quelle différence? [[Soest (Alemanha)]] est inutile. Prepausi la supression de [[Soest (Alemanha)]]. --[[Utilizaire:Tremonist|Tremonist]] ([[Discussion Utilizaire:Tremonist|d]]) 9 de junh de de 2015 a 14.34 (UTC)
: Fach, qu'en mai de la semblança, [[Soest (Alemanha)]] èra vuege. --[[Utilizaire:Nicolas Eynaud|Nicolas Eynaud]] ([[Discussion Utilizaire:Nicolas Eynaud|d]]) 10 de junh de de 2015 a 13.40 (UTC)
:: Mercé, Nicolas! :) --[[Utilizaire:Tremonist|Tremonist]] ([[Discussion Utilizaire:Tremonist|d]]) 10 de junh de de 2015 a 14.22 (UTC)

== Julhet de 2015 ==
Demandi de suprimir: [[Abando]], [[Bakio]], [[Begoña]], [[Bilbao]], [[Deusto]] e [[Universitat de Deusto]] (esbòsses non enciclopedics / errors gramaticalas), [[Discutir:Bakio]] e [[Discutir:Chemtrail]]. [[Utilizaire:Hegibeltz|Hegibeltz]] ([[Discussion Utilizaire:Hegibeltz|d]]) 10 julhet de 2015 a 09.18 (UTC)
:Hèit! --— [[User:Jfblanc|Joan Francés Blanc]] ([[User talk:Jfblanc|me´n parlar]]) 10 julhet de 2015 a 13.31 (UTC)
Demandi de suprimir: [[Jèsus]], [[Jèsus Crist]], [[Jèsus de Nazaret]] (esbòs non enciclopedic / errors gramaticalas). [[Utilizaire:Hegibeltz|Hegibeltz]] ([[Discussion Utilizaire:Hegibeltz|d]]) 17 julhet de 2015 a 15.13 (UTC)&lt;/br&gt;
28 de julhet de 2015: Demandi de suprimir, svp, [[un marit sens vocacion]] e [[lo caufaire novèl]] (concernirián a Wikisource) e [[Enrique Jardiel Poncela]] (esbòs incomplet). [[Utilizaire:Hegibeltz|Hegibeltz]] ([[Discussion Utilizaire:Hegibeltz|d]]) 28 julhet de 2015 a 13.53 (UTC)
:Hèit! --— [[User:Jfblanc|Joan Francés Blanc]] ([[User talk:Jfblanc|me´n parlar]]) 28 julhet de 2015 a 17.13 (UTC)&lt;/br&gt;
Demandi de suprimir [[Pedro Bilbao]], [[Manchokuò]] (nauc de sabla) e [[Jèsus (omonimia)]] (pagina d'omonimia inutila). [[Utilizaire:Hegibeltz|Hegibeltz]] ([[Discussion Utilizaire:Hegibeltz|d]]) 31 julhet de 2015 a 18.23 (UTC)
:Fach!--[[Utilizaire:Cedric31|Cedric31]] ([[Discussion Utilizaire:Cedric31|d]]) 1 agost de 2015 a 14.02 (UTC)

== Octobre de 2015 ==
De suprimir, SVP, lei redireccions inutilas, leis esbòs contenent pas gaire que lo títol e leis articles comportant de nombroseis errors d'estil de mau resseguir listats dins la categoria &quot;pagina prepausada a la supression&quot; e, pus particularament, aquelei senhalats concernissent la Preïstòria: [[Forbes' Quarry]], [[Discutir:Forbes' Quarry]], [[Devil's Tower]], [[Discutir:Devil's Tower]]; la politica: [[Miguel Ángel Revilla]], lo País Basc: [[Deustua]], [[Govèrn Provisòri deu Bascoat]], [[Institut entà la promocion deus estudis sociaus]]; la literatura ispanica: [[cantiga]], [[estar çò qui soi]], [[las segondas de la mia vida]], [[Iker Anasagasti Cerrato]]; la literatura jusieva e lo judaïsme: [[Cesarèa]], [[Jardin de l'Edèn]], [[Amnon Yitzhak]], [[apocalipsi grèga de Baruc]], [[apocalipsi siriaca de Baruc]], [[criptojudaïsme]], [[Erodias]], [[Eròdes]], [[Eròdes eth Gran]], [[Eròdes lo Gran]], [[Eròdes lo Grand]], [[Gamaliel]], [[Gamaliel VI]], [[Gaon de Vilna]], [[Hillel Hazaken]], [[istòria dei judieus en Provença e en Lengadòc]], [[Discutir:istòria dei judieus en Provença e en Lengadòc]], [[Discutir:Jèsus Crist]], [[Khad Gadia]], [[Khanuca]], [[Martin Buber]], [[Neturei Karta]], [[Ovadia Yosèf]], [[Perèa]], [[Polsa diNora]], [[Porim]], [[Rabeinu Tam]], [[Revòuta de Bar Kobhka]], [[Simon bar Kokhba]], [[Sinagòga d'Uzhgorod]], [[Ròsh Hashanà]], [[Temple d'Eròdes]], [[Segond Temple de Jerusalèm]], [[Shabat]], [[Zohar]], [[Meretz]], [[Papir d'Oxyrhync 3522]], [[Papir d'Oxyrhync 5101]], [[Papir Oxyrhychus 5101]], [[Rashi]]; l'entresenha: [[collaboracion (sègle XXI)]]; e la psicologia: [[tarridament]], [[òdi]]. [[Utilizaire:Menqost|Menqost]] ([[Discussion Utilizaire:Menqost|d]]) 11 octobre de 2015 a 15.16 (UTC)
: Fach. --[[Utilizaire:Nicolas Eynaud|Nicolas Eynaud]] ([[Discussion Utilizaire:Nicolas Eynaud|d]]) 11 octobre de 2015 a 15.35 (UTC)
De suprimir, SVP, [[Cauna Cosquer]], [[Bauma Cosquer]], [[Bauma Chabòt]], [[Bauma Chauvet]] (corregits en &quot;Bauma ''de''...&quot;) e [[farisèu]], [[farisèus]] (esbòs non enciclopedic). [[Utilizaire:Menqost|Menqost]] ([[Discussion Utilizaire:Menqost|d]]) 11 octobre de 2015 a 20.19 (UTC)
: Fach. --[[Utilizaire:Nicolas Eynaud|Nicolas Eynaud]] ([[Discussion Utilizaire:Nicolas Eynaud|d]]) 12 octobre de 2015 a 07.35 (UTC)
* Demandi de suprimir [[:Categoria:Vila de Pensilvània]], per fauta d'ortografia. Existís ja, amb títol ben ortografiat, [[:Categoria:Vila de Pennsilvània]]. Mercès [[Utilizaire:Vrac|Vrac]] ([[Discussion Utilizaire:Vrac|d]]) 15 octobre de 2015 a 19.36 (UTC)
: Hèit. --— [[User:Jfblanc|Joan Francés Blanc]] ([[User talk:Jfblanc|me´n parlar]]) 15 octobre de 2015 a 21.30 (UTC)

== Octobre de 2016 ==
De suprimir svp [[Avicebron]] (redaccion calamitosa e catastrofica). [[Utilizaire:Bedek habait|Bedek habait]] ([[Discussion Utilizaire:Bedek habait|d]]) 16 octobre de 2016 a 11.45 (UTC))

== Aost de 2022 ==

Demandi la supression deis articles creats per [[Utilizaire:‎Nikolai Kurbatov|Nikolai Kurbatov]] per doas rasons :
* aqueleis articles son una basa de donadas que compren unicament una lista de de títols, de datas e de realizators sensa desvolopaments enciclopedics. Òr, [[Wikipèdia:Çò que Wikipèdia es pas]] precisa ben que Wikipèdia es pas ''« un catalòg de faches, o una lista d'informacions »''.
* serà impossible de gerir aquela massa d'articles coma o foguèt lo cas per lei creacions ''en massa'' precedentas sus aqueu wiki. A tèrme lòng, serà necessari de la suprimir.
Coralament, --[[Utilizaire:Toku|Toku]] ([[Discussion Utilizaire:Toku|d]]) 6 agost de 2022 a 14.29 (UTC)
: I understand you and I stop. You can get more information about these films from the English Wikipedia. I also want to note that all articles contain sources. [[Utilizaire:Nikolai Kurbatov|Nikolai Kurbatov]] ([[Discussion Utilizaire:Nikolai Kurbatov|d]]) 6 agost de 2022 a 14.52 (UTC)
Diguèm que la purmèra question es se l'article es valide com article. Après podèm discutir la quatiltat e botar lo bandèu besonh de traduction.--[[Utilizaire:Lembeye|Lembeye]] ([[Discussion Utilizaire:Lembeye|d]]) 9 agost de 2022 a 12.23 (UTC)

I deleted all synopses. Now there should be no claims for translation. The nominator was inattentive, only a few of my articles contained information only about directors and dates. All the rest have actors and screenwriters. I don't know how else I can improve my articles. [[Utilizaire:Nikolai Kurbatov|Nikolai Kurbatov]] ([[Discussion Utilizaire:Nikolai Kurbatov|d]]) 9 agost de 2022 a 17.34 (UTC)

Wait! I add information about production companies. After that, I want to add the names of the cinematographers and composers. [[Utilizaire:Nikolai Kurbatov|Nikolai Kurbatov]] ([[Discussion Utilizaire:Nikolai Kurbatov|d]]) 19 agost de 2022 a 12.00 (UTC)

=== Per ===

# {{per}} --[[Utilizaire:Toku|Toku]] ([[Discussion Utilizaire:Toku|d]]) 6 agost de 2022 a 14.41 (UTC)
# {{per}} Aquesteis articles contènon de passatges en catalan. Per ieu, es un motiu de supression immediata ([[Ajuda:Cossí suprimir una pagina]]).--[[Utilizaire:Nicolas Eynaud|Nicolas Eynaud]] ([[Discussion Utilizaire:Nicolas Eynaud|d]]) 7 agost de 2022 a 08.42 (UTC)
: I'm translating now into Occitan. Give me time please. [[Utilizaire:Nikolai Kurbatov|Nikolai Kurbatov]] ([[Discussion Utilizaire:Nikolai Kurbatov|d]]) 7 agost de 2022 a 11.26 (UTC)
# {{per}} La traduccion en [[occitan]] es facha amb un traductor automatic. Per exemple : ''La jove Frosya Burlakova arriba a Moscòu dempuèi un remot pòble siberià per dintrar al Collègi Estatal de Musica de Gnessin e se convertir en cantaira. Se lòtja al luòc de l'escultor Nikolai Vasilievich, qu'estudièt dins una escòla de Zaporozhye, ont lo sieu conegut comun trabalhava un director de l'escòla, que se transportèt après a Siberia. Absoludament desconegut amb la vida de la granda vila, Frosya divertís Nikolai Vasilyevich, la siá gojata Natasha e la mestressa amb la siá provincialitat e espontaneïtat'' ([[Tòrna deman...]]). Après, siáu pas opausat a l'idèa d'esperar quauquei setmanas per decidir. --[[Utilizaire:Orchendor|Orchendor]] ([[Discussion Utilizaire:Orchendor|d]]) 8 agost de 2022 a 08.52 (UTC)
: Autre exemple : [[Pista de patinatge e violin]] es traduch en anglés per ''The Steamroller and the Violin'', en francés ''Le Rouleau compresseur et le Violon''... La traduccion es donc faussa. Dins d'autrei wikipèdias, la respònsa a aqueu problema seriá un blocatge per desorganizacion. --[[Utilizaire:Orchendor|Orchendor]] ([[Discussion Utilizaire:Orchendor|d]]) 8 agost de 2022 a 09.36 (UTC)
:: Autre exemple 2 : [[713 peticions d'aterratge]] es un film sus lo vòl 713 que demanda lo drech d'aterrir. --[[Utilizaire:Orchendor|Orchendor]] ([[Discussion Utilizaire:Orchendor|d]]) 8 agost de 2022 a 11.47 (UTC)
# {{per}} Far d'esfòrces per aprener una lenga en ensajant d'escriure quicòm de senat es pas far de la creacion compulsiva d'&quot;articles&quot; en fasent servir un traductor automatic catalan. Pausar un panèl, d'acòrdi , mas sabem totes que pas degun farà pas jamai aquelas correccions en massa. Avèm pas encara acabat de corregir las traduccions automaticas de Boulaur Bot que datan de 2012! L'istòria de la wiki en scòt es edificanta. Per aquelas rasons soi per la supression.[[Utilizaire:Jiròni|Jiròni]] ([[Discussion Utilizaire:Jiròni|d]]) 9 agost de 2022 a 11.08 (UTC)
What about these movie articles? They are less informative than mine.
[https://oc.wikipedia.org/wiki/A_Troll_in_Central_Park]
[https://oc.wikipedia.org/wiki/Aladdin_(filme,_1992)]
[https://oc.wikipedia.org/wiki/All_Dogs_Go_to_Heaven]
[https://oc.wikipedia.org/wiki/An_American_Tail]
[https://oc.wikipedia.org/wiki/Bambi]
[https://oc.wikipedia.org/wiki/Beauty_and_the_Beast_(filme,_1991)]
[https://oc.wikipedia.org/wiki/Big_Hero_6]
[https://oc.wikipedia.org/wiki/Charlotte%27s_Web_(filme,_1973)]
[https://oc.wikipedia.org/wiki/Charlotte%27s_Web_2:_Wilbur%27s_Great_Adventure]
[https://oc.wikipedia.org/wiki/Dumbo]
[https://oc.wikipedia.org/wiki/Fraire_dels_ors]
[https://oc.wikipedia.org/wiki/Fun_and_Fancy_Free]
[https://oc.wikipedia.org/wiki/Grizzly_Park]
[https://oc.wikipedia.org/wiki/Hannibal_the_Conqueror]
[https://oc.wikipedia.org/wiki/Lady_and_the_Tramp]
[https://oc.wikipedia.org/wiki/Lilo_%26_Stitch]
[https://oc.wikipedia.org/wiki/Lo_Libre_de_la_Jungle_(filme,_1967)]
[https://oc.wikipedia.org/wiki/Lo_Rei_leon]
[https://oc.wikipedia.org/wiki/Make_Mine_Music]
[https://oc.wikipedia.org/wiki/Melody_Time]
[https://oc.wikipedia.org/wiki/One_Hundred_and_One_Dalmatians]
[https://oc.wikipedia.org/wiki/Robin_Hood]
[https://oc.wikipedia.org/wiki/Rock-a-Doodle]
[https://oc.wikipedia.org/wiki/Saludos_Amigos]
[https://oc.wikipedia.org/wiki/Snow_White_and_the_Seven_Dwarfs]
[https://oc.wikipedia.org/wiki/The_Adventures_of_Ichabod_and_Mr._Toad]
[https://oc.wikipedia.org/wiki/The_Aristocats]
[https://oc.wikipedia.org/wiki/The_Great_Mouse_Detective]
[https://oc.wikipedia.org/wiki/The_Land_Before_Time]
[https://oc.wikipedia.org/wiki/The_Little_Mermaid]
[https://oc.wikipedia.org/wiki/The_Many_Adventures_of_Winnie_the_Pooh]
[https://oc.wikipedia.org/wiki/The_Rescuers]
[https://oc.wikipedia.org/wiki/The_Rescuers_Down_Under]
[https://oc.wikipedia.org/wiki/The_Secret_of_NIMH]
[https://oc.wikipedia.org/wiki/The_Three_Caballeros]
[[Utilizaire:Nikolai Kurbatov|Nikolai Kurbatov]] ([[Discussion Utilizaire:Nikolai Kurbatov|d]]) 9 agost de 2022 a 12.07 (UTC)
# {{per}} --[[Utilizaire:Argenç|Argenç]] ([[Discussion Utilizaire:Argenç|d]]) 10 agost de 2022 a 20.03 (UTC)
* {{per}} En acòrd amb lei vòtes precendents. --[[Utilizaire:Novaria85|Novaria85]] ([[Discussion Utilizaire:Novaria85|d]]) 13 agost de 2022 a 07.32 (UTC)
* {{per}} D'acòrd amb leis autrei vòtes en favor de la supression. Aquò es pas un biais de redigir una enciclopèdia. --[[Utilizaire:Algovia|Algovia]] ([[Discussion Utilizaire:Algovia|d]]) 23 agost de 2022 a 08.23 (UTC)

=== Còntra ===
*Lo dialòg cortès, l'interèst d'aver un contributor de dehòra interessat, se lo contengut es vertadier e relevant, vau mielh posat un bandèu e melhorar.--[[Utilizaire:Lembeye|Lembeye]] ([[Discussion Utilizaire:Lembeye|d]]) 7 agost de 2022 a 16.06 (UTC)
* {{contra}} l'autor fai d'esfòrces per escriure en occitan, mai que de milions d'occitans. --— [[User:Jfblanc|Joan Francés Blanc]] ([[User talk:Jfblanc|me´n parlar]]) 8 agost de 2022 a 16.41 (UTC)
: Sus la Wikipèdia en scòts, i aviá tanben un autor que fasiá d'esfòrç, mai que de milions de Scòts. Pasmens, foguèt finalament necessari de suprimir un tèrç deis articles dau projècte : [https://www.numerama.com/politique/644110-sur-wikipedia-en-scots-un-contributeur-a-ecrit-des-dizaines-de-milliers-de-pages-sans-connaitre-la-langue.html]. --[[Utilizaire:Toku|Toku]] ([[Discussion Utilizaire:Toku|d]]) 9 agost de 2022 a 06.59 (UTC)
::Siam pas al meteis nivèl, me sembla. — [[User:Jfblanc|Joan Francés Blanc]] ([[User talk:Jfblanc|me´n parlar]]) 9 agost de 2022 a 14.44 (UTC)

=== Conclusion ===

7 vòtes en favor de la supression còntra 2 vòtas opausats. Espèri quauquei jorns per d'autreis avejaires mai pensi que lo resultat es en favor de la supression. --[[Utilizaire:Nicolas Eynaud|Nicolas Eynaud]] ([[Discussion Utilizaire:Nicolas Eynaud|d]]) 24 agost de 2022 a 17.07 (UTC)
: Apondon : decision en partida executada mai l'otís de &quot;supression en massa&quot; es pas capable de gerir aquela massa d'articles. Lo rèsta deuriá èsser blanquit e suprimit manualament. --[[Utilizaire:Nicolas Eynaud|Nicolas Eynaud]] ([[Discussion Utilizaire:Nicolas Eynaud|d]]) 28 agost de 2022 a 07.32 (UTC)
:: Apondon 2 : decision executada. --[[Utilizaire:Nicolas Eynaud|Nicolas Eynaud]] ([[Discussion Utilizaire:Nicolas Eynaud|d]]) 28 agost de 2022 a 10.14 (UTC)

: What is wrong with my articles now? I have removed all machine translated synopses and I have added information about cinematographers, composers and production companies. Among my articles are such famous films as [[Titanic (filme, 1997)|Titanic]], [[Memento]], [[Batman Begins]], [[The Prestige (filme)|The Prestige]], [[The Dark Knight (filme)|The Dark Knight]], [[Inception]], [[The Dark Knight Rises]], [[Interstellar (filme)|Interstellar]], [[Dunkirk (filme, 2017)|Dunkirk]], [[Tenet (filme)|Tenet]], [[V for Vendetta (filme)|V for Vendetta]], [[The Godfather]], [[The Godfather Part II]], [[The Godfather Part III]], [[A Beautiful Mind (filme)|A Beautiful Mind]], [[Gladiator (filme, 2000)|Gladiator]], [[The Shawshank Redemption]], [[The Green Mile (filme)|The Green Mile]], [[The Lord of the Rings: The Fellowship of the Ring]], [[The Lord of the Rings: The Two Towers]], [[The Lord of the Rings: The Return of the King]], [[Schindler's List]], [[Forrest Gump]], [[Coco (filme, 2017)|Coco]], [[The Avengers (filme, 2012)|The Avengers]], [[Avengers: Age of Ultron]], [[Avengers: Infinity War]], [[Avengers: Endgame]], [[Oppenheimer (filme)|Oppenheimer]], [[Insomnia (filme, 2002)|Insomnia]]. Should they be removed too? [[Utilizaire:Nikolai Kurbatov|Nikolai Kurbatov]] ([[Discussion Utilizaire:Nikolai Kurbatov|d]]) 25 agost de 2022 a 04.07 (UTC)

Adishatz a tots, mi sembla au minimum corrècte aqueste argument, au mens dab un exemple com Titanic. Lo vòte es çò qu'es e si dèu repectar, totun, ce m' sembla, que deuré si decicir pagina per pagina e se l'article hosse acceptable teoricament (lo subjècte voi díser) mès no hosse pas hèit com cau, un bandèu normalement deuré estar hornit. Es pas atau ?--[[Utilizaire:Lembeye|Lembeye]] ([[Discussion Utilizaire:Lembeye|d]]) 27 agost de 2022 a 01.02 (UTC)

I have added information about the duration of the movies. I hope this is enough. [[Utilizaire:Nikolai Kurbatov|Nikolai Kurbatov]] ([[Discussion Utilizaire:Nikolai Kurbatov|d]]) 27 agost de 2022 a 06.17 (UTC)

I added information about genres. [[Utilizaire:Nikolai Kurbatov|Nikolai Kurbatov]] ([[Discussion Utilizaire:Nikolai Kurbatov|d]]) 28 agost de 2022 a 02.35 (UTC)

== Novembre de 2023 ==
23 de novembre de 2023: de suprimir [[Sabe çò qu'as fa l'estiu darriè]] (seguís pas los critèris d'admissibilitat, es escrit en grafia mistralenca). [[Utilizaire:Lhanars|Lhanars]] ([[Discussion Utilizaire:Lhanars|d]])

== Octobre de 2024 ==
Adieu, [[:Categoria:Cantaire polonesa]] e [[:Categoria:Cantaira polonesa]] semblan èsser de duplicats, un d'eles pòt èsser suprimit. (via Google translate) [[Utilizaire:TSventon|TSventon]] ([[Discussion Utilizaire:TSventon|d]]) 15 octobre de 2024 a 00.49 (UTC)

== Març de 2025 ==
=== [[Modèl:Infobox Persona]] ===
Aqueu modèl èra una bòna idèa a la basa, mai es vengut tròp complicat e lei personas que l'utilizan realizan jamai (o quasi jamai) lei correccions que s'impausan. Lo resultat es una multiplicacion deis articles biografics amb d'errors, d'approximacions o d'anacronismes, es a dire una desorganizacion de l'espaci enciclopedic. Aquò dura dempuei d'annadas e i a ges de melhorament. L'unica respònsa es que lei promotors de l'infobox son pas responsables e que leis autreis utilizacions dèvon anar corregir. Aquò es inadmissible e pensi donc que fau suprimir aqueu modèl. Coralament, --[[Utilizaire:Toku|Toku]] ([[Discussion Utilizaire:Toku|d]]) 19 març de 2025 a 08.34 (UTC)

:Ai fach de mon melhor per actualizar o traduire las informacions sobre Wikidata aitant que possibla, e ai corregit lo bug d'afichatge de las datas d'agost amb @[[Utilizaire:Nicolas Eynaud|Nicolas Eynaud]]. Òc, i a de problèmas menors a corregir, e los autres utilizators de l'infobox deurián actualizar/corregir las informacions Wikidata correspondentas. Pasmens, d'autres infoboxes conten d'errors, coma Infobox Comuna de França sobre de paginas pas corregidas (de tèxte coma &quot;&lt;nowiki&gt;[[File: ... |150px]]&lt;/nowiki&gt;&quot;) o los modèls de demografia an totjorn de problèmas e ai pas vist una suggestion per suprimir aqueles. Vos mercegi d'aver ajudat a suprimir de causas trencadas coma las maltraduccions d'Apertium (Faguèri ma pròpria crosada contra elas en 2020-2021), mas vos vesi pas ajudar a melhorar las infoboxes, o las informacions disponibles sobre Wikidata, abans de suprimir lo trabalh d'aqueles autres qu'ensajan de los melhorar. Pretendre que soi irresponsable o que fau pas res per melhorar las causas es malonèst.
:Personalament soi per [[Discussion Modèl:Infobox Geografia politica|la solucion prepausada]] per @[[Utilizaire:Lhanars|Lhanars]], la creacion d'un Wikiprojècte per melhorar los modèls, e benlèu tanben un modèl amb categoria (similar a [[Modèl:Esbòs persona]]) per marcar de paginas amb de modèls o d'informacions de Wikidata trencats.
:Coralament, [[Utilizaire:Briantin de Montrei|Briantin de Montrei]] ([[Discussion Utilizaire:Briantin de Montrei|d]]) 30 març de 2025 a 08.03 (UTC)
::Adieu, fòrça d'acord amb  @[[Utilizaire:Briantin de Montrei|Briantin de Montrei]]. Cresi que tener una equipa de Wikiprojècte siá uèi necessària. Prenguèri de conge del projècte perque èri un pauc desesperat, però la solucion de Wikidata es actualament l'unica que poidriá èsser fructuosa solament se totes los utilizators s'ajudan mutualament. Non pòdi que repetir çò que disi sus la [[Modèl:Infobox Persona/Documentacion#Mantenença|mantenença]] dempuèi la debuta: cal traduire activament la basa de donadas (Wikidata) per fin de centralizar los airals d'informacion per totes nòstres projèctes futurs. 
::Coralament, [[Utilizaire:Lhanars|Lhanars]] ([[Discussion Utilizaire:Lhanars|d]]) 30 març de 2025 a 09.15 (UTC)

==&lt;small&gt;Avertiments&lt;/small&gt;==
{|align=&quot;center&quot; style=&quot;background-color:#FFFFDD; padding:1px; margin-top:1em; border:1px;border-style:solid; border-color:black&quot;
|-style=&quot;background-color:#FFFFDD&quot;
|
''&lt;u&gt;Avertiment&lt;/u&gt; : Legissètz las instruccions en naut de la pagina abans d'ensajar qué que siá !''&lt;br/&gt;
''&lt;u&gt;Ajuda a la mantenença&lt;/u&gt; : Aprèp un tractament, inscrivètz al costat del ligam un resumit de las operacions efectuadas e '''signatz'''.''
|-- align=&quot;center&quot;
|}

{{De seguir}}

[[Categoria:Wikipèdia:Supression|*]]
[[Categoria:Mantenença dels articles]]</text>
      <sha1>bl4efrvzi66oonzjx7oofnekawrvlgl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2512413</id>
      <parentid>2512410</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T13:20:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Maxime Ravel</username>
        <id>50405</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Març de 2025 */</comment>
      <origin>2512413</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="40764" sha1="d9voe8svdqunsx20291v26nqfw5gtn6" xml:space="preserve">&lt;!---{{Infobox
|tematica=
|carta=
}}---&gt;
{{/Entèsta}}

==Vòtes==
&lt;!-- Òrdre cronologic IMPERATIU, senon los debats ancians tot en bas demoraràn indefinidament dins l'oblit. Incitam la gent a votar pels debats ancians, que nos en desbarrassem enfin...--&gt;


&lt;!----------------------------------------------------------------------&gt;
&lt;!------------- Escriure pas res en dejós d'aqueste blòt.---------------&gt;
&lt;!----------------- RAMPÈL : los imatges es pas aquí ! -----------------&gt;
&lt;!----------------------------------------------------------------------&gt;

==Setembre de 2009==
3 de setembre de 2009: de suprimir [[troyes]] (corregit en &quot;tròias&quot;). [[Utilizaire:Tuc negre|Tuc negre]] ([[Discussion Utilizaire:Tuc negre|d]]) 3 setembre de 2009 a 17.06 (UTC)
:{{fach}} fach ! [[Utilizaire:Mertyl|Mertyl]] ([[Discussion Utilizaire:Mertyl|d]]) 3 setembre de 2009 a 23.09 (UTC)
4 de setembre de 2009: de suprimir [[dictatura]] (gramatica e redaccion). [[Utilizaire:Tuc negre|Tuc negre]] ([[Discussion Utilizaire:Tuc negre|d]]) 4 setembre de 2009 a 12.03 (UTC)

9 de setembre de 2009: de suprimir las entradas [[alesbes]], [[artzentales]], [[karrantza]], [[turtzioz]], [[lapoblación]], [[uharte Garazi]], [[erriberri]] e [[ainhize-Monjolose]] (tornar nomenats &quot;villafranca (navarra)&quot;, &quot;arcentales&quot;, &quot;carranza&quot;, &quot;trucios&quot;, &quot;la poblacion&quot;, &quot;uhart de cisa&quot;, &quot;olite&quot; e &quot;aniça-montgelós&quot;) e [[darrèr discors de Manuel Azaña]] e [[rapòrt del Comissari als dreches de l'òme del Conselh d'Euròpa sus la Comunautat Autonòma Basca (2001)]] (articles inconcluses). [[Utilizaire:Tuc negre|Tuc negre]] ([[Discussion Utilizaire:Tuc negre|d]]) 9 setembre de 2009 a 16.22 (UTC)

12 de seteme de 2009: de suprimir [[vergonha (psicologia)]] (esbós non enciclopedic). [[Utilizaire:Tuc negre|Tuc negre]] ([[Discussion Utilizaire:Tuc negre|d]]) 12 setembre de 2009 a 19.04 (UTC)

21 de setembre de 2009: de suprimir las entradas [[La Bastida-Clarença]] e [[Discutir:La Bastida-Clarença]] (corregit en &quot;La Bastida de Clarença&quot; segon lo nom ancian e un panèu a Baiona) e [[Urraul Ekialdekoa]], [[Doneztebe]] e [[Villafranca (Navarra)]],  (corregits en &quot;Vath Arromançada d'Urraul&quot;, &quot;Sent Estève (Hauta Navarra)&quot; e &quot;Vilafranca (Navarra)&quot;). [[Utilizaire:Tuc negre|Tuc negre]] ([[Discussion Utilizaire:Tuc negre|d]]) 21 setembre de 2009 a 18.17 (UTC)
:{{fach}} fach ! [[Utilizaire:Cedric31|Cedric31]] ([[Discussion Utilizaire:Cedric31|d]]) 21 setembre de 2009 a 19.00 (UTC)
25 de setembre de 2009: de suprimir las entradas [[Aguilar Kodes]], [[Allin]], [[Cascante]], [[Castejón]], [[Deikaztelu]], [[Elo]], [[Gazteluberri]], [[Lerin]], [[Luzaide]], [[Mues]], [[Murchante]], [[Murillo el Cuende]], [[Olite]], [[Piedramillera]], [[Pitillas]], [[Puiu]], [[Ribaforada]], [[San Adrián]], [[San Martin Unx]], [[Uharte]], [[Uharte-Arakil]], [[Urrotz]], [[Urrotz (Malerreka)]], [[Valtierra]], [[Villamayor de Monjardín]], [[Zangoza]], [[Zarrakaztelu]] (articles tornar nomenats) e [[Vila Màger de Mont Jardín]] e [[Villa Màger de Mont Jardín]] (èrrors). [[Utilizaire:Tuc negre|Tuc negre]] ([[Discussion Utilizaire:Tuc negre|d]]) 25 setembre de 2009 a 07.37 (UTC)
{{fach}} [[Utilizaire:Mertyl|Mertyl]] ([[Discussion Utilizaire:Mertyl|d]]) 25 setembre de 2009 a 18.31 (UTC)

30 de setembre de 2009: de suprimir [[Centre Nacionau d'Entresenha (Espanha)]] e las paginas de redireccion [[Centre Nacional d'Entresenha]] e [[Centre Nacionau d'Entresenha]] (non enciclopedic en l'estat, l'article fornissent d'entresenhas non confrontadas). [[Utilizaire:Tuc negre|Tuc negre]] ([[Discussion Utilizaire:Tuc negre|d]]) 30 setembre de 2009 a 22.32 (UTC)
:{{fach}} fach ! [[Utilizaire:Cedric31|Cedric31]] ([[Discussion Utilizaire:Cedric31|d]]) 1 octobre de 2009 a 10.21 (UTC)

==Octobre de 2009==
2 d'octobre de 2009: de suprimir [[Servici d'entresenha]] (gramatica e redaccion), las paginas de redireccion [[Rensenhament]] e [[Espionatge]] e la pagina de discussion [[Discutir:Servici d'entresenha]] e de suprimir [[Companhia deu Camin de Hèr de Tudèla a Bilbao]] (esbòs). [[Utilizaire:Tuc negre|Tuc negre]] ([[Discussion Utilizaire:Tuc negre|d]]) 2 octobre de 2009 a 08.30 (UTC)
:{{fach}} fach ! [[Utilizaire:Cedric31|Cedric31]] ([[Discussion Utilizaire:Cedric31|d]]) 2 octobre de 2009 a 09.12 (UTC)
8 d'octobre de 2009: de suprimir las entradas [[Sant Sebastian (Guipuscoa)]], [[Hondarribia]], [[Cautarès]], [[Discutir:Cautarès]], [[Andosilla]], [[Hiriberri (Aezkoa)]] e [[La Guarda de Navarra]] (èrrors divèrsas) e [[Còp d'Estat]] (esbòs non enciclopedic). [[Utilizaire:Tuc negre|Tuc negre]] ([[Discussion Utilizaire:Tuc negre|d]]) 8 octobre de 2009 a 19.07 (UTC)

17 d'octobre de 2009: de suprimir [[Lo comte Lucanor]] e [[carnaval]] (esbòsses), [[Erronkari]], [[Noain (Elortzibar)]]  (tornar nomenats &quot;Roncal&quot; e &quot;Noain (Vath d'Elortz)&quot;), [[Sant Joan Pè de Pòrt]] (&quot;Sent Joan Pè de Pòrt&quot; forma tipica en gascon) e [[Labord]], [[Baisha Navarra]], [[Bassa Navarra]], [[Sola]], [[La Bastida de Clarença]] e [[Sent Sebastian (Guipuscoa)]] (redaccion: de refar per d'occitanofòns). [[Utilizaire:Tuc negre|Tuc negre]] ([[Discussion Utilizaire:Tuc negre|d]]) 17 octobre de 2009 a 19.00 (UTC)
:{{fach}} fach ! [[Utilizaire:Cedric31|Cedric31]] ([[Discussion Utilizaire:Cedric31|d]]) 18 octobre de 2009 a 09.16 (UTC)
20 d'octobre de 2009: de suprimir los esbòsses sus [[Patxi Zabaleta]], [[Patxi López]], [[Josu Jon Imaz]], [[Fernando Puras]], [[José Antonio Santano]], [[José Antonio Santano Clavero]] e [[Uxue Barkos]]. [[Utilizaire:Tuc negre|Tuc negre]] ([[Discussion Utilizaire:Tuc negre|d]]) 20 octobre de 2009 a 07.20 (UTC)
:{{fach}} fach ! [[Utilizaire:Cedric31|Cedric31]] ([[Discussion Utilizaire:Cedric31|d]]) 20 octobre de 2009 a 18.24 (UTC)
::Demandi tamben la supression de las entradas [[Hont Arràbia]] e [[Irun]]. [[Utilizaire:Tuc negre|Tuc negre]] ([[Discussion Utilizaire:Tuc negre|d]]) 20 octobre de 2009 a 18.54 (UTC)

21 d'octobre de 2009: de suprimir l'entrada [[Ziortza-Bolibar]]. [[Utilizaire:Tuc negre|Tuc negre]] ([[Discussion Utilizaire:Tuc negre|d]]) 21 octobre de 2009 a 15.13 (UTC)
:{{fach}} fach !

==Març de 2010==
1èr de març de 2010: de suprimir, se siatz consents, la pagina &quot;Florença&quot;, qu'es venguda una pagina de redireccion. L'explicacion es [[Discutir:Florença|aicí]]. [[Utilizaire:Vivarés|Vivarés]] ([[Discussion Utilizaire:Vivarés|d]]) 1 març de 2010 a 14.48 (UTC)
:Fach. La pagina &quot;Florença&quot; correspònde ara a la vila de Toscana. Grandmercé Mertyl. [[Utilizaire:Vivarés|Vivarés]] ([[Discussion Utilizaire:Vivarés|d]]) 3 març de 2010 a 22.47 (UTC)

1èr de març de 2010: de suprimir lei categorias vuejas, qu'ai remplaçadas per de rasons de tipografia o de formulacion de son nom (cf. [[:Categoria:Pagina prepausada a la supression]]). [[Utilizaire:Vivarés|Vivarés]] ([[Discussion Utilizaire:Vivarés|d]]) 1 març de 2010 a 14.53 (UTC)
:{{fach}}--[[Utilizaire:Jfblanc|Jblanc (Joan Francés Blanc)]] ([[Discussion Utilizaire:Jfblanc|d]]) 8 març de 2010 a 08.41 (UTC)
30 de març de 2010: de suprimir los portaus e los modèus de Lemosin e de Perigòrd (paginas d'assag de refar en considerant d'autres punts de vista). [[Utilizaire:Tuc negre|Tuc negre]] ([[Discussion Utilizaire:Tuc negre|d]]) 30 març de 2010 a 14.00 (UTC)
:{{contra}} Sembla qu'as cambiat d'idèa. --[[Utilizaire:Jfblanc|Jfblanc (Joan Francés Blanc)]] ([[Discussion Utilizaire:Jfblanc|d]]) 31 març de 2010 a 06.58 (UTC)

==Agost de 2010==
16 d'agost de 2010, diluns: de suprimir ''[[Ertzaña]]'' (esbos non enciclopedic; entresenha mancanta). [[Utilizaire:Tuc negre|Tuc negre]] ([[Discussion Utilizaire:Tuc negre|d]]) 16 agost de 2010 a 09.18 (UTC)
:{{fach}} Hèit ! --— [[User:Jfblanc|J. F. B.]] &lt;sup&gt;&lt;small&gt;([[User talk:Jfblanc|me´n parlar]])&lt;/small&gt;&lt;/sup&gt; 16 agost de 2010 a 09.29 (UTC)

==Març de 2011==
De suprimir, se vos plai, lo [[modèl:utilizaire Wikipedian del Reialme de Juda]], lo [[modèl:utilizaire Wikipedian Adèpte d'Apollòni de Tiana]]. Coralament, [[Utilizaire:Tuc negre|Tuc negre]] ([[Discussion Utilizaire:Tuc negre|d]]) 15 març de 2011 a 15.53 (UTC)

==Mai de 2011==
Demandi de suprimir l'istoric d'[[utilizaire:tuc negre]]. [[Utilizaire:Tuc negre|Tuc negre]] ([[Discussion Utilizaire:Tuc negre|d]]) 11 mai de 2011 a 09.48 (UTC)

==Octobre de 2011==
De suprimir, SVP, [[garda]] en mai de las redireccions [[guarda]], [[gardian]], [[guardian]] (infraesbòs). [[Utilizaire:ܒܘܪܓܐ|ܒܘܪܓܐ]] ([[Discussion Utilizaire:ܒܘܪܓܐ|d]]) 1 novembre de 2011 a 20.23 (UTC)
:Hèit --— [[User:Jfblanc|Joan Francés B.]] &lt;sup&gt;([[User talk:Jfblanc|me´n parlar]])&lt;/sup&gt; 2 novembre de 2011 a 05.16 (UTC)

==Febrièr de 2014==
De suprimir, SVP, [[Utilizaire:Izkilanttoa]], [[Modèl:Utilizaire Wikipedian apatrida]] e [[Modèl:Utilizaire demòra Republica Democratica Espanhòla]] (errors). [[Utilizaire:Izkilanttoa|Izkilanttoa]] ([[Discussion Utilizaire:Izkilanttoa|d]]) 27 febrièr de 2014 a 16.19 (UTC)

==Març de 2014==
De suprimir, SVP, [[protobasco]], [[protobasc]] (l'article es pas logicament estructurat). [[Utilizaire:Izkilanttoa|Izkilanttoa]] ([[Discussion Utilizaire:Izkilanttoa|d]]) 24 març de 2014 a 11.51 (UTC)
:Hèit! --— [[User:Jfblanc|Joan Francés B.]] &lt;sup&gt;([[User talk:Jfblanc|me´n parlar]])&lt;/sup&gt; 25 març de 2014 a 07.55 (UTC)

==Agost de 2014==
De suprimir, SVP, los esbòsses contenent pas gaire que lo títol e los articles contenent de nombrosas errors d'estil de mal resseguir, listats dins la categoria &quot;pagina prepausada a la supression&quot; e, pus particularament, aqueles senhalats concernissent la preïstòria, l'antiquitat e l'edat mejana: [[Silurian]], [[Cauna de l'Arago]], [[Cuneïfòrme]], [[Campanifòrme]], [[Cultura dau vas campanifòrme]], [[Cultura del vas campanifòrme]], [[Discutir:Cultura del vas campanifòrme]], [[Cultura deth vas campanifòrme]], [[Discutir:Cultura deth vas campanifòrme]], [[Cultura deu vas campanifòrme]], [[Vas campanifòrme]], [[Espelugas de Gargàs]], [[Fàcies]], [[Machaerus]], [[Peiregordian]], [[Peiregordian Superior]], [[Perigordian Superior]], [[Fonzier]], [[Fonzièr]]; la literatura: [[Cançon de mio Cid]], [[Cançon de Mio Cid]], [[Gonzalo de Berceo]], [[Hernando del Pulgar]], [[Pedro López de Ayala]]; la religion: [[Possession (antropologia)]], [[Ponç Pilat]], [[Apollòni de Tiana]], [[Barrabàs]], [[Discutir:Barrabàs]], [[Simon lo Mague]], [[Sant Torquat (Tricastin)]], [[Torquat (Tricastin)]], [[Domenge de Silòs]], [[Nestorius]], [[Pau de Tars]], [[Ovadia Yosef]], [[Gilgul haneshamot]]; lo país basc: [[Argantzun]], [[Auritz (omonimia)]], [[Comtat de Trebiñu]], [[Judimendi]], [[Comunitat Forala de Navarra]], [[Puiu]], [[Portal:Abando]], [[Modèl:Portal d'Abando/Introduccion]], [[Modèl:Portal d'Abando/Lutz sus...]], [[Modèl:Portal d'Abando/Arquitectura religiosa]], [[Modèl:Portal d'Abando/Geografia e natura]], [[Modèl:Portal d'Abando/Arquitectura civila]], [[Modèl:Portal d'Abando/Esculturas]], [[Modèl:Portal Abando]], [[Calada de Bilbao]]; la seguretat: [[KGB]], [[Veïcul militar]], [[Minhon]], [[Miquelet]], [[Polícia de la Generalitat de Catalonha]], [[Centre Nacional d'Entresenha d'Espanha]], [[Còs Nacionau de Polícia d'Espanha]], [[Ertzaintza]], [[Garda Civila (Espanha)]]; l'arquitectura: [[Torre de Don Borja]]; e la medecina: [[Moshe Prywes]], [[Òbra de Socors ais Enfants]], [[Memòria]], [[Neuropsicologia]], [[Càncer del palmons]], [[Narcotic]], [[Trebol bipolar]], [[Tresvirament bipolar]], [[Triscaidecafobia]]. Coralament, [[Utilizaire:Izkilanttoa|Izkilanttoa]] ([[Discussion Utilizaire:Izkilanttoa|d]]) 18 agost de 2014 a 10.02 (UTC)
:Hèit! --— [[User:Jfblanc|Joan Francés B.]] &lt;sup&gt;([[User talk:Jfblanc|me´n parlar]])&lt;/sup&gt; 18 agost de 2014 a 10.31 (UTC)

==Setembre de 2014==
Demandi la supression, SVP, d'[[Espeluga d'Antoliña]], [[Espeluga d'Arenaza]]‎, [[Espeluga d'Atxuri]], [[Espeluga de Goikolau]], [[El Rincón]], [[Venta de ‎Laperra]], [[Espeluga d'Altxerri]] (esbòsses non enciclopedics). [[Utilizaire:Izkilanttoa|Izkilanttoa]] ([[Discussion Utilizaire:Izkilanttoa|d]]) 18 setembre de 2014 a 11.57 (UTC)
: Fach. --[[Utilizaire:Nicolas Eynaud|Nicolas Eynaud]] ([[Discussion Utilizaire:Nicolas Eynaud|d]]) 18 setembre de 2014 a 21.41 (UTC)
Demandi la supression, SVP, de [[Malhs de Riglos]] (l'article presenta de dificultats). [[Utilizaire:Izkilanttoa|Izkilanttoa]] ([[Discussion Utilizaire:Izkilanttoa|d]]) 23 setembre de 2014 a 11.53 (UTC)
:Fach. --[[Utilizaire:Nicolas Eynaud|Nicolas Eynaud]] ([[Discussion Utilizaire:Nicolas Eynaud|d]]) 23 setembre de 2014 a 15.22 (UTC)
Prepausi la supression, SVP, de [[Senescauciá d'Angieus]], [[Senescauciá de Baugé]], [[Senescalciá de Beaufort]], [[Seneschauciá de Château-Gontier]], [[Seneschauciá de La Flèche]], [[Seneschauciá de Laudun]], [[Senescaucia de Saumur]], [[Generalitat de Tors]], [[Senescalciá de Besièrs‎]], [[Senescauciá de Bèucaire‎]], [[Senescalciá de Montpelhièr‎]], [[Seneschauciás de Bretanha]] (ne soi l'unic autor; las errors d'aqueles articles son de mal resseguir). [[Utilizaire:Izkilanttoa|Izkilanttoa]] ([[Discussion Utilizaire:Izkilanttoa|d]]) 26 setembre de 2014 a 16.34 (UTC)
:Fach. --[[Utilizaire:Nicolas Eynaud|Nicolas Eynaud]] ([[Discussion Utilizaire:Nicolas Eynaud|d]]) 26 setembre de 2014 a 17.04 (UTC)

== Octobre de 2014 ==
Prepausi la supression d'[[òdi]] (non enciclopedic). [[Utilizaire:Hegibeltz|Hegibeltz]] ([[Discussion Utilizaire:Hegibeltz|d]]) 4 octobre de 2014 a 22.17 (UTC)
:Soi pas segur que siá (enfin, las versions suprimidas) non enciclopedic. Ai fintat l'article en francés que fa d'allusions a de filosòfs coma Ortega y Gasset. Es un subjècte filosofic de melhorar la redaccion. Se pòdi far una propausicion, es de ne discutir sus la pagina de discussion de l'article (e de'n parlar dins la Tavèrna, se per cas n'i a d'interessats). Coralament, --— [[User:Jfblanc|Joan Francés Blanc]] &lt;sup&gt;([[User talk:Jfblanc|me´n parlar]])&lt;/sup&gt; 5 octobre de 2014 a 06.50 (UTC)
::Demandi la supression de l'article puèi que las primièras versions [https://oc.wikipedia.org/w/index.php?title=%C3%92di&amp;direction=prev&amp;oldid=252835] contenon una frasa malurosa restacada a un imatge odiós [http://img1.liveinternet.ru/images/attach/c/4/80/559/80559543_Antiruss.jpg] ara dessaparegut. [[Utilizaire:Hegibeltz|Hegibeltz]] ([[Discussion Utilizaire:Hegibeltz|d]]) 7 octobre de 2014 a 18.41 (UTC)

== Novembre de 2014 ==
Prepausi la supression de [[François Asselineau]]: cap de &quot;''notorietat nacionala, regionala, provinciala o cantonala''&quot; - [[Wikipèdia:Critèris d'admissibilitat dels articles#Personalitats politicas]] &lt;small&gt;(&quot;''Per evitar que Wikipèdia devenga un mejan d'autopromocion per de personas encara desconegudas dins lor domeni, se conselha de consagrar d’articles solament a las personas respondent almens a un dels critèris seguents : ...''&quot; - [[Wikipèdia:Critèris d'admissibilitat dels articles#Personalitats politicas|#Biografias]]&lt;/small&gt;). Vejatz tanben [http://archive.is/ImbUr la pagina escafada de wp en francés]: &quot;''personnage pratiquement inexistant''&quot; - LePlusNouvelObs, &quot;''illustre inconnu''&quot; - Causeur. [[Utilizaire:Oliv0|Oliv0]] ([[Discussion Utilizaire:Oliv0|d]]) 3 novembre de 2014 a 11.23 (UTC)
: Mercés per vòstre vejaire, mas sèm pas la wikipèdia en francés aicí! Per contra se volètz crear d'articles aicí sètz benvenguts! Bona setmana, Claudi/[[Utilizaire:Capsot|Capsot]] ([[Discussion Utilizaire:Capsot|d]]) 3 novembre de 2014 a 12.18 (UTC)
::[[Wikipèdia:Paginas de suprimir/Entèsta#Debanament del vòte e tractament]]: &quot;''Los contributors de Wikipèdia vòtan e donan lors avises respectius sus la proposicion de supression''&quot;, &quot;''S'un consensus clar se desgatja aprèp una setmana, ...''&quot; = [//oc.wikipedia.org/w/index.php?title=François_Asselineau&amp;diff=1945499&amp;oldid=prev cal una setmana!] &lt;small&gt;(sorry, I understand a lot in Occitan but I am totally unable to write)&lt;/small&gt; [[Utilizaire:Oliv0|Oliv0]] ([[Discussion Utilizaire:Oliv0|d]]) 3 novembre de 2014 a 13.24 (UTC)
::: Adieu, lei critèris citats son solament una recomandacion per [[Utilizaire:Oliv0|Oliv0]]. An donc una valor limitada. De mai, coma [[Utilizaire:Capsot|Capsot]], siáu d'acòrdi per pas importar aiçí lei practicas de la wikipèdia francesa e restrénher lei supressions d'articles au minimom. --[[Utilizaire:Nicolas Eynaud|Nicolas Eynaud]] ([[Discussion Utilizaire:Nicolas Eynaud|d]]) 3 novembre de 2014 a 21.32 (UTC)
::::Adieu, lei critèris citats son lei critèris balhats per la wikipèdia occitana, pas solament per io. &lt;small&gt;(I wanted to check &quot;io&quot; but I did not find an article about grammar?)&lt;/small&gt; [[Utilizaire:Oliv0|Oliv0]] ([[Discussion Utilizaire:Oliv0|d]]) 4 novembre de 2014 a 06.20 (UTC)
:::::Adieu, se ditz ''ieu'' ([jew] o [ju]) o ''jo'' ([ju] o [ʒo]) segond lo dialècte. En provençal es ''ieu''. La fòrma escricha ''io'' se tròba dins la lenga vièlha. Coralament, --— [[User:Jfblanc|Joan Francés Blanc]] &lt;sup&gt;([[User talk:Jfblanc|me´n parlar]])&lt;/sup&gt; 4 novembre de 2014 a 17.34 (UTC)
::::::&lt;small&gt;[tuˈdʒu '''ju''' kanteˈʁaj ... ˈnisa la ˈbɛla] :) [[Utilizaire:Oliv0|Oliv0]] ([[Discussion Utilizaire:Oliv0|d]]) 4 novembre de 2014 a 19.47 (UTC)&lt;/small&gt;
:::::::Aimi melhor la version de Mauris, &quot;Nissa rebella&quot;... Senon, per informacion i a pas que 7 aeropòrts sus la wikipèdia en occitan: Blanhac, O'Hare e cinc au Vietnam. Es un forcauquierenc qu’a espandit un cèrt nombre de sites faus d'aeropòrts africans (coma lo de Vagadogo, au Borquina) que ''Le Monde'' ne ditz: «Ajoutant à la confusion, les pages Wikipedia des aéroports renvoient vers ces sites, personne ne les ayant jusque-là identifiés comme étant des faux.» (http://bigbrowser.blog.lemonde.fr/2014/11/04/le-faux-site-web-de-laeroport-de-ouagadougou-en-cache-dautres/) M’espofidi. --— [[User:Jfblanc|Joan Francés Blanc]] &lt;sup&gt;([[User talk:Jfblanc|me´n parlar]])&lt;/sup&gt; 4 novembre de 2014 a 23.07 (UTC)
:::Alara lei [[Wikipèdia:Critèris d'admissibilitat dels articles]] comptan pas e cal restrénher lei supressions d'articles au minimom? Per ieu es pas important, va plan, vosautres decidètz. [[Utilizaire:Oliv0|Oliv0]] ([[Discussion Utilizaire:Oliv0|d]]) 12 novembre de 2014 a 15.33 (UTC)
::::Adieu, comptan e comptan pas. Pel moment son solament de reviradas del francés, e caldrà un jorn que la comunautat prenga una decision... Amai, i aguèt pas de votacion per la supression de la pagina. Davant lo comportament dels amics de l'Asselineau, me sembla mai fin d'insistir dins l'article sus sas pauras resultas electoralas... Amistats, --— [[User:Jfblanc|Joan Francés Blanc]] &lt;sup&gt;([[User talk:Jfblanc|me´n parlar]])&lt;/sup&gt; 12 novembre de 2014 a 18.13 (UTC)
:::::Comprene, siéu d'acòrd, mai pòde pas ajudar. [[Utilizaire:Oliv0|Oliv0]] ([[Discussion Utilizaire:Oliv0|d]]) 12 novembre de 2014 a 20.57 (UTC)

== Abril de 2015 ==
Demandi de suprimir [[ipocrisia]] (redaccion). [[Utilizaire:Hegibeltz|Hegibeltz]] ([[Discussion Utilizaire:Hegibeltz|d]]) 30 abril de 2015 a 18.32 (UTC)
: Fach. --[[Utilizaire:Nicolas Eynaud|Nicolas Eynaud]] ([[Discussion Utilizaire:Nicolas Eynaud|d]]) 30 abril de 2015 a 20.08 (UTC)
Demandi de suprimir [[Juda Haleví]] (estil). [[Utilizaire:Hegibeltz|Hegibeltz]] ([[Discussion Utilizaire:Hegibeltz|d]]) 3 mai de 2015 a 11.11 (UTC)
: {{Contra}} (contra), Sorry but I can't really understand the reason it has been [https://oc.wikipedia.org/w/index.php?title=Juda_Halev%C3%AD&amp;type=revision&amp;diff=1960998&amp;oldid=1960968 so] deleted.., --[[Utilizaire:Gloria sah|Glo]] ([[Discussion Utilizaire:Gloria sah|d]]) 3 mai de 2015 a 12.11 (UTC)
::{{fach}} All right; i am the main author of that article, whose grammar and style were terrible; i have just improved it. Thank you very much, [[Utilizaire:Hegibeltz|Hegibeltz]] ([[Discussion Utilizaire:Hegibeltz|d]]) 3 mai de 2015 a 16.17 (UTC)
::::Wonderful evidence! I think that my discontent when one article is suppressed, becomes from the [https://eml.wikipedia.org/wiki/Speciale:UltimeModifiche eml.wkp fragility], from where I come, and therefore its abolition is always for me the last solution... :-) (forgive my bad English.. :-° Next time I'll write in French ;-p ), --[[Utilizaire:Gloria sah|Glo]] ([[Discussion Utilizaire:Gloria sah|d]]) 3 mai de 2015 a 18.51 (UTC)

== Junh de 2015 ==
[[Soest (Alemanha)]] et [[Soest]] : Quelle différence? [[Soest (Alemanha)]] est inutile. Prepausi la supression de [[Soest (Alemanha)]]. --[[Utilizaire:Tremonist|Tremonist]] ([[Discussion Utilizaire:Tremonist|d]]) 9 de junh de de 2015 a 14.34 (UTC)
: Fach, qu'en mai de la semblança, [[Soest (Alemanha)]] èra vuege. --[[Utilizaire:Nicolas Eynaud|Nicolas Eynaud]] ([[Discussion Utilizaire:Nicolas Eynaud|d]]) 10 de junh de de 2015 a 13.40 (UTC)
:: Mercé, Nicolas! :) --[[Utilizaire:Tremonist|Tremonist]] ([[Discussion Utilizaire:Tremonist|d]]) 10 de junh de de 2015 a 14.22 (UTC)

== Julhet de 2015 ==
Demandi de suprimir: [[Abando]], [[Bakio]], [[Begoña]], [[Bilbao]], [[Deusto]] e [[Universitat de Deusto]] (esbòsses non enciclopedics / errors gramaticalas), [[Discutir:Bakio]] e [[Discutir:Chemtrail]]. [[Utilizaire:Hegibeltz|Hegibeltz]] ([[Discussion Utilizaire:Hegibeltz|d]]) 10 julhet de 2015 a 09.18 (UTC)
:Hèit! --— [[User:Jfblanc|Joan Francés Blanc]] ([[User talk:Jfblanc|me´n parlar]]) 10 julhet de 2015 a 13.31 (UTC)
Demandi de suprimir: [[Jèsus]], [[Jèsus Crist]], [[Jèsus de Nazaret]] (esbòs non enciclopedic / errors gramaticalas). [[Utilizaire:Hegibeltz|Hegibeltz]] ([[Discussion Utilizaire:Hegibeltz|d]]) 17 julhet de 2015 a 15.13 (UTC)&lt;/br&gt;
28 de julhet de 2015: Demandi de suprimir, svp, [[un marit sens vocacion]] e [[lo caufaire novèl]] (concernirián a Wikisource) e [[Enrique Jardiel Poncela]] (esbòs incomplet). [[Utilizaire:Hegibeltz|Hegibeltz]] ([[Discussion Utilizaire:Hegibeltz|d]]) 28 julhet de 2015 a 13.53 (UTC)
:Hèit! --— [[User:Jfblanc|Joan Francés Blanc]] ([[User talk:Jfblanc|me´n parlar]]) 28 julhet de 2015 a 17.13 (UTC)&lt;/br&gt;
Demandi de suprimir [[Pedro Bilbao]], [[Manchokuò]] (nauc de sabla) e [[Jèsus (omonimia)]] (pagina d'omonimia inutila). [[Utilizaire:Hegibeltz|Hegibeltz]] ([[Discussion Utilizaire:Hegibeltz|d]]) 31 julhet de 2015 a 18.23 (UTC)
:Fach!--[[Utilizaire:Cedric31|Cedric31]] ([[Discussion Utilizaire:Cedric31|d]]) 1 agost de 2015 a 14.02 (UTC)

== Octobre de 2015 ==
De suprimir, SVP, lei redireccions inutilas, leis esbòs contenent pas gaire que lo títol e leis articles comportant de nombroseis errors d'estil de mau resseguir listats dins la categoria &quot;pagina prepausada a la supression&quot; e, pus particularament, aquelei senhalats concernissent la Preïstòria: [[Forbes' Quarry]], [[Discutir:Forbes' Quarry]], [[Devil's Tower]], [[Discutir:Devil's Tower]]; la politica: [[Miguel Ángel Revilla]], lo País Basc: [[Deustua]], [[Govèrn Provisòri deu Bascoat]], [[Institut entà la promocion deus estudis sociaus]]; la literatura ispanica: [[cantiga]], [[estar çò qui soi]], [[las segondas de la mia vida]], [[Iker Anasagasti Cerrato]]; la literatura jusieva e lo judaïsme: [[Cesarèa]], [[Jardin de l'Edèn]], [[Amnon Yitzhak]], [[apocalipsi grèga de Baruc]], [[apocalipsi siriaca de Baruc]], [[criptojudaïsme]], [[Erodias]], [[Eròdes]], [[Eròdes eth Gran]], [[Eròdes lo Gran]], [[Eròdes lo Grand]], [[Gamaliel]], [[Gamaliel VI]], [[Gaon de Vilna]], [[Hillel Hazaken]], [[istòria dei judieus en Provença e en Lengadòc]], [[Discutir:istòria dei judieus en Provença e en Lengadòc]], [[Discutir:Jèsus Crist]], [[Khad Gadia]], [[Khanuca]], [[Martin Buber]], [[Neturei Karta]], [[Ovadia Yosèf]], [[Perèa]], [[Polsa diNora]], [[Porim]], [[Rabeinu Tam]], [[Revòuta de Bar Kobhka]], [[Simon bar Kokhba]], [[Sinagòga d'Uzhgorod]], [[Ròsh Hashanà]], [[Temple d'Eròdes]], [[Segond Temple de Jerusalèm]], [[Shabat]], [[Zohar]], [[Meretz]], [[Papir d'Oxyrhync 3522]], [[Papir d'Oxyrhync 5101]], [[Papir Oxyrhychus 5101]], [[Rashi]]; l'entresenha: [[collaboracion (sègle XXI)]]; e la psicologia: [[tarridament]], [[òdi]]. [[Utilizaire:Menqost|Menqost]] ([[Discussion Utilizaire:Menqost|d]]) 11 octobre de 2015 a 15.16 (UTC)
: Fach. --[[Utilizaire:Nicolas Eynaud|Nicolas Eynaud]] ([[Discussion Utilizaire:Nicolas Eynaud|d]]) 11 octobre de 2015 a 15.35 (UTC)
De suprimir, SVP, [[Cauna Cosquer]], [[Bauma Cosquer]], [[Bauma Chabòt]], [[Bauma Chauvet]] (corregits en &quot;Bauma ''de''...&quot;) e [[farisèu]], [[farisèus]] (esbòs non enciclopedic). [[Utilizaire:Menqost|Menqost]] ([[Discussion Utilizaire:Menqost|d]]) 11 octobre de 2015 a 20.19 (UTC)
: Fach. --[[Utilizaire:Nicolas Eynaud|Nicolas Eynaud]] ([[Discussion Utilizaire:Nicolas Eynaud|d]]) 12 octobre de 2015 a 07.35 (UTC)
* Demandi de suprimir [[:Categoria:Vila de Pensilvània]], per fauta d'ortografia. Existís ja, amb títol ben ortografiat, [[:Categoria:Vila de Pennsilvània]]. Mercès [[Utilizaire:Vrac|Vrac]] ([[Discussion Utilizaire:Vrac|d]]) 15 octobre de 2015 a 19.36 (UTC)
: Hèit. --— [[User:Jfblanc|Joan Francés Blanc]] ([[User talk:Jfblanc|me´n parlar]]) 15 octobre de 2015 a 21.30 (UTC)

== Octobre de 2016 ==
De suprimir svp [[Avicebron]] (redaccion calamitosa e catastrofica). [[Utilizaire:Bedek habait|Bedek habait]] ([[Discussion Utilizaire:Bedek habait|d]]) 16 octobre de 2016 a 11.45 (UTC))

== Aost de 2022 ==

Demandi la supression deis articles creats per [[Utilizaire:‎Nikolai Kurbatov|Nikolai Kurbatov]] per doas rasons :
* aqueleis articles son una basa de donadas que compren unicament una lista de de títols, de datas e de realizators sensa desvolopaments enciclopedics. Òr, [[Wikipèdia:Çò que Wikipèdia es pas]] precisa ben que Wikipèdia es pas ''« un catalòg de faches, o una lista d'informacions »''.
* serà impossible de gerir aquela massa d'articles coma o foguèt lo cas per lei creacions ''en massa'' precedentas sus aqueu wiki. A tèrme lòng, serà necessari de la suprimir.
Coralament, --[[Utilizaire:Toku|Toku]] ([[Discussion Utilizaire:Toku|d]]) 6 agost de 2022 a 14.29 (UTC)
: I understand you and I stop. You can get more information about these films from the English Wikipedia. I also want to note that all articles contain sources. [[Utilizaire:Nikolai Kurbatov|Nikolai Kurbatov]] ([[Discussion Utilizaire:Nikolai Kurbatov|d]]) 6 agost de 2022 a 14.52 (UTC)
Diguèm que la purmèra question es se l'article es valide com article. Après podèm discutir la quatiltat e botar lo bandèu besonh de traduction.--[[Utilizaire:Lembeye|Lembeye]] ([[Discussion Utilizaire:Lembeye|d]]) 9 agost de 2022 a 12.23 (UTC)

I deleted all synopses. Now there should be no claims for translation. The nominator was inattentive, only a few of my articles contained information only about directors and dates. All the rest have actors and screenwriters. I don't know how else I can improve my articles. [[Utilizaire:Nikolai Kurbatov|Nikolai Kurbatov]] ([[Discussion Utilizaire:Nikolai Kurbatov|d]]) 9 agost de 2022 a 17.34 (UTC)

Wait! I add information about production companies. After that, I want to add the names of the cinematographers and composers. [[Utilizaire:Nikolai Kurbatov|Nikolai Kurbatov]] ([[Discussion Utilizaire:Nikolai Kurbatov|d]]) 19 agost de 2022 a 12.00 (UTC)

=== Per ===

# {{per}} --[[Utilizaire:Toku|Toku]] ([[Discussion Utilizaire:Toku|d]]) 6 agost de 2022 a 14.41 (UTC)
# {{per}} Aquesteis articles contènon de passatges en catalan. Per ieu, es un motiu de supression immediata ([[Ajuda:Cossí suprimir una pagina]]).--[[Utilizaire:Nicolas Eynaud|Nicolas Eynaud]] ([[Discussion Utilizaire:Nicolas Eynaud|d]]) 7 agost de 2022 a 08.42 (UTC)
: I'm translating now into Occitan. Give me time please. [[Utilizaire:Nikolai Kurbatov|Nikolai Kurbatov]] ([[Discussion Utilizaire:Nikolai Kurbatov|d]]) 7 agost de 2022 a 11.26 (UTC)
# {{per}} La traduccion en [[occitan]] es facha amb un traductor automatic. Per exemple : ''La jove Frosya Burlakova arriba a Moscòu dempuèi un remot pòble siberià per dintrar al Collègi Estatal de Musica de Gnessin e se convertir en cantaira. Se lòtja al luòc de l'escultor Nikolai Vasilievich, qu'estudièt dins una escòla de Zaporozhye, ont lo sieu conegut comun trabalhava un director de l'escòla, que se transportèt après a Siberia. Absoludament desconegut amb la vida de la granda vila, Frosya divertís Nikolai Vasilyevich, la siá gojata Natasha e la mestressa amb la siá provincialitat e espontaneïtat'' ([[Tòrna deman...]]). Après, siáu pas opausat a l'idèa d'esperar quauquei setmanas per decidir. --[[Utilizaire:Orchendor|Orchendor]] ([[Discussion Utilizaire:Orchendor|d]]) 8 agost de 2022 a 08.52 (UTC)
: Autre exemple : [[Pista de patinatge e violin]] es traduch en anglés per ''The Steamroller and the Violin'', en francés ''Le Rouleau compresseur et le Violon''... La traduccion es donc faussa. Dins d'autrei wikipèdias, la respònsa a aqueu problema seriá un blocatge per desorganizacion. --[[Utilizaire:Orchendor|Orchendor]] ([[Discussion Utilizaire:Orchendor|d]]) 8 agost de 2022 a 09.36 (UTC)
:: Autre exemple 2 : [[713 peticions d'aterratge]] es un film sus lo vòl 713 que demanda lo drech d'aterrir. --[[Utilizaire:Orchendor|Orchendor]] ([[Discussion Utilizaire:Orchendor|d]]) 8 agost de 2022 a 11.47 (UTC)
# {{per}} Far d'esfòrces per aprener una lenga en ensajant d'escriure quicòm de senat es pas far de la creacion compulsiva d'&quot;articles&quot; en fasent servir un traductor automatic catalan. Pausar un panèl, d'acòrdi , mas sabem totes que pas degun farà pas jamai aquelas correccions en massa. Avèm pas encara acabat de corregir las traduccions automaticas de Boulaur Bot que datan de 2012! L'istòria de la wiki en scòt es edificanta. Per aquelas rasons soi per la supression.[[Utilizaire:Jiròni|Jiròni]] ([[Discussion Utilizaire:Jiròni|d]]) 9 agost de 2022 a 11.08 (UTC)
What about these movie articles? They are less informative than mine.
[https://oc.wikipedia.org/wiki/A_Troll_in_Central_Park]
[https://oc.wikipedia.org/wiki/Aladdin_(filme,_1992)]
[https://oc.wikipedia.org/wiki/All_Dogs_Go_to_Heaven]
[https://oc.wikipedia.org/wiki/An_American_Tail]
[https://oc.wikipedia.org/wiki/Bambi]
[https://oc.wikipedia.org/wiki/Beauty_and_the_Beast_(filme,_1991)]
[https://oc.wikipedia.org/wiki/Big_Hero_6]
[https://oc.wikipedia.org/wiki/Charlotte%27s_Web_(filme,_1973)]
[https://oc.wikipedia.org/wiki/Charlotte%27s_Web_2:_Wilbur%27s_Great_Adventure]
[https://oc.wikipedia.org/wiki/Dumbo]
[https://oc.wikipedia.org/wiki/Fraire_dels_ors]
[https://oc.wikipedia.org/wiki/Fun_and_Fancy_Free]
[https://oc.wikipedia.org/wiki/Grizzly_Park]
[https://oc.wikipedia.org/wiki/Hannibal_the_Conqueror]
[https://oc.wikipedia.org/wiki/Lady_and_the_Tramp]
[https://oc.wikipedia.org/wiki/Lilo_%26_Stitch]
[https://oc.wikipedia.org/wiki/Lo_Libre_de_la_Jungle_(filme,_1967)]
[https://oc.wikipedia.org/wiki/Lo_Rei_leon]
[https://oc.wikipedia.org/wiki/Make_Mine_Music]
[https://oc.wikipedia.org/wiki/Melody_Time]
[https://oc.wikipedia.org/wiki/One_Hundred_and_One_Dalmatians]
[https://oc.wikipedia.org/wiki/Robin_Hood]
[https://oc.wikipedia.org/wiki/Rock-a-Doodle]
[https://oc.wikipedia.org/wiki/Saludos_Amigos]
[https://oc.wikipedia.org/wiki/Snow_White_and_the_Seven_Dwarfs]
[https://oc.wikipedia.org/wiki/The_Adventures_of_Ichabod_and_Mr._Toad]
[https://oc.wikipedia.org/wiki/The_Aristocats]
[https://oc.wikipedia.org/wiki/The_Great_Mouse_Detective]
[https://oc.wikipedia.org/wiki/The_Land_Before_Time]
[https://oc.wikipedia.org/wiki/The_Little_Mermaid]
[https://oc.wikipedia.org/wiki/The_Many_Adventures_of_Winnie_the_Pooh]
[https://oc.wikipedia.org/wiki/The_Rescuers]
[https://oc.wikipedia.org/wiki/The_Rescuers_Down_Under]
[https://oc.wikipedia.org/wiki/The_Secret_of_NIMH]
[https://oc.wikipedia.org/wiki/The_Three_Caballeros]
[[Utilizaire:Nikolai Kurbatov|Nikolai Kurbatov]] ([[Discussion Utilizaire:Nikolai Kurbatov|d]]) 9 agost de 2022 a 12.07 (UTC)
# {{per}} --[[Utilizaire:Argenç|Argenç]] ([[Discussion Utilizaire:Argenç|d]]) 10 agost de 2022 a 20.03 (UTC)
* {{per}} En acòrd amb lei vòtes precendents. --[[Utilizaire:Novaria85|Novaria85]] ([[Discussion Utilizaire:Novaria85|d]]) 13 agost de 2022 a 07.32 (UTC)
* {{per}} D'acòrd amb leis autrei vòtes en favor de la supression. Aquò es pas un biais de redigir una enciclopèdia. --[[Utilizaire:Algovia|Algovia]] ([[Discussion Utilizaire:Algovia|d]]) 23 agost de 2022 a 08.23 (UTC)

=== Còntra ===
*Lo dialòg cortès, l'interèst d'aver un contributor de dehòra interessat, se lo contengut es vertadier e relevant, vau mielh posat un bandèu e melhorar.--[[Utilizaire:Lembeye|Lembeye]] ([[Discussion Utilizaire:Lembeye|d]]) 7 agost de 2022 a 16.06 (UTC)
* {{contra}} l'autor fai d'esfòrces per escriure en occitan, mai que de milions d'occitans. --— [[User:Jfblanc|Joan Francés Blanc]] ([[User talk:Jfblanc|me´n parlar]]) 8 agost de 2022 a 16.41 (UTC)
: Sus la Wikipèdia en scòts, i aviá tanben un autor que fasiá d'esfòrç, mai que de milions de Scòts. Pasmens, foguèt finalament necessari de suprimir un tèrç deis articles dau projècte : [https://www.numerama.com/politique/644110-sur-wikipedia-en-scots-un-contributeur-a-ecrit-des-dizaines-de-milliers-de-pages-sans-connaitre-la-langue.html]. --[[Utilizaire:Toku|Toku]] ([[Discussion Utilizaire:Toku|d]]) 9 agost de 2022 a 06.59 (UTC)
::Siam pas al meteis nivèl, me sembla. — [[User:Jfblanc|Joan Francés Blanc]] ([[User talk:Jfblanc|me´n parlar]]) 9 agost de 2022 a 14.44 (UTC)

=== Conclusion ===

7 vòtes en favor de la supression còntra 2 vòtas opausats. Espèri quauquei jorns per d'autreis avejaires mai pensi que lo resultat es en favor de la supression. --[[Utilizaire:Nicolas Eynaud|Nicolas Eynaud]] ([[Discussion Utilizaire:Nicolas Eynaud|d]]) 24 agost de 2022 a 17.07 (UTC)
: Apondon : decision en partida executada mai l'otís de &quot;supression en massa&quot; es pas capable de gerir aquela massa d'articles. Lo rèsta deuriá èsser blanquit e suprimit manualament. --[[Utilizaire:Nicolas Eynaud|Nicolas Eynaud]] ([[Discussion Utilizaire:Nicolas Eynaud|d]]) 28 agost de 2022 a 07.32 (UTC)
:: Apondon 2 : decision executada. --[[Utilizaire:Nicolas Eynaud|Nicolas Eynaud]] ([[Discussion Utilizaire:Nicolas Eynaud|d]]) 28 agost de 2022 a 10.14 (UTC)

: What is wrong with my articles now? I have removed all machine translated synopses and I have added information about cinematographers, composers and production companies. Among my articles are such famous films as [[Titanic (filme, 1997)|Titanic]], [[Memento]], [[Batman Begins]], [[The Prestige (filme)|The Prestige]], [[The Dark Knight (filme)|The Dark Knight]], [[Inception]], [[The Dark Knight Rises]], [[Interstellar (filme)|Interstellar]], [[Dunkirk (filme, 2017)|Dunkirk]], [[Tenet (filme)|Tenet]], [[V for Vendetta (filme)|V for Vendetta]], [[The Godfather]], [[The Godfather Part II]], [[The Godfather Part III]], [[A Beautiful Mind (filme)|A Beautiful Mind]], [[Gladiator (filme, 2000)|Gladiator]], [[The Shawshank Redemption]], [[The Green Mile (filme)|The Green Mile]], [[The Lord of the Rings: The Fellowship of the Ring]], [[The Lord of the Rings: The Two Towers]], [[The Lord of the Rings: The Return of the King]], [[Schindler's List]], [[Forrest Gump]], [[Coco (filme, 2017)|Coco]], [[The Avengers (filme, 2012)|The Avengers]], [[Avengers: Age of Ultron]], [[Avengers: Infinity War]], [[Avengers: Endgame]], [[Oppenheimer (filme)|Oppenheimer]], [[Insomnia (filme, 2002)|Insomnia]]. Should they be removed too? [[Utilizaire:Nikolai Kurbatov|Nikolai Kurbatov]] ([[Discussion Utilizaire:Nikolai Kurbatov|d]]) 25 agost de 2022 a 04.07 (UTC)

Adishatz a tots, mi sembla au minimum corrècte aqueste argument, au mens dab un exemple com Titanic. Lo vòte es çò qu'es e si dèu repectar, totun, ce m' sembla, que deuré si decicir pagina per pagina e se l'article hosse acceptable teoricament (lo subjècte voi díser) mès no hosse pas hèit com cau, un bandèu normalement deuré estar hornit. Es pas atau ?--[[Utilizaire:Lembeye|Lembeye]] ([[Discussion Utilizaire:Lembeye|d]]) 27 agost de 2022 a 01.02 (UTC)

I have added information about the duration of the movies. I hope this is enough. [[Utilizaire:Nikolai Kurbatov|Nikolai Kurbatov]] ([[Discussion Utilizaire:Nikolai Kurbatov|d]]) 27 agost de 2022 a 06.17 (UTC)

I added information about genres. [[Utilizaire:Nikolai Kurbatov|Nikolai Kurbatov]] ([[Discussion Utilizaire:Nikolai Kurbatov|d]]) 28 agost de 2022 a 02.35 (UTC)

== Novembre de 2023 ==
23 de novembre de 2023: de suprimir [[Sabe çò qu'as fa l'estiu darriè]] (seguís pas los critèris d'admissibilitat, es escrit en grafia mistralenca). [[Utilizaire:Lhanars|Lhanars]] ([[Discussion Utilizaire:Lhanars|d]])

== Octobre de 2024 ==
Adieu, [[:Categoria:Cantaire polonesa]] e [[:Categoria:Cantaira polonesa]] semblan èsser de duplicats, un d'eles pòt èsser suprimit. (via Google translate) [[Utilizaire:TSventon|TSventon]] ([[Discussion Utilizaire:TSventon|d]]) 15 octobre de 2024 a 00.49 (UTC)

== Març de 2025 ==
=== [[Modèl:Infobox Persona]] ===
Aqueu modèl èra una bòna idèa a la basa, mai es vengut tròp complicat e lei personas que l'utilizan realizan jamai (o quasi jamai) lei correccions que s'impausan. Lo resultat es una multiplicacion deis articles biografics amb d'errors, d'approximacions o d'anacronismes, es a dire una desorganizacion de l'espaci enciclopedic. Aquò dura dempuei d'annadas e i a ges de melhorament. L'unica respònsa es que lei promotors de l'infobox son pas responsables e que leis autreis utilizacions dèvon anar corregir. Aquò es inadmissible e pensi donc que fau suprimir aqueu modèl. Coralament, --[[Utilizaire:Toku|Toku]] ([[Discussion Utilizaire:Toku|d]]) 19 març de 2025 a 08.34 (UTC)

:Ai fach de mon melhor per actualizar o traduire las informacions sobre Wikidata aitant que possibla, e ai corregit lo bug d'afichatge de las datas d'agost amb @[[Utilizaire:Nicolas Eynaud|Nicolas Eynaud]]. Òc, i a de problèmas menors a corregir, e los autres utilizators de l'infobox deurián actualizar/corregir las informacions Wikidata correspondentas. Pasmens, d'autres infoboxes conten d'errors, coma Infobox Comuna de França sobre de paginas pas corregidas (de tèxte coma &quot;&lt;nowiki&gt;[[File: ... |150px]]&lt;/nowiki&gt;&quot;) o los modèls de demografia an totjorn de problèmas e ai pas vist una suggestion per suprimir aqueles. Vos mercegi d'aver ajudat a suprimir de causas trencadas coma las maltraduccions d'Apertium (Faguèri ma pròpria crosada contra elas en 2020-2021), mas vos vesi pas ajudar a melhorar las infoboxes, o las informacions disponibles sobre Wikidata, abans de suprimir lo trabalh d'aqueles autres qu'ensajan de los melhorar. Pretendre que soi irresponsable o que fau pas res per melhorar las causas es malonèst.
:Personalament soi per [[Discussion Modèl:Infobox Geografia politica|la solucion prepausada]] per @[[Utilizaire:Lhanars|Lhanars]], la creacion d'un Wikiprojècte per melhorar los modèls, e benlèu tanben un modèl amb categoria (similar a [[Modèl:Esbòs persona]]) per marcar de paginas amb de modèls o d'informacions de Wikidata trencats.
:Coralament, [[Utilizaire:Briantin de Montrei|Briantin de Montrei]] ([[Discussion Utilizaire:Briantin de Montrei|d]]) 30 març de 2025 a 08.03 (UTC)
::Adieu, fòrça d'acord amb  @[[Utilizaire:Briantin de Montrei|Briantin de Montrei]]. Cresi que tener una equipa de Wikiprojècte siá uèi necessària. Prenguèri de conge del projècte perque èri un pauc desesperat, però la solucion de Wikidata es actualament l'unica que poidriá èsser fructuosa solament se totes los utilizators s'ajudan mutualament. Non pòdi que repetir çò que disi sus la [[Modèl:Infobox Persona/Documentacion#Mantenença|mantenença]] dempuèi la debuta: cal traduire activament la basa de donadas (Wikidata) per fin de centralizar los airals d'informacion per totes nòstres projèctes futurs. 
::Coralament, [[Utilizaire:Lhanars|Lhanars]] ([[Discussion Utilizaire:Lhanars|d]]) 30 març de 2025 a 09.15 (UTC)

== Novembre de 2026 ==
=== [[Centre Regional d'Estudis Occitans (CREO) de Nauta Garona]] ===
Ges de referéncias sus aquela associacion, que sembla pas mai activa. [[Utilizaire:Maxime Ravel|Maime]] 6 novembre de 2026 a 13.20 (UTC)

==&lt;small&gt;Avertiments&lt;/small&gt;==
{|align=&quot;center&quot; style=&quot;background-color:#FFFFDD; padding:1px; margin-top:1em; border:1px;border-style:solid; border-color:black&quot;
|-style=&quot;background-color:#FFFFDD&quot;
|
''&lt;u&gt;Avertiment&lt;/u&gt; : Legissètz las instruccions en naut de la pagina abans d'ensajar qué que siá !''&lt;br/&gt;
''&lt;u&gt;Ajuda a la mantenença&lt;/u&gt; : Aprèp un tractament, inscrivètz al costat del ligam un resumit de las operacions efectuadas e '''signatz'''.''
|-- align=&quot;center&quot;
|}

{{De seguir}}

[[Categoria:Wikipèdia:Supression|*]]
[[Categoria:Mantenença dels articles]]</text>
      <sha1>d9voe8svdqunsx20291v26nqfw5gtn6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Archibald C. Niven</title>
    <ns>0</ns>
    <id>71519</id>
    <revision>
      <id>2512442</id>
      <parentid>2430856</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T19:25:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Briantin de Montrei</username>
        <id>37340</id>
      </contributor>
      <origin>2512442</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="711" sha1="so6rwxlgzmsdhrsumkz6sr397ekg61p" xml:space="preserve">{{Infobox Persona}}
'''Archibald Campbell Niven''', naissut lo [[8 de decembre]] [[1803]] a [[Newburgh (Nòva York)|Newburgh]] dins l'[[Nòva York (estat)|Estat de Nòva York]] e mòrt lo [[21 de febrièr|21 de febrier]] [[1882]] a [[Monticello (Nòva York)|Monticello]], siguèt un politician [[Estats Units|american]] dau [[sègle XIX]].


==Referéncias==
{{Referéncias}}

{{Multibendèl|Portal biografia|Portal politica|Portal Estats Units d'America}}

{{Autoritats}}

{{ORDENA:Niven, Archibald Campbell}}

[[Categoria:Naissença en 1803]]
[[Categoria:Naissença en Estat de Nòva York]]
[[Categoria:Decès en 1882]]
[[Categoria:Decès en Estat de Nòva York]]
[[Categoria:Personalitat politica americana]]</text>
      <sha1>so6rwxlgzmsdhrsumkz6sr397ekg61p</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Mesura fisica</title>
    <ns>0</ns>
    <id>73362</id>
    <revision>
      <id>2512548</id>
      <parentid>2512343</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T05:26:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nicolas Eynaud</username>
        <id>6858</id>
      </contributor>
      <comment>/* Unitats e estalons */</comment>
      <origin>2512548</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19522" sha1="chay3urard17mq8fra1vdkoaaav6bik" xml:space="preserve">{{1000 fondamentals}}
{{Dialècte Gascon}}

[[Fichièr:Standard_kilogram,_2.jpg|thumb|Patron del quilograma estandard]]

La '''mesura fisica''' qu'ei l'accion de determinar la o las valors d'ua grandor (longor, capacitat, etc.), per comparason dab ua grandor constanta de medisha espècia presa coma tèrme de referéncia (etalon o unitat).

== Istòria ==

=== Las mesuras ancianas ===

L'existéncia de preocupacions ligadas a questions de mesura es atestada tanlèu l'[[escritura]] apareishuda dens maines variats com lo [[comèrci]], l'[[agricultura]], la construccion o l'[[astronomia]]. Atau, las prumèras [[civilizacion]]s devón s'acordar sus sistèmas d'unitats tà, au minimom, mesurar las [[longor]]s, las [[aira|susfàcias]], los [[volum|volumes]], las [[massa]]s e lo [[temps]]. Aqueras unitats ancianas èran sovent d'origina antropometrica, es a díser fondadas sus las [[anatomia|dimensions deu còs uman]] com lo [[pè (unitat)|pè]], la [[cobdada (unitat)|cobdada]] o lo [[poç (unitat)|poç]]&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Roope O. Kaaronen, Mikael A. Manninen e Jussi T. Eronen, « Body-based units of measure in cultural evolution », ''Science'', vol. 380, n° 6648, 2023, pp. 948-954.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Robert R. Crease, ''World in the balance: The historic quest for an absolute system of measurement'', WW Norton &amp; Company, 2011.&lt;/ref&gt;. Autas unitats hasèvan referéncia a objèctes o a practicas correntas, disponiblas suu pic e intuitivas. Per exemple, estón sovent utilizadas la quantitat de [[gran]] contenguda dens un recipient o la susfàcia lauradissa en un periòde determinat ([[jorn]], [[setmana]], [[sason]], etc.)&lt;ref&gt;Per exemple, l'[[acre (unitat)|acre]], plan utilizada dens los país anglosaxons, correspon probablament a la susfàcia lauradissa en un dia per un atelatge de dus bueus (Ronald Edward Zupko, ''A Dictionary of Weights and Measures for the British Isles: The Middle Ages to the Twentieth Century'', American Philosophical Society, 1985, p. 2).&lt;/ref&gt;.

Totun, aquera comoditat avèva un defaut grèu. En efèit, en l'abséncia d'uniformitat, las unitats variavan enter las regions e las [[vila]]s e, a còps, segon la natura de la mercaderia mesurada. En mei, ua medisha denominacion podèva designar valors diferentas segon los lòcs, fenomèn enqüèra plan vededer dab lo [[Sistèma Imperiau]]&lt;ref&gt;Per exemple, dens aqueth sistèma, lo tèrme gallon pòt designar lo gallon imperiau (4,546 09 L), lo gallon american (3,785 411 784 L) o lo gallon american sec (4,404 883 770 86 L).&lt;/ref&gt;. Aquò complicava los escambis, èra ua hont de confusion e podèva favorizar los abús o las fraudas.

Tà limitar aqueras dificultats, las autoritats ensagèn lèu de fixar de referéncias e mantua [[civilizacion]], en [[Mesopotamia]], en [[Egipte Antic|Egipte]] o dens lo [[Mar Mediterranèa|monde mediterranèu]], definín estalons conservats dens lòcs publics o [[religions|religiós]]. Sistèmas de susvelhança estón tanben creats com los [[esclavatge|esclaus]] publics [[Atenas|atenians]] en carga deu contròle de las [[moneda|monedas]]&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Paulin Ismard, ''La Démocratie contre les experts, Les esclaves publics en Grèce ancienne'', Seuil, 2015.&lt;/ref&gt;. Totun, aqueras temptativas d'uniformizacion demorèn limitadas dens la lor portada [[geografia|geografica]] e la diversitat de las unitats persistí dinc a l'epòca modèrna.

=== Lo sistèma metric e l'unificacion ===

[[Fichièr:Metric standards Rijksmuseum.jpg|thumb|right|Estalons deu sistèma metric realizats en [[1799]].]]

{{veire|Sistèma metric}}

La responsa mei decisiva au problèma de la diversitat de las unitats de mesura vienó de la [[Revolucion Francesa]]. En efèit, a la fin deu sègle XVIII, [[França]] comptava ua multitud d'unitats locaus e la volontat d'unificar lo sistèma deus pes e mesuras rejunhó l'ideau [[egalitat|egalitari]] e [[racionalisme|racionalista]] deu movement revolucionari. En [[1790]], l'[[Assemblada Nacionau]] carguè atau l'[[Acadèmia de las Sciéncias]] de concéber un sistèma d'unitats navèth, coherent e [[Universalisme|universau]]&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Suzanne Débarbat e Terry Quinn, « Les origines du système métrique en France et la Convention du mètre de 1875, qui a ouvert la voie au Système international d'unités et à sa révision de 2018 », ''Comptes rendus - Physique'', vol. 20, n° 1-2,‎ 2018, pp. 6-21.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Georges Lacour-Gayet (pref. François Furet), ''Talleyrand'', Payot, 1990, p. 130.&lt;/ref&gt;.

L'ambicion èra de rómper dab las unitats antropometricas e arbitràrias en fondant las unitats navèras sus grandors tiradas de la natura. L'utilizacion de la natura com supòrt de las definicions èra ua innovacion importanta pr'amor que permetè d'afirmar lo caractèr universau de las unitats en los destacant deus particularismes [[nacion|nacionaus]]. Lo [[mètre]] estó atau definit com la dètz-milionau partida deu quart deu [[meridian]] [[Tèrra|terrèstre]], e ua expedicion estó organizada tà mesurar dab precision un arc d'aqueth meridian&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Guillaume Bigourdan, ''Le système métrique des poids et mesures. Son établissement et sa propagation graduelle, avec l'histoire des opérations qui ont servi à déterminer le mètre et le kilogramme'', París, Gauthier-Villars, 1901, 506 p.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Jean-Jacques Levallois, ''Mesurer la terre : 300 ans de géodésie française'', París, Presses de l’Ecole nationale des ponts et chaussées, 1988, 389 p.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Jean-Baptiste Delambre e Pierre Méchain, ''Base du système métrique décimal, ou Mesure de l'arc du méridien compris entre les parallèles de Dunkerque et Barcelone'', París, 1806-1810.&lt;/ref&gt;. L'unitat de [[massa]], lo [[quilograma]], estó restacada a la massa d'un volume d'[[aiga]] determinat&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Charles-Maurice de Talleyrand-Périgord, « Discours non prononcé de M. de Talleyrand, évêque d'Autun, sur les poids et mesures, en annexe de la séance du 9 mars 1790 », dens ''Archives Parlementaires de 1787 à 1860 - Première série (1787-1799), t. XII : Du 2 mars au 14 avril 1790'', París, Librairie Administrative P. Dupont, 1881, pp. 104-108.&lt;/ref&gt;.

Ua auta evolucion màger estó de basar lo sistèma navèth suu [[sistèma decimau]], ua proposicion formulada peu purmèr còp peu [[matematicas|matematician]] [[Simon Stevin]] ([[1548]]-[[1620]]) e represa per mantua figura intellectuau deus sègles seguents com [[Joan Lo Redon d'Alembert|d'Alembert]] ([[1717]]-[[1783]])&lt;ref&gt;'''[[neerlandés|(nl)]]''' Simon Stevin, ''De Thiende'', Christoffel Plantijn, 1585.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' René Taton, Myriana Ilic, Danielle Fauque e Robert Halleux, « La tentative de Stevin pour la décimalisation de la métrologie », ''Cahiers de métrologie'', n° 1,‎ 1983, pp. 5-19.&lt;/ref&gt;. L'interès de la basa decimau èra de simplificar considerablament los calculs per rapòrt a las subdivisions irregularas precedentament en vigor. Estalons materiaus, lo mètre e lo quilograma deus Archius, estón fabricats tà servir de referéncia o tà presentar las unitats a la populacion&lt;ref&gt;Exemples d'aqueths estalons populars son los mètres installats dens París per la [[Convencion Nacionala|Convencion]]. Dus son enqüèra vededers [[plaça Vendôme]] e [[carrèra Vaugirard]].&lt;/ref&gt;.

L'adopcion deu [[sistèma metric]] estó dificila e la soa difusion, en [[França]] puish dens lo monde, estó progressiva. Totun, en [[1875]], la [[Convencion deu Mètre]], signada per mantun país, establí oficiaument ua [[Burèu Internacionau dei Pes e Mesuras|organizacion internacionau]] cargada de velhar a l'uniformitat de las mesuras, consacrant lo caractèr d'ara enlà mondiau d'aquera enterpresa. Drin a drin, maugrat resisténcias a còps importantas e la longa persisténcia de las unitats popularas dens la vita vitanta, permetó de crear e d'adoptar unitats comunas&lt;ref&gt;Dens lo cas de França, lo sistèma metric estó fin finau impausat per ua lei en 1837 (Jacques Boyer, « Le centenaire du système métrique. », ''Revue encyclopédique : recueil documentaire universel et illustré'', Larousse,‎ 1899, p. 848).&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Dens la rèsta deu monde, país com Portugau, los País Baish, Espanha o Grècia adoptèn, formaument o non, lo sistèma metric enter [[1810]] e [[1840]]. A partir de [[1850]], las [[exposicion universala|exposicions universaus]] joguèn un ròtle important dens la difusion deu sistèma hòra d'Euròpa. La convencion deu Mètre permetó d'obtiéner conversions importantas, mes a còps tardivas : Alemanha en [[1871]], Russia en [[1918]], China en [[1929]], Índia en [[1956]], Reiaume Unit en [[1965]], etc.&lt;/ref&gt;.

=== Las definicions modèrnas ===

[[Fichièr:Relations between New SI units definitions.svg|thumb|right|Representacion de las sèt unitats de basa deu Sistèma Internacionau e de las sèt constantas fondamentaus permetent de'us definir.]]

{{veire|Sistèma Internacionau d'Unitats}}

Au sègle XX, l'enterpresa d'unificacion que's perseguí dab l'adopcion oficiau deu [[Sistèma Internacionau d'Unitats]] (SI) en [[1960]]&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' ''Le Système international d'unités - Brochure 9'', Bureau international des poids et mesures, 2019, p. 102.&lt;/ref&gt;. Organizant l'ensemble de las unitats a l'entorn d'un nombre petit d'unitats de basa, lo SI vadó la referéncia mondiau de la mesura [[sciéncia|scientifica]] e [[Tecnica|tecnica]]. En parallèl, las definicions de las unitats evoluèn de faiçon importanta. En efèit, los estalons materiaus, com lo mètre o lo quilograma deus Archius, presentavan l'inconvenient d'estar objèctes fisics somés a ua lenta degradacion, a variacions imperceptiblas o a accidents de manipulacion. Estó donc decidit de tornar definir las unitats a partir de fenomèns [[natura|naturaus]] reproductibles. Per exemple, en [[1960]], lo mètre estó definit a partir de la longor d'ua [[electromagnetisme|radiacion]]&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Guilhem Gallot, « L'interféromètre de Fabry-Pérot », ''Bulletin de la Sabix (société des amis de la bibliothèque et de l'histoire de l'École Polytechnique)'', París, vol. 18,‎ 1997, pp. 63-67.&lt;/ref&gt;. Puish, en [[1983]], ua definicion navèra, basada sus la velocitat de la [[lutz]], entrè en vigor. En [[2019]], aqueras transformacions abotín a l'adopcion de definicions fondadas sus de constantas fondamentaus de la [[fisica]] per totas las unitats de basa deu SI&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]'''  ''Résolution 1 de la 26e CGPM. Sur la révision du Système international d'unités (SI)'', 2018.&lt;/ref&gt;. Lo cas mei complicat estó lo deu [[quilograma]] qui es d'ara enlà definit a partir de la [[constanta de Planck]].

=== Lo desvolopament de la metrologia ===

{{veire|Metrologia}}

Parallèlament a la quista d'unitats universaus, que's desvolopè progressivament ua reflexion sus la mesura era medisha e sus la soa fidabilitat, qui balhè neishença a la [[metrologia]], es a díser a la « sciéncia de la mesura ». Aquera reflexion estó purmèr estimulada per las [[sciéncia|sciéncias]] qui exigivan ua precision grana, en particular l'[[astronomia]] e la [[geodesia]]. En efèit, en repetint las lors observacions, los saberuts constatèn que las mesuras d'ua medisha grandor permetèn pas jamei d'obtiéner exactament lo medish resultat, mes que's dispersavan a l'entorn d'ua valor. Totun, comprenón qu'aqueth fenomèn èra ligat a ua part d'error impossibla a eliminar. Aquò merquè la debuta de tribalhs destinats a caracterizar e a limitar los sons efèits.

Lo prumèr tribalh màger dens aqueth maine estó la teoria de las errors, desvolopada enter los sègles XVIII e XIX per [[matematicas|matematicians]] com [[Adrien-Marie Legendre|Legendre]] ([[1752]]-[[1833]]) e [[Carl Friedrich Gauss|Gauss]] ([[1777]]-[[1855]])&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]'''  Aimé Fuchs, « Plaidoyer pour la loi normale », ''Pour la Science'',‎ 1995, p. 17.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Bernard Bru, « La courbe de Gauss ou le théorème de Bernoulli raconté aux enfants », ''Mathematics and Social Sciences'', vol. 175, n° 3,‎ 2006, pp. 5-23.&lt;/ref&gt;. Aqueras recèrcas permetón d'elaborar metòdes tà tractar las mesuras entecadas d'error, especiaument lo [[metòde deus mendres carrats]]. [[Carl Friedrich Gauss|Gauss]] mostrè egaument que las errors de mesura accidentaus se desparteishen segon ua lei caracteristica, aperada [[lei normau]], representada per ua corba en fòrma de [[campana]]. Aqueras atrunas vadón drin a drin la nòrma tà tractar tots los tipes de mesura [[sciéncia|scientifica]].

La signatura de la Convencion deu Mètre e la creacion deu [[Burèu Internacionau deus Pes e Mesuras]] permetón de pausar las basas de la [[metrologia]] modèrna a partir de la fin deu sègle XIX. Un hialat d'institucions, fondat suus laboratòris nacionaus en carga de la conservacion deus estalons nacionaus, assegurè la coeréncia de las referéncias. Favorizè tanben l'emergéncia de concèptes comuns ([[cadena d'estalonatge]], [[traçabilitat metrologica]], incertitud de mesura, etc.). La metrologia vadó atau ua [[sciéncia]] au còp teorica e practica, essenciau a l'[[industria]], au [[comèrci]] e a la recèrca.

== Grandors, unitats e estalons ==

=== Grandors fisicas ===

{{veire|Grandor fisica}}

Ua [[grandor fisica]] es ua proprietat d'un fenomèn, d'un còs o d'ua [[compausat quimic|substància]] qui's pòt mesurar, es a díser exprimir dab un nombre e, sovent, ua unitat. La [[longor]], la [[massa]], la [[durada]], la [[temperatura]] o l'[[intensitat (electricitat)|intensitat]] d'un [[corrent electric]] son exemples de grandors fisicas&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Comité commun pour les guides en métrologie (JCGM), ''Vocabulaire international de métrologie (VIM) : concepts fondamentaux et généraux et termes associés (JCGM 200:2012)'', Sèvres, Bureau international des poids et mesures, 3{{a}} edicion, 2012.&lt;/ref&gt;. Lo principi fondamentau de la mesura es de comparar la grandor mesurada a ua grandor de medisha natura adoptada com referéncia. Las grandors shens dimension resultan lo mei sovent deu rapòrt de duas grandors de medisha natura, çò qu'entraina l'anullacion de las unitats. Per exemple, es lo cas de la [[densitat]] qui resulta d'un rapòrt enter duas [[massa volumica|massas volumicas]].

Ua medisha grandor pòt estar exprimida dens diferentas unitats. Per exemple, ua longor de cinc [[mètre]]s es egau a cinc cents centimètres o cinc mila millimètres. Totun, si l'unitat e la valor qui l'acompanha pòden cambiar, la grandor demora identica. Dus tipes de grandors son distinguits. Las grandors escalaras que son entièrament descrivudas per un nombre acompanhat o non d'ua unitat (temperatura, massa, etc.). Las grandors [[vector (matematicas)|vectoriaus]] possedeishen egaument ua direccion e un sens ([[velocitat]], [[fòrça]], etc.). La lor mesura necessita alavetz de determinar ua valor, mes tanben ua orientacion.

=== Unitats e estalons ===

Las unitats de mesure son grandors escalaras reaus, definidas e adoptadas per convencion. Permeten de comparar tota grandor de medisha natura tad exprimir lo rapòrt deus dus dab un nombre. Pòden estar definidas a partir de constantas fondamentaus o per d'estalons. Aqueths estalons son la materializacion concrèta d'ua grandor fisica, coneguda dab ua exactitud grana&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' JCGM - Joint Committee for Guides in Metrology, « Vocabulaire international de métrologie — Concepts fondamentaux et généraux et termes associés (VIM) », 2008.&lt;/ref&gt;. Son egaument objèctes materiaus conservats dab suenh. Sèrven de basa a la fabricacion de copias, d'usatge de mei en mei corrent, destinadas aus laboratòris, a l'industria o au comèrci. Aqueras copias son regularament comparadas a estalons de referéncia tà garantir la lor exactitud.

En efèit, tà assegurar la comparabilitat de duas mesuras realizadas dens endrets diferents, cau demostrar un rapòrt enter aqueras duas mesuras, dirècte o indirècte, a un medish estalon de referéncia.  Aquera exigéncia a miat a l'organizacion d'ua ierarquia deus estalons. A la cima, que's tròban los estalons internacionaus realizats per laboratòris reconeishuts peu [[Burèu Internacionau dei Pes e Mesuras|BIPM]]. Puish, vienen los estalons nacionaus, los estalons utilizats peus laboratòris de metrologia acreditats e, fin finau, los estalons utilizats correntament dens la vita quotidiana&lt;ref&gt;Dens los laboratòris avent hòrtas constrentas metrologicas, aqueth principi mia a ua ierarquia intèrna deus estalons. Per exemple, estalons son utilizats tà verificar la conformitat de las balanças cada dia e un estalon especiau es reservat tà verificar los estalons quotidians en cas de dobte.&lt;/ref&gt;.

=== Grandors de basa e grandors derivadas ===

=== Lo Sistèma Internacionau d'Unitats ===

== Mesura fisica en mecanica classica ==
En [[mecanica classica]], ua '''mesura fisica''' qu'ei ua valor numeric o [[Magnitud fisica|magnitud]] d'un atribut fisic d'un objècte, coma la [[longor]], la [[capacitat]], lo [[volum]] o la [[massa]], obtenguda per experimentacion e exprimida dens ua escala d'[[Unitat de mesura|unitats]].

Dens lo [[Sistèma Internacional d'Unitats]] pòt èsser lo [[mètre]], lo [[litre]] o lo [[quilograma]].

== Mesura fisica en mecanica quantica ==
En [[mecanica quantica]], quan mesuran ua grandor fisica (un atribut fisic), que pòden obténguer mei d’un resultat. Que parlan de probabilitat d’obténguer un resultat.  

=== Los resultats possibles d’ua mesura en fisica quantica ===
[[Fichièr:Quantificacion de l'energia.png|alt=Valors quantificadas que pòt prénguer los resultats d'ua mesura d'energia. Que son discontinuas (gradèrs).|vinheta|Valors que pòt prénguer los resultats d'ua mesura d'energia. Que son discontinuas (gradèrs).]]
A la grandor fisica A, qu’ei associada ua [[Observabla (quantica)|observabla]] Â. Aquera [[Observabla (quantica)|observabla]] que s’escriu per ua matriça de N colomnas e N linhas. Que pòden escríver la matriça dab la fòrma d'ua matriça diagonau. Tots los coeficients de la matriça que son nuls manca los de la diagonala. Que parlan de diagonalisacion. Las valors diagonaus de la matriça que son ditas valors pròprias de l’operator hermician. Que corresponen aus resultats possibles de la mesura fisica. Se i a un nombre finit de valors pròprias, que i a un nombre fenit de resultats possibles. Que dísen los resultats de la mesura que son quantificats. 

Que vesen ací lo principi de quantificacion : Las mesuras ne pòden pas balhar sonque résultats qui corresponen a las valors pròprias deus operators matematics. Totas las valors ne son pas possiblas. 

== Annèxas ==

=== Ligams intèrnes ===
&lt;div style=&quot;-moz-column-count:3; column-count:3;&quot;&gt;
* [[Aparelh de mesura]].
* [[Convencion deu Mètre]].
* [[Estalon]].
* [[Metrotecnia]].
* [[Metrologia]].
* [[Magnitud fisica]].
* [[Postulats de la fisica quantica]].
* [[Sistèma Internacional d'Unitats]].
* [[Teoria de la mesura]].
* [[Unitat de mesura]].
&lt;/div&gt;

=== Bibliografia ===

* '''[[francés|(fr)]]''' Le Système international d'unités - Brochure 9, Bureau international des poids et mesures, 2019.

=== Nòtas e referéncias ===
&lt;div style=&quot;-moz-column-count:3; column-count:3;&quot;&gt;
&lt;references/&gt;
&lt;/div&gt;

[[Categoria:Metrologia|*]]</text>
      <sha1>chay3urard17mq8fra1vdkoaaav6bik</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2512549</id>
      <parentid>2512548</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T05:39:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nicolas Eynaud</username>
        <id>6858</id>
      </contributor>
      <comment>/* Grandors de basa e grandors derivadas */</comment>
      <origin>2512549</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20504" sha1="m5c6d3oqm6an7xdx66fjsimnu2adazn" xml:space="preserve">{{1000 fondamentals}}
{{Dialècte Gascon}}

[[Fichièr:Standard_kilogram,_2.jpg|thumb|Patron del quilograma estandard]]

La '''mesura fisica''' qu'ei l'accion de determinar la o las valors d'ua grandor (longor, capacitat, etc.), per comparason dab ua grandor constanta de medisha espècia presa coma tèrme de referéncia (etalon o unitat).

== Istòria ==

=== Las mesuras ancianas ===

L'existéncia de preocupacions ligadas a questions de mesura es atestada tanlèu l'[[escritura]] apareishuda dens maines variats com lo [[comèrci]], l'[[agricultura]], la construccion o l'[[astronomia]]. Atau, las prumèras [[civilizacion]]s devón s'acordar sus sistèmas d'unitats tà, au minimom, mesurar las [[longor]]s, las [[aira|susfàcias]], los [[volum|volumes]], las [[massa]]s e lo [[temps]]. Aqueras unitats ancianas èran sovent d'origina antropometrica, es a díser fondadas sus las [[anatomia|dimensions deu còs uman]] com lo [[pè (unitat)|pè]], la [[cobdada (unitat)|cobdada]] o lo [[poç (unitat)|poç]]&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Roope O. Kaaronen, Mikael A. Manninen e Jussi T. Eronen, « Body-based units of measure in cultural evolution », ''Science'', vol. 380, n° 6648, 2023, pp. 948-954.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Robert R. Crease, ''World in the balance: The historic quest for an absolute system of measurement'', WW Norton &amp; Company, 2011.&lt;/ref&gt;. Autas unitats hasèvan referéncia a objèctes o a practicas correntas, disponiblas suu pic e intuitivas. Per exemple, estón sovent utilizadas la quantitat de [[gran]] contenguda dens un recipient o la susfàcia lauradissa en un periòde determinat ([[jorn]], [[setmana]], [[sason]], etc.)&lt;ref&gt;Per exemple, l'[[acre (unitat)|acre]], plan utilizada dens los país anglosaxons, correspon probablament a la susfàcia lauradissa en un dia per un atelatge de dus bueus (Ronald Edward Zupko, ''A Dictionary of Weights and Measures for the British Isles: The Middle Ages to the Twentieth Century'', American Philosophical Society, 1985, p. 2).&lt;/ref&gt;.

Totun, aquera comoditat avèva un defaut grèu. En efèit, en l'abséncia d'uniformitat, las unitats variavan enter las regions e las [[vila]]s e, a còps, segon la natura de la mercaderia mesurada. En mei, ua medisha denominacion podèva designar valors diferentas segon los lòcs, fenomèn enqüèra plan vededer dab lo [[Sistèma Imperiau]]&lt;ref&gt;Per exemple, dens aqueth sistèma, lo tèrme gallon pòt designar lo gallon imperiau (4,546 09 L), lo gallon american (3,785 411 784 L) o lo gallon american sec (4,404 883 770 86 L).&lt;/ref&gt;. Aquò complicava los escambis, èra ua hont de confusion e podèva favorizar los abús o las fraudas.

Tà limitar aqueras dificultats, las autoritats ensagèn lèu de fixar de referéncias e mantua [[civilizacion]], en [[Mesopotamia]], en [[Egipte Antic|Egipte]] o dens lo [[Mar Mediterranèa|monde mediterranèu]], definín estalons conservats dens lòcs publics o [[religions|religiós]]. Sistèmas de susvelhança estón tanben creats com los [[esclavatge|esclaus]] publics [[Atenas|atenians]] en carga deu contròle de las [[moneda|monedas]]&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Paulin Ismard, ''La Démocratie contre les experts, Les esclaves publics en Grèce ancienne'', Seuil, 2015.&lt;/ref&gt;. Totun, aqueras temptativas d'uniformizacion demorèn limitadas dens la lor portada [[geografia|geografica]] e la diversitat de las unitats persistí dinc a l'epòca modèrna.

=== Lo sistèma metric e l'unificacion ===

[[Fichièr:Metric standards Rijksmuseum.jpg|thumb|right|Estalons deu sistèma metric realizats en [[1799]].]]

{{veire|Sistèma metric}}

La responsa mei decisiva au problèma de la diversitat de las unitats de mesura vienó de la [[Revolucion Francesa]]. En efèit, a la fin deu sègle XVIII, [[França]] comptava ua multitud d'unitats locaus e la volontat d'unificar lo sistèma deus pes e mesuras rejunhó l'ideau [[egalitat|egalitari]] e [[racionalisme|racionalista]] deu movement revolucionari. En [[1790]], l'[[Assemblada Nacionau]] carguè atau l'[[Acadèmia de las Sciéncias]] de concéber un sistèma d'unitats navèth, coherent e [[Universalisme|universau]]&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Suzanne Débarbat e Terry Quinn, « Les origines du système métrique en France et la Convention du mètre de 1875, qui a ouvert la voie au Système international d'unités et à sa révision de 2018 », ''Comptes rendus - Physique'', vol. 20, n° 1-2,‎ 2018, pp. 6-21.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Georges Lacour-Gayet (pref. François Furet), ''Talleyrand'', Payot, 1990, p. 130.&lt;/ref&gt;.

L'ambicion èra de rómper dab las unitats antropometricas e arbitràrias en fondant las unitats navèras sus grandors tiradas de la natura. L'utilizacion de la natura com supòrt de las definicions èra ua innovacion importanta pr'amor que permetè d'afirmar lo caractèr universau de las unitats en los destacant deus particularismes [[nacion|nacionaus]]. Lo [[mètre]] estó atau definit com la dètz-milionau partida deu quart deu [[meridian]] [[Tèrra|terrèstre]], e ua expedicion estó organizada tà mesurar dab precision un arc d'aqueth meridian&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Guillaume Bigourdan, ''Le système métrique des poids et mesures. Son établissement et sa propagation graduelle, avec l'histoire des opérations qui ont servi à déterminer le mètre et le kilogramme'', París, Gauthier-Villars, 1901, 506 p.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Jean-Jacques Levallois, ''Mesurer la terre : 300 ans de géodésie française'', París, Presses de l’Ecole nationale des ponts et chaussées, 1988, 389 p.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Jean-Baptiste Delambre e Pierre Méchain, ''Base du système métrique décimal, ou Mesure de l'arc du méridien compris entre les parallèles de Dunkerque et Barcelone'', París, 1806-1810.&lt;/ref&gt;. L'unitat de [[massa]], lo [[quilograma]], estó restacada a la massa d'un volume d'[[aiga]] determinat&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Charles-Maurice de Talleyrand-Périgord, « Discours non prononcé de M. de Talleyrand, évêque d'Autun, sur les poids et mesures, en annexe de la séance du 9 mars 1790 », dens ''Archives Parlementaires de 1787 à 1860 - Première série (1787-1799), t. XII : Du 2 mars au 14 avril 1790'', París, Librairie Administrative P. Dupont, 1881, pp. 104-108.&lt;/ref&gt;.

Ua auta evolucion màger estó de basar lo sistèma navèth suu [[sistèma decimau]], ua proposicion formulada peu purmèr còp peu [[matematicas|matematician]] [[Simon Stevin]] ([[1548]]-[[1620]]) e represa per mantua figura intellectuau deus sègles seguents com [[Joan Lo Redon d'Alembert|d'Alembert]] ([[1717]]-[[1783]])&lt;ref&gt;'''[[neerlandés|(nl)]]''' Simon Stevin, ''De Thiende'', Christoffel Plantijn, 1585.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' René Taton, Myriana Ilic, Danielle Fauque e Robert Halleux, « La tentative de Stevin pour la décimalisation de la métrologie », ''Cahiers de métrologie'', n° 1,‎ 1983, pp. 5-19.&lt;/ref&gt;. L'interès de la basa decimau èra de simplificar considerablament los calculs per rapòrt a las subdivisions irregularas precedentament en vigor. Estalons materiaus, lo mètre e lo quilograma deus Archius, estón fabricats tà servir de referéncia o tà presentar las unitats a la populacion&lt;ref&gt;Exemples d'aqueths estalons populars son los mètres installats dens París per la [[Convencion Nacionala|Convencion]]. Dus son enqüèra vededers [[plaça Vendôme]] e [[carrèra Vaugirard]].&lt;/ref&gt;.

L'adopcion deu [[sistèma metric]] estó dificila e la soa difusion, en [[França]] puish dens lo monde, estó progressiva. Totun, en [[1875]], la [[Convencion deu Mètre]], signada per mantun país, establí oficiaument ua [[Burèu Internacionau dei Pes e Mesuras|organizacion internacionau]] cargada de velhar a l'uniformitat de las mesuras, consacrant lo caractèr d'ara enlà mondiau d'aquera enterpresa. Drin a drin, maugrat resisténcias a còps importantas e la longa persisténcia de las unitats popularas dens la vita vitanta, permetó de crear e d'adoptar unitats comunas&lt;ref&gt;Dens lo cas de França, lo sistèma metric estó fin finau impausat per ua lei en 1837 (Jacques Boyer, « Le centenaire du système métrique. », ''Revue encyclopédique : recueil documentaire universel et illustré'', Larousse,‎ 1899, p. 848).&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Dens la rèsta deu monde, país com Portugau, los País Baish, Espanha o Grècia adoptèn, formaument o non, lo sistèma metric enter [[1810]] e [[1840]]. A partir de [[1850]], las [[exposicion universala|exposicions universaus]] joguèn un ròtle important dens la difusion deu sistèma hòra d'Euròpa. La convencion deu Mètre permetó d'obtiéner conversions importantas, mes a còps tardivas : Alemanha en [[1871]], Russia en [[1918]], China en [[1929]], Índia en [[1956]], Reiaume Unit en [[1965]], etc.&lt;/ref&gt;.

=== Las definicions modèrnas ===

[[Fichièr:Relations between New SI units definitions.svg|thumb|right|Representacion de las sèt unitats de basa deu Sistèma Internacionau e de las sèt constantas fondamentaus permetent de'us definir.]]

{{veire|Sistèma Internacionau d'Unitats}}

Au sègle XX, l'enterpresa d'unificacion que's perseguí dab l'adopcion oficiau deu [[Sistèma Internacionau d'Unitats]] (SI) en [[1960]]&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' ''Le Système international d'unités - Brochure 9'', Bureau international des poids et mesures, 2019, p. 102.&lt;/ref&gt;. Organizant l'ensemble de las unitats a l'entorn d'un nombre petit d'unitats de basa, lo SI vadó la referéncia mondiau de la mesura [[sciéncia|scientifica]] e [[Tecnica|tecnica]]. En parallèl, las definicions de las unitats evoluèn de faiçon importanta. En efèit, los estalons materiaus, com lo mètre o lo quilograma deus Archius, presentavan l'inconvenient d'estar objèctes fisics somés a ua lenta degradacion, a variacions imperceptiblas o a accidents de manipulacion. Estó donc decidit de tornar definir las unitats a partir de fenomèns [[natura|naturaus]] reproductibles. Per exemple, en [[1960]], lo mètre estó definit a partir de la longor d'ua [[electromagnetisme|radiacion]]&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Guilhem Gallot, « L'interféromètre de Fabry-Pérot », ''Bulletin de la Sabix (société des amis de la bibliothèque et de l'histoire de l'École Polytechnique)'', París, vol. 18,‎ 1997, pp. 63-67.&lt;/ref&gt;. Puish, en [[1983]], ua definicion navèra, basada sus la velocitat de la [[lutz]], entrè en vigor. En [[2019]], aqueras transformacions abotín a l'adopcion de definicions fondadas sus de constantas fondamentaus de la [[fisica]] per totas las unitats de basa deu SI&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]'''  ''Résolution 1 de la 26e CGPM. Sur la révision du Système international d'unités (SI)'', 2018.&lt;/ref&gt;. Lo cas mei complicat estó lo deu [[quilograma]] qui es d'ara enlà definit a partir de la [[constanta de Planck]].

=== Lo desvolopament de la metrologia ===

{{veire|Metrologia}}

Parallèlament a la quista d'unitats universaus, que's desvolopè progressivament ua reflexion sus la mesura era medisha e sus la soa fidabilitat, qui balhè neishença a la [[metrologia]], es a díser a la « sciéncia de la mesura ». Aquera reflexion estó purmèr estimulada per las [[sciéncia|sciéncias]] qui exigivan ua precision grana, en particular l'[[astronomia]] e la [[geodesia]]. En efèit, en repetint las lors observacions, los saberuts constatèn que las mesuras d'ua medisha grandor permetèn pas jamei d'obtiéner exactament lo medish resultat, mes que's dispersavan a l'entorn d'ua valor. Totun, comprenón qu'aqueth fenomèn èra ligat a ua part d'error impossibla a eliminar. Aquò merquè la debuta de tribalhs destinats a caracterizar e a limitar los sons efèits.

Lo prumèr tribalh màger dens aqueth maine estó la teoria de las errors, desvolopada enter los sègles XVIII e XIX per [[matematicas|matematicians]] com [[Adrien-Marie Legendre|Legendre]] ([[1752]]-[[1833]]) e [[Carl Friedrich Gauss|Gauss]] ([[1777]]-[[1855]])&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]'''  Aimé Fuchs, « Plaidoyer pour la loi normale », ''Pour la Science'',‎ 1995, p. 17.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Bernard Bru, « La courbe de Gauss ou le théorème de Bernoulli raconté aux enfants », ''Mathematics and Social Sciences'', vol. 175, n° 3,‎ 2006, pp. 5-23.&lt;/ref&gt;. Aqueras recèrcas permetón d'elaborar metòdes tà tractar las mesuras entecadas d'error, especiaument lo [[metòde deus mendres carrats]]. [[Carl Friedrich Gauss|Gauss]] mostrè egaument que las errors de mesura accidentaus se desparteishen segon ua lei caracteristica, aperada [[lei normau]], representada per ua corba en fòrma de [[campana]]. Aqueras atrunas vadón drin a drin la nòrma tà tractar tots los tipes de mesura [[sciéncia|scientifica]].

La signatura de la Convencion deu Mètre e la creacion deu [[Burèu Internacionau deus Pes e Mesuras]] permetón de pausar las basas de la [[metrologia]] modèrna a partir de la fin deu sègle XIX. Un hialat d'institucions, fondat suus laboratòris nacionaus en carga de la conservacion deus estalons nacionaus, assegurè la coeréncia de las referéncias. Favorizè tanben l'emergéncia de concèptes comuns ([[cadena d'estalonatge]], [[traçabilitat metrologica]], incertitud de mesura, etc.). La metrologia vadó atau ua [[sciéncia]] au còp teorica e practica, essenciau a l'[[industria]], au [[comèrci]] e a la recèrca.

== Grandors, unitats e estalons ==

=== Grandors fisicas ===

{{veire|Grandor fisica}}

Ua [[grandor fisica]] es ua proprietat d'un fenomèn, d'un còs o d'ua [[compausat quimic|substància]] qui's pòt mesurar, es a díser exprimir dab un nombre e, sovent, ua unitat. La [[longor]], la [[massa]], la [[durada]], la [[temperatura]] o l'[[intensitat (electricitat)|intensitat]] d'un [[corrent electric]] son exemples de grandors fisicas&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Comité commun pour les guides en métrologie (JCGM), ''Vocabulaire international de métrologie (VIM) : concepts fondamentaux et généraux et termes associés (JCGM 200:2012)'', Sèvres, Bureau international des poids et mesures, 3{{a}} edicion, 2012.&lt;/ref&gt;. Lo principi fondamentau de la mesura es de comparar la grandor mesurada a ua grandor de medisha natura adoptada com referéncia. Las grandors shens dimension resultan lo mei sovent deu rapòrt de duas grandors de medisha natura, çò qu'entraina l'anullacion de las unitats. Per exemple, es lo cas de la [[densitat]] qui resulta d'un rapòrt enter duas [[massa volumica|massas volumicas]].

Ua medisha grandor pòt estar exprimida dens diferentas unitats. Per exemple, ua longor de cinc [[mètre]]s es egau a cinc cents centimètres o cinc mila millimètres. Totun, si l'unitat e la valor qui l'acompanha pòden cambiar, la grandor demora identica. Dus tipes de grandors son distinguits. Las grandors escalaras que son entièrament descrivudas per un nombre acompanhat o non d'ua unitat (temperatura, massa, etc.). Las grandors [[vector (matematicas)|vectoriaus]] possedeishen egaument ua direccion e un sens ([[velocitat]], [[fòrça]], etc.). La lor mesura necessita alavetz de determinar ua valor, mes tanben ua orientacion.

=== Unitats e estalons ===

Las unitats de mesure son grandors escalaras reaus, definidas e adoptadas per convencion. Permeten de comparar tota grandor de medisha natura tad exprimir lo rapòrt deus dus dab un nombre. Pòden estar definidas a partir de constantas fondamentaus o per d'estalons. Aqueths estalons son la materializacion concrèta d'ua grandor fisica, coneguda dab ua exactitud grana&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' JCGM - Joint Committee for Guides in Metrology, « Vocabulaire international de métrologie — Concepts fondamentaux et généraux et termes associés (VIM) », 2008.&lt;/ref&gt;. Son egaument objèctes materiaus conservats dab suenh. Sèrven de basa a la fabricacion de copias, d'usatge de mei en mei corrent, destinadas aus laboratòris, a l'industria o au comèrci. Aqueras copias son regularament comparadas a estalons de referéncia tà garantir la lor exactitud.

En efèit, tà assegurar la comparabilitat de duas mesuras realizadas dens endrets diferents, cau demostrar un rapòrt enter aqueras duas mesuras, dirècte o indirècte, a un medish estalon de referéncia.  Aquera exigéncia a miat a l'organizacion d'ua ierarquia deus estalons. A la cima, que's tròban los estalons internacionaus realizats per laboratòris reconeishuts peu [[Burèu Internacionau dei Pes e Mesuras|BIPM]]. Puish, vienen los estalons nacionaus, los estalons utilizats peus laboratòris de metrologia acreditats e, fin finau, los estalons utilizats correntament dens la vita quotidiana&lt;ref&gt;Dens los laboratòris avent hòrtas constrentas metrologicas, aqueth principi mia a ua ierarquia intèrna deus estalons. Per exemple, estalons son utilizats tà verificar la conformitat de las balanças cada dia e un estalon especiau es reservat tà verificar los estalons quotidians en cas de dobte.&lt;/ref&gt;.

=== Grandors de basa e grandors derivadas ===

Las grandors fisicas pòden estar ligadas enter eras per relacions de dependéncia. Per exemple, ua [[velocitat]] es un rapòrt enter ua longor e ua durada, ua [[Aira|susfàcia]] es lo produit de duas longors e ua [[fòrça]] lo produit d'ua [[acceleracion]] e d'ua [[massa]]. Aqueras relacions permeten de redusir lo nombre de grandors fondamentaus a definir tà poder exprimir totas las autas. Que's distingueish atau las grandors de basa, causidas per convencion com independentas, e las grandors derivadas qui s'exprimeishen en foncion de las prumèras dab relacions [[matematicas]]. La causida de las grandors de basa es pas impausada per la natura. Resulta d'ua convencion, retienuda per la soa comoditat. Dens lo Sistèma Internacionau, sèt grandors de basa son estadas retienudas : la [[longor]], la [[massa]], lo [[temps]], l'[[intensitat (electricitat)|intensitat]] deu [[corrent electric]], la [[temperatura]], la [[quantitat de matèria]] e l'[[intensitat luminosa]].

=== Lo Sistèma Internacionau d'Unitats ===

== Mesura fisica en mecanica classica ==
En [[mecanica classica]], ua '''mesura fisica''' qu'ei ua valor numeric o [[Magnitud fisica|magnitud]] d'un atribut fisic d'un objècte, coma la [[longor]], la [[capacitat]], lo [[volum]] o la [[massa]], obtenguda per experimentacion e exprimida dens ua escala d'[[Unitat de mesura|unitats]].

Dens lo [[Sistèma Internacional d'Unitats]] pòt èsser lo [[mètre]], lo [[litre]] o lo [[quilograma]].

== Mesura fisica en mecanica quantica ==
En [[mecanica quantica]], quan mesuran ua grandor fisica (un atribut fisic), que pòden obténguer mei d’un resultat. Que parlan de probabilitat d’obténguer un resultat.  

=== Los resultats possibles d’ua mesura en fisica quantica ===
[[Fichièr:Quantificacion de l'energia.png|alt=Valors quantificadas que pòt prénguer los resultats d'ua mesura d'energia. Que son discontinuas (gradèrs).|vinheta|Valors que pòt prénguer los resultats d'ua mesura d'energia. Que son discontinuas (gradèrs).]]
A la grandor fisica A, qu’ei associada ua [[Observabla (quantica)|observabla]] Â. Aquera [[Observabla (quantica)|observabla]] que s’escriu per ua matriça de N colomnas e N linhas. Que pòden escríver la matriça dab la fòrma d'ua matriça diagonau. Tots los coeficients de la matriça que son nuls manca los de la diagonala. Que parlan de diagonalisacion. Las valors diagonaus de la matriça que son ditas valors pròprias de l’operator hermician. Que corresponen aus resultats possibles de la mesura fisica. Se i a un nombre finit de valors pròprias, que i a un nombre fenit de resultats possibles. Que dísen los resultats de la mesura que son quantificats. 

Que vesen ací lo principi de quantificacion : Las mesuras ne pòden pas balhar sonque résultats qui corresponen a las valors pròprias deus operators matematics. Totas las valors ne son pas possiblas. 

== Annèxas ==

=== Ligams intèrnes ===
&lt;div style=&quot;-moz-column-count:3; column-count:3;&quot;&gt;
* [[Aparelh de mesura]].
* [[Convencion deu Mètre]].
* [[Estalon]].
* [[Metrotecnia]].
* [[Metrologia]].
* [[Magnitud fisica]].
* [[Postulats de la fisica quantica]].
* [[Sistèma Internacional d'Unitats]].
* [[Teoria de la mesura]].
* [[Unitat de mesura]].
&lt;/div&gt;

=== Bibliografia ===

* '''[[francés|(fr)]]''' Le Système international d'unités - Brochure 9, Bureau international des poids et mesures, 2019.

=== Nòtas e referéncias ===
&lt;div style=&quot;-moz-column-count:3; column-count:3;&quot;&gt;
&lt;references/&gt;
&lt;/div&gt;

[[Categoria:Metrologia|*]]</text>
      <sha1>m5c6d3oqm6an7xdx66fjsimnu2adazn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2512550</id>
      <parentid>2512549</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T05:39:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nicolas Eynaud</username>
        <id>6858</id>
      </contributor>
      <comment>/* Grandors de basa e grandors derivadas */</comment>
      <origin>2512550</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19522" sha1="chay3urard17mq8fra1vdkoaaav6bik" xml:space="preserve">{{1000 fondamentals}}
{{Dialècte Gascon}}

[[Fichièr:Standard_kilogram,_2.jpg|thumb|Patron del quilograma estandard]]

La '''mesura fisica''' qu'ei l'accion de determinar la o las valors d'ua grandor (longor, capacitat, etc.), per comparason dab ua grandor constanta de medisha espècia presa coma tèrme de referéncia (etalon o unitat).

== Istòria ==

=== Las mesuras ancianas ===

L'existéncia de preocupacions ligadas a questions de mesura es atestada tanlèu l'[[escritura]] apareishuda dens maines variats com lo [[comèrci]], l'[[agricultura]], la construccion o l'[[astronomia]]. Atau, las prumèras [[civilizacion]]s devón s'acordar sus sistèmas d'unitats tà, au minimom, mesurar las [[longor]]s, las [[aira|susfàcias]], los [[volum|volumes]], las [[massa]]s e lo [[temps]]. Aqueras unitats ancianas èran sovent d'origina antropometrica, es a díser fondadas sus las [[anatomia|dimensions deu còs uman]] com lo [[pè (unitat)|pè]], la [[cobdada (unitat)|cobdada]] o lo [[poç (unitat)|poç]]&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Roope O. Kaaronen, Mikael A. Manninen e Jussi T. Eronen, « Body-based units of measure in cultural evolution », ''Science'', vol. 380, n° 6648, 2023, pp. 948-954.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Robert R. Crease, ''World in the balance: The historic quest for an absolute system of measurement'', WW Norton &amp; Company, 2011.&lt;/ref&gt;. Autas unitats hasèvan referéncia a objèctes o a practicas correntas, disponiblas suu pic e intuitivas. Per exemple, estón sovent utilizadas la quantitat de [[gran]] contenguda dens un recipient o la susfàcia lauradissa en un periòde determinat ([[jorn]], [[setmana]], [[sason]], etc.)&lt;ref&gt;Per exemple, l'[[acre (unitat)|acre]], plan utilizada dens los país anglosaxons, correspon probablament a la susfàcia lauradissa en un dia per un atelatge de dus bueus (Ronald Edward Zupko, ''A Dictionary of Weights and Measures for the British Isles: The Middle Ages to the Twentieth Century'', American Philosophical Society, 1985, p. 2).&lt;/ref&gt;.

Totun, aquera comoditat avèva un defaut grèu. En efèit, en l'abséncia d'uniformitat, las unitats variavan enter las regions e las [[vila]]s e, a còps, segon la natura de la mercaderia mesurada. En mei, ua medisha denominacion podèva designar valors diferentas segon los lòcs, fenomèn enqüèra plan vededer dab lo [[Sistèma Imperiau]]&lt;ref&gt;Per exemple, dens aqueth sistèma, lo tèrme gallon pòt designar lo gallon imperiau (4,546 09 L), lo gallon american (3,785 411 784 L) o lo gallon american sec (4,404 883 770 86 L).&lt;/ref&gt;. Aquò complicava los escambis, èra ua hont de confusion e podèva favorizar los abús o las fraudas.

Tà limitar aqueras dificultats, las autoritats ensagèn lèu de fixar de referéncias e mantua [[civilizacion]], en [[Mesopotamia]], en [[Egipte Antic|Egipte]] o dens lo [[Mar Mediterranèa|monde mediterranèu]], definín estalons conservats dens lòcs publics o [[religions|religiós]]. Sistèmas de susvelhança estón tanben creats com los [[esclavatge|esclaus]] publics [[Atenas|atenians]] en carga deu contròle de las [[moneda|monedas]]&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Paulin Ismard, ''La Démocratie contre les experts, Les esclaves publics en Grèce ancienne'', Seuil, 2015.&lt;/ref&gt;. Totun, aqueras temptativas d'uniformizacion demorèn limitadas dens la lor portada [[geografia|geografica]] e la diversitat de las unitats persistí dinc a l'epòca modèrna.

=== Lo sistèma metric e l'unificacion ===

[[Fichièr:Metric standards Rijksmuseum.jpg|thumb|right|Estalons deu sistèma metric realizats en [[1799]].]]

{{veire|Sistèma metric}}

La responsa mei decisiva au problèma de la diversitat de las unitats de mesura vienó de la [[Revolucion Francesa]]. En efèit, a la fin deu sègle XVIII, [[França]] comptava ua multitud d'unitats locaus e la volontat d'unificar lo sistèma deus pes e mesuras rejunhó l'ideau [[egalitat|egalitari]] e [[racionalisme|racionalista]] deu movement revolucionari. En [[1790]], l'[[Assemblada Nacionau]] carguè atau l'[[Acadèmia de las Sciéncias]] de concéber un sistèma d'unitats navèth, coherent e [[Universalisme|universau]]&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Suzanne Débarbat e Terry Quinn, « Les origines du système métrique en France et la Convention du mètre de 1875, qui a ouvert la voie au Système international d'unités et à sa révision de 2018 », ''Comptes rendus - Physique'', vol. 20, n° 1-2,‎ 2018, pp. 6-21.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Georges Lacour-Gayet (pref. François Furet), ''Talleyrand'', Payot, 1990, p. 130.&lt;/ref&gt;.

L'ambicion èra de rómper dab las unitats antropometricas e arbitràrias en fondant las unitats navèras sus grandors tiradas de la natura. L'utilizacion de la natura com supòrt de las definicions èra ua innovacion importanta pr'amor que permetè d'afirmar lo caractèr universau de las unitats en los destacant deus particularismes [[nacion|nacionaus]]. Lo [[mètre]] estó atau definit com la dètz-milionau partida deu quart deu [[meridian]] [[Tèrra|terrèstre]], e ua expedicion estó organizada tà mesurar dab precision un arc d'aqueth meridian&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Guillaume Bigourdan, ''Le système métrique des poids et mesures. Son établissement et sa propagation graduelle, avec l'histoire des opérations qui ont servi à déterminer le mètre et le kilogramme'', París, Gauthier-Villars, 1901, 506 p.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Jean-Jacques Levallois, ''Mesurer la terre : 300 ans de géodésie française'', París, Presses de l’Ecole nationale des ponts et chaussées, 1988, 389 p.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Jean-Baptiste Delambre e Pierre Méchain, ''Base du système métrique décimal, ou Mesure de l'arc du méridien compris entre les parallèles de Dunkerque et Barcelone'', París, 1806-1810.&lt;/ref&gt;. L'unitat de [[massa]], lo [[quilograma]], estó restacada a la massa d'un volume d'[[aiga]] determinat&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Charles-Maurice de Talleyrand-Périgord, « Discours non prononcé de M. de Talleyrand, évêque d'Autun, sur les poids et mesures, en annexe de la séance du 9 mars 1790 », dens ''Archives Parlementaires de 1787 à 1860 - Première série (1787-1799), t. XII : Du 2 mars au 14 avril 1790'', París, Librairie Administrative P. Dupont, 1881, pp. 104-108.&lt;/ref&gt;.

Ua auta evolucion màger estó de basar lo sistèma navèth suu [[sistèma decimau]], ua proposicion formulada peu purmèr còp peu [[matematicas|matematician]] [[Simon Stevin]] ([[1548]]-[[1620]]) e represa per mantua figura intellectuau deus sègles seguents com [[Joan Lo Redon d'Alembert|d'Alembert]] ([[1717]]-[[1783]])&lt;ref&gt;'''[[neerlandés|(nl)]]''' Simon Stevin, ''De Thiende'', Christoffel Plantijn, 1585.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' René Taton, Myriana Ilic, Danielle Fauque e Robert Halleux, « La tentative de Stevin pour la décimalisation de la métrologie », ''Cahiers de métrologie'', n° 1,‎ 1983, pp. 5-19.&lt;/ref&gt;. L'interès de la basa decimau èra de simplificar considerablament los calculs per rapòrt a las subdivisions irregularas precedentament en vigor. Estalons materiaus, lo mètre e lo quilograma deus Archius, estón fabricats tà servir de referéncia o tà presentar las unitats a la populacion&lt;ref&gt;Exemples d'aqueths estalons populars son los mètres installats dens París per la [[Convencion Nacionala|Convencion]]. Dus son enqüèra vededers [[plaça Vendôme]] e [[carrèra Vaugirard]].&lt;/ref&gt;.

L'adopcion deu [[sistèma metric]] estó dificila e la soa difusion, en [[França]] puish dens lo monde, estó progressiva. Totun, en [[1875]], la [[Convencion deu Mètre]], signada per mantun país, establí oficiaument ua [[Burèu Internacionau dei Pes e Mesuras|organizacion internacionau]] cargada de velhar a l'uniformitat de las mesuras, consacrant lo caractèr d'ara enlà mondiau d'aquera enterpresa. Drin a drin, maugrat resisténcias a còps importantas e la longa persisténcia de las unitats popularas dens la vita vitanta, permetó de crear e d'adoptar unitats comunas&lt;ref&gt;Dens lo cas de França, lo sistèma metric estó fin finau impausat per ua lei en 1837 (Jacques Boyer, « Le centenaire du système métrique. », ''Revue encyclopédique : recueil documentaire universel et illustré'', Larousse,‎ 1899, p. 848).&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Dens la rèsta deu monde, país com Portugau, los País Baish, Espanha o Grècia adoptèn, formaument o non, lo sistèma metric enter [[1810]] e [[1840]]. A partir de [[1850]], las [[exposicion universala|exposicions universaus]] joguèn un ròtle important dens la difusion deu sistèma hòra d'Euròpa. La convencion deu Mètre permetó d'obtiéner conversions importantas, mes a còps tardivas : Alemanha en [[1871]], Russia en [[1918]], China en [[1929]], Índia en [[1956]], Reiaume Unit en [[1965]], etc.&lt;/ref&gt;.

=== Las definicions modèrnas ===

[[Fichièr:Relations between New SI units definitions.svg|thumb|right|Representacion de las sèt unitats de basa deu Sistèma Internacionau e de las sèt constantas fondamentaus permetent de'us definir.]]

{{veire|Sistèma Internacionau d'Unitats}}

Au sègle XX, l'enterpresa d'unificacion que's perseguí dab l'adopcion oficiau deu [[Sistèma Internacionau d'Unitats]] (SI) en [[1960]]&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' ''Le Système international d'unités - Brochure 9'', Bureau international des poids et mesures, 2019, p. 102.&lt;/ref&gt;. Organizant l'ensemble de las unitats a l'entorn d'un nombre petit d'unitats de basa, lo SI vadó la referéncia mondiau de la mesura [[sciéncia|scientifica]] e [[Tecnica|tecnica]]. En parallèl, las definicions de las unitats evoluèn de faiçon importanta. En efèit, los estalons materiaus, com lo mètre o lo quilograma deus Archius, presentavan l'inconvenient d'estar objèctes fisics somés a ua lenta degradacion, a variacions imperceptiblas o a accidents de manipulacion. Estó donc decidit de tornar definir las unitats a partir de fenomèns [[natura|naturaus]] reproductibles. Per exemple, en [[1960]], lo mètre estó definit a partir de la longor d'ua [[electromagnetisme|radiacion]]&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Guilhem Gallot, « L'interféromètre de Fabry-Pérot », ''Bulletin de la Sabix (société des amis de la bibliothèque et de l'histoire de l'École Polytechnique)'', París, vol. 18,‎ 1997, pp. 63-67.&lt;/ref&gt;. Puish, en [[1983]], ua definicion navèra, basada sus la velocitat de la [[lutz]], entrè en vigor. En [[2019]], aqueras transformacions abotín a l'adopcion de definicions fondadas sus de constantas fondamentaus de la [[fisica]] per totas las unitats de basa deu SI&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]'''  ''Résolution 1 de la 26e CGPM. Sur la révision du Système international d'unités (SI)'', 2018.&lt;/ref&gt;. Lo cas mei complicat estó lo deu [[quilograma]] qui es d'ara enlà definit a partir de la [[constanta de Planck]].

=== Lo desvolopament de la metrologia ===

{{veire|Metrologia}}

Parallèlament a la quista d'unitats universaus, que's desvolopè progressivament ua reflexion sus la mesura era medisha e sus la soa fidabilitat, qui balhè neishença a la [[metrologia]], es a díser a la « sciéncia de la mesura ». Aquera reflexion estó purmèr estimulada per las [[sciéncia|sciéncias]] qui exigivan ua precision grana, en particular l'[[astronomia]] e la [[geodesia]]. En efèit, en repetint las lors observacions, los saberuts constatèn que las mesuras d'ua medisha grandor permetèn pas jamei d'obtiéner exactament lo medish resultat, mes que's dispersavan a l'entorn d'ua valor. Totun, comprenón qu'aqueth fenomèn èra ligat a ua part d'error impossibla a eliminar. Aquò merquè la debuta de tribalhs destinats a caracterizar e a limitar los sons efèits.

Lo prumèr tribalh màger dens aqueth maine estó la teoria de las errors, desvolopada enter los sègles XVIII e XIX per [[matematicas|matematicians]] com [[Adrien-Marie Legendre|Legendre]] ([[1752]]-[[1833]]) e [[Carl Friedrich Gauss|Gauss]] ([[1777]]-[[1855]])&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]'''  Aimé Fuchs, « Plaidoyer pour la loi normale », ''Pour la Science'',‎ 1995, p. 17.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Bernard Bru, « La courbe de Gauss ou le théorème de Bernoulli raconté aux enfants », ''Mathematics and Social Sciences'', vol. 175, n° 3,‎ 2006, pp. 5-23.&lt;/ref&gt;. Aqueras recèrcas permetón d'elaborar metòdes tà tractar las mesuras entecadas d'error, especiaument lo [[metòde deus mendres carrats]]. [[Carl Friedrich Gauss|Gauss]] mostrè egaument que las errors de mesura accidentaus se desparteishen segon ua lei caracteristica, aperada [[lei normau]], representada per ua corba en fòrma de [[campana]]. Aqueras atrunas vadón drin a drin la nòrma tà tractar tots los tipes de mesura [[sciéncia|scientifica]].

La signatura de la Convencion deu Mètre e la creacion deu [[Burèu Internacionau deus Pes e Mesuras]] permetón de pausar las basas de la [[metrologia]] modèrna a partir de la fin deu sègle XIX. Un hialat d'institucions, fondat suus laboratòris nacionaus en carga de la conservacion deus estalons nacionaus, assegurè la coeréncia de las referéncias. Favorizè tanben l'emergéncia de concèptes comuns ([[cadena d'estalonatge]], [[traçabilitat metrologica]], incertitud de mesura, etc.). La metrologia vadó atau ua [[sciéncia]] au còp teorica e practica, essenciau a l'[[industria]], au [[comèrci]] e a la recèrca.

== Grandors, unitats e estalons ==

=== Grandors fisicas ===

{{veire|Grandor fisica}}

Ua [[grandor fisica]] es ua proprietat d'un fenomèn, d'un còs o d'ua [[compausat quimic|substància]] qui's pòt mesurar, es a díser exprimir dab un nombre e, sovent, ua unitat. La [[longor]], la [[massa]], la [[durada]], la [[temperatura]] o l'[[intensitat (electricitat)|intensitat]] d'un [[corrent electric]] son exemples de grandors fisicas&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Comité commun pour les guides en métrologie (JCGM), ''Vocabulaire international de métrologie (VIM) : concepts fondamentaux et généraux et termes associés (JCGM 200:2012)'', Sèvres, Bureau international des poids et mesures, 3{{a}} edicion, 2012.&lt;/ref&gt;. Lo principi fondamentau de la mesura es de comparar la grandor mesurada a ua grandor de medisha natura adoptada com referéncia. Las grandors shens dimension resultan lo mei sovent deu rapòrt de duas grandors de medisha natura, çò qu'entraina l'anullacion de las unitats. Per exemple, es lo cas de la [[densitat]] qui resulta d'un rapòrt enter duas [[massa volumica|massas volumicas]].

Ua medisha grandor pòt estar exprimida dens diferentas unitats. Per exemple, ua longor de cinc [[mètre]]s es egau a cinc cents centimètres o cinc mila millimètres. Totun, si l'unitat e la valor qui l'acompanha pòden cambiar, la grandor demora identica. Dus tipes de grandors son distinguits. Las grandors escalaras que son entièrament descrivudas per un nombre acompanhat o non d'ua unitat (temperatura, massa, etc.). Las grandors [[vector (matematicas)|vectoriaus]] possedeishen egaument ua direccion e un sens ([[velocitat]], [[fòrça]], etc.). La lor mesura necessita alavetz de determinar ua valor, mes tanben ua orientacion.

=== Unitats e estalons ===

Las unitats de mesure son grandors escalaras reaus, definidas e adoptadas per convencion. Permeten de comparar tota grandor de medisha natura tad exprimir lo rapòrt deus dus dab un nombre. Pòden estar definidas a partir de constantas fondamentaus o per d'estalons. Aqueths estalons son la materializacion concrèta d'ua grandor fisica, coneguda dab ua exactitud grana&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' JCGM - Joint Committee for Guides in Metrology, « Vocabulaire international de métrologie — Concepts fondamentaux et généraux et termes associés (VIM) », 2008.&lt;/ref&gt;. Son egaument objèctes materiaus conservats dab suenh. Sèrven de basa a la fabricacion de copias, d'usatge de mei en mei corrent, destinadas aus laboratòris, a l'industria o au comèrci. Aqueras copias son regularament comparadas a estalons de referéncia tà garantir la lor exactitud.

En efèit, tà assegurar la comparabilitat de duas mesuras realizadas dens endrets diferents, cau demostrar un rapòrt enter aqueras duas mesuras, dirècte o indirècte, a un medish estalon de referéncia.  Aquera exigéncia a miat a l'organizacion d'ua ierarquia deus estalons. A la cima, que's tròban los estalons internacionaus realizats per laboratòris reconeishuts peu [[Burèu Internacionau dei Pes e Mesuras|BIPM]]. Puish, vienen los estalons nacionaus, los estalons utilizats peus laboratòris de metrologia acreditats e, fin finau, los estalons utilizats correntament dens la vita quotidiana&lt;ref&gt;Dens los laboratòris avent hòrtas constrentas metrologicas, aqueth principi mia a ua ierarquia intèrna deus estalons. Per exemple, estalons son utilizats tà verificar la conformitat de las balanças cada dia e un estalon especiau es reservat tà verificar los estalons quotidians en cas de dobte.&lt;/ref&gt;.

=== Grandors de basa e grandors derivadas ===

=== Lo Sistèma Internacionau d'Unitats ===

== Mesura fisica en mecanica classica ==
En [[mecanica classica]], ua '''mesura fisica''' qu'ei ua valor numeric o [[Magnitud fisica|magnitud]] d'un atribut fisic d'un objècte, coma la [[longor]], la [[capacitat]], lo [[volum]] o la [[massa]], obtenguda per experimentacion e exprimida dens ua escala d'[[Unitat de mesura|unitats]].

Dens lo [[Sistèma Internacional d'Unitats]] pòt èsser lo [[mètre]], lo [[litre]] o lo [[quilograma]].

== Mesura fisica en mecanica quantica ==
En [[mecanica quantica]], quan mesuran ua grandor fisica (un atribut fisic), que pòden obténguer mei d’un resultat. Que parlan de probabilitat d’obténguer un resultat.  

=== Los resultats possibles d’ua mesura en fisica quantica ===
[[Fichièr:Quantificacion de l'energia.png|alt=Valors quantificadas que pòt prénguer los resultats d'ua mesura d'energia. Que son discontinuas (gradèrs).|vinheta|Valors que pòt prénguer los resultats d'ua mesura d'energia. Que son discontinuas (gradèrs).]]
A la grandor fisica A, qu’ei associada ua [[Observabla (quantica)|observabla]] Â. Aquera [[Observabla (quantica)|observabla]] que s’escriu per ua matriça de N colomnas e N linhas. Que pòden escríver la matriça dab la fòrma d'ua matriça diagonau. Tots los coeficients de la matriça que son nuls manca los de la diagonala. Que parlan de diagonalisacion. Las valors diagonaus de la matriça que son ditas valors pròprias de l’operator hermician. Que corresponen aus resultats possibles de la mesura fisica. Se i a un nombre finit de valors pròprias, que i a un nombre fenit de resultats possibles. Que dísen los resultats de la mesura que son quantificats. 

Que vesen ací lo principi de quantificacion : Las mesuras ne pòden pas balhar sonque résultats qui corresponen a las valors pròprias deus operators matematics. Totas las valors ne son pas possiblas. 

== Annèxas ==

=== Ligams intèrnes ===
&lt;div style=&quot;-moz-column-count:3; column-count:3;&quot;&gt;
* [[Aparelh de mesura]].
* [[Convencion deu Mètre]].
* [[Estalon]].
* [[Metrotecnia]].
* [[Metrologia]].
* [[Magnitud fisica]].
* [[Postulats de la fisica quantica]].
* [[Sistèma Internacional d'Unitats]].
* [[Teoria de la mesura]].
* [[Unitat de mesura]].
&lt;/div&gt;

=== Bibliografia ===

* '''[[francés|(fr)]]''' Le Système international d'unités - Brochure 9, Bureau international des poids et mesures, 2019.

=== Nòtas e referéncias ===
&lt;div style=&quot;-moz-column-count:3; column-count:3;&quot;&gt;
&lt;references/&gt;
&lt;/div&gt;

[[Categoria:Metrologia|*]]</text>
      <sha1>chay3urard17mq8fra1vdkoaaav6bik</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2512551</id>
      <parentid>2512550</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T05:40:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nicolas Eynaud</username>
        <id>6858</id>
      </contributor>
      <comment>Anullacion de las modificacions [[Special:Diff/2512550|2512550]] de [[Special:Contributions/Nicolas Eynaud|Nicolas Eynaud]] ([[User talk:Nicolas Eynaud|discussion]])</comment>
      <origin>2512551</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20504" sha1="m5c6d3oqm6an7xdx66fjsimnu2adazn" xml:space="preserve">{{1000 fondamentals}}
{{Dialècte Gascon}}

[[Fichièr:Standard_kilogram,_2.jpg|thumb|Patron del quilograma estandard]]

La '''mesura fisica''' qu'ei l'accion de determinar la o las valors d'ua grandor (longor, capacitat, etc.), per comparason dab ua grandor constanta de medisha espècia presa coma tèrme de referéncia (etalon o unitat).

== Istòria ==

=== Las mesuras ancianas ===

L'existéncia de preocupacions ligadas a questions de mesura es atestada tanlèu l'[[escritura]] apareishuda dens maines variats com lo [[comèrci]], l'[[agricultura]], la construccion o l'[[astronomia]]. Atau, las prumèras [[civilizacion]]s devón s'acordar sus sistèmas d'unitats tà, au minimom, mesurar las [[longor]]s, las [[aira|susfàcias]], los [[volum|volumes]], las [[massa]]s e lo [[temps]]. Aqueras unitats ancianas èran sovent d'origina antropometrica, es a díser fondadas sus las [[anatomia|dimensions deu còs uman]] com lo [[pè (unitat)|pè]], la [[cobdada (unitat)|cobdada]] o lo [[poç (unitat)|poç]]&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Roope O. Kaaronen, Mikael A. Manninen e Jussi T. Eronen, « Body-based units of measure in cultural evolution », ''Science'', vol. 380, n° 6648, 2023, pp. 948-954.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Robert R. Crease, ''World in the balance: The historic quest for an absolute system of measurement'', WW Norton &amp; Company, 2011.&lt;/ref&gt;. Autas unitats hasèvan referéncia a objèctes o a practicas correntas, disponiblas suu pic e intuitivas. Per exemple, estón sovent utilizadas la quantitat de [[gran]] contenguda dens un recipient o la susfàcia lauradissa en un periòde determinat ([[jorn]], [[setmana]], [[sason]], etc.)&lt;ref&gt;Per exemple, l'[[acre (unitat)|acre]], plan utilizada dens los país anglosaxons, correspon probablament a la susfàcia lauradissa en un dia per un atelatge de dus bueus (Ronald Edward Zupko, ''A Dictionary of Weights and Measures for the British Isles: The Middle Ages to the Twentieth Century'', American Philosophical Society, 1985, p. 2).&lt;/ref&gt;.

Totun, aquera comoditat avèva un defaut grèu. En efèit, en l'abséncia d'uniformitat, las unitats variavan enter las regions e las [[vila]]s e, a còps, segon la natura de la mercaderia mesurada. En mei, ua medisha denominacion podèva designar valors diferentas segon los lòcs, fenomèn enqüèra plan vededer dab lo [[Sistèma Imperiau]]&lt;ref&gt;Per exemple, dens aqueth sistèma, lo tèrme gallon pòt designar lo gallon imperiau (4,546 09 L), lo gallon american (3,785 411 784 L) o lo gallon american sec (4,404 883 770 86 L).&lt;/ref&gt;. Aquò complicava los escambis, èra ua hont de confusion e podèva favorizar los abús o las fraudas.

Tà limitar aqueras dificultats, las autoritats ensagèn lèu de fixar de referéncias e mantua [[civilizacion]], en [[Mesopotamia]], en [[Egipte Antic|Egipte]] o dens lo [[Mar Mediterranèa|monde mediterranèu]], definín estalons conservats dens lòcs publics o [[religions|religiós]]. Sistèmas de susvelhança estón tanben creats com los [[esclavatge|esclaus]] publics [[Atenas|atenians]] en carga deu contròle de las [[moneda|monedas]]&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Paulin Ismard, ''La Démocratie contre les experts, Les esclaves publics en Grèce ancienne'', Seuil, 2015.&lt;/ref&gt;. Totun, aqueras temptativas d'uniformizacion demorèn limitadas dens la lor portada [[geografia|geografica]] e la diversitat de las unitats persistí dinc a l'epòca modèrna.

=== Lo sistèma metric e l'unificacion ===

[[Fichièr:Metric standards Rijksmuseum.jpg|thumb|right|Estalons deu sistèma metric realizats en [[1799]].]]

{{veire|Sistèma metric}}

La responsa mei decisiva au problèma de la diversitat de las unitats de mesura vienó de la [[Revolucion Francesa]]. En efèit, a la fin deu sègle XVIII, [[França]] comptava ua multitud d'unitats locaus e la volontat d'unificar lo sistèma deus pes e mesuras rejunhó l'ideau [[egalitat|egalitari]] e [[racionalisme|racionalista]] deu movement revolucionari. En [[1790]], l'[[Assemblada Nacionau]] carguè atau l'[[Acadèmia de las Sciéncias]] de concéber un sistèma d'unitats navèth, coherent e [[Universalisme|universau]]&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Suzanne Débarbat e Terry Quinn, « Les origines du système métrique en France et la Convention du mètre de 1875, qui a ouvert la voie au Système international d'unités et à sa révision de 2018 », ''Comptes rendus - Physique'', vol. 20, n° 1-2,‎ 2018, pp. 6-21.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Georges Lacour-Gayet (pref. François Furet), ''Talleyrand'', Payot, 1990, p. 130.&lt;/ref&gt;.

L'ambicion èra de rómper dab las unitats antropometricas e arbitràrias en fondant las unitats navèras sus grandors tiradas de la natura. L'utilizacion de la natura com supòrt de las definicions èra ua innovacion importanta pr'amor que permetè d'afirmar lo caractèr universau de las unitats en los destacant deus particularismes [[nacion|nacionaus]]. Lo [[mètre]] estó atau definit com la dètz-milionau partida deu quart deu [[meridian]] [[Tèrra|terrèstre]], e ua expedicion estó organizada tà mesurar dab precision un arc d'aqueth meridian&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Guillaume Bigourdan, ''Le système métrique des poids et mesures. Son établissement et sa propagation graduelle, avec l'histoire des opérations qui ont servi à déterminer le mètre et le kilogramme'', París, Gauthier-Villars, 1901, 506 p.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Jean-Jacques Levallois, ''Mesurer la terre : 300 ans de géodésie française'', París, Presses de l’Ecole nationale des ponts et chaussées, 1988, 389 p.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Jean-Baptiste Delambre e Pierre Méchain, ''Base du système métrique décimal, ou Mesure de l'arc du méridien compris entre les parallèles de Dunkerque et Barcelone'', París, 1806-1810.&lt;/ref&gt;. L'unitat de [[massa]], lo [[quilograma]], estó restacada a la massa d'un volume d'[[aiga]] determinat&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Charles-Maurice de Talleyrand-Périgord, « Discours non prononcé de M. de Talleyrand, évêque d'Autun, sur les poids et mesures, en annexe de la séance du 9 mars 1790 », dens ''Archives Parlementaires de 1787 à 1860 - Première série (1787-1799), t. XII : Du 2 mars au 14 avril 1790'', París, Librairie Administrative P. Dupont, 1881, pp. 104-108.&lt;/ref&gt;.

Ua auta evolucion màger estó de basar lo sistèma navèth suu [[sistèma decimau]], ua proposicion formulada peu purmèr còp peu [[matematicas|matematician]] [[Simon Stevin]] ([[1548]]-[[1620]]) e represa per mantua figura intellectuau deus sègles seguents com [[Joan Lo Redon d'Alembert|d'Alembert]] ([[1717]]-[[1783]])&lt;ref&gt;'''[[neerlandés|(nl)]]''' Simon Stevin, ''De Thiende'', Christoffel Plantijn, 1585.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' René Taton, Myriana Ilic, Danielle Fauque e Robert Halleux, « La tentative de Stevin pour la décimalisation de la métrologie », ''Cahiers de métrologie'', n° 1,‎ 1983, pp. 5-19.&lt;/ref&gt;. L'interès de la basa decimau èra de simplificar considerablament los calculs per rapòrt a las subdivisions irregularas precedentament en vigor. Estalons materiaus, lo mètre e lo quilograma deus Archius, estón fabricats tà servir de referéncia o tà presentar las unitats a la populacion&lt;ref&gt;Exemples d'aqueths estalons populars son los mètres installats dens París per la [[Convencion Nacionala|Convencion]]. Dus son enqüèra vededers [[plaça Vendôme]] e [[carrèra Vaugirard]].&lt;/ref&gt;.

L'adopcion deu [[sistèma metric]] estó dificila e la soa difusion, en [[França]] puish dens lo monde, estó progressiva. Totun, en [[1875]], la [[Convencion deu Mètre]], signada per mantun país, establí oficiaument ua [[Burèu Internacionau dei Pes e Mesuras|organizacion internacionau]] cargada de velhar a l'uniformitat de las mesuras, consacrant lo caractèr d'ara enlà mondiau d'aquera enterpresa. Drin a drin, maugrat resisténcias a còps importantas e la longa persisténcia de las unitats popularas dens la vita vitanta, permetó de crear e d'adoptar unitats comunas&lt;ref&gt;Dens lo cas de França, lo sistèma metric estó fin finau impausat per ua lei en 1837 (Jacques Boyer, « Le centenaire du système métrique. », ''Revue encyclopédique : recueil documentaire universel et illustré'', Larousse,‎ 1899, p. 848).&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Dens la rèsta deu monde, país com Portugau, los País Baish, Espanha o Grècia adoptèn, formaument o non, lo sistèma metric enter [[1810]] e [[1840]]. A partir de [[1850]], las [[exposicion universala|exposicions universaus]] joguèn un ròtle important dens la difusion deu sistèma hòra d'Euròpa. La convencion deu Mètre permetó d'obtiéner conversions importantas, mes a còps tardivas : Alemanha en [[1871]], Russia en [[1918]], China en [[1929]], Índia en [[1956]], Reiaume Unit en [[1965]], etc.&lt;/ref&gt;.

=== Las definicions modèrnas ===

[[Fichièr:Relations between New SI units definitions.svg|thumb|right|Representacion de las sèt unitats de basa deu Sistèma Internacionau e de las sèt constantas fondamentaus permetent de'us definir.]]

{{veire|Sistèma Internacionau d'Unitats}}

Au sègle XX, l'enterpresa d'unificacion que's perseguí dab l'adopcion oficiau deu [[Sistèma Internacionau d'Unitats]] (SI) en [[1960]]&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' ''Le Système international d'unités - Brochure 9'', Bureau international des poids et mesures, 2019, p. 102.&lt;/ref&gt;. Organizant l'ensemble de las unitats a l'entorn d'un nombre petit d'unitats de basa, lo SI vadó la referéncia mondiau de la mesura [[sciéncia|scientifica]] e [[Tecnica|tecnica]]. En parallèl, las definicions de las unitats evoluèn de faiçon importanta. En efèit, los estalons materiaus, com lo mètre o lo quilograma deus Archius, presentavan l'inconvenient d'estar objèctes fisics somés a ua lenta degradacion, a variacions imperceptiblas o a accidents de manipulacion. Estó donc decidit de tornar definir las unitats a partir de fenomèns [[natura|naturaus]] reproductibles. Per exemple, en [[1960]], lo mètre estó definit a partir de la longor d'ua [[electromagnetisme|radiacion]]&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Guilhem Gallot, « L'interféromètre de Fabry-Pérot », ''Bulletin de la Sabix (société des amis de la bibliothèque et de l'histoire de l'École Polytechnique)'', París, vol. 18,‎ 1997, pp. 63-67.&lt;/ref&gt;. Puish, en [[1983]], ua definicion navèra, basada sus la velocitat de la [[lutz]], entrè en vigor. En [[2019]], aqueras transformacions abotín a l'adopcion de definicions fondadas sus de constantas fondamentaus de la [[fisica]] per totas las unitats de basa deu SI&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]'''  ''Résolution 1 de la 26e CGPM. Sur la révision du Système international d'unités (SI)'', 2018.&lt;/ref&gt;. Lo cas mei complicat estó lo deu [[quilograma]] qui es d'ara enlà definit a partir de la [[constanta de Planck]].

=== Lo desvolopament de la metrologia ===

{{veire|Metrologia}}

Parallèlament a la quista d'unitats universaus, que's desvolopè progressivament ua reflexion sus la mesura era medisha e sus la soa fidabilitat, qui balhè neishença a la [[metrologia]], es a díser a la « sciéncia de la mesura ». Aquera reflexion estó purmèr estimulada per las [[sciéncia|sciéncias]] qui exigivan ua precision grana, en particular l'[[astronomia]] e la [[geodesia]]. En efèit, en repetint las lors observacions, los saberuts constatèn que las mesuras d'ua medisha grandor permetèn pas jamei d'obtiéner exactament lo medish resultat, mes que's dispersavan a l'entorn d'ua valor. Totun, comprenón qu'aqueth fenomèn èra ligat a ua part d'error impossibla a eliminar. Aquò merquè la debuta de tribalhs destinats a caracterizar e a limitar los sons efèits.

Lo prumèr tribalh màger dens aqueth maine estó la teoria de las errors, desvolopada enter los sègles XVIII e XIX per [[matematicas|matematicians]] com [[Adrien-Marie Legendre|Legendre]] ([[1752]]-[[1833]]) e [[Carl Friedrich Gauss|Gauss]] ([[1777]]-[[1855]])&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]'''  Aimé Fuchs, « Plaidoyer pour la loi normale », ''Pour la Science'',‎ 1995, p. 17.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Bernard Bru, « La courbe de Gauss ou le théorème de Bernoulli raconté aux enfants », ''Mathematics and Social Sciences'', vol. 175, n° 3,‎ 2006, pp. 5-23.&lt;/ref&gt;. Aqueras recèrcas permetón d'elaborar metòdes tà tractar las mesuras entecadas d'error, especiaument lo [[metòde deus mendres carrats]]. [[Carl Friedrich Gauss|Gauss]] mostrè egaument que las errors de mesura accidentaus se desparteishen segon ua lei caracteristica, aperada [[lei normau]], representada per ua corba en fòrma de [[campana]]. Aqueras atrunas vadón drin a drin la nòrma tà tractar tots los tipes de mesura [[sciéncia|scientifica]].

La signatura de la Convencion deu Mètre e la creacion deu [[Burèu Internacionau deus Pes e Mesuras]] permetón de pausar las basas de la [[metrologia]] modèrna a partir de la fin deu sègle XIX. Un hialat d'institucions, fondat suus laboratòris nacionaus en carga de la conservacion deus estalons nacionaus, assegurè la coeréncia de las referéncias. Favorizè tanben l'emergéncia de concèptes comuns ([[cadena d'estalonatge]], [[traçabilitat metrologica]], incertitud de mesura, etc.). La metrologia vadó atau ua [[sciéncia]] au còp teorica e practica, essenciau a l'[[industria]], au [[comèrci]] e a la recèrca.

== Grandors, unitats e estalons ==

=== Grandors fisicas ===

{{veire|Grandor fisica}}

Ua [[grandor fisica]] es ua proprietat d'un fenomèn, d'un còs o d'ua [[compausat quimic|substància]] qui's pòt mesurar, es a díser exprimir dab un nombre e, sovent, ua unitat. La [[longor]], la [[massa]], la [[durada]], la [[temperatura]] o l'[[intensitat (electricitat)|intensitat]] d'un [[corrent electric]] son exemples de grandors fisicas&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Comité commun pour les guides en métrologie (JCGM), ''Vocabulaire international de métrologie (VIM) : concepts fondamentaux et généraux et termes associés (JCGM 200:2012)'', Sèvres, Bureau international des poids et mesures, 3{{a}} edicion, 2012.&lt;/ref&gt;. Lo principi fondamentau de la mesura es de comparar la grandor mesurada a ua grandor de medisha natura adoptada com referéncia. Las grandors shens dimension resultan lo mei sovent deu rapòrt de duas grandors de medisha natura, çò qu'entraina l'anullacion de las unitats. Per exemple, es lo cas de la [[densitat]] qui resulta d'un rapòrt enter duas [[massa volumica|massas volumicas]].

Ua medisha grandor pòt estar exprimida dens diferentas unitats. Per exemple, ua longor de cinc [[mètre]]s es egau a cinc cents centimètres o cinc mila millimètres. Totun, si l'unitat e la valor qui l'acompanha pòden cambiar, la grandor demora identica. Dus tipes de grandors son distinguits. Las grandors escalaras que son entièrament descrivudas per un nombre acompanhat o non d'ua unitat (temperatura, massa, etc.). Las grandors [[vector (matematicas)|vectoriaus]] possedeishen egaument ua direccion e un sens ([[velocitat]], [[fòrça]], etc.). La lor mesura necessita alavetz de determinar ua valor, mes tanben ua orientacion.

=== Unitats e estalons ===

Las unitats de mesure son grandors escalaras reaus, definidas e adoptadas per convencion. Permeten de comparar tota grandor de medisha natura tad exprimir lo rapòrt deus dus dab un nombre. Pòden estar definidas a partir de constantas fondamentaus o per d'estalons. Aqueths estalons son la materializacion concrèta d'ua grandor fisica, coneguda dab ua exactitud grana&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' JCGM - Joint Committee for Guides in Metrology, « Vocabulaire international de métrologie — Concepts fondamentaux et généraux et termes associés (VIM) », 2008.&lt;/ref&gt;. Son egaument objèctes materiaus conservats dab suenh. Sèrven de basa a la fabricacion de copias, d'usatge de mei en mei corrent, destinadas aus laboratòris, a l'industria o au comèrci. Aqueras copias son regularament comparadas a estalons de referéncia tà garantir la lor exactitud.

En efèit, tà assegurar la comparabilitat de duas mesuras realizadas dens endrets diferents, cau demostrar un rapòrt enter aqueras duas mesuras, dirècte o indirècte, a un medish estalon de referéncia.  Aquera exigéncia a miat a l'organizacion d'ua ierarquia deus estalons. A la cima, que's tròban los estalons internacionaus realizats per laboratòris reconeishuts peu [[Burèu Internacionau dei Pes e Mesuras|BIPM]]. Puish, vienen los estalons nacionaus, los estalons utilizats peus laboratòris de metrologia acreditats e, fin finau, los estalons utilizats correntament dens la vita quotidiana&lt;ref&gt;Dens los laboratòris avent hòrtas constrentas metrologicas, aqueth principi mia a ua ierarquia intèrna deus estalons. Per exemple, estalons son utilizats tà verificar la conformitat de las balanças cada dia e un estalon especiau es reservat tà verificar los estalons quotidians en cas de dobte.&lt;/ref&gt;.

=== Grandors de basa e grandors derivadas ===

Las grandors fisicas pòden estar ligadas enter eras per relacions de dependéncia. Per exemple, ua [[velocitat]] es un rapòrt enter ua longor e ua durada, ua [[Aira|susfàcia]] es lo produit de duas longors e ua [[fòrça]] lo produit d'ua [[acceleracion]] e d'ua [[massa]]. Aqueras relacions permeten de redusir lo nombre de grandors fondamentaus a definir tà poder exprimir totas las autas. Que's distingueish atau las grandors de basa, causidas per convencion com independentas, e las grandors derivadas qui s'exprimeishen en foncion de las prumèras dab relacions [[matematicas]]. La causida de las grandors de basa es pas impausada per la natura. Resulta d'ua convencion, retienuda per la soa comoditat. Dens lo Sistèma Internacionau, sèt grandors de basa son estadas retienudas : la [[longor]], la [[massa]], lo [[temps]], l'[[intensitat (electricitat)|intensitat]] deu [[corrent electric]], la [[temperatura]], la [[quantitat de matèria]] e l'[[intensitat luminosa]].

=== Lo Sistèma Internacionau d'Unitats ===

== Mesura fisica en mecanica classica ==
En [[mecanica classica]], ua '''mesura fisica''' qu'ei ua valor numeric o [[Magnitud fisica|magnitud]] d'un atribut fisic d'un objècte, coma la [[longor]], la [[capacitat]], lo [[volum]] o la [[massa]], obtenguda per experimentacion e exprimida dens ua escala d'[[Unitat de mesura|unitats]].

Dens lo [[Sistèma Internacional d'Unitats]] pòt èsser lo [[mètre]], lo [[litre]] o lo [[quilograma]].

== Mesura fisica en mecanica quantica ==
En [[mecanica quantica]], quan mesuran ua grandor fisica (un atribut fisic), que pòden obténguer mei d’un resultat. Que parlan de probabilitat d’obténguer un resultat.  

=== Los resultats possibles d’ua mesura en fisica quantica ===
[[Fichièr:Quantificacion de l'energia.png|alt=Valors quantificadas que pòt prénguer los resultats d'ua mesura d'energia. Que son discontinuas (gradèrs).|vinheta|Valors que pòt prénguer los resultats d'ua mesura d'energia. Que son discontinuas (gradèrs).]]
A la grandor fisica A, qu’ei associada ua [[Observabla (quantica)|observabla]] Â. Aquera [[Observabla (quantica)|observabla]] que s’escriu per ua matriça de N colomnas e N linhas. Que pòden escríver la matriça dab la fòrma d'ua matriça diagonau. Tots los coeficients de la matriça que son nuls manca los de la diagonala. Que parlan de diagonalisacion. Las valors diagonaus de la matriça que son ditas valors pròprias de l’operator hermician. Que corresponen aus resultats possibles de la mesura fisica. Se i a un nombre finit de valors pròprias, que i a un nombre fenit de resultats possibles. Que dísen los resultats de la mesura que son quantificats. 

Que vesen ací lo principi de quantificacion : Las mesuras ne pòden pas balhar sonque résultats qui corresponen a las valors pròprias deus operators matematics. Totas las valors ne son pas possiblas. 

== Annèxas ==

=== Ligams intèrnes ===
&lt;div style=&quot;-moz-column-count:3; column-count:3;&quot;&gt;
* [[Aparelh de mesura]].
* [[Convencion deu Mètre]].
* [[Estalon]].
* [[Metrotecnia]].
* [[Metrologia]].
* [[Magnitud fisica]].
* [[Postulats de la fisica quantica]].
* [[Sistèma Internacional d'Unitats]].
* [[Teoria de la mesura]].
* [[Unitat de mesura]].
&lt;/div&gt;

=== Bibliografia ===

* '''[[francés|(fr)]]''' Le Système international d'unités - Brochure 9, Bureau international des poids et mesures, 2019.

=== Nòtas e referéncias ===
&lt;div style=&quot;-moz-column-count:3; column-count:3;&quot;&gt;
&lt;references/&gt;
&lt;/div&gt;

[[Categoria:Metrologia|*]]</text>
      <sha1>m5c6d3oqm6an7xdx66fjsimnu2adazn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2512552</id>
      <parentid>2512551</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T05:42:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nicolas Eynaud</username>
        <id>6858</id>
      </contributor>
      <comment>/* Grandors de basa e grandors derivadas */</comment>
      <origin>2512552</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20622" sha1="tpwzj4919oxeqsal8nv3iehvxpux0ok" xml:space="preserve">{{1000 fondamentals}}
{{Dialècte Gascon}}

[[Fichièr:Standard_kilogram,_2.jpg|thumb|Patron del quilograma estandard]]

La '''mesura fisica''' qu'ei l'accion de determinar la o las valors d'ua grandor (longor, capacitat, etc.), per comparason dab ua grandor constanta de medisha espècia presa coma tèrme de referéncia (etalon o unitat).

== Istòria ==

=== Las mesuras ancianas ===

L'existéncia de preocupacions ligadas a questions de mesura es atestada tanlèu l'[[escritura]] apareishuda dens maines variats com lo [[comèrci]], l'[[agricultura]], la construccion o l'[[astronomia]]. Atau, las prumèras [[civilizacion]]s devón s'acordar sus sistèmas d'unitats tà, au minimom, mesurar las [[longor]]s, las [[aira|susfàcias]], los [[volum|volumes]], las [[massa]]s e lo [[temps]]. Aqueras unitats ancianas èran sovent d'origina antropometrica, es a díser fondadas sus las [[anatomia|dimensions deu còs uman]] com lo [[pè (unitat)|pè]], la [[cobdada (unitat)|cobdada]] o lo [[poç (unitat)|poç]]&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Roope O. Kaaronen, Mikael A. Manninen e Jussi T. Eronen, « Body-based units of measure in cultural evolution », ''Science'', vol. 380, n° 6648, 2023, pp. 948-954.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Robert R. Crease, ''World in the balance: The historic quest for an absolute system of measurement'', WW Norton &amp; Company, 2011.&lt;/ref&gt;. Autas unitats hasèvan referéncia a objèctes o a practicas correntas, disponiblas suu pic e intuitivas. Per exemple, estón sovent utilizadas la quantitat de [[gran]] contenguda dens un recipient o la susfàcia lauradissa en un periòde determinat ([[jorn]], [[setmana]], [[sason]], etc.)&lt;ref&gt;Per exemple, l'[[acre (unitat)|acre]], plan utilizada dens los país anglosaxons, correspon probablament a la susfàcia lauradissa en un dia per un atelatge de dus bueus (Ronald Edward Zupko, ''A Dictionary of Weights and Measures for the British Isles: The Middle Ages to the Twentieth Century'', American Philosophical Society, 1985, p. 2).&lt;/ref&gt;.

Totun, aquera comoditat avèva un defaut grèu. En efèit, en l'abséncia d'uniformitat, las unitats variavan enter las regions e las [[vila]]s e, a còps, segon la natura de la mercaderia mesurada. En mei, ua medisha denominacion podèva designar valors diferentas segon los lòcs, fenomèn enqüèra plan vededer dab lo [[Sistèma Imperiau]]&lt;ref&gt;Per exemple, dens aqueth sistèma, lo tèrme gallon pòt designar lo gallon imperiau (4,546 09 L), lo gallon american (3,785 411 784 L) o lo gallon american sec (4,404 883 770 86 L).&lt;/ref&gt;. Aquò complicava los escambis, èra ua hont de confusion e podèva favorizar los abús o las fraudas.

Tà limitar aqueras dificultats, las autoritats ensagèn lèu de fixar de referéncias e mantua [[civilizacion]], en [[Mesopotamia]], en [[Egipte Antic|Egipte]] o dens lo [[Mar Mediterranèa|monde mediterranèu]], definín estalons conservats dens lòcs publics o [[religions|religiós]]. Sistèmas de susvelhança estón tanben creats com los [[esclavatge|esclaus]] publics [[Atenas|atenians]] en carga deu contròle de las [[moneda|monedas]]&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Paulin Ismard, ''La Démocratie contre les experts, Les esclaves publics en Grèce ancienne'', Seuil, 2015.&lt;/ref&gt;. Totun, aqueras temptativas d'uniformizacion demorèn limitadas dens la lor portada [[geografia|geografica]] e la diversitat de las unitats persistí dinc a l'epòca modèrna.

=== Lo sistèma metric e l'unificacion ===

[[Fichièr:Metric standards Rijksmuseum.jpg|thumb|right|Estalons deu sistèma metric realizats en [[1799]].]]

{{veire|Sistèma metric}}

La responsa mei decisiva au problèma de la diversitat de las unitats de mesura vienó de la [[Revolucion Francesa]]. En efèit, a la fin deu sègle XVIII, [[França]] comptava ua multitud d'unitats locaus e la volontat d'unificar lo sistèma deus pes e mesuras rejunhó l'ideau [[egalitat|egalitari]] e [[racionalisme|racionalista]] deu movement revolucionari. En [[1790]], l'[[Assemblada Nacionau]] carguè atau l'[[Acadèmia de las Sciéncias]] de concéber un sistèma d'unitats navèth, coherent e [[Universalisme|universau]]&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Suzanne Débarbat e Terry Quinn, « Les origines du système métrique en France et la Convention du mètre de 1875, qui a ouvert la voie au Système international d'unités et à sa révision de 2018 », ''Comptes rendus - Physique'', vol. 20, n° 1-2,‎ 2018, pp. 6-21.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Georges Lacour-Gayet (pref. François Furet), ''Talleyrand'', Payot, 1990, p. 130.&lt;/ref&gt;.

L'ambicion èra de rómper dab las unitats antropometricas e arbitràrias en fondant las unitats navèras sus grandors tiradas de la natura. L'utilizacion de la natura com supòrt de las definicions èra ua innovacion importanta pr'amor que permetè d'afirmar lo caractèr universau de las unitats en los destacant deus particularismes [[nacion|nacionaus]]. Lo [[mètre]] estó atau definit com la dètz-milionau partida deu quart deu [[meridian]] [[Tèrra|terrèstre]], e ua expedicion estó organizada tà mesurar dab precision un arc d'aqueth meridian&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Guillaume Bigourdan, ''Le système métrique des poids et mesures. Son établissement et sa propagation graduelle, avec l'histoire des opérations qui ont servi à déterminer le mètre et le kilogramme'', París, Gauthier-Villars, 1901, 506 p.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Jean-Jacques Levallois, ''Mesurer la terre : 300 ans de géodésie française'', París, Presses de l’Ecole nationale des ponts et chaussées, 1988, 389 p.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Jean-Baptiste Delambre e Pierre Méchain, ''Base du système métrique décimal, ou Mesure de l'arc du méridien compris entre les parallèles de Dunkerque et Barcelone'', París, 1806-1810.&lt;/ref&gt;. L'unitat de [[massa]], lo [[quilograma]], estó restacada a la massa d'un volume d'[[aiga]] determinat&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Charles-Maurice de Talleyrand-Périgord, « Discours non prononcé de M. de Talleyrand, évêque d'Autun, sur les poids et mesures, en annexe de la séance du 9 mars 1790 », dens ''Archives Parlementaires de 1787 à 1860 - Première série (1787-1799), t. XII : Du 2 mars au 14 avril 1790'', París, Librairie Administrative P. Dupont, 1881, pp. 104-108.&lt;/ref&gt;.

Ua auta evolucion màger estó de basar lo sistèma navèth suu [[sistèma decimau]], ua proposicion formulada peu purmèr còp peu [[matematicas|matematician]] [[Simon Stevin]] ([[1548]]-[[1620]]) e represa per mantua figura intellectuau deus sègles seguents com [[Joan Lo Redon d'Alembert|d'Alembert]] ([[1717]]-[[1783]])&lt;ref&gt;'''[[neerlandés|(nl)]]''' Simon Stevin, ''De Thiende'', Christoffel Plantijn, 1585.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' René Taton, Myriana Ilic, Danielle Fauque e Robert Halleux, « La tentative de Stevin pour la décimalisation de la métrologie », ''Cahiers de métrologie'', n° 1,‎ 1983, pp. 5-19.&lt;/ref&gt;. L'interès de la basa decimau èra de simplificar considerablament los calculs per rapòrt a las subdivisions irregularas precedentament en vigor. Estalons materiaus, lo mètre e lo quilograma deus Archius, estón fabricats tà servir de referéncia o tà presentar las unitats a la populacion&lt;ref&gt;Exemples d'aqueths estalons populars son los mètres installats dens París per la [[Convencion Nacionala|Convencion]]. Dus son enqüèra vededers [[plaça Vendôme]] e [[carrèra Vaugirard]].&lt;/ref&gt;.

L'adopcion deu [[sistèma metric]] estó dificila e la soa difusion, en [[França]] puish dens lo monde, estó progressiva. Totun, en [[1875]], la [[Convencion deu Mètre]], signada per mantun país, establí oficiaument ua [[Burèu Internacionau dei Pes e Mesuras|organizacion internacionau]] cargada de velhar a l'uniformitat de las mesuras, consacrant lo caractèr d'ara enlà mondiau d'aquera enterpresa. Drin a drin, maugrat resisténcias a còps importantas e la longa persisténcia de las unitats popularas dens la vita vitanta, permetó de crear e d'adoptar unitats comunas&lt;ref&gt;Dens lo cas de França, lo sistèma metric estó fin finau impausat per ua lei en 1837 (Jacques Boyer, « Le centenaire du système métrique. », ''Revue encyclopédique : recueil documentaire universel et illustré'', Larousse,‎ 1899, p. 848).&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Dens la rèsta deu monde, país com Portugau, los País Baish, Espanha o Grècia adoptèn, formaument o non, lo sistèma metric enter [[1810]] e [[1840]]. A partir de [[1850]], las [[exposicion universala|exposicions universaus]] joguèn un ròtle important dens la difusion deu sistèma hòra d'Euròpa. La convencion deu Mètre permetó d'obtiéner conversions importantas, mes a còps tardivas : Alemanha en [[1871]], Russia en [[1918]], China en [[1929]], Índia en [[1956]], Reiaume Unit en [[1965]], etc.&lt;/ref&gt;.

=== Las definicions modèrnas ===

[[Fichièr:Relations between New SI units definitions.svg|thumb|right|Representacion de las sèt unitats de basa deu Sistèma Internacionau e de las sèt constantas fondamentaus permetent de'us definir.]]

{{veire|Sistèma Internacionau d'Unitats}}

Au sègle XX, l'enterpresa d'unificacion que's perseguí dab l'adopcion oficiau deu [[Sistèma Internacionau d'Unitats]] (SI) en [[1960]]&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' ''Le Système international d'unités - Brochure 9'', Bureau international des poids et mesures, 2019, p. 102.&lt;/ref&gt;. Organizant l'ensemble de las unitats a l'entorn d'un nombre petit d'unitats de basa, lo SI vadó la referéncia mondiau de la mesura [[sciéncia|scientifica]] e [[Tecnica|tecnica]]. En parallèl, las definicions de las unitats evoluèn de faiçon importanta. En efèit, los estalons materiaus, com lo mètre o lo quilograma deus Archius, presentavan l'inconvenient d'estar objèctes fisics somés a ua lenta degradacion, a variacions imperceptiblas o a accidents de manipulacion. Estó donc decidit de tornar definir las unitats a partir de fenomèns [[natura|naturaus]] reproductibles. Per exemple, en [[1960]], lo mètre estó definit a partir de la longor d'ua [[electromagnetisme|radiacion]]&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Guilhem Gallot, « L'interféromètre de Fabry-Pérot », ''Bulletin de la Sabix (société des amis de la bibliothèque et de l'histoire de l'École Polytechnique)'', París, vol. 18,‎ 1997, pp. 63-67.&lt;/ref&gt;. Puish, en [[1983]], ua definicion navèra, basada sus la velocitat de la [[lutz]], entrè en vigor. En [[2019]], aqueras transformacions abotín a l'adopcion de definicions fondadas sus de constantas fondamentaus de la [[fisica]] per totas las unitats de basa deu SI&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]'''  ''Résolution 1 de la 26e CGPM. Sur la révision du Système international d'unités (SI)'', 2018.&lt;/ref&gt;. Lo cas mei complicat estó lo deu [[quilograma]] qui es d'ara enlà definit a partir de la [[constanta de Planck]].

=== Lo desvolopament de la metrologia ===

{{veire|Metrologia}}

Parallèlament a la quista d'unitats universaus, que's desvolopè progressivament ua reflexion sus la mesura era medisha e sus la soa fidabilitat, qui balhè neishença a la [[metrologia]], es a díser a la « sciéncia de la mesura ». Aquera reflexion estó purmèr estimulada per las [[sciéncia|sciéncias]] qui exigivan ua precision grana, en particular l'[[astronomia]] e la [[geodesia]]. En efèit, en repetint las lors observacions, los saberuts constatèn que las mesuras d'ua medisha grandor permetèn pas jamei d'obtiéner exactament lo medish resultat, mes que's dispersavan a l'entorn d'ua valor. Totun, comprenón qu'aqueth fenomèn èra ligat a ua part d'error impossibla a eliminar. Aquò merquè la debuta de tribalhs destinats a caracterizar e a limitar los sons efèits.

Lo prumèr tribalh màger dens aqueth maine estó la teoria de las errors, desvolopada enter los sègles XVIII e XIX per [[matematicas|matematicians]] com [[Adrien-Marie Legendre|Legendre]] ([[1752]]-[[1833]]) e [[Carl Friedrich Gauss|Gauss]] ([[1777]]-[[1855]])&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]'''  Aimé Fuchs, « Plaidoyer pour la loi normale », ''Pour la Science'',‎ 1995, p. 17.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Bernard Bru, « La courbe de Gauss ou le théorème de Bernoulli raconté aux enfants », ''Mathematics and Social Sciences'', vol. 175, n° 3,‎ 2006, pp. 5-23.&lt;/ref&gt;. Aqueras recèrcas permetón d'elaborar metòdes tà tractar las mesuras entecadas d'error, especiaument lo [[metòde deus mendres carrats]]. [[Carl Friedrich Gauss|Gauss]] mostrè egaument que las errors de mesura accidentaus se desparteishen segon ua lei caracteristica, aperada [[lei normau]], representada per ua corba en fòrma de [[campana]]. Aqueras atrunas vadón drin a drin la nòrma tà tractar tots los tipes de mesura [[sciéncia|scientifica]].

La signatura de la Convencion deu Mètre e la creacion deu [[Burèu Internacionau deus Pes e Mesuras]] permetón de pausar las basas de la [[metrologia]] modèrna a partir de la fin deu sègle XIX. Un hialat d'institucions, fondat suus laboratòris nacionaus en carga de la conservacion deus estalons nacionaus, assegurè la coeréncia de las referéncias. Favorizè tanben l'emergéncia de concèptes comuns ([[cadena d'estalonatge]], [[traçabilitat metrologica]], incertitud de mesura, etc.). La metrologia vadó atau ua [[sciéncia]] au còp teorica e practica, essenciau a l'[[industria]], au [[comèrci]] e a la recèrca.

== Grandors, unitats e estalons ==

=== Grandors fisicas ===

{{veire|Grandor fisica}}

Ua [[grandor fisica]] es ua proprietat d'un fenomèn, d'un còs o d'ua [[compausat quimic|substància]] qui's pòt mesurar, es a díser exprimir dab un nombre e, sovent, ua unitat. La [[longor]], la [[massa]], la [[durada]], la [[temperatura]] o l'[[intensitat (electricitat)|intensitat]] d'un [[corrent electric]] son exemples de grandors fisicas&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Comité commun pour les guides en métrologie (JCGM), ''Vocabulaire international de métrologie (VIM) : concepts fondamentaux et généraux et termes associés (JCGM 200:2012)'', Sèvres, Bureau international des poids et mesures, 3{{a}} edicion, 2012.&lt;/ref&gt;. Lo principi fondamentau de la mesura es de comparar la grandor mesurada a ua grandor de medisha natura adoptada com referéncia. Las grandors shens dimension resultan lo mei sovent deu rapòrt de duas grandors de medisha natura, çò qu'entraina l'anullacion de las unitats. Per exemple, es lo cas de la [[densitat]] qui resulta d'un rapòrt enter duas [[massa volumica|massas volumicas]].

Ua medisha grandor pòt estar exprimida dens diferentas unitats. Per exemple, ua longor de cinc [[mètre]]s es egau a cinc cents centimètres o cinc mila millimètres. Totun, si l'unitat e la valor qui l'acompanha pòden cambiar, la grandor demora identica. Dus tipes de grandors son distinguits. Las grandors escalaras que son entièrament descrivudas per un nombre acompanhat o non d'ua unitat (temperatura, massa, etc.). Las grandors [[vector (matematicas)|vectoriaus]] possedeishen egaument ua direccion e un sens ([[velocitat]], [[fòrça]], etc.). La lor mesura necessita alavetz de determinar ua valor, mes tanben ua orientacion.

=== Unitats e estalons ===

Las unitats de mesure son grandors escalaras reaus, definidas e adoptadas per convencion. Permeten de comparar tota grandor de medisha natura tad exprimir lo rapòrt deus dus dab un nombre. Pòden estar definidas a partir de constantas fondamentaus o per d'estalons. Aqueths estalons son la materializacion concrèta d'ua grandor fisica, coneguda dab ua exactitud grana&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' JCGM - Joint Committee for Guides in Metrology, « Vocabulaire international de métrologie — Concepts fondamentaux et généraux et termes associés (VIM) », 2008.&lt;/ref&gt;. Son egaument objèctes materiaus conservats dab suenh. Sèrven de basa a la fabricacion de copias, d'usatge de mei en mei corrent, destinadas aus laboratòris, a l'industria o au comèrci. Aqueras copias son regularament comparadas a estalons de referéncia tà garantir la lor exactitud.

En efèit, tà assegurar la comparabilitat de duas mesuras realizadas dens endrets diferents, cau demostrar un rapòrt enter aqueras duas mesuras, dirècte o indirècte, a un medish estalon de referéncia.  Aquera exigéncia a miat a l'organizacion d'ua ierarquia deus estalons. A la cima, que's tròban los estalons internacionaus realizats per laboratòris reconeishuts peu [[Burèu Internacionau dei Pes e Mesuras|BIPM]]. Puish, vienen los estalons nacionaus, los estalons utilizats peus laboratòris de metrologia acreditats e, fin finau, los estalons utilizats correntament dens la vita quotidiana&lt;ref&gt;Dens los laboratòris avent hòrtas constrentas metrologicas, aqueth principi mia a ua ierarquia intèrna deus estalons. Per exemple, estalons son utilizats tà verificar la conformitat de las balanças cada dia e un estalon especiau es reservat tà verificar los estalons quotidians en cas de dobte.&lt;/ref&gt;.

=== Grandors de basa e grandors derivadas ===

Las grandors fisicas pòden estar ligadas enter eras per relacions de dependéncia. Per exemple, ua [[velocitat]] es un rapòrt enter ua longor e ua durada, ua [[Aira|susfàcia]] es lo produit de duas longors e ua [[fòrça]] lo produit d'ua [[acceleracion]] e d'ua [[massa]]. Aqueras relacions permeten de redusir lo nombre de grandors fondamentaus a definir tà poder exprimir totas las autas. Que's distingueish atau las grandors de basa, causidas per convencion com independentas, e las grandors derivadas qui s'exprimeishen en foncion de las prumèras dab relacions [[matematicas]]. La causida de las grandors de basa es pas impausada per la natura. Resulta d'ua convencion, retienuda per la soa comoditat. Dens lo Sistèma Internacionau, sèt grandors de basa son estadas retienudas : la [[longor]], la [[massa]], lo [[temps]], l'[[intensitat (electricitat)|intensitat]] deu [[corrent electric]], la [[temperatura]], la [[quantitat de matèria]] e l'[[intensitat luminosa]]&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Franck Jedrzejewski, ''Histoire universelle de la mesure'', Ellipses, 2020, p. 165.&lt;/ref&gt;.

=== Lo Sistèma Internacionau d'Unitats ===

== Mesura fisica en mecanica classica ==
En [[mecanica classica]], ua '''mesura fisica''' qu'ei ua valor numeric o [[Magnitud fisica|magnitud]] d'un atribut fisic d'un objècte, coma la [[longor]], la [[capacitat]], lo [[volum]] o la [[massa]], obtenguda per experimentacion e exprimida dens ua escala d'[[Unitat de mesura|unitats]].

Dens lo [[Sistèma Internacional d'Unitats]] pòt èsser lo [[mètre]], lo [[litre]] o lo [[quilograma]].

== Mesura fisica en mecanica quantica ==
En [[mecanica quantica]], quan mesuran ua grandor fisica (un atribut fisic), que pòden obténguer mei d’un resultat. Que parlan de probabilitat d’obténguer un resultat.  

=== Los resultats possibles d’ua mesura en fisica quantica ===
[[Fichièr:Quantificacion de l'energia.png|alt=Valors quantificadas que pòt prénguer los resultats d'ua mesura d'energia. Que son discontinuas (gradèrs).|vinheta|Valors que pòt prénguer los resultats d'ua mesura d'energia. Que son discontinuas (gradèrs).]]
A la grandor fisica A, qu’ei associada ua [[Observabla (quantica)|observabla]] Â. Aquera [[Observabla (quantica)|observabla]] que s’escriu per ua matriça de N colomnas e N linhas. Que pòden escríver la matriça dab la fòrma d'ua matriça diagonau. Tots los coeficients de la matriça que son nuls manca los de la diagonala. Que parlan de diagonalisacion. Las valors diagonaus de la matriça que son ditas valors pròprias de l’operator hermician. Que corresponen aus resultats possibles de la mesura fisica. Se i a un nombre finit de valors pròprias, que i a un nombre fenit de resultats possibles. Que dísen los resultats de la mesura que son quantificats. 

Que vesen ací lo principi de quantificacion : Las mesuras ne pòden pas balhar sonque résultats qui corresponen a las valors pròprias deus operators matematics. Totas las valors ne son pas possiblas. 

== Annèxas ==

=== Ligams intèrnes ===
&lt;div style=&quot;-moz-column-count:3; column-count:3;&quot;&gt;
* [[Aparelh de mesura]].
* [[Convencion deu Mètre]].
* [[Estalon]].
* [[Metrotecnia]].
* [[Metrologia]].
* [[Magnitud fisica]].
* [[Postulats de la fisica quantica]].
* [[Sistèma Internacional d'Unitats]].
* [[Teoria de la mesura]].
* [[Unitat de mesura]].
&lt;/div&gt;

=== Bibliografia ===

* '''[[francés|(fr)]]''' Le Système international d'unités - Brochure 9, Bureau international des poids et mesures, 2019.

=== Nòtas e referéncias ===
&lt;div style=&quot;-moz-column-count:3; column-count:3;&quot;&gt;
&lt;references/&gt;
&lt;/div&gt;

[[Categoria:Metrologia|*]]</text>
      <sha1>tpwzj4919oxeqsal8nv3iehvxpux0ok</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2512553</id>
      <parentid>2512552</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T05:43:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nicolas Eynaud</username>
        <id>6858</id>
      </contributor>
      <comment>/* Grandors de basa e grandors derivadas */</comment>
      <origin>2512553</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20635" sha1="dcvv57wbp1ma5y0jjf72r36664m0m87" xml:space="preserve">{{1000 fondamentals}}
{{Dialècte Gascon}}

[[Fichièr:Standard_kilogram,_2.jpg|thumb|Patron del quilograma estandard]]

La '''mesura fisica''' qu'ei l'accion de determinar la o las valors d'ua grandor (longor, capacitat, etc.), per comparason dab ua grandor constanta de medisha espècia presa coma tèrme de referéncia (etalon o unitat).

== Istòria ==

=== Las mesuras ancianas ===

L'existéncia de preocupacions ligadas a questions de mesura es atestada tanlèu l'[[escritura]] apareishuda dens maines variats com lo [[comèrci]], l'[[agricultura]], la construccion o l'[[astronomia]]. Atau, las prumèras [[civilizacion]]s devón s'acordar sus sistèmas d'unitats tà, au minimom, mesurar las [[longor]]s, las [[aira|susfàcias]], los [[volum|volumes]], las [[massa]]s e lo [[temps]]. Aqueras unitats ancianas èran sovent d'origina antropometrica, es a díser fondadas sus las [[anatomia|dimensions deu còs uman]] com lo [[pè (unitat)|pè]], la [[cobdada (unitat)|cobdada]] o lo [[poç (unitat)|poç]]&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Roope O. Kaaronen, Mikael A. Manninen e Jussi T. Eronen, « Body-based units of measure in cultural evolution », ''Science'', vol. 380, n° 6648, 2023, pp. 948-954.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Robert R. Crease, ''World in the balance: The historic quest for an absolute system of measurement'', WW Norton &amp; Company, 2011.&lt;/ref&gt;. Autas unitats hasèvan referéncia a objèctes o a practicas correntas, disponiblas suu pic e intuitivas. Per exemple, estón sovent utilizadas la quantitat de [[gran]] contenguda dens un recipient o la susfàcia lauradissa en un periòde determinat ([[jorn]], [[setmana]], [[sason]], etc.)&lt;ref&gt;Per exemple, l'[[acre (unitat)|acre]], plan utilizada dens los país anglosaxons, correspon probablament a la susfàcia lauradissa en un dia per un atelatge de dus bueus (Ronald Edward Zupko, ''A Dictionary of Weights and Measures for the British Isles: The Middle Ages to the Twentieth Century'', American Philosophical Society, 1985, p. 2).&lt;/ref&gt;.

Totun, aquera comoditat avèva un defaut grèu. En efèit, en l'abséncia d'uniformitat, las unitats variavan enter las regions e las [[vila]]s e, a còps, segon la natura de la mercaderia mesurada. En mei, ua medisha denominacion podèva designar valors diferentas segon los lòcs, fenomèn enqüèra plan vededer dab lo [[Sistèma Imperiau]]&lt;ref&gt;Per exemple, dens aqueth sistèma, lo tèrme gallon pòt designar lo gallon imperiau (4,546 09 L), lo gallon american (3,785 411 784 L) o lo gallon american sec (4,404 883 770 86 L).&lt;/ref&gt;. Aquò complicava los escambis, èra ua hont de confusion e podèva favorizar los abús o las fraudas.

Tà limitar aqueras dificultats, las autoritats ensagèn lèu de fixar de referéncias e mantua [[civilizacion]], en [[Mesopotamia]], en [[Egipte Antic|Egipte]] o dens lo [[Mar Mediterranèa|monde mediterranèu]], definín estalons conservats dens lòcs publics o [[religions|religiós]]. Sistèmas de susvelhança estón tanben creats com los [[esclavatge|esclaus]] publics [[Atenas|atenians]] en carga deu contròle de las [[moneda|monedas]]&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Paulin Ismard, ''La Démocratie contre les experts, Les esclaves publics en Grèce ancienne'', Seuil, 2015.&lt;/ref&gt;. Totun, aqueras temptativas d'uniformizacion demorèn limitadas dens la lor portada [[geografia|geografica]] e la diversitat de las unitats persistí dinc a l'epòca modèrna.

=== Lo sistèma metric e l'unificacion ===

[[Fichièr:Metric standards Rijksmuseum.jpg|thumb|right|Estalons deu sistèma metric realizats en [[1799]].]]

{{veire|Sistèma metric}}

La responsa mei decisiva au problèma de la diversitat de las unitats de mesura vienó de la [[Revolucion Francesa]]. En efèit, a la fin deu sègle XVIII, [[França]] comptava ua multitud d'unitats locaus e la volontat d'unificar lo sistèma deus pes e mesuras rejunhó l'ideau [[egalitat|egalitari]] e [[racionalisme|racionalista]] deu movement revolucionari. En [[1790]], l'[[Assemblada Nacionau]] carguè atau l'[[Acadèmia de las Sciéncias]] de concéber un sistèma d'unitats navèth, coherent e [[Universalisme|universau]]&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Suzanne Débarbat e Terry Quinn, « Les origines du système métrique en France et la Convention du mètre de 1875, qui a ouvert la voie au Système international d'unités et à sa révision de 2018 », ''Comptes rendus - Physique'', vol. 20, n° 1-2,‎ 2018, pp. 6-21.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Georges Lacour-Gayet (pref. François Furet), ''Talleyrand'', Payot, 1990, p. 130.&lt;/ref&gt;.

L'ambicion èra de rómper dab las unitats antropometricas e arbitràrias en fondant las unitats navèras sus grandors tiradas de la natura. L'utilizacion de la natura com supòrt de las definicions èra ua innovacion importanta pr'amor que permetè d'afirmar lo caractèr universau de las unitats en los destacant deus particularismes [[nacion|nacionaus]]. Lo [[mètre]] estó atau definit com la dètz-milionau partida deu quart deu [[meridian]] [[Tèrra|terrèstre]], e ua expedicion estó organizada tà mesurar dab precision un arc d'aqueth meridian&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Guillaume Bigourdan, ''Le système métrique des poids et mesures. Son établissement et sa propagation graduelle, avec l'histoire des opérations qui ont servi à déterminer le mètre et le kilogramme'', París, Gauthier-Villars, 1901, 506 p.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Jean-Jacques Levallois, ''Mesurer la terre : 300 ans de géodésie française'', París, Presses de l’Ecole nationale des ponts et chaussées, 1988, 389 p.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Jean-Baptiste Delambre e Pierre Méchain, ''Base du système métrique décimal, ou Mesure de l'arc du méridien compris entre les parallèles de Dunkerque et Barcelone'', París, 1806-1810.&lt;/ref&gt;. L'unitat de [[massa]], lo [[quilograma]], estó restacada a la massa d'un volume d'[[aiga]] determinat&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Charles-Maurice de Talleyrand-Périgord, « Discours non prononcé de M. de Talleyrand, évêque d'Autun, sur les poids et mesures, en annexe de la séance du 9 mars 1790 », dens ''Archives Parlementaires de 1787 à 1860 - Première série (1787-1799), t. XII : Du 2 mars au 14 avril 1790'', París, Librairie Administrative P. Dupont, 1881, pp. 104-108.&lt;/ref&gt;.

Ua auta evolucion màger estó de basar lo sistèma navèth suu [[sistèma decimau]], ua proposicion formulada peu purmèr còp peu [[matematicas|matematician]] [[Simon Stevin]] ([[1548]]-[[1620]]) e represa per mantua figura intellectuau deus sègles seguents com [[Joan Lo Redon d'Alembert|d'Alembert]] ([[1717]]-[[1783]])&lt;ref&gt;'''[[neerlandés|(nl)]]''' Simon Stevin, ''De Thiende'', Christoffel Plantijn, 1585.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' René Taton, Myriana Ilic, Danielle Fauque e Robert Halleux, « La tentative de Stevin pour la décimalisation de la métrologie », ''Cahiers de métrologie'', n° 1,‎ 1983, pp. 5-19.&lt;/ref&gt;. L'interès de la basa decimau èra de simplificar considerablament los calculs per rapòrt a las subdivisions irregularas precedentament en vigor. Estalons materiaus, lo mètre e lo quilograma deus Archius, estón fabricats tà servir de referéncia o tà presentar las unitats a la populacion&lt;ref&gt;Exemples d'aqueths estalons populars son los mètres installats dens París per la [[Convencion Nacionala|Convencion]]. Dus son enqüèra vededers [[plaça Vendôme]] e [[carrèra Vaugirard]].&lt;/ref&gt;.

L'adopcion deu [[sistèma metric]] estó dificila e la soa difusion, en [[França]] puish dens lo monde, estó progressiva. Totun, en [[1875]], la [[Convencion deu Mètre]], signada per mantun país, establí oficiaument ua [[Burèu Internacionau dei Pes e Mesuras|organizacion internacionau]] cargada de velhar a l'uniformitat de las mesuras, consacrant lo caractèr d'ara enlà mondiau d'aquera enterpresa. Drin a drin, maugrat resisténcias a còps importantas e la longa persisténcia de las unitats popularas dens la vita vitanta, permetó de crear e d'adoptar unitats comunas&lt;ref&gt;Dens lo cas de França, lo sistèma metric estó fin finau impausat per ua lei en 1837 (Jacques Boyer, « Le centenaire du système métrique. », ''Revue encyclopédique : recueil documentaire universel et illustré'', Larousse,‎ 1899, p. 848).&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Dens la rèsta deu monde, país com Portugau, los País Baish, Espanha o Grècia adoptèn, formaument o non, lo sistèma metric enter [[1810]] e [[1840]]. A partir de [[1850]], las [[exposicion universala|exposicions universaus]] joguèn un ròtle important dens la difusion deu sistèma hòra d'Euròpa. La convencion deu Mètre permetó d'obtiéner conversions importantas, mes a còps tardivas : Alemanha en [[1871]], Russia en [[1918]], China en [[1929]], Índia en [[1956]], Reiaume Unit en [[1965]], etc.&lt;/ref&gt;.

=== Las definicions modèrnas ===

[[Fichièr:Relations between New SI units definitions.svg|thumb|right|Representacion de las sèt unitats de basa deu Sistèma Internacionau e de las sèt constantas fondamentaus permetent de'us definir.]]

{{veire|Sistèma Internacionau d'Unitats}}

Au sègle XX, l'enterpresa d'unificacion que's perseguí dab l'adopcion oficiau deu [[Sistèma Internacionau d'Unitats]] (SI) en [[1960]]&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' ''Le Système international d'unités - Brochure 9'', Bureau international des poids et mesures, 2019, p. 102.&lt;/ref&gt;. Organizant l'ensemble de las unitats a l'entorn d'un nombre petit d'unitats de basa, lo SI vadó la referéncia mondiau de la mesura [[sciéncia|scientifica]] e [[Tecnica|tecnica]]. En parallèl, las definicions de las unitats evoluèn de faiçon importanta. En efèit, los estalons materiaus, com lo mètre o lo quilograma deus Archius, presentavan l'inconvenient d'estar objèctes fisics somés a ua lenta degradacion, a variacions imperceptiblas o a accidents de manipulacion. Estó donc decidit de tornar definir las unitats a partir de fenomèns [[natura|naturaus]] reproductibles. Per exemple, en [[1960]], lo mètre estó definit a partir de la longor d'ua [[electromagnetisme|radiacion]]&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Guilhem Gallot, « L'interféromètre de Fabry-Pérot », ''Bulletin de la Sabix (société des amis de la bibliothèque et de l'histoire de l'École Polytechnique)'', París, vol. 18,‎ 1997, pp. 63-67.&lt;/ref&gt;. Puish, en [[1983]], ua definicion navèra, basada sus la velocitat de la [[lutz]], entrè en vigor. En [[2019]], aqueras transformacions abotín a l'adopcion de definicions fondadas sus de constantas fondamentaus de la [[fisica]] per totas las unitats de basa deu SI&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]'''  ''Résolution 1 de la 26e CGPM. Sur la révision du Système international d'unités (SI)'', 2018.&lt;/ref&gt;. Lo cas mei complicat estó lo deu [[quilograma]] qui es d'ara enlà definit a partir de la [[constanta de Planck]].

=== Lo desvolopament de la metrologia ===

{{veire|Metrologia}}

Parallèlament a la quista d'unitats universaus, que's desvolopè progressivament ua reflexion sus la mesura era medisha e sus la soa fidabilitat, qui balhè neishença a la [[metrologia]], es a díser a la « sciéncia de la mesura ». Aquera reflexion estó purmèr estimulada per las [[sciéncia|sciéncias]] qui exigivan ua precision grana, en particular l'[[astronomia]] e la [[geodesia]]. En efèit, en repetint las lors observacions, los saberuts constatèn que las mesuras d'ua medisha grandor permetèn pas jamei d'obtiéner exactament lo medish resultat, mes que's dispersavan a l'entorn d'ua valor. Totun, comprenón qu'aqueth fenomèn èra ligat a ua part d'error impossibla a eliminar. Aquò merquè la debuta de tribalhs destinats a caracterizar e a limitar los sons efèits.

Lo prumèr tribalh màger dens aqueth maine estó la teoria de las errors, desvolopada enter los sègles XVIII e XIX per [[matematicas|matematicians]] com [[Adrien-Marie Legendre|Legendre]] ([[1752]]-[[1833]]) e [[Carl Friedrich Gauss|Gauss]] ([[1777]]-[[1855]])&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]'''  Aimé Fuchs, « Plaidoyer pour la loi normale », ''Pour la Science'',‎ 1995, p. 17.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Bernard Bru, « La courbe de Gauss ou le théorème de Bernoulli raconté aux enfants », ''Mathematics and Social Sciences'', vol. 175, n° 3,‎ 2006, pp. 5-23.&lt;/ref&gt;. Aqueras recèrcas permetón d'elaborar metòdes tà tractar las mesuras entecadas d'error, especiaument lo [[metòde deus mendres carrats]]. [[Carl Friedrich Gauss|Gauss]] mostrè egaument que las errors de mesura accidentaus se desparteishen segon ua lei caracteristica, aperada [[lei normau]], representada per ua corba en fòrma de [[campana]]. Aqueras atrunas vadón drin a drin la nòrma tà tractar tots los tipes de mesura [[sciéncia|scientifica]].

La signatura de la Convencion deu Mètre e la creacion deu [[Burèu Internacionau deus Pes e Mesuras]] permetón de pausar las basas de la [[metrologia]] modèrna a partir de la fin deu sègle XIX. Un hialat d'institucions, fondat suus laboratòris nacionaus en carga de la conservacion deus estalons nacionaus, assegurè la coeréncia de las referéncias. Favorizè tanben l'emergéncia de concèptes comuns ([[cadena d'estalonatge]], [[traçabilitat metrologica]], incertitud de mesura, etc.). La metrologia vadó atau ua [[sciéncia]] au còp teorica e practica, essenciau a l'[[industria]], au [[comèrci]] e a la recèrca.

== Grandors, unitats e estalons ==

=== Grandors fisicas ===

{{veire|Grandor fisica}}

Ua [[grandor fisica]] es ua proprietat d'un fenomèn, d'un còs o d'ua [[compausat quimic|substància]] qui's pòt mesurar, es a díser exprimir dab un nombre e, sovent, ua unitat. La [[longor]], la [[massa]], la [[durada]], la [[temperatura]] o l'[[intensitat (electricitat)|intensitat]] d'un [[corrent electric]] son exemples de grandors fisicas&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Comité commun pour les guides en métrologie (JCGM), ''Vocabulaire international de métrologie (VIM) : concepts fondamentaux et généraux et termes associés (JCGM 200:2012)'', Sèvres, Bureau international des poids et mesures, 3{{a}} edicion, 2012.&lt;/ref&gt;. Lo principi fondamentau de la mesura es de comparar la grandor mesurada a ua grandor de medisha natura adoptada com referéncia. Las grandors shens dimension resultan lo mei sovent deu rapòrt de duas grandors de medisha natura, çò qu'entraina l'anullacion de las unitats. Per exemple, es lo cas de la [[densitat]] qui resulta d'un rapòrt enter duas [[massa volumica|massas volumicas]].

Ua medisha grandor pòt estar exprimida dens diferentas unitats. Per exemple, ua longor de cinc [[mètre]]s es egau a cinc cents centimètres o cinc mila millimètres. Totun, si l'unitat e la valor qui l'acompanha pòden cambiar, la grandor demora identica. Dus tipes de grandors son distinguits. Las grandors escalaras que son entièrament descrivudas per un nombre acompanhat o non d'ua unitat (temperatura, massa, etc.). Las grandors [[vector (matematicas)|vectoriaus]] possedeishen egaument ua direccion e un sens ([[velocitat]], [[fòrça]], etc.). La lor mesura necessita alavetz de determinar ua valor, mes tanben ua orientacion.

=== Unitats e estalons ===

Las unitats de mesure son grandors escalaras reaus, definidas e adoptadas per convencion. Permeten de comparar tota grandor de medisha natura tad exprimir lo rapòrt deus dus dab un nombre. Pòden estar definidas a partir de constantas fondamentaus o per d'estalons. Aqueths estalons son la materializacion concrèta d'ua grandor fisica, coneguda dab ua exactitud grana&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' JCGM - Joint Committee for Guides in Metrology, « Vocabulaire international de métrologie — Concepts fondamentaux et généraux et termes associés (VIM) », 2008.&lt;/ref&gt;. Son egaument objèctes materiaus conservats dab suenh. Sèrven de basa a la fabricacion de copias, d'usatge de mei en mei corrent, destinadas aus laboratòris, a l'industria o au comèrci. Aqueras copias son regularament comparadas a estalons de referéncia tà garantir la lor exactitud.

En efèit, tà assegurar la comparabilitat de duas mesuras realizadas dens endrets diferents, cau demostrar un rapòrt enter aqueras duas mesuras, dirècte o indirècte, a un medish estalon de referéncia.  Aquera exigéncia a miat a l'organizacion d'ua ierarquia deus estalons. A la cima, que's tròban los estalons internacionaus realizats per laboratòris reconeishuts peu [[Burèu Internacionau dei Pes e Mesuras|BIPM]]. Puish, vienen los estalons nacionaus, los estalons utilizats peus laboratòris de metrologia acreditats e, fin finau, los estalons utilizats correntament dens la vita quotidiana&lt;ref&gt;Dens los laboratòris avent hòrtas constrentas metrologicas, aqueth principi mia a ua ierarquia intèrna deus estalons. Per exemple, estalons son utilizats tà verificar la conformitat de las balanças cada dia e un estalon especiau es reservat tà verificar los estalons quotidians en cas de dobte.&lt;/ref&gt;.

=== Grandors de basa e grandors derivadas ===

Las grandors fisicas pòden estar ligadas enter eras per relacions de dependéncia. Per exemple, ua [[velocitat]] es un rapòrt enter ua longor e ua durada, ua [[Aira|susfàcia]] es lo produit de duas longors e ua [[fòrça]] lo produit d'ua [[acceleracion]] e d'ua [[massa]]. Aqueras relacions permeten de redusir lo nombre de grandors fondamentaus a definir tà poder exprimir totas las autas. Que's distingueish atau las grandors de basa, causidas per convencion com independentas, e las grandors derivadas qui s'exprimeishen en foncion de las prumèras dab relacions [[matematicas]]. La causida de las grandors de basa es pas impausada per la natura. Resulta d'ua convencion, retienuda per la soa comoditat. Per exemple, dens lo Sistèma Internacionau, sèt grandors de basa son estadas retienudas : la [[longor]], la [[massa]], lo [[temps]], l'[[intensitat (electricitat)|intensitat]] deu [[corrent electric]], la [[temperatura]], la [[quantitat de matèria]] e l'[[intensitat luminosa]]&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Franck Jedrzejewski, ''Histoire universelle de la mesure'', Ellipses, 2020, p. 165.&lt;/ref&gt;.

=== Lo Sistèma Internacionau d'Unitats ===

== Mesura fisica en mecanica classica ==
En [[mecanica classica]], ua '''mesura fisica''' qu'ei ua valor numeric o [[Magnitud fisica|magnitud]] d'un atribut fisic d'un objècte, coma la [[longor]], la [[capacitat]], lo [[volum]] o la [[massa]], obtenguda per experimentacion e exprimida dens ua escala d'[[Unitat de mesura|unitats]].

Dens lo [[Sistèma Internacional d'Unitats]] pòt èsser lo [[mètre]], lo [[litre]] o lo [[quilograma]].

== Mesura fisica en mecanica quantica ==
En [[mecanica quantica]], quan mesuran ua grandor fisica (un atribut fisic), que pòden obténguer mei d’un resultat. Que parlan de probabilitat d’obténguer un resultat.  

=== Los resultats possibles d’ua mesura en fisica quantica ===
[[Fichièr:Quantificacion de l'energia.png|alt=Valors quantificadas que pòt prénguer los resultats d'ua mesura d'energia. Que son discontinuas (gradèrs).|vinheta|Valors que pòt prénguer los resultats d'ua mesura d'energia. Que son discontinuas (gradèrs).]]
A la grandor fisica A, qu’ei associada ua [[Observabla (quantica)|observabla]] Â. Aquera [[Observabla (quantica)|observabla]] que s’escriu per ua matriça de N colomnas e N linhas. Que pòden escríver la matriça dab la fòrma d'ua matriça diagonau. Tots los coeficients de la matriça que son nuls manca los de la diagonala. Que parlan de diagonalisacion. Las valors diagonaus de la matriça que son ditas valors pròprias de l’operator hermician. Que corresponen aus resultats possibles de la mesura fisica. Se i a un nombre finit de valors pròprias, que i a un nombre fenit de resultats possibles. Que dísen los resultats de la mesura que son quantificats. 

Que vesen ací lo principi de quantificacion : Las mesuras ne pòden pas balhar sonque résultats qui corresponen a las valors pròprias deus operators matematics. Totas las valors ne son pas possiblas. 

== Annèxas ==

=== Ligams intèrnes ===
&lt;div style=&quot;-moz-column-count:3; column-count:3;&quot;&gt;
* [[Aparelh de mesura]].
* [[Convencion deu Mètre]].
* [[Estalon]].
* [[Metrotecnia]].
* [[Metrologia]].
* [[Magnitud fisica]].
* [[Postulats de la fisica quantica]].
* [[Sistèma Internacional d'Unitats]].
* [[Teoria de la mesura]].
* [[Unitat de mesura]].
&lt;/div&gt;

=== Bibliografia ===

* '''[[francés|(fr)]]''' Le Système international d'unités - Brochure 9, Bureau international des poids et mesures, 2019.

=== Nòtas e referéncias ===
&lt;div style=&quot;-moz-column-count:3; column-count:3;&quot;&gt;
&lt;references/&gt;
&lt;/div&gt;

[[Categoria:Metrologia|*]]</text>
      <sha1>dcvv57wbp1ma5y0jjf72r36664m0m87</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2512554</id>
      <parentid>2512553</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T05:50:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nicolas Eynaud</username>
        <id>6858</id>
      </contributor>
      <comment>/* Grandors de basa e grandors derivadas */</comment>
      <origin>2512554</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21403" sha1="1rpw7mogh4t6sz2xyu36fr6t295uqs0" xml:space="preserve">{{1000 fondamentals}}
{{Dialècte Gascon}}

[[Fichièr:Standard_kilogram,_2.jpg|thumb|Patron del quilograma estandard]]

La '''mesura fisica''' qu'ei l'accion de determinar la o las valors d'ua grandor (longor, capacitat, etc.), per comparason dab ua grandor constanta de medisha espècia presa coma tèrme de referéncia (etalon o unitat).

== Istòria ==

=== Las mesuras ancianas ===

L'existéncia de preocupacions ligadas a questions de mesura es atestada tanlèu l'[[escritura]] apareishuda dens maines variats com lo [[comèrci]], l'[[agricultura]], la construccion o l'[[astronomia]]. Atau, las prumèras [[civilizacion]]s devón s'acordar sus sistèmas d'unitats tà, au minimom, mesurar las [[longor]]s, las [[aira|susfàcias]], los [[volum|volumes]], las [[massa]]s e lo [[temps]]. Aqueras unitats ancianas èran sovent d'origina antropometrica, es a díser fondadas sus las [[anatomia|dimensions deu còs uman]] com lo [[pè (unitat)|pè]], la [[cobdada (unitat)|cobdada]] o lo [[poç (unitat)|poç]]&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Roope O. Kaaronen, Mikael A. Manninen e Jussi T. Eronen, « Body-based units of measure in cultural evolution », ''Science'', vol. 380, n° 6648, 2023, pp. 948-954.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Robert R. Crease, ''World in the balance: The historic quest for an absolute system of measurement'', WW Norton &amp; Company, 2011.&lt;/ref&gt;. Autas unitats hasèvan referéncia a objèctes o a practicas correntas, disponiblas suu pic e intuitivas. Per exemple, estón sovent utilizadas la quantitat de [[gran]] contenguda dens un recipient o la susfàcia lauradissa en un periòde determinat ([[jorn]], [[setmana]], [[sason]], etc.)&lt;ref&gt;Per exemple, l'[[acre (unitat)|acre]], plan utilizada dens los país anglosaxons, correspon probablament a la susfàcia lauradissa en un dia per un atelatge de dus bueus (Ronald Edward Zupko, ''A Dictionary of Weights and Measures for the British Isles: The Middle Ages to the Twentieth Century'', American Philosophical Society, 1985, p. 2).&lt;/ref&gt;.

Totun, aquera comoditat avèva un defaut grèu. En efèit, en l'abséncia d'uniformitat, las unitats variavan enter las regions e las [[vila]]s e, a còps, segon la natura de la mercaderia mesurada. En mei, ua medisha denominacion podèva designar valors diferentas segon los lòcs, fenomèn enqüèra plan vededer dab lo [[Sistèma Imperiau]]&lt;ref&gt;Per exemple, dens aqueth sistèma, lo tèrme gallon pòt designar lo gallon imperiau (4,546 09 L), lo gallon american (3,785 411 784 L) o lo gallon american sec (4,404 883 770 86 L).&lt;/ref&gt;. Aquò complicava los escambis, èra ua hont de confusion e podèva favorizar los abús o las fraudas.

Tà limitar aqueras dificultats, las autoritats ensagèn lèu de fixar de referéncias e mantua [[civilizacion]], en [[Mesopotamia]], en [[Egipte Antic|Egipte]] o dens lo [[Mar Mediterranèa|monde mediterranèu]], definín estalons conservats dens lòcs publics o [[religions|religiós]]. Sistèmas de susvelhança estón tanben creats com los [[esclavatge|esclaus]] publics [[Atenas|atenians]] en carga deu contròle de las [[moneda|monedas]]&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Paulin Ismard, ''La Démocratie contre les experts, Les esclaves publics en Grèce ancienne'', Seuil, 2015.&lt;/ref&gt;. Totun, aqueras temptativas d'uniformizacion demorèn limitadas dens la lor portada [[geografia|geografica]] e la diversitat de las unitats persistí dinc a l'epòca modèrna.

=== Lo sistèma metric e l'unificacion ===

[[Fichièr:Metric standards Rijksmuseum.jpg|thumb|right|Estalons deu sistèma metric realizats en [[1799]].]]

{{veire|Sistèma metric}}

La responsa mei decisiva au problèma de la diversitat de las unitats de mesura vienó de la [[Revolucion Francesa]]. En efèit, a la fin deu sègle XVIII, [[França]] comptava ua multitud d'unitats locaus e la volontat d'unificar lo sistèma deus pes e mesuras rejunhó l'ideau [[egalitat|egalitari]] e [[racionalisme|racionalista]] deu movement revolucionari. En [[1790]], l'[[Assemblada Nacionau]] carguè atau l'[[Acadèmia de las Sciéncias]] de concéber un sistèma d'unitats navèth, coherent e [[Universalisme|universau]]&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Suzanne Débarbat e Terry Quinn, « Les origines du système métrique en France et la Convention du mètre de 1875, qui a ouvert la voie au Système international d'unités et à sa révision de 2018 », ''Comptes rendus - Physique'', vol. 20, n° 1-2,‎ 2018, pp. 6-21.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Georges Lacour-Gayet (pref. François Furet), ''Talleyrand'', Payot, 1990, p. 130.&lt;/ref&gt;.

L'ambicion èra de rómper dab las unitats antropometricas e arbitràrias en fondant las unitats navèras sus grandors tiradas de la natura. L'utilizacion de la natura com supòrt de las definicions èra ua innovacion importanta pr'amor que permetè d'afirmar lo caractèr universau de las unitats en los destacant deus particularismes [[nacion|nacionaus]]. Lo [[mètre]] estó atau definit com la dètz-milionau partida deu quart deu [[meridian]] [[Tèrra|terrèstre]], e ua expedicion estó organizada tà mesurar dab precision un arc d'aqueth meridian&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Guillaume Bigourdan, ''Le système métrique des poids et mesures. Son établissement et sa propagation graduelle, avec l'histoire des opérations qui ont servi à déterminer le mètre et le kilogramme'', París, Gauthier-Villars, 1901, 506 p.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Jean-Jacques Levallois, ''Mesurer la terre : 300 ans de géodésie française'', París, Presses de l’Ecole nationale des ponts et chaussées, 1988, 389 p.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Jean-Baptiste Delambre e Pierre Méchain, ''Base du système métrique décimal, ou Mesure de l'arc du méridien compris entre les parallèles de Dunkerque et Barcelone'', París, 1806-1810.&lt;/ref&gt;. L'unitat de [[massa]], lo [[quilograma]], estó restacada a la massa d'un volume d'[[aiga]] determinat&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Charles-Maurice de Talleyrand-Périgord, « Discours non prononcé de M. de Talleyrand, évêque d'Autun, sur les poids et mesures, en annexe de la séance du 9 mars 1790 », dens ''Archives Parlementaires de 1787 à 1860 - Première série (1787-1799), t. XII : Du 2 mars au 14 avril 1790'', París, Librairie Administrative P. Dupont, 1881, pp. 104-108.&lt;/ref&gt;.

Ua auta evolucion màger estó de basar lo sistèma navèth suu [[sistèma decimau]], ua proposicion formulada peu purmèr còp peu [[matematicas|matematician]] [[Simon Stevin]] ([[1548]]-[[1620]]) e represa per mantua figura intellectuau deus sègles seguents com [[Joan Lo Redon d'Alembert|d'Alembert]] ([[1717]]-[[1783]])&lt;ref&gt;'''[[neerlandés|(nl)]]''' Simon Stevin, ''De Thiende'', Christoffel Plantijn, 1585.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' René Taton, Myriana Ilic, Danielle Fauque e Robert Halleux, « La tentative de Stevin pour la décimalisation de la métrologie », ''Cahiers de métrologie'', n° 1,‎ 1983, pp. 5-19.&lt;/ref&gt;. L'interès de la basa decimau èra de simplificar considerablament los calculs per rapòrt a las subdivisions irregularas precedentament en vigor. Estalons materiaus, lo mètre e lo quilograma deus Archius, estón fabricats tà servir de referéncia o tà presentar las unitats a la populacion&lt;ref&gt;Exemples d'aqueths estalons populars son los mètres installats dens París per la [[Convencion Nacionala|Convencion]]. Dus son enqüèra vededers [[plaça Vendôme]] e [[carrèra Vaugirard]].&lt;/ref&gt;.

L'adopcion deu [[sistèma metric]] estó dificila e la soa difusion, en [[França]] puish dens lo monde, estó progressiva. Totun, en [[1875]], la [[Convencion deu Mètre]], signada per mantun país, establí oficiaument ua [[Burèu Internacionau dei Pes e Mesuras|organizacion internacionau]] cargada de velhar a l'uniformitat de las mesuras, consacrant lo caractèr d'ara enlà mondiau d'aquera enterpresa. Drin a drin, maugrat resisténcias a còps importantas e la longa persisténcia de las unitats popularas dens la vita vitanta, permetó de crear e d'adoptar unitats comunas&lt;ref&gt;Dens lo cas de França, lo sistèma metric estó fin finau impausat per ua lei en 1837 (Jacques Boyer, « Le centenaire du système métrique. », ''Revue encyclopédique : recueil documentaire universel et illustré'', Larousse,‎ 1899, p. 848).&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Dens la rèsta deu monde, país com Portugau, los País Baish, Espanha o Grècia adoptèn, formaument o non, lo sistèma metric enter [[1810]] e [[1840]]. A partir de [[1850]], las [[exposicion universala|exposicions universaus]] joguèn un ròtle important dens la difusion deu sistèma hòra d'Euròpa. La convencion deu Mètre permetó d'obtiéner conversions importantas, mes a còps tardivas : Alemanha en [[1871]], Russia en [[1918]], China en [[1929]], Índia en [[1956]], Reiaume Unit en [[1965]], etc.&lt;/ref&gt;.

=== Las definicions modèrnas ===

[[Fichièr:Relations between New SI units definitions.svg|thumb|right|Representacion de las sèt unitats de basa deu Sistèma Internacionau e de las sèt constantas fondamentaus permetent de'us definir.]]

{{veire|Sistèma Internacionau d'Unitats}}

Au sègle XX, l'enterpresa d'unificacion que's perseguí dab l'adopcion oficiau deu [[Sistèma Internacionau d'Unitats]] (SI) en [[1960]]&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' ''Le Système international d'unités - Brochure 9'', Bureau international des poids et mesures, 2019, p. 102.&lt;/ref&gt;. Organizant l'ensemble de las unitats a l'entorn d'un nombre petit d'unitats de basa, lo SI vadó la referéncia mondiau de la mesura [[sciéncia|scientifica]] e [[Tecnica|tecnica]]. En parallèl, las definicions de las unitats evoluèn de faiçon importanta. En efèit, los estalons materiaus, com lo mètre o lo quilograma deus Archius, presentavan l'inconvenient d'estar objèctes fisics somés a ua lenta degradacion, a variacions imperceptiblas o a accidents de manipulacion. Estó donc decidit de tornar definir las unitats a partir de fenomèns [[natura|naturaus]] reproductibles. Per exemple, en [[1960]], lo mètre estó definit a partir de la longor d'ua [[electromagnetisme|radiacion]]&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Guilhem Gallot, « L'interféromètre de Fabry-Pérot », ''Bulletin de la Sabix (société des amis de la bibliothèque et de l'histoire de l'École Polytechnique)'', París, vol. 18,‎ 1997, pp. 63-67.&lt;/ref&gt;. Puish, en [[1983]], ua definicion navèra, basada sus la velocitat de la [[lutz]], entrè en vigor. En [[2019]], aqueras transformacions abotín a l'adopcion de definicions fondadas sus de constantas fondamentaus de la [[fisica]] per totas las unitats de basa deu SI&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]'''  ''Résolution 1 de la 26e CGPM. Sur la révision du Système international d'unités (SI)'', 2018.&lt;/ref&gt;. Lo cas mei complicat estó lo deu [[quilograma]] qui es d'ara enlà definit a partir de la [[constanta de Planck]].

=== Lo desvolopament de la metrologia ===

{{veire|Metrologia}}

Parallèlament a la quista d'unitats universaus, que's desvolopè progressivament ua reflexion sus la mesura era medisha e sus la soa fidabilitat, qui balhè neishença a la [[metrologia]], es a díser a la « sciéncia de la mesura ». Aquera reflexion estó purmèr estimulada per las [[sciéncia|sciéncias]] qui exigivan ua precision grana, en particular l'[[astronomia]] e la [[geodesia]]. En efèit, en repetint las lors observacions, los saberuts constatèn que las mesuras d'ua medisha grandor permetèn pas jamei d'obtiéner exactament lo medish resultat, mes que's dispersavan a l'entorn d'ua valor. Totun, comprenón qu'aqueth fenomèn èra ligat a ua part d'error impossibla a eliminar. Aquò merquè la debuta de tribalhs destinats a caracterizar e a limitar los sons efèits.

Lo prumèr tribalh màger dens aqueth maine estó la teoria de las errors, desvolopada enter los sègles XVIII e XIX per [[matematicas|matematicians]] com [[Adrien-Marie Legendre|Legendre]] ([[1752]]-[[1833]]) e [[Carl Friedrich Gauss|Gauss]] ([[1777]]-[[1855]])&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]'''  Aimé Fuchs, « Plaidoyer pour la loi normale », ''Pour la Science'',‎ 1995, p. 17.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Bernard Bru, « La courbe de Gauss ou le théorème de Bernoulli raconté aux enfants », ''Mathematics and Social Sciences'', vol. 175, n° 3,‎ 2006, pp. 5-23.&lt;/ref&gt;. Aqueras recèrcas permetón d'elaborar metòdes tà tractar las mesuras entecadas d'error, especiaument lo [[metòde deus mendres carrats]]. [[Carl Friedrich Gauss|Gauss]] mostrè egaument que las errors de mesura accidentaus se desparteishen segon ua lei caracteristica, aperada [[lei normau]], representada per ua corba en fòrma de [[campana]]. Aqueras atrunas vadón drin a drin la nòrma tà tractar tots los tipes de mesura [[sciéncia|scientifica]].

La signatura de la Convencion deu Mètre e la creacion deu [[Burèu Internacionau deus Pes e Mesuras]] permetón de pausar las basas de la [[metrologia]] modèrna a partir de la fin deu sègle XIX. Un hialat d'institucions, fondat suus laboratòris nacionaus en carga de la conservacion deus estalons nacionaus, assegurè la coeréncia de las referéncias. Favorizè tanben l'emergéncia de concèptes comuns ([[cadena d'estalonatge]], [[traçabilitat metrologica]], incertitud de mesura, etc.). La metrologia vadó atau ua [[sciéncia]] au còp teorica e practica, essenciau a l'[[industria]], au [[comèrci]] e a la recèrca.

== Grandors, unitats e estalons ==

=== Grandors fisicas ===

{{veire|Grandor fisica}}

Ua [[grandor fisica]] es ua proprietat d'un fenomèn, d'un còs o d'ua [[compausat quimic|substància]] qui's pòt mesurar, es a díser exprimir dab un nombre e, sovent, ua unitat. La [[longor]], la [[massa]], la [[durada]], la [[temperatura]] o l'[[intensitat (electricitat)|intensitat]] d'un [[corrent electric]] son exemples de grandors fisicas&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Comité commun pour les guides en métrologie (JCGM), ''Vocabulaire international de métrologie (VIM) : concepts fondamentaux et généraux et termes associés (JCGM 200:2012)'', Sèvres, Bureau international des poids et mesures, 3{{a}} edicion, 2012.&lt;/ref&gt;. Lo principi fondamentau de la mesura es de comparar la grandor mesurada a ua grandor de medisha natura adoptada com referéncia. Las grandors shens dimension resultan lo mei sovent deu rapòrt de duas grandors de medisha natura, çò qu'entraina l'anullacion de las unitats. Per exemple, es lo cas de la [[densitat]] qui resulta d'un rapòrt enter duas [[massa volumica|massas volumicas]].

Ua medisha grandor pòt estar exprimida dens diferentas unitats. Per exemple, ua longor de cinc [[mètre]]s es egau a cinc cents centimètres o cinc mila millimètres. Totun, si l'unitat e la valor qui l'acompanha pòden cambiar, la grandor demora identica. Dus tipes de grandors son distinguits. Las grandors escalaras que son entièrament descrivudas per un nombre acompanhat o non d'ua unitat (temperatura, massa, etc.). Las grandors [[vector (matematicas)|vectoriaus]] possedeishen egaument ua direccion e un sens ([[velocitat]], [[fòrça]], etc.). La lor mesura necessita alavetz de determinar ua valor, mes tanben ua orientacion.

=== Unitats e estalons ===

Las unitats de mesure son grandors escalaras reaus, definidas e adoptadas per convencion. Permeten de comparar tota grandor de medisha natura tad exprimir lo rapòrt deus dus dab un nombre. Pòden estar definidas a partir de constantas fondamentaus o per d'estalons. Aqueths estalons son la materializacion concrèta d'ua grandor fisica, coneguda dab ua exactitud grana&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' JCGM - Joint Committee for Guides in Metrology, « Vocabulaire international de métrologie — Concepts fondamentaux et généraux et termes associés (VIM) », 2008.&lt;/ref&gt;. Son egaument objèctes materiaus conservats dab suenh. Sèrven de basa a la fabricacion de copias, d'usatge de mei en mei corrent, destinadas aus laboratòris, a l'industria o au comèrci. Aqueras copias son regularament comparadas a estalons de referéncia tà garantir la lor exactitud.

En efèit, tà assegurar la comparabilitat de duas mesuras realizadas dens endrets diferents, cau demostrar un rapòrt enter aqueras duas mesuras, dirècte o indirècte, a un medish estalon de referéncia.  Aquera exigéncia a miat a l'organizacion d'ua ierarquia deus estalons. A la cima, que's tròban los estalons internacionaus realizats per laboratòris reconeishuts peu [[Burèu Internacionau dei Pes e Mesuras|BIPM]]. Puish, vienen los estalons nacionaus, los estalons utilizats peus laboratòris de metrologia acreditats e, fin finau, los estalons utilizats correntament dens la vita quotidiana&lt;ref&gt;Dens los laboratòris avent hòrtas constrentas metrologicas, aqueth principi mia a ua ierarquia intèrna deus estalons. Per exemple, estalons son utilizats tà verificar la conformitat de las balanças cada dia e un estalon especiau es reservat tà verificar los estalons quotidians en cas de dobte.&lt;/ref&gt;.

=== Grandors de basa e grandors derivadas ===

Las grandors fisicas pòden estar ligadas enter eras per relacions de dependéncia. Per exemple, ua [[velocitat]] es un rapòrt enter ua longor e ua durada, ua [[Aira|susfàcia]] es lo produit de duas longors e ua [[fòrça]] lo produit d'ua [[acceleracion]] e d'ua [[massa]]. Aqueras relacions permeten de redusir lo nombre de grandors fondamentaus a definir tà poder exprimir totas las autas.

Que's distingueish atau las grandors de basa, causidas per convencion com independentas, e las grandors derivadas qui s'exprimeishen en foncion de las prumèras dab relacions [[matematicas]]. La causida de las grandors de basa es pas impausada per la natura. Resulta d'ua convencion, retienuda per la soa comoditat. Per exemple, dens lo Sistèma Internacionau, sèt grandors de basa son estadas retienudas : la [[longor]], la [[massa]], lo [[temps]], l'[[intensitat (electricitat)|intensitat]] deu [[corrent electric]], la [[temperatura]], la [[quantitat de matèria]] e l'[[intensitat luminosa]]&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Franck Jedrzejewski, ''Histoire universelle de la mesure'', Ellipses, 2020, p. 165.&lt;/ref&gt;.

Cada grandor fondamentau es associada a ua dimension qui exprimeish la soa natura independentament de l'unitat causida tà la mesurar. Cada grandor fondamentau qu'ei associada a ua dimension qui exprimeish la soa natura independentament de l'unitat causida entà la mesurar. Aqueras dimensions de basa son notadas dab simbèus definits per convencion. Per exemple, [L] per la longor, [M] per la massa e [T] peu temps. La dimension de las grandors derivadas s'obtien en combinant las dimensions. Per exemple, la velocitat a per dimension [L].[T]⁻¹ e l'acceleracion [M].[L].[T]⁻². Aquera analisi dimensionau constitueish ua atruna preciosa, qui permet sustot de verificar la coheréncia d'ua formula fisica o de prevéder la fòrma d'ua relacion enter grandors.

=== Lo Sistèma Internacionau d'Unitats ===

== Mesura fisica en mecanica classica ==
En [[mecanica classica]], ua '''mesura fisica''' qu'ei ua valor numeric o [[Magnitud fisica|magnitud]] d'un atribut fisic d'un objècte, coma la [[longor]], la [[capacitat]], lo [[volum]] o la [[massa]], obtenguda per experimentacion e exprimida dens ua escala d'[[Unitat de mesura|unitats]].

Dens lo [[Sistèma Internacional d'Unitats]] pòt èsser lo [[mètre]], lo [[litre]] o lo [[quilograma]].

== Mesura fisica en mecanica quantica ==
En [[mecanica quantica]], quan mesuran ua grandor fisica (un atribut fisic), que pòden obténguer mei d’un resultat. Que parlan de probabilitat d’obténguer un resultat.  

=== Los resultats possibles d’ua mesura en fisica quantica ===
[[Fichièr:Quantificacion de l'energia.png|alt=Valors quantificadas que pòt prénguer los resultats d'ua mesura d'energia. Que son discontinuas (gradèrs).|vinheta|Valors que pòt prénguer los resultats d'ua mesura d'energia. Que son discontinuas (gradèrs).]]
A la grandor fisica A, qu’ei associada ua [[Observabla (quantica)|observabla]] Â. Aquera [[Observabla (quantica)|observabla]] que s’escriu per ua matriça de N colomnas e N linhas. Que pòden escríver la matriça dab la fòrma d'ua matriça diagonau. Tots los coeficients de la matriça que son nuls manca los de la diagonala. Que parlan de diagonalisacion. Las valors diagonaus de la matriça que son ditas valors pròprias de l’operator hermician. Que corresponen aus resultats possibles de la mesura fisica. Se i a un nombre finit de valors pròprias, que i a un nombre fenit de resultats possibles. Que dísen los resultats de la mesura que son quantificats. 

Que vesen ací lo principi de quantificacion : Las mesuras ne pòden pas balhar sonque résultats qui corresponen a las valors pròprias deus operators matematics. Totas las valors ne son pas possiblas. 

== Annèxas ==

=== Ligams intèrnes ===
&lt;div style=&quot;-moz-column-count:3; column-count:3;&quot;&gt;
* [[Aparelh de mesura]].
* [[Convencion deu Mètre]].
* [[Estalon]].
* [[Metrotecnia]].
* [[Metrologia]].
* [[Magnitud fisica]].
* [[Postulats de la fisica quantica]].
* [[Sistèma Internacional d'Unitats]].
* [[Teoria de la mesura]].
* [[Unitat de mesura]].
&lt;/div&gt;

=== Bibliografia ===

* '''[[francés|(fr)]]''' Le Système international d'unités - Brochure 9, Bureau international des poids et mesures, 2019.

=== Nòtas e referéncias ===
&lt;div style=&quot;-moz-column-count:3; column-count:3;&quot;&gt;
&lt;references/&gt;
&lt;/div&gt;

[[Categoria:Metrologia|*]]</text>
      <sha1>1rpw7mogh4t6sz2xyu36fr6t295uqs0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2512555</id>
      <parentid>2512554</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T05:52:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nicolas Eynaud</username>
        <id>6858</id>
      </contributor>
      <comment>/* Grandors de basa e grandors derivadas */</comment>
      <origin>2512555</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21568" sha1="rdocii3sht2l40er7wkkhjzvpwbn3y7" xml:space="preserve">{{1000 fondamentals}}
{{Dialècte Gascon}}

[[Fichièr:Standard_kilogram,_2.jpg|thumb|Patron del quilograma estandard]]

La '''mesura fisica''' qu'ei l'accion de determinar la o las valors d'ua grandor (longor, capacitat, etc.), per comparason dab ua grandor constanta de medisha espècia presa coma tèrme de referéncia (etalon o unitat).

== Istòria ==

=== Las mesuras ancianas ===

L'existéncia de preocupacions ligadas a questions de mesura es atestada tanlèu l'[[escritura]] apareishuda dens maines variats com lo [[comèrci]], l'[[agricultura]], la construccion o l'[[astronomia]]. Atau, las prumèras [[civilizacion]]s devón s'acordar sus sistèmas d'unitats tà, au minimom, mesurar las [[longor]]s, las [[aira|susfàcias]], los [[volum|volumes]], las [[massa]]s e lo [[temps]]. Aqueras unitats ancianas èran sovent d'origina antropometrica, es a díser fondadas sus las [[anatomia|dimensions deu còs uman]] com lo [[pè (unitat)|pè]], la [[cobdada (unitat)|cobdada]] o lo [[poç (unitat)|poç]]&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Roope O. Kaaronen, Mikael A. Manninen e Jussi T. Eronen, « Body-based units of measure in cultural evolution », ''Science'', vol. 380, n° 6648, 2023, pp. 948-954.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Robert R. Crease, ''World in the balance: The historic quest for an absolute system of measurement'', WW Norton &amp; Company, 2011.&lt;/ref&gt;. Autas unitats hasèvan referéncia a objèctes o a practicas correntas, disponiblas suu pic e intuitivas. Per exemple, estón sovent utilizadas la quantitat de [[gran]] contenguda dens un recipient o la susfàcia lauradissa en un periòde determinat ([[jorn]], [[setmana]], [[sason]], etc.)&lt;ref&gt;Per exemple, l'[[acre (unitat)|acre]], plan utilizada dens los país anglosaxons, correspon probablament a la susfàcia lauradissa en un dia per un atelatge de dus bueus (Ronald Edward Zupko, ''A Dictionary of Weights and Measures for the British Isles: The Middle Ages to the Twentieth Century'', American Philosophical Society, 1985, p. 2).&lt;/ref&gt;.

Totun, aquera comoditat avèva un defaut grèu. En efèit, en l'abséncia d'uniformitat, las unitats variavan enter las regions e las [[vila]]s e, a còps, segon la natura de la mercaderia mesurada. En mei, ua medisha denominacion podèva designar valors diferentas segon los lòcs, fenomèn enqüèra plan vededer dab lo [[Sistèma Imperiau]]&lt;ref&gt;Per exemple, dens aqueth sistèma, lo tèrme gallon pòt designar lo gallon imperiau (4,546 09 L), lo gallon american (3,785 411 784 L) o lo gallon american sec (4,404 883 770 86 L).&lt;/ref&gt;. Aquò complicava los escambis, èra ua hont de confusion e podèva favorizar los abús o las fraudas.

Tà limitar aqueras dificultats, las autoritats ensagèn lèu de fixar de referéncias e mantua [[civilizacion]], en [[Mesopotamia]], en [[Egipte Antic|Egipte]] o dens lo [[Mar Mediterranèa|monde mediterranèu]], definín estalons conservats dens lòcs publics o [[religions|religiós]]. Sistèmas de susvelhança estón tanben creats com los [[esclavatge|esclaus]] publics [[Atenas|atenians]] en carga deu contròle de las [[moneda|monedas]]&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Paulin Ismard, ''La Démocratie contre les experts, Les esclaves publics en Grèce ancienne'', Seuil, 2015.&lt;/ref&gt;. Totun, aqueras temptativas d'uniformizacion demorèn limitadas dens la lor portada [[geografia|geografica]] e la diversitat de las unitats persistí dinc a l'epòca modèrna.

=== Lo sistèma metric e l'unificacion ===

[[Fichièr:Metric standards Rijksmuseum.jpg|thumb|right|Estalons deu sistèma metric realizats en [[1799]].]]

{{veire|Sistèma metric}}

La responsa mei decisiva au problèma de la diversitat de las unitats de mesura vienó de la [[Revolucion Francesa]]. En efèit, a la fin deu sègle XVIII, [[França]] comptava ua multitud d'unitats locaus e la volontat d'unificar lo sistèma deus pes e mesuras rejunhó l'ideau [[egalitat|egalitari]] e [[racionalisme|racionalista]] deu movement revolucionari. En [[1790]], l'[[Assemblada Nacionau]] carguè atau l'[[Acadèmia de las Sciéncias]] de concéber un sistèma d'unitats navèth, coherent e [[Universalisme|universau]]&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Suzanne Débarbat e Terry Quinn, « Les origines du système métrique en France et la Convention du mètre de 1875, qui a ouvert la voie au Système international d'unités et à sa révision de 2018 », ''Comptes rendus - Physique'', vol. 20, n° 1-2,‎ 2018, pp. 6-21.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Georges Lacour-Gayet (pref. François Furet), ''Talleyrand'', Payot, 1990, p. 130.&lt;/ref&gt;.

L'ambicion èra de rómper dab las unitats antropometricas e arbitràrias en fondant las unitats navèras sus grandors tiradas de la natura. L'utilizacion de la natura com supòrt de las definicions èra ua innovacion importanta pr'amor que permetè d'afirmar lo caractèr universau de las unitats en los destacant deus particularismes [[nacion|nacionaus]]. Lo [[mètre]] estó atau definit com la dètz-milionau partida deu quart deu [[meridian]] [[Tèrra|terrèstre]], e ua expedicion estó organizada tà mesurar dab precision un arc d'aqueth meridian&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Guillaume Bigourdan, ''Le système métrique des poids et mesures. Son établissement et sa propagation graduelle, avec l'histoire des opérations qui ont servi à déterminer le mètre et le kilogramme'', París, Gauthier-Villars, 1901, 506 p.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Jean-Jacques Levallois, ''Mesurer la terre : 300 ans de géodésie française'', París, Presses de l’Ecole nationale des ponts et chaussées, 1988, 389 p.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Jean-Baptiste Delambre e Pierre Méchain, ''Base du système métrique décimal, ou Mesure de l'arc du méridien compris entre les parallèles de Dunkerque et Barcelone'', París, 1806-1810.&lt;/ref&gt;. L'unitat de [[massa]], lo [[quilograma]], estó restacada a la massa d'un volume d'[[aiga]] determinat&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Charles-Maurice de Talleyrand-Périgord, « Discours non prononcé de M. de Talleyrand, évêque d'Autun, sur les poids et mesures, en annexe de la séance du 9 mars 1790 », dens ''Archives Parlementaires de 1787 à 1860 - Première série (1787-1799), t. XII : Du 2 mars au 14 avril 1790'', París, Librairie Administrative P. Dupont, 1881, pp. 104-108.&lt;/ref&gt;.

Ua auta evolucion màger estó de basar lo sistèma navèth suu [[sistèma decimau]], ua proposicion formulada peu purmèr còp peu [[matematicas|matematician]] [[Simon Stevin]] ([[1548]]-[[1620]]) e represa per mantua figura intellectuau deus sègles seguents com [[Joan Lo Redon d'Alembert|d'Alembert]] ([[1717]]-[[1783]])&lt;ref&gt;'''[[neerlandés|(nl)]]''' Simon Stevin, ''De Thiende'', Christoffel Plantijn, 1585.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' René Taton, Myriana Ilic, Danielle Fauque e Robert Halleux, « La tentative de Stevin pour la décimalisation de la métrologie », ''Cahiers de métrologie'', n° 1,‎ 1983, pp. 5-19.&lt;/ref&gt;. L'interès de la basa decimau èra de simplificar considerablament los calculs per rapòrt a las subdivisions irregularas precedentament en vigor. Estalons materiaus, lo mètre e lo quilograma deus Archius, estón fabricats tà servir de referéncia o tà presentar las unitats a la populacion&lt;ref&gt;Exemples d'aqueths estalons populars son los mètres installats dens París per la [[Convencion Nacionala|Convencion]]. Dus son enqüèra vededers [[plaça Vendôme]] e [[carrèra Vaugirard]].&lt;/ref&gt;.

L'adopcion deu [[sistèma metric]] estó dificila e la soa difusion, en [[França]] puish dens lo monde, estó progressiva. Totun, en [[1875]], la [[Convencion deu Mètre]], signada per mantun país, establí oficiaument ua [[Burèu Internacionau dei Pes e Mesuras|organizacion internacionau]] cargada de velhar a l'uniformitat de las mesuras, consacrant lo caractèr d'ara enlà mondiau d'aquera enterpresa. Drin a drin, maugrat resisténcias a còps importantas e la longa persisténcia de las unitats popularas dens la vita vitanta, permetó de crear e d'adoptar unitats comunas&lt;ref&gt;Dens lo cas de França, lo sistèma metric estó fin finau impausat per ua lei en 1837 (Jacques Boyer, « Le centenaire du système métrique. », ''Revue encyclopédique : recueil documentaire universel et illustré'', Larousse,‎ 1899, p. 848).&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Dens la rèsta deu monde, país com Portugau, los País Baish, Espanha o Grècia adoptèn, formaument o non, lo sistèma metric enter [[1810]] e [[1840]]. A partir de [[1850]], las [[exposicion universala|exposicions universaus]] joguèn un ròtle important dens la difusion deu sistèma hòra d'Euròpa. La convencion deu Mètre permetó d'obtiéner conversions importantas, mes a còps tardivas : Alemanha en [[1871]], Russia en [[1918]], China en [[1929]], Índia en [[1956]], Reiaume Unit en [[1965]], etc.&lt;/ref&gt;.

=== Las definicions modèrnas ===

[[Fichièr:Relations between New SI units definitions.svg|thumb|right|Representacion de las sèt unitats de basa deu Sistèma Internacionau e de las sèt constantas fondamentaus permetent de'us definir.]]

{{veire|Sistèma Internacionau d'Unitats}}

Au sègle XX, l'enterpresa d'unificacion que's perseguí dab l'adopcion oficiau deu [[Sistèma Internacionau d'Unitats]] (SI) en [[1960]]&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' ''Le Système international d'unités - Brochure 9'', Bureau international des poids et mesures, 2019, p. 102.&lt;/ref&gt;. Organizant l'ensemble de las unitats a l'entorn d'un nombre petit d'unitats de basa, lo SI vadó la referéncia mondiau de la mesura [[sciéncia|scientifica]] e [[Tecnica|tecnica]]. En parallèl, las definicions de las unitats evoluèn de faiçon importanta. En efèit, los estalons materiaus, com lo mètre o lo quilograma deus Archius, presentavan l'inconvenient d'estar objèctes fisics somés a ua lenta degradacion, a variacions imperceptiblas o a accidents de manipulacion. Estó donc decidit de tornar definir las unitats a partir de fenomèns [[natura|naturaus]] reproductibles. Per exemple, en [[1960]], lo mètre estó definit a partir de la longor d'ua [[electromagnetisme|radiacion]]&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Guilhem Gallot, « L'interféromètre de Fabry-Pérot », ''Bulletin de la Sabix (société des amis de la bibliothèque et de l'histoire de l'École Polytechnique)'', París, vol. 18,‎ 1997, pp. 63-67.&lt;/ref&gt;. Puish, en [[1983]], ua definicion navèra, basada sus la velocitat de la [[lutz]], entrè en vigor. En [[2019]], aqueras transformacions abotín a l'adopcion de definicions fondadas sus de constantas fondamentaus de la [[fisica]] per totas las unitats de basa deu SI&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]'''  ''Résolution 1 de la 26e CGPM. Sur la révision du Système international d'unités (SI)'', 2018.&lt;/ref&gt;. Lo cas mei complicat estó lo deu [[quilograma]] qui es d'ara enlà definit a partir de la [[constanta de Planck]].

=== Lo desvolopament de la metrologia ===

{{veire|Metrologia}}

Parallèlament a la quista d'unitats universaus, que's desvolopè progressivament ua reflexion sus la mesura era medisha e sus la soa fidabilitat, qui balhè neishença a la [[metrologia]], es a díser a la « sciéncia de la mesura ». Aquera reflexion estó purmèr estimulada per las [[sciéncia|sciéncias]] qui exigivan ua precision grana, en particular l'[[astronomia]] e la [[geodesia]]. En efèit, en repetint las lors observacions, los saberuts constatèn que las mesuras d'ua medisha grandor permetèn pas jamei d'obtiéner exactament lo medish resultat, mes que's dispersavan a l'entorn d'ua valor. Totun, comprenón qu'aqueth fenomèn èra ligat a ua part d'error impossibla a eliminar. Aquò merquè la debuta de tribalhs destinats a caracterizar e a limitar los sons efèits.

Lo prumèr tribalh màger dens aqueth maine estó la teoria de las errors, desvolopada enter los sègles XVIII e XIX per [[matematicas|matematicians]] com [[Adrien-Marie Legendre|Legendre]] ([[1752]]-[[1833]]) e [[Carl Friedrich Gauss|Gauss]] ([[1777]]-[[1855]])&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]'''  Aimé Fuchs, « Plaidoyer pour la loi normale », ''Pour la Science'',‎ 1995, p. 17.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Bernard Bru, « La courbe de Gauss ou le théorème de Bernoulli raconté aux enfants », ''Mathematics and Social Sciences'', vol. 175, n° 3,‎ 2006, pp. 5-23.&lt;/ref&gt;. Aqueras recèrcas permetón d'elaborar metòdes tà tractar las mesuras entecadas d'error, especiaument lo [[metòde deus mendres carrats]]. [[Carl Friedrich Gauss|Gauss]] mostrè egaument que las errors de mesura accidentaus se desparteishen segon ua lei caracteristica, aperada [[lei normau]], representada per ua corba en fòrma de [[campana]]. Aqueras atrunas vadón drin a drin la nòrma tà tractar tots los tipes de mesura [[sciéncia|scientifica]].

La signatura de la Convencion deu Mètre e la creacion deu [[Burèu Internacionau deus Pes e Mesuras]] permetón de pausar las basas de la [[metrologia]] modèrna a partir de la fin deu sègle XIX. Un hialat d'institucions, fondat suus laboratòris nacionaus en carga de la conservacion deus estalons nacionaus, assegurè la coeréncia de las referéncias. Favorizè tanben l'emergéncia de concèptes comuns ([[cadena d'estalonatge]], [[traçabilitat metrologica]], incertitud de mesura, etc.). La metrologia vadó atau ua [[sciéncia]] au còp teorica e practica, essenciau a l'[[industria]], au [[comèrci]] e a la recèrca.

== Grandors, unitats e estalons ==

=== Grandors fisicas ===

{{veire|Grandor fisica}}

Ua [[grandor fisica]] es ua proprietat d'un fenomèn, d'un còs o d'ua [[compausat quimic|substància]] qui's pòt mesurar, es a díser exprimir dab un nombre e, sovent, ua unitat. La [[longor]], la [[massa]], la [[durada]], la [[temperatura]] o l'[[intensitat (electricitat)|intensitat]] d'un [[corrent electric]] son exemples de grandors fisicas&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Comité commun pour les guides en métrologie (JCGM), ''Vocabulaire international de métrologie (VIM) : concepts fondamentaux et généraux et termes associés (JCGM 200:2012)'', Sèvres, Bureau international des poids et mesures, 3{{a}} edicion, 2012.&lt;/ref&gt;. Lo principi fondamentau de la mesura es de comparar la grandor mesurada a ua grandor de medisha natura adoptada com referéncia. Las grandors shens dimension resultan lo mei sovent deu rapòrt de duas grandors de medisha natura, çò qu'entraina l'anullacion de las unitats. Per exemple, es lo cas de la [[densitat]] qui resulta d'un rapòrt enter duas [[massa volumica|massas volumicas]].

Ua medisha grandor pòt estar exprimida dens diferentas unitats. Per exemple, ua longor de cinc [[mètre]]s es egau a cinc cents centimètres o cinc mila millimètres. Totun, si l'unitat e la valor qui l'acompanha pòden cambiar, la grandor demora identica. Dus tipes de grandors son distinguits. Las grandors escalaras que son entièrament descrivudas per un nombre acompanhat o non d'ua unitat (temperatura, massa, etc.). Las grandors [[vector (matematicas)|vectoriaus]] possedeishen egaument ua direccion e un sens ([[velocitat]], [[fòrça]], etc.). La lor mesura necessita alavetz de determinar ua valor, mes tanben ua orientacion.

=== Unitats e estalons ===

Las unitats de mesure son grandors escalaras reaus, definidas e adoptadas per convencion. Permeten de comparar tota grandor de medisha natura tad exprimir lo rapòrt deus dus dab un nombre. Pòden estar definidas a partir de constantas fondamentaus o per d'estalons. Aqueths estalons son la materializacion concrèta d'ua grandor fisica, coneguda dab ua exactitud grana&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' JCGM - Joint Committee for Guides in Metrology, « Vocabulaire international de métrologie — Concepts fondamentaux et généraux et termes associés (VIM) », 2008.&lt;/ref&gt;. Son egaument objèctes materiaus conservats dab suenh. Sèrven de basa a la fabricacion de copias, d'usatge de mei en mei corrent, destinadas aus laboratòris, a l'industria o au comèrci. Aqueras copias son regularament comparadas a estalons de referéncia tà garantir la lor exactitud.

En efèit, tà assegurar la comparabilitat de duas mesuras realizadas dens endrets diferents, cau demostrar un rapòrt enter aqueras duas mesuras, dirècte o indirècte, a un medish estalon de referéncia.  Aquera exigéncia a miat a l'organizacion d'ua ierarquia deus estalons. A la cima, que's tròban los estalons internacionaus realizats per laboratòris reconeishuts peu [[Burèu Internacionau dei Pes e Mesuras|BIPM]]. Puish, vienen los estalons nacionaus, los estalons utilizats peus laboratòris de metrologia acreditats e, fin finau, los estalons utilizats correntament dens la vita quotidiana&lt;ref&gt;Dens los laboratòris avent hòrtas constrentas metrologicas, aqueth principi mia a ua ierarquia intèrna deus estalons. Per exemple, estalons son utilizats tà verificar la conformitat de las balanças cada dia e un estalon especiau es reservat tà verificar los estalons quotidians en cas de dobte.&lt;/ref&gt;.

=== Grandors de basa e grandors derivadas ===

Las grandors fisicas pòden estar ligadas enter eras per relacions de dependéncia. Per exemple, ua [[velocitat]] es un rapòrt enter ua longor e ua durada, ua [[Aira|susfàcia]] es lo produit de duas longors e ua [[fòrça]] lo produit d'ua [[acceleracion]] e d'ua [[massa]]. Aqueras relacions permeten de redusir lo nombre de grandors fondamentaus a definir tà poder exprimir totas las autas.

Que's distingueish atau las grandors de basa, causidas per convencion com independentas, e las grandors derivadas qui s'exprimeishen en foncion de las prumèras dab relacions [[matematicas]]. La causida de las grandors de basa es pas impausada per la natura. Resulta d'ua convencion, retienuda per la soa comoditat. Per exemple, dens lo Sistèma Internacionau, sèt grandors de basa son estadas retienudas : la [[longor]], la [[massa]], lo [[temps]], l'[[intensitat (electricitat)|intensitat]] deu [[corrent electric]], la [[temperatura]], la [[quantitat de matèria]] e l'[[intensitat luminosa]]&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Franck Jedrzejewski, ''Histoire universelle de la mesure'', Ellipses, 2020, p. 165.&lt;/ref&gt;.

Cada grandor fondamentau es associada a ua dimension qui exprimeish la soa natura independentament de l'unitat causida tà la mesurar. Cada grandor fondamentau qu'ei associada a ua dimension qui exprimeish la soa natura independentament de l'unitat causida entà la mesurar. Aqueras dimensions de basa son notadas dab simbèus definits per convencion. Per exemple, L per la longor, M per la massa e T peu temps&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' David Rouvel, « Scolie sur le Système international d'unités (SI) », ''Bulletin de l'union des physiciens'', n° 911, heurèr de 2009, p. 212.&lt;/ref&gt;. La dimension de las grandors derivadas s'obtien en combinant las dimensions. Per exemple, la velocitat a per dimension L.T⁻¹ e l'acceleracion M.L.T⁻². Aquera analisi dimensionau constitueish ua atruna preciosa, qui permet sustot de verificar la coheréncia d'ua formula fisica o de prevéder la fòrma d'ua relacion enter grandors.

=== Lo Sistèma Internacionau d'Unitats ===

== Mesura fisica en mecanica classica ==
En [[mecanica classica]], ua '''mesura fisica''' qu'ei ua valor numeric o [[Magnitud fisica|magnitud]] d'un atribut fisic d'un objècte, coma la [[longor]], la [[capacitat]], lo [[volum]] o la [[massa]], obtenguda per experimentacion e exprimida dens ua escala d'[[Unitat de mesura|unitats]].

Dens lo [[Sistèma Internacional d'Unitats]] pòt èsser lo [[mètre]], lo [[litre]] o lo [[quilograma]].

== Mesura fisica en mecanica quantica ==
En [[mecanica quantica]], quan mesuran ua grandor fisica (un atribut fisic), que pòden obténguer mei d’un resultat. Que parlan de probabilitat d’obténguer un resultat.  

=== Los resultats possibles d’ua mesura en fisica quantica ===
[[Fichièr:Quantificacion de l'energia.png|alt=Valors quantificadas que pòt prénguer los resultats d'ua mesura d'energia. Que son discontinuas (gradèrs).|vinheta|Valors que pòt prénguer los resultats d'ua mesura d'energia. Que son discontinuas (gradèrs).]]
A la grandor fisica A, qu’ei associada ua [[Observabla (quantica)|observabla]] Â. Aquera [[Observabla (quantica)|observabla]] que s’escriu per ua matriça de N colomnas e N linhas. Que pòden escríver la matriça dab la fòrma d'ua matriça diagonau. Tots los coeficients de la matriça que son nuls manca los de la diagonala. Que parlan de diagonalisacion. Las valors diagonaus de la matriça que son ditas valors pròprias de l’operator hermician. Que corresponen aus resultats possibles de la mesura fisica. Se i a un nombre finit de valors pròprias, que i a un nombre fenit de resultats possibles. Que dísen los resultats de la mesura que son quantificats. 

Que vesen ací lo principi de quantificacion : Las mesuras ne pòden pas balhar sonque résultats qui corresponen a las valors pròprias deus operators matematics. Totas las valors ne son pas possiblas. 

== Annèxas ==

=== Ligams intèrnes ===
&lt;div style=&quot;-moz-column-count:3; column-count:3;&quot;&gt;
* [[Aparelh de mesura]].
* [[Convencion deu Mètre]].
* [[Estalon]].
* [[Metrotecnia]].
* [[Metrologia]].
* [[Magnitud fisica]].
* [[Postulats de la fisica quantica]].
* [[Sistèma Internacional d'Unitats]].
* [[Teoria de la mesura]].
* [[Unitat de mesura]].
&lt;/div&gt;

=== Bibliografia ===

* '''[[francés|(fr)]]''' Le Système international d'unités - Brochure 9, Bureau international des poids et mesures, 2019.

=== Nòtas e referéncias ===
&lt;div style=&quot;-moz-column-count:3; column-count:3;&quot;&gt;
&lt;references/&gt;
&lt;/div&gt;

[[Categoria:Metrologia|*]]</text>
      <sha1>rdocii3sht2l40er7wkkhjzvpwbn3y7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2512556</id>
      <parentid>2512555</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T05:53:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nicolas Eynaud</username>
        <id>6858</id>
      </contributor>
      <comment>/* Grandors de basa e grandors derivadas */</comment>
      <origin>2512556</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21568" sha1="aoma1q8zu77t3amwpde45jxwgvcjrkm" xml:space="preserve">{{1000 fondamentals}}
{{Dialècte Gascon}}

[[Fichièr:Standard_kilogram,_2.jpg|thumb|Patron del quilograma estandard]]

La '''mesura fisica''' qu'ei l'accion de determinar la o las valors d'ua grandor (longor, capacitat, etc.), per comparason dab ua grandor constanta de medisha espècia presa coma tèrme de referéncia (etalon o unitat).

== Istòria ==

=== Las mesuras ancianas ===

L'existéncia de preocupacions ligadas a questions de mesura es atestada tanlèu l'[[escritura]] apareishuda dens maines variats com lo [[comèrci]], l'[[agricultura]], la construccion o l'[[astronomia]]. Atau, las prumèras [[civilizacion]]s devón s'acordar sus sistèmas d'unitats tà, au minimom, mesurar las [[longor]]s, las [[aira|susfàcias]], los [[volum|volumes]], las [[massa]]s e lo [[temps]]. Aqueras unitats ancianas èran sovent d'origina antropometrica, es a díser fondadas sus las [[anatomia|dimensions deu còs uman]] com lo [[pè (unitat)|pè]], la [[cobdada (unitat)|cobdada]] o lo [[poç (unitat)|poç]]&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Roope O. Kaaronen, Mikael A. Manninen e Jussi T. Eronen, « Body-based units of measure in cultural evolution », ''Science'', vol. 380, n° 6648, 2023, pp. 948-954.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Robert R. Crease, ''World in the balance: The historic quest for an absolute system of measurement'', WW Norton &amp; Company, 2011.&lt;/ref&gt;. Autas unitats hasèvan referéncia a objèctes o a practicas correntas, disponiblas suu pic e intuitivas. Per exemple, estón sovent utilizadas la quantitat de [[gran]] contenguda dens un recipient o la susfàcia lauradissa en un periòde determinat ([[jorn]], [[setmana]], [[sason]], etc.)&lt;ref&gt;Per exemple, l'[[acre (unitat)|acre]], plan utilizada dens los país anglosaxons, correspon probablament a la susfàcia lauradissa en un dia per un atelatge de dus bueus (Ronald Edward Zupko, ''A Dictionary of Weights and Measures for the British Isles: The Middle Ages to the Twentieth Century'', American Philosophical Society, 1985, p. 2).&lt;/ref&gt;.

Totun, aquera comoditat avèva un defaut grèu. En efèit, en l'abséncia d'uniformitat, las unitats variavan enter las regions e las [[vila]]s e, a còps, segon la natura de la mercaderia mesurada. En mei, ua medisha denominacion podèva designar valors diferentas segon los lòcs, fenomèn enqüèra plan vededer dab lo [[Sistèma Imperiau]]&lt;ref&gt;Per exemple, dens aqueth sistèma, lo tèrme gallon pòt designar lo gallon imperiau (4,546 09 L), lo gallon american (3,785 411 784 L) o lo gallon american sec (4,404 883 770 86 L).&lt;/ref&gt;. Aquò complicava los escambis, èra ua hont de confusion e podèva favorizar los abús o las fraudas.

Tà limitar aqueras dificultats, las autoritats ensagèn lèu de fixar de referéncias e mantua [[civilizacion]], en [[Mesopotamia]], en [[Egipte Antic|Egipte]] o dens lo [[Mar Mediterranèa|monde mediterranèu]], definín estalons conservats dens lòcs publics o [[religions|religiós]]. Sistèmas de susvelhança estón tanben creats com los [[esclavatge|esclaus]] publics [[Atenas|atenians]] en carga deu contròle de las [[moneda|monedas]]&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Paulin Ismard, ''La Démocratie contre les experts, Les esclaves publics en Grèce ancienne'', Seuil, 2015.&lt;/ref&gt;. Totun, aqueras temptativas d'uniformizacion demorèn limitadas dens la lor portada [[geografia|geografica]] e la diversitat de las unitats persistí dinc a l'epòca modèrna.

=== Lo sistèma metric e l'unificacion ===

[[Fichièr:Metric standards Rijksmuseum.jpg|thumb|right|Estalons deu sistèma metric realizats en [[1799]].]]

{{veire|Sistèma metric}}

La responsa mei decisiva au problèma de la diversitat de las unitats de mesura vienó de la [[Revolucion Francesa]]. En efèit, a la fin deu sègle XVIII, [[França]] comptava ua multitud d'unitats locaus e la volontat d'unificar lo sistèma deus pes e mesuras rejunhó l'ideau [[egalitat|egalitari]] e [[racionalisme|racionalista]] deu movement revolucionari. En [[1790]], l'[[Assemblada Nacionau]] carguè atau l'[[Acadèmia de las Sciéncias]] de concéber un sistèma d'unitats navèth, coherent e [[Universalisme|universau]]&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Suzanne Débarbat e Terry Quinn, « Les origines du système métrique en France et la Convention du mètre de 1875, qui a ouvert la voie au Système international d'unités et à sa révision de 2018 », ''Comptes rendus - Physique'', vol. 20, n° 1-2,‎ 2018, pp. 6-21.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Georges Lacour-Gayet (pref. François Furet), ''Talleyrand'', Payot, 1990, p. 130.&lt;/ref&gt;.

L'ambicion èra de rómper dab las unitats antropometricas e arbitràrias en fondant las unitats navèras sus grandors tiradas de la natura. L'utilizacion de la natura com supòrt de las definicions èra ua innovacion importanta pr'amor que permetè d'afirmar lo caractèr universau de las unitats en los destacant deus particularismes [[nacion|nacionaus]]. Lo [[mètre]] estó atau definit com la dètz-milionau partida deu quart deu [[meridian]] [[Tèrra|terrèstre]], e ua expedicion estó organizada tà mesurar dab precision un arc d'aqueth meridian&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Guillaume Bigourdan, ''Le système métrique des poids et mesures. Son établissement et sa propagation graduelle, avec l'histoire des opérations qui ont servi à déterminer le mètre et le kilogramme'', París, Gauthier-Villars, 1901, 506 p.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Jean-Jacques Levallois, ''Mesurer la terre : 300 ans de géodésie française'', París, Presses de l’Ecole nationale des ponts et chaussées, 1988, 389 p.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Jean-Baptiste Delambre e Pierre Méchain, ''Base du système métrique décimal, ou Mesure de l'arc du méridien compris entre les parallèles de Dunkerque et Barcelone'', París, 1806-1810.&lt;/ref&gt;. L'unitat de [[massa]], lo [[quilograma]], estó restacada a la massa d'un volume d'[[aiga]] determinat&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Charles-Maurice de Talleyrand-Périgord, « Discours non prononcé de M. de Talleyrand, évêque d'Autun, sur les poids et mesures, en annexe de la séance du 9 mars 1790 », dens ''Archives Parlementaires de 1787 à 1860 - Première série (1787-1799), t. XII : Du 2 mars au 14 avril 1790'', París, Librairie Administrative P. Dupont, 1881, pp. 104-108.&lt;/ref&gt;.

Ua auta evolucion màger estó de basar lo sistèma navèth suu [[sistèma decimau]], ua proposicion formulada peu purmèr còp peu [[matematicas|matematician]] [[Simon Stevin]] ([[1548]]-[[1620]]) e represa per mantua figura intellectuau deus sègles seguents com [[Joan Lo Redon d'Alembert|d'Alembert]] ([[1717]]-[[1783]])&lt;ref&gt;'''[[neerlandés|(nl)]]''' Simon Stevin, ''De Thiende'', Christoffel Plantijn, 1585.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' René Taton, Myriana Ilic, Danielle Fauque e Robert Halleux, « La tentative de Stevin pour la décimalisation de la métrologie », ''Cahiers de métrologie'', n° 1,‎ 1983, pp. 5-19.&lt;/ref&gt;. L'interès de la basa decimau èra de simplificar considerablament los calculs per rapòrt a las subdivisions irregularas precedentament en vigor. Estalons materiaus, lo mètre e lo quilograma deus Archius, estón fabricats tà servir de referéncia o tà presentar las unitats a la populacion&lt;ref&gt;Exemples d'aqueths estalons populars son los mètres installats dens París per la [[Convencion Nacionala|Convencion]]. Dus son enqüèra vededers [[plaça Vendôme]] e [[carrèra Vaugirard]].&lt;/ref&gt;.

L'adopcion deu [[sistèma metric]] estó dificila e la soa difusion, en [[França]] puish dens lo monde, estó progressiva. Totun, en [[1875]], la [[Convencion deu Mètre]], signada per mantun país, establí oficiaument ua [[Burèu Internacionau dei Pes e Mesuras|organizacion internacionau]] cargada de velhar a l'uniformitat de las mesuras, consacrant lo caractèr d'ara enlà mondiau d'aquera enterpresa. Drin a drin, maugrat resisténcias a còps importantas e la longa persisténcia de las unitats popularas dens la vita vitanta, permetó de crear e d'adoptar unitats comunas&lt;ref&gt;Dens lo cas de França, lo sistèma metric estó fin finau impausat per ua lei en 1837 (Jacques Boyer, « Le centenaire du système métrique. », ''Revue encyclopédique : recueil documentaire universel et illustré'', Larousse,‎ 1899, p. 848).&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Dens la rèsta deu monde, país com Portugau, los País Baish, Espanha o Grècia adoptèn, formaument o non, lo sistèma metric enter [[1810]] e [[1840]]. A partir de [[1850]], las [[exposicion universala|exposicions universaus]] joguèn un ròtle important dens la difusion deu sistèma hòra d'Euròpa. La convencion deu Mètre permetó d'obtiéner conversions importantas, mes a còps tardivas : Alemanha en [[1871]], Russia en [[1918]], China en [[1929]], Índia en [[1956]], Reiaume Unit en [[1965]], etc.&lt;/ref&gt;.

=== Las definicions modèrnas ===

[[Fichièr:Relations between New SI units definitions.svg|thumb|right|Representacion de las sèt unitats de basa deu Sistèma Internacionau e de las sèt constantas fondamentaus permetent de'us definir.]]

{{veire|Sistèma Internacionau d'Unitats}}

Au sègle XX, l'enterpresa d'unificacion que's perseguí dab l'adopcion oficiau deu [[Sistèma Internacionau d'Unitats]] (SI) en [[1960]]&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' ''Le Système international d'unités - Brochure 9'', Bureau international des poids et mesures, 2019, p. 102.&lt;/ref&gt;. Organizant l'ensemble de las unitats a l'entorn d'un nombre petit d'unitats de basa, lo SI vadó la referéncia mondiau de la mesura [[sciéncia|scientifica]] e [[Tecnica|tecnica]]. En parallèl, las definicions de las unitats evoluèn de faiçon importanta. En efèit, los estalons materiaus, com lo mètre o lo quilograma deus Archius, presentavan l'inconvenient d'estar objèctes fisics somés a ua lenta degradacion, a variacions imperceptiblas o a accidents de manipulacion. Estó donc decidit de tornar definir las unitats a partir de fenomèns [[natura|naturaus]] reproductibles. Per exemple, en [[1960]], lo mètre estó definit a partir de la longor d'ua [[electromagnetisme|radiacion]]&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Guilhem Gallot, « L'interféromètre de Fabry-Pérot », ''Bulletin de la Sabix (société des amis de la bibliothèque et de l'histoire de l'École Polytechnique)'', París, vol. 18,‎ 1997, pp. 63-67.&lt;/ref&gt;. Puish, en [[1983]], ua definicion navèra, basada sus la velocitat de la [[lutz]], entrè en vigor. En [[2019]], aqueras transformacions abotín a l'adopcion de definicions fondadas sus de constantas fondamentaus de la [[fisica]] per totas las unitats de basa deu SI&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]'''  ''Résolution 1 de la 26e CGPM. Sur la révision du Système international d'unités (SI)'', 2018.&lt;/ref&gt;. Lo cas mei complicat estó lo deu [[quilograma]] qui es d'ara enlà definit a partir de la [[constanta de Planck]].

=== Lo desvolopament de la metrologia ===

{{veire|Metrologia}}

Parallèlament a la quista d'unitats universaus, que's desvolopè progressivament ua reflexion sus la mesura era medisha e sus la soa fidabilitat, qui balhè neishença a la [[metrologia]], es a díser a la « sciéncia de la mesura ». Aquera reflexion estó purmèr estimulada per las [[sciéncia|sciéncias]] qui exigivan ua precision grana, en particular l'[[astronomia]] e la [[geodesia]]. En efèit, en repetint las lors observacions, los saberuts constatèn que las mesuras d'ua medisha grandor permetèn pas jamei d'obtiéner exactament lo medish resultat, mes que's dispersavan a l'entorn d'ua valor. Totun, comprenón qu'aqueth fenomèn èra ligat a ua part d'error impossibla a eliminar. Aquò merquè la debuta de tribalhs destinats a caracterizar e a limitar los sons efèits.

Lo prumèr tribalh màger dens aqueth maine estó la teoria de las errors, desvolopada enter los sègles XVIII e XIX per [[matematicas|matematicians]] com [[Adrien-Marie Legendre|Legendre]] ([[1752]]-[[1833]]) e [[Carl Friedrich Gauss|Gauss]] ([[1777]]-[[1855]])&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]'''  Aimé Fuchs, « Plaidoyer pour la loi normale », ''Pour la Science'',‎ 1995, p. 17.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Bernard Bru, « La courbe de Gauss ou le théorème de Bernoulli raconté aux enfants », ''Mathematics and Social Sciences'', vol. 175, n° 3,‎ 2006, pp. 5-23.&lt;/ref&gt;. Aqueras recèrcas permetón d'elaborar metòdes tà tractar las mesuras entecadas d'error, especiaument lo [[metòde deus mendres carrats]]. [[Carl Friedrich Gauss|Gauss]] mostrè egaument que las errors de mesura accidentaus se desparteishen segon ua lei caracteristica, aperada [[lei normau]], representada per ua corba en fòrma de [[campana]]. Aqueras atrunas vadón drin a drin la nòrma tà tractar tots los tipes de mesura [[sciéncia|scientifica]].

La signatura de la Convencion deu Mètre e la creacion deu [[Burèu Internacionau deus Pes e Mesuras]] permetón de pausar las basas de la [[metrologia]] modèrna a partir de la fin deu sègle XIX. Un hialat d'institucions, fondat suus laboratòris nacionaus en carga de la conservacion deus estalons nacionaus, assegurè la coeréncia de las referéncias. Favorizè tanben l'emergéncia de concèptes comuns ([[cadena d'estalonatge]], [[traçabilitat metrologica]], incertitud de mesura, etc.). La metrologia vadó atau ua [[sciéncia]] au còp teorica e practica, essenciau a l'[[industria]], au [[comèrci]] e a la recèrca.

== Grandors, unitats e estalons ==

=== Grandors fisicas ===

{{veire|Grandor fisica}}

Ua [[grandor fisica]] es ua proprietat d'un fenomèn, d'un còs o d'ua [[compausat quimic|substància]] qui's pòt mesurar, es a díser exprimir dab un nombre e, sovent, ua unitat. La [[longor]], la [[massa]], la [[durada]], la [[temperatura]] o l'[[intensitat (electricitat)|intensitat]] d'un [[corrent electric]] son exemples de grandors fisicas&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Comité commun pour les guides en métrologie (JCGM), ''Vocabulaire international de métrologie (VIM) : concepts fondamentaux et généraux et termes associés (JCGM 200:2012)'', Sèvres, Bureau international des poids et mesures, 3{{a}} edicion, 2012.&lt;/ref&gt;. Lo principi fondamentau de la mesura es de comparar la grandor mesurada a ua grandor de medisha natura adoptada com referéncia. Las grandors shens dimension resultan lo mei sovent deu rapòrt de duas grandors de medisha natura, çò qu'entraina l'anullacion de las unitats. Per exemple, es lo cas de la [[densitat]] qui resulta d'un rapòrt enter duas [[massa volumica|massas volumicas]].

Ua medisha grandor pòt estar exprimida dens diferentas unitats. Per exemple, ua longor de cinc [[mètre]]s es egau a cinc cents centimètres o cinc mila millimètres. Totun, si l'unitat e la valor qui l'acompanha pòden cambiar, la grandor demora identica. Dus tipes de grandors son distinguits. Las grandors escalaras que son entièrament descrivudas per un nombre acompanhat o non d'ua unitat (temperatura, massa, etc.). Las grandors [[vector (matematicas)|vectoriaus]] possedeishen egaument ua direccion e un sens ([[velocitat]], [[fòrça]], etc.). La lor mesura necessita alavetz de determinar ua valor, mes tanben ua orientacion.

=== Unitats e estalons ===

Las unitats de mesure son grandors escalaras reaus, definidas e adoptadas per convencion. Permeten de comparar tota grandor de medisha natura tad exprimir lo rapòrt deus dus dab un nombre. Pòden estar definidas a partir de constantas fondamentaus o per d'estalons. Aqueths estalons son la materializacion concrèta d'ua grandor fisica, coneguda dab ua exactitud grana&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' JCGM - Joint Committee for Guides in Metrology, « Vocabulaire international de métrologie — Concepts fondamentaux et généraux et termes associés (VIM) », 2008.&lt;/ref&gt;. Son egaument objèctes materiaus conservats dab suenh. Sèrven de basa a la fabricacion de copias, d'usatge de mei en mei corrent, destinadas aus laboratòris, a l'industria o au comèrci. Aqueras copias son regularament comparadas a estalons de referéncia tà garantir la lor exactitud.

En efèit, tà assegurar la comparabilitat de duas mesuras realizadas dens endrets diferents, cau demostrar un rapòrt enter aqueras duas mesuras, dirècte o indirècte, a un medish estalon de referéncia.  Aquera exigéncia a miat a l'organizacion d'ua ierarquia deus estalons. A la cima, que's tròban los estalons internacionaus realizats per laboratòris reconeishuts peu [[Burèu Internacionau dei Pes e Mesuras|BIPM]]. Puish, vienen los estalons nacionaus, los estalons utilizats peus laboratòris de metrologia acreditats e, fin finau, los estalons utilizats correntament dens la vita quotidiana&lt;ref&gt;Dens los laboratòris avent hòrtas constrentas metrologicas, aqueth principi mia a ua ierarquia intèrna deus estalons. Per exemple, estalons son utilizats tà verificar la conformitat de las balanças cada dia e un estalon especiau es reservat tà verificar los estalons quotidians en cas de dobte.&lt;/ref&gt;.

=== Grandors de basa e grandors derivadas ===

Las grandors fisicas pòden estar ligadas enter eras per relacions de dependéncia. Per exemple, ua [[velocitat]] es un rapòrt enter ua longor e ua durada, ua [[Aira|susfàcia]] es lo produit de duas longors e ua [[fòrça]] lo produit d'ua [[acceleracion]] e d'ua [[massa]]. Aqueras relacions permeten de redusir lo nombre de grandors fondamentaus a definir tà poder exprimir totas las autas.

Que's distingueish atau las grandors de basa, causidas per convencion com independentas, e las grandors derivadas qui s'exprimeishen en foncion de las prumèras dab relacions [[matematicas]]. La causida de las grandors de basa es pas impausada per la natura. Resulta d'ua convencion, retienuda per la soa comoditat. Per exemple, dens lo Sistèma Internacionau, sèt grandors de basa son estadas retienudas : la [[longor]], la [[massa]], lo [[temps]], l'[[intensitat (electricitat)|intensitat]] deu [[corrent electric]], la [[temperatura]], la [[quantitat de matèria]] e l'[[intensitat luminosa]]&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Franck Jedrzejewski, ''Histoire universelle de la mesure'', Ellipses, 2020, p. 165.&lt;/ref&gt;.

Cada grandor fondamentau es associada a ua dimension qui exprimeish la soa natura independentament de l'unitat causida tà la mesurar. Cada grandor fondamentau qu'ei associada a ua dimension qui exprimeish la soa natura independentament de l'unitat causida entà la mesurar. Aqueras dimensions de basa son notadas dab simbèus definits per convencion. Per exemple, L per la longor, M per la massa e T peu temps&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' David Rouvel, « Scolie sur le Système international d'unités (SI) », ''Bulletin de l'union des physiciens'', n° 911, heurèr de 2009, p. 212.&lt;/ref&gt;. La dimension de las grandors derivadas s'obtien en combinant las dimensions. Per exemple, la velocitat a per dimension L.T⁻¹ e l'acceleracion M.L.T⁻². Aquera analisi dimensionau constitueish sustot ua atruna preciosa, qui permet de verificar la coheréncia d'ua formula fisica o de prevéder la fòrma d'ua relacion enter grandors.

=== Lo Sistèma Internacionau d'Unitats ===

== Mesura fisica en mecanica classica ==
En [[mecanica classica]], ua '''mesura fisica''' qu'ei ua valor numeric o [[Magnitud fisica|magnitud]] d'un atribut fisic d'un objècte, coma la [[longor]], la [[capacitat]], lo [[volum]] o la [[massa]], obtenguda per experimentacion e exprimida dens ua escala d'[[Unitat de mesura|unitats]].

Dens lo [[Sistèma Internacional d'Unitats]] pòt èsser lo [[mètre]], lo [[litre]] o lo [[quilograma]].

== Mesura fisica en mecanica quantica ==
En [[mecanica quantica]], quan mesuran ua grandor fisica (un atribut fisic), que pòden obténguer mei d’un resultat. Que parlan de probabilitat d’obténguer un resultat.  

=== Los resultats possibles d’ua mesura en fisica quantica ===
[[Fichièr:Quantificacion de l'energia.png|alt=Valors quantificadas que pòt prénguer los resultats d'ua mesura d'energia. Que son discontinuas (gradèrs).|vinheta|Valors que pòt prénguer los resultats d'ua mesura d'energia. Que son discontinuas (gradèrs).]]
A la grandor fisica A, qu’ei associada ua [[Observabla (quantica)|observabla]] Â. Aquera [[Observabla (quantica)|observabla]] que s’escriu per ua matriça de N colomnas e N linhas. Que pòden escríver la matriça dab la fòrma d'ua matriça diagonau. Tots los coeficients de la matriça que son nuls manca los de la diagonala. Que parlan de diagonalisacion. Las valors diagonaus de la matriça que son ditas valors pròprias de l’operator hermician. Que corresponen aus resultats possibles de la mesura fisica. Se i a un nombre finit de valors pròprias, que i a un nombre fenit de resultats possibles. Que dísen los resultats de la mesura que son quantificats. 

Que vesen ací lo principi de quantificacion : Las mesuras ne pòden pas balhar sonque résultats qui corresponen a las valors pròprias deus operators matematics. Totas las valors ne son pas possiblas. 

== Annèxas ==

=== Ligams intèrnes ===
&lt;div style=&quot;-moz-column-count:3; column-count:3;&quot;&gt;
* [[Aparelh de mesura]].
* [[Convencion deu Mètre]].
* [[Estalon]].
* [[Metrotecnia]].
* [[Metrologia]].
* [[Magnitud fisica]].
* [[Postulats de la fisica quantica]].
* [[Sistèma Internacional d'Unitats]].
* [[Teoria de la mesura]].
* [[Unitat de mesura]].
&lt;/div&gt;

=== Bibliografia ===

* '''[[francés|(fr)]]''' Le Système international d'unités - Brochure 9, Bureau international des poids et mesures, 2019.

=== Nòtas e referéncias ===
&lt;div style=&quot;-moz-column-count:3; column-count:3;&quot;&gt;
&lt;references/&gt;
&lt;/div&gt;

[[Categoria:Metrologia|*]]</text>
      <sha1>aoma1q8zu77t3amwpde45jxwgvcjrkm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2512557</id>
      <parentid>2512556</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T05:55:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nicolas Eynaud</username>
        <id>6858</id>
      </contributor>
      <comment>/* Grandors de basa e grandors derivadas */</comment>
      <origin>2512557</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21424" sha1="0g2jbioqonmle5kz62km30j8fsenga8" xml:space="preserve">{{1000 fondamentals}}
{{Dialècte Gascon}}

[[Fichièr:Standard_kilogram,_2.jpg|thumb|Patron del quilograma estandard]]

La '''mesura fisica''' qu'ei l'accion de determinar la o las valors d'ua grandor (longor, capacitat, etc.), per comparason dab ua grandor constanta de medisha espècia presa coma tèrme de referéncia (etalon o unitat).

== Istòria ==

=== Las mesuras ancianas ===

L'existéncia de preocupacions ligadas a questions de mesura es atestada tanlèu l'[[escritura]] apareishuda dens maines variats com lo [[comèrci]], l'[[agricultura]], la construccion o l'[[astronomia]]. Atau, las prumèras [[civilizacion]]s devón s'acordar sus sistèmas d'unitats tà, au minimom, mesurar las [[longor]]s, las [[aira|susfàcias]], los [[volum|volumes]], las [[massa]]s e lo [[temps]]. Aqueras unitats ancianas èran sovent d'origina antropometrica, es a díser fondadas sus las [[anatomia|dimensions deu còs uman]] com lo [[pè (unitat)|pè]], la [[cobdada (unitat)|cobdada]] o lo [[poç (unitat)|poç]]&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Roope O. Kaaronen, Mikael A. Manninen e Jussi T. Eronen, « Body-based units of measure in cultural evolution », ''Science'', vol. 380, n° 6648, 2023, pp. 948-954.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Robert R. Crease, ''World in the balance: The historic quest for an absolute system of measurement'', WW Norton &amp; Company, 2011.&lt;/ref&gt;. Autas unitats hasèvan referéncia a objèctes o a practicas correntas, disponiblas suu pic e intuitivas. Per exemple, estón sovent utilizadas la quantitat de [[gran]] contenguda dens un recipient o la susfàcia lauradissa en un periòde determinat ([[jorn]], [[setmana]], [[sason]], etc.)&lt;ref&gt;Per exemple, l'[[acre (unitat)|acre]], plan utilizada dens los país anglosaxons, correspon probablament a la susfàcia lauradissa en un dia per un atelatge de dus bueus (Ronald Edward Zupko, ''A Dictionary of Weights and Measures for the British Isles: The Middle Ages to the Twentieth Century'', American Philosophical Society, 1985, p. 2).&lt;/ref&gt;.

Totun, aquera comoditat avèva un defaut grèu. En efèit, en l'abséncia d'uniformitat, las unitats variavan enter las regions e las [[vila]]s e, a còps, segon la natura de la mercaderia mesurada. En mei, ua medisha denominacion podèva designar valors diferentas segon los lòcs, fenomèn enqüèra plan vededer dab lo [[Sistèma Imperiau]]&lt;ref&gt;Per exemple, dens aqueth sistèma, lo tèrme gallon pòt designar lo gallon imperiau (4,546 09 L), lo gallon american (3,785 411 784 L) o lo gallon american sec (4,404 883 770 86 L).&lt;/ref&gt;. Aquò complicava los escambis, èra ua hont de confusion e podèva favorizar los abús o las fraudas.

Tà limitar aqueras dificultats, las autoritats ensagèn lèu de fixar de referéncias e mantua [[civilizacion]], en [[Mesopotamia]], en [[Egipte Antic|Egipte]] o dens lo [[Mar Mediterranèa|monde mediterranèu]], definín estalons conservats dens lòcs publics o [[religions|religiós]]. Sistèmas de susvelhança estón tanben creats com los [[esclavatge|esclaus]] publics [[Atenas|atenians]] en carga deu contròle de las [[moneda|monedas]]&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Paulin Ismard, ''La Démocratie contre les experts, Les esclaves publics en Grèce ancienne'', Seuil, 2015.&lt;/ref&gt;. Totun, aqueras temptativas d'uniformizacion demorèn limitadas dens la lor portada [[geografia|geografica]] e la diversitat de las unitats persistí dinc a l'epòca modèrna.

=== Lo sistèma metric e l'unificacion ===

[[Fichièr:Metric standards Rijksmuseum.jpg|thumb|right|Estalons deu sistèma metric realizats en [[1799]].]]

{{veire|Sistèma metric}}

La responsa mei decisiva au problèma de la diversitat de las unitats de mesura vienó de la [[Revolucion Francesa]]. En efèit, a la fin deu sègle XVIII, [[França]] comptava ua multitud d'unitats locaus e la volontat d'unificar lo sistèma deus pes e mesuras rejunhó l'ideau [[egalitat|egalitari]] e [[racionalisme|racionalista]] deu movement revolucionari. En [[1790]], l'[[Assemblada Nacionau]] carguè atau l'[[Acadèmia de las Sciéncias]] de concéber un sistèma d'unitats navèth, coherent e [[Universalisme|universau]]&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Suzanne Débarbat e Terry Quinn, « Les origines du système métrique en France et la Convention du mètre de 1875, qui a ouvert la voie au Système international d'unités et à sa révision de 2018 », ''Comptes rendus - Physique'', vol. 20, n° 1-2,‎ 2018, pp. 6-21.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Georges Lacour-Gayet (pref. François Furet), ''Talleyrand'', Payot, 1990, p. 130.&lt;/ref&gt;.

L'ambicion èra de rómper dab las unitats antropometricas e arbitràrias en fondant las unitats navèras sus grandors tiradas de la natura. L'utilizacion de la natura com supòrt de las definicions èra ua innovacion importanta pr'amor que permetè d'afirmar lo caractèr universau de las unitats en los destacant deus particularismes [[nacion|nacionaus]]. Lo [[mètre]] estó atau definit com la dètz-milionau partida deu quart deu [[meridian]] [[Tèrra|terrèstre]], e ua expedicion estó organizada tà mesurar dab precision un arc d'aqueth meridian&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Guillaume Bigourdan, ''Le système métrique des poids et mesures. Son établissement et sa propagation graduelle, avec l'histoire des opérations qui ont servi à déterminer le mètre et le kilogramme'', París, Gauthier-Villars, 1901, 506 p.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Jean-Jacques Levallois, ''Mesurer la terre : 300 ans de géodésie française'', París, Presses de l’Ecole nationale des ponts et chaussées, 1988, 389 p.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Jean-Baptiste Delambre e Pierre Méchain, ''Base du système métrique décimal, ou Mesure de l'arc du méridien compris entre les parallèles de Dunkerque et Barcelone'', París, 1806-1810.&lt;/ref&gt;. L'unitat de [[massa]], lo [[quilograma]], estó restacada a la massa d'un volume d'[[aiga]] determinat&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Charles-Maurice de Talleyrand-Périgord, « Discours non prononcé de M. de Talleyrand, évêque d'Autun, sur les poids et mesures, en annexe de la séance du 9 mars 1790 », dens ''Archives Parlementaires de 1787 à 1860 - Première série (1787-1799), t. XII : Du 2 mars au 14 avril 1790'', París, Librairie Administrative P. Dupont, 1881, pp. 104-108.&lt;/ref&gt;.

Ua auta evolucion màger estó de basar lo sistèma navèth suu [[sistèma decimau]], ua proposicion formulada peu purmèr còp peu [[matematicas|matematician]] [[Simon Stevin]] ([[1548]]-[[1620]]) e represa per mantua figura intellectuau deus sègles seguents com [[Joan Lo Redon d'Alembert|d'Alembert]] ([[1717]]-[[1783]])&lt;ref&gt;'''[[neerlandés|(nl)]]''' Simon Stevin, ''De Thiende'', Christoffel Plantijn, 1585.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' René Taton, Myriana Ilic, Danielle Fauque e Robert Halleux, « La tentative de Stevin pour la décimalisation de la métrologie », ''Cahiers de métrologie'', n° 1,‎ 1983, pp. 5-19.&lt;/ref&gt;. L'interès de la basa decimau èra de simplificar considerablament los calculs per rapòrt a las subdivisions irregularas precedentament en vigor. Estalons materiaus, lo mètre e lo quilograma deus Archius, estón fabricats tà servir de referéncia o tà presentar las unitats a la populacion&lt;ref&gt;Exemples d'aqueths estalons populars son los mètres installats dens París per la [[Convencion Nacionala|Convencion]]. Dus son enqüèra vededers [[plaça Vendôme]] e [[carrèra Vaugirard]].&lt;/ref&gt;.

L'adopcion deu [[sistèma metric]] estó dificila e la soa difusion, en [[França]] puish dens lo monde, estó progressiva. Totun, en [[1875]], la [[Convencion deu Mètre]], signada per mantun país, establí oficiaument ua [[Burèu Internacionau dei Pes e Mesuras|organizacion internacionau]] cargada de velhar a l'uniformitat de las mesuras, consacrant lo caractèr d'ara enlà mondiau d'aquera enterpresa. Drin a drin, maugrat resisténcias a còps importantas e la longa persisténcia de las unitats popularas dens la vita vitanta, permetó de crear e d'adoptar unitats comunas&lt;ref&gt;Dens lo cas de França, lo sistèma metric estó fin finau impausat per ua lei en 1837 (Jacques Boyer, « Le centenaire du système métrique. », ''Revue encyclopédique : recueil documentaire universel et illustré'', Larousse,‎ 1899, p. 848).&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Dens la rèsta deu monde, país com Portugau, los País Baish, Espanha o Grècia adoptèn, formaument o non, lo sistèma metric enter [[1810]] e [[1840]]. A partir de [[1850]], las [[exposicion universala|exposicions universaus]] joguèn un ròtle important dens la difusion deu sistèma hòra d'Euròpa. La convencion deu Mètre permetó d'obtiéner conversions importantas, mes a còps tardivas : Alemanha en [[1871]], Russia en [[1918]], China en [[1929]], Índia en [[1956]], Reiaume Unit en [[1965]], etc.&lt;/ref&gt;.

=== Las definicions modèrnas ===

[[Fichièr:Relations between New SI units definitions.svg|thumb|right|Representacion de las sèt unitats de basa deu Sistèma Internacionau e de las sèt constantas fondamentaus permetent de'us definir.]]

{{veire|Sistèma Internacionau d'Unitats}}

Au sègle XX, l'enterpresa d'unificacion que's perseguí dab l'adopcion oficiau deu [[Sistèma Internacionau d'Unitats]] (SI) en [[1960]]&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' ''Le Système international d'unités - Brochure 9'', Bureau international des poids et mesures, 2019, p. 102.&lt;/ref&gt;. Organizant l'ensemble de las unitats a l'entorn d'un nombre petit d'unitats de basa, lo SI vadó la referéncia mondiau de la mesura [[sciéncia|scientifica]] e [[Tecnica|tecnica]]. En parallèl, las definicions de las unitats evoluèn de faiçon importanta. En efèit, los estalons materiaus, com lo mètre o lo quilograma deus Archius, presentavan l'inconvenient d'estar objèctes fisics somés a ua lenta degradacion, a variacions imperceptiblas o a accidents de manipulacion. Estó donc decidit de tornar definir las unitats a partir de fenomèns [[natura|naturaus]] reproductibles. Per exemple, en [[1960]], lo mètre estó definit a partir de la longor d'ua [[electromagnetisme|radiacion]]&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Guilhem Gallot, « L'interféromètre de Fabry-Pérot », ''Bulletin de la Sabix (société des amis de la bibliothèque et de l'histoire de l'École Polytechnique)'', París, vol. 18,‎ 1997, pp. 63-67.&lt;/ref&gt;. Puish, en [[1983]], ua definicion navèra, basada sus la velocitat de la [[lutz]], entrè en vigor. En [[2019]], aqueras transformacions abotín a l'adopcion de definicions fondadas sus de constantas fondamentaus de la [[fisica]] per totas las unitats de basa deu SI&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]'''  ''Résolution 1 de la 26e CGPM. Sur la révision du Système international d'unités (SI)'', 2018.&lt;/ref&gt;. Lo cas mei complicat estó lo deu [[quilograma]] qui es d'ara enlà definit a partir de la [[constanta de Planck]].

=== Lo desvolopament de la metrologia ===

{{veire|Metrologia}}

Parallèlament a la quista d'unitats universaus, que's desvolopè progressivament ua reflexion sus la mesura era medisha e sus la soa fidabilitat, qui balhè neishença a la [[metrologia]], es a díser a la « sciéncia de la mesura ». Aquera reflexion estó purmèr estimulada per las [[sciéncia|sciéncias]] qui exigivan ua precision grana, en particular l'[[astronomia]] e la [[geodesia]]. En efèit, en repetint las lors observacions, los saberuts constatèn que las mesuras d'ua medisha grandor permetèn pas jamei d'obtiéner exactament lo medish resultat, mes que's dispersavan a l'entorn d'ua valor. Totun, comprenón qu'aqueth fenomèn èra ligat a ua part d'error impossibla a eliminar. Aquò merquè la debuta de tribalhs destinats a caracterizar e a limitar los sons efèits.

Lo prumèr tribalh màger dens aqueth maine estó la teoria de las errors, desvolopada enter los sègles XVIII e XIX per [[matematicas|matematicians]] com [[Adrien-Marie Legendre|Legendre]] ([[1752]]-[[1833]]) e [[Carl Friedrich Gauss|Gauss]] ([[1777]]-[[1855]])&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]'''  Aimé Fuchs, « Plaidoyer pour la loi normale », ''Pour la Science'',‎ 1995, p. 17.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Bernard Bru, « La courbe de Gauss ou le théorème de Bernoulli raconté aux enfants », ''Mathematics and Social Sciences'', vol. 175, n° 3,‎ 2006, pp. 5-23.&lt;/ref&gt;. Aqueras recèrcas permetón d'elaborar metòdes tà tractar las mesuras entecadas d'error, especiaument lo [[metòde deus mendres carrats]]. [[Carl Friedrich Gauss|Gauss]] mostrè egaument que las errors de mesura accidentaus se desparteishen segon ua lei caracteristica, aperada [[lei normau]], representada per ua corba en fòrma de [[campana]]. Aqueras atrunas vadón drin a drin la nòrma tà tractar tots los tipes de mesura [[sciéncia|scientifica]].

La signatura de la Convencion deu Mètre e la creacion deu [[Burèu Internacionau deus Pes e Mesuras]] permetón de pausar las basas de la [[metrologia]] modèrna a partir de la fin deu sègle XIX. Un hialat d'institucions, fondat suus laboratòris nacionaus en carga de la conservacion deus estalons nacionaus, assegurè la coeréncia de las referéncias. Favorizè tanben l'emergéncia de concèptes comuns ([[cadena d'estalonatge]], [[traçabilitat metrologica]], incertitud de mesura, etc.). La metrologia vadó atau ua [[sciéncia]] au còp teorica e practica, essenciau a l'[[industria]], au [[comèrci]] e a la recèrca.

== Grandors, unitats e estalons ==

=== Grandors fisicas ===

{{veire|Grandor fisica}}

Ua [[grandor fisica]] es ua proprietat d'un fenomèn, d'un còs o d'ua [[compausat quimic|substància]] qui's pòt mesurar, es a díser exprimir dab un nombre e, sovent, ua unitat. La [[longor]], la [[massa]], la [[durada]], la [[temperatura]] o l'[[intensitat (electricitat)|intensitat]] d'un [[corrent electric]] son exemples de grandors fisicas&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Comité commun pour les guides en métrologie (JCGM), ''Vocabulaire international de métrologie (VIM) : concepts fondamentaux et généraux et termes associés (JCGM 200:2012)'', Sèvres, Bureau international des poids et mesures, 3{{a}} edicion, 2012.&lt;/ref&gt;. Lo principi fondamentau de la mesura es de comparar la grandor mesurada a ua grandor de medisha natura adoptada com referéncia. Las grandors shens dimension resultan lo mei sovent deu rapòrt de duas grandors de medisha natura, çò qu'entraina l'anullacion de las unitats. Per exemple, es lo cas de la [[densitat]] qui resulta d'un rapòrt enter duas [[massa volumica|massas volumicas]].

Ua medisha grandor pòt estar exprimida dens diferentas unitats. Per exemple, ua longor de cinc [[mètre]]s es egau a cinc cents centimètres o cinc mila millimètres. Totun, si l'unitat e la valor qui l'acompanha pòden cambiar, la grandor demora identica. Dus tipes de grandors son distinguits. Las grandors escalaras que son entièrament descrivudas per un nombre acompanhat o non d'ua unitat (temperatura, massa, etc.). Las grandors [[vector (matematicas)|vectoriaus]] possedeishen egaument ua direccion e un sens ([[velocitat]], [[fòrça]], etc.). La lor mesura necessita alavetz de determinar ua valor, mes tanben ua orientacion.

=== Unitats e estalons ===

Las unitats de mesure son grandors escalaras reaus, definidas e adoptadas per convencion. Permeten de comparar tota grandor de medisha natura tad exprimir lo rapòrt deus dus dab un nombre. Pòden estar definidas a partir de constantas fondamentaus o per d'estalons. Aqueths estalons son la materializacion concrèta d'ua grandor fisica, coneguda dab ua exactitud grana&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' JCGM - Joint Committee for Guides in Metrology, « Vocabulaire international de métrologie — Concepts fondamentaux et généraux et termes associés (VIM) », 2008.&lt;/ref&gt;. Son egaument objèctes materiaus conservats dab suenh. Sèrven de basa a la fabricacion de copias, d'usatge de mei en mei corrent, destinadas aus laboratòris, a l'industria o au comèrci. Aqueras copias son regularament comparadas a estalons de referéncia tà garantir la lor exactitud.

En efèit, tà assegurar la comparabilitat de duas mesuras realizadas dens endrets diferents, cau demostrar un rapòrt enter aqueras duas mesuras, dirècte o indirècte, a un medish estalon de referéncia.  Aquera exigéncia a miat a l'organizacion d'ua ierarquia deus estalons. A la cima, que's tròban los estalons internacionaus realizats per laboratòris reconeishuts peu [[Burèu Internacionau dei Pes e Mesuras|BIPM]]. Puish, vienen los estalons nacionaus, los estalons utilizats peus laboratòris de metrologia acreditats e, fin finau, los estalons utilizats correntament dens la vita quotidiana&lt;ref&gt;Dens los laboratòris avent hòrtas constrentas metrologicas, aqueth principi mia a ua ierarquia intèrna deus estalons. Per exemple, estalons son utilizats tà verificar la conformitat de las balanças cada dia e un estalon especiau es reservat tà verificar los estalons quotidians en cas de dobte.&lt;/ref&gt;.

=== Grandors de basa e grandors derivadas ===

Las grandors fisicas pòden estar ligadas enter eras per relacions de dependéncia. Per exemple, ua [[velocitat]] es un rapòrt enter ua longor e ua durada, ua [[Aira|susfàcia]] es lo produit de duas longors e ua [[fòrça]] lo produit d'ua [[acceleracion]] e d'ua [[massa]]. Aqueras relacions permeten de redusir lo nombre de grandors fondamentaus a definir tà poder exprimir totas las autas.

Que's distingueish atau las grandors de basa, causidas per convencion com independentas, e las grandors derivadas qui s'exprimeishen en foncion de las prumèras dab relacions [[matematicas]]. La causida de las grandors de basa es pas impausada per la natura. Resulta d'ua convencion, retienuda per la soa comoditat. Per exemple, dens lo Sistèma Internacionau, sèt grandors de basa son estadas retienudas : la [[longor]], la [[massa]], lo [[temps]], l'[[intensitat (electricitat)|intensitat]] deu [[corrent electric]], la [[temperatura]], la [[quantitat de matèria]] e l'[[intensitat luminosa]]&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Franck Jedrzejewski, ''Histoire universelle de la mesure'', Ellipses, 2020, p. 165.&lt;/ref&gt;.

Cada grandor fondamentau es associada a ua dimension qui exprimeish la soa natura independentament de l'unitat causida tà la mesurar. Aqueras dimensions de basa son notadas dab simbèus definits per convencion. Per exemple, L per la longor, M per la massa e T peu temps&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' David Rouvel, « Scolie sur le Système international d'unités (SI) », ''Bulletin de l'union des physiciens'', n° 911, heurèr de 2009, p. 212.&lt;/ref&gt;. La dimension de las grandors derivadas s'obtien en combinant las dimensions. Per exemple, la velocitat a per dimension L.T⁻¹ e la fòrça M.L.T⁻². Aquera analisi dimensionau constitueish sustot ua atruna preciosa, qui permet de verificar la coheréncia d'ua formula fisica o de prevéder la fòrma d'ua relacion enter grandors.

=== Lo Sistèma Internacionau d'Unitats ===

== Mesura fisica en mecanica classica ==
En [[mecanica classica]], ua '''mesura fisica''' qu'ei ua valor numeric o [[Magnitud fisica|magnitud]] d'un atribut fisic d'un objècte, coma la [[longor]], la [[capacitat]], lo [[volum]] o la [[massa]], obtenguda per experimentacion e exprimida dens ua escala d'[[Unitat de mesura|unitats]].

Dens lo [[Sistèma Internacional d'Unitats]] pòt èsser lo [[mètre]], lo [[litre]] o lo [[quilograma]].

== Mesura fisica en mecanica quantica ==
En [[mecanica quantica]], quan mesuran ua grandor fisica (un atribut fisic), que pòden obténguer mei d’un resultat. Que parlan de probabilitat d’obténguer un resultat.  

=== Los resultats possibles d’ua mesura en fisica quantica ===
[[Fichièr:Quantificacion de l'energia.png|alt=Valors quantificadas que pòt prénguer los resultats d'ua mesura d'energia. Que son discontinuas (gradèrs).|vinheta|Valors que pòt prénguer los resultats d'ua mesura d'energia. Que son discontinuas (gradèrs).]]
A la grandor fisica A, qu’ei associada ua [[Observabla (quantica)|observabla]] Â. Aquera [[Observabla (quantica)|observabla]] que s’escriu per ua matriça de N colomnas e N linhas. Que pòden escríver la matriça dab la fòrma d'ua matriça diagonau. Tots los coeficients de la matriça que son nuls manca los de la diagonala. Que parlan de diagonalisacion. Las valors diagonaus de la matriça que son ditas valors pròprias de l’operator hermician. Que corresponen aus resultats possibles de la mesura fisica. Se i a un nombre finit de valors pròprias, que i a un nombre fenit de resultats possibles. Que dísen los resultats de la mesura que son quantificats. 

Que vesen ací lo principi de quantificacion : Las mesuras ne pòden pas balhar sonque résultats qui corresponen a las valors pròprias deus operators matematics. Totas las valors ne son pas possiblas. 

== Annèxas ==

=== Ligams intèrnes ===
&lt;div style=&quot;-moz-column-count:3; column-count:3;&quot;&gt;
* [[Aparelh de mesura]].
* [[Convencion deu Mètre]].
* [[Estalon]].
* [[Metrotecnia]].
* [[Metrologia]].
* [[Magnitud fisica]].
* [[Postulats de la fisica quantica]].
* [[Sistèma Internacional d'Unitats]].
* [[Teoria de la mesura]].
* [[Unitat de mesura]].
&lt;/div&gt;

=== Bibliografia ===

* '''[[francés|(fr)]]''' Le Système international d'unités - Brochure 9, Bureau international des poids et mesures, 2019.

=== Nòtas e referéncias ===
&lt;div style=&quot;-moz-column-count:3; column-count:3;&quot;&gt;
&lt;references/&gt;
&lt;/div&gt;

[[Categoria:Metrologia|*]]</text>
      <sha1>0g2jbioqonmle5kz62km30j8fsenga8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2512558</id>
      <parentid>2512557</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T05:56:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nicolas Eynaud</username>
        <id>6858</id>
      </contributor>
      <comment>/* Grandors de basa e grandors derivadas */</comment>
      <origin>2512558</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21546" sha1="qgpfiffea6t372n70uu3hqh2mdir0kf" xml:space="preserve">{{1000 fondamentals}}
{{Dialècte Gascon}}

[[Fichièr:Standard_kilogram,_2.jpg|thumb|Patron del quilograma estandard]]

La '''mesura fisica''' qu'ei l'accion de determinar la o las valors d'ua grandor (longor, capacitat, etc.), per comparason dab ua grandor constanta de medisha espècia presa coma tèrme de referéncia (etalon o unitat).

== Istòria ==

=== Las mesuras ancianas ===

L'existéncia de preocupacions ligadas a questions de mesura es atestada tanlèu l'[[escritura]] apareishuda dens maines variats com lo [[comèrci]], l'[[agricultura]], la construccion o l'[[astronomia]]. Atau, las prumèras [[civilizacion]]s devón s'acordar sus sistèmas d'unitats tà, au minimom, mesurar las [[longor]]s, las [[aira|susfàcias]], los [[volum|volumes]], las [[massa]]s e lo [[temps]]. Aqueras unitats ancianas èran sovent d'origina antropometrica, es a díser fondadas sus las [[anatomia|dimensions deu còs uman]] com lo [[pè (unitat)|pè]], la [[cobdada (unitat)|cobdada]] o lo [[poç (unitat)|poç]]&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Roope O. Kaaronen, Mikael A. Manninen e Jussi T. Eronen, « Body-based units of measure in cultural evolution », ''Science'', vol. 380, n° 6648, 2023, pp. 948-954.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Robert R. Crease, ''World in the balance: The historic quest for an absolute system of measurement'', WW Norton &amp; Company, 2011.&lt;/ref&gt;. Autas unitats hasèvan referéncia a objèctes o a practicas correntas, disponiblas suu pic e intuitivas. Per exemple, estón sovent utilizadas la quantitat de [[gran]] contenguda dens un recipient o la susfàcia lauradissa en un periòde determinat ([[jorn]], [[setmana]], [[sason]], etc.)&lt;ref&gt;Per exemple, l'[[acre (unitat)|acre]], plan utilizada dens los país anglosaxons, correspon probablament a la susfàcia lauradissa en un dia per un atelatge de dus bueus (Ronald Edward Zupko, ''A Dictionary of Weights and Measures for the British Isles: The Middle Ages to the Twentieth Century'', American Philosophical Society, 1985, p. 2).&lt;/ref&gt;.

Totun, aquera comoditat avèva un defaut grèu. En efèit, en l'abséncia d'uniformitat, las unitats variavan enter las regions e las [[vila]]s e, a còps, segon la natura de la mercaderia mesurada. En mei, ua medisha denominacion podèva designar valors diferentas segon los lòcs, fenomèn enqüèra plan vededer dab lo [[Sistèma Imperiau]]&lt;ref&gt;Per exemple, dens aqueth sistèma, lo tèrme gallon pòt designar lo gallon imperiau (4,546 09 L), lo gallon american (3,785 411 784 L) o lo gallon american sec (4,404 883 770 86 L).&lt;/ref&gt;. Aquò complicava los escambis, èra ua hont de confusion e podèva favorizar los abús o las fraudas.

Tà limitar aqueras dificultats, las autoritats ensagèn lèu de fixar de referéncias e mantua [[civilizacion]], en [[Mesopotamia]], en [[Egipte Antic|Egipte]] o dens lo [[Mar Mediterranèa|monde mediterranèu]], definín estalons conservats dens lòcs publics o [[religions|religiós]]. Sistèmas de susvelhança estón tanben creats com los [[esclavatge|esclaus]] publics [[Atenas|atenians]] en carga deu contròle de las [[moneda|monedas]]&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Paulin Ismard, ''La Démocratie contre les experts, Les esclaves publics en Grèce ancienne'', Seuil, 2015.&lt;/ref&gt;. Totun, aqueras temptativas d'uniformizacion demorèn limitadas dens la lor portada [[geografia|geografica]] e la diversitat de las unitats persistí dinc a l'epòca modèrna.

=== Lo sistèma metric e l'unificacion ===

[[Fichièr:Metric standards Rijksmuseum.jpg|thumb|right|Estalons deu sistèma metric realizats en [[1799]].]]

{{veire|Sistèma metric}}

La responsa mei decisiva au problèma de la diversitat de las unitats de mesura vienó de la [[Revolucion Francesa]]. En efèit, a la fin deu sègle XVIII, [[França]] comptava ua multitud d'unitats locaus e la volontat d'unificar lo sistèma deus pes e mesuras rejunhó l'ideau [[egalitat|egalitari]] e [[racionalisme|racionalista]] deu movement revolucionari. En [[1790]], l'[[Assemblada Nacionau]] carguè atau l'[[Acadèmia de las Sciéncias]] de concéber un sistèma d'unitats navèth, coherent e [[Universalisme|universau]]&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Suzanne Débarbat e Terry Quinn, « Les origines du système métrique en France et la Convention du mètre de 1875, qui a ouvert la voie au Système international d'unités et à sa révision de 2018 », ''Comptes rendus - Physique'', vol. 20, n° 1-2,‎ 2018, pp. 6-21.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Georges Lacour-Gayet (pref. François Furet), ''Talleyrand'', Payot, 1990, p. 130.&lt;/ref&gt;.

L'ambicion èra de rómper dab las unitats antropometricas e arbitràrias en fondant las unitats navèras sus grandors tiradas de la natura. L'utilizacion de la natura com supòrt de las definicions èra ua innovacion importanta pr'amor que permetè d'afirmar lo caractèr universau de las unitats en los destacant deus particularismes [[nacion|nacionaus]]. Lo [[mètre]] estó atau definit com la dètz-milionau partida deu quart deu [[meridian]] [[Tèrra|terrèstre]], e ua expedicion estó organizada tà mesurar dab precision un arc d'aqueth meridian&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Guillaume Bigourdan, ''Le système métrique des poids et mesures. Son établissement et sa propagation graduelle, avec l'histoire des opérations qui ont servi à déterminer le mètre et le kilogramme'', París, Gauthier-Villars, 1901, 506 p.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Jean-Jacques Levallois, ''Mesurer la terre : 300 ans de géodésie française'', París, Presses de l’Ecole nationale des ponts et chaussées, 1988, 389 p.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Jean-Baptiste Delambre e Pierre Méchain, ''Base du système métrique décimal, ou Mesure de l'arc du méridien compris entre les parallèles de Dunkerque et Barcelone'', París, 1806-1810.&lt;/ref&gt;. L'unitat de [[massa]], lo [[quilograma]], estó restacada a la massa d'un volume d'[[aiga]] determinat&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Charles-Maurice de Talleyrand-Périgord, « Discours non prononcé de M. de Talleyrand, évêque d'Autun, sur les poids et mesures, en annexe de la séance du 9 mars 1790 », dens ''Archives Parlementaires de 1787 à 1860 - Première série (1787-1799), t. XII : Du 2 mars au 14 avril 1790'', París, Librairie Administrative P. Dupont, 1881, pp. 104-108.&lt;/ref&gt;.

Ua auta evolucion màger estó de basar lo sistèma navèth suu [[sistèma decimau]], ua proposicion formulada peu purmèr còp peu [[matematicas|matematician]] [[Simon Stevin]] ([[1548]]-[[1620]]) e represa per mantua figura intellectuau deus sègles seguents com [[Joan Lo Redon d'Alembert|d'Alembert]] ([[1717]]-[[1783]])&lt;ref&gt;'''[[neerlandés|(nl)]]''' Simon Stevin, ''De Thiende'', Christoffel Plantijn, 1585.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' René Taton, Myriana Ilic, Danielle Fauque e Robert Halleux, « La tentative de Stevin pour la décimalisation de la métrologie », ''Cahiers de métrologie'', n° 1,‎ 1983, pp. 5-19.&lt;/ref&gt;. L'interès de la basa decimau èra de simplificar considerablament los calculs per rapòrt a las subdivisions irregularas precedentament en vigor. Estalons materiaus, lo mètre e lo quilograma deus Archius, estón fabricats tà servir de referéncia o tà presentar las unitats a la populacion&lt;ref&gt;Exemples d'aqueths estalons populars son los mètres installats dens París per la [[Convencion Nacionala|Convencion]]. Dus son enqüèra vededers [[plaça Vendôme]] e [[carrèra Vaugirard]].&lt;/ref&gt;.

L'adopcion deu [[sistèma metric]] estó dificila e la soa difusion, en [[França]] puish dens lo monde, estó progressiva. Totun, en [[1875]], la [[Convencion deu Mètre]], signada per mantun país, establí oficiaument ua [[Burèu Internacionau dei Pes e Mesuras|organizacion internacionau]] cargada de velhar a l'uniformitat de las mesuras, consacrant lo caractèr d'ara enlà mondiau d'aquera enterpresa. Drin a drin, maugrat resisténcias a còps importantas e la longa persisténcia de las unitats popularas dens la vita vitanta, permetó de crear e d'adoptar unitats comunas&lt;ref&gt;Dens lo cas de França, lo sistèma metric estó fin finau impausat per ua lei en 1837 (Jacques Boyer, « Le centenaire du système métrique. », ''Revue encyclopédique : recueil documentaire universel et illustré'', Larousse,‎ 1899, p. 848).&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Dens la rèsta deu monde, país com Portugau, los País Baish, Espanha o Grècia adoptèn, formaument o non, lo sistèma metric enter [[1810]] e [[1840]]. A partir de [[1850]], las [[exposicion universala|exposicions universaus]] joguèn un ròtle important dens la difusion deu sistèma hòra d'Euròpa. La convencion deu Mètre permetó d'obtiéner conversions importantas, mes a còps tardivas : Alemanha en [[1871]], Russia en [[1918]], China en [[1929]], Índia en [[1956]], Reiaume Unit en [[1965]], etc.&lt;/ref&gt;.

=== Las definicions modèrnas ===

[[Fichièr:Relations between New SI units definitions.svg|thumb|right|Representacion de las sèt unitats de basa deu Sistèma Internacionau e de las sèt constantas fondamentaus permetent de'us definir.]]

{{veire|Sistèma Internacionau d'Unitats}}

Au sègle XX, l'enterpresa d'unificacion que's perseguí dab l'adopcion oficiau deu [[Sistèma Internacionau d'Unitats]] (SI) en [[1960]]&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' ''Le Système international d'unités - Brochure 9'', Bureau international des poids et mesures, 2019, p. 102.&lt;/ref&gt;. Organizant l'ensemble de las unitats a l'entorn d'un nombre petit d'unitats de basa, lo SI vadó la referéncia mondiau de la mesura [[sciéncia|scientifica]] e [[Tecnica|tecnica]]. En parallèl, las definicions de las unitats evoluèn de faiçon importanta. En efèit, los estalons materiaus, com lo mètre o lo quilograma deus Archius, presentavan l'inconvenient d'estar objèctes fisics somés a ua lenta degradacion, a variacions imperceptiblas o a accidents de manipulacion. Estó donc decidit de tornar definir las unitats a partir de fenomèns [[natura|naturaus]] reproductibles. Per exemple, en [[1960]], lo mètre estó definit a partir de la longor d'ua [[electromagnetisme|radiacion]]&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Guilhem Gallot, « L'interféromètre de Fabry-Pérot », ''Bulletin de la Sabix (société des amis de la bibliothèque et de l'histoire de l'École Polytechnique)'', París, vol. 18,‎ 1997, pp. 63-67.&lt;/ref&gt;. Puish, en [[1983]], ua definicion navèra, basada sus la velocitat de la [[lutz]], entrè en vigor. En [[2019]], aqueras transformacions abotín a l'adopcion de definicions fondadas sus de constantas fondamentaus de la [[fisica]] per totas las unitats de basa deu SI&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]'''  ''Résolution 1 de la 26e CGPM. Sur la révision du Système international d'unités (SI)'', 2018.&lt;/ref&gt;. Lo cas mei complicat estó lo deu [[quilograma]] qui es d'ara enlà definit a partir de la [[constanta de Planck]].

=== Lo desvolopament de la metrologia ===

{{veire|Metrologia}}

Parallèlament a la quista d'unitats universaus, que's desvolopè progressivament ua reflexion sus la mesura era medisha e sus la soa fidabilitat, qui balhè neishença a la [[metrologia]], es a díser a la « sciéncia de la mesura ». Aquera reflexion estó purmèr estimulada per las [[sciéncia|sciéncias]] qui exigivan ua precision grana, en particular l'[[astronomia]] e la [[geodesia]]. En efèit, en repetint las lors observacions, los saberuts constatèn que las mesuras d'ua medisha grandor permetèn pas jamei d'obtiéner exactament lo medish resultat, mes que's dispersavan a l'entorn d'ua valor. Totun, comprenón qu'aqueth fenomèn èra ligat a ua part d'error impossibla a eliminar. Aquò merquè la debuta de tribalhs destinats a caracterizar e a limitar los sons efèits.

Lo prumèr tribalh màger dens aqueth maine estó la teoria de las errors, desvolopada enter los sègles XVIII e XIX per [[matematicas|matematicians]] com [[Adrien-Marie Legendre|Legendre]] ([[1752]]-[[1833]]) e [[Carl Friedrich Gauss|Gauss]] ([[1777]]-[[1855]])&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]'''  Aimé Fuchs, « Plaidoyer pour la loi normale », ''Pour la Science'',‎ 1995, p. 17.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Bernard Bru, « La courbe de Gauss ou le théorème de Bernoulli raconté aux enfants », ''Mathematics and Social Sciences'', vol. 175, n° 3,‎ 2006, pp. 5-23.&lt;/ref&gt;. Aqueras recèrcas permetón d'elaborar metòdes tà tractar las mesuras entecadas d'error, especiaument lo [[metòde deus mendres carrats]]. [[Carl Friedrich Gauss|Gauss]] mostrè egaument que las errors de mesura accidentaus se desparteishen segon ua lei caracteristica, aperada [[lei normau]], representada per ua corba en fòrma de [[campana]]. Aqueras atrunas vadón drin a drin la nòrma tà tractar tots los tipes de mesura [[sciéncia|scientifica]].

La signatura de la Convencion deu Mètre e la creacion deu [[Burèu Internacionau deus Pes e Mesuras]] permetón de pausar las basas de la [[metrologia]] modèrna a partir de la fin deu sègle XIX. Un hialat d'institucions, fondat suus laboratòris nacionaus en carga de la conservacion deus estalons nacionaus, assegurè la coeréncia de las referéncias. Favorizè tanben l'emergéncia de concèptes comuns ([[cadena d'estalonatge]], [[traçabilitat metrologica]], incertitud de mesura, etc.). La metrologia vadó atau ua [[sciéncia]] au còp teorica e practica, essenciau a l'[[industria]], au [[comèrci]] e a la recèrca.

== Grandors, unitats e estalons ==

=== Grandors fisicas ===

{{veire|Grandor fisica}}

Ua [[grandor fisica]] es ua proprietat d'un fenomèn, d'un còs o d'ua [[compausat quimic|substància]] qui's pòt mesurar, es a díser exprimir dab un nombre e, sovent, ua unitat. La [[longor]], la [[massa]], la [[durada]], la [[temperatura]] o l'[[intensitat (electricitat)|intensitat]] d'un [[corrent electric]] son exemples de grandors fisicas&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Comité commun pour les guides en métrologie (JCGM), ''Vocabulaire international de métrologie (VIM) : concepts fondamentaux et généraux et termes associés (JCGM 200:2012)'', Sèvres, Bureau international des poids et mesures, 3{{a}} edicion, 2012.&lt;/ref&gt;. Lo principi fondamentau de la mesura es de comparar la grandor mesurada a ua grandor de medisha natura adoptada com referéncia. Las grandors shens dimension resultan lo mei sovent deu rapòrt de duas grandors de medisha natura, çò qu'entraina l'anullacion de las unitats. Per exemple, es lo cas de la [[densitat]] qui resulta d'un rapòrt enter duas [[massa volumica|massas volumicas]].

Ua medisha grandor pòt estar exprimida dens diferentas unitats. Per exemple, ua longor de cinc [[mètre]]s es egau a cinc cents centimètres o cinc mila millimètres. Totun, si l'unitat e la valor qui l'acompanha pòden cambiar, la grandor demora identica. Dus tipes de grandors son distinguits. Las grandors escalaras que son entièrament descrivudas per un nombre acompanhat o non d'ua unitat (temperatura, massa, etc.). Las grandors [[vector (matematicas)|vectoriaus]] possedeishen egaument ua direccion e un sens ([[velocitat]], [[fòrça]], etc.). La lor mesura necessita alavetz de determinar ua valor, mes tanben ua orientacion.

=== Unitats e estalons ===

Las unitats de mesure son grandors escalaras reaus, definidas e adoptadas per convencion. Permeten de comparar tota grandor de medisha natura tad exprimir lo rapòrt deus dus dab un nombre. Pòden estar definidas a partir de constantas fondamentaus o per d'estalons. Aqueths estalons son la materializacion concrèta d'ua grandor fisica, coneguda dab ua exactitud grana&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' JCGM - Joint Committee for Guides in Metrology, « Vocabulaire international de métrologie — Concepts fondamentaux et généraux et termes associés (VIM) », 2008.&lt;/ref&gt;. Son egaument objèctes materiaus conservats dab suenh. Sèrven de basa a la fabricacion de copias, d'usatge de mei en mei corrent, destinadas aus laboratòris, a l'industria o au comèrci. Aqueras copias son regularament comparadas a estalons de referéncia tà garantir la lor exactitud.

En efèit, tà assegurar la comparabilitat de duas mesuras realizadas dens endrets diferents, cau demostrar un rapòrt enter aqueras duas mesuras, dirècte o indirècte, a un medish estalon de referéncia.  Aquera exigéncia a miat a l'organizacion d'ua ierarquia deus estalons. A la cima, que's tròban los estalons internacionaus realizats per laboratòris reconeishuts peu [[Burèu Internacionau dei Pes e Mesuras|BIPM]]. Puish, vienen los estalons nacionaus, los estalons utilizats peus laboratòris de metrologia acreditats e, fin finau, los estalons utilizats correntament dens la vita quotidiana&lt;ref&gt;Dens los laboratòris avent hòrtas constrentas metrologicas, aqueth principi mia a ua ierarquia intèrna deus estalons. Per exemple, estalons son utilizats tà verificar la conformitat de las balanças cada dia e un estalon especiau es reservat tà verificar los estalons quotidians en cas de dobte.&lt;/ref&gt;.

=== Grandors de basa e grandors derivadas ===

Las grandors fisicas pòden estar ligadas enter eras per relacions de dependéncia. Per exemple, ua [[velocitat]] es un rapòrt enter ua longor e ua durada, ua [[Aira|susfàcia]] es lo produit de duas longors e ua [[fòrça]] lo produit d'ua [[acceleracion]] e d'ua [[massa]]. Aqueras relacions permeten de redusir lo nombre de grandors fondamentaus a definir tà poder exprimir totas las autas.

Que's distingueish atau las grandors de basa, causidas per convencion com independentas, e las grandors derivadas qui s'exprimeishen en foncion de las prumèras dab relacions [[matematicas]]. La causida de las grandors de basa es pas impausada per la natura. Resulta d'ua convencion, retienuda per la soa comoditat. Per exemple, dens lo Sistèma Internacionau, sèt grandors de basa son estadas retienudas : la [[longor]], la [[massa]], lo [[temps]], l'[[intensitat (electricitat)|intensitat]] deu [[corrent electric]], la [[temperatura]], la [[quantitat de matèria]] e l'[[intensitat luminosa]]&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Franck Jedrzejewski, ''Histoire universelle de la mesure'', Ellipses, 2020, p. 165.&lt;/ref&gt;.

Cada grandor fondamentau es associada a ua dimension qui exprimeish la soa natura independentament de l'unitat causida tà la mesurar. Aqueras dimensions de basa son notadas dab simbèus definits per convencion. Per exemple, L per la longor, M per la massa e T peu temps&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' David Rouvel, « Scolie sur le Système international d'unités (SI) », ''Bulletin de l'union des physiciens'', n° 911, heurèr de 2009, p. 212.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Bernard Diu, ''La mathématique du physicien'', París, Odile Jacob, 2010, pp. 109-256.&lt;/ref&gt;. La dimension de las grandors derivadas s'obtien en combinant las dimensions. Per exemple, la velocitat a per dimension L.T⁻¹ e la fòrça M.L.T⁻². Aquera analisi dimensionau constitueish sustot ua atruna preciosa, qui permet de verificar la coheréncia d'ua formula fisica o de prevéder la fòrma d'ua relacion enter grandors.

=== Lo Sistèma Internacionau d'Unitats ===

== Mesura fisica en mecanica classica ==
En [[mecanica classica]], ua '''mesura fisica''' qu'ei ua valor numeric o [[Magnitud fisica|magnitud]] d'un atribut fisic d'un objècte, coma la [[longor]], la [[capacitat]], lo [[volum]] o la [[massa]], obtenguda per experimentacion e exprimida dens ua escala d'[[Unitat de mesura|unitats]].

Dens lo [[Sistèma Internacional d'Unitats]] pòt èsser lo [[mètre]], lo [[litre]] o lo [[quilograma]].

== Mesura fisica en mecanica quantica ==
En [[mecanica quantica]], quan mesuran ua grandor fisica (un atribut fisic), que pòden obténguer mei d’un resultat. Que parlan de probabilitat d’obténguer un resultat.  

=== Los resultats possibles d’ua mesura en fisica quantica ===
[[Fichièr:Quantificacion de l'energia.png|alt=Valors quantificadas que pòt prénguer los resultats d'ua mesura d'energia. Que son discontinuas (gradèrs).|vinheta|Valors que pòt prénguer los resultats d'ua mesura d'energia. Que son discontinuas (gradèrs).]]
A la grandor fisica A, qu’ei associada ua [[Observabla (quantica)|observabla]] Â. Aquera [[Observabla (quantica)|observabla]] que s’escriu per ua matriça de N colomnas e N linhas. Que pòden escríver la matriça dab la fòrma d'ua matriça diagonau. Tots los coeficients de la matriça que son nuls manca los de la diagonala. Que parlan de diagonalisacion. Las valors diagonaus de la matriça que son ditas valors pròprias de l’operator hermician. Que corresponen aus resultats possibles de la mesura fisica. Se i a un nombre finit de valors pròprias, que i a un nombre fenit de resultats possibles. Que dísen los resultats de la mesura que son quantificats. 

Que vesen ací lo principi de quantificacion : Las mesuras ne pòden pas balhar sonque résultats qui corresponen a las valors pròprias deus operators matematics. Totas las valors ne son pas possiblas. 

== Annèxas ==

=== Ligams intèrnes ===
&lt;div style=&quot;-moz-column-count:3; column-count:3;&quot;&gt;
* [[Aparelh de mesura]].
* [[Convencion deu Mètre]].
* [[Estalon]].
* [[Metrotecnia]].
* [[Metrologia]].
* [[Magnitud fisica]].
* [[Postulats de la fisica quantica]].
* [[Sistèma Internacional d'Unitats]].
* [[Teoria de la mesura]].
* [[Unitat de mesura]].
&lt;/div&gt;

=== Bibliografia ===

* '''[[francés|(fr)]]''' Le Système international d'unités - Brochure 9, Bureau international des poids et mesures, 2019.

=== Nòtas e referéncias ===
&lt;div style=&quot;-moz-column-count:3; column-count:3;&quot;&gt;
&lt;references/&gt;
&lt;/div&gt;

[[Categoria:Metrologia|*]]</text>
      <sha1>qgpfiffea6t372n70uu3hqh2mdir0kf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2512559</id>
      <parentid>2512558</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T05:58:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nicolas Eynaud</username>
        <id>6858</id>
      </contributor>
      <comment>/* Bibliografia */</comment>
      <origin>2512559</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21647" sha1="r1o4x6emrc25i2zwz9vk2u3ny519ttq" xml:space="preserve">{{1000 fondamentals}}
{{Dialècte Gascon}}

[[Fichièr:Standard_kilogram,_2.jpg|thumb|Patron del quilograma estandard]]

La '''mesura fisica''' qu'ei l'accion de determinar la o las valors d'ua grandor (longor, capacitat, etc.), per comparason dab ua grandor constanta de medisha espècia presa coma tèrme de referéncia (etalon o unitat).

== Istòria ==

=== Las mesuras ancianas ===

L'existéncia de preocupacions ligadas a questions de mesura es atestada tanlèu l'[[escritura]] apareishuda dens maines variats com lo [[comèrci]], l'[[agricultura]], la construccion o l'[[astronomia]]. Atau, las prumèras [[civilizacion]]s devón s'acordar sus sistèmas d'unitats tà, au minimom, mesurar las [[longor]]s, las [[aira|susfàcias]], los [[volum|volumes]], las [[massa]]s e lo [[temps]]. Aqueras unitats ancianas èran sovent d'origina antropometrica, es a díser fondadas sus las [[anatomia|dimensions deu còs uman]] com lo [[pè (unitat)|pè]], la [[cobdada (unitat)|cobdada]] o lo [[poç (unitat)|poç]]&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Roope O. Kaaronen, Mikael A. Manninen e Jussi T. Eronen, « Body-based units of measure in cultural evolution », ''Science'', vol. 380, n° 6648, 2023, pp. 948-954.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Robert R. Crease, ''World in the balance: The historic quest for an absolute system of measurement'', WW Norton &amp; Company, 2011.&lt;/ref&gt;. Autas unitats hasèvan referéncia a objèctes o a practicas correntas, disponiblas suu pic e intuitivas. Per exemple, estón sovent utilizadas la quantitat de [[gran]] contenguda dens un recipient o la susfàcia lauradissa en un periòde determinat ([[jorn]], [[setmana]], [[sason]], etc.)&lt;ref&gt;Per exemple, l'[[acre (unitat)|acre]], plan utilizada dens los país anglosaxons, correspon probablament a la susfàcia lauradissa en un dia per un atelatge de dus bueus (Ronald Edward Zupko, ''A Dictionary of Weights and Measures for the British Isles: The Middle Ages to the Twentieth Century'', American Philosophical Society, 1985, p. 2).&lt;/ref&gt;.

Totun, aquera comoditat avèva un defaut grèu. En efèit, en l'abséncia d'uniformitat, las unitats variavan enter las regions e las [[vila]]s e, a còps, segon la natura de la mercaderia mesurada. En mei, ua medisha denominacion podèva designar valors diferentas segon los lòcs, fenomèn enqüèra plan vededer dab lo [[Sistèma Imperiau]]&lt;ref&gt;Per exemple, dens aqueth sistèma, lo tèrme gallon pòt designar lo gallon imperiau (4,546 09 L), lo gallon american (3,785 411 784 L) o lo gallon american sec (4,404 883 770 86 L).&lt;/ref&gt;. Aquò complicava los escambis, èra ua hont de confusion e podèva favorizar los abús o las fraudas.

Tà limitar aqueras dificultats, las autoritats ensagèn lèu de fixar de referéncias e mantua [[civilizacion]], en [[Mesopotamia]], en [[Egipte Antic|Egipte]] o dens lo [[Mar Mediterranèa|monde mediterranèu]], definín estalons conservats dens lòcs publics o [[religions|religiós]]. Sistèmas de susvelhança estón tanben creats com los [[esclavatge|esclaus]] publics [[Atenas|atenians]] en carga deu contròle de las [[moneda|monedas]]&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Paulin Ismard, ''La Démocratie contre les experts, Les esclaves publics en Grèce ancienne'', Seuil, 2015.&lt;/ref&gt;. Totun, aqueras temptativas d'uniformizacion demorèn limitadas dens la lor portada [[geografia|geografica]] e la diversitat de las unitats persistí dinc a l'epòca modèrna.

=== Lo sistèma metric e l'unificacion ===

[[Fichièr:Metric standards Rijksmuseum.jpg|thumb|right|Estalons deu sistèma metric realizats en [[1799]].]]

{{veire|Sistèma metric}}

La responsa mei decisiva au problèma de la diversitat de las unitats de mesura vienó de la [[Revolucion Francesa]]. En efèit, a la fin deu sègle XVIII, [[França]] comptava ua multitud d'unitats locaus e la volontat d'unificar lo sistèma deus pes e mesuras rejunhó l'ideau [[egalitat|egalitari]] e [[racionalisme|racionalista]] deu movement revolucionari. En [[1790]], l'[[Assemblada Nacionau]] carguè atau l'[[Acadèmia de las Sciéncias]] de concéber un sistèma d'unitats navèth, coherent e [[Universalisme|universau]]&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Suzanne Débarbat e Terry Quinn, « Les origines du système métrique en France et la Convention du mètre de 1875, qui a ouvert la voie au Système international d'unités et à sa révision de 2018 », ''Comptes rendus - Physique'', vol. 20, n° 1-2,‎ 2018, pp. 6-21.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Georges Lacour-Gayet (pref. François Furet), ''Talleyrand'', Payot, 1990, p. 130.&lt;/ref&gt;.

L'ambicion èra de rómper dab las unitats antropometricas e arbitràrias en fondant las unitats navèras sus grandors tiradas de la natura. L'utilizacion de la natura com supòrt de las definicions èra ua innovacion importanta pr'amor que permetè d'afirmar lo caractèr universau de las unitats en los destacant deus particularismes [[nacion|nacionaus]]. Lo [[mètre]] estó atau definit com la dètz-milionau partida deu quart deu [[meridian]] [[Tèrra|terrèstre]], e ua expedicion estó organizada tà mesurar dab precision un arc d'aqueth meridian&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Guillaume Bigourdan, ''Le système métrique des poids et mesures. Son établissement et sa propagation graduelle, avec l'histoire des opérations qui ont servi à déterminer le mètre et le kilogramme'', París, Gauthier-Villars, 1901, 506 p.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Jean-Jacques Levallois, ''Mesurer la terre : 300 ans de géodésie française'', París, Presses de l’Ecole nationale des ponts et chaussées, 1988, 389 p.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Jean-Baptiste Delambre e Pierre Méchain, ''Base du système métrique décimal, ou Mesure de l'arc du méridien compris entre les parallèles de Dunkerque et Barcelone'', París, 1806-1810.&lt;/ref&gt;. L'unitat de [[massa]], lo [[quilograma]], estó restacada a la massa d'un volume d'[[aiga]] determinat&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Charles-Maurice de Talleyrand-Périgord, « Discours non prononcé de M. de Talleyrand, évêque d'Autun, sur les poids et mesures, en annexe de la séance du 9 mars 1790 », dens ''Archives Parlementaires de 1787 à 1860 - Première série (1787-1799), t. XII : Du 2 mars au 14 avril 1790'', París, Librairie Administrative P. Dupont, 1881, pp. 104-108.&lt;/ref&gt;.

Ua auta evolucion màger estó de basar lo sistèma navèth suu [[sistèma decimau]], ua proposicion formulada peu purmèr còp peu [[matematicas|matematician]] [[Simon Stevin]] ([[1548]]-[[1620]]) e represa per mantua figura intellectuau deus sègles seguents com [[Joan Lo Redon d'Alembert|d'Alembert]] ([[1717]]-[[1783]])&lt;ref&gt;'''[[neerlandés|(nl)]]''' Simon Stevin, ''De Thiende'', Christoffel Plantijn, 1585.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' René Taton, Myriana Ilic, Danielle Fauque e Robert Halleux, « La tentative de Stevin pour la décimalisation de la métrologie », ''Cahiers de métrologie'', n° 1,‎ 1983, pp. 5-19.&lt;/ref&gt;. L'interès de la basa decimau èra de simplificar considerablament los calculs per rapòrt a las subdivisions irregularas precedentament en vigor. Estalons materiaus, lo mètre e lo quilograma deus Archius, estón fabricats tà servir de referéncia o tà presentar las unitats a la populacion&lt;ref&gt;Exemples d'aqueths estalons populars son los mètres installats dens París per la [[Convencion Nacionala|Convencion]]. Dus son enqüèra vededers [[plaça Vendôme]] e [[carrèra Vaugirard]].&lt;/ref&gt;.

L'adopcion deu [[sistèma metric]] estó dificila e la soa difusion, en [[França]] puish dens lo monde, estó progressiva. Totun, en [[1875]], la [[Convencion deu Mètre]], signada per mantun país, establí oficiaument ua [[Burèu Internacionau dei Pes e Mesuras|organizacion internacionau]] cargada de velhar a l'uniformitat de las mesuras, consacrant lo caractèr d'ara enlà mondiau d'aquera enterpresa. Drin a drin, maugrat resisténcias a còps importantas e la longa persisténcia de las unitats popularas dens la vita vitanta, permetó de crear e d'adoptar unitats comunas&lt;ref&gt;Dens lo cas de França, lo sistèma metric estó fin finau impausat per ua lei en 1837 (Jacques Boyer, « Le centenaire du système métrique. », ''Revue encyclopédique : recueil documentaire universel et illustré'', Larousse,‎ 1899, p. 848).&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Dens la rèsta deu monde, país com Portugau, los País Baish, Espanha o Grècia adoptèn, formaument o non, lo sistèma metric enter [[1810]] e [[1840]]. A partir de [[1850]], las [[exposicion universala|exposicions universaus]] joguèn un ròtle important dens la difusion deu sistèma hòra d'Euròpa. La convencion deu Mètre permetó d'obtiéner conversions importantas, mes a còps tardivas : Alemanha en [[1871]], Russia en [[1918]], China en [[1929]], Índia en [[1956]], Reiaume Unit en [[1965]], etc.&lt;/ref&gt;.

=== Las definicions modèrnas ===

[[Fichièr:Relations between New SI units definitions.svg|thumb|right|Representacion de las sèt unitats de basa deu Sistèma Internacionau e de las sèt constantas fondamentaus permetent de'us definir.]]

{{veire|Sistèma Internacionau d'Unitats}}

Au sègle XX, l'enterpresa d'unificacion que's perseguí dab l'adopcion oficiau deu [[Sistèma Internacionau d'Unitats]] (SI) en [[1960]]&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' ''Le Système international d'unités - Brochure 9'', Bureau international des poids et mesures, 2019, p. 102.&lt;/ref&gt;. Organizant l'ensemble de las unitats a l'entorn d'un nombre petit d'unitats de basa, lo SI vadó la referéncia mondiau de la mesura [[sciéncia|scientifica]] e [[Tecnica|tecnica]]. En parallèl, las definicions de las unitats evoluèn de faiçon importanta. En efèit, los estalons materiaus, com lo mètre o lo quilograma deus Archius, presentavan l'inconvenient d'estar objèctes fisics somés a ua lenta degradacion, a variacions imperceptiblas o a accidents de manipulacion. Estó donc decidit de tornar definir las unitats a partir de fenomèns [[natura|naturaus]] reproductibles. Per exemple, en [[1960]], lo mètre estó definit a partir de la longor d'ua [[electromagnetisme|radiacion]]&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Guilhem Gallot, « L'interféromètre de Fabry-Pérot », ''Bulletin de la Sabix (société des amis de la bibliothèque et de l'histoire de l'École Polytechnique)'', París, vol. 18,‎ 1997, pp. 63-67.&lt;/ref&gt;. Puish, en [[1983]], ua definicion navèra, basada sus la velocitat de la [[lutz]], entrè en vigor. En [[2019]], aqueras transformacions abotín a l'adopcion de definicions fondadas sus de constantas fondamentaus de la [[fisica]] per totas las unitats de basa deu SI&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]'''  ''Résolution 1 de la 26e CGPM. Sur la révision du Système international d'unités (SI)'', 2018.&lt;/ref&gt;. Lo cas mei complicat estó lo deu [[quilograma]] qui es d'ara enlà definit a partir de la [[constanta de Planck]].

=== Lo desvolopament de la metrologia ===

{{veire|Metrologia}}

Parallèlament a la quista d'unitats universaus, que's desvolopè progressivament ua reflexion sus la mesura era medisha e sus la soa fidabilitat, qui balhè neishença a la [[metrologia]], es a díser a la « sciéncia de la mesura ». Aquera reflexion estó purmèr estimulada per las [[sciéncia|sciéncias]] qui exigivan ua precision grana, en particular l'[[astronomia]] e la [[geodesia]]. En efèit, en repetint las lors observacions, los saberuts constatèn que las mesuras d'ua medisha grandor permetèn pas jamei d'obtiéner exactament lo medish resultat, mes que's dispersavan a l'entorn d'ua valor. Totun, comprenón qu'aqueth fenomèn èra ligat a ua part d'error impossibla a eliminar. Aquò merquè la debuta de tribalhs destinats a caracterizar e a limitar los sons efèits.

Lo prumèr tribalh màger dens aqueth maine estó la teoria de las errors, desvolopada enter los sègles XVIII e XIX per [[matematicas|matematicians]] com [[Adrien-Marie Legendre|Legendre]] ([[1752]]-[[1833]]) e [[Carl Friedrich Gauss|Gauss]] ([[1777]]-[[1855]])&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]'''  Aimé Fuchs, « Plaidoyer pour la loi normale », ''Pour la Science'',‎ 1995, p. 17.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Bernard Bru, « La courbe de Gauss ou le théorème de Bernoulli raconté aux enfants », ''Mathematics and Social Sciences'', vol. 175, n° 3,‎ 2006, pp. 5-23.&lt;/ref&gt;. Aqueras recèrcas permetón d'elaborar metòdes tà tractar las mesuras entecadas d'error, especiaument lo [[metòde deus mendres carrats]]. [[Carl Friedrich Gauss|Gauss]] mostrè egaument que las errors de mesura accidentaus se desparteishen segon ua lei caracteristica, aperada [[lei normau]], representada per ua corba en fòrma de [[campana]]. Aqueras atrunas vadón drin a drin la nòrma tà tractar tots los tipes de mesura [[sciéncia|scientifica]].

La signatura de la Convencion deu Mètre e la creacion deu [[Burèu Internacionau deus Pes e Mesuras]] permetón de pausar las basas de la [[metrologia]] modèrna a partir de la fin deu sègle XIX. Un hialat d'institucions, fondat suus laboratòris nacionaus en carga de la conservacion deus estalons nacionaus, assegurè la coeréncia de las referéncias. Favorizè tanben l'emergéncia de concèptes comuns ([[cadena d'estalonatge]], [[traçabilitat metrologica]], incertitud de mesura, etc.). La metrologia vadó atau ua [[sciéncia]] au còp teorica e practica, essenciau a l'[[industria]], au [[comèrci]] e a la recèrca.

== Grandors, unitats e estalons ==

=== Grandors fisicas ===

{{veire|Grandor fisica}}

Ua [[grandor fisica]] es ua proprietat d'un fenomèn, d'un còs o d'ua [[compausat quimic|substància]] qui's pòt mesurar, es a díser exprimir dab un nombre e, sovent, ua unitat. La [[longor]], la [[massa]], la [[durada]], la [[temperatura]] o l'[[intensitat (electricitat)|intensitat]] d'un [[corrent electric]] son exemples de grandors fisicas&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Comité commun pour les guides en métrologie (JCGM), ''Vocabulaire international de métrologie (VIM) : concepts fondamentaux et généraux et termes associés (JCGM 200:2012)'', Sèvres, Bureau international des poids et mesures, 3{{a}} edicion, 2012.&lt;/ref&gt;. Lo principi fondamentau de la mesura es de comparar la grandor mesurada a ua grandor de medisha natura adoptada com referéncia. Las grandors shens dimension resultan lo mei sovent deu rapòrt de duas grandors de medisha natura, çò qu'entraina l'anullacion de las unitats. Per exemple, es lo cas de la [[densitat]] qui resulta d'un rapòrt enter duas [[massa volumica|massas volumicas]].

Ua medisha grandor pòt estar exprimida dens diferentas unitats. Per exemple, ua longor de cinc [[mètre]]s es egau a cinc cents centimètres o cinc mila millimètres. Totun, si l'unitat e la valor qui l'acompanha pòden cambiar, la grandor demora identica. Dus tipes de grandors son distinguits. Las grandors escalaras que son entièrament descrivudas per un nombre acompanhat o non d'ua unitat (temperatura, massa, etc.). Las grandors [[vector (matematicas)|vectoriaus]] possedeishen egaument ua direccion e un sens ([[velocitat]], [[fòrça]], etc.). La lor mesura necessita alavetz de determinar ua valor, mes tanben ua orientacion.

=== Unitats e estalons ===

Las unitats de mesure son grandors escalaras reaus, definidas e adoptadas per convencion. Permeten de comparar tota grandor de medisha natura tad exprimir lo rapòrt deus dus dab un nombre. Pòden estar definidas a partir de constantas fondamentaus o per d'estalons. Aqueths estalons son la materializacion concrèta d'ua grandor fisica, coneguda dab ua exactitud grana&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' JCGM - Joint Committee for Guides in Metrology, « Vocabulaire international de métrologie — Concepts fondamentaux et généraux et termes associés (VIM) », 2008.&lt;/ref&gt;. Son egaument objèctes materiaus conservats dab suenh. Sèrven de basa a la fabricacion de copias, d'usatge de mei en mei corrent, destinadas aus laboratòris, a l'industria o au comèrci. Aqueras copias son regularament comparadas a estalons de referéncia tà garantir la lor exactitud.

En efèit, tà assegurar la comparabilitat de duas mesuras realizadas dens endrets diferents, cau demostrar un rapòrt enter aqueras duas mesuras, dirècte o indirècte, a un medish estalon de referéncia.  Aquera exigéncia a miat a l'organizacion d'ua ierarquia deus estalons. A la cima, que's tròban los estalons internacionaus realizats per laboratòris reconeishuts peu [[Burèu Internacionau dei Pes e Mesuras|BIPM]]. Puish, vienen los estalons nacionaus, los estalons utilizats peus laboratòris de metrologia acreditats e, fin finau, los estalons utilizats correntament dens la vita quotidiana&lt;ref&gt;Dens los laboratòris avent hòrtas constrentas metrologicas, aqueth principi mia a ua ierarquia intèrna deus estalons. Per exemple, estalons son utilizats tà verificar la conformitat de las balanças cada dia e un estalon especiau es reservat tà verificar los estalons quotidians en cas de dobte.&lt;/ref&gt;.

=== Grandors de basa e grandors derivadas ===

Las grandors fisicas pòden estar ligadas enter eras per relacions de dependéncia. Per exemple, ua [[velocitat]] es un rapòrt enter ua longor e ua durada, ua [[Aira|susfàcia]] es lo produit de duas longors e ua [[fòrça]] lo produit d'ua [[acceleracion]] e d'ua [[massa]]. Aqueras relacions permeten de redusir lo nombre de grandors fondamentaus a definir tà poder exprimir totas las autas.

Que's distingueish atau las grandors de basa, causidas per convencion com independentas, e las grandors derivadas qui s'exprimeishen en foncion de las prumèras dab relacions [[matematicas]]. La causida de las grandors de basa es pas impausada per la natura. Resulta d'ua convencion, retienuda per la soa comoditat. Per exemple, dens lo Sistèma Internacionau, sèt grandors de basa son estadas retienudas : la [[longor]], la [[massa]], lo [[temps]], l'[[intensitat (electricitat)|intensitat]] deu [[corrent electric]], la [[temperatura]], la [[quantitat de matèria]] e l'[[intensitat luminosa]]&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Franck Jedrzejewski, ''Histoire universelle de la mesure'', Ellipses, 2020, p. 165.&lt;/ref&gt;.

Cada grandor fondamentau es associada a ua dimension qui exprimeish la soa natura independentament de l'unitat causida tà la mesurar. Aqueras dimensions de basa son notadas dab simbèus definits per convencion. Per exemple, L per la longor, M per la massa e T peu temps&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' David Rouvel, « Scolie sur le Système international d'unités (SI) », ''Bulletin de l'union des physiciens'', n° 911, heurèr de 2009, p. 212.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Bernard Diu, ''La mathématique du physicien'', París, Odile Jacob, 2010, pp. 109-256.&lt;/ref&gt;. La dimension de las grandors derivadas s'obtien en combinant las dimensions. Per exemple, la velocitat a per dimension L.T⁻¹ e la fòrça M.L.T⁻². Aquera analisi dimensionau constitueish sustot ua atruna preciosa, qui permet de verificar la coheréncia d'ua formula fisica o de prevéder la fòrma d'ua relacion enter grandors.

=== Lo Sistèma Internacionau d'Unitats ===

== Mesura fisica en mecanica classica ==
En [[mecanica classica]], ua '''mesura fisica''' qu'ei ua valor numeric o [[Magnitud fisica|magnitud]] d'un atribut fisic d'un objècte, coma la [[longor]], la [[capacitat]], lo [[volum]] o la [[massa]], obtenguda per experimentacion e exprimida dens ua escala d'[[Unitat de mesura|unitats]].

Dens lo [[Sistèma Internacional d'Unitats]] pòt èsser lo [[mètre]], lo [[litre]] o lo [[quilograma]].

== Mesura fisica en mecanica quantica ==
En [[mecanica quantica]], quan mesuran ua grandor fisica (un atribut fisic), que pòden obténguer mei d’un resultat. Que parlan de probabilitat d’obténguer un resultat.  

=== Los resultats possibles d’ua mesura en fisica quantica ===
[[Fichièr:Quantificacion de l'energia.png|alt=Valors quantificadas que pòt prénguer los resultats d'ua mesura d'energia. Que son discontinuas (gradèrs).|vinheta|Valors que pòt prénguer los resultats d'ua mesura d'energia. Que son discontinuas (gradèrs).]]
A la grandor fisica A, qu’ei associada ua [[Observabla (quantica)|observabla]] Â. Aquera [[Observabla (quantica)|observabla]] que s’escriu per ua matriça de N colomnas e N linhas. Que pòden escríver la matriça dab la fòrma d'ua matriça diagonau. Tots los coeficients de la matriça que son nuls manca los de la diagonala. Que parlan de diagonalisacion. Las valors diagonaus de la matriça que son ditas valors pròprias de l’operator hermician. Que corresponen aus resultats possibles de la mesura fisica. Se i a un nombre finit de valors pròprias, que i a un nombre fenit de resultats possibles. Que dísen los resultats de la mesura que son quantificats. 

Que vesen ací lo principi de quantificacion : Las mesuras ne pòden pas balhar sonque résultats qui corresponen a las valors pròprias deus operators matematics. Totas las valors ne son pas possiblas. 

== Annèxas ==

=== Ligams intèrnes ===
&lt;div style=&quot;-moz-column-count:3; column-count:3;&quot;&gt;
* [[Aparelh de mesura]].
* [[Convencion deu Mètre]].
* [[Estalon]].
* [[Metrotecnia]].
* [[Metrologia]].
* [[Magnitud fisica]].
* [[Postulats de la fisica quantica]].
* [[Sistèma Internacional d'Unitats]].
* [[Teoria de la mesura]].
* [[Unitat de mesura]].
&lt;/div&gt;

=== Bibliografia ===

* '''[[francés|(fr)]]''' Le Système international d'unités - Brochure 9, Bureau international des poids et mesures, 2019.
* '''[[francés|(fr)]]''' Bernard Diu, ''La mathématique du physicien'', París, Odile Jacob, 2010.

=== Nòtas e referéncias ===
&lt;div style=&quot;-moz-column-count:3; column-count:3;&quot;&gt;
&lt;references/&gt;
&lt;/div&gt;

[[Categoria:Metrologia|*]]</text>
      <sha1>r1o4x6emrc25i2zwz9vk2u3ny519ttq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2512560</id>
      <parentid>2512559</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T06:01:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nicolas Eynaud</username>
        <id>6858</id>
      </contributor>
      <comment>/* Grandors de basa e grandors derivadas */</comment>
      <origin>2512560</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21652" sha1="fyer70x5ytm0dhbuhqjta6vtitw6926" xml:space="preserve">{{1000 fondamentals}}
{{Dialècte Gascon}}

[[Fichièr:Standard_kilogram,_2.jpg|thumb|Patron del quilograma estandard]]

La '''mesura fisica''' qu'ei l'accion de determinar la o las valors d'ua grandor (longor, capacitat, etc.), per comparason dab ua grandor constanta de medisha espècia presa coma tèrme de referéncia (etalon o unitat).

== Istòria ==

=== Las mesuras ancianas ===

L'existéncia de preocupacions ligadas a questions de mesura es atestada tanlèu l'[[escritura]] apareishuda dens maines variats com lo [[comèrci]], l'[[agricultura]], la construccion o l'[[astronomia]]. Atau, las prumèras [[civilizacion]]s devón s'acordar sus sistèmas d'unitats tà, au minimom, mesurar las [[longor]]s, las [[aira|susfàcias]], los [[volum|volumes]], las [[massa]]s e lo [[temps]]. Aqueras unitats ancianas èran sovent d'origina antropometrica, es a díser fondadas sus las [[anatomia|dimensions deu còs uman]] com lo [[pè (unitat)|pè]], la [[cobdada (unitat)|cobdada]] o lo [[poç (unitat)|poç]]&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Roope O. Kaaronen, Mikael A. Manninen e Jussi T. Eronen, « Body-based units of measure in cultural evolution », ''Science'', vol. 380, n° 6648, 2023, pp. 948-954.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Robert R. Crease, ''World in the balance: The historic quest for an absolute system of measurement'', WW Norton &amp; Company, 2011.&lt;/ref&gt;. Autas unitats hasèvan referéncia a objèctes o a practicas correntas, disponiblas suu pic e intuitivas. Per exemple, estón sovent utilizadas la quantitat de [[gran]] contenguda dens un recipient o la susfàcia lauradissa en un periòde determinat ([[jorn]], [[setmana]], [[sason]], etc.)&lt;ref&gt;Per exemple, l'[[acre (unitat)|acre]], plan utilizada dens los país anglosaxons, correspon probablament a la susfàcia lauradissa en un dia per un atelatge de dus bueus (Ronald Edward Zupko, ''A Dictionary of Weights and Measures for the British Isles: The Middle Ages to the Twentieth Century'', American Philosophical Society, 1985, p. 2).&lt;/ref&gt;.

Totun, aquera comoditat avèva un defaut grèu. En efèit, en l'abséncia d'uniformitat, las unitats variavan enter las regions e las [[vila]]s e, a còps, segon la natura de la mercaderia mesurada. En mei, ua medisha denominacion podèva designar valors diferentas segon los lòcs, fenomèn enqüèra plan vededer dab lo [[Sistèma Imperiau]]&lt;ref&gt;Per exemple, dens aqueth sistèma, lo tèrme gallon pòt designar lo gallon imperiau (4,546 09 L), lo gallon american (3,785 411 784 L) o lo gallon american sec (4,404 883 770 86 L).&lt;/ref&gt;. Aquò complicava los escambis, èra ua hont de confusion e podèva favorizar los abús o las fraudas.

Tà limitar aqueras dificultats, las autoritats ensagèn lèu de fixar de referéncias e mantua [[civilizacion]], en [[Mesopotamia]], en [[Egipte Antic|Egipte]] o dens lo [[Mar Mediterranèa|monde mediterranèu]], definín estalons conservats dens lòcs publics o [[religions|religiós]]. Sistèmas de susvelhança estón tanben creats com los [[esclavatge|esclaus]] publics [[Atenas|atenians]] en carga deu contròle de las [[moneda|monedas]]&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Paulin Ismard, ''La Démocratie contre les experts, Les esclaves publics en Grèce ancienne'', Seuil, 2015.&lt;/ref&gt;. Totun, aqueras temptativas d'uniformizacion demorèn limitadas dens la lor portada [[geografia|geografica]] e la diversitat de las unitats persistí dinc a l'epòca modèrna.

=== Lo sistèma metric e l'unificacion ===

[[Fichièr:Metric standards Rijksmuseum.jpg|thumb|right|Estalons deu sistèma metric realizats en [[1799]].]]

{{veire|Sistèma metric}}

La responsa mei decisiva au problèma de la diversitat de las unitats de mesura vienó de la [[Revolucion Francesa]]. En efèit, a la fin deu sègle XVIII, [[França]] comptava ua multitud d'unitats locaus e la volontat d'unificar lo sistèma deus pes e mesuras rejunhó l'ideau [[egalitat|egalitari]] e [[racionalisme|racionalista]] deu movement revolucionari. En [[1790]], l'[[Assemblada Nacionau]] carguè atau l'[[Acadèmia de las Sciéncias]] de concéber un sistèma d'unitats navèth, coherent e [[Universalisme|universau]]&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Suzanne Débarbat e Terry Quinn, « Les origines du système métrique en France et la Convention du mètre de 1875, qui a ouvert la voie au Système international d'unités et à sa révision de 2018 », ''Comptes rendus - Physique'', vol. 20, n° 1-2,‎ 2018, pp. 6-21.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Georges Lacour-Gayet (pref. François Furet), ''Talleyrand'', Payot, 1990, p. 130.&lt;/ref&gt;.

L'ambicion èra de rómper dab las unitats antropometricas e arbitràrias en fondant las unitats navèras sus grandors tiradas de la natura. L'utilizacion de la natura com supòrt de las definicions èra ua innovacion importanta pr'amor que permetè d'afirmar lo caractèr universau de las unitats en los destacant deus particularismes [[nacion|nacionaus]]. Lo [[mètre]] estó atau definit com la dètz-milionau partida deu quart deu [[meridian]] [[Tèrra|terrèstre]], e ua expedicion estó organizada tà mesurar dab precision un arc d'aqueth meridian&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Guillaume Bigourdan, ''Le système métrique des poids et mesures. Son établissement et sa propagation graduelle, avec l'histoire des opérations qui ont servi à déterminer le mètre et le kilogramme'', París, Gauthier-Villars, 1901, 506 p.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Jean-Jacques Levallois, ''Mesurer la terre : 300 ans de géodésie française'', París, Presses de l’Ecole nationale des ponts et chaussées, 1988, 389 p.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Jean-Baptiste Delambre e Pierre Méchain, ''Base du système métrique décimal, ou Mesure de l'arc du méridien compris entre les parallèles de Dunkerque et Barcelone'', París, 1806-1810.&lt;/ref&gt;. L'unitat de [[massa]], lo [[quilograma]], estó restacada a la massa d'un volume d'[[aiga]] determinat&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Charles-Maurice de Talleyrand-Périgord, « Discours non prononcé de M. de Talleyrand, évêque d'Autun, sur les poids et mesures, en annexe de la séance du 9 mars 1790 », dens ''Archives Parlementaires de 1787 à 1860 - Première série (1787-1799), t. XII : Du 2 mars au 14 avril 1790'', París, Librairie Administrative P. Dupont, 1881, pp. 104-108.&lt;/ref&gt;.

Ua auta evolucion màger estó de basar lo sistèma navèth suu [[sistèma decimau]], ua proposicion formulada peu purmèr còp peu [[matematicas|matematician]] [[Simon Stevin]] ([[1548]]-[[1620]]) e represa per mantua figura intellectuau deus sègles seguents com [[Joan Lo Redon d'Alembert|d'Alembert]] ([[1717]]-[[1783]])&lt;ref&gt;'''[[neerlandés|(nl)]]''' Simon Stevin, ''De Thiende'', Christoffel Plantijn, 1585.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' René Taton, Myriana Ilic, Danielle Fauque e Robert Halleux, « La tentative de Stevin pour la décimalisation de la métrologie », ''Cahiers de métrologie'', n° 1,‎ 1983, pp. 5-19.&lt;/ref&gt;. L'interès de la basa decimau èra de simplificar considerablament los calculs per rapòrt a las subdivisions irregularas precedentament en vigor. Estalons materiaus, lo mètre e lo quilograma deus Archius, estón fabricats tà servir de referéncia o tà presentar las unitats a la populacion&lt;ref&gt;Exemples d'aqueths estalons populars son los mètres installats dens París per la [[Convencion Nacionala|Convencion]]. Dus son enqüèra vededers [[plaça Vendôme]] e [[carrèra Vaugirard]].&lt;/ref&gt;.

L'adopcion deu [[sistèma metric]] estó dificila e la soa difusion, en [[França]] puish dens lo monde, estó progressiva. Totun, en [[1875]], la [[Convencion deu Mètre]], signada per mantun país, establí oficiaument ua [[Burèu Internacionau dei Pes e Mesuras|organizacion internacionau]] cargada de velhar a l'uniformitat de las mesuras, consacrant lo caractèr d'ara enlà mondiau d'aquera enterpresa. Drin a drin, maugrat resisténcias a còps importantas e la longa persisténcia de las unitats popularas dens la vita vitanta, permetó de crear e d'adoptar unitats comunas&lt;ref&gt;Dens lo cas de França, lo sistèma metric estó fin finau impausat per ua lei en 1837 (Jacques Boyer, « Le centenaire du système métrique. », ''Revue encyclopédique : recueil documentaire universel et illustré'', Larousse,‎ 1899, p. 848).&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Dens la rèsta deu monde, país com Portugau, los País Baish, Espanha o Grècia adoptèn, formaument o non, lo sistèma metric enter [[1810]] e [[1840]]. A partir de [[1850]], las [[exposicion universala|exposicions universaus]] joguèn un ròtle important dens la difusion deu sistèma hòra d'Euròpa. La convencion deu Mètre permetó d'obtiéner conversions importantas, mes a còps tardivas : Alemanha en [[1871]], Russia en [[1918]], China en [[1929]], Índia en [[1956]], Reiaume Unit en [[1965]], etc.&lt;/ref&gt;.

=== Las definicions modèrnas ===

[[Fichièr:Relations between New SI units definitions.svg|thumb|right|Representacion de las sèt unitats de basa deu Sistèma Internacionau e de las sèt constantas fondamentaus permetent de'us definir.]]

{{veire|Sistèma Internacionau d'Unitats}}

Au sègle XX, l'enterpresa d'unificacion que's perseguí dab l'adopcion oficiau deu [[Sistèma Internacionau d'Unitats]] (SI) en [[1960]]&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' ''Le Système international d'unités - Brochure 9'', Bureau international des poids et mesures, 2019, p. 102.&lt;/ref&gt;. Organizant l'ensemble de las unitats a l'entorn d'un nombre petit d'unitats de basa, lo SI vadó la referéncia mondiau de la mesura [[sciéncia|scientifica]] e [[Tecnica|tecnica]]. En parallèl, las definicions de las unitats evoluèn de faiçon importanta. En efèit, los estalons materiaus, com lo mètre o lo quilograma deus Archius, presentavan l'inconvenient d'estar objèctes fisics somés a ua lenta degradacion, a variacions imperceptiblas o a accidents de manipulacion. Estó donc decidit de tornar definir las unitats a partir de fenomèns [[natura|naturaus]] reproductibles. Per exemple, en [[1960]], lo mètre estó definit a partir de la longor d'ua [[electromagnetisme|radiacion]]&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Guilhem Gallot, « L'interféromètre de Fabry-Pérot », ''Bulletin de la Sabix (société des amis de la bibliothèque et de l'histoire de l'École Polytechnique)'', París, vol. 18,‎ 1997, pp. 63-67.&lt;/ref&gt;. Puish, en [[1983]], ua definicion navèra, basada sus la velocitat de la [[lutz]], entrè en vigor. En [[2019]], aqueras transformacions abotín a l'adopcion de definicions fondadas sus de constantas fondamentaus de la [[fisica]] per totas las unitats de basa deu SI&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]'''  ''Résolution 1 de la 26e CGPM. Sur la révision du Système international d'unités (SI)'', 2018.&lt;/ref&gt;. Lo cas mei complicat estó lo deu [[quilograma]] qui es d'ara enlà definit a partir de la [[constanta de Planck]].

=== Lo desvolopament de la metrologia ===

{{veire|Metrologia}}

Parallèlament a la quista d'unitats universaus, que's desvolopè progressivament ua reflexion sus la mesura era medisha e sus la soa fidabilitat, qui balhè neishença a la [[metrologia]], es a díser a la « sciéncia de la mesura ». Aquera reflexion estó purmèr estimulada per las [[sciéncia|sciéncias]] qui exigivan ua precision grana, en particular l'[[astronomia]] e la [[geodesia]]. En efèit, en repetint las lors observacions, los saberuts constatèn que las mesuras d'ua medisha grandor permetèn pas jamei d'obtiéner exactament lo medish resultat, mes que's dispersavan a l'entorn d'ua valor. Totun, comprenón qu'aqueth fenomèn èra ligat a ua part d'error impossibla a eliminar. Aquò merquè la debuta de tribalhs destinats a caracterizar e a limitar los sons efèits.

Lo prumèr tribalh màger dens aqueth maine estó la teoria de las errors, desvolopada enter los sègles XVIII e XIX per [[matematicas|matematicians]] com [[Adrien-Marie Legendre|Legendre]] ([[1752]]-[[1833]]) e [[Carl Friedrich Gauss|Gauss]] ([[1777]]-[[1855]])&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]'''  Aimé Fuchs, « Plaidoyer pour la loi normale », ''Pour la Science'',‎ 1995, p. 17.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Bernard Bru, « La courbe de Gauss ou le théorème de Bernoulli raconté aux enfants », ''Mathematics and Social Sciences'', vol. 175, n° 3,‎ 2006, pp. 5-23.&lt;/ref&gt;. Aqueras recèrcas permetón d'elaborar metòdes tà tractar las mesuras entecadas d'error, especiaument lo [[metòde deus mendres carrats]]. [[Carl Friedrich Gauss|Gauss]] mostrè egaument que las errors de mesura accidentaus se desparteishen segon ua lei caracteristica, aperada [[lei normau]], representada per ua corba en fòrma de [[campana]]. Aqueras atrunas vadón drin a drin la nòrma tà tractar tots los tipes de mesura [[sciéncia|scientifica]].

La signatura de la Convencion deu Mètre e la creacion deu [[Burèu Internacionau deus Pes e Mesuras]] permetón de pausar las basas de la [[metrologia]] modèrna a partir de la fin deu sègle XIX. Un hialat d'institucions, fondat suus laboratòris nacionaus en carga de la conservacion deus estalons nacionaus, assegurè la coeréncia de las referéncias. Favorizè tanben l'emergéncia de concèptes comuns ([[cadena d'estalonatge]], [[traçabilitat metrologica]], incertitud de mesura, etc.). La metrologia vadó atau ua [[sciéncia]] au còp teorica e practica, essenciau a l'[[industria]], au [[comèrci]] e a la recèrca.

== Grandors, unitats e estalons ==

=== Grandors fisicas ===

{{veire|Grandor fisica}}

Ua [[grandor fisica]] es ua proprietat d'un fenomèn, d'un còs o d'ua [[compausat quimic|substància]] qui's pòt mesurar, es a díser exprimir dab un nombre e, sovent, ua unitat. La [[longor]], la [[massa]], la [[durada]], la [[temperatura]] o l'[[intensitat (electricitat)|intensitat]] d'un [[corrent electric]] son exemples de grandors fisicas&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Comité commun pour les guides en métrologie (JCGM), ''Vocabulaire international de métrologie (VIM) : concepts fondamentaux et généraux et termes associés (JCGM 200:2012)'', Sèvres, Bureau international des poids et mesures, 3{{a}} edicion, 2012.&lt;/ref&gt;. Lo principi fondamentau de la mesura es de comparar la grandor mesurada a ua grandor de medisha natura adoptada com referéncia. Las grandors shens dimension resultan lo mei sovent deu rapòrt de duas grandors de medisha natura, çò qu'entraina l'anullacion de las unitats. Per exemple, es lo cas de la [[densitat]] qui resulta d'un rapòrt enter duas [[massa volumica|massas volumicas]].

Ua medisha grandor pòt estar exprimida dens diferentas unitats. Per exemple, ua longor de cinc [[mètre]]s es egau a cinc cents centimètres o cinc mila millimètres. Totun, si l'unitat e la valor qui l'acompanha pòden cambiar, la grandor demora identica. Dus tipes de grandors son distinguits. Las grandors escalaras que son entièrament descrivudas per un nombre acompanhat o non d'ua unitat (temperatura, massa, etc.). Las grandors [[vector (matematicas)|vectoriaus]] possedeishen egaument ua direccion e un sens ([[velocitat]], [[fòrça]], etc.). La lor mesura necessita alavetz de determinar ua valor, mes tanben ua orientacion.

=== Unitats e estalons ===

Las unitats de mesure son grandors escalaras reaus, definidas e adoptadas per convencion. Permeten de comparar tota grandor de medisha natura tad exprimir lo rapòrt deus dus dab un nombre. Pòden estar definidas a partir de constantas fondamentaus o per d'estalons. Aqueths estalons son la materializacion concrèta d'ua grandor fisica, coneguda dab ua exactitud grana&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' JCGM - Joint Committee for Guides in Metrology, « Vocabulaire international de métrologie — Concepts fondamentaux et généraux et termes associés (VIM) », 2008.&lt;/ref&gt;. Son egaument objèctes materiaus conservats dab suenh. Sèrven de basa a la fabricacion de copias, d'usatge de mei en mei corrent, destinadas aus laboratòris, a l'industria o au comèrci. Aqueras copias son regularament comparadas a estalons de referéncia tà garantir la lor exactitud.

En efèit, tà assegurar la comparabilitat de duas mesuras realizadas dens endrets diferents, cau demostrar un rapòrt enter aqueras duas mesuras, dirècte o indirècte, a un medish estalon de referéncia.  Aquera exigéncia a miat a l'organizacion d'ua ierarquia deus estalons. A la cima, que's tròban los estalons internacionaus realizats per laboratòris reconeishuts peu [[Burèu Internacionau dei Pes e Mesuras|BIPM]]. Puish, vienen los estalons nacionaus, los estalons utilizats peus laboratòris de metrologia acreditats e, fin finau, los estalons utilizats correntament dens la vita quotidiana&lt;ref&gt;Dens los laboratòris avent hòrtas constrentas metrologicas, aqueth principi mia a ua ierarquia intèrna deus estalons. Per exemple, estalons son utilizats tà verificar la conformitat de las balanças cada dia e un estalon especiau es reservat tà verificar los estalons quotidians en cas de dobte.&lt;/ref&gt;.

=== Grandors de basa e grandors derivadas ===

Las grandors fisicas pòden estar ligadas enter eras per relacions de dependéncia. Per exemple, ua [[velocitat]] es un rapòrt enter ua longor e ua durada, ua [[Aira|susfàcia]] es lo produit de duas longors e ua [[fòrça]] lo produit d'ua [[acceleracion]] e d'ua [[massa]]. Aqueras relacions permeten de redusir lo nombre de grandors fondamentaus a definir tà poder exprimir totas las autas.

Que's distingueish atau las grandors de basa, causidas per convencion com independentas, e las grandors derivadas qui s'exprimeishen en foncion de las prumèras dab relacions [[matematicas]]. La causida de las grandors de basa es pas impausada per la natura. Resulta d'ua convencion, retienuda per la soa comoditat. Per exemple, dens lo Sistèma Internacionau, sèt grandors de basa son estadas retienudas : la [[longor]], la [[massa]], lo [[temps]], l'[[intensitat (electricitat)|intensitat]] deu [[corrent electric]], la [[temperatura]], la [[quantitat de matèria]] e l'[[intensitat luminosa]]&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Franck Jedrzejewski, ''Histoire universelle de la mesure'', Ellipses, 2020, p. 165.&lt;/ref&gt;.

Cada grandor fondamentau es associada a ua dimension qui exprimeish la soa natura independentament de l'unitat causida tà la mesurar. Aqueras dimensions de basa son notadas dab simbèus definits per convencion. Per exemple, L per la longor, M per la massa e T peu temps&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' David Rouvel, « Scolie sur le Système international d'unités (SI) », ''Bulletin de l'union des physiciens'', n° 911, heurèr de 2009, p. 212.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Bernard Diu, ''La mathématique du physicien'', París, Odile Jacob, 2010, pp. 109-256.&lt;/ref&gt;. La dimension de las grandors derivadas s'obtien en combinant las dimensions. Per exemple, la velocitat a per dimension L.T⁻¹ e la fòrça M.L.T⁻². Aquera analisi dimensionau constitueish sustot ua atruna preciosa, qui permet de verificar la coheréncia d'ua formula [[fisica]] o de prevéder la fòorma d'ua relacion enter grandors.

=== Lo Sistèma Internacionau d'Unitats ===

== Mesura fisica en mecanica classica ==
En [[mecanica classica]], ua '''mesura fisica''' qu'ei ua valor numeric o [[Magnitud fisica|magnitud]] d'un atribut fisic d'un objècte, coma la [[longor]], la [[capacitat]], lo [[volum]] o la [[massa]], obtenguda per experimentacion e exprimida dens ua escala d'[[Unitat de mesura|unitats]].

Dens lo [[Sistèma Internacional d'Unitats]] pòt èsser lo [[mètre]], lo [[litre]] o lo [[quilograma]].

== Mesura fisica en mecanica quantica ==
En [[mecanica quantica]], quan mesuran ua grandor fisica (un atribut fisic), que pòden obténguer mei d’un resultat. Que parlan de probabilitat d’obténguer un resultat.  

=== Los resultats possibles d’ua mesura en fisica quantica ===
[[Fichièr:Quantificacion de l'energia.png|alt=Valors quantificadas que pòt prénguer los resultats d'ua mesura d'energia. Que son discontinuas (gradèrs).|vinheta|Valors que pòt prénguer los resultats d'ua mesura d'energia. Que son discontinuas (gradèrs).]]
A la grandor fisica A, qu’ei associada ua [[Observabla (quantica)|observabla]] Â. Aquera [[Observabla (quantica)|observabla]] que s’escriu per ua matriça de N colomnas e N linhas. Que pòden escríver la matriça dab la fòrma d'ua matriça diagonau. Tots los coeficients de la matriça que son nuls manca los de la diagonala. Que parlan de diagonalisacion. Las valors diagonaus de la matriça que son ditas valors pròprias de l’operator hermician. Que corresponen aus resultats possibles de la mesura fisica. Se i a un nombre finit de valors pròprias, que i a un nombre fenit de resultats possibles. Que dísen los resultats de la mesura que son quantificats. 

Que vesen ací lo principi de quantificacion : Las mesuras ne pòden pas balhar sonque résultats qui corresponen a las valors pròprias deus operators matematics. Totas las valors ne son pas possiblas. 

== Annèxas ==

=== Ligams intèrnes ===
&lt;div style=&quot;-moz-column-count:3; column-count:3;&quot;&gt;
* [[Aparelh de mesura]].
* [[Convencion deu Mètre]].
* [[Estalon]].
* [[Metrotecnia]].
* [[Metrologia]].
* [[Magnitud fisica]].
* [[Postulats de la fisica quantica]].
* [[Sistèma Internacional d'Unitats]].
* [[Teoria de la mesura]].
* [[Unitat de mesura]].
&lt;/div&gt;

=== Bibliografia ===

* '''[[francés|(fr)]]''' Le Système international d'unités - Brochure 9, Bureau international des poids et mesures, 2019.
* '''[[francés|(fr)]]''' Bernard Diu, ''La mathématique du physicien'', París, Odile Jacob, 2010.

=== Nòtas e referéncias ===
&lt;div style=&quot;-moz-column-count:3; column-count:3;&quot;&gt;
&lt;references/&gt;
&lt;/div&gt;

[[Categoria:Metrologia|*]]</text>
      <sha1>fyer70x5ytm0dhbuhqjta6vtitw6926</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2512561</id>
      <parentid>2512560</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T06:02:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nicolas Eynaud</username>
        <id>6858</id>
      </contributor>
      <comment>/* Grandors de basa e grandors derivadas */</comment>
      <origin>2512561</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21642" sha1="9g2tqd1facy2661blvuc8cxq846yrej" xml:space="preserve">{{1000 fondamentals}}
{{Dialècte Gascon}}

[[Fichièr:Standard_kilogram,_2.jpg|thumb|Patron del quilograma estandard]]

La '''mesura fisica''' qu'ei l'accion de determinar la o las valors d'ua grandor (longor, capacitat, etc.), per comparason dab ua grandor constanta de medisha espècia presa coma tèrme de referéncia (etalon o unitat).

== Istòria ==

=== Las mesuras ancianas ===

L'existéncia de preocupacions ligadas a questions de mesura es atestada tanlèu l'[[escritura]] apareishuda dens maines variats com lo [[comèrci]], l'[[agricultura]], la construccion o l'[[astronomia]]. Atau, las prumèras [[civilizacion]]s devón s'acordar sus sistèmas d'unitats tà, au minimom, mesurar las [[longor]]s, las [[aira|susfàcias]], los [[volum|volumes]], las [[massa]]s e lo [[temps]]. Aqueras unitats ancianas èran sovent d'origina antropometrica, es a díser fondadas sus las [[anatomia|dimensions deu còs uman]] com lo [[pè (unitat)|pè]], la [[cobdada (unitat)|cobdada]] o lo [[poç (unitat)|poç]]&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Roope O. Kaaronen, Mikael A. Manninen e Jussi T. Eronen, « Body-based units of measure in cultural evolution », ''Science'', vol. 380, n° 6648, 2023, pp. 948-954.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Robert R. Crease, ''World in the balance: The historic quest for an absolute system of measurement'', WW Norton &amp; Company, 2011.&lt;/ref&gt;. Autas unitats hasèvan referéncia a objèctes o a practicas correntas, disponiblas suu pic e intuitivas. Per exemple, estón sovent utilizadas la quantitat de [[gran]] contenguda dens un recipient o la susfàcia lauradissa en un periòde determinat ([[jorn]], [[setmana]], [[sason]], etc.)&lt;ref&gt;Per exemple, l'[[acre (unitat)|acre]], plan utilizada dens los país anglosaxons, correspon probablament a la susfàcia lauradissa en un dia per un atelatge de dus bueus (Ronald Edward Zupko, ''A Dictionary of Weights and Measures for the British Isles: The Middle Ages to the Twentieth Century'', American Philosophical Society, 1985, p. 2).&lt;/ref&gt;.

Totun, aquera comoditat avèva un defaut grèu. En efèit, en l'abséncia d'uniformitat, las unitats variavan enter las regions e las [[vila]]s e, a còps, segon la natura de la mercaderia mesurada. En mei, ua medisha denominacion podèva designar valors diferentas segon los lòcs, fenomèn enqüèra plan vededer dab lo [[Sistèma Imperiau]]&lt;ref&gt;Per exemple, dens aqueth sistèma, lo tèrme gallon pòt designar lo gallon imperiau (4,546 09 L), lo gallon american (3,785 411 784 L) o lo gallon american sec (4,404 883 770 86 L).&lt;/ref&gt;. Aquò complicava los escambis, èra ua hont de confusion e podèva favorizar los abús o las fraudas.

Tà limitar aqueras dificultats, las autoritats ensagèn lèu de fixar de referéncias e mantua [[civilizacion]], en [[Mesopotamia]], en [[Egipte Antic|Egipte]] o dens lo [[Mar Mediterranèa|monde mediterranèu]], definín estalons conservats dens lòcs publics o [[religions|religiós]]. Sistèmas de susvelhança estón tanben creats com los [[esclavatge|esclaus]] publics [[Atenas|atenians]] en carga deu contròle de las [[moneda|monedas]]&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Paulin Ismard, ''La Démocratie contre les experts, Les esclaves publics en Grèce ancienne'', Seuil, 2015.&lt;/ref&gt;. Totun, aqueras temptativas d'uniformizacion demorèn limitadas dens la lor portada [[geografia|geografica]] e la diversitat de las unitats persistí dinc a l'epòca modèrna.

=== Lo sistèma metric e l'unificacion ===

[[Fichièr:Metric standards Rijksmuseum.jpg|thumb|right|Estalons deu sistèma metric realizats en [[1799]].]]

{{veire|Sistèma metric}}

La responsa mei decisiva au problèma de la diversitat de las unitats de mesura vienó de la [[Revolucion Francesa]]. En efèit, a la fin deu sègle XVIII, [[França]] comptava ua multitud d'unitats locaus e la volontat d'unificar lo sistèma deus pes e mesuras rejunhó l'ideau [[egalitat|egalitari]] e [[racionalisme|racionalista]] deu movement revolucionari. En [[1790]], l'[[Assemblada Nacionau]] carguè atau l'[[Acadèmia de las Sciéncias]] de concéber un sistèma d'unitats navèth, coherent e [[Universalisme|universau]]&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Suzanne Débarbat e Terry Quinn, « Les origines du système métrique en France et la Convention du mètre de 1875, qui a ouvert la voie au Système international d'unités et à sa révision de 2018 », ''Comptes rendus - Physique'', vol. 20, n° 1-2,‎ 2018, pp. 6-21.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Georges Lacour-Gayet (pref. François Furet), ''Talleyrand'', Payot, 1990, p. 130.&lt;/ref&gt;.

L'ambicion èra de rómper dab las unitats antropometricas e arbitràrias en fondant las unitats navèras sus grandors tiradas de la natura. L'utilizacion de la natura com supòrt de las definicions èra ua innovacion importanta pr'amor que permetè d'afirmar lo caractèr universau de las unitats en los destacant deus particularismes [[nacion|nacionaus]]. Lo [[mètre]] estó atau definit com la dètz-milionau partida deu quart deu [[meridian]] [[Tèrra|terrèstre]], e ua expedicion estó organizada tà mesurar dab precision un arc d'aqueth meridian&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Guillaume Bigourdan, ''Le système métrique des poids et mesures. Son établissement et sa propagation graduelle, avec l'histoire des opérations qui ont servi à déterminer le mètre et le kilogramme'', París, Gauthier-Villars, 1901, 506 p.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Jean-Jacques Levallois, ''Mesurer la terre : 300 ans de géodésie française'', París, Presses de l’Ecole nationale des ponts et chaussées, 1988, 389 p.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Jean-Baptiste Delambre e Pierre Méchain, ''Base du système métrique décimal, ou Mesure de l'arc du méridien compris entre les parallèles de Dunkerque et Barcelone'', París, 1806-1810.&lt;/ref&gt;. L'unitat de [[massa]], lo [[quilograma]], estó restacada a la massa d'un volume d'[[aiga]] determinat&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Charles-Maurice de Talleyrand-Périgord, « Discours non prononcé de M. de Talleyrand, évêque d'Autun, sur les poids et mesures, en annexe de la séance du 9 mars 1790 », dens ''Archives Parlementaires de 1787 à 1860 - Première série (1787-1799), t. XII : Du 2 mars au 14 avril 1790'', París, Librairie Administrative P. Dupont, 1881, pp. 104-108.&lt;/ref&gt;.

Ua auta evolucion màger estó de basar lo sistèma navèth suu [[sistèma decimau]], ua proposicion formulada peu purmèr còp peu [[matematicas|matematician]] [[Simon Stevin]] ([[1548]]-[[1620]]) e represa per mantua figura intellectuau deus sègles seguents com [[Joan Lo Redon d'Alembert|d'Alembert]] ([[1717]]-[[1783]])&lt;ref&gt;'''[[neerlandés|(nl)]]''' Simon Stevin, ''De Thiende'', Christoffel Plantijn, 1585.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' René Taton, Myriana Ilic, Danielle Fauque e Robert Halleux, « La tentative de Stevin pour la décimalisation de la métrologie », ''Cahiers de métrologie'', n° 1,‎ 1983, pp. 5-19.&lt;/ref&gt;. L'interès de la basa decimau èra de simplificar considerablament los calculs per rapòrt a las subdivisions irregularas precedentament en vigor. Estalons materiaus, lo mètre e lo quilograma deus Archius, estón fabricats tà servir de referéncia o tà presentar las unitats a la populacion&lt;ref&gt;Exemples d'aqueths estalons populars son los mètres installats dens París per la [[Convencion Nacionala|Convencion]]. Dus son enqüèra vededers [[plaça Vendôme]] e [[carrèra Vaugirard]].&lt;/ref&gt;.

L'adopcion deu [[sistèma metric]] estó dificila e la soa difusion, en [[França]] puish dens lo monde, estó progressiva. Totun, en [[1875]], la [[Convencion deu Mètre]], signada per mantun país, establí oficiaument ua [[Burèu Internacionau dei Pes e Mesuras|organizacion internacionau]] cargada de velhar a l'uniformitat de las mesuras, consacrant lo caractèr d'ara enlà mondiau d'aquera enterpresa. Drin a drin, maugrat resisténcias a còps importantas e la longa persisténcia de las unitats popularas dens la vita vitanta, permetó de crear e d'adoptar unitats comunas&lt;ref&gt;Dens lo cas de França, lo sistèma metric estó fin finau impausat per ua lei en 1837 (Jacques Boyer, « Le centenaire du système métrique. », ''Revue encyclopédique : recueil documentaire universel et illustré'', Larousse,‎ 1899, p. 848).&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Dens la rèsta deu monde, país com Portugau, los País Baish, Espanha o Grècia adoptèn, formaument o non, lo sistèma metric enter [[1810]] e [[1840]]. A partir de [[1850]], las [[exposicion universala|exposicions universaus]] joguèn un ròtle important dens la difusion deu sistèma hòra d'Euròpa. La convencion deu Mètre permetó d'obtiéner conversions importantas, mes a còps tardivas : Alemanha en [[1871]], Russia en [[1918]], China en [[1929]], Índia en [[1956]], Reiaume Unit en [[1965]], etc.&lt;/ref&gt;.

=== Las definicions modèrnas ===

[[Fichièr:Relations between New SI units definitions.svg|thumb|right|Representacion de las sèt unitats de basa deu Sistèma Internacionau e de las sèt constantas fondamentaus permetent de'us definir.]]

{{veire|Sistèma Internacionau d'Unitats}}

Au sègle XX, l'enterpresa d'unificacion que's perseguí dab l'adopcion oficiau deu [[Sistèma Internacionau d'Unitats]] (SI) en [[1960]]&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' ''Le Système international d'unités - Brochure 9'', Bureau international des poids et mesures, 2019, p. 102.&lt;/ref&gt;. Organizant l'ensemble de las unitats a l'entorn d'un nombre petit d'unitats de basa, lo SI vadó la referéncia mondiau de la mesura [[sciéncia|scientifica]] e [[Tecnica|tecnica]]. En parallèl, las definicions de las unitats evoluèn de faiçon importanta. En efèit, los estalons materiaus, com lo mètre o lo quilograma deus Archius, presentavan l'inconvenient d'estar objèctes fisics somés a ua lenta degradacion, a variacions imperceptiblas o a accidents de manipulacion. Estó donc decidit de tornar definir las unitats a partir de fenomèns [[natura|naturaus]] reproductibles. Per exemple, en [[1960]], lo mètre estó definit a partir de la longor d'ua [[electromagnetisme|radiacion]]&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Guilhem Gallot, « L'interféromètre de Fabry-Pérot », ''Bulletin de la Sabix (société des amis de la bibliothèque et de l'histoire de l'École Polytechnique)'', París, vol. 18,‎ 1997, pp. 63-67.&lt;/ref&gt;. Puish, en [[1983]], ua definicion navèra, basada sus la velocitat de la [[lutz]], entrè en vigor. En [[2019]], aqueras transformacions abotín a l'adopcion de definicions fondadas sus de constantas fondamentaus de la [[fisica]] per totas las unitats de basa deu SI&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]'''  ''Résolution 1 de la 26e CGPM. Sur la révision du Système international d'unités (SI)'', 2018.&lt;/ref&gt;. Lo cas mei complicat estó lo deu [[quilograma]] qui es d'ara enlà definit a partir de la [[constanta de Planck]].

=== Lo desvolopament de la metrologia ===

{{veire|Metrologia}}

Parallèlament a la quista d'unitats universaus, que's desvolopè progressivament ua reflexion sus la mesura era medisha e sus la soa fidabilitat, qui balhè neishença a la [[metrologia]], es a díser a la « sciéncia de la mesura ». Aquera reflexion estó purmèr estimulada per las [[sciéncia|sciéncias]] qui exigivan ua precision grana, en particular l'[[astronomia]] e la [[geodesia]]. En efèit, en repetint las lors observacions, los saberuts constatèn que las mesuras d'ua medisha grandor permetèn pas jamei d'obtiéner exactament lo medish resultat, mes que's dispersavan a l'entorn d'ua valor. Totun, comprenón qu'aqueth fenomèn èra ligat a ua part d'error impossibla a eliminar. Aquò merquè la debuta de tribalhs destinats a caracterizar e a limitar los sons efèits.

Lo prumèr tribalh màger dens aqueth maine estó la teoria de las errors, desvolopada enter los sègles XVIII e XIX per [[matematicas|matematicians]] com [[Adrien-Marie Legendre|Legendre]] ([[1752]]-[[1833]]) e [[Carl Friedrich Gauss|Gauss]] ([[1777]]-[[1855]])&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]'''  Aimé Fuchs, « Plaidoyer pour la loi normale », ''Pour la Science'',‎ 1995, p. 17.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Bernard Bru, « La courbe de Gauss ou le théorème de Bernoulli raconté aux enfants », ''Mathematics and Social Sciences'', vol. 175, n° 3,‎ 2006, pp. 5-23.&lt;/ref&gt;. Aqueras recèrcas permetón d'elaborar metòdes tà tractar las mesuras entecadas d'error, especiaument lo [[metòde deus mendres carrats]]. [[Carl Friedrich Gauss|Gauss]] mostrè egaument que las errors de mesura accidentaus se desparteishen segon ua lei caracteristica, aperada [[lei normau]], representada per ua corba en fòrma de [[campana]]. Aqueras atrunas vadón drin a drin la nòrma tà tractar tots los tipes de mesura [[sciéncia|scientifica]].

La signatura de la Convencion deu Mètre e la creacion deu [[Burèu Internacionau deus Pes e Mesuras]] permetón de pausar las basas de la [[metrologia]] modèrna a partir de la fin deu sègle XIX. Un hialat d'institucions, fondat suus laboratòris nacionaus en carga de la conservacion deus estalons nacionaus, assegurè la coeréncia de las referéncias. Favorizè tanben l'emergéncia de concèptes comuns ([[cadena d'estalonatge]], [[traçabilitat metrologica]], incertitud de mesura, etc.). La metrologia vadó atau ua [[sciéncia]] au còp teorica e practica, essenciau a l'[[industria]], au [[comèrci]] e a la recèrca.

== Grandors, unitats e estalons ==

=== Grandors fisicas ===

{{veire|Grandor fisica}}

Ua [[grandor fisica]] es ua proprietat d'un fenomèn, d'un còs o d'ua [[compausat quimic|substància]] qui's pòt mesurar, es a díser exprimir dab un nombre e, sovent, ua unitat. La [[longor]], la [[massa]], la [[durada]], la [[temperatura]] o l'[[intensitat (electricitat)|intensitat]] d'un [[corrent electric]] son exemples de grandors fisicas&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Comité commun pour les guides en métrologie (JCGM), ''Vocabulaire international de métrologie (VIM) : concepts fondamentaux et généraux et termes associés (JCGM 200:2012)'', Sèvres, Bureau international des poids et mesures, 3{{a}} edicion, 2012.&lt;/ref&gt;. Lo principi fondamentau de la mesura es de comparar la grandor mesurada a ua grandor de medisha natura adoptada com referéncia. Las grandors shens dimension resultan lo mei sovent deu rapòrt de duas grandors de medisha natura, çò qu'entraina l'anullacion de las unitats. Per exemple, es lo cas de la [[densitat]] qui resulta d'un rapòrt enter duas [[massa volumica|massas volumicas]].

Ua medisha grandor pòt estar exprimida dens diferentas unitats. Per exemple, ua longor de cinc [[mètre]]s es egau a cinc cents centimètres o cinc mila millimètres. Totun, si l'unitat e la valor qui l'acompanha pòden cambiar, la grandor demora identica. Dus tipes de grandors son distinguits. Las grandors escalaras que son entièrament descrivudas per un nombre acompanhat o non d'ua unitat (temperatura, massa, etc.). Las grandors [[vector (matematicas)|vectoriaus]] possedeishen egaument ua direccion e un sens ([[velocitat]], [[fòrça]], etc.). La lor mesura necessita alavetz de determinar ua valor, mes tanben ua orientacion.

=== Unitats e estalons ===

Las unitats de mesure son grandors escalaras reaus, definidas e adoptadas per convencion. Permeten de comparar tota grandor de medisha natura tad exprimir lo rapòrt deus dus dab un nombre. Pòden estar definidas a partir de constantas fondamentaus o per d'estalons. Aqueths estalons son la materializacion concrèta d'ua grandor fisica, coneguda dab ua exactitud grana&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' JCGM - Joint Committee for Guides in Metrology, « Vocabulaire international de métrologie — Concepts fondamentaux et généraux et termes associés (VIM) », 2008.&lt;/ref&gt;. Son egaument objèctes materiaus conservats dab suenh. Sèrven de basa a la fabricacion de copias, d'usatge de mei en mei corrent, destinadas aus laboratòris, a l'industria o au comèrci. Aqueras copias son regularament comparadas a estalons de referéncia tà garantir la lor exactitud.

En efèit, tà assegurar la comparabilitat de duas mesuras realizadas dens endrets diferents, cau demostrar un rapòrt enter aqueras duas mesuras, dirècte o indirècte, a un medish estalon de referéncia.  Aquera exigéncia a miat a l'organizacion d'ua ierarquia deus estalons. A la cima, que's tròban los estalons internacionaus realizats per laboratòris reconeishuts peu [[Burèu Internacionau dei Pes e Mesuras|BIPM]]. Puish, vienen los estalons nacionaus, los estalons utilizats peus laboratòris de metrologia acreditats e, fin finau, los estalons utilizats correntament dens la vita quotidiana&lt;ref&gt;Dens los laboratòris avent hòrtas constrentas metrologicas, aqueth principi mia a ua ierarquia intèrna deus estalons. Per exemple, estalons son utilizats tà verificar la conformitat de las balanças cada dia e un estalon especiau es reservat tà verificar los estalons quotidians en cas de dobte.&lt;/ref&gt;.

=== Grandors de basa e grandors derivadas ===

Las grandors fisicas pòden estar ligadas enter eras per relacions de dependéncia. Per exemple, ua [[velocitat]] es un rapòrt enter ua longor e ua durada, ua [[Aira|susfàcia]] es lo produit de duas longors e ua [[fòrça]] lo produit d'ua [[acceleracion]] e d'ua [[massa]]. Aqueras relacions permeten de redusir lo nombre de grandors fondamentaus a definir tà poder exprimir totas las autas.

Que's distingueish atau las grandors de basa, causidas per convencion com independentas, e las grandors derivadas qui s'exprimeishen en foncion de las prumèras dab relacions [[matematicas]]. La causida de las grandors de basa es pas impausada per la natura. Resulta d'ua convencion, retienuda per la soa comoditat. Per exemple, dens lo Sistèma Internacionau, sèt grandors de basa son estadas retienudas : la [[longor]], la [[massa]], lo [[temps]], l'[[intensitat (electricitat)|intensitat]] deu [[corrent electric]], la [[temperatura]], la [[quantitat de matèria]] e l'[[intensitat luminosa]]&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Franck Jedrzejewski, ''Histoire universelle de la mesure'', Ellipses, 2020, p. 165.&lt;/ref&gt;.

Cada grandor fondamentau es associada a ua dimension qui exprimeish la soa natura independentament de l'unitat causida tà la mesurar. Aqueras dimensions de basa son notadas dab simbèus definits per convencion. Per exemple, L per la longor, M per la massa e T peu temps&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' David Rouvel, « Scolie sur le Système international d'unités (SI) », ''Bulletin de l'union des physiciens'', n° 911, heurèr de 2009, p. 212.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Bernard Diu, ''La mathématique du physicien'', París, Odile Jacob, 2010, pp. 109-256.&lt;/ref&gt;. La dimension de las grandors derivadas s'obtien en combinant las dimensions. Per exemple, la velocitat a per dimension L.T⁻¹ e la fòrça M.L.T⁻². Aquera analisi dimensionau constitueish sustot ua atruna preciosa tà verificar la coheréncia d'ua formula [[fisica]] o tà prevéder la fòorma d'ua relacion enter grandors.

=== Lo Sistèma Internacionau d'Unitats ===

== Mesura fisica en mecanica classica ==
En [[mecanica classica]], ua '''mesura fisica''' qu'ei ua valor numeric o [[Magnitud fisica|magnitud]] d'un atribut fisic d'un objècte, coma la [[longor]], la [[capacitat]], lo [[volum]] o la [[massa]], obtenguda per experimentacion e exprimida dens ua escala d'[[Unitat de mesura|unitats]].

Dens lo [[Sistèma Internacional d'Unitats]] pòt èsser lo [[mètre]], lo [[litre]] o lo [[quilograma]].

== Mesura fisica en mecanica quantica ==
En [[mecanica quantica]], quan mesuran ua grandor fisica (un atribut fisic), que pòden obténguer mei d’un resultat. Que parlan de probabilitat d’obténguer un resultat.  

=== Los resultats possibles d’ua mesura en fisica quantica ===
[[Fichièr:Quantificacion de l'energia.png|alt=Valors quantificadas que pòt prénguer los resultats d'ua mesura d'energia. Que son discontinuas (gradèrs).|vinheta|Valors que pòt prénguer los resultats d'ua mesura d'energia. Que son discontinuas (gradèrs).]]
A la grandor fisica A, qu’ei associada ua [[Observabla (quantica)|observabla]] Â. Aquera [[Observabla (quantica)|observabla]] que s’escriu per ua matriça de N colomnas e N linhas. Que pòden escríver la matriça dab la fòrma d'ua matriça diagonau. Tots los coeficients de la matriça que son nuls manca los de la diagonala. Que parlan de diagonalisacion. Las valors diagonaus de la matriça que son ditas valors pròprias de l’operator hermician. Que corresponen aus resultats possibles de la mesura fisica. Se i a un nombre finit de valors pròprias, que i a un nombre fenit de resultats possibles. Que dísen los resultats de la mesura que son quantificats. 

Que vesen ací lo principi de quantificacion : Las mesuras ne pòden pas balhar sonque résultats qui corresponen a las valors pròprias deus operators matematics. Totas las valors ne son pas possiblas. 

== Annèxas ==

=== Ligams intèrnes ===
&lt;div style=&quot;-moz-column-count:3; column-count:3;&quot;&gt;
* [[Aparelh de mesura]].
* [[Convencion deu Mètre]].
* [[Estalon]].
* [[Metrotecnia]].
* [[Metrologia]].
* [[Magnitud fisica]].
* [[Postulats de la fisica quantica]].
* [[Sistèma Internacional d'Unitats]].
* [[Teoria de la mesura]].
* [[Unitat de mesura]].
&lt;/div&gt;

=== Bibliografia ===

* '''[[francés|(fr)]]''' Le Système international d'unités - Brochure 9, Bureau international des poids et mesures, 2019.
* '''[[francés|(fr)]]''' Bernard Diu, ''La mathématique du physicien'', París, Odile Jacob, 2010.

=== Nòtas e referéncias ===
&lt;div style=&quot;-moz-column-count:3; column-count:3;&quot;&gt;
&lt;references/&gt;
&lt;/div&gt;

[[Categoria:Metrologia|*]]</text>
      <sha1>9g2tqd1facy2661blvuc8cxq846yrej</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2512562</id>
      <parentid>2512561</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T06:02:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nicolas Eynaud</username>
        <id>6858</id>
      </contributor>
      <comment>/* Grandors de basa e grandors derivadas */</comment>
      <origin>2512562</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21640" sha1="tnuvd8sflfvpte0802ubte48hhb84ek" xml:space="preserve">{{1000 fondamentals}}
{{Dialècte Gascon}}

[[Fichièr:Standard_kilogram,_2.jpg|thumb|Patron del quilograma estandard]]

La '''mesura fisica''' qu'ei l'accion de determinar la o las valors d'ua grandor (longor, capacitat, etc.), per comparason dab ua grandor constanta de medisha espècia presa coma tèrme de referéncia (etalon o unitat).

== Istòria ==

=== Las mesuras ancianas ===

L'existéncia de preocupacions ligadas a questions de mesura es atestada tanlèu l'[[escritura]] apareishuda dens maines variats com lo [[comèrci]], l'[[agricultura]], la construccion o l'[[astronomia]]. Atau, las prumèras [[civilizacion]]s devón s'acordar sus sistèmas d'unitats tà, au minimom, mesurar las [[longor]]s, las [[aira|susfàcias]], los [[volum|volumes]], las [[massa]]s e lo [[temps]]. Aqueras unitats ancianas èran sovent d'origina antropometrica, es a díser fondadas sus las [[anatomia|dimensions deu còs uman]] com lo [[pè (unitat)|pè]], la [[cobdada (unitat)|cobdada]] o lo [[poç (unitat)|poç]]&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Roope O. Kaaronen, Mikael A. Manninen e Jussi T. Eronen, « Body-based units of measure in cultural evolution », ''Science'', vol. 380, n° 6648, 2023, pp. 948-954.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Robert R. Crease, ''World in the balance: The historic quest for an absolute system of measurement'', WW Norton &amp; Company, 2011.&lt;/ref&gt;. Autas unitats hasèvan referéncia a objèctes o a practicas correntas, disponiblas suu pic e intuitivas. Per exemple, estón sovent utilizadas la quantitat de [[gran]] contenguda dens un recipient o la susfàcia lauradissa en un periòde determinat ([[jorn]], [[setmana]], [[sason]], etc.)&lt;ref&gt;Per exemple, l'[[acre (unitat)|acre]], plan utilizada dens los país anglosaxons, correspon probablament a la susfàcia lauradissa en un dia per un atelatge de dus bueus (Ronald Edward Zupko, ''A Dictionary of Weights and Measures for the British Isles: The Middle Ages to the Twentieth Century'', American Philosophical Society, 1985, p. 2).&lt;/ref&gt;.

Totun, aquera comoditat avèva un defaut grèu. En efèit, en l'abséncia d'uniformitat, las unitats variavan enter las regions e las [[vila]]s e, a còps, segon la natura de la mercaderia mesurada. En mei, ua medisha denominacion podèva designar valors diferentas segon los lòcs, fenomèn enqüèra plan vededer dab lo [[Sistèma Imperiau]]&lt;ref&gt;Per exemple, dens aqueth sistèma, lo tèrme gallon pòt designar lo gallon imperiau (4,546 09 L), lo gallon american (3,785 411 784 L) o lo gallon american sec (4,404 883 770 86 L).&lt;/ref&gt;. Aquò complicava los escambis, èra ua hont de confusion e podèva favorizar los abús o las fraudas.

Tà limitar aqueras dificultats, las autoritats ensagèn lèu de fixar de referéncias e mantua [[civilizacion]], en [[Mesopotamia]], en [[Egipte Antic|Egipte]] o dens lo [[Mar Mediterranèa|monde mediterranèu]], definín estalons conservats dens lòcs publics o [[religions|religiós]]. Sistèmas de susvelhança estón tanben creats com los [[esclavatge|esclaus]] publics [[Atenas|atenians]] en carga deu contròle de las [[moneda|monedas]]&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Paulin Ismard, ''La Démocratie contre les experts, Les esclaves publics en Grèce ancienne'', Seuil, 2015.&lt;/ref&gt;. Totun, aqueras temptativas d'uniformizacion demorèn limitadas dens la lor portada [[geografia|geografica]] e la diversitat de las unitats persistí dinc a l'epòca modèrna.

=== Lo sistèma metric e l'unificacion ===

[[Fichièr:Metric standards Rijksmuseum.jpg|thumb|right|Estalons deu sistèma metric realizats en [[1799]].]]

{{veire|Sistèma metric}}

La responsa mei decisiva au problèma de la diversitat de las unitats de mesura vienó de la [[Revolucion Francesa]]. En efèit, a la fin deu sègle XVIII, [[França]] comptava ua multitud d'unitats locaus e la volontat d'unificar lo sistèma deus pes e mesuras rejunhó l'ideau [[egalitat|egalitari]] e [[racionalisme|racionalista]] deu movement revolucionari. En [[1790]], l'[[Assemblada Nacionau]] carguè atau l'[[Acadèmia de las Sciéncias]] de concéber un sistèma d'unitats navèth, coherent e [[Universalisme|universau]]&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Suzanne Débarbat e Terry Quinn, « Les origines du système métrique en France et la Convention du mètre de 1875, qui a ouvert la voie au Système international d'unités et à sa révision de 2018 », ''Comptes rendus - Physique'', vol. 20, n° 1-2,‎ 2018, pp. 6-21.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Georges Lacour-Gayet (pref. François Furet), ''Talleyrand'', Payot, 1990, p. 130.&lt;/ref&gt;.

L'ambicion èra de rómper dab las unitats antropometricas e arbitràrias en fondant las unitats navèras sus grandors tiradas de la natura. L'utilizacion de la natura com supòrt de las definicions èra ua innovacion importanta pr'amor que permetè d'afirmar lo caractèr universau de las unitats en los destacant deus particularismes [[nacion|nacionaus]]. Lo [[mètre]] estó atau definit com la dètz-milionau partida deu quart deu [[meridian]] [[Tèrra|terrèstre]], e ua expedicion estó organizada tà mesurar dab precision un arc d'aqueth meridian&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Guillaume Bigourdan, ''Le système métrique des poids et mesures. Son établissement et sa propagation graduelle, avec l'histoire des opérations qui ont servi à déterminer le mètre et le kilogramme'', París, Gauthier-Villars, 1901, 506 p.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Jean-Jacques Levallois, ''Mesurer la terre : 300 ans de géodésie française'', París, Presses de l’Ecole nationale des ponts et chaussées, 1988, 389 p.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Jean-Baptiste Delambre e Pierre Méchain, ''Base du système métrique décimal, ou Mesure de l'arc du méridien compris entre les parallèles de Dunkerque et Barcelone'', París, 1806-1810.&lt;/ref&gt;. L'unitat de [[massa]], lo [[quilograma]], estó restacada a la massa d'un volume d'[[aiga]] determinat&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Charles-Maurice de Talleyrand-Périgord, « Discours non prononcé de M. de Talleyrand, évêque d'Autun, sur les poids et mesures, en annexe de la séance du 9 mars 1790 », dens ''Archives Parlementaires de 1787 à 1860 - Première série (1787-1799), t. XII : Du 2 mars au 14 avril 1790'', París, Librairie Administrative P. Dupont, 1881, pp. 104-108.&lt;/ref&gt;.

Ua auta evolucion màger estó de basar lo sistèma navèth suu [[sistèma decimau]], ua proposicion formulada peu purmèr còp peu [[matematicas|matematician]] [[Simon Stevin]] ([[1548]]-[[1620]]) e represa per mantua figura intellectuau deus sègles seguents com [[Joan Lo Redon d'Alembert|d'Alembert]] ([[1717]]-[[1783]])&lt;ref&gt;'''[[neerlandés|(nl)]]''' Simon Stevin, ''De Thiende'', Christoffel Plantijn, 1585.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' René Taton, Myriana Ilic, Danielle Fauque e Robert Halleux, « La tentative de Stevin pour la décimalisation de la métrologie », ''Cahiers de métrologie'', n° 1,‎ 1983, pp. 5-19.&lt;/ref&gt;. L'interès de la basa decimau èra de simplificar considerablament los calculs per rapòrt a las subdivisions irregularas precedentament en vigor. Estalons materiaus, lo mètre e lo quilograma deus Archius, estón fabricats tà servir de referéncia o tà presentar las unitats a la populacion&lt;ref&gt;Exemples d'aqueths estalons populars son los mètres installats dens París per la [[Convencion Nacionala|Convencion]]. Dus son enqüèra vededers [[plaça Vendôme]] e [[carrèra Vaugirard]].&lt;/ref&gt;.

L'adopcion deu [[sistèma metric]] estó dificila e la soa difusion, en [[França]] puish dens lo monde, estó progressiva. Totun, en [[1875]], la [[Convencion deu Mètre]], signada per mantun país, establí oficiaument ua [[Burèu Internacionau dei Pes e Mesuras|organizacion internacionau]] cargada de velhar a l'uniformitat de las mesuras, consacrant lo caractèr d'ara enlà mondiau d'aquera enterpresa. Drin a drin, maugrat resisténcias a còps importantas e la longa persisténcia de las unitats popularas dens la vita vitanta, permetó de crear e d'adoptar unitats comunas&lt;ref&gt;Dens lo cas de França, lo sistèma metric estó fin finau impausat per ua lei en 1837 (Jacques Boyer, « Le centenaire du système métrique. », ''Revue encyclopédique : recueil documentaire universel et illustré'', Larousse,‎ 1899, p. 848).&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Dens la rèsta deu monde, país com Portugau, los País Baish, Espanha o Grècia adoptèn, formaument o non, lo sistèma metric enter [[1810]] e [[1840]]. A partir de [[1850]], las [[exposicion universala|exposicions universaus]] joguèn un ròtle important dens la difusion deu sistèma hòra d'Euròpa. La convencion deu Mètre permetó d'obtiéner conversions importantas, mes a còps tardivas : Alemanha en [[1871]], Russia en [[1918]], China en [[1929]], Índia en [[1956]], Reiaume Unit en [[1965]], etc.&lt;/ref&gt;.

=== Las definicions modèrnas ===

[[Fichièr:Relations between New SI units definitions.svg|thumb|right|Representacion de las sèt unitats de basa deu Sistèma Internacionau e de las sèt constantas fondamentaus permetent de'us definir.]]

{{veire|Sistèma Internacionau d'Unitats}}

Au sègle XX, l'enterpresa d'unificacion que's perseguí dab l'adopcion oficiau deu [[Sistèma Internacionau d'Unitats]] (SI) en [[1960]]&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' ''Le Système international d'unités - Brochure 9'', Bureau international des poids et mesures, 2019, p. 102.&lt;/ref&gt;. Organizant l'ensemble de las unitats a l'entorn d'un nombre petit d'unitats de basa, lo SI vadó la referéncia mondiau de la mesura [[sciéncia|scientifica]] e [[Tecnica|tecnica]]. En parallèl, las definicions de las unitats evoluèn de faiçon importanta. En efèit, los estalons materiaus, com lo mètre o lo quilograma deus Archius, presentavan l'inconvenient d'estar objèctes fisics somés a ua lenta degradacion, a variacions imperceptiblas o a accidents de manipulacion. Estó donc decidit de tornar definir las unitats a partir de fenomèns [[natura|naturaus]] reproductibles. Per exemple, en [[1960]], lo mètre estó definit a partir de la longor d'ua [[electromagnetisme|radiacion]]&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Guilhem Gallot, « L'interféromètre de Fabry-Pérot », ''Bulletin de la Sabix (société des amis de la bibliothèque et de l'histoire de l'École Polytechnique)'', París, vol. 18,‎ 1997, pp. 63-67.&lt;/ref&gt;. Puish, en [[1983]], ua definicion navèra, basada sus la velocitat de la [[lutz]], entrè en vigor. En [[2019]], aqueras transformacions abotín a l'adopcion de definicions fondadas sus de constantas fondamentaus de la [[fisica]] per totas las unitats de basa deu SI&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]'''  ''Résolution 1 de la 26e CGPM. Sur la révision du Système international d'unités (SI)'', 2018.&lt;/ref&gt;. Lo cas mei complicat estó lo deu [[quilograma]] qui es d'ara enlà definit a partir de la [[constanta de Planck]].

=== Lo desvolopament de la metrologia ===

{{veire|Metrologia}}

Parallèlament a la quista d'unitats universaus, que's desvolopè progressivament ua reflexion sus la mesura era medisha e sus la soa fidabilitat, qui balhè neishença a la [[metrologia]], es a díser a la « sciéncia de la mesura ». Aquera reflexion estó purmèr estimulada per las [[sciéncia|sciéncias]] qui exigivan ua precision grana, en particular l'[[astronomia]] e la [[geodesia]]. En efèit, en repetint las lors observacions, los saberuts constatèn que las mesuras d'ua medisha grandor permetèn pas jamei d'obtiéner exactament lo medish resultat, mes que's dispersavan a l'entorn d'ua valor. Totun, comprenón qu'aqueth fenomèn èra ligat a ua part d'error impossibla a eliminar. Aquò merquè la debuta de tribalhs destinats a caracterizar e a limitar los sons efèits.

Lo prumèr tribalh màger dens aqueth maine estó la teoria de las errors, desvolopada enter los sègles XVIII e XIX per [[matematicas|matematicians]] com [[Adrien-Marie Legendre|Legendre]] ([[1752]]-[[1833]]) e [[Carl Friedrich Gauss|Gauss]] ([[1777]]-[[1855]])&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]'''  Aimé Fuchs, « Plaidoyer pour la loi normale », ''Pour la Science'',‎ 1995, p. 17.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Bernard Bru, « La courbe de Gauss ou le théorème de Bernoulli raconté aux enfants », ''Mathematics and Social Sciences'', vol. 175, n° 3,‎ 2006, pp. 5-23.&lt;/ref&gt;. Aqueras recèrcas permetón d'elaborar metòdes tà tractar las mesuras entecadas d'error, especiaument lo [[metòde deus mendres carrats]]. [[Carl Friedrich Gauss|Gauss]] mostrè egaument que las errors de mesura accidentaus se desparteishen segon ua lei caracteristica, aperada [[lei normau]], representada per ua corba en fòrma de [[campana]]. Aqueras atrunas vadón drin a drin la nòrma tà tractar tots los tipes de mesura [[sciéncia|scientifica]].

La signatura de la Convencion deu Mètre e la creacion deu [[Burèu Internacionau deus Pes e Mesuras]] permetón de pausar las basas de la [[metrologia]] modèrna a partir de la fin deu sègle XIX. Un hialat d'institucions, fondat suus laboratòris nacionaus en carga de la conservacion deus estalons nacionaus, assegurè la coeréncia de las referéncias. Favorizè tanben l'emergéncia de concèptes comuns ([[cadena d'estalonatge]], [[traçabilitat metrologica]], incertitud de mesura, etc.). La metrologia vadó atau ua [[sciéncia]] au còp teorica e practica, essenciau a l'[[industria]], au [[comèrci]] e a la recèrca.

== Grandors, unitats e estalons ==

=== Grandors fisicas ===

{{veire|Grandor fisica}}

Ua [[grandor fisica]] es ua proprietat d'un fenomèn, d'un còs o d'ua [[compausat quimic|substància]] qui's pòt mesurar, es a díser exprimir dab un nombre e, sovent, ua unitat. La [[longor]], la [[massa]], la [[durada]], la [[temperatura]] o l'[[intensitat (electricitat)|intensitat]] d'un [[corrent electric]] son exemples de grandors fisicas&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Comité commun pour les guides en métrologie (JCGM), ''Vocabulaire international de métrologie (VIM) : concepts fondamentaux et généraux et termes associés (JCGM 200:2012)'', Sèvres, Bureau international des poids et mesures, 3{{a}} edicion, 2012.&lt;/ref&gt;. Lo principi fondamentau de la mesura es de comparar la grandor mesurada a ua grandor de medisha natura adoptada com referéncia. Las grandors shens dimension resultan lo mei sovent deu rapòrt de duas grandors de medisha natura, çò qu'entraina l'anullacion de las unitats. Per exemple, es lo cas de la [[densitat]] qui resulta d'un rapòrt enter duas [[massa volumica|massas volumicas]].

Ua medisha grandor pòt estar exprimida dens diferentas unitats. Per exemple, ua longor de cinc [[mètre]]s es egau a cinc cents centimètres o cinc mila millimètres. Totun, si l'unitat e la valor qui l'acompanha pòden cambiar, la grandor demora identica. Dus tipes de grandors son distinguits. Las grandors escalaras que son entièrament descrivudas per un nombre acompanhat o non d'ua unitat (temperatura, massa, etc.). Las grandors [[vector (matematicas)|vectoriaus]] possedeishen egaument ua direccion e un sens ([[velocitat]], [[fòrça]], etc.). La lor mesura necessita alavetz de determinar ua valor, mes tanben ua orientacion.

=== Unitats e estalons ===

Las unitats de mesure son grandors escalaras reaus, definidas e adoptadas per convencion. Permeten de comparar tota grandor de medisha natura tad exprimir lo rapòrt deus dus dab un nombre. Pòden estar definidas a partir de constantas fondamentaus o per d'estalons. Aqueths estalons son la materializacion concrèta d'ua grandor fisica, coneguda dab ua exactitud grana&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' JCGM - Joint Committee for Guides in Metrology, « Vocabulaire international de métrologie — Concepts fondamentaux et généraux et termes associés (VIM) », 2008.&lt;/ref&gt;. Son egaument objèctes materiaus conservats dab suenh. Sèrven de basa a la fabricacion de copias, d'usatge de mei en mei corrent, destinadas aus laboratòris, a l'industria o au comèrci. Aqueras copias son regularament comparadas a estalons de referéncia tà garantir la lor exactitud.

En efèit, tà assegurar la comparabilitat de duas mesuras realizadas dens endrets diferents, cau demostrar un rapòrt enter aqueras duas mesuras, dirècte o indirècte, a un medish estalon de referéncia.  Aquera exigéncia a miat a l'organizacion d'ua ierarquia deus estalons. A la cima, que's tròban los estalons internacionaus realizats per laboratòris reconeishuts peu [[Burèu Internacionau dei Pes e Mesuras|BIPM]]. Puish, vienen los estalons nacionaus, los estalons utilizats peus laboratòris de metrologia acreditats e, fin finau, los estalons utilizats correntament dens la vita quotidiana&lt;ref&gt;Dens los laboratòris avent hòrtas constrentas metrologicas, aqueth principi mia a ua ierarquia intèrna deus estalons. Per exemple, estalons son utilizats tà verificar la conformitat de las balanças cada dia e un estalon especiau es reservat tà verificar los estalons quotidians en cas de dobte.&lt;/ref&gt;.

=== Grandors de basa e grandors derivadas ===

Las grandors fisicas pòden estar ligadas enter eras per relacions de dependéncia. Per exemple, ua [[velocitat]] es un rapòrt enter ua longor e ua durada, ua [[Aira|susfàcia]] es lo produit de duas longors e ua [[fòrça]] lo produit d'ua [[acceleracion]] e d'ua [[massa]]. Aqueras relacions permeten de redusir lo nombre de grandors fondamentaus a definir tà poder exprimir totas las autas.

Que's distingueish atau las grandors de basa, causidas per convencion com independentas, e las grandors derivadas qui s'exprimeishen en foncion de las prumèras dab relacions [[matematicas]]. La causida de las grandors de basa es pas impausada per la natura. Resulta d'ua convencion, retienuda per la soa comoditat. Per exemple, dens lo Sistèma Internacionau, sèt grandors de basa son estadas retienudas : la [[longor]], la [[massa]], lo [[temps]], l'[[intensitat (electricitat)|intensitat]] deu [[corrent electric]], la [[temperatura]], la [[quantitat de matèria]] e l'[[intensitat luminosa]]&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Franck Jedrzejewski, ''Histoire universelle de la mesure'', Ellipses, 2020, p. 165.&lt;/ref&gt;.

Cada grandor fondamentau es associada a ua dimension qui exprimeish la soa natura independentament de l'unitat causida tà la mesurar. Aqueras dimensions de basa son notadas dab simbèus definits per convencion. Per exemple, L per la longor, M per la massa e T peu temps&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' David Rouvel, « Scolie sur le Système international d'unités (SI) », ''Bulletin de l'union des physiciens'', n° 911, heurèr de 2009, p. 212.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Bernard Diu, ''La mathématique du physicien'', París, Odile Jacob, 2010, pp. 109-256.&lt;/ref&gt;. La dimension de las grandors derivadas s'obtien en combinant las dimensions. Per exemple, la velocitat a per dimension L.T⁻¹ e la fòrça M.L.T⁻². Aquera analisi dimensionau constitueish sustot ua atruna preciosa tà verificar la coheréncia d'ua formula [[fisica]] o tà prevéder la forma d'ua relacion enter grandors.

=== Lo Sistèma Internacionau d'Unitats ===

== Mesura fisica en mecanica classica ==
En [[mecanica classica]], ua '''mesura fisica''' qu'ei ua valor numeric o [[Magnitud fisica|magnitud]] d'un atribut fisic d'un objècte, coma la [[longor]], la [[capacitat]], lo [[volum]] o la [[massa]], obtenguda per experimentacion e exprimida dens ua escala d'[[Unitat de mesura|unitats]].

Dens lo [[Sistèma Internacional d'Unitats]] pòt èsser lo [[mètre]], lo [[litre]] o lo [[quilograma]].

== Mesura fisica en mecanica quantica ==
En [[mecanica quantica]], quan mesuran ua grandor fisica (un atribut fisic), que pòden obténguer mei d’un resultat. Que parlan de probabilitat d’obténguer un resultat.  

=== Los resultats possibles d’ua mesura en fisica quantica ===
[[Fichièr:Quantificacion de l'energia.png|alt=Valors quantificadas que pòt prénguer los resultats d'ua mesura d'energia. Que son discontinuas (gradèrs).|vinheta|Valors que pòt prénguer los resultats d'ua mesura d'energia. Que son discontinuas (gradèrs).]]
A la grandor fisica A, qu’ei associada ua [[Observabla (quantica)|observabla]] Â. Aquera [[Observabla (quantica)|observabla]] que s’escriu per ua matriça de N colomnas e N linhas. Que pòden escríver la matriça dab la fòrma d'ua matriça diagonau. Tots los coeficients de la matriça que son nuls manca los de la diagonala. Que parlan de diagonalisacion. Las valors diagonaus de la matriça que son ditas valors pròprias de l’operator hermician. Que corresponen aus resultats possibles de la mesura fisica. Se i a un nombre finit de valors pròprias, que i a un nombre fenit de resultats possibles. Que dísen los resultats de la mesura que son quantificats. 

Que vesen ací lo principi de quantificacion : Las mesuras ne pòden pas balhar sonque résultats qui corresponen a las valors pròprias deus operators matematics. Totas las valors ne son pas possiblas. 

== Annèxas ==

=== Ligams intèrnes ===
&lt;div style=&quot;-moz-column-count:3; column-count:3;&quot;&gt;
* [[Aparelh de mesura]].
* [[Convencion deu Mètre]].
* [[Estalon]].
* [[Metrotecnia]].
* [[Metrologia]].
* [[Magnitud fisica]].
* [[Postulats de la fisica quantica]].
* [[Sistèma Internacional d'Unitats]].
* [[Teoria de la mesura]].
* [[Unitat de mesura]].
&lt;/div&gt;

=== Bibliografia ===

* '''[[francés|(fr)]]''' Le Système international d'unités - Brochure 9, Bureau international des poids et mesures, 2019.
* '''[[francés|(fr)]]''' Bernard Diu, ''La mathématique du physicien'', París, Odile Jacob, 2010.

=== Nòtas e referéncias ===
&lt;div style=&quot;-moz-column-count:3; column-count:3;&quot;&gt;
&lt;references/&gt;
&lt;/div&gt;

[[Categoria:Metrologia|*]]</text>
      <sha1>tnuvd8sflfvpte0802ubte48hhb84ek</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2512563</id>
      <parentid>2512562</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T06:06:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nicolas Eynaud</username>
        <id>6858</id>
      </contributor>
      <comment>/* Lo Sistèma Internacionau d'Unitats */</comment>
      <origin>2512563</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22017" sha1="7vjbhic150p23n9jd1ewq2hejh17sls" xml:space="preserve">{{1000 fondamentals}}
{{Dialècte Gascon}}

[[Fichièr:Standard_kilogram,_2.jpg|thumb|Patron del quilograma estandard]]

La '''mesura fisica''' qu'ei l'accion de determinar la o las valors d'ua grandor (longor, capacitat, etc.), per comparason dab ua grandor constanta de medisha espècia presa coma tèrme de referéncia (etalon o unitat).

== Istòria ==

=== Las mesuras ancianas ===

L'existéncia de preocupacions ligadas a questions de mesura es atestada tanlèu l'[[escritura]] apareishuda dens maines variats com lo [[comèrci]], l'[[agricultura]], la construccion o l'[[astronomia]]. Atau, las prumèras [[civilizacion]]s devón s'acordar sus sistèmas d'unitats tà, au minimom, mesurar las [[longor]]s, las [[aira|susfàcias]], los [[volum|volumes]], las [[massa]]s e lo [[temps]]. Aqueras unitats ancianas èran sovent d'origina antropometrica, es a díser fondadas sus las [[anatomia|dimensions deu còs uman]] com lo [[pè (unitat)|pè]], la [[cobdada (unitat)|cobdada]] o lo [[poç (unitat)|poç]]&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Roope O. Kaaronen, Mikael A. Manninen e Jussi T. Eronen, « Body-based units of measure in cultural evolution », ''Science'', vol. 380, n° 6648, 2023, pp. 948-954.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Robert R. Crease, ''World in the balance: The historic quest for an absolute system of measurement'', WW Norton &amp; Company, 2011.&lt;/ref&gt;. Autas unitats hasèvan referéncia a objèctes o a practicas correntas, disponiblas suu pic e intuitivas. Per exemple, estón sovent utilizadas la quantitat de [[gran]] contenguda dens un recipient o la susfàcia lauradissa en un periòde determinat ([[jorn]], [[setmana]], [[sason]], etc.)&lt;ref&gt;Per exemple, l'[[acre (unitat)|acre]], plan utilizada dens los país anglosaxons, correspon probablament a la susfàcia lauradissa en un dia per un atelatge de dus bueus (Ronald Edward Zupko, ''A Dictionary of Weights and Measures for the British Isles: The Middle Ages to the Twentieth Century'', American Philosophical Society, 1985, p. 2).&lt;/ref&gt;.

Totun, aquera comoditat avèva un defaut grèu. En efèit, en l'abséncia d'uniformitat, las unitats variavan enter las regions e las [[vila]]s e, a còps, segon la natura de la mercaderia mesurada. En mei, ua medisha denominacion podèva designar valors diferentas segon los lòcs, fenomèn enqüèra plan vededer dab lo [[Sistèma Imperiau]]&lt;ref&gt;Per exemple, dens aqueth sistèma, lo tèrme gallon pòt designar lo gallon imperiau (4,546 09 L), lo gallon american (3,785 411 784 L) o lo gallon american sec (4,404 883 770 86 L).&lt;/ref&gt;. Aquò complicava los escambis, èra ua hont de confusion e podèva favorizar los abús o las fraudas.

Tà limitar aqueras dificultats, las autoritats ensagèn lèu de fixar de referéncias e mantua [[civilizacion]], en [[Mesopotamia]], en [[Egipte Antic|Egipte]] o dens lo [[Mar Mediterranèa|monde mediterranèu]], definín estalons conservats dens lòcs publics o [[religions|religiós]]. Sistèmas de susvelhança estón tanben creats com los [[esclavatge|esclaus]] publics [[Atenas|atenians]] en carga deu contròle de las [[moneda|monedas]]&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Paulin Ismard, ''La Démocratie contre les experts, Les esclaves publics en Grèce ancienne'', Seuil, 2015.&lt;/ref&gt;. Totun, aqueras temptativas d'uniformizacion demorèn limitadas dens la lor portada [[geografia|geografica]] e la diversitat de las unitats persistí dinc a l'epòca modèrna.

=== Lo sistèma metric e l'unificacion ===

[[Fichièr:Metric standards Rijksmuseum.jpg|thumb|right|Estalons deu sistèma metric realizats en [[1799]].]]

{{veire|Sistèma metric}}

La responsa mei decisiva au problèma de la diversitat de las unitats de mesura vienó de la [[Revolucion Francesa]]. En efèit, a la fin deu sègle XVIII, [[França]] comptava ua multitud d'unitats locaus e la volontat d'unificar lo sistèma deus pes e mesuras rejunhó l'ideau [[egalitat|egalitari]] e [[racionalisme|racionalista]] deu movement revolucionari. En [[1790]], l'[[Assemblada Nacionau]] carguè atau l'[[Acadèmia de las Sciéncias]] de concéber un sistèma d'unitats navèth, coherent e [[Universalisme|universau]]&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Suzanne Débarbat e Terry Quinn, « Les origines du système métrique en France et la Convention du mètre de 1875, qui a ouvert la voie au Système international d'unités et à sa révision de 2018 », ''Comptes rendus - Physique'', vol. 20, n° 1-2,‎ 2018, pp. 6-21.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Georges Lacour-Gayet (pref. François Furet), ''Talleyrand'', Payot, 1990, p. 130.&lt;/ref&gt;.

L'ambicion èra de rómper dab las unitats antropometricas e arbitràrias en fondant las unitats navèras sus grandors tiradas de la natura. L'utilizacion de la natura com supòrt de las definicions èra ua innovacion importanta pr'amor que permetè d'afirmar lo caractèr universau de las unitats en los destacant deus particularismes [[nacion|nacionaus]]. Lo [[mètre]] estó atau definit com la dètz-milionau partida deu quart deu [[meridian]] [[Tèrra|terrèstre]], e ua expedicion estó organizada tà mesurar dab precision un arc d'aqueth meridian&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Guillaume Bigourdan, ''Le système métrique des poids et mesures. Son établissement et sa propagation graduelle, avec l'histoire des opérations qui ont servi à déterminer le mètre et le kilogramme'', París, Gauthier-Villars, 1901, 506 p.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Jean-Jacques Levallois, ''Mesurer la terre : 300 ans de géodésie française'', París, Presses de l’Ecole nationale des ponts et chaussées, 1988, 389 p.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Jean-Baptiste Delambre e Pierre Méchain, ''Base du système métrique décimal, ou Mesure de l'arc du méridien compris entre les parallèles de Dunkerque et Barcelone'', París, 1806-1810.&lt;/ref&gt;. L'unitat de [[massa]], lo [[quilograma]], estó restacada a la massa d'un volume d'[[aiga]] determinat&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Charles-Maurice de Talleyrand-Périgord, « Discours non prononcé de M. de Talleyrand, évêque d'Autun, sur les poids et mesures, en annexe de la séance du 9 mars 1790 », dens ''Archives Parlementaires de 1787 à 1860 - Première série (1787-1799), t. XII : Du 2 mars au 14 avril 1790'', París, Librairie Administrative P. Dupont, 1881, pp. 104-108.&lt;/ref&gt;.

Ua auta evolucion màger estó de basar lo sistèma navèth suu [[sistèma decimau]], ua proposicion formulada peu purmèr còp peu [[matematicas|matematician]] [[Simon Stevin]] ([[1548]]-[[1620]]) e represa per mantua figura intellectuau deus sègles seguents com [[Joan Lo Redon d'Alembert|d'Alembert]] ([[1717]]-[[1783]])&lt;ref&gt;'''[[neerlandés|(nl)]]''' Simon Stevin, ''De Thiende'', Christoffel Plantijn, 1585.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' René Taton, Myriana Ilic, Danielle Fauque e Robert Halleux, « La tentative de Stevin pour la décimalisation de la métrologie », ''Cahiers de métrologie'', n° 1,‎ 1983, pp. 5-19.&lt;/ref&gt;. L'interès de la basa decimau èra de simplificar considerablament los calculs per rapòrt a las subdivisions irregularas precedentament en vigor. Estalons materiaus, lo mètre e lo quilograma deus Archius, estón fabricats tà servir de referéncia o tà presentar las unitats a la populacion&lt;ref&gt;Exemples d'aqueths estalons populars son los mètres installats dens París per la [[Convencion Nacionala|Convencion]]. Dus son enqüèra vededers [[plaça Vendôme]] e [[carrèra Vaugirard]].&lt;/ref&gt;.

L'adopcion deu [[sistèma metric]] estó dificila e la soa difusion, en [[França]] puish dens lo monde, estó progressiva. Totun, en [[1875]], la [[Convencion deu Mètre]], signada per mantun país, establí oficiaument ua [[Burèu Internacionau dei Pes e Mesuras|organizacion internacionau]] cargada de velhar a l'uniformitat de las mesuras, consacrant lo caractèr d'ara enlà mondiau d'aquera enterpresa. Drin a drin, maugrat resisténcias a còps importantas e la longa persisténcia de las unitats popularas dens la vita vitanta, permetó de crear e d'adoptar unitats comunas&lt;ref&gt;Dens lo cas de França, lo sistèma metric estó fin finau impausat per ua lei en 1837 (Jacques Boyer, « Le centenaire du système métrique. », ''Revue encyclopédique : recueil documentaire universel et illustré'', Larousse,‎ 1899, p. 848).&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Dens la rèsta deu monde, país com Portugau, los País Baish, Espanha o Grècia adoptèn, formaument o non, lo sistèma metric enter [[1810]] e [[1840]]. A partir de [[1850]], las [[exposicion universala|exposicions universaus]] joguèn un ròtle important dens la difusion deu sistèma hòra d'Euròpa. La convencion deu Mètre permetó d'obtiéner conversions importantas, mes a còps tardivas : Alemanha en [[1871]], Russia en [[1918]], China en [[1929]], Índia en [[1956]], Reiaume Unit en [[1965]], etc.&lt;/ref&gt;.

=== Las definicions modèrnas ===

[[Fichièr:Relations between New SI units definitions.svg|thumb|right|Representacion de las sèt unitats de basa deu Sistèma Internacionau e de las sèt constantas fondamentaus permetent de'us definir.]]

{{veire|Sistèma Internacionau d'Unitats}}

Au sègle XX, l'enterpresa d'unificacion que's perseguí dab l'adopcion oficiau deu [[Sistèma Internacionau d'Unitats]] (SI) en [[1960]]&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' ''Le Système international d'unités - Brochure 9'', Bureau international des poids et mesures, 2019, p. 102.&lt;/ref&gt;. Organizant l'ensemble de las unitats a l'entorn d'un nombre petit d'unitats de basa, lo SI vadó la referéncia mondiau de la mesura [[sciéncia|scientifica]] e [[Tecnica|tecnica]]. En parallèl, las definicions de las unitats evoluèn de faiçon importanta. En efèit, los estalons materiaus, com lo mètre o lo quilograma deus Archius, presentavan l'inconvenient d'estar objèctes fisics somés a ua lenta degradacion, a variacions imperceptiblas o a accidents de manipulacion. Estó donc decidit de tornar definir las unitats a partir de fenomèns [[natura|naturaus]] reproductibles. Per exemple, en [[1960]], lo mètre estó definit a partir de la longor d'ua [[electromagnetisme|radiacion]]&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Guilhem Gallot, « L'interféromètre de Fabry-Pérot », ''Bulletin de la Sabix (société des amis de la bibliothèque et de l'histoire de l'École Polytechnique)'', París, vol. 18,‎ 1997, pp. 63-67.&lt;/ref&gt;. Puish, en [[1983]], ua definicion navèra, basada sus la velocitat de la [[lutz]], entrè en vigor. En [[2019]], aqueras transformacions abotín a l'adopcion de definicions fondadas sus de constantas fondamentaus de la [[fisica]] per totas las unitats de basa deu SI&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]'''  ''Résolution 1 de la 26e CGPM. Sur la révision du Système international d'unités (SI)'', 2018.&lt;/ref&gt;. Lo cas mei complicat estó lo deu [[quilograma]] qui es d'ara enlà definit a partir de la [[constanta de Planck]].

=== Lo desvolopament de la metrologia ===

{{veire|Metrologia}}

Parallèlament a la quista d'unitats universaus, que's desvolopè progressivament ua reflexion sus la mesura era medisha e sus la soa fidabilitat, qui balhè neishença a la [[metrologia]], es a díser a la « sciéncia de la mesura ». Aquera reflexion estó purmèr estimulada per las [[sciéncia|sciéncias]] qui exigivan ua precision grana, en particular l'[[astronomia]] e la [[geodesia]]. En efèit, en repetint las lors observacions, los saberuts constatèn que las mesuras d'ua medisha grandor permetèn pas jamei d'obtiéner exactament lo medish resultat, mes que's dispersavan a l'entorn d'ua valor. Totun, comprenón qu'aqueth fenomèn èra ligat a ua part d'error impossibla a eliminar. Aquò merquè la debuta de tribalhs destinats a caracterizar e a limitar los sons efèits.

Lo prumèr tribalh màger dens aqueth maine estó la teoria de las errors, desvolopada enter los sègles XVIII e XIX per [[matematicas|matematicians]] com [[Adrien-Marie Legendre|Legendre]] ([[1752]]-[[1833]]) e [[Carl Friedrich Gauss|Gauss]] ([[1777]]-[[1855]])&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]'''  Aimé Fuchs, « Plaidoyer pour la loi normale », ''Pour la Science'',‎ 1995, p. 17.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Bernard Bru, « La courbe de Gauss ou le théorème de Bernoulli raconté aux enfants », ''Mathematics and Social Sciences'', vol. 175, n° 3,‎ 2006, pp. 5-23.&lt;/ref&gt;. Aqueras recèrcas permetón d'elaborar metòdes tà tractar las mesuras entecadas d'error, especiaument lo [[metòde deus mendres carrats]]. [[Carl Friedrich Gauss|Gauss]] mostrè egaument que las errors de mesura accidentaus se desparteishen segon ua lei caracteristica, aperada [[lei normau]], representada per ua corba en fòrma de [[campana]]. Aqueras atrunas vadón drin a drin la nòrma tà tractar tots los tipes de mesura [[sciéncia|scientifica]].

La signatura de la Convencion deu Mètre e la creacion deu [[Burèu Internacionau deus Pes e Mesuras]] permetón de pausar las basas de la [[metrologia]] modèrna a partir de la fin deu sègle XIX. Un hialat d'institucions, fondat suus laboratòris nacionaus en carga de la conservacion deus estalons nacionaus, assegurè la coeréncia de las referéncias. Favorizè tanben l'emergéncia de concèptes comuns ([[cadena d'estalonatge]], [[traçabilitat metrologica]], incertitud de mesura, etc.). La metrologia vadó atau ua [[sciéncia]] au còp teorica e practica, essenciau a l'[[industria]], au [[comèrci]] e a la recèrca.

== Grandors, unitats e estalons ==

=== Grandors fisicas ===

{{veire|Grandor fisica}}

Ua [[grandor fisica]] es ua proprietat d'un fenomèn, d'un còs o d'ua [[compausat quimic|substància]] qui's pòt mesurar, es a díser exprimir dab un nombre e, sovent, ua unitat. La [[longor]], la [[massa]], la [[durada]], la [[temperatura]] o l'[[intensitat (electricitat)|intensitat]] d'un [[corrent electric]] son exemples de grandors fisicas&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Comité commun pour les guides en métrologie (JCGM), ''Vocabulaire international de métrologie (VIM) : concepts fondamentaux et généraux et termes associés (JCGM 200:2012)'', Sèvres, Bureau international des poids et mesures, 3{{a}} edicion, 2012.&lt;/ref&gt;. Lo principi fondamentau de la mesura es de comparar la grandor mesurada a ua grandor de medisha natura adoptada com referéncia. Las grandors shens dimension resultan lo mei sovent deu rapòrt de duas grandors de medisha natura, çò qu'entraina l'anullacion de las unitats. Per exemple, es lo cas de la [[densitat]] qui resulta d'un rapòrt enter duas [[massa volumica|massas volumicas]].

Ua medisha grandor pòt estar exprimida dens diferentas unitats. Per exemple, ua longor de cinc [[mètre]]s es egau a cinc cents centimètres o cinc mila millimètres. Totun, si l'unitat e la valor qui l'acompanha pòden cambiar, la grandor demora identica. Dus tipes de grandors son distinguits. Las grandors escalaras que son entièrament descrivudas per un nombre acompanhat o non d'ua unitat (temperatura, massa, etc.). Las grandors [[vector (matematicas)|vectoriaus]] possedeishen egaument ua direccion e un sens ([[velocitat]], [[fòrça]], etc.). La lor mesura necessita alavetz de determinar ua valor, mes tanben ua orientacion.

=== Unitats e estalons ===

Las unitats de mesure son grandors escalaras reaus, definidas e adoptadas per convencion. Permeten de comparar tota grandor de medisha natura tad exprimir lo rapòrt deus dus dab un nombre. Pòden estar definidas a partir de constantas fondamentaus o per d'estalons. Aqueths estalons son la materializacion concrèta d'ua grandor fisica, coneguda dab ua exactitud grana&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' JCGM - Joint Committee for Guides in Metrology, « Vocabulaire international de métrologie — Concepts fondamentaux et généraux et termes associés (VIM) », 2008.&lt;/ref&gt;. Son egaument objèctes materiaus conservats dab suenh. Sèrven de basa a la fabricacion de copias, d'usatge de mei en mei corrent, destinadas aus laboratòris, a l'industria o au comèrci. Aqueras copias son regularament comparadas a estalons de referéncia tà garantir la lor exactitud.

En efèit, tà assegurar la comparabilitat de duas mesuras realizadas dens endrets diferents, cau demostrar un rapòrt enter aqueras duas mesuras, dirècte o indirècte, a un medish estalon de referéncia.  Aquera exigéncia a miat a l'organizacion d'ua ierarquia deus estalons. A la cima, que's tròban los estalons internacionaus realizats per laboratòris reconeishuts peu [[Burèu Internacionau dei Pes e Mesuras|BIPM]]. Puish, vienen los estalons nacionaus, los estalons utilizats peus laboratòris de metrologia acreditats e, fin finau, los estalons utilizats correntament dens la vita quotidiana&lt;ref&gt;Dens los laboratòris avent hòrtas constrentas metrologicas, aqueth principi mia a ua ierarquia intèrna deus estalons. Per exemple, estalons son utilizats tà verificar la conformitat de las balanças cada dia e un estalon especiau es reservat tà verificar los estalons quotidians en cas de dobte.&lt;/ref&gt;.

=== Grandors de basa e grandors derivadas ===

Las grandors fisicas pòden estar ligadas enter eras per relacions de dependéncia. Per exemple, ua [[velocitat]] es un rapòrt enter ua longor e ua durada, ua [[Aira|susfàcia]] es lo produit de duas longors e ua [[fòrça]] lo produit d'ua [[acceleracion]] e d'ua [[massa]]. Aqueras relacions permeten de redusir lo nombre de grandors fondamentaus a definir tà poder exprimir totas las autas.

Que's distingueish atau las grandors de basa, causidas per convencion com independentas, e las grandors derivadas qui s'exprimeishen en foncion de las prumèras dab relacions [[matematicas]]. La causida de las grandors de basa es pas impausada per la natura. Resulta d'ua convencion, retienuda per la soa comoditat. Per exemple, dens lo Sistèma Internacionau, sèt grandors de basa son estadas retienudas : la [[longor]], la [[massa]], lo [[temps]], l'[[intensitat (electricitat)|intensitat]] deu [[corrent electric]], la [[temperatura]], la [[quantitat de matèria]] e l'[[intensitat luminosa]]&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Franck Jedrzejewski, ''Histoire universelle de la mesure'', Ellipses, 2020, p. 165.&lt;/ref&gt;.

Cada grandor fondamentau es associada a ua dimension qui exprimeish la soa natura independentament de l'unitat causida tà la mesurar. Aqueras dimensions de basa son notadas dab simbèus definits per convencion. Per exemple, L per la longor, M per la massa e T peu temps&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' David Rouvel, « Scolie sur le Système international d'unités (SI) », ''Bulletin de l'union des physiciens'', n° 911, heurèr de 2009, p. 212.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Bernard Diu, ''La mathématique du physicien'', París, Odile Jacob, 2010, pp. 109-256.&lt;/ref&gt;. La dimension de las grandors derivadas s'obtien en combinant las dimensions. Per exemple, la velocitat a per dimension L.T⁻¹ e la fòrça M.L.T⁻². Aquera analisi dimensionau constitueish sustot ua atruna preciosa tà verificar la coheréncia d'ua formula [[fisica]] o tà prevéder la forma d'ua relacion enter grandors.

=== Lo Sistèma Internacionau d'Unitats ===

{{veire|Sistèma Internacionau d'Unitats}}

Lo [[Sistèma Internacionau d'Unitats]] es lo sistèma d'unitats mei largament utilizat dens lo monde, en particular dens los maines [[sciéncia|scientific]] e [[Tecnica|tecnic]]. Gessit deu [[sistèma metric]], es gerit per las organizacions internacionaus de [[metrologia]] e constitueish uei la referéncia mondiau de la mesura.

== Mesura fisica en mecanica classica ==
En [[mecanica classica]], ua '''mesura fisica''' qu'ei ua valor numeric o [[Magnitud fisica|magnitud]] d'un atribut fisic d'un objècte, coma la [[longor]], la [[capacitat]], lo [[volum]] o la [[massa]], obtenguda per experimentacion e exprimida dens ua escala d'[[Unitat de mesura|unitats]].

Dens lo [[Sistèma Internacional d'Unitats]] pòt èsser lo [[mètre]], lo [[litre]] o lo [[quilograma]].

== Mesura fisica en mecanica quantica ==
En [[mecanica quantica]], quan mesuran ua grandor fisica (un atribut fisic), que pòden obténguer mei d’un resultat. Que parlan de probabilitat d’obténguer un resultat.  

=== Los resultats possibles d’ua mesura en fisica quantica ===
[[Fichièr:Quantificacion de l'energia.png|alt=Valors quantificadas que pòt prénguer los resultats d'ua mesura d'energia. Que son discontinuas (gradèrs).|vinheta|Valors que pòt prénguer los resultats d'ua mesura d'energia. Que son discontinuas (gradèrs).]]
A la grandor fisica A, qu’ei associada ua [[Observabla (quantica)|observabla]] Â. Aquera [[Observabla (quantica)|observabla]] que s’escriu per ua matriça de N colomnas e N linhas. Que pòden escríver la matriça dab la fòrma d'ua matriça diagonau. Tots los coeficients de la matriça que son nuls manca los de la diagonala. Que parlan de diagonalisacion. Las valors diagonaus de la matriça que son ditas valors pròprias de l’operator hermician. Que corresponen aus resultats possibles de la mesura fisica. Se i a un nombre finit de valors pròprias, que i a un nombre fenit de resultats possibles. Que dísen los resultats de la mesura que son quantificats. 

Que vesen ací lo principi de quantificacion : Las mesuras ne pòden pas balhar sonque résultats qui corresponen a las valors pròprias deus operators matematics. Totas las valors ne son pas possiblas. 

== Annèxas ==

=== Ligams intèrnes ===
&lt;div style=&quot;-moz-column-count:3; column-count:3;&quot;&gt;
* [[Aparelh de mesura]].
* [[Convencion deu Mètre]].
* [[Estalon]].
* [[Metrotecnia]].
* [[Metrologia]].
* [[Magnitud fisica]].
* [[Postulats de la fisica quantica]].
* [[Sistèma Internacional d'Unitats]].
* [[Teoria de la mesura]].
* [[Unitat de mesura]].
&lt;/div&gt;

=== Bibliografia ===

* '''[[francés|(fr)]]''' Le Système international d'unités - Brochure 9, Bureau international des poids et mesures, 2019.
* '''[[francés|(fr)]]''' Bernard Diu, ''La mathématique du physicien'', París, Odile Jacob, 2010.

=== Nòtas e referéncias ===
&lt;div style=&quot;-moz-column-count:3; column-count:3;&quot;&gt;
&lt;references/&gt;
&lt;/div&gt;

[[Categoria:Metrologia|*]]</text>
      <sha1>7vjbhic150p23n9jd1ewq2hejh17sls</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2512564</id>
      <parentid>2512563</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T07:12:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nicolas Eynaud</username>
        <id>6858</id>
      </contributor>
      <comment>/* Lo Sistèma Internacionau d'Unitats */</comment>
      <origin>2512564</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22568" sha1="muu1r4cqpjo004irqqz1795ezz16u03" xml:space="preserve">{{1000 fondamentals}}
{{Dialècte Gascon}}

[[Fichièr:Standard_kilogram,_2.jpg|thumb|Patron del quilograma estandard]]

La '''mesura fisica''' qu'ei l'accion de determinar la o las valors d'ua grandor (longor, capacitat, etc.), per comparason dab ua grandor constanta de medisha espècia presa coma tèrme de referéncia (etalon o unitat).

== Istòria ==

=== Las mesuras ancianas ===

L'existéncia de preocupacions ligadas a questions de mesura es atestada tanlèu l'[[escritura]] apareishuda dens maines variats com lo [[comèrci]], l'[[agricultura]], la construccion o l'[[astronomia]]. Atau, las prumèras [[civilizacion]]s devón s'acordar sus sistèmas d'unitats tà, au minimom, mesurar las [[longor]]s, las [[aira|susfàcias]], los [[volum|volumes]], las [[massa]]s e lo [[temps]]. Aqueras unitats ancianas èran sovent d'origina antropometrica, es a díser fondadas sus las [[anatomia|dimensions deu còs uman]] com lo [[pè (unitat)|pè]], la [[cobdada (unitat)|cobdada]] o lo [[poç (unitat)|poç]]&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Roope O. Kaaronen, Mikael A. Manninen e Jussi T. Eronen, « Body-based units of measure in cultural evolution », ''Science'', vol. 380, n° 6648, 2023, pp. 948-954.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Robert R. Crease, ''World in the balance: The historic quest for an absolute system of measurement'', WW Norton &amp; Company, 2011.&lt;/ref&gt;. Autas unitats hasèvan referéncia a objèctes o a practicas correntas, disponiblas suu pic e intuitivas. Per exemple, estón sovent utilizadas la quantitat de [[gran]] contenguda dens un recipient o la susfàcia lauradissa en un periòde determinat ([[jorn]], [[setmana]], [[sason]], etc.)&lt;ref&gt;Per exemple, l'[[acre (unitat)|acre]], plan utilizada dens los país anglosaxons, correspon probablament a la susfàcia lauradissa en un dia per un atelatge de dus bueus (Ronald Edward Zupko, ''A Dictionary of Weights and Measures for the British Isles: The Middle Ages to the Twentieth Century'', American Philosophical Society, 1985, p. 2).&lt;/ref&gt;.

Totun, aquera comoditat avèva un defaut grèu. En efèit, en l'abséncia d'uniformitat, las unitats variavan enter las regions e las [[vila]]s e, a còps, segon la natura de la mercaderia mesurada. En mei, ua medisha denominacion podèva designar valors diferentas segon los lòcs, fenomèn enqüèra plan vededer dab lo [[Sistèma Imperiau]]&lt;ref&gt;Per exemple, dens aqueth sistèma, lo tèrme gallon pòt designar lo gallon imperiau (4,546 09 L), lo gallon american (3,785 411 784 L) o lo gallon american sec (4,404 883 770 86 L).&lt;/ref&gt;. Aquò complicava los escambis, èra ua hont de confusion e podèva favorizar los abús o las fraudas.

Tà limitar aqueras dificultats, las autoritats ensagèn lèu de fixar de referéncias e mantua [[civilizacion]], en [[Mesopotamia]], en [[Egipte Antic|Egipte]] o dens lo [[Mar Mediterranèa|monde mediterranèu]], definín estalons conservats dens lòcs publics o [[religions|religiós]]. Sistèmas de susvelhança estón tanben creats com los [[esclavatge|esclaus]] publics [[Atenas|atenians]] en carga deu contròle de las [[moneda|monedas]]&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Paulin Ismard, ''La Démocratie contre les experts, Les esclaves publics en Grèce ancienne'', Seuil, 2015.&lt;/ref&gt;. Totun, aqueras temptativas d'uniformizacion demorèn limitadas dens la lor portada [[geografia|geografica]] e la diversitat de las unitats persistí dinc a l'epòca modèrna.

=== Lo sistèma metric e l'unificacion ===

[[Fichièr:Metric standards Rijksmuseum.jpg|thumb|right|Estalons deu sistèma metric realizats en [[1799]].]]

{{veire|Sistèma metric}}

La responsa mei decisiva au problèma de la diversitat de las unitats de mesura vienó de la [[Revolucion Francesa]]. En efèit, a la fin deu sègle XVIII, [[França]] comptava ua multitud d'unitats locaus e la volontat d'unificar lo sistèma deus pes e mesuras rejunhó l'ideau [[egalitat|egalitari]] e [[racionalisme|racionalista]] deu movement revolucionari. En [[1790]], l'[[Assemblada Nacionau]] carguè atau l'[[Acadèmia de las Sciéncias]] de concéber un sistèma d'unitats navèth, coherent e [[Universalisme|universau]]&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Suzanne Débarbat e Terry Quinn, « Les origines du système métrique en France et la Convention du mètre de 1875, qui a ouvert la voie au Système international d'unités et à sa révision de 2018 », ''Comptes rendus - Physique'', vol. 20, n° 1-2,‎ 2018, pp. 6-21.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Georges Lacour-Gayet (pref. François Furet), ''Talleyrand'', Payot, 1990, p. 130.&lt;/ref&gt;.

L'ambicion èra de rómper dab las unitats antropometricas e arbitràrias en fondant las unitats navèras sus grandors tiradas de la natura. L'utilizacion de la natura com supòrt de las definicions èra ua innovacion importanta pr'amor que permetè d'afirmar lo caractèr universau de las unitats en los destacant deus particularismes [[nacion|nacionaus]]. Lo [[mètre]] estó atau definit com la dètz-milionau partida deu quart deu [[meridian]] [[Tèrra|terrèstre]], e ua expedicion estó organizada tà mesurar dab precision un arc d'aqueth meridian&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Guillaume Bigourdan, ''Le système métrique des poids et mesures. Son établissement et sa propagation graduelle, avec l'histoire des opérations qui ont servi à déterminer le mètre et le kilogramme'', París, Gauthier-Villars, 1901, 506 p.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Jean-Jacques Levallois, ''Mesurer la terre : 300 ans de géodésie française'', París, Presses de l’Ecole nationale des ponts et chaussées, 1988, 389 p.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Jean-Baptiste Delambre e Pierre Méchain, ''Base du système métrique décimal, ou Mesure de l'arc du méridien compris entre les parallèles de Dunkerque et Barcelone'', París, 1806-1810.&lt;/ref&gt;. L'unitat de [[massa]], lo [[quilograma]], estó restacada a la massa d'un volume d'[[aiga]] determinat&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Charles-Maurice de Talleyrand-Périgord, « Discours non prononcé de M. de Talleyrand, évêque d'Autun, sur les poids et mesures, en annexe de la séance du 9 mars 1790 », dens ''Archives Parlementaires de 1787 à 1860 - Première série (1787-1799), t. XII : Du 2 mars au 14 avril 1790'', París, Librairie Administrative P. Dupont, 1881, pp. 104-108.&lt;/ref&gt;.

Ua auta evolucion màger estó de basar lo sistèma navèth suu [[sistèma decimau]], ua proposicion formulada peu purmèr còp peu [[matematicas|matematician]] [[Simon Stevin]] ([[1548]]-[[1620]]) e represa per mantua figura intellectuau deus sègles seguents com [[Joan Lo Redon d'Alembert|d'Alembert]] ([[1717]]-[[1783]])&lt;ref&gt;'''[[neerlandés|(nl)]]''' Simon Stevin, ''De Thiende'', Christoffel Plantijn, 1585.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' René Taton, Myriana Ilic, Danielle Fauque e Robert Halleux, « La tentative de Stevin pour la décimalisation de la métrologie », ''Cahiers de métrologie'', n° 1,‎ 1983, pp. 5-19.&lt;/ref&gt;. L'interès de la basa decimau èra de simplificar considerablament los calculs per rapòrt a las subdivisions irregularas precedentament en vigor. Estalons materiaus, lo mètre e lo quilograma deus Archius, estón fabricats tà servir de referéncia o tà presentar las unitats a la populacion&lt;ref&gt;Exemples d'aqueths estalons populars son los mètres installats dens París per la [[Convencion Nacionala|Convencion]]. Dus son enqüèra vededers [[plaça Vendôme]] e [[carrèra Vaugirard]].&lt;/ref&gt;.

L'adopcion deu [[sistèma metric]] estó dificila e la soa difusion, en [[França]] puish dens lo monde, estó progressiva. Totun, en [[1875]], la [[Convencion deu Mètre]], signada per mantun país, establí oficiaument ua [[Burèu Internacionau dei Pes e Mesuras|organizacion internacionau]] cargada de velhar a l'uniformitat de las mesuras, consacrant lo caractèr d'ara enlà mondiau d'aquera enterpresa. Drin a drin, maugrat resisténcias a còps importantas e la longa persisténcia de las unitats popularas dens la vita vitanta, permetó de crear e d'adoptar unitats comunas&lt;ref&gt;Dens lo cas de França, lo sistèma metric estó fin finau impausat per ua lei en 1837 (Jacques Boyer, « Le centenaire du système métrique. », ''Revue encyclopédique : recueil documentaire universel et illustré'', Larousse,‎ 1899, p. 848).&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Dens la rèsta deu monde, país com Portugau, los País Baish, Espanha o Grècia adoptèn, formaument o non, lo sistèma metric enter [[1810]] e [[1840]]. A partir de [[1850]], las [[exposicion universala|exposicions universaus]] joguèn un ròtle important dens la difusion deu sistèma hòra d'Euròpa. La convencion deu Mètre permetó d'obtiéner conversions importantas, mes a còps tardivas : Alemanha en [[1871]], Russia en [[1918]], China en [[1929]], Índia en [[1956]], Reiaume Unit en [[1965]], etc.&lt;/ref&gt;.

=== Las definicions modèrnas ===

[[Fichièr:Relations between New SI units definitions.svg|thumb|right|Representacion de las sèt unitats de basa deu Sistèma Internacionau e de las sèt constantas fondamentaus permetent de'us definir.]]

{{veire|Sistèma Internacionau d'Unitats}}

Au sègle XX, l'enterpresa d'unificacion que's perseguí dab l'adopcion oficiau deu [[Sistèma Internacionau d'Unitats]] (SI) en [[1960]]&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' ''Le Système international d'unités - Brochure 9'', Bureau international des poids et mesures, 2019, p. 102.&lt;/ref&gt;. Organizant l'ensemble de las unitats a l'entorn d'un nombre petit d'unitats de basa, lo SI vadó la referéncia mondiau de la mesura [[sciéncia|scientifica]] e [[Tecnica|tecnica]]. En parallèl, las definicions de las unitats evoluèn de faiçon importanta. En efèit, los estalons materiaus, com lo mètre o lo quilograma deus Archius, presentavan l'inconvenient d'estar objèctes fisics somés a ua lenta degradacion, a variacions imperceptiblas o a accidents de manipulacion. Estó donc decidit de tornar definir las unitats a partir de fenomèns [[natura|naturaus]] reproductibles. Per exemple, en [[1960]], lo mètre estó definit a partir de la longor d'ua [[electromagnetisme|radiacion]]&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Guilhem Gallot, « L'interféromètre de Fabry-Pérot », ''Bulletin de la Sabix (société des amis de la bibliothèque et de l'histoire de l'École Polytechnique)'', París, vol. 18,‎ 1997, pp. 63-67.&lt;/ref&gt;. Puish, en [[1983]], ua definicion navèra, basada sus la velocitat de la [[lutz]], entrè en vigor. En [[2019]], aqueras transformacions abotín a l'adopcion de definicions fondadas sus de constantas fondamentaus de la [[fisica]] per totas las unitats de basa deu SI&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]'''  ''Résolution 1 de la 26e CGPM. Sur la révision du Système international d'unités (SI)'', 2018.&lt;/ref&gt;. Lo cas mei complicat estó lo deu [[quilograma]] qui es d'ara enlà definit a partir de la [[constanta de Planck]].

=== Lo desvolopament de la metrologia ===

{{veire|Metrologia}}

Parallèlament a la quista d'unitats universaus, que's desvolopè progressivament ua reflexion sus la mesura era medisha e sus la soa fidabilitat, qui balhè neishença a la [[metrologia]], es a díser a la « sciéncia de la mesura ». Aquera reflexion estó purmèr estimulada per las [[sciéncia|sciéncias]] qui exigivan ua precision grana, en particular l'[[astronomia]] e la [[geodesia]]. En efèit, en repetint las lors observacions, los saberuts constatèn que las mesuras d'ua medisha grandor permetèn pas jamei d'obtiéner exactament lo medish resultat, mes que's dispersavan a l'entorn d'ua valor. Totun, comprenón qu'aqueth fenomèn èra ligat a ua part d'error impossibla a eliminar. Aquò merquè la debuta de tribalhs destinats a caracterizar e a limitar los sons efèits.

Lo prumèr tribalh màger dens aqueth maine estó la teoria de las errors, desvolopada enter los sègles XVIII e XIX per [[matematicas|matematicians]] com [[Adrien-Marie Legendre|Legendre]] ([[1752]]-[[1833]]) e [[Carl Friedrich Gauss|Gauss]] ([[1777]]-[[1855]])&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]'''  Aimé Fuchs, « Plaidoyer pour la loi normale », ''Pour la Science'',‎ 1995, p. 17.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Bernard Bru, « La courbe de Gauss ou le théorème de Bernoulli raconté aux enfants », ''Mathematics and Social Sciences'', vol. 175, n° 3,‎ 2006, pp. 5-23.&lt;/ref&gt;. Aqueras recèrcas permetón d'elaborar metòdes tà tractar las mesuras entecadas d'error, especiaument lo [[metòde deus mendres carrats]]. [[Carl Friedrich Gauss|Gauss]] mostrè egaument que las errors de mesura accidentaus se desparteishen segon ua lei caracteristica, aperada [[lei normau]], representada per ua corba en fòrma de [[campana]]. Aqueras atrunas vadón drin a drin la nòrma tà tractar tots los tipes de mesura [[sciéncia|scientifica]].

La signatura de la Convencion deu Mètre e la creacion deu [[Burèu Internacionau deus Pes e Mesuras]] permetón de pausar las basas de la [[metrologia]] modèrna a partir de la fin deu sègle XIX. Un hialat d'institucions, fondat suus laboratòris nacionaus en carga de la conservacion deus estalons nacionaus, assegurè la coeréncia de las referéncias. Favorizè tanben l'emergéncia de concèptes comuns ([[cadena d'estalonatge]], [[traçabilitat metrologica]], incertitud de mesura, etc.). La metrologia vadó atau ua [[sciéncia]] au còp teorica e practica, essenciau a l'[[industria]], au [[comèrci]] e a la recèrca.

== Grandors, unitats e estalons ==

=== Grandors fisicas ===

{{veire|Grandor fisica}}

Ua [[grandor fisica]] es ua proprietat d'un fenomèn, d'un còs o d'ua [[compausat quimic|substància]] qui's pòt mesurar, es a díser exprimir dab un nombre e, sovent, ua unitat. La [[longor]], la [[massa]], la [[durada]], la [[temperatura]] o l'[[intensitat (electricitat)|intensitat]] d'un [[corrent electric]] son exemples de grandors fisicas&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Comité commun pour les guides en métrologie (JCGM), ''Vocabulaire international de métrologie (VIM) : concepts fondamentaux et généraux et termes associés (JCGM 200:2012)'', Sèvres, Bureau international des poids et mesures, 3{{a}} edicion, 2012.&lt;/ref&gt;. Lo principi fondamentau de la mesura es de comparar la grandor mesurada a ua grandor de medisha natura adoptada com referéncia. Las grandors shens dimension resultan lo mei sovent deu rapòrt de duas grandors de medisha natura, çò qu'entraina l'anullacion de las unitats. Per exemple, es lo cas de la [[densitat]] qui resulta d'un rapòrt enter duas [[massa volumica|massas volumicas]].

Ua medisha grandor pòt estar exprimida dens diferentas unitats. Per exemple, ua longor de cinc [[mètre]]s es egau a cinc cents centimètres o cinc mila millimètres. Totun, si l'unitat e la valor qui l'acompanha pòden cambiar, la grandor demora identica. Dus tipes de grandors son distinguits. Las grandors escalaras que son entièrament descrivudas per un nombre acompanhat o non d'ua unitat (temperatura, massa, etc.). Las grandors [[vector (matematicas)|vectoriaus]] possedeishen egaument ua direccion e un sens ([[velocitat]], [[fòrça]], etc.). La lor mesura necessita alavetz de determinar ua valor, mes tanben ua orientacion.

=== Unitats e estalons ===

Las unitats de mesure son grandors escalaras reaus, definidas e adoptadas per convencion. Permeten de comparar tota grandor de medisha natura tad exprimir lo rapòrt deus dus dab un nombre. Pòden estar definidas a partir de constantas fondamentaus o per d'estalons. Aqueths estalons son la materializacion concrèta d'ua grandor fisica, coneguda dab ua exactitud grana&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' JCGM - Joint Committee for Guides in Metrology, « Vocabulaire international de métrologie — Concepts fondamentaux et généraux et termes associés (VIM) », 2008.&lt;/ref&gt;. Son egaument objèctes materiaus conservats dab suenh. Sèrven de basa a la fabricacion de copias, d'usatge de mei en mei corrent, destinadas aus laboratòris, a l'industria o au comèrci. Aqueras copias son regularament comparadas a estalons de referéncia tà garantir la lor exactitud.

En efèit, tà assegurar la comparabilitat de duas mesuras realizadas dens endrets diferents, cau demostrar un rapòrt enter aqueras duas mesuras, dirècte o indirècte, a un medish estalon de referéncia.  Aquera exigéncia a miat a l'organizacion d'ua ierarquia deus estalons. A la cima, que's tròban los estalons internacionaus realizats per laboratòris reconeishuts peu [[Burèu Internacionau dei Pes e Mesuras|BIPM]]. Puish, vienen los estalons nacionaus, los estalons utilizats peus laboratòris de metrologia acreditats e, fin finau, los estalons utilizats correntament dens la vita quotidiana&lt;ref&gt;Dens los laboratòris avent hòrtas constrentas metrologicas, aqueth principi mia a ua ierarquia intèrna deus estalons. Per exemple, estalons son utilizats tà verificar la conformitat de las balanças cada dia e un estalon especiau es reservat tà verificar los estalons quotidians en cas de dobte.&lt;/ref&gt;.

=== Grandors de basa e grandors derivadas ===

Las grandors fisicas pòden estar ligadas enter eras per relacions de dependéncia. Per exemple, ua [[velocitat]] es un rapòrt enter ua longor e ua durada, ua [[Aira|susfàcia]] es lo produit de duas longors e ua [[fòrça]] lo produit d'ua [[acceleracion]] e d'ua [[massa]]. Aqueras relacions permeten de redusir lo nombre de grandors fondamentaus a definir tà poder exprimir totas las autas.

Que's distingueish atau las grandors de basa, causidas per convencion com independentas, e las grandors derivadas qui s'exprimeishen en foncion de las prumèras dab relacions [[matematicas]]. La causida de las grandors de basa es pas impausada per la natura. Resulta d'ua convencion, retienuda per la soa comoditat. Per exemple, dens lo Sistèma Internacionau, sèt grandors de basa son estadas retienudas : la [[longor]], la [[massa]], lo [[temps]], l'[[intensitat (electricitat)|intensitat]] deu [[corrent electric]], la [[temperatura]], la [[quantitat de matèria]] e l'[[intensitat luminosa]]&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Franck Jedrzejewski, ''Histoire universelle de la mesure'', Ellipses, 2020, p. 165.&lt;/ref&gt;.

Cada grandor fondamentau es associada a ua dimension qui exprimeish la soa natura independentament de l'unitat causida tà la mesurar. Aqueras dimensions de basa son notadas dab simbèus definits per convencion. Per exemple, L per la longor, M per la massa e T peu temps&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' David Rouvel, « Scolie sur le Système international d'unités (SI) », ''Bulletin de l'union des physiciens'', n° 911, heurèr de 2009, p. 212.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Bernard Diu, ''La mathématique du physicien'', París, Odile Jacob, 2010, pp. 109-256.&lt;/ref&gt;. La dimension de las grandors derivadas s'obtien en combinant las dimensions. Per exemple, la velocitat a per dimension L.T⁻¹ e la fòrça M.L.T⁻². Aquera analisi dimensionau constitueish sustot ua atruna preciosa tà verificar la coheréncia d'ua formula [[fisica]] o tà prevéder la forma d'ua relacion enter grandors.

=== Lo Sistèma Internacionau d'Unitats ===

{{veire|Sistèma Internacionau d'Unitats}}

Lo [[Sistèma Internacionau d'Unitats]] es lo sistèma d'unitats mei largament utilizat dens lo monde, en particular dens los maines [[sciéncia|scientific]] e [[Tecnica|tecnic]]. Gessit deu [[sistèma metric]], es gerit per las organizacions internacionaus de [[metrologia]] e constitueish uei la referéncia mondiau de la mesura. Es basat sus sèt unitats de basa qui corresponen a las sèt grandors de basa : lo [[mètre]] per la [[longor]], lo [[quilograma]] per la [[massa]], la [[segonda]] peu [[temps]], l'[[ampère]] per l'[[intensitat electrica|intensitat]] deu [[corrent electric]], lo [[kelvin]] per la [[temperatura]], la [[mòla]] per la [[quantitat de matèria]] e la [[candela]] per l'[[intensitat luminosa]]. Totas las autas unitats, ditas derivadas, que's basteishen a partir d'aqueras sèt unitats de basa. Atau, l'unitat de [[velocitat]] es lo mètre per segonda.

== Mesura fisica en mecanica classica ==
En [[mecanica classica]], ua '''mesura fisica''' qu'ei ua valor numeric o [[Magnitud fisica|magnitud]] d'un atribut fisic d'un objècte, coma la [[longor]], la [[capacitat]], lo [[volum]] o la [[massa]], obtenguda per experimentacion e exprimida dens ua escala d'[[Unitat de mesura|unitats]].

Dens lo [[Sistèma Internacional d'Unitats]] pòt èsser lo [[mètre]], lo [[litre]] o lo [[quilograma]].

== Mesura fisica en mecanica quantica ==
En [[mecanica quantica]], quan mesuran ua grandor fisica (un atribut fisic), que pòden obténguer mei d’un resultat. Que parlan de probabilitat d’obténguer un resultat.  

=== Los resultats possibles d’ua mesura en fisica quantica ===
[[Fichièr:Quantificacion de l'energia.png|alt=Valors quantificadas que pòt prénguer los resultats d'ua mesura d'energia. Que son discontinuas (gradèrs).|vinheta|Valors que pòt prénguer los resultats d'ua mesura d'energia. Que son discontinuas (gradèrs).]]
A la grandor fisica A, qu’ei associada ua [[Observabla (quantica)|observabla]] Â. Aquera [[Observabla (quantica)|observabla]] que s’escriu per ua matriça de N colomnas e N linhas. Que pòden escríver la matriça dab la fòrma d'ua matriça diagonau. Tots los coeficients de la matriça que son nuls manca los de la diagonala. Que parlan de diagonalisacion. Las valors diagonaus de la matriça que son ditas valors pròprias de l’operator hermician. Que corresponen aus resultats possibles de la mesura fisica. Se i a un nombre finit de valors pròprias, que i a un nombre fenit de resultats possibles. Que dísen los resultats de la mesura que son quantificats. 

Que vesen ací lo principi de quantificacion : Las mesuras ne pòden pas balhar sonque résultats qui corresponen a las valors pròprias deus operators matematics. Totas las valors ne son pas possiblas. 

== Annèxas ==

=== Ligams intèrnes ===
&lt;div style=&quot;-moz-column-count:3; column-count:3;&quot;&gt;
* [[Aparelh de mesura]].
* [[Convencion deu Mètre]].
* [[Estalon]].
* [[Metrotecnia]].
* [[Metrologia]].
* [[Magnitud fisica]].
* [[Postulats de la fisica quantica]].
* [[Sistèma Internacional d'Unitats]].
* [[Teoria de la mesura]].
* [[Unitat de mesura]].
&lt;/div&gt;

=== Bibliografia ===

* '''[[francés|(fr)]]''' Le Système international d'unités - Brochure 9, Bureau international des poids et mesures, 2019.
* '''[[francés|(fr)]]''' Bernard Diu, ''La mathématique du physicien'', París, Odile Jacob, 2010.

=== Nòtas e referéncias ===
&lt;div style=&quot;-moz-column-count:3; column-count:3;&quot;&gt;
&lt;references/&gt;
&lt;/div&gt;

[[Categoria:Metrologia|*]]</text>
      <sha1>muu1r4cqpjo004irqqz1795ezz16u03</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2512565</id>
      <parentid>2512564</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T07:13:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nicolas Eynaud</username>
        <id>6858</id>
      </contributor>
      <comment>/* Las definicions modèrnas */</comment>
      <origin>2512565</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22592" sha1="ej9j1cp36n08cah97euarokef8kyvx0" xml:space="preserve">{{1000 fondamentals}}
{{Dialècte Gascon}}

[[Fichièr:Standard_kilogram,_2.jpg|thumb|Patron del quilograma estandard]]

La '''mesura fisica''' qu'ei l'accion de determinar la o las valors d'ua grandor (longor, capacitat, etc.), per comparason dab ua grandor constanta de medisha espècia presa coma tèrme de referéncia (etalon o unitat).

== Istòria ==

=== Las mesuras ancianas ===

L'existéncia de preocupacions ligadas a questions de mesura es atestada tanlèu l'[[escritura]] apareishuda dens maines variats com lo [[comèrci]], l'[[agricultura]], la construccion o l'[[astronomia]]. Atau, las prumèras [[civilizacion]]s devón s'acordar sus sistèmas d'unitats tà, au minimom, mesurar las [[longor]]s, las [[aira|susfàcias]], los [[volum|volumes]], las [[massa]]s e lo [[temps]]. Aqueras unitats ancianas èran sovent d'origina antropometrica, es a díser fondadas sus las [[anatomia|dimensions deu còs uman]] com lo [[pè (unitat)|pè]], la [[cobdada (unitat)|cobdada]] o lo [[poç (unitat)|poç]]&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Roope O. Kaaronen, Mikael A. Manninen e Jussi T. Eronen, « Body-based units of measure in cultural evolution », ''Science'', vol. 380, n° 6648, 2023, pp. 948-954.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Robert R. Crease, ''World in the balance: The historic quest for an absolute system of measurement'', WW Norton &amp; Company, 2011.&lt;/ref&gt;. Autas unitats hasèvan referéncia a objèctes o a practicas correntas, disponiblas suu pic e intuitivas. Per exemple, estón sovent utilizadas la quantitat de [[gran]] contenguda dens un recipient o la susfàcia lauradissa en un periòde determinat ([[jorn]], [[setmana]], [[sason]], etc.)&lt;ref&gt;Per exemple, l'[[acre (unitat)|acre]], plan utilizada dens los país anglosaxons, correspon probablament a la susfàcia lauradissa en un dia per un atelatge de dus bueus (Ronald Edward Zupko, ''A Dictionary of Weights and Measures for the British Isles: The Middle Ages to the Twentieth Century'', American Philosophical Society, 1985, p. 2).&lt;/ref&gt;.

Totun, aquera comoditat avèva un defaut grèu. En efèit, en l'abséncia d'uniformitat, las unitats variavan enter las regions e las [[vila]]s e, a còps, segon la natura de la mercaderia mesurada. En mei, ua medisha denominacion podèva designar valors diferentas segon los lòcs, fenomèn enqüèra plan vededer dab lo [[Sistèma Imperiau]]&lt;ref&gt;Per exemple, dens aqueth sistèma, lo tèrme gallon pòt designar lo gallon imperiau (4,546 09 L), lo gallon american (3,785 411 784 L) o lo gallon american sec (4,404 883 770 86 L).&lt;/ref&gt;. Aquò complicava los escambis, èra ua hont de confusion e podèva favorizar los abús o las fraudas.

Tà limitar aqueras dificultats, las autoritats ensagèn lèu de fixar de referéncias e mantua [[civilizacion]], en [[Mesopotamia]], en [[Egipte Antic|Egipte]] o dens lo [[Mar Mediterranèa|monde mediterranèu]], definín estalons conservats dens lòcs publics o [[religions|religiós]]. Sistèmas de susvelhança estón tanben creats com los [[esclavatge|esclaus]] publics [[Atenas|atenians]] en carga deu contròle de las [[moneda|monedas]]&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Paulin Ismard, ''La Démocratie contre les experts, Les esclaves publics en Grèce ancienne'', Seuil, 2015.&lt;/ref&gt;. Totun, aqueras temptativas d'uniformizacion demorèn limitadas dens la lor portada [[geografia|geografica]] e la diversitat de las unitats persistí dinc a l'epòca modèrna.

=== Lo sistèma metric e l'unificacion ===

[[Fichièr:Metric standards Rijksmuseum.jpg|thumb|right|Estalons deu sistèma metric realizats en [[1799]].]]

{{veire|Sistèma metric}}

La responsa mei decisiva au problèma de la diversitat de las unitats de mesura vienó de la [[Revolucion Francesa]]. En efèit, a la fin deu sègle XVIII, [[França]] comptava ua multitud d'unitats locaus e la volontat d'unificar lo sistèma deus pes e mesuras rejunhó l'ideau [[egalitat|egalitari]] e [[racionalisme|racionalista]] deu movement revolucionari. En [[1790]], l'[[Assemblada Nacionau]] carguè atau l'[[Acadèmia de las Sciéncias]] de concéber un sistèma d'unitats navèth, coherent e [[Universalisme|universau]]&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Suzanne Débarbat e Terry Quinn, « Les origines du système métrique en France et la Convention du mètre de 1875, qui a ouvert la voie au Système international d'unités et à sa révision de 2018 », ''Comptes rendus - Physique'', vol. 20, n° 1-2,‎ 2018, pp. 6-21.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Georges Lacour-Gayet (pref. François Furet), ''Talleyrand'', Payot, 1990, p. 130.&lt;/ref&gt;.

L'ambicion èra de rómper dab las unitats antropometricas e arbitràrias en fondant las unitats navèras sus grandors tiradas de la natura. L'utilizacion de la natura com supòrt de las definicions èra ua innovacion importanta pr'amor que permetè d'afirmar lo caractèr universau de las unitats en los destacant deus particularismes [[nacion|nacionaus]]. Lo [[mètre]] estó atau definit com la dètz-milionau partida deu quart deu [[meridian]] [[Tèrra|terrèstre]], e ua expedicion estó organizada tà mesurar dab precision un arc d'aqueth meridian&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Guillaume Bigourdan, ''Le système métrique des poids et mesures. Son établissement et sa propagation graduelle, avec l'histoire des opérations qui ont servi à déterminer le mètre et le kilogramme'', París, Gauthier-Villars, 1901, 506 p.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Jean-Jacques Levallois, ''Mesurer la terre : 300 ans de géodésie française'', París, Presses de l’Ecole nationale des ponts et chaussées, 1988, 389 p.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Jean-Baptiste Delambre e Pierre Méchain, ''Base du système métrique décimal, ou Mesure de l'arc du méridien compris entre les parallèles de Dunkerque et Barcelone'', París, 1806-1810.&lt;/ref&gt;. L'unitat de [[massa]], lo [[quilograma]], estó restacada a la massa d'un volume d'[[aiga]] determinat&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Charles-Maurice de Talleyrand-Périgord, « Discours non prononcé de M. de Talleyrand, évêque d'Autun, sur les poids et mesures, en annexe de la séance du 9 mars 1790 », dens ''Archives Parlementaires de 1787 à 1860 - Première série (1787-1799), t. XII : Du 2 mars au 14 avril 1790'', París, Librairie Administrative P. Dupont, 1881, pp. 104-108.&lt;/ref&gt;.

Ua auta evolucion màger estó de basar lo sistèma navèth suu [[sistèma decimau]], ua proposicion formulada peu purmèr còp peu [[matematicas|matematician]] [[Simon Stevin]] ([[1548]]-[[1620]]) e represa per mantua figura intellectuau deus sègles seguents com [[Joan Lo Redon d'Alembert|d'Alembert]] ([[1717]]-[[1783]])&lt;ref&gt;'''[[neerlandés|(nl)]]''' Simon Stevin, ''De Thiende'', Christoffel Plantijn, 1585.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' René Taton, Myriana Ilic, Danielle Fauque e Robert Halleux, « La tentative de Stevin pour la décimalisation de la métrologie », ''Cahiers de métrologie'', n° 1,‎ 1983, pp. 5-19.&lt;/ref&gt;. L'interès de la basa decimau èra de simplificar considerablament los calculs per rapòrt a las subdivisions irregularas precedentament en vigor. Estalons materiaus, lo mètre e lo quilograma deus Archius, estón fabricats tà servir de referéncia o tà presentar las unitats a la populacion&lt;ref&gt;Exemples d'aqueths estalons populars son los mètres installats dens París per la [[Convencion Nacionala|Convencion]]. Dus son enqüèra vededers [[plaça Vendôme]] e [[carrèra Vaugirard]].&lt;/ref&gt;.

L'adopcion deu [[sistèma metric]] estó dificila e la soa difusion, en [[França]] puish dens lo monde, estó progressiva. Totun, en [[1875]], la [[Convencion deu Mètre]], signada per mantun país, establí oficiaument ua [[Burèu Internacionau dei Pes e Mesuras|organizacion internacionau]] cargada de velhar a l'uniformitat de las mesuras, consacrant lo caractèr d'ara enlà mondiau d'aquera enterpresa. Drin a drin, maugrat resisténcias a còps importantas e la longa persisténcia de las unitats popularas dens la vita vitanta, permetó de crear e d'adoptar unitats comunas&lt;ref&gt;Dens lo cas de França, lo sistèma metric estó fin finau impausat per ua lei en 1837 (Jacques Boyer, « Le centenaire du système métrique. », ''Revue encyclopédique : recueil documentaire universel et illustré'', Larousse,‎ 1899, p. 848).&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Dens la rèsta deu monde, país com Portugau, los País Baish, Espanha o Grècia adoptèn, formaument o non, lo sistèma metric enter [[1810]] e [[1840]]. A partir de [[1850]], las [[exposicion universala|exposicions universaus]] joguèn un ròtle important dens la difusion deu sistèma hòra d'Euròpa. La convencion deu Mètre permetó d'obtiéner conversions importantas, mes a còps tardivas : Alemanha en [[1871]], Russia en [[1918]], China en [[1929]], Índia en [[1956]], Reiaume Unit en [[1965]], etc.&lt;/ref&gt;.

=== Las definicions modèrnas ===

[[Fichièr:Relations between New SI units definitions.svg|thumb|right|Representacion de las sèt unitats de basa deu Sistèma Internacionau e de las sèt constantas fondamentaus permetent de'us definir.]]

{{veire|Sistèma Internacionau d'Unitats}}

Au sègle XX, l'enterpresa d'unificacion que's perseguí dab l'adopcion oficiau deu [[Sistèma Internacionau d'Unitats]] (SI) en [[1960]]&lt;ref name=&quot;BIPM 2019 p. 102&quot;&gt;'''[[francés|(fr)]]''' ''Le Système international d'unités - Brochure 9'', Bureau international des poids et mesures, 2019, p. 102.&lt;/ref&gt;. Organizant l'ensemble de las unitats a l'entorn d'un nombre petit d'unitats de basa, lo SI vadó la referéncia mondiau de la mesura [[sciéncia|scientifica]] e [[Tecnica|tecnica]]. En parallèl, las definicions de las unitats evoluèn de faiçon importanta. En efèit, los estalons materiaus, com lo mètre o lo quilograma deus Archius, presentavan l'inconvenient d'estar objèctes fisics somés a ua lenta degradacion, a variacions imperceptiblas o a accidents de manipulacion. Estó donc decidit de tornar definir las unitats a partir de fenomèns [[natura|naturaus]] reproductibles. Per exemple, en [[1960]], lo mètre estó definit a partir de la longor d'ua [[electromagnetisme|radiacion]]&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Guilhem Gallot, « L'interféromètre de Fabry-Pérot », ''Bulletin de la Sabix (société des amis de la bibliothèque et de l'histoire de l'École Polytechnique)'', París, vol. 18,‎ 1997, pp. 63-67.&lt;/ref&gt;. Puish, en [[1983]], ua definicion navèra, basada sus la velocitat de la [[lutz]], entrè en vigor. En [[2019]], aqueras transformacions abotín a l'adopcion de definicions fondadas sus de constantas fondamentaus de la [[fisica]] per totas las unitats de basa deu SI&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]'''  ''Résolution 1 de la 26e CGPM. Sur la révision du Système international d'unités (SI)'', 2018.&lt;/ref&gt;. Lo cas mei complicat estó lo deu [[quilograma]] qui es d'ara enlà definit a partir de la [[constanta de Planck]].

=== Lo desvolopament de la metrologia ===

{{veire|Metrologia}}

Parallèlament a la quista d'unitats universaus, que's desvolopè progressivament ua reflexion sus la mesura era medisha e sus la soa fidabilitat, qui balhè neishença a la [[metrologia]], es a díser a la « sciéncia de la mesura ». Aquera reflexion estó purmèr estimulada per las [[sciéncia|sciéncias]] qui exigivan ua precision grana, en particular l'[[astronomia]] e la [[geodesia]]. En efèit, en repetint las lors observacions, los saberuts constatèn que las mesuras d'ua medisha grandor permetèn pas jamei d'obtiéner exactament lo medish resultat, mes que's dispersavan a l'entorn d'ua valor. Totun, comprenón qu'aqueth fenomèn èra ligat a ua part d'error impossibla a eliminar. Aquò merquè la debuta de tribalhs destinats a caracterizar e a limitar los sons efèits.

Lo prumèr tribalh màger dens aqueth maine estó la teoria de las errors, desvolopada enter los sègles XVIII e XIX per [[matematicas|matematicians]] com [[Adrien-Marie Legendre|Legendre]] ([[1752]]-[[1833]]) e [[Carl Friedrich Gauss|Gauss]] ([[1777]]-[[1855]])&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]'''  Aimé Fuchs, « Plaidoyer pour la loi normale », ''Pour la Science'',‎ 1995, p. 17.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Bernard Bru, « La courbe de Gauss ou le théorème de Bernoulli raconté aux enfants », ''Mathematics and Social Sciences'', vol. 175, n° 3,‎ 2006, pp. 5-23.&lt;/ref&gt;. Aqueras recèrcas permetón d'elaborar metòdes tà tractar las mesuras entecadas d'error, especiaument lo [[metòde deus mendres carrats]]. [[Carl Friedrich Gauss|Gauss]] mostrè egaument que las errors de mesura accidentaus se desparteishen segon ua lei caracteristica, aperada [[lei normau]], representada per ua corba en fòrma de [[campana]]. Aqueras atrunas vadón drin a drin la nòrma tà tractar tots los tipes de mesura [[sciéncia|scientifica]].

La signatura de la Convencion deu Mètre e la creacion deu [[Burèu Internacionau deus Pes e Mesuras]] permetón de pausar las basas de la [[metrologia]] modèrna a partir de la fin deu sègle XIX. Un hialat d'institucions, fondat suus laboratòris nacionaus en carga de la conservacion deus estalons nacionaus, assegurè la coeréncia de las referéncias. Favorizè tanben l'emergéncia de concèptes comuns ([[cadena d'estalonatge]], [[traçabilitat metrologica]], incertitud de mesura, etc.). La metrologia vadó atau ua [[sciéncia]] au còp teorica e practica, essenciau a l'[[industria]], au [[comèrci]] e a la recèrca.

== Grandors, unitats e estalons ==

=== Grandors fisicas ===

{{veire|Grandor fisica}}

Ua [[grandor fisica]] es ua proprietat d'un fenomèn, d'un còs o d'ua [[compausat quimic|substància]] qui's pòt mesurar, es a díser exprimir dab un nombre e, sovent, ua unitat. La [[longor]], la [[massa]], la [[durada]], la [[temperatura]] o l'[[intensitat (electricitat)|intensitat]] d'un [[corrent electric]] son exemples de grandors fisicas&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Comité commun pour les guides en métrologie (JCGM), ''Vocabulaire international de métrologie (VIM) : concepts fondamentaux et généraux et termes associés (JCGM 200:2012)'', Sèvres, Bureau international des poids et mesures, 3{{a}} edicion, 2012.&lt;/ref&gt;. Lo principi fondamentau de la mesura es de comparar la grandor mesurada a ua grandor de medisha natura adoptada com referéncia. Las grandors shens dimension resultan lo mei sovent deu rapòrt de duas grandors de medisha natura, çò qu'entraina l'anullacion de las unitats. Per exemple, es lo cas de la [[densitat]] qui resulta d'un rapòrt enter duas [[massa volumica|massas volumicas]].

Ua medisha grandor pòt estar exprimida dens diferentas unitats. Per exemple, ua longor de cinc [[mètre]]s es egau a cinc cents centimètres o cinc mila millimètres. Totun, si l'unitat e la valor qui l'acompanha pòden cambiar, la grandor demora identica. Dus tipes de grandors son distinguits. Las grandors escalaras que son entièrament descrivudas per un nombre acompanhat o non d'ua unitat (temperatura, massa, etc.). Las grandors [[vector (matematicas)|vectoriaus]] possedeishen egaument ua direccion e un sens ([[velocitat]], [[fòrça]], etc.). La lor mesura necessita alavetz de determinar ua valor, mes tanben ua orientacion.

=== Unitats e estalons ===

Las unitats de mesure son grandors escalaras reaus, definidas e adoptadas per convencion. Permeten de comparar tota grandor de medisha natura tad exprimir lo rapòrt deus dus dab un nombre. Pòden estar definidas a partir de constantas fondamentaus o per d'estalons. Aqueths estalons son la materializacion concrèta d'ua grandor fisica, coneguda dab ua exactitud grana&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' JCGM - Joint Committee for Guides in Metrology, « Vocabulaire international de métrologie — Concepts fondamentaux et généraux et termes associés (VIM) », 2008.&lt;/ref&gt;. Son egaument objèctes materiaus conservats dab suenh. Sèrven de basa a la fabricacion de copias, d'usatge de mei en mei corrent, destinadas aus laboratòris, a l'industria o au comèrci. Aqueras copias son regularament comparadas a estalons de referéncia tà garantir la lor exactitud.

En efèit, tà assegurar la comparabilitat de duas mesuras realizadas dens endrets diferents, cau demostrar un rapòrt enter aqueras duas mesuras, dirècte o indirècte, a un medish estalon de referéncia.  Aquera exigéncia a miat a l'organizacion d'ua ierarquia deus estalons. A la cima, que's tròban los estalons internacionaus realizats per laboratòris reconeishuts peu [[Burèu Internacionau dei Pes e Mesuras|BIPM]]. Puish, vienen los estalons nacionaus, los estalons utilizats peus laboratòris de metrologia acreditats e, fin finau, los estalons utilizats correntament dens la vita quotidiana&lt;ref&gt;Dens los laboratòris avent hòrtas constrentas metrologicas, aqueth principi mia a ua ierarquia intèrna deus estalons. Per exemple, estalons son utilizats tà verificar la conformitat de las balanças cada dia e un estalon especiau es reservat tà verificar los estalons quotidians en cas de dobte.&lt;/ref&gt;.

=== Grandors de basa e grandors derivadas ===

Las grandors fisicas pòden estar ligadas enter eras per relacions de dependéncia. Per exemple, ua [[velocitat]] es un rapòrt enter ua longor e ua durada, ua [[Aira|susfàcia]] es lo produit de duas longors e ua [[fòrça]] lo produit d'ua [[acceleracion]] e d'ua [[massa]]. Aqueras relacions permeten de redusir lo nombre de grandors fondamentaus a definir tà poder exprimir totas las autas.

Que's distingueish atau las grandors de basa, causidas per convencion com independentas, e las grandors derivadas qui s'exprimeishen en foncion de las prumèras dab relacions [[matematicas]]. La causida de las grandors de basa es pas impausada per la natura. Resulta d'ua convencion, retienuda per la soa comoditat. Per exemple, dens lo Sistèma Internacionau, sèt grandors de basa son estadas retienudas : la [[longor]], la [[massa]], lo [[temps]], l'[[intensitat (electricitat)|intensitat]] deu [[corrent electric]], la [[temperatura]], la [[quantitat de matèria]] e l'[[intensitat luminosa]]&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Franck Jedrzejewski, ''Histoire universelle de la mesure'', Ellipses, 2020, p. 165.&lt;/ref&gt;.

Cada grandor fondamentau es associada a ua dimension qui exprimeish la soa natura independentament de l'unitat causida tà la mesurar. Aqueras dimensions de basa son notadas dab simbèus definits per convencion. Per exemple, L per la longor, M per la massa e T peu temps&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' David Rouvel, « Scolie sur le Système international d'unités (SI) », ''Bulletin de l'union des physiciens'', n° 911, heurèr de 2009, p. 212.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Bernard Diu, ''La mathématique du physicien'', París, Odile Jacob, 2010, pp. 109-256.&lt;/ref&gt;. La dimension de las grandors derivadas s'obtien en combinant las dimensions. Per exemple, la velocitat a per dimension L.T⁻¹ e la fòrça M.L.T⁻². Aquera analisi dimensionau constitueish sustot ua atruna preciosa tà verificar la coheréncia d'ua formula [[fisica]] o tà prevéder la forma d'ua relacion enter grandors.

=== Lo Sistèma Internacionau d'Unitats ===

{{veire|Sistèma Internacionau d'Unitats}}

Lo [[Sistèma Internacionau d'Unitats]] es lo sistèma d'unitats mei largament utilizat dens lo monde, en particular dens los maines [[sciéncia|scientific]] e [[Tecnica|tecnic]]. Gessit deu [[sistèma metric]], es gerit per las organizacions internacionaus de [[metrologia]] e constitueish uei la referéncia mondiau de la mesura. Es basat sus sèt unitats de basa qui corresponen a las sèt grandors de basa : lo [[mètre]] per la [[longor]], lo [[quilograma]] per la [[massa]], la [[segonda]] peu [[temps]], l'[[ampère]] per l'[[intensitat electrica|intensitat]] deu [[corrent electric]], lo [[kelvin]] per la [[temperatura]], la [[mòla]] per la [[quantitat de matèria]] e la [[candela]] per l'[[intensitat luminosa]]. Totas las autas unitats, ditas derivadas, que's basteishen a partir d'aqueras sèt unitats de basa. Atau, l'unitat de [[velocitat]] es lo mètre per segonda.

== Mesura fisica en mecanica classica ==
En [[mecanica classica]], ua '''mesura fisica''' qu'ei ua valor numeric o [[Magnitud fisica|magnitud]] d'un atribut fisic d'un objècte, coma la [[longor]], la [[capacitat]], lo [[volum]] o la [[massa]], obtenguda per experimentacion e exprimida dens ua escala d'[[Unitat de mesura|unitats]].

Dens lo [[Sistèma Internacional d'Unitats]] pòt èsser lo [[mètre]], lo [[litre]] o lo [[quilograma]].

== Mesura fisica en mecanica quantica ==
En [[mecanica quantica]], quan mesuran ua grandor fisica (un atribut fisic), que pòden obténguer mei d’un resultat. Que parlan de probabilitat d’obténguer un resultat.  

=== Los resultats possibles d’ua mesura en fisica quantica ===
[[Fichièr:Quantificacion de l'energia.png|alt=Valors quantificadas que pòt prénguer los resultats d'ua mesura d'energia. Que son discontinuas (gradèrs).|vinheta|Valors que pòt prénguer los resultats d'ua mesura d'energia. Que son discontinuas (gradèrs).]]
A la grandor fisica A, qu’ei associada ua [[Observabla (quantica)|observabla]] Â. Aquera [[Observabla (quantica)|observabla]] que s’escriu per ua matriça de N colomnas e N linhas. Que pòden escríver la matriça dab la fòrma d'ua matriça diagonau. Tots los coeficients de la matriça que son nuls manca los de la diagonala. Que parlan de diagonalisacion. Las valors diagonaus de la matriça que son ditas valors pròprias de l’operator hermician. Que corresponen aus resultats possibles de la mesura fisica. Se i a un nombre finit de valors pròprias, que i a un nombre fenit de resultats possibles. Que dísen los resultats de la mesura que son quantificats. 

Que vesen ací lo principi de quantificacion : Las mesuras ne pòden pas balhar sonque résultats qui corresponen a las valors pròprias deus operators matematics. Totas las valors ne son pas possiblas. 

== Annèxas ==

=== Ligams intèrnes ===
&lt;div style=&quot;-moz-column-count:3; column-count:3;&quot;&gt;
* [[Aparelh de mesura]].
* [[Convencion deu Mètre]].
* [[Estalon]].
* [[Metrotecnia]].
* [[Metrologia]].
* [[Magnitud fisica]].
* [[Postulats de la fisica quantica]].
* [[Sistèma Internacional d'Unitats]].
* [[Teoria de la mesura]].
* [[Unitat de mesura]].
&lt;/div&gt;

=== Bibliografia ===

* '''[[francés|(fr)]]''' Le Système international d'unités - Brochure 9, Bureau international des poids et mesures, 2019.
* '''[[francés|(fr)]]''' Bernard Diu, ''La mathématique du physicien'', París, Odile Jacob, 2010.

=== Nòtas e referéncias ===
&lt;div style=&quot;-moz-column-count:3; column-count:3;&quot;&gt;
&lt;references/&gt;
&lt;/div&gt;

[[Categoria:Metrologia|*]]</text>
      <sha1>ej9j1cp36n08cah97euarokef8kyvx0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2512566</id>
      <parentid>2512565</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T07:13:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nicolas Eynaud</username>
        <id>6858</id>
      </contributor>
      <comment>/* Lo Sistèma Internacionau d'Unitats */</comment>
      <origin>2512566</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22761" sha1="rci19if0mc45x5bivhnsp8yiy1gid92" xml:space="preserve">{{1000 fondamentals}}
{{Dialècte Gascon}}

[[Fichièr:Standard_kilogram,_2.jpg|thumb|Patron del quilograma estandard]]

La '''mesura fisica''' qu'ei l'accion de determinar la o las valors d'ua grandor (longor, capacitat, etc.), per comparason dab ua grandor constanta de medisha espècia presa coma tèrme de referéncia (etalon o unitat).

== Istòria ==

=== Las mesuras ancianas ===

L'existéncia de preocupacions ligadas a questions de mesura es atestada tanlèu l'[[escritura]] apareishuda dens maines variats com lo [[comèrci]], l'[[agricultura]], la construccion o l'[[astronomia]]. Atau, las prumèras [[civilizacion]]s devón s'acordar sus sistèmas d'unitats tà, au minimom, mesurar las [[longor]]s, las [[aira|susfàcias]], los [[volum|volumes]], las [[massa]]s e lo [[temps]]. Aqueras unitats ancianas èran sovent d'origina antropometrica, es a díser fondadas sus las [[anatomia|dimensions deu còs uman]] com lo [[pè (unitat)|pè]], la [[cobdada (unitat)|cobdada]] o lo [[poç (unitat)|poç]]&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Roope O. Kaaronen, Mikael A. Manninen e Jussi T. Eronen, « Body-based units of measure in cultural evolution », ''Science'', vol. 380, n° 6648, 2023, pp. 948-954.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Robert R. Crease, ''World in the balance: The historic quest for an absolute system of measurement'', WW Norton &amp; Company, 2011.&lt;/ref&gt;. Autas unitats hasèvan referéncia a objèctes o a practicas correntas, disponiblas suu pic e intuitivas. Per exemple, estón sovent utilizadas la quantitat de [[gran]] contenguda dens un recipient o la susfàcia lauradissa en un periòde determinat ([[jorn]], [[setmana]], [[sason]], etc.)&lt;ref&gt;Per exemple, l'[[acre (unitat)|acre]], plan utilizada dens los país anglosaxons, correspon probablament a la susfàcia lauradissa en un dia per un atelatge de dus bueus (Ronald Edward Zupko, ''A Dictionary of Weights and Measures for the British Isles: The Middle Ages to the Twentieth Century'', American Philosophical Society, 1985, p. 2).&lt;/ref&gt;.

Totun, aquera comoditat avèva un defaut grèu. En efèit, en l'abséncia d'uniformitat, las unitats variavan enter las regions e las [[vila]]s e, a còps, segon la natura de la mercaderia mesurada. En mei, ua medisha denominacion podèva designar valors diferentas segon los lòcs, fenomèn enqüèra plan vededer dab lo [[Sistèma Imperiau]]&lt;ref&gt;Per exemple, dens aqueth sistèma, lo tèrme gallon pòt designar lo gallon imperiau (4,546 09 L), lo gallon american (3,785 411 784 L) o lo gallon american sec (4,404 883 770 86 L).&lt;/ref&gt;. Aquò complicava los escambis, èra ua hont de confusion e podèva favorizar los abús o las fraudas.

Tà limitar aqueras dificultats, las autoritats ensagèn lèu de fixar de referéncias e mantua [[civilizacion]], en [[Mesopotamia]], en [[Egipte Antic|Egipte]] o dens lo [[Mar Mediterranèa|monde mediterranèu]], definín estalons conservats dens lòcs publics o [[religions|religiós]]. Sistèmas de susvelhança estón tanben creats com los [[esclavatge|esclaus]] publics [[Atenas|atenians]] en carga deu contròle de las [[moneda|monedas]]&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Paulin Ismard, ''La Démocratie contre les experts, Les esclaves publics en Grèce ancienne'', Seuil, 2015.&lt;/ref&gt;. Totun, aqueras temptativas d'uniformizacion demorèn limitadas dens la lor portada [[geografia|geografica]] e la diversitat de las unitats persistí dinc a l'epòca modèrna.

=== Lo sistèma metric e l'unificacion ===

[[Fichièr:Metric standards Rijksmuseum.jpg|thumb|right|Estalons deu sistèma metric realizats en [[1799]].]]

{{veire|Sistèma metric}}

La responsa mei decisiva au problèma de la diversitat de las unitats de mesura vienó de la [[Revolucion Francesa]]. En efèit, a la fin deu sègle XVIII, [[França]] comptava ua multitud d'unitats locaus e la volontat d'unificar lo sistèma deus pes e mesuras rejunhó l'ideau [[egalitat|egalitari]] e [[racionalisme|racionalista]] deu movement revolucionari. En [[1790]], l'[[Assemblada Nacionau]] carguè atau l'[[Acadèmia de las Sciéncias]] de concéber un sistèma d'unitats navèth, coherent e [[Universalisme|universau]]&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Suzanne Débarbat e Terry Quinn, « Les origines du système métrique en France et la Convention du mètre de 1875, qui a ouvert la voie au Système international d'unités et à sa révision de 2018 », ''Comptes rendus - Physique'', vol. 20, n° 1-2,‎ 2018, pp. 6-21.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Georges Lacour-Gayet (pref. François Furet), ''Talleyrand'', Payot, 1990, p. 130.&lt;/ref&gt;.

L'ambicion èra de rómper dab las unitats antropometricas e arbitràrias en fondant las unitats navèras sus grandors tiradas de la natura. L'utilizacion de la natura com supòrt de las definicions èra ua innovacion importanta pr'amor que permetè d'afirmar lo caractèr universau de las unitats en los destacant deus particularismes [[nacion|nacionaus]]. Lo [[mètre]] estó atau definit com la dètz-milionau partida deu quart deu [[meridian]] [[Tèrra|terrèstre]], e ua expedicion estó organizada tà mesurar dab precision un arc d'aqueth meridian&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Guillaume Bigourdan, ''Le système métrique des poids et mesures. Son établissement et sa propagation graduelle, avec l'histoire des opérations qui ont servi à déterminer le mètre et le kilogramme'', París, Gauthier-Villars, 1901, 506 p.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Jean-Jacques Levallois, ''Mesurer la terre : 300 ans de géodésie française'', París, Presses de l’Ecole nationale des ponts et chaussées, 1988, 389 p.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Jean-Baptiste Delambre e Pierre Méchain, ''Base du système métrique décimal, ou Mesure de l'arc du méridien compris entre les parallèles de Dunkerque et Barcelone'', París, 1806-1810.&lt;/ref&gt;. L'unitat de [[massa]], lo [[quilograma]], estó restacada a la massa d'un volume d'[[aiga]] determinat&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Charles-Maurice de Talleyrand-Périgord, « Discours non prononcé de M. de Talleyrand, évêque d'Autun, sur les poids et mesures, en annexe de la séance du 9 mars 1790 », dens ''Archives Parlementaires de 1787 à 1860 - Première série (1787-1799), t. XII : Du 2 mars au 14 avril 1790'', París, Librairie Administrative P. Dupont, 1881, pp. 104-108.&lt;/ref&gt;.

Ua auta evolucion màger estó de basar lo sistèma navèth suu [[sistèma decimau]], ua proposicion formulada peu purmèr còp peu [[matematicas|matematician]] [[Simon Stevin]] ([[1548]]-[[1620]]) e represa per mantua figura intellectuau deus sègles seguents com [[Joan Lo Redon d'Alembert|d'Alembert]] ([[1717]]-[[1783]])&lt;ref&gt;'''[[neerlandés|(nl)]]''' Simon Stevin, ''De Thiende'', Christoffel Plantijn, 1585.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' René Taton, Myriana Ilic, Danielle Fauque e Robert Halleux, « La tentative de Stevin pour la décimalisation de la métrologie », ''Cahiers de métrologie'', n° 1,‎ 1983, pp. 5-19.&lt;/ref&gt;. L'interès de la basa decimau èra de simplificar considerablament los calculs per rapòrt a las subdivisions irregularas precedentament en vigor. Estalons materiaus, lo mètre e lo quilograma deus Archius, estón fabricats tà servir de referéncia o tà presentar las unitats a la populacion&lt;ref&gt;Exemples d'aqueths estalons populars son los mètres installats dens París per la [[Convencion Nacionala|Convencion]]. Dus son enqüèra vededers [[plaça Vendôme]] e [[carrèra Vaugirard]].&lt;/ref&gt;.

L'adopcion deu [[sistèma metric]] estó dificila e la soa difusion, en [[França]] puish dens lo monde, estó progressiva. Totun, en [[1875]], la [[Convencion deu Mètre]], signada per mantun país, establí oficiaument ua [[Burèu Internacionau dei Pes e Mesuras|organizacion internacionau]] cargada de velhar a l'uniformitat de las mesuras, consacrant lo caractèr d'ara enlà mondiau d'aquera enterpresa. Drin a drin, maugrat resisténcias a còps importantas e la longa persisténcia de las unitats popularas dens la vita vitanta, permetó de crear e d'adoptar unitats comunas&lt;ref&gt;Dens lo cas de França, lo sistèma metric estó fin finau impausat per ua lei en 1837 (Jacques Boyer, « Le centenaire du système métrique. », ''Revue encyclopédique : recueil documentaire universel et illustré'', Larousse,‎ 1899, p. 848).&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Dens la rèsta deu monde, país com Portugau, los País Baish, Espanha o Grècia adoptèn, formaument o non, lo sistèma metric enter [[1810]] e [[1840]]. A partir de [[1850]], las [[exposicion universala|exposicions universaus]] joguèn un ròtle important dens la difusion deu sistèma hòra d'Euròpa. La convencion deu Mètre permetó d'obtiéner conversions importantas, mes a còps tardivas : Alemanha en [[1871]], Russia en [[1918]], China en [[1929]], Índia en [[1956]], Reiaume Unit en [[1965]], etc.&lt;/ref&gt;.

=== Las definicions modèrnas ===

[[Fichièr:Relations between New SI units definitions.svg|thumb|right|Representacion de las sèt unitats de basa deu Sistèma Internacionau e de las sèt constantas fondamentaus permetent de'us definir.]]

{{veire|Sistèma Internacionau d'Unitats}}

Au sègle XX, l'enterpresa d'unificacion que's perseguí dab l'adopcion oficiau deu [[Sistèma Internacionau d'Unitats]] (SI) en [[1960]]&lt;ref name=&quot;BIPM 2019 p. 102&quot;&gt;'''[[francés|(fr)]]''' ''Le Système international d'unités - Brochure 9'', Bureau international des poids et mesures, 2019, p. 102.&lt;/ref&gt;. Organizant l'ensemble de las unitats a l'entorn d'un nombre petit d'unitats de basa, lo SI vadó la referéncia mondiau de la mesura [[sciéncia|scientifica]] e [[Tecnica|tecnica]]. En parallèl, las definicions de las unitats evoluèn de faiçon importanta. En efèit, los estalons materiaus, com lo mètre o lo quilograma deus Archius, presentavan l'inconvenient d'estar objèctes fisics somés a ua lenta degradacion, a variacions imperceptiblas o a accidents de manipulacion. Estó donc decidit de tornar definir las unitats a partir de fenomèns [[natura|naturaus]] reproductibles. Per exemple, en [[1960]], lo mètre estó definit a partir de la longor d'ua [[electromagnetisme|radiacion]]&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Guilhem Gallot, « L'interféromètre de Fabry-Pérot », ''Bulletin de la Sabix (société des amis de la bibliothèque et de l'histoire de l'École Polytechnique)'', París, vol. 18,‎ 1997, pp. 63-67.&lt;/ref&gt;. Puish, en [[1983]], ua definicion navèra, basada sus la velocitat de la [[lutz]], entrè en vigor. En [[2019]], aqueras transformacions abotín a l'adopcion de definicions fondadas sus de constantas fondamentaus de la [[fisica]] per totas las unitats de basa deu SI&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]'''  ''Résolution 1 de la 26e CGPM. Sur la révision du Système international d'unités (SI)'', 2018.&lt;/ref&gt;. Lo cas mei complicat estó lo deu [[quilograma]] qui es d'ara enlà definit a partir de la [[constanta de Planck]].

=== Lo desvolopament de la metrologia ===

{{veire|Metrologia}}

Parallèlament a la quista d'unitats universaus, que's desvolopè progressivament ua reflexion sus la mesura era medisha e sus la soa fidabilitat, qui balhè neishença a la [[metrologia]], es a díser a la « sciéncia de la mesura ». Aquera reflexion estó purmèr estimulada per las [[sciéncia|sciéncias]] qui exigivan ua precision grana, en particular l'[[astronomia]] e la [[geodesia]]. En efèit, en repetint las lors observacions, los saberuts constatèn que las mesuras d'ua medisha grandor permetèn pas jamei d'obtiéner exactament lo medish resultat, mes que's dispersavan a l'entorn d'ua valor. Totun, comprenón qu'aqueth fenomèn èra ligat a ua part d'error impossibla a eliminar. Aquò merquè la debuta de tribalhs destinats a caracterizar e a limitar los sons efèits.

Lo prumèr tribalh màger dens aqueth maine estó la teoria de las errors, desvolopada enter los sègles XVIII e XIX per [[matematicas|matematicians]] com [[Adrien-Marie Legendre|Legendre]] ([[1752]]-[[1833]]) e [[Carl Friedrich Gauss|Gauss]] ([[1777]]-[[1855]])&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]'''  Aimé Fuchs, « Plaidoyer pour la loi normale », ''Pour la Science'',‎ 1995, p. 17.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Bernard Bru, « La courbe de Gauss ou le théorème de Bernoulli raconté aux enfants », ''Mathematics and Social Sciences'', vol. 175, n° 3,‎ 2006, pp. 5-23.&lt;/ref&gt;. Aqueras recèrcas permetón d'elaborar metòdes tà tractar las mesuras entecadas d'error, especiaument lo [[metòde deus mendres carrats]]. [[Carl Friedrich Gauss|Gauss]] mostrè egaument que las errors de mesura accidentaus se desparteishen segon ua lei caracteristica, aperada [[lei normau]], representada per ua corba en fòrma de [[campana]]. Aqueras atrunas vadón drin a drin la nòrma tà tractar tots los tipes de mesura [[sciéncia|scientifica]].

La signatura de la Convencion deu Mètre e la creacion deu [[Burèu Internacionau deus Pes e Mesuras]] permetón de pausar las basas de la [[metrologia]] modèrna a partir de la fin deu sègle XIX. Un hialat d'institucions, fondat suus laboratòris nacionaus en carga de la conservacion deus estalons nacionaus, assegurè la coeréncia de las referéncias. Favorizè tanben l'emergéncia de concèptes comuns ([[cadena d'estalonatge]], [[traçabilitat metrologica]], incertitud de mesura, etc.). La metrologia vadó atau ua [[sciéncia]] au còp teorica e practica, essenciau a l'[[industria]], au [[comèrci]] e a la recèrca.

== Grandors, unitats e estalons ==

=== Grandors fisicas ===

{{veire|Grandor fisica}}

Ua [[grandor fisica]] es ua proprietat d'un fenomèn, d'un còs o d'ua [[compausat quimic|substància]] qui's pòt mesurar, es a díser exprimir dab un nombre e, sovent, ua unitat. La [[longor]], la [[massa]], la [[durada]], la [[temperatura]] o l'[[intensitat (electricitat)|intensitat]] d'un [[corrent electric]] son exemples de grandors fisicas&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Comité commun pour les guides en métrologie (JCGM), ''Vocabulaire international de métrologie (VIM) : concepts fondamentaux et généraux et termes associés (JCGM 200:2012)'', Sèvres, Bureau international des poids et mesures, 3{{a}} edicion, 2012.&lt;/ref&gt;. Lo principi fondamentau de la mesura es de comparar la grandor mesurada a ua grandor de medisha natura adoptada com referéncia. Las grandors shens dimension resultan lo mei sovent deu rapòrt de duas grandors de medisha natura, çò qu'entraina l'anullacion de las unitats. Per exemple, es lo cas de la [[densitat]] qui resulta d'un rapòrt enter duas [[massa volumica|massas volumicas]].

Ua medisha grandor pòt estar exprimida dens diferentas unitats. Per exemple, ua longor de cinc [[mètre]]s es egau a cinc cents centimètres o cinc mila millimètres. Totun, si l'unitat e la valor qui l'acompanha pòden cambiar, la grandor demora identica. Dus tipes de grandors son distinguits. Las grandors escalaras que son entièrament descrivudas per un nombre acompanhat o non d'ua unitat (temperatura, massa, etc.). Las grandors [[vector (matematicas)|vectoriaus]] possedeishen egaument ua direccion e un sens ([[velocitat]], [[fòrça]], etc.). La lor mesura necessita alavetz de determinar ua valor, mes tanben ua orientacion.

=== Unitats e estalons ===

Las unitats de mesure son grandors escalaras reaus, definidas e adoptadas per convencion. Permeten de comparar tota grandor de medisha natura tad exprimir lo rapòrt deus dus dab un nombre. Pòden estar definidas a partir de constantas fondamentaus o per d'estalons. Aqueths estalons son la materializacion concrèta d'ua grandor fisica, coneguda dab ua exactitud grana&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' JCGM - Joint Committee for Guides in Metrology, « Vocabulaire international de métrologie — Concepts fondamentaux et généraux et termes associés (VIM) », 2008.&lt;/ref&gt;. Son egaument objèctes materiaus conservats dab suenh. Sèrven de basa a la fabricacion de copias, d'usatge de mei en mei corrent, destinadas aus laboratòris, a l'industria o au comèrci. Aqueras copias son regularament comparadas a estalons de referéncia tà garantir la lor exactitud.

En efèit, tà assegurar la comparabilitat de duas mesuras realizadas dens endrets diferents, cau demostrar un rapòrt enter aqueras duas mesuras, dirècte o indirècte, a un medish estalon de referéncia.  Aquera exigéncia a miat a l'organizacion d'ua ierarquia deus estalons. A la cima, que's tròban los estalons internacionaus realizats per laboratòris reconeishuts peu [[Burèu Internacionau dei Pes e Mesuras|BIPM]]. Puish, vienen los estalons nacionaus, los estalons utilizats peus laboratòris de metrologia acreditats e, fin finau, los estalons utilizats correntament dens la vita quotidiana&lt;ref&gt;Dens los laboratòris avent hòrtas constrentas metrologicas, aqueth principi mia a ua ierarquia intèrna deus estalons. Per exemple, estalons son utilizats tà verificar la conformitat de las balanças cada dia e un estalon especiau es reservat tà verificar los estalons quotidians en cas de dobte.&lt;/ref&gt;.

=== Grandors de basa e grandors derivadas ===

Las grandors fisicas pòden estar ligadas enter eras per relacions de dependéncia. Per exemple, ua [[velocitat]] es un rapòrt enter ua longor e ua durada, ua [[Aira|susfàcia]] es lo produit de duas longors e ua [[fòrça]] lo produit d'ua [[acceleracion]] e d'ua [[massa]]. Aqueras relacions permeten de redusir lo nombre de grandors fondamentaus a definir tà poder exprimir totas las autas.

Que's distingueish atau las grandors de basa, causidas per convencion com independentas, e las grandors derivadas qui s'exprimeishen en foncion de las prumèras dab relacions [[matematicas]]. La causida de las grandors de basa es pas impausada per la natura. Resulta d'ua convencion, retienuda per la soa comoditat. Per exemple, dens lo Sistèma Internacionau, sèt grandors de basa son estadas retienudas : la [[longor]], la [[massa]], lo [[temps]], l'[[intensitat (electricitat)|intensitat]] deu [[corrent electric]], la [[temperatura]], la [[quantitat de matèria]] e l'[[intensitat luminosa]]&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Franck Jedrzejewski, ''Histoire universelle de la mesure'', Ellipses, 2020, p. 165.&lt;/ref&gt;.

Cada grandor fondamentau es associada a ua dimension qui exprimeish la soa natura independentament de l'unitat causida tà la mesurar. Aqueras dimensions de basa son notadas dab simbèus definits per convencion. Per exemple, L per la longor, M per la massa e T peu temps&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' David Rouvel, « Scolie sur le Système international d'unités (SI) », ''Bulletin de l'union des physiciens'', n° 911, heurèr de 2009, p. 212.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Bernard Diu, ''La mathématique du physicien'', París, Odile Jacob, 2010, pp. 109-256.&lt;/ref&gt;. La dimension de las grandors derivadas s'obtien en combinant las dimensions. Per exemple, la velocitat a per dimension L.T⁻¹ e la fòrça M.L.T⁻². Aquera analisi dimensionau constitueish sustot ua atruna preciosa tà verificar la coheréncia d'ua formula [[fisica]] o tà prevéder la forma d'ua relacion enter grandors.

=== Lo Sistèma Internacionau d'Unitats ===

{{veire|Sistèma Internacionau d'Unitats}}

Lo [[Sistèma Internacionau d'Unitats]] es lo sistèma d'unitats mei largament utilizat dens lo monde, en particular dens los maines [[sciéncia|scientific]] e [[Tecnica|tecnic]]. Gessit deu [[sistèma metric]], es gerit per las organizacions internacionaus de [[metrologia]] e constitueish uei la referéncia mondiau de la mesura. Es basat sus sèt unitats de basa qui corresponen a las sèt grandors de basa : lo [[mètre]] per la [[longor]], lo [[quilograma]] per la [[massa]], la [[segonda]] peu [[temps]], l'[[ampère]] per l'[[intensitat electrica|intensitat]] deu [[corrent electric]], lo [[kelvin]] per la [[temperatura]], la [[mòla]] per la [[quantitat de matèria]] e la [[candela]] per l'[[intensitat luminosa]]. Totas las autas unitats, ditas derivadas, que's basteishen a partir d'aqueras sèt unitats de basa. Atau, l'unitat de [[velocitat]] es lo mètre per segonda&lt;ref name=&quot;BIPM 2019 p. 102&quot;&gt;'''[[francés|(fr)]]''' ''Le Système international d'unités - Brochure 9'', Bureau international des poids et mesures, 2019, p. 102.&lt;/ref&gt;.

== Mesura fisica en mecanica classica ==
En [[mecanica classica]], ua '''mesura fisica''' qu'ei ua valor numeric o [[Magnitud fisica|magnitud]] d'un atribut fisic d'un objècte, coma la [[longor]], la [[capacitat]], lo [[volum]] o la [[massa]], obtenguda per experimentacion e exprimida dens ua escala d'[[Unitat de mesura|unitats]].

Dens lo [[Sistèma Internacional d'Unitats]] pòt èsser lo [[mètre]], lo [[litre]] o lo [[quilograma]].

== Mesura fisica en mecanica quantica ==
En [[mecanica quantica]], quan mesuran ua grandor fisica (un atribut fisic), que pòden obténguer mei d’un resultat. Que parlan de probabilitat d’obténguer un resultat.  

=== Los resultats possibles d’ua mesura en fisica quantica ===
[[Fichièr:Quantificacion de l'energia.png|alt=Valors quantificadas que pòt prénguer los resultats d'ua mesura d'energia. Que son discontinuas (gradèrs).|vinheta|Valors que pòt prénguer los resultats d'ua mesura d'energia. Que son discontinuas (gradèrs).]]
A la grandor fisica A, qu’ei associada ua [[Observabla (quantica)|observabla]] Â. Aquera [[Observabla (quantica)|observabla]] que s’escriu per ua matriça de N colomnas e N linhas. Que pòden escríver la matriça dab la fòrma d'ua matriça diagonau. Tots los coeficients de la matriça que son nuls manca los de la diagonala. Que parlan de diagonalisacion. Las valors diagonaus de la matriça que son ditas valors pròprias de l’operator hermician. Que corresponen aus resultats possibles de la mesura fisica. Se i a un nombre finit de valors pròprias, que i a un nombre fenit de resultats possibles. Que dísen los resultats de la mesura que son quantificats. 

Que vesen ací lo principi de quantificacion : Las mesuras ne pòden pas balhar sonque résultats qui corresponen a las valors pròprias deus operators matematics. Totas las valors ne son pas possiblas. 

== Annèxas ==

=== Ligams intèrnes ===
&lt;div style=&quot;-moz-column-count:3; column-count:3;&quot;&gt;
* [[Aparelh de mesura]].
* [[Convencion deu Mètre]].
* [[Estalon]].
* [[Metrotecnia]].
* [[Metrologia]].
* [[Magnitud fisica]].
* [[Postulats de la fisica quantica]].
* [[Sistèma Internacional d'Unitats]].
* [[Teoria de la mesura]].
* [[Unitat de mesura]].
&lt;/div&gt;

=== Bibliografia ===

* '''[[francés|(fr)]]''' Le Système international d'unités - Brochure 9, Bureau international des poids et mesures, 2019.
* '''[[francés|(fr)]]''' Bernard Diu, ''La mathématique du physicien'', París, Odile Jacob, 2010.

=== Nòtas e referéncias ===
&lt;div style=&quot;-moz-column-count:3; column-count:3;&quot;&gt;
&lt;references/&gt;
&lt;/div&gt;

[[Categoria:Metrologia|*]]</text>
      <sha1>rci19if0mc45x5bivhnsp8yiy1gid92</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2512568</id>
      <parentid>2512566</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T07:24:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nicolas Eynaud</username>
        <id>6858</id>
      </contributor>
      <comment>/* Lo Sistèma Internacionau d'Unitats */</comment>
      <origin>2512568</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23346" sha1="2mak6xccp4osedei3rjln9b3i4w9e2h" xml:space="preserve">{{1000 fondamentals}}
{{Dialècte Gascon}}

[[Fichièr:Standard_kilogram,_2.jpg|thumb|Patron del quilograma estandard]]

La '''mesura fisica''' qu'ei l'accion de determinar la o las valors d'ua grandor (longor, capacitat, etc.), per comparason dab ua grandor constanta de medisha espècia presa coma tèrme de referéncia (etalon o unitat).

== Istòria ==

=== Las mesuras ancianas ===

L'existéncia de preocupacions ligadas a questions de mesura es atestada tanlèu l'[[escritura]] apareishuda dens maines variats com lo [[comèrci]], l'[[agricultura]], la construccion o l'[[astronomia]]. Atau, las prumèras [[civilizacion]]s devón s'acordar sus sistèmas d'unitats tà, au minimom, mesurar las [[longor]]s, las [[aira|susfàcias]], los [[volum|volumes]], las [[massa]]s e lo [[temps]]. Aqueras unitats ancianas èran sovent d'origina antropometrica, es a díser fondadas sus las [[anatomia|dimensions deu còs uman]] com lo [[pè (unitat)|pè]], la [[cobdada (unitat)|cobdada]] o lo [[poç (unitat)|poç]]&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Roope O. Kaaronen, Mikael A. Manninen e Jussi T. Eronen, « Body-based units of measure in cultural evolution », ''Science'', vol. 380, n° 6648, 2023, pp. 948-954.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Robert R. Crease, ''World in the balance: The historic quest for an absolute system of measurement'', WW Norton &amp; Company, 2011.&lt;/ref&gt;. Autas unitats hasèvan referéncia a objèctes o a practicas correntas, disponiblas suu pic e intuitivas. Per exemple, estón sovent utilizadas la quantitat de [[gran]] contenguda dens un recipient o la susfàcia lauradissa en un periòde determinat ([[jorn]], [[setmana]], [[sason]], etc.)&lt;ref&gt;Per exemple, l'[[acre (unitat)|acre]], plan utilizada dens los país anglosaxons, correspon probablament a la susfàcia lauradissa en un dia per un atelatge de dus bueus (Ronald Edward Zupko, ''A Dictionary of Weights and Measures for the British Isles: The Middle Ages to the Twentieth Century'', American Philosophical Society, 1985, p. 2).&lt;/ref&gt;.

Totun, aquera comoditat avèva un defaut grèu. En efèit, en l'abséncia d'uniformitat, las unitats variavan enter las regions e las [[vila]]s e, a còps, segon la natura de la mercaderia mesurada. En mei, ua medisha denominacion podèva designar valors diferentas segon los lòcs, fenomèn enqüèra plan vededer dab lo [[Sistèma Imperiau]]&lt;ref&gt;Per exemple, dens aqueth sistèma, lo tèrme gallon pòt designar lo gallon imperiau (4,546 09 L), lo gallon american (3,785 411 784 L) o lo gallon american sec (4,404 883 770 86 L).&lt;/ref&gt;. Aquò complicava los escambis, èra ua hont de confusion e podèva favorizar los abús o las fraudas.

Tà limitar aqueras dificultats, las autoritats ensagèn lèu de fixar de referéncias e mantua [[civilizacion]], en [[Mesopotamia]], en [[Egipte Antic|Egipte]] o dens lo [[Mar Mediterranèa|monde mediterranèu]], definín estalons conservats dens lòcs publics o [[religions|religiós]]. Sistèmas de susvelhança estón tanben creats com los [[esclavatge|esclaus]] publics [[Atenas|atenians]] en carga deu contròle de las [[moneda|monedas]]&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Paulin Ismard, ''La Démocratie contre les experts, Les esclaves publics en Grèce ancienne'', Seuil, 2015.&lt;/ref&gt;. Totun, aqueras temptativas d'uniformizacion demorèn limitadas dens la lor portada [[geografia|geografica]] e la diversitat de las unitats persistí dinc a l'epòca modèrna.

=== Lo sistèma metric e l'unificacion ===

[[Fichièr:Metric standards Rijksmuseum.jpg|thumb|right|Estalons deu sistèma metric realizats en [[1799]].]]

{{veire|Sistèma metric}}

La responsa mei decisiva au problèma de la diversitat de las unitats de mesura vienó de la [[Revolucion Francesa]]. En efèit, a la fin deu sègle XVIII, [[França]] comptava ua multitud d'unitats locaus e la volontat d'unificar lo sistèma deus pes e mesuras rejunhó l'ideau [[egalitat|egalitari]] e [[racionalisme|racionalista]] deu movement revolucionari. En [[1790]], l'[[Assemblada Nacionau]] carguè atau l'[[Acadèmia de las Sciéncias]] de concéber un sistèma d'unitats navèth, coherent e [[Universalisme|universau]]&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Suzanne Débarbat e Terry Quinn, « Les origines du système métrique en France et la Convention du mètre de 1875, qui a ouvert la voie au Système international d'unités et à sa révision de 2018 », ''Comptes rendus - Physique'', vol. 20, n° 1-2,‎ 2018, pp. 6-21.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Georges Lacour-Gayet (pref. François Furet), ''Talleyrand'', Payot, 1990, p. 130.&lt;/ref&gt;.

L'ambicion èra de rómper dab las unitats antropometricas e arbitràrias en fondant las unitats navèras sus grandors tiradas de la natura. L'utilizacion de la natura com supòrt de las definicions èra ua innovacion importanta pr'amor que permetè d'afirmar lo caractèr universau de las unitats en los destacant deus particularismes [[nacion|nacionaus]]. Lo [[mètre]] estó atau definit com la dètz-milionau partida deu quart deu [[meridian]] [[Tèrra|terrèstre]], e ua expedicion estó organizada tà mesurar dab precision un arc d'aqueth meridian&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Guillaume Bigourdan, ''Le système métrique des poids et mesures. Son établissement et sa propagation graduelle, avec l'histoire des opérations qui ont servi à déterminer le mètre et le kilogramme'', París, Gauthier-Villars, 1901, 506 p.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Jean-Jacques Levallois, ''Mesurer la terre : 300 ans de géodésie française'', París, Presses de l’Ecole nationale des ponts et chaussées, 1988, 389 p.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Jean-Baptiste Delambre e Pierre Méchain, ''Base du système métrique décimal, ou Mesure de l'arc du méridien compris entre les parallèles de Dunkerque et Barcelone'', París, 1806-1810.&lt;/ref&gt;. L'unitat de [[massa]], lo [[quilograma]], estó restacada a la massa d'un volume d'[[aiga]] determinat&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Charles-Maurice de Talleyrand-Périgord, « Discours non prononcé de M. de Talleyrand, évêque d'Autun, sur les poids et mesures, en annexe de la séance du 9 mars 1790 », dens ''Archives Parlementaires de 1787 à 1860 - Première série (1787-1799), t. XII : Du 2 mars au 14 avril 1790'', París, Librairie Administrative P. Dupont, 1881, pp. 104-108.&lt;/ref&gt;.

Ua auta evolucion màger estó de basar lo sistèma navèth suu [[sistèma decimau]], ua proposicion formulada peu purmèr còp peu [[matematicas|matematician]] [[Simon Stevin]] ([[1548]]-[[1620]]) e represa per mantua figura intellectuau deus sègles seguents com [[Joan Lo Redon d'Alembert|d'Alembert]] ([[1717]]-[[1783]])&lt;ref&gt;'''[[neerlandés|(nl)]]''' Simon Stevin, ''De Thiende'', Christoffel Plantijn, 1585.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' René Taton, Myriana Ilic, Danielle Fauque e Robert Halleux, « La tentative de Stevin pour la décimalisation de la métrologie », ''Cahiers de métrologie'', n° 1,‎ 1983, pp. 5-19.&lt;/ref&gt;. L'interès de la basa decimau èra de simplificar considerablament los calculs per rapòrt a las subdivisions irregularas precedentament en vigor. Estalons materiaus, lo mètre e lo quilograma deus Archius, estón fabricats tà servir de referéncia o tà presentar las unitats a la populacion&lt;ref&gt;Exemples d'aqueths estalons populars son los mètres installats dens París per la [[Convencion Nacionala|Convencion]]. Dus son enqüèra vededers [[plaça Vendôme]] e [[carrèra Vaugirard]].&lt;/ref&gt;.

L'adopcion deu [[sistèma metric]] estó dificila e la soa difusion, en [[França]] puish dens lo monde, estó progressiva. Totun, en [[1875]], la [[Convencion deu Mètre]], signada per mantun país, establí oficiaument ua [[Burèu Internacionau dei Pes e Mesuras|organizacion internacionau]] cargada de velhar a l'uniformitat de las mesuras, consacrant lo caractèr d'ara enlà mondiau d'aquera enterpresa. Drin a drin, maugrat resisténcias a còps importantas e la longa persisténcia de las unitats popularas dens la vita vitanta, permetó de crear e d'adoptar unitats comunas&lt;ref&gt;Dens lo cas de França, lo sistèma metric estó fin finau impausat per ua lei en 1837 (Jacques Boyer, « Le centenaire du système métrique. », ''Revue encyclopédique : recueil documentaire universel et illustré'', Larousse,‎ 1899, p. 848).&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Dens la rèsta deu monde, país com Portugau, los País Baish, Espanha o Grècia adoptèn, formaument o non, lo sistèma metric enter [[1810]] e [[1840]]. A partir de [[1850]], las [[exposicion universala|exposicions universaus]] joguèn un ròtle important dens la difusion deu sistèma hòra d'Euròpa. La convencion deu Mètre permetó d'obtiéner conversions importantas, mes a còps tardivas : Alemanha en [[1871]], Russia en [[1918]], China en [[1929]], Índia en [[1956]], Reiaume Unit en [[1965]], etc.&lt;/ref&gt;.

=== Las definicions modèrnas ===

[[Fichièr:Relations between New SI units definitions.svg|thumb|right|Representacion de las sèt unitats de basa deu Sistèma Internacionau e de las sèt constantas fondamentaus permetent de'us definir.]]

{{veire|Sistèma Internacionau d'Unitats}}

Au sègle XX, l'enterpresa d'unificacion que's perseguí dab l'adopcion oficiau deu [[Sistèma Internacionau d'Unitats]] (SI) en [[1960]]&lt;ref name=&quot;BIPM 2019 p. 102&quot;&gt;'''[[francés|(fr)]]''' ''Le Système international d'unités - Brochure 9'', Bureau international des poids et mesures, 2019, p. 102.&lt;/ref&gt;. Organizant l'ensemble de las unitats a l'entorn d'un nombre petit d'unitats de basa, lo SI vadó la referéncia mondiau de la mesura [[sciéncia|scientifica]] e [[Tecnica|tecnica]]. En parallèl, las definicions de las unitats evoluèn de faiçon importanta. En efèit, los estalons materiaus, com lo mètre o lo quilograma deus Archius, presentavan l'inconvenient d'estar objèctes fisics somés a ua lenta degradacion, a variacions imperceptiblas o a accidents de manipulacion. Estó donc decidit de tornar definir las unitats a partir de fenomèns [[natura|naturaus]] reproductibles. Per exemple, en [[1960]], lo mètre estó definit a partir de la longor d'ua [[electromagnetisme|radiacion]]&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Guilhem Gallot, « L'interféromètre de Fabry-Pérot », ''Bulletin de la Sabix (société des amis de la bibliothèque et de l'histoire de l'École Polytechnique)'', París, vol. 18,‎ 1997, pp. 63-67.&lt;/ref&gt;. Puish, en [[1983]], ua definicion navèra, basada sus la velocitat de la [[lutz]], entrè en vigor. En [[2019]], aqueras transformacions abotín a l'adopcion de definicions fondadas sus de constantas fondamentaus de la [[fisica]] per totas las unitats de basa deu SI&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]'''  ''Résolution 1 de la 26e CGPM. Sur la révision du Système international d'unités (SI)'', 2018.&lt;/ref&gt;. Lo cas mei complicat estó lo deu [[quilograma]] qui es d'ara enlà definit a partir de la [[constanta de Planck]].

=== Lo desvolopament de la metrologia ===

{{veire|Metrologia}}

Parallèlament a la quista d'unitats universaus, que's desvolopè progressivament ua reflexion sus la mesura era medisha e sus la soa fidabilitat, qui balhè neishença a la [[metrologia]], es a díser a la « sciéncia de la mesura ». Aquera reflexion estó purmèr estimulada per las [[sciéncia|sciéncias]] qui exigivan ua precision grana, en particular l'[[astronomia]] e la [[geodesia]]. En efèit, en repetint las lors observacions, los saberuts constatèn que las mesuras d'ua medisha grandor permetèn pas jamei d'obtiéner exactament lo medish resultat, mes que's dispersavan a l'entorn d'ua valor. Totun, comprenón qu'aqueth fenomèn èra ligat a ua part d'error impossibla a eliminar. Aquò merquè la debuta de tribalhs destinats a caracterizar e a limitar los sons efèits.

Lo prumèr tribalh màger dens aqueth maine estó la teoria de las errors, desvolopada enter los sègles XVIII e XIX per [[matematicas|matematicians]] com [[Adrien-Marie Legendre|Legendre]] ([[1752]]-[[1833]]) e [[Carl Friedrich Gauss|Gauss]] ([[1777]]-[[1855]])&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]'''  Aimé Fuchs, « Plaidoyer pour la loi normale », ''Pour la Science'',‎ 1995, p. 17.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Bernard Bru, « La courbe de Gauss ou le théorème de Bernoulli raconté aux enfants », ''Mathematics and Social Sciences'', vol. 175, n° 3,‎ 2006, pp. 5-23.&lt;/ref&gt;. Aqueras recèrcas permetón d'elaborar metòdes tà tractar las mesuras entecadas d'error, especiaument lo [[metòde deus mendres carrats]]. [[Carl Friedrich Gauss|Gauss]] mostrè egaument que las errors de mesura accidentaus se desparteishen segon ua lei caracteristica, aperada [[lei normau]], representada per ua corba en fòrma de [[campana]]. Aqueras atrunas vadón drin a drin la nòrma tà tractar tots los tipes de mesura [[sciéncia|scientifica]].

La signatura de la Convencion deu Mètre e la creacion deu [[Burèu Internacionau deus Pes e Mesuras]] permetón de pausar las basas de la [[metrologia]] modèrna a partir de la fin deu sègle XIX. Un hialat d'institucions, fondat suus laboratòris nacionaus en carga de la conservacion deus estalons nacionaus, assegurè la coeréncia de las referéncias. Favorizè tanben l'emergéncia de concèptes comuns ([[cadena d'estalonatge]], [[traçabilitat metrologica]], incertitud de mesura, etc.). La metrologia vadó atau ua [[sciéncia]] au còp teorica e practica, essenciau a l'[[industria]], au [[comèrci]] e a la recèrca.

== Grandors, unitats e estalons ==

=== Grandors fisicas ===

{{veire|Grandor fisica}}

Ua [[grandor fisica]] es ua proprietat d'un fenomèn, d'un còs o d'ua [[compausat quimic|substància]] qui's pòt mesurar, es a díser exprimir dab un nombre e, sovent, ua unitat. La [[longor]], la [[massa]], la [[durada]], la [[temperatura]] o l'[[intensitat (electricitat)|intensitat]] d'un [[corrent electric]] son exemples de grandors fisicas&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Comité commun pour les guides en métrologie (JCGM), ''Vocabulaire international de métrologie (VIM) : concepts fondamentaux et généraux et termes associés (JCGM 200:2012)'', Sèvres, Bureau international des poids et mesures, 3{{a}} edicion, 2012.&lt;/ref&gt;. Lo principi fondamentau de la mesura es de comparar la grandor mesurada a ua grandor de medisha natura adoptada com referéncia. Las grandors shens dimension resultan lo mei sovent deu rapòrt de duas grandors de medisha natura, çò qu'entraina l'anullacion de las unitats. Per exemple, es lo cas de la [[densitat]] qui resulta d'un rapòrt enter duas [[massa volumica|massas volumicas]].

Ua medisha grandor pòt estar exprimida dens diferentas unitats. Per exemple, ua longor de cinc [[mètre]]s es egau a cinc cents centimètres o cinc mila millimètres. Totun, si l'unitat e la valor qui l'acompanha pòden cambiar, la grandor demora identica. Dus tipes de grandors son distinguits. Las grandors escalaras que son entièrament descrivudas per un nombre acompanhat o non d'ua unitat (temperatura, massa, etc.). Las grandors [[vector (matematicas)|vectoriaus]] possedeishen egaument ua direccion e un sens ([[velocitat]], [[fòrça]], etc.). La lor mesura necessita alavetz de determinar ua valor, mes tanben ua orientacion.

=== Unitats e estalons ===

Las unitats de mesure son grandors escalaras reaus, definidas e adoptadas per convencion. Permeten de comparar tota grandor de medisha natura tad exprimir lo rapòrt deus dus dab un nombre. Pòden estar definidas a partir de constantas fondamentaus o per d'estalons. Aqueths estalons son la materializacion concrèta d'ua grandor fisica, coneguda dab ua exactitud grana&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' JCGM - Joint Committee for Guides in Metrology, « Vocabulaire international de métrologie — Concepts fondamentaux et généraux et termes associés (VIM) », 2008.&lt;/ref&gt;. Son egaument objèctes materiaus conservats dab suenh. Sèrven de basa a la fabricacion de copias, d'usatge de mei en mei corrent, destinadas aus laboratòris, a l'industria o au comèrci. Aqueras copias son regularament comparadas a estalons de referéncia tà garantir la lor exactitud.

En efèit, tà assegurar la comparabilitat de duas mesuras realizadas dens endrets diferents, cau demostrar un rapòrt enter aqueras duas mesuras, dirècte o indirècte, a un medish estalon de referéncia.  Aquera exigéncia a miat a l'organizacion d'ua ierarquia deus estalons. A la cima, que's tròban los estalons internacionaus realizats per laboratòris reconeishuts peu [[Burèu Internacionau dei Pes e Mesuras|BIPM]]. Puish, vienen los estalons nacionaus, los estalons utilizats peus laboratòris de metrologia acreditats e, fin finau, los estalons utilizats correntament dens la vita quotidiana&lt;ref&gt;Dens los laboratòris avent hòrtas constrentas metrologicas, aqueth principi mia a ua ierarquia intèrna deus estalons. Per exemple, estalons son utilizats tà verificar la conformitat de las balanças cada dia e un estalon especiau es reservat tà verificar los estalons quotidians en cas de dobte.&lt;/ref&gt;.

=== Grandors de basa e grandors derivadas ===

Las grandors fisicas pòden estar ligadas enter eras per relacions de dependéncia. Per exemple, ua [[velocitat]] es un rapòrt enter ua longor e ua durada, ua [[Aira|susfàcia]] es lo produit de duas longors e ua [[fòrça]] lo produit d'ua [[acceleracion]] e d'ua [[massa]]. Aqueras relacions permeten de redusir lo nombre de grandors fondamentaus a definir tà poder exprimir totas las autas.

Que's distingueish atau las grandors de basa, causidas per convencion com independentas, e las grandors derivadas qui s'exprimeishen en foncion de las prumèras dab relacions [[matematicas]]. La causida de las grandors de basa es pas impausada per la natura. Resulta d'ua convencion, retienuda per la soa comoditat. Per exemple, dens lo Sistèma Internacionau, sèt grandors de basa son estadas retienudas : la [[longor]], la [[massa]], lo [[temps]], l'[[intensitat (electricitat)|intensitat]] deu [[corrent electric]], la [[temperatura]], la [[quantitat de matèria]] e l'[[intensitat luminosa]]&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Franck Jedrzejewski, ''Histoire universelle de la mesure'', Ellipses, 2020, p. 165.&lt;/ref&gt;.

Cada grandor fondamentau es associada a ua dimension qui exprimeish la soa natura independentament de l'unitat causida tà la mesurar. Aqueras dimensions de basa son notadas dab simbèus definits per convencion. Per exemple, L per la longor, M per la massa e T peu temps&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' David Rouvel, « Scolie sur le Système international d'unités (SI) », ''Bulletin de l'union des physiciens'', n° 911, heurèr de 2009, p. 212.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Bernard Diu, ''La mathématique du physicien'', París, Odile Jacob, 2010, pp. 109-256.&lt;/ref&gt;. La dimension de las grandors derivadas s'obtien en combinant las dimensions. Per exemple, la velocitat a per dimension L.T⁻¹ e la fòrça M.L.T⁻². Aquera analisi dimensionau constitueish sustot ua atruna preciosa tà verificar la coheréncia d'ua formula [[fisica]] o tà prevéder la forma d'ua relacion enter grandors.

=== Lo Sistèma Internacionau d'Unitats ===

{{veire|Sistèma Internacionau d'Unitats}}

Lo [[Sistèma Internacionau d'Unitats]] es lo sistèma d'unitats mei largament utilizat dens lo monde, en particular dens los maines [[sciéncia|scientific]] e [[Tecnica|tecnic]]. Gessit deu [[sistèma metric]], es gerit per las organizacions internacionaus de [[metrologia]] e constitueish uei la referéncia mondiau de la mesura. Es basat sus sèt unitats de basa qui corresponen a las sèt grandors de basa : lo [[mètre]] per la [[longor]], lo [[quilograma]] per la [[massa]], la [[segonda]] peu [[temps]], l'[[ampère]] per l'[[intensitat electrica|intensitat]] deu [[corrent electric]], lo [[kelvin]] per la [[temperatura]], la [[mòla]] per la [[quantitat de matèria]] e la [[candela]] per l'[[intensitat luminosa]]. Totas las autas unitats, ditas derivadas, que's basteishen a partir d'aqueras sèt unitats de basa. Atau, l'unitat de [[velocitat]] es lo mètre per segonda&lt;ref name=&quot;BIPM 2019 p. 102&quot;&gt;'''[[francés|(fr)]]''' ''Le Système international d'unités - Brochure 9'', Bureau international des poids et mesures, 2019, p. 102.&lt;/ref&gt;.

Lo SI a conservat lo caractèr decimau deu [[sistèma metric]]. Los multiples de las unitats s'obtienen en los multiplicant o en los dividint per poténcias de dètz, designats per prefixes normalizats. Per exemple, « quilo » designa un factor 1000. Aquera estructura regulara facilita hèra l'expression e la conversion de las mesuras. Fin finau, despuish la refòrma de 2019, las sèt unitats de basa deu SI son definidas a partir de constantas fondamentaus de la fisica, çò que'us confereish ua estabilitat e ua universalitat completas, independentas de tot objècte materiau.

== Mesura fisica en mecanica classica ==
En [[mecanica classica]], ua '''mesura fisica''' qu'ei ua valor numeric o [[Magnitud fisica|magnitud]] d'un atribut fisic d'un objècte, coma la [[longor]], la [[capacitat]], lo [[volum]] o la [[massa]], obtenguda per experimentacion e exprimida dens ua escala d'[[Unitat de mesura|unitats]].

Dens lo [[Sistèma Internacional d'Unitats]] pòt èsser lo [[mètre]], lo [[litre]] o lo [[quilograma]].

== Mesura fisica en mecanica quantica ==
En [[mecanica quantica]], quan mesuran ua grandor fisica (un atribut fisic), que pòden obténguer mei d’un resultat. Que parlan de probabilitat d’obténguer un resultat.  

=== Los resultats possibles d’ua mesura en fisica quantica ===
[[Fichièr:Quantificacion de l'energia.png|alt=Valors quantificadas que pòt prénguer los resultats d'ua mesura d'energia. Que son discontinuas (gradèrs).|vinheta|Valors que pòt prénguer los resultats d'ua mesura d'energia. Que son discontinuas (gradèrs).]]
A la grandor fisica A, qu’ei associada ua [[Observabla (quantica)|observabla]] Â. Aquera [[Observabla (quantica)|observabla]] que s’escriu per ua matriça de N colomnas e N linhas. Que pòden escríver la matriça dab la fòrma d'ua matriça diagonau. Tots los coeficients de la matriça que son nuls manca los de la diagonala. Que parlan de diagonalisacion. Las valors diagonaus de la matriça que son ditas valors pròprias de l’operator hermician. Que corresponen aus resultats possibles de la mesura fisica. Se i a un nombre finit de valors pròprias, que i a un nombre fenit de resultats possibles. Que dísen los resultats de la mesura que son quantificats. 

Que vesen ací lo principi de quantificacion : Las mesuras ne pòden pas balhar sonque résultats qui corresponen a las valors pròprias deus operators matematics. Totas las valors ne son pas possiblas. 

== Annèxas ==

=== Ligams intèrnes ===
&lt;div style=&quot;-moz-column-count:3; column-count:3;&quot;&gt;
* [[Aparelh de mesura]].
* [[Convencion deu Mètre]].
* [[Estalon]].
* [[Metrotecnia]].
* [[Metrologia]].
* [[Magnitud fisica]].
* [[Postulats de la fisica quantica]].
* [[Sistèma Internacional d'Unitats]].
* [[Teoria de la mesura]].
* [[Unitat de mesura]].
&lt;/div&gt;

=== Bibliografia ===

* '''[[francés|(fr)]]''' Le Système international d'unités - Brochure 9, Bureau international des poids et mesures, 2019.
* '''[[francés|(fr)]]''' Bernard Diu, ''La mathématique du physicien'', París, Odile Jacob, 2010.

=== Nòtas e referéncias ===
&lt;div style=&quot;-moz-column-count:3; column-count:3;&quot;&gt;
&lt;references/&gt;
&lt;/div&gt;

[[Categoria:Metrologia|*]]</text>
      <sha1>2mak6xccp4osedei3rjln9b3i4w9e2h</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2512569</id>
      <parentid>2512568</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T07:29:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nicolas Eynaud</username>
        <id>6858</id>
      </contributor>
      <comment>/* Mesura fisica en mecanica classica */</comment>
      <origin>2512569</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23377" sha1="r68h2tt2p6qz397rlnwrdpqyp3hl76v" xml:space="preserve">{{1000 fondamentals}}
{{Dialècte Gascon}}

[[Fichièr:Standard_kilogram,_2.jpg|thumb|Patron del quilograma estandard]]

La '''mesura fisica''' qu'ei l'accion de determinar la o las valors d'ua grandor (longor, capacitat, etc.), per comparason dab ua grandor constanta de medisha espècia presa coma tèrme de referéncia (etalon o unitat).

== Istòria ==

=== Las mesuras ancianas ===

L'existéncia de preocupacions ligadas a questions de mesura es atestada tanlèu l'[[escritura]] apareishuda dens maines variats com lo [[comèrci]], l'[[agricultura]], la construccion o l'[[astronomia]]. Atau, las prumèras [[civilizacion]]s devón s'acordar sus sistèmas d'unitats tà, au minimom, mesurar las [[longor]]s, las [[aira|susfàcias]], los [[volum|volumes]], las [[massa]]s e lo [[temps]]. Aqueras unitats ancianas èran sovent d'origina antropometrica, es a díser fondadas sus las [[anatomia|dimensions deu còs uman]] com lo [[pè (unitat)|pè]], la [[cobdada (unitat)|cobdada]] o lo [[poç (unitat)|poç]]&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Roope O. Kaaronen, Mikael A. Manninen e Jussi T. Eronen, « Body-based units of measure in cultural evolution », ''Science'', vol. 380, n° 6648, 2023, pp. 948-954.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Robert R. Crease, ''World in the balance: The historic quest for an absolute system of measurement'', WW Norton &amp; Company, 2011.&lt;/ref&gt;. Autas unitats hasèvan referéncia a objèctes o a practicas correntas, disponiblas suu pic e intuitivas. Per exemple, estón sovent utilizadas la quantitat de [[gran]] contenguda dens un recipient o la susfàcia lauradissa en un periòde determinat ([[jorn]], [[setmana]], [[sason]], etc.)&lt;ref&gt;Per exemple, l'[[acre (unitat)|acre]], plan utilizada dens los país anglosaxons, correspon probablament a la susfàcia lauradissa en un dia per un atelatge de dus bueus (Ronald Edward Zupko, ''A Dictionary of Weights and Measures for the British Isles: The Middle Ages to the Twentieth Century'', American Philosophical Society, 1985, p. 2).&lt;/ref&gt;.

Totun, aquera comoditat avèva un defaut grèu. En efèit, en l'abséncia d'uniformitat, las unitats variavan enter las regions e las [[vila]]s e, a còps, segon la natura de la mercaderia mesurada. En mei, ua medisha denominacion podèva designar valors diferentas segon los lòcs, fenomèn enqüèra plan vededer dab lo [[Sistèma Imperiau]]&lt;ref&gt;Per exemple, dens aqueth sistèma, lo tèrme gallon pòt designar lo gallon imperiau (4,546 09 L), lo gallon american (3,785 411 784 L) o lo gallon american sec (4,404 883 770 86 L).&lt;/ref&gt;. Aquò complicava los escambis, èra ua hont de confusion e podèva favorizar los abús o las fraudas.

Tà limitar aqueras dificultats, las autoritats ensagèn lèu de fixar de referéncias e mantua [[civilizacion]], en [[Mesopotamia]], en [[Egipte Antic|Egipte]] o dens lo [[Mar Mediterranèa|monde mediterranèu]], definín estalons conservats dens lòcs publics o [[religions|religiós]]. Sistèmas de susvelhança estón tanben creats com los [[esclavatge|esclaus]] publics [[Atenas|atenians]] en carga deu contròle de las [[moneda|monedas]]&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Paulin Ismard, ''La Démocratie contre les experts, Les esclaves publics en Grèce ancienne'', Seuil, 2015.&lt;/ref&gt;. Totun, aqueras temptativas d'uniformizacion demorèn limitadas dens la lor portada [[geografia|geografica]] e la diversitat de las unitats persistí dinc a l'epòca modèrna.

=== Lo sistèma metric e l'unificacion ===

[[Fichièr:Metric standards Rijksmuseum.jpg|thumb|right|Estalons deu sistèma metric realizats en [[1799]].]]

{{veire|Sistèma metric}}

La responsa mei decisiva au problèma de la diversitat de las unitats de mesura vienó de la [[Revolucion Francesa]]. En efèit, a la fin deu sègle XVIII, [[França]] comptava ua multitud d'unitats locaus e la volontat d'unificar lo sistèma deus pes e mesuras rejunhó l'ideau [[egalitat|egalitari]] e [[racionalisme|racionalista]] deu movement revolucionari. En [[1790]], l'[[Assemblada Nacionau]] carguè atau l'[[Acadèmia de las Sciéncias]] de concéber un sistèma d'unitats navèth, coherent e [[Universalisme|universau]]&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Suzanne Débarbat e Terry Quinn, « Les origines du système métrique en France et la Convention du mètre de 1875, qui a ouvert la voie au Système international d'unités et à sa révision de 2018 », ''Comptes rendus - Physique'', vol. 20, n° 1-2,‎ 2018, pp. 6-21.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Georges Lacour-Gayet (pref. François Furet), ''Talleyrand'', Payot, 1990, p. 130.&lt;/ref&gt;.

L'ambicion èra de rómper dab las unitats antropometricas e arbitràrias en fondant las unitats navèras sus grandors tiradas de la natura. L'utilizacion de la natura com supòrt de las definicions èra ua innovacion importanta pr'amor que permetè d'afirmar lo caractèr universau de las unitats en los destacant deus particularismes [[nacion|nacionaus]]. Lo [[mètre]] estó atau definit com la dètz-milionau partida deu quart deu [[meridian]] [[Tèrra|terrèstre]], e ua expedicion estó organizada tà mesurar dab precision un arc d'aqueth meridian&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Guillaume Bigourdan, ''Le système métrique des poids et mesures. Son établissement et sa propagation graduelle, avec l'histoire des opérations qui ont servi à déterminer le mètre et le kilogramme'', París, Gauthier-Villars, 1901, 506 p.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Jean-Jacques Levallois, ''Mesurer la terre : 300 ans de géodésie française'', París, Presses de l’Ecole nationale des ponts et chaussées, 1988, 389 p.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Jean-Baptiste Delambre e Pierre Méchain, ''Base du système métrique décimal, ou Mesure de l'arc du méridien compris entre les parallèles de Dunkerque et Barcelone'', París, 1806-1810.&lt;/ref&gt;. L'unitat de [[massa]], lo [[quilograma]], estó restacada a la massa d'un volume d'[[aiga]] determinat&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Charles-Maurice de Talleyrand-Périgord, « Discours non prononcé de M. de Talleyrand, évêque d'Autun, sur les poids et mesures, en annexe de la séance du 9 mars 1790 », dens ''Archives Parlementaires de 1787 à 1860 - Première série (1787-1799), t. XII : Du 2 mars au 14 avril 1790'', París, Librairie Administrative P. Dupont, 1881, pp. 104-108.&lt;/ref&gt;.

Ua auta evolucion màger estó de basar lo sistèma navèth suu [[sistèma decimau]], ua proposicion formulada peu purmèr còp peu [[matematicas|matematician]] [[Simon Stevin]] ([[1548]]-[[1620]]) e represa per mantua figura intellectuau deus sègles seguents com [[Joan Lo Redon d'Alembert|d'Alembert]] ([[1717]]-[[1783]])&lt;ref&gt;'''[[neerlandés|(nl)]]''' Simon Stevin, ''De Thiende'', Christoffel Plantijn, 1585.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' René Taton, Myriana Ilic, Danielle Fauque e Robert Halleux, « La tentative de Stevin pour la décimalisation de la métrologie », ''Cahiers de métrologie'', n° 1,‎ 1983, pp. 5-19.&lt;/ref&gt;. L'interès de la basa decimau èra de simplificar considerablament los calculs per rapòrt a las subdivisions irregularas precedentament en vigor. Estalons materiaus, lo mètre e lo quilograma deus Archius, estón fabricats tà servir de referéncia o tà presentar las unitats a la populacion&lt;ref&gt;Exemples d'aqueths estalons populars son los mètres installats dens París per la [[Convencion Nacionala|Convencion]]. Dus son enqüèra vededers [[plaça Vendôme]] e [[carrèra Vaugirard]].&lt;/ref&gt;.

L'adopcion deu [[sistèma metric]] estó dificila e la soa difusion, en [[França]] puish dens lo monde, estó progressiva. Totun, en [[1875]], la [[Convencion deu Mètre]], signada per mantun país, establí oficiaument ua [[Burèu Internacionau dei Pes e Mesuras|organizacion internacionau]] cargada de velhar a l'uniformitat de las mesuras, consacrant lo caractèr d'ara enlà mondiau d'aquera enterpresa. Drin a drin, maugrat resisténcias a còps importantas e la longa persisténcia de las unitats popularas dens la vita vitanta, permetó de crear e d'adoptar unitats comunas&lt;ref&gt;Dens lo cas de França, lo sistèma metric estó fin finau impausat per ua lei en 1837 (Jacques Boyer, « Le centenaire du système métrique. », ''Revue encyclopédique : recueil documentaire universel et illustré'', Larousse,‎ 1899, p. 848).&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Dens la rèsta deu monde, país com Portugau, los País Baish, Espanha o Grècia adoptèn, formaument o non, lo sistèma metric enter [[1810]] e [[1840]]. A partir de [[1850]], las [[exposicion universala|exposicions universaus]] joguèn un ròtle important dens la difusion deu sistèma hòra d'Euròpa. La convencion deu Mètre permetó d'obtiéner conversions importantas, mes a còps tardivas : Alemanha en [[1871]], Russia en [[1918]], China en [[1929]], Índia en [[1956]], Reiaume Unit en [[1965]], etc.&lt;/ref&gt;.

=== Las definicions modèrnas ===

[[Fichièr:Relations between New SI units definitions.svg|thumb|right|Representacion de las sèt unitats de basa deu Sistèma Internacionau e de las sèt constantas fondamentaus permetent de'us definir.]]

{{veire|Sistèma Internacionau d'Unitats}}

Au sègle XX, l'enterpresa d'unificacion que's perseguí dab l'adopcion oficiau deu [[Sistèma Internacionau d'Unitats]] (SI) en [[1960]]&lt;ref name=&quot;BIPM 2019 p. 102&quot;&gt;'''[[francés|(fr)]]''' ''Le Système international d'unités - Brochure 9'', Bureau international des poids et mesures, 2019, p. 102.&lt;/ref&gt;. Organizant l'ensemble de las unitats a l'entorn d'un nombre petit d'unitats de basa, lo SI vadó la referéncia mondiau de la mesura [[sciéncia|scientifica]] e [[Tecnica|tecnica]]. En parallèl, las definicions de las unitats evoluèn de faiçon importanta. En efèit, los estalons materiaus, com lo mètre o lo quilograma deus Archius, presentavan l'inconvenient d'estar objèctes fisics somés a ua lenta degradacion, a variacions imperceptiblas o a accidents de manipulacion. Estó donc decidit de tornar definir las unitats a partir de fenomèns [[natura|naturaus]] reproductibles. Per exemple, en [[1960]], lo mètre estó definit a partir de la longor d'ua [[electromagnetisme|radiacion]]&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Guilhem Gallot, « L'interféromètre de Fabry-Pérot », ''Bulletin de la Sabix (société des amis de la bibliothèque et de l'histoire de l'École Polytechnique)'', París, vol. 18,‎ 1997, pp. 63-67.&lt;/ref&gt;. Puish, en [[1983]], ua definicion navèra, basada sus la velocitat de la [[lutz]], entrè en vigor. En [[2019]], aqueras transformacions abotín a l'adopcion de definicions fondadas sus de constantas fondamentaus de la [[fisica]] per totas las unitats de basa deu SI&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]'''  ''Résolution 1 de la 26e CGPM. Sur la révision du Système international d'unités (SI)'', 2018.&lt;/ref&gt;. Lo cas mei complicat estó lo deu [[quilograma]] qui es d'ara enlà definit a partir de la [[constanta de Planck]].

=== Lo desvolopament de la metrologia ===

{{veire|Metrologia}}

Parallèlament a la quista d'unitats universaus, que's desvolopè progressivament ua reflexion sus la mesura era medisha e sus la soa fidabilitat, qui balhè neishença a la [[metrologia]], es a díser a la « sciéncia de la mesura ». Aquera reflexion estó purmèr estimulada per las [[sciéncia|sciéncias]] qui exigivan ua precision grana, en particular l'[[astronomia]] e la [[geodesia]]. En efèit, en repetint las lors observacions, los saberuts constatèn que las mesuras d'ua medisha grandor permetèn pas jamei d'obtiéner exactament lo medish resultat, mes que's dispersavan a l'entorn d'ua valor. Totun, comprenón qu'aqueth fenomèn èra ligat a ua part d'error impossibla a eliminar. Aquò merquè la debuta de tribalhs destinats a caracterizar e a limitar los sons efèits.

Lo prumèr tribalh màger dens aqueth maine estó la teoria de las errors, desvolopada enter los sègles XVIII e XIX per [[matematicas|matematicians]] com [[Adrien-Marie Legendre|Legendre]] ([[1752]]-[[1833]]) e [[Carl Friedrich Gauss|Gauss]] ([[1777]]-[[1855]])&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]'''  Aimé Fuchs, « Plaidoyer pour la loi normale », ''Pour la Science'',‎ 1995, p. 17.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Bernard Bru, « La courbe de Gauss ou le théorème de Bernoulli raconté aux enfants », ''Mathematics and Social Sciences'', vol. 175, n° 3,‎ 2006, pp. 5-23.&lt;/ref&gt;. Aqueras recèrcas permetón d'elaborar metòdes tà tractar las mesuras entecadas d'error, especiaument lo [[metòde deus mendres carrats]]. [[Carl Friedrich Gauss|Gauss]] mostrè egaument que las errors de mesura accidentaus se desparteishen segon ua lei caracteristica, aperada [[lei normau]], representada per ua corba en fòrma de [[campana]]. Aqueras atrunas vadón drin a drin la nòrma tà tractar tots los tipes de mesura [[sciéncia|scientifica]].

La signatura de la Convencion deu Mètre e la creacion deu [[Burèu Internacionau deus Pes e Mesuras]] permetón de pausar las basas de la [[metrologia]] modèrna a partir de la fin deu sègle XIX. Un hialat d'institucions, fondat suus laboratòris nacionaus en carga de la conservacion deus estalons nacionaus, assegurè la coeréncia de las referéncias. Favorizè tanben l'emergéncia de concèptes comuns ([[cadena d'estalonatge]], [[traçabilitat metrologica]], incertitud de mesura, etc.). La metrologia vadó atau ua [[sciéncia]] au còp teorica e practica, essenciau a l'[[industria]], au [[comèrci]] e a la recèrca.

== Grandors, unitats e estalons ==

=== Grandors fisicas ===

{{veire|Grandor fisica}}

Ua [[grandor fisica]] es ua proprietat d'un fenomèn, d'un còs o d'ua [[compausat quimic|substància]] qui's pòt mesurar, es a díser exprimir dab un nombre e, sovent, ua unitat. La [[longor]], la [[massa]], la [[durada]], la [[temperatura]] o l'[[intensitat (electricitat)|intensitat]] d'un [[corrent electric]] son exemples de grandors fisicas&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Comité commun pour les guides en métrologie (JCGM), ''Vocabulaire international de métrologie (VIM) : concepts fondamentaux et généraux et termes associés (JCGM 200:2012)'', Sèvres, Bureau international des poids et mesures, 3{{a}} edicion, 2012.&lt;/ref&gt;. Lo principi fondamentau de la mesura es de comparar la grandor mesurada a ua grandor de medisha natura adoptada com referéncia. Las grandors shens dimension resultan lo mei sovent deu rapòrt de duas grandors de medisha natura, çò qu'entraina l'anullacion de las unitats. Per exemple, es lo cas de la [[densitat]] qui resulta d'un rapòrt enter duas [[massa volumica|massas volumicas]].

Ua medisha grandor pòt estar exprimida dens diferentas unitats. Per exemple, ua longor de cinc [[mètre]]s es egau a cinc cents centimètres o cinc mila millimètres. Totun, si l'unitat e la valor qui l'acompanha pòden cambiar, la grandor demora identica. Dus tipes de grandors son distinguits. Las grandors escalaras que son entièrament descrivudas per un nombre acompanhat o non d'ua unitat (temperatura, massa, etc.). Las grandors [[vector (matematicas)|vectoriaus]] possedeishen egaument ua direccion e un sens ([[velocitat]], [[fòrça]], etc.). La lor mesura necessita alavetz de determinar ua valor, mes tanben ua orientacion.

=== Unitats e estalons ===

Las unitats de mesure son grandors escalaras reaus, definidas e adoptadas per convencion. Permeten de comparar tota grandor de medisha natura tad exprimir lo rapòrt deus dus dab un nombre. Pòden estar definidas a partir de constantas fondamentaus o per d'estalons. Aqueths estalons son la materializacion concrèta d'ua grandor fisica, coneguda dab ua exactitud grana&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' JCGM - Joint Committee for Guides in Metrology, « Vocabulaire international de métrologie — Concepts fondamentaux et généraux et termes associés (VIM) », 2008.&lt;/ref&gt;. Son egaument objèctes materiaus conservats dab suenh. Sèrven de basa a la fabricacion de copias, d'usatge de mei en mei corrent, destinadas aus laboratòris, a l'industria o au comèrci. Aqueras copias son regularament comparadas a estalons de referéncia tà garantir la lor exactitud.

En efèit, tà assegurar la comparabilitat de duas mesuras realizadas dens endrets diferents, cau demostrar un rapòrt enter aqueras duas mesuras, dirècte o indirècte, a un medish estalon de referéncia.  Aquera exigéncia a miat a l'organizacion d'ua ierarquia deus estalons. A la cima, que's tròban los estalons internacionaus realizats per laboratòris reconeishuts peu [[Burèu Internacionau dei Pes e Mesuras|BIPM]]. Puish, vienen los estalons nacionaus, los estalons utilizats peus laboratòris de metrologia acreditats e, fin finau, los estalons utilizats correntament dens la vita quotidiana&lt;ref&gt;Dens los laboratòris avent hòrtas constrentas metrologicas, aqueth principi mia a ua ierarquia intèrna deus estalons. Per exemple, estalons son utilizats tà verificar la conformitat de las balanças cada dia e un estalon especiau es reservat tà verificar los estalons quotidians en cas de dobte.&lt;/ref&gt;.

=== Grandors de basa e grandors derivadas ===

Las grandors fisicas pòden estar ligadas enter eras per relacions de dependéncia. Per exemple, ua [[velocitat]] es un rapòrt enter ua longor e ua durada, ua [[Aira|susfàcia]] es lo produit de duas longors e ua [[fòrça]] lo produit d'ua [[acceleracion]] e d'ua [[massa]]. Aqueras relacions permeten de redusir lo nombre de grandors fondamentaus a definir tà poder exprimir totas las autas.

Que's distingueish atau las grandors de basa, causidas per convencion com independentas, e las grandors derivadas qui s'exprimeishen en foncion de las prumèras dab relacions [[matematicas]]. La causida de las grandors de basa es pas impausada per la natura. Resulta d'ua convencion, retienuda per la soa comoditat. Per exemple, dens lo Sistèma Internacionau, sèt grandors de basa son estadas retienudas : la [[longor]], la [[massa]], lo [[temps]], l'[[intensitat (electricitat)|intensitat]] deu [[corrent electric]], la [[temperatura]], la [[quantitat de matèria]] e l'[[intensitat luminosa]]&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Franck Jedrzejewski, ''Histoire universelle de la mesure'', Ellipses, 2020, p. 165.&lt;/ref&gt;.

Cada grandor fondamentau es associada a ua dimension qui exprimeish la soa natura independentament de l'unitat causida tà la mesurar. Aqueras dimensions de basa son notadas dab simbèus definits per convencion. Per exemple, L per la longor, M per la massa e T peu temps&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' David Rouvel, « Scolie sur le Système international d'unités (SI) », ''Bulletin de l'union des physiciens'', n° 911, heurèr de 2009, p. 212.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Bernard Diu, ''La mathématique du physicien'', París, Odile Jacob, 2010, pp. 109-256.&lt;/ref&gt;. La dimension de las grandors derivadas s'obtien en combinant las dimensions. Per exemple, la velocitat a per dimension L.T⁻¹ e la fòrça M.L.T⁻². Aquera analisi dimensionau constitueish sustot ua atruna preciosa tà verificar la coheréncia d'ua formula [[fisica]] o tà prevéder la forma d'ua relacion enter grandors.

=== Lo Sistèma Internacionau d'Unitats ===

{{veire|Sistèma Internacionau d'Unitats}}

Lo [[Sistèma Internacionau d'Unitats]] es lo sistèma d'unitats mei largament utilizat dens lo monde, en particular dens los maines [[sciéncia|scientific]] e [[Tecnica|tecnic]]. Gessit deu [[sistèma metric]], es gerit per las organizacions internacionaus de [[metrologia]] e constitueish uei la referéncia mondiau de la mesura. Es basat sus sèt unitats de basa qui corresponen a las sèt grandors de basa : lo [[mètre]] per la [[longor]], lo [[quilograma]] per la [[massa]], la [[segonda]] peu [[temps]], l'[[ampère]] per l'[[intensitat electrica|intensitat]] deu [[corrent electric]], lo [[kelvin]] per la [[temperatura]], la [[mòla]] per la [[quantitat de matèria]] e la [[candela]] per l'[[intensitat luminosa]]. Totas las autas unitats, ditas derivadas, que's basteishen a partir d'aqueras sèt unitats de basa. Atau, l'unitat de [[velocitat]] es lo mètre per segonda&lt;ref name=&quot;BIPM 2019 p. 102&quot;&gt;'''[[francés|(fr)]]''' ''Le Système international d'unités - Brochure 9'', Bureau international des poids et mesures, 2019, p. 102.&lt;/ref&gt;.

Lo SI a conservat lo caractèr decimau deu [[sistèma metric]]. Los multiples de las unitats s'obtienen en los multiplicant o en los dividint per poténcias de dètz, designats per prefixes normalizats. Per exemple, « quilo » designa un factor 1000. Aquera estructura regulara facilita hèra l'expression e la conversion de las mesuras. Fin finau, despuish la refòrma de 2019, las sèt unitats de basa deu SI son definidas a partir de constantas fondamentaus de la fisica, çò que'us confereish ua estabilitat e ua universalitat completas, independentas de tot objècte materiau.

== Lo procèssus de mesura ==

== Mesura fisica en mecanica classica ==
En [[mecanica classica]], ua '''mesura fisica''' qu'ei ua valor numeric o [[Magnitud fisica|magnitud]] d'un atribut fisic d'un objècte, coma la [[longor]], la [[capacitat]], lo [[volum]] o la [[massa]], obtenguda per experimentacion e exprimida dens ua escala d'[[Unitat de mesura|unitats]].

Dens lo [[Sistèma Internacional d'Unitats]] pòt èsser lo [[mètre]], lo [[litre]] o lo [[quilograma]].

== Mesura fisica en mecanica quantica ==
En [[mecanica quantica]], quan mesuran ua grandor fisica (un atribut fisic), que pòden obténguer mei d’un resultat. Que parlan de probabilitat d’obténguer un resultat.  

=== Los resultats possibles d’ua mesura en fisica quantica ===
[[Fichièr:Quantificacion de l'energia.png|alt=Valors quantificadas que pòt prénguer los resultats d'ua mesura d'energia. Que son discontinuas (gradèrs).|vinheta|Valors que pòt prénguer los resultats d'ua mesura d'energia. Que son discontinuas (gradèrs).]]
A la grandor fisica A, qu’ei associada ua [[Observabla (quantica)|observabla]] Â. Aquera [[Observabla (quantica)|observabla]] que s’escriu per ua matriça de N colomnas e N linhas. Que pòden escríver la matriça dab la fòrma d'ua matriça diagonau. Tots los coeficients de la matriça que son nuls manca los de la diagonala. Que parlan de diagonalisacion. Las valors diagonaus de la matriça que son ditas valors pròprias de l’operator hermician. Que corresponen aus resultats possibles de la mesura fisica. Se i a un nombre finit de valors pròprias, que i a un nombre fenit de resultats possibles. Que dísen los resultats de la mesura que son quantificats. 

Que vesen ací lo principi de quantificacion : Las mesuras ne pòden pas balhar sonque résultats qui corresponen a las valors pròprias deus operators matematics. Totas las valors ne son pas possiblas. 

== Annèxas ==

=== Ligams intèrnes ===
&lt;div style=&quot;-moz-column-count:3; column-count:3;&quot;&gt;
* [[Aparelh de mesura]].
* [[Convencion deu Mètre]].
* [[Estalon]].
* [[Metrotecnia]].
* [[Metrologia]].
* [[Magnitud fisica]].
* [[Postulats de la fisica quantica]].
* [[Sistèma Internacional d'Unitats]].
* [[Teoria de la mesura]].
* [[Unitat de mesura]].
&lt;/div&gt;

=== Bibliografia ===

* '''[[francés|(fr)]]''' Le Système international d'unités - Brochure 9, Bureau international des poids et mesures, 2019.
* '''[[francés|(fr)]]''' Bernard Diu, ''La mathématique du physicien'', París, Odile Jacob, 2010.

=== Nòtas e referéncias ===
&lt;div style=&quot;-moz-column-count:3; column-count:3;&quot;&gt;
&lt;references/&gt;
&lt;/div&gt;

[[Categoria:Metrologia|*]]</text>
      <sha1>r68h2tt2p6qz397rlnwrdpqyp3hl76v</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2512572</id>
      <parentid>2512569</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T08:05:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nicolas Eynaud</username>
        <id>6858</id>
      </contributor>
      <comment>/* Lo procèssus de mesura */</comment>
      <origin>2512572</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23738" sha1="rl1ov2zahwvm27j99rikzn8hfdghxnw" xml:space="preserve">{{1000 fondamentals}}
{{Dialècte Gascon}}

[[Fichièr:Standard_kilogram,_2.jpg|thumb|Patron del quilograma estandard]]

La '''mesura fisica''' qu'ei l'accion de determinar la o las valors d'ua grandor (longor, capacitat, etc.), per comparason dab ua grandor constanta de medisha espècia presa coma tèrme de referéncia (etalon o unitat).

== Istòria ==

=== Las mesuras ancianas ===

L'existéncia de preocupacions ligadas a questions de mesura es atestada tanlèu l'[[escritura]] apareishuda dens maines variats com lo [[comèrci]], l'[[agricultura]], la construccion o l'[[astronomia]]. Atau, las prumèras [[civilizacion]]s devón s'acordar sus sistèmas d'unitats tà, au minimom, mesurar las [[longor]]s, las [[aira|susfàcias]], los [[volum|volumes]], las [[massa]]s e lo [[temps]]. Aqueras unitats ancianas èran sovent d'origina antropometrica, es a díser fondadas sus las [[anatomia|dimensions deu còs uman]] com lo [[pè (unitat)|pè]], la [[cobdada (unitat)|cobdada]] o lo [[poç (unitat)|poç]]&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Roope O. Kaaronen, Mikael A. Manninen e Jussi T. Eronen, « Body-based units of measure in cultural evolution », ''Science'', vol. 380, n° 6648, 2023, pp. 948-954.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Robert R. Crease, ''World in the balance: The historic quest for an absolute system of measurement'', WW Norton &amp; Company, 2011.&lt;/ref&gt;. Autas unitats hasèvan referéncia a objèctes o a practicas correntas, disponiblas suu pic e intuitivas. Per exemple, estón sovent utilizadas la quantitat de [[gran]] contenguda dens un recipient o la susfàcia lauradissa en un periòde determinat ([[jorn]], [[setmana]], [[sason]], etc.)&lt;ref&gt;Per exemple, l'[[acre (unitat)|acre]], plan utilizada dens los país anglosaxons, correspon probablament a la susfàcia lauradissa en un dia per un atelatge de dus bueus (Ronald Edward Zupko, ''A Dictionary of Weights and Measures for the British Isles: The Middle Ages to the Twentieth Century'', American Philosophical Society, 1985, p. 2).&lt;/ref&gt;.

Totun, aquera comoditat avèva un defaut grèu. En efèit, en l'abséncia d'uniformitat, las unitats variavan enter las regions e las [[vila]]s e, a còps, segon la natura de la mercaderia mesurada. En mei, ua medisha denominacion podèva designar valors diferentas segon los lòcs, fenomèn enqüèra plan vededer dab lo [[Sistèma Imperiau]]&lt;ref&gt;Per exemple, dens aqueth sistèma, lo tèrme gallon pòt designar lo gallon imperiau (4,546 09 L), lo gallon american (3,785 411 784 L) o lo gallon american sec (4,404 883 770 86 L).&lt;/ref&gt;. Aquò complicava los escambis, èra ua hont de confusion e podèva favorizar los abús o las fraudas.

Tà limitar aqueras dificultats, las autoritats ensagèn lèu de fixar de referéncias e mantua [[civilizacion]], en [[Mesopotamia]], en [[Egipte Antic|Egipte]] o dens lo [[Mar Mediterranèa|monde mediterranèu]], definín estalons conservats dens lòcs publics o [[religions|religiós]]. Sistèmas de susvelhança estón tanben creats com los [[esclavatge|esclaus]] publics [[Atenas|atenians]] en carga deu contròle de las [[moneda|monedas]]&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Paulin Ismard, ''La Démocratie contre les experts, Les esclaves publics en Grèce ancienne'', Seuil, 2015.&lt;/ref&gt;. Totun, aqueras temptativas d'uniformizacion demorèn limitadas dens la lor portada [[geografia|geografica]] e la diversitat de las unitats persistí dinc a l'epòca modèrna.

=== Lo sistèma metric e l'unificacion ===

[[Fichièr:Metric standards Rijksmuseum.jpg|thumb|right|Estalons deu sistèma metric realizats en [[1799]].]]

{{veire|Sistèma metric}}

La responsa mei decisiva au problèma de la diversitat de las unitats de mesura vienó de la [[Revolucion Francesa]]. En efèit, a la fin deu sègle XVIII, [[França]] comptava ua multitud d'unitats locaus e la volontat d'unificar lo sistèma deus pes e mesuras rejunhó l'ideau [[egalitat|egalitari]] e [[racionalisme|racionalista]] deu movement revolucionari. En [[1790]], l'[[Assemblada Nacionau]] carguè atau l'[[Acadèmia de las Sciéncias]] de concéber un sistèma d'unitats navèth, coherent e [[Universalisme|universau]]&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Suzanne Débarbat e Terry Quinn, « Les origines du système métrique en France et la Convention du mètre de 1875, qui a ouvert la voie au Système international d'unités et à sa révision de 2018 », ''Comptes rendus - Physique'', vol. 20, n° 1-2,‎ 2018, pp. 6-21.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Georges Lacour-Gayet (pref. François Furet), ''Talleyrand'', Payot, 1990, p. 130.&lt;/ref&gt;.

L'ambicion èra de rómper dab las unitats antropometricas e arbitràrias en fondant las unitats navèras sus grandors tiradas de la natura. L'utilizacion de la natura com supòrt de las definicions èra ua innovacion importanta pr'amor que permetè d'afirmar lo caractèr universau de las unitats en los destacant deus particularismes [[nacion|nacionaus]]. Lo [[mètre]] estó atau definit com la dètz-milionau partida deu quart deu [[meridian]] [[Tèrra|terrèstre]], e ua expedicion estó organizada tà mesurar dab precision un arc d'aqueth meridian&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Guillaume Bigourdan, ''Le système métrique des poids et mesures. Son établissement et sa propagation graduelle, avec l'histoire des opérations qui ont servi à déterminer le mètre et le kilogramme'', París, Gauthier-Villars, 1901, 506 p.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Jean-Jacques Levallois, ''Mesurer la terre : 300 ans de géodésie française'', París, Presses de l’Ecole nationale des ponts et chaussées, 1988, 389 p.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Jean-Baptiste Delambre e Pierre Méchain, ''Base du système métrique décimal, ou Mesure de l'arc du méridien compris entre les parallèles de Dunkerque et Barcelone'', París, 1806-1810.&lt;/ref&gt;. L'unitat de [[massa]], lo [[quilograma]], estó restacada a la massa d'un volume d'[[aiga]] determinat&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Charles-Maurice de Talleyrand-Périgord, « Discours non prononcé de M. de Talleyrand, évêque d'Autun, sur les poids et mesures, en annexe de la séance du 9 mars 1790 », dens ''Archives Parlementaires de 1787 à 1860 - Première série (1787-1799), t. XII : Du 2 mars au 14 avril 1790'', París, Librairie Administrative P. Dupont, 1881, pp. 104-108.&lt;/ref&gt;.

Ua auta evolucion màger estó de basar lo sistèma navèth suu [[sistèma decimau]], ua proposicion formulada peu purmèr còp peu [[matematicas|matematician]] [[Simon Stevin]] ([[1548]]-[[1620]]) e represa per mantua figura intellectuau deus sègles seguents com [[Joan Lo Redon d'Alembert|d'Alembert]] ([[1717]]-[[1783]])&lt;ref&gt;'''[[neerlandés|(nl)]]''' Simon Stevin, ''De Thiende'', Christoffel Plantijn, 1585.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' René Taton, Myriana Ilic, Danielle Fauque e Robert Halleux, « La tentative de Stevin pour la décimalisation de la métrologie », ''Cahiers de métrologie'', n° 1,‎ 1983, pp. 5-19.&lt;/ref&gt;. L'interès de la basa decimau èra de simplificar considerablament los calculs per rapòrt a las subdivisions irregularas precedentament en vigor. Estalons materiaus, lo mètre e lo quilograma deus Archius, estón fabricats tà servir de referéncia o tà presentar las unitats a la populacion&lt;ref&gt;Exemples d'aqueths estalons populars son los mètres installats dens París per la [[Convencion Nacionala|Convencion]]. Dus son enqüèra vededers [[plaça Vendôme]] e [[carrèra Vaugirard]].&lt;/ref&gt;.

L'adopcion deu [[sistèma metric]] estó dificila e la soa difusion, en [[França]] puish dens lo monde, estó progressiva. Totun, en [[1875]], la [[Convencion deu Mètre]], signada per mantun país, establí oficiaument ua [[Burèu Internacionau dei Pes e Mesuras|organizacion internacionau]] cargada de velhar a l'uniformitat de las mesuras, consacrant lo caractèr d'ara enlà mondiau d'aquera enterpresa. Drin a drin, maugrat resisténcias a còps importantas e la longa persisténcia de las unitats popularas dens la vita vitanta, permetó de crear e d'adoptar unitats comunas&lt;ref&gt;Dens lo cas de França, lo sistèma metric estó fin finau impausat per ua lei en 1837 (Jacques Boyer, « Le centenaire du système métrique. », ''Revue encyclopédique : recueil documentaire universel et illustré'', Larousse,‎ 1899, p. 848).&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Dens la rèsta deu monde, país com Portugau, los País Baish, Espanha o Grècia adoptèn, formaument o non, lo sistèma metric enter [[1810]] e [[1840]]. A partir de [[1850]], las [[exposicion universala|exposicions universaus]] joguèn un ròtle important dens la difusion deu sistèma hòra d'Euròpa. La convencion deu Mètre permetó d'obtiéner conversions importantas, mes a còps tardivas : Alemanha en [[1871]], Russia en [[1918]], China en [[1929]], Índia en [[1956]], Reiaume Unit en [[1965]], etc.&lt;/ref&gt;.

=== Las definicions modèrnas ===

[[Fichièr:Relations between New SI units definitions.svg|thumb|right|Representacion de las sèt unitats de basa deu Sistèma Internacionau e de las sèt constantas fondamentaus permetent de'us definir.]]

{{veire|Sistèma Internacionau d'Unitats}}

Au sègle XX, l'enterpresa d'unificacion que's perseguí dab l'adopcion oficiau deu [[Sistèma Internacionau d'Unitats]] (SI) en [[1960]]&lt;ref name=&quot;BIPM 2019 p. 102&quot;&gt;'''[[francés|(fr)]]''' ''Le Système international d'unités - Brochure 9'', Bureau international des poids et mesures, 2019, p. 102.&lt;/ref&gt;. Organizant l'ensemble de las unitats a l'entorn d'un nombre petit d'unitats de basa, lo SI vadó la referéncia mondiau de la mesura [[sciéncia|scientifica]] e [[Tecnica|tecnica]]. En parallèl, las definicions de las unitats evoluèn de faiçon importanta. En efèit, los estalons materiaus, com lo mètre o lo quilograma deus Archius, presentavan l'inconvenient d'estar objèctes fisics somés a ua lenta degradacion, a variacions imperceptiblas o a accidents de manipulacion. Estó donc decidit de tornar definir las unitats a partir de fenomèns [[natura|naturaus]] reproductibles. Per exemple, en [[1960]], lo mètre estó definit a partir de la longor d'ua [[electromagnetisme|radiacion]]&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Guilhem Gallot, « L'interféromètre de Fabry-Pérot », ''Bulletin de la Sabix (société des amis de la bibliothèque et de l'histoire de l'École Polytechnique)'', París, vol. 18,‎ 1997, pp. 63-67.&lt;/ref&gt;. Puish, en [[1983]], ua definicion navèra, basada sus la velocitat de la [[lutz]], entrè en vigor. En [[2019]], aqueras transformacions abotín a l'adopcion de definicions fondadas sus de constantas fondamentaus de la [[fisica]] per totas las unitats de basa deu SI&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]'''  ''Résolution 1 de la 26e CGPM. Sur la révision du Système international d'unités (SI)'', 2018.&lt;/ref&gt;. Lo cas mei complicat estó lo deu [[quilograma]] qui es d'ara enlà definit a partir de la [[constanta de Planck]].

=== Lo desvolopament de la metrologia ===

{{veire|Metrologia}}

Parallèlament a la quista d'unitats universaus, que's desvolopè progressivament ua reflexion sus la mesura era medisha e sus la soa fidabilitat, qui balhè neishença a la [[metrologia]], es a díser a la « sciéncia de la mesura ». Aquera reflexion estó purmèr estimulada per las [[sciéncia|sciéncias]] qui exigivan ua precision grana, en particular l'[[astronomia]] e la [[geodesia]]. En efèit, en repetint las lors observacions, los saberuts constatèn que las mesuras d'ua medisha grandor permetèn pas jamei d'obtiéner exactament lo medish resultat, mes que's dispersavan a l'entorn d'ua valor. Totun, comprenón qu'aqueth fenomèn èra ligat a ua part d'error impossibla a eliminar. Aquò merquè la debuta de tribalhs destinats a caracterizar e a limitar los sons efèits.

Lo prumèr tribalh màger dens aqueth maine estó la teoria de las errors, desvolopada enter los sègles XVIII e XIX per [[matematicas|matematicians]] com [[Adrien-Marie Legendre|Legendre]] ([[1752]]-[[1833]]) e [[Carl Friedrich Gauss|Gauss]] ([[1777]]-[[1855]])&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]'''  Aimé Fuchs, « Plaidoyer pour la loi normale », ''Pour la Science'',‎ 1995, p. 17.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Bernard Bru, « La courbe de Gauss ou le théorème de Bernoulli raconté aux enfants », ''Mathematics and Social Sciences'', vol. 175, n° 3,‎ 2006, pp. 5-23.&lt;/ref&gt;. Aqueras recèrcas permetón d'elaborar metòdes tà tractar las mesuras entecadas d'error, especiaument lo [[metòde deus mendres carrats]]. [[Carl Friedrich Gauss|Gauss]] mostrè egaument que las errors de mesura accidentaus se desparteishen segon ua lei caracteristica, aperada [[lei normau]], representada per ua corba en fòrma de [[campana]]. Aqueras atrunas vadón drin a drin la nòrma tà tractar tots los tipes de mesura [[sciéncia|scientifica]].

La signatura de la Convencion deu Mètre e la creacion deu [[Burèu Internacionau deus Pes e Mesuras]] permetón de pausar las basas de la [[metrologia]] modèrna a partir de la fin deu sègle XIX. Un hialat d'institucions, fondat suus laboratòris nacionaus en carga de la conservacion deus estalons nacionaus, assegurè la coeréncia de las referéncias. Favorizè tanben l'emergéncia de concèptes comuns ([[cadena d'estalonatge]], [[traçabilitat metrologica]], incertitud de mesura, etc.). La metrologia vadó atau ua [[sciéncia]] au còp teorica e practica, essenciau a l'[[industria]], au [[comèrci]] e a la recèrca.

== Grandors, unitats e estalons ==

=== Grandors fisicas ===

{{veire|Grandor fisica}}

Ua [[grandor fisica]] es ua proprietat d'un fenomèn, d'un còs o d'ua [[compausat quimic|substància]] qui's pòt mesurar, es a díser exprimir dab un nombre e, sovent, ua unitat. La [[longor]], la [[massa]], la [[durada]], la [[temperatura]] o l'[[intensitat (electricitat)|intensitat]] d'un [[corrent electric]] son exemples de grandors fisicas&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Comité commun pour les guides en métrologie (JCGM), ''Vocabulaire international de métrologie (VIM) : concepts fondamentaux et généraux et termes associés (JCGM 200:2012)'', Sèvres, Bureau international des poids et mesures, 3{{a}} edicion, 2012.&lt;/ref&gt;. Lo principi fondamentau de la mesura es de comparar la grandor mesurada a ua grandor de medisha natura adoptada com referéncia. Las grandors shens dimension resultan lo mei sovent deu rapòrt de duas grandors de medisha natura, çò qu'entraina l'anullacion de las unitats. Per exemple, es lo cas de la [[densitat]] qui resulta d'un rapòrt enter duas [[massa volumica|massas volumicas]].

Ua medisha grandor pòt estar exprimida dens diferentas unitats. Per exemple, ua longor de cinc [[mètre]]s es egau a cinc cents centimètres o cinc mila millimètres. Totun, si l'unitat e la valor qui l'acompanha pòden cambiar, la grandor demora identica. Dus tipes de grandors son distinguits. Las grandors escalaras que son entièrament descrivudas per un nombre acompanhat o non d'ua unitat (temperatura, massa, etc.). Las grandors [[vector (matematicas)|vectoriaus]] possedeishen egaument ua direccion e un sens ([[velocitat]], [[fòrça]], etc.). La lor mesura necessita alavetz de determinar ua valor, mes tanben ua orientacion.

=== Unitats e estalons ===

Las unitats de mesure son grandors escalaras reaus, definidas e adoptadas per convencion. Permeten de comparar tota grandor de medisha natura tad exprimir lo rapòrt deus dus dab un nombre. Pòden estar definidas a partir de constantas fondamentaus o per d'estalons. Aqueths estalons son la materializacion concrèta d'ua grandor fisica, coneguda dab ua exactitud grana&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' JCGM - Joint Committee for Guides in Metrology, « Vocabulaire international de métrologie — Concepts fondamentaux et généraux et termes associés (VIM) », 2008.&lt;/ref&gt;. Son egaument objèctes materiaus conservats dab suenh. Sèrven de basa a la fabricacion de copias, d'usatge de mei en mei corrent, destinadas aus laboratòris, a l'industria o au comèrci. Aqueras copias son regularament comparadas a estalons de referéncia tà garantir la lor exactitud.

En efèit, tà assegurar la comparabilitat de duas mesuras realizadas dens endrets diferents, cau demostrar un rapòrt enter aqueras duas mesuras, dirècte o indirècte, a un medish estalon de referéncia.  Aquera exigéncia a miat a l'organizacion d'ua ierarquia deus estalons. A la cima, que's tròban los estalons internacionaus realizats per laboratòris reconeishuts peu [[Burèu Internacionau dei Pes e Mesuras|BIPM]]. Puish, vienen los estalons nacionaus, los estalons utilizats peus laboratòris de metrologia acreditats e, fin finau, los estalons utilizats correntament dens la vita quotidiana&lt;ref&gt;Dens los laboratòris avent hòrtas constrentas metrologicas, aqueth principi mia a ua ierarquia intèrna deus estalons. Per exemple, estalons son utilizats tà verificar la conformitat de las balanças cada dia e un estalon especiau es reservat tà verificar los estalons quotidians en cas de dobte.&lt;/ref&gt;.

=== Grandors de basa e grandors derivadas ===

Las grandors fisicas pòden estar ligadas enter eras per relacions de dependéncia. Per exemple, ua [[velocitat]] es un rapòrt enter ua longor e ua durada, ua [[Aira|susfàcia]] es lo produit de duas longors e ua [[fòrça]] lo produit d'ua [[acceleracion]] e d'ua [[massa]]. Aqueras relacions permeten de redusir lo nombre de grandors fondamentaus a definir tà poder exprimir totas las autas.

Que's distingueish atau las grandors de basa, causidas per convencion com independentas, e las grandors derivadas qui s'exprimeishen en foncion de las prumèras dab relacions [[matematicas]]. La causida de las grandors de basa es pas impausada per la natura. Resulta d'ua convencion, retienuda per la soa comoditat. Per exemple, dens lo Sistèma Internacionau, sèt grandors de basa son estadas retienudas : la [[longor]], la [[massa]], lo [[temps]], l'[[intensitat (electricitat)|intensitat]] deu [[corrent electric]], la [[temperatura]], la [[quantitat de matèria]] e l'[[intensitat luminosa]]&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Franck Jedrzejewski, ''Histoire universelle de la mesure'', Ellipses, 2020, p. 165.&lt;/ref&gt;.

Cada grandor fondamentau es associada a ua dimension qui exprimeish la soa natura independentament de l'unitat causida tà la mesurar. Aqueras dimensions de basa son notadas dab simbèus definits per convencion. Per exemple, L per la longor, M per la massa e T peu temps&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' David Rouvel, « Scolie sur le Système international d'unités (SI) », ''Bulletin de l'union des physiciens'', n° 911, heurèr de 2009, p. 212.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Bernard Diu, ''La mathématique du physicien'', París, Odile Jacob, 2010, pp. 109-256.&lt;/ref&gt;. La dimension de las grandors derivadas s'obtien en combinant las dimensions. Per exemple, la velocitat a per dimension L.T⁻¹ e la fòrça M.L.T⁻². Aquera analisi dimensionau constitueish sustot ua atruna preciosa tà verificar la coheréncia d'ua formula [[fisica]] o tà prevéder la forma d'ua relacion enter grandors.

=== Lo Sistèma Internacionau d'Unitats ===

{{veire|Sistèma Internacionau d'Unitats}}

Lo [[Sistèma Internacionau d'Unitats]] es lo sistèma d'unitats mei largament utilizat dens lo monde, en particular dens los maines [[sciéncia|scientific]] e [[Tecnica|tecnic]]. Gessit deu [[sistèma metric]], es gerit per las organizacions internacionaus de [[metrologia]] e constitueish uei la referéncia mondiau de la mesura. Es basat sus sèt unitats de basa qui corresponen a las sèt grandors de basa : lo [[mètre]] per la [[longor]], lo [[quilograma]] per la [[massa]], la [[segonda]] peu [[temps]], l'[[ampère]] per l'[[intensitat electrica|intensitat]] deu [[corrent electric]], lo [[kelvin]] per la [[temperatura]], la [[mòla]] per la [[quantitat de matèria]] e la [[candela]] per l'[[intensitat luminosa]]. Totas las autas unitats, ditas derivadas, que's basteishen a partir d'aqueras sèt unitats de basa. Atau, l'unitat de [[velocitat]] es lo mètre per segonda&lt;ref name=&quot;BIPM 2019 p. 102&quot;&gt;'''[[francés|(fr)]]''' ''Le Système international d'unités - Brochure 9'', Bureau international des poids et mesures, 2019, p. 102.&lt;/ref&gt;.

Lo SI a conservat lo caractèr decimau deu [[sistèma metric]]. Los multiples de las unitats s'obtienen en los multiplicant o en los dividint per poténcias de dètz, designats per prefixes normalizats. Per exemple, « quilo » designa un factor 1000. Aquera estructura regulara facilita hèra l'expression e la conversion de las mesuras. Fin finau, despuish la refòrma de 2019, las sèt unitats de basa deu SI son definidas a partir de constantas fondamentaus de la fisica, çò que'us confereish ua estabilitat e ua universalitat completas, independentas de tot objècte materiau.

== Lo procèssus de mesura ==

La mesura d'ua grandor necessita l'utilizacion d'un [[instrument de mesura]], es a díser d'un dispositiu concebut tà comparar la grandor mesurada a l'unitat de referéncia en vista de determinar la soa valor. Aqueths instruments son plan variats e adaptats a la natura de la grandor recercada. Deven egaument estar adaptats au besonh de precision demandada.

== Mesura fisica en mecanica classica ==
En [[mecanica classica]], ua '''mesura fisica''' qu'ei ua valor numeric o [[Magnitud fisica|magnitud]] d'un atribut fisic d'un objècte, coma la [[longor]], la [[capacitat]], lo [[volum]] o la [[massa]], obtenguda per experimentacion e exprimida dens ua escala d'[[Unitat de mesura|unitats]].

Dens lo [[Sistèma Internacional d'Unitats]] pòt èsser lo [[mètre]], lo [[litre]] o lo [[quilograma]].

== Mesura fisica en mecanica quantica ==
En [[mecanica quantica]], quan mesuran ua grandor fisica (un atribut fisic), que pòden obténguer mei d’un resultat. Que parlan de probabilitat d’obténguer un resultat.  

=== Los resultats possibles d’ua mesura en fisica quantica ===
[[Fichièr:Quantificacion de l'energia.png|alt=Valors quantificadas que pòt prénguer los resultats d'ua mesura d'energia. Que son discontinuas (gradèrs).|vinheta|Valors que pòt prénguer los resultats d'ua mesura d'energia. Que son discontinuas (gradèrs).]]
A la grandor fisica A, qu’ei associada ua [[Observabla (quantica)|observabla]] Â. Aquera [[Observabla (quantica)|observabla]] que s’escriu per ua matriça de N colomnas e N linhas. Que pòden escríver la matriça dab la fòrma d'ua matriça diagonau. Tots los coeficients de la matriça que son nuls manca los de la diagonala. Que parlan de diagonalisacion. Las valors diagonaus de la matriça que son ditas valors pròprias de l’operator hermician. Que corresponen aus resultats possibles de la mesura fisica. Se i a un nombre finit de valors pròprias, que i a un nombre fenit de resultats possibles. Que dísen los resultats de la mesura que son quantificats. 

Que vesen ací lo principi de quantificacion : Las mesuras ne pòden pas balhar sonque résultats qui corresponen a las valors pròprias deus operators matematics. Totas las valors ne son pas possiblas. 

== Annèxas ==

=== Ligams intèrnes ===
&lt;div style=&quot;-moz-column-count:3; column-count:3;&quot;&gt;
* [[Aparelh de mesura]].
* [[Convencion deu Mètre]].
* [[Estalon]].
* [[Metrotecnia]].
* [[Metrologia]].
* [[Magnitud fisica]].
* [[Postulats de la fisica quantica]].
* [[Sistèma Internacional d'Unitats]].
* [[Teoria de la mesura]].
* [[Unitat de mesura]].
&lt;/div&gt;

=== Bibliografia ===

* '''[[francés|(fr)]]''' Le Système international d'unités - Brochure 9, Bureau international des poids et mesures, 2019.
* '''[[francés|(fr)]]''' Bernard Diu, ''La mathématique du physicien'', París, Odile Jacob, 2010.

=== Nòtas e referéncias ===
&lt;div style=&quot;-moz-column-count:3; column-count:3;&quot;&gt;
&lt;references/&gt;
&lt;/div&gt;

[[Categoria:Metrologia|*]]</text>
      <sha1>rl1ov2zahwvm27j99rikzn8hfdghxnw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2512573</id>
      <parentid>2512572</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T08:05:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nicolas Eynaud</username>
        <id>6858</id>
      </contributor>
      <comment>/* Lo procèssus de mesura */</comment>
      <origin>2512573</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23737" sha1="0sm51q5g48a72cv4c7j3lamfbvybpxc" xml:space="preserve">{{1000 fondamentals}}
{{Dialècte Gascon}}

[[Fichièr:Standard_kilogram,_2.jpg|thumb|Patron del quilograma estandard]]

La '''mesura fisica''' qu'ei l'accion de determinar la o las valors d'ua grandor (longor, capacitat, etc.), per comparason dab ua grandor constanta de medisha espècia presa coma tèrme de referéncia (etalon o unitat).

== Istòria ==

=== Las mesuras ancianas ===

L'existéncia de preocupacions ligadas a questions de mesura es atestada tanlèu l'[[escritura]] apareishuda dens maines variats com lo [[comèrci]], l'[[agricultura]], la construccion o l'[[astronomia]]. Atau, las prumèras [[civilizacion]]s devón s'acordar sus sistèmas d'unitats tà, au minimom, mesurar las [[longor]]s, las [[aira|susfàcias]], los [[volum|volumes]], las [[massa]]s e lo [[temps]]. Aqueras unitats ancianas èran sovent d'origina antropometrica, es a díser fondadas sus las [[anatomia|dimensions deu còs uman]] com lo [[pè (unitat)|pè]], la [[cobdada (unitat)|cobdada]] o lo [[poç (unitat)|poç]]&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Roope O. Kaaronen, Mikael A. Manninen e Jussi T. Eronen, « Body-based units of measure in cultural evolution », ''Science'', vol. 380, n° 6648, 2023, pp. 948-954.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Robert R. Crease, ''World in the balance: The historic quest for an absolute system of measurement'', WW Norton &amp; Company, 2011.&lt;/ref&gt;. Autas unitats hasèvan referéncia a objèctes o a practicas correntas, disponiblas suu pic e intuitivas. Per exemple, estón sovent utilizadas la quantitat de [[gran]] contenguda dens un recipient o la susfàcia lauradissa en un periòde determinat ([[jorn]], [[setmana]], [[sason]], etc.)&lt;ref&gt;Per exemple, l'[[acre (unitat)|acre]], plan utilizada dens los país anglosaxons, correspon probablament a la susfàcia lauradissa en un dia per un atelatge de dus bueus (Ronald Edward Zupko, ''A Dictionary of Weights and Measures for the British Isles: The Middle Ages to the Twentieth Century'', American Philosophical Society, 1985, p. 2).&lt;/ref&gt;.

Totun, aquera comoditat avèva un defaut grèu. En efèit, en l'abséncia d'uniformitat, las unitats variavan enter las regions e las [[vila]]s e, a còps, segon la natura de la mercaderia mesurada. En mei, ua medisha denominacion podèva designar valors diferentas segon los lòcs, fenomèn enqüèra plan vededer dab lo [[Sistèma Imperiau]]&lt;ref&gt;Per exemple, dens aqueth sistèma, lo tèrme gallon pòt designar lo gallon imperiau (4,546 09 L), lo gallon american (3,785 411 784 L) o lo gallon american sec (4,404 883 770 86 L).&lt;/ref&gt;. Aquò complicava los escambis, èra ua hont de confusion e podèva favorizar los abús o las fraudas.

Tà limitar aqueras dificultats, las autoritats ensagèn lèu de fixar de referéncias e mantua [[civilizacion]], en [[Mesopotamia]], en [[Egipte Antic|Egipte]] o dens lo [[Mar Mediterranèa|monde mediterranèu]], definín estalons conservats dens lòcs publics o [[religions|religiós]]. Sistèmas de susvelhança estón tanben creats com los [[esclavatge|esclaus]] publics [[Atenas|atenians]] en carga deu contròle de las [[moneda|monedas]]&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Paulin Ismard, ''La Démocratie contre les experts, Les esclaves publics en Grèce ancienne'', Seuil, 2015.&lt;/ref&gt;. Totun, aqueras temptativas d'uniformizacion demorèn limitadas dens la lor portada [[geografia|geografica]] e la diversitat de las unitats persistí dinc a l'epòca modèrna.

=== Lo sistèma metric e l'unificacion ===

[[Fichièr:Metric standards Rijksmuseum.jpg|thumb|right|Estalons deu sistèma metric realizats en [[1799]].]]

{{veire|Sistèma metric}}

La responsa mei decisiva au problèma de la diversitat de las unitats de mesura vienó de la [[Revolucion Francesa]]. En efèit, a la fin deu sègle XVIII, [[França]] comptava ua multitud d'unitats locaus e la volontat d'unificar lo sistèma deus pes e mesuras rejunhó l'ideau [[egalitat|egalitari]] e [[racionalisme|racionalista]] deu movement revolucionari. En [[1790]], l'[[Assemblada Nacionau]] carguè atau l'[[Acadèmia de las Sciéncias]] de concéber un sistèma d'unitats navèth, coherent e [[Universalisme|universau]]&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Suzanne Débarbat e Terry Quinn, « Les origines du système métrique en France et la Convention du mètre de 1875, qui a ouvert la voie au Système international d'unités et à sa révision de 2018 », ''Comptes rendus - Physique'', vol. 20, n° 1-2,‎ 2018, pp. 6-21.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Georges Lacour-Gayet (pref. François Furet), ''Talleyrand'', Payot, 1990, p. 130.&lt;/ref&gt;.

L'ambicion èra de rómper dab las unitats antropometricas e arbitràrias en fondant las unitats navèras sus grandors tiradas de la natura. L'utilizacion de la natura com supòrt de las definicions èra ua innovacion importanta pr'amor que permetè d'afirmar lo caractèr universau de las unitats en los destacant deus particularismes [[nacion|nacionaus]]. Lo [[mètre]] estó atau definit com la dètz-milionau partida deu quart deu [[meridian]] [[Tèrra|terrèstre]], e ua expedicion estó organizada tà mesurar dab precision un arc d'aqueth meridian&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Guillaume Bigourdan, ''Le système métrique des poids et mesures. Son établissement et sa propagation graduelle, avec l'histoire des opérations qui ont servi à déterminer le mètre et le kilogramme'', París, Gauthier-Villars, 1901, 506 p.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Jean-Jacques Levallois, ''Mesurer la terre : 300 ans de géodésie française'', París, Presses de l’Ecole nationale des ponts et chaussées, 1988, 389 p.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Jean-Baptiste Delambre e Pierre Méchain, ''Base du système métrique décimal, ou Mesure de l'arc du méridien compris entre les parallèles de Dunkerque et Barcelone'', París, 1806-1810.&lt;/ref&gt;. L'unitat de [[massa]], lo [[quilograma]], estó restacada a la massa d'un volume d'[[aiga]] determinat&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Charles-Maurice de Talleyrand-Périgord, « Discours non prononcé de M. de Talleyrand, évêque d'Autun, sur les poids et mesures, en annexe de la séance du 9 mars 1790 », dens ''Archives Parlementaires de 1787 à 1860 - Première série (1787-1799), t. XII : Du 2 mars au 14 avril 1790'', París, Librairie Administrative P. Dupont, 1881, pp. 104-108.&lt;/ref&gt;.

Ua auta evolucion màger estó de basar lo sistèma navèth suu [[sistèma decimau]], ua proposicion formulada peu purmèr còp peu [[matematicas|matematician]] [[Simon Stevin]] ([[1548]]-[[1620]]) e represa per mantua figura intellectuau deus sègles seguents com [[Joan Lo Redon d'Alembert|d'Alembert]] ([[1717]]-[[1783]])&lt;ref&gt;'''[[neerlandés|(nl)]]''' Simon Stevin, ''De Thiende'', Christoffel Plantijn, 1585.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' René Taton, Myriana Ilic, Danielle Fauque e Robert Halleux, « La tentative de Stevin pour la décimalisation de la métrologie », ''Cahiers de métrologie'', n° 1,‎ 1983, pp. 5-19.&lt;/ref&gt;. L'interès de la basa decimau èra de simplificar considerablament los calculs per rapòrt a las subdivisions irregularas precedentament en vigor. Estalons materiaus, lo mètre e lo quilograma deus Archius, estón fabricats tà servir de referéncia o tà presentar las unitats a la populacion&lt;ref&gt;Exemples d'aqueths estalons populars son los mètres installats dens París per la [[Convencion Nacionala|Convencion]]. Dus son enqüèra vededers [[plaça Vendôme]] e [[carrèra Vaugirard]].&lt;/ref&gt;.

L'adopcion deu [[sistèma metric]] estó dificila e la soa difusion, en [[França]] puish dens lo monde, estó progressiva. Totun, en [[1875]], la [[Convencion deu Mètre]], signada per mantun país, establí oficiaument ua [[Burèu Internacionau dei Pes e Mesuras|organizacion internacionau]] cargada de velhar a l'uniformitat de las mesuras, consacrant lo caractèr d'ara enlà mondiau d'aquera enterpresa. Drin a drin, maugrat resisténcias a còps importantas e la longa persisténcia de las unitats popularas dens la vita vitanta, permetó de crear e d'adoptar unitats comunas&lt;ref&gt;Dens lo cas de França, lo sistèma metric estó fin finau impausat per ua lei en 1837 (Jacques Boyer, « Le centenaire du système métrique. », ''Revue encyclopédique : recueil documentaire universel et illustré'', Larousse,‎ 1899, p. 848).&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Dens la rèsta deu monde, país com Portugau, los País Baish, Espanha o Grècia adoptèn, formaument o non, lo sistèma metric enter [[1810]] e [[1840]]. A partir de [[1850]], las [[exposicion universala|exposicions universaus]] joguèn un ròtle important dens la difusion deu sistèma hòra d'Euròpa. La convencion deu Mètre permetó d'obtiéner conversions importantas, mes a còps tardivas : Alemanha en [[1871]], Russia en [[1918]], China en [[1929]], Índia en [[1956]], Reiaume Unit en [[1965]], etc.&lt;/ref&gt;.

=== Las definicions modèrnas ===

[[Fichièr:Relations between New SI units definitions.svg|thumb|right|Representacion de las sèt unitats de basa deu Sistèma Internacionau e de las sèt constantas fondamentaus permetent de'us definir.]]

{{veire|Sistèma Internacionau d'Unitats}}

Au sègle XX, l'enterpresa d'unificacion que's perseguí dab l'adopcion oficiau deu [[Sistèma Internacionau d'Unitats]] (SI) en [[1960]]&lt;ref name=&quot;BIPM 2019 p. 102&quot;&gt;'''[[francés|(fr)]]''' ''Le Système international d'unités - Brochure 9'', Bureau international des poids et mesures, 2019, p. 102.&lt;/ref&gt;. Organizant l'ensemble de las unitats a l'entorn d'un nombre petit d'unitats de basa, lo SI vadó la referéncia mondiau de la mesura [[sciéncia|scientifica]] e [[Tecnica|tecnica]]. En parallèl, las definicions de las unitats evoluèn de faiçon importanta. En efèit, los estalons materiaus, com lo mètre o lo quilograma deus Archius, presentavan l'inconvenient d'estar objèctes fisics somés a ua lenta degradacion, a variacions imperceptiblas o a accidents de manipulacion. Estó donc decidit de tornar definir las unitats a partir de fenomèns [[natura|naturaus]] reproductibles. Per exemple, en [[1960]], lo mètre estó definit a partir de la longor d'ua [[electromagnetisme|radiacion]]&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Guilhem Gallot, « L'interféromètre de Fabry-Pérot », ''Bulletin de la Sabix (société des amis de la bibliothèque et de l'histoire de l'École Polytechnique)'', París, vol. 18,‎ 1997, pp. 63-67.&lt;/ref&gt;. Puish, en [[1983]], ua definicion navèra, basada sus la velocitat de la [[lutz]], entrè en vigor. En [[2019]], aqueras transformacions abotín a l'adopcion de definicions fondadas sus de constantas fondamentaus de la [[fisica]] per totas las unitats de basa deu SI&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]'''  ''Résolution 1 de la 26e CGPM. Sur la révision du Système international d'unités (SI)'', 2018.&lt;/ref&gt;. Lo cas mei complicat estó lo deu [[quilograma]] qui es d'ara enlà definit a partir de la [[constanta de Planck]].

=== Lo desvolopament de la metrologia ===

{{veire|Metrologia}}

Parallèlament a la quista d'unitats universaus, que's desvolopè progressivament ua reflexion sus la mesura era medisha e sus la soa fidabilitat, qui balhè neishença a la [[metrologia]], es a díser a la « sciéncia de la mesura ». Aquera reflexion estó purmèr estimulada per las [[sciéncia|sciéncias]] qui exigivan ua precision grana, en particular l'[[astronomia]] e la [[geodesia]]. En efèit, en repetint las lors observacions, los saberuts constatèn que las mesuras d'ua medisha grandor permetèn pas jamei d'obtiéner exactament lo medish resultat, mes que's dispersavan a l'entorn d'ua valor. Totun, comprenón qu'aqueth fenomèn èra ligat a ua part d'error impossibla a eliminar. Aquò merquè la debuta de tribalhs destinats a caracterizar e a limitar los sons efèits.

Lo prumèr tribalh màger dens aqueth maine estó la teoria de las errors, desvolopada enter los sègles XVIII e XIX per [[matematicas|matematicians]] com [[Adrien-Marie Legendre|Legendre]] ([[1752]]-[[1833]]) e [[Carl Friedrich Gauss|Gauss]] ([[1777]]-[[1855]])&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]'''  Aimé Fuchs, « Plaidoyer pour la loi normale », ''Pour la Science'',‎ 1995, p. 17.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Bernard Bru, « La courbe de Gauss ou le théorème de Bernoulli raconté aux enfants », ''Mathematics and Social Sciences'', vol. 175, n° 3,‎ 2006, pp. 5-23.&lt;/ref&gt;. Aqueras recèrcas permetón d'elaborar metòdes tà tractar las mesuras entecadas d'error, especiaument lo [[metòde deus mendres carrats]]. [[Carl Friedrich Gauss|Gauss]] mostrè egaument que las errors de mesura accidentaus se desparteishen segon ua lei caracteristica, aperada [[lei normau]], representada per ua corba en fòrma de [[campana]]. Aqueras atrunas vadón drin a drin la nòrma tà tractar tots los tipes de mesura [[sciéncia|scientifica]].

La signatura de la Convencion deu Mètre e la creacion deu [[Burèu Internacionau deus Pes e Mesuras]] permetón de pausar las basas de la [[metrologia]] modèrna a partir de la fin deu sègle XIX. Un hialat d'institucions, fondat suus laboratòris nacionaus en carga de la conservacion deus estalons nacionaus, assegurè la coeréncia de las referéncias. Favorizè tanben l'emergéncia de concèptes comuns ([[cadena d'estalonatge]], [[traçabilitat metrologica]], incertitud de mesura, etc.). La metrologia vadó atau ua [[sciéncia]] au còp teorica e practica, essenciau a l'[[industria]], au [[comèrci]] e a la recèrca.

== Grandors, unitats e estalons ==

=== Grandors fisicas ===

{{veire|Grandor fisica}}

Ua [[grandor fisica]] es ua proprietat d'un fenomèn, d'un còs o d'ua [[compausat quimic|substància]] qui's pòt mesurar, es a díser exprimir dab un nombre e, sovent, ua unitat. La [[longor]], la [[massa]], la [[durada]], la [[temperatura]] o l'[[intensitat (electricitat)|intensitat]] d'un [[corrent electric]] son exemples de grandors fisicas&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Comité commun pour les guides en métrologie (JCGM), ''Vocabulaire international de métrologie (VIM) : concepts fondamentaux et généraux et termes associés (JCGM 200:2012)'', Sèvres, Bureau international des poids et mesures, 3{{a}} edicion, 2012.&lt;/ref&gt;. Lo principi fondamentau de la mesura es de comparar la grandor mesurada a ua grandor de medisha natura adoptada com referéncia. Las grandors shens dimension resultan lo mei sovent deu rapòrt de duas grandors de medisha natura, çò qu'entraina l'anullacion de las unitats. Per exemple, es lo cas de la [[densitat]] qui resulta d'un rapòrt enter duas [[massa volumica|massas volumicas]].

Ua medisha grandor pòt estar exprimida dens diferentas unitats. Per exemple, ua longor de cinc [[mètre]]s es egau a cinc cents centimètres o cinc mila millimètres. Totun, si l'unitat e la valor qui l'acompanha pòden cambiar, la grandor demora identica. Dus tipes de grandors son distinguits. Las grandors escalaras que son entièrament descrivudas per un nombre acompanhat o non d'ua unitat (temperatura, massa, etc.). Las grandors [[vector (matematicas)|vectoriaus]] possedeishen egaument ua direccion e un sens ([[velocitat]], [[fòrça]], etc.). La lor mesura necessita alavetz de determinar ua valor, mes tanben ua orientacion.

=== Unitats e estalons ===

Las unitats de mesure son grandors escalaras reaus, definidas e adoptadas per convencion. Permeten de comparar tota grandor de medisha natura tad exprimir lo rapòrt deus dus dab un nombre. Pòden estar definidas a partir de constantas fondamentaus o per d'estalons. Aqueths estalons son la materializacion concrèta d'ua grandor fisica, coneguda dab ua exactitud grana&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' JCGM - Joint Committee for Guides in Metrology, « Vocabulaire international de métrologie — Concepts fondamentaux et généraux et termes associés (VIM) », 2008.&lt;/ref&gt;. Son egaument objèctes materiaus conservats dab suenh. Sèrven de basa a la fabricacion de copias, d'usatge de mei en mei corrent, destinadas aus laboratòris, a l'industria o au comèrci. Aqueras copias son regularament comparadas a estalons de referéncia tà garantir la lor exactitud.

En efèit, tà assegurar la comparabilitat de duas mesuras realizadas dens endrets diferents, cau demostrar un rapòrt enter aqueras duas mesuras, dirècte o indirècte, a un medish estalon de referéncia.  Aquera exigéncia a miat a l'organizacion d'ua ierarquia deus estalons. A la cima, que's tròban los estalons internacionaus realizats per laboratòris reconeishuts peu [[Burèu Internacionau dei Pes e Mesuras|BIPM]]. Puish, vienen los estalons nacionaus, los estalons utilizats peus laboratòris de metrologia acreditats e, fin finau, los estalons utilizats correntament dens la vita quotidiana&lt;ref&gt;Dens los laboratòris avent hòrtas constrentas metrologicas, aqueth principi mia a ua ierarquia intèrna deus estalons. Per exemple, estalons son utilizats tà verificar la conformitat de las balanças cada dia e un estalon especiau es reservat tà verificar los estalons quotidians en cas de dobte.&lt;/ref&gt;.

=== Grandors de basa e grandors derivadas ===

Las grandors fisicas pòden estar ligadas enter eras per relacions de dependéncia. Per exemple, ua [[velocitat]] es un rapòrt enter ua longor e ua durada, ua [[Aira|susfàcia]] es lo produit de duas longors e ua [[fòrça]] lo produit d'ua [[acceleracion]] e d'ua [[massa]]. Aqueras relacions permeten de redusir lo nombre de grandors fondamentaus a definir tà poder exprimir totas las autas.

Que's distingueish atau las grandors de basa, causidas per convencion com independentas, e las grandors derivadas qui s'exprimeishen en foncion de las prumèras dab relacions [[matematicas]]. La causida de las grandors de basa es pas impausada per la natura. Resulta d'ua convencion, retienuda per la soa comoditat. Per exemple, dens lo Sistèma Internacionau, sèt grandors de basa son estadas retienudas : la [[longor]], la [[massa]], lo [[temps]], l'[[intensitat (electricitat)|intensitat]] deu [[corrent electric]], la [[temperatura]], la [[quantitat de matèria]] e l'[[intensitat luminosa]]&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Franck Jedrzejewski, ''Histoire universelle de la mesure'', Ellipses, 2020, p. 165.&lt;/ref&gt;.

Cada grandor fondamentau es associada a ua dimension qui exprimeish la soa natura independentament de l'unitat causida tà la mesurar. Aqueras dimensions de basa son notadas dab simbèus definits per convencion. Per exemple, L per la longor, M per la massa e T peu temps&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' David Rouvel, « Scolie sur le Système international d'unités (SI) », ''Bulletin de l'union des physiciens'', n° 911, heurèr de 2009, p. 212.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Bernard Diu, ''La mathématique du physicien'', París, Odile Jacob, 2010, pp. 109-256.&lt;/ref&gt;. La dimension de las grandors derivadas s'obtien en combinant las dimensions. Per exemple, la velocitat a per dimension L.T⁻¹ e la fòrça M.L.T⁻². Aquera analisi dimensionau constitueish sustot ua atruna preciosa tà verificar la coheréncia d'ua formula [[fisica]] o tà prevéder la forma d'ua relacion enter grandors.

=== Lo Sistèma Internacionau d'Unitats ===

{{veire|Sistèma Internacionau d'Unitats}}

Lo [[Sistèma Internacionau d'Unitats]] es lo sistèma d'unitats mei largament utilizat dens lo monde, en particular dens los maines [[sciéncia|scientific]] e [[Tecnica|tecnic]]. Gessit deu [[sistèma metric]], es gerit per las organizacions internacionaus de [[metrologia]] e constitueish uei la referéncia mondiau de la mesura. Es basat sus sèt unitats de basa qui corresponen a las sèt grandors de basa : lo [[mètre]] per la [[longor]], lo [[quilograma]] per la [[massa]], la [[segonda]] peu [[temps]], l'[[ampère]] per l'[[intensitat electrica|intensitat]] deu [[corrent electric]], lo [[kelvin]] per la [[temperatura]], la [[mòla]] per la [[quantitat de matèria]] e la [[candela]] per l'[[intensitat luminosa]]. Totas las autas unitats, ditas derivadas, que's basteishen a partir d'aqueras sèt unitats de basa. Atau, l'unitat de [[velocitat]] es lo mètre per segonda&lt;ref name=&quot;BIPM 2019 p. 102&quot;&gt;'''[[francés|(fr)]]''' ''Le Système international d'unités - Brochure 9'', Bureau international des poids et mesures, 2019, p. 102.&lt;/ref&gt;.

Lo SI a conservat lo caractèr decimau deu [[sistèma metric]]. Los multiples de las unitats s'obtienen en los multiplicant o en los dividint per poténcias de dètz, designats per prefixes normalizats. Per exemple, « quilo » designa un factor 1000. Aquera estructura regulara facilita hèra l'expression e la conversion de las mesuras. Fin finau, despuish la refòrma de 2019, las sèt unitats de basa deu SI son definidas a partir de constantas fondamentaus de la fisica, çò que'us confereish ua estabilitat e ua universalitat completas, independentas de tot objècte materiau.

== Lo procèssus de mesura ==

La mesura d'ua grandor necessita l'utilizacion d'un [[instrument de mesura]], es a díser d'un dispositiu concebut tà comparar la grandor mesurada a l'unitat de referéncia en vista de determinar la soa valor. Aqueths instruments son plan variats e adaptats a la natura de la grandor recercada. Deven egaument estar adaptats au besonh de precision demandat.

== Mesura fisica en mecanica classica ==
En [[mecanica classica]], ua '''mesura fisica''' qu'ei ua valor numeric o [[Magnitud fisica|magnitud]] d'un atribut fisic d'un objècte, coma la [[longor]], la [[capacitat]], lo [[volum]] o la [[massa]], obtenguda per experimentacion e exprimida dens ua escala d'[[Unitat de mesura|unitats]].

Dens lo [[Sistèma Internacional d'Unitats]] pòt èsser lo [[mètre]], lo [[litre]] o lo [[quilograma]].

== Mesura fisica en mecanica quantica ==
En [[mecanica quantica]], quan mesuran ua grandor fisica (un atribut fisic), que pòden obténguer mei d’un resultat. Que parlan de probabilitat d’obténguer un resultat.  

=== Los resultats possibles d’ua mesura en fisica quantica ===
[[Fichièr:Quantificacion de l'energia.png|alt=Valors quantificadas que pòt prénguer los resultats d'ua mesura d'energia. Que son discontinuas (gradèrs).|vinheta|Valors que pòt prénguer los resultats d'ua mesura d'energia. Que son discontinuas (gradèrs).]]
A la grandor fisica A, qu’ei associada ua [[Observabla (quantica)|observabla]] Â. Aquera [[Observabla (quantica)|observabla]] que s’escriu per ua matriça de N colomnas e N linhas. Que pòden escríver la matriça dab la fòrma d'ua matriça diagonau. Tots los coeficients de la matriça que son nuls manca los de la diagonala. Que parlan de diagonalisacion. Las valors diagonaus de la matriça que son ditas valors pròprias de l’operator hermician. Que corresponen aus resultats possibles de la mesura fisica. Se i a un nombre finit de valors pròprias, que i a un nombre fenit de resultats possibles. Que dísen los resultats de la mesura que son quantificats. 

Que vesen ací lo principi de quantificacion : Las mesuras ne pòden pas balhar sonque résultats qui corresponen a las valors pròprias deus operators matematics. Totas las valors ne son pas possiblas. 

== Annèxas ==

=== Ligams intèrnes ===
&lt;div style=&quot;-moz-column-count:3; column-count:3;&quot;&gt;
* [[Aparelh de mesura]].
* [[Convencion deu Mètre]].
* [[Estalon]].
* [[Metrotecnia]].
* [[Metrologia]].
* [[Magnitud fisica]].
* [[Postulats de la fisica quantica]].
* [[Sistèma Internacional d'Unitats]].
* [[Teoria de la mesura]].
* [[Unitat de mesura]].
&lt;/div&gt;

=== Bibliografia ===

* '''[[francés|(fr)]]''' Le Système international d'unités - Brochure 9, Bureau international des poids et mesures, 2019.
* '''[[francés|(fr)]]''' Bernard Diu, ''La mathématique du physicien'', París, Odile Jacob, 2010.

=== Nòtas e referéncias ===
&lt;div style=&quot;-moz-column-count:3; column-count:3;&quot;&gt;
&lt;references/&gt;
&lt;/div&gt;

[[Categoria:Metrologia|*]]</text>
      <sha1>0sm51q5g48a72cv4c7j3lamfbvybpxc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2512578</id>
      <parentid>2512573</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T08:38:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nicolas Eynaud</username>
        <id>6858</id>
      </contributor>
      <comment>/* Lo procèssus de mesura */</comment>
      <origin>2512578</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24214" sha1="qtpkvhe1dsl3b5civog7ugmg80kwawc" xml:space="preserve">{{1000 fondamentals}}
{{Dialècte Gascon}}

[[Fichièr:Standard_kilogram,_2.jpg|thumb|Patron del quilograma estandard]]

La '''mesura fisica''' qu'ei l'accion de determinar la o las valors d'ua grandor (longor, capacitat, etc.), per comparason dab ua grandor constanta de medisha espècia presa coma tèrme de referéncia (etalon o unitat).

== Istòria ==

=== Las mesuras ancianas ===

L'existéncia de preocupacions ligadas a questions de mesura es atestada tanlèu l'[[escritura]] apareishuda dens maines variats com lo [[comèrci]], l'[[agricultura]], la construccion o l'[[astronomia]]. Atau, las prumèras [[civilizacion]]s devón s'acordar sus sistèmas d'unitats tà, au minimom, mesurar las [[longor]]s, las [[aira|susfàcias]], los [[volum|volumes]], las [[massa]]s e lo [[temps]]. Aqueras unitats ancianas èran sovent d'origina antropometrica, es a díser fondadas sus las [[anatomia|dimensions deu còs uman]] com lo [[pè (unitat)|pè]], la [[cobdada (unitat)|cobdada]] o lo [[poç (unitat)|poç]]&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Roope O. Kaaronen, Mikael A. Manninen e Jussi T. Eronen, « Body-based units of measure in cultural evolution », ''Science'', vol. 380, n° 6648, 2023, pp. 948-954.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Robert R. Crease, ''World in the balance: The historic quest for an absolute system of measurement'', WW Norton &amp; Company, 2011.&lt;/ref&gt;. Autas unitats hasèvan referéncia a objèctes o a practicas correntas, disponiblas suu pic e intuitivas. Per exemple, estón sovent utilizadas la quantitat de [[gran]] contenguda dens un recipient o la susfàcia lauradissa en un periòde determinat ([[jorn]], [[setmana]], [[sason]], etc.)&lt;ref&gt;Per exemple, l'[[acre (unitat)|acre]], plan utilizada dens los país anglosaxons, correspon probablament a la susfàcia lauradissa en un dia per un atelatge de dus bueus (Ronald Edward Zupko, ''A Dictionary of Weights and Measures for the British Isles: The Middle Ages to the Twentieth Century'', American Philosophical Society, 1985, p. 2).&lt;/ref&gt;.

Totun, aquera comoditat avèva un defaut grèu. En efèit, en l'abséncia d'uniformitat, las unitats variavan enter las regions e las [[vila]]s e, a còps, segon la natura de la mercaderia mesurada. En mei, ua medisha denominacion podèva designar valors diferentas segon los lòcs, fenomèn enqüèra plan vededer dab lo [[Sistèma Imperiau]]&lt;ref&gt;Per exemple, dens aqueth sistèma, lo tèrme gallon pòt designar lo gallon imperiau (4,546 09 L), lo gallon american (3,785 411 784 L) o lo gallon american sec (4,404 883 770 86 L).&lt;/ref&gt;. Aquò complicava los escambis, èra ua hont de confusion e podèva favorizar los abús o las fraudas.

Tà limitar aqueras dificultats, las autoritats ensagèn lèu de fixar de referéncias e mantua [[civilizacion]], en [[Mesopotamia]], en [[Egipte Antic|Egipte]] o dens lo [[Mar Mediterranèa|monde mediterranèu]], definín estalons conservats dens lòcs publics o [[religions|religiós]]. Sistèmas de susvelhança estón tanben creats com los [[esclavatge|esclaus]] publics [[Atenas|atenians]] en carga deu contròle de las [[moneda|monedas]]&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Paulin Ismard, ''La Démocratie contre les experts, Les esclaves publics en Grèce ancienne'', Seuil, 2015.&lt;/ref&gt;. Totun, aqueras temptativas d'uniformizacion demorèn limitadas dens la lor portada [[geografia|geografica]] e la diversitat de las unitats persistí dinc a l'epòca modèrna.

=== Lo sistèma metric e l'unificacion ===

[[Fichièr:Metric standards Rijksmuseum.jpg|thumb|right|Estalons deu sistèma metric realizats en [[1799]].]]

{{veire|Sistèma metric}}

La responsa mei decisiva au problèma de la diversitat de las unitats de mesura vienó de la [[Revolucion Francesa]]. En efèit, a la fin deu sègle XVIII, [[França]] comptava ua multitud d'unitats locaus e la volontat d'unificar lo sistèma deus pes e mesuras rejunhó l'ideau [[egalitat|egalitari]] e [[racionalisme|racionalista]] deu movement revolucionari. En [[1790]], l'[[Assemblada Nacionau]] carguè atau l'[[Acadèmia de las Sciéncias]] de concéber un sistèma d'unitats navèth, coherent e [[Universalisme|universau]]&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Suzanne Débarbat e Terry Quinn, « Les origines du système métrique en France et la Convention du mètre de 1875, qui a ouvert la voie au Système international d'unités et à sa révision de 2018 », ''Comptes rendus - Physique'', vol. 20, n° 1-2,‎ 2018, pp. 6-21.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Georges Lacour-Gayet (pref. François Furet), ''Talleyrand'', Payot, 1990, p. 130.&lt;/ref&gt;.

L'ambicion èra de rómper dab las unitats antropometricas e arbitràrias en fondant las unitats navèras sus grandors tiradas de la natura. L'utilizacion de la natura com supòrt de las definicions èra ua innovacion importanta pr'amor que permetè d'afirmar lo caractèr universau de las unitats en los destacant deus particularismes [[nacion|nacionaus]]. Lo [[mètre]] estó atau definit com la dètz-milionau partida deu quart deu [[meridian]] [[Tèrra|terrèstre]], e ua expedicion estó organizada tà mesurar dab precision un arc d'aqueth meridian&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Guillaume Bigourdan, ''Le système métrique des poids et mesures. Son établissement et sa propagation graduelle, avec l'histoire des opérations qui ont servi à déterminer le mètre et le kilogramme'', París, Gauthier-Villars, 1901, 506 p.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Jean-Jacques Levallois, ''Mesurer la terre : 300 ans de géodésie française'', París, Presses de l’Ecole nationale des ponts et chaussées, 1988, 389 p.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Jean-Baptiste Delambre e Pierre Méchain, ''Base du système métrique décimal, ou Mesure de l'arc du méridien compris entre les parallèles de Dunkerque et Barcelone'', París, 1806-1810.&lt;/ref&gt;. L'unitat de [[massa]], lo [[quilograma]], estó restacada a la massa d'un volume d'[[aiga]] determinat&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Charles-Maurice de Talleyrand-Périgord, « Discours non prononcé de M. de Talleyrand, évêque d'Autun, sur les poids et mesures, en annexe de la séance du 9 mars 1790 », dens ''Archives Parlementaires de 1787 à 1860 - Première série (1787-1799), t. XII : Du 2 mars au 14 avril 1790'', París, Librairie Administrative P. Dupont, 1881, pp. 104-108.&lt;/ref&gt;.

Ua auta evolucion màger estó de basar lo sistèma navèth suu [[sistèma decimau]], ua proposicion formulada peu purmèr còp peu [[matematicas|matematician]] [[Simon Stevin]] ([[1548]]-[[1620]]) e represa per mantua figura intellectuau deus sègles seguents com [[Joan Lo Redon d'Alembert|d'Alembert]] ([[1717]]-[[1783]])&lt;ref&gt;'''[[neerlandés|(nl)]]''' Simon Stevin, ''De Thiende'', Christoffel Plantijn, 1585.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' René Taton, Myriana Ilic, Danielle Fauque e Robert Halleux, « La tentative de Stevin pour la décimalisation de la métrologie », ''Cahiers de métrologie'', n° 1,‎ 1983, pp. 5-19.&lt;/ref&gt;. L'interès de la basa decimau èra de simplificar considerablament los calculs per rapòrt a las subdivisions irregularas precedentament en vigor. Estalons materiaus, lo mètre e lo quilograma deus Archius, estón fabricats tà servir de referéncia o tà presentar las unitats a la populacion&lt;ref&gt;Exemples d'aqueths estalons populars son los mètres installats dens París per la [[Convencion Nacionala|Convencion]]. Dus son enqüèra vededers [[plaça Vendôme]] e [[carrèra Vaugirard]].&lt;/ref&gt;.

L'adopcion deu [[sistèma metric]] estó dificila e la soa difusion, en [[França]] puish dens lo monde, estó progressiva. Totun, en [[1875]], la [[Convencion deu Mètre]], signada per mantun país, establí oficiaument ua [[Burèu Internacionau dei Pes e Mesuras|organizacion internacionau]] cargada de velhar a l'uniformitat de las mesuras, consacrant lo caractèr d'ara enlà mondiau d'aquera enterpresa. Drin a drin, maugrat resisténcias a còps importantas e la longa persisténcia de las unitats popularas dens la vita vitanta, permetó de crear e d'adoptar unitats comunas&lt;ref&gt;Dens lo cas de França, lo sistèma metric estó fin finau impausat per ua lei en 1837 (Jacques Boyer, « Le centenaire du système métrique. », ''Revue encyclopédique : recueil documentaire universel et illustré'', Larousse,‎ 1899, p. 848).&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Dens la rèsta deu monde, país com Portugau, los País Baish, Espanha o Grècia adoptèn, formaument o non, lo sistèma metric enter [[1810]] e [[1840]]. A partir de [[1850]], las [[exposicion universala|exposicions universaus]] joguèn un ròtle important dens la difusion deu sistèma hòra d'Euròpa. La convencion deu Mètre permetó d'obtiéner conversions importantas, mes a còps tardivas : Alemanha en [[1871]], Russia en [[1918]], China en [[1929]], Índia en [[1956]], Reiaume Unit en [[1965]], etc.&lt;/ref&gt;.

=== Las definicions modèrnas ===

[[Fichièr:Relations between New SI units definitions.svg|thumb|right|Representacion de las sèt unitats de basa deu Sistèma Internacionau e de las sèt constantas fondamentaus permetent de'us definir.]]

{{veire|Sistèma Internacionau d'Unitats}}

Au sègle XX, l'enterpresa d'unificacion que's perseguí dab l'adopcion oficiau deu [[Sistèma Internacionau d'Unitats]] (SI) en [[1960]]&lt;ref name=&quot;BIPM 2019 p. 102&quot;&gt;'''[[francés|(fr)]]''' ''Le Système international d'unités - Brochure 9'', Bureau international des poids et mesures, 2019, p. 102.&lt;/ref&gt;. Organizant l'ensemble de las unitats a l'entorn d'un nombre petit d'unitats de basa, lo SI vadó la referéncia mondiau de la mesura [[sciéncia|scientifica]] e [[Tecnica|tecnica]]. En parallèl, las definicions de las unitats evoluèn de faiçon importanta. En efèit, los estalons materiaus, com lo mètre o lo quilograma deus Archius, presentavan l'inconvenient d'estar objèctes fisics somés a ua lenta degradacion, a variacions imperceptiblas o a accidents de manipulacion. Estó donc decidit de tornar definir las unitats a partir de fenomèns [[natura|naturaus]] reproductibles. Per exemple, en [[1960]], lo mètre estó definit a partir de la longor d'ua [[electromagnetisme|radiacion]]&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Guilhem Gallot, « L'interféromètre de Fabry-Pérot », ''Bulletin de la Sabix (société des amis de la bibliothèque et de l'histoire de l'École Polytechnique)'', París, vol. 18,‎ 1997, pp. 63-67.&lt;/ref&gt;. Puish, en [[1983]], ua definicion navèra, basada sus la velocitat de la [[lutz]], entrè en vigor. En [[2019]], aqueras transformacions abotín a l'adopcion de definicions fondadas sus de constantas fondamentaus de la [[fisica]] per totas las unitats de basa deu SI&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]'''  ''Résolution 1 de la 26e CGPM. Sur la révision du Système international d'unités (SI)'', 2018.&lt;/ref&gt;. Lo cas mei complicat estó lo deu [[quilograma]] qui es d'ara enlà definit a partir de la [[constanta de Planck]].

=== Lo desvolopament de la metrologia ===

{{veire|Metrologia}}

Parallèlament a la quista d'unitats universaus, que's desvolopè progressivament ua reflexion sus la mesura era medisha e sus la soa fidabilitat, qui balhè neishença a la [[metrologia]], es a díser a la « sciéncia de la mesura ». Aquera reflexion estó purmèr estimulada per las [[sciéncia|sciéncias]] qui exigivan ua precision grana, en particular l'[[astronomia]] e la [[geodesia]]. En efèit, en repetint las lors observacions, los saberuts constatèn que las mesuras d'ua medisha grandor permetèn pas jamei d'obtiéner exactament lo medish resultat, mes que's dispersavan a l'entorn d'ua valor. Totun, comprenón qu'aqueth fenomèn èra ligat a ua part d'error impossibla a eliminar. Aquò merquè la debuta de tribalhs destinats a caracterizar e a limitar los sons efèits.

Lo prumèr tribalh màger dens aqueth maine estó la teoria de las errors, desvolopada enter los sègles XVIII e XIX per [[matematicas|matematicians]] com [[Adrien-Marie Legendre|Legendre]] ([[1752]]-[[1833]]) e [[Carl Friedrich Gauss|Gauss]] ([[1777]]-[[1855]])&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]'''  Aimé Fuchs, « Plaidoyer pour la loi normale », ''Pour la Science'',‎ 1995, p. 17.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Bernard Bru, « La courbe de Gauss ou le théorème de Bernoulli raconté aux enfants », ''Mathematics and Social Sciences'', vol. 175, n° 3,‎ 2006, pp. 5-23.&lt;/ref&gt;. Aqueras recèrcas permetón d'elaborar metòdes tà tractar las mesuras entecadas d'error, especiaument lo [[metòde deus mendres carrats]]. [[Carl Friedrich Gauss|Gauss]] mostrè egaument que las errors de mesura accidentaus se desparteishen segon ua lei caracteristica, aperada [[lei normau]], representada per ua corba en fòrma de [[campana]]. Aqueras atrunas vadón drin a drin la nòrma tà tractar tots los tipes de mesura [[sciéncia|scientifica]].

La signatura de la Convencion deu Mètre e la creacion deu [[Burèu Internacionau deus Pes e Mesuras]] permetón de pausar las basas de la [[metrologia]] modèrna a partir de la fin deu sègle XIX. Un hialat d'institucions, fondat suus laboratòris nacionaus en carga de la conservacion deus estalons nacionaus, assegurè la coeréncia de las referéncias. Favorizè tanben l'emergéncia de concèptes comuns ([[cadena d'estalonatge]], [[traçabilitat metrologica]], incertitud de mesura, etc.). La metrologia vadó atau ua [[sciéncia]] au còp teorica e practica, essenciau a l'[[industria]], au [[comèrci]] e a la recèrca.

== Grandors, unitats e estalons ==

=== Grandors fisicas ===

{{veire|Grandor fisica}}

Ua [[grandor fisica]] es ua proprietat d'un fenomèn, d'un còs o d'ua [[compausat quimic|substància]] qui's pòt mesurar, es a díser exprimir dab un nombre e, sovent, ua unitat. La [[longor]], la [[massa]], la [[durada]], la [[temperatura]] o l'[[intensitat (electricitat)|intensitat]] d'un [[corrent electric]] son exemples de grandors fisicas&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Comité commun pour les guides en métrologie (JCGM), ''Vocabulaire international de métrologie (VIM) : concepts fondamentaux et généraux et termes associés (JCGM 200:2012)'', Sèvres, Bureau international des poids et mesures, 3{{a}} edicion, 2012.&lt;/ref&gt;. Lo principi fondamentau de la mesura es de comparar la grandor mesurada a ua grandor de medisha natura adoptada com referéncia. Las grandors shens dimension resultan lo mei sovent deu rapòrt de duas grandors de medisha natura, çò qu'entraina l'anullacion de las unitats. Per exemple, es lo cas de la [[densitat]] qui resulta d'un rapòrt enter duas [[massa volumica|massas volumicas]].

Ua medisha grandor pòt estar exprimida dens diferentas unitats. Per exemple, ua longor de cinc [[mètre]]s es egau a cinc cents centimètres o cinc mila millimètres. Totun, si l'unitat e la valor qui l'acompanha pòden cambiar, la grandor demora identica. Dus tipes de grandors son distinguits. Las grandors escalaras que son entièrament descrivudas per un nombre acompanhat o non d'ua unitat (temperatura, massa, etc.). Las grandors [[vector (matematicas)|vectoriaus]] possedeishen egaument ua direccion e un sens ([[velocitat]], [[fòrça]], etc.). La lor mesura necessita alavetz de determinar ua valor, mes tanben ua orientacion.

=== Unitats e estalons ===

Las unitats de mesure son grandors escalaras reaus, definidas e adoptadas per convencion. Permeten de comparar tota grandor de medisha natura tad exprimir lo rapòrt deus dus dab un nombre. Pòden estar definidas a partir de constantas fondamentaus o per d'estalons. Aqueths estalons son la materializacion concrèta d'ua grandor fisica, coneguda dab ua exactitud grana&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' JCGM - Joint Committee for Guides in Metrology, « Vocabulaire international de métrologie — Concepts fondamentaux et généraux et termes associés (VIM) », 2008.&lt;/ref&gt;. Son egaument objèctes materiaus conservats dab suenh. Sèrven de basa a la fabricacion de copias, d'usatge de mei en mei corrent, destinadas aus laboratòris, a l'industria o au comèrci. Aqueras copias son regularament comparadas a estalons de referéncia tà garantir la lor exactitud.

En efèit, tà assegurar la comparabilitat de duas mesuras realizadas dens endrets diferents, cau demostrar un rapòrt enter aqueras duas mesuras, dirècte o indirècte, a un medish estalon de referéncia.  Aquera exigéncia a miat a l'organizacion d'ua ierarquia deus estalons. A la cima, que's tròban los estalons internacionaus realizats per laboratòris reconeishuts peu [[Burèu Internacionau dei Pes e Mesuras|BIPM]]. Puish, vienen los estalons nacionaus, los estalons utilizats peus laboratòris de metrologia acreditats e, fin finau, los estalons utilizats correntament dens la vita quotidiana&lt;ref&gt;Dens los laboratòris avent hòrtas constrentas metrologicas, aqueth principi mia a ua ierarquia intèrna deus estalons. Per exemple, estalons son utilizats tà verificar la conformitat de las balanças cada dia e un estalon especiau es reservat tà verificar los estalons quotidians en cas de dobte.&lt;/ref&gt;.

=== Grandors de basa e grandors derivadas ===

Las grandors fisicas pòden estar ligadas enter eras per relacions de dependéncia. Per exemple, ua [[velocitat]] es un rapòrt enter ua longor e ua durada, ua [[Aira|susfàcia]] es lo produit de duas longors e ua [[fòrça]] lo produit d'ua [[acceleracion]] e d'ua [[massa]]. Aqueras relacions permeten de redusir lo nombre de grandors fondamentaus a definir tà poder exprimir totas las autas.

Que's distingueish atau las grandors de basa, causidas per convencion com independentas, e las grandors derivadas qui s'exprimeishen en foncion de las prumèras dab relacions [[matematicas]]. La causida de las grandors de basa es pas impausada per la natura. Resulta d'ua convencion, retienuda per la soa comoditat. Per exemple, dens lo Sistèma Internacionau, sèt grandors de basa son estadas retienudas : la [[longor]], la [[massa]], lo [[temps]], l'[[intensitat (electricitat)|intensitat]] deu [[corrent electric]], la [[temperatura]], la [[quantitat de matèria]] e l'[[intensitat luminosa]]&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Franck Jedrzejewski, ''Histoire universelle de la mesure'', Ellipses, 2020, p. 165.&lt;/ref&gt;.

Cada grandor fondamentau es associada a ua dimension qui exprimeish la soa natura independentament de l'unitat causida tà la mesurar. Aqueras dimensions de basa son notadas dab simbèus definits per convencion. Per exemple, L per la longor, M per la massa e T peu temps&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' David Rouvel, « Scolie sur le Système international d'unités (SI) », ''Bulletin de l'union des physiciens'', n° 911, heurèr de 2009, p. 212.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Bernard Diu, ''La mathématique du physicien'', París, Odile Jacob, 2010, pp. 109-256.&lt;/ref&gt;. La dimension de las grandors derivadas s'obtien en combinant las dimensions. Per exemple, la velocitat a per dimension L.T⁻¹ e la fòrça M.L.T⁻². Aquera analisi dimensionau constitueish sustot ua atruna preciosa tà verificar la coheréncia d'ua formula [[fisica]] o tà prevéder la forma d'ua relacion enter grandors.

=== Lo Sistèma Internacionau d'Unitats ===

{{veire|Sistèma Internacionau d'Unitats}}

Lo [[Sistèma Internacionau d'Unitats]] es lo sistèma d'unitats mei largament utilizat dens lo monde, en particular dens los maines [[sciéncia|scientific]] e [[Tecnica|tecnic]]. Gessit deu [[sistèma metric]], es gerit per las organizacions internacionaus de [[metrologia]] e constitueish uei la referéncia mondiau de la mesura. Es basat sus sèt unitats de basa qui corresponen a las sèt grandors de basa : lo [[mètre]] per la [[longor]], lo [[quilograma]] per la [[massa]], la [[segonda]] peu [[temps]], l'[[ampère]] per l'[[intensitat electrica|intensitat]] deu [[corrent electric]], lo [[kelvin]] per la [[temperatura]], la [[mòla]] per la [[quantitat de matèria]] e la [[candela]] per l'[[intensitat luminosa]]. Totas las autas unitats, ditas derivadas, que's basteishen a partir d'aqueras sèt unitats de basa. Atau, l'unitat de [[velocitat]] es lo mètre per segonda&lt;ref name=&quot;BIPM 2019 p. 102&quot;&gt;'''[[francés|(fr)]]''' ''Le Système international d'unités - Brochure 9'', Bureau international des poids et mesures, 2019, p. 102.&lt;/ref&gt;.

Lo SI a conservat lo caractèr decimau deu [[sistèma metric]]. Los multiples de las unitats s'obtienen en los multiplicant o en los dividint per poténcias de dètz, designats per prefixes normalizats. Per exemple, « quilo » designa un factor 1000. Aquera estructura regulara facilita hèra l'expression e la conversion de las mesuras. Fin finau, despuish la refòrma de 2019, las sèt unitats de basa deu SI son definidas a partir de constantas fondamentaus de la fisica, çò que'us confereish ua estabilitat e ua universalitat completas, independentas de tot objècte materiau.

== Lo procèssus de mesura ==

La mesura d'ua grandor necessita l'utilizacion d'un [[instrument de mesura]], es a díser d'un dispositiu concebut tà comparar la grandor mesurada a l'unitat de referéncia en vista de determinar la soa valor. Aqueths instruments son plan variats e adaptats a la natura de la grandor recercada. Deven egaument estar adaptats au besonh de precision demandat. Las mesuras pòden estar dirèctas o indirèctas. Dens ua mesura dirècta, la grandor es obtienuda suu pic per l'instrument. Per exemple, es lo cas d'ua longor lejuda sus ua règla o d'ua massa lejuda sus ua balança. Dens ua mesura indirècta, la grandor recercada es calculada a partir de la mesura dirècta d'autas grandor. Per exemple, es lo cas d'ua velocitat determinada a partir de la mesura d'ua distància e ua durada e deu calcul deu rapòrt d'aqueras duas grandors.

== Mesura fisica en mecanica classica ==
En [[mecanica classica]], ua '''mesura fisica''' qu'ei ua valor numeric o [[Magnitud fisica|magnitud]] d'un atribut fisic d'un objècte, coma la [[longor]], la [[capacitat]], lo [[volum]] o la [[massa]], obtenguda per experimentacion e exprimida dens ua escala d'[[Unitat de mesura|unitats]].

Dens lo [[Sistèma Internacional d'Unitats]] pòt èsser lo [[mètre]], lo [[litre]] o lo [[quilograma]].

== Mesura fisica en mecanica quantica ==
En [[mecanica quantica]], quan mesuran ua grandor fisica (un atribut fisic), que pòden obténguer mei d’un resultat. Que parlan de probabilitat d’obténguer un resultat.  

=== Los resultats possibles d’ua mesura en fisica quantica ===
[[Fichièr:Quantificacion de l'energia.png|alt=Valors quantificadas que pòt prénguer los resultats d'ua mesura d'energia. Que son discontinuas (gradèrs).|vinheta|Valors que pòt prénguer los resultats d'ua mesura d'energia. Que son discontinuas (gradèrs).]]
A la grandor fisica A, qu’ei associada ua [[Observabla (quantica)|observabla]] Â. Aquera [[Observabla (quantica)|observabla]] que s’escriu per ua matriça de N colomnas e N linhas. Que pòden escríver la matriça dab la fòrma d'ua matriça diagonau. Tots los coeficients de la matriça que son nuls manca los de la diagonala. Que parlan de diagonalisacion. Las valors diagonaus de la matriça que son ditas valors pròprias de l’operator hermician. Que corresponen aus resultats possibles de la mesura fisica. Se i a un nombre finit de valors pròprias, que i a un nombre fenit de resultats possibles. Que dísen los resultats de la mesura que son quantificats. 

Que vesen ací lo principi de quantificacion : Las mesuras ne pòden pas balhar sonque résultats qui corresponen a las valors pròprias deus operators matematics. Totas las valors ne son pas possiblas. 

== Annèxas ==

=== Ligams intèrnes ===
&lt;div style=&quot;-moz-column-count:3; column-count:3;&quot;&gt;
* [[Aparelh de mesura]].
* [[Convencion deu Mètre]].
* [[Estalon]].
* [[Metrotecnia]].
* [[Metrologia]].
* [[Magnitud fisica]].
* [[Postulats de la fisica quantica]].
* [[Sistèma Internacional d'Unitats]].
* [[Teoria de la mesura]].
* [[Unitat de mesura]].
&lt;/div&gt;

=== Bibliografia ===

* '''[[francés|(fr)]]''' Le Système international d'unités - Brochure 9, Bureau international des poids et mesures, 2019.
* '''[[francés|(fr)]]''' Bernard Diu, ''La mathématique du physicien'', París, Odile Jacob, 2010.

=== Nòtas e referéncias ===
&lt;div style=&quot;-moz-column-count:3; column-count:3;&quot;&gt;
&lt;references/&gt;
&lt;/div&gt;

[[Categoria:Metrologia|*]]</text>
      <sha1>qtpkvhe1dsl3b5civog7ugmg80kwawc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2512579</id>
      <parentid>2512578</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T08:40:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nicolas Eynaud</username>
        <id>6858</id>
      </contributor>
      <comment>/* Lo procèssus de mesura */</comment>
      <origin>2512579</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24296" sha1="kbvf5pu557f750j30sv3unfw376qkvw" xml:space="preserve">{{1000 fondamentals}}
{{Dialècte Gascon}}

[[Fichièr:Standard_kilogram,_2.jpg|thumb|Patron del quilograma estandard]]

La '''mesura fisica''' qu'ei l'accion de determinar la o las valors d'ua grandor (longor, capacitat, etc.), per comparason dab ua grandor constanta de medisha espècia presa coma tèrme de referéncia (etalon o unitat).

== Istòria ==

=== Las mesuras ancianas ===

L'existéncia de preocupacions ligadas a questions de mesura es atestada tanlèu l'[[escritura]] apareishuda dens maines variats com lo [[comèrci]], l'[[agricultura]], la construccion o l'[[astronomia]]. Atau, las prumèras [[civilizacion]]s devón s'acordar sus sistèmas d'unitats tà, au minimom, mesurar las [[longor]]s, las [[aira|susfàcias]], los [[volum|volumes]], las [[massa]]s e lo [[temps]]. Aqueras unitats ancianas èran sovent d'origina antropometrica, es a díser fondadas sus las [[anatomia|dimensions deu còs uman]] com lo [[pè (unitat)|pè]], la [[cobdada (unitat)|cobdada]] o lo [[poç (unitat)|poç]]&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Roope O. Kaaronen, Mikael A. Manninen e Jussi T. Eronen, « Body-based units of measure in cultural evolution », ''Science'', vol. 380, n° 6648, 2023, pp. 948-954.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Robert R. Crease, ''World in the balance: The historic quest for an absolute system of measurement'', WW Norton &amp; Company, 2011.&lt;/ref&gt;. Autas unitats hasèvan referéncia a objèctes o a practicas correntas, disponiblas suu pic e intuitivas. Per exemple, estón sovent utilizadas la quantitat de [[gran]] contenguda dens un recipient o la susfàcia lauradissa en un periòde determinat ([[jorn]], [[setmana]], [[sason]], etc.)&lt;ref&gt;Per exemple, l'[[acre (unitat)|acre]], plan utilizada dens los país anglosaxons, correspon probablament a la susfàcia lauradissa en un dia per un atelatge de dus bueus (Ronald Edward Zupko, ''A Dictionary of Weights and Measures for the British Isles: The Middle Ages to the Twentieth Century'', American Philosophical Society, 1985, p. 2).&lt;/ref&gt;.

Totun, aquera comoditat avèva un defaut grèu. En efèit, en l'abséncia d'uniformitat, las unitats variavan enter las regions e las [[vila]]s e, a còps, segon la natura de la mercaderia mesurada. En mei, ua medisha denominacion podèva designar valors diferentas segon los lòcs, fenomèn enqüèra plan vededer dab lo [[Sistèma Imperiau]]&lt;ref&gt;Per exemple, dens aqueth sistèma, lo tèrme gallon pòt designar lo gallon imperiau (4,546 09 L), lo gallon american (3,785 411 784 L) o lo gallon american sec (4,404 883 770 86 L).&lt;/ref&gt;. Aquò complicava los escambis, èra ua hont de confusion e podèva favorizar los abús o las fraudas.

Tà limitar aqueras dificultats, las autoritats ensagèn lèu de fixar de referéncias e mantua [[civilizacion]], en [[Mesopotamia]], en [[Egipte Antic|Egipte]] o dens lo [[Mar Mediterranèa|monde mediterranèu]], definín estalons conservats dens lòcs publics o [[religions|religiós]]. Sistèmas de susvelhança estón tanben creats com los [[esclavatge|esclaus]] publics [[Atenas|atenians]] en carga deu contròle de las [[moneda|monedas]]&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Paulin Ismard, ''La Démocratie contre les experts, Les esclaves publics en Grèce ancienne'', Seuil, 2015.&lt;/ref&gt;. Totun, aqueras temptativas d'uniformizacion demorèn limitadas dens la lor portada [[geografia|geografica]] e la diversitat de las unitats persistí dinc a l'epòca modèrna.

=== Lo sistèma metric e l'unificacion ===

[[Fichièr:Metric standards Rijksmuseum.jpg|thumb|right|Estalons deu sistèma metric realizats en [[1799]].]]

{{veire|Sistèma metric}}

La responsa mei decisiva au problèma de la diversitat de las unitats de mesura vienó de la [[Revolucion Francesa]]. En efèit, a la fin deu sègle XVIII, [[França]] comptava ua multitud d'unitats locaus e la volontat d'unificar lo sistèma deus pes e mesuras rejunhó l'ideau [[egalitat|egalitari]] e [[racionalisme|racionalista]] deu movement revolucionari. En [[1790]], l'[[Assemblada Nacionau]] carguè atau l'[[Acadèmia de las Sciéncias]] de concéber un sistèma d'unitats navèth, coherent e [[Universalisme|universau]]&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Suzanne Débarbat e Terry Quinn, « Les origines du système métrique en France et la Convention du mètre de 1875, qui a ouvert la voie au Système international d'unités et à sa révision de 2018 », ''Comptes rendus - Physique'', vol. 20, n° 1-2,‎ 2018, pp. 6-21.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Georges Lacour-Gayet (pref. François Furet), ''Talleyrand'', Payot, 1990, p. 130.&lt;/ref&gt;.

L'ambicion èra de rómper dab las unitats antropometricas e arbitràrias en fondant las unitats navèras sus grandors tiradas de la natura. L'utilizacion de la natura com supòrt de las definicions èra ua innovacion importanta pr'amor que permetè d'afirmar lo caractèr universau de las unitats en los destacant deus particularismes [[nacion|nacionaus]]. Lo [[mètre]] estó atau definit com la dètz-milionau partida deu quart deu [[meridian]] [[Tèrra|terrèstre]], e ua expedicion estó organizada tà mesurar dab precision un arc d'aqueth meridian&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Guillaume Bigourdan, ''Le système métrique des poids et mesures. Son établissement et sa propagation graduelle, avec l'histoire des opérations qui ont servi à déterminer le mètre et le kilogramme'', París, Gauthier-Villars, 1901, 506 p.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Jean-Jacques Levallois, ''Mesurer la terre : 300 ans de géodésie française'', París, Presses de l’Ecole nationale des ponts et chaussées, 1988, 389 p.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Jean-Baptiste Delambre e Pierre Méchain, ''Base du système métrique décimal, ou Mesure de l'arc du méridien compris entre les parallèles de Dunkerque et Barcelone'', París, 1806-1810.&lt;/ref&gt;. L'unitat de [[massa]], lo [[quilograma]], estó restacada a la massa d'un volume d'[[aiga]] determinat&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Charles-Maurice de Talleyrand-Périgord, « Discours non prononcé de M. de Talleyrand, évêque d'Autun, sur les poids et mesures, en annexe de la séance du 9 mars 1790 », dens ''Archives Parlementaires de 1787 à 1860 - Première série (1787-1799), t. XII : Du 2 mars au 14 avril 1790'', París, Librairie Administrative P. Dupont, 1881, pp. 104-108.&lt;/ref&gt;.

Ua auta evolucion màger estó de basar lo sistèma navèth suu [[sistèma decimau]], ua proposicion formulada peu purmèr còp peu [[matematicas|matematician]] [[Simon Stevin]] ([[1548]]-[[1620]]) e represa per mantua figura intellectuau deus sègles seguents com [[Joan Lo Redon d'Alembert|d'Alembert]] ([[1717]]-[[1783]])&lt;ref&gt;'''[[neerlandés|(nl)]]''' Simon Stevin, ''De Thiende'', Christoffel Plantijn, 1585.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' René Taton, Myriana Ilic, Danielle Fauque e Robert Halleux, « La tentative de Stevin pour la décimalisation de la métrologie », ''Cahiers de métrologie'', n° 1,‎ 1983, pp. 5-19.&lt;/ref&gt;. L'interès de la basa decimau èra de simplificar considerablament los calculs per rapòrt a las subdivisions irregularas precedentament en vigor. Estalons materiaus, lo mètre e lo quilograma deus Archius, estón fabricats tà servir de referéncia o tà presentar las unitats a la populacion&lt;ref&gt;Exemples d'aqueths estalons populars son los mètres installats dens París per la [[Convencion Nacionala|Convencion]]. Dus son enqüèra vededers [[plaça Vendôme]] e [[carrèra Vaugirard]].&lt;/ref&gt;.

L'adopcion deu [[sistèma metric]] estó dificila e la soa difusion, en [[França]] puish dens lo monde, estó progressiva. Totun, en [[1875]], la [[Convencion deu Mètre]], signada per mantun país, establí oficiaument ua [[Burèu Internacionau dei Pes e Mesuras|organizacion internacionau]] cargada de velhar a l'uniformitat de las mesuras, consacrant lo caractèr d'ara enlà mondiau d'aquera enterpresa. Drin a drin, maugrat resisténcias a còps importantas e la longa persisténcia de las unitats popularas dens la vita vitanta, permetó de crear e d'adoptar unitats comunas&lt;ref&gt;Dens lo cas de França, lo sistèma metric estó fin finau impausat per ua lei en 1837 (Jacques Boyer, « Le centenaire du système métrique. », ''Revue encyclopédique : recueil documentaire universel et illustré'', Larousse,‎ 1899, p. 848).&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Dens la rèsta deu monde, país com Portugau, los País Baish, Espanha o Grècia adoptèn, formaument o non, lo sistèma metric enter [[1810]] e [[1840]]. A partir de [[1850]], las [[exposicion universala|exposicions universaus]] joguèn un ròtle important dens la difusion deu sistèma hòra d'Euròpa. La convencion deu Mètre permetó d'obtiéner conversions importantas, mes a còps tardivas : Alemanha en [[1871]], Russia en [[1918]], China en [[1929]], Índia en [[1956]], Reiaume Unit en [[1965]], etc.&lt;/ref&gt;.

=== Las definicions modèrnas ===

[[Fichièr:Relations between New SI units definitions.svg|thumb|right|Representacion de las sèt unitats de basa deu Sistèma Internacionau e de las sèt constantas fondamentaus permetent de'us definir.]]

{{veire|Sistèma Internacionau d'Unitats}}

Au sègle XX, l'enterpresa d'unificacion que's perseguí dab l'adopcion oficiau deu [[Sistèma Internacionau d'Unitats]] (SI) en [[1960]]&lt;ref name=&quot;BIPM 2019 p. 102&quot;&gt;'''[[francés|(fr)]]''' ''Le Système international d'unités - Brochure 9'', Bureau international des poids et mesures, 2019, p. 102.&lt;/ref&gt;. Organizant l'ensemble de las unitats a l'entorn d'un nombre petit d'unitats de basa, lo SI vadó la referéncia mondiau de la mesura [[sciéncia|scientifica]] e [[Tecnica|tecnica]]. En parallèl, las definicions de las unitats evoluèn de faiçon importanta. En efèit, los estalons materiaus, com lo mètre o lo quilograma deus Archius, presentavan l'inconvenient d'estar objèctes fisics somés a ua lenta degradacion, a variacions imperceptiblas o a accidents de manipulacion. Estó donc decidit de tornar definir las unitats a partir de fenomèns [[natura|naturaus]] reproductibles. Per exemple, en [[1960]], lo mètre estó definit a partir de la longor d'ua [[electromagnetisme|radiacion]]&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Guilhem Gallot, « L'interféromètre de Fabry-Pérot », ''Bulletin de la Sabix (société des amis de la bibliothèque et de l'histoire de l'École Polytechnique)'', París, vol. 18,‎ 1997, pp. 63-67.&lt;/ref&gt;. Puish, en [[1983]], ua definicion navèra, basada sus la velocitat de la [[lutz]], entrè en vigor. En [[2019]], aqueras transformacions abotín a l'adopcion de definicions fondadas sus de constantas fondamentaus de la [[fisica]] per totas las unitats de basa deu SI&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]'''  ''Résolution 1 de la 26e CGPM. Sur la révision du Système international d'unités (SI)'', 2018.&lt;/ref&gt;. Lo cas mei complicat estó lo deu [[quilograma]] qui es d'ara enlà definit a partir de la [[constanta de Planck]].

=== Lo desvolopament de la metrologia ===

{{veire|Metrologia}}

Parallèlament a la quista d'unitats universaus, que's desvolopè progressivament ua reflexion sus la mesura era medisha e sus la soa fidabilitat, qui balhè neishença a la [[metrologia]], es a díser a la « sciéncia de la mesura ». Aquera reflexion estó purmèr estimulada per las [[sciéncia|sciéncias]] qui exigivan ua precision grana, en particular l'[[astronomia]] e la [[geodesia]]. En efèit, en repetint las lors observacions, los saberuts constatèn que las mesuras d'ua medisha grandor permetèn pas jamei d'obtiéner exactament lo medish resultat, mes que's dispersavan a l'entorn d'ua valor. Totun, comprenón qu'aqueth fenomèn èra ligat a ua part d'error impossibla a eliminar. Aquò merquè la debuta de tribalhs destinats a caracterizar e a limitar los sons efèits.

Lo prumèr tribalh màger dens aqueth maine estó la teoria de las errors, desvolopada enter los sègles XVIII e XIX per [[matematicas|matematicians]] com [[Adrien-Marie Legendre|Legendre]] ([[1752]]-[[1833]]) e [[Carl Friedrich Gauss|Gauss]] ([[1777]]-[[1855]])&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]'''  Aimé Fuchs, « Plaidoyer pour la loi normale », ''Pour la Science'',‎ 1995, p. 17.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Bernard Bru, « La courbe de Gauss ou le théorème de Bernoulli raconté aux enfants », ''Mathematics and Social Sciences'', vol. 175, n° 3,‎ 2006, pp. 5-23.&lt;/ref&gt;. Aqueras recèrcas permetón d'elaborar metòdes tà tractar las mesuras entecadas d'error, especiaument lo [[metòde deus mendres carrats]]. [[Carl Friedrich Gauss|Gauss]] mostrè egaument que las errors de mesura accidentaus se desparteishen segon ua lei caracteristica, aperada [[lei normau]], representada per ua corba en fòrma de [[campana]]. Aqueras atrunas vadón drin a drin la nòrma tà tractar tots los tipes de mesura [[sciéncia|scientifica]].

La signatura de la Convencion deu Mètre e la creacion deu [[Burèu Internacionau deus Pes e Mesuras]] permetón de pausar las basas de la [[metrologia]] modèrna a partir de la fin deu sègle XIX. Un hialat d'institucions, fondat suus laboratòris nacionaus en carga de la conservacion deus estalons nacionaus, assegurè la coeréncia de las referéncias. Favorizè tanben l'emergéncia de concèptes comuns ([[cadena d'estalonatge]], [[traçabilitat metrologica]], incertitud de mesura, etc.). La metrologia vadó atau ua [[sciéncia]] au còp teorica e practica, essenciau a l'[[industria]], au [[comèrci]] e a la recèrca.

== Grandors, unitats e estalons ==

=== Grandors fisicas ===

{{veire|Grandor fisica}}

Ua [[grandor fisica]] es ua proprietat d'un fenomèn, d'un còs o d'ua [[compausat quimic|substància]] qui's pòt mesurar, es a díser exprimir dab un nombre e, sovent, ua unitat. La [[longor]], la [[massa]], la [[durada]], la [[temperatura]] o l'[[intensitat (electricitat)|intensitat]] d'un [[corrent electric]] son exemples de grandors fisicas&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Comité commun pour les guides en métrologie (JCGM), ''Vocabulaire international de métrologie (VIM) : concepts fondamentaux et généraux et termes associés (JCGM 200:2012)'', Sèvres, Bureau international des poids et mesures, 3{{a}} edicion, 2012.&lt;/ref&gt;. Lo principi fondamentau de la mesura es de comparar la grandor mesurada a ua grandor de medisha natura adoptada com referéncia. Las grandors shens dimension resultan lo mei sovent deu rapòrt de duas grandors de medisha natura, çò qu'entraina l'anullacion de las unitats. Per exemple, es lo cas de la [[densitat]] qui resulta d'un rapòrt enter duas [[massa volumica|massas volumicas]].

Ua medisha grandor pòt estar exprimida dens diferentas unitats. Per exemple, ua longor de cinc [[mètre]]s es egau a cinc cents centimètres o cinc mila millimètres. Totun, si l'unitat e la valor qui l'acompanha pòden cambiar, la grandor demora identica. Dus tipes de grandors son distinguits. Las grandors escalaras que son entièrament descrivudas per un nombre acompanhat o non d'ua unitat (temperatura, massa, etc.). Las grandors [[vector (matematicas)|vectoriaus]] possedeishen egaument ua direccion e un sens ([[velocitat]], [[fòrça]], etc.). La lor mesura necessita alavetz de determinar ua valor, mes tanben ua orientacion.

=== Unitats e estalons ===

Las unitats de mesure son grandors escalaras reaus, definidas e adoptadas per convencion. Permeten de comparar tota grandor de medisha natura tad exprimir lo rapòrt deus dus dab un nombre. Pòden estar definidas a partir de constantas fondamentaus o per d'estalons. Aqueths estalons son la materializacion concrèta d'ua grandor fisica, coneguda dab ua exactitud grana&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' JCGM - Joint Committee for Guides in Metrology, « Vocabulaire international de métrologie — Concepts fondamentaux et généraux et termes associés (VIM) », 2008.&lt;/ref&gt;. Son egaument objèctes materiaus conservats dab suenh. Sèrven de basa a la fabricacion de copias, d'usatge de mei en mei corrent, destinadas aus laboratòris, a l'industria o au comèrci. Aqueras copias son regularament comparadas a estalons de referéncia tà garantir la lor exactitud.

En efèit, tà assegurar la comparabilitat de duas mesuras realizadas dens endrets diferents, cau demostrar un rapòrt enter aqueras duas mesuras, dirècte o indirècte, a un medish estalon de referéncia.  Aquera exigéncia a miat a l'organizacion d'ua ierarquia deus estalons. A la cima, que's tròban los estalons internacionaus realizats per laboratòris reconeishuts peu [[Burèu Internacionau dei Pes e Mesuras|BIPM]]. Puish, vienen los estalons nacionaus, los estalons utilizats peus laboratòris de metrologia acreditats e, fin finau, los estalons utilizats correntament dens la vita quotidiana&lt;ref&gt;Dens los laboratòris avent hòrtas constrentas metrologicas, aqueth principi mia a ua ierarquia intèrna deus estalons. Per exemple, estalons son utilizats tà verificar la conformitat de las balanças cada dia e un estalon especiau es reservat tà verificar los estalons quotidians en cas de dobte.&lt;/ref&gt;.

=== Grandors de basa e grandors derivadas ===

Las grandors fisicas pòden estar ligadas enter eras per relacions de dependéncia. Per exemple, ua [[velocitat]] es un rapòrt enter ua longor e ua durada, ua [[Aira|susfàcia]] es lo produit de duas longors e ua [[fòrça]] lo produit d'ua [[acceleracion]] e d'ua [[massa]]. Aqueras relacions permeten de redusir lo nombre de grandors fondamentaus a definir tà poder exprimir totas las autas.

Que's distingueish atau las grandors de basa, causidas per convencion com independentas, e las grandors derivadas qui s'exprimeishen en foncion de las prumèras dab relacions [[matematicas]]. La causida de las grandors de basa es pas impausada per la natura. Resulta d'ua convencion, retienuda per la soa comoditat. Per exemple, dens lo Sistèma Internacionau, sèt grandors de basa son estadas retienudas : la [[longor]], la [[massa]], lo [[temps]], l'[[intensitat (electricitat)|intensitat]] deu [[corrent electric]], la [[temperatura]], la [[quantitat de matèria]] e l'[[intensitat luminosa]]&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Franck Jedrzejewski, ''Histoire universelle de la mesure'', Ellipses, 2020, p. 165.&lt;/ref&gt;.

Cada grandor fondamentau es associada a ua dimension qui exprimeish la soa natura independentament de l'unitat causida tà la mesurar. Aqueras dimensions de basa son notadas dab simbèus definits per convencion. Per exemple, L per la longor, M per la massa e T peu temps&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' David Rouvel, « Scolie sur le Système international d'unités (SI) », ''Bulletin de l'union des physiciens'', n° 911, heurèr de 2009, p. 212.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Bernard Diu, ''La mathématique du physicien'', París, Odile Jacob, 2010, pp. 109-256.&lt;/ref&gt;. La dimension de las grandors derivadas s'obtien en combinant las dimensions. Per exemple, la velocitat a per dimension L.T⁻¹ e la fòrça M.L.T⁻². Aquera analisi dimensionau constitueish sustot ua atruna preciosa tà verificar la coheréncia d'ua formula [[fisica]] o tà prevéder la forma d'ua relacion enter grandors.

=== Lo Sistèma Internacionau d'Unitats ===

{{veire|Sistèma Internacionau d'Unitats}}

Lo [[Sistèma Internacionau d'Unitats]] es lo sistèma d'unitats mei largament utilizat dens lo monde, en particular dens los maines [[sciéncia|scientific]] e [[Tecnica|tecnic]]. Gessit deu [[sistèma metric]], es gerit per las organizacions internacionaus de [[metrologia]] e constitueish uei la referéncia mondiau de la mesura. Es basat sus sèt unitats de basa qui corresponen a las sèt grandors de basa : lo [[mètre]] per la [[longor]], lo [[quilograma]] per la [[massa]], la [[segonda]] peu [[temps]], l'[[ampère]] per l'[[intensitat electrica|intensitat]] deu [[corrent electric]], lo [[kelvin]] per la [[temperatura]], la [[mòla]] per la [[quantitat de matèria]] e la [[candela]] per l'[[intensitat luminosa]]. Totas las autas unitats, ditas derivadas, que's basteishen a partir d'aqueras sèt unitats de basa. Atau, l'unitat de [[velocitat]] es lo mètre per segonda&lt;ref name=&quot;BIPM 2019 p. 102&quot;&gt;'''[[francés|(fr)]]''' ''Le Système international d'unités - Brochure 9'', Bureau international des poids et mesures, 2019, p. 102.&lt;/ref&gt;.

Lo SI a conservat lo caractèr decimau deu [[sistèma metric]]. Los multiples de las unitats s'obtienen en los multiplicant o en los dividint per poténcias de dètz, designats per prefixes normalizats. Per exemple, « quilo » designa un factor 1000. Aquera estructura regulara facilita hèra l'expression e la conversion de las mesuras. Fin finau, despuish la refòrma de 2019, las sèt unitats de basa deu SI son definidas a partir de constantas fondamentaus de la fisica, çò que'us confereish ua estabilitat e ua universalitat completas, independentas de tot objècte materiau.

== Lo procèssus de mesura ==

[[Fichièr:FourMetricInstruments.JPG|thumb|right|Instruments de mesura usuaus.]]

La mesura d'ua grandor necessita l'utilizacion d'un [[instrument de mesura]], es a díser d'un dispositiu concebut tà comparar la grandor mesurada a l'unitat de referéncia en vista de determinar la soa valor. Aqueths instruments son plan variats e adaptats a la natura de la grandor recercada. Deven egaument estar adaptats au besonh de precision demandat. Las mesuras pòden estar dirèctas o indirèctas. Dens ua mesura dirècta, la grandor es obtienuda suu pic per l'instrument. Per exemple, es lo cas d'ua longor lejuda sus ua règla o d'ua massa lejuda sus ua balança. Dens ua mesura indirècta, la grandor recercada es calculada a partir de la mesura dirècta d'autas grandor. Per exemple, es lo cas d'ua velocitat determinada a partir de la mesura d'ua distància e ua durada e deu calcul deu rapòrt d'aqueras duas grandors.

== Mesura fisica en mecanica classica ==
En [[mecanica classica]], ua '''mesura fisica''' qu'ei ua valor numeric o [[Magnitud fisica|magnitud]] d'un atribut fisic d'un objècte, coma la [[longor]], la [[capacitat]], lo [[volum]] o la [[massa]], obtenguda per experimentacion e exprimida dens ua escala d'[[Unitat de mesura|unitats]].

Dens lo [[Sistèma Internacional d'Unitats]] pòt èsser lo [[mètre]], lo [[litre]] o lo [[quilograma]].

== Mesura fisica en mecanica quantica ==
En [[mecanica quantica]], quan mesuran ua grandor fisica (un atribut fisic), que pòden obténguer mei d’un resultat. Que parlan de probabilitat d’obténguer un resultat.  

=== Los resultats possibles d’ua mesura en fisica quantica ===
[[Fichièr:Quantificacion de l'energia.png|alt=Valors quantificadas que pòt prénguer los resultats d'ua mesura d'energia. Que son discontinuas (gradèrs).|vinheta|Valors que pòt prénguer los resultats d'ua mesura d'energia. Que son discontinuas (gradèrs).]]
A la grandor fisica A, qu’ei associada ua [[Observabla (quantica)|observabla]] Â. Aquera [[Observabla (quantica)|observabla]] que s’escriu per ua matriça de N colomnas e N linhas. Que pòden escríver la matriça dab la fòrma d'ua matriça diagonau. Tots los coeficients de la matriça que son nuls manca los de la diagonala. Que parlan de diagonalisacion. Las valors diagonaus de la matriça que son ditas valors pròprias de l’operator hermician. Que corresponen aus resultats possibles de la mesura fisica. Se i a un nombre finit de valors pròprias, que i a un nombre fenit de resultats possibles. Que dísen los resultats de la mesura que son quantificats. 

Que vesen ací lo principi de quantificacion : Las mesuras ne pòden pas balhar sonque résultats qui corresponen a las valors pròprias deus operators matematics. Totas las valors ne son pas possiblas. 

== Annèxas ==

=== Ligams intèrnes ===
&lt;div style=&quot;-moz-column-count:3; column-count:3;&quot;&gt;
* [[Aparelh de mesura]].
* [[Convencion deu Mètre]].
* [[Estalon]].
* [[Metrotecnia]].
* [[Metrologia]].
* [[Magnitud fisica]].
* [[Postulats de la fisica quantica]].
* [[Sistèma Internacional d'Unitats]].
* [[Teoria de la mesura]].
* [[Unitat de mesura]].
&lt;/div&gt;

=== Bibliografia ===

* '''[[francés|(fr)]]''' Le Système international d'unités - Brochure 9, Bureau international des poids et mesures, 2019.
* '''[[francés|(fr)]]''' Bernard Diu, ''La mathématique du physicien'', París, Odile Jacob, 2010.

=== Nòtas e referéncias ===
&lt;div style=&quot;-moz-column-count:3; column-count:3;&quot;&gt;
&lt;references/&gt;
&lt;/div&gt;

[[Categoria:Metrologia|*]]</text>
      <sha1>kbvf5pu557f750j30sv3unfw376qkvw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2512582</id>
      <parentid>2512579</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T08:47:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nicolas Eynaud</username>
        <id>6858</id>
      </contributor>
      <comment>/* Lo procèssus de mesura */</comment>
      <origin>2512582</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24618" sha1="iyj05s2v3f2ohcak6so2jght3aw6ah6" xml:space="preserve">{{1000 fondamentals}}
{{Dialècte Gascon}}

[[Fichièr:Standard_kilogram,_2.jpg|thumb|Patron del quilograma estandard]]

La '''mesura fisica''' qu'ei l'accion de determinar la o las valors d'ua grandor (longor, capacitat, etc.), per comparason dab ua grandor constanta de medisha espècia presa coma tèrme de referéncia (etalon o unitat).

== Istòria ==

=== Las mesuras ancianas ===

L'existéncia de preocupacions ligadas a questions de mesura es atestada tanlèu l'[[escritura]] apareishuda dens maines variats com lo [[comèrci]], l'[[agricultura]], la construccion o l'[[astronomia]]. Atau, las prumèras [[civilizacion]]s devón s'acordar sus sistèmas d'unitats tà, au minimom, mesurar las [[longor]]s, las [[aira|susfàcias]], los [[volum|volumes]], las [[massa]]s e lo [[temps]]. Aqueras unitats ancianas èran sovent d'origina antropometrica, es a díser fondadas sus las [[anatomia|dimensions deu còs uman]] com lo [[pè (unitat)|pè]], la [[cobdada (unitat)|cobdada]] o lo [[poç (unitat)|poç]]&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Roope O. Kaaronen, Mikael A. Manninen e Jussi T. Eronen, « Body-based units of measure in cultural evolution », ''Science'', vol. 380, n° 6648, 2023, pp. 948-954.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Robert R. Crease, ''World in the balance: The historic quest for an absolute system of measurement'', WW Norton &amp; Company, 2011.&lt;/ref&gt;. Autas unitats hasèvan referéncia a objèctes o a practicas correntas, disponiblas suu pic e intuitivas. Per exemple, estón sovent utilizadas la quantitat de [[gran]] contenguda dens un recipient o la susfàcia lauradissa en un periòde determinat ([[jorn]], [[setmana]], [[sason]], etc.)&lt;ref&gt;Per exemple, l'[[acre (unitat)|acre]], plan utilizada dens los país anglosaxons, correspon probablament a la susfàcia lauradissa en un dia per un atelatge de dus bueus (Ronald Edward Zupko, ''A Dictionary of Weights and Measures for the British Isles: The Middle Ages to the Twentieth Century'', American Philosophical Society, 1985, p. 2).&lt;/ref&gt;.

Totun, aquera comoditat avèva un defaut grèu. En efèit, en l'abséncia d'uniformitat, las unitats variavan enter las regions e las [[vila]]s e, a còps, segon la natura de la mercaderia mesurada. En mei, ua medisha denominacion podèva designar valors diferentas segon los lòcs, fenomèn enqüèra plan vededer dab lo [[Sistèma Imperiau]]&lt;ref&gt;Per exemple, dens aqueth sistèma, lo tèrme gallon pòt designar lo gallon imperiau (4,546 09 L), lo gallon american (3,785 411 784 L) o lo gallon american sec (4,404 883 770 86 L).&lt;/ref&gt;. Aquò complicava los escambis, èra ua hont de confusion e podèva favorizar los abús o las fraudas.

Tà limitar aqueras dificultats, las autoritats ensagèn lèu de fixar de referéncias e mantua [[civilizacion]], en [[Mesopotamia]], en [[Egipte Antic|Egipte]] o dens lo [[Mar Mediterranèa|monde mediterranèu]], definín estalons conservats dens lòcs publics o [[religions|religiós]]. Sistèmas de susvelhança estón tanben creats com los [[esclavatge|esclaus]] publics [[Atenas|atenians]] en carga deu contròle de las [[moneda|monedas]]&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Paulin Ismard, ''La Démocratie contre les experts, Les esclaves publics en Grèce ancienne'', Seuil, 2015.&lt;/ref&gt;. Totun, aqueras temptativas d'uniformizacion demorèn limitadas dens la lor portada [[geografia|geografica]] e la diversitat de las unitats persistí dinc a l'epòca modèrna.

=== Lo sistèma metric e l'unificacion ===

[[Fichièr:Metric standards Rijksmuseum.jpg|thumb|right|Estalons deu sistèma metric realizats en [[1799]].]]

{{veire|Sistèma metric}}

La responsa mei decisiva au problèma de la diversitat de las unitats de mesura vienó de la [[Revolucion Francesa]]. En efèit, a la fin deu sègle XVIII, [[França]] comptava ua multitud d'unitats locaus e la volontat d'unificar lo sistèma deus pes e mesuras rejunhó l'ideau [[egalitat|egalitari]] e [[racionalisme|racionalista]] deu movement revolucionari. En [[1790]], l'[[Assemblada Nacionau]] carguè atau l'[[Acadèmia de las Sciéncias]] de concéber un sistèma d'unitats navèth, coherent e [[Universalisme|universau]]&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Suzanne Débarbat e Terry Quinn, « Les origines du système métrique en France et la Convention du mètre de 1875, qui a ouvert la voie au Système international d'unités et à sa révision de 2018 », ''Comptes rendus - Physique'', vol. 20, n° 1-2,‎ 2018, pp. 6-21.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Georges Lacour-Gayet (pref. François Furet), ''Talleyrand'', Payot, 1990, p. 130.&lt;/ref&gt;.

L'ambicion èra de rómper dab las unitats antropometricas e arbitràrias en fondant las unitats navèras sus grandors tiradas de la natura. L'utilizacion de la natura com supòrt de las definicions èra ua innovacion importanta pr'amor que permetè d'afirmar lo caractèr universau de las unitats en los destacant deus particularismes [[nacion|nacionaus]]. Lo [[mètre]] estó atau definit com la dètz-milionau partida deu quart deu [[meridian]] [[Tèrra|terrèstre]], e ua expedicion estó organizada tà mesurar dab precision un arc d'aqueth meridian&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Guillaume Bigourdan, ''Le système métrique des poids et mesures. Son établissement et sa propagation graduelle, avec l'histoire des opérations qui ont servi à déterminer le mètre et le kilogramme'', París, Gauthier-Villars, 1901, 506 p.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Jean-Jacques Levallois, ''Mesurer la terre : 300 ans de géodésie française'', París, Presses de l’Ecole nationale des ponts et chaussées, 1988, 389 p.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Jean-Baptiste Delambre e Pierre Méchain, ''Base du système métrique décimal, ou Mesure de l'arc du méridien compris entre les parallèles de Dunkerque et Barcelone'', París, 1806-1810.&lt;/ref&gt;. L'unitat de [[massa]], lo [[quilograma]], estó restacada a la massa d'un volume d'[[aiga]] determinat&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Charles-Maurice de Talleyrand-Périgord, « Discours non prononcé de M. de Talleyrand, évêque d'Autun, sur les poids et mesures, en annexe de la séance du 9 mars 1790 », dens ''Archives Parlementaires de 1787 à 1860 - Première série (1787-1799), t. XII : Du 2 mars au 14 avril 1790'', París, Librairie Administrative P. Dupont, 1881, pp. 104-108.&lt;/ref&gt;.

Ua auta evolucion màger estó de basar lo sistèma navèth suu [[sistèma decimau]], ua proposicion formulada peu purmèr còp peu [[matematicas|matematician]] [[Simon Stevin]] ([[1548]]-[[1620]]) e represa per mantua figura intellectuau deus sègles seguents com [[Joan Lo Redon d'Alembert|d'Alembert]] ([[1717]]-[[1783]])&lt;ref&gt;'''[[neerlandés|(nl)]]''' Simon Stevin, ''De Thiende'', Christoffel Plantijn, 1585.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' René Taton, Myriana Ilic, Danielle Fauque e Robert Halleux, « La tentative de Stevin pour la décimalisation de la métrologie », ''Cahiers de métrologie'', n° 1,‎ 1983, pp. 5-19.&lt;/ref&gt;. L'interès de la basa decimau èra de simplificar considerablament los calculs per rapòrt a las subdivisions irregularas precedentament en vigor. Estalons materiaus, lo mètre e lo quilograma deus Archius, estón fabricats tà servir de referéncia o tà presentar las unitats a la populacion&lt;ref&gt;Exemples d'aqueths estalons populars son los mètres installats dens París per la [[Convencion Nacionala|Convencion]]. Dus son enqüèra vededers [[plaça Vendôme]] e [[carrèra Vaugirard]].&lt;/ref&gt;.

L'adopcion deu [[sistèma metric]] estó dificila e la soa difusion, en [[França]] puish dens lo monde, estó progressiva. Totun, en [[1875]], la [[Convencion deu Mètre]], signada per mantun país, establí oficiaument ua [[Burèu Internacionau dei Pes e Mesuras|organizacion internacionau]] cargada de velhar a l'uniformitat de las mesuras, consacrant lo caractèr d'ara enlà mondiau d'aquera enterpresa. Drin a drin, maugrat resisténcias a còps importantas e la longa persisténcia de las unitats popularas dens la vita vitanta, permetó de crear e d'adoptar unitats comunas&lt;ref&gt;Dens lo cas de França, lo sistèma metric estó fin finau impausat per ua lei en 1837 (Jacques Boyer, « Le centenaire du système métrique. », ''Revue encyclopédique : recueil documentaire universel et illustré'', Larousse,‎ 1899, p. 848).&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Dens la rèsta deu monde, país com Portugau, los País Baish, Espanha o Grècia adoptèn, formaument o non, lo sistèma metric enter [[1810]] e [[1840]]. A partir de [[1850]], las [[exposicion universala|exposicions universaus]] joguèn un ròtle important dens la difusion deu sistèma hòra d'Euròpa. La convencion deu Mètre permetó d'obtiéner conversions importantas, mes a còps tardivas : Alemanha en [[1871]], Russia en [[1918]], China en [[1929]], Índia en [[1956]], Reiaume Unit en [[1965]], etc.&lt;/ref&gt;.

=== Las definicions modèrnas ===

[[Fichièr:Relations between New SI units definitions.svg|thumb|right|Representacion de las sèt unitats de basa deu Sistèma Internacionau e de las sèt constantas fondamentaus permetent de'us definir.]]

{{veire|Sistèma Internacionau d'Unitats}}

Au sègle XX, l'enterpresa d'unificacion que's perseguí dab l'adopcion oficiau deu [[Sistèma Internacionau d'Unitats]] (SI) en [[1960]]&lt;ref name=&quot;BIPM 2019 p. 102&quot;&gt;'''[[francés|(fr)]]''' ''Le Système international d'unités - Brochure 9'', Bureau international des poids et mesures, 2019, p. 102.&lt;/ref&gt;. Organizant l'ensemble de las unitats a l'entorn d'un nombre petit d'unitats de basa, lo SI vadó la referéncia mondiau de la mesura [[sciéncia|scientifica]] e [[Tecnica|tecnica]]. En parallèl, las definicions de las unitats evoluèn de faiçon importanta. En efèit, los estalons materiaus, com lo mètre o lo quilograma deus Archius, presentavan l'inconvenient d'estar objèctes fisics somés a ua lenta degradacion, a variacions imperceptiblas o a accidents de manipulacion. Estó donc decidit de tornar definir las unitats a partir de fenomèns [[natura|naturaus]] reproductibles. Per exemple, en [[1960]], lo mètre estó definit a partir de la longor d'ua [[electromagnetisme|radiacion]]&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Guilhem Gallot, « L'interféromètre de Fabry-Pérot », ''Bulletin de la Sabix (société des amis de la bibliothèque et de l'histoire de l'École Polytechnique)'', París, vol. 18,‎ 1997, pp. 63-67.&lt;/ref&gt;. Puish, en [[1983]], ua definicion navèra, basada sus la velocitat de la [[lutz]], entrè en vigor. En [[2019]], aqueras transformacions abotín a l'adopcion de definicions fondadas sus de constantas fondamentaus de la [[fisica]] per totas las unitats de basa deu SI&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]'''  ''Résolution 1 de la 26e CGPM. Sur la révision du Système international d'unités (SI)'', 2018.&lt;/ref&gt;. Lo cas mei complicat estó lo deu [[quilograma]] qui es d'ara enlà definit a partir de la [[constanta de Planck]].

=== Lo desvolopament de la metrologia ===

{{veire|Metrologia}}

Parallèlament a la quista d'unitats universaus, que's desvolopè progressivament ua reflexion sus la mesura era medisha e sus la soa fidabilitat, qui balhè neishença a la [[metrologia]], es a díser a la « sciéncia de la mesura ». Aquera reflexion estó purmèr estimulada per las [[sciéncia|sciéncias]] qui exigivan ua precision grana, en particular l'[[astronomia]] e la [[geodesia]]. En efèit, en repetint las lors observacions, los saberuts constatèn que las mesuras d'ua medisha grandor permetèn pas jamei d'obtiéner exactament lo medish resultat, mes que's dispersavan a l'entorn d'ua valor. Totun, comprenón qu'aqueth fenomèn èra ligat a ua part d'error impossibla a eliminar. Aquò merquè la debuta de tribalhs destinats a caracterizar e a limitar los sons efèits.

Lo prumèr tribalh màger dens aqueth maine estó la teoria de las errors, desvolopada enter los sègles XVIII e XIX per [[matematicas|matematicians]] com [[Adrien-Marie Legendre|Legendre]] ([[1752]]-[[1833]]) e [[Carl Friedrich Gauss|Gauss]] ([[1777]]-[[1855]])&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]'''  Aimé Fuchs, « Plaidoyer pour la loi normale », ''Pour la Science'',‎ 1995, p. 17.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Bernard Bru, « La courbe de Gauss ou le théorème de Bernoulli raconté aux enfants », ''Mathematics and Social Sciences'', vol. 175, n° 3,‎ 2006, pp. 5-23.&lt;/ref&gt;. Aqueras recèrcas permetón d'elaborar metòdes tà tractar las mesuras entecadas d'error, especiaument lo [[metòde deus mendres carrats]]. [[Carl Friedrich Gauss|Gauss]] mostrè egaument que las errors de mesura accidentaus se desparteishen segon ua lei caracteristica, aperada [[lei normau]], representada per ua corba en fòrma de [[campana]]. Aqueras atrunas vadón drin a drin la nòrma tà tractar tots los tipes de mesura [[sciéncia|scientifica]].

La signatura de la Convencion deu Mètre e la creacion deu [[Burèu Internacionau deus Pes e Mesuras]] permetón de pausar las basas de la [[metrologia]] modèrna a partir de la fin deu sègle XIX. Un hialat d'institucions, fondat suus laboratòris nacionaus en carga de la conservacion deus estalons nacionaus, assegurè la coeréncia de las referéncias. Favorizè tanben l'emergéncia de concèptes comuns ([[cadena d'estalonatge]], [[traçabilitat metrologica]], incertitud de mesura, etc.). La metrologia vadó atau ua [[sciéncia]] au còp teorica e practica, essenciau a l'[[industria]], au [[comèrci]] e a la recèrca.

== Grandors, unitats e estalons ==

=== Grandors fisicas ===

{{veire|Grandor fisica}}

Ua [[grandor fisica]] es ua proprietat d'un fenomèn, d'un còs o d'ua [[compausat quimic|substància]] qui's pòt mesurar, es a díser exprimir dab un nombre e, sovent, ua unitat. La [[longor]], la [[massa]], la [[durada]], la [[temperatura]] o l'[[intensitat (electricitat)|intensitat]] d'un [[corrent electric]] son exemples de grandors fisicas&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Comité commun pour les guides en métrologie (JCGM), ''Vocabulaire international de métrologie (VIM) : concepts fondamentaux et généraux et termes associés (JCGM 200:2012)'', Sèvres, Bureau international des poids et mesures, 3{{a}} edicion, 2012.&lt;/ref&gt;. Lo principi fondamentau de la mesura es de comparar la grandor mesurada a ua grandor de medisha natura adoptada com referéncia. Las grandors shens dimension resultan lo mei sovent deu rapòrt de duas grandors de medisha natura, çò qu'entraina l'anullacion de las unitats. Per exemple, es lo cas de la [[densitat]] qui resulta d'un rapòrt enter duas [[massa volumica|massas volumicas]].

Ua medisha grandor pòt estar exprimida dens diferentas unitats. Per exemple, ua longor de cinc [[mètre]]s es egau a cinc cents centimètres o cinc mila millimètres. Totun, si l'unitat e la valor qui l'acompanha pòden cambiar, la grandor demora identica. Dus tipes de grandors son distinguits. Las grandors escalaras que son entièrament descrivudas per un nombre acompanhat o non d'ua unitat (temperatura, massa, etc.). Las grandors [[vector (matematicas)|vectoriaus]] possedeishen egaument ua direccion e un sens ([[velocitat]], [[fòrça]], etc.). La lor mesura necessita alavetz de determinar ua valor, mes tanben ua orientacion.

=== Unitats e estalons ===

Las unitats de mesure son grandors escalaras reaus, definidas e adoptadas per convencion. Permeten de comparar tota grandor de medisha natura tad exprimir lo rapòrt deus dus dab un nombre. Pòden estar definidas a partir de constantas fondamentaus o per d'estalons. Aqueths estalons son la materializacion concrèta d'ua grandor fisica, coneguda dab ua exactitud grana&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' JCGM - Joint Committee for Guides in Metrology, « Vocabulaire international de métrologie — Concepts fondamentaux et généraux et termes associés (VIM) », 2008.&lt;/ref&gt;. Son egaument objèctes materiaus conservats dab suenh. Sèrven de basa a la fabricacion de copias, d'usatge de mei en mei corrent, destinadas aus laboratòris, a l'industria o au comèrci. Aqueras copias son regularament comparadas a estalons de referéncia tà garantir la lor exactitud.

En efèit, tà assegurar la comparabilitat de duas mesuras realizadas dens endrets diferents, cau demostrar un rapòrt enter aqueras duas mesuras, dirècte o indirècte, a un medish estalon de referéncia.  Aquera exigéncia a miat a l'organizacion d'ua ierarquia deus estalons. A la cima, que's tròban los estalons internacionaus realizats per laboratòris reconeishuts peu [[Burèu Internacionau dei Pes e Mesuras|BIPM]]. Puish, vienen los estalons nacionaus, los estalons utilizats peus laboratòris de metrologia acreditats e, fin finau, los estalons utilizats correntament dens la vita quotidiana&lt;ref&gt;Dens los laboratòris avent hòrtas constrentas metrologicas, aqueth principi mia a ua ierarquia intèrna deus estalons. Per exemple, estalons son utilizats tà verificar la conformitat de las balanças cada dia e un estalon especiau es reservat tà verificar los estalons quotidians en cas de dobte.&lt;/ref&gt;.

=== Grandors de basa e grandors derivadas ===

Las grandors fisicas pòden estar ligadas enter eras per relacions de dependéncia. Per exemple, ua [[velocitat]] es un rapòrt enter ua longor e ua durada, ua [[Aira|susfàcia]] es lo produit de duas longors e ua [[fòrça]] lo produit d'ua [[acceleracion]] e d'ua [[massa]]. Aqueras relacions permeten de redusir lo nombre de grandors fondamentaus a definir tà poder exprimir totas las autas.

Que's distingueish atau las grandors de basa, causidas per convencion com independentas, e las grandors derivadas qui s'exprimeishen en foncion de las prumèras dab relacions [[matematicas]]. La causida de las grandors de basa es pas impausada per la natura. Resulta d'ua convencion, retienuda per la soa comoditat. Per exemple, dens lo Sistèma Internacionau, sèt grandors de basa son estadas retienudas : la [[longor]], la [[massa]], lo [[temps]], l'[[intensitat (electricitat)|intensitat]] deu [[corrent electric]], la [[temperatura]], la [[quantitat de matèria]] e l'[[intensitat luminosa]]&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Franck Jedrzejewski, ''Histoire universelle de la mesure'', Ellipses, 2020, p. 165.&lt;/ref&gt;.

Cada grandor fondamentau es associada a ua dimension qui exprimeish la soa natura independentament de l'unitat causida tà la mesurar. Aqueras dimensions de basa son notadas dab simbèus definits per convencion. Per exemple, L per la longor, M per la massa e T peu temps&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' David Rouvel, « Scolie sur le Système international d'unités (SI) », ''Bulletin de l'union des physiciens'', n° 911, heurèr de 2009, p. 212.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Bernard Diu, ''La mathématique du physicien'', París, Odile Jacob, 2010, pp. 109-256.&lt;/ref&gt;. La dimension de las grandors derivadas s'obtien en combinant las dimensions. Per exemple, la velocitat a per dimension L.T⁻¹ e la fòrça M.L.T⁻². Aquera analisi dimensionau constitueish sustot ua atruna preciosa tà verificar la coheréncia d'ua formula [[fisica]] o tà prevéder la forma d'ua relacion enter grandors.

=== Lo Sistèma Internacionau d'Unitats ===

{{veire|Sistèma Internacionau d'Unitats}}

Lo [[Sistèma Internacionau d'Unitats]] es lo sistèma d'unitats mei largament utilizat dens lo monde, en particular dens los maines [[sciéncia|scientific]] e [[Tecnica|tecnic]]. Gessit deu [[sistèma metric]], es gerit per las organizacions internacionaus de [[metrologia]] e constitueish uei la referéncia mondiau de la mesura. Es basat sus sèt unitats de basa qui corresponen a las sèt grandors de basa : lo [[mètre]] per la [[longor]], lo [[quilograma]] per la [[massa]], la [[segonda]] peu [[temps]], l'[[ampère]] per l'[[intensitat electrica|intensitat]] deu [[corrent electric]], lo [[kelvin]] per la [[temperatura]], la [[mòla]] per la [[quantitat de matèria]] e la [[candela]] per l'[[intensitat luminosa]]. Totas las autas unitats, ditas derivadas, que's basteishen a partir d'aqueras sèt unitats de basa. Atau, l'unitat de [[velocitat]] es lo mètre per segonda&lt;ref name=&quot;BIPM 2019 p. 102&quot;&gt;'''[[francés|(fr)]]''' ''Le Système international d'unités - Brochure 9'', Bureau international des poids et mesures, 2019, p. 102.&lt;/ref&gt;.

Lo SI a conservat lo caractèr decimau deu [[sistèma metric]]. Los multiples de las unitats s'obtienen en los multiplicant o en los dividint per poténcias de dètz, designats per prefixes normalizats. Per exemple, « quilo » designa un factor 1000. Aquera estructura regulara facilita hèra l'expression e la conversion de las mesuras. Fin finau, despuish la refòrma de 2019, las sèt unitats de basa deu SI son definidas a partir de constantas fondamentaus de la fisica, çò que'us confereish ua estabilitat e ua universalitat completas, independentas de tot objècte materiau.

== Lo procèssus de mesura ==

[[Fichièr:FourMetricInstruments.JPG|thumb|right|Instruments de mesura usuaus.]]

La mesura d'ua grandor necessita l'utilizacion d'un [[instrument de mesura]], es a díser d'un dispositiu concebut tà comparar la grandor mesurada a l'unitat de referéncia en vista de determinar la soa valor. Aqueths instruments son plan variats e adaptats a la natura de la grandor recercada. Deven egaument estar adaptats au besonh de precision demandat.

Las mesuras pòden estar dirèctas o indirèctas. Dens ua mesura dirècta, la grandor es obtienuda suu pic per l'instrument. Per exemple, es lo cas d'ua longor lejuda sus ua règla o d'ua massa lejuda sus ua balança. Dens ua mesura indirècta, la grandor recercada es calculada a partir de la mesura dirècta d'autas grandor. Per exemple, es lo cas d'ua velocitat determinada a partir de la mesura d'ua distància e ua durada e deu calcul deu rapòrt d'aqueras duas grandors. Tà hornir resultats hidables, un instrument deu estar estalonat, es a díser que las soas indicacions deven estar comparadas a las d'un estalon de referéncia tà determinar un escart eventuau. L'estalonatge permet tanben de ligar las mesuras de l'instrument a la cadena de traçabilitat, garanta de la lor coheréncia.

== Mesura fisica en mecanica classica ==
En [[mecanica classica]], ua '''mesura fisica''' qu'ei ua valor numeric o [[Magnitud fisica|magnitud]] d'un atribut fisic d'un objècte, coma la [[longor]], la [[capacitat]], lo [[volum]] o la [[massa]], obtenguda per experimentacion e exprimida dens ua escala d'[[Unitat de mesura|unitats]].

Dens lo [[Sistèma Internacional d'Unitats]] pòt èsser lo [[mètre]], lo [[litre]] o lo [[quilograma]].

== Mesura fisica en mecanica quantica ==
En [[mecanica quantica]], quan mesuran ua grandor fisica (un atribut fisic), que pòden obténguer mei d’un resultat. Que parlan de probabilitat d’obténguer un resultat.  

=== Los resultats possibles d’ua mesura en fisica quantica ===
[[Fichièr:Quantificacion de l'energia.png|alt=Valors quantificadas que pòt prénguer los resultats d'ua mesura d'energia. Que son discontinuas (gradèrs).|vinheta|Valors que pòt prénguer los resultats d'ua mesura d'energia. Que son discontinuas (gradèrs).]]
A la grandor fisica A, qu’ei associada ua [[Observabla (quantica)|observabla]] Â. Aquera [[Observabla (quantica)|observabla]] que s’escriu per ua matriça de N colomnas e N linhas. Que pòden escríver la matriça dab la fòrma d'ua matriça diagonau. Tots los coeficients de la matriça que son nuls manca los de la diagonala. Que parlan de diagonalisacion. Las valors diagonaus de la matriça que son ditas valors pròprias de l’operator hermician. Que corresponen aus resultats possibles de la mesura fisica. Se i a un nombre finit de valors pròprias, que i a un nombre fenit de resultats possibles. Que dísen los resultats de la mesura que son quantificats. 

Que vesen ací lo principi de quantificacion : Las mesuras ne pòden pas balhar sonque résultats qui corresponen a las valors pròprias deus operators matematics. Totas las valors ne son pas possiblas. 

== Annèxas ==

=== Ligams intèrnes ===
&lt;div style=&quot;-moz-column-count:3; column-count:3;&quot;&gt;
* [[Aparelh de mesura]].
* [[Convencion deu Mètre]].
* [[Estalon]].
* [[Metrotecnia]].
* [[Metrologia]].
* [[Magnitud fisica]].
* [[Postulats de la fisica quantica]].
* [[Sistèma Internacional d'Unitats]].
* [[Teoria de la mesura]].
* [[Unitat de mesura]].
&lt;/div&gt;

=== Bibliografia ===

* '''[[francés|(fr)]]''' Le Système international d'unités - Brochure 9, Bureau international des poids et mesures, 2019.
* '''[[francés|(fr)]]''' Bernard Diu, ''La mathématique du physicien'', París, Odile Jacob, 2010.

=== Nòtas e referéncias ===
&lt;div style=&quot;-moz-column-count:3; column-count:3;&quot;&gt;
&lt;references/&gt;
&lt;/div&gt;

[[Categoria:Metrologia|*]]</text>
      <sha1>iyj05s2v3f2ohcak6so2jght3aw6ah6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sent Sauve de Tol</title>
    <ns>0</ns>
    <id>107020</id>
    <revision>
      <id>2512416</id>
      <parentid>2511918</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T14:31:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Alaric 506</username>
        <id>44932</id>
      </contributor>
      <comment>còssol 2026, perimètre del territòri, toponimia, etc</comment>
      <origin>2512416</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3982" sha1="3maj83a9pr5q3ql1dxkur43cxf4gxyq" xml:space="preserve">{{Infobox vila occitana
 | carta         = oc
 | nom           = Sent Sauve de Tol
 | nom2          = ''Saint-Silvain-sous-Toulx''
 | imatge        = Saint-Silvain-sous-Toulx.jpg
 | descripcion   = Entrada dau borg
 | lògo          = 
 | escut         = 
 | escais        =
 | ist           = {{Lemosin}} &lt;/br&gt; {{Marcha}}
 | parçan        = [[Combralha]]
 | region        = [[Novela Aquitània]]
 | arrondiment   = [[Arrondiment dau Buçon|Au Buçon]]
 | canton        = [[Canton de Gosom|Gosom]] ([[Canton de Jarnaja|Jarnaja]] davant 2015)
 | intercom      = [[Comunautat de comunas de Cruesa Junhent|CC de Cruesa Junhent]] 
 | insee         = 23243
 | cònsol        = Isabelle Desforges
 | mandat        = [[2026]]-[[2032]]
 | gentilici     =
 | longitud      = 2.17944444444
 | latitud       = 46.2630555556
 | alt mini      = 396
 | alt maxi      = 625
 | km²           = 14.57
|}}

'''Sent Sauve de Tol''' (''Saint-Silvain-sous-Toulx'') es una [[Comuna francesa|comuna]] [[Occitània|occitana]] de [[Marcha]], en [[Lemosin (Occitània)|Lemosin]], situada dins lo [[departament francés|departament]] de [[Cruesa (departament)|Cruesa]] e la [[region francesa|region]] de [[Novela Aquitània]], &lt;small&gt;ancianament de [[Lemosin (region)|Lemosin]]&lt;/small&gt;.

==Geografia==

[[Imatge:Map commune FR insee code 23243.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]]
===Perimètre dau territòri===
{{Communes limitrophes
 | comuna     = Sent Sauve de Tol
 | nòrd       =  
 | nòrd-èst   = [[Tol Senta Crotz]]
 | èst        = 
 | sud-èst    = [[Tres Fonts]]
 | sud        = [[La Cèla de Gosom]]
 | sud-oèst   = 
 | oèst       = [[Domeiròt|Daumairan]]
 | nòrd-oèst  = [[Clunhac]]
}}

==Toponimia==
Las fòrmas ancianas son ''Sancti Silvani'' en 1158 (Tol : ''de Tullo'', ''de Tol'' au segle XII). La prononciacion (probablament francesa) es pas fornida per Ives Lavalada. ''Silvanus'' es un martir en [[Perigòrd]] au sègle Ier, o un evangelizator de [[Berric]]. Lo diftongue de la primiera sillaba es normau en nòrd-occitan &lt;ref&gt;Yves Lavalade, ''Dictionnaire des communes de la Creuse'', ed. la Geste, 2022, p. 199 e 197&lt;/ref&gt;.

==Istòria==

==Administracion==
===Lista daus maires===
{{ElegitDebuta|insee= 23243
|Títol= Lista daus maires successius}}
{{Elegit |Debuta= genier [[2023]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat= Isabelle Desforges |Partit= |Qualitat= auxiliària de vida }}
{{Elegit |Debuta= mai [[2020]] |Fin= genier 2023 |Identitat=Pascal Fleurat |Partit= |Qualitat= conselhier agricòla }}
{{Elegit |Debuta= junh [[1995]] |Fin= 2020 |Identitat= Michel Lesage|Partit= divers dreita  |Qualitat= agricultor, puei retirat }}
{{Elegit |Debuta=  |Fin= 1995 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }}
{{ElegitDonadas}}
{{ElegitFin}}
===Intercomunalitat===

==Demografia==
{{Demografia
|insee= 23243
|1793=409
|1800=417
|1806=473
|1821=530
|1831=520
|1836=521
|1841=561
|1846=591
|1851=568
|1856=590
|1861=570
|1866=573
|1872=557
|1876=559
|1881=534
|1886=537
|1891=513
|1896=536
|1901=531
|1906=523
|1911=507
|1921=437
|1926=460
|1931=404
|1936=401
|1946=327
|1954=310
|1962=311
|1968=258
|1975=211
|1982=191
|1990=179
|1999=163
|2005=150
|cassini=34665
|senscomptesdobles= 1962}}
* En {{popfr23|0}} la populacion èra de {{popfr23|243}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|243}}/14.57) round 2}}}} ab/km².

==Luecs e monuments==
&lt;gallery&gt;
Le_massif_de_Toulx-Sainte-Croix.png|Lo massís de Tol Senta Crotz.
Bocage-st_silvain_sous-toulx.jpg|Boscatge en ivèrn.
Bois_de_Toulx.jpg|Muret de peiras dins lo bòsc de Tol.
&lt;/gallery&gt;
{{messatge galariá}}

==Personalitats liadas a la comuna==

==Veire tanben==
* [[Comunas de Cruesa]]

==Liams externes==

==Nòtas e referéncias==
===Nòtas===
&lt;references group=&quot;N&quot;/&gt;
===Referéncias===
{{reflist}}

{{Multibendèl | Portal Lemosin | Portal Occitània | Portal Cruesa | Portal Comunas de França }}

{{Comunas de Cruesa}}

[[Categoria:Comuna de Cruesa]]
[[Categoria:Comuna de Lemosin (Occitània)]]</text>
      <sha1>3maj83a9pr5q3ql1dxkur43cxf4gxyq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Tres Fonts</title>
    <ns>0</ns>
    <id>107075</id>
    <revision>
      <id>2512417</id>
      <parentid>2511914</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T14:59:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Alaric 506</username>
        <id>44932</id>
      </contributor>
      <comment>còssol 2026, perimètre del territòri, toponimia, etc</comment>
      <origin>2512417</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3595" sha1="a76t2yjmo50boaorj4i68s08q4a3wi4" xml:space="preserve">{{Infobox vila occitana
 | carta         = oc
 | nom           = Tres Fonts
 | nom2          = ''Trois-Fonds''
 | imatge        = Eglise Troisfonds.jpg
 | descripcion   = Vuda dau planetge de Gosom e l'egleisa Sent Sulpici.
 | lògo          = 
 | escut         = Blason_Ville_fr_Trois_Fonds_(23).svg
 | escais        =
 | ist           = {{Lemosin}} &lt;/br&gt; {{Marcha}}
 | parçan        = 
 | region        = [[Novela Aquitània]]
 | arrondiment   = [[Arrondiment dau Buçon|Au Buçon]]
 | canton        = [[Canton de Gosom|Gosom]] ([[Canton de Jarnaja|Jarnaja]] davant 2015)
 | intercom      = [[Comunautat de comunas de Cruesa Junhent|CC de Cruesa Junhent]] 
 | insee         = 23255
 | cònsol        = Aurélie Villejoubert
 | mandat        = [[2026]]-[[2032]]
 | gentilici     =
 | latitud       = 46.2513888889
 | longitud      = 2.22888888889
 | alt mini      = 385
 | alt maxi      = 482
 | km²           = 9.53
|}}

'''Tres Fonts''' (''Trois-Fonds'' en [[francés]]) es una [[comuna]] [[Occitània|occitana]] de [[Marcha]], en [[Lemosin (Occitània)|Lemosin]], situada dins lo [[departament francés|departament]] de [[Cruesa (departament)|Cruesa]] e la [[region francesa|region]] de [[Novela Aquitània]], &lt;small&gt;ancianament de [[Lemosin (region)|Lemosin]]&lt;/small&gt;.

==Geografia==

[[Imatge:Map commune FR insee code 23255.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]]
===Perimètre dau territòri===
{{Communes limitrophes
 | comuna     = Tres Fonts
 | nòrd       = [[Tol Senta Crotz]]
 | nòrd-èst   = 
 | èst        = [[Bòrn Sent Jòrge]]
 | sud-èst    = [[Gosom]]
 | sud        = 
 | sud-oèst   = [[La Cèla de Gosom]]
 | oèst       = 
 | nòrd-oèst  = [[Sent Sauve de Tol]]
}}

==Toponimia==
La prononciacion es / tréï foun /. Las fòrmas ancianas son ''De Tribus Fontibus'' au segle XIV, ''la balhia'' [la bailiá] ''de Treffont'' en 1350, ''Tresfons'' en 1601, etc. Lo nom es motivat per un romivatge a tres fonts dedicadas a Senta Anna &lt;ref&gt;Yves Lavalade, ''Dictionnaire des communes de la Creuse'', ed. la Geste, 2022, p. 215&lt;/ref&gt;.

== Istòria ==
{{...}}
== Administracion ==
===Lista daus maires===
{{ElegitDebuta|insee= 23255
|Títol= Lista daus maires successius}}
{{Elegit |Debuta= març [[2026]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat= Aurélie Villejoubert |Partit= |Qualitat= emplejada foncion publica }}
{{Elegit |Debuta= març [[2008]] |Fin= 2026 |Identitat= Madeleine Dumond |Partit= divers dreita |Qualitat= retirada foncion publica}}
{{Elegit |Debuta= ? |Fin= 2008 |Identitat= Fernande Alanord |Partit= |Qualitat= }}
{{ElegitDonadas}}
{{ElegitFin}}
===Intercomunalitat===

== Demografia ==
{{Demografia
|insee= 23255
|1793=131
|1800=237
|1806=128
|1821=138
|1831=128
|1836=123
|1841=134
|1846=151
|1851=147
|1856=143
|1861=130
|1866=154
|1872=180
|1876=176
|1881=178
|1886=198
|1891=373
|1896=379
|1901=371
|1906=371
|1911=368
|1921=315
|1926=330
|1931=328
|1936=304
|1946=259
|1954=221
|1962=196
|1968=185
|1975=161
|1982=125
|1990=85
|1999=95
|cassini=38269
|senscomptesdobles= 1962}}
* En {{popfr23|0}} la populacion èra de {{popfr23|255}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|255}}/9.53) round 2}}}} ab/km².

==Luecs e monuments==

==Personalitats liadas a la comuna==

==Veire tanben==
* [[Comunas de Cruesa]]

==Liams externes==
==Nòtas e referéncias==
===Nòtas===
&lt;references group=&quot;N&quot;/&gt;
===Referéncias===
{{reflist}}

{{Multibendèl | Portal Lemosin | Portal Occitània | Portal Cruesa | Portal Comunas de França }}

{{Comunas de Cruesa}}

[[Categoria:Comuna de Cruesa]]
[[Categoria:Comuna de Lemosin (Occitània)]]</text>
      <sha1>a76t2yjmo50boaorj4i68s08q4a3wi4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2512422</id>
      <parentid>2512417</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T16:08:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Alaric 506</username>
        <id>44932</id>
      </contributor>
      <origin>2512422</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3922" sha1="4cir3a343ojevmw2xea6jx0ip4o5538" xml:space="preserve">{{Infobox vila occitana
 | carta         = oc
 | nom           = Tres Fonts
 | nom2          = ''Trois-Fonds''
 | imatge        = Eglise Troisfonds.jpg
 | descripcion   = Vuda dau planetge de Gosom e l'egleisa Sent Sulpici.
 | lògo          = 
 | escut         = Blason_Ville_fr_Trois_Fonds_(23).svg
 | escais        =
 | ist           = {{Lemosin}} &lt;/br&gt; {{Marcha}}
 | parçan        = 
 | region        = [[Novela Aquitània]]
 | arrondiment   = [[Arrondiment dau Buçon|Au Buçon]]
 | canton        = [[Canton de Gosom|Gosom]] ([[Canton de Jarnaja|Jarnaja]] davant 2015)
 | intercom      = [[Comunautat de comunas de Cruesa Junhent|CC de Cruesa Junhent]] 
 | insee         = 23255
 | cònsol        = Aurélie Villejoubert
 | mandat        = [[2026]]-[[2032]]
 | gentilici     =
 | latitud       = 46.2513888889
 | longitud      = 2.22888888889
 | alt mini      = 385
 | alt maxi      = 482
 | km²           = 9.53
|}}

'''Tres Fonts''' (''Trois-Fonds'' en [[francés]]) es una [[comuna]] [[Occitània|occitana]] de [[Marcha]], en [[Lemosin (Occitània)|Lemosin]], situada dins lo [[departament francés|departament]] de [[Cruesa (departament)|Cruesa]] e la [[region francesa|region]] de [[Novela Aquitània]], &lt;small&gt;ancianament de [[Lemosin (region)|Lemosin]]&lt;/small&gt;.

==Geografia==

[[Imatge:Map commune FR insee code 23255.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]]
===Perimètre dau territòri===
{{Communes limitrophes
 | comuna     = Tres Fonts
 | nòrd       = [[Tol Senta Crotz]]
 | nòrd-èst   = 
 | èst        = [[Bòrn Sent Jòrge]]
 | sud-èst    = [[Gosom]]
 | sud        = 
 | sud-oèst   = [[La Cèla de Gosom]]
 | oèst       = 
 | nòrd-oèst  = [[Sent Sauve de Tol]]
}}

==Toponimia==
La prononciacion es / tréï foun /. Las fòrmas ancianas son ''De Tribus Fontibus'' au segle XIV, ''la balhia'' [la bailiá] ''de Treffont'' en 1350, ''Tresfons'' en 1601, etc. Lo nom es motivat per un romivatge a tres fonts dedicadas a Senta Anna &lt;ref&gt;Yves Lavalade, ''Dictionnaire des communes de la Creuse'', ed. la Geste, 2022, p. 215&lt;/ref&gt;.

== Istòria ==
Ventenac èra una annèxa de la commandaria de La  Vau Francha. Sa chapela Sent Joan Baptista es aura despareissuda. A la Revolucion, Ventenac  fuguet incorporat a la comuna de [[Tol Senta Crotz]], puei a Tres Fonts en 1890. La populacion de Tres Fonts doblet quasiment. La mairaria es installada au sud-èst dau vilatge de Ventenac.

== Administracion ==
===Lista daus maires===
{{ElegitDebuta|insee= 23255
|Títol= Lista daus maires successius}}
{{Elegit |Debuta= març [[2026]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat= Aurélie Villejoubert |Partit= |Qualitat= emplejada foncion publica }}
{{Elegit |Debuta= març [[2008]] |Fin= 2026 |Identitat= Madeleine Dumond |Partit= divers dreita |Qualitat= retirada foncion publica}}
{{Elegit |Debuta= ? |Fin= 2008 |Identitat= Fernande Alanord |Partit= |Qualitat= }}
{{ElegitDonadas}}
{{ElegitFin}}
===Intercomunalitat===

== Demografia ==
{{Demografia
|insee= 23255
|1793=131
|1800=237
|1806=128
|1821=138
|1831=128
|1836=123
|1841=134
|1846=151
|1851=147
|1856=143
|1861=130
|1866=154
|1872=180
|1876=176
|1881=178
|1886=198
|1891=373
|1896=379
|1901=371
|1906=371
|1911=368
|1921=315
|1926=330
|1931=328
|1936=304
|1946=259
|1954=221
|1962=196
|1968=185
|1975=161
|1982=125
|1990=85
|1999=95
|cassini=38269
|senscomptesdobles= 1962}}
* En {{popfr23|0}} la populacion èra de {{popfr23|255}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|255}}/9.53) round 2}}}} ab/km².

==Luecs e monuments==

==Personalitats liadas a la comuna==

==Veire tanben==
* [[Comunas de Cruesa]]

==Liams externes==
==Nòtas e referéncias==
===Nòtas===
&lt;references group=&quot;N&quot;/&gt;
===Referéncias===
{{reflist}}

{{Multibendèl | Portal Lemosin | Portal Occitània | Portal Cruesa | Portal Comunas de França }}

{{Comunas de Cruesa}}

[[Categoria:Comuna de Cruesa]]
[[Categoria:Comuna de Lemosin (Occitània)]]</text>
      <sha1>4cir3a343ojevmw2xea6jx0ip4o5538</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sent Marien</title>
    <ns>0</ns>
    <id>107079</id>
    <revision>
      <id>2512527</id>
      <parentid>2291718</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T00:12:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Alaric 506</username>
        <id>44932</id>
      </contributor>
      <origin>2512527</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2956" sha1="rd3g704a9ckkfv2baw9b1wj7v6cevxz" xml:space="preserve">{{Infobox vila occitana
 | carta         = oc
 | nom           = Sent Marien
 | nom2          = ''Saint-Marien''
 | imatge        = Eglise_Saint_Marien.JPG
 | descripcion   = La glèisa de Sent Marien.
 | lògo          = 
 | escut         = 
 | escais        =
 | ist           =
 | parçan        =
 | region        = [[Novela Aquitània]]
 | arrondiment   = [[Arrondiment dau Buçon|Au Buçon]]
 | canton        = [[Canton de Boçac|Boçac]] 
 | intercom      = [[Comunautat de comunas de Cruesa Junhent|CC de Cruesa Junhent]]
 | insee         = 23213
 | cònsol        = Thierry Briault
 | mandat        = [[2014]]-[[2020]]
 | gentilici     = 
 | latitud       = 46.4211111111
 | longitud      = 2.22583333333
 | alt mini      = 412
 | alt maxi      = 502
 | km²           = 12.78
|}}

'''Sent Marien''' (''Saint-Marien'' en [[francés]]) es una [[comuna]] [[Occitània|occitana]] probablament de [[Berric]], situada dins lo [[departament francés|departament]] de [[Cruesa (departament)|Cruesa]] e la [[region francesa|region]] de [[Novela Aquitània]], &lt;small&gt;ancianament de [[Lemosin (region)|Lemosin]]&lt;/small&gt;.

==Geografia==

[[Imatge:Map commune FR insee code 23213.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]]
===Perimètre dau territòri===
{{Communes limitrophes
 | comuna     = Sent Marien
 | nòrd       = [[]] &lt;small&gt;([[a (departament)|a]])&lt;/small&gt;
 | nòrd-èst   = [[]]
 | èst        = [[]]
 | sud-èst    = [[]]
 | sud        = [[]]
 | sud-oèst   = [[]]
 | oèst       = [[]]
 | nòrd-oèst  = [[]]
}}

==Toponimia==

==Istòria==

==Administracion==
===Lista daus maires===
{{ElegitDebuta|insee= 23213
|Títol= Lista daus maires successius}}
{{Elegit |Debuta= març [[2008]] |Fin= [[2020]] |Identitat= Thierry Briault |Partit= divèrs esquèrra |Qualitat= }}
{{Elegit |Debuta= març [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= Paul Chevalier |Partit= |Qualitat= }}
{{Elegit |Debuta= març [[1989]] |Fin= 2001 |Identitat= Albert Beuze |Partit= [[PCF]] |Qualitat=  }}
{{Elegit |Debuta=  |Fin= 1989 |Identitat=  |Partit= |Qualitat= }}
{{ElegitDonadas}}
{{ElegitFin}}
===Intercomunalitat===

==Demografia==
{{Demografia
|insee= 23213
|1793=
|1800=
|1806=
|1821=
|1831=
|1836=
|1841=
|1846=
|1851=
|1856=
|1861=
|1866=
|1872=
|1876=
|1881=
|1886=
|1891=
|1896=
|1901=
|1906=
|1911=
|1921=
|1926=
|1931=
|1936=
|1946=
|1954=
|1962=
|1968=
|1975=
|1982=
|1990=
|1999=
|2004=
|2005=
|cassini=
|senscomptesdobles= 1962}}
* En {{popfr23|0}} la populacion èra de {{popfr23|213}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|213}}/12.78) round 2}}}} ab/km².

==Luecs e monuments==

==Personalitats liadas a la comuna==

==Veire tanben==
* [[Comunas de Cruesa]]

==Liams externes==

==Nòtas e referéncias==
===Nòtas===
&lt;references group=&quot;N&quot;/&gt;
===Referéncias===
{{reflist}}

{{Portal Occitània}}

{{Comunas de Cruesa}}

[[Categoria:Comuna de Cruesa]]
[[Categoria:Comuna de Lemosin (Occitània)]]
[[Categoria:Comuna de Berric]]</text>
      <sha1>rd3g704a9ckkfv2baw9b1wj7v6cevxz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Bòrn Sent Jòrge</title>
    <ns>0</ns>
    <id>107135</id>
    <revision>
      <id>2512532</id>
      <parentid>2289843</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T00:17:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Alaric 506</username>
        <id>44932</id>
      </contributor>
      <origin>2512532</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5162" sha1="ojnoi3rq2vmqjcazldgrlbyvwo80hys" xml:space="preserve">{{Infobox vila occitana
 | carta         = oc
 | nom           = Bòrn Sent Jòrge
 | nom2          = ''Bord-Saint-Georges''
 | imatge        = cap
 | descripcion   = 
 | lògo          = 
 | escut         = 
 | escais        =
 | ist           =
 | parçan        = [[Nauta Marcha]]
 | insee         = 23026
 | region        = [[Novela Aquitània]]
 | arrondiment   = [[Arrondiment dau Buçon|Au Buçon]]
 | canton        = [[Canton de Boçac|Boçac]] 
 | intercom      = [[Comunautat de comunas de Cruesa Junhent|CC de Cruesa Junhent]]
 | cònsol        = Jean-Baptiste Alanore
 | mandat        = [[2014]]-[[2020]]
 | gentilici     =
 | longitud      = 2.29972222222
 | latitud       = 46.2611111111
 | alt mej       =
 | alt mini      = 364
 | alt maxi      = 475
 | km²           = 32.5
|}}

'''Bòrn Sent Jòrge''' (''Bord-Saint-Georges'' en [[francés]]) es una [[comuna]] [[Occitània|occitana]] de  [[Berric]] o de [[Marcha]] ([[Lemosin]]), situada dins lo [[departament francés|departament]] de [[Cruesa (departament)|Cruesa]] e la [[region francesa|region]] de [[Novela Aquitània]], &lt;small&gt;ancianament de [[Lemosin (region)|Lemosin]]&lt;/small&gt;.

==Geografia==
[[Imatge:Map commune FR insee code 23026.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]]
===Perimètre dau territòri===
{{Communes limitrophes
 | commune    = Bòrn Sent Jòrge
 | nord       = [[Solmans|Somans]]
 | nord-est   = 
 | est        = [[Vernejes]]
 | sud-est    = [[Auja]]
 | sud        = [[Luçac (Cruesa)|Luçac]]
 | sud-ouest  = [[Tres Fonts]] &lt;br&gt; [[Gosom]]
 | ouest      = [[Tol Senta Crotz]]
 | nord-ouest = [[La Vau Franche|La Vaufrancha]]
}}

==Toponimia==
'''Bòrn Sent Jòrge''' es a costat de ''Bornet'', çò que justifica la grafia ''Bòrn''.

Las explicacions de ''Bòrn'', nom de mai d'un vilatge, son divergentas. [[Albèrt Dauzat|Dauzat]] i vei un prelatin ''borna'', « font ». Bénédicte Boyrie-Fénié, dins sos trabalhs pus recents ( sus la [[Dordonha (departament)|Dordonha]]) explica lo nom per l'occitan ''bòrn'' « limita, bordura ». Xavier Delamarre a una autra explicacion : un nom gallés d'òme, ''Burnos''.&lt;ref&gt;Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 98&lt;/ref&gt;{{,}}&lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20090328015230/http://communes-oc.cg24.fr/cantons/st-pierre-de-chignac/BLIS-ET-BORN.htm&lt;/ref&gt;{{,}}&lt;ref&gt;Xavier Delamarre, ''Noms de lieux celtiques de l'Europe ancienne'', ed. Errance, 2012, p. 93, 289 e 330&lt;/ref&gt; La situacion geografica daus uech ''Bòrn'' citats per Dauzat es un bòrd (bòrn ?) de planetge o de ribiera nauta mai que mai, o una serra (i a dos bòrns e lo planetge es estrech) emb un dobte per lo de [[Senta Sabina e Bòrn]] (l'egleisa es en bas, mas de maisons son en naut), e justament per Bòrn Sent Jòrge (lenta montada). Los autres son [[Bords]], [[Lo Bòrn (Nauta Garona)]], [[Lo Bòrn (Losera)]], [[Bors (Canton de Baignes-Sainte-Radegonde)]], [[Bors (Canton de Montmoreau-Saint-Cybard)]] e [[En Bòrn]]; i fau ajostar lo ''Bòrn'' de [[Sent Estròpi de Bòrn]]; a verificar sus Géoportail &lt;ref&gt;https://www.geoportail.gouv.fr/carte&lt;/ref&gt;, en escrivent lo nom de las comunas en francés.

Per '''Bornet''', aquò's tot simplament lo diminutiu de Bòrn. I fau pas cerchar ren mai.

==Istòria==
En 1829, Bornet foguèt annexat per Bòrn Sent Jòrge&lt;ref&gt;http://cassini.ehess.fr/cassini/fr/html/fiche.php?select_resultat=4919&lt;/ref&gt;.

==Administracion==
===Lista daus maires===
{{ElegitDebuta|insee= 23026
|Títol= Lista daus maires successius}}
{{Elegit |Debuta=  [[2001]] |Fin= [[2020]] |Identitat= Jean-Baptiste Alanore|Partit= divèrs dreita  |Qualitat= agricultor  }}
{{Elegit |Debuta=  |Fin= 2001 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }}
{{ElegitDonadas}}
{{ElegitFin}}

===Intercomunalitat===
===Canton===
* A la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna, qu'èra dau canton de [[Boçac]], i demorèt 
==Demografia==
{{Demografia
|insee= 23026
|1793=721
|1800=726
|1806=961
|1821=894
|1831=1250
|1836=1099
|1841=1040
|1846=1086
|1851=1133
|1856=1054
|1861=946
|1866=976
|1872=1001
|1876=1067
|1881=1123
|1886=1192
|1891=1161
|1896=1198
|1901=1122
|1906=1094
|1911=1097
|1921=988
|1926=914
|1931=877
|1936=863
|1946=729
|1954=645
|1962=620
|1968=568
|1975=528
|1982=435
|1990=343
|1999=336
|2004=
|2005=
|max= 1250
|cassini=4919
|senscomptesdobles= 1962}}
* En {{popfr23|0}} la populacion èra de {{popfr23|026}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|026}}/32.5) round 2}}}} ab/km².

===Demografia de Bornet===
{{Demografia
|insee= 23026
|1793=262
|1800=223
|1806=247
|1821=284
|cassini=4956
|}}
* Las donadas de la dreita dau grafic, plaçadas automaticament, son las de la comuna entièra de Bòrn Sent Jòrge.

==Luecs e monuments==

==Personalitats liadas a la comuna==

==Veire tanben==
* [[Comunas de Cruesa]]

==Liams externes==

==Nòtas e referéncias==
===Nòtas===
&lt;references group=&quot;N&quot;/&gt;
===Referéncias===
{{reflist}}

{{Portal Occitània}}

{{Comunas de Cruesa}}

?

[[Categoria:Comuna de Cruesa]]
[[Categoria:Comuna de Lemosin (Occitània)]]
[[Categoria:Comuna de Berric]]</text>
      <sha1>ojnoi3rq2vmqjcazldgrlbyvwo80hys</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Noserines</title>
    <ns>0</ns>
    <id>107136</id>
    <revision>
      <id>2512528</id>
      <parentid>2502576</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T00:13:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Alaric 506</username>
        <id>44932</id>
      </contributor>
      <origin>2512528</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2856" sha1="e6cx3tibnpveo0cprlazt7qruij5vll" xml:space="preserve">{{Infobox vila occitana
 | carta         = oc
 | nom           = Noserinas
 | nom2          = ''Nouzerines''
 | imatge        = EgliseNouzerines.jpg
 | descripcion   = 
 | lògo          = 
 | escut         = 
 | escais        =
 | ist           = {{Berric}}
 | parçan        =
 | region        = [[Novela Aquitània]]
 | arrondiment   = [[Arrondiment dau Buçon|Au Buçon]]
 | canton        = [[Canton de Boçac|Boçac]] 
 | intercom      = [[Comunautat de comunas de Cruesa Junhent|CC de Cruesa Junhent]]
 | insee         = 23146
 | cònsol        = Pascal Gibard
 | mandat        = [[2014]]-[[2020]]
 | gentilici     = 
 | latitud       = 46.3891666667
 | longitud      = 2.10916666667
 | alt mini      = 345
 | alt maxi      = 447
 | km²           = 19.09
|}}

'''Noserinas''' (''Nouzerines'' en [[francés]]) es una [[comuna]] [[Occitània|occitana]] de [[Marcha (Lemosin)|Marcha]], situada dins lo [[departament francés|departament]] de [[Cruesa (departament)|Cruesa]] e la [[region francesa|region]] de [[Novela Aquitània]], &lt;small&gt;ancianament de [[Lemosin (region)|Lemosin]]&lt;/small&gt;.

==Geografia==

[[Imatge:Map commune FR insee code 23146.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]]
===Perimètre dau territòri===
{{Communes limitrophes
 | comuna     = Noserinas
 | nòrd       = [[]] &lt;small&gt;([[a (departament)|a]])&lt;/small&gt;
 | nòrd-èst   = [[]]
 | èst        = [[]]
 | sud-èst    = [[]]
 | sud        = [[]]
 | sud-oèst   = [[]]
 | oèst       = [[]]
 | nòrd-oèst  = [[]]
}}

==Toponimia==

== Istòria ==
{{...}}

== Administracion ==
===Lista daus maires===
{{ElegitDebuta|insee= 23146
|Títol= Lista daus maires successius}}
{{Elegit |Debuta=  [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat= Pascal Gibard|Partit=  |Qualitat=  }}
{{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }}
{{ElegitDonadas}}
{{ElegitFin}}
===Intercomunalitat===

==Demografia==
{{Demografia
|insee= 23146
|1793=
|1800=
|1806=
|1821=
|1831=
|1836=
|1841=
|1846=
|1851=
|1856=
|1861=
|1866=
|1872=
|1876=
|1881=
|1886=
|1891=
|1896=
|1901=
|1906=
|1911=
|1921=
|1926=
|1931=
|1936=
|1946=
|1954=
|1962=
|1968=
|1975=
|1982=
|1990=
|1999=
|2004=
|2005=
|cassini=
|senscomptesdobles= 1962}}
* En {{popfr23|0}} la populacion èra de {{popfr23|146}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|146}}/19.09) round 2}}}} ab/km².

==Luecs e monuments==

==Personalitats liadas a la comuna==

==Veire tanben==
* [[Comunas de Cruesa]]

==Liams externes==

==Nòtas e referéncias==
===Nòtas===
&lt;references group=&quot;N&quot;/&gt;
===Referéncias===
* Les Parlers de la Creuse, patrimoine de la Creuse (langue et mémoire du pays de Guéret), Conseil Général de la Creuse

{{Portal Occitània}}

{{Comunas de Cruesa}}

?
?

[[Categoria:Comuna de Cruesa]]
[[Categoria:Comuna de Lemosin (Occitània)]]
[[Categoria:Comuna de Berric]]</text>
      <sha1>e6cx3tibnpveo0cprlazt7qruij5vll</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Parçac (Marcha)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>107155</id>
    <revision>
      <id>2512414</id>
      <parentid>2512150</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T13:43:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Alaric 506</username>
        <id>44932</id>
      </contributor>
      <origin>2512414</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6043" sha1="kqyimkufhbl3hw13hbdn35bv59883qq" xml:space="preserve">{{omon|Parçac}}
{{Infobox vila occitana
 | carta         = oc
 | nom           = Parçac, Rimondés e Blaudés
 | nom2          = ''Parsac''
 | imatge        = Parsac_mairie.jpg
 | descripcion   = La mairaria.
 | lògo          = 
 | escut         = 
 | escais        =
 | ist           = {{Lemosin}} &lt;/br&gt; {{Marcha}}
 | parçan        = 
 | region        = [[Novela Aquitània]]
 | arrondiment   = [[Arrondiment dau Buçon|Au Buçon]]
 | canton        = [[Canton de Gosom|Gosom]] ([[Canton de Jarnaja|Jarnaja]] davant 2015)
 | intercom      = [[Comunautat de comunas de Cruesa Junhent|CC de Cruesa Junhent]] 
 | insee         = 23149
 | cp            = 23140
 | cònsol        = Cédric Furet
 | mandat        = [[2026]]-[[2032]]
 | gentilici     = 
 | latitud       = 46.2030555556
 | longitud      = 2.15305555556
 | alt mini      = 367
 | alt maxi      = 503
 | km²           = 47.02
|}}

'''Parçac''' (''Parsac'' en [[francés]]) es una anciana [[comuna]] [[Occitània|occitana]] de [[Marcha]], en [[Lemosin (Occitània)|Lemosin]], situada dins lo [[departament francés|departament]] de [[Cruesa (departament)|Cruesa]] e la [[region francesa|region]] de [[Novela Aquitània]], &lt;small&gt;ancianament de [[Lemosin (region)|Lemosin]]&lt;/small&gt;, venguda lo 1er de genier 2016 una comuna delegada dins la comuna novèla de [[Parçac e Rimondés]]. Lo 1er de genier de 2025 fuguet creada la comuna novela de Parçac qu'agropa Parçac e Rimondés d'un latz, e Blaudés de l'autre latz &lt;ref&gt;títol ''Recueil des Actes Administratifs de la Creuse N°23-2024-128'' publicat lo 1er d'octobre 2024 https://www.creuse.gouv.fr/contenu/telechargement/20619/154127/file/Septembre%2016-30.pdf&lt;/ref&gt;..

==Geografia==
{{...}}
[[Imatge:Map commune FR insee code 23149.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]]
===Perimètre del territòri===
{{Communes limitrophes
 | comuna     = Parçac (comuna novela)
 | nòrd       = « [[Domeiròt]] »
 | nòrd-èst   = [[La Cela de Gosom]]
 | èst        = 
 | sud-èst    = [[Gosom]]
 | sud        = [[Sent Desíer la Tor]]
 | sud-oèst   = [[Jarnaja]], &lt;/br&gt; [[Cressac]]
 | oèst       = [[Ladapeira]]
 | nòrd-oèst  = [[Clunhac]]
}}

==Toponimia==
Segon Dauzat e Rostaing, Parçac pòt venir deu nom d'òme latin ''*Parcius'', d'après ''Parcilia'', emb lo sufixe ''-acum'', o benlèu d'una contraccion de ''Patriciacum'', d'un autre nom latin, ''Patricius'', totjorn emb lo sufixe ''-acum''&lt;ref&gt;Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', reedicion Librairie Guénégaud, 1984, p. 518, a ''Parçay''&lt;/ref&gt;, latinizacion dau sufixe celtic ''-acon''. Seriá donc una propietat rurala d'origina gallo-romana. &lt;/br&gt;
La prononciacion es / par'ssa /. Las fòrmas ancianas son ''Patriacus, ... super... Vigie''  (sus l'aiga ''Vigie'', aura ''le Verraux'' (en francés), en 636, ''de Parciaco'' en 1158, ''Parçac'' en 1193, ''Perzac'' en 1215, ''Parssac'' en 1552, etc. La fòrma de 636 deuria menar a ''*Pairac''; ''Patriciacum'' menaria a ''Pairiçac''. [[Persac]] ([[Vinhana (departament)|Vinhana]]), foneticament près, es un ancian ''Patriciacum''; pasmens, malgrat la fòrma de 636, ''Parçac'' ven de ''Parciacum'', la propietat de ''Parcius'' &lt;ref&gt;Yves Lavalade, ''Dictionnaire des communes de la Creuse'', ed. la Geste, 2022, p. 149&lt;/ref&gt;.
===Rimondés===
[[Rimondés|Veire a l'article]].
===Blaudés===
[[Blaudés|Veire a l'article]].

== Istòria ==
{{...}}

== Administracion ==
===Lista daus maires===
{{ElegitDebuta|insee= 23149
|Títol= Lista daus maires successius}}
{{Elegit |Debuta= març [[2026]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat=Cédric Furet |Partit= |Qualitat= }}
{{Elegit |Debuta= març [[2008]] |Fin= març [[2026]] |Identitat= François Riva|Partit=  |Qualitat=  }}
{{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat=Denise Gaumer |Partit= |Qualitat= }}
{{Elegit |Debuta= |Fin= 2001 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }}
{{ElegitDonadas}}
{{ElegitFin}}
===Intercomunalitat===

==Demografia==
{{Demografia
|insee= 23149
|1793=1406
|1800=1098
|1806=1428
|1821=1538
|1831=1648
|1836=1685
|1841=1663
|1846=1697
|1851=1766
|1856=1649
|1861=1595
|1866=1628
|1872=1639
|1876=1645
|1881=1642
|1886=1644
|1891=1598
|1896=1608
|1901=1611
|1906=1608
|1911=1543
|1921=1345
|1926=1275
|1931=1253
|1936=1202
|1946=1060
|1954=932
|1962=847
|1968=768
|1975=681
|1982=644
|1990=619
|1999=592
|senscomptesdobles= 1962}}
* En {{popfr23|0}} la populacion èra de {{popfr23|149}} abitants (emb [[Rimondés]]), o {{popfrs23|149}} (Parçac solet).
* [[Blaudés]] En {{popfr23|0}} la populacion èra de {{popfr23|023}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|023}}/6.9) round 2}}}} ab/km².

==Luecs e monuments==
&lt;gallery&gt;
Jarnagette_Parsac-Rimondeix_Lâge_amont.jpg|Jarnageta au pont de la RD 9.
Blaudeix_église_(6).jpg|L'egleisa Sent Joan Baptista de Blaudés.
Parsac_église_(1).jpg|L'egleisa Sent Martin de Parçac.
Parsac_église_(5).jpg|Son portal.
Parsac_église_(8).jpg|Escindas dau cluchier.
Rimondeix_église_(1).jpg||L'egleisa Sent Joan Baptista de Rimondés.
Parsac_la_Chapelle_château_(1).jpg|Lo chastel de la Chapela.
Parsac_gare_(1).jpg|L'ancian bastiment viatjaires de la gara de Parçac-Gosom.
Blaudeix_monument_aux_morts_(1).jpg|Lo monument aus morts de Blaudés.
Rimondeix_monument_aux_morts_(1).jpg|Lo de Rimondés.
Parsac_monument_aux_morts_(9).jpg|Lo jal sus lo monument aus mòrts de Parçac.
Parsac_stèle_près_gare_(1).jpg|Estela a la memòria de dos francs-tiraires e partisans, près de la gara.
Parsac_mémorial_19_mars_1962_(1).jpg|Lo memoriau dau 19 de març 1962, a Parçac.
&lt;/gallery&gt;
{{messatge galariá}}

==Personalitats liadas a la comuna==

==Veire tanben==
* [[Comunas de Cruesa]]

==Liams externes==

==Nòtas e referéncias==
===Nòtas===
&lt;references group=&quot;N&quot;/&gt;
===Referéncias===
{{reflist}}

{{Multibendèl | Portal Lemosin | Portal Occitània | Portal Cruesa | Portal Comunas de França }}

{{Comunas de Cruesa}}

[[Categoria:Comuna de Cruesa]]
[[Categoria:Comuna de Lemosin (Occitània)]]</text>
      <sha1>kqyimkufhbl3hw13hbdn35bv59883qq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Jaleschas</title>
    <ns>0</ns>
    <id>107162</id>
    <revision>
      <id>2512461</id>
      <parentid>2290319</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T20:09:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Alaric 506</username>
        <id>44932</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Alaric 506  a desplaçat la pagina [[Jalesches]] cap a [[Jaleschas]] : Títol mal escrit : segon Lavalada (e prononciacion)</comment>
      <origin>2290319</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2145" sha1="4vkx0u69pf79z6kv9f7aamzrgvxhceo" xml:space="preserve">{{Infobox vila occitana
 | carta         = oc
 | nom           = Jalesches
 | nom2          = ''Jalesches''
 | imatge        = Pereybu 2.JPG
 | descripcion   = La Pierre-Ebue, le Pereybus (noms francés)
 | lògo          = 
 | escut         = Blason Bourbon-La Marche.svg
 | escais        =
 | ist           =
 | parçan        =
 | region        = [[Novela Aquitània]]
 | insee         = 23098
 | cònsol        = Nicolas Cornette
 | mandat        = [[2014]]-[[2020]]
 | gentilici     =
 | longitud      = 2.09666666667
 | latitud       = 46.3019444444
 | alt mini      = 348
 | alt maxi      = 537
 | km²           = 8.45
|}}

'''Jalesches''' (''Jalesches'' en [[francés]]) es una [[comuna]] [[Occitània|occitana]] de [[Marcha]], en [[Lemosin]], situada dins lo [[departament francés|departament]] de [[Cruesa (departament)|Cruesa]] e la [[region francesa|region]] de [[Novela Aquitània]], &lt;small&gt;ancianament de [[Lemosin (region)|Lemosin]]&lt;/small&gt;.

==Geografia==

==Istòria==

==Administracion==
===Lista daus maires===
{{ElegitDebuta|insee= 23098
|Títol= Lista daus maires successius}}
{{Elegit |Debuta= març [[2014]] |Fin= [[2020]] |Identitat= Nicolas Cornette |Partit= sense etiqueta |Qualitat= charjat d’estudis au Conselh generau de la Cruesa  }}
{{Elegit |Debuta= març [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat= Claude Braibant |Partit= [[PCF]] |Qualitat=  }}
{{Elegit |Debuta= junh [[1995]] |Fin= 2008 |Identitat= Bernard Héraud  |Partit= |Qualitat= }}
{{Elegit |Debuta=  |Fin= 1995 |Identitat=  |Partit= |Qualitat= }}
{{ElegitDonadas}}
{{ElegitFin}}
===Intercomunalitat===

==Demografia==
{{Demografia
|insee= 23098
|senscomptesdobles= 1962}}
* En {{popfr23|0}} la populacion èra de {{popfr23|098}} abitants.

==Luecs e monuments==

==Personalitats liadas a la comuna==

==Veire tanben==
===Liams connexes===

===Liams externes===

==Nòtas e referéncias==
===Nòtas===
&lt;references group=&quot;N&quot;/&gt;
===Referéncias===
{{reflist}}

{{Multibendèl | Portal Lemosin | Portal Occitània | Portal Cruesa | Portal Comunas de França }}

{{Comunas de Cruesa}}

[[Categoria:Comuna de Cruesa]]
[[Categoria:Comuna de Lemosin (Occitània)]]</text>
      <sha1>4vkx0u69pf79z6kv9f7aamzrgvxhceo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Bussiera Sent Jòrge</title>
    <ns>0</ns>
    <id>107174</id>
    <revision>
      <id>2512531</id>
      <parentid>2289827</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T00:16:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Alaric 506</username>
        <id>44932</id>
      </contributor>
      <origin>2512531</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4263" sha1="g8evzl2dks7234fxuofhy3nesa1h1ql" xml:space="preserve">{{Infobox vila occitana
 | carta         = oc
 | nom           = Bussiera Sent Jòrge
 | nom2          = ''Bussière-Saint-Georges''
 | imatge        = Bussière-Saint-Georges_-_Eglise_Saint-Georges.jpg
 | descripcion   = La glèisa de Sent Jòrge
 | lògo          = 
 | escut         =
 | escais        =
 | ist           = {{Berric}}
 | parçan        =
 | region        = [[Novela Aquitània]]
 | arrondiment   = [[Arrondiment dau Buçon|Au Buçon]]
 | canton        = [[Canton de Boçac|Boçac]] 
 | intercom      = [[Comunautat de comunas de Cruesa Junhent|CC de Cruesa Junhent]]
 | insee         = 23038
 | cònsol        = Gérard Thomazon
 | mandat        = [[2014]]-[[2020]]
 | gentilici     =
 | longitud      = 2.14472222222
 | latitud       = 46.4008333333
 | alt mini      = 358
 | alt maxi      = 498
 | km²           = 22.45
|}}

'''Bussiera Sent Jòrge''' (''Bussière-Saint-Georges''  en [[francés]]) es una [[comuna]] [[Occitània|occitana]] de [[Berric]], situada dins lo [[departament francés|departament]] de [[Cruesa (departament)|Cruesa]] e la [[region francesa|region]] de [[Novela Aquitània]], &lt;small&gt;ancianament de [[Lemosin (region)|Lemosin]]&lt;/small&gt;.

==Geografia==

[[Imatge:Map commune FR insee code 23038.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]]
===Perimètre dau territòri===
{{Communes limitrophes
 | comuna     = Bussiera
 | nòrd       = [[]] &lt;small&gt;([[a (departament)|a]])&lt;/small&gt;
 | nòrd-èst   = [[]]
 | èst        = [[]]
 | sud-èst    = [[]]
 | sud        = [[]]
 | sud-oèst   = [[]]
 | oèst       = [[]]
 | nòrd-oèst  = [[]]
}}

==Toponimia==
* '''Bussiera''' ven dau latin ''buxaria'', format de ''buxus'', lo buis, e dau sufixe ''-aria'', luec (luòc) ente i a beucòp de buis (bois, beneit, ausanier, rampam...) &lt;ref&gt;Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 92, a ''Boissière (La)''&lt;/ref&gt;. Segon los Feniés, que citan pas especificament Bussiera Sent Jòrge, lo buis se plai sus un sòu calcari o marca una ocupacion anciana e, eventualament, en [[Lemosin]], daus sites arqueologics gallo-romans &lt;ref&gt;Bénédicte Boyrie-Fénié, Jean-Jacques Fénié, ''Toponymie des Pays Occitans'', edicions Sud-Ouest, 2007, p. 163&lt;/ref&gt;.
* '''Sent Jòrge''' es un agiotoponime, un nom de luec que fai referéncia a un nom de sent. Lo nom, ''Georgius'', es grèco-latin e pòt representar Sent Jòrge de Lydda, mòrt en 303, (sent sauroctòn segon la legenda) o l'apòstol de [[Velai]], prumèir avesque legendari dau [[Lo Puèi de Velai|Puèi de Velai]] au sègle III (autras fòrmas occitanas : Jòrdi, Jòrgi, Juèri, Jòri, etc).

==Istòria==

==Administracion==
===Lista daus maires===
{{ElegitDebuta|insee= 23038
|Títol= Lista daus maires successius}}
{{Elegit |Debuta=  [[2008]] |Fin= [[2020]] |Identitat= Gérard Thomazon&lt;ref&gt;http://www.creuse.gouv.fr/content/download/5266/40789/file/Annuaire%20des%20mairies%20intranet%2004-03-2016.pdf&lt;/ref&gt;|Partit=divèrs esquèrra  |Qualitat= agricultor retirat}}
{{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat=Marcel Deschamps |Partit= |Qualitat= }}
{{Elegit |Debuta=   |Fin= 2001 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }}
{{Elegit |Debuta= 1881  |Fin= 1884 |Identitat=Camille Cousset (1833-1895) |Partit= |Qualitat=avocat }}
{{ElegitDonadas}}
{{ElegitFin}}
===Intercomunalitat===

==Demografia==
{{Demografia
|insee= 23038
|1793=490
|1800=470
|1806=440
|1821=602
|1831=763
|1836=803
|1841=797
|1846=720
|1851=694
|1856=688
|1861=651
|1866=654
|1872=685
|1876=726
|1881=712
|1886=746
|1891=783
|1896=798
|1901=787
|1906=769
|1911=734
|1921=657
|1926=618
|1931=602
|1936=628
|1946=582
|1954=513
|1962=483
|1968=422
|1975=355
|1982=256
|1990=239
|1999=184
|senscomptesdobles= 1962}}
* En {{popfr23|0}} la populacion èra de {{popfr23|038}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|038}}/22.45) round 2}}}} ab/km².

==Luecs e monuments==

==Personalitats liadas a la comuna==

==Veire tanben==
* [[Comunas de Cruesa]]

==Liams externes==

==Nòtas e referéncias==
===Nòtas===
&lt;references group=&quot;N&quot;/&gt;
===Referéncias===
{{reflist}}

{{Portal Occitània}}

{{Comunas de Cruesa}}

[[Categoria:Comuna de Cruesa]]
[[Categoria:Comuna de Berric]]</text>
      <sha1>g8evzl2dks7234fxuofhy3nesa1h1ql</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sent Peire le Bòsc</title>
    <ns>0</ns>
    <id>107201</id>
    <revision>
      <id>2512450</id>
      <parentid>2291743</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T19:36:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Alaric 506</username>
        <id>44932</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Alaric 506  a desplaçat la pagina [[Sent Peir dau Bòsc]] cap a [[Sent Peire Le Bòsc]] : Títol mal escrit : segon Ives Lavalada</comment>
      <origin>2291743</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1849" sha1="k4ks0c0x86jj6n9dboi4f22a602uket" xml:space="preserve">{{Infobox vila occitana
 | carta         = oc
 | nom           = Sent Peir dau Bòsc 
 | nom2          = ''Saint-Pierre-le-Bost''
 | imatge        = cap
 | descripcion   = 
 | lògo          = 
 | escut         = 
 | escais        =
 | ist           =
 | parçan        =
 | region        = [[Novela Aquitània]]
 | insee         = 23233
 | cònsol        = Gilles Henry
 | mandat        = [[2014]]-[[2020]]
 | gentilici     =
 | longitud      = 2.26111111111
 | latitud       = 46.4013888889
 | alt mini      = 400
 | alt maxi      = 501
 | km²           = 17.24
|}}

'''Sent Peir dau Bòsc''' (''Saint-Pierre-le-Bost'' en [[francés]]) es una [[comuna]] [[Occitània|occitana]] probablament de [[Berric]], situada dins lo [[departament francés|departament]] de [[Cruesa (departament)|Cruesa]] e la [[region francesa|region]] de [[Novela Aquitània]], &lt;small&gt;ancianament de [[Lemosin (region)|Lemosin]]&lt;/small&gt;.

==Geografia==

==Istòria==

==Administracion==
===Lista daus maires===
{{ElegitDebuta|insee= 23233
|Títol= Lista daus maires successius}}
{{Elegit |Debuta= març [[2001]] |Fin= [[2020]] |Identitat= Gilles Henry|Partit=divers esquerra  |Qualitat=agricultor, president de la comunautat de comunas  }}
{{Elegit |Debuta=  |Fin= 2001 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }}
{{ElegitDonadas}}
{{ElegitFin}}
===Intercomunalitat===

==Demografia==
{{Demografia
|insee= 23233
|senscomptesdobles= 1962}}
* En {{popfr23|0}} la populacion èra de {{popfr23|233}} abitants.

==Luecs e monuments==

==Personalitats liadas a la comuna==

==Veire tanben==
===Liams connexes===

===Liams externes===

==Nòtas e referéncias==
===Nòtas===
&lt;references group=&quot;N&quot;/&gt;
===Referéncias===
{{reflist}}

{{Portal Occitània}}

{{Comunas de Cruesa}}

?
?

[[Categoria:Comuna de Cruesa]]
[[Categoria:Comuna de Lemosin (Occitània)]]
[[Categoria:Comuna de Berric]]</text>
      <sha1>k4ks0c0x86jj6n9dboi4f22a602uket</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2512519</id>
      <parentid>2512450</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T23:24:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Alaric 506</username>
        <id>44932</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Alaric 506  a desplaçat la pagina [[Sent Peire Le Bòsc]] cap a [[Sent Peire le Bòsc]] : Títol mal escrit</comment>
      <origin>2291743</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1849" sha1="k4ks0c0x86jj6n9dboi4f22a602uket" xml:space="preserve">{{Infobox vila occitana
 | carta         = oc
 | nom           = Sent Peir dau Bòsc 
 | nom2          = ''Saint-Pierre-le-Bost''
 | imatge        = cap
 | descripcion   = 
 | lògo          = 
 | escut         = 
 | escais        =
 | ist           =
 | parçan        =
 | region        = [[Novela Aquitània]]
 | insee         = 23233
 | cònsol        = Gilles Henry
 | mandat        = [[2014]]-[[2020]]
 | gentilici     =
 | longitud      = 2.26111111111
 | latitud       = 46.4013888889
 | alt mini      = 400
 | alt maxi      = 501
 | km²           = 17.24
|}}

'''Sent Peir dau Bòsc''' (''Saint-Pierre-le-Bost'' en [[francés]]) es una [[comuna]] [[Occitània|occitana]] probablament de [[Berric]], situada dins lo [[departament francés|departament]] de [[Cruesa (departament)|Cruesa]] e la [[region francesa|region]] de [[Novela Aquitània]], &lt;small&gt;ancianament de [[Lemosin (region)|Lemosin]]&lt;/small&gt;.

==Geografia==

==Istòria==

==Administracion==
===Lista daus maires===
{{ElegitDebuta|insee= 23233
|Títol= Lista daus maires successius}}
{{Elegit |Debuta= març [[2001]] |Fin= [[2020]] |Identitat= Gilles Henry|Partit=divers esquerra  |Qualitat=agricultor, president de la comunautat de comunas  }}
{{Elegit |Debuta=  |Fin= 2001 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }}
{{ElegitDonadas}}
{{ElegitFin}}
===Intercomunalitat===

==Demografia==
{{Demografia
|insee= 23233
|senscomptesdobles= 1962}}
* En {{popfr23|0}} la populacion èra de {{popfr23|233}} abitants.

==Luecs e monuments==

==Personalitats liadas a la comuna==

==Veire tanben==
===Liams connexes===

===Liams externes===

==Nòtas e referéncias==
===Nòtas===
&lt;references group=&quot;N&quot;/&gt;
===Referéncias===
{{reflist}}

{{Portal Occitània}}

{{Comunas de Cruesa}}

?
?

[[Categoria:Comuna de Cruesa]]
[[Categoria:Comuna de Lemosin (Occitània)]]
[[Categoria:Comuna de Berric]]</text>
      <sha1>k4ks0c0x86jj6n9dboi4f22a602uket</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2512526</id>
      <parentid>2512519</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T00:11:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Alaric 506</username>
        <id>44932</id>
      </contributor>
      <origin>2512526</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2798" sha1="ivdc5f0940vsgpyt2ggdqu8xi8tejnc" xml:space="preserve">{{Infobox vila occitana
 | carta         = oc
 | nom           = Sent Peir dau Bòsc 
 | nom2          = ''Saint-Pierre-le-Bost''
 | imatge        = cap
 | descripcion   = 
 | lògo          = 
 | escut         = 
 | escais        =
 | ist           =
 | parçan        =
| region        = [[Novela Aquitània]]
 | arrondiment   = [[Arrondiment dau Buçon|Au Buçon]]
 | canton        = [[Canton de Boçac|Boçac]] 
 | intercom      = [[Comunautat de comunas de Cruesa Junhent|CC de Cruesa Junhent]]
 | insee         = 23233
 | cònsol        = Gilles Henry
 | mandat        = [[2014]]-[[2020]]
 | gentilici     =
 | longitud      = 2.26111111111
 | latitud       = 46.4013888889
 | alt mini      = 400
 | alt maxi      = 501
 | km²           = 17.24
|}}

'''Sent Peire le Bòsc''' (''Saint-Pierre-le-Bost'' en [[francés]]) es una [[comuna]] [[Occitània|occitana]] probablament de [[Berric]], situada dins lo [[departament francés|departament]] de [[Cruesa (departament)|Cruesa]] e la [[region francesa|region]] de [[Novela Aquitània]], &lt;small&gt;ancianament de [[Lemosin (region)|Lemosin]]&lt;/small&gt;.

==Geografia==

[[Imatge:Map commune FR insee code 23233.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]]
===Perimètre dau territòri===
{{Communes limitrophes
 | comuna     = Sent Peire le Bòsc
 | nòrd       = [[]] &lt;small&gt;([[a (departament)|a]])&lt;/small&gt;
 | nòrd-èst   = [[]]
 | èst        = [[]]
 | sud-èst    = [[]]
 | sud        = [[]]
 | sud-oèst   = [[]]
 | oèst       = [[]]
 | nòrd-oèst  = [[]]
}}
==Toponimia==

==Istòria==

==Administracion==
===Lista daus maires===
{{ElegitDebuta|insee= 23233
|Títol= Lista daus maires successius}}
{{Elegit |Debuta= març [[2001]] |Fin= [[2020]] |Identitat= Gilles Henry|Partit=divers esquerra  |Qualitat=agricultor, president de la comunautat de comunas  }}
{{Elegit |Debuta=  |Fin= 2001 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }}
{{ElegitDonadas}}
{{ElegitFin}}
===Intercomunalitat===

==Demografia==
{{Demografia
|insee= 23233
|1793=
|1800=
|1806=
|1821=
|1831=
|1836=
|1841=
|1846=
|1851=
|1856=
|1861=
|1866=
|1872=
|1876=
|1881=
|1886=
|1891=
|1896=
|1901=
|1906=
|1911=
|1921=
|1926=
|1931=
|1936=
|1946=
|1954=
|1962=
|1968=
|1975=
|1982=
|1990=
|1999=
|2004=
|2005=
|cassini=
|senscomptesdobles= 1962}}
* En {{popfr23|0}} la populacion èra de {{popfr23|233}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|233}}/17.24) round 2}}}} ab/km².

==Luecs e monuments==

==Personalitats liadas a la comuna==

==Veire tanben==
* [[Comunas de Cruesa]]

==Liams externes==

==Nòtas e referéncias==
===Nòtas===
&lt;references group=&quot;N&quot;/&gt;
===Referéncias===
{{reflist}}

{{Portal Occitània}}

{{Comunas de Cruesa}}

?
?

[[Categoria:Comuna de Cruesa]]
[[Categoria:Comuna de Lemosin (Occitània)]]
[[Categoria:Comuna de Berric]]</text>
      <sha1>ivdc5f0940vsgpyt2ggdqu8xi8tejnc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2512533</id>
      <parentid>2512526</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T02:20:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Briantin de Montrei</username>
        <id>37340</id>
      </contributor>
      <comment>/* Toponimia */</comment>
      <origin>2512533</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4228" sha1="e3vihu43hzq0abmi4pm41asubnsi4m0" xml:space="preserve">{{Infobox vila occitana
 | carta         = oc
 | nom           = Sent Peir dau Bòsc 
 | nom2          = ''Saint-Pierre-le-Bost''
 | imatge        = cap
 | descripcion   = 
 | lògo          = 
 | escut         = 
 | escais        =
 | ist           =
 | parçan        =
| region        = [[Novela Aquitània]]
 | arrondiment   = [[Arrondiment dau Buçon|Au Buçon]]
 | canton        = [[Canton de Boçac|Boçac]] 
 | intercom      = [[Comunautat de comunas de Cruesa Junhent|CC de Cruesa Junhent]]
 | insee         = 23233
 | cònsol        = Gilles Henry
 | mandat        = [[2014]]-[[2020]]
 | gentilici     =
 | longitud      = 2.26111111111
 | latitud       = 46.4013888889
 | alt mini      = 400
 | alt maxi      = 501
 | km²           = 17.24
|}}

'''Sent Peire le Bòsc''' (''Saint-Pierre-le-Bost'' en [[francés]]) es una [[comuna]] [[Occitània|occitana]] probablament de [[Berric]], situada dins lo [[departament francés|departament]] de [[Cruesa (departament)|Cruesa]] e la [[region francesa|region]] de [[Novela Aquitània]], &lt;small&gt;ancianament de [[Lemosin (region)|Lemosin]]&lt;/small&gt;.

==Geografia==

[[Imatge:Map commune FR insee code 23233.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]]
===Perimètre dau territòri===
{{Communes limitrophes
 | comuna     = Sent Peire le Bòsc
 | nòrd       = [[]] &lt;small&gt;([[a (departament)|a]])&lt;/small&gt;
 | nòrd-èst   = [[]]
 | èst        = [[]]
 | sud-èst    = [[]]
 | sud        = [[]]
 | sud-oèst   = [[]]
 | oèst       = [[]]
 | nòrd-oèst  = [[]]
}}
==Toponimia==
Las atestacions ancianas son, per luec:

*'''Sent Peire lo Bòsc''' - ''Audiente Ugone presbitero Sancti Petri del Bosc'' en [[1087]]-[[1096]]; ''Ecclesia sancti Petri de Bosco'' en [[1158]]; ''Sanctus Petrus lo bosc'' en [[1162]]; ''Parrochia sancti Petri lo Bosc'' au [[segle XII]]; ''Terra et nemus den cluseu et deu Mainil in parr. S. Petri lo Bosc'' a la fin dau [[segle XII]]; ''Pro prioratu Sancti Petri de Bosco collato ex permutacione de Domo de Fegina (?) Stephano de Praelli…'' en [[1352]]; ''Saint-Pere du Bouc'' en [[1370]]; ''Capellanus sancti Petri de Bosco'' au [[segle XIV]]; ''Jehan du Puy Gilbert parr. de S. Peir le Bois'' en [[1428]]; ''Colas du Puy Gilbert parr. de S. Peir le Bost'' en [[1443]]; ''Denys du Puy Gilbert parr. de S. Pierre le Boust'' en [[1443]]; ''Saint-Pierre-le-Bost ou des Bois'' (sens data); ''Pierre-le-Bost'' en [[1844]]; ''Saint-Pierre-le-Bost'' en [[1882]].&lt;ref name=DT&gt;{{DicoTopo}}&lt;/ref&gt;

*'''Lo Cluseu''' - ''Terra et nemus deu Cluseu et deu Mainil in parrochia s(ancti) Petri lo Bosc'' a la fin del [[segle XII]].&lt;br/&gt;Ancian bòsc.&lt;ref name=DT/&gt;

*''*La Faiòla ?'' (fr ''La Fayolle'') - ''La Fayol'' en [[1724]]; ''La Fayolle'' en [[1844]]; ''La Fayolle'' en [[1881]].&lt;br/&gt;Masatge.&lt;ref name=DT/&gt;

*''* Peiramaura ?'' (fr ''Peyremaure'') - ''Peyramore'' en [[1747]]; ''Peyramaure'' en [[1881]]; ''Peyramaure'' en [[1882]]; ''Peyramore et Peyramaure'' en [[1902]].&lt;ref name=DT/&gt;

==Istòria==

==Administracion==
===Lista daus maires===
{{ElegitDebuta|insee= 23233
|Títol= Lista daus maires successius}}
{{Elegit |Debuta= març [[2001]] |Fin= [[2020]] |Identitat= Gilles Henry|Partit=divers esquerra  |Qualitat=agricultor, president de la comunautat de comunas  }}
{{Elegit |Debuta=  |Fin= 2001 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }}
{{ElegitDonadas}}
{{ElegitFin}}
===Intercomunalitat===

==Demografia==
{{Demografia
|insee= 23233
|1793=
|1800=
|1806=
|1821=
|1831=
|1836=
|1841=
|1846=
|1851=
|1856=
|1861=
|1866=
|1872=
|1876=
|1881=
|1886=
|1891=
|1896=
|1901=
|1906=
|1911=
|1921=
|1926=
|1931=
|1936=
|1946=
|1954=
|1962=
|1968=
|1975=
|1982=
|1990=
|1999=
|2004=
|2005=
|cassini=
|senscomptesdobles= 1962}}
* En {{popfr23|0}} la populacion èra de {{popfr23|233}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|233}}/17.24) round 2}}}} ab/km².

==Luecs e monuments==

==Personalitats liadas a la comuna==

==Veire tanben==
* [[Comunas de Cruesa]]

==Liams externes==

==Nòtas e referéncias==
===Nòtas===
&lt;references group=&quot;N&quot;/&gt;
===Referéncias===
{{reflist}}

{{Portal Occitània}}

{{Comunas de Cruesa}}

?
?

[[Categoria:Comuna de Cruesa]]
[[Categoria:Comuna de Lemosin (Occitània)]]
[[Categoria:Comuna de Berric]]</text>
      <sha1>e3vihu43hzq0abmi4pm41asubnsi4m0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2512534</id>
      <parentid>2512533</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T02:22:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Briantin de Montrei</username>
        <id>37340</id>
      </contributor>
      <comment>/* Toponimia */</comment>
      <origin>2512534</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4228" sha1="4791327rzaulthham8as5lagit3meke" xml:space="preserve">{{Infobox vila occitana
 | carta         = oc
 | nom           = Sent Peir dau Bòsc 
 | nom2          = ''Saint-Pierre-le-Bost''
 | imatge        = cap
 | descripcion   = 
 | lògo          = 
 | escut         = 
 | escais        =
 | ist           =
 | parçan        =
| region        = [[Novela Aquitània]]
 | arrondiment   = [[Arrondiment dau Buçon|Au Buçon]]
 | canton        = [[Canton de Boçac|Boçac]] 
 | intercom      = [[Comunautat de comunas de Cruesa Junhent|CC de Cruesa Junhent]]
 | insee         = 23233
 | cònsol        = Gilles Henry
 | mandat        = [[2014]]-[[2020]]
 | gentilici     =
 | longitud      = 2.26111111111
 | latitud       = 46.4013888889
 | alt mini      = 400
 | alt maxi      = 501
 | km²           = 17.24
|}}

'''Sent Peire le Bòsc''' (''Saint-Pierre-le-Bost'' en [[francés]]) es una [[comuna]] [[Occitània|occitana]] probablament de [[Berric]], situada dins lo [[departament francés|departament]] de [[Cruesa (departament)|Cruesa]] e la [[region francesa|region]] de [[Novela Aquitània]], &lt;small&gt;ancianament de [[Lemosin (region)|Lemosin]]&lt;/small&gt;.

==Geografia==

[[Imatge:Map commune FR insee code 23233.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]]
===Perimètre dau territòri===
{{Communes limitrophes
 | comuna     = Sent Peire le Bòsc
 | nòrd       = [[]] &lt;small&gt;([[a (departament)|a]])&lt;/small&gt;
 | nòrd-èst   = [[]]
 | èst        = [[]]
 | sud-èst    = [[]]
 | sud        = [[]]
 | sud-oèst   = [[]]
 | oèst       = [[]]
 | nòrd-oèst  = [[]]
}}
==Toponimia==
Las atestacions ancianas son, per luec:

*'''Sent Peire le Bòsc''' - ''Audiente Ugone presbitero Sancti Petri del Bosc'' en [[1087]]-[[1096]]; ''Ecclesia sancti Petri de Bosco'' en [[1158]]; ''Sanctus Petrus lo bosc'' en [[1162]]; ''Parrochia sancti Petri lo Bosc'' au [[segle XII]]; ''Terra et nemus den cluseu et deu Mainil in parr. S. Petri lo Bosc'' a la fin dau [[segle XII]]; ''Pro prioratu Sancti Petri de Bosco collato ex permutacione de Domo de Fegina (?) Stephano de Praelli…'' en [[1352]]; ''Saint-Pere du Bouc'' en [[1370]]; ''Capellanus sancti Petri de Bosco'' au [[segle XIV]]; ''Jehan du Puy Gilbert parr. de S. Peir le Bois'' en [[1428]]; ''Colas du Puy Gilbert parr. de S. Peir le Bost'' en [[1443]]; ''Denys du Puy Gilbert parr. de S. Pierre le Boust'' en [[1443]]; ''Saint-Pierre-le-Bost ou des Bois'' (sens data); ''Pierre-le-Bost'' en [[1844]]; ''Saint-Pierre-le-Bost'' en [[1882]].&lt;ref name=DT&gt;{{DicoTopo}}&lt;/ref&gt;

*'''Le Cluseu''' - ''Terra et nemus deu Cluseu et deu Mainil in parrochia s(ancti) Petri lo Bosc'' a la fin del [[segle XII]].&lt;br/&gt;Ancian bòsc.&lt;ref name=DT/&gt;

*''*La Faiòla ?'' (fr ''La Fayolle'') - ''La Fayol'' en [[1724]]; ''La Fayolle'' en [[1844]]; ''La Fayolle'' en [[1881]].&lt;br/&gt;Masatge.&lt;ref name=DT/&gt;

*''* Peiramaura ?'' (fr ''Peyremaure'') - ''Peyramore'' en [[1747]]; ''Peyramaure'' en [[1881]]; ''Peyramaure'' en [[1882]]; ''Peyramore et Peyramaure'' en [[1902]].&lt;ref name=DT/&gt;

==Istòria==

==Administracion==
===Lista daus maires===
{{ElegitDebuta|insee= 23233
|Títol= Lista daus maires successius}}
{{Elegit |Debuta= març [[2001]] |Fin= [[2020]] |Identitat= Gilles Henry|Partit=divers esquerra  |Qualitat=agricultor, president de la comunautat de comunas  }}
{{Elegit |Debuta=  |Fin= 2001 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }}
{{ElegitDonadas}}
{{ElegitFin}}
===Intercomunalitat===

==Demografia==
{{Demografia
|insee= 23233
|1793=
|1800=
|1806=
|1821=
|1831=
|1836=
|1841=
|1846=
|1851=
|1856=
|1861=
|1866=
|1872=
|1876=
|1881=
|1886=
|1891=
|1896=
|1901=
|1906=
|1911=
|1921=
|1926=
|1931=
|1936=
|1946=
|1954=
|1962=
|1968=
|1975=
|1982=
|1990=
|1999=
|2004=
|2005=
|cassini=
|senscomptesdobles= 1962}}
* En {{popfr23|0}} la populacion èra de {{popfr23|233}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|233}}/17.24) round 2}}}} ab/km².

==Luecs e monuments==

==Personalitats liadas a la comuna==

==Veire tanben==
* [[Comunas de Cruesa]]

==Liams externes==

==Nòtas e referéncias==
===Nòtas===
&lt;references group=&quot;N&quot;/&gt;
===Referéncias===
{{reflist}}

{{Portal Occitània}}

{{Comunas de Cruesa}}

?
?

[[Categoria:Comuna de Cruesa]]
[[Categoria:Comuna de Lemosin (Occitània)]]
[[Categoria:Comuna de Berric]]</text>
      <sha1>4791327rzaulthham8as5lagit3meke</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Lairac (Cruesa)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>107221</id>
    <revision>
      <id>2512530</id>
      <parentid>2462975</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T00:15:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Alaric 506</username>
        <id>44932</id>
      </contributor>
      <origin>2512530</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2804" sha1="pv6j1gw3m1wnoeov4dlosqvt2vf03z7" xml:space="preserve">{{Omon|Lairac (omonimia)}}
{{Infobox vila occitana
 | carta         = oc
 | nom           = Lairac
 | nom2          = ''Leyrat''  
 | imatge        = Église_Saint-Désiré_de_Leyrat.JPG
 | descripcion   = La glèisa parrofiala de Lairac.
 | lògo          = 
 | escut         = 
 | escais        =
 | ist           = {{Berric}}
 | parçan        =
 | region        = [[Novela Aquitània]]
 | arrondiment   = [[Arrondiment dau Buçon|Au Buçon]]
 | canton        = [[Canton de Boçac|Boçac]] 
 | intercom      = [[Comunautat de comunas de Cruesa Junhent|CC de Cruesa Junhent]]
 | insee         = 23108
 | cònsol        = Rosine Romaine
 | mandat        = [[2014]]-[[2020]]
 | gentilici     =
 | longitud      = 2.29333333333
 | latitud       = 46.3627777778
 | alt mini      = 372
 | alt maxi      = 456
 | km²           = 18.32
|}}

'''Lairac''' (''Leyrat'' en [[francés]]) es una [[comuna]] [[Occitània|occitana]] probablament de [[Berric]], situada dins lo [[departament francés|departament]] de [[Cruesa (departament)|Cruesa]] e la [[region francesa|region]] de [[Novela Aquitània]], &lt;small&gt;ancianament de [[Lemosin (region)|Lemosin]]&lt;/small&gt;.

==Geografia==

[[Imatge:Map commune FR insee code 23108.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]]
===Perimètre dau territòri===
{{Communes limitrophes
 | comuna     = Lairac
 | nòrd       = [[]] &lt;small&gt;([[a (departament)|a]])&lt;/small&gt;
 | nòrd-èst   = [[]]
 | èst        = [[]]
 | sud-èst    = [[]]
 | sud        = [[]]
 | sud-oèst   = [[]]
 | oèst       = [[]]
 | nòrd-oèst  = [[]]
}}

==Toponimia==

==Istòria==

==Administracion==
===Lista daus maires===
{{ElegitDebuta|insee= 23108
|Títol= Lista daus maires successius}}
{{Elegit |Debuta= març [[2001]] |Fin= [[2020]] |Identitat= Rosine Romaine |Partit= sens |Qualitat= retirada d'agricultritz }}
{{Elegit |Debuta=  |Fin= 2001 |Identitat=  |Partit= |Qualitat= }}
{{ElegitDonadas}}
{{ElegitFin}}
===Intercomunalitat===

==Demografia==
{{Demografia
|insee= 23108
|1793=
|1800=
|1806=
|1821=
|1831=
|1836=
|1841=
|1846=
|1851=
|1856=
|1861=
|1866=
|1872=
|1876=
|1881=
|1886=
|1891=
|1896=
|1901=
|1906=
|1911=
|1921=
|1926=
|1931=
|1936=
|1946=
|1954=
|1962=
|1968=
|1975=
|1982=
|1990=
|1999=
|2004=
|2005=
|cassini=
|senscomptesdobles= 1962}}
* En {{popfr23|0}} la populacion èra de {{popfr23|108}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|108}}/18.32) round 2}}}} ab/km².

==Luecs e monuments==

==Personalitats liadas a la comuna==

==Veire tanben==
* [[Comunas de Cruesa]]

==Liams externes==

==Nòtas e referéncias==
===Nòtas===
&lt;references group=&quot;N&quot;/&gt;
===Referéncias===
{{reflist}}

{{Portal Occitània}}

{{Comunas de Cruesa}}

?

[[Categoria:Comuna de Cruesa]]
[[Categoria:Comuna de Berric]]
[[Categoria:Comuna de Lemosin (Occitània)]]</text>
      <sha1>pv6j1gw3m1wnoeov4dlosqvt2vf03z7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Malarèt de Boçac</title>
    <ns>0</ns>
    <id>107268</id>
    <revision>
      <id>2512443</id>
      <parentid>2290784</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T19:26:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Alaric 506</username>
        <id>44932</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Alaric 506  a desplaçat la pagina [[Malerèt de Boçac]] cap a [[Malarèt de Boçac]] : Títol mal escrit : segon Ives Lavalada</comment>
      <origin>2290784</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2260" sha1="lybigub0dcxyib79qgm4a6jwir04r7d" xml:space="preserve">{{Dialecte Marchés}}
{{Infobox vila occitana
 | carta         = oc
 | nom           = Malerèt de Boçac
 | nom2          = ''Malleret-Boussac''
 | lògo          = 
 | imatge        = cap
 | descripcion   = 
 | escut         = 
 | escais        =
 | ist           =
 | parçan        =
 | region        = [[Novela Aquitània]]
 | insee         = 23120
 | cònsol        = Catherine Graveron
 | mandat        = [[2014]]-[[2020]]
 | gentilici     =
 | longitud      = 2.14388888889
 | latitud       = 46.3436111111
 | alt mini      = 298
 | alt maxi      = 443
 | km²           = 25.43
|}}

'''Malerèt de Boçac'''&lt;ref name=&quot;Lemosin.net&quot;&gt;{{Cite web|url=https://web.archive.org/web/20160303185231/http://www.lemosin.net/23120.htm|títol=Malleret-Boussac|autor=Xavier Lansade|editor=lemosin.net}}&lt;/ref&gt; o '''Malaretz de Boçac'''{{Bdtopoc}} (''Malleret-Boussac'' en [[francés]]) es una [[comuna]] [[Occitània|occitana]] probablament de [[Berric]], situada dins lo [[departament francés|departament]] de [[Cruesa (departament)|Cruesa]] e la [[region francesa|region]] de [[Novela Aquitània]], &lt;small&gt;ancianament de [[Lemosin (region)|Lemosin]]&lt;/small&gt;.

Segon [[Xavier Lansade]], lo parlar de la comuna es lo [[marchés]]&lt;ref name=&quot;Lemosin.net&quot;/&gt;.
==Geografia==

==Istòria==

==Administracion==
===Lista daus maires===
{{ElegitDebuta|insee= 23120
|Títol= Lista daus maires successius}}
{{Elegit |Debuta= març [[2008]] |Fin= [[2020]] |Identitat= Catherine Graveron |Partit=divers dreita |Qualitat= quadra, conselhiera departamentala }}
{{Elegit |Debuta= març [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= Michel Carat |Partit= |Qualitat= }}
{{Elegit |Debuta=  |Fin= 2001 |Identitat=  |Partit= |Qualitat= }}
{{ElegitDonadas}}
{{ElegitFin}}
===Intercomunalitat===

==Demografia==
{{Demografia
|insee= 23120
|senscomptesdobles= 1962}}
* En {{popfr23|0}} la populacion èra de {{popfr23|120}} abitants.
==Luecs e monuments==

==Personalitats liadas a la comuna==

==Veire tanben==
===Liams connexes===

===Liams externes===

==Nòtas e referéncias==
===Nòtas===
&lt;references group=&quot;N&quot;/&gt;
===Referéncias===
{{reflist}}

{{Portal Occitània}}

{{Comunas de Cruesa}}

[[Categoria:Comuna de Cruesa]]
[[Categoria:Comuna de Lemosin (Occitània)]]
[[Categoria:Comuna de Berric]]</text>
      <sha1>lybigub0dcxyib79qgm4a6jwir04r7d</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2512529</id>
      <parentid>2512443</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T00:14:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Alaric 506</username>
        <id>44932</id>
      </contributor>
      <origin>2512529</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3214" sha1="3v1f4o7jr5kaw294ai5xs6i864lzev0" xml:space="preserve">{{Dialecte Marchés}}
{{Infobox vila occitana
 | carta         = oc
 | nom           = Malerèt de Boçac
 | nom2          = ''Malleret-Boussac''
 | lògo          = 
 | imatge        = cap
 | descripcion   = 
 | escut         = 
 | escais        =
 | ist           =
 | parçan        =
 | region        = [[Novela Aquitània]]
 | arrondiment   = [[Arrondiment dau Buçon|Au Buçon]]
 | canton        = [[Canton de Boçac|Boçac]] 
 | intercom      = [[Comunautat de comunas de Cruesa Junhent|CC de Cruesa Junhent]]
 | insee         = 23120
 | cònsol        = Catherine Graveron
 | mandat        = [[2014]]-[[2020]]
 | gentilici     =
 | longitud      = 2.14388888889
 | latitud       = 46.3436111111
 | alt mini      = 298
 | alt maxi      = 443
 | km²           = 25.43
|}}

'''Malerèt de Boçac'''&lt;ref name=&quot;Lemosin.net&quot;&gt;{{Cite web|url=https://web.archive.org/web/20160303185231/http://www.lemosin.net/23120.htm|títol=Malleret-Boussac|autor=Xavier Lansade|editor=lemosin.net}}&lt;/ref&gt; o '''Malaretz de Boçac'''{{Bdtopoc}} ! (''Malleret-Boussac'' en [[francés]]) es una [[comuna]] [[Occitània|occitana]] probablament de [[Berric]], situada dins lo [[departament francés|departament]] de [[Cruesa (departament)|Cruesa]] e la [[region francesa|region]] de [[Novela Aquitània]], &lt;small&gt;ancianament de [[Lemosin (region)|Lemosin]]&lt;/small&gt;.

Segon [[Xavier Lansade]], lo parlar de la comuna es lo [[marchés]]&lt;ref name=&quot;Lemosin.net&quot;/&gt;.

==Geografia==

[[Imatge:Map commune FR insee code 23120.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]]
===Perimètre dau territòri===
{{Communes limitrophes
 | comuna     = Malarèt de Boçac
 | nòrd       = [[]] &lt;small&gt;([[a (departament)|a]])&lt;/small&gt;
 | nòrd-èst   = [[]]
 | èst        = [[]]
 | sud-èst    = [[]]
 | sud        = [[]]
 | sud-oèst   = [[]]
 | oèst       = [[]]
 | nòrd-oèst  = [[]]
}}

==Toponimia==

==Istòria==

==Administracion==
===Lista daus maires===
{{ElegitDebuta|insee= 23120
|Títol= Lista daus maires successius}}
{{Elegit |Debuta= març [[2008]] |Fin= [[2020]] |Identitat= Catherine Graveron |Partit=divers dreita |Qualitat= quadra, conselhiera departamentala }}
{{Elegit |Debuta= març [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= Michel Carat |Partit= |Qualitat= }}
{{Elegit |Debuta=  |Fin= 2001 |Identitat=  |Partit= |Qualitat= }}
{{ElegitDonadas}}
{{ElegitFin}}
===Intercomunalitat===

==Demografia==
{{Demografia
|insee= 23120
|1793=
|1800=
|1806=
|1821=
|1831=
|1836=
|1841=
|1846=
|1851=
|1856=
|1861=
|1866=
|1872=
|1876=
|1881=
|1886=
|1891=
|1896=
|1901=
|1906=
|1911=
|1921=
|1926=
|1931=
|1936=
|1946=
|1954=
|1962=
|1968=
|1975=
|1982=
|1990=
|1999=
|2004=
|2005=
|cassini=
|senscomptesdobles= 1962}}
* En {{popfr23|0}} la populacion èra de {{popfr23|120}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|120}}/25.43) round 2}}}} ab/km².

==Luecs e monuments==

==Personalitats liadas a la comuna==

==Veire tanben==
* [[Comunas de Cruesa]]

==Liams externes==

==Nòtas e referéncias==
===Nòtas===
&lt;references group=&quot;N&quot;/&gt;
===Referéncias===
{{reflist}}

{{Portal Occitània}}

{{Comunas de Cruesa}}

[[Categoria:Comuna de Cruesa]]
[[Categoria:Comuna de Lemosin (Occitània)]]
[[Categoria:Comuna de Berric]]</text>
      <sha1>3v1f4o7jr5kaw294ai5xs6i864lzev0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Pape’ete</title>
    <ns>0</ns>
    <id>113928</id>
    <revision>
      <id>2512587</id>
      <parentid>2400214</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T09:36:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-58856-93</username>
        <id>65995</id>
      </contributor>
      <comment>/* */ Rémy Brillant</comment>
      <origin>2512587</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1488" sha1="aycnen5wljcxtn78iqbxbzykb54smtk" xml:space="preserve">{{Infobox Comuna de França
 |carta=otramar
 | nomcomuna=Pape’ete
 | nomcomuna2=Papeete
 | imatge=Boulevard .Pomare.JPG
 | descripcion= Vista del baloard Pomare
 | lògo=
 | escut=
 | escais=
 | region ist     =
 | parçan={{Polinesia Francesa}}
 | insee = 98735
 | cp = 98714
| cònsol = Rémy Brillant
 | mandat         = [[2026]]-[[2032]]
 | gentilici =  (en [[francés]])
 | longitud= -149.569594
 | latitud= -17.535022 
| alt mini = 0
 | alt mej =
 | alt maxi = 621
 | km²            = 17.4
}}
'''Pape’ete''' (en francés, ''Papeete'') es una comuna de l’illa de [[Tahiti]], sus l’[[archipèla]] de las [[Illas del Vent]]. Administrativeament, es lo capluòc de la [[collectivitat d'otramar]] de la [[Polinesia Francesa]].

==Geografia==
{{...}}
==Istòria==
{{...}}
==Administracion==
{{ElegitDebuta|insee= 98735
|Títol= Lista dels cònsols successius}}
{{Elegit |Debuta=  [[1995]] |Fin= [[2026]] |Identitat= Michel Buillard |Partit= Tapura Huiraatira |Qualitat= ancian deputat  }}
{{Elegit |Debuta=  |Fin= 1995 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }}
{{ElegitDonadas}}
{{ElegitFin}}
==Demografia==
{{Demografia
|insee= 98735
|1975=
|1982=
|1990=
|1996=25553
|2002=26222
|2007=26017
|2012=25769
|max=29999
|senscomptesdobles= 1962}}

==Luòcs e monuments==

==Personalitats ligadas amb la comuna==

==Véser tanben==

==Ligams extèrnes==

==Nòtas==
&lt;references/&gt;
{{Portal Polinesia Francesa}}
{{Comunas de la Polinesia Francesa}}
[[Categoria:Comuna de la Polinesia Francesa]]</text>
      <sha1>aycnen5wljcxtn78iqbxbzykb54smtk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>William Terry</title>
    <ns>0</ns>
    <id>135351</id>
    <revision>
      <id>2512469</id>
      <parentid>2482031</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T20:56:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Briantin de Montrei</username>
        <id>37340</id>
      </contributor>
      <comment>Categorias e correccions, replaced: Categoria:Politician american → Categoria:Personalitat politica americana using [[Project:AWB|AWB]]</comment>
      <origin>2512469</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="802" sha1="1vlyqfdsqf48d31ptqyxx04c4p63r0z" xml:space="preserve">{{Infobox Persona}}
'''William Terry''' ([[Comtat d'Amherst]], [[Virgínia]], [[14 d'agost]] de [[1824]] – [[Wytheville]], Virgínia, [[5 de setembre]] de [[1888]]) foguèt un jurista, politician, ensenhaire e militar [[Estats Units|american]]. Originari de l'estat de [[Virgínia]] foguèt lo darrièr comandaire de la famosa [[Brigada Stonewall]] del temps de la [[Guèrra de Secession]].

==Referéncias==
{{Referéncias}}

==Veire tanben==
{{Multibendèl|Portal biografia|Portal politica|Portal Estats Units d'America}}

{{Autoritats}}

{{ORDENA:Terry, William}}
[[Categoria:Personalitat politica americana]]
[[Categoria:Personalitat de la Guèrra de Secession]]
[[Categoria:Naissença en 1824]]
[[Categoria:Naissença en Virgínia]]
[[Categoria:Decès en 1888]]
[[Categoria:Decès en Virgínia]]</text>
      <sha1>1vlyqfdsqf48d31ptqyxx04c4p63r0z</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Elisha E. Meredith</title>
    <ns>0</ns>
    <id>135376</id>
    <revision>
      <id>2512448</id>
      <parentid>2490622</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T19:31:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Briantin de Montrei</username>
        <id>37340</id>
      </contributor>
      <comment>Categorias e correccions, replaced: Categoria:Politician american → Categoria:Personalitat politica americana using [[Project:AWB|AWB]]</comment>
      <origin>2512448</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="689" sha1="sbzpby67s8nf8szchitkcu6r2uku4kz" xml:space="preserve">{{Infobox Persona}}
'''Elisha Edward Meredith''' ([[Comtat de Sumter]], [[Alabama]], [[26 de decembre]] de [[1848]] – [[Manassas]], [[Virgínia]], [[29 de julhet]] de [[1900]]) foguèt un jurista e politician [[Estats Units|american]]. Foguèt representant democrata de l'estat de [[Virgínia]] al Senat e puèi al [[Congrès dels Estats Units]].

==Referéncias==
{{Referéncias}}

{{Multibendèl|Portal biografia|Portal politica|Portal Estats Units d'America}}

{{Autoritats}}

{{ORDENA:Meredith, Elisha E}}
[[Categoria:Personalitat politica americana]]
[[Categoria:Naissença en Alabama]]
[[Categoria:Naissença en 1848]]
[[Categoria:Decès en 1900]]
[[Categoria:Decès en Virgínia]]</text>
      <sha1>sbzpby67s8nf8szchitkcu6r2uku4kz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2512449</id>
      <parentid>2512448</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T19:36:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Briantin de Montrei</username>
        <id>37340</id>
      </contributor>
      <origin>2512449</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="749" sha1="tjeuftbeziy4us105vhfpnjdflukhe9" xml:space="preserve">{{Infobox Persona}}
'''Elisha Edward Meredith''' ([[Comtat de Sumter]], [[Alabama]], [[26 de decembre]] de [[1848]] – [[Manassas]], [[Virgínia]], [[29 de julhet]] de [[1900]]) foguèt un jurista e politician [[Estats Units|american]]. Membre del [[Partit Democrata (Estats Units)|Partit Democrata]], foguèt elegit al [[Senat de Virgínia]] en [[1883]] puèi al [[Congrès dels Estats Units]] en [[1891]].

==Referéncias==
{{Referéncias}}

{{Multibendèl|Portal biografia|Portal politica|Portal Estats Units d'America}}

{{Autoritats}}

{{ORDENA:Meredith, Elisha E}}
[[Categoria:Personalitat politica americana]]
[[Categoria:Naissença en Alabama]]
[[Categoria:Naissença en 1848]]
[[Categoria:Decès en 1900]]
[[Categoria:Decès en Virgínia]]</text>
      <sha1>tjeuftbeziy4us105vhfpnjdflukhe9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Henry P. Alexander</title>
    <ns>0</ns>
    <id>135378</id>
    <revision>
      <id>2512439</id>
      <parentid>1981049</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T19:21:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Briantin de Montrei</username>
        <id>37340</id>
      </contributor>
      <comment>Categorias e correccions, replaced: Categoria:Politician american → Categoria:Personalitat politica americana using [[Project:AWB|AWB]]</comment>
      <origin>2512439</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="616" sha1="nzyzgzdv2olcm880bqy142of3nsbm0y" xml:space="preserve">{{Infobox Persona}}
'''Henry Porteous Alexander''' ([[Little Falls]], Estat de [[Nòva York]], [[13 de setembre]] de [[1801]] – Little Falls, [[22 de febrièr]] de [[1867]]) foguèt un [[banca|banquièr]] e politician [[Estats Units|american]].

==Referéncias==
{{Referéncias}}

{{Multibendèl|Portal biografia|Portal politica|Portal Estats Units d'America}}

{{Autoritats}}

{{ORDENA:Alexander, Henry Porteous}}
[[Categoria:Naissença en 1801]]
[[Categoria:Naissença en Estat de Nòva York]]
[[Categoria:Decès en 1867]]
[[Categoria:Decès en Estat de Nòva York]]
[[Categoria:Personalitat politica americana]]</text>
      <sha1>nzyzgzdv2olcm880bqy142of3nsbm0y</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Todd Russell Platts</title>
    <ns>0</ns>
    <id>135386</id>
    <revision>
      <id>2512498</id>
      <parentid>1980481</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T22:09:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Briantin de Montrei</username>
        <id>37340</id>
      </contributor>
      <comment>Categorias e correccions, replaced: Categoria:Politician american → Categoria:Personalitat politica americana using [[Project:AWB|AWB]]</comment>
      <origin>2512498</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="428" sha1="o46uu0zq6e61j2yuprt1p7i286dwsdc" xml:space="preserve">{{Infobox Persona}}
'''Todd Russell Platts''' ([[York]], [[Pennsilvània]], [[5 de març]] de [[1962]]) es un jurista e politician [[Estats Units|american]].

==Referéncias==
{{Referéncias}}

==Veire tanben==
{{Multibendèl|Portal biografia|Portal politica|Portal Estats Units d'America}}

{{Autoritats}}

{{ORDENA:Platts, Todd Russell}}

[[Categoria:Naissença en Pennsilvània]]
[[Categoria:Personalitat politica americana]]</text>
      <sha1>o46uu0zq6e61j2yuprt1p7i286dwsdc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Mitt Romney</title>
    <ns>0</ns>
    <id>135836</id>
    <revision>
      <id>2512458</id>
      <parentid>2496380</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T19:51:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Briantin de Montrei</username>
        <id>37340</id>
      </contributor>
      <comment>Categorias e correccions, replaced: Categoria:Politician american → Categoria:Personalitat politica americana using [[Project:AWB|AWB]]</comment>
      <origin>2512458</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="850" sha1="fdc778m10731rfg6cuko2b7brc3e6bl" xml:space="preserve">{{Infobox Persona}}
'''Willard Mitt Romney''' ([[Detroit]], [[Michigan]], [[12 de març]] de [[1947]]) es un entrepreneire e politician [[Estats Units|american]] conservador. Foguèt [[governador]] de l'estat de [[Massachusetts]] de [[2003]] a [[2007]]. En 2012 se presentèt a las [[eleccions presidencialas americanas de 2012|eleccions presidencialas americanas]] amb lo [[Partit Republican]] e perdèt contra lo candidat del [[Partit Democrata]], [[Barack Obama]].

==Referéncias==
{{Referéncias}}

==Veire tanben==
{{Multibendèl|Portal biografia|Portal politica|Portal Estats Units d'America}}

{{Autoritats}}

{{ORDENA:Romney, Mitt}}
[[Categoria:Personalitat politica americana]]
[[Categoria:Naissença en Michigan]]
[[Categoria:Naissença en 1947]]
[[Categoria:American d'ascendéncia anglesa]]
[[Categoria:American d'ascendéncia alemanda]]</text>
      <sha1>fdc778m10731rfg6cuko2b7brc3e6bl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2512459</id>
      <parentid>2512458</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T19:53:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Briantin de Montrei</username>
        <id>37340</id>
      </contributor>
      <origin>2512459</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="885" sha1="bmbo4vix8vm4ox85me5aiusvxkcaxx9" xml:space="preserve">{{Infobox Persona}}
'''Willard Mitt Romney''' ([[Detroit]], [[Michigan]], [[12 de març]] de [[1947]]) es un entrepreneire e politician [[Estats Units|american]] conservador. Foguèt [[governador]] de l'estat de [[Massachusetts]] de [[2003]] a [[2007]]. En 2012 se presentèt a las [[eleccions presidencialas americanas de 2012|eleccions presidencialas americanas]] amb lo [[Partit Republican]] e perdèt contra lo candidat del [[Partit Democrata]], [[Barack Obama]].

==Referéncias==
{{Referéncias}}

==Veire tanben==
{{Multibendèl|Portal biografia|Portal politica|Portal Estats Units d'America}}

{{Autoritats}}

{{ORDENA:Romney, Mitt}}
[[Categoria:Personalitat politica americana]]
[[Categoria:Naissença en Michigan]]
[[Categoria:Naissença en 1947]]
[[Categoria:American d'ascendéncia anglesa]]
[[Categoria:American d'ascendéncia alemanda]]
[[Categoria:Personalitat mormona]]</text>
      <sha1>bmbo4vix8vm4ox85me5aiusvxkcaxx9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Joe Biden</title>
    <ns>0</ns>
    <id>138303</id>
    <revision>
      <id>2512440</id>
      <parentid>2489195</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T19:22:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Briantin de Montrei</username>
        <id>37340</id>
      </contributor>
      <comment>Categorias e correccions, replaced: Categoria:Politician american → Categoria:Personalitat politica americana using [[Project:AWB|AWB]]</comment>
      <origin>2512440</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5372" sha1="656hj0i5pwkssrnnzr1psn1vn42yn6z" xml:space="preserve">{{Infobox Politician
| nom = Joe Biden
| imatge = Joe Biden presidential portrait.jpg
| legenda = Retrach oficial (2021).
| foncion1 = 46{{E}} [[Lista dels presidents dels Estats Units d'America|president elegit dels Estats Units]]
| a partir del foncion1 = [[20 de genièr]] de [[2021]]
|fins al foncion1 =[[20 de genièr]] de  [[2025]]
|eleccion=3 de novembre de 2020
|vicepresident 1=[[Kamala Harris]]
| predecessor 1= [[Donald Trump]]
| successor 2 =[[Donald Trump]]
|foncion2=47{{E}} vicepresident dels Estats Units
| a partir del foncion2 = 20 de genièr de 2009
| fins al foncion2 = 20 de genièr de 2017
| predecessor 2 = 
|foncion3=Senator dels Estats Units
| a partir del foncion3 = 3 de genièr de 1973
| fins al foncion3 =15 de genièr de 2009
| eleccion3 = 
| predecessor 3 = 
| nom naissença = 
| naissença = [[20 de novembre]] de [[1942]]
| luòc de naissença = Scranton, [[Pennsilvània]]
| nationalitat = [[Estats Units|americana]]
| partit = 
| universitat = 
}}

'''Joseph Robinette Biden Jr.''', mai conegut coma '''Joe Biden''' (Scranton, [[Pennsilvània]], [[20 de novembre]] de [[1942]]), es un politician [[Partit Democrata|democrata]] [[Estats Units|estasunidenc]]. Foguèt senador per l'estat de [[Delaware]] entre 1973 e 2009, puèi lo 47en vicepresident dels Estats Units entre 2009 e 2017. Lo 3 de novembre de 2020, foguèt elegit [[Lista dels presidents dels Estats Units d'America|president dels Estats Units d'America]].

Abalit a Scranton, en [[Pennsilvània]], e dins lo comtat de New Castle, en [[Delaware]], Biden estudièt a l'Universitat de Delaware abans d'obténer son diplòma en dreit de l'Universitat de Syracuse en 1968. Foguèt elegit conselhèr del comtat de New Castle en 1970 e venguèt lo sesen pus jove senator de l'Istòria americana quora foguèt elegit al Senat de Delaware en 1972, a l'atge de 29 ans. Biden foguèt longtemps sòci de la comission de las relacions estrangièras del Senat, e fin finala son president. S'opausèt a la [[Guèrra de Kuwait (1990-1991)|guèrra del Golf]] en 1991, mas sostenguèt l'expansion de l'aliança de l'OTAN en Euròpa de l'Ést e son intervencion dins las guèrras iogoslavas de las annadas 1990. Sostenguèt la resolucion autorisant la guèrra en Irak en 2002, mas s'opausèt al mandadís de tropas americanas en 2007. Foguèt tanben president del Comitat judiciari del Senat de 1987 a 1995, encargat de la politica en matièra de [[dròga]], de la prevencion del crime e de las libertats civilas; Dirigiguèt los esfòrces per adoptar la lei sul contraròtle de la criminalitat violenta e l'aplicacion de la lei sus la violéncia contra las femnas, e supervisèt sièis audiéncias de confirmacion de la Cor suprèma dels Estats Units, i comprés las audiéncias contenciosas de Robert Bork e Clarence Thomas. Se presentèt sens succès a l'investitura democrata a la presidéncia en 1988 e tornarmai en 2008.

Biden foguèt reelegit al Senat sièis còps, e èra lo quatren senator pus ancian quora demissionèt per servir de vicepresident de [[Barack Obama]] après s'èsser ganhada l'eleccion presidenciala de 2008; Obama e Biden foguèron tornarmai elegits en 2012. Coma vicepresident, Biden supervisèt las despensas d'infrastructura en 2009 per contrar la Granda Recession. Sas negociacions amb los republicans del Congrès contribuïguèron a l'adopcion de leis, especialament la lei de 2010 sus l'alèugiament fiscal, que resolguèt una impassa fiscala; la lei sul contraròtle budgetari de 2011, que resolguèt una crisi del plafon del deute; e l'American Taxpayer Relief Act de 2012, que s'atacava a l'iminenta crisi budgetària. Dirigiguèt tanben los esfòrces per far passar lo tractat novèl START entre los Estats Units e Russia, sostenguèt l'intervencion militara en Libia e ajudèt a formular la politica americana respècte d'Irak per la retirada de las tropas americanas en 2011. Après la fusilhada de l'escòla elementària Sandy Hook, dirigiguèt lo Gun Violence Task Obliger. En genièr de 2017, Obama li decernèt la Medalha presidenciala de la libertat amb distinccion.

En abril de 2019, Biden anoncièt sa candidatura a l'eleccion presidenciala de 2020 e atenguèt lo nombre de delegats necessari per obténer l'investitura democrata en junh de 2020. Lo 11 d'agost, anoncièt que la senatora [[Kamala Harris]], de [[Califòrnia]], èra sa candidata a la vicepresidéncia. Biden  se ganhèt l'eleccion presidenciala de 2020 del [[3 de novembre]] contra lo president Trump.  Es lo segond vicepresident non-sortant a venir president elegit dels Estats Units, après lo [[Richard Nixon]] en [[1968]].

{{Debuta dinastia|carta=usa}}
{{Inserir dinastia|carta=usa
|abans= [[Donald Trump]] | aprèp = [[Donald Trump]] | nom=[[Fichièr:Seal Of The President Of The United States Of America.svg|50px]]&lt;br /&gt;[[Lista dels presidents dels Estats Units d'America|President dels Estats Units]]&lt;br /&gt;2021-2025}}
{{Fin dinastia}}{{President dels Estats Units d'America}}{{Leaders del G8}}{{nais|1942}}

==Referéncias==
{{Referéncias}}

{{Multibendèl|Portal biografia|Portal politica|Portal Estats Units d'America}}

{{Autoritats}}

[[Categoria:Personalitat politica americana]]
[[Categoria:President dels Estats Units d'America]]
[[Categoria:Vicepresident dels Estats Units d'America]]
[[Categoria:Naissença en Pennsilvània]]
[[Categoria:Naissença en 1942]]</text>
      <sha1>656hj0i5pwkssrnnzr1psn1vn42yn6z</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2512441</id>
      <parentid>2512440</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T19:23:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Briantin de Montrei</username>
        <id>37340</id>
      </contributor>
      <comment>/* Referéncias */</comment>
      <origin>2512441</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5394" sha1="49qztufqlqtli0c5pe3iosl455wfsqf" xml:space="preserve">{{Infobox Politician
| nom = Joe Biden
| imatge = Joe Biden presidential portrait.jpg
| legenda = Retrach oficial (2021).
| foncion1 = 46{{E}} [[Lista dels presidents dels Estats Units d'America|president elegit dels Estats Units]]
| a partir del foncion1 = [[20 de genièr]] de [[2021]]
|fins al foncion1 =[[20 de genièr]] de  [[2025]]
|eleccion=3 de novembre de 2020
|vicepresident 1=[[Kamala Harris]]
| predecessor 1= [[Donald Trump]]
| successor 2 =[[Donald Trump]]
|foncion2=47{{E}} vicepresident dels Estats Units
| a partir del foncion2 = 20 de genièr de 2009
| fins al foncion2 = 20 de genièr de 2017
| predecessor 2 = 
|foncion3=Senator dels Estats Units
| a partir del foncion3 = 3 de genièr de 1973
| fins al foncion3 =15 de genièr de 2009
| eleccion3 = 
| predecessor 3 = 
| nom naissença = 
| naissença = [[20 de novembre]] de [[1942]]
| luòc de naissença = Scranton, [[Pennsilvània]]
| nationalitat = [[Estats Units|americana]]
| partit = 
| universitat = 
}}

'''Joseph Robinette Biden Jr.''', mai conegut coma '''Joe Biden''' (Scranton, [[Pennsilvània]], [[20 de novembre]] de [[1942]]), es un politician [[Partit Democrata|democrata]] [[Estats Units|estasunidenc]]. Foguèt senador per l'estat de [[Delaware]] entre 1973 e 2009, puèi lo 47en vicepresident dels Estats Units entre 2009 e 2017. Lo 3 de novembre de 2020, foguèt elegit [[Lista dels presidents dels Estats Units d'America|president dels Estats Units d'America]].

Abalit a Scranton, en [[Pennsilvània]], e dins lo comtat de New Castle, en [[Delaware]], Biden estudièt a l'Universitat de Delaware abans d'obténer son diplòma en dreit de l'Universitat de Syracuse en 1968. Foguèt elegit conselhèr del comtat de New Castle en 1970 e venguèt lo sesen pus jove senator de l'Istòria americana quora foguèt elegit al Senat de Delaware en 1972, a l'atge de 29 ans. Biden foguèt longtemps sòci de la comission de las relacions estrangièras del Senat, e fin finala son president. S'opausèt a la [[Guèrra de Kuwait (1990-1991)|guèrra del Golf]] en 1991, mas sostenguèt l'expansion de l'aliança de l'OTAN en Euròpa de l'Ést e son intervencion dins las guèrras iogoslavas de las annadas 1990. Sostenguèt la resolucion autorisant la guèrra en Irak en 2002, mas s'opausèt al mandadís de tropas americanas en 2007. Foguèt tanben president del Comitat judiciari del Senat de 1987 a 1995, encargat de la politica en matièra de [[dròga]], de la prevencion del crime e de las libertats civilas; Dirigiguèt los esfòrces per adoptar la lei sul contraròtle de la criminalitat violenta e l'aplicacion de la lei sus la violéncia contra las femnas, e supervisèt sièis audiéncias de confirmacion de la Cor suprèma dels Estats Units, i comprés las audiéncias contenciosas de Robert Bork e Clarence Thomas. Se presentèt sens succès a l'investitura democrata a la presidéncia en 1988 e tornarmai en 2008.

Biden foguèt reelegit al Senat sièis còps, e èra lo quatren senator pus ancian quora demissionèt per servir de vicepresident de [[Barack Obama]] après s'èsser ganhada l'eleccion presidenciala de 2008; Obama e Biden foguèron tornarmai elegits en 2012. Coma vicepresident, Biden supervisèt las despensas d'infrastructura en 2009 per contrar la Granda Recession. Sas negociacions amb los republicans del Congrès contribuïguèron a l'adopcion de leis, especialament la lei de 2010 sus l'alèugiament fiscal, que resolguèt una impassa fiscala; la lei sul contraròtle budgetari de 2011, que resolguèt una crisi del plafon del deute; e l'American Taxpayer Relief Act de 2012, que s'atacava a l'iminenta crisi budgetària. Dirigiguèt tanben los esfòrces per far passar lo tractat novèl START entre los Estats Units e Russia, sostenguèt l'intervencion militara en Libia e ajudèt a formular la politica americana respècte d'Irak per la retirada de las tropas americanas en 2011. Après la fusilhada de l'escòla elementària Sandy Hook, dirigiguèt lo Gun Violence Task Obliger. En genièr de 2017, Obama li decernèt la Medalha presidenciala de la libertat amb distinccion.

En abril de 2019, Biden anoncièt sa candidatura a l'eleccion presidenciala de 2020 e atenguèt lo nombre de delegats necessari per obténer l'investitura democrata en junh de 2020. Lo 11 d'agost, anoncièt que la senatora [[Kamala Harris]], de [[Califòrnia]], èra sa candidata a la vicepresidéncia. Biden  se ganhèt l'eleccion presidenciala de 2020 del [[3 de novembre]] contra lo president Trump.  Es lo segond vicepresident non-sortant a venir president elegit dels Estats Units, après lo [[Richard Nixon]] en [[1968]].

{{Debuta dinastia|carta=usa}}
{{Inserir dinastia|carta=usa
|abans= [[Donald Trump]] | aprèp = [[Donald Trump]] | nom=[[Fichièr:Seal Of The President Of The United States Of America.svg|50px]]&lt;br /&gt;[[Lista dels presidents dels Estats Units d'America|President dels Estats Units]]&lt;br /&gt;2021-2025}}
{{Fin dinastia}}{{President dels Estats Units d'America}}{{Leaders del G8}}{{nais|1942}}

==Referéncias==
{{Referéncias}}

{{Multibendèl|Portal biografia|Portal politica|Portal Estats Units d'America}}

{{Autoritats}}

{{ORDENA:Biden, Joe}}
[[Categoria:Personalitat politica americana]]
[[Categoria:President dels Estats Units d'America]]
[[Categoria:Vicepresident dels Estats Units d'America]]
[[Categoria:Naissença en Pennsilvània]]
[[Categoria:Naissença en 1942]]</text>
      <sha1>49qztufqlqtli0c5pe3iosl455wfsqf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Deval Patrick</title>
    <ns>0</ns>
    <id>139220</id>
    <revision>
      <id>2512433</id>
      <parentid>2129447</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T17:57:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Briantin de Montrei</username>
        <id>37340</id>
      </contributor>
      <comment>Categorias e correccions, replaced: Categoria:Politician american → Categoria:Personalitat politica americana using [[Project:AWB|AWB]]</comment>
      <origin>2512433</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="557" sha1="8dnhd3xwhbclmw5ni98s4snphkavfry" xml:space="preserve">{{Infobox Persona}}
'''Deval Laurdine Patrick''' ([[Chicago]], [[31 de julhet|31 de julh]] de [[1956]]) es un avocat e politician democrata [[Estats Units|american]]. Foguèt entre 2007 e 2015, lo 71en governador de l'estat de [[Massachusetts]].

==Referéncias==
{{Referéncias}}

{{Multibendèl|Portal biografia|Portal politica|Portal Estats Units d'America}}

{{Autoritats}}

{{ORDENA:Patrick, Deval Laurdine}}
[[Categoria:Naissença en 1956]]
[[Categoria:Naissença a Chicago]]
[[Categoria:Avocat american]]
[[Categoria:Personalitat politica americana]]</text>
      <sha1>8dnhd3xwhbclmw5ni98s4snphkavfry</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2512434</id>
      <parentid>2512433</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T17:57:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Briantin de Montrei</username>
        <id>37340</id>
      </contributor>
      <origin>2512434</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="601" sha1="85btqb11l7vs0cuq9n8n54jey6eeffi" xml:space="preserve">{{Infobox Persona}}
'''Deval Laurdine Patrick''' ([[Chicago]], [[31 de julhet|31 de julh]] de [[1956]]) es un [[avocat]] e [[politician]] [[Partit Democrata (Estats Units)|democrata]] [[Estats Units|american]]. Foguèt entre 2007 e 2015, lo 71en governador de l'estat de [[Massachusetts]].

==Referéncias==
{{Referéncias}}

{{Multibendèl|Portal biografia|Portal politica|Portal Estats Units d'America}}

{{Autoritats}}

{{ORDENA:Patrick, Deval Laurdine}}
[[Categoria:Naissença en 1956]]
[[Categoria:Naissença a Chicago]]
[[Categoria:Avocat american]]
[[Categoria:Personalitat politica americana]]</text>
      <sha1>85btqb11l7vs0cuq9n8n54jey6eeffi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>David Beasley</title>
    <ns>0</ns>
    <id>139437</id>
    <revision>
      <id>2512430</id>
      <parentid>2465464</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T17:47:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Briantin de Montrei</username>
        <id>37340</id>
      </contributor>
      <comment>/* top */ Categorias e correccions, replaced: Categoria:Politician american → Categoria:Personalitat politica americana using [[Project:AWB|AWB]]</comment>
      <origin>2512430</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="412" sha1="19w2evo0iwqnyjaofeiz6bbn2lbeyc9" xml:space="preserve">{{Infobox Persona}}
'''David Muldrow Beasley''' ([[Darlington]], [[Carolina del Sud]], [[26 de febrièr]] de [[1957]]) es un politician [[Partit Republican|republican]] [[Estats Units|american]]. Foguèt governador de l'estat de Carolina del Sud de 1995 a 1999.

{{ORDENA:Beasley, David}}
[[Categoria:Personalitat politica americana]]
[[Categoria:Naissença en Carolina del Sud]]
[[Categoria:Naissença en 1957]]</text>
      <sha1>19w2evo0iwqnyjaofeiz6bbn2lbeyc9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2512431</id>
      <parentid>2512430</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T17:49:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Briantin de Montrei</username>
        <id>37340</id>
      </contributor>
      <origin>2512431</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="544" sha1="0ox08mw26gikwrugm9f6cs3ww62kvp6" xml:space="preserve">{{Infobox Persona}}
'''David Muldrow Beasley''' ([[Darlington]], [[Carolina del Sud]], [[26 de febrièr]] de [[1957]]) es un politician [[Partit Republican|republican]] [[Estats Units|american]]. Foguèt governador de l'estat de Carolina del Sud de 1995 a 1999.

==Referéncias==
{{Referéncias}}

{{Multibendèl|Portal biografia|Portal politica|Portal Estats Units d'America}}

{{Autoritats}}

{{ORDENA:Beasley, David}}
[[Categoria:Personalitat politica americana]]
[[Categoria:Naissença en Carolina del Sud]]
[[Categoria:Naissença en 1957]]</text>
      <sha1>0ox08mw26gikwrugm9f6cs3ww62kvp6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>David Paterson</title>
    <ns>0</ns>
    <id>139439</id>
    <revision>
      <id>2512455</id>
      <parentid>2472375</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T19:40:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Briantin de Montrei</username>
        <id>37340</id>
      </contributor>
      <comment>Categorias e correccions, replaced: Categoria:Politician american → Categoria:Personalitat politica americana using [[Project:AWB|AWB]]</comment>
      <origin>2512455</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="587" sha1="joz80gak8bjayure2asaz0ccxsqduur" xml:space="preserve">{{Infobox Persona}}
'''David Alexander Paterson''' ([[Brooklyn]], [[Nòva York]], [[20 de mai]] de [[1954]]) es un politician democrata [[Estats Units|american]]. Foguèt lo 55en governador de l'[[estat de Nòva York]] de 2008 a 2010 e lo primièr [[afroamerican]] a aténher aquesta posicion.

==Referéncias==
{{Referéncias}}

==Veire tanben==
{{Multibendèl|Portal biografia|Portal politica|Portal Estats Units d'America}}

{{Autoritats}}

{{ORDENA:Paterson, David}}
[[Categoria:Personalitat politica americana]]
[[Categoria:Naissença a Nòva York]]
[[Categoria:Naissença en 1954]]</text>
      <sha1>joz80gak8bjayure2asaz0ccxsqduur</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Terry Branstad</title>
    <ns>0</ns>
    <id>142551</id>
    <revision>
      <id>2512465</id>
      <parentid>1926318</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T20:30:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Briantin de Montrei</username>
        <id>37340</id>
      </contributor>
      <comment>Categorias e correccions, replaced: Categoria:Politician american → Categoria:Personalitat politica americana using [[Project:AWB|AWB]]</comment>
      <origin>2512465</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="731" sha1="ghmcwweyj355i5uatdcc6xikx7gs9xu" xml:space="preserve">{{Infobox Persona}}
'''Terry Edward Branstad''' ([[Leland]], [[Iowa]], [[17 de novembre]] de [[1946]]) es un politician retirat [[Estats Units|american]] del [[Partit Republican (Estats Units)|Partit Republican]]. Es l'actual governador, lo 42en, de l'estat d'[[Iowa]], foncion qu'ocupa dempuèi genièr de 2011. Èra estat ja de 1983 a 1999 governador del meteis estat. Foguèt tanben president de l'Universitat de Des Moines de 2003 a 2009.

==Referéncias==
{{Referéncias}}

==Veire tanben==
{{Multibendèl|Portal biografia|Portal politica|Portal Estats Units d'America}}

{{Autoritats}}

{{ORDENA:Branstad, Terry}}
[[Categoria:Naissença en 1946]]
[[Categoria:Naissença en Iowa]]
[[Categoria:Personalitat politica americana]]</text>
      <sha1>ghmcwweyj355i5uatdcc6xikx7gs9xu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2512466</id>
      <parentid>2512465</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T20:42:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Briantin de Montrei</username>
        <id>37340</id>
      </contributor>
      <origin>2512466</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="996" sha1="1y0iwqshokmlxe0l0bw7llhhyhqfiv3" xml:space="preserve">{{Infobox Persona}}
'''Terry Edward Branstad''' ([[Leland]], [[Iowa]], [[17 de novembre]] de [[1946]]) es un politician retirat [[Estats Units|american]] del [[Partit Republican (Estats Units)|Partit Republican]]. Èra lo governator de l'estat d'[[Iowa]], de [[1983]] a [[1999]] e encara de [[2011]] a [[2017]], puèi ambassador dels Estats Units a [[Republica Populara de China|China]] de [[2017]] a [[2020]]. A la fin de sos mandats, siaguèt lo governador lo mai longtemps en fonccion dins l'istòria dels Estats Units. Foguèt tanben president de l'[[Universitat de Des Moines]] de [[2003]] a [[2009]].

==Referéncias==
{{Referéncias}}

==Veire tanben==
{{Multibendèl|Portal biografia|Portal politica|Portal Estats Units d'America}}

{{Autoritats}}

{{ORDENA:Branstad, Terry}}
[[Categoria:Naissença en 1946]]
[[Categoria:Naissença en Iowa]]
[[Categoria:Personalitat politica americana]]
[[Categoria:American d'ascendéncia norvegiana]]
[[Categoria:American d'ascendéncia russo-josieva]]</text>
      <sha1>1y0iwqshokmlxe0l0bw7llhhyhqfiv3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2512470</id>
      <parentid>2512466</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T21:01:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Briantin de Montrei</username>
        <id>37340</id>
      </contributor>
      <origin>2512470</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1026" sha1="lplhx4823grkazdxq4auhj75icdzmns" xml:space="preserve">{{Infobox Persona}}
'''Terry Edward Branstad''' ([[Leland]], [[Iowa]], [[17 de novembre]] de [[1946]]) es un politician retirat [[Estats Units|american]] del [[Partit Republican (Estats Units)|Partit Republican]]. Èra lo governator de l'estat d'[[Iowa]], de [[1983]] a [[1999]] e encara de [[2011]] a [[2017]], puèi ambassador dels Estats Units a [[Republica Populara de China|China]] de [[2017]] a [[2020]]. A la fin de sos mandats, siaguèt lo governador lo mai longtemps en fonccion dins l'istòria dels Estats Units. Foguèt tanben president de l'[[Universitat de Des Moines]] de [[2003]] a [[2009]].

==Referéncias==
{{Referéncias}}

==Veire tanben==
{{Multibendèl|Portal biografia|Portal politica|Portal Estats Units d'America}}

{{Autoritats}}

{{ORDENA:Branstad, Terry}}
[[Categoria:Naissença en 1946]]
[[Categoria:Naissença en Iowa]]
[[Categoria:American d'ascendéncia norvegiana]]
[[Categoria:American d'ascendéncia russo-josieva]]
[[Categoria:Personalitat politica americana]]
[[Categoria:Soldat american]]</text>
      <sha1>lplhx4823grkazdxq4auhj75icdzmns</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2512476</id>
      <parentid>2512470</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T21:16:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Briantin de Montrei</username>
        <id>37340</id>
      </contributor>
      <origin>2512476</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1061" sha1="awa3t7pw4v3cdlrb4qrg1rhhl6yzmfn" xml:space="preserve">{{Infobox Persona}}
'''Terry Edward Branstad''' ([[Leland]], [[Iowa]], [[17 de novembre]] de [[1946]]) es un politician retirat [[Estats Units|american]] del [[Partit Republican (Estats Units)|Partit Republican]]. Èra lo governator de l'estat d'[[Iowa]], de [[1983]] a [[1999]] e encara de [[2011]] a [[2017]], puèi ambassador dels Estats Units a [[Republica Populara de China|China]] de [[2017]] a [[2020]]. A la fin de sos mandats, siaguèt lo governador lo mai longtemps en fonccion dins l'istòria dels Estats Units. Foguèt tanben president de l'[[Universitat de Des Moines]] de [[2003]] a [[2009]].

==Referéncias==
{{Referéncias}}

==Veire tanben==
{{Multibendèl|Portal biografia|Portal politica|Portal Estats Units d'America}}

{{Autoritats}}

{{ORDENA:Branstad, Terry}}
[[Categoria:Naissença en 1946]]
[[Categoria:Naissença en Iowa]]
[[Categoria:American d'ascendéncia norvegiana]]
[[Categoria:American d'ascendéncia russo-josieva]]
[[Categoria:Personalitat politica americana]]
[[Categoria:Soldat american]]
[[Categoria:Francmaçon american]]</text>
      <sha1>awa3t7pw4v3cdlrb4qrg1rhhl6yzmfn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>William Carney</title>
    <ns>0</ns>
    <id>144366</id>
    <revision>
      <id>2512502</id>
      <parentid>2271938</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T22:12:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Briantin de Montrei</username>
        <id>37340</id>
      </contributor>
      <comment>/* top */ Categorias e correccions, replaced: Categoria:Politician american → Categoria:Personalitat politica americana using [[Project:AWB|AWB]]</comment>
      <origin>2512502</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="408" sha1="24zeyo5969c7je4suk9n5xm1h0zqe7q" xml:space="preserve">{{Infobox Persona}}
'''William Carney''' ([[Brooklyn]], [[Nòva York]], [[1 de julh]] de [[1942]]) es un politician [[Estats Units|american]] del [[Partit Republican]]. Foguèt membre de la [[Cambra dels Representants]] dels Estats Units pel primièr districte de Nòva York de 1979 a 1987.

[[Categoria:Naissença en 1942]]
[[Categoria:Naissença a Nòva York]]
[[Categoria:Personalitat politica americana]]</text>
      <sha1>24zeyo5969c7je4suk9n5xm1h0zqe7q</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2512504</id>
      <parentid>2512502</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T22:17:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Briantin de Montrei</username>
        <id>37340</id>
      </contributor>
      <origin>2512504</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="704" sha1="nzny69dlyi15tv1qu5wtmt8o58ffzwg" xml:space="preserve">{{Infobox Persona}}
'''William Carney''' ([[Brooklyn]], [[Nòva York]], [[1 de julh]] de [[1942]] - [[Washington, D.C.]], [[22 de mai]] de [[2017]]) siaguèt un politician [[Estats Units|american]] del [[Partit Republican (Estats Units)|Partit Republican]]. Foguèt membre de la [[Cambra dels Representants dels Estats Units]] pel primièr districte de Nòva York de 1979 a 1987.

==Referéncias==
{{Referéncias}}

==Veire tanben==
{{Multibendèl|Portal biografia|Portal politica|Portal Estats Units d'America}}

{{Autoritats}}

{{ORDENA:Cartney, William}}
[[Categoria:Naissença en 1942]]
[[Categoria:Naissença a Nòva York]]
[[Categoria:Personalitat politica americana]]
[[Categoria:Soldat american]]</text>
      <sha1>nzny69dlyi15tv1qu5wtmt8o58ffzwg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2512506</id>
      <parentid>2512504</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T22:20:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Briantin de Montrei</username>
        <id>37340</id>
      </contributor>
      <origin>2512506</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="815" sha1="euh2gx25rj91qs1t581kl0vxv0j0gq0" xml:space="preserve">{{Infobox Persona}}
'''William Carney''' ([[Brooklyn]], [[Nòva York]], [[1 de julh]] de [[1942]] - [[Washington, D.C.]], [[22 de mai]] de [[2017]]) siaguèt un politician [[Estats Units|american]] del [[Partit Republican (Estats Units)|Partit Republican]]. Foguèt membre de la [[Cambra dels Representants dels Estats Units]] pel primièr districte de Nòva York de 1979 a 1987.

==Referéncias==
{{Referéncias}}

==Veire tanben==
{{Multibendèl|Portal biografia|Portal politica|Portal Estats Units d'America}}

{{Autoritats}}

{{ORDENA:Cartney, William}}
[[Categoria:Naissença en 1942]]
[[Categoria:Naissença a Nòva York]]
[[Categoria:Decès en 2017]]
[[Categoria:Decès a Washington, D.C.]]]
[[Categoria:Personalitat politica americana]]
[[Categoria:Soldat american]]
[[Categoria:Decès a Washington, D.C.]]]</text>
      <sha1>euh2gx25rj91qs1t581kl0vxv0j0gq0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2512507</id>
      <parentid>2512506</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T22:20:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Briantin de Montrei</username>
        <id>37340</id>
      </contributor>
      <origin>2512507</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="773" sha1="9kbp4o0rgzlwxijtrkq0ru22dq1nrk4" xml:space="preserve">{{Infobox Persona}}
'''William Carney''' ([[Brooklyn]], [[Nòva York]], [[1 de julh]] de [[1942]] - [[Washington, D.C.]], [[22 de mai]] de [[2017]]) siaguèt un politician [[Estats Units|american]] del [[Partit Republican (Estats Units)|Partit Republican]]. Foguèt membre de la [[Cambra dels Representants dels Estats Units]] pel primièr districte de Nòva York de 1979 a 1987.

==Referéncias==
{{Referéncias}}

==Veire tanben==
{{Multibendèl|Portal biografia|Portal politica|Portal Estats Units d'America}}

{{Autoritats}}

{{ORDENA:Cartney, William}}
[[Categoria:Naissença en 1942]]
[[Categoria:Naissença a Nòva York]]
[[Categoria:Decès en 2017]]
[[Categoria:Decès a Washington, D.C.]]
[[Categoria:Personalitat politica americana]]
[[Categoria:Soldat american]]</text>
      <sha1>9kbp4o0rgzlwxijtrkq0ru22dq1nrk4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2512508</id>
      <parentid>2512507</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T22:20:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Briantin de Montrei</username>
        <id>37340</id>
      </contributor>
      <comment>/* Veire tanben */</comment>
      <origin>2512508</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="772" sha1="djesfrmgitrqru9624u0zjh0il1lhih" xml:space="preserve">{{Infobox Persona}}
'''William Carney''' ([[Brooklyn]], [[Nòva York]], [[1 de julh]] de [[1942]] - [[Washington, D.C.]], [[22 de mai]] de [[2017]]) siaguèt un politician [[Estats Units|american]] del [[Partit Republican (Estats Units)|Partit Republican]]. Foguèt membre de la [[Cambra dels Representants dels Estats Units]] pel primièr districte de Nòva York de 1979 a 1987.

==Referéncias==
{{Referéncias}}

==Veire tanben==
{{Multibendèl|Portal biografia|Portal politica|Portal Estats Units d'America}}

{{Autoritats}}

{{ORDENA:Carney, William}}
[[Categoria:Naissença en 1942]]
[[Categoria:Naissença a Nòva York]]
[[Categoria:Decès en 2017]]
[[Categoria:Decès a Washington, D.C.]]
[[Categoria:Personalitat politica americana]]
[[Categoria:Soldat american]]</text>
      <sha1>djesfrmgitrqru9624u0zjh0il1lhih</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2512509</id>
      <parentid>2512508</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T22:21:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Briantin de Montrei</username>
        <id>37340</id>
      </contributor>
      <origin>2512509</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="780" sha1="egnxu6gxohs0y32vwhg08mvgk4b4u2q" xml:space="preserve">{{Infobox Persona}}
'''William Carney''' ([[Brooklyn]], [[Nòva York]], [[1 de julh]] de [[1942]] - [[Washington, D.C.]], [[22 de mai]] de [[2017]]) siaguèt un politician [[Estats Units|american]] del [[Partit Republican (Estats Units)|Partit Republican]]. Foguèt membre de la [[Cambra dels Representants dels Estats Units]] pel primièr districte de Nòva York de [[1979]] a [[1987]].

==Referéncias==
{{Referéncias}}

==Veire tanben==
{{Multibendèl|Portal biografia|Portal politica|Portal Estats Units d'America}}

{{Autoritats}}

{{ORDENA:Carney, William}}
[[Categoria:Naissença en 1942]]
[[Categoria:Naissença a Nòva York]]
[[Categoria:Decès en 2017]]
[[Categoria:Decès a Washington, D.C.]]
[[Categoria:Personalitat politica americana]]
[[Categoria:Soldat american]]</text>
      <sha1>egnxu6gxohs0y32vwhg08mvgk4b4u2q</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2512539</id>
      <parentid>2512509</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T05:16:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nicolas Eynaud</username>
        <id>6858</id>
      </contributor>
      <comment>Infobox parcialament en catalan</comment>
      <origin>2512539</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="760" sha1="2pm3c8bo9a6r4zwtrlw60pqaf4ph5p2" xml:space="preserve">'''William Carney''' ([[Brooklyn]], [[Nòva York]], [[1 de julh]] de [[1942]] - [[Washington, D.C.]], [[22 de mai]] de [[2017]]) siaguèt un politician [[Estats Units|american]] del [[Partit Republican (Estats Units)|Partit Republican]]. Foguèt membre de la [[Cambra dels Representants dels Estats Units]] pel primièr districte de Nòva York de [[1979]] a [[1987]].

==Referéncias==
{{Referéncias}}

==Veire tanben==
{{Multibendèl|Portal biografia|Portal politica|Portal Estats Units d'America}}

{{Autoritats}}

{{ORDENA:Carney, William}}
[[Categoria:Naissença en 1942]]
[[Categoria:Naissença a Nòva York]]
[[Categoria:Decès en 2017]]
[[Categoria:Decès a Washington, D.C.]]
[[Categoria:Personalitat politica americana]]
[[Categoria:Soldat american]]</text>
      <sha1>2pm3c8bo9a6r4zwtrlw60pqaf4ph5p2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>John Kerry</title>
    <ns>0</ns>
    <id>147888</id>
    <revision>
      <id>2512446</id>
      <parentid>2457007</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T19:29:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Briantin de Montrei</username>
        <id>37340</id>
      </contributor>
      <comment>Categorias e correccions, replaced: Categoria:Politician american → Categoria:Personalitat politica americana using [[Project:AWB|AWB]]</comment>
      <origin>2512446</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="734" sha1="p080a2dqq8sfmjrluabfbx3llxdjkcl" xml:space="preserve">{{Infobox Persona}}
'''John Forbes Kerry''' ([[Aurora]], [[Colorado]], [[11 de decembre]] de [[1943]]) es un politician [[Estats Units|american]]. Es actualament lo 68en [[Secretari d'Estats dels Estats Units]]. Anteriorament Kerry ocupèt lo cargue de senador dels Estats Units per l'estat de [[Massachusetts]] de 1985 a 2013, e se presentèt a las eleccions presidencialas americanas de 2004 pel [[Partit Democrata]] mas foguèt vençut per [[George W. Bush]].

==Referéncias==
{{Referéncias}}

{{Multibendèl|Portal biografia|Portal politica|Portal Estats Units d'America}}

{{Autoritats}}

{{ORDENA:Kerry, John}}
[[Categoria:Personalitat politica americana]]
[[Categoria:Naissença en Colorado]]
[[Categoria:Naissença en 1943]]</text>
      <sha1>p080a2dqq8sfmjrluabfbx3llxdjkcl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Robert F. Kennedy</title>
    <ns>0</ns>
    <id>148124</id>
    <revision>
      <id>2512445</id>
      <parentid>2440687</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T19:28:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Briantin de Montrei</username>
        <id>37340</id>
      </contributor>
      <comment>Categorias e correccions, replaced: Categoria:Politician american → Categoria:Personalitat politica americana using [[Project:AWB|AWB]]</comment>
      <origin>2512445</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="987" sha1="qfliob441ww19sfbijt1q6c6p0tysmy" xml:space="preserve">{{Infobox Persona}}
'''Robert Francis Kennedy''', escaissat popularament '''Bob Kennedy''' ([[Brookline]], [[Massachusetts]], [[20 de novembre]] de [[1925]] – [[Los Angeles]], [[Califòrnia]], [[6 de junh]] de [[1968]]) foguèt un politician [[Estats Units|american]]. Fraire pichon del president [[John F. Kennedy]], foguèt senador de l'estat de [[Nòva York]] tre 1965 fins a son assassinat en Califòrnia en 1968.

Membre eminent del [[Partit Democrata]] e icòna del [[liberalisme]] american modèrn èra a participar a las primàrias per la presidéncia americana quand moriguèt.

==Referéncias==
{{Referéncias}}

{{Multibendèl|Portal biografia|Portal politica|Portal Estats Units d'America}}

{{Autoritats}}

{{ORDENA:Kennedy, Robert F.}}
[[Categoria:Personalitat politica americana]]
[[Categoria:Senador dels Estats Units d'America]]
[[Categoria:Naissença en Massachusetts]]
[[Categoria:Naissença en 1925]]
[[Categoria:Decès en 1968]]
[[Categoria:Decès en Califòrnia]]</text>
      <sha1>qfliob441ww19sfbijt1q6c6p0tysmy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Bill de Blasio</title>
    <ns>0</ns>
    <id>149864</id>
    <revision>
      <id>2512432</id>
      <parentid>2407683</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T17:55:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Briantin de Montrei</username>
        <id>37340</id>
      </contributor>
      <comment>Categorias e correccions, replaced: Categoria:Politician american → Categoria:Personalitat politica americana using [[Project:AWB|AWB]]</comment>
      <origin>2512432</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="816" sha1="2o47s747207dcktp3cf6gz0fvo3vbw5" xml:space="preserve">{{Infobox Persona}}
'''Bill de Blasio''', nascut '''Warren Wilhelm, Jr.''' ([[Manhattan]], [[8 de mai]] de [[1961]]) es un jurista e politician [[Partit Democrata|democrata]] [[Estats Units|american]]. Èra, del [[5 de novembre]] de [[2013]] al [[2 de novembre]] de [[2021]], lo cònsol de la vila de [[Nòva York]] aprèp una victòria impressionanta superiora al 73% dels sufragis contra son rival [[Partit Republican|republican]], [[Joe Lhota]], çò que faguèt d'el lo primièr cònsol democrata de la ciutat dempuèi gaireben 20 ans.

==Referéncias==
{{Referéncias}}

{{Multibendèl|Portal biografia|Portal politica|Portal Estats Units d'America}}

{{Autoritats}}

{{ORDENA:De Blasio, Bill}}
[[Categoria:Naissença en 1961]]
[[Categoria:Naissença a Nòva York]]
[[Categoria:Personalitat politica americana]]</text>
      <sha1>2o47s747207dcktp3cf6gz0fvo3vbw5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2512435</id>
      <parentid>2512432</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T18:04:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Briantin de Montrei</username>
        <id>37340</id>
      </contributor>
      <origin>2512435</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1051" sha1="h4mjcbv02syan2cqu9rzifaipt03gbj" xml:space="preserve">{{Infobox Persona}}
'''Bill de Blasio''', nascut '''Warren Wilhelm, Jr.''' ([[Manhattan]], [[8 de mai]] de [[1961]]) es un jurista e politician [[Partit Democrata|democrata]] [[Estats Units|american]]. Èra, del [[5 de novembre]] de [[2013]] al [[2 de novembre]] de [[2021]], lo cònsol de la vila de [[Nòva York]] aprèp una victòria impressionanta superiora al 73% dels sufragis contra son rival [[Partit Republican|republican]], [[Joe Lhota]], çò que faguèt d'el lo primièr cònsol democrata de la ciutat dempuèi gaireben 20 ans.

==Referéncias==
{{Referéncias}}

{{Multibendèl|Portal biografia|Portal politica|Portal Estats Units d'America}}

{{Autoritats}}

{{ORDENA:De Blasio, Bill}}
[[Categoria:Naissença en 1961]]
[[Categoria:Naissença a Nòva York]]
[[Categoria:Personalitat politica americana]]
[[Categoria:American d'ascendéncia anglesa]]
[[Categoria:American d'ascendéncia francesa]]
[[Categoria:American d'ascendéncia alemanda]]
[[Categoria:American d'ascendéncia irlandesa]]
[[Categoria:American d'ascendéncia italiana]]</text>
      <sha1>h4mjcbv02syan2cqu9rzifaipt03gbj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>John McCain</title>
    <ns>0</ns>
    <id>150303</id>
    <revision>
      <id>2512447</id>
      <parentid>2383631</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T19:29:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Briantin de Montrei</username>
        <id>37340</id>
      </contributor>
      <comment>Categorias e correccions, replaced: Categoria:Politician american → Categoria:Personalitat politica americana using [[Project:AWB|AWB]]</comment>
      <origin>2512447</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1076" sha1="782pbweu36on6m3kku969akt5cmne42" xml:space="preserve">{{Infobox Persona}}
'''John Sidney McCain III''' (Basa americana de [[Coco Solo]], [[Canal de Panamà]], [[29 d'agost]] de [[1936]]) es un politician [[Estats Units|american]] [[Partit Republican|republican]]. Aqueste veteran de la [[Guèrra de Vietnam]] es senador de l'estat d'[[Arizòna]] dempuèi 1987. Se presentèt en van a las eleccions primàrias en 2000 per venir candidat del Partit Republican, mas per contra capitèt d'èsser investit en 2008 mas perdèt en fàcia del candidat democrata, l'actual president [[Barack Obama]]. En mai de 2008, la revista ''[[Time]]'' lo classifiquèt cinquen de las personas mai influentas del mond. En 2013 se desplacèt a la capitala d'[[Ucraïna]], [[Kyiv]], per i donar supòrt als opausants a la politica prorussa del president del país [[Víktor Ianokòvych]].

==Referéncias==
{{Referéncias}}

{{Multibendèl|Portal biografia|Portal politica|Portal Estats Units d'America}}

{{Autoritats}}

{{ORDENA:Mccain, John}}
[[Categoria:Personalitat politica americana]]
[[Categoria:Naissença en 1936]]
[[Categoria:Decès en 2018]]</text>
      <sha1>782pbweu36on6m3kku969akt5cmne42</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2512474</id>
      <parentid>2512447</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T21:12:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Briantin de Montrei</username>
        <id>37340</id>
      </contributor>
      <origin>2512474</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1247" sha1="3ag7mfpa3p4ev5539d3um8dxk4ymcb5" xml:space="preserve">{{Infobox Persona}}
'''John Sidney McCain III''' (Basa americana de [[Coco Solo]], [[Canal de Panamà]], [[29 d'agost]] de [[1936]]) es un politician [[Estats Units|american]] [[Partit Republican|republican]]. Aqueste veteran de la [[Guèrra de Vietnam]] es senador de l'estat d'[[Arizòna]] dempuèi 1987. Se presentèt en van a las eleccions primàrias en 2000 per venir candidat del Partit Republican, mas per contra capitèt d'èsser investit en 2008 mas perdèt en fàcia del candidat democrata, l'actual president [[Barack Obama]]. En mai de 2008, la revista ''[[Time]]'' lo classifiquèt cinquen de las personas mai influentas del mond. En 2013 se desplacèt a la capitala d'[[Ucraïna]], [[Kyiv]], per i donar supòrt als opausants a la politica prorussa del president del país [[Víktor Ianokòvych]].

Aguèt sèt mainatges. John McCain se maridèt amb Cindy Lou Hensley (n. 1954).

==Referéncias==
{{Referéncias}}

{{Multibendèl|Portal biografia|Portal politica|Portal Estats Units d'America}}

{{Autoritats}}

{{ORDENA:Mccain, John}}
[[Categoria:Personalitat politica americana]]
[[Categoria:Candidat a la presidéncia dels Estats Units designat pel Partit Republican]]
[[Categoria:Naissença en 1936]]
[[Categoria:Decès en 2018]]</text>
      <sha1>3ag7mfpa3p4ev5539d3um8dxk4ymcb5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2512475</id>
      <parentid>2512474</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T21:13:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Briantin de Montrei</username>
        <id>37340</id>
      </contributor>
      <origin>2512475</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1247" sha1="ofzegp7ignea1w43p2ya2mb6b8eb4mo" xml:space="preserve">{{Infobox Persona}}
'''John Sidney McCain III''' (Basa americana de [[Coco Solo]], [[Canal de Panamà]], [[29 d'agost]] de [[1936]]) es un politician [[Estats Units|american]] [[Partit Republican|republican]]. Aqueste veteran de la [[Guèrra de Vietnam]] es senador de l'estat d'[[Arizòna]] dempuèi 1987. Se presentèt en van a las eleccions primàrias en 2000 per venir candidat del Partit Republican, mas per contra capitèt d'èsser investit en 2008 mas perdèt en fàcia del candidat democrata, l'actual president [[Barack Obama]]. En mai de 2008, la revista ''[[Time]]'' lo classifiquèt cinquen de las personas mai influentas del mond. En 2013 se desplacèt a la capitala d'[[Ucraïna]], [[Kyiv]], per i donar supòrt als opausants a la politica prorussa del president del país [[Víktor Ianokòvych]].

John McCain se maridèt amb Cindy Lou Hensley (n. 1954). Aguèt sèt mainatges.

==Referéncias==
{{Referéncias}}

{{Multibendèl|Portal biografia|Portal politica|Portal Estats Units d'America}}

{{Autoritats}}

{{ORDENA:Mccain, John}}
[[Categoria:Personalitat politica americana]]
[[Categoria:Candidat a la presidéncia dels Estats Units designat pel Partit Republican]]
[[Categoria:Naissença en 1936]]
[[Categoria:Decès en 2018]]</text>
      <sha1>ofzegp7ignea1w43p2ya2mb6b8eb4mo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Saint-Pierre-le-Bost</title>
    <ns>0</ns>
    <id>153091</id>
    <redirect title="Sent Peire le Bòsc" />
    <revision>
      <id>2512454</id>
      <parentid>2039053</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T19:39:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Xqbot</username>
        <id>4312</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Robot: Robòt : repara una dobla redireccion cap a [[Sent Peire Le Bòsc]]</comment>
      <origin>2512454</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="36" sha1="9xzxeg9w16ffhas7djzah62x5qjlmnv" xml:space="preserve">#REDIRECCION [[Sent Peire Le Bòsc]]</text>
      <sha1>9xzxeg9w16ffhas7djzah62x5qjlmnv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2512523</id>
      <parentid>2512454</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T23:28:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Xqbot</username>
        <id>4312</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Robot: Robòt : repara una dobla redireccion cap a [[Sent Peire le Bòsc]]</comment>
      <origin>2512523</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="36" sha1="nq9ukty67o6evk1hs58h3zquc0m5kl3" xml:space="preserve">#REDIRECCION [[Sent Peire le Bòsc]]</text>
      <sha1>nq9ukty67o6evk1hs58h3zquc0m5kl3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Discutir:Sent Peire le Bòsc</title>
    <ns>1</ns>
    <id>153101</id>
    <revision>
      <id>2512452</id>
      <parentid>1941836</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T19:36:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Alaric 506</username>
        <id>44932</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Alaric 506  a desplaçat la pagina [[Discutir:Sent Peir dau Bòsc]] cap a [[Discutir:Sent Peire Le Bòsc]] : Títol mal escrit : segon Ives Lavalada</comment>
      <origin>1941836</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="168" sha1="7jsdm6rw1dl83g2o7fm596kj7jqfxnc" xml:space="preserve">'''Sent Piere lo Bòsc''' (francizat) o abitualament simplament '''Sent Peir''' selon p.323 http://www.bn-limousin.fr/archive/files/095c25361f3aa9583c3280ce8d85df3d.pdf</text>
      <sha1>7jsdm6rw1dl83g2o7fm596kj7jqfxnc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2512521</id>
      <parentid>2512452</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T23:24:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Alaric 506</username>
        <id>44932</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Alaric 506  a desplaçat la pagina [[Discutir:Sent Peire Le Bòsc]] cap a [[Discutir:Sent Peire le Bòsc]] : Títol mal escrit</comment>
      <origin>1941836</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="168" sha1="7jsdm6rw1dl83g2o7fm596kj7jqfxnc" xml:space="preserve">'''Sent Piere lo Bòsc''' (francizat) o abitualament simplament '''Sent Peir''' selon p.323 http://www.bn-limousin.fr/archive/files/095c25361f3aa9583c3280ce8d85df3d.pdf</text>
      <sha1>7jsdm6rw1dl83g2o7fm596kj7jqfxnc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Partit Pantera Negra</title>
    <ns>0</ns>
    <id>156212</id>
    <revision>
      <id>2512426</id>
      <parentid>1976003</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T17:35:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Briantin de Montrei</username>
        <id>37340</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Briantin de Montrei  a desplaçat la pagina [[Panteras Negras]] cap a [[Partit Pantera Negra]] : Son nom oficial es lo &quot;Black Panther Party&quot;</comment>
      <origin>1976003</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4402" sha1="1k8ri7ui6r26nopc3jruazowe5w54tt" xml:space="preserve">Lo '''Partit Pantera Negra''' (en anglés, ''Black Panther Party'', originalament nomenat ''Partit Pantera Negra d'Autodefensa'', popularament conegut coma las '''Panteras Negras''') es una organizacion politica afroamericana dels [[Estats Units d'America]], fondada a [[Oakland (California)|Oakland]], [[Califòrnia]], en octòbre del 1966 per [[Huey P. Newton|Huey]] P. [[Huey P. Newton|Newton]], [[Bobby Seale]] e [[David Hilliard|David Hilliard.]]

Newton e Seale, influits per las pensadas de [[Malcolm X]], fondèron a l'Universitat de Merrit, [[Oakland (California)|Oakland]], lo [[Concili Assessor de l'Ànima dels Estudiants|Conselh Consultatiu de l'Alma dels Estudiants.]] L'an seguent amb l'assassinat de Malcolm, pendent los actes de comemoracion de l'anniversari, prepausèron de menar sul campus un esquadron de joves armats, proposicion que foguèt refusada. Après aquel incident, daissèron lo Conselh e decidiguèron de formar lo Partit Pantera Negra. 

L'ideologia iniciala del grop s'articulava dins lo nomenat ''Programa dels Dètz Ponches'':
* 1-Volèm la libertat, volèm lo poder de determinar lo destin de la nòstra comunautat negra. 

* 2-Volèm trabalh per las nòstras gents.

* 3-Volèm la fin del panatòri a la nòstra comunautat negra cometit pels blancs. 

* 4-Volèm de lotjaments decents, adaptats a l'èsser uman.

* 5-Volèm per las nòstras gents una educacion que mòstre la vertadièra natura d'aquela societat americana decadent. Volèm una educacion qu'ensenhe la nòstra vertadièra istòria e lo nòstre ròtle dins la societat actuala.

* 6-Volèm que totas las personas negras siam exemptes del servici militar.

* 7-Volèm la fin immediata de la BRUTALITAT POLICIÈRA e DE L'ASSASSINAT de las gents negras.

* 8-Volèm la libertat per totas las personas negras detengudas dins las presons federalas, estatalas, dels comtats e de las municipalitats.

* 9-Volèm que totas las gents negra enviada al procés siá jutjada per de tribunals paritaris o de gents de la comunautat negra, coma es previst dins la constitucion dels Estats Units.

* 10-Volèm de tèrra, de noiriduras, de lotjament, d'educacion, de vestits, de justícia e de patz.
A comptar d'agost de 1967, lo [[Federal Bureau of Investigation|FBI]] comencèt a agir contra los grops revindicatius [[afroamericans]], e a partir de [[1969]] las Panteras Negras realizavan l'objectiu principal.

Lo 17 de genièr del 1969, Bunchy Carter e John Huggins, responsables de l'organizacion a [[Los Angeles]] son assassinats pels membres del '''United Slaves''', un grop nacionalista afroamerican rival creat en 1965. Dins los ans 1970, lo partit patiguèt fòrça divisions e afrontaments, e demorèt redusit e inoperant.

En 1989, un grop eissit d'una division del partit, formèt lo '''New Black Panther Party''' (NBPP, 'Nòu Partit Pantera Negra') a [[Dallas]], [[Tèxas]], atacat pel rèsta del partit original; dètz ans mai tard, lo NBPP s'integrarèt a l'organizacion nòrd-americana panafricanista [[Nació de l'Islam|Nation of Islam]] (NOI).

Lo 31 de julhet del [[2004]], se formèt amb fòrça dels ancians membres una nòva '''National Alliance of Black Panthers''', amb l'intencion de revitalizar amb l'ancian movement.

== Membres celèbres ==
{{colomnas|nombre=4|
* [[Mumia Abu-Jamal]]
* [[Ashanti Alston]]
* [[Richard Aoki]]
* [[Elaine Brown]]
* [[H. Rap Brown|Ora]] [[H. Rap Brown|Rap Brown]]
* [[Stokely Carmichael]]
* [[Bunchy Carter]]
* [[Mark Clark (Panteres Negres)|Mark Clark]]
* [[Eldridge Cleaver]]
* [[Kathleen Neal Cleaver]]
* [[James Cromwell]]
* [[Angela Davis]]
* [[Aaron Dixon]]
* [[Gregory Despres]]
* [[Mark Essex]]
* [[Lorenzo Komboa Ervin]]
* [[Danny Glover]]
* [[Steve Green]]
* [[Fred Hampton]]
* [[Tina Harris]]
* [[David Hilliard]]
* [[Bobby Hutton]]
* [[George Jackson]]
* [[Johnny Spain]]
* [[Huey P. Newton|Huey]] P. [[Huey P. Newton|Newton]]
* Petatz O'Neal
* [[Geronimo Pratt]]
* [[Malik Rahim]]
* [[Nile Rodgers]]
* [[Bobby Seale]]
* [[Assata Shakur]]
* [[Afeni Shakur]], La maire del rapaire [[Tupac Shakur]]
* [[Mutulu Shakur]]
* [[Karen Tustin|Karen Tusten]]
* [[Bobby Rush]]
* [[Jamal Joseph]]
* [[Toni Watkins]]
* [[Eric Gershman]]
* [[Dwight York]]
* [[Betty Van Patter]]}}

== Ligams extèrnes ==
{{Commonscat|Black Panthers}}
* [http://www.blackpanther.org/ Black Panthers].

== Vejatz tanben ==
* [[Malcolm X]].
[[Categoria:Partit politic american]]</text>
      <sha1>1k8ri7ui6r26nopc3jruazowe5w54tt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Black Panthers</title>
    <ns>0</ns>
    <id>156213</id>
    <redirect title="Partit Pantera Negra" />
    <revision>
      <id>2512429</id>
      <parentid>1965879</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T17:38:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Xqbot</username>
        <id>4312</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Robot: Robòt : repara una dobla redireccion cap a [[Partit Pantera Negra]]</comment>
      <origin>2512429</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="37" sha1="9ozumta5neb5dsx167gci5fsvp8ilgi" xml:space="preserve">#REDIRECCION [[Partit Pantera Negra]]</text>
      <sha1>9ozumta5neb5dsx167gci5fsvp8ilgi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Bernie Sanders</title>
    <ns>0</ns>
    <id>156862</id>
    <revision>
      <id>2512460</id>
      <parentid>2378131</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T19:55:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Briantin de Montrei</username>
        <id>37340</id>
      </contributor>
      <comment>Categorias e correccions, replaced: Categoria:Politician american → Categoria:Personalitat politica americana using [[Project:AWB|AWB]]</comment>
      <origin>2512460</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4174" sha1="sv876dnhiw2mkw6u4lfb27wrnsp76qk" xml:space="preserve">{{Infobox Politician
 | carta                        = usa
 | nom                           = Bernie Sanders
 | imatge                         = Bernie Sanders.jpg
 | legenda                       = Bernie Sanders en 2007.
 | foncion1                     = [[Senator dels Estats Units]]&lt;br&gt;de l'estat de [[Vermont]]
|eleccion1=[[2006]]
 | govèrn 1 = 
 | a partir del foncion1         = [[3 de genièr]] de [[2007]]- uèi
|fins al foncion1= 
 | predecessor 1 = [[Jim Jeffords]]
 | foncion2                     = Membre dirigent del &lt;br&gt;[[Comitat del Budgèt del Senat]].
 | president 2                   = 
 | govèrn 2 = 
 | a partir del foncion2         = [[3 de genièr]] de [[2015]]- uèi
|fins al foncion2=
 | predecessor 2 = [[Jeff Sessions]]
 | foncion3                     = President del&lt;br&gt;[[Comitat Senatorial dels Afars de Veterans]]
 | a partir del foncion3         =  [[3 de genièr]] de [[2013]]
 | fins al foncion3           = [[3 de genièr]] de [[2015]]
 | predecessor 3               = [[Patty Murray]]
 | successor 3                = [[Johnny Isakson]]
 | foncion4                     = Membre de la&lt;br&gt;[[Cambra dels Representants dels Estats Units d'America|Cambra dels Representats dels EU]]&lt;br&gt;del [[districte del congrès at-large]] de [[Vermont]]
|eleccion4=[[1990]]
 | a partir del foncion4         =  [[3 de genièr]] de [[1991]]
 | fins al foncion4           = [[3 de genièr]] de [[2007]]
 | predecessor 4               = [[Peter Plympton Smith]]
 | successor 4                = [[Peter Welch]]
 | foncion5                     = 37en [[Maire]] de [[Burlington (Vermont)|Burlington]]
 | a partir del foncion5         =  [[6 de abril]] de [[1981]]
 | fins al foncion5           = [[4 de abril]] de [[1989]]
 | predecessor 5               = [[Gordon Paquette]]
 | successor 5                = [[Peter Clavelle]]
 | nom de naissença              = Bernard Sanders
 | naissença             = 8 de setembre de 1941
 | luòc de naissença             = [[Brooklyn]], [[Nòva York]], [[Estats Units]]
 | date de décès                 = 
 | lieu de décès                 = 
 | nature du décès               = 
 | sépulture                     = 
 | nationalitat                  = [[Estats Units|American]]
 | partit                        = Independent (1977-2015; dempuèi 2016)&lt;br&gt;[[Partit Democrata (Estats Units)|Partit Democrata]] (2015-2016)&lt;br&gt;[[Partit de l'Union per Libertat]] (1971-1977)
 | père                          = [[Eli Sanders]]
 | mère                          = [[Dorothy Sanders]]
 | fratrie                       = [[Larry Sanders (òpoliticianme politic)]]
 | conjunt                       = [[Jane O'Meara Sanders|Jane O'Meara]] (1988-uèi)&lt;br&gt; Deborah Shiling (1964-1966)
 | enfants                       = 4&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.sanders.senate.gov/about|title=About|website=Sen. Bernie Sanders|language=en|access-date=2019-02-21}}&lt;/ref&gt;
 | entourage                     = 
 | universitat                   = [[Universitat de Chicago]],&lt;br&gt;[[Brooklyn College]]
 | profession                    = [[Politician]]
 | religion                      = [[Judaïsme]]
 | résidence                     = 
 | signature                     = Bernie Sanders signature.svg
 | emblème                       = 
 | liste                         = 
 | sit web                       = https://www.sanders.senate.gov/
}}
'''Bernard Sanders''', mai conegut popularament coma '''Bernie Sanders''' ([[Brooklyn]], [[Nòva York]], [[8 de setembre]] de [[1941]]) es un politician [[Estats Units|american]]. Amassa amb [[Hillary Clinton]], Sanders es un dels candidats a l'investidura del [[Partit Democrata (Estats Units)]] per l'eleccion presidenciala americana de 2016 e de 2020. Dempuèi 2007 es senador de l'estat de [[Vermont]].

==Referéncias==
{{Referéncias}}

==Veire tanben==
{{Multibendèl|Portal biografia|Portal politica|Portal Estats Units d'America}}

{{Autoritats}}

{{ORDENA:Sanders, Bernie}}
[[Categoria:Naissença en 1941]]
[[Categoria:Naissença a Nòva York]]
[[Categoria:Personalitat politica americana]]
[[Categoria:Personalitat del Partit Democrata dels Estats Units]]
[[Categoria:Personalitat josieva]]</text>
      <sha1>sv876dnhiw2mkw6u4lfb27wrnsp76qk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2512463</id>
      <parentid>2512460</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T20:16:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Briantin de Montrei</username>
        <id>37340</id>
      </contributor>
      <origin>2512463</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4311" sha1="kvs2xb2xeulk63ykcpm039uq7i73im2" xml:space="preserve">{{Infobox Politician
 | carta                        = usa
 | nom                           = Bernie Sanders
 | imatge                         = Bernie Sanders.jpg
 | legenda                       = Bernie Sanders en 2007.
 | foncion1                     = [[Senator dels Estats Units]]&lt;br&gt;de l'estat de [[Vermont]]
|eleccion1=[[2006]]
 | govèrn 1 = 
 | a partir del foncion1         = [[3 de genièr]] de [[2007]]- uèi
|fins al foncion1= 
 | predecessor 1 = [[Jim Jeffords]]
 | foncion2                     = Membre dirigent del &lt;br&gt;[[Comitat del Budgèt del Senat]].
 | president 2                   = 
 | govèrn 2 = 
 | a partir del foncion2         = [[3 de genièr]] de [[2015]]- uèi
|fins al foncion2=
 | predecessor 2 = [[Jeff Sessions]]
 | foncion3                     = President del&lt;br&gt;[[Comitat Senatorial dels Afars de Veterans]]
 | a partir del foncion3         =  [[3 de genièr]] de [[2013]]
 | fins al foncion3           = [[3 de genièr]] de [[2015]]
 | predecessor 3               = [[Patty Murray]]
 | successor 3                = [[Johnny Isakson]]
 | foncion4                     = Membre de la&lt;br&gt;[[Cambra dels Representants dels Estats Units d'America|Cambra dels Representats dels EU]]&lt;br&gt;del [[districte del congrès at-large]] de [[Vermont]]
|eleccion4=[[1990]]
 | a partir del foncion4         =  [[3 de genièr]] de [[1991]]
 | fins al foncion4           = [[3 de genièr]] de [[2007]]
 | predecessor 4               = [[Peter Plympton Smith]]
 | successor 4                = [[Peter Welch]]
 | foncion5                     = 37en [[Maire]] de [[Burlington (Vermont)|Burlington]]
 | a partir del foncion5         =  [[6 de abril]] de [[1981]]
 | fins al foncion5           = [[4 de abril]] de [[1989]]
 | predecessor 5               = [[Gordon Paquette]]
 | successor 5                = [[Peter Clavelle]]
 | nom de naissença              = Bernard Sanders
 | naissença             = 8 de setembre de 1941
 | luòc de naissença             = [[Brooklyn]], [[Nòva York]], [[Estats Units]]
 | date de décès                 = 
 | lieu de décès                 = 
 | nature du décès               = 
 | sépulture                     = 
 | nationalitat                  = [[Estats Units|American]]
 | partit                        = Independent (1977-2015; dempuèi 2016)&lt;br&gt;[[Partit Democrata (Estats Units)|Partit Democrata]] (2015-2016)&lt;br&gt;[[Partit de l'Union per Libertat]] (1971-1977)
 | père                          = [[Eli Sanders]]
 | mère                          = [[Dorothy Sanders]]
 | fratrie                       = [[Larry Sanders (òpoliticianme politic)]]
 | conjunt                       = [[Jane O'Meara Sanders|Jane O'Meara]] (1988-uèi)&lt;br&gt; Deborah Shiling (1964-1966)
 | enfants                       = 4&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.sanders.senate.gov/about|title=About|website=Sen. Bernie Sanders|language=en|access-date=2019-02-21}}&lt;/ref&gt;
 | entourage                     = 
 | universitat                   = [[Universitat de Chicago]],&lt;br&gt;[[Brooklyn College]]
 | profession                    = [[Politician]]
 | religion                      = [[Judaïsme]]
 | résidence                     = 
 | signature                     = Bernie Sanders signature.svg
 | emblème                       = 
 | liste                         = 
 | sit web                       = https://www.sanders.senate.gov/
}}
'''Bernard Sanders''', mai conegut popularament coma '''Bernie Sanders''' ([[Brooklyn]], [[Nòva York]], [[8 de setembre]] de [[1941]]) es un politician [[Estats Units|american]]. Amassa amb [[Hillary Clinton]], Sanders es un dels candidats a l'investidura del [[Partit Democrata (Estats Units)]] per l'eleccion presidenciala americana de 2016 e de 2020. Dempuèi 2007 es senador de l'estat de [[Vermont]].

==Referéncias==
{{Referéncias}}

==Veire tanben==
{{Multibendèl|Portal biografia|Portal politica|Portal Estats Units d'America}}

{{Autoritats}}

{{ORDENA:Sanders, Bernie}}
[[Categoria:Naissença en 1941]]
[[Categoria:Naissença a Nòva York]]
[[Categoria:Personalitat politica americana]]
[[Categoria:Personalitat del Partit Democrata dels Estats Units]]
[[Categoria:Personalitat josieva]]
[[Categoria:American d'ascendéncia polonesa]]
[[Categoria:American d'ascendéncia russa]]
[[Categoria:American d'ascendéncia josieva]]</text>
      <sha1>kvs2xb2xeulk63ykcpm039uq7i73im2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2512467</id>
      <parentid>2512463</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T20:42:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Briantin de Montrei</username>
        <id>37340</id>
      </contributor>
      <comment>/* Veire tanben */</comment>
      <origin>2512467</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4326" sha1="32wmiitztpt9rc02a19p5dstgezjpph" xml:space="preserve">{{Infobox Politician
 | carta                        = usa
 | nom                           = Bernie Sanders
 | imatge                         = Bernie Sanders.jpg
 | legenda                       = Bernie Sanders en 2007.
 | foncion1                     = [[Senator dels Estats Units]]&lt;br&gt;de l'estat de [[Vermont]]
|eleccion1=[[2006]]
 | govèrn 1 = 
 | a partir del foncion1         = [[3 de genièr]] de [[2007]]- uèi
|fins al foncion1= 
 | predecessor 1 = [[Jim Jeffords]]
 | foncion2                     = Membre dirigent del &lt;br&gt;[[Comitat del Budgèt del Senat]].
 | president 2                   = 
 | govèrn 2 = 
 | a partir del foncion2         = [[3 de genièr]] de [[2015]]- uèi
|fins al foncion2=
 | predecessor 2 = [[Jeff Sessions]]
 | foncion3                     = President del&lt;br&gt;[[Comitat Senatorial dels Afars de Veterans]]
 | a partir del foncion3         =  [[3 de genièr]] de [[2013]]
 | fins al foncion3           = [[3 de genièr]] de [[2015]]
 | predecessor 3               = [[Patty Murray]]
 | successor 3                = [[Johnny Isakson]]
 | foncion4                     = Membre de la&lt;br&gt;[[Cambra dels Representants dels Estats Units d'America|Cambra dels Representats dels EU]]&lt;br&gt;del [[districte del congrès at-large]] de [[Vermont]]
|eleccion4=[[1990]]
 | a partir del foncion4         =  [[3 de genièr]] de [[1991]]
 | fins al foncion4           = [[3 de genièr]] de [[2007]]
 | predecessor 4               = [[Peter Plympton Smith]]
 | successor 4                = [[Peter Welch]]
 | foncion5                     = 37en [[Maire]] de [[Burlington (Vermont)|Burlington]]
 | a partir del foncion5         =  [[6 de abril]] de [[1981]]
 | fins al foncion5           = [[4 de abril]] de [[1989]]
 | predecessor 5               = [[Gordon Paquette]]
 | successor 5                = [[Peter Clavelle]]
 | nom de naissença              = Bernard Sanders
 | naissença             = 8 de setembre de 1941
 | luòc de naissença             = [[Brooklyn]], [[Nòva York]], [[Estats Units]]
 | date de décès                 = 
 | lieu de décès                 = 
 | nature du décès               = 
 | sépulture                     = 
 | nationalitat                  = [[Estats Units|American]]
 | partit                        = Independent (1977-2015; dempuèi 2016)&lt;br&gt;[[Partit Democrata (Estats Units)|Partit Democrata]] (2015-2016)&lt;br&gt;[[Partit de l'Union per Libertat]] (1971-1977)
 | père                          = [[Eli Sanders]]
 | mère                          = [[Dorothy Sanders]]
 | fratrie                       = [[Larry Sanders (òpoliticianme politic)]]
 | conjunt                       = [[Jane O'Meara Sanders|Jane O'Meara]] (1988-uèi)&lt;br&gt; Deborah Shiling (1964-1966)
 | enfants                       = 4&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.sanders.senate.gov/about|title=About|website=Sen. Bernie Sanders|language=en|access-date=2019-02-21}}&lt;/ref&gt;
 | entourage                     = 
 | universitat                   = [[Universitat de Chicago]],&lt;br&gt;[[Brooklyn College]]
 | profession                    = [[Politician]]
 | religion                      = [[Judaïsme]]
 | résidence                     = 
 | signature                     = Bernie Sanders signature.svg
 | emblème                       = 
 | liste                         = 
 | sit web                       = https://www.sanders.senate.gov/
}}
'''Bernard Sanders''', mai conegut popularament coma '''Bernie Sanders''' ([[Brooklyn]], [[Nòva York]], [[8 de setembre]] de [[1941]]) es un politician [[Estats Units|american]]. Amassa amb [[Hillary Clinton]], Sanders es un dels candidats a l'investidura del [[Partit Democrata (Estats Units)]] per l'eleccion presidenciala americana de 2016 e de 2020. Dempuèi 2007 es senador de l'estat de [[Vermont]].

==Referéncias==
{{Referéncias}}

==Veire tanben==
{{Multibendèl|Portal biografia|Portal politica|Portal Estats Units d'America}}

{{Autoritats}}

{{ORDENA:Sanders, Bernie}}
[[Categoria:Naissença en 1941]]
[[Categoria:Naissença a Nòva York]]
[[Categoria:Personalitat politica americana]]
[[Categoria:Personalitat del Partit Democrata dels Estats Units]]
[[Categoria:Personalitat josieva]]
[[Categoria:American d'ascendéncia polonesa]]
[[Categoria:American d'ascendéncia polono-josieva]]
[[Categoria:American d'ascendéncia russo-josieva]]</text>
      <sha1>32wmiitztpt9rc02a19p5dstgezjpph</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Categoria:Washington (Estats Units d'America)</title>
    <ns>14</ns>
    <id>157310</id>
    <redirect title="Categoria:Washington (estat)" />
    <revision>
      <id>2512505</id>
      <parentid>2114912</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T22:19:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Briantin de Montrei</username>
        <id>37340</id>
      </contributor>
      <comment>Redireccion.</comment>
      <origin>2512505</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="45" sha1="kxkgdjmgw9oxq5dpty45dcdbznw3oj3" xml:space="preserve">#REDIRECCION [[Categoria:Washington (estat)]]</text>
      <sha1>kxkgdjmgw9oxq5dpty45dcdbznw3oj3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Donald Trump</title>
    <ns>0</ns>
    <id>158952</id>
    <revision>
      <id>2512499</id>
      <parentid>2500860</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T22:10:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Briantin de Montrei</username>
        <id>37340</id>
      </contributor>
      <comment>Categorias e correccions, replaced: Categoria:Politician american → Categoria:Personalitat politica americana using [[Project:AWB|AWB]]</comment>
      <origin>2512499</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9803" sha1="lukkuo388q1xtp63lhgrqsgq958v80f" xml:space="preserve">{{Infobox Politician
|carta=USA
| nom = Donald Trump
| imatge = Official Presidential Portrait of President Donald J. Trump (2025).jpg
| legenda = 
| foncion1 = 45{{E}} e 47{{E}} [[Lista dels presidents dels Estats Units d'America|president dels Estats Units d'America]]
| a partir del foncion1 = En foncion dempuèi lo [[20 de genièr]] de [[2025]]
|fins al foncion1 = 
|vicepresident 1=[[James David Vance]]
| predecessor 1 = [[Joe Biden]]
| successor 1 = 
| a partir del foncion2 = 
| fins al foncion2 =
| predecessor 2 = 
| a partir del foncion3 = 
| fins a foncion3 =
| eleccion3 = 
| predecessor 3 = 
| nom naissença = 
| naissença = [[14 de junh]] de [[1946]]
| luòc de naissença = [[Queens]], [[Nòva York]]
| nacionalitat = 
| partit = 
| universitat = 
}}

'''Donald John Trump, Sr.''' (Barri de [[Queens]], [[Nòva York]], [[14 de junh]] de [[1946]]) es un milionari entrepreneire, personalitat mediatica e politician [[Estats Units|american]]. Es lo 45{{E}} e 47{{E}} president dels Estats Units d'America en foncion respectivament del [[20 de genièr]] de [[2017]] al [[20 de genièr]] de [[2021]] e a partir del [[20 de genièr]] de [[2025]].

Personatge controversat, venguèt famós per mantas realizacions mai o mens capitadas coma lo casino [[Trump Taj Mahal]] o l'[[Universitat Trump]].

Lo [[8 de novembre]]  de [[2016]], ganhèt l'eleccion presidenciala fàcia a la candidata democrata [[Hillary Clinton]]. Sa filha, [[Ivanka Trump]] es demest los conselhièrs de la presidéncia.

Son temps coma president es estat enfosquit per divèrsas polemicas e afars judiciaris que lo mai important es l'escandal sonat [[Kremlingate]].

== Biografia ==
Nascut al [[Queens]], filh d'un entrepreneire immobiliari de [[Nòva York]],&lt;ref&gt;{{Ligam web|url= http://www.biography.com/people/donald-trump-9511238|títol=Donald(John) Trump biography| consulta=|llengua=| editor=|data=}}&lt;/ref&gt; es lo fondator de l'entrepresa [[Trump Entertainment Resorts]].&lt;ref name=&quot;hoovers&quot;&gt;{{Ligam web|url= http://www.hoovers.com/the-trump-organization/--ID__40473--/freeuk-co-factsheet.xhtml|títol=The Trump Organization information and related industry information from Hoover's United Kingdom (UK)| consulta=25 de juliol de 2015| editor=Hoovers.com|data=2 de gener de 2008|autor=Hoover's coverage by Diane Ramirez}}&lt;/ref&gt; Mentre qu'estudiava a l'[[Escòla de Negòcis Wharton]] de l'[[Universitat de Pennsilvània]], trabalhèt a son entrepresa Elizabeth Trump &amp; Son. En 1968 ne faguèt oficialament la [[The Trump Organization|Trump Organization]].&lt;ref&gt;{{ligam web|cognom=Blair|nom=Gwenda|títol=Donald Trump: Master Apprentice|url= http://books.google.com/books?id=AiFeQZhakXQC&amp;pg=PA23#v=onepage&amp;q&amp;f=false|lenga=en|data=2005-01-01| editorial=Simon and Schuster|isbn=9780743275101}}&lt;/ref&gt; Durant sa carrièra, Trump a bastit, renovat e gerit nombrosas torres de burèus, otèls, casinòs e camps de golf. Possediguèt los desfilats [[Miss USA]] e [[Miss Univèrs]] de 1996 a 2015, e a prestat l'ús de son nom a la marca de diverses produches. De 2004 a 2015 participèt a [[The Apprentice]], un [[Telerealitat|reality show]] de television sus [[NBC]]. En 2016, [[Forbes]] lo nomenèt la 324a persona pus rica del mond (113ena als Estats Units), amb una valor neta de $ 4.500 milions de dolars.&lt;ref&gt;{{Ligam web|títol=Donald Trump|publicació=Forbes|llengua=en|url= http://www.forbes.com/profile/donald-trump}}&lt;/ref&gt;

En junh de 2015 anoncièt [[Campanha presidenciala de Donald Trump de 2016|sa candidatura]] per las [[Eleccions presidencialas dels Estats Units de 2016|eleccions presidencialas de 2016]] pel [[Partit Republican (Estats Units)|Partit Republican]],&lt;ref&gt;{{Ligam web|cognom=YORK|nom=EL PERIÓDICO / NOVA|títol=El milionari Donald Trump llança la seva candidatura a la Casa Blanca|publicació=El Periódico|llengua=ca|url= http://www.elperiodico.cat/ca/noticias/internacional/milionari-donald-trump-llanca-seva-candidatura-casa-blanca-4279788|data=2015-06-16}}&lt;/ref&gt; e venguèt lèu lèu lo candidat preferit dels republicans.&lt;ref&gt;{{Ligam web|títol=Donald Trump es queda sense rivals i ja es veu candidat a la Casa Blanca|publicació=Ara.cat|llengua=ca|url= http://www.ara.cat/internacional/Donald-Trump-republica-Casa-Blanca_0_1570642995.html}}&lt;/ref&gt; Un an après foguèt nominat formalament a la [[Convencion Nacionala Republicana|Convencion Republicana]], amb [[Mike Pence]] coma companh de formula.&lt;ref&gt;{{Ligam web|url= http://www.naciodigital.cat/noticia/112788/discurs/apocaliptic/trump/conclou/convencio/republicana/histerica|títol=El discurs apocalíptic de Trump conclou la convenció republicana més histèrica| consulta=20 gener 2017|llengua=| editor= [[Nació Digital]] |data=22/07/2016}}&lt;/ref&gt; Sa campanha recebèt una cobèrtura mediatica sense precedents e una fòrta atencion internacionala. Fòrça de sas declaracions en entrevistas, ret socialas e mitings de campanha èran polemicas o falsas.&lt;ref&gt;{{Ligam web|url= http://www.latimes.com/politics/la-na-pol-trump-false-statements-20160925-snap-story.html|títol=Scope of Trump's falsehoods unprecedented for a modern presidential candidate| consulta=2017-01-20|nom=Michael|cognom=Finnegan}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ligam web|url= https://www.washingtonpost.com/news/the-fix/wp/2016/07/01/donald-trump-has-been-wrong-way-more-often-than-all-the-other-2016-candidates-combined/|títol=A fact checker looked into 158 things Donald Trump said. 78 percent were false.| consulta=20 de gener de 2017}}&lt;/ref&gt;

Trump ganhèt las [[Eleccions presidencialas dels Estats Units de 2016|eleccions del 8 de novembre de 2016]] contra la rival [[Partit Democrata (Estats Units)|democrata]] [[Hillary Clinton]].&lt;ref&gt;{{Ligam web|cognom=Francia|nom=Ricardo Mir de|títol=Trump conquista la Casa Blanca|publicació=El Periódico|url= http://www.elperiodico.cat/ca/noticias/internacional/trump-conquista-casa-blanca-5617547|data=2016-11-09}}&lt;/ref&gt; La dintrada en foncion se faguèt lo 20 de genièr de 2017, e amb 70 ans, venguèt la persona pus atjada e pus rica a assumir la presidéncia, la primièra sense servici militar ni carrièra politica exercit anteriorament, e la cinquena d'aver perdut l'eleccion per vot popular.&lt;ref&gt;{{Ligam web|títol=Donald Trump, presidente de los Estados Unidos|publicació=La Vanguardia|url= http://www.lavanguardia.com/internacional/20170120/413528153468/toma-posesion-donald-trump-en-directo.html}}&lt;/ref&gt;

La plataforma de Trump aumenta la renegociacion de las relacions entre los Estats Units e [[China]] e los acòrds de liure comèrci coma lo [[Aira de Liure Comèrci d'America del Nòrd|TLCAN]] e l'[[Aliança Transpacifica]], l'aplicacion de las leis d'[[immigracion]] e la construccion d'un nòu mur al larg de la [[Frontièra EUA-Mèxic|frontièra entre Estats Units e Mèxic]].&lt;ref&gt;{{Ligam web|títol=Trump insisteix que Mèxic pagarà el mur a la frontera amb els EUA|publicació=Ara.cat|llengua=ca|url= http://www.ara.cat/internacional/Trump-insisteix-Mexic-frontera-EUA_0_1642635800.html}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ligam web|títol=Propuestas de Clinton y Trump sobre inmigración ilegal {{!}} Mundo Hispanico|publicació=Mundo Hispanico|llengua=en-US|url= http://mundohispanico.com/noticias/propuestas-de-clinton-y-trump-sobre-inmigracion-ilegal|data=2016-11-03}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ligam web|títol=Trump demana ara prohibir l'entrada als EUA a tots els musulmans|publicació=Ara.cat|llengua=ca|url= http://www.ara.cat/internacional/Trump-prohibir-lentrada-EUA-musulmans_0_1481252058.html}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ligam web|títol=De la sorpresa de Trump a l'ascens de la ultradreta|publicació=El Periódico|llengua=ca|url= http://www.elperiodico.cat/ca/noticias/mes-periodico/trivial-internacional-5707533|data=2016-12-24}}&lt;/ref&gt; Sas autras posicions incluson obtenir l'independéncia energetica mentre que s'opausa a las regulacions del [[cambiament climatic]] coma lo Pla d'Energia Neta e l'[[Acòrd de París]], la reforma dels afars dels veterans e la substitucion de la [[Patient Protection and Affordable Care Act|Lei de Proteccion del Pacient e dels suènhs accessibles]] al meteis temps que son reduits los [[impòst]]s en general e que son impausadas de tarifas a las importacions a las entrepresas que deslocalizan son trabalh. Plaideja per la [[Principi de non-intervencion|non intervencion]] dins la [[politica exteriora]], alara qu'aumenta las despensas militaras, las &quot;investigacions extrèmas&quot; subre los immigrants musulmans per evitar lo terrorisme islamista e una accion militara agressiva contra l'[[Estat Islamic|EI]]. Sas posicions son estat descritas coma [[Populisme|populistas]], [[Proteccionisme|proteccionistas]] e [[Nacionalisme|nacionalistas]].&lt;ref&gt;{{Ligam web|url= http://www.ccma.cat/324/trump-un-outsider-amb-un-discurs-populista-que-sha-sabut-fer-un-lloc-als-eua/noticia/2756862/|títol=Trump, un &quot;outsider&quot; amb un discurs populista que s'ha sabut fer un lloc als EUA| consulta=20 gener 2017|llengua=| editor= [[Corporació Catalana de Mitjans Audiovisuals]] |data=11/11/2016}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ligam web|cognom=País|nom=Ediciones El|títol=El FMI alerta contra el proteccionismo que agita Donald Trump|publicació=EL PAÍS|llengua= castellà|url= http://economia.elpais.com/economia/2016/06/22/actualidad/1466599834_120990.html|data=2016-06-22}}&lt;/ref&gt;

{{Debuta dinastia|carta=usa}}
{{Inserir dinastia|carta=usa
|abans= [[Barack Obama]] | aprèp = [[Joe Biden]] | nom=[[Fichièr:Seal Of The President Of The United States Of America.svg|50px]]&lt;br /&gt;[[Lista dels presidents dels Estats Units d'America|President dels Estats Units]]&lt;br /&gt;2017-2021}}
{{Fin dinastia}}

== Referéncias ==
&lt;references /&gt;{{President dels Estats Units d'America}}
{{Leaders del G8}}

{{ORDENA:Trump, Donald}}
[[Categoria:Naissença en 1946]]
[[Categoria:Naissença a Nòva York]]
[[Categoria:Personalitat politica americana]]</text>
      <sha1>lukkuo388q1xtp63lhgrqsgq958v80f</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Evan McMullin</title>
    <ns>0</ns>
    <id>160678</id>
    <revision>
      <id>2512436</id>
      <parentid>2021475</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T18:06:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Briantin de Montrei</username>
        <id>37340</id>
      </contributor>
      <comment>Categorias e correccions, replaced: Categoria:Politician american → Categoria:Personalitat politica americana using [[Project:AWB|AWB]]</comment>
      <origin>2512436</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="901" sha1="ag6ag6fcncaw7ni6jqcxc2o1z5hwrav" xml:space="preserve">{{Infobox Persona}}
'''David Evan McMullin''' ([[Provo]], [[Utah]], [[2 d'abril]] de [[1976]]) es un politician e ancian agent de la [[Central Intelligence Agency|CIA]] [[Estats Units|american]]. De tendéncia conservadora, e clarament opausat a [[Donald Trump]], anoncièt lo 8 d'agost de 2016 que se presentava coma candidat independent a las [[eleccions presidencialas dels Estats Units de 2016]] per ensajar d'ofrir una alternativa republicana a Trump. Ten aparentament lo supòrt de l'organizacion [[Better for America]], que vòl un candidat independent per encausa de l'impopularitat d'[[Hillary Clinton]] e de Trump.

==Referéncias==
{{Referéncias}}

{{Multibendèl|Portal biografia|Portal politica|Portal Estats Units d'America}}

{{Autoritats}}

{{ORDENA:McMullin, David Evan}}
[[Categoria:Naissença en 1976]]
[[Categoria:Naissença en Utah]]
[[Categoria:Personalitat politica americana]]</text>
      <sha1>ag6ag6fcncaw7ni6jqcxc2o1z5hwrav</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2512437</id>
      <parentid>2512436</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T18:09:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Briantin de Montrei</username>
        <id>37340</id>
      </contributor>
      <origin>2512437</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="936" sha1="k2roomdw8emchi2odu3zfbmsf7jouwo" xml:space="preserve">{{Infobox Persona}}
'''David Evan McMullin''' ([[Provo]], [[Utah]], [[2 d'abril]] de [[1976]]) es un politician e ancian agent de la [[Central Intelligence Agency|CIA]] [[Estats Units|american]]. De tendéncia conservadora, e clarament opausat a [[Donald Trump]], anoncièt lo 8 d'agost de 2016 que se presentava coma candidat independent a las [[eleccions presidencialas dels Estats Units de 2016]] per ensajar d'ofrir una alternativa republicana a Trump. Ten aparentament lo supòrt de l'organizacion [[Better for America]], que vòl un candidat independent per encausa de l'impopularitat d'[[Hillary Clinton]] e de Trump.

==Referéncias==
{{Referéncias}}

{{Multibendèl|Portal biografia|Portal politica|Portal Estats Units d'America}}

{{Autoritats}}

{{ORDENA:McMullin, David Evan}}
[[Categoria:Naissença en 1976]]
[[Categoria:Naissença en Utah]]
[[Categoria:Personalitat politica americana]]
[[Categoria:Personalitat mormona]]</text>
      <sha1>k2roomdw8emchi2odu3zfbmsf7jouwo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Robert E. Lee</title>
    <ns>0</ns>
    <id>182125</id>
    <revision>
      <id>2512517</id>
      <parentid>2492263</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T23:00:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Briantin de Montrei</username>
        <id>37340</id>
      </contributor>
      <origin>2512517</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2806" sha1="15dqzrl24c802khpnihfkd7f3jksf46" xml:space="preserve">{{Infobox Persona}}
'''Robert Edward Lee''' (19 de genier de [[1807]], [[Stratford Hall]] – 12 d'octòbre de [[1870]], [[Lexington]]) es un [[generau]] [[Estats Confederats d'America|sudista]] de la [[Guèrra de Secession]] ([[1861]]-[[1865]]). 

== Biografia ==
[[Oficièr|Oficier]] de l'armada [[USA|estatsunidenca]], participèt a la [[Guèrra Americanomexicana]] au sen de l'[[engèni]]. Ostil a la secession, se ralièt pasmens au Sud per fidelitat a son Estat e nomat [[generau]]. En [[1862]], venguèt cap de l'armada [[Estats Confederats d'America|confederada]] engatjada sus lo teatre orientau e, dins una situacion d'inferioritat numerica, infligiguèt de desfachas importantas ai fòrças nordistas qu'assaièron d'envaïr lo Sud ai batalhas de [[Batalha de Fredericksburg|Fredericksburg]] ([[1862]]) e de [[Batalha de Chancellorsville|Chancellorsville]] ([[1863]]). Pasmens, seis ofensivas vèrs [[Washington]] foguèron arrestadas a [[Batalha d'Antietam|Antietam]] ([[1862]]) e a [[Batalha de Gettysburg|Gettysburg]] ([[1863]]).

A partir de [[1864]], deguèt faciar l'[[estrategia]] dau [[generau]] [[Ulysses S. Grant]] que decidèt de l'atacar sensa se preocupar dei pèrdas. Gràcias a sei ressorsas umanas, lei Nordistas èran capables de tornar formar seis efectius mentre que lei Sudistas avián de dificultats per trobar de renfòrç. En [[1864]], Lee capitèt de ganhar plusors combats defensius ([[Batalha de la Wilderness|Wilderness]], [[Batalha de Spotsylvania|Spotsylvania]], [[Batalha de Cold Harbor|Cold Harbor]]...) mai son adversari capitèt de renfòrçar sa superioritat numerica. Ansin, en [[1865]], poguèt rompre lei defensas sudistas e Lee, enceuclat a [[Campanha d'Appomatox|Appomatox]], foguèt obligat de capitular lo 9 d'abriu de [[1865]].

Après la guèrra, Lee se prononcièt en favor de l'abolicion de l'[[esclavatge]] e se ralièt rapidament ais [[USA|Estats Units]]. Dins aquò, s'opausèt pauc a pauc a la politica dei venceires dins lo Sud e signèt en [[1868]] un tèxte per sostenir l'adversari democrata que se presentava a l'eleccion presidenciala còntra [[Ulysses S. Grant|Grant]], vengut candidat dau camp republican. Es considerat coma lo generau pus brilhant de la [[Guèrra de Secession]] e un nombre important de sei campanhas son totjorn estudiadas dins leis escòlas de guèrra modèrnas.

== Annèxas ==

=== Liames intèrnes ===
* [[Guèrra de Secession]].

=== Bibliografia ===

=== Nòtas e referéncias ===
&lt;references/&gt;

{{DEFAULTSORT:Lee, Robert Edward}}
[[Categoria:General del sègle XIX]]
[[Categoria:General confederat]]
[[Categoria:Personalitat de la Guèrra de Secession]]
[[Categoria:Personalitat de la Guèrra Americanomexicana]]
[[Categoria:Naissença en Virgínia]]
[[Categoria:Naissença en 1807]]
[[Categoria:Decès en 1870]]</text>
      <sha1>15dqzrl24c802khpnihfkd7f3jksf46</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2512536</id>
      <parentid>2512517</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T05:11:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nicolas Eynaud</username>
        <id>6858</id>
      </contributor>
      <comment>Introduccion d'un infobox parcialament en catalan.</comment>
      <origin>2512536</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2817" sha1="fnu4e7k7nw3u5o9m1c2aciydcmf9eda" xml:space="preserve">[[Fichièr:Robert Edward Lee.jpg|thumb|right|[[Fotografia]] dau generau Lee en [[1864]].]]

'''Robert Edward Lee''' (19 de genier de [[1807]], [[Stratford Hall]] – 12 d'octòbre de [[1870]], [[Lexington]]) es un [[generau]] [[Estats Confederats d'America|sudista]] de la [[Guèrra de Secession]] ([[1861]]-[[1865]]). 

== Biografia ==

[[Oficièr|Oficier]] de l'armada [[USA|estatsunidenca]], participèt a la [[Guèrra Americanomexicana]] au sen de l'[[engèni]]. Ostil a la secession, se ralièt pasmens au Sud per fidelitat a son Estat e nomat [[generau]]. En [[1862]], venguèt cap de l'armada [[Estats Confederats d'America|confederada]] engatjada sus lo teatre orientau e, dins una situacion d'inferioritat numerica, infligiguèt de desfachas importantas ai fòrças nordistas qu'assaièron d'envaïr lo Sud ai batalhas de [[Batalha de Fredericksburg|Fredericksburg]] ([[1862]]) e de [[Batalha de Chancellorsville|Chancellorsville]] ([[1863]]). Pasmens, seis ofensivas vèrs [[Washington]] foguèron arrestadas a [[Batalha d'Antietam|Antietam]] ([[1862]]) e a [[Batalha de Gettysburg|Gettysburg]] ([[1863]]).

A partir de [[1864]], deguèt faciar l'[[estrategia]] dau [[generau]] [[Ulysses S. Grant]] que decidèt de l'atacar sensa se preocupar dei pèrdas. Gràcias a sei ressorsas umanas, lei Nordistas èran capables de tornar formar seis efectius mentre que lei Sudistas avián de dificultats per trobar de renfòrç. En [[1864]], Lee capitèt de ganhar plusors combats defensius ([[Batalha de la Wilderness|Wilderness]], [[Batalha de Spotsylvania|Spotsylvania]], [[Batalha de Cold Harbor|Cold Harbor]]...) mai son adversari capitèt de renfòrçar sa superioritat numerica. Ansin, en [[1865]], poguèt rompre lei defensas sudistas e Lee, enceuclat a [[Campanha d'Appomatox|Appomatox]], foguèt obligat de capitular lo 9 d'abriu de [[1865]].

Après la guèrra, Lee se prononcièt en favor de l'abolicion de l'[[esclavatge]] e se ralièt rapidament ais [[USA|Estats Units]]. Dins aquò, s'opausèt pauc a pauc a la politica dei venceires dins lo Sud e signèt en [[1868]] un tèxte per sostenir l'adversari democrata que se presentava a l'eleccion presidenciala còntra [[Ulysses S. Grant|Grant]], vengut candidat dau camp republican. Es considerat coma lo generau pus brilhant de la [[Guèrra de Secession]] e un nombre important de sei campanhas son totjorn estudiadas dins leis escòlas de guèrra modèrnas.

== Annèxas ==

=== Liames intèrnes ===

* [[Guèrra de Secession]].

=== Bibliografia ===

=== Nòtas e referéncias ===
&lt;references/&gt;

{{DEFAULTSORT:Lee, Robert Edward}}

[[Categoria:Generau dau sègle XIX]]
[[Categoria:Generau de la Guèrra de Secession]]
[[Categoria:Generau confederat]]
[[Categoria:Naissença en Virgínia]]
[[Categoria:Naissença en 1807]]
[[Categoria:Decès en 1870]]</text>
      <sha1>fnu4e7k7nw3u5o9m1c2aciydcmf9eda</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2512567</id>
      <parentid>2512536</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T07:19:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Briantin de Montrei</username>
        <id>37340</id>
      </contributor>
      <comment>Categorias.</comment>
      <origin>2512567</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2879" sha1="235npgvxdmpp6nn80mdc6jhj2zell0v" xml:space="preserve">[[Fichièr:Robert Edward Lee.jpg|thumb|right|[[Fotografia]] dau generau Lee en [[1864]].]]

'''Robert Edward Lee''' (19 de genier de [[1807]], [[Stratford Hall]] – 12 d'octòbre de [[1870]], [[Lexington]]) es un [[generau]] [[Estats Confederats d'America|sudista]] de la [[Guèrra de Secession]] ([[1861]]-[[1865]]). 

== Biografia ==

[[Oficièr|Oficier]] de l'armada [[USA|estatsunidenca]], participèt a la [[Guèrra Americanomexicana]] au sen de l'[[engèni]]. Ostil a la secession, se ralièt pasmens au Sud per fidelitat a son Estat e nomat [[generau]]. En [[1862]], venguèt cap de l'armada [[Estats Confederats d'America|confederada]] engatjada sus lo teatre orientau e, dins una situacion d'inferioritat numerica, infligiguèt de desfachas importantas ai fòrças nordistas qu'assaièron d'envaïr lo Sud ai batalhas de [[Batalha de Fredericksburg|Fredericksburg]] ([[1862]]) e de [[Batalha de Chancellorsville|Chancellorsville]] ([[1863]]). Pasmens, seis ofensivas vèrs [[Washington]] foguèron arrestadas a [[Batalha d'Antietam|Antietam]] ([[1862]]) e a [[Batalha de Gettysburg|Gettysburg]] ([[1863]]).

A partir de [[1864]], deguèt faciar l'[[estrategia]] dau [[generau]] [[Ulysses S. Grant]] que decidèt de l'atacar sensa se preocupar dei pèrdas. Gràcias a sei ressorsas umanas, lei Nordistas èran capables de tornar formar seis efectius mentre que lei Sudistas avián de dificultats per trobar de renfòrç. En [[1864]], Lee capitèt de ganhar plusors combats defensius ([[Batalha de la Wilderness|Wilderness]], [[Batalha de Spotsylvania|Spotsylvania]], [[Batalha de Cold Harbor|Cold Harbor]]...) mai son adversari capitèt de renfòrçar sa superioritat numerica. Ansin, en [[1865]], poguèt rompre lei defensas sudistas e Lee, enceuclat a [[Campanha d'Appomatox|Appomatox]], foguèt obligat de capitular lo 9 d'abriu de [[1865]].

Après la guèrra, Lee se prononcièt en favor de l'abolicion de l'[[esclavatge]] e se ralièt rapidament ais [[USA|Estats Units]]. Dins aquò, s'opausèt pauc a pauc a la politica dei venceires dins lo Sud e signèt en [[1868]] un tèxte per sostenir l'adversari democrata que se presentava a l'eleccion presidenciala còntra [[Ulysses S. Grant|Grant]], vengut candidat dau camp republican. Es considerat coma lo generau pus brilhant de la [[Guèrra de Secession]] e un nombre important de sei campanhas son totjorn estudiadas dins leis escòlas de guèrra modèrnas.

== Annèxas ==
=== Liames intèrnes ===
* [[Guèrra de Secession]].

=== Bibliografia ===

=== Nòtas e referéncias ===
&lt;references/&gt;

{{DEFAULTSORT:Lee, Robert Edward}}

[[Categoria:General del sègle XIX]]
[[Categoria:General confederat]]
[[Categoria:Personalitat de la Guèrra de Secession]]
[[Categoria:Personalitat de la Guèrra Americanomexicana]]
[[Categoria:Naissença en Virgínia]]
[[Categoria:Naissença en 1807]]
[[Categoria:Decès en 1870]]</text>
      <sha1>235npgvxdmpp6nn80mdc6jhj2zell0v</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2512570</id>
      <parentid>2512567</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T07:38:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Briantin de Montrei</username>
        <id>37340</id>
      </contributor>
      <comment>Ai traduch las donadas Wikidata. Restauracion de l'Infobox.</comment>
      <origin>2512570</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2807" sha1="gld3nelmi100a1pnwymqk7iks8bv16s" xml:space="preserve">{{Infobox Persona}}
'''Robert Edward Lee''' (19 de genier de [[1807]], [[Stratford Hall]] – 12 d'octòbre de [[1870]], [[Lexington]]) es un [[generau]] [[Estats Confederats d'America|sudista]] de la [[Guèrra de Secession]] ([[1861]]-[[1865]]). 

== Biografia ==

[[Oficièr|Oficier]] de l'armada [[USA|estatsunidenca]], participèt a la [[Guèrra Americanomexicana]] au sen de l'[[engèni]]. Ostil a la secession, se ralièt pasmens au Sud per fidelitat a son Estat e nomat [[generau]]. En [[1862]], venguèt cap de l'armada [[Estats Confederats d'America|confederada]] engatjada sus lo teatre orientau e, dins una situacion d'inferioritat numerica, infligiguèt de desfachas importantas ai fòrças nordistas qu'assaièron d'envaïr lo Sud ai batalhas de [[Batalha de Fredericksburg|Fredericksburg]] ([[1862]]) e de [[Batalha de Chancellorsville|Chancellorsville]] ([[1863]]). Pasmens, seis ofensivas vèrs [[Washington]] foguèron arrestadas a [[Batalha d'Antietam|Antietam]] ([[1862]]) e a [[Batalha de Gettysburg|Gettysburg]] ([[1863]]).

A partir de [[1864]], deguèt faciar l'[[estrategia]] dau [[generau]] [[Ulysses S. Grant]] que decidèt de l'atacar sensa se preocupar dei pèrdas. Gràcias a sei ressorsas umanas, lei Nordistas èran capables de tornar formar seis efectius mentre que lei Sudistas avián de dificultats per trobar de renfòrç. En [[1864]], Lee capitèt de ganhar plusors combats defensius ([[Batalha de la Wilderness|Wilderness]], [[Batalha de Spotsylvania|Spotsylvania]], [[Batalha de Cold Harbor|Cold Harbor]]...) mai son adversari capitèt de renfòrçar sa superioritat numerica. Ansin, en [[1865]], poguèt rompre lei defensas sudistas e Lee, enceuclat a [[Campanha d'Appomatox|Appomatox]], foguèt obligat de capitular lo 9 d'abriu de [[1865]].

Après la guèrra, Lee se prononcièt en favor de l'abolicion de l'[[esclavatge]] e se ralièt rapidament ais [[USA|Estats Units]]. Dins aquò, s'opausèt pauc a pauc a la politica dei venceires dins lo Sud e signèt en [[1868]] un tèxte per sostenir l'adversari democrata que se presentava a l'eleccion presidenciala còntra [[Ulysses S. Grant|Grant]], vengut candidat dau camp republican. Es considerat coma lo generau pus brilhant de la [[Guèrra de Secession]] e un nombre important de sei campanhas son totjorn estudiadas dins leis escòlas de guèrra modèrnas.

== Annèxas ==
=== Liames intèrnes ===
* [[Guèrra de Secession]].

=== Bibliografia ===

=== Nòtas e referéncias ===
&lt;references/&gt;

{{DEFAULTSORT:Lee, Robert Edward}}

[[Categoria:General del sègle XIX]]
[[Categoria:General confederat]]
[[Categoria:Personalitat de la Guèrra de Secession]]
[[Categoria:Personalitat de la Guèrra Americanomexicana]]
[[Categoria:Naissença en Virgínia]]
[[Categoria:Naissença en 1807]]
[[Categoria:Decès en 1870]]</text>
      <sha1>gld3nelmi100a1pnwymqk7iks8bv16s</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2512571</id>
      <parentid>2512570</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T07:43:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Briantin de Montrei</username>
        <id>37340</id>
      </contributor>
      <origin>2512571</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2897" sha1="54c23bf99frxjdijtel409yzmds0sov" xml:space="preserve">{{Infobox Persona}}
'''Robert Edward Lee''' (19 de genier de [[1807]], [[Stratford Hall]] – 12 d'octòbre de [[1870]], [[Lexington]]) es un [[generau]] [[Estats Confederats d'America|sudista]] de la [[Guèrra de Secession]] ([[1861]]-[[1865]]). 

== Biografia ==
[[Oficièr|Oficier]] de l'armada [[USA|estatsunidenca]], participèt a la [[Guèrra Americanomexicana]] au sen de l'[[engèni]]. Ostil a la secession, se ralièt pasmens au Sud per fidelitat a son Estat e nomat [[generau]]. En [[1862]], venguèt cap de l'armada [[Estats Confederats d'America|confederada]] engatjada sus lo teatre orientau e, dins una situacion d'inferioritat numerica, infligiguèt de desfachas importantas ai fòrças nordistas qu'assaièron d'envaïr lo Sud ai batalhas de [[Batalha de Fredericksburg|Fredericksburg]] ([[1862]]) e de [[Batalha de Chancellorsville|Chancellorsville]] ([[1863]]). Pasmens, seis ofensivas vèrs [[Washington]] foguèron arrestadas a [[Batalha d'Antietam|Antietam]] ([[1862]]) e a [[Batalha de Gettysburg|Gettysburg]] ([[1863]]).

A partir de [[1864]], deguèt faciar l'[[estrategia]] dau [[generau]] [[Ulysses S. Grant]] que decidèt de l'atacar sensa se preocupar dei pèrdas. Gràcias a sei ressorsas umanas, lei Nordistas èran capables de tornar formar seis efectius mentre que lei Sudistas avián de dificultats per trobar de renfòrç. En [[1864]], Lee capitèt de ganhar plusors combats defensius ([[Batalha de la Wilderness|Wilderness]], [[Batalha de Spotsylvania|Spotsylvania]], [[Batalha de Cold Harbor|Cold Harbor]]...) mai son adversari capitèt de renfòrçar sa superioritat numerica. Ansin, en [[1865]], poguèt rompre lei defensas sudistas e Lee, enceuclat a [[Campanha d'Appomatox|Appomatox]], foguèt obligat de capitular lo 9 d'abriu de [[1865]].

Après la guèrra, Lee se prononcièt en favor de l'abolicion de l'[[esclavatge]] e se ralièt rapidament ais [[USA|Estats Units]]. Dins aquò, s'opausèt pauc a pauc a la politica dei venceires dins lo Sud e signèt en [[1868]] un tèxte per sostenir l'adversari democrata que se presentava a l'eleccion presidenciala còntra [[Ulysses S. Grant|Grant]], vengut candidat dau camp republican. Es considerat coma lo generau pus brilhant de la [[Guèrra de Secession]] e un nombre important de sei campanhas son totjorn estudiadas dins leis escòlas de guèrra modèrnas.

== Annèxas ==
=== Liames intèrnes ===
* [[Guèrra de Secession]].

=== Bibliografia ===

=== Nòtas e referéncias ===
&lt;references/&gt;

{{Multibendèl|Portal biografia|Portal politica|Portal Estats Units d'America}}

{{Autoritats}}

{{ORDENA:Lee, Robert Edward}}
[[Categoria:General del sègle XIX]]
[[Categoria:General confederat]]
[[Categoria:Personalitat de la Guèrra de Secession]]
[[Categoria:Personalitat de la Guèrra Americanomexicana]]
[[Categoria:Naissença en Virgínia]]
[[Categoria:Naissença en 1807]]
[[Categoria:Decès en 1870]]</text>
      <sha1>54c23bf99frxjdijtel409yzmds0sov</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Desbarcament de la Baia dei Pòrcs</title>
    <ns>0</ns>
    <id>189855</id>
    <revision>
      <id>2512535</id>
      <parentid>2353647</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T04:19:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>245</id>
      </contributor>
      <comment>Lo fichièr Attack_near_Playa_Giron._April_19,_1961._-_panoramio.jpg es estat escafat coma o es estat sus Commons per Abzeronow (per [[:c:Commons:Deletion requests/File:Attack near Playa Giron. April 19, 1961. - panoramio.jpg|]])</comment>
      <origin>2512535</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2734" sha1="tr6mukfw86u37t8pzj3g2bkc3ujwwdr" xml:space="preserve">{{Dialècte Provençau}}


Lo '''desbarcament de la Baia dei Pòrcs''' es una temptativa d'invasion militara per d'[[exili|exiliats]] [[cuba]]ns sostenguts e armats per leis [[USA|Estats Units]]. Preparada e organizada per la [[CIA]] durant la fin dau mandat de [[Dwight D. Eisenhower]], l'operacion aguèt luòc en abriu de [[1961]] quauquei setmanas après l'arribada de [[John Fitzgerald Kennedy|John F. Kennedy]] a la presidéncia estatsunidenca. Son objectiu èra de desbarcar una [[bregada (unitat militara)|bregada]] de {{formatnum:4000}} Cubans per reversar lo regim [[comunisme|comunista]] de [[Fidel Castro]]. Lei fòrças dau desbarcament obtenguèron tanben lo sostèn de quauqueis avions estatsunidencs.

L'ataca comencèt lo 15 d'abriu amb de bombardaments menats per de [[B-26]] estatsunidencs portant lei simbòls d'identificacion de l'armada cubana. L'idèa èra de presentar l'assaut coma una rebellion militara còntra [[Fidel Castro]]. Lo bombardament destruguèt una partida de l'aviacion cubana mai lo govèrn cuban reagiguèt rapidament e ordonèt la mobilizacion de l'armada cubana e dei [[milícia]]s localas. Lo desbarcament se debanèt lo 17 mai dins la [[Baia dei Pòrcs]]. La region èra mau chausida car leis abitants èran de beneficiaris dirèctes dei reformas agràrias decididas per [[Fidel Castro|Castro]]. De mai, lei tropas desbarcadas alinhavan solament {{formatnum:1500}} òmes. Rapidament descubèrtas, foguèron atacadas per de milicians. Se leis exiliats, ben equipats, prenguèron l'avantatge, poguèron pas avançar segon lo plan previst. Aquò permetèt ai fòrças cubanas regularas de blocar la [[Baia dei Pòrcs]] e de començar la reduccion deis unitats desbarcadas. En despiech de quauqueis atacas aerianas estatsunidencas, leis exiliats deguèron capitular lo 19 après la destruccion dei naviris portant lor avitalhament.

L'operacion s'acabèt donc una victòria cubana clara. 114 exiliats cubans foguèron tuats durant lei combats e {{formatnum:1202}} capturats (dont 360 bleçats). Lei presoniers foguèron liberats lo 22 de decembre de [[1962]] en cambi dau pagament d'una indemenitat de 53 milions de [[dolar]]s per [[Washington]]. Quatre pilòts estatsunidencs foguèron tanben tuats. De son caire, lei [[milícia]]s e l'armada cubanas perdiguèron 176 tuats e 300 bleçats. La victòria renforcèt lo prestigi de [[Fidel Castro]] e accelerèt son raprochament amb l'[[URSS]]. En reaccion, leis Estats Units abandonèron sei projèctes d'invasion mai intensifiquèron seis operacions secrètas còntra l'illa.

== Liames intèrnes ==

* [[Crisi dei missils de Cuba]].
* [[Guèrra Freja]].
* [[Revolucion Cubana]].

== Bibliografia ==

== Nòtas e referéncias ==
&lt;references/&gt;</text>
      <sha1>tr6mukfw86u37t8pzj3g2bkc3ujwwdr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Nickelback</title>
    <ns>0</ns>
    <id>190644</id>
    <revision>
      <id>2512457</id>
      <parentid>2426623</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T19:47:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Niegodzisie</username>
        <id>37588</id>
      </contributor>
      <comment>/* Discografia */</comment>
      <origin>2512457</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1993" sha1="53u2q27zd2lrwdqfxn7csb33qkyq5n6" xml:space="preserve">[[Imatge:Nickelbackwembleyarena.jpg|right|200px|thumb|'''Nickelback''' sus l'empont a Londres (Anglatèrra) en 2008]]
'''Nickelback''' es un grop de [[Musica Rock|ròck]] ''pòst-grunge'' e [[Metal (musica)|metal]] [[anglés|anglofòn]] originari de l'[[Albèrta]] au [[Canadà]]. Lo grop es actualament compausat de [[Chad]] Kroeger al cant e a la guitarra sòlo, de Ryan Peake a la guitarra ritmica, de Mike Kroeger a la [[Guitarra baisha|guitarra bassa]] e de Daniel Adair a la batariá e a las percussions. Daniel Adair es lo quatren bataire del grop après Ryan Vikedal, Mitch Guindon e Brandon Kroeger. Pendent las viradas del grop, Tim « Timmy » Dawson, lo tecnician guitarra de Chad Kroeger, interprèta mantuns títols al [[piano]] e a la guitarra. Timmy es doncas lo cinquen sòci del grop : trabalha ambe Nickelback dempuèi 2003. 

'''Nickelback''' es l'un dels grops ròcks los mai populars del [[Canadà]] : an vendut mai de 50 milions d'albums capvath lo monde entièr, e es tanben lo segond melhor vendeire estrangièr de ròck dins las annadas 2000 als Estats Units, darrièr los [[The Beatles|Beatles]]. La revista ''Billboard'' los classa coma lo grop de ròck de la decennia e lor tube de 2002 ''How You Remind Me'' es estat repertoriat coma la cançon ròck de la decennia aus [[Estats Units d'America|Estats Units]].&lt;ref&gt;https://www.fnac.com/Nickelback/ia427136/bio&lt;/ref&gt;

==Discografia==
* 1996 : ''Curb''
* 2000 : ''The State''
* 2001 : ''Silver Side Up''
* 2003 : ''The Long Road''
* 2005 : ''All the Right Reasons''
* 2008 : ''Dark Horse''
* 2011 : ''Here and Now''
* 2014 : ''No Fixed Address''
* 2017 : ''Feed the Machine''
* 2022 : ''Get Rollin'''
* 2026 : ''Everything Under the Sun''

==Referéncias==

[[Categoria:Grop de metal]]
[[Categoria:Grop de rock]]
[[Categoria:Grop de rock canadian]]
[[Categoria:Grop de musica dels ans 2000]]
[[Categoria:Grop de musica dels ans 2010]]
[[Categoria:Grop de musica dels ans 2020]]
[[Categoria:Grop de musica canadian]]</text>
      <sha1>53u2q27zd2lrwdqfxn7csb33qkyq5n6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Utilizaire:Briantin de Montrei/Incubator</title>
    <ns>2</ns>
    <id>195410</id>
    <revision>
      <id>2512438</id>
      <parentid>2511250</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T18:33:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Briantin de Montrei</username>
        <id>37340</id>
      </contributor>
      <origin>2512438</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="76692" sha1="oumsrz032ybzz2xccnm006gtxixdusk" xml:space="preserve">http://www.geocities.ws/diaspora.occitana/MA_18_EUA_Exil_economic.htm

=Politician american=
&lt;!--
{{Infobox Persona}}

==Referéncias==
{{Referéncias}}

{{Multibendèl|Portal biografia|Portal politica|Portal Estats Units d'America}}

{{Autoritats}}

{{ORDENA:}}
[[Categoria:Naissença en ]]
[[Categoria:Naissença ]]
[[Categoria:Personalitat politica americana]]
[[Categoria:American d'ascendéncia ]]
--&gt;

=[[Mond de l'art]]=
[[:en:Art world]]
[[:fr:Monde de l’art]]
There aren't articles in any of the other Romance langs

EN Intro, History, Sociological definition, Roles in the art world (Production, distribution, evaluation (incl. Art critics), Change

FR Intro, Le monde de l’art dans la tradition analytique, Le monde de l’art en sociologie de l’art

^English has a paragraph intro w/ 5 varying sections; French has a short intro w/ two long sections.

French reads like a research report on what a couple of authors think the &quot;art world&quot; is and some of the history; English Wikipedia feels much more accessible.

Lo '''monde de l'art''' ...

=[[EMDR]]=
Lo '''EMDR''' es un tipe d'intervencion psicoterapeutica mesa al punt per Francine Shapiro a partir de 1987. Es uèi utilizada coma un dels tractements per la presa en carga del [[troble d'estrès post-traumatic]] (TSPT).

La particularitat de l'EMDR resida dins l'estimulacion sensoriala, generalament aplicada jos una fòrma bilaterala alternada e lo mai sovent a travèrs per de movements oculars. Aquò es nomenada &quot;estimulacion bilaterala alternada&quot; o ABS, que designa l'utilizacion d'una alternança regulara d'estimulacion esquèrra-drecha — a travèrs de movements dels uèlhs, de sons o de picadas — per fin d'activar lo &quot;tractament de l'informacion adaptatiu&quot; (es a dire, dins aquel contèxte, un mecanisme per lo qual lo cervèl reorganiza e integra las memòrias traumaticas per reduire lor carga emocionala).

FR

L'intégration neuro-émotionnelle par les mouvements oculaires ou plus couramment EMDR, d'après l'anglais eye movement desensitization and reprocessing, est un type d'intervention à visée psychothérapeutique mis au point par Francine Shapiro à partir de 1987. Elle est utilisée aujourd'hui comme un des traitements pour la prise en charge du trouble de stress post-traumatique (TSPT).

La particularité de l’EMDR réside dans la stimulation sensorielle généralement appliquée sous une forme bilatérale alternée et le plus souvent par le biais des mouvements oculaires. On parle alors de « stimulation bilatérale alternée » ou SBA, qui désigne l'utilisation d'une alternance régulière de stimulations gauche‑droite — par des mouvements oculaires, des sons ou des tapotements — afin d'activer un « traitement adaptatif de l’information » (c’est‑à‑dire, dans ce contexte, un mécanisme par lequel le cerveau réorganise et intègre des souvenirs traumatiques pour réduire leur charge émotionnelle).

^The particularity of EMDR lies in the sensory stimulation generally applied in an alternating bilateral form and most often through eye movements. We then speak of “alternating bilateral stimulation” or SBA, which refers to the use of a regular alternation of left-right stimulations – through eye movements, sounds or tapping – in order to activate “adaptive information processing” (that is to say, in this context, a mechanism by which the brain reorganizes and integrates traumatic memories to reduce their emotional charge).

EN

Eye movement desensitization and reprocessing (EMDR) is a form of psychotherapy designed to treat post-traumatic stress disorder (PTSD). Devised by Francine Shapiro in 1987, it involves talking about traumatic memories while engaging in side-to-side eye movements or other forms of bilateral stimulation. It is also used for some other psychological conditions.

EMDR is recommended for the treatment of PTSD by various government and medical bodies citing varying levels of evidence, including the World Health Organization, the UK National Institute for Health and Care Excellence, the Australian National Health and Medical Research Council, and the US Departments of Veterans Affairs and Defense. The American Psychological Association does not endorse EMDR as a first-line treatment, but indicates that it is probably effective for treating adult PTSD.

Systematic analyses published since 2013 generally indicate that EMDR treatment efficacy for adults with PTSD is equivalent to trauma-focused cognitive and behavioral therapies (TF-CBT), such as prolonged exposure therapy (PE) and cognitive processing therapy (CPT). However, bilateral stimulation does not substantially contribute to treatment effectiveness, if at all. The predominant therapeutic factors in EMDR and TF-CBT are exposure and various components of cognitive-behavioral therapy.

Because eye movements and other bilateral stimulation techniques do not uniquely contribute to EMDR treatment efficacy, EMDR has been characterized as a purple hat therapy, i.e., its effectiveness is due to the same therapeutic methods found in other evidence-based psychotherapies for PTSD, namely exposure therapy and CBT techniques, without any contribution from its distinctive add-ons.

==Terminologia==
Lo tèrme EMDR ven de l'anglés ''Eye movement desensitization and reprocessing'', es a dire &quot;desensibilizacion e reprocessament per de movements oculars&quot;. En França utilizon lo tèrme ''intégration neuro-émotionnelle par les mouvements oculaires'', en occitan &quot;integracion neuroemocionala per de movements oculars&quot;. L'abreviacion anglesa s'es emplegada en francés, catalan, italian e castelhan.

=compositors barròcs del Miègjorn=
*[[:fr:Jacques de Gouy]] actiu e [[Ambrun]] e a [[París]]
*[[:fr:Antoine Lardenois]] parisenc actiu en Occitània, Aguiaina, e Arpitània, mòrt a [[Dacs]].

*[[:fr:Philibert de Lavigne]] en servici del comte d'[[Aient]]?
*[[:fr:J. C. dit Perdigal]], escaisnom occitan
==Aguiaina==
*[[:fr:Louis Grénon]] (plan actiu en Occitània)
*[[:fr:Pierre de La Garde]]

*[[:fr:Jean Mignon]] ???
==Bascoat==
&lt;!--*[[:fr:Durocher (claveciniste)]], [[:fr:Pierre Dandrieu]]... looks like they were just on a Basque organ, not actually in the Basque country?--&gt;
==Berric==
*[[:fr:François Bourgoing (chantre)]]
*[[:fr:François Dufaut]]
*[[:fr:A. Fleury]]
*[[:fr:Pierre Lauverjat]] [L’Auvergat, Lauvergat]
*[[:fr:Nicolas Pacotat]]
*[[:fr:
*[[:fr:
*[[:fr:
*[[:fr:
*[[:fr:
*[[:fr:
*[[:fr:

=compositors d'opèra occitans=
[[Léopold Aimon]] • [[Pierre Ancelin]]

=[[Lista dels senhors d'Alès]]=
{{Obratge|url=https://www.calameo.com/books/000357550bc0f73648054|títol=Histoire &amp; généalogie de la famille Pelet et de ses alliances|autor=Marc Gauer|annada=19 de març de 2015}}

https://roglo.eu/roglo?lang=fr;m=TT;sm=S;p=d%27Al%C3%A8s

&lt;!--*Bernat I Pelet--&gt;
*Raimon I &quot;lo Crosat&quot;
*Bermond I Pelet
*Bernat II Pelet
*Bertran de Pelet
*Raimon II de Pelet
*Bernat III de Pelet
*Bernat IV de Pelet
*Pèire I de Pelet
*Raimond III (de) Pelet (-1315/8)
*Raimond IV (de) Pelet (-1347/8)
*Bernat V (de) Pelet (-1402)
*Gui &quot;Guiòt&quot; (de) Pelet (1347-debuta de 1446)
*Antonieta (-ap. jun 1468), m. Jean de Châteauneuf-Randon

=[[Pistòla (moneda)]]=
La '''pistòla''' (var. '''pistola'''){{TdF}} foguèt inicialament utilizada en italian e francés per indicar lo [[doblon]] espanhòl, e èra tanben una pèça de 6,76 g d'aur de 22 [[carat]]s. La moneda de la meteissa valor conia en Itàlia amb lo nom de [[:it:Doppia (moneta)|doppia]] (pistola mai rarament), quitament s'es realizada en França amb lo [[loís d'aur]] (pistolet mai rarament). Lo pistolet èra tanben connectat a un autre estat, e foguèt cambiat pel nom de la moneda francesa.

La pistole est une appellation qui servait, en français, à qualifier notamment certaines pièces d'or émises d'abord en Italie et en Espagne à partir du XVIe siècle.

Un détenu en prison était dit « à la pistole » lorsqu'il payait pour avoir des conditions d'emprisonnement plus douces : cellule particulière, draps propres, livres, meilleure nourriture.

Pistola es el nombre italiano dado a una moneda de plata española usada en 1537; era el doble de un escudo, moneda de oro. También se dio ese nombre al luis de oro de Juan XIII y a otras monedas de oro europeas con un valor similar a la moneda española. Una pistola equivalía aproximadamente a diez libras francesas.1​

Pistola (in francese pistole) era inizialmente il nome usato in italiano e francese per indicare il doblón spagnolo, detto anche escudo de a dos era una moneta di 6,76 g d'oro a 22 carati. Le monete di ugual valore coniate in Italia presero il nome di doppia (pistola più raramente), mentre quelle realizzate in Francia furono chiamate louis d'or (più raramente pistole e pistolet). La pistola fu coniata anche da altri stati, che mutuarono il nome dalla moneta francese.[1][2]  ......................................... (they've got regional examples!)

Pistole is the French name given to a Spanish gold coin in use from 1537; it was a doubloon or double escudo, the gold unit. The name was also given to the Louis d'Or of Louis XIII of France, and to other European gold coins of about the value of the Spanish coin.[1] One pistole was worth approximately ten livres or three écus, but higher figures are also seen.[2] 

== Originas del nom ==
&lt;!--Traduccion dels articles anglés, italian, e francés, favorizant l'anglés--&gt;
La derivacion es incèrta; lo tèrme pòt venir del [[Chèc (lenga)|chèc]] píšťala (&quot;fiulet&quot;, un tèrme per un [[canon de man]]), de la vila italiana de [[Pistòia]], o del tèrme italo-espanhòl ''piastola'' significant piccola piastra:&lt;ref name = Martinori&gt;Martinori: ''La moneta''...&lt;/ref&gt;&lt;ref name = Klutz&gt;Klütz: ''Münznamen''...&lt;/ref&gt; &quot;pichòta pèça&quot;, d’aquí, benlèu, e per corrupcion, lo mot piastra.&lt;ref name=CNRTL/&gt; Segon d'unes, èra a l'origina grafiada ''pistolet'' e s'originèt dins l'argòt militar, e a probablament la meteissa racina que [[pistolet]].&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://books.google.com/books?id=r-0IAAAAQAAJ&amp;q=pistole+etymology&amp;pg=PA297|títol=An Etymological Dictionary of the French Language|nom=Auguste|cognòm=Brachet|data=April 8, 1878|editor=Clarendon Press|via=Google Books|access-data=January 14, 2023|archive-data=January 14, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230114130152/https://books.google.com/books?id=r-0IAAAAQAAJ&amp;q=pistole+etymology&amp;pg=PA297|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=VigsBojU2c4C&amp;q=pistole+etymology&amp;pg=PT35|títol=An Etymological Dictionary of Modern English|first=Ernest|last=Weekley|data=July 18, 2012|editor=Courier Corporation|isbn=9780486122861|via=Google Books|access-data=January 14, 2023|archive-data=January 14, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230114130130/https://books.google.com/books?id=VigsBojU2c4C&amp;q=pistole+etymology&amp;pg=PT35|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=qYHPuEwaBswC&amp;q=czech++pistole+coin&amp;pg=PA700|títol=Concise English Dictionary|first=Wordsworth Editions|last=Limited|data=July 5, 1993|editor=Wordsworth Editions|isbn=9781840224979|via=Google Books|access-data=January 14, 2023|archive-data=January 14, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230114130130/https://books.google.com/books?id=qYHPuEwaBswC&amp;q=czech++pistole+coin&amp;pg=PA700|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Segon d'autres, lo ligam amb lo mot &quot;pistolet&quot; es pas establit.&lt;ref name=CNRTL&gt;[https://www.cnrtl.fr/definition/pistole « Pistole »], base lexicographique du CNRTL.&lt;/ref&gt;

Dato il valore di doppio [[Escudo spagnolo|escudo]] era chiamata anche [[doblone]], ''onza de oro'', ''peso duro de oro''; la doppia pistola era chiamata &quot;quadrupla&quot; o ''&quot;quadrupet&quot;''.

==Istòria==
&lt;!--===[[Espanha]]===--&gt;
===[[França]] e [[Occitània Granda]]===
{{Veire|Loís d'aur}}
Inizialmente fu usato in Francia per indicare le nuove monete d'oro spagnole e poi il nome fu dato al [[luigi (moneta)|Louis d'Or]] di [[Luigi XIII di Francia]]. Una ''pistole'' valeva inizialmente dieci [[livre tournois|livre]].&lt;ref name=Martinori/&gt;

Con il termine di ''pistolet'' veniva indicata la mezza ''pistole'' coniata nel [[XVII secolo|XVII]] e [[XVIII secolo]].&lt;ref name = Klutz/&gt;

Nel 1689 il valore della moneta d'oro era diventato di 11 [[livre]] e 12 [[sou (moneta)|sou]]. In seguito divenne una moneta di conto dal valore di 10 livre. Si usava l'espressione  &quot;''être cousu de Pistoles''&quot;&lt;ref&gt;letteralmente &quot;Essere cucito di pistole&quot;&lt;/ref&gt; nel senso di essere ricco sfondato.&lt;ref name=Martinori/&gt;

Nel romanzo di [[Alexandre Dumas (padre)|Dumas]] ''[[I tre moschettieri (romanzo)|I tre moschettieri]]'', ambientato negli [[anni 1620]] si apprende che 35 pistole e 20 corone facevano 465 livre.

La zecca di [[Besançon]] emise dal 1537 al 1579 delle pistole dal valore di un doppio [[ducato (moneta)|ducato]], assieme a delle doppie a quadruple pistole. Nella stessa sede furono coniate nel 1654 con il nome di ''pistolet'' delle monete d'oro che recavano il busto di [[Carlo V]]. L'imperatore aveva infatti concesso alla città il diritto di coniare moneta e quindi tutte le monete di questa zecca recavano sempre il busto dell'imperatore, anche dopo la sua morte.

Una delle prime emissioni fu quella del [[Elenco dei reggenti di Lorena|duca]] [[Carlo III di Lorena]] (1545-1608) dal 1587 assieme ai pezzi da mezza, doppia e quadrupla pistola. Era anche chiamata ''écu pistolet'' o pistola di [[Nancy]]. La pistola di Carlo aveva lo stemma al dritto e la [[croce di Gerusalemme]] al rovescio.&lt;ref name=&quot;Martinori&quot; /&gt;

Fu coniata fino al 1709.


Dans le royaume de France, en tous les cas, le terme désigna de façon certaine l'écu d'or espagnol ou « doublon » (doblón), une grosse pièce donc. Ce terme se rencontre dans de très nombreux écrits rédigés entre le XVIe et le XIXe siècle, entre autres dans la littérature qui met en scène des pirates et des corsaires. La pistole y devient, dans l'intervalle, une unité de compte, assez informelle, entre la fin du XVIIe et le début du XVIIIe siècle ; elle est l'équivalent d'un louis d'or de 10 livres tournois. Une double pistole était appelée quadrupla, en français : un « quadrupet ». Ont été produits sous le règne de Lous XIV des poids monétaires aux armes de France indiquant « 1 pistol », et pesant 6,72 g (cf. ci-contre)2.

The coin appears repeatedly in Dumas' fiction. He has his character state, in The Three Musketeers set in the 1620s, that one hundred pistoles were worth a thousand livres tournois when Athos bargains for the horse he takes to the battle of La Rochelle.[12]
It was also referred to by Raphael Sabatini; who wrote 'swashbuckling' tales of the 17th and 18th centuries; in his book, St Martin's Summer.
The coin gave its name to the town of Trois-Pistoles, Quebec, where according to local legend an explorer lost a goblet worth three pistoles in the river.[13] 

En la novela Los tres mosqueteros, de Alexandre Dumas, cuya acción transcurre en la década de 1620, cuando Athos negocia por un caballo para ir al Asedio de La Rochelle, se muestra que 100 pistolas equivalen a mil libras de Tours.2​ Como tres libras equivalían a un escudo francés, cien pistolas eran 333,3 escudos franceses.
Esta moneda dio nombre a la ciudad de Trois-Pistoles en Quebec, donde según la leyenda local, un explorador perdió en el río una copa que valía tres pistolas.4​

En [[Occitània]], la pistòla èra encara usitada al [[sègle XIX]] en [[Gasconha]] (notadament en [[Bearn]]) e [[Auvèrnhe (Occitània)|Auvèrnhe]], valant 10 francs o 10 liuras.&lt;ref name=Laus&gt;{{títol=Dictionnaire Occitan-Français|autor=[[Cristian Laus]]|annada=[[2001]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Lespin&gt;{{DBAEM}}&lt;/ref&gt;{{TdF}}&lt;!--Laus: pistòla &quot;pistole (ancienne monnaie de compte valant 10 francs).&quot;; Lespy: 'Pistole - ancienne monnaie d'or d'Espagne; aujourd'hui encore monnaie de compte en Béarn (10 fr.)'; Mistral: 'Pistolo, Pistoulo (rouerg.), monnaie de compte qui valait dix livres, encore usitée en Gascogne et en Auvergne; pièce d'une prison.'--&gt;

===[[Itàlia]]===
{{Veire|Doppia (moneta)}}
[[Imatge:Pius VII Doppia 1817.jpg|vinheta|...]]
{{Coin image box 1 double
| header = Pio VII: pistola o doppia
| hbkg = #abcdef
| image = Image:Pius VII Doppia 1817.jpg
| caption_left = Stemma dei Chiaramonti con sopra le chiavi decussate e la tiara
| caption_right = San Pietro in trono tra nuvole di fronte che tiene le chiavi; sotto le armi del cardinale responsabile della zecca.
| width = 300
| footer = AV Doppia 5,45 g, 12h, zecca di Roma. Anno di pontificato XVIII (1817).
| position = right
| margin = 0
}}
In Italia il nome fu dato ad una moneta d'oro coniata a Genova dal valore di 50 [[lira genovese|lire genovesi]]. Questa moneta circolava a Roma per un valore di 8 [[scudo pontificio|scudi romani]] e 6 [[baiocco|baiocchi]].

Pistole furono coniate a [[Modena]] dai [[duchi di Modena e Reggio]] [[Cesare d'Este]] nel 1608, [[Francesco I d'Este|Francesco I]] nel 1631 e [[Alfonso IV d'Este|Alfonso IV]] nel 1660.&lt;ref name=Martinori/&gt;&lt;ref name=Crespellani&gt;Crespellani: ''Zecca''...&lt;/ref&gt;

La moneta di Cesare pesava 6,33 grammi ed aveva al dritto il ritratto del duca e la legenda CESAR DVX MVT REG C. In esergo &quot;L S&quot; le iniziali dello zecchiere Lodovico Salvatico. Al rovescio era raffigurata la Pazienza stante con la legenda OMNIA VINCIT&lt;ref name=Crespellani/&gt;

La pistola di Francesco pesava 6,50 g e quella di Alfonso 3,22.&lt;ref name=Martinori/&gt;

Le vecchie doppie di Parma erano chiamate pistole ancora nel XIX secolo, mentre col nome di pistole papali o di Roma si indicavano nello stesso periodo i doppi zecchini o doppi scudi d'oro coniati da Pio VI e Pio VII.&lt;ref name= Martinori/&gt;

Prese il nome di pistola la moneta dei [[Casa Savoia|Savoia]] da 24 lire, detta anche &quot;[[Doppia (moneta)|doppia]] di Piemonte&quot;

&lt;!--===[[Danemarc]]===

===[[Malta]]===

===[[Soïssa]]===--&gt;
===[[Alemanha]]===
In molti stati della Germania settentrionale e centrale la pistola fu la principale moneta aurea durante il XVII e la prima metà del XIX secolo.&lt;ref name=Klutz/&gt;

&quot;''Pistole''&quot; era il nome con cui veniva chiamata la moneta da d'oro dal valore di 5 [[tallero|talleri]] e doppia pistola era la moneta da 10 talleri.

La prima ''Pistole'' fu coniata in [[Prussia]] nel 1737; spesso erano anche chiamate con il nome del sovrano ad imitazione del [[luigi (moneta)|Luis d'or]]; quindi ''Friedrich d'or'', ''Georg d'or'', ''Jérôme d'or'' o ''Karl d'or''.

In [[Baviera]] fu chiamata ''Pistole'' la ''Karolin'' o ''Karldor'', una moneta coniata dall'allora principe [[Carlo VII di Baviera|Carlo Alberto]] (1726-1745) ad imitazione del Louis d'or francese.&lt;ref name=Klutz/&gt; Valeva 10 fiorini. Fu coniata anche nel [[Elettorato del Palatinato|Palatinato]] sotto il principe elettore [[Carlo III Filippo del Palatinato|Carlo Filippo]]&lt;ref name=Klutz/&gt;


En royaume de Prusse, on ne mit à frapper au XVIIIe siècle des pièces d'or d'une valeur de 5⅔ de thalers, en référence à la pistole espagnole et au louis d'or de France : cette monnaie fut appelée frédéric d'or, car il figurait le profil du roi Frédéric de Prusse3.

&lt;!--===[[Escòcia]]===--&gt;
===[[Irlanda]]===
{{Coin image box 1 double
| header = Pistola
| hbkg = #abcdef
| image = File:Irish pistole.jpg
| caption_left = 4:9&lt;sup&gt;tt&lt;/sup&gt;&lt;sub&gt;w&lt;/sub&gt;: 7:gr:
| caption_right = 4:9&lt;sup&gt;tt&lt;/sup&gt;&lt;sub&gt;w&lt;/sub&gt;: 7:gr:
| width = 300
| footer = AV Pistola 6,61 g; anni 1642-1649
| position = right
| margin = 0
}}
[[File:Irish pistole.jpg|left|thumb|Irish gold pistole, bearing its weight (4 ''[[Pennyweight|dwt]]'' 7 ''[[Grain (unit)|gr]]'') ([[National Museum of Ireland – Decorative Arts and History]])]]

A small number of gold pistoles and double pistoles were minted in Ireland in 1646, during the Irish Confederate Wars and the reign of Charles I. James Butler, 1st Duke of Ormond authorised the issue in order to prevent troop defections, as there was a shortage of silver coins for paying soldiers. The coins had an approximate value of 13 shillings (26 s. for the double pistole); they are today worth over £65,000, as only eleven examples are known to survive.[6][7] They are the only gold coins ever struck in Ireland, except for a small number of proof and ECU issues.[8] The pistole weighed 103 grains (6.67 grams; 0.215 troy oz) while the double pistole was 206 grains (13.35 grams; 0.429 troy oz); the fineness was 19 karat.[9] The coins (also called &quot;pieces&quot; or &quot;pledges&quot;) did not bear any royal symbols, simply their weight (4 dwt 7 gr, or 8 dwt 14 gr) on both sides.[10]

In Irlanda ci fu una moneta con questo nome. Fa parte delle [[Inchiquin money]]. le [[notgeld|moneta di necessità]] coniata durante la [[ribellione irlandese del 1641]], che prendono il nome da [[Murrough O'Brien]], lord di [[Inchiquin]], che aveva il comando delle truppe protestanti periodo 1642-1647. Se ne conoscono pochissimi esemplari individuati solo nel XIX secolo.&lt;ref name=&quot;Grueber&quot; /&gt; Sono le uniche monete d'oro conosciute che siano state coniate in Irlanda.&lt;ref name=&quot;Grueber&quot; /&gt;

=Modèl:MonedaOccitana=
What a MESS!

So we have the general medieval Carolingian/French system. But then we have local variations.
But Occitania also includes Aran, bits of Navarre, Provence, the Valleys, etc. Regions which weren't under French control traditionally, and either had their own currencies or shared with their larger neighbors.

So do we divide it by NAME (LOCAL, LOCAL, LOCAL, LOCAL)? By MONETARY SYSTEM? (K. OF FRANCE: SOL, DENIER, FRANC, ETC.; V. OF BEARN; ETC.)?

[[Monde Antic]]:
*[[Moneda gallesa]]
*[[Moneda romana]]&lt;!--lo nom del [[talent (moneda)|talent]] es conegut en occitan, mas es d'utilizacion grèga.--&gt;

[[Regim Ancian]]:
*[[Sistèma monetari del Reialme de França|moneda francesa]]: [[malha francesa|francesa]], double tournois, liard, gros blanc, gros tournois, 1/5 escut, [[franc a caval|franc]], [[escut francés|escut]], [[loís (moneda)|loís]]&lt;!-- d'aur--&gt;
*Moneda bearnesa, &quot;[[morlan (moneda)|morlan]]s&quot;: dinèr, escut, liura, malha, sòu&lt;!--Mistral: mourlan 'sòu mourlan/so mourla, malho mourlano, lièuro mourlano'; Palay: mourlâ/mourlâs 'so mourlâ, dinè mourlâ, escut mourlâ, liure mourlane'--&gt;
*Moneda navarresa: sanchet&lt;!--Palay: sanchét--&gt;
*Moneda provençala, &quot;coronats/-adas&quot;: denièr, liura, reiau d'aur, sòu&lt;!--Lei &quot;coronats/coronadas&quot; (denièr, liura, reiau, sòu) son de monedas provençalas.--&gt;
*Moneda tolosana, &quot;tolzans&quot;:

Edat Revolucionària:
*Moneda francesa
*Moneda espanhòla

Abans l'Eurò:
*Moneda francesa: [[franc francés]] ()
*Moneda espanhòla: [[pesseta]]


{{Metapaleta de navigacion
 | modèl = MonedaOccitana
| tematica =numismatica
| carta = oc
| estildejós = {{Geografia|coloroc}}
| estilgrop = {{Geografia|coloroc}}vertical-align:middle
| estiltítol = {{Geografia|coloroc}}
  | títol = [[Imatge:Flag of Occitania (with star).svg|30px]] {{títolcolor|oc|La moneda en Occitània}}
 | sostítol =
 | estilcòs = line-height:1.2
 | estillista = text-align:justify
 | estilpar = background:#FFECEC
 | imatge =
 | grop1 = Monedas oficialas d'Estats
 | lista1 = [[èuro]]
 | grop2 = Monedas localas contemporanèas
 | lista2 = [[Abeille (moneda)|abeille]] de [[Vilanuèva d'Òlt]] •&amp;nbsp;[[céou (moneda)|céou]] de [[Gordon]] •&amp;nbsp;[[cers (moneda)|cers]] de [[Narbona]] •&amp;nbsp;[[cigalonde (moneda)|cigalonde]] de las [[Mauras]] •&amp;nbsp;[[doume (moneda)|doume]] dau [[Puèi de Doma]] •&amp;nbsp;[[eureu]] de [[Dacs]] •&amp;nbsp;[[eusko]] de [[Baiona]] e deu Bascoat •&amp;nbsp;[[Luciole (moneda)|luciole]] d’[[Ardecha (departament)|Ardecha]] •&amp;nbsp;[[Mesure (moneda)|mesure]] de [[Rumans d'Isèra|Rumans]] •&amp;nbsp;[[Miel (moneda)|miel]] de [[Liborna]] •&amp;nbsp;[[nissart]] de [[Niça]] •&amp;nbsp;[[Occitan (moneda)|occitan]] de [[Pesenàs]] •&amp;nbsp;[[pyrène (moneda)|pyrène]] de [[Fois]] •&amp;nbsp;[[Roue (moneda)|roue]] de [[Vauclusa (departament)|Vauclusa]] •&amp;nbsp;[[sol-Olympe (moneda)|sol-olympe]] de [[Montalban]] •&amp;nbsp;[[sol Si(moneda)|sol si]] de [[Caors]] •&amp;nbsp;[[sol-Violette (moneda)|sol-siolette]] de [[Tolosa]] •&amp;nbsp;[[Tinda (moneda)|tinda]] de [[Bearn]] •&amp;nbsp;[[Touselle (moneda)|touselle]] de [[Comenge]]
 | grop3 = Monedas ancianas
 | lista3 = [[moneda gallesa]]&lt;!--
--&gt; • [[ardit (moneda)|ardit]]&lt;!--Identic al Liard--&gt;&lt;!--
--&gt; • [[denièr]] ([[Aureus|roman]], [[denièr franc|franc]], [[denièr angevin|angevin]], [[denièr coronat|coronat]], [[denièr pogés|pogés]], [[denièr tornés|tornés]])&lt;!--Palay: dinè--&gt;&lt;!--
--&gt; • [[escut (moneda)|escut]] ([[escut espanhòl|espanhòl]], [[escut francés|francés]])&lt;!--
--&gt; • [[franc francés]]&lt;!--
--&gt; • [[galabin]] de [[Bearn]]&lt;!--Mistral: Galabin, Galabi (b.); Palay: galabî--&gt;&lt;!--
--&gt; • [[guilhòt (moneda)|guilhòt]] de [[Comtat de Fois|Fois]]&lt;!--Palay: guilhòt--&gt;&lt;!--
--&gt; • [[liard]] (daufinenc, francés)&lt;!--Identic a l'Ardit; originari de Daufinat mas adoptat en tot lo Reialme de França, dont l'Ardit.--&gt; e [[liarda]]&lt;!--
--&gt; • [[liura]] ([[Liura aranesa|aranesa]], [[liura coronada|coronada]], [[Liura francesa|francesa]] [''[[liura parisis|parisis]]'' e ''[[liura tornesa|tornesa]]''], [[Liura italiana|italiana]])&lt;!--Palay: liure (i a la liure carnissère, la liure bouderère, trés liures primes, etc.--&gt;&lt;!--
--&gt; • &lt;!--
--&gt; • [[Malha (moneda)|malha]] ([[Malha arnaudenca|arnaudenca]], [[malha francesa|francesa]], [[Malha morlana|morlana]], [[malha pogesa|pogesa]])&lt;!--
--&gt; • [[Napoleon (moneda)|napoleon]]&lt;!--
--&gt; • [[obòla]] ([[obòla provençala|provençala]]&lt;!--l'obòla d'aur, fach pels comtes de Provença--&gt;)&lt;!--
--&gt; • [[patac]] ([[Patac provençau|provençau]]; [[Patac de clau|de clau]]&lt;!--[avinhonenc]--&gt;; [[Patac de rei|de rei]]&lt;!-- [francés?]--&gt;)&lt;!--
--&gt; • [[patar]]&lt;!--'Patar' es la grafia mistralenca. 'Patard' en francés.--&gt; avinhonenca o daufinenca&lt;!--
--&gt; • [[piastra]]&lt;!--
--&gt; • [[Reial (moneda)|reial]] ([[Reiau d'aur coronat|coronat]], [[Reial espanhòl|espanhòl]]&lt;!--veire dins lo Tresaur dau Felibritge--&gt;)&lt;!--
--&gt; • [[sòu]]&lt;!--var. sòl; fam. ''soflon''--&gt; ([[Solidus|roman]], [[sòu coronat|coronat]], [[Sòu melgoirés|melgoirés]], [[Sòu pogés|pogés]]&lt;!--Sòu del Puèi--&gt;, [[sòu tolosenc|tolosenc]])

[[Regim Ancian]]:
 • [[Sistèma monetari del Reialme de França|moneda francesa]]: [[malha francesa|francesa]], double tournois, liard, gros blanc, gros tournois, 1/5 escut, [[franc a caval|franc]], [[escut francés|escut]], [[loís (moneda)|loís]]&lt;!-- d'aur--&gt;
 • Moneda espanhòla: 

 • [[coronat (moneda Provençala)|coronat]] de Provença: denièr, liura, reiau d'aur, sòu&lt;!--Lei &quot;coronats/coronadas&quot; (denièr, liura, reiau, sòu) son de monedas provençalas.--&gt;
 • [[morlan (moneda)|morlan]] de [[Vescomtat de Bearn|Bearn]]: dinèr, escut, liura, malha, sòu&lt;!--Mistral: mourlan 'sòu mourlan/so mourla, malho mourlano, lièuro mourlano'; Palay: mourlâ/mourlâs 'so mourlâ, dinè mourlâ, escut mourlâ, liure mourlane'--&gt;

&lt;!--
Dins lo diccionari de Palay: 

monedas especificas: papalhoû, testoû, doubloû [doublon], aràmẹ/aràm, assignat, talén, piastre, carlî -ne/caroulî/caròli, blanc, tinquét, mitralhe [mitraille], cinquét, thaboû/chaboû, doublét -e, baquéte (de Biarn), pille, picalhoû, bousét,-e/bouséti, patàc, dardéno -dèno, toulousâ (anc. tousâ, toulzâ) (de Tolosa), quoadruple,-truple (unitats de francs), jàques (d'Aragon), flourî (de Gasconha), patàr/patàrrou [fr patard, mist. patar], pecéte (0.5-2 francs; fr piécette), medalhe (=fr maille), marboutî, pistole

tèrmes generals? mounicioû/municioû, mousilhe, pialhe, pic, ?coussure?, ?tàrie/tàrye?, pìtrẹ, ?piòcou?, piè--&gt;
}}&lt;noinclude&gt;&lt;!-- Inseriscatz PAS CAP de blanc o saut de linha abans &lt; noinclude &gt; o aprèp &lt; /noinclude &gt;.--&gt;
{{Documentacion modèl}}
&lt;noinclude&gt;
[[Categoria:Paleta de navigacion]]
[[Categoria:Modèl Occitània]]
&lt;/noinclude&gt;

=article biografic=
{{Omon|XXXX}}
{{Infobox Persona}}
&lt;!--{{esbòs persona}}--&gt;

==Fonts==&lt;!--Nòtas e referéncias--&gt;
===Nòtas===
&lt;references group=nt/&gt;
===Referéncias===
{{Traduccion/Referéncia|XX|XXXXXXXX}}
{{Referéncias}}
===Bibliografia===
==Veire tanben==
===Articles connèxes===
===Ligams extèrnes===

{{Multibendèl|Portal biografia|Portal XXXX|Portal XXXX}}
{{Autoritats}}

{{ORDENA:XXXX}}
[[Categoria:XXXXX]]&lt;!--
[[Categoria:Naissença en XXXX]]
[[Categoria:Naissença a XXXX]]
[[Categoria:Decès en XXXX]]
[[Categoria:Decès a XXXX]]
--&gt;

=Agadés=
===Comtat d'Agadés===
Lo comtat d'Agadés es sovent mencionat, mas un comte d'Agadés es pas mencionat qu'un sol còp. Los istorians supausan que los avesques aurián aquerit lo poder temporal sul comtat, en l'exercissent pel mejan dels vescomtes d'Agde-Besièrs.&lt;ref name=MedLands/&gt;
===Lista dels comtes d'Agadés===
*Apollòni, sègle IX&lt;ref name=MedLands&gt;{{Obratge|https://fmg.ac/Projects/MedLands/TOULOUSE%20NOBILITY.htm#_Toc496685188|títol=Toulouse - Languedoc|colleccion=Medieval Lands|autor=Charles Cawley}}&lt;/ref&gt;

===Vescomtat d'Agadés===
Lo [[vescomtat]] d'[[Agde]], o d'Agadés, foguèt una entitat politica que nasquèt al sègle X.
En 993, lo vescomtat passèt a las mans dels [[comtes de Carcassona]], en 1067 als vescomtes d'Albi e de Nimes e en 1187 a l'avesque d'Agde. En 1271, venguèt una possession de la corona francesa coma mantes autres territòris occitans de l'ostal de [[Tolosa]].
====Lista dels verscomtes d'Agadés====
{| class=&quot;wikitable float-left&quot;
|- align=&quot;left&quot; valign=&quot;top&quot; bgcolor=&quot;lavender&quot;
! |Nom
! |maridat a
! |enfants
! |Longevitat
! |Titulari
! |Nòtas
|- valign=&quot;top&quot;
&lt;!--|Antòni
|maridat a
|enfants
|longevitat
|titulari
|- --&gt;
|Rainard I
|maridat a
|enfants
|longevitat
|titulari
|-
|Boson
|maridat a
|enfants
|longevitat
|titulari
|-
|Teudon [cawiki ''Teude'']
|maridat a
|enfants
|longevitat
|titulari
|-
|Audon
|maridat a
|enfants
|longevitat
|titulari
|-
|Guilhèm I
|maridat a
|enfants
|longevitat
|titulari
|-
|Rainard II
|maridat a
|enfants
|longevitat
|titulari
|-
|Guilhèm II
|maridat a
|enfants
|longevitat
|titulari
|-
|Garsenda
|maridat a
|enfants
|longevitat
|titulari
|-
|[[Bernat Aton IV Trencavèl|Bernat Aton I]]&lt;br&gt;&lt;small&gt;(filh, IV Trencavèl)&lt;/small&gt;&lt;ref name=MedLands/&gt;
|maridat a
|enfants
|longevitat
|1082-1129
|vescomte de Carcassona, Rasés, Agde, Albi e Nimes.
|-
|Rogièr de Besièrs&lt;br&gt;&lt;small&gt;(filh)&lt;/small&gt;&lt;ref name=MedLands/&gt;
|&lt;small&gt;{28 abr 1139} &lt;/small&gt;Bernarda de Comenge&lt;br&gt;&lt;small&gt;(?-ap.1250)&lt;/small&gt;&lt;ref name=MedLands/&gt;
|
|?-12 ago 1150&lt;ref name=MedLands/&gt;
|?-12 ago 1150&lt;ref name=MedLands/&gt;
|Bernarda es filha del comte [[Bernat I de Comenge]].
|-
|Ramond Trencavèl de Besièrs&lt;br&gt;&lt;small&gt;(fraire)&lt;/small&gt;&lt;ref name=MedLands/&gt;
|maridat a
|enfants
|?-15 oct 1167&lt;ref name=MedLands/&gt;
|?-15 oct 1167&lt;ref name=MedLands/&gt;
|-
|[[Bernat Aton V Trencavèl|Bernat Aton II]]&lt;br&gt;&lt;small&gt;(filh, V Trencavèl)&lt;/small&gt;
|maridat a
|enfants
|?-1159?
|?-1159?
|-
|Bernat Aton III&lt;br&gt;&lt;small&gt;(filh, VI Trencavèl)&lt;/small&gt;
|maridat a
|enfants
|longevitat
|1159-ap.1214
|-
|Nom
|maridat a
|enfants
|longevitat
|titulari
|-
|}

etc.

{{Refnec|
* Boson c. 880-900
* Adelaïda vescomtessa de Besièrs c. 900-? 
* ''Teude'' (filh) ?-936 
* ''Jonus'' (filh) 936-960 
* ''Reinard'' II (filh) 960-967 
* Guilhèm I (filh) 967-994 
* Garsenda (filha) 994-1034 
* Guilhèm de Carcassona (filh) 1034 
* Pèire I (II de Carcassona) 1034-1059 
* Rogèr I (III de Carcassona) 1059-1067 
* Ramond I (II de Carcassona) (filh de Guilhèm) 1067-1068 
* Garsenda, Adelaïda, Ermengarda, comtesses de Carcassona e Rasés 1068-1069 
* [[Ermengarda de Carcassona]] (a Besièrs e Agde) 1069-1101 
* [[Bernat Aton IV Trencavèl|Bernat Aton I]] (filh, IV Trencavèl) 1082-1129 (vescomte de Carcassona, Rasés, Agde, Albi e Nimes) 
* [[Bernat Aton V Trencavèl|Bernat Aton II]] (filh, V Trencavèl) 1129-1159 
* Bernat Aton III (filh, VI Trencavèl) 1159-1214
* [[Simon IV de Montfòrt|Simon de Montfòrt]] 1214-1218 
* [[Amauric de Montfòrt]] 1218-1224 
* Ramond II Trencavèl 1224-1227 
* A França 1227-1240 
* Ramond II Trencavèl 1240-1247 
* cedit a la corona francesa 1247}}

=Tria de linhatges incomplèta=
La '''tria de linhatges incomplèta''' / '''tria de linhatge incomplèta'''

[[:en:Incomplete lineage sorting]]
[[:fr:Tri de lignées incomplet]]

=[[Republica païsana]]=
==Exemples==
Okay, the German, French &amp; English pages all divide it up into the same groupings, BUT the French has some groupings (appears they split German Frisia &amp; Lower-Elbe) and the German some info the others don't. Let's see...
===[[Frisa]] e Bas [[Elba]]===
[[Fichièr:Ostfriesland um 1300.png|vinheta|280px|Mapa de [[Frisa orientala]] e de sas particions a la debuta del {{s|XIV}}.]]

OC

{{...}}

FR

[[Fichier:Ostfriesland um 1300.png|vignette|280px|Carte de la [[Frise orientale]] et de ses partitions au début du {{s|XIV}}.]]
Les ''Bauernrepubliken'' se sont particulièrement développées en [[Frise (région historique)|Frise]], expression directe de l'idéal de [[liberté frisonne]]. On cite tout particulièrement le cas de la [[péninsule de Butjadingen]]&lt;ref&gt;{{de}} [http://www.gemeinde-butjadingen.de/rathaus/geschichte ''Geschichtliche Entwicklung Butjadingens im Überblick''] Histoire de la commune de Butjadingen&lt;/ref&gt;, de la région de [[Stadland]], du [[pays de Stedinge]] {{incise|aujourd'hui [[arrondissement de Wesermarsch]]}} et du [[pays de Wursten]] {{incise|aujourd'hui [[arrondissement de Cuxhaven]]}} tous les quatre en [[Basse-Saxe]] actuelle, ainsi que la [[Dithmarse]], aujourd'hui [[arrondissement de Dithmarse]] en [[Schleswig-Holstein]]. Toutes ces zones côtières étaient régulièrement sujettes aux inondations de grandes envergures {{incise|par exemple l'[[inondation de la Toussaint en 1532]]}}, ce qui poussait leurs habitants à se réunir pour construire ensemble des digues et garantir leur entretien, actions garantissant la survie de leurs communautés. De la même manière, la conquête de terres arables se faisait au prix d'entreprises de colonisation mobilisant les forces de la communauté.


DE

Der Begriff ''Bauernrepublik'' wird vor allem auf einige Siedlungsgebiete der [[Friesen]] und [[Sachsen (Volk)|Sachsen]] bezogen und als Verwirklichung des Ideals der [[Friesische Freiheit|Friesischen Freiheit]] gesehen. Beispiele sind in [[Butjadingen (Landschaft)|Butjadingen]],&lt;ref&gt;Gemeinde Butjadingen: [http://www.gemeinde-butjadingen.de/rathaus/geschichte ''Geschichtliche Entwicklung Butjadingens im Überblick'']&lt;/ref&gt; im [[Stadland]], in [[Stedingen]],&lt;ref&gt;http://www.bauernkriege.de/Bauernrepublik.html&lt;/ref&gt; im [[Land Wursten]] und [[Land Hadeln]] sowie in [[Dithmarschen]] zu finden. Alle genannten Gebiete waren dadurch gekennzeichnet, dass das Land ständig durch Überflutungen gefährdet war, gegen die in Gemeinschaftsarbeit [[Deich]]e errichtet wurden und instand gehalten werden müssen. 

Die Siedlungsgebiete der Friesen und Sachsen waren typischerweise dadurch gekennzeichnet, dass eine lokale Selbstverwaltung von Dörfern durch eine Selbstverwaltung auf der Ebene von [[Historische Landschaft|Landschaften]] ergänzt wurde. Das [[Kirchspiel]] war das Zentrum des alltäglichen Lebens und schöpfte daraus seine Selbständigkeit. Das Bindeglied zur Landesgemeinde bildete das mehrere Kirchspiele umfassende „fiardandel“, das Landesviertel. In den Landesvierteln, die weitgehende Selbstständigkeit genossen, setzten sich die alten [[Schultheiß|Schulzensprengel]] der Zeit bis zum Anfang des 13. Jahrhunderts (sog. Asegenzeit) fort: aus dem schelta bzw. bonnere (der die Leitung der Schulzensprengel innehatte) ist der orator, kok (= Sprecher) oder hodere (Hutträger), im westerlauwerschen Friesland der grietmann geworden. Die Landesviertel umfassten 12 Kluften. Da sich eine Bauernschaft aus drei Kluften zusammensetzte, bestand ein Landesviertel aus vier Bauernschaften. Die Bauernschaften bestanden ihrerseits aus sogenannten „Fründschoppen“ (Geschlechterverbänden).&lt;ref&gt;Volker Gabriel: {{Webarchiv|url=http://ediss.sub.uni-hamburg.de/volltexte/2004/2115/pdf/Dissertation.pdf |wayback=20160303182646 |text=''Rechts- und Gerichtswesen im Lande Wursten vom Ausgang des Mittelalters bis ins 17. Jahrhundert'' |archiv-bot=2023-06-14 14:50:32 InternetArchiveBot }} (PDF-Datei; 1,3&amp;nbsp;MB). 2004, S. 57f.&lt;/ref&gt; Zur Bildung von [[Landstände|Provinzialstände]]n oder [[Landtag (historisch)|Landtagen]] mit politischen Einheiten, die diesen Organisationen zugeordnet gewesen wären, kam es in aller Regel nicht, solange die Selbstverwaltungen hinreichend lebens- und widerstandsfähig waren.&lt;ref&gt;Karsten Krüger: ''Die Landständische Verfassung''. München, Oldenbourg Wissenschaftsverlag 2003, S. 81&lt;/ref&gt;

(Rustringa)

Der ursprüngliche Typus der Bauernrepublik blieb am längsten in den abgelegenen Gebieten „jenseits der Jade“ und nördlich ausgedehnter [[Moor]]e an der Mündung der [[Weser]] erhalten. Dort regierten lange Zeit gewählte „[[Redjeve]]n“, die Gericht hielten und über Recht und Ordnung wachten.&lt;ref&gt;Touristikgemeinschaft Wesermarsch:  {{Webarchiv | url=http://www.urlaubwesermarsch.de/geschichte-der-wesermarsch.html | wayback=20120315191346 | text=''Die Geschichte der Wesermarsch''}}&lt;/ref&gt; Grundlage des Wirkens der [[Rüstringen|rüstringischen]] Redjeven war das [[Asegabuch]].

[[Datei:Sachs1234.jpg|miniatur|Historische Darstellung der [[Schlacht bei Altenesch]], wo 1234 die [[Stedinger]] besiegt wurden]]
[[Datei:Hartwarder Landwehr Gedenkstätte.JPG|miniatur|Gedenkstätte an der [[Rodenkirchen (Stadland)|Hartwarder Landwehr]], wo 1514 die Rüstringer Friesen ihre Freiheit verloren]]
Das Amt der Redjeven war Ausdruck der ausgeprägten Entwicklung der Landesgemeinden im 13. Jahrhundert. Der Vertrag, der von der Stadt Bremen mit Rüstringen 1220 geschlossen wurde, erwähnte erstmals ein kollegiales Organ als leitende Institution der Landesgemeinde: die „sedecim coniurati de terra“, die sechzehn „Geschworenen des Landes“. Die Bezeichnung „coniurati“ oder „consules“ wird in den lateinischen Quellen, diejenige von den redieven, den Ratgebern dagegen in den friesischen Texten verwandt. Das Amt wechselte jährlich, sei es durch Wahl oder „Umgang“ von einem Hof zum anderen; es war Teil einer genossenschaftlichen Verfassungsstruktur mit der Gemeinde als maßgebender Instanz.&lt;ref&gt;Volker Gabriel: {{Webarchiv|url=http://ediss.sub.uni-hamburg.de/volltexte/2004/2115/pdf/Dissertation.pdf |wayback=20160303182646 |text=''Rechts- und Gerichtswesen im Lande Wursten vom Ausgang des Mittelalters bis ins 17. Jahrhundert'' |archiv-bot=2023-06-14 14:50:32 InternetArchiveBot }} (PDF-Datei; 1,3&amp;nbsp;MB). 2004, S. 56&lt;/ref&gt; 

(Frisa orientala e Frisa occitentala)

Die Freien Bauernrepubliken gingen teils am Machtstreben der eigenen Großbauern und Häuptlinge&lt;ref&gt;z.&amp;nbsp;B. etzel-ostfriesland.de: {{Webarchiv|url=http://www.etzel-ostfriesland.de/geschichte.htm |wayback=20130316072413 |text=''Ine Widdeken'' |archiv-bot=2023-06-14 14:50:32 InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;, teils an dem benachbarter Territorialherren zugrunde.&lt;ref&gt;Heimatkundlicher Arbeitskreis e. V. Weenermoor - Möhlenwarf - St. Georgiwold - Beschotenweg:  {{Webarchiv | url=http://www.heimatkundlicher-arbeitskreis.de/Verschiedenes/Dollartfluten/Dollartfluten.htm | wayback=20120911022239 | text=''1509 - 2009: 500 Jahre Cosmas- und Damianflut. Die Entstehung des Dollarts''. Abschnitt ''Nicht nur eine Naturgewalt. Menschliche Mitschuld''}}&lt;/ref&gt; Die gesellschaftlichen Verhältnisse innerhalb der einzelnen Bauernrepubliken und zwischen ihnen waren nämlich keineswegs durch eine umfassende Harmonie gekennzeichnet: Für das Friesland im Mittelalter war es typisch, dass das Land in eine ganze Reihe kleiner Bauernrepubliken zerfiel, die untereinander vielfach verfeindet waren. Heiraten, Erbschaften und Fehden hatten eine „natürliche Auslese“ der Gutsherren zur Folge, wodurch sich die Hoheitsrechte in der Hand von „Häuptlingen“ konzentrierten. So wurden die verschiedenen Bauernrepubliken in [[Ostfriesland]] (und zeitweise [[Provinz Friesland|Westfriesland]]) unter den Häuptlingen aus dem Hause [[Cirksena]] im 15. Jahrhundert geeint. Unter Ulrich I von Cirksena wurde Ostfriesland 1464 [[Reichsgrafschaft]]. Westfriesland fiel in dieser Zeit an [[Burgundischer Reichskreis|Burgund]] und schied endgültig 1648 im Verbund der [[Niederlande]] aus dem [[Heiliges Römisches Reich|Reich]] aus. 

(Brèma e Oldenborg)

Nach zwei Kriegen waren 1234 nach der [[Schlacht bei Altenesch]] die Stedinger dem [[Erzbistum Bremen|Bremer Erzbischof]] und dem [[Grafschaft Oldenburg|Oldenburger Grafen]] unterworfen, die Bremer Kirchenfürsten unterwarfen auch [[Kehdingen]], das Alte Land und schließlich 1524 das [[Land Wursten]] ihrer Herrschaft. Der Oldenburger Graf vermochte nach langen Wirren in Konkurrenz mit den Bremern 1514 [[Butjadingen (Landschaft)|Butjadingen]] und [[Stadland (Landschaft)|Stadland]] an sich zu bringen. Glück hatten die Bauern des [[Land Hadeln|Landes Hadeln]]; sie fielen im 13. Jahrhundert unter die Herrschaft des schwachen [[Herzogtum Sachsen-Lauenburg|Herzogs von Sachsen-Lauenburg]]. Sie bewahrten ihre genossenschaftlich geprägte Eigenständigkeit bis tief ins 19. Jahrhundert.&lt;ref&gt;Land Niedersachsen: [http://www.niedersachsen.de/portal/live.php?navigation_id=6981&amp;_psmand=1000 ''Die Friesen'']&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.nwzonline.de/Region/Kreis/Wesermarsch/Nordenham/Artikel/1228805/1228805.html ''Landsknechte fallen vor 500 Jahren ein. Freie Friesen an der Niederweser – Vortrag von Professor Dr. Bernd Ulrich Hucker'']{{Toter Link|url=http://www.nwzonline.de/Region/Kreis/Wesermarsch/Nordenham/Artikel/1228805/1228805.html |date=2023-06 |archivebot=2023-06-14 14:50:32 InternetArchiveBot }}. ''[[Nordwestzeitung]]'', 16. Februar 2007&lt;/ref&gt;

EN

The German term ''Bauernrepublik'' was originally coined to refer to autonomous districts in [[Frisia]] and northwest [[Duchy of Saxony|Saxony]], a region in which the tradition of '[[Frisian Freedom]]' remained strong throughout the Middle Ages. Notable 'peasant republics' in this area included [[Butjadingen]],&lt;ref&gt;{{Cite web |website=Gemeinde Butjadingen |url=http://www.gemeinde-butjadingen.de/rathaus/geschichte |title=Geschichtliche Entwicklung Butjadingens im Überblick |language=de |trans-title=An overview of the historical development of Butjadingen}}&lt;/ref&gt; [[Stadland]], [[Stedingen]],&lt;ref name=&quot;bauernkriege&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.bauernkriege.de/Bauernrepublik.html |first=Hans Holger |last=Lorenz |website=bauernkriege.de |title=Stedinger Bauernrepublik 1204 bis 1234 |language=de |trans-title=Stedinger Peasant Republic 1204 to 1234 |date=2020-11-24 |access-date=2021-12-24}}&lt;/ref&gt; [[Land Wursten]], [[Land Hadeln]] and [[Dithmarschen]].

Some of these peasant republics disappeared through the consolidation of power in the hands of individual farmers, enabling them to set themselves up as petty lords on the feudal model,&lt;ref&gt;z.&amp;nbsp;B. etzel-ostfriesland.de: [http://www.etzel-ostfriesland.de/geschichte.htm ''Ine Widdeken''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130316072413/http://www.etzel-ostfriesland.de/geschichte.htm |date=2013-03-16 }}&lt;/ref&gt; while others were annexed or conquered by neighbouring princes.&lt;ref&gt;Heimatkundlicher Arbeitskreis e. V. Weenermoor - Möhlenwarf - St. Georgiwold - Beschotenweg: {{Cite web |url=http://www.heimatkundlicher-arbeitskreis.de/Verschiedenes/Dollartfluten/Dollartfluten.htm |title=''1509–2009: 500 Jahre Cosmas- und Damianflut. Die Entstehung des Dollarts''. Abschnitt ''Nicht nur eine Naturgewalt. Menschliche Mitschuld'' |access-date=2021-12-24 |archive-date=2012-09-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120911022239/http://www.heimatkundlicher-arbeitskreis.de/Verschiedenes/Dollartfluten/Dollartfluten.htm |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

The various peasant republics in [[East Frisia]] were united under the rule of the [[Cirksena]] family in the fifteenth century, and in 1464 Ulrich I von Cirksena was able to declare himself [[County of East Frisia|Count of East Frisia]]. During the same period, [[Friesland]], also known as [[West Frisia]] was subsumed into the [[Burgundian Netherlands]], which later became the [[Spanish Netherlands]] and ultimately the [[Dutch Republic]]. Thus Friesland is today part of the [[Netherlands]], whereas East Frisia is part of modern [[Germany]]. After the 1234 {{ill|Battle of Altenesch|de|Schlacht von Altenesch}}, the Stedinger were subjected to the [[Archbishopric of Bremen|Prince-Archbishop of Bremen]] and to the [[County of Oldenburg|Count of Oldenburg]]. The Prince-Archbishops also subjected [[Kehdingen]], and in 1524 also the [[Land Wursten]] to their rule, while the Counts of Oldenburg acquired [[Butjadingen]] and [[Stadland]] in 1514. The peasants of [[Land Hadeln|Hadeln]] were comparatively lucky; although they fell under the rule of the weak [[Duchy of Saxe-Lauenburg]] in the 13th century, the dukes were too weak to enforce their will and consequently the farmers were able to preserve much of their autonomy right up to the 19th century.&lt;ref&gt;Land Niedersachsen: [http://www.niedersachsen.de/portal/live.php?navigation_id=6981&amp;_psmand=1000 ''Die Friesen'']&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://www.nwzonline.de/Region/Kreis/Wesermarsch/Nordenham/Artikel/1228805/1228805.html |title=Landsknechte fallen vor 500 Jahren ein. Freie Friesen an der Niederweser – Vortrag von Professor Dr. Bernd Ulrich Hucker |language=de |trans-title=Landsknechts invade 500 years ago. Free Frisians on the Niederweser - Lecture by Professor Dr. Bernd Ulrich Hucker |work=[[Nordwestzeitung]] |date=16 February 2007 }}{{Dead link|date=August 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

=Quint ... Tors/Chasteu, Contraa, Familha=
Lo '''país de Quint''' es un sos-[[contraa]] dau [[Diés]], 

The Quint Country is a sub-region of the Dyois, based around the Quint Towers. It was controlled by the Quint family as vassals of the Poitiers dynasty, counts of Valentinois and Die, until 1246.

https://valdequint.fr/2015/12/21/les-tours-de-quint/

https://www.persee.fr/doc/rga_0035-1121_1920_num_8_2_2796

https://www.ste-croix-en-diois.fr/vallee-de-quint-sainte-croix-drome.html

=[[Lista daus comtes de Diá]]=
{{Dialecte Vivaroaupenc}}

*So how do we do this? History of Die might as well go in the contraa's page bc it pertains to the whole region; therefore this should probably be a list of *counts* linked to [[:en:Count of Dyois]] and [[:ca:Comtat de Diá]].


passes to Valentinois, a few castles are retained by the Counts (later to the Kingdom of France in 1419), but most of it ends up (ceded?sold?donated?) in the hands of the bishops who style themelves counts.

==Comtes feodaus (davant 1178)==
{| class=&quot;wikitable float-left&quot;
|- align=&quot;left&quot; valign=&quot;top&quot; bgcolor=&quot;lavender&quot;
! |Nom
! |Maridat a
! |Enfants
! |Longevitat
! |Titulari
! |Nòtas
|- valign=&quot;top&quot;
|'''''Aleyris''''' (nom fr)
|Guilhem de Forcauquier
|...
|...
| v1027
|...&lt;ref name=Roglo/&gt;&lt;ref name=MedLands/&gt;
|- valign=&quot;top&quot;
|...
|- valign=&quot;top&quot;
|'''Pònç de Diá'''
|''inconeissut''
|'''Guilhem'''; Guilhelma
|?
|v1062
|...&lt;ref name=Roglo/&gt;&lt;ref name=MedLands/&gt;
|- valign=&quot;top&quot;
|'''Guilhem de Diá'''
|''inconeissut''
|'''Isoard'''
|?
|v1074
|...&lt;ref name=Roglo/&gt;&lt;ref name=MedLands/&gt;
|- valign=&quot;top&quot;
|'''Isoard I de Diá'''
|''inconeissut''
|''benleu'' '''Jauceran'''
|dav 1070?-ap 1116
|?-ap 1116
|Senhor de [[Luc de Diés|Luc]], [[Ais de Diés|Ais]], e [[Bèlagarda de Diés|Belagarda]]. Òme d'armas, combatet en [[Espanha]] avans [[1080]], es partit per la [[Primiera Crosada]] en [[1096]]. Comandant dau 11e còrs d'armada au setge d'[[Antiòquia d'Orontes|Antiòquia]] en [[1098]].&lt;ref name=Roglo/&gt;&lt;ref name=MedLands/&gt;
|- valign=&quot;top&quot;
|'''Jauceran de Diá'''
|Beatritz
|'''Isoard'''
|?-dav 1149
|?-dav 1149
|Segon d'unes (QUI?), esposèt Beatritz d'Albon.&lt;ref name=Roglo&gt;[https://roglo.eu/roglo?lang=fr; Généalogie adaptée au PGPD - Roglo]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=MedLands&gt;Charles Cawley, [https://fmg.ac/Projects/MedLands/provvaldi.htm#_Toc97476349 Medieval Lands].&lt;/ref&gt;
|- valign=&quot;top&quot;
|'''Isoard II de Diá'''
|''inconeissut''
|Peire Isoard; una ''comtessa de Diá'' (nom inconeissut); ''Roais'' (nom fr); '''Isoarda'''
|?-ap 1166
|?-ap 1166
|...&lt;ref name=Roglo/&gt;&lt;ref name=MedLands/&gt;
|- valign=&quot;top&quot;
|'''Isoarda de Diá'''
|Raimon [[familha d'Agòud|d'Agòud]]
|''sens enfants''
|...-v1205
|v1178-v1205
|...&lt;ref name=Roglo/&gt;&lt;ref name=MedLands/&gt;
|}

{{...}}

Dins una [[Bulla]] dau [[2 d'aost]] [[1178]], l'emperaire [[Frederic Barbarossa]] dona a Robert, avesque de Diá, en [[plena jurisdiccion]] e [[dreches reiaus]]: [[Diá|la vila]], quauques [[chasteu]]s, e totas las tèrras diesas de Guilhem de Peitieus fòra lo [[chasteu de Quint]] (uei ''Las Tours'' a [[Santa Crotz (Droma)|Santa Crotz]]). (REFS... Nantigny, ?). Maugrat aquò, los còmtes de Tolosa dona lo comtat a Aimar de Peitieus en [[1189]] (DUPUY). Veire l'[[Diés#Istòria|istòria de Diés]].

==Comtes feodaus (après 1178)==
-&gt; Aimar de Peitieus, 1189 (already còmte de Valentinés; given Diés by Raimon de Tolosa) (DUPUY)

{{Article detalhat|Lista daus còmtes de Valentinés}}

==Avesques-comtes (après 1178)==
{{Article detalhat|Lista daus avesques de Diá}}

According to the Catalan wikipedia it's sold *back* to Valentinois in 1419 by bishop Joan de Peitieus, to his father Count Loís II de Peitieus. But then it's incorporated/absorbed into Dauphiny in 1423.

==Refs/Biblios==
*{{Obratge|url=http://jean.gallian.free.fr/comm2/d/die.htm|títol=de DIE (anciens comte de)|autor=[[Jean Gallian]]}}
*https://fmg.ac/Projects/MedLands/provvaldi.htm
*{{Obratge|url=https://books.google.com/books?id=bwF79FUu-E0C|títol=Histoire de Die|autor=[[André Mailhet]]|editor=Impr. Buttner - Thierry|an=1897}}&lt;!--pp. 37,44-7,49,56,121,132,321--&gt;
*{{Obratge|url=https://books.google.com/books?id=442AYZMGg3cC|títol=Essai historique sur l'église et la ville de Die|autor=[[Jules Chevalier]]|an=1888|editor=impr. Bourron}}&lt;!--pp.124,126,132-4,141-2,144,173-6,205,343,415,493-4--&gt;
*{{Obratge|url=https://books.google.com/books?id=yWEfAAAAMAAJ|títol=La Provence du premier au douzième siècle|autor=[[Georges de Manteyer]]|editor=A. Picard et fils|an=1908|luòc=Provença}}&lt;!--pp.89-91,306-8, 310--&gt;
*{{Obratge|url=https://books.google.com/books?id=butAAAAAcAAJ|títol=Dictionnaire Historique Chronologique, Géographique... Du Dauphiné|autor=[[Guy Allard]]|luòc=Grenòble|editor=impr. Édouard Allier|an=1864|paginas=339,383}}&lt;!--p.339 lista las &quot;contraas de Daufinat&quot;: principautats, duchats, marquesats, comtats, baroniás, etc.--&gt;&lt;!--p.383 lista quauques còmtes/comtesses de Diés.--&gt;
*{{Obratge|url=https://books.google.com/books?id=QmnU4NWsUIAC|títol=Traitez touchant les droits du Roy Tres-Chrestien|autor=Pierre Dupuy|luòc=[[Roan]]|editor=impr. de Laurens Maurry|an=1670|pagina=634}}&lt;!--Menciona qu'Aimar de Peitieus es còmte de Valentinés jos Felip August; e que Raimon, duc de Narbona e còmte de Tolosa, li dona lo comtat de Diés en 1189.--&gt;
*{{Obratge|url=https://books.google.com/books?id=9W9JClF6l3IC|títol=Généalogie de la Chanson de Roland|autor=[[Bernard Gicquel]]|an=2003|pagina=105}}&lt;!--Seems to say Isoard, viscount of Gapencés and Ambrunés, who followed Raimon de Sant Gèli (marquis of Provence) on Crusade at the head of the XIth corps, made him count of Diés &quot;in recognition of his eminent services&quot; when they returned home. Then Isoard has Josserand for a son, who, for Thérould [medieval Norman dude?], represents Provence.--&gt;
*{{Obratge|url=https://books.google.com/books?id=LhVio4xrqJIC|títol=Les genealogies historiques des rois, duce, comtes, &amp;c. de Bourgogne|autor=[[Louis Chasot de Nantigny]]|luòc=[[París]]|annada=1738|pagina=}}&lt;!--pp. 468,474,569--&gt;&lt;!--p.468: According to him, Isoard II (alive in 1116) died childless, so the County of Diois was given to Aimar de Peitieus. HOWEVER, on the '2 de Kalendes' of August 1178, the Holy Roman Emperor Frederick I issues a Bull donating the city (Die), some Diois castles, and all Guilhem de Peitieus's lands in the bishopric except the castle of Quint, in full jurisdiction and royal rights to Die's bishop Robert.--&gt;
*{{Obratge|url=https://books.google.com/books?id=8H9ZAAAAcAAJ|títol=L'art de vérifier les dates des faits historiques...|autor=De Saint-Allais|an=1818|pagina=267}}&lt;!--Contexte sus la donacion dau comtat per los Raimondins a Aimar de Peitieus--&gt;

*[https://books.google.com/books?id=FSwPAQAAIAAJ Bulletin de la Société départementale d'archéologie et de statistique de la Drôme, Volume 31. Secrétariat de la société, 1897 - Dauphiné (France). pp. 201, 247]

*{{Obratge|url=https://books.google.com/books?id=uvpwsNXS7_kC|títol=La Comtesse de Die|autor=[[Sernin Santy]]|editor=A. Picard &amp; f.|an=1893}}&lt;!--pp. 9,20--&gt;

*{{Obratge|url=https://books.google.com/books?id=1h5TZdfMhggC|títol=Bulletin de la Société d'études historiques, scientifiques, artistiques, et littéraires des Haute-Alpes|an=1925|editor=Société d'études des Hautes-Alpes|luòc=Auts Aups}}&lt;!--96,123,125,128--&gt;

*[https://books.google.com/books?id=AcNCAAAAYAAJ&amp;pg=PA101&amp;dq=%22comt%C3%A9+de+diois%22+-%22inveftit%22&amp;hl=en&amp;newbks=1&amp;newbks_redir=0&amp;sa=X&amp;ved=2ahUKEwj3pb2m-PmDAxW6JjQIHcUqCb84HhDoAXoECA0QAg#v=onepage&amp;q=%22comt%C3%A9%20de%20diois%22%20-%22inveftit%22&amp;f=false Histoire du Vivarai, vol. 2. Jean Régné. Impr. Mazel, 1921 - Vivarais (France)]

*{{Obratge|url=https://books.google.com/books?id=xXdBAAAAcAAJ|títol=Encyclopédie Méthodique, Ou Par Ordre De Matieres|vol=25|editor=Panckoucke|an=1804}}, p.480

*{{Obratge|url=https://books.google.com/books?id=Mu4UAAAAQAAJ|títol=Dictionnaire de la noblesse ... de France, Volume 1|autor=[[François Alexandre Aubert de la Chenaye Desbois]]|an=1863|pagina=647}}

*{{Obratge|url=https://books.google.com/books?id=0-RgI9uLIa0C|títol=Nouveau dictionnaire de géographie universelle|autor=[[Louis Vivien de Saint-Martin]], [[Louis Rousselet]], et al.|editor=Hachette et cie|an=1884|paginas=49,378}}&lt;!--Text is weirdly high-contrast so it's hard to read. Could do w/ a better link.--&gt;

*Ordonnances des roys de France de la troisieme race, recueillies par ordre
*Histoire générale de Languedoc: avec des notes et les pièces ..., Volume 3
*Le Dauphiné en 1698, suivant le mémoire de l'intendant Bouchu sur la ...
*Revue drômoise: archéologie, histoire, géographie, Volume 26

less useful?

less reliable?:
*[https://books.google.com/books?id=4esJAwAAQBAJ&amp;pg=RA2-PA537&amp;dq=%22comt%C3%A9+de+die%22&amp;hl=en&amp;newbks=1&amp;newbks_redir=0&amp;sa=X&amp;ved=2ahUKEwiPxpHD9_mDAxVHMzQIHehyDocQ6AF6BAgMEAI#v=onepage&amp;q=%22comt%C3%A9%20de%20die%22&amp;f=false ?tat pr?sent de la noblesse fran?aise, contenant le dictionnaire de la noblesse contemporaine. Noblesse fran?aise. p. 537]&lt;!--menciona l'avesque-còmte en 1702--&gt;

=occitania feudala=
==ducats-pariás==
...

Borbon?
Montpensier
albret
uzes
Mercœur
?Clermont-Tonnerre? (daufinat)
Ventadour
Joyeuse
Biron (perigord)
Aiguillon (agenes)

Fronsac (gironda, guiana)
Lesdiguières 
Villars-Brancas
Puylaurens ( sur la localité d'Aiguillon (département de Lot-et-Garonne, province d'Agenais) )
La Force (perigord)
Gramont
Lavedan (bigorra)
Mortemart (marcha)
Arpajon (roergue)
Roquelaure 
Randan 
Noailles 
Duras ;
Fontanges 
Lauzun 

Antin
?Hostun? (daufinat)
?Lévis? (borbones)
Lauragais 
Fleury 
Ayen
Lesparre 
Mirepoix 
Rochechouart 
Gontaut (agenes)
Laval (magnac-laval, limousin)
La Vauguyon (agenais)
La Tour d'Auvergne
Civrac (perigord)
?Guiche?
Narbonne-Lara
Polignac 
Caylus (carcin)
?Castries?
Agenois (agenes)
Esclignac 
...

Angoulême
La Rochefoucauld (engolmes doc)
La Valette (engolmes doc)
Châtellerault
Thouars
Loudun
?Retz?
Montbazon (provincia de torena)

Châteauroux
Frontenay
Noirmoutiers (peitau)
Montaut (engolmes doc)
La Meilleraye 
Saint-Aignan
Montausier (engolmes doil)
Vivonne 
Charost (berric)
Aubigny (berric)

Anville (engolmes doil)
Châtillon (-sur-Sèvre) 
Boutteville (engolmes doil)
Taillebourg 
Saint-Maigrin
?Maillé? (torena [region de tors])
?Amboise? (torena [region de tors])
...

?Montmorency?
?Chabot?
?Le Châtelet?

==ducats==
aquitania (puei guiana, aguiaina)
gasconha
narbona
septimania
tolosa

auvernhe
borbon
berric

torena (tors, pas lemosin)

==[[Lista istorica dels marquesats occitans]]==
Marquis de Latour-Maubourg (titulari, Velai?/Droma?)

==Marquesats medievalas==
*[[Marquesat de Gòtia|Gòtia]]
*[[Marquesat de Provença|Provença]]

*[[Ostal d'Andusa|Andusa]]
*''Fos''

==Títols de cortesiá==
====Albigés====
*[[Castèl d'Ambres|Ambres]] ([[Ambres]])
*Arifat ([[Arifat]])

===Auvèrnha===
*Alègre ([[Alègre (Auvèrnhe)|Alègre]])
*''Aubijoux''
*Embèrt ([[Embèrt]])

===Berric===
*''Autry''

===Daufinat===
?Arvillard (La Bâtie d')?
?Aux-Lally?

===Gasconha===
*''Amou''

====Armanhac====
*Aurimont ([[Aurimont]])

====Bigòrra====
*''Antin''

===Guiana===
*''Anglade''

===[[Lemosin (Occitània)|Lemosin]]===
*''Aubepeyre'' Aubapeira*? ([[Sant Ariei la Montanha]])
*''Chalusset''
*''Chamberet''
*''Châteauneuf-la-Forêt''
*''Coux''
*''Nedde ?'' ([[Neda (Lemosin)|Neda]])

====Marcha====
*Mòrtamar ([[Mòrtamar]]), per l'[[Ostau de Rechoard de Mòrtamar]]
*[[Chasteu de Banhac|Banhac]] {[[Sent Bonèt de Belac]]}
*Manhac ([[Manhac la Vau]])

===Lengadòc===

Alphonse
Anduze (2x: edat mejana, edat moderna)
Aubais
Aussonne
Auzielle
Avéjan
Avèze
Axat

====Vivarés====
Annonay

===Provença===

*''Albertas'' = Aubèrtas*?
*[[Marquesat d'Alenh|Alenh]] ([[Alen|Alenh]])
Les Arcs
Argens

====Comtat Venaicin====
*''Alauzier''
*''Aubignan''

===Engolmés===
*[[Chasteu d'Aubaterra|Aubaterra]] ([[Aubaterra]])

===Peitau===
Airvault
Aizenay
Aligre
Asnières*-de-la-Châtaigneraye

===Sentonge===
Archiac

===Torena===
Argenson

{{DivFeuDau}}&lt;!--Citar: https://books.google.com/books?id=butAAAAAcAAJ, p. 339. Lista las &quot;contraas de Daufinat&quot;: principautats, duchats, marquesats, comtats, baroniás, etc.--&gt;
{{DivFeuLem}}

=Misc=
==Informacions de Revèst per citar==
*Mapa dialectala de Revèst: https://opinion.jornalet.com/imatges/articles/carte_linguistique_nouvelle-aquitaine.png

===Toponimia===
* https://opinion.jornalet.com/laurenc-revest/blog/2209/tracas-de-b-per-v-en-occitan-oriental
* https://www.jornalet.com/opinion/19376/toponimia-occitana-en-marcha-lemosina-assai-a-belabre-e
* https://opinion.jornalet.com/laurenc-revest/blog/2534/trace-dexpressions-occitane-populare-en-a-toponimia
* https://opinion.jornalet.com/laurenc-revest/blog/2820/toponimia-occitana-un-rompe-testa-al-nivel-intra-comunal
* https://www.jornalet.com/opinion/17349/toponimes-occitans-e-toponimes-corregits

*https://www.jornalet.com/opinion/20341/noms-de-luecs-e-noms-de-familhas

*{{Ligam web|url=https://www.jornalet.com/opinion/20184/tractament-dals-toponimes-occitans-dins-los-registres-de-don-pacchiero-de-monego|títol=Tractament dals toponimes e patronimes occitans dins los registres de Don Pacchiero de Mónego|nom=Laurenç|cognòm=Revèst|an=20 de genièr de 2022}}
*{{Ligam web|url=https://www.jornalet.com/opinion/20476/a-prepaus-da-visibilitat-de-loccitan-gascon-a-biarritz-anglet-baiona|títol=A prepaus d’a visibilitat de l’Occitan gascon a Biàrritz, Anglet, Baiona
|nom=Laurenç|cognòm=Revèst|an=11 d'agost de 2022}}

*https://www.jornalet.com/opinion/16132/per-una-senhaletica-bilenga-dins-totas-las-comunas-dals-alps-maritimes-i
*https://www.jornalet.com/opinion/20553/per-una-senhaletica-bilenga-dins-totas-las-comunas-dals-alps-maritimes-i-1
*https://www.jornalet.com/opinion/20560/per-una-senhaletica-bilenga-dins-totas-las-comunas-dals-alps-maritimes-ii

===Reculada de l'occitan===
*{{Ligam web|url=|títol=|nom=Laurenç|cognòm=Revèst|an=}}
*https://www.jornalet.com/opinion/19693/interdiccion-e-reculaia-de-la-lenga-i
*https://www.jornalet.com/opinion/19703/interdiccion-e-reculaia-de-la-lenga-ii

====Dialectologia====
*https://www.jornalet.com/opinion/21556/disclas-dins-occitania
*{{Ligam web|url=https://www.jornalet.com/opinion/18257/lexic-comun-entre-occitan-e-arab|títol=Lexic comun entre occitan e arabi|nom=Laurenç|cognòm=Revèst|an=15 d'abril de 2017}}
*https://www.jornalet.com/opinion/18768/tracas-de-b-per-v-en-occitan-oriental

*{{Ligam web|url=https://www.jornalet.com/opinion/20842/las-chalanchas-a-sant-andrieu-de-la-roca-o-una-traca-de-palatalizacion-de-ca-la-mai-al-sud|títol=Las “Chalanchas” a Sant Andrieu de la Ròca o una traça de palatalizacion de “c+a” la mai al sud possible?|nom=Laurenç|cognòm=Revèst|an=15 de junh de 2023}}
*{{Ligam web|url=https://www.jornalet.com/opinion/20485/qualquas-configuracions-de-loccitan-gascon-neguer-clar-al-contacte-de-lairal-linguistic-ba|títol=Qualquas configuracions de l’occitan gascon (néguer, clar) al contacte de l’airal lingüistic basco|nom=Laurenç|cognòm=Revèst|an=18 d'agost de 2022}}

====R. en Aguiaina, Borbonés e Berric====
*{{Ligam web|url=https://www.jornalet.com/opinion/19229/nota-sus-la-reculada-de-loccitan-en-lo-nord-de-gironda-e-lextrema-sud-de-la-charanta-marit|títol=Nòta sus la reculada de l’occitan en lo nòrd de Gironda e l’extrèma sud de la Charanta maritima|nom=Laurenç|cognòm=Revèst|an=23 d'abril de 2020}}
*{{Ligam web|url=https://www.jornalet.com/opinion/19223/evocacions-de-la-reculada-dau-nord-occitan-en-peitau-quauques-toponimes-en-las-charantas|títol=Evocacions de la reculada dau nòrdoccitan en Santonja: quauques toponimes en las Charantas|nom=Laurenç|cognòm=Revèst|an=16 d'abril de 2020}}

*{{Ligam web|url=https://www.jornalet.com/opinion/19264/evocacions-de-la-reculada-dau-nordoccitan-en-lactuau-borbones-doil|títol=Evocacions de la reculada dau nòrdoccitan en l’actuau Borbonés d’Òil|nom=Laurenç|cognòm=Revèst|an=7 de mai de 2020}}
*{{Ligam web|url=https://www.jornalet.com/opinion/19246/evocacions-de-la-reculada-dau-nordoccitan-en-lactuau-berric-doil-1|títol=Evocacions de la reculada dau nòrdoccitan en l’actuau Peitau e dins le Berric d’Òil|nom=Laurenç|cognòm=Revèst|an=30 d'abril de 2020}}
*{{Ligam web|url=https://www.jornalet.com/opinion/19278/nota-sus-le-comtat-duchat-de-nevers-o-nivernes-e-borgonha-vesina|títol=Nòta sus le Comtat-Duchat de Nevers o Nivernés e Borgonha vesina|nom=Laurenç|cognòm=Revèst|an=14 de mai de 2020}}

*{{Ligam web|url=https://www.jornalet.com/opinion/20676/tracas-de-grafia-occitana-en-barbones-03|títol=Traças de grafia occitana en Barbonés (III)|nom=Laurenç|cognòm=Revèst|an=9 de març de 2023}}

====R. recenta dau Lengadocian (fàcia a Provençau)====
*{{Ligam web|url=https://www.jornalet.com/opinion/18013/lo-mostre-embarrassa-camin-de-someire|títol=Lo mostre embarrassa camin de Someire|nom=Laurenç|cognòm=Revèst|an=6 d'agost de 2016}}

====R. dau Vivaroaupenc====
* https://www.jornalet.com/opinion/20004/tracas-de-reculaa-dal-vivaroalpenc-dins-lo-sud-dals-alps-dauta-provenca
*{{Ligam web|url=https://www.jornalet.com/opinion/19066/tracas-de-reculaa-dal-vivaroalpenc-dins-var|títol=Traças de reculaa dal vivaroalpenc dins Var|cognòm=Revèst|nom=Laurenç|an=31 d'octòbre de 2019}}
*{{Ligam web|url=https://www.jornalet.com/opinion/18748/tracas-de-reculaa-totala-o-parciala-dal-vivaroalpenc-entorn-de-nica|títol=Traças de reculaa totala o parciala dal vivaroalpenc dins los Alps Maritims|cognòm=Revèst|nom=Laurenç|an=20 de setembre de 2018}}
*{{Ligam web|url=https://www.jornalet.com/opinion/19296/tracas-de-reculaa-possibla-de-loccitan-en-lo-sud-de-savoia-e-consideracions-linguisticas|títol=Traças de reculaa possibla de l'occitan en lo sud de Savòia e consideracions lingüisticas|cognòm=Revèst|nom=Laurenç|an=21 de mai de 2020}}
*{{Ligam web|url=https://www.jornalet.com/opinion/19314/tracas-de-reculaa-possibla-de-loccitan-en-isera|títol=Traças de reculaa possibla de l'occitan en Isèra|cognòm=Revèst|nom=Laurenç|an=28 de mai de 2020}}


*{{Ligam web|url=https://www.jornalet.com/opinion/18013/lo-mostre-embarrassa-camin-de-someire|títol=Lo mostre embarrassa camin de Someire|nom=Laurenç|cognòm=Revèst|an=6 d'agost de 2016}}

===Diaspòra occitana===
*{{Ligam web|url=https://www.jornalet.com/opinion/18635/occitans-devenguts-sobeirans-a-lestrangier|títol=Occitans devenguts sobeirans a l'estrangier|cognòm=Revèst|nom=Laurenç|an=18 de mai de 2018}}

*{{Ligam web|url=https://www.jornalet.com/opinion/18963/los-camins-de-lexili-catar-e-los-luecs-de-valdesisme-a-lest-doccitania-doas-eretgias-dal-p|títol=Los camins de l'exili catar e los luecs de valdesisme a l'èst d'Occitània, doas eretgias dal parier temps|cognòm=Revèst|nom=Laurenç|an=13 de junh de 2019}}

====Monde lusofòne====
* {{Ligam web|url=https://www.jornalet.com/opinion/19496/diaspora-occitana-dins-lo-monde-lusofone|títol=Diaspòra occitana dins lo monde lusofòne|cognòm=Revèst|nom=Laurenç|an=3 de setembre de 2020}} [inclús Portugau, Brasil, e 1 a Soïssa]
* {{Ligam web|url=https://www.jornalet.com/opinion/21329/passeaia-per-proenca-montalvao-nisa-e-mai-dintre-rodao|títol=Passeaia per Proença, Montalvão, Nisa e mai “dintre” Rodão|cognòm=Revèst|nom=Laurenç|an=7 de setembre de 2023}}

====Protestantas (America, etc.)====
* {{Ligam web|url=https://www.jornalet.com/opinion/18026/qualquas-istorias-doccitans-protestants-emigrats|títol=Qualquas istòrias d’occitans protestants emigrats|cognòm=Revèst|nom=Laurenç|an=19 d'agost de 2016}}

====Americas====
* {{Ligam web|url=https://www.jornalet.com/opinion/19508/diaspora-occitana-canada-eua-malta-e-ajustaments|títol=Diaspòra occitana, ajustaments: èst de Canada, EUA, Malta|cognòm=Revèst|nom=Laurenç|an=10 de setembre de 2020}}
* {{Ligam web|url=https://www.jornalet.com/opinion/19518/tracas-de-diaspora-occitana-en-loest-canadian-1-saskatchewan|títol=Diaspòra occitana en l’oèst canadian 1: traças en Saskatchewan|cognòm=Revèst|nom=Laurenç|an=17 de setembre de 2020}}
* {{Ligam web|url=https://www.jornalet.com/opinion/19528/diaspora-occitana-en-loest-canadian-2-alberta-e-luecs-isolats|títol=Diaspòra occitana en l’oèst canadian 2: Alberta; e luecs isolats|cognòm=Revèst|nom=Laurenç|an=24 de setembre de 2020}}

*{{Ligam web|url=https://www.jornalet.com/opinion/17097/rescontres-occitans-amerindians|títol=Rescòntres Occitans-Amerindians|cognòm=Revèst|nom=Laurenç|an=27 d'abril de 2014}}
*{{Ligam web|url=https://www.jornalet.com/opinion/17205/un-pantaissaire-e-fondator-occitan-ii-antoni-tonens-de-chornhac-creator-del-reialme-uai-ma|títol=Un pantaissaire e fondator occitan (II): Antòni Tonens de Chornhac. Creator del reialme “Uai Mapo” (Araucània e Patagònia)|cognòm=Revèst|nom=Laurenç|an=27 de julhet de 2014}}

*{{Ligam web|url=https://www.jornalet.com/opinion/17498/patronimes-occitans-dins-las-americas-i-aiti|títol=Patronims occitans dins las Americas (I): Haití|cognòm=Revèst|nom=Laurenç|an=4 d'abril de 2015}}
*{{Ligam web|url=https://www.jornalet.com/opinion/17535/toponims-occitans-dins-las-americas-i-bis-haiti|títol=Toponims occitans dins las Americas (I bis): Haití|cognòm=Revèst|nom=Laurenç|an=9 de mai de 2015}}
*{{Ligam web|url=https://www.jornalet.com/opinion/17569/toponims-occitans-dins-las-americas-i-ter-haiti|títol=Toponims occitans dins las Americas (I tèr): Haití|cognòm=Revèst|nom=Laurenç|an=7 de junh de 2015}}
*{{Ligam web|url=https://www.jornalet.com/opinion/17597/patronims-occitans-dins-las-americas-ii-guadalope|títol=Patronims occitans dins las Americas (II): Guadalope e nòtas sus Martinica|cognòm=Revèst|nom=Laurenç|an=4 de julhet de 2015}}
*{{Ligam web|url=https://www.jornalet.com/opinion/17661/patronims-occitans-dins-las-americas-iii-trinitat-e-tobago|títol=Patronims occitans dins las Americas (III): Trinitat e Tobago|cognòm=Revèst|nom=Laurenç|an=5 de septembre de 2015}}
*{{Ligam web|url=https://www.jornalet.com/opinion/17766/patronims-occitans-dins-las-americas-iiii-a-santa-lucia-e-en-republica-de-dominica|títol=Patronims occitans dins las Americas (IV): a Santa Lúcia, en Republica de Dominica e qualques autres mai|cognòm=Revèst|nom=Laurenç|an=5 de decembre de 2015}}

*{{Ligam web|url=https://www.jornalet.com/opinion/19654/testimoniatge-dun-sejorn-a-occitania|títol=Testimoniatge d’un sejorn a Occitania (Cuba) I|cognòm=Revèst|nom=Laurenç|an=14 de genièr de 2021}}
*{{Ligam web|url=https://www.jornalet.com/opinion/20115/testimoniatge-dun-sejorn-a-occitania-ii|títol=Testimoniatge d’un sejorn a Occitania II|cognòm=Revèst|nom=Laurenç|an=9 de decembre de 2021}}
*{{Ligam web|url=https://www.jornalet.com/opinion/20332/testimoniatge-dun-sejorn-a-occitania-cuba-iii|títol=Testimoniatge d’un sejorn a Occitania (Cuba) III|cognòm=Revèst|nom=Laurenç|an=14 d'abril de 2022}}

====Africa====
*{{Ligam web|url=https://www.jornalet.com/opinion/17814/toponims-occitans-en-africa-dau-nord-argeria|títol=Toponims occitans en Africa (I): en Africa dau Nòrd, Argeria|cognòm=Revèst|nom=Laurenç|an=16 de genièr de 2016}}
*{{Ligam web|url=https://www.jornalet.com/opinion/18366/patronims-e-toponims-occitans-en-africa-ii-reunion-republicas-de-maurici-e-de-sechelas|títol=Patronims e toponims occitans en Africa (II): La Reünion, las Republicas de Maurici e de Las Sechelas|cognòm=Revèst|nom=Laurenç|an=5 d'agost de 2017}}
*{{Ligam web|url=https://www.jornalet.com/opinion/18380/patronims-e-toponims-occitans-en-africa-iii-africa-dal-sud|títol=Patronims e toponims occitans en Africa (III): Africa dal Sud|cognòm=Revèst|nom=Laurenç|an=19 d'agost de 2017}}

===Autras istòrias===

*https://www.jornalet.com/opinion/19478/francmaconaria-en-occitan-2-exemple-dins-la-region-lengadoc
*https://www.jornalet.com/opinion/19332/francmaconaria-en-occitan

*{{Ligam web|url=https://www.jornalet.com/opinion/20492/republicas-occitanas|títol=Republicas occitanas|cognòm=Revèst|nom=Laurenç|an=25 d'agost de 2022}}
*{{Ligam web|url=https://www.jornalet.com/opinion/18386/listoria-mau-conoissuda-dei-protestants-provencaus-lo-luc|títol=L'istòria mau conoissuda dei protestants provençaus (1): Lo Luc|cognòm=Revèst|nom=Laurenç|an=26 d'agost de 2017}}
*{{Ligam web|url=https://www.jornalet.com/opinion/18694/selistoria-mau-conoissuda-dei-protestants-provencaus-2-so-pais-vencenc|títol=Sel'istòria mau conoissuda dei protestants provençaus (2): So país vencenc|cognòm=Revèst|nom=Laurenç|an=26 de julhet de 2018}}

*https://www.jornalet.com/opinion/21972/lemperi-volhec

*https://www.jornalet.com/opinion/16909/frederic-mistral-un-premi-nobel-sempre-confidencial

*https://www.jornalet.com/opinion/17113/la-legenda-del-clapas-vielh

*https://www.jornalet.com/opinion/17156/un-pantaiaire-e-fondator-occitan-i-jorgi-ros-de-brua-ancuei-brua-e-auriac-creator-duna-com &lt;!--Autonomous commune. Has the largest pigeonery/colombier in Europe, a symbol of wealth.--&gt;

*{{Ligam web|url=https://www.jornalet.com/opinion/18682/lo-reiaume-de-liscla-daur-iscleta-sus-la-comuna-de-sant-rafeu|títol=Un tròç d'Occitània inspira la creacion d'un país (I): Lo reiaume de l'illa d'Aur, isoleta sus la comuna de Sant Rafèu|cognòm=Revèst|nom=Laurenç|an=12 de julhet de 2018}}
*{{Ligam web|url=https://www.jornalet.com/opinion/18687/istoria-dau-frieu-e-de-la-republica-liura-dau-frieu|títol=Un tròç d'Occitània inspira la creacion d'un país (II): Istòria de la Republica dau Frieu|cognòm=Revèst|nom=Laurenç|an=19 de julhet de 2018}}
*{{Ligam web|url=https://www.jornalet.com/opinion/18658/reflexion-sus-la-memoria-occitana-e-sus-listoria-doccitania|títol=Istòria (IV) Reflexion sus la memòria occitana e sus l'istòria d'Occitània: 1851|cognòm=Revèst|nom=Laurenç|an=14 de junh de 2018}}

=====Revòlta e resisténcia=====
*{{Ligam web|url=https://www.jornalet.com/opinion/18641/la-resistencia-a-lanexion-francesa-dau-comtat-de-provenca-en-1480-larmada-de-luberon-de-fo|títol=Istòria (I): la resisténcia a l'anexion francesa dau Comtat de Provença en 1480. L'armada de Leberon de Folc d'Agòud|cognòm=Revèst|nom=Laurenç|an=24 de mai de 2018}}
*{{Ligam web|url=https://www.jornalet.com/opinion/18647/las-guerras-de-religion-dins-lest-doccitania|títol=Istòria (II): las Guerras de religion dins l'èst d'Occitània: França, independéncia o Savòia?|cognòm=Revèst|nom=Laurenç|an=31 de mai de 2018}}
*{{Ligam web|url=https://www.jornalet.com/opinion/18652/istoria-iii-una-frema-dal-poble-icona-de-la-resistencia-de-la-primiera-ciutat-de-la-contea|títol=Istòria (III): Una frema dal pòble, icòna de la resisténcia de la primiera ciutat de la Contea de Niça còntra França en lo 1543|cognòm=Revèst|nom=Laurenç|an=7 de junh de 2018}}
*{{Ligam web|url=https://www.jornalet.com/opinion/18671/istoria-vi-una-de-las-mai-famosas-revoltas-popularias-occitanas-los-tuchins|títol=Istòria (VI): Una de las mai famosas revòltas popularas occitanas, los Tuchins|cognòm=Revèst|nom=Laurenç|an=28 de junh de 2018}}

=====Catarisme=====
*{{Ligam web|url=https://www.jornalet.com/opinion/20092/catars-entre-seborga-e-preinaud|títol=Catars entre Sebòrga e Preinaud|cognòm=Revèst|nom=Laurenç|an=25 de novembre de 2021}}
*{{Ligam web|url=https://www.jornalet.com/opinion/18963/los-camins-de-lexili-catar-e-los-luecs-de-valdesisme-a-lest-doccitania-doas-eretgias-dal-p|títol=Los camins de l'exili catar e los luecs de valdesisme a l'èst d'Occitània, doas eretgias dal parier temps|cognòm=Revèst|nom=Laurenç|an=13 de junh de 2019}}
*{{Ligam web|url=https://www.jornalet.com/opinion/18664/istoria-v-un-franciscan-defenseire-dals-bons-omes|títol=Istòria (V): un franciscan defenseire dals Bòns òmes|cognòm=Revèst|nom=Laurenç|an=21 de junh de 2018}}

=====Rescòntres occitans-otomans=====
*{{Ligam web|url=https://www.jornalet.com/opinion/18986/occitans-e-economia-vii-miqueu-pasha-pasha|títol=Occitans e economia (VII): Miquèu Pasha|cognòm=Revèst|nom=Laurenç|an=11 de julhet de 2019}}
*{{Ligam web|url=https://www.jornalet.com/opinion/18992/occitans-e-economia-viii-antoni-clot-dich-clot-bei|títol=Occitans e economia (VIII): Antòni Clòt dich Clòt-Bei|cognòm=Revèst|nom=Laurenç|an=19 de julhet de 2019}}

====Estandardizacion====
*https://www.jornalet.com/opinion/16849/de-la-necessitat-de-loccitan-estandard-o-comun-e-reflexions-sus-la-question

* https://opinion.jornalet.com/laurenc-revest/blog/3827/un-estandard-per-lo-vivaroalpenc-dins-los-alps-maritimes-avans-lora-lemplec-de-los-las-gen
*https://www.jornalet.com/opinion/17080/a-prepaus-destandard-regional-per-loccitan-vivaroalpenc-lo-ponch-sus-la-contraccion-de-lo
*https://www.jornalet.com/opinion/19956/un-estandard-per-lo-vivaroalpenc-dins-los-alps-maritimes-avans-lora-lemplec-de-los-las-gen
*https://www.jornalet.com/opinion/18755/a-prepaus-destandard-regional-per-loccitan-vivaroalpenc-lo-ponch-sus-lo-sufix-dal-particip
*https://www.jornalet.com/opinion/18761/a-prepaus-destandard-regional-per-loccitan-vivaroalpenc-lo-ponch-sus-l-e-de-sosten-avans-s

====Divèrses====
* https://www.jornalet.com/opinion/19998/quarques-patronimes-occitans-tiralhats
* https://www.jornalet.com/opinion/19974/gavotina
*https://web.archive.org/web/20210119044626/https://opinion.jornalet.com/laurenc-revest/blog/2885/recordis-denquistas

*https://www.jornalet.com/opinion/18313/occitania-terra-de-las-arts
*https://www.jornalet.com/opinion/18167/lo-monde-occitanofon-es-pichon-es-ver
*https://www.jornalet.com/opinion/17978/sobrilhe-de-lengatge-subiat-en-paise-mentonasc &lt;!--another one of those 'whistling languages'?--&gt;

*https://www.jornalet.com/opinion/20804/entre-grimaud-e-cogolin-que-resta-de-la-giscla
*https://www.jornalet.com/opinion/20634/istoria-dals-pobles-lengas-e-genetica
*https://www.jornalet.com/opinion/20083/duna-vielha-terra-fiera-e-liura-sem-benleu-la-finicion

=====Gavotina=====
*{{Ligam web|url=https://www.jornalet.com/opinion/16417/las-regions-occitanas-gavotina-concept-geografic-de-la-realitat-linguistica-occitana-vivar|títol=Las regions occitanas. Gavotina, concèpt geografic de la realitat lingüistica occitana vivaroalpina (I)|cognòm=Revèst|nom=Laurenç|an=18 de novembre de 2012}}
*{{Ligam web|url=https://www.jornalet.com/opinion/16453/las-regions-occitanas-gavotina-concept-geografic-de-la-realitat-linguistica-occitana-vivar-1|títol=Las regions occitanas. Gavotina, concèpt geografic de la realitat lingüistica occitana vivaroalpina (II)|cognòm=Revèst|nom=Laurenç|an=16 de decembre de 2012}}
*{{Ligam web|url=https://www.jornalet.com/opinion/16510/las-regions-occitanas-gavotina-concept-geografic-de-la-realitat-linguistica-occitana-vivar-2|títol=Las regions occitanas. Gavotina, concèpt geografic de la realitat lingüistica occitana vivaroalpina (III)|cognòm=Revèst|nom=Laurenç|an=3 de febrièr de 2013}}</text>
      <sha1>oumsrz032ybzz2xccnm006gtxixdusk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2512518</id>
      <parentid>2512438</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T23:01:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Briantin de Montrei</username>
        <id>37340</id>
      </contributor>
      <comment>/* Politician american */</comment>
      <origin>2512518</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="76709" sha1="mk9ww1y6e8o2mhas3qlo5xeu1n534d5" xml:space="preserve">http://www.geocities.ws/diaspora.occitana/MA_18_EUA_Exil_economic.htm

=Politician american=
&lt;!--
{{Infobox Persona}}

==Referéncias==
{{Referéncias}}

==Veire tanben==
{{Multibendèl|Portal biografia|Portal politica|Portal Estats Units d'America}}

{{Autoritats}}

{{ORDENA:}}
[[Categoria:Naissença en ]]
[[Categoria:Naissença ]]
[[Categoria:Personalitat politica americana]]
[[Categoria:American d'ascendéncia ]]
--&gt;

=[[Mond de l'art]]=
[[:en:Art world]]
[[:fr:Monde de l’art]]
There aren't articles in any of the other Romance langs

EN Intro, History, Sociological definition, Roles in the art world (Production, distribution, evaluation (incl. Art critics), Change

FR Intro, Le monde de l’art dans la tradition analytique, Le monde de l’art en sociologie de l’art

^English has a paragraph intro w/ 5 varying sections; French has a short intro w/ two long sections.

French reads like a research report on what a couple of authors think the &quot;art world&quot; is and some of the history; English Wikipedia feels much more accessible.

Lo '''monde de l'art''' ...

=[[EMDR]]=
Lo '''EMDR''' es un tipe d'intervencion psicoterapeutica mesa al punt per Francine Shapiro a partir de 1987. Es uèi utilizada coma un dels tractements per la presa en carga del [[troble d'estrès post-traumatic]] (TSPT).

La particularitat de l'EMDR resida dins l'estimulacion sensoriala, generalament aplicada jos una fòrma bilaterala alternada e lo mai sovent a travèrs per de movements oculars. Aquò es nomenada &quot;estimulacion bilaterala alternada&quot; o ABS, que designa l'utilizacion d'una alternança regulara d'estimulacion esquèrra-drecha — a travèrs de movements dels uèlhs, de sons o de picadas — per fin d'activar lo &quot;tractament de l'informacion adaptatiu&quot; (es a dire, dins aquel contèxte, un mecanisme per lo qual lo cervèl reorganiza e integra las memòrias traumaticas per reduire lor carga emocionala).

FR

L'intégration neuro-émotionnelle par les mouvements oculaires ou plus couramment EMDR, d'après l'anglais eye movement desensitization and reprocessing, est un type d'intervention à visée psychothérapeutique mis au point par Francine Shapiro à partir de 1987. Elle est utilisée aujourd'hui comme un des traitements pour la prise en charge du trouble de stress post-traumatique (TSPT).

La particularité de l’EMDR réside dans la stimulation sensorielle généralement appliquée sous une forme bilatérale alternée et le plus souvent par le biais des mouvements oculaires. On parle alors de « stimulation bilatérale alternée » ou SBA, qui désigne l'utilisation d'une alternance régulière de stimulations gauche‑droite — par des mouvements oculaires, des sons ou des tapotements — afin d'activer un « traitement adaptatif de l’information » (c’est‑à‑dire, dans ce contexte, un mécanisme par lequel le cerveau réorganise et intègre des souvenirs traumatiques pour réduire leur charge émotionnelle).

^The particularity of EMDR lies in the sensory stimulation generally applied in an alternating bilateral form and most often through eye movements. We then speak of “alternating bilateral stimulation” or SBA, which refers to the use of a regular alternation of left-right stimulations – through eye movements, sounds or tapping – in order to activate “adaptive information processing” (that is to say, in this context, a mechanism by which the brain reorganizes and integrates traumatic memories to reduce their emotional charge).

EN

Eye movement desensitization and reprocessing (EMDR) is a form of psychotherapy designed to treat post-traumatic stress disorder (PTSD). Devised by Francine Shapiro in 1987, it involves talking about traumatic memories while engaging in side-to-side eye movements or other forms of bilateral stimulation. It is also used for some other psychological conditions.

EMDR is recommended for the treatment of PTSD by various government and medical bodies citing varying levels of evidence, including the World Health Organization, the UK National Institute for Health and Care Excellence, the Australian National Health and Medical Research Council, and the US Departments of Veterans Affairs and Defense. The American Psychological Association does not endorse EMDR as a first-line treatment, but indicates that it is probably effective for treating adult PTSD.

Systematic analyses published since 2013 generally indicate that EMDR treatment efficacy for adults with PTSD is equivalent to trauma-focused cognitive and behavioral therapies (TF-CBT), such as prolonged exposure therapy (PE) and cognitive processing therapy (CPT). However, bilateral stimulation does not substantially contribute to treatment effectiveness, if at all. The predominant therapeutic factors in EMDR and TF-CBT are exposure and various components of cognitive-behavioral therapy.

Because eye movements and other bilateral stimulation techniques do not uniquely contribute to EMDR treatment efficacy, EMDR has been characterized as a purple hat therapy, i.e., its effectiveness is due to the same therapeutic methods found in other evidence-based psychotherapies for PTSD, namely exposure therapy and CBT techniques, without any contribution from its distinctive add-ons.

==Terminologia==
Lo tèrme EMDR ven de l'anglés ''Eye movement desensitization and reprocessing'', es a dire &quot;desensibilizacion e reprocessament per de movements oculars&quot;. En França utilizon lo tèrme ''intégration neuro-émotionnelle par les mouvements oculaires'', en occitan &quot;integracion neuroemocionala per de movements oculars&quot;. L'abreviacion anglesa s'es emplegada en francés, catalan, italian e castelhan.

=compositors barròcs del Miègjorn=
*[[:fr:Jacques de Gouy]] actiu e [[Ambrun]] e a [[París]]
*[[:fr:Antoine Lardenois]] parisenc actiu en Occitània, Aguiaina, e Arpitània, mòrt a [[Dacs]].

*[[:fr:Philibert de Lavigne]] en servici del comte d'[[Aient]]?
*[[:fr:J. C. dit Perdigal]], escaisnom occitan
==Aguiaina==
*[[:fr:Louis Grénon]] (plan actiu en Occitània)
*[[:fr:Pierre de La Garde]]

*[[:fr:Jean Mignon]] ???
==Bascoat==
&lt;!--*[[:fr:Durocher (claveciniste)]], [[:fr:Pierre Dandrieu]]... looks like they were just on a Basque organ, not actually in the Basque country?--&gt;
==Berric==
*[[:fr:François Bourgoing (chantre)]]
*[[:fr:François Dufaut]]
*[[:fr:A. Fleury]]
*[[:fr:Pierre Lauverjat]] [L’Auvergat, Lauvergat]
*[[:fr:Nicolas Pacotat]]
*[[:fr:
*[[:fr:
*[[:fr:
*[[:fr:
*[[:fr:
*[[:fr:
*[[:fr:

=compositors d'opèra occitans=
[[Léopold Aimon]] • [[Pierre Ancelin]]

=[[Lista dels senhors d'Alès]]=
{{Obratge|url=https://www.calameo.com/books/000357550bc0f73648054|títol=Histoire &amp; généalogie de la famille Pelet et de ses alliances|autor=Marc Gauer|annada=19 de març de 2015}}

https://roglo.eu/roglo?lang=fr;m=TT;sm=S;p=d%27Al%C3%A8s

&lt;!--*Bernat I Pelet--&gt;
*Raimon I &quot;lo Crosat&quot;
*Bermond I Pelet
*Bernat II Pelet
*Bertran de Pelet
*Raimon II de Pelet
*Bernat III de Pelet
*Bernat IV de Pelet
*Pèire I de Pelet
*Raimond III (de) Pelet (-1315/8)
*Raimond IV (de) Pelet (-1347/8)
*Bernat V (de) Pelet (-1402)
*Gui &quot;Guiòt&quot; (de) Pelet (1347-debuta de 1446)
*Antonieta (-ap. jun 1468), m. Jean de Châteauneuf-Randon

=[[Pistòla (moneda)]]=
La '''pistòla''' (var. '''pistola'''){{TdF}} foguèt inicialament utilizada en italian e francés per indicar lo [[doblon]] espanhòl, e èra tanben una pèça de 6,76 g d'aur de 22 [[carat]]s. La moneda de la meteissa valor conia en Itàlia amb lo nom de [[:it:Doppia (moneta)|doppia]] (pistola mai rarament), quitament s'es realizada en França amb lo [[loís d'aur]] (pistolet mai rarament). Lo pistolet èra tanben connectat a un autre estat, e foguèt cambiat pel nom de la moneda francesa.

La pistole est une appellation qui servait, en français, à qualifier notamment certaines pièces d'or émises d'abord en Italie et en Espagne à partir du XVIe siècle.

Un détenu en prison était dit « à la pistole » lorsqu'il payait pour avoir des conditions d'emprisonnement plus douces : cellule particulière, draps propres, livres, meilleure nourriture.

Pistola es el nombre italiano dado a una moneda de plata española usada en 1537; era el doble de un escudo, moneda de oro. También se dio ese nombre al luis de oro de Juan XIII y a otras monedas de oro europeas con un valor similar a la moneda española. Una pistola equivalía aproximadamente a diez libras francesas.1​

Pistola (in francese pistole) era inizialmente il nome usato in italiano e francese per indicare il doblón spagnolo, detto anche escudo de a dos era una moneta di 6,76 g d'oro a 22 carati. Le monete di ugual valore coniate in Italia presero il nome di doppia (pistola più raramente), mentre quelle realizzate in Francia furono chiamate louis d'or (più raramente pistole e pistolet). La pistola fu coniata anche da altri stati, che mutuarono il nome dalla moneta francese.[1][2]  ......................................... (they've got regional examples!)

Pistole is the French name given to a Spanish gold coin in use from 1537; it was a doubloon or double escudo, the gold unit. The name was also given to the Louis d'Or of Louis XIII of France, and to other European gold coins of about the value of the Spanish coin.[1] One pistole was worth approximately ten livres or three écus, but higher figures are also seen.[2] 

== Originas del nom ==
&lt;!--Traduccion dels articles anglés, italian, e francés, favorizant l'anglés--&gt;
La derivacion es incèrta; lo tèrme pòt venir del [[Chèc (lenga)|chèc]] píšťala (&quot;fiulet&quot;, un tèrme per un [[canon de man]]), de la vila italiana de [[Pistòia]], o del tèrme italo-espanhòl ''piastola'' significant piccola piastra:&lt;ref name = Martinori&gt;Martinori: ''La moneta''...&lt;/ref&gt;&lt;ref name = Klutz&gt;Klütz: ''Münznamen''...&lt;/ref&gt; &quot;pichòta pèça&quot;, d’aquí, benlèu, e per corrupcion, lo mot piastra.&lt;ref name=CNRTL/&gt; Segon d'unes, èra a l'origina grafiada ''pistolet'' e s'originèt dins l'argòt militar, e a probablament la meteissa racina que [[pistolet]].&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://books.google.com/books?id=r-0IAAAAQAAJ&amp;q=pistole+etymology&amp;pg=PA297|títol=An Etymological Dictionary of the French Language|nom=Auguste|cognòm=Brachet|data=April 8, 1878|editor=Clarendon Press|via=Google Books|access-data=January 14, 2023|archive-data=January 14, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230114130152/https://books.google.com/books?id=r-0IAAAAQAAJ&amp;q=pistole+etymology&amp;pg=PA297|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=VigsBojU2c4C&amp;q=pistole+etymology&amp;pg=PT35|títol=An Etymological Dictionary of Modern English|first=Ernest|last=Weekley|data=July 18, 2012|editor=Courier Corporation|isbn=9780486122861|via=Google Books|access-data=January 14, 2023|archive-data=January 14, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230114130130/https://books.google.com/books?id=VigsBojU2c4C&amp;q=pistole+etymology&amp;pg=PT35|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=qYHPuEwaBswC&amp;q=czech++pistole+coin&amp;pg=PA700|títol=Concise English Dictionary|first=Wordsworth Editions|last=Limited|data=July 5, 1993|editor=Wordsworth Editions|isbn=9781840224979|via=Google Books|access-data=January 14, 2023|archive-data=January 14, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230114130130/https://books.google.com/books?id=qYHPuEwaBswC&amp;q=czech++pistole+coin&amp;pg=PA700|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Segon d'autres, lo ligam amb lo mot &quot;pistolet&quot; es pas establit.&lt;ref name=CNRTL&gt;[https://www.cnrtl.fr/definition/pistole « Pistole »], base lexicographique du CNRTL.&lt;/ref&gt;

Dato il valore di doppio [[Escudo spagnolo|escudo]] era chiamata anche [[doblone]], ''onza de oro'', ''peso duro de oro''; la doppia pistola era chiamata &quot;quadrupla&quot; o ''&quot;quadrupet&quot;''.

==Istòria==
&lt;!--===[[Espanha]]===--&gt;
===[[França]] e [[Occitània Granda]]===
{{Veire|Loís d'aur}}
Inizialmente fu usato in Francia per indicare le nuove monete d'oro spagnole e poi il nome fu dato al [[luigi (moneta)|Louis d'Or]] di [[Luigi XIII di Francia]]. Una ''pistole'' valeva inizialmente dieci [[livre tournois|livre]].&lt;ref name=Martinori/&gt;

Con il termine di ''pistolet'' veniva indicata la mezza ''pistole'' coniata nel [[XVII secolo|XVII]] e [[XVIII secolo]].&lt;ref name = Klutz/&gt;

Nel 1689 il valore della moneta d'oro era diventato di 11 [[livre]] e 12 [[sou (moneta)|sou]]. In seguito divenne una moneta di conto dal valore di 10 livre. Si usava l'espressione  &quot;''être cousu de Pistoles''&quot;&lt;ref&gt;letteralmente &quot;Essere cucito di pistole&quot;&lt;/ref&gt; nel senso di essere ricco sfondato.&lt;ref name=Martinori/&gt;

Nel romanzo di [[Alexandre Dumas (padre)|Dumas]] ''[[I tre moschettieri (romanzo)|I tre moschettieri]]'', ambientato negli [[anni 1620]] si apprende che 35 pistole e 20 corone facevano 465 livre.

La zecca di [[Besançon]] emise dal 1537 al 1579 delle pistole dal valore di un doppio [[ducato (moneta)|ducato]], assieme a delle doppie a quadruple pistole. Nella stessa sede furono coniate nel 1654 con il nome di ''pistolet'' delle monete d'oro che recavano il busto di [[Carlo V]]. L'imperatore aveva infatti concesso alla città il diritto di coniare moneta e quindi tutte le monete di questa zecca recavano sempre il busto dell'imperatore, anche dopo la sua morte.

Una delle prime emissioni fu quella del [[Elenco dei reggenti di Lorena|duca]] [[Carlo III di Lorena]] (1545-1608) dal 1587 assieme ai pezzi da mezza, doppia e quadrupla pistola. Era anche chiamata ''écu pistolet'' o pistola di [[Nancy]]. La pistola di Carlo aveva lo stemma al dritto e la [[croce di Gerusalemme]] al rovescio.&lt;ref name=&quot;Martinori&quot; /&gt;

Fu coniata fino al 1709.


Dans le royaume de France, en tous les cas, le terme désigna de façon certaine l'écu d'or espagnol ou « doublon » (doblón), une grosse pièce donc. Ce terme se rencontre dans de très nombreux écrits rédigés entre le XVIe et le XIXe siècle, entre autres dans la littérature qui met en scène des pirates et des corsaires. La pistole y devient, dans l'intervalle, une unité de compte, assez informelle, entre la fin du XVIIe et le début du XVIIIe siècle ; elle est l'équivalent d'un louis d'or de 10 livres tournois. Une double pistole était appelée quadrupla, en français : un « quadrupet ». Ont été produits sous le règne de Lous XIV des poids monétaires aux armes de France indiquant « 1 pistol », et pesant 6,72 g (cf. ci-contre)2.

The coin appears repeatedly in Dumas' fiction. He has his character state, in The Three Musketeers set in the 1620s, that one hundred pistoles were worth a thousand livres tournois when Athos bargains for the horse he takes to the battle of La Rochelle.[12]
It was also referred to by Raphael Sabatini; who wrote 'swashbuckling' tales of the 17th and 18th centuries; in his book, St Martin's Summer.
The coin gave its name to the town of Trois-Pistoles, Quebec, where according to local legend an explorer lost a goblet worth three pistoles in the river.[13] 

En la novela Los tres mosqueteros, de Alexandre Dumas, cuya acción transcurre en la década de 1620, cuando Athos negocia por un caballo para ir al Asedio de La Rochelle, se muestra que 100 pistolas equivalen a mil libras de Tours.2​ Como tres libras equivalían a un escudo francés, cien pistolas eran 333,3 escudos franceses.
Esta moneda dio nombre a la ciudad de Trois-Pistoles en Quebec, donde según la leyenda local, un explorador perdió en el río una copa que valía tres pistolas.4​

En [[Occitània]], la pistòla èra encara usitada al [[sègle XIX]] en [[Gasconha]] (notadament en [[Bearn]]) e [[Auvèrnhe (Occitània)|Auvèrnhe]], valant 10 francs o 10 liuras.&lt;ref name=Laus&gt;{{títol=Dictionnaire Occitan-Français|autor=[[Cristian Laus]]|annada=[[2001]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Lespin&gt;{{DBAEM}}&lt;/ref&gt;{{TdF}}&lt;!--Laus: pistòla &quot;pistole (ancienne monnaie de compte valant 10 francs).&quot;; Lespy: 'Pistole - ancienne monnaie d'or d'Espagne; aujourd'hui encore monnaie de compte en Béarn (10 fr.)'; Mistral: 'Pistolo, Pistoulo (rouerg.), monnaie de compte qui valait dix livres, encore usitée en Gascogne et en Auvergne; pièce d'une prison.'--&gt;

===[[Itàlia]]===
{{Veire|Doppia (moneta)}}
[[Imatge:Pius VII Doppia 1817.jpg|vinheta|...]]
{{Coin image box 1 double
| header = Pio VII: pistola o doppia
| hbkg = #abcdef
| image = Image:Pius VII Doppia 1817.jpg
| caption_left = Stemma dei Chiaramonti con sopra le chiavi decussate e la tiara
| caption_right = San Pietro in trono tra nuvole di fronte che tiene le chiavi; sotto le armi del cardinale responsabile della zecca.
| width = 300
| footer = AV Doppia 5,45 g, 12h, zecca di Roma. Anno di pontificato XVIII (1817).
| position = right
| margin = 0
}}
In Italia il nome fu dato ad una moneta d'oro coniata a Genova dal valore di 50 [[lira genovese|lire genovesi]]. Questa moneta circolava a Roma per un valore di 8 [[scudo pontificio|scudi romani]] e 6 [[baiocco|baiocchi]].

Pistole furono coniate a [[Modena]] dai [[duchi di Modena e Reggio]] [[Cesare d'Este]] nel 1608, [[Francesco I d'Este|Francesco I]] nel 1631 e [[Alfonso IV d'Este|Alfonso IV]] nel 1660.&lt;ref name=Martinori/&gt;&lt;ref name=Crespellani&gt;Crespellani: ''Zecca''...&lt;/ref&gt;

La moneta di Cesare pesava 6,33 grammi ed aveva al dritto il ritratto del duca e la legenda CESAR DVX MVT REG C. In esergo &quot;L S&quot; le iniziali dello zecchiere Lodovico Salvatico. Al rovescio era raffigurata la Pazienza stante con la legenda OMNIA VINCIT&lt;ref name=Crespellani/&gt;

La pistola di Francesco pesava 6,50 g e quella di Alfonso 3,22.&lt;ref name=Martinori/&gt;

Le vecchie doppie di Parma erano chiamate pistole ancora nel XIX secolo, mentre col nome di pistole papali o di Roma si indicavano nello stesso periodo i doppi zecchini o doppi scudi d'oro coniati da Pio VI e Pio VII.&lt;ref name= Martinori/&gt;

Prese il nome di pistola la moneta dei [[Casa Savoia|Savoia]] da 24 lire, detta anche &quot;[[Doppia (moneta)|doppia]] di Piemonte&quot;

&lt;!--===[[Danemarc]]===

===[[Malta]]===

===[[Soïssa]]===--&gt;
===[[Alemanha]]===
In molti stati della Germania settentrionale e centrale la pistola fu la principale moneta aurea durante il XVII e la prima metà del XIX secolo.&lt;ref name=Klutz/&gt;

&quot;''Pistole''&quot; era il nome con cui veniva chiamata la moneta da d'oro dal valore di 5 [[tallero|talleri]] e doppia pistola era la moneta da 10 talleri.

La prima ''Pistole'' fu coniata in [[Prussia]] nel 1737; spesso erano anche chiamate con il nome del sovrano ad imitazione del [[luigi (moneta)|Luis d'or]]; quindi ''Friedrich d'or'', ''Georg d'or'', ''Jérôme d'or'' o ''Karl d'or''.

In [[Baviera]] fu chiamata ''Pistole'' la ''Karolin'' o ''Karldor'', una moneta coniata dall'allora principe [[Carlo VII di Baviera|Carlo Alberto]] (1726-1745) ad imitazione del Louis d'or francese.&lt;ref name=Klutz/&gt; Valeva 10 fiorini. Fu coniata anche nel [[Elettorato del Palatinato|Palatinato]] sotto il principe elettore [[Carlo III Filippo del Palatinato|Carlo Filippo]]&lt;ref name=Klutz/&gt;


En royaume de Prusse, on ne mit à frapper au XVIIIe siècle des pièces d'or d'une valeur de 5⅔ de thalers, en référence à la pistole espagnole et au louis d'or de France : cette monnaie fut appelée frédéric d'or, car il figurait le profil du roi Frédéric de Prusse3.

&lt;!--===[[Escòcia]]===--&gt;
===[[Irlanda]]===
{{Coin image box 1 double
| header = Pistola
| hbkg = #abcdef
| image = File:Irish pistole.jpg
| caption_left = 4:9&lt;sup&gt;tt&lt;/sup&gt;&lt;sub&gt;w&lt;/sub&gt;: 7:gr:
| caption_right = 4:9&lt;sup&gt;tt&lt;/sup&gt;&lt;sub&gt;w&lt;/sub&gt;: 7:gr:
| width = 300
| footer = AV Pistola 6,61 g; anni 1642-1649
| position = right
| margin = 0
}}
[[File:Irish pistole.jpg|left|thumb|Irish gold pistole, bearing its weight (4 ''[[Pennyweight|dwt]]'' 7 ''[[Grain (unit)|gr]]'') ([[National Museum of Ireland – Decorative Arts and History]])]]

A small number of gold pistoles and double pistoles were minted in Ireland in 1646, during the Irish Confederate Wars and the reign of Charles I. James Butler, 1st Duke of Ormond authorised the issue in order to prevent troop defections, as there was a shortage of silver coins for paying soldiers. The coins had an approximate value of 13 shillings (26 s. for the double pistole); they are today worth over £65,000, as only eleven examples are known to survive.[6][7] They are the only gold coins ever struck in Ireland, except for a small number of proof and ECU issues.[8] The pistole weighed 103 grains (6.67 grams; 0.215 troy oz) while the double pistole was 206 grains (13.35 grams; 0.429 troy oz); the fineness was 19 karat.[9] The coins (also called &quot;pieces&quot; or &quot;pledges&quot;) did not bear any royal symbols, simply their weight (4 dwt 7 gr, or 8 dwt 14 gr) on both sides.[10]

In Irlanda ci fu una moneta con questo nome. Fa parte delle [[Inchiquin money]]. le [[notgeld|moneta di necessità]] coniata durante la [[ribellione irlandese del 1641]], che prendono il nome da [[Murrough O'Brien]], lord di [[Inchiquin]], che aveva il comando delle truppe protestanti periodo 1642-1647. Se ne conoscono pochissimi esemplari individuati solo nel XIX secolo.&lt;ref name=&quot;Grueber&quot; /&gt; Sono le uniche monete d'oro conosciute che siano state coniate in Irlanda.&lt;ref name=&quot;Grueber&quot; /&gt;

=Modèl:MonedaOccitana=
What a MESS!

So we have the general medieval Carolingian/French system. But then we have local variations.
But Occitania also includes Aran, bits of Navarre, Provence, the Valleys, etc. Regions which weren't under French control traditionally, and either had their own currencies or shared with their larger neighbors.

So do we divide it by NAME (LOCAL, LOCAL, LOCAL, LOCAL)? By MONETARY SYSTEM? (K. OF FRANCE: SOL, DENIER, FRANC, ETC.; V. OF BEARN; ETC.)?

[[Monde Antic]]:
*[[Moneda gallesa]]
*[[Moneda romana]]&lt;!--lo nom del [[talent (moneda)|talent]] es conegut en occitan, mas es d'utilizacion grèga.--&gt;

[[Regim Ancian]]:
*[[Sistèma monetari del Reialme de França|moneda francesa]]: [[malha francesa|francesa]], double tournois, liard, gros blanc, gros tournois, 1/5 escut, [[franc a caval|franc]], [[escut francés|escut]], [[loís (moneda)|loís]]&lt;!-- d'aur--&gt;
*Moneda bearnesa, &quot;[[morlan (moneda)|morlan]]s&quot;: dinèr, escut, liura, malha, sòu&lt;!--Mistral: mourlan 'sòu mourlan/so mourla, malho mourlano, lièuro mourlano'; Palay: mourlâ/mourlâs 'so mourlâ, dinè mourlâ, escut mourlâ, liure mourlane'--&gt;
*Moneda navarresa: sanchet&lt;!--Palay: sanchét--&gt;
*Moneda provençala, &quot;coronats/-adas&quot;: denièr, liura, reiau d'aur, sòu&lt;!--Lei &quot;coronats/coronadas&quot; (denièr, liura, reiau, sòu) son de monedas provençalas.--&gt;
*Moneda tolosana, &quot;tolzans&quot;:

Edat Revolucionària:
*Moneda francesa
*Moneda espanhòla

Abans l'Eurò:
*Moneda francesa: [[franc francés]] ()
*Moneda espanhòla: [[pesseta]]


{{Metapaleta de navigacion
 | modèl = MonedaOccitana
| tematica =numismatica
| carta = oc
| estildejós = {{Geografia|coloroc}}
| estilgrop = {{Geografia|coloroc}}vertical-align:middle
| estiltítol = {{Geografia|coloroc}}
  | títol = [[Imatge:Flag of Occitania (with star).svg|30px]] {{títolcolor|oc|La moneda en Occitània}}
 | sostítol =
 | estilcòs = line-height:1.2
 | estillista = text-align:justify
 | estilpar = background:#FFECEC
 | imatge =
 | grop1 = Monedas oficialas d'Estats
 | lista1 = [[èuro]]
 | grop2 = Monedas localas contemporanèas
 | lista2 = [[Abeille (moneda)|abeille]] de [[Vilanuèva d'Òlt]] •&amp;nbsp;[[céou (moneda)|céou]] de [[Gordon]] •&amp;nbsp;[[cers (moneda)|cers]] de [[Narbona]] •&amp;nbsp;[[cigalonde (moneda)|cigalonde]] de las [[Mauras]] •&amp;nbsp;[[doume (moneda)|doume]] dau [[Puèi de Doma]] •&amp;nbsp;[[eureu]] de [[Dacs]] •&amp;nbsp;[[eusko]] de [[Baiona]] e deu Bascoat •&amp;nbsp;[[Luciole (moneda)|luciole]] d’[[Ardecha (departament)|Ardecha]] •&amp;nbsp;[[Mesure (moneda)|mesure]] de [[Rumans d'Isèra|Rumans]] •&amp;nbsp;[[Miel (moneda)|miel]] de [[Liborna]] •&amp;nbsp;[[nissart]] de [[Niça]] •&amp;nbsp;[[Occitan (moneda)|occitan]] de [[Pesenàs]] •&amp;nbsp;[[pyrène (moneda)|pyrène]] de [[Fois]] •&amp;nbsp;[[Roue (moneda)|roue]] de [[Vauclusa (departament)|Vauclusa]] •&amp;nbsp;[[sol-Olympe (moneda)|sol-olympe]] de [[Montalban]] •&amp;nbsp;[[sol Si(moneda)|sol si]] de [[Caors]] •&amp;nbsp;[[sol-Violette (moneda)|sol-siolette]] de [[Tolosa]] •&amp;nbsp;[[Tinda (moneda)|tinda]] de [[Bearn]] •&amp;nbsp;[[Touselle (moneda)|touselle]] de [[Comenge]]
 | grop3 = Monedas ancianas
 | lista3 = [[moneda gallesa]]&lt;!--
--&gt; • [[ardit (moneda)|ardit]]&lt;!--Identic al Liard--&gt;&lt;!--
--&gt; • [[denièr]] ([[Aureus|roman]], [[denièr franc|franc]], [[denièr angevin|angevin]], [[denièr coronat|coronat]], [[denièr pogés|pogés]], [[denièr tornés|tornés]])&lt;!--Palay: dinè--&gt;&lt;!--
--&gt; • [[escut (moneda)|escut]] ([[escut espanhòl|espanhòl]], [[escut francés|francés]])&lt;!--
--&gt; • [[franc francés]]&lt;!--
--&gt; • [[galabin]] de [[Bearn]]&lt;!--Mistral: Galabin, Galabi (b.); Palay: galabî--&gt;&lt;!--
--&gt; • [[guilhòt (moneda)|guilhòt]] de [[Comtat de Fois|Fois]]&lt;!--Palay: guilhòt--&gt;&lt;!--
--&gt; • [[liard]] (daufinenc, francés)&lt;!--Identic a l'Ardit; originari de Daufinat mas adoptat en tot lo Reialme de França, dont l'Ardit.--&gt; e [[liarda]]&lt;!--
--&gt; • [[liura]] ([[Liura aranesa|aranesa]], [[liura coronada|coronada]], [[Liura francesa|francesa]] [''[[liura parisis|parisis]]'' e ''[[liura tornesa|tornesa]]''], [[Liura italiana|italiana]])&lt;!--Palay: liure (i a la liure carnissère, la liure bouderère, trés liures primes, etc.--&gt;&lt;!--
--&gt; • &lt;!--
--&gt; • [[Malha (moneda)|malha]] ([[Malha arnaudenca|arnaudenca]], [[malha francesa|francesa]], [[Malha morlana|morlana]], [[malha pogesa|pogesa]])&lt;!--
--&gt; • [[Napoleon (moneda)|napoleon]]&lt;!--
--&gt; • [[obòla]] ([[obòla provençala|provençala]]&lt;!--l'obòla d'aur, fach pels comtes de Provença--&gt;)&lt;!--
--&gt; • [[patac]] ([[Patac provençau|provençau]]; [[Patac de clau|de clau]]&lt;!--[avinhonenc]--&gt;; [[Patac de rei|de rei]]&lt;!-- [francés?]--&gt;)&lt;!--
--&gt; • [[patar]]&lt;!--'Patar' es la grafia mistralenca. 'Patard' en francés.--&gt; avinhonenca o daufinenca&lt;!--
--&gt; • [[piastra]]&lt;!--
--&gt; • [[Reial (moneda)|reial]] ([[Reiau d'aur coronat|coronat]], [[Reial espanhòl|espanhòl]]&lt;!--veire dins lo Tresaur dau Felibritge--&gt;)&lt;!--
--&gt; • [[sòu]]&lt;!--var. sòl; fam. ''soflon''--&gt; ([[Solidus|roman]], [[sòu coronat|coronat]], [[Sòu melgoirés|melgoirés]], [[Sòu pogés|pogés]]&lt;!--Sòu del Puèi--&gt;, [[sòu tolosenc|tolosenc]])

[[Regim Ancian]]:
 • [[Sistèma monetari del Reialme de França|moneda francesa]]: [[malha francesa|francesa]], double tournois, liard, gros blanc, gros tournois, 1/5 escut, [[franc a caval|franc]], [[escut francés|escut]], [[loís (moneda)|loís]]&lt;!-- d'aur--&gt;
 • Moneda espanhòla: 

 • [[coronat (moneda Provençala)|coronat]] de Provença: denièr, liura, reiau d'aur, sòu&lt;!--Lei &quot;coronats/coronadas&quot; (denièr, liura, reiau, sòu) son de monedas provençalas.--&gt;
 • [[morlan (moneda)|morlan]] de [[Vescomtat de Bearn|Bearn]]: dinèr, escut, liura, malha, sòu&lt;!--Mistral: mourlan 'sòu mourlan/so mourla, malho mourlano, lièuro mourlano'; Palay: mourlâ/mourlâs 'so mourlâ, dinè mourlâ, escut mourlâ, liure mourlane'--&gt;

&lt;!--
Dins lo diccionari de Palay: 

monedas especificas: papalhoû, testoû, doubloû [doublon], aràmẹ/aràm, assignat, talén, piastre, carlî -ne/caroulî/caròli, blanc, tinquét, mitralhe [mitraille], cinquét, thaboû/chaboû, doublét -e, baquéte (de Biarn), pille, picalhoû, bousét,-e/bouséti, patàc, dardéno -dèno, toulousâ (anc. tousâ, toulzâ) (de Tolosa), quoadruple,-truple (unitats de francs), jàques (d'Aragon), flourî (de Gasconha), patàr/patàrrou [fr patard, mist. patar], pecéte (0.5-2 francs; fr piécette), medalhe (=fr maille), marboutî, pistole

tèrmes generals? mounicioû/municioû, mousilhe, pialhe, pic, ?coussure?, ?tàrie/tàrye?, pìtrẹ, ?piòcou?, piè--&gt;
}}&lt;noinclude&gt;&lt;!-- Inseriscatz PAS CAP de blanc o saut de linha abans &lt; noinclude &gt; o aprèp &lt; /noinclude &gt;.--&gt;
{{Documentacion modèl}}
&lt;noinclude&gt;
[[Categoria:Paleta de navigacion]]
[[Categoria:Modèl Occitània]]
&lt;/noinclude&gt;

=article biografic=
{{Omon|XXXX}}
{{Infobox Persona}}
&lt;!--{{esbòs persona}}--&gt;

==Fonts==&lt;!--Nòtas e referéncias--&gt;
===Nòtas===
&lt;references group=nt/&gt;
===Referéncias===
{{Traduccion/Referéncia|XX|XXXXXXXX}}
{{Referéncias}}
===Bibliografia===
==Veire tanben==
===Articles connèxes===
===Ligams extèrnes===

{{Multibendèl|Portal biografia|Portal XXXX|Portal XXXX}}
{{Autoritats}}

{{ORDENA:XXXX}}
[[Categoria:XXXXX]]&lt;!--
[[Categoria:Naissença en XXXX]]
[[Categoria:Naissença a XXXX]]
[[Categoria:Decès en XXXX]]
[[Categoria:Decès a XXXX]]
--&gt;

=Agadés=
===Comtat d'Agadés===
Lo comtat d'Agadés es sovent mencionat, mas un comte d'Agadés es pas mencionat qu'un sol còp. Los istorians supausan que los avesques aurián aquerit lo poder temporal sul comtat, en l'exercissent pel mejan dels vescomtes d'Agde-Besièrs.&lt;ref name=MedLands/&gt;
===Lista dels comtes d'Agadés===
*Apollòni, sègle IX&lt;ref name=MedLands&gt;{{Obratge|https://fmg.ac/Projects/MedLands/TOULOUSE%20NOBILITY.htm#_Toc496685188|títol=Toulouse - Languedoc|colleccion=Medieval Lands|autor=Charles Cawley}}&lt;/ref&gt;

===Vescomtat d'Agadés===
Lo [[vescomtat]] d'[[Agde]], o d'Agadés, foguèt una entitat politica que nasquèt al sègle X.
En 993, lo vescomtat passèt a las mans dels [[comtes de Carcassona]], en 1067 als vescomtes d'Albi e de Nimes e en 1187 a l'avesque d'Agde. En 1271, venguèt una possession de la corona francesa coma mantes autres territòris occitans de l'ostal de [[Tolosa]].
====Lista dels verscomtes d'Agadés====
{| class=&quot;wikitable float-left&quot;
|- align=&quot;left&quot; valign=&quot;top&quot; bgcolor=&quot;lavender&quot;
! |Nom
! |maridat a
! |enfants
! |Longevitat
! |Titulari
! |Nòtas
|- valign=&quot;top&quot;
&lt;!--|Antòni
|maridat a
|enfants
|longevitat
|titulari
|- --&gt;
|Rainard I
|maridat a
|enfants
|longevitat
|titulari
|-
|Boson
|maridat a
|enfants
|longevitat
|titulari
|-
|Teudon [cawiki ''Teude'']
|maridat a
|enfants
|longevitat
|titulari
|-
|Audon
|maridat a
|enfants
|longevitat
|titulari
|-
|Guilhèm I
|maridat a
|enfants
|longevitat
|titulari
|-
|Rainard II
|maridat a
|enfants
|longevitat
|titulari
|-
|Guilhèm II
|maridat a
|enfants
|longevitat
|titulari
|-
|Garsenda
|maridat a
|enfants
|longevitat
|titulari
|-
|[[Bernat Aton IV Trencavèl|Bernat Aton I]]&lt;br&gt;&lt;small&gt;(filh, IV Trencavèl)&lt;/small&gt;&lt;ref name=MedLands/&gt;
|maridat a
|enfants
|longevitat
|1082-1129
|vescomte de Carcassona, Rasés, Agde, Albi e Nimes.
|-
|Rogièr de Besièrs&lt;br&gt;&lt;small&gt;(filh)&lt;/small&gt;&lt;ref name=MedLands/&gt;
|&lt;small&gt;{28 abr 1139} &lt;/small&gt;Bernarda de Comenge&lt;br&gt;&lt;small&gt;(?-ap.1250)&lt;/small&gt;&lt;ref name=MedLands/&gt;
|
|?-12 ago 1150&lt;ref name=MedLands/&gt;
|?-12 ago 1150&lt;ref name=MedLands/&gt;
|Bernarda es filha del comte [[Bernat I de Comenge]].
|-
|Ramond Trencavèl de Besièrs&lt;br&gt;&lt;small&gt;(fraire)&lt;/small&gt;&lt;ref name=MedLands/&gt;
|maridat a
|enfants
|?-15 oct 1167&lt;ref name=MedLands/&gt;
|?-15 oct 1167&lt;ref name=MedLands/&gt;
|-
|[[Bernat Aton V Trencavèl|Bernat Aton II]]&lt;br&gt;&lt;small&gt;(filh, V Trencavèl)&lt;/small&gt;
|maridat a
|enfants
|?-1159?
|?-1159?
|-
|Bernat Aton III&lt;br&gt;&lt;small&gt;(filh, VI Trencavèl)&lt;/small&gt;
|maridat a
|enfants
|longevitat
|1159-ap.1214
|-
|Nom
|maridat a
|enfants
|longevitat
|titulari
|-
|}

etc.

{{Refnec|
* Boson c. 880-900
* Adelaïda vescomtessa de Besièrs c. 900-? 
* ''Teude'' (filh) ?-936 
* ''Jonus'' (filh) 936-960 
* ''Reinard'' II (filh) 960-967 
* Guilhèm I (filh) 967-994 
* Garsenda (filha) 994-1034 
* Guilhèm de Carcassona (filh) 1034 
* Pèire I (II de Carcassona) 1034-1059 
* Rogèr I (III de Carcassona) 1059-1067 
* Ramond I (II de Carcassona) (filh de Guilhèm) 1067-1068 
* Garsenda, Adelaïda, Ermengarda, comtesses de Carcassona e Rasés 1068-1069 
* [[Ermengarda de Carcassona]] (a Besièrs e Agde) 1069-1101 
* [[Bernat Aton IV Trencavèl|Bernat Aton I]] (filh, IV Trencavèl) 1082-1129 (vescomte de Carcassona, Rasés, Agde, Albi e Nimes) 
* [[Bernat Aton V Trencavèl|Bernat Aton II]] (filh, V Trencavèl) 1129-1159 
* Bernat Aton III (filh, VI Trencavèl) 1159-1214
* [[Simon IV de Montfòrt|Simon de Montfòrt]] 1214-1218 
* [[Amauric de Montfòrt]] 1218-1224 
* Ramond II Trencavèl 1224-1227 
* A França 1227-1240 
* Ramond II Trencavèl 1240-1247 
* cedit a la corona francesa 1247}}

=Tria de linhatges incomplèta=
La '''tria de linhatges incomplèta''' / '''tria de linhatge incomplèta'''

[[:en:Incomplete lineage sorting]]
[[:fr:Tri de lignées incomplet]]

=[[Republica païsana]]=
==Exemples==
Okay, the German, French &amp; English pages all divide it up into the same groupings, BUT the French has some groupings (appears they split German Frisia &amp; Lower-Elbe) and the German some info the others don't. Let's see...
===[[Frisa]] e Bas [[Elba]]===
[[Fichièr:Ostfriesland um 1300.png|vinheta|280px|Mapa de [[Frisa orientala]] e de sas particions a la debuta del {{s|XIV}}.]]

OC

{{...}}

FR

[[Fichier:Ostfriesland um 1300.png|vignette|280px|Carte de la [[Frise orientale]] et de ses partitions au début du {{s|XIV}}.]]
Les ''Bauernrepubliken'' se sont particulièrement développées en [[Frise (région historique)|Frise]], expression directe de l'idéal de [[liberté frisonne]]. On cite tout particulièrement le cas de la [[péninsule de Butjadingen]]&lt;ref&gt;{{de}} [http://www.gemeinde-butjadingen.de/rathaus/geschichte ''Geschichtliche Entwicklung Butjadingens im Überblick''] Histoire de la commune de Butjadingen&lt;/ref&gt;, de la région de [[Stadland]], du [[pays de Stedinge]] {{incise|aujourd'hui [[arrondissement de Wesermarsch]]}} et du [[pays de Wursten]] {{incise|aujourd'hui [[arrondissement de Cuxhaven]]}} tous les quatre en [[Basse-Saxe]] actuelle, ainsi que la [[Dithmarse]], aujourd'hui [[arrondissement de Dithmarse]] en [[Schleswig-Holstein]]. Toutes ces zones côtières étaient régulièrement sujettes aux inondations de grandes envergures {{incise|par exemple l'[[inondation de la Toussaint en 1532]]}}, ce qui poussait leurs habitants à se réunir pour construire ensemble des digues et garantir leur entretien, actions garantissant la survie de leurs communautés. De la même manière, la conquête de terres arables se faisait au prix d'entreprises de colonisation mobilisant les forces de la communauté.


DE

Der Begriff ''Bauernrepublik'' wird vor allem auf einige Siedlungsgebiete der [[Friesen]] und [[Sachsen (Volk)|Sachsen]] bezogen und als Verwirklichung des Ideals der [[Friesische Freiheit|Friesischen Freiheit]] gesehen. Beispiele sind in [[Butjadingen (Landschaft)|Butjadingen]],&lt;ref&gt;Gemeinde Butjadingen: [http://www.gemeinde-butjadingen.de/rathaus/geschichte ''Geschichtliche Entwicklung Butjadingens im Überblick'']&lt;/ref&gt; im [[Stadland]], in [[Stedingen]],&lt;ref&gt;http://www.bauernkriege.de/Bauernrepublik.html&lt;/ref&gt; im [[Land Wursten]] und [[Land Hadeln]] sowie in [[Dithmarschen]] zu finden. Alle genannten Gebiete waren dadurch gekennzeichnet, dass das Land ständig durch Überflutungen gefährdet war, gegen die in Gemeinschaftsarbeit [[Deich]]e errichtet wurden und instand gehalten werden müssen. 

Die Siedlungsgebiete der Friesen und Sachsen waren typischerweise dadurch gekennzeichnet, dass eine lokale Selbstverwaltung von Dörfern durch eine Selbstverwaltung auf der Ebene von [[Historische Landschaft|Landschaften]] ergänzt wurde. Das [[Kirchspiel]] war das Zentrum des alltäglichen Lebens und schöpfte daraus seine Selbständigkeit. Das Bindeglied zur Landesgemeinde bildete das mehrere Kirchspiele umfassende „fiardandel“, das Landesviertel. In den Landesvierteln, die weitgehende Selbstständigkeit genossen, setzten sich die alten [[Schultheiß|Schulzensprengel]] der Zeit bis zum Anfang des 13. Jahrhunderts (sog. Asegenzeit) fort: aus dem schelta bzw. bonnere (der die Leitung der Schulzensprengel innehatte) ist der orator, kok (= Sprecher) oder hodere (Hutträger), im westerlauwerschen Friesland der grietmann geworden. Die Landesviertel umfassten 12 Kluften. Da sich eine Bauernschaft aus drei Kluften zusammensetzte, bestand ein Landesviertel aus vier Bauernschaften. Die Bauernschaften bestanden ihrerseits aus sogenannten „Fründschoppen“ (Geschlechterverbänden).&lt;ref&gt;Volker Gabriel: {{Webarchiv|url=http://ediss.sub.uni-hamburg.de/volltexte/2004/2115/pdf/Dissertation.pdf |wayback=20160303182646 |text=''Rechts- und Gerichtswesen im Lande Wursten vom Ausgang des Mittelalters bis ins 17. Jahrhundert'' |archiv-bot=2023-06-14 14:50:32 InternetArchiveBot }} (PDF-Datei; 1,3&amp;nbsp;MB). 2004, S. 57f.&lt;/ref&gt; Zur Bildung von [[Landstände|Provinzialstände]]n oder [[Landtag (historisch)|Landtagen]] mit politischen Einheiten, die diesen Organisationen zugeordnet gewesen wären, kam es in aller Regel nicht, solange die Selbstverwaltungen hinreichend lebens- und widerstandsfähig waren.&lt;ref&gt;Karsten Krüger: ''Die Landständische Verfassung''. München, Oldenbourg Wissenschaftsverlag 2003, S. 81&lt;/ref&gt;

(Rustringa)

Der ursprüngliche Typus der Bauernrepublik blieb am längsten in den abgelegenen Gebieten „jenseits der Jade“ und nördlich ausgedehnter [[Moor]]e an der Mündung der [[Weser]] erhalten. Dort regierten lange Zeit gewählte „[[Redjeve]]n“, die Gericht hielten und über Recht und Ordnung wachten.&lt;ref&gt;Touristikgemeinschaft Wesermarsch:  {{Webarchiv | url=http://www.urlaubwesermarsch.de/geschichte-der-wesermarsch.html | wayback=20120315191346 | text=''Die Geschichte der Wesermarsch''}}&lt;/ref&gt; Grundlage des Wirkens der [[Rüstringen|rüstringischen]] Redjeven war das [[Asegabuch]].

[[Datei:Sachs1234.jpg|miniatur|Historische Darstellung der [[Schlacht bei Altenesch]], wo 1234 die [[Stedinger]] besiegt wurden]]
[[Datei:Hartwarder Landwehr Gedenkstätte.JPG|miniatur|Gedenkstätte an der [[Rodenkirchen (Stadland)|Hartwarder Landwehr]], wo 1514 die Rüstringer Friesen ihre Freiheit verloren]]
Das Amt der Redjeven war Ausdruck der ausgeprägten Entwicklung der Landesgemeinden im 13. Jahrhundert. Der Vertrag, der von der Stadt Bremen mit Rüstringen 1220 geschlossen wurde, erwähnte erstmals ein kollegiales Organ als leitende Institution der Landesgemeinde: die „sedecim coniurati de terra“, die sechzehn „Geschworenen des Landes“. Die Bezeichnung „coniurati“ oder „consules“ wird in den lateinischen Quellen, diejenige von den redieven, den Ratgebern dagegen in den friesischen Texten verwandt. Das Amt wechselte jährlich, sei es durch Wahl oder „Umgang“ von einem Hof zum anderen; es war Teil einer genossenschaftlichen Verfassungsstruktur mit der Gemeinde als maßgebender Instanz.&lt;ref&gt;Volker Gabriel: {{Webarchiv|url=http://ediss.sub.uni-hamburg.de/volltexte/2004/2115/pdf/Dissertation.pdf |wayback=20160303182646 |text=''Rechts- und Gerichtswesen im Lande Wursten vom Ausgang des Mittelalters bis ins 17. Jahrhundert'' |archiv-bot=2023-06-14 14:50:32 InternetArchiveBot }} (PDF-Datei; 1,3&amp;nbsp;MB). 2004, S. 56&lt;/ref&gt; 

(Frisa orientala e Frisa occitentala)

Die Freien Bauernrepubliken gingen teils am Machtstreben der eigenen Großbauern und Häuptlinge&lt;ref&gt;z.&amp;nbsp;B. etzel-ostfriesland.de: {{Webarchiv|url=http://www.etzel-ostfriesland.de/geschichte.htm |wayback=20130316072413 |text=''Ine Widdeken'' |archiv-bot=2023-06-14 14:50:32 InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;, teils an dem benachbarter Territorialherren zugrunde.&lt;ref&gt;Heimatkundlicher Arbeitskreis e. V. Weenermoor - Möhlenwarf - St. Georgiwold - Beschotenweg:  {{Webarchiv | url=http://www.heimatkundlicher-arbeitskreis.de/Verschiedenes/Dollartfluten/Dollartfluten.htm | wayback=20120911022239 | text=''1509 - 2009: 500 Jahre Cosmas- und Damianflut. Die Entstehung des Dollarts''. Abschnitt ''Nicht nur eine Naturgewalt. Menschliche Mitschuld''}}&lt;/ref&gt; Die gesellschaftlichen Verhältnisse innerhalb der einzelnen Bauernrepubliken und zwischen ihnen waren nämlich keineswegs durch eine umfassende Harmonie gekennzeichnet: Für das Friesland im Mittelalter war es typisch, dass das Land in eine ganze Reihe kleiner Bauernrepubliken zerfiel, die untereinander vielfach verfeindet waren. Heiraten, Erbschaften und Fehden hatten eine „natürliche Auslese“ der Gutsherren zur Folge, wodurch sich die Hoheitsrechte in der Hand von „Häuptlingen“ konzentrierten. So wurden die verschiedenen Bauernrepubliken in [[Ostfriesland]] (und zeitweise [[Provinz Friesland|Westfriesland]]) unter den Häuptlingen aus dem Hause [[Cirksena]] im 15. Jahrhundert geeint. Unter Ulrich I von Cirksena wurde Ostfriesland 1464 [[Reichsgrafschaft]]. Westfriesland fiel in dieser Zeit an [[Burgundischer Reichskreis|Burgund]] und schied endgültig 1648 im Verbund der [[Niederlande]] aus dem [[Heiliges Römisches Reich|Reich]] aus. 

(Brèma e Oldenborg)

Nach zwei Kriegen waren 1234 nach der [[Schlacht bei Altenesch]] die Stedinger dem [[Erzbistum Bremen|Bremer Erzbischof]] und dem [[Grafschaft Oldenburg|Oldenburger Grafen]] unterworfen, die Bremer Kirchenfürsten unterwarfen auch [[Kehdingen]], das Alte Land und schließlich 1524 das [[Land Wursten]] ihrer Herrschaft. Der Oldenburger Graf vermochte nach langen Wirren in Konkurrenz mit den Bremern 1514 [[Butjadingen (Landschaft)|Butjadingen]] und [[Stadland (Landschaft)|Stadland]] an sich zu bringen. Glück hatten die Bauern des [[Land Hadeln|Landes Hadeln]]; sie fielen im 13. Jahrhundert unter die Herrschaft des schwachen [[Herzogtum Sachsen-Lauenburg|Herzogs von Sachsen-Lauenburg]]. Sie bewahrten ihre genossenschaftlich geprägte Eigenständigkeit bis tief ins 19. Jahrhundert.&lt;ref&gt;Land Niedersachsen: [http://www.niedersachsen.de/portal/live.php?navigation_id=6981&amp;_psmand=1000 ''Die Friesen'']&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.nwzonline.de/Region/Kreis/Wesermarsch/Nordenham/Artikel/1228805/1228805.html ''Landsknechte fallen vor 500 Jahren ein. Freie Friesen an der Niederweser – Vortrag von Professor Dr. Bernd Ulrich Hucker'']{{Toter Link|url=http://www.nwzonline.de/Region/Kreis/Wesermarsch/Nordenham/Artikel/1228805/1228805.html |date=2023-06 |archivebot=2023-06-14 14:50:32 InternetArchiveBot }}. ''[[Nordwestzeitung]]'', 16. Februar 2007&lt;/ref&gt;

EN

The German term ''Bauernrepublik'' was originally coined to refer to autonomous districts in [[Frisia]] and northwest [[Duchy of Saxony|Saxony]], a region in which the tradition of '[[Frisian Freedom]]' remained strong throughout the Middle Ages. Notable 'peasant republics' in this area included [[Butjadingen]],&lt;ref&gt;{{Cite web |website=Gemeinde Butjadingen |url=http://www.gemeinde-butjadingen.de/rathaus/geschichte |title=Geschichtliche Entwicklung Butjadingens im Überblick |language=de |trans-title=An overview of the historical development of Butjadingen}}&lt;/ref&gt; [[Stadland]], [[Stedingen]],&lt;ref name=&quot;bauernkriege&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.bauernkriege.de/Bauernrepublik.html |first=Hans Holger |last=Lorenz |website=bauernkriege.de |title=Stedinger Bauernrepublik 1204 bis 1234 |language=de |trans-title=Stedinger Peasant Republic 1204 to 1234 |date=2020-11-24 |access-date=2021-12-24}}&lt;/ref&gt; [[Land Wursten]], [[Land Hadeln]] and [[Dithmarschen]].

Some of these peasant republics disappeared through the consolidation of power in the hands of individual farmers, enabling them to set themselves up as petty lords on the feudal model,&lt;ref&gt;z.&amp;nbsp;B. etzel-ostfriesland.de: [http://www.etzel-ostfriesland.de/geschichte.htm ''Ine Widdeken''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130316072413/http://www.etzel-ostfriesland.de/geschichte.htm |date=2013-03-16 }}&lt;/ref&gt; while others were annexed or conquered by neighbouring princes.&lt;ref&gt;Heimatkundlicher Arbeitskreis e. V. Weenermoor - Möhlenwarf - St. Georgiwold - Beschotenweg: {{Cite web |url=http://www.heimatkundlicher-arbeitskreis.de/Verschiedenes/Dollartfluten/Dollartfluten.htm |title=''1509–2009: 500 Jahre Cosmas- und Damianflut. Die Entstehung des Dollarts''. Abschnitt ''Nicht nur eine Naturgewalt. Menschliche Mitschuld'' |access-date=2021-12-24 |archive-date=2012-09-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120911022239/http://www.heimatkundlicher-arbeitskreis.de/Verschiedenes/Dollartfluten/Dollartfluten.htm |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

The various peasant republics in [[East Frisia]] were united under the rule of the [[Cirksena]] family in the fifteenth century, and in 1464 Ulrich I von Cirksena was able to declare himself [[County of East Frisia|Count of East Frisia]]. During the same period, [[Friesland]], also known as [[West Frisia]] was subsumed into the [[Burgundian Netherlands]], which later became the [[Spanish Netherlands]] and ultimately the [[Dutch Republic]]. Thus Friesland is today part of the [[Netherlands]], whereas East Frisia is part of modern [[Germany]]. After the 1234 {{ill|Battle of Altenesch|de|Schlacht von Altenesch}}, the Stedinger were subjected to the [[Archbishopric of Bremen|Prince-Archbishop of Bremen]] and to the [[County of Oldenburg|Count of Oldenburg]]. The Prince-Archbishops also subjected [[Kehdingen]], and in 1524 also the [[Land Wursten]] to their rule, while the Counts of Oldenburg acquired [[Butjadingen]] and [[Stadland]] in 1514. The peasants of [[Land Hadeln|Hadeln]] were comparatively lucky; although they fell under the rule of the weak [[Duchy of Saxe-Lauenburg]] in the 13th century, the dukes were too weak to enforce their will and consequently the farmers were able to preserve much of their autonomy right up to the 19th century.&lt;ref&gt;Land Niedersachsen: [http://www.niedersachsen.de/portal/live.php?navigation_id=6981&amp;_psmand=1000 ''Die Friesen'']&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://www.nwzonline.de/Region/Kreis/Wesermarsch/Nordenham/Artikel/1228805/1228805.html |title=Landsknechte fallen vor 500 Jahren ein. Freie Friesen an der Niederweser – Vortrag von Professor Dr. Bernd Ulrich Hucker |language=de |trans-title=Landsknechts invade 500 years ago. Free Frisians on the Niederweser - Lecture by Professor Dr. Bernd Ulrich Hucker |work=[[Nordwestzeitung]] |date=16 February 2007 }}{{Dead link|date=August 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

=Quint ... Tors/Chasteu, Contraa, Familha=
Lo '''país de Quint''' es un sos-[[contraa]] dau [[Diés]], 

The Quint Country is a sub-region of the Dyois, based around the Quint Towers. It was controlled by the Quint family as vassals of the Poitiers dynasty, counts of Valentinois and Die, until 1246.

https://valdequint.fr/2015/12/21/les-tours-de-quint/

https://www.persee.fr/doc/rga_0035-1121_1920_num_8_2_2796

https://www.ste-croix-en-diois.fr/vallee-de-quint-sainte-croix-drome.html

=[[Lista daus comtes de Diá]]=
{{Dialecte Vivaroaupenc}}

*So how do we do this? History of Die might as well go in the contraa's page bc it pertains to the whole region; therefore this should probably be a list of *counts* linked to [[:en:Count of Dyois]] and [[:ca:Comtat de Diá]].


passes to Valentinois, a few castles are retained by the Counts (later to the Kingdom of France in 1419), but most of it ends up (ceded?sold?donated?) in the hands of the bishops who style themelves counts.

==Comtes feodaus (davant 1178)==
{| class=&quot;wikitable float-left&quot;
|- align=&quot;left&quot; valign=&quot;top&quot; bgcolor=&quot;lavender&quot;
! |Nom
! |Maridat a
! |Enfants
! |Longevitat
! |Titulari
! |Nòtas
|- valign=&quot;top&quot;
|'''''Aleyris''''' (nom fr)
|Guilhem de Forcauquier
|...
|...
| v1027
|...&lt;ref name=Roglo/&gt;&lt;ref name=MedLands/&gt;
|- valign=&quot;top&quot;
|...
|- valign=&quot;top&quot;
|'''Pònç de Diá'''
|''inconeissut''
|'''Guilhem'''; Guilhelma
|?
|v1062
|...&lt;ref name=Roglo/&gt;&lt;ref name=MedLands/&gt;
|- valign=&quot;top&quot;
|'''Guilhem de Diá'''
|''inconeissut''
|'''Isoard'''
|?
|v1074
|...&lt;ref name=Roglo/&gt;&lt;ref name=MedLands/&gt;
|- valign=&quot;top&quot;
|'''Isoard I de Diá'''
|''inconeissut''
|''benleu'' '''Jauceran'''
|dav 1070?-ap 1116
|?-ap 1116
|Senhor de [[Luc de Diés|Luc]], [[Ais de Diés|Ais]], e [[Bèlagarda de Diés|Belagarda]]. Òme d'armas, combatet en [[Espanha]] avans [[1080]], es partit per la [[Primiera Crosada]] en [[1096]]. Comandant dau 11e còrs d'armada au setge d'[[Antiòquia d'Orontes|Antiòquia]] en [[1098]].&lt;ref name=Roglo/&gt;&lt;ref name=MedLands/&gt;
|- valign=&quot;top&quot;
|'''Jauceran de Diá'''
|Beatritz
|'''Isoard'''
|?-dav 1149
|?-dav 1149
|Segon d'unes (QUI?), esposèt Beatritz d'Albon.&lt;ref name=Roglo&gt;[https://roglo.eu/roglo?lang=fr; Généalogie adaptée au PGPD - Roglo]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=MedLands&gt;Charles Cawley, [https://fmg.ac/Projects/MedLands/provvaldi.htm#_Toc97476349 Medieval Lands].&lt;/ref&gt;
|- valign=&quot;top&quot;
|'''Isoard II de Diá'''
|''inconeissut''
|Peire Isoard; una ''comtessa de Diá'' (nom inconeissut); ''Roais'' (nom fr); '''Isoarda'''
|?-ap 1166
|?-ap 1166
|...&lt;ref name=Roglo/&gt;&lt;ref name=MedLands/&gt;
|- valign=&quot;top&quot;
|'''Isoarda de Diá'''
|Raimon [[familha d'Agòud|d'Agòud]]
|''sens enfants''
|...-v1205
|v1178-v1205
|...&lt;ref name=Roglo/&gt;&lt;ref name=MedLands/&gt;
|}

{{...}}

Dins una [[Bulla]] dau [[2 d'aost]] [[1178]], l'emperaire [[Frederic Barbarossa]] dona a Robert, avesque de Diá, en [[plena jurisdiccion]] e [[dreches reiaus]]: [[Diá|la vila]], quauques [[chasteu]]s, e totas las tèrras diesas de Guilhem de Peitieus fòra lo [[chasteu de Quint]] (uei ''Las Tours'' a [[Santa Crotz (Droma)|Santa Crotz]]). (REFS... Nantigny, ?). Maugrat aquò, los còmtes de Tolosa dona lo comtat a Aimar de Peitieus en [[1189]] (DUPUY). Veire l'[[Diés#Istòria|istòria de Diés]].

==Comtes feodaus (après 1178)==
-&gt; Aimar de Peitieus, 1189 (already còmte de Valentinés; given Diés by Raimon de Tolosa) (DUPUY)

{{Article detalhat|Lista daus còmtes de Valentinés}}

==Avesques-comtes (après 1178)==
{{Article detalhat|Lista daus avesques de Diá}}

According to the Catalan wikipedia it's sold *back* to Valentinois in 1419 by bishop Joan de Peitieus, to his father Count Loís II de Peitieus. But then it's incorporated/absorbed into Dauphiny in 1423.

==Refs/Biblios==
*{{Obratge|url=http://jean.gallian.free.fr/comm2/d/die.htm|títol=de DIE (anciens comte de)|autor=[[Jean Gallian]]}}
*https://fmg.ac/Projects/MedLands/provvaldi.htm
*{{Obratge|url=https://books.google.com/books?id=bwF79FUu-E0C|títol=Histoire de Die|autor=[[André Mailhet]]|editor=Impr. Buttner - Thierry|an=1897}}&lt;!--pp. 37,44-7,49,56,121,132,321--&gt;
*{{Obratge|url=https://books.google.com/books?id=442AYZMGg3cC|títol=Essai historique sur l'église et la ville de Die|autor=[[Jules Chevalier]]|an=1888|editor=impr. Bourron}}&lt;!--pp.124,126,132-4,141-2,144,173-6,205,343,415,493-4--&gt;
*{{Obratge|url=https://books.google.com/books?id=yWEfAAAAMAAJ|títol=La Provence du premier au douzième siècle|autor=[[Georges de Manteyer]]|editor=A. Picard et fils|an=1908|luòc=Provença}}&lt;!--pp.89-91,306-8, 310--&gt;
*{{Obratge|url=https://books.google.com/books?id=butAAAAAcAAJ|títol=Dictionnaire Historique Chronologique, Géographique... Du Dauphiné|autor=[[Guy Allard]]|luòc=Grenòble|editor=impr. Édouard Allier|an=1864|paginas=339,383}}&lt;!--p.339 lista las &quot;contraas de Daufinat&quot;: principautats, duchats, marquesats, comtats, baroniás, etc.--&gt;&lt;!--p.383 lista quauques còmtes/comtesses de Diés.--&gt;
*{{Obratge|url=https://books.google.com/books?id=QmnU4NWsUIAC|títol=Traitez touchant les droits du Roy Tres-Chrestien|autor=Pierre Dupuy|luòc=[[Roan]]|editor=impr. de Laurens Maurry|an=1670|pagina=634}}&lt;!--Menciona qu'Aimar de Peitieus es còmte de Valentinés jos Felip August; e que Raimon, duc de Narbona e còmte de Tolosa, li dona lo comtat de Diés en 1189.--&gt;
*{{Obratge|url=https://books.google.com/books?id=9W9JClF6l3IC|títol=Généalogie de la Chanson de Roland|autor=[[Bernard Gicquel]]|an=2003|pagina=105}}&lt;!--Seems to say Isoard, viscount of Gapencés and Ambrunés, who followed Raimon de Sant Gèli (marquis of Provence) on Crusade at the head of the XIth corps, made him count of Diés &quot;in recognition of his eminent services&quot; when they returned home. Then Isoard has Josserand for a son, who, for Thérould [medieval Norman dude?], represents Provence.--&gt;
*{{Obratge|url=https://books.google.com/books?id=LhVio4xrqJIC|títol=Les genealogies historiques des rois, duce, comtes, &amp;c. de Bourgogne|autor=[[Louis Chasot de Nantigny]]|luòc=[[París]]|annada=1738|pagina=}}&lt;!--pp. 468,474,569--&gt;&lt;!--p.468: According to him, Isoard II (alive in 1116) died childless, so the County of Diois was given to Aimar de Peitieus. HOWEVER, on the '2 de Kalendes' of August 1178, the Holy Roman Emperor Frederick I issues a Bull donating the city (Die), some Diois castles, and all Guilhem de Peitieus's lands in the bishopric except the castle of Quint, in full jurisdiction and royal rights to Die's bishop Robert.--&gt;
*{{Obratge|url=https://books.google.com/books?id=8H9ZAAAAcAAJ|títol=L'art de vérifier les dates des faits historiques...|autor=De Saint-Allais|an=1818|pagina=267}}&lt;!--Contexte sus la donacion dau comtat per los Raimondins a Aimar de Peitieus--&gt;

*[https://books.google.com/books?id=FSwPAQAAIAAJ Bulletin de la Société départementale d'archéologie et de statistique de la Drôme, Volume 31. Secrétariat de la société, 1897 - Dauphiné (France). pp. 201, 247]

*{{Obratge|url=https://books.google.com/books?id=uvpwsNXS7_kC|títol=La Comtesse de Die|autor=[[Sernin Santy]]|editor=A. Picard &amp; f.|an=1893}}&lt;!--pp. 9,20--&gt;

*{{Obratge|url=https://books.google.com/books?id=1h5TZdfMhggC|títol=Bulletin de la Société d'études historiques, scientifiques, artistiques, et littéraires des Haute-Alpes|an=1925|editor=Société d'études des Hautes-Alpes|luòc=Auts Aups}}&lt;!--96,123,125,128--&gt;

*[https://books.google.com/books?id=AcNCAAAAYAAJ&amp;pg=PA101&amp;dq=%22comt%C3%A9+de+diois%22+-%22inveftit%22&amp;hl=en&amp;newbks=1&amp;newbks_redir=0&amp;sa=X&amp;ved=2ahUKEwj3pb2m-PmDAxW6JjQIHcUqCb84HhDoAXoECA0QAg#v=onepage&amp;q=%22comt%C3%A9%20de%20diois%22%20-%22inveftit%22&amp;f=false Histoire du Vivarai, vol. 2. Jean Régné. Impr. Mazel, 1921 - Vivarais (France)]

*{{Obratge|url=https://books.google.com/books?id=xXdBAAAAcAAJ|títol=Encyclopédie Méthodique, Ou Par Ordre De Matieres|vol=25|editor=Panckoucke|an=1804}}, p.480

*{{Obratge|url=https://books.google.com/books?id=Mu4UAAAAQAAJ|títol=Dictionnaire de la noblesse ... de France, Volume 1|autor=[[François Alexandre Aubert de la Chenaye Desbois]]|an=1863|pagina=647}}

*{{Obratge|url=https://books.google.com/books?id=0-RgI9uLIa0C|títol=Nouveau dictionnaire de géographie universelle|autor=[[Louis Vivien de Saint-Martin]], [[Louis Rousselet]], et al.|editor=Hachette et cie|an=1884|paginas=49,378}}&lt;!--Text is weirdly high-contrast so it's hard to read. Could do w/ a better link.--&gt;

*Ordonnances des roys de France de la troisieme race, recueillies par ordre
*Histoire générale de Languedoc: avec des notes et les pièces ..., Volume 3
*Le Dauphiné en 1698, suivant le mémoire de l'intendant Bouchu sur la ...
*Revue drômoise: archéologie, histoire, géographie, Volume 26

less useful?

less reliable?:
*[https://books.google.com/books?id=4esJAwAAQBAJ&amp;pg=RA2-PA537&amp;dq=%22comt%C3%A9+de+die%22&amp;hl=en&amp;newbks=1&amp;newbks_redir=0&amp;sa=X&amp;ved=2ahUKEwiPxpHD9_mDAxVHMzQIHehyDocQ6AF6BAgMEAI#v=onepage&amp;q=%22comt%C3%A9%20de%20die%22&amp;f=false ?tat pr?sent de la noblesse fran?aise, contenant le dictionnaire de la noblesse contemporaine. Noblesse fran?aise. p. 537]&lt;!--menciona l'avesque-còmte en 1702--&gt;

=occitania feudala=
==ducats-pariás==
...

Borbon?
Montpensier
albret
uzes
Mercœur
?Clermont-Tonnerre? (daufinat)
Ventadour
Joyeuse
Biron (perigord)
Aiguillon (agenes)

Fronsac (gironda, guiana)
Lesdiguières 
Villars-Brancas
Puylaurens ( sur la localité d'Aiguillon (département de Lot-et-Garonne, province d'Agenais) )
La Force (perigord)
Gramont
Lavedan (bigorra)
Mortemart (marcha)
Arpajon (roergue)
Roquelaure 
Randan 
Noailles 
Duras ;
Fontanges 
Lauzun 

Antin
?Hostun? (daufinat)
?Lévis? (borbones)
Lauragais 
Fleury 
Ayen
Lesparre 
Mirepoix 
Rochechouart 
Gontaut (agenes)
Laval (magnac-laval, limousin)
La Vauguyon (agenais)
La Tour d'Auvergne
Civrac (perigord)
?Guiche?
Narbonne-Lara
Polignac 
Caylus (carcin)
?Castries?
Agenois (agenes)
Esclignac 
...

Angoulême
La Rochefoucauld (engolmes doc)
La Valette (engolmes doc)
Châtellerault
Thouars
Loudun
?Retz?
Montbazon (provincia de torena)

Châteauroux
Frontenay
Noirmoutiers (peitau)
Montaut (engolmes doc)
La Meilleraye 
Saint-Aignan
Montausier (engolmes doil)
Vivonne 
Charost (berric)
Aubigny (berric)

Anville (engolmes doil)
Châtillon (-sur-Sèvre) 
Boutteville (engolmes doil)
Taillebourg 
Saint-Maigrin
?Maillé? (torena [region de tors])
?Amboise? (torena [region de tors])
...

?Montmorency?
?Chabot?
?Le Châtelet?

==ducats==
aquitania (puei guiana, aguiaina)
gasconha
narbona
septimania
tolosa

auvernhe
borbon
berric

torena (tors, pas lemosin)

==[[Lista istorica dels marquesats occitans]]==
Marquis de Latour-Maubourg (titulari, Velai?/Droma?)

==Marquesats medievalas==
*[[Marquesat de Gòtia|Gòtia]]
*[[Marquesat de Provença|Provença]]

*[[Ostal d'Andusa|Andusa]]
*''Fos''

==Títols de cortesiá==
====Albigés====
*[[Castèl d'Ambres|Ambres]] ([[Ambres]])
*Arifat ([[Arifat]])

===Auvèrnha===
*Alègre ([[Alègre (Auvèrnhe)|Alègre]])
*''Aubijoux''
*Embèrt ([[Embèrt]])

===Berric===
*''Autry''

===Daufinat===
?Arvillard (La Bâtie d')?
?Aux-Lally?

===Gasconha===
*''Amou''

====Armanhac====
*Aurimont ([[Aurimont]])

====Bigòrra====
*''Antin''

===Guiana===
*''Anglade''

===[[Lemosin (Occitània)|Lemosin]]===
*''Aubepeyre'' Aubapeira*? ([[Sant Ariei la Montanha]])
*''Chalusset''
*''Chamberet''
*''Châteauneuf-la-Forêt''
*''Coux''
*''Nedde ?'' ([[Neda (Lemosin)|Neda]])

====Marcha====
*Mòrtamar ([[Mòrtamar]]), per l'[[Ostau de Rechoard de Mòrtamar]]
*[[Chasteu de Banhac|Banhac]] {[[Sent Bonèt de Belac]]}
*Manhac ([[Manhac la Vau]])

===Lengadòc===

Alphonse
Anduze (2x: edat mejana, edat moderna)
Aubais
Aussonne
Auzielle
Avéjan
Avèze
Axat

====Vivarés====
Annonay

===Provença===

*''Albertas'' = Aubèrtas*?
*[[Marquesat d'Alenh|Alenh]] ([[Alen|Alenh]])
Les Arcs
Argens

====Comtat Venaicin====
*''Alauzier''
*''Aubignan''

===Engolmés===
*[[Chasteu d'Aubaterra|Aubaterra]] ([[Aubaterra]])

===Peitau===
Airvault
Aizenay
Aligre
Asnières*-de-la-Châtaigneraye

===Sentonge===
Archiac

===Torena===
Argenson

{{DivFeuDau}}&lt;!--Citar: https://books.google.com/books?id=butAAAAAcAAJ, p. 339. Lista las &quot;contraas de Daufinat&quot;: principautats, duchats, marquesats, comtats, baroniás, etc.--&gt;
{{DivFeuLem}}

=Misc=
==Informacions de Revèst per citar==
*Mapa dialectala de Revèst: https://opinion.jornalet.com/imatges/articles/carte_linguistique_nouvelle-aquitaine.png

===Toponimia===
* https://opinion.jornalet.com/laurenc-revest/blog/2209/tracas-de-b-per-v-en-occitan-oriental
* https://www.jornalet.com/opinion/19376/toponimia-occitana-en-marcha-lemosina-assai-a-belabre-e
* https://opinion.jornalet.com/laurenc-revest/blog/2534/trace-dexpressions-occitane-populare-en-a-toponimia
* https://opinion.jornalet.com/laurenc-revest/blog/2820/toponimia-occitana-un-rompe-testa-al-nivel-intra-comunal
* https://www.jornalet.com/opinion/17349/toponimes-occitans-e-toponimes-corregits

*https://www.jornalet.com/opinion/20341/noms-de-luecs-e-noms-de-familhas

*{{Ligam web|url=https://www.jornalet.com/opinion/20184/tractament-dals-toponimes-occitans-dins-los-registres-de-don-pacchiero-de-monego|títol=Tractament dals toponimes e patronimes occitans dins los registres de Don Pacchiero de Mónego|nom=Laurenç|cognòm=Revèst|an=20 de genièr de 2022}}
*{{Ligam web|url=https://www.jornalet.com/opinion/20476/a-prepaus-da-visibilitat-de-loccitan-gascon-a-biarritz-anglet-baiona|títol=A prepaus d’a visibilitat de l’Occitan gascon a Biàrritz, Anglet, Baiona
|nom=Laurenç|cognòm=Revèst|an=11 d'agost de 2022}}

*https://www.jornalet.com/opinion/16132/per-una-senhaletica-bilenga-dins-totas-las-comunas-dals-alps-maritimes-i
*https://www.jornalet.com/opinion/20553/per-una-senhaletica-bilenga-dins-totas-las-comunas-dals-alps-maritimes-i-1
*https://www.jornalet.com/opinion/20560/per-una-senhaletica-bilenga-dins-totas-las-comunas-dals-alps-maritimes-ii

===Reculada de l'occitan===
*{{Ligam web|url=|títol=|nom=Laurenç|cognòm=Revèst|an=}}
*https://www.jornalet.com/opinion/19693/interdiccion-e-reculaia-de-la-lenga-i
*https://www.jornalet.com/opinion/19703/interdiccion-e-reculaia-de-la-lenga-ii

====Dialectologia====
*https://www.jornalet.com/opinion/21556/disclas-dins-occitania
*{{Ligam web|url=https://www.jornalet.com/opinion/18257/lexic-comun-entre-occitan-e-arab|títol=Lexic comun entre occitan e arabi|nom=Laurenç|cognòm=Revèst|an=15 d'abril de 2017}}
*https://www.jornalet.com/opinion/18768/tracas-de-b-per-v-en-occitan-oriental

*{{Ligam web|url=https://www.jornalet.com/opinion/20842/las-chalanchas-a-sant-andrieu-de-la-roca-o-una-traca-de-palatalizacion-de-ca-la-mai-al-sud|títol=Las “Chalanchas” a Sant Andrieu de la Ròca o una traça de palatalizacion de “c+a” la mai al sud possible?|nom=Laurenç|cognòm=Revèst|an=15 de junh de 2023}}
*{{Ligam web|url=https://www.jornalet.com/opinion/20485/qualquas-configuracions-de-loccitan-gascon-neguer-clar-al-contacte-de-lairal-linguistic-ba|títol=Qualquas configuracions de l’occitan gascon (néguer, clar) al contacte de l’airal lingüistic basco|nom=Laurenç|cognòm=Revèst|an=18 d'agost de 2022}}

====R. en Aguiaina, Borbonés e Berric====
*{{Ligam web|url=https://www.jornalet.com/opinion/19229/nota-sus-la-reculada-de-loccitan-en-lo-nord-de-gironda-e-lextrema-sud-de-la-charanta-marit|títol=Nòta sus la reculada de l’occitan en lo nòrd de Gironda e l’extrèma sud de la Charanta maritima|nom=Laurenç|cognòm=Revèst|an=23 d'abril de 2020}}
*{{Ligam web|url=https://www.jornalet.com/opinion/19223/evocacions-de-la-reculada-dau-nord-occitan-en-peitau-quauques-toponimes-en-las-charantas|títol=Evocacions de la reculada dau nòrdoccitan en Santonja: quauques toponimes en las Charantas|nom=Laurenç|cognòm=Revèst|an=16 d'abril de 2020}}

*{{Ligam web|url=https://www.jornalet.com/opinion/19264/evocacions-de-la-reculada-dau-nordoccitan-en-lactuau-borbones-doil|títol=Evocacions de la reculada dau nòrdoccitan en l’actuau Borbonés d’Òil|nom=Laurenç|cognòm=Revèst|an=7 de mai de 2020}}
*{{Ligam web|url=https://www.jornalet.com/opinion/19246/evocacions-de-la-reculada-dau-nordoccitan-en-lactuau-berric-doil-1|títol=Evocacions de la reculada dau nòrdoccitan en l’actuau Peitau e dins le Berric d’Òil|nom=Laurenç|cognòm=Revèst|an=30 d'abril de 2020}}
*{{Ligam web|url=https://www.jornalet.com/opinion/19278/nota-sus-le-comtat-duchat-de-nevers-o-nivernes-e-borgonha-vesina|títol=Nòta sus le Comtat-Duchat de Nevers o Nivernés e Borgonha vesina|nom=Laurenç|cognòm=Revèst|an=14 de mai de 2020}}

*{{Ligam web|url=https://www.jornalet.com/opinion/20676/tracas-de-grafia-occitana-en-barbones-03|títol=Traças de grafia occitana en Barbonés (III)|nom=Laurenç|cognòm=Revèst|an=9 de març de 2023}}

====R. recenta dau Lengadocian (fàcia a Provençau)====
*{{Ligam web|url=https://www.jornalet.com/opinion/18013/lo-mostre-embarrassa-camin-de-someire|títol=Lo mostre embarrassa camin de Someire|nom=Laurenç|cognòm=Revèst|an=6 d'agost de 2016}}

====R. dau Vivaroaupenc====
* https://www.jornalet.com/opinion/20004/tracas-de-reculaa-dal-vivaroalpenc-dins-lo-sud-dals-alps-dauta-provenca
*{{Ligam web|url=https://www.jornalet.com/opinion/19066/tracas-de-reculaa-dal-vivaroalpenc-dins-var|títol=Traças de reculaa dal vivaroalpenc dins Var|cognòm=Revèst|nom=Laurenç|an=31 d'octòbre de 2019}}
*{{Ligam web|url=https://www.jornalet.com/opinion/18748/tracas-de-reculaa-totala-o-parciala-dal-vivaroalpenc-entorn-de-nica|títol=Traças de reculaa totala o parciala dal vivaroalpenc dins los Alps Maritims|cognòm=Revèst|nom=Laurenç|an=20 de setembre de 2018}}
*{{Ligam web|url=https://www.jornalet.com/opinion/19296/tracas-de-reculaa-possibla-de-loccitan-en-lo-sud-de-savoia-e-consideracions-linguisticas|títol=Traças de reculaa possibla de l'occitan en lo sud de Savòia e consideracions lingüisticas|cognòm=Revèst|nom=Laurenç|an=21 de mai de 2020}}
*{{Ligam web|url=https://www.jornalet.com/opinion/19314/tracas-de-reculaa-possibla-de-loccitan-en-isera|títol=Traças de reculaa possibla de l'occitan en Isèra|cognòm=Revèst|nom=Laurenç|an=28 de mai de 2020}}


*{{Ligam web|url=https://www.jornalet.com/opinion/18013/lo-mostre-embarrassa-camin-de-someire|títol=Lo mostre embarrassa camin de Someire|nom=Laurenç|cognòm=Revèst|an=6 d'agost de 2016}}

===Diaspòra occitana===
*{{Ligam web|url=https://www.jornalet.com/opinion/18635/occitans-devenguts-sobeirans-a-lestrangier|títol=Occitans devenguts sobeirans a l'estrangier|cognòm=Revèst|nom=Laurenç|an=18 de mai de 2018}}

*{{Ligam web|url=https://www.jornalet.com/opinion/18963/los-camins-de-lexili-catar-e-los-luecs-de-valdesisme-a-lest-doccitania-doas-eretgias-dal-p|títol=Los camins de l'exili catar e los luecs de valdesisme a l'èst d'Occitània, doas eretgias dal parier temps|cognòm=Revèst|nom=Laurenç|an=13 de junh de 2019}}

====Monde lusofòne====
* {{Ligam web|url=https://www.jornalet.com/opinion/19496/diaspora-occitana-dins-lo-monde-lusofone|títol=Diaspòra occitana dins lo monde lusofòne|cognòm=Revèst|nom=Laurenç|an=3 de setembre de 2020}} [inclús Portugau, Brasil, e 1 a Soïssa]
* {{Ligam web|url=https://www.jornalet.com/opinion/21329/passeaia-per-proenca-montalvao-nisa-e-mai-dintre-rodao|títol=Passeaia per Proença, Montalvão, Nisa e mai “dintre” Rodão|cognòm=Revèst|nom=Laurenç|an=7 de setembre de 2023}}

====Protestantas (America, etc.)====
* {{Ligam web|url=https://www.jornalet.com/opinion/18026/qualquas-istorias-doccitans-protestants-emigrats|títol=Qualquas istòrias d’occitans protestants emigrats|cognòm=Revèst|nom=Laurenç|an=19 d'agost de 2016}}

====Americas====
* {{Ligam web|url=https://www.jornalet.com/opinion/19508/diaspora-occitana-canada-eua-malta-e-ajustaments|títol=Diaspòra occitana, ajustaments: èst de Canada, EUA, Malta|cognòm=Revèst|nom=Laurenç|an=10 de setembre de 2020}}
* {{Ligam web|url=https://www.jornalet.com/opinion/19518/tracas-de-diaspora-occitana-en-loest-canadian-1-saskatchewan|títol=Diaspòra occitana en l’oèst canadian 1: traças en Saskatchewan|cognòm=Revèst|nom=Laurenç|an=17 de setembre de 2020}}
* {{Ligam web|url=https://www.jornalet.com/opinion/19528/diaspora-occitana-en-loest-canadian-2-alberta-e-luecs-isolats|títol=Diaspòra occitana en l’oèst canadian 2: Alberta; e luecs isolats|cognòm=Revèst|nom=Laurenç|an=24 de setembre de 2020}}

*{{Ligam web|url=https://www.jornalet.com/opinion/17097/rescontres-occitans-amerindians|títol=Rescòntres Occitans-Amerindians|cognòm=Revèst|nom=Laurenç|an=27 d'abril de 2014}}
*{{Ligam web|url=https://www.jornalet.com/opinion/17205/un-pantaissaire-e-fondator-occitan-ii-antoni-tonens-de-chornhac-creator-del-reialme-uai-ma|títol=Un pantaissaire e fondator occitan (II): Antòni Tonens de Chornhac. Creator del reialme “Uai Mapo” (Araucània e Patagònia)|cognòm=Revèst|nom=Laurenç|an=27 de julhet de 2014}}

*{{Ligam web|url=https://www.jornalet.com/opinion/17498/patronimes-occitans-dins-las-americas-i-aiti|títol=Patronims occitans dins las Americas (I): Haití|cognòm=Revèst|nom=Laurenç|an=4 d'abril de 2015}}
*{{Ligam web|url=https://www.jornalet.com/opinion/17535/toponims-occitans-dins-las-americas-i-bis-haiti|títol=Toponims occitans dins las Americas (I bis): Haití|cognòm=Revèst|nom=Laurenç|an=9 de mai de 2015}}
*{{Ligam web|url=https://www.jornalet.com/opinion/17569/toponims-occitans-dins-las-americas-i-ter-haiti|títol=Toponims occitans dins las Americas (I tèr): Haití|cognòm=Revèst|nom=Laurenç|an=7 de junh de 2015}}
*{{Ligam web|url=https://www.jornalet.com/opinion/17597/patronims-occitans-dins-las-americas-ii-guadalope|títol=Patronims occitans dins las Americas (II): Guadalope e nòtas sus Martinica|cognòm=Revèst|nom=Laurenç|an=4 de julhet de 2015}}
*{{Ligam web|url=https://www.jornalet.com/opinion/17661/patronims-occitans-dins-las-americas-iii-trinitat-e-tobago|títol=Patronims occitans dins las Americas (III): Trinitat e Tobago|cognòm=Revèst|nom=Laurenç|an=5 de septembre de 2015}}
*{{Ligam web|url=https://www.jornalet.com/opinion/17766/patronims-occitans-dins-las-americas-iiii-a-santa-lucia-e-en-republica-de-dominica|títol=Patronims occitans dins las Americas (IV): a Santa Lúcia, en Republica de Dominica e qualques autres mai|cognòm=Revèst|nom=Laurenç|an=5 de decembre de 2015}}

*{{Ligam web|url=https://www.jornalet.com/opinion/19654/testimoniatge-dun-sejorn-a-occitania|títol=Testimoniatge d’un sejorn a Occitania (Cuba) I|cognòm=Revèst|nom=Laurenç|an=14 de genièr de 2021}}
*{{Ligam web|url=https://www.jornalet.com/opinion/20115/testimoniatge-dun-sejorn-a-occitania-ii|títol=Testimoniatge d’un sejorn a Occitania II|cognòm=Revèst|nom=Laurenç|an=9 de decembre de 2021}}
*{{Ligam web|url=https://www.jornalet.com/opinion/20332/testimoniatge-dun-sejorn-a-occitania-cuba-iii|títol=Testimoniatge d’un sejorn a Occitania (Cuba) III|cognòm=Revèst|nom=Laurenç|an=14 d'abril de 2022}}

====Africa====
*{{Ligam web|url=https://www.jornalet.com/opinion/17814/toponims-occitans-en-africa-dau-nord-argeria|títol=Toponims occitans en Africa (I): en Africa dau Nòrd, Argeria|cognòm=Revèst|nom=Laurenç|an=16 de genièr de 2016}}
*{{Ligam web|url=https://www.jornalet.com/opinion/18366/patronims-e-toponims-occitans-en-africa-ii-reunion-republicas-de-maurici-e-de-sechelas|títol=Patronims e toponims occitans en Africa (II): La Reünion, las Republicas de Maurici e de Las Sechelas|cognòm=Revèst|nom=Laurenç|an=5 d'agost de 2017}}
*{{Ligam web|url=https://www.jornalet.com/opinion/18380/patronims-e-toponims-occitans-en-africa-iii-africa-dal-sud|títol=Patronims e toponims occitans en Africa (III): Africa dal Sud|cognòm=Revèst|nom=Laurenç|an=19 d'agost de 2017}}

===Autras istòrias===

*https://www.jornalet.com/opinion/19478/francmaconaria-en-occitan-2-exemple-dins-la-region-lengadoc
*https://www.jornalet.com/opinion/19332/francmaconaria-en-occitan

*{{Ligam web|url=https://www.jornalet.com/opinion/20492/republicas-occitanas|títol=Republicas occitanas|cognòm=Revèst|nom=Laurenç|an=25 d'agost de 2022}}
*{{Ligam web|url=https://www.jornalet.com/opinion/18386/listoria-mau-conoissuda-dei-protestants-provencaus-lo-luc|títol=L'istòria mau conoissuda dei protestants provençaus (1): Lo Luc|cognòm=Revèst|nom=Laurenç|an=26 d'agost de 2017}}
*{{Ligam web|url=https://www.jornalet.com/opinion/18694/selistoria-mau-conoissuda-dei-protestants-provencaus-2-so-pais-vencenc|títol=Sel'istòria mau conoissuda dei protestants provençaus (2): So país vencenc|cognòm=Revèst|nom=Laurenç|an=26 de julhet de 2018}}

*https://www.jornalet.com/opinion/21972/lemperi-volhec

*https://www.jornalet.com/opinion/16909/frederic-mistral-un-premi-nobel-sempre-confidencial

*https://www.jornalet.com/opinion/17113/la-legenda-del-clapas-vielh

*https://www.jornalet.com/opinion/17156/un-pantaiaire-e-fondator-occitan-i-jorgi-ros-de-brua-ancuei-brua-e-auriac-creator-duna-com &lt;!--Autonomous commune. Has the largest pigeonery/colombier in Europe, a symbol of wealth.--&gt;

*{{Ligam web|url=https://www.jornalet.com/opinion/18682/lo-reiaume-de-liscla-daur-iscleta-sus-la-comuna-de-sant-rafeu|títol=Un tròç d'Occitània inspira la creacion d'un país (I): Lo reiaume de l'illa d'Aur, isoleta sus la comuna de Sant Rafèu|cognòm=Revèst|nom=Laurenç|an=12 de julhet de 2018}}
*{{Ligam web|url=https://www.jornalet.com/opinion/18687/istoria-dau-frieu-e-de-la-republica-liura-dau-frieu|títol=Un tròç d'Occitània inspira la creacion d'un país (II): Istòria de la Republica dau Frieu|cognòm=Revèst|nom=Laurenç|an=19 de julhet de 2018}}
*{{Ligam web|url=https://www.jornalet.com/opinion/18658/reflexion-sus-la-memoria-occitana-e-sus-listoria-doccitania|títol=Istòria (IV) Reflexion sus la memòria occitana e sus l'istòria d'Occitània: 1851|cognòm=Revèst|nom=Laurenç|an=14 de junh de 2018}}

=====Revòlta e resisténcia=====
*{{Ligam web|url=https://www.jornalet.com/opinion/18641/la-resistencia-a-lanexion-francesa-dau-comtat-de-provenca-en-1480-larmada-de-luberon-de-fo|títol=Istòria (I): la resisténcia a l'anexion francesa dau Comtat de Provença en 1480. L'armada de Leberon de Folc d'Agòud|cognòm=Revèst|nom=Laurenç|an=24 de mai de 2018}}
*{{Ligam web|url=https://www.jornalet.com/opinion/18647/las-guerras-de-religion-dins-lest-doccitania|títol=Istòria (II): las Guerras de religion dins l'èst d'Occitània: França, independéncia o Savòia?|cognòm=Revèst|nom=Laurenç|an=31 de mai de 2018}}
*{{Ligam web|url=https://www.jornalet.com/opinion/18652/istoria-iii-una-frema-dal-poble-icona-de-la-resistencia-de-la-primiera-ciutat-de-la-contea|títol=Istòria (III): Una frema dal pòble, icòna de la resisténcia de la primiera ciutat de la Contea de Niça còntra França en lo 1543|cognòm=Revèst|nom=Laurenç|an=7 de junh de 2018}}
*{{Ligam web|url=https://www.jornalet.com/opinion/18671/istoria-vi-una-de-las-mai-famosas-revoltas-popularias-occitanas-los-tuchins|títol=Istòria (VI): Una de las mai famosas revòltas popularas occitanas, los Tuchins|cognòm=Revèst|nom=Laurenç|an=28 de junh de 2018}}

=====Catarisme=====
*{{Ligam web|url=https://www.jornalet.com/opinion/20092/catars-entre-seborga-e-preinaud|títol=Catars entre Sebòrga e Preinaud|cognòm=Revèst|nom=Laurenç|an=25 de novembre de 2021}}
*{{Ligam web|url=https://www.jornalet.com/opinion/18963/los-camins-de-lexili-catar-e-los-luecs-de-valdesisme-a-lest-doccitania-doas-eretgias-dal-p|títol=Los camins de l'exili catar e los luecs de valdesisme a l'èst d'Occitània, doas eretgias dal parier temps|cognòm=Revèst|nom=Laurenç|an=13 de junh de 2019}}
*{{Ligam web|url=https://www.jornalet.com/opinion/18664/istoria-v-un-franciscan-defenseire-dals-bons-omes|títol=Istòria (V): un franciscan defenseire dals Bòns òmes|cognòm=Revèst|nom=Laurenç|an=21 de junh de 2018}}

=====Rescòntres occitans-otomans=====
*{{Ligam web|url=https://www.jornalet.com/opinion/18986/occitans-e-economia-vii-miqueu-pasha-pasha|títol=Occitans e economia (VII): Miquèu Pasha|cognòm=Revèst|nom=Laurenç|an=11 de julhet de 2019}}
*{{Ligam web|url=https://www.jornalet.com/opinion/18992/occitans-e-economia-viii-antoni-clot-dich-clot-bei|títol=Occitans e economia (VIII): Antòni Clòt dich Clòt-Bei|cognòm=Revèst|nom=Laurenç|an=19 de julhet de 2019}}

====Estandardizacion====
*https://www.jornalet.com/opinion/16849/de-la-necessitat-de-loccitan-estandard-o-comun-e-reflexions-sus-la-question

* https://opinion.jornalet.com/laurenc-revest/blog/3827/un-estandard-per-lo-vivaroalpenc-dins-los-alps-maritimes-avans-lora-lemplec-de-los-las-gen
*https://www.jornalet.com/opinion/17080/a-prepaus-destandard-regional-per-loccitan-vivaroalpenc-lo-ponch-sus-la-contraccion-de-lo
*https://www.jornalet.com/opinion/19956/un-estandard-per-lo-vivaroalpenc-dins-los-alps-maritimes-avans-lora-lemplec-de-los-las-gen
*https://www.jornalet.com/opinion/18755/a-prepaus-destandard-regional-per-loccitan-vivaroalpenc-lo-ponch-sus-lo-sufix-dal-particip
*https://www.jornalet.com/opinion/18761/a-prepaus-destandard-regional-per-loccitan-vivaroalpenc-lo-ponch-sus-l-e-de-sosten-avans-s

====Divèrses====
* https://www.jornalet.com/opinion/19998/quarques-patronimes-occitans-tiralhats
* https://www.jornalet.com/opinion/19974/gavotina
*https://web.archive.org/web/20210119044626/https://opinion.jornalet.com/laurenc-revest/blog/2885/recordis-denquistas

*https://www.jornalet.com/opinion/18313/occitania-terra-de-las-arts
*https://www.jornalet.com/opinion/18167/lo-monde-occitanofon-es-pichon-es-ver
*https://www.jornalet.com/opinion/17978/sobrilhe-de-lengatge-subiat-en-paise-mentonasc &lt;!--another one of those 'whistling languages'?--&gt;

*https://www.jornalet.com/opinion/20804/entre-grimaud-e-cogolin-que-resta-de-la-giscla
*https://www.jornalet.com/opinion/20634/istoria-dals-pobles-lengas-e-genetica
*https://www.jornalet.com/opinion/20083/duna-vielha-terra-fiera-e-liura-sem-benleu-la-finicion

=====Gavotina=====
*{{Ligam web|url=https://www.jornalet.com/opinion/16417/las-regions-occitanas-gavotina-concept-geografic-de-la-realitat-linguistica-occitana-vivar|títol=Las regions occitanas. Gavotina, concèpt geografic de la realitat lingüistica occitana vivaroalpina (I)|cognòm=Revèst|nom=Laurenç|an=18 de novembre de 2012}}
*{{Ligam web|url=https://www.jornalet.com/opinion/16453/las-regions-occitanas-gavotina-concept-geografic-de-la-realitat-linguistica-occitana-vivar-1|títol=Las regions occitanas. Gavotina, concèpt geografic de la realitat lingüistica occitana vivaroalpina (II)|cognòm=Revèst|nom=Laurenç|an=16 de decembre de 2012}}
*{{Ligam web|url=https://www.jornalet.com/opinion/16510/las-regions-occitanas-gavotina-concept-geografic-de-la-realitat-linguistica-occitana-vivar-2|títol=Las regions occitanas. Gavotina, concèpt geografic de la realitat lingüistica occitana vivaroalpina (III)|cognòm=Revèst|nom=Laurenç|an=3 de febrièr de 2013}}</text>
      <sha1>mk9ww1y6e8o2mhas3qlo5xeu1n534d5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Tim Walz</title>
    <ns>0</ns>
    <id>199807</id>
    <revision>
      <id>2512501</id>
      <parentid>2480930</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T22:11:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Briantin de Montrei</username>
        <id>37340</id>
      </contributor>
      <comment>Categorias e correccions, replaced: Categoria:Politician american → Categoria:Personalitat politica americana using [[Project:AWB|AWB]]</comment>
      <origin>2512501</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1498" sha1="7eq127jwfq0i0dixhvnaff5uiidp2da" xml:space="preserve">{{Infobox Persona}}
'''Timothy James Walz''', conegut popularament coma '''Tim Walz''' &lt;small&gt;(prononciacion americana: {{AFI|[tɪmˈwɔːlz]}} {{prononciacion|LL-Q188 (deu)-Beat Ruest-Tim Walz.wav}})&lt;/small&gt; ([[West Point]], [[Nebraska]], [[6 d'abril]] de [[1964]]) es un politician, militar e ensenhaire [[Estats Units|american]]. Es l'actual governador de l'estat de [[Minnesòta]] dempuèi 2019. Veteran de la Gàrdia Nacionala de l'Armada dels Estats Units e ancian professor, es conegut per sas conviccions progressistas e per la defensa de politicas d'esquèrra.&lt;ref&gt;{{Ref-web|títol=Harris tria Walz com a número dos: en què canviarà la cursa cap a la Casa Blanca?|url=https://naciodigital.cat/internacional/harris-tria-walz-com-numero-dos-en-canviara-cursa-cap-casa-blanca_1959740_102.html|data=2024-08-06|consulta=2024-08-06|llengua=ca|editor=Nació|nom=Pep|cognom=Martí}}&lt;/ref&gt;

Lo 6 d'agost de 2024, la vicepresidenta e candidata democrata a la presidéncia dels Estats Units, [[Kamala Harris]] anoncièt que Walz seriá son companhon per la vicepresidéncia durant las eleccions presidencialas americanas de 2024. Foguèron vençuts pel tiquet republican portat per [[Donald Trump]] e JD Vance.

==Referéncias==
{{Referéncias}}

==Veire tanben==
{{Multibendèl|Portal biografia|Portal politica|Portal Estats Units d'America}}

{{Autoritats}}

{{ORDENA:Walz, Tim}}
[[Categoria:Naissença en 1964]]
[[Categoria:Naissença en Nebraska]]
[[Categoria:Personalitat politica americana]]</text>
      <sha1>7eq127jwfq0i0dixhvnaff5uiidp2da</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Zohran Mamdani</title>
    <ns>0</ns>
    <id>200011</id>
    <revision>
      <id>2512503</id>
      <parentid>2502008</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T22:14:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Briantin de Montrei</username>
        <id>37340</id>
      </contributor>
      <comment>Categorias e correccions, replaced: Categoria:Politician american → Categoria:Personalitat politica americana using [[Project:AWB|AWB]]</comment>
      <origin>2512503</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="979" sha1="4iwcauygb226ksw2kubgrpybzsldb26" xml:space="preserve">{{Infobox Persona}}
'''Zohran Kwame Mamdani''' &lt;small&gt;(prononciacion:&lt;/small&gt; {{AFI|[zəˈ(h)ɹɑːn ˈkwɑːmeɪ məmˈdɑːni]}} {{àudio|Zohran Mamdani.ogg}}; [[Kampala]], [[Oganda]], [[18 d'octobre]] de [[1991]]) es un politician [[Estats Units|american]].

Membre del Partit democrata e afiliat als [[Socialistas Democratas d'America]], es membre de l'Assemblada de l'[[Estat de Nòva York]] pel 36en districte dempuèi 2021.

En octobre de 2024, anoncièt que se presentava coma candidat a las eleccions municipalas de 2025 de la vila de [[Nòva York]]. S'emportèt l'investidura democrata lo 24 de junh de 2025 contra [[Andrew Cuomo]] e d'autres candidats.

Sa maire es la cineasta indoamericana [[Mira Nair]].

==Referéncias==
{{Referéncias}}

==Veire tanben==
{{Multibendèl|Portal biografia|Portal politica|Portal Estats Units d'America}}

{{Autoritats}}

{{ORDENA:Mamdani, Zohran Kwame}}
[[Categoria:Naissença en 1991]]
[[Categoria:Personalitat politica americana]]</text>
      <sha1>4iwcauygb226ksw2kubgrpybzsldb26</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2512510</id>
      <parentid>2512503</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T22:30:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Briantin de Montrei</username>
        <id>37340</id>
      </contributor>
      <origin>2512510</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1257" sha1="0384ezknxdub61tjpiraof7xtg00vyj" xml:space="preserve">{{Infobox Persona}}
'''Zohran Kwame Mamdani''' &lt;small&gt;(prononciacion:&lt;/small&gt; {{AFI|[zəˈ(h)ɹɑːn ˈkwɑːmeɪ məmˈdɑːni]}} {{àudio|Zohran Mamdani.ogg}}; [[Kampala]], [[Oganda]], [[18 d'octobre]] de [[1991]]) es un politician [[Estats Units|american]].

Membre del [[Partit Democrata (Estats Units)|Partit Democrata]] e afiliat als [[Socialistas Democratas d'America]], es lo 112en consòl de [[Nòva York]] dempuèi lo [[1 de genièr]] de [[2026]]. Ancianament èra membre de l'Assemblada de l'[[Estat de Nòva York]] pel 36en districte (2021-2025).

En octobre de 2024, anoncièt que se presentava coma candidat a las eleccions municipalas de 2025 de la vila de [[Nòva York]]. S'emportèt l'investidura democrata lo 24 de junh de 2025 contra [[Andrew Cuomo]] e d'autres candidats.

Sa maire es la cineasta indoamericana [[Mira Nair]].

Es de confession [[musulman]]a e d'ascendéncia [[Índia|indiana]].

==Referéncias==
{{Referéncias}}

==Veire tanben==
{{Multibendèl|Portal biografia|Portal politica|Portal Estats Units d'America}}

{{Autoritats}}

{{ORDENA:Mamdani, Zohran Kwame}}
[[Categoria:Naissença en 1991]]
[[Categoria:Naissença en Oganda]]
[[Categoria:Personalitat politica americana]]
[[Categoria:American d'ascendéncia indiana]]</text>
      <sha1>0384ezknxdub61tjpiraof7xtg00vyj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2512511</id>
      <parentid>2512510</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T22:30:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Briantin de Montrei</username>
        <id>37340</id>
      </contributor>
      <origin>2512511</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1256" sha1="oi2vanz4k4rhhyoe6isytxokobm719f" xml:space="preserve">{{Infobox Persona}}
'''Zohran Kwame Mamdani''' &lt;small&gt;(prononciacion:&lt;/small&gt; {{AFI|[zəˈ(h)ɹɑːn ˈkwɑːmeɪ məmˈdɑːni]}} {{àudio|Zohran Mamdani.ogg}}; [[Kampala]], [[Oganda]], [[18 d'octobre]] de [[1991]]) es un politician [[Estats Units|american]].

Membre del [[Partit Democrata (Estats Units)|Partit Democrata]] e afiliat als [[Socialistas Democratas d'America]], es lo 112en consòl de [[Nòva York]] dempuèi lo [[1 de genièr]] de [[2026]]. Ancianament èra membre de l'Assemblada de l'[[Estat de Nòva York]] pel 36en districte (2021-2025).

En octobre de 2024, anoncièt que se presentava coma candidat a las eleccions municipalas de 2025 de la vila de [[Nòva York]]. S'emportèt l'investidura democrata lo 24 de junh de 2025 contra [[Andrew Cuomo]] e d'autres candidats.

Es de confession [[musulman]]a e d'ascendéncia [[Índia|indiana]]. Sa maire es la cineasta indoamericana [[Mira Nair]].

==Referéncias==
{{Referéncias}}

==Veire tanben==
{{Multibendèl|Portal biografia|Portal politica|Portal Estats Units d'America}}

{{Autoritats}}

{{ORDENA:Mamdani, Zohran Kwame}}
[[Categoria:Naissença en 1991]]
[[Categoria:Naissença en Oganda]]
[[Categoria:Personalitat politica americana]]
[[Categoria:American d'ascendéncia indiana]]</text>
      <sha1>oi2vanz4k4rhhyoe6isytxokobm719f</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2512512</id>
      <parentid>2512511</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T22:32:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Briantin de Montrei</username>
        <id>37340</id>
      </contributor>
      <comment>/* Veire tanben */</comment>
      <origin>2512512</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1322" sha1="8leuge6pn547p6lkx0vucy7dhq6usiw" xml:space="preserve">{{Infobox Persona}}
'''Zohran Kwame Mamdani''' &lt;small&gt;(prononciacion:&lt;/small&gt; {{AFI|[zəˈ(h)ɹɑːn ˈkwɑːmeɪ məmˈdɑːni]}} {{àudio|Zohran Mamdani.ogg}}; [[Kampala]], [[Oganda]], [[18 d'octobre]] de [[1991]]) es un politician [[Estats Units|american]].

Membre del [[Partit Democrata (Estats Units)|Partit Democrata]] e afiliat als [[Socialistas Democratas d'America]], es lo 112en consòl de [[Nòva York]] dempuèi lo [[1 de genièr]] de [[2026]]. Ancianament èra membre de l'Assemblada de l'[[Estat de Nòva York]] pel 36en districte (2021-2025).

En octobre de 2024, anoncièt que se presentava coma candidat a las eleccions municipalas de 2025 de la vila de [[Nòva York]]. S'emportèt l'investidura democrata lo 24 de junh de 2025 contra [[Andrew Cuomo]] e d'autres candidats.

Es de confession [[musulman]]a e d'ascendéncia [[Índia|indiana]]. Sa maire es la cineasta indoamericana [[Mira Nair]].

==Referéncias==
{{Referéncias}}

==Veire tanben==
{{Multibendèl|Portal biografia|Portal politica|Portal Estats Units d'America}}

{{Autoritats}}

{{ORDENA:Mamdani, Zohran Kwame}}
[[Categoria:Naissença en 1991]]
[[Categoria:Naissença en Oganda]]
[[Categoria:Personalitat politica americana]]
[[Categoria:American d'ascendéncia indiana]]
[[Categoria:Musulman american]]
[[Categoria:Socialista american]]</text>
      <sha1>8leuge6pn547p6lkx0vucy7dhq6usiw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>J.D. Vance</title>
    <ns>0</ns>
    <id>200062</id>
    <revision>
      <id>2512500</id>
      <parentid>2505532</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T22:10:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Briantin de Montrei</username>
        <id>37340</id>
      </contributor>
      <comment>Categorias e correccions, replaced: Categoria:Politician american → Categoria:Personalitat politica americana using [[Project:AWB|AWB]]</comment>
      <origin>2512500</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="782" sha1="tq4s8kz34z33ubmgzqsveucp9rnrqxo" xml:space="preserve">{{Infobox Persona}}
'''James David Vance''', nascut '''James Donald Bowman''' ([[Middletown]], [[Ohio]], [[2 d'agost]] de [[1984]]) es un politician, avocat e veteran dels ''Marines'' [[Estats Units|american]]. Es l'actual 50en vicepresident dels [[Estats Units]] dins lo govèrn de [[Donald Trump]]. Membre del Partit Republican, representèt l'estat d'[[Ohio]] al Senat american de 2023 a 2025. Durant sa vicepresidéncia, Vance es estat tanben lo cap de finanças del Comitat Nacional Republican.

==Referéncias==
{{Referéncias}}

==Veire tanben==
{{Multibendèl|Portal biografia|Portal politica|Portal Estats Units d'America}}

{{Autoritats}}

{{ORDENA:Vance, JD}}
[[Categoria:Naissença en 1984]]
[[Categoria:Naissença en Ohio]]
[[Categoria:Personalitat politica americana]]</text>
      <sha1>tq4s8kz34z33ubmgzqsveucp9rnrqxo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Assata Shakur</title>
    <ns>0</ns>
    <id>200080</id>
    <revision>
      <id>2512425</id>
      <parentid>2483716</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T17:34:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Briantin de Montrei</username>
        <id>37340</id>
      </contributor>
      <origin>2512425</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1193" sha1="gtwb86acmzeanzwbfkmc5tzrffx5xmm" xml:space="preserve">{{Infobox Persona}}
'''Assata Olugbala Shakur''' (/əˈsɑːtə ʃəˈkʊər/ ə-SAH-tə shə-KOOR; nascuda '''JoAnne Deborah Byron''' e tanben coneguda coma '''Joanne Chesimard''' ([[Nòva York]], [[Estats Units d'America|EUA]], [[16 de julh]] de [[1947]] – [[L'Avana]], [[Cuba]], [[25 de setembre]] de [[2025]]) foguèt una activista sociala e politica [[Estats Units|americana]]. Acusada de crim en 1977, Shakur qu'èra membre de l'[[Armada de Liberacion Negra]] (en anglés: ''Black Liberation Army (BLA)''), foguèt implicada dins una fusilhada a un peatge de [[Nòva Jersey]] en 1973. S'escapèt de la preson en 1979 e èra cercada per l'[[FBI]], que prepausava una recompensa d'1 milion de dolars per d'informacions que podrián menar a sa captura, e un autre milion de mai de la justícia de Nòva Jersey. Èra tanben membre del [[Partit Pantera Negra]].

Moriguèt a l'Avana lo 25 de setembre de 2025 ont s'èra refugiada puèi, que [[Fidel Castro]] li aviá autrejat l'asil diplomatic en [[1984]].
==Referéncias==
&lt;references/&gt;

== Ligams extèrns ==

[[Categoria:Naissença en 1947]]
[[Categoria:Naissença a Nòva York]]
[[Categoria:Decès en 2025]]
[[Categoria:Decès en Cuba]]</text>
      <sha1>gtwb86acmzeanzwbfkmc5tzrffx5xmm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Pete Hegseth</title>
    <ns>0</ns>
    <id>201459</id>
    <revision>
      <id>2512456</id>
      <parentid>2506787</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T19:47:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Briantin de Montrei</username>
        <id>37340</id>
      </contributor>
      <comment>Categorias e correccions, replaced: Categoria:Politician american → Categoria:Personalitat politica americana using [[Project:AWB|AWB]]</comment>
      <origin>2512456</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2257" sha1="2cp0am2ne0n0malpyhv9pp131dru3ct" xml:space="preserve">{{Dialècte Gascon}}
{{Infobox Persona}}
'''Peter Hegseth''', dit '''Pete Hegseth''' ([[Minneapòlis|Minneapolis]], [[6 de junh]] de [[1980]]), qu'ei un militar, animator de television, escrivan e òmi politic american.

Que serví dens la guarda nacionau de Minnesota dab lo grade de comandant de resèrva e qu'efectuè missions a [[Guantànamo|Guantánamo]] (2004-2005), en [[Iraq]] e en [[Afganistan]] (2012). Après la soa carrièra militara, que vad comentaire politic sus [[Fox News]] .

En 2025, qu'estó nommat Secretari a la Defensa deus [[Estats Units d'America|Estats Units]] devath la segonda presidéncia de [[Donald Trump]]. Faça a l'oposicion de mantun senator republican, qui's jonhón aus democratas pendent la soa confirmacion peu Senat, lo vicepresident [[J.D. Vance|J. D. Vance]] que deu portar lo son vòte entad ac confirmar, çò qui hasó de Hegseth lo dusau membre de gabinet de l'istòria americana confirmat gràcias au vòte despartidor deu vicepresident.

Fervorós evangelic a tendéncia fondamentalista e promotor de la violéncia militara, Hegseth que defen posicions radicaus dens de nombrós maines politics, sustot los ahars estrangèrs, las questions militaras e divèrsas questions societaus, e que's ditz climatosceptica. Suu plan ideologic, qu'ei sovent definit com «nacionalista crestian»,&lt;ref&gt;Liam Adams, «[https://eu.usatoday.com/story/news/politics/elections/2025/01/13/pete-hegseth-nomination-is-milestone-for-doug-wilsons-church-movement/76947642007/ Why Pete Hegseth nomination is a milestone for the rightwing Christian movement he follows]» , suu ''USA Today'', 13 de genèr de 2025.&lt;/ref&gt; pròche de l'extrèma-dreta americana.&lt;ref&gt;Alice Herman, «[https://www.theguardian.com/us-news/2024/nov/15/trump-cabinet-pete-hegseth-defense Pete Hegseth, Trump’s Pentagon pick, sparks alarm over far-right extremism]» , suu The Guardian, 15 de noveme de  2024.&lt;/ref&gt;

==Referéncias==
{{Referéncias}}

==Véder tanben==
{{Multibendèl|Portal biografia|Portal politica|Portal Estats Units d'America}}

{{Autoritats}}

{{ORDENA:Hegseth, Pete}}
[[Categoria:Personalitat politica americana]]
[[Categoria:Naissença en Minnesòta]]
[[Categoria:Naissença en 1980]]
[[Categoria:American d'ascendéncia norvegiana]]</text>
      <sha1>2cp0am2ne0n0malpyhv9pp131dru3ct</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Comunautat de comunas de Cruesa Junhent</title>
    <ns>0</ns>
    <id>201730</id>
    <revision>
      <id>2512415</id>
      <parentid>2511817</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T13:48:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Alaric 506</username>
        <id>44932</id>
      </contributor>
      <comment>apondi de comunas</comment>
      <origin>2512415</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6526" sha1="l9trpa25uma5sca3lkzy79s1i301vl7" xml:space="preserve">{{Infobox Gropament de comunas
|nom={{PAGENAME}}
|pais=França|lenga=oc
|imatges= 
|reg= {{Novela Aquitània}} 
|dept= {{Cruesa}}
|créacion= 1èr de genier [[2017]]
|nbcom=41
|caplòc= [[Boçac Borg]]
|president=  Nicolas Simonnet ([[UMP|UMP, LR]] 
|pop=  	16 479 
|datapop=[[2022]]
|superf= 985,30
|ectaras= 98 530
|dens= 17
|budget=
|sitweb= https://www.creuseconfluence.com/
|imatgesfin= 
|}}

La '''Comunautat de comunas de Cruesa Junhent''' es una intercomunalitat [[França|de la Republica Francesa]], situada dins lo [[departament francés|departament]] de [[Cruesa (departament)|Cruesa]] e la [[region francesa|region]] de [[Novela Aquitània]], &lt;small&gt;ancianament de [[Lemosin (region)|Lemosin]]&lt;/small&gt;. Son còdi SIREN es 200067544. La lenga autoctòna es l'occitan, entre l'[[auvernhat]], lo [[lemosin]] o lo [[marchés]]. 

* Ficha Banatic : [https://www.banatic.interieur.gouv.fr/intercommunalite/200067544-cc-creuse-confluence]
* Ficha INSEE : [https://www.insee.fr/fr/statistiques/2011101?geo=EPCI-200067544].

[[File:23-Intercos2019-200067544.png|thumb|left|600px|Mapa de la CC]] 
[[File:23-Intercos2019-200067544-Densités.png|thumb|left|600px|Densitat per comuna]]
{{clr}}

==Istòria==
La comunautat de comunas fuguet creada lo 1er de genier 2017 per l'arrestat dau 2 de novembre 2016, en fusionant la Comunautat de comunas dau País de [[Boçac (Nauta Marcha)|Boçac]] (15 comunas, residéncia [[Boçac Borg]], la Comunautat de comunas dau Caireforc de las Quatre Províncias (15 comunas, residéncia [[Gosom]]) e la Comunautat de comunas d'Eváun-Chambon (13 comunas, residéncia [[Eváun]]). &lt;/br&gt;
Prenguet lo nom de ''Cruesa Junhent'' per decision dau conselh comunautari de julhet 2017 &lt;ref&gt;Article ''La Com-com a un nom : Creuse Confluence'' dins lo jornal La Montagne dau 25/7/2017 https://www.lamontagne.fr/boussac/institutions/2017/07/25/la-com-com-a-un-nom-creuse-confluence_12496213.html&lt;/ref&gt;. &lt;/br&gt;
Lo 1er de genier de [[2025]], las comunas de [[Blaudés]] e de [[Parçac e Rimondés]] (dejà lo resultat d'una fusion de [[2016]]) fusionèren en creant una comuna que restablís lo nom de [[Parçac (Marcha)|Parçac]] &lt;ref&gt;títol ''Recueil des Actes Administratifs de la Creuse N°23-2024-128'' publicat lo 1er d'octobre 2024 https://www.creuse.gouv.fr/contenu/telechargement/20619/154127/file/Septembre%2016-30.pdf&lt;/ref&gt;.


==Composicion==
{|class= &quot;wikitable&quot;
!Nom
!Width=&quot;135&quot;|Còdi INSEE
!Superficia 
(&lt;small&gt;km²&lt;/small&gt;)
!Populacion 
!Densitat 
(&lt;small&gt;ab/km²&lt;/small&gt;)
!Canton davant 2015
|-
|[[Auja]]
|23009
| 9,97
| {{popfr23|009}} ({{popfr23|0}})
| {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|009}}/9.97) round 2}}}}
| [[Canton de Chambon|Chambon]] 
|-
|[[Budeliere]]
|23035
| 25,07
| {{popfr23|035}} ({{popfr23|0}})
| {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|035}}/25.07) round 2}}}}
| [[Canton de Chambon|Chambon]]  
|-
| [[Chambon (Combralha)|Chambon]]
|23045
| 33,58
| {{popfr23|045}} ({{popfr23|0}})
| {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|045}}/33.58) round 2}}}}
| [[Canton de Chambon|Chambon]]  
|-
|[[L'Espaud]]
|23106
| 24,12
| {{popfr23|106}} ({{popfr23|0}})
| {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|106}}/24.12) round 2}}}}
| [[Canton de Chambon|Chambon]]  
|-
|[[Luçac (Cruesa)|Luçac]]
|23114
| 46,86
| {{popfr23|114}} ({{popfr23|0}})
| {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|114}}/46.86) round 2}}}}
| [[Canton de Chambon|Chambon]] 
|-
|[[Noent]]
|23145
| 25,75
| {{popfr23|145}} ({{popfr23|0}})
| {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|145}}/25.75) round 2}}}}
| [[Canton de Chambon|Chambon]]  
|-
|[[Sent Julian lo Chastel]]
|23204
| 15,3
| {{popfr23|204}} ({{popfr23|0}})
| {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|204}}/15.3) round 2}}}}
| [[Canton de Chambon|Chambon]] 
|-
|[[Sent Lop (Cruesa)|Sent Lup]]
|23209
| 18,82 
| {{popfr23|209}} ({{popfr23|0}})
| {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|209}}/18.82) round 2}}}}
| [[Canton de Chambon|Chambon]]  
|-
|[[Tarda]]
|23251
| 21,4
| {{popfr23|251}} ({{popfr23|0}})
| {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|251}}/21.4) round 2}}}}
| [[Canton de Chambon|Chambon]]  
|-
|[[Vernejes|Varnege]]
|23259
| 7,59
| {{popfr23|259}} ({{popfr23|0}})
| {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|259}}/7.59) round 2}}}}
| [[Canton de Chambon|Chambon]]  
|-
|[[Viarçac]]
|23261
| 29,09
| {{popfr23|261}} ({{popfr23|0}})
| {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|261}}/29.09) round 2}}}}
| [[Canton de Chambon|Chambon]]  
|-
|[[Chambonchar]]
|23046
| 12,86
| {{popfr23|046}} ({{popfr23|0}})
| {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|046}}/12.86) round 2}}}}
| [[Canton d'Eváun|Eváun]] 
|-  
| [[Eváun]]
|23076
| 45,55
| {{popfr23|076}} ({{popfr23|0}})
| {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|076}}/45.55) round 2}}}}
| [[Canton d'Eváun|Eváun]]   
|-
|[[Sent Julian la Genesta]]
|23203
| 11,91
| {{popfr23|203}} ({{popfr23|0}})
| {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|203}}/11.91) round 2}}}}
| [[Canton d'Eváun|Eváun]]   
|-
| [[Blaudés]] (incorporat a Parçac en 2025)
|23023
| 6,9
| {{popfr23|023}} ({{popfr23|0}})
| {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|023}}/6.9) round 2}}}}
| [[Canton de Jarnaja|Jarnaja]] 
|-
|[[La Cela de Gosom]]
|23040
| 14,07
| {{popfr23|040}} ({{popfr23|0}})
| {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|040}}/14.07) round 2}}}}
| [[Canton de Jarnaja|Jarnaja]] 
|-
|[[Domeiròt]]
|23072
| 24,59
| {{popfr23|072}} ({{popfr23|0}})
| {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|072}}/24.59) round 2}}}}
| [[Canton de Jarnaja|Jarnaja]]  
|-
|[[Gosom]]
|23093
| 50,03
| {{popfr23|093}} ({{popfr23|0}})
| {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|093}}/50.03) round 2}}}}
| [[Canton de Jarnaja|Jarnaja]]  
|-
|[[Jarnaja]]
|23100
| 9,17
| {{popfr23|100}} ({{popfr23|0}})
| {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|100}}/9.17) round 2}}}}
| [[Canton de Jarnaja|Jarnaja]] 
|-
|[[Parçac (Marcha)|Parçac]]
|23149
| 47,02
| {{popfr23|149}} ({{popfr23|0}})
| {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|149}}/47.02) round 2}}}}
| [[Canton de Jarnaja|Jarnaja]]  
|-
|[[Peirafita (Marcha)|Peirafita]]
|23152
| 6,4
| {{popfr23|152}} ({{popfr23|0}})
| {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|152}}/6.4) round 2}}}}
| [[Canton de Jarnaja|Jarnaja]] 
|-
|[[Sent Sauve de Tol]]
|23243
| 14,57
| {{popfr23|243}} ({{popfr23|0}})
| {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|243}}/14.57) round 2}}}}
| [[Canton de Jarnaja|Jarnaja]] 
|-
|[[Tres Fonts]]
|23255
| 9,53
| {{popfr23|255}} ({{popfr23|0}})
| {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|255}}/9.53) round 2}}}}
| [[Canton de Jarnaja|Jarnaja]]  
|-
|}
{{clr}}

==Las intercomunalitats de Cruesa==
[[Imatge:23-Intercos-2019.png|thumb|left|500px|Mapa de las intercomunalitats de Cruesa]]

==Nòtas==
&lt;references/&gt;
{{Portal Lemosin}}
[[Categoria:Comunautat de comunas de Cruesa]]</text>
      <sha1>l9trpa25uma5sca3lkzy79s1i301vl7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2512472</id>
      <parentid>2512415</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T21:10:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Alaric 506</username>
        <id>44932</id>
      </contributor>
      <origin>2512472</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9113" sha1="apvzb5qf0dojmkeh2tjeka2d0jz9svt" xml:space="preserve">{{Infobox Gropament de comunas
|nom={{PAGENAME}}
|pais=França|lenga=oc
|imatges= 
|reg= {{Novela Aquitània}} 
|dept= {{Cruesa}}
|créacion= 1èr de genier [[2017]]
|nbcom=41
|caplòc= [[Boçac Borg]]
|president=  Nicolas Simonnet ([[UMP|UMP, LR]] 
|pop=  	16 479 
|datapop=[[2022]]
|superf= 985,30
|ectaras= 98 530
|dens= 17
|budget=
|sitweb= https://www.creuseconfluence.com/
|imatgesfin= 
|}}

La '''Comunautat de comunas de Cruesa Junhent''' es una intercomunalitat [[França|de la Republica Francesa]], situada dins lo [[departament francés|departament]] de [[Cruesa (departament)|Cruesa]] e la [[region francesa|region]] de [[Novela Aquitània]], &lt;small&gt;ancianament de [[Lemosin (region)|Lemosin]]&lt;/small&gt;. Son còdi SIREN es 200067544. La lenga autoctòna es l'occitan, entre l'[[auvernhat]], lo [[lemosin]] o lo [[marchés]]. 

* Ficha Banatic : [https://www.banatic.interieur.gouv.fr/intercommunalite/200067544-cc-creuse-confluence]
* Ficha INSEE : [https://www.insee.fr/fr/statistiques/2011101?geo=EPCI-200067544].

[[File:23-Intercos2019-200067544.png|thumb|left|600px|Mapa de la CC]] 
[[File:23-Intercos2019-200067544-Densités.png|thumb|left|600px|Densitat per comuna]]
{{clr}}

==Istòria==
La comunautat de comunas fuguet creada lo 1er de genier 2017 per l'arrestat dau 2 de novembre 2016, en fusionant la Comunautat de comunas dau País de [[Boçac (Nauta Marcha)|Boçac]] (15 comunas, residéncia [[Boçac Borg]], la Comunautat de comunas dau Caireforc de las Quatre Províncias (15 comunas, residéncia [[Gosom]]) e la Comunautat de comunas d'Eváun-Chambon (13 comunas, residéncia [[Eváun]]). &lt;/br&gt;
Prenguet lo nom de ''Cruesa Junhent'' per decision dau conselh comunautari de julhet 2017 &lt;ref&gt;Article ''La Com-com a un nom : Creuse Confluence'' dins lo jornal La Montagne dau 25/7/2017 https://www.lamontagne.fr/boussac/institutions/2017/07/25/la-com-com-a-un-nom-creuse-confluence_12496213.html&lt;/ref&gt;. &lt;/br&gt;
Lo 1er de genier de [[2025]], las comunas de [[Blaudés]] e de [[Parçac e Rimondés]] (dejà lo resultat d'una fusion de [[2016]]) fusionèren en creant una comuna que restablís lo nom de [[Parçac (Marcha)|Parçac]] &lt;ref&gt;títol ''Recueil des Actes Administratifs de la Creuse N°23-2024-128'' publicat lo 1er d'octobre 2024 https://www.creuse.gouv.fr/contenu/telechargement/20619/154127/file/Septembre%2016-30.pdf&lt;/ref&gt;.


==Composicion==
{|class= &quot;wikitable&quot;
!Nom
!Width=&quot;135&quot;|Còdi INSEE
!Superficia 
(&lt;small&gt;km²&lt;/small&gt;)
!Populacion 
!Densitat 
(&lt;small&gt;ab/km²&lt;/small&gt;)
!Canton davant 2015
|-
|[[Auja]]
|23009
| 9,97
| {{popfr23|009}} ({{popfr23|0}})
| {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|009}}/9.97) round 2}}}}
| [[Canton de Chambon|Chambon]] 
|-
|[[Budeliere]]
|23035
| 25,07
| {{popfr23|035}} ({{popfr23|0}})
| {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|035}}/25.07) round 2}}}}
| [[Canton de Chambon|Chambon]]  
|-
| [[Chambon (Combralha)|Chambon]]
|23045
| 33,58
| {{popfr23|045}} ({{popfr23|0}})
| {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|045}}/33.58) round 2}}}}
| [[Canton de Chambon|Chambon]]  
|-
|[[L'Espaud]]
|23106
| 24,12
| {{popfr23|106}} ({{popfr23|0}})
| {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|106}}/24.12) round 2}}}}
| [[Canton de Chambon|Chambon]]  
|-
|[[Luçac (Cruesa)|Luçac]]
|23114
| 46,86
| {{popfr23|114}} ({{popfr23|0}})
| {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|114}}/46.86) round 2}}}}
| [[Canton de Chambon|Chambon]] 
|-
|[[Noent]]
|23145
| 25,75
| {{popfr23|145}} ({{popfr23|0}})
| {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|145}}/25.75) round 2}}}}
| [[Canton de Chambon|Chambon]]  
|-
|[[Sent Julian lo Chastel]]
|23204
| 15,3
| {{popfr23|204}} ({{popfr23|0}})
| {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|204}}/15.3) round 2}}}}
| [[Canton de Chambon|Chambon]] 
|-
|[[Sent Lop (Cruesa)|Sent Lup]]
|23209
| 18,82 
| {{popfr23|209}} ({{popfr23|0}})
| {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|209}}/18.82) round 2}}}}
| [[Canton de Chambon|Chambon]]  
|-
|[[Tarda]]
|23251
| 21,4
| {{popfr23|251}} ({{popfr23|0}})
| {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|251}}/21.4) round 2}}}}
| [[Canton de Chambon|Chambon]]  
|-
|[[Vernejes|Varnege]]
|23259
| 7,59
| {{popfr23|259}} ({{popfr23|0}})
| {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|259}}/7.59) round 2}}}}
| [[Canton de Chambon|Chambon]]  
|-
|[[Viarçac]]
|23261
| 29,09
| {{popfr23|261}} ({{popfr23|0}})
| {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|261}}/29.09) round 2}}}}
| [[Canton de Chambon|Chambon]]  
|-
|[[Chambonchar]]
|23046
| 12,86
| {{popfr23|046}} ({{popfr23|0}})
| {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|046}}/12.86) round 2}}}}
| [[Canton d'Eváun|Eváun]] 
|-  
| [[Eváun]]
|23076
| 45,55
| {{popfr23|076}} ({{popfr23|0}})
| {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|076}}/45.55) round 2}}}}
| [[Canton d'Eváun|Eváun]]   
|-
|[[Sent Julian la Genesta]]
|23203
| 11,91
| {{popfr23|203}} ({{popfr23|0}})
| {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|203}}/11.91) round 2}}}}
| [[Canton d'Eváun|Eváun]]   
|-
| [[Blaudés]] (incorporat a Parçac en 2025)
|23023
| 6,9
| {{popfr23|023}} ({{popfr23|0}})
| {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|023}}/6.9) round 2}}}}
| [[Canton de Jarnaja|Jarnaja]] 
|-
|[[La Cela de Gosom]]
|23040
| 14,07
| {{popfr23|040}} ({{popfr23|0}})
| {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|040}}/14.07) round 2}}}}
| [[Canton de Jarnaja|Jarnaja]] 
|-
|[[Domeiròt]]
|23072
| 24,59
| {{popfr23|072}} ({{popfr23|0}})
| {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|072}}/24.59) round 2}}}}
| [[Canton de Jarnaja|Jarnaja]]  
|-
|[[Gosom]]
|23093
| 50,03
| {{popfr23|093}} ({{popfr23|0}})
| {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|093}}/50.03) round 2}}}}
| [[Canton de Jarnaja|Jarnaja]]  
|-
|[[Jarnaja]]
|23100
| 9,17
| {{popfr23|100}} ({{popfr23|0}})
| {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|100}}/9.17) round 2}}}}
| [[Canton de Jarnaja|Jarnaja]] 
|-
|[[Parçac (Marcha)|Parçac]]
|23149
| 47,02
| {{popfr23|149}} ({{popfr23|0}})
| {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|149}}/47.02) round 2}}}}
| [[Canton de Jarnaja|Jarnaja]]  
|-
|[[Peirafita (Marcha)|Peirafita]]
|23152
| 6,4
| {{popfr23|152}} ({{popfr23|0}})
| {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|152}}/6.4) round 2}}}}
| [[Canton de Jarnaja|Jarnaja]] 
|-
|[[Sent Sauve de Tol]]
|23243
| 14,57
| {{popfr23|243}} ({{popfr23|0}})
| {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|243}}/14.57) round 2}}}}
| [[Canton de Jarnaja|Jarnaja]] 
|-
|[[Tres Fonts]]
|23255
| 9,53
| {{popfr23|255}} ({{popfr23|0}})
| {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|255}}/9.53) round 2}}}}
| [[Canton de Jarnaja|Jarnaja]]  
|-
|[[Beteste]]
|23022
| 28,24
| {{popfr23|022}} ({{popfr23|0}})
| {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|022}}/28.24) round 2}}}}
| [[Canton de Chasteluç Malvalés|Chasteluç Malvalés]] 
|-
|[[Boçac (Nauta Marcha)|Boçac]]
|23031
| 1,48
| {{popfr23|031}} ({{popfr23|0}})
| {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|031}}/1.48) round 2}}}}
| [[Canton de Boçac|Boçac]] 
|-
|'''[[Boçac Borg|Boçac las Egliesas]]'''
|23032
|  38,69
| {{popfr23|032}} ({{popfr23|0}})
| {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|032}}/38.69) round 2}}}}
| [[Canton de Boçac|Boçac]]  (residéncia) 
|-
|[[Bòrn Sent Jòrge]]
|23026
| 32,5
| {{popfr23|026}} ({{popfr23|0}})
| {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|026}}/32.5) round 2}}}}
| [[Canton de Boçac|Boçac]]  
|-
|[[Bussiera Sent Jòrge]]
|23038
| 22,45
| {{popfr23|038}} ({{popfr23|0}})
| {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|038}}/22.45) round 2}}}}
|[[Canton de Boçac|Boçac]] 
|-
|[[Clunhac]]
|23064
| 42,42
| {{popfr23|064}} ({{popfr23|0}})
| {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|064}}/42.42) round 2}}}}
| [[Canton de Chasteluç Malvalés|Chasteluç Malvalés]]  
|-
|[[Lairac (Cruesa)|Lairac]]
|23108
| 18,32
| {{popfr23|108}} ({{popfr23|0}})
| {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|108}}/18.32) round 2}}}}
| [[Canton de Boçac|Boçac]] 
|-
|[[Malerèt de Boçac|Malarèt de Boçac]]
|23120
|  	25,43
| {{popfr23|120}} ({{popfr23|0}})
| {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|120}}/25.43) round 2}}}}
| [[Canton de Boçac|Boçac]]  
|-
|[[Noserines|Noserinas]]
|23146
| 19,09
| {{popfr23|146}} ({{popfr23|0}})
| {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|146}}/19.09) round 2}}}}
| [[Canton de Boçac|Boçac]] 
|-
|[[Sent Marien]]
|23213
| 12,78
| {{popfr23|213}} ({{popfr23|0}})
| {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|213}}/12.78) round 2}}}}
| [[Canton de Boçac|Boçac]]  
|-
|[[Sent Peire Le Bòsc]]
|23233
| 17,24
| {{popfr23|233}} ({{popfr23|0}})
| {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|233}}/17.24) round 2}}}}
| [[Canton de Boçac|Boçac]]  
|-
|[[Sent Silvan (Cruesa)|Sent Sàuvan de Boçac]]
|23240
| 15,32
| {{popfr23|240}} ({{popfr23|0}})
| {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|240}}/15.32) round 2}}}}
| [[Canton de Boçac|Boçac]]  
|-
|[[Solmans]]
|23174
| 36,68
| {{popfr23|174}} ({{popfr23|0}})
| {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|174}}/36.68) round 2}}}}
| [[Canton de Boçac|Boçac]] 
|-
|-
|[[Tol Senta Crotz]]
|23254
| 35,05
| {{popfr23|254}} ({{popfr23|0}})
| {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|254}}/35.05) round 2}}}}
| [[Canton de Boçac|Boçac]]  
|-
|[[La Vau Francha]]
|23104
| 16,34
| {{popfr23|104}} ({{popfr23|0}})
| {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|104}}/16.34) round 2}}}}
| [[Canton de Boçac|Boçac]] 
|-
|}
{{clr}}

==Las intercomunalitats de Cruesa==
[[Imatge:23-Intercos-2019.png|thumb|left|500px|Mapa de las intercomunalitats de Cruesa]]

==Nòtas==
&lt;references/&gt;
{{Portal Lemosin}}
[[Categoria:Comunautat de comunas de Cruesa]]</text>
      <sha1>apvzb5qf0dojmkeh2tjeka2d0jz9svt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Michel Sogny</title>
    <ns>0</ns>
    <id>201786</id>
    <revision>
      <id>2512411</id>
      <timestamp>2026-11-06T12:55:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MIKHEIL</username>
        <id>11284</id>
      </contributor>
      <comment>Creacion de la pagina amb « '''Michel Sogny''' (nascut lo [[21 de novembre]] de [[1947]] a Pau, [[França]]) es un pianista, compositor e escrivan francés d’origina ongresa. Desvolopèt un apròchi novèl de l’ensenhament del piano.&lt;ref&gt;Valérie Sasportas (23 April 2010). [http://www.lefigaro.fr/livres/2010/04/22/03005-20100422ARTFIG00623-michel-sogny-la-musique-sans-soupir-.php «&amp;nbsp;Michel Sogny, La musique sans soupirs&amp;nbsp;»]. ''[[Le Figaro]]''.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Radio Classique (De... »</comment>
      <origin>2512411</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5137" sha1="azzf46ntzqnwzy6zru9n9ipqsmzpwll" xml:space="preserve">'''Michel Sogny''' (nascut lo [[21 de novembre]] de [[1947]] a Pau, [[França]]) es un pianista, compositor e escrivan francés d’origina ongresa. Desvolopèt un apròchi novèl de l’ensenhament del piano.&lt;ref&gt;Valérie Sasportas (23 April 2010). [http://www.lefigaro.fr/livres/2010/04/22/03005-20100422ARTFIG00623-michel-sogny-la-musique-sans-soupir-.php «&amp;nbsp;Michel Sogny, La musique sans soupirs&amp;nbsp;»]. ''[[Le Figaro]]''.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Radio Classique (December 2015). [http://www.radioclassique.fr/actu-classique/dossiers/dossiers-detail/lart-et-la-methode-de-michel-sogny.html &quot;L’art et la Méthode de Michel Sogny&quot;].&lt;/ref&gt; Son metòde permetèt a un fum d’estudiants de totas las edats de gaudir de la practica d’aquel instrument, pr’amor que lo jòc del piano es generalament considerat coma inaccessible se se l’aprene pas pendent l’enfança.&lt;ref&gt;«&amp;nbsp;L'histoire d'une adulte prodige&amp;nbsp;», Piano n°19, 2005–2006.&lt;/ref&gt;

==Biografia==
Michel Sogny seguèt los cors de l’École Normale de Musique de Paris, ont faguèt d’estudis de piano jos la direccion de Jules Gentil e d’Yvonne Desportes. Es titular d’un master en psicologia, d’una licéncia en literatura e d’un doctorat en filosofia,&lt;ref&gt;''Le Processus de l'esprit créateur chez Liszt'' {{SUDOC|040853942}}&lt;/ref&gt; qu’acabèt a la Sorbona en 1974 jos la direccion de Vladimir Jankélévitch. Michel Sogny es lo fondator de la Fondacion SOS Talents.

Amb Valéry Giscard d’Estaing e Blandine Ollivier de Prévaux, arrièra-nèta de Franz Liszt, Sogny foguèt un dels membres fondators de l’Associacion francesa Franz Liszt.&lt;ref&gt;Association française Franz Liszt 1972 », Documentation Association Franz Liszt,‎ octobre 1972&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=Une Association Franz Liszt|work=[[Le Figaro]]|date=16 October 1973|page=29|url=https://www.flickr.com/photos/60784876@N06/49472640182/in/dateposted-public}}&lt;/ref&gt;

==Metòde de piano de Michel Sogny==
La metodologia de Sogny s’ensenha dins las escòlas qu’a a Paris e a Genèva. Dempuèi 1974, mai de 20 000 estudiants dominan lo piano gràcias al metòde de Sogny.&lt;ref&gt;{{cite news |first=Thierry |last=Hillériteau|title=Les antiques accords de Michel Sogny|work=[[Le Figaro]]|date=2 May 2014|url=http://www.lefigaro.fr/mon-figaro/2014/05/02/10001-20140502ARTFIG00286-les-antiques-accords-de-michel-sogny.php}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=L'HUMANISTEDE LA MUSIQUE|date=18 May 2017|url=https://studylibfr.com/doc/5076546/de-la-musique---%C3%A9ditions-michel-de-maule}}&lt;/ref&gt;

Lo metòde se compausa de dos components principals: d’òbras didacticas – los Prolégomènes, que representan de pichons exercicis.&lt;ref&gt;François Lancel, &quot;En avant la musique&quot;, ''Le Parisien'',‎ mai 1981&lt;/ref&gt; Los Prolégomènes desvolopan la percepcion de la simfonia musicala e del son.&lt;ref&gt;Stephan Friedrich, ''&quot;L'Art et la Méthode&quot;, Classica L'Express&quot;'',‎ décembre 2015, p. 4&lt;/ref&gt; La segonda orientacion consistís en un cicle d’estudis, ont l’accent es botat sul desvolopament de las competéncias tecnicas, tals coma los gèstes e las posicions de las mans.&lt;ref&gt;Georges Hilleret, &quot;Le bonheur de jouer Bach après quelques mois de pratique&quot;, Télé 7 Jours,‎ 26 mai 1984&lt;/ref&gt;

Una de las estudiantas de Sogny, que se metèt al piano ja adulta, foguèt la professora de lenga francesa Michel Paris.&lt;ref&gt;Stephan Friedrich, ''&quot;Michèle Paris – L'adulte prodige&quot;'', Classica L'Express,‎ décembre 2014, p. 9&lt;/ref&gt; Aprèp aver acabat lo cors de metodologia de 4 ans de Sogny, a 30 ans donèt un concèrt en solo al Théâtre des Champs-Élysées jos lo patronatge del Ministèri de la Cultura.&lt;ref&gt;Edgar Schneider, ''&quot;Jours de France&quot;'', Le Carnet de la Semaine,‎ 3 mai 1980&lt;/ref&gt;

Una autra estudianta capitada de Michel Sogny foguèt Claudine Zévaco, qu’actuèt al Théâtre des Champs-Élysées en 1983 e en 1984.&lt;ref&gt;&quot;En Bref- Récital à la Fondation Cziffra&quot;, ''Le Monde'',‎ 26 mai 1984&lt;/ref&gt;

En 1981, lo Senat s’adreçèt oficialament al ministre de la Cultura, Jack Lang, per discutir l’introduccion de la metodologia de Michel Sogny dins tota la França.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Enseignement de la musique : extension du centre Michel Sogny – Sénat|url=https://www.flickr.com/photos/60784876@N06/25294925464}}&lt;/ref&gt;

== Ligams extèrnes ==
* [http://www.michelsogny.ch/ Michel Sogny Official Website]
* [https://www.lefigaro.fr/musique/michel-sogny-l-art-de-la-resilience-20220605 Michel Sogny, l’art de la résilience] [[Le Figaro]]
* [http://www.academie-michel-sogny.ch Michel Sogny Academy]
* [http://www.michelsogny.com Michel Sogny Personal Website]
* [http://www.sos-talents.ch SOS Talents Foundation]
* [https://web.archive.org/web/20150822211931/http://www.artchipel.net/fr/compositeur/sogny-michel/ Works at Artchipel]
* [https://www.laflutedepan.com/recherche?Effiltre=1&amp;Effiltre2=0&amp;tri=0&amp;page=0001&amp;boutique=&amp;instrument=&amp;style=&amp;motcle=michel+sogny laflutedepan.com]

== Nòtas e referéncias ==
&lt;references /&gt;

{{ORDENA:Michel, Sogny}}
[[Categoria:Compositor francés]]
[[Categoria:Pianista francés]]
[[Categoria:Naissença en 1947]]</text>
      <sha1>azzf46ntzqnwzy6zru9n9ipqsmzpwll</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2512412</id>
      <parentid>2512411</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T12:57:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MIKHEIL</username>
        <id>11284</id>
      </contributor>
      <origin>2512412</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5149" sha1="8jd4mj2qxfz02l2qfrab01r2f6k5t4m" xml:space="preserve">{{databox}}
'''Michel Sogny''' (nascut lo [[21 de novembre]] de [[1947]] a Pau, [[França]]) es un pianista, compositor e escrivan francés d’origina ongresa. Desvolopèt un apròchi novèl de l’ensenhament del piano.&lt;ref&gt;Valérie Sasportas (23 April 2010). [http://www.lefigaro.fr/livres/2010/04/22/03005-20100422ARTFIG00623-michel-sogny-la-musique-sans-soupir-.php «&amp;nbsp;Michel Sogny, La musique sans soupirs&amp;nbsp;»]. ''[[Le Figaro]]''.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Radio Classique (December 2015). [http://www.radioclassique.fr/actu-classique/dossiers/dossiers-detail/lart-et-la-methode-de-michel-sogny.html &quot;L’art et la Méthode de Michel Sogny&quot;].&lt;/ref&gt; Son metòde permetèt a un fum d’estudiants de totas las edats de gaudir de la practica d’aquel instrument, pr’amor que lo jòc del piano es generalament considerat coma inaccessible se se l’aprene pas pendent l’enfança.&lt;ref&gt;«&amp;nbsp;L'histoire d'une adulte prodige&amp;nbsp;», Piano n°19, 2005–2006.&lt;/ref&gt;

==Biografia==
Michel Sogny seguèt los cors de l’École Normale de Musique de Paris, ont faguèt d’estudis de piano jos la direccion de Jules Gentil e d’Yvonne Desportes. Es titular d’un master en psicologia, d’una licéncia en literatura e d’un doctorat en filosofia,&lt;ref&gt;''Le Processus de l'esprit créateur chez Liszt'' {{SUDOC|040853942}}&lt;/ref&gt; qu’acabèt a la Sorbona en 1974 jos la direccion de Vladimir Jankélévitch. Michel Sogny es lo fondator de la Fondacion SOS Talents.

Amb Valéry Giscard d’Estaing e Blandine Ollivier de Prévaux, arrièra-nèta de Franz Liszt, Sogny foguèt un dels membres fondators de l’Associacion francesa Franz Liszt.&lt;ref&gt;Association française Franz Liszt 1972 », Documentation Association Franz Liszt,‎ octobre 1972&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=Une Association Franz Liszt|work=[[Le Figaro]]|date=16 October 1973|page=29|url=https://www.flickr.com/photos/60784876@N06/49472640182/in/dateposted-public}}&lt;/ref&gt;

==Metòde de piano de Michel Sogny==
La metodologia de Sogny s’ensenha dins las escòlas qu’a a Paris e a Genèva. Dempuèi 1974, mai de 20 000 estudiants dominan lo piano gràcias al metòde de Sogny.&lt;ref&gt;{{cite news |first=Thierry |last=Hillériteau|title=Les antiques accords de Michel Sogny|work=[[Le Figaro]]|date=2 May 2014|url=http://www.lefigaro.fr/mon-figaro/2014/05/02/10001-20140502ARTFIG00286-les-antiques-accords-de-michel-sogny.php}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=L'HUMANISTEDE LA MUSIQUE|date=18 May 2017|url=https://studylibfr.com/doc/5076546/de-la-musique---%C3%A9ditions-michel-de-maule}}&lt;/ref&gt;

Lo metòde se compausa de dos components principals: d’òbras didacticas – los Prolégomènes, que representan de pichons exercicis.&lt;ref&gt;François Lancel, &quot;En avant la musique&quot;, ''Le Parisien'',‎ mai 1981&lt;/ref&gt; Los Prolégomènes desvolopan la percepcion de la simfonia musicala e del son.&lt;ref&gt;Stephan Friedrich, ''&quot;L'Art et la Méthode&quot;, Classica L'Express&quot;'',‎ décembre 2015, p. 4&lt;/ref&gt; La segonda orientacion consistís en un cicle d’estudis, ont l’accent es botat sul desvolopament de las competéncias tecnicas, tals coma los gèstes e las posicions de las mans.&lt;ref&gt;Georges Hilleret, &quot;Le bonheur de jouer Bach après quelques mois de pratique&quot;, Télé 7 Jours,‎ 26 mai 1984&lt;/ref&gt;

Una de las estudiantas de Sogny, que se metèt al piano ja adulta, foguèt la professora de lenga francesa Michel Paris.&lt;ref&gt;Stephan Friedrich, ''&quot;Michèle Paris – L'adulte prodige&quot;'', Classica L'Express,‎ décembre 2014, p. 9&lt;/ref&gt; Aprèp aver acabat lo cors de metodologia de 4 ans de Sogny, a 30 ans donèt un concèrt en solo al Théâtre des Champs-Élysées jos lo patronatge del Ministèri de la Cultura.&lt;ref&gt;Edgar Schneider, ''&quot;Jours de France&quot;'', Le Carnet de la Semaine,‎ 3 mai 1980&lt;/ref&gt;

Una autra estudianta capitada de Michel Sogny foguèt Claudine Zévaco, qu’actuèt al Théâtre des Champs-Élysées en 1983 e en 1984.&lt;ref&gt;&quot;En Bref- Récital à la Fondation Cziffra&quot;, ''Le Monde'',‎ 26 mai 1984&lt;/ref&gt;

En 1981, lo Senat s’adreçèt oficialament al ministre de la Cultura, Jack Lang, per discutir l’introduccion de la metodologia de Michel Sogny dins tota la França.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Enseignement de la musique : extension du centre Michel Sogny – Sénat|url=https://www.flickr.com/photos/60784876@N06/25294925464}}&lt;/ref&gt;

== Ligams extèrnes ==
* [http://www.michelsogny.ch/ Michel Sogny Official Website]
* [https://www.lefigaro.fr/musique/michel-sogny-l-art-de-la-resilience-20220605 Michel Sogny, l’art de la résilience] [[Le Figaro]]
* [http://www.academie-michel-sogny.ch Michel Sogny Academy]
* [http://www.michelsogny.com Michel Sogny Personal Website]
* [http://www.sos-talents.ch SOS Talents Foundation]
* [https://web.archive.org/web/20150822211931/http://www.artchipel.net/fr/compositeur/sogny-michel/ Works at Artchipel]
* [https://www.laflutedepan.com/recherche?Effiltre=1&amp;Effiltre2=0&amp;tri=0&amp;page=0001&amp;boutique=&amp;instrument=&amp;style=&amp;motcle=michel+sogny laflutedepan.com]

== Nòtas e referéncias ==
&lt;references /&gt;

{{ORDENA:Michel, Sogny}}
[[Categoria:Compositor francés]]
[[Categoria:Pianista francés]]
[[Categoria:Naissença en 1947]]</text>
      <sha1>8jd4mj2qxfz02l2qfrab01r2f6k5t4m</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Panteras Negras</title>
    <ns>0</ns>
    <id>201787</id>
    <redirect title="Partit Pantera Negra" />
    <revision>
      <id>2512427</id>
      <timestamp>2026-11-06T17:35:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Briantin de Montrei</username>
        <id>37340</id>
      </contributor>
      <comment>Briantin de Montrei  a desplaçat la pagina [[Panteras Negras]] cap a [[Partit Pantera Negra]] : Son nom oficial es lo &quot;Black Panther Party&quot;</comment>
      <origin>2512427</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="37" sha1="9ozumta5neb5dsx167gci5fsvp8ilgi" xml:space="preserve">#REDIRECCION [[Partit Pantera Negra]]</text>
      <sha1>9ozumta5neb5dsx167gci5fsvp8ilgi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Black Panther Party</title>
    <ns>0</ns>
    <id>201788</id>
    <redirect title="Partit Pantera Negra" />
    <revision>
      <id>2512428</id>
      <timestamp>2026-11-06T17:36:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Briantin de Montrei</username>
        <id>37340</id>
      </contributor>
      <comment>Redireccion cap a [[Partit Pantera Negra]]</comment>
      <origin>2512428</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="37" sha1="9ozumta5neb5dsx167gci5fsvp8ilgi" xml:space="preserve">#REDIRECCION [[Partit Pantera Negra]]</text>
      <sha1>9ozumta5neb5dsx167gci5fsvp8ilgi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Malerèt de Boçac</title>
    <ns>0</ns>
    <id>201789</id>
    <redirect title="Malarèt de Boçac" />
    <revision>
      <id>2512444</id>
      <timestamp>2026-11-06T19:26:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Alaric 506</username>
        <id>44932</id>
      </contributor>
      <comment>Alaric 506  a desplaçat la pagina [[Malerèt de Boçac]] cap a [[Malarèt de Boçac]] : Títol mal escrit : segon Ives Lavalada</comment>
      <origin>2512444</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="35" sha1="70w6h9w5h6pdbvw94xxg5ij30b223cc" xml:space="preserve">#REDIRECCION [[Malarèt de Boçac]]</text>
      <sha1>70w6h9w5h6pdbvw94xxg5ij30b223cc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sent Peir dau Bòsc</title>
    <ns>0</ns>
    <id>201790</id>
    <redirect title="Sent Peire le Bòsc" />
    <revision>
      <id>2512451</id>
      <timestamp>2026-11-06T19:36:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Alaric 506</username>
        <id>44932</id>
      </contributor>
      <comment>Alaric 506  a desplaçat la pagina [[Sent Peir dau Bòsc]] cap a [[Sent Peire Le Bòsc]] : Títol mal escrit : segon Ives Lavalada</comment>
      <origin>2512451</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="36" sha1="9xzxeg9w16ffhas7djzah62x5qjlmnv" xml:space="preserve">#REDIRECCION [[Sent Peire Le Bòsc]]</text>
      <sha1>9xzxeg9w16ffhas7djzah62x5qjlmnv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2512524</id>
      <parentid>2512451</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T23:28:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Xqbot</username>
        <id>4312</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Robot: Robòt : repara una dobla redireccion cap a [[Sent Peire le Bòsc]]</comment>
      <origin>2512524</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="36" sha1="nq9ukty67o6evk1hs58h3zquc0m5kl3" xml:space="preserve">#REDIRECCION [[Sent Peire le Bòsc]]</text>
      <sha1>nq9ukty67o6evk1hs58h3zquc0m5kl3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Discutir:Sent Peir dau Bòsc</title>
    <ns>1</ns>
    <id>201791</id>
    <redirect title="Discutir:Sent Peire le Bòsc" />
    <revision>
      <id>2512453</id>
      <timestamp>2026-11-06T19:36:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Alaric 506</username>
        <id>44932</id>
      </contributor>
      <comment>Alaric 506  a desplaçat la pagina [[Discutir:Sent Peir dau Bòsc]] cap a [[Discutir:Sent Peire Le Bòsc]] : Títol mal escrit : segon Ives Lavalada</comment>
      <origin>2512453</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="45" sha1="mv4xh63ixysdm62f8iq6b0pzf7t8pis" xml:space="preserve">#REDIRECCION [[Discutir:Sent Peire Le Bòsc]]</text>
      <sha1>mv4xh63ixysdm62f8iq6b0pzf7t8pis</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2512525</id>
      <parentid>2512453</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T23:28:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Xqbot</username>
        <id>4312</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Robot: Robòt : repara una dobla redireccion cap a [[Discutir:Sent Peire le Bòsc]]</comment>
      <origin>2512525</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="45" sha1="p7bswt5wa43yszze76efycc9h7bcsu9" xml:space="preserve">#REDIRECCION [[Discutir:Sent Peire le Bòsc]]</text>
      <sha1>p7bswt5wa43yszze76efycc9h7bcsu9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Jalesches</title>
    <ns>0</ns>
    <id>201792</id>
    <redirect title="Jaleschas" />
    <revision>
      <id>2512462</id>
      <timestamp>2026-11-06T20:10:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Alaric 506</username>
        <id>44932</id>
      </contributor>
      <comment>Alaric 506  a desplaçat la pagina [[Jalesches]] cap a [[Jaleschas]] : Títol mal escrit : segon Lavalada (e prononciacion)</comment>
      <origin>2512462</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26" sha1="iqy962xedylzvbvtp3fzlvmwg0cza6g" xml:space="preserve">#REDIRECCION [[Jaleschas]]</text>
      <sha1>iqy962xedylzvbvtp3fzlvmwg0cza6g</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Canton de Boçac</title>
    <ns>0</ns>
    <id>201793</id>
    <revision>
      <id>2512464</id>
      <timestamp>2026-11-06T20:21:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Alaric 506</username>
        <id>44932</id>
      </contributor>
      <comment>Creacion de la pagina amb « {{Infobox Canton de França |carta=oc |nom=Canton de Boçac  |imatge = Map canton code 23 08.svg  | reg= [[Lemosin (region)|Lemosin]] | dept= {{Cruesa}} | arrt= [[Arrondiment de Garait]]  |vila= [[Boçac (Nauta Marcha)|Boçac]] |nbcom= 13 ----&gt; 17 |canton=2308 |km²= 	291,37 |cons= 	Franck Foulon e Catherine Graveron ([[UMP|LR]]) |datas= [[2021]]-[[2028]] |}} Lo '''canton de Boçac''' es una anciana division administrativa de [[Berric]] e de Lemosin (Occit... »</comment>
      <origin>2512464</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7579" sha1="ep2lm82dt2l5ane341aldfq40c7xby4" xml:space="preserve">{{Infobox Canton de França
|carta=oc
|nom=Canton de Boçac 
|imatge = Map canton code 23 08.svg 
| reg= [[Lemosin (region)|Lemosin]]
| dept= {{Cruesa}}
| arrt= [[Arrondiment de Garait]] 
|vila= [[Boçac (Nauta Marcha)|Boçac]]
|nbcom= 13 ----&gt; 17
|canton=2308
|km²= 	291,37
|cons= 	Franck Foulon e Catherine Graveron ([[UMP|LR]])
|datas= [[2021]]-[[2028]]
|}}
Lo '''canton de Boçac''' es una anciana division administrativa de [[Berric]] e de [[Lemosin (Occitània)|Lemosin]], venguda simpla circonscripcion electorala, situada dins l'[[arrondiment de Garait]], lo [[departaments franceses|departament]] de [[Cruesa (departament)|Cruesa]] e la [[regions francesas|region]] de [[Lemosin (region)|Lemosin]], aura de [[Novela Aquitània]]. Dempuèi [[2015]], totas las comunas son dins lo [[canton de Gosom]] e son passadas dins l'[[arrondiment dau Buçon]]. &lt;/br&gt;
'''La mapa es la de l'[[arrondiment de Garait]] avant 2015. Una granda partida de l'infobox correspond a la situacion de davant 2015.'''

==Composicion==
===Composicion davant 2015===
{|class= &quot;wikitable&quot;
!Nom
!Width=&quot;135&quot;|Còdi INSEE
!Superficia 
(&lt;small&gt;km²&lt;/small&gt;)
!Populacion 
!Densitat 
(&lt;small&gt;ab/km²&lt;/small&gt;)
!Intercomunalitat 
|-
|'''[[Boçac (Nauta Marcha)|Boçac]]'''
|23031
| 1,48
| {{popfr23|031}} ({{popfr23|0}})
| {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|031}}/1.48) round 2}}}}
| [[Comunautat de comunas de Cruesa Junhent|CC de Cruesa Junhent]] 
|-
|[[Boçac Borg|Boçac las Egliesas]]
|23032
|  38,69
| {{popfr23|032}} ({{popfr23|0}})
| {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|032}}/38.69) round 2}}}}
| [[Comunautat de comunas de Cruesa Junhent|CC de Cruesa Junhent]] 
|-
|[[Bòrn Sent Jòrge]]
|23026
| 32,5
| {{popfr23|026}} ({{popfr23|0}})
| {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|026}}/32.5) round 2}}}}
| [[Comunautat de comunas de Cruesa Junhent|CC de Cruesa Junhent]] 
|-
|[[Bussiera Sent Jòrge]]
|23038
| 22,45
| {{popfr23|038}} ({{popfr23|0}})
| {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|038}}/22.45) round 2}}}}
| [[Comunautat de comunas de Cruesa Junhent|CC de Cruesa Junhent]] 
|-
|[[Lairac (Cruesa)|Lairac]]
|23108
| 18,32
| {{popfr23|108}} ({{popfr23|0}})
| {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|108}}/18.32) round 2}}}}
| [[Comunautat de comunas de Cruesa Junhent|CC de Cruesa Junhent]] 
|-
|[[Malerèt de Boçac|Malarèt de Boçac]]
|23120
|  	25,43
| {{popfr23|120}} ({{popfr23|0}})
| {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|120}}/25.43) round 2}}}}
| [[Comunautat de comunas de Cruesa Junhent|CC de Cruesa Junhent]] 
|-
|[[Noserines|Noserinas]]
|23146
| 19,09
| {{popfr23|146}} ({{popfr23|0}})
| {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|146}}/19.09) round 2}}}}
| [[Comunautat de comunas de Cruesa Junhent|CC de Cruesa Junhent]] 
|-
|[[Sent Marien]]
|23213
| 12,78
| {{popfr23|213}} ({{popfr23|0}})
| {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|213}}/12.78) round 2}}}}
| [[Comunautat de comunas de Cruesa Junhent|CC de Cruesa Junhent]] 
|-
|[[Sent Peire Le Bòsc]]
|23233
| 17,24
| {{popfr23|233}} ({{popfr23|0}})
| {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|233}}/17.24) round 2}}}}
| [[Comunautat de comunas de Cruesa Junhent|CC de Cruesa Junhent]] 
|-
|[[Sent Silvan (Cruesa)|Sent Sàuvan de Boçac]]
|23240
| 15,32
| {{popfr23|240}} ({{popfr23|0}})
| {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|240}}/15.32) round 2}}}}
| [[Comunautat de comunas de Cruesa Junhent|CC de Cruesa Junhent]] 
|-
|[[Solmans]]
|23174
| 36,68
| {{popfr23|174}} ({{popfr23|0}})
| {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|174}}/36.68) round 2}}}}
| [[Comunautat de comunas de Cruesa Junhent|CC de Cruesa Junhent]] 
|-
|[[Tol Senta Crotz]]
|23254
| 35,05
| {{popfr23|254}} ({{popfr23|0}})
| {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|254}}/35.05) round 2}}}}
| [[Comunautat de comunas de Cruesa Junhent|CC de Cruesa Junhent]] 
|-
|[[La Vau Francha]]
|23104
| 16,34
| {{popfr23|104}} ({{popfr23|0}})
| {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|104}}/16.34) round 2}}}}
| [[Comunautat de comunas de Cruesa Junhent|CC de Cruesa Junhent]] 
|-
|}

===Composicion dempuei 2015===
{|class= &quot;wikitable&quot;
!Nom
!Width=&quot;135&quot;|Còdi INSEE
!Superficia 
(&lt;small&gt;km²&lt;/small&gt;)
!Populacion 
!Densitat 
(&lt;small&gt;ab/km²&lt;/small&gt;)
!Intercomunalitat 
|-
|'''[[Boçac (Nauta Marcha)|Boçac]]'''
|23031
| 1,48
| {{popfr23|031}} ({{popfr23|0}})
| {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|031}}/1.48) round 2}}}}
| [[Comunautat de comunas de Cruesa Junhent|CC de Cruesa Junhent]] 
|-
|[[Boçac Borg|Boçac las Egliesas]]
|23032
|  38,69
| {{popfr23|032}} ({{popfr23|0}})
| {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|032}}/38.69) round 2}}}}
| [[Comunautat de comunas de Cruesa Junhent|CC de Cruesa Junhent]] 
|-
|[[Bòrn Sent Jòrge]]
|23026
| 32,5
| {{popfr23|026}} ({{popfr23|0}})
| {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|026}}/32.5) round 2}}}}
| [[Comunautat de comunas de Cruesa Junhent|CC de Cruesa Junhent]] 
|-
|[[Bussiera Sent Jòrge]]
|23038
| 22,45
| {{popfr23|038}} ({{popfr23|0}})
| {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|038}}/22.45) round 2}}}}
| [[Comunautat de comunas de Cruesa Junhent|CC de Cruesa Junhent]] 
|-
|[[Lairac (Cruesa)|Lairac]]
|23108
| 18,32
| {{popfr23|108}} ({{popfr23|0}})
| {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|108}}/18.32) round 2}}}}
| [[Comunautat de comunas de Cruesa Junhent|CC de Cruesa Junhent]] 
|-
|[[Malerèt de Boçac|Malarèt de Boçac]]
|23120
|  	25,43
| {{popfr23|120}} ({{popfr23|0}})
| {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|120}}/25.43) round 2}}}}
| [[Comunautat de comunas de Cruesa Junhent|CC de Cruesa Junhent]] 
|-
|[[Noserines|Noserinas]]
|23146
| 19,09
| {{popfr23|146}} ({{popfr23|0}})
| {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|146}}/19.09) round 2}}}}
| [[Comunautat de comunas de Cruesa Junhent|CC de Cruesa Junhent]] 
|-
|[[Sent Marien]]
|23213
| 12,78
| {{popfr23|213}} ({{popfr23|0}})
| {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|213}}/12.78) round 2}}}}
| [[Comunautat de comunas de Cruesa Junhent|CC de Cruesa Junhent]] 
|-
|[[Sent Peire Le Bòsc]]
|23233
| 17,24
| {{popfr23|233}} ({{popfr23|0}})
| {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|233}}/17.24) round 2}}}}
| [[Comunautat de comunas de Cruesa Junhent|CC de Cruesa Junhent]] 
|-
|[[Sent Silvan (Cruesa)|Sent Sàuvan de Boçac]]
|23240
| 15,32
| {{popfr23|240}} ({{popfr23|0}})
| {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|240}}/15.32) round 2}}}}
| [[Comunautat de comunas de Cruesa Junhent|CC de Cruesa Junhent]] 
|-
|[[Solmans]]
|23174
| 36,68
| {{popfr23|174}} ({{popfr23|0}})
| {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|174}}/36.68) round 2}}}}
| [[Comunautat de comunas de Cruesa Junhent|CC de Cruesa Junhent]] 
|-
|[[Tol Senta Crotz]]
|23254
| 35,05
| {{popfr23|254}} ({{popfr23|0}})
| {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|254}}/35.05) round 2}}}}
| [[Comunautat de comunas de Cruesa Junhent|CC de Cruesa Junhent]] 
|-
|[[La Vau Francha]]
|23104
| 16,34
| {{popfr23|104}} ({{popfr23|0}})
| {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|104}}/16.34) round 2}}}}
| [[Comunautat de comunas de Cruesa Junhent|CC de Cruesa Junhent]] 
|-
|[[Beteste]]
|23022
| 28,24
| {{popfr23|022}} ({{popfr23|0}})
| {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|022}}/28.24) round 2}}}}
| [[Comunautat de comunas de Cruesa Junhent|CC de Cruesa Junhent]] 
|-
|[[Clunhac]]
|23064
| 42,42
| {{popfr23|064}} ({{popfr23|0}})
| {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|064}}/42.42) round 2}}}}
| [[Comunautat de comunas de Cruesa Junhent|CC de Cruesa Junhent]] 
|-
|[[Jaleschas]]
|23098
| 8,45
| {{popfr23|064}} ({{popfr23|0}})
| {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|098}}/8.45) round 2}}}}
| [[Comunautat de comunas de Pòrtas de Cruesa en Marcha|CC de Pòrtas de Cruesa en Marcha]] 
|-
|[[Tercilhac]]
|23252
| 13,64 
| {{popfr23|252}} ({{popfr23|0}})
| {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|252}}/13.64) round 2}}}}
| [[Comunautat de comunas de Pòrtas de Cruesa en Marcha|CC de Pòrtas de Cruesa en Marcha]] 
|-
|}</text>
      <sha1>ep2lm82dt2l5ane341aldfq40c7xby4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2512468</id>
      <parentid>2512464</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T20:43:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Alaric 506</username>
        <id>44932</id>
      </contributor>
      <origin>2512468</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8528" sha1="gnyxhmmn4xcj8toqbs7g847u3v86boo" xml:space="preserve">{{Infobox Canton de França
|carta=oc
|nom=Canton de Boçac 
|imatge = Map canton code 23 08.svg 
| reg= [[Lemosin (region)|Lemosin]]
| dept= {{Cruesa}}
| arrt= [[Arrondiment de Garait]] 
|vila= [[Boçac (Nauta Marcha)|Boçac]]
|nbcom= 13 ----&gt; 17
|canton=2308
|km²= 	291,37
|cons= 	Franck Foulon e Catherine Graveron ([[UMP|LR]])
|datas= [[2021]]-[[2028]]
|}}
Lo '''canton de Boçac''' es una anciana division administrativa de [[Berric]] e de [[Lemosin (Occitània)|Lemosin]], venguda simpla circonscripcion electorala, situada dins l'[[arrondiment de Garait]], lo [[departaments franceses|departament]] de [[Cruesa (departament)|Cruesa]] e la [[regions francesas|region]] de [[Lemosin (region)|Lemosin]], aura de [[Novela Aquitània]]. Dempuei [[2015]], totas las comunas son dins lo canton de Boçac e son passadas dins l'[[arrondiment dau Buçon]]. 4 comunas s'i son ajustadas, dont doas, las que son pas de la [[Comunautat de comunas de Cruesa Junhent|CC de Cruesa Junhent]], son de l'[[arrondiment de Garait]]. &lt;/br&gt;
'''La mapa es la de l'[[arrondiment de Garait]] avant 2015. Una granda partida de l'infobox correspond a la situacion de davant 2015.'''

==Composicion==
===Composicion davant 2015===
{|class= &quot;wikitable&quot;
!Nom
!Width=&quot;135&quot;|Còdi INSEE
!Superficia 
(&lt;small&gt;km²&lt;/small&gt;)
!Populacion 
!Densitat 
(&lt;small&gt;ab/km²&lt;/small&gt;)
!Intercomunalitat 
|-
|'''[[Boçac (Nauta Marcha)|Boçac]]'''
|23031
| 1,48
| {{popfr23|031}} ({{popfr23|0}})
| {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|031}}/1.48) round 2}}}}
| [[Comunautat de comunas de Cruesa Junhent|CC de Cruesa Junhent]] 
|-
|[[Boçac Borg|Boçac las Egliesas]]
|23032
|  38,69
| {{popfr23|032}} ({{popfr23|0}})
| {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|032}}/38.69) round 2}}}}
| [[Comunautat de comunas de Cruesa Junhent|CC de Cruesa Junhent]] 
|-
|[[Bòrn Sent Jòrge]]
|23026
| 32,5
| {{popfr23|026}} ({{popfr23|0}})
| {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|026}}/32.5) round 2}}}}
| [[Comunautat de comunas de Cruesa Junhent|CC de Cruesa Junhent]] 
|-
|[[Bussiera Sent Jòrge]]
|23038
| 22,45
| {{popfr23|038}} ({{popfr23|0}})
| {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|038}}/22.45) round 2}}}}
| [[Comunautat de comunas de Cruesa Junhent|CC de Cruesa Junhent]] 
|-
|[[Lairac (Cruesa)|Lairac]]
|23108
| 18,32
| {{popfr23|108}} ({{popfr23|0}})
| {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|108}}/18.32) round 2}}}}
| [[Comunautat de comunas de Cruesa Junhent|CC de Cruesa Junhent]] 
|-
|[[Malerèt de Boçac|Malarèt de Boçac]]
|23120
|  	25,43
| {{popfr23|120}} ({{popfr23|0}})
| {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|120}}/25.43) round 2}}}}
| [[Comunautat de comunas de Cruesa Junhent|CC de Cruesa Junhent]] 
|-
|[[Noserines|Noserinas]]
|23146
| 19,09
| {{popfr23|146}} ({{popfr23|0}})
| {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|146}}/19.09) round 2}}}}
| [[Comunautat de comunas de Cruesa Junhent|CC de Cruesa Junhent]] 
|-
|[[Sent Marien]]
|23213
| 12,78
| {{popfr23|213}} ({{popfr23|0}})
| {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|213}}/12.78) round 2}}}}
| [[Comunautat de comunas de Cruesa Junhent|CC de Cruesa Junhent]] 
|-
|[[Sent Peire Le Bòsc]]
|23233
| 17,24
| {{popfr23|233}} ({{popfr23|0}})
| {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|233}}/17.24) round 2}}}}
| [[Comunautat de comunas de Cruesa Junhent|CC de Cruesa Junhent]] 
|-
|[[Sent Silvan (Cruesa)|Sent Sàuvan de Boçac]]
|23240
| 15,32
| {{popfr23|240}} ({{popfr23|0}})
| {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|240}}/15.32) round 2}}}}
| [[Comunautat de comunas de Cruesa Junhent|CC de Cruesa Junhent]] 
|-
|[[Solmans]]
|23174
| 36,68
| {{popfr23|174}} ({{popfr23|0}})
| {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|174}}/36.68) round 2}}}}
| [[Comunautat de comunas de Cruesa Junhent|CC de Cruesa Junhent]] 
|-
|[[Tol Senta Crotz]]
|23254
| 35,05
| {{popfr23|254}} ({{popfr23|0}})
| {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|254}}/35.05) round 2}}}}
| [[Comunautat de comunas de Cruesa Junhent|CC de Cruesa Junhent]] 
|-
|[[La Vau Francha]]
|23104
| 16,34
| {{popfr23|104}} ({{popfr23|0}})
| {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|104}}/16.34) round 2}}}}
| [[Comunautat de comunas de Cruesa Junhent|CC de Cruesa Junhent]] 
|-
|}

===Composicion dempuei 2015===
{|class= &quot;wikitable&quot;
!Nom
!Width=&quot;135&quot;|Còdi INSEE
!Superficia 
(&lt;small&gt;km²&lt;/small&gt;)
!Populacion 
!Densitat 
(&lt;small&gt;ab/km²&lt;/small&gt;)
!Intercomunalitat 
|-
|[[Beteste]]
|23022
| 28,24
| {{popfr23|022}} ({{popfr23|0}})
| {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|022}}/28.24) round 2}}}}
| [[Comunautat de comunas de Cruesa Junhent|CC de Cruesa Junhent]] 
|-
|'''[[Boçac (Nauta Marcha)|Boçac]]'''
|23031
| 1,48
| {{popfr23|031}} ({{popfr23|0}})
| {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|031}}/1.48) round 2}}}}
| [[Comunautat de comunas de Cruesa Junhent|CC de Cruesa Junhent]] 
|-
|[[Boçac Borg|Boçac las Egliesas]]
|23032
|  38,69
| {{popfr23|032}} ({{popfr23|0}})
| {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|032}}/38.69) round 2}}}}
| [[Comunautat de comunas de Cruesa Junhent|CC de Cruesa Junhent]] 
|-
|[[Bòrn Sent Jòrge]]
|23026
| 32,5
| {{popfr23|026}} ({{popfr23|0}})
| {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|026}}/32.5) round 2}}}}
| [[Comunautat de comunas de Cruesa Junhent|CC de Cruesa Junhent]] 
|-
|[[Bussiera Sent Jòrge]]
|23038
| 22,45
| {{popfr23|038}} ({{popfr23|0}})
| {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|038}}/22.45) round 2}}}}
| [[Comunautat de comunas de Cruesa Junhent|CC de Cruesa Junhent]] 
|-
|[[Clunhac]]
|23064
| 42,42
| {{popfr23|064}} ({{popfr23|0}})
| {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|064}}/42.42) round 2}}}}
| [[Comunautat de comunas de Cruesa Junhent|CC de Cruesa Junhent]] 
|-
|[[Jaleschas]]
|23098
| 8,45
| {{popfr23|064}} ({{popfr23|0}})
| {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|098}}/8.45) round 2}}}}
| [[Comunautat de comunas de Pòrtas de Cruesa en Marcha|CC de Pòrtas de Cruesa en Marcha]] 
|-
|[[Lairac (Cruesa)|Lairac]]
|23108
| 18,32
| {{popfr23|108}} ({{popfr23|0}})
| {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|108}}/18.32) round 2}}}}
| [[Comunautat de comunas de Cruesa Junhent|CC de Cruesa Junhent]] 
|-
|[[Malerèt de Boçac|Malarèt de Boçac]]
|23120
|  	25,43
| {{popfr23|120}} ({{popfr23|0}})
| {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|120}}/25.43) round 2}}}}
| [[Comunautat de comunas de Cruesa Junhent|CC de Cruesa Junhent]] 
|-
|[[Noserines|Noserinas]]
|23146
| 19,09
| {{popfr23|146}} ({{popfr23|0}})
| {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|146}}/19.09) round 2}}}}
| [[Comunautat de comunas de Cruesa Junhent|CC de Cruesa Junhent]] 
|-
|[[Sent Marien]]
|23213
| 12,78
| {{popfr23|213}} ({{popfr23|0}})
| {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|213}}/12.78) round 2}}}}
| [[Comunautat de comunas de Cruesa Junhent|CC de Cruesa Junhent]] 
|-
|[[Sent Peire Le Bòsc]]
|23233
| 17,24
| {{popfr23|233}} ({{popfr23|0}})
| {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|233}}/17.24) round 2}}}}
| [[Comunautat de comunas de Cruesa Junhent|CC de Cruesa Junhent]] 
|-
|[[Sent Silvan (Cruesa)|Sent Sàuvan de Boçac]]
|23240
| 15,32
| {{popfr23|240}} ({{popfr23|0}})
| {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|240}}/15.32) round 2}}}}
| [[Comunautat de comunas de Cruesa Junhent|CC de Cruesa Junhent]] 
|-
|[[Solmans]]
|23174
| 36,68
| {{popfr23|174}} ({{popfr23|0}})
| {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|174}}/36.68) round 2}}}}
| [[Comunautat de comunas de Cruesa Junhent|CC de Cruesa Junhent]] 
|-
|[[Tercilhac]]
|23252
| 13,64 
| {{popfr23|252}} ({{popfr23|0}})
| {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|252}}/13.64) round 2}}}}
| [[Comunautat de comunas de Pòrtas de Cruesa en Marcha|CC de Pòrtas de Cruesa en Marcha]] 
|-
|[[Tol Senta Crotz]]
|23254
| 35,05
| {{popfr23|254}} ({{popfr23|0}})
| {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|254}}/35.05) round 2}}}}
| [[Comunautat de comunas de Cruesa Junhent|CC de Cruesa Junhent]] 
|-
|[[La Vau Francha]]
|23104
| 16,34
| {{popfr23|104}} ({{popfr23|0}})
| {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|104}}/16.34) round 2}}}}
| [[Comunautat de comunas de Cruesa Junhent|CC de Cruesa Junhent]] 
|-
|}

==Istòria==
En 2014, quand faguéren una refòrma cantonala, lo canton de Boçac fuguet conservat per las eleccions departamentalas de 2015 e fuguet agrandit de 4 comunas dau [[canton de Chasteluç Malvalés]], en aplicacion dau decret dau 17 de feurier de 2014, en seguda de las leis dau 17 de mai de 2013 (lei organique 2013-402 e lei 2013-403) &lt;ref&gt;http://www.legifrance.gouv.fr/affichTexte.do?cidTexte=JORFTEXT000027414225&amp;categorieLien= ''Lei n° 2013-403 dau 17 de mai de 2013 relativa a l'eleccion daus conselhiers departamentaus, daus conselhiers municipaus e daus conselhiers comunautaris, e que modifica lo chalendier electorau'', 17 de mai 2013, Jornau oficiau de la Republica Francesa n° 0114 dau 18 de mai 2013, p. 8242&lt;/ref&gt;.

==Nòtas==
&lt;references/&gt;

{{Portal Lemosin}}</text>
      <sha1>gnyxhmmn4xcj8toqbs7g847u3v86boo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Categoria:Soldat american</title>
    <ns>14</ns>
    <id>201794</id>
    <revision>
      <id>2512471</id>
      <timestamp>2026-11-06T21:02:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Briantin de Montrei</username>
        <id>37340</id>
      </contributor>
      <comment>Creacion de la pagina amb « [[Categoria:Personalitat militara dels Estats Units]] »</comment>
      <origin>2512471</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="53" sha1="8k9unim96f5h80rgdkf1ml7394yb20e" xml:space="preserve">[[Categoria:Personalitat militara dels Estats Units]]</text>
      <sha1>8k9unim96f5h80rgdkf1ml7394yb20e</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Categoria:Francmaçon american</title>
    <ns>14</ns>
    <id>201795</id>
    <revision>
      <id>2512477</id>
      <timestamp>2026-11-06T21:16:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Briantin de Montrei</username>
        <id>37340</id>
      </contributor>
      <comment>Creacion de la pagina amb « [[Categoria:Francmaçon]] [[Categoria:Personalitat americana]] »</comment>
      <origin>2512477</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="62" sha1="lw8n6y1b8028buwh8fo2qw2x3ak4suf" xml:space="preserve">[[Categoria:Francmaçon]]
[[Categoria:Personalitat americana]]</text>
      <sha1>lw8n6y1b8028buwh8fo2qw2x3ak4suf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Categoria:Naissença a Detroit</title>
    <ns>14</ns>
    <id>201796</id>
    <revision>
      <id>2512488</id>
      <timestamp>2026-11-06T21:33:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Briantin de Montrei</username>
        <id>37340</id>
      </contributor>
      <comment>Creacion de la pagina amb « [[Categoria:Naissença en Michigan]] »</comment>
      <origin>2512488</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="36" sha1="s1i45io691c6464x8g1al36it27q61j" xml:space="preserve">[[Categoria:Naissença en Michigan]]</text>
      <sha1>s1i45io691c6464x8g1al36it27q61j</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sent Peire Le Bòsc</title>
    <ns>0</ns>
    <id>201797</id>
    <redirect title="Sent Peire le Bòsc" />
    <revision>
      <id>2512520</id>
      <timestamp>2026-11-06T23:24:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Alaric 506</username>
        <id>44932</id>
      </contributor>
      <comment>Alaric 506  a desplaçat la pagina [[Sent Peire Le Bòsc]] cap a [[Sent Peire le Bòsc]] : Títol mal escrit</comment>
      <origin>2512520</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="36" sha1="nq9ukty67o6evk1hs58h3zquc0m5kl3" xml:space="preserve">#REDIRECCION [[Sent Peire le Bòsc]]</text>
      <sha1>nq9ukty67o6evk1hs58h3zquc0m5kl3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Discutir:Sent Peire Le Bòsc</title>
    <ns>1</ns>
    <id>201798</id>
    <redirect title="Discutir:Sent Peire le Bòsc" />
    <revision>
      <id>2512522</id>
      <timestamp>2026-11-06T23:24:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Alaric 506</username>
        <id>44932</id>
      </contributor>
      <comment>Alaric 506  a desplaçat la pagina [[Discutir:Sent Peire Le Bòsc]] cap a [[Discutir:Sent Peire le Bòsc]] : Títol mal escrit</comment>
      <origin>2512522</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="45" sha1="p7bswt5wa43yszze76efycc9h7bcsu9" xml:space="preserve">#REDIRECCION [[Discutir:Sent Peire le Bòsc]]</text>
      <sha1>p7bswt5wa43yszze76efycc9h7bcsu9</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>