Wikipèdia ocwiki https://oc.wikipedia.org/wiki/Acu%C3%A8lh MediaWiki 1.48.0-wmf.3 first-letter Mèdia Especial Discutir Utilizaire Discussion Utilizaire Wikipèdia Discussion Wikipèdia Fichièr Discussion Fichièr MediaWiki Discussion MediaWiki Modèl Discussion Modèl Ajuda Discussion Ajuda Categoria Discussion Categoria Portal Discussion Portal Projècte Discussion Projècte TimedText TimedText talk Mòdul Mòdul Discussió Event Event talk 0 230 2512944 2500991 2026-11-10T22:50:25Z Dostojewskij 20932 /* Naissenças */ [[Ennio Morricone]]: † 2020 2512944 wikitext text/x-wiki {{novembre}} == Eveniments == == Naissenças == * [[1483]] - [[Martin Luther]], teològ alemand (m. [[1546]]) * [[1759]] - [[Friedrich Schiller]], poèta alemand (m. [[1805]]) * [[1836]] - [[Andrés Avelino Cáceres]], president de Peró (m. [[1923]]) * [[1838]] - [[Marius Girard]], poèta e pintor occitan (m. [[1906]]) * [[1845]] - [[John Sparrow David Thompson]], primièr ministre de Canadà (m. [[1894]]) * [[1888]] - [[Juan Antonio Ríos Morales]], avocat e politician chilen (m. [[1946]]) * [[1918]] - [[Ernst Otto Fischer]], quimista alemand, Prèmi Nobel (m. [[2007]]) * [[1919]] - [[Mikhaïl Kalàshnikov]], engenhaire e luòctenent-general rus (m. [[2013]]) * [[1924]] - [[Russell Johnson]], actor american (m. [[2014]]) * [[1928]] - [[Ennio Morricone]], compositor e cap d'orquèstra italian (m. [[2020]]) * [[1942]] - [[Robert F. Engle]], economista american, Prèmi Nobel * [[1947]] - [[Bashir Gemayel]], president de Liban * [[1951]] - [[Danilo Medina Sánchez]], president de la Republica Dominicana * [[1953]] - [[Gustavo Aguerre]], artista, escultor e fotograf argentin * [[1966]] - [[Vanessa Angel]], actritz e modèl britanica * [[1988]] - [[Maria Bótina]], agenta d'influéncia russa == Decèsses == * [[1891]] - [[Arthur Rimbaud]], escrivan francés (n. [[1854]]) * [[1938]] - [[Mustafa Kemal Atatürk]], president de [[Turquia]] (n. [[1881]]) * [[1944]] - [[Ferdinand Gottschalk]], actor e comedian american (n. [[1858]]) * [[1982]] - [[Leonid Brezhnev]], cap de l'[[Union Sovietica]] (n. [[1906]]) * [[1987]] - [[Seyni Kountche]], president de [[Nigèr (país)|Nigèr]] (n. [[1931]]) * [[1994]] - [[Carmen McRae]], cantaira de jazz americana (n. [[1920]]) * [[2000]] - [[Jacques Chaban-Delmas]], primièr ministre de França (n. [[1915]]) * 2000 - [[Adamantios Andrutsopulos]], primièr ministre de Grècia (n. [[1919]]) * [[2003]] - [[Canaan Banana]], president de [[Zimbabwe]] (n. [[1936]]) * [[2006]] - [[Jack Palance]], actor american (n. [[1919]]) * [[2007]] - [[Norman Mailer]], escrivan american (n. [[1923]]) * [[2011]] - [[Peter J. Biondi]], politician american (n. [[1942]]) * [[2015]] - [[Helmut Schmidt]], cancelièr d'Alemanha (n. [[1918]]) * 2015 - [[André Glucksmann]], filosòf e ensagista francés (n. [[1937]]) ---- Veire tanben : * [[9 de novembre]] | [[11 de novembre]] * [[genièr]] | [[febrièr]] | [[març]] | [[abril]] | [[mai]] | [[junh]] | [[julhet]] | [[agost]] | [[setembre]] | [[octobre]] | [[novembre]] | [[decembre]] * [[Calendièr d'eveniments]] (los 366 jorns de l'an). [[Categoria:Jorns]] o99nz67f7ert1vu3jpidwzotwkkf2we 0 2663 2512982 2507990 2026-11-11T08:27:16Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 2512982 wikitext text/x-wiki {{Dialecte Lemosin}} {{Infobox |tematica= |carta=oc |legenda=D'après un manuscrit dau [[segle XIII]] }} '''Gaucelm Faidit''' ([[Usercha]]<ref>https://www.lexilogos.com/provencal/felibrige.php?q=Uzercho</ref>, v. [[1156]]–v. [[1209]]; [[floruit|fl.]] [[1172]]–v. [[1203]]) es un daus [[trobador|trobaire]]s mai feconds de son temps. Nasquet dins una familha de pichons borgés de la region de [[Lemosin (Occitània)|Lemosin]]<ref name=TdF>''[https://www.lexilogos.com/provencal/felibrige.php?q=Gaucelm Lo Tresaur dau Felibritge]'' nos dich qu'es un trobador lemosin.</ref>. Prenguet per femna una prostituida dau nom de Guilhelma Monja, que l'acompanhet dins sas peregrinacions. D'aise tant plan en [[occitan]] coma en [[lenga d'oïl]], trevet las mai grandas corts d'[[Euròpa]], en particular la de [[Richard Còr de Leon]] a [[Peitieus]] e la de [[Jaufré V d'Anjau|Jaufré Plantagenèst]] en [[Bretanha (istorica)|Bretanha]]. Auriá pres part a la [[Quatrena Crosada]] ([[1202]]–[[1204]]) avant de tornar dins son Lemosin natau per i morir vèrs 1203. Demòra d'eu 65 cançons e mai una desena d'autras composicions d'atribucion mens segura. Las sorsas disputan las datas de sa naissença (ca. 1140, ca. 1170) e decès (ca. 1202/3, ca. 1216, ca. 1220). ==Nom== Es tanben cridat ''Jaucelm''<ref>{{Article|url=https://www.persee.fr/doc/roma_0035-8029_1905_num_34_133_5381|títol=Le roman de Goufier de Lastours|pagina=56|autor=Antoine Thomas|an=1905|periodic=Romania|volum=133|lenga=fr}}</ref><ref>{{Obratge|url=https://bnl-bfm.limoges.fr/files/original/6855e86d9a174af30d223ebc7c8b433a00262d6c.pdf|cognòm=Audiau|nom=Joan|lenga=fr|an=1924|luòc=[[Briva]]|títol=Les troubadours de la région briviste|editor=Imprimerie Lachaise}}</ref> <ref group=N>''Gaussen'' o ''Gaucelm'' tanben en [[nòrma mistralenca]]. Veire dins ''[https://www.lexilogos.com/provencal/felibrige.php?q=Gaucelm Lo Tresaur dau Felibritge]''.</ref><ref group=N>Aqueste prenom es ''Gaucèm'' segon l'[[Academia Occitana-Consistòri del Gai Saber]] ([https://www.academiaoccitana.eu/oc/15/239/Los-lexics-especializats/Los-prenoms-occitans legir en linha])</ref> En occitan modèrne i a las variantas ''Gaucelm, Gaucèm'' (o ''Gaussen'' en [[nòrma mistralenca]]) ==Veire tanben== ===Bibliografia=== ===Articles connexes=== *[[Lista de trobadors e trobairises]] ===Liames externes=== *[https://web.archive.org/web/20060820092454/http://histoire-ma.chez-alice.fr/troubadours/Troubadour/GaucelmFaidit.html Biografia.] *[https://web.archive.org/web/20120716214850/http://www.trobar.org/troubadours/gaucelm_faidit/ Òbras complètas de Gaucelm Faidit.] * {{en}} [http://www.medieval.org/emfaq/composers/trobador/faidit.html Discografia.] ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group=N/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Autoritats}} [[Categoria:Trobador lemosin]] [[Categoria:Naissença en 1185]] [[Categoria:Decès en 1220]] nufzz5r4c1watpk3a9leaf297yu7cjq 0 7921 2512935 2512201 2026-11-10T18:34:01Z PichonDesgordit 65926 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 2512935 wikitext text/x-wiki {{Infobox Geografia politica | nom_occitan = Anglatèrra | bandièra = Flag of England.svg | imne = Cap d'oficial; mai que mai « God Save the King » (Anglatèrra a pas d'imne oficial; utiliza l'imne del Reialme Unit pendent los eveniments internacionals, e a còps d'autres cants patriotics anglés coma ''Land of Hope and Glory'' e l'imne ''Jerusalem'') | estatut = País | capitala = [[Londres (Anglatèrra)|Londres]] | coordenadas = {{coord|51|30|26|N|0|07|39|W|type:city_region:GB-ENG|display=inline}} | ciutat mai granda = Londres | tipe_lengas = Lenga nacionala | lengas oficialas = [[Anglés]], [[Lenga dels signes britanica|BSL]]<ref name="r1">"Historic moment as BSL becomes official language", Heriot-Watt University, 28 April 2022. https://www.hw.ac.uk/news/2022/historic-moment-as-bsl-becomes-official-language</ref> | lengas regionalas = [[Cornic]] | grops etnics = 81,0 % blancs; 9,6 % asiatics; 4,2 % negres; 3,0 % mestissats; 2,2 % autres (2021)<ref name="r2">"England Country" (2021 census, area E92000001), Nomis, Office for National Statistics, accessed 14 August 2023</ref> | religion = 46,3 % cristianisme; 36,7 % sens religion; 6,7 % islam; 1,8 % indoïsme; 0,9 % sikhisme; 0,5 % judaïsme; 0,5 % budisme; 0,6 % autras; 6,0 % non declarat (2021)<ref name="r2" /> | gentilici = Anglés, Anglesa | jurisdiccion = Anglatèrra e País de Galas | forma de govèrn = Govèrn dirècte del Govèrn del Reialme Unit dins una monarquia constitucionala parlamentària (devolucion jos la categoria juridica d'Autoritat Estrategica: Autoritats Combinadas, Autoritats Combinadas de Comtat, Autoritat del Gran Londres; ''sui generis'' dins lo Reialme Unit, procès en cors)<ref name="r3">"Devolution and local government reorganisation FAQs and glossary Local Government Association", www.local.gov.uk. https://www.local.gov.uk/our-support/devolution-and-lgr-hub/devolution-and-local-government-reorganisation-faqs-and-glossary</ref><ref name="r4">Marc_WH, "English Devolution and Community Empowerment Act 2026: FAQs", Ward Hadaway, 27 May 2026. https://www.wardhadaway.com/insights/updates/english-devolution-and-community-empowerment-act-2026-frequently-asked-questions/</ref> | monarca = Carles III | deputats = 543 | fondacion = Unificacion dels Angles, dels Saxons e dels Daneses (abans lo 12 de julhet de 927); Union amb Escòcia (1 de mai de 1707) | superfícia = 132 932 km² (mesura estandarda de l'ONS, aire fins a la mar bassa mejana)<ref name="r5">"Standard Area Measurements for Administrative Areas (December 2023) in the UK", Office for National Statistics, 31 May 2024. https://geoportal.statistics.gov.uk/datasets/ons::standard-area-measurements-for-administrative-areas-december-2023-in-the-uk/about</ref> | populacion_totala = 56 490 048 | populacion_annada = 2021 | VAB = £2,113 bilions (2023); £36 632 per cap | PIB nominal = £2,330 bilions (2023); £40 382 per cap | fus orari = UTC+0 }} '''Anglatèrra''' es un país del Reialme Unit, sus l'illa de [[Grand Bretanha]] (environ 62 % d'aquesta) e sus mai de 100 illas mai pichonas. Frontièras terrèstras: Escòcia (al nòrd) e País de Galas (a l'oèst). Mars: [[Mar del Nòrd]] (a l'èst), Marga (al sud), Mar Cèltica (al sud-oèst) e Mar d'Irlanda (a l'oèst). Populacion de 56 490 048 d'abitants (recensament de 2021); Londres ne compta 9 milions. L'aglomeracion de Londres a mai de 15 milions d'abitants (2025), la mai granda del Reialme Unit. Los 56,3 milions d'abitants d'Anglatèrra representan 84 % de la populacion del Reialme Unit. Foguèt poblada per los umans modèrns al Paleolitic superior; pren son nom dels Angles (tribú germanica, sègles V e VI). Estat unificat al sègle X; influéncia culturala e juridica largada dempuèi l'Edat de las Descobèrtas (sègle XV).<ref name="r6">"England – Culture", britainusa.com. http://www.britainusa.com/sections/index_nt1.asp?i=41105&L1=41105&L2=41105&D=0</ref> Lo Reialme d'Anglatèrra (comprés lo País de Galas aprèp 1535) cessèt d'èsser un estat sobeiran lo 1 de mai de 1707 (Actes d'Union amb Escòcia, que menèron al Reialme de Grand Bretanha).<ref name="r7">William E. Burns, "A Brief History of Great Britain"; "Acts of Union 1707", parliament.uk. http://www.parliament.uk/about/living-heritage/evolutionofparliament/legislativescrutiny</ref> Es l'origina de la lenga anglesa, del sistèma juridic anglés (basa dels sistèmas de dreit comun), del fotbòl (association football) e de l'anglicanisme; son sistèma parlamentari foguèt largament adoptat.<ref name="r8">"Country profile: United Kingdom", BBC News, 26 October 2009. http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/country_profiles/1038758.stm</ref> La [[Revolucion industriala]] comencèt a Anglatèrra al sègle XVIII: foguèt la primièra nacion industrializada.<ref name="r9">"Industrial Revolution", Ace.mmu.ac.uk. https://web.archive.org/web/20100228025110/http://www.ace.mmu.ac.uk/eae/Global_Warming/Older/Industrial_Revolution.html</ref> Oxford (1096) e Cambridge (1209) son las doas universitats mai ancianas del mond de lenga anglesa. Relèu: pichons puèges e plaines (al centre e al sud); tèrras nautas al nòrd e a l'oèst (Dartmoor, Lake District, Pennines, Shropshire Hills). La populacion es concentrada alentorn de Londres, del Sud-Èst e de las conurbacions de Midlands, del Nòrd-Oèst, del Nòrd-Èst e de Yorkshire (regions industrialas del sègle XIX).<ref name="r10">[http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20160105160709/http://www.ons.gov.uk/ons/dcp171778_270487.pdf 2011 Census – Population and household estimates for England and Wales, March 2011] . Accessed 31 May 2013.</ref> ==Toponimia== {{Main|Toponymy of England}} « England » ven del vièlh anglés ''Englaland'', « país dels Angles ».<ref name="r11">"England". http://www.etymonline.com/index.php?term=England</ref> Los Angles venián d'Angeln (ara Schleswig-Holstein).<ref name="r12">George Ripley, "The New American Cyclopædia", D. Appleton, 1869. https://archive.org/details/newamericancycl25danagoog (p. 570)</ref> La primièra utilizacion registrada, « Engla londe », ven d'una traduccion en vièlh anglés de la fin del sègle IX de l'''Istòria ecclesiastica'' de Beda; designava lo país abitat pels Anglés, aquí comprés lo sud-èst d'Escòcia (alara Northumbria). Segon la ''Cronica anglosaxona'', lo Domesday Book (1086) cobriguèt tota Anglatèrra; puèi lo rei Malcolm III anèt « out of Scotlande into Lothian in Englaland » (sens mai ancian).<ref name="r13">George Molyneaux, "The Formation of the English Kingdom in the Tenth Century", Oxford University Press, 2015. ISBN 978-0-19-871791-1 (p. 6–7)</ref> La primièra mencion dels Angles se tròba dins Tacit, ''Germania'' (sègle I), ''Anglii''.<ref name="r14">"Germania", Tacitus. http://www.fordham.edu/halsall/basis/tacitus-germanygord.html</ref> L'etimologia del nom de la tribú es discutida; benlèu ven de la forma angulara d'Angeln.<ref name="r15">Julia Cresswell, "Oxford Dictionary of Word Origins", OUP Oxford, 2010. https://books.google.co.uk/books?id=J4i3zV4vnBAC&newbks=0&printsec=frontcover&pg=PA16&dq=Angle+dictionary+term+Angeln+peninsula,+an+%252527%252527angular%252527%252527+shape&hl=en&redir_esc=y (p. 16)</ref> Se ignòra perqué foguèron los Angles e pas los Saxons que balhèron lo nom; benlèu perque los pòbles germanics de Bretanha èran apelats ''Angli Saxones'' per los destriar dels Saxons del continent (Eald-Seaxe).<ref name="r16">David Crystal, "The Stories of English", The Overlook Press, 2004. https://archive.org/details/storiesofenglish00crys (p. 26–27)</ref> Lo gaelic escossés ''Sasunn'' e lo galés ''Saesneg'' (lenga anglesa) venon dels Saxons.<ref name="r17">John Forbes, "The Principles of Gaelic Grammar", Oliver, Boyd and Tweeddale, 1848</ref> Nom romantic: ''Loegria'' (galés ''Lloegr''; legenda arturiana). Nom poetic: ''Albion'' (a l'origina, tota Bretanha).<ref name="r18">S. Foster Damon, "A Blake Dictionary", UPNE, 1988. ISBN 978-0-87451-436-0 (p. 9)</ref> ==Istòria== {{Main|History of England}} ===Preïstòria=== {{Main|Prehistoric Britain}} [[File:Stonehenge, Condado de Wiltshire, Inglaterra, 2014-08-12, DD 18.JPG|thumb|alt=Lo solelh que lutz a travèrs una rengada de pèiras dreitas amb d'autras pèiras orizontalas al subre.|Stonehenge, un monument neolitic]] Mai anciana preséncia umana: ''Homo antecessor'', fa environ 780 000 ans; los mai ancians òsses de proto-uman datan de fa 500 000 ans.<ref name="r19">"500,000 BC – Boxgrove", Current Publishing, 24 May 2007. http://www.archaeology.co.uk/the-timeline-of-britain/boxgrove.htm</ref> Los umans modèrns arribèron al Paleolitic superior; los establiments permanents datan solament dels darrièrs 6 000 ans.<ref name="r20">"Palaeolithic Archaeology Teaching Resource Box", Palaeolithic Rivers of South-West Britain Project (2006). http://www.personal.rdg.ac.uk/~sgs04rh/SWRivers/Palaeolithic%20Archaeology%20Teaching%20Resource%20Box_Lifestyles_Basic.pdf; "Chalk east", A Geo East Project. https://web.archive.org/web/20110305032854/http://www.geo-east.org.uk/special_projects/eco_culture.htm</ref> Aprèp la darrièra glaciacion, demorèron solament de grands mamifèrs (mamuts, bisons, rinocèros lanut). Fa environ 11 000 ans, los umans tornèron poblar lo país, a partir del nòrd d'Iberia.<ref name="r21">Stephen Oppenheimer, "Origins of the British", Carroll & Graf, 2006. https://archive.org/details/isbn_9780786718900 (p. 173)</ref> I aviá un pont de tèrra amb Irlanda e Eurasia;<ref name="r22">"Tertiary Rivers: Tectonic and structural background", University of Cambridge. http://www.qpg.geog.cam.ac.uk/research/projects/tertiaryrivers/tectonics.html</ref> se destaquèt d'Irlanda fa 10 000 ans, e d'Eurasia dos millenaris mai tard. Los agricultors neolitics d'Iberia arribèron cap als 4100 abans Jèsus-Crist.<ref name="r23">Selina Brace, "Ancient genomes indicate population replacement in Early Neolithic Britain", Nature Research, 15 April 2019</ref> La cultura del Campaniforme, cap als 2 500 abans Jèsus-Crist: veissèla d'argila, foncheria del coire.<ref name="r24">"Function and significance of Bell Beaker pottery according to data from residue analyses". http://tp.revistas.csic.es/index.php/tp/article/viewFile/5/5</ref> Foguèron bastits Stonehenge (fasa III) e Avebury. Bronze (estanh + coire), puèi fèrre; araires melhors, camps celtics, armas.<ref name="r25">Struan Reid, "Inventions and Trade. P.8", James Lorimer & Company, 1994.</ref> Atge del Fèrre: cultura celtica (Hallstatt, La Tène) venguda d'Euròpa centrala; lenga brittonica; societat tribala (cap a 20 tribús segon Ptolemèu). Relacions comercialas amb Roma. Las doas temptativas d'envasiment de Juli Cesar en 55 abans Jèsus-Crist reüssiguèron pas gaire, mas installèron un rei vassal dels Trinovantes. ===Istòria ancienna=== [[File:Housesteads Roman Fort aerial.jpg|thumb|Lo fòrt roman de Housesteads, Northumberland, limit nòrd de l'Anglatèrra romana]] Envasiment roman en 43 aprèp Jèsus-Crist jos Claudi; província de Britannia.<ref name="r26">Jason Burke, "Dig uncovers Boudicca's brutal streak", The Observer, 2 December 2000. https://www.theguardian.com/uk/2000/dec/03/jasonburke.theobserver</ref> Resisténcia: los Catuvellauni (Caratacus); la revòlta de Boudica (Iceni) s'acabèt per son suicidi aprèp la desfacha a la batalha de Watling Street.<ref name="r27">"Cornelius Tacitus, The Annals", Alfred John Church, William Jackson Brudribh, Ed. https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Tac.+Ann.+14.37&redirect=true</ref> Un estudi estima que los Romans tuèron entre 100 000 e 250 000 personas (suls 2 000 000 d'abitants) de 43 a 84 aprèp Jèsus-Crist.<ref name="r28">Adrian Goldsworthy, "Pax Romana: War, Peace and Conquest in the Roman World", Hachette UK, 2016</ref> Cultura grecoromana: dreit roman, arquitectura, aqüeducs, clavegas, seda.<ref name="r29">Guy Bedoyere, "Architecture in Roman Britain", Heritage Key. http://heritage-key.com/publication/architecture-roman-britain; Robert Philip, "The History of Progress in Great Britain", 1860.; Bob Rees, "Medicine through time", Heinemann, 2003.</ref> Septimi Sever morriguèt a Eboracum (York) al començament del sègle III; Constantin i foguèt proclamat emperaire en 306.<ref name="r30">Boris Rankov, "The Praetorian Guard", Osprey Publishing, 1994. ISBN 978-1-85532-361-2 (p. 16)</ref> Lo cristianisme arribèt al pus tard al sègle IV, probablament puslèu. Segon Beda, de missionaris foguèron mandats per Eleutèri a la demanda de Lucius de Bretanha, en 180 aprèp Jèsus-Crist. La tradicion de Glastonbury cita Josèp d'Arimatèa.<ref name="r31">Kevin J Wright, "The Christian Travel Planner", Thomas Nelson Inc, 2008. https://archive.org/details/christiantravelp0000wrig (p. 143)</ref> Lo domeni roman s'acabèt en 410 amb lo retirament de las tropas.<ref name="r32">Edward James, "Overview: Anglo-Saxons, 410 to 800", BBC. https://www.bbc.co.uk/history/ancient/anglo_saxons/overview_anglo_saxons_01.shtml</ref> Los movements monastics e missionaris del cristianisme celtic prosperèron; comunitats monasticas, dirigents tractats coma egals e non pas en jerarquia.<ref name="r33">Brendan Lehane, "Early Christian Christianity", John Murray, 1968</ref> ===Edat Mejana=== {{Main|England in the Middle Ages}} [[File:Sutton Hoo replica (face).jpg|thumb|alt=Mascla metallica ornada e clavetada, de cara umana.|Rèplica del casc ceremonial de Sutton Hoo, del sègle VII, venguda del Reialme d'Anglia de l'Èst]] Saxons, Angles, Jutes e Frisons s'installèron als sègles V e VI, d'en primièr a l'èst.<ref name="r32" /> L'avançada s'arrestèt quauques decennis aprèp la victòria dels Bretons al Mont Badon, puèi tornèt començar; a la fin del sègle VI, los Bretons tenián pas que d'enclavas a l'oèst. Las fonts son rarás (« Atges escurs »); lo consens: establiment a granda escala al sud e a l'èst, mai pichon al nòrd e a l'oèst, ont las lengas celticas se mantenguèron.<ref name="r34">Ken R. Dark, "Large-scale population movements into and from Britain south of Hadrian's Wall in the fourth to sixth centuries AD", 2003. https://www.reading.ac.uk/web/files/GCMS/RMS-2003-03_K._R._Dark%2C_Large-scale_population_movements_into_and_from_Britan_south_of_Hadrian%27s_Wall_in_the_fourth_to_sixth_centuries_AD.pdf; Toby F. Martin, "The Cruciform Brooch and Anglo-Saxon England", Boydell and Brewer Press, 2015; Richard Coates, "Celtic whispers: revisiting the problems of the relation between Brittonic and Old English". https://ul.qucosa.de/api/qucosa%3A31804/attachment/ATT-0/; Frederik Kortlandt, "Relative Chronology", 2018. https://www.kortlandt.nl/publications/art320e.pdf; Bethany Fox, "The P-Celtic Place Names of North-East England and South-East Scotland". https://web.archive.org/web/20171128062639/http://www.heroicage.org/issues/10/fox.html</ref><ref name="r35">Heinrich Härke, "Anglo-Saxon Immigration and Ethnogenesis", Medieval Archaeology, 2011</ref> Lo paganisme anglosaxon remplacèt lo cristianisme roman fins a la mission d'Agustin a partir de 597.<ref name="r36">"The Christian Tradition", PicturesofEngland.com. https://web.archive.org/web/20181221134644/http://www.picturesofengland.com/history/england-history-p4.html</ref> Conselh de Whitby (664): la tradicion romana l'emportèt sus la celtica (tonsura e data de Pascas, en realitat autoritat, teologia e practica).<ref name="r33" /> Al sègle VII i aviá d'environ 12 reialmes (Northumbria, Mercia, Wessex, Anglia de l'Èst, Essex, Kent, Sussex); la consolidacion contunhèt.<ref name="r37">D.P. Kirby, "The earliest English kings", Routledge, 2000. ISBN 978-0-415-24210-3 (p. 4)</ref> Sègle VII: Northumbria contra Mercia; sègle VIII: preeminéncia de Mercia;<ref name="r38">Bryce Dale Lyon, "A constitutional and legal history of medieval England", University of Michigan, 1960. ISBN 978-0-393-95132-5 (p. 23)</ref> començament del sègle IX: Wessex. Los Daneses conquistèron lo nòrd e l'èst (Northumbria, Mercia, Anglia de l'Èst); Wessex, jos Alfred lo Grand, subreviscèt e s'espandiguèt dins lo Danelaw. Unificacion politica: Æthelstan en 927, definitiva jos Eadred en 953. Conquistas de Sweyn Barba Forcuda (1013) e de Cnut (1016): Empèri de la Mar del Nòrd (amb Danemarc e Norvègia). Dinastia indigèna restaurada amb Eduard lo Confessor, en 1042. [[File:King Henry V at the Battle of Agincourt.jpg|thumb|alt=Lo rei Enric V a la batalha d'Azincort, 1415.|Lo rei Enric V a la batalha d'Azincort, menada lo jorn de Sant Crespin e acabada per una victòria anglesa sus una armada francesa mai nombrosa, pendent la Guèrra de Cent Ans]] Eduard moriguèt en genièr de 1066; succession contestada. Harold Godwinson venquèt Harald Hardrada a Stamford Bridge (fin de setembre), puèi foguèt batut per Guilhèm de Normandia a Hastings (lo 14 d'octòbre): Conquista normanda.<ref name="r39">"Overview: The Normans, 1066–1154", BBC. https://www.bbc.co.uk/history/british/normans/overview_normans_01.shtml</ref> Los Normands èran d'origina escandinava, installats en Normandia a la fin del sègle IX e al començament del sègle X.<ref name="r40">David Crouch, "Normans: The History of a Dynasty", Hambledon Continuum, 2006. https://archive.org/details/isbn_9781852855956 (p. 2–4)</ref> Resultat: l'elita anglesa foguèt despossedida e remplaçada per una aristocracia de lenga francesa, çò qu'agèt un efècte prigond e durable sus l'anglés.<ref name="r41">"Norman invasion word impact study", BBC News, 20 February 2008. http://news.bbc.co.uk/1/hi/wales/mid/7254446.stm</ref> Ostal de Plantagenèt (Anjau) jos Enric II; Empèri angevin, Aquitània comprés.<ref name="r42">Robert Bartlett, "England Under the Norman and Angevin Kings, 1075–1225", Oxford University Press, 1999. ISBN 978-0-19-925101-8 (p. 124)</ref> Reinèt tres sègles (Richard I, Eduard I, Eduard III, Enric V). La Carta Magna limitèt los poders del sobeiran e protegiguèt los òmes liures. Lo monaquisme catolic prosperèt; Oxford e Cambridge foguèron fondadas jos patronatge reial. Lo País de Galas èra un fèu dels Plantagenèt al sègle XIII;<ref name="r43">"Edward I (r. 1272–1307)", Royal.gov.uk. http://www.royal.gov.uk/OutPut/Page61.asp</ref> la Senhoria d'Irlanda foguèt balhada pel Papa. Sègle XIV: Guèrra de Cent Ans contra l'Ostal de Valois (pretencion francesa).<ref name="r44">Kenneth Fowler, "The Age of Plantagenet and Valois: The Struggle for Supremacy, 1328–1498", Putnam, 1967. https://archive.org/details/ageofplantagenet0000fowl (p. 208)</ref> La Pèsta Negra, a partir de 1348, faguèt morir fins a la mitat dels abitants d'Anglatèrra.<ref name="r45">Philip Ziegler, "The Black Death", Sutton Publishing Ltd., 2003. ISBN 978-0-7509-3202-8 (p. 230)</ref> Guèrra de las Doas Rosas, 1453–1487 (Yorkistas contra Lancastrians).<ref name="r46">Ian Crofton, "The Kings and Queens of England", Quercus, 2007. ISBN 978-1-84724-065-1 (p. 111)</ref> Enric Tudor (amb de mercenaris galeses e bretons) venquèt a Bosworth Field; Richard III foguèt tuat.<ref name="r47">"Richard III (r. 1483–1485)", Royal.gov.uk. http://www.royal.gov.uk/output/Page50.asp</ref> ===Epòca modèrna=== [[File:After Hans Holbein the Younger (1497-8-1543) - Henry VIII (1491-1547) - RCIN 404438 - Royal Collection.jpg|thumb|Lo rei Enric VIII (1491–1547)]] [[File:Elizabeth I in Parliament Robes.jpg|thumb|La reina Elisabèt I (1533–1603)]] Periòde Tudor: marina permanenta, exploracions de l'Edat de las Descobèrtas.<ref name="r48">"Royal Navy History, Tudor Period and the Birth of a Regular Navy". http://www.royal-navy.org/lib/index.php?title=Tudor_Period_and_the_Birth_of_a_Regular_Navy_Part_Two; Goldwin Smith, "England Under the Tudors", Forgotten Books.</ref> Enric VIII rompèt amb la Glèisa Catolica a causa de son divòrci (Actes de Supremacia, 1534: lo monarca vengut cap de la Glèisa d'Anglatèrra); las raices èran mai politicas que teologicas, sens cap de cambiament doctrinal important fins mai tard (Roger Scruton es citat: « de natura politica puslèu que religiosa »).<ref name="r49">Roger Scruton, "A dictionary of political thought", Macmillan, 1982. ISBN 978-0-333-33439-3 (p. 470)</ref> Incorporèt lo País de Galas amb las leis de 1535–1542. Maria I tornèt al catolicisme; Elisabèt I tornèt afortir l'anglicanisme. Epòca elisabetana: « atge d'aur », apogèu de la Renaissença anglesa (art, teatre, poësia, musica, literatura);<ref name="r50">From the 1944 Clark lectures by C. S. Lewis; Lewis, ''English Literature in the Sixteenth Century'' (Oxford, 1954) p. 1,</ref> govèrn centralizat e eficaç.<ref name="r51">"Tudor Parliaments", Spartacus Educational. https://spartacus-educational.com/TUDparliament.htm</ref> Primièra colonia anglesa de las Americas: Roanoke (Virgínia), 1585, Walter Raleigh; faliguèt, la « colonia perduda » foguèt trobada abandonada.<ref name="r52">Karen Ordahl, "Roanak:the abandoned colony", Rowman & Littlefield publishers Inc, 2007.</ref> La Companhiá de las Indas Orientalas faguèt concurréncia als Olandeses e als Franceses. Guèrra amb Espanha: en 1588, l'Armada foguèt empachada per una marrida coordinacion, de tempèstas e la flòta anglesa jos lo senhor Howard d'Effingham; las armadas de 1596 e de 1597 foguèron dispersadas per de tempèstas. ===Union amb Escòcia e guèrra civila anglesa=== {{Main|Union of the Crowns|Treaty of Union}} [[File:JamesIEngland (cropped).jpg|thumb|Lo rei d'Escòcia Jacme VI venguèt rei d'Anglatèrra jos lo nom de Jacme I en 1603, çò que faguèt l'Union de las Còrdas]] 1603: Jacme VI d'Escòcia eretèt lo tròn d'Anglatèrra jos lo nom de Jacme I (union personala);<ref name="r53">Linda Colley, "Britons: Forging the Nation, 1701–1837", Yale University Press, 1992. https://archive.org/details/britonsforgingna0000coll (p. 12)</ref> se faguèt dire rei de Grand Bretanha (sens cap de fondament dins lo dreit anglés).<ref name="r54">Denys Hay, "The term 'Great Britain' in the Middle Ages", ads.ahds.ac.uk. http://ads.ahds.ac.uk/catalogue/adsdata/PSAS_2002/pdf/vol_089/89_055_066.pdf</ref> Bíblia del rei Jacme, 1611. Guèrra civila anglesa: lo Parlament (Testas Redondas) contra Carles I (Cavalièrs), part de las Guèrras dels Tres Reialmes. Los parlamentaris l'emportèron; Carles I foguèt executat; Republica (Commonwealth); Cromwell Lord Protector en 1653.<ref name="r55">"Oliver Cromwell (English statesman)", Encyclopædia Britannica. http://www.britannica.com/EBchecked/topic/143822/Oliver-Cromwell</ref> Carles II restaurat en 1660; lo teatre, las arts e la literatura prosperèron.<ref name="r56">Lyndsey Bakewell, "[https://web.archive.org/web/20200212175057/https://pdfs.semanticscholar.org/5c52/dfd2b876951f2d9ca982a2aa2460f52c228f.pdf Changing scenes and flying machines: re-examination of spectacle and the spectacular in Restoration theatre, 1660–1714]" (PhD. Diss. Loughborough University, 2016).</ref> Revolucion Gloriosa de 1688; Declaracion dels Dreits de 1689: leis votadas pel Parlament sol, lo rei pòt pas las suspendre, cap d'impòst ni d'armada sens l'aprovacion del Parlament.<ref name="r57">Philip J. Adler, "World Civilization", Cengage Learning, 2007.</ref> Dempuèi, cap de monarca dintra pas dins la Cambra de las Comunas pendent las sesilhas (ritual de l'Obertura oficiala del Parlament).<ref name="r2" /> Societat Reiala fondada en 1660. [[File:Charles II of England.jpeg|thumb|alt=Pintura d'un personatge assetat, de cabeladura longa e negra, que pòrta una capa blanca e de braias.|La Restauracion anglesa restaurèt la monarquia jos lo rei Carles II e la patz aprèp la guèrra civila anglesa.]] Gran Incendi de Londres en 1666; la vila foguèt tornada bastir amb d'edificis de Christopher Wren.<ref name="r58">"London's Burning: The Great Fire", BBC News. https://www.bbc.co.uk/history/british/civil_war_revolution/great_fire_02.shtml</ref> Aparegon los Tòris e los Whigs; Guilhèm d'Orange foguèt convidat en 1688; los jacobits (maiormant al nòrd) sostenián Jacme e sos filhs. Jos los Stuarts: espandiment del comèrci, de las finanças e de la prosperitat; Marina Reiala; mai granda flòta mercantila d'Euròpa.<ref name="r59">"The History Press The Stuarts", thehistorypress.co.uk. https://www.thehistorypress.co.uk/the-stuarts</ref> Union dels parlaments anglés e escossés: Reialme de Grand Bretanha en 1707; lo dreit e las glèisas nacionalas demorèron separats.<ref name="r60">"The first Parliament of Great Britain", Parliament. http://www.parliament.uk/actofunion/08_02_great.html</ref><ref name="r61">Michael Gallagher, "The United Kingdom Today", Franklin Watts, 2006. ISBN 978-0-7496-6488-6 (p. 14)</ref> ===Epòcas modèrna tardiva e contemporanèa=== [[File:CanalettoSomersetHouseTerrace.jpg|thumb|1750}}]] Produccion de la Societat Reiala + Lumièras escossesas → innovacion; comèrci d'ultramar protegit per la Marina Reiala → Empèri Britanic; Revolucion industriala (agricultura industrializada, manufactura, engenhariá, mineria, rotas, camins de fèrre, rets d'aiga).<ref name="r62">Hudson, Pat, "The Workshop of the World", BBC. https://www.bbc.co.uk/history/british/victorians/workshop_of_the_world_01.shtml</ref> Lo canal de Bridgewater en 1761 daissèt començar l'epòca dels canals;<ref name="r63">Office for National Statistics, "Britain 2001: The Official Handbook of the United Kingdom", Stationery Office Books, 2000. ISBN 978-0-11-621278-8 (p. 5)</ref> Stockton and Darlington Railway en 1825, primièr camin de fèrre permanent de passatgièrs tirat per lo vapor. Los obrièrs anèron a las vilas (Birmingham, Manchester,<ref name="r64">Robina McNeil, "A Guide to the Industrial Archaeology of Greater Manchester", Association for Industrial Archaeology, 2000. ISBN 978-0-9528930-3-5 (p. 9)</ref> primièra vila industriala<ref name="r65">"Manchester – the first industrial city", Entry on Sciencemuseum website. http://www.sciencemuseum.org.uk/on-line/energyhall/page84.asp</ref>). Estabilitat jos Jòrdi III e Pitt lo Joine pendent la Revolucion francesa. La Regéncia de Jòrdi IV es coneguda per las bèlas arts e l'arquitectura.<ref name="r66">"Regency British Architectural Dates and Styles Property UK Mayfair Office", mayfairoffice.co.uk. https://web.archive.org/web/20210417084322/https://www.mayfairoffice.co.uk/members-home/British-Architectural-Styles/British-Architectural-Styles-Regency</ref> Guèrras napoleonianas: Nelson sus mar (Trafalgar confirmèt la supremacia navala),<ref name="r67">Bennet, Geoffrey (2004). ''The Battle of Trafalgar''. England: Pen & Sword Books Limited, CPI UK, South Yorkshire.</ref> Wellesley sus tèrra; aquò faguèt créisser lo sentiment britanic.<ref name="r68">Linda Colley, "Britons: Forging the Nation, 1701–1837", Yale University Press, 1992. https://archive.org/details/britonsforgingna0000coll (p. 1)</ref> Trafalgar: combat naval entre la Marina Reiala e las flòtas francesa e espanhòla amassa.<ref name="r69">"Department of History – Napoleonic Wars", 28 July 2014. http://www.westpoint.edu/history/SitePages/Napoleonic%20Wars.aspx</ref> Epòca victoriana: Londres, la mai granda aglomeracion del mond; comèrci e fòrça militara de l'empèri prestigioses.<ref name="r70">Robert F. Haggard, "The persistence of Victorian liberalism:The Politics of Social Reform in Britain, 1870–1900", Greenwood Publishing, 2001.</ref> Las innovacions foguèron claus per la poténcia del Reialme Unit.<ref name="r71">Paul Atterbury, "Victorian Technology", BBC, 17 February 2011. http://www.bbc.co.uk/history/british/victorians/victorian_technology_01.shtml</ref> Cartistas e sufragistas → reformas e sufragi universal.<ref name="r72">Crawford, Elizabeth, "Women: From Abolition to the Vote", BBC. https://www.bbc.co.uk/history/british/abolition/abolition_women_article_01.shtml#five</ref> Primièra Guèrra mondiala: de centenats de miliers de soldats anglés moriguèron (la xifra de 550 000 morts militars val per Anglatèrra e País de Galas).<ref name="r73">Peter Cox, "Demography", Cambridge University Press, 1970. https://archive.org/details/demography0000coxp_p9d0 (p. 180)</ref> Segonda Guèrra mondiala: lo Blitz damatjèt un fum de vilas. Decolonizacion rapida; motor a reaccion (Frank Whittle); los autos venguèron lo mejan de transpòrt principal.<ref name="r74">Golley, John, "Obituaries: Air Commodore Sir Frank Whittle", The Independent, 10 August 1996. https://www.independent.co.uk/news/people/obituaries-air-commodore-sir-frank-whittle-1309015.html</ref> Servici Nacional de Santat (NHS) creat en 1948 (suènhs finançats per l'Estat, gratuits al moment del besonh); aquò menèt a la reforma del govèrn local a mitan del sègle XX.<ref name="r75">David M. Clark, "Greater Manchester Votes: A Guide to the New Metropolitan Authorities", Redrose, 1973. ISBN 978-0-9502932-0-2 (p. 1)</ref> [[File:Frith A Private View.jpg|thumb|L'epòca victoriana es sovent citada coma un Atge d'Aur. Pintura de William Powell Frith per mostrar las divisions culturalas.]] Sègle XX: immigracion importanta, maiormant d'autras regions de las Illas Britanicas, mas tanben de la Comunautat Britanica (en particular del subcontinent indian).<ref name="r76">Michael Gallagher, "The United Kingdom Today", Franklin Watts, 2006. ISBN 978-0-7496-6488-6 (p. 10–11)</ref> Dempuèi los ans 1970: passatge de la manufactura als servicis. Entrada dins la CEE (puèi dins l'UE). Fin del sègle XX: devolucion en Escòcia, al País de Galas e en Irlanda del Nòrd;<ref name="r77">Michael Keating, "Reforging the Union: Devolution and Constitutional Change in the United Kingdom", Publius: The Journal of Federalism, 1 January 1998</ref> Anglatèrra e País de Galas demòran una sola jurisdiccion.<ref name="r78">"The coming of the Tudors and the Act of Union", BBC News, 2009. https://www.bbc.co.uk/wales/history/sites/themes/guide/ch11_part2_coming_of_the_tudor.shtml</ref> La devolucion estimulèt l'identitat e lo patriotisme anglés;<ref name="r79">Michael Kenny, "Beyond the Constitution? Englishness in a post-devolved Britain", Institute for Public Policy Research, 2008 (p. 3)</ref> i a pas de govèrn anglés devolut; una temptativa subregionala foguèt regetada per referendum.<ref name="r80">Jill Sherman, "Prescott's dream in tatters as North East rejects assembly", The Times, 5 November 2004. https://web.archive.org/web/20100525121618/http://www.timesonline.co.uk/tol/news/uk/article503255.ece</ref> ==Govèrn== Anglatèrra fa part del Reialme Unit (monarquia constitucionala, sistèma parlamentari).<ref name="r5" /><ref name="r2" /> I a pas de govèrn d'Anglatèrra dempuèi los Actes d'Union de 1707;<ref name="r81">"The Act of Union between England and Scotland", Historic UK. https://www.historic-uk.com/HistoryUK/HistoryofBritain/The-Act-of-Union/</ref><ref name="r60" /> abans, èra governada pel monarca e pel Parlament d'Anglatèrra. [[File:Palace of Westminster, London - Feb 2007.jpg|thumb|alt=Fotografia d'un edifici rectangular, iluminat per de projectors e reflectit dins l'aiga. L'edifici a mantunas torres, una a cada extremitat. La torre de drecha compren un quadrant de relòtge alumat.|Lo Palais de Westminster, sèti del Parlament del Reialme Unit, que governa Anglatèrra dirèctament]] Es governada dirèctament pel Parlament del Reialme Unit; los autres païses del Reialme Unit an de govèrns devoluts.<ref name="r82">Cabinet Office, "Devolution in the United Kingdom", cabinetoffice.gov.uk, 26 March 2009. http://www.cabinetoffice.gov.uk/devolution.aspx</ref> Debat sus l'equilibri; una devolucion regionala èra prevista mas foguèt regetada pel Nòrd-Èst al referendum de 2004.<ref name="r80" /> 2024: foguèt establit lo Conselh dels Maires d'Anglatèrra (ministres del Reialme Unit, Maire de Londres, caps de las autoritats combinadas).<ref name="r83">"Deputy Prime Minister launches first-ever Mayoral Council". https://www.gov.uk/government/news/deputy-prime-minister-launches-first-ever-mayoral-council</ref> 2026: l'Acta de 2026 sus la Devolucion anglesa e l'Autonomizacion de las Comunautats (assentiment reial) establiguèt un sistèma a tres nivèls: Nacional, Autoritats Estrategicas, Autoritats Principalas.<ref name="r84">"Devolution", The Constitution Society. https://consoc.org.uk/the-constitution-explained/devolution/</ref><ref name="r85">Eastern Powerhouse, "Devo White Paper: A brave step, but not radical enough", Eastern Powerhouse, 18 December 2024. https://www.easternpowerhouse.uk/post/devo-white-paper-a-brave-step-but-not-radical-enough</ref> ===Politica=== {{Main|Politics of England}} Cambra de las Comunas (Palais de Westminster): 543 dels 650 deputats son eleits dins de circonscripcions anglesas.<ref name="r86">"Lists of MPs", Parliament.uk. http://www.parliament.uk/mps-lords-and-offices/mps/</ref> Sèts: Laborista 347, Conservator 116, Liberals Democratas 65, Reform UK 4, Partit Verd d'Anglatèrra e del País de Galas 4.<ref name="r87">"State of the parties". https://members.parliament.uk/parties/commons</ref> ===Nivèls de govèrn=== {{Main|Governance of England}} [[File:Tiers of Government in England.webp|thumb|Nivèls de govèrn en Anglatèrra]] Tres categorias: Nacionala, Autoritat Estrategica, Autoritats Principalas.<ref name="r84" /><ref name="r85" /> ====Nacional==== I a pas de parlament anglés (a l'invèrse del Parlament d'Escòcia, del Senedd galés e de l'Assemblada d'Irlanda del Nòrd); lo Parlament del Reialme Unit legifèra per Anglatèrra.<ref name="r84" /> ====Autoritat Estrategica==== {{Main|Devolution in England|Strategic authority}} [[File:English strategic authorities.svg|thumb|Diagrama de las autoritats estrategicas anglesas]] Nivèl subregional: Autoritats Combinadas e Autoritats Combinadas de Comtat, e Autoritat del Gran Londres.<ref name="r4" /> 2026: 18 Autoritats Combinadas o Autoritats Combinadas de Comtat, 16 amb un maire eleit dirèctament.<ref name="r88">"Local government facts and figures: England", LGIU. https://lgiu.org/resources/local-government-facts-and-figures/local-government-facts-and-figures-england/</ref> De 1994 als començaments dels ans 2010: de regions per qualques foncions; en 1998, un referendum a Londres menèt a l'Assemblada de Londres (2000).<ref name="r89">Hilary Cooper, "Tiers shed as regional government offices disappear", The Guardian, 29 March 2011. https://www.theguardian.com/society/2011/mar/29/regional-government-disappears-1500-jobs-lost</ref> L'escac del referendum de 2004 al Nòrd-Èst metèt fin a la devolucion per de las assembladas regionalas;<ref name="r80" /> l'estructura regionala foguèt abolida foras de Londres. ====Autoritats Principalas==== {{Main|Local government in England|Principal council}} Conselhs unitaris, de districte e de comtat.<ref name="r85" /> Nivèl mai naut foras de Londres: 48 comtats ceremonials (quadres de referéncia).<ref name="r90">Encyclopædia Britannica, "The New Encyclopædia Britannica", University of Michigan, 2002. ISBN 978-0-85229-787-2 (p. 100)</ref> 38 se desvolopèron gradualament dempuèi l'Edat Mejana; reformats a 51 en 1974, puèi al nombre actual en 1996.<ref name="r91">John Redcliffe-Maud, "English Local Government Reformed", Oxford University Press, 1974. https://archive.org/details/englishlocalgove0000redc</ref> Cadun a un Lord Lieutenant e un High Sheriff (representants locals del monarca). Qualques comtats (per exemple Herefordshire) son solament devesits en parròquias civilas. Lo comtat reial de Berkshire e los comtats metropolitans an un estatut diferent.<ref name="r92">abcounties.com, "The problem of 'county confusion' – and how to resolve it", Association of British Counties, 26 June 2013. https://abcounties.com/counties/county-confusion/</ref> 1974 (Local Government Act 1972): sistèma a dos nivèls, 39 comtats non metropolitans (shire) e 6 comtats metropolitans; los comtats shire = conselhs de comtat + conselhs de districte; los comtats metropolitans aviá d'autras foncions.<ref name="r93">Travers Tony, "Tony Travers: 1974 reform heralded a near permanent revolution", LGC, 20 April 2024. https://www.lgcplus.com/politics/governance-and-structure/tony-travers-1974-reform-heralded-a-near-permanent-revolution-02-04-2024/</ref> Los conselhs de comtat metropolitans foguèron abolits en 1986;<ref name="r94">Steve Leach, "English Metropolitan Government Since Abolition: An Evaluation of the Abolition of the English Metropolitan County Councils", Public Administration, June 1991. https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1467-9299.1991.tb00788.x</ref> las reformas del miègjorn dels ans 1990 (1995–1998) remplacèron lo sistèma a dos nivèls per d'autoritats unitàrias dins fòrça airals. 1996: separacion dels comtats ceremonials (lieutenancy) e dels comtats administratius (govèrn local).<ref name="r95">"What is local government reorganisation?", Institute for Government, 15 January 2025. https://www.instituteforgovernment.org.uk/explainer/local-government-unitarisation</ref> Los comtats ceremonials seguisson sovent de limits istorics o ajustats; las zònas administrativas seguisson las estructuras unitàrias o a dos nivèls actualas.<ref name="r95" /> Londres: 32 burgs + la Ciutat de Londres;<ref name="r96">Barrie Axford, "Politics: an introduction", Routledge, 2002. ISBN 978-0-415-25181-5 (p. 315)</ref> los 32 burgs formèron lo Gran Londres ceremonial; la Ciutat de Londres es un comtat ceremonial a despart. Districtes de govèrn local:<ref name="r97">Udai Singh, "Decentralized democratic governance in new millennium", Concept Publishing Company, 2009. ISBN 978-81-8069-540-7 (p. 53)</ref> pòdon coincidir amb un comtat ceremonial, èsser un districte d'un comtat shire, un burg reial o metropolitan, aver lo estatut de ciutat o èsser unitaris;<ref name="r98">"Local government restructuring - Office for National Statistics", www.ons.gov.uk. https://www.ons.gov.uk/methodology/geography/ukgeographies/administrativegeography/ourchanginggeography/localgovernmentrestructuring</ref> Londres ne compta 33. Parròquias civilas amb conselhs al nivèl comunautari;<ref name="r99">Great Britain Census Office, "Census of England & Wales, 1931", H.M. Stationery Office, 1933. https://books.google.co.uk/books?id=8JAcAAAAIAAJ&pg=RA12-PA9&dq=civil+parishes+in+England&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&ovdme=1&sa=X&ved=2ahUKEwiPz5CMneuUAxXaUkEAHUZaM1sQ6AF6BAgPEAM#v=onepage&q=civil%20parishes%20in%20England&f=false</ref> lo Gran Londres n'a qu'una (Queen's Park), aprèp l'abolicion en 1965, fins a la recreacion autorizada en 2007. ===Dreit=== {{Main|English law}} [[File:Royal Courts of Justice (6201094569).jpg|thumb|Las Cortz Reialas de Justícia]] Lo dreit anglés: basa del dreit comun dins la màger part dels païses de la Comunautat Britanica<ref name="r100">"The Common Law in the British Empire", H-net.msu.edu, 19 October 2000. http://www.h-net.msu.edu/~law/ASLH/conferences/2000conference/101900345b.htm</ref> e dels Estats Units (levat de Louisiana).<ref name="r101">"Common Law", ALM Media Properties. http://dictionary.law.com/Default.aspx?selected=248</ref> Separat del sistèma d'Escòcia segon lo Tractat d'Union. Fach pels jutges que aplican la jurisprudéncia (''stare decisis'').<ref name="r102">Stefan Fafinski, "English legal system", Pearson Education, 2007. ISBN 978-1-4058-2358-6 (p. 60)</ref> Tribunals: Cortz Superioras d'Anglatèrra e del País de Galas (Cort d'Apèl; Cort Nauta de Justícia pel civil; Cort de la Corona pel penal).<ref name="r103">Stefan Fafinski, "English legal system", Pearson Education, 2007. ISBN 978-1-4058-2358-6 (p. 127)</ref> Cort Suprèma del Reialme Unit, la mai nauta pels afars penals e civils; creada en 2009, prenguèt las foncions judiciàrias de la Cambra dels Lòrds;<ref name="r104">"Constitutional reform: A Supreme Court for the United Kingdom", DCA.gov.uk. http://www.dca.gov.uk/consult/supremecourt/supreme.pdf</ref> sas decisions ligan totes los autres tribunals.<ref name="r105">Stefan Fafinski, "English legal system", Pearson Education, 2007. ISBN 978-1-4058-2358-6 (p. 67)</ref> Lo secretari d'Estat a la Justícia: respònsable de la magistratura, dels tribunals, de las preisons e de la liberacion condicionala.<ref name="r106">"Lord Chancellor and Secretary of State for Justice", GOV.UK. https://www.gov.uk/government/ministers/secretary-of-state-for-justice</ref> La criminalitat aumentèt de 1981 a 1995, puèi baissèt de 42 % de 1995 a 2006.<ref name="r107">"Crime over the last 25 years", HomeOffice.gov.uk. https://web.archive.org/web/20090324214809/http://www.homeoffice.gov.uk/rds/pdfs07/crime0607summ.pdf</ref> La populacion de las preisons doblèt; taus d'encarceracion de 147 per 100 000 abitants, entre los mai nauts d'Euròpa Occidentala.<ref name="r108">"New record high prison population", BBC News, 8 February 2008. http://news.bbc.co.uk/1/hi/uk_politics/7235438.stm</ref> Servici de las Preisons de Sa Majestat (Ministèri de la Justícia): environ 87 300 presoniers en Anglatèrra e País de Galas en 2024, lo mai nombre dempuèi 1900.<ref name="r109">"House of Commons Library: Prison Population Statistics". https://commonslibrary.parliament.uk/research-briefings/sn04334/</ref> ==Geografia== {{Main|Geography of England}} ===Paisatge e rius=== [[File:Malvern Hills - England.jpg|thumb|Las Malvern Hills, dins los comtats anglés de Worcestershire e Herefordshire. Las comas son estadas designadas coma Zòna de Bèutat Naturala Excepcionala per l'Agéncia del Campèstre.]] Los dos tèrces centrals e meridionals de Grand Bretanha, mai l'illa de Wight e las illas Scilly. Frontièras: Escòcia (al nòrd), País de Galas (a l'oèst). Es la part de Grand Bretanha la mai près del continent: 21 milas de mar la separan de França (Hauts-de-France);<ref name="r110">"English Channel", britannica.com, 2009. http://www.britannica.com/EBchecked/topic/187921/English-Channel</ref> Tunèl jos la Marga, près de Folkestone.<ref name="r111">"History", EuroTunnel.com. http://www.eurotunnel.com/ukcP3Main/ukcCorporate/ukcAboutUs/ukm/history.htm</ref> Còstas: Mar d'Irlanda, Mar del Nòrd, Atlantic. Pòrts de Londres, Liverpool, Newcastle sus la Tamisa (de marèas), la Mersey, la Tyne. Severn: lo riu mai long que travèrsa Anglatèrra, 220 milas, fins al Canal de Bristol, amb un mascaret de Severn de fins a 2 m;<ref name="r112">"The River Severn", BBC. https://www.bbc.co.uk/england/sevenwonders/west/severn-river/</ref><ref name="r113">"Severn Bore and Trent Aegir", Environment Agency. https://web.archive.org/web/20101122125420/http://environment-agency.gov.uk/homeandleisure/recreation/31439.aspx</ref> la Tamisa, lo mai long dins Anglatèrra sola, 215 milas.<ref name="r114">"River Thames and London (England)", London Evening Standard. https://web.archive.org/web/20110606141607/http://www.thisislondon.co.uk/standard-home/related-139-94056-articles-reviews/River%2BThames-London%2B%28England%29/related.do</ref> Lo lac mai grand: Windermere (Lake District).<ref name="r115">"North West England & Isle of Man: climate", Met Office. http://www.metoffice.gov.uk/climate/uk/nw/</ref> Majoritàriament de pichons puèges e de plaines; tèrras nautas al nòrd e a l'oèst: Pennines, montanhas del Lake District (Cumbria), Cheviot Hills (frontièra amb Escòcia). Punt culminant: Scafell Pike, 978 m.<ref name="r115" /> E tanben Shropshire Hills, Dartmoor, Exmoor (sud-oèst). Division del relèu: linha Tees–Exe.<ref name="r116">"World Regional Geography", Joseph J. Hobbs, 2008.</ref> [[File:Glenridding, Cumbria, England - June 2009.jpg|thumb|Lo vilatge de Glenridding e Ullswater, en Cumbria]] Pennines: « esquina d'Anglatèrra », cadena la mai anciana, d'environ 300 milions d'ans (fin del Paleozoïc);<ref name="r117">"Pennines", Smmit Post. http://www.summitpost.org/area/range/220026/pennines.html</ref> sedimentària (grès, calcari, carbon); carst a Yorkshire e Derbyshire; nautas landas amb de valadas fertilas; parcs nacionals: Yorkshire Dales, Peak District. Dartmoor e Exmoor: landas sostengudas per de granit.<ref name="r118">"National Parks – About us", nationalparks.gov.uk. https://web.archive.org/web/20101027162402/http://www.nationalparks.gov.uk/aboutus</ref> Basses tèrras anglesas (centre, sud): Cotswold Hills, Chiltern Hills, North e South Downs (las falésias blancas de Dover); plaines: Salisbury Plain, Somerset Levels, South Coast Plain, The Fens. ===Clima=== {{Main|Climate of England}} Maritim temperat: doç; ivèrns pas gaire jos 0 °C, estius pas gaire al-dessús de 32 °C;<ref name="r119">"What is the Climate like in Britain?", Woodlands Kent. http://www.woodlands-junior.kent.sch.uk/customs/questions/weather/</ref> umid e cambiant. Mai freg: genièr, febrièr; mai caud: julhet; doç o caud: mai, junh, setembre, octòbre; plueja egalament repartida.<ref name="r119" /> Influéncias: la proximitat de l'Atlantic, la latitud nordica, lo Gulf Stream; a l'oèst plòu mai, Lake District es la region ont plòu lo mai.<ref name="r119" /> Recòrds: lo mai naut 40,3 °C lo 19 de julhet de 2022 a Coningsby, Lincolnshire;<ref name="r120">"Record high temperatures verified", Met Office. https://www.metoffice.gov.uk/about-us/press-office/news/weather-and-climate/2022/record-high-temperatures-verified</ref> lo mai bas −26,1 °C lo 10 de genièr de 1982 a Edgmond, Shropshire.<ref name="r121">"English Climate", MetOffice.com. https://web.archive.org/web/20080829161614/http://www.metoffice.com/climate/uk/location/england/#temperature</ref> ===Natura e vida salvatge=== {{Main|Fauna of England}} Fauna semblabla a la d'autras regions de las Illas Britanicas, amb fòrça abitats.<ref name="r122">"Natural History Museum". https://www.nhm.ac.uk/discover/british-wildlife.html</ref> 221 Reservas Naturalas Nacionalas (Natural England) sus 110 000 ha (1 100 km²); gerida per Natural England, las Wildlife Trusts, lo National Trust e la RSPB; sovent amb d'espècias rarás.<ref name="r123">"Natural England: Designated sites". https://designatedsites.naturalengland.org.uk/ReportConditionSummary.aspx?SiteType=NNR</ref> L'Agéncia de l'Environament (creada en 1995, sosténguda pel Defra) protegís l'environament;<ref name="r124">"Environment Agency", GOV.UK. https://www.gov.uk/government/organisations/environment-agency</ref> lo secretari d'Estat a l'Environament, a l'Alimentacion e als Afars Ruraus n'es lo ministre respònsable.<ref name="r125">"Secretary of State for Environment, Food and Rural Affairs – GOV.UK", gov.uk. https://www.gov.uk/government/ministers/secretary-of-state-for-environment-food-and-rural-affairs</ref> Richmond Park: creat per Carles I coma parc de cèrvis (sègle XVII).<ref name="r2" /> Clima oceanic temperat dins la màger part de las zònas; qualques pichonas zònas subarticas e un Sud-Oèst mai caud; lo nòrd es mai freg amb la màger part de las montanhas. Bòsc caducifòli espandit; plantacions de coniferas al nòrd e en altitud. Lo rainard (lo mamifèr urban qu'a mai de succès aprèp lo rat gris) e lo colomb ramier prosperan dins las zònas urbanas.<ref name="r126">"Mammals in Britain's cities: A spotter's guide – in pictures Urban wildlife", The Guardian, 17 May 2012. https://www.theguardian.com/environment/gallery/2012/may/17/mammals-britains-cities-spotters-guide</ref> Mamifèrs que persistisson: la martra, lo castòr d'Euràsia, lo pòrc salvatge, lo furet d'Euròpa, la lontra d'Euràsia.<ref name="r127">"British mammals", Mammal Society. https://mammal.org.uk/british-mammals</ref> Extirpats: lo linx d'Euràsia, lo lop gris, l'ors brun, lo caval salvatge, l'alcea; disparguts: lo gran pingoïn, l'uròc.<ref name="r128">"Extinct British wildlife The Wildlife Trusts", www.wildlifetrusts.org. https://www.wildlifetrusts.org/extinct-british-wildlife</ref> ===Principalas conurbacions=== {{Main|List of places in England}} La zòna bastida del Gran Londres es la mai granda zòna urbana; vila mondiala; sa populacion es mai granda que la de cap d'autre país del Reialme Unit fòra Anglatèrra.<ref name="r129">"2011 Census – Built-up areas", ONS. http://www.nomisweb.co.uk/articles/747.aspx</ref> D'autras zònas urbanas importantas se tròban al Nòrd d'Anglatèrra e a Midlands.<ref name="r129" /> 50 vilas (ciutats) en Anglatèrra (66 dins lo Reialme Unit). Grandas vilas: Birmingham, Sheffield, Manchester, Liverpool, Leeds, Newcastle, Bradford, Nottingham; la talha es pas una condicion per aver lo estatut de ciutat;<ref name="r130">Harriet O'Brian, "The Complete Guide To: Cathedral cities in the UK", The Independent, 24 November 2007. https://web.archive.org/web/20090812091322/http://www.independent.co.uk/travel/uk/the-complete-guide-to-cathedral-cities-in-the-uk-760201.html</ref> tradicionalament, de vilas de catedralas episcopalas (Wells, Ely, Ripon, Truro, Chichester). ==Economia== {{Main|Economy of England}} [[File:London Skyline (125508655).jpeg|thumb|Londres es la capitala financièra d'Anglatèrra e del Reialme Unit.]] Una de las mai grandas e mai dinamicas economias; PIB per cap de £37 852 (2022).<ref name="r5" /> Lo Tresaur de Sa Majestat (cancelièr) mena la politica fiscala e economica.<ref name="r131">Trevor Fenton, "Regional economic activity by gross value added (balanced), UK: 1998 to 2017", Office for National Statistics, 12 December 2018. https://www.ons.gov.uk/economy/grossvalueaddedgva/bulletins/regionalgrossvalueaddedbalanceduk/1998to2017/pdf</ref> Economia de mercat mixta amb de principis de mercat liure e una proteccion sociala avançada.<ref name="r132">"The Welfare State – Never Ending Reform", BBC News. https://www.bbc.co.uk/history/british/modern/field_01.shtml</ref> Part la mai granda de l'economia del Reialme Unit.<ref name="r133">Office for National Statistics, "Regional Accounts", statistics.gov.uk. https://web.archive.org/web/20090826104410/http://www.statistics.gov.uk/hub/economy/national-accounts/regional-accounts/index.html</ref> Leader en quimia, farmacologia, aeronautica, armament, logicials. Londres: centre financièr; Borsa de Londres (la mai granda d'Euròpa); 100 de las 500 mai grandas societats d'Euròpa;<ref name="r134">"Financial Centre", London.gov.uk. http://legacy.london.gov.uk/london-life/business-and-jobs/financial-centre.jsp</ref> 2025: lo mai grand centre financièr d'Euròpa, segond del mond.<ref name="r135">"GFCI 36 Rank - Long Finance", www.longfinance.net. https://www.longfinance.net/programmes/financial-centre-futures/global-financial-centres-index/gfci-36-explore-the-data/gfci-36-rank/</ref> Londres: lo centre tecnologic que creis lo mai ràpidament d'Euròpa; mai de 100 unicòrns en Anglatèrra.<ref name="r136">"London Has Officially Become the Technology Capital of Europe", BrainStation, 21 July 2021. https://brainstation.io/magazine/london-technology-capital-of-europe-100-unicorns</ref><ref name="r137">Michiel Willems, "Unicorn nest: UK hits milestone of 100 $1bn tech companies, more than rest of Europe combined", CityAM, 20 June 2021. https://www.cityam.com/unicorn-nest-uk-hits-milestone-of-100-1bn-tech-companies-more-than-rest-of-europe-combined/</ref> Banca d'Anglatèrra: fondada en 1694, de proprietat de l'Estat dempuèi 1946, banca centrala; monopòli dels bilhets en Anglatèrra e País de Galas; lo Comitat de Politica Monetària fixa los taus d'interés.<ref name="r138">"The Bank's relationship with Parliament", BankofEngland.co.uk. https://web.archive.org/web/20090708200732/https://www.bankofengland.co.uk/about/parliament/index.htm</ref><ref name="r139">"Monetary Policy Committee", BankofEngland.co.uk. https://web.archive.org/web/20090708141658/http://www.bankofengland.co.uk/monetarypolicy/overview.htm</ref> [[File:Aston Martin DB12 Volante IMG 9323.jpg|thumb|alt=Un descapotable gris.|Aston Martin fabrica de veïculs de luxe en Anglatèrra.]] Fòrtament industrializada, mas amb una industria pesuga en declin dempuèi los ans 1970 → servicis.<ref name="r140">Earl Aaron Reitan, "The Thatcher Revolution", Rowman & Littlefield, 2003. ISBN 978-0-7425-2203-9 (p. 50)</ref> Lo torisme es important. Exportacions: produches farmaceutics, automobilas, petròli brut (Mar del Nòrd, Wytch Farm), motors d'avions, beuregas alcoolizadas.<ref name="r141">"England Exports", EconomyWatch.com. http://mambiz.com/main/?cat=28</ref> Industrias creativas: 7 % del VAB en 2005, +6 % per an de 1997 a 2005.<ref name="r142">"From the Margins to the Mainstream – Government unveils new action plan for the creative industries", DCMS, 9 March 2007. https://web.archive.org/web/20081204131529/http://www.culture.gov.uk/reference_library/media_releases/2132.aspx</ref> Agricultura: intensiva, mecanizada; 60 % de las necessitats alimentàrias amb 2 % de la populacion activa;<ref name="r143">"World Guide – England – Economy Overview", Intute. https://web.archive.org/web/20090802024219/http://www.intute.ac.uk/worldguide/html/1069_economic.html</ref> dos tèrces d'elevatge, lo rèsta de culturas (blat, òrdi, civada, patanas, bleda-raba sucrièra).<ref name="r144">"Economy of the United Kingdom", PTeducation. https://web.archive.org/web/20091123055028/http://www.pteducation.com/gk/UK.pdf</ref> Pesca importanta. Ressorsas: carbon, petròli, gas natural, estanh, calcari, mineral de fèrre, sal, argila, cauc, gip, plomb, silici.<ref name="r145">"Coal Mines and quarries MineralsUK", MineralsUK. https://web.archive.org/web/20160720145905/http://www.bgs.ac.uk/mineralsUK/mines/coal/home.html</ref> ===Sciéncia e tecnologia=== {{Main|List of English inventions and discoveries|Royal Society}} Figuras: Isaac Newton, Charles Darwin, Robert Hooke, Alan Turing, Stephen Hawking, Edward Jenner, Francis Crick, Joseph Lister, Joseph Priestley, Thomas Young, Christopher Wren, Richard Dawkins. [[File:GodfreyKneller-IsaacNewton-1689.jpg|thumb|alt=Bust d'un òme de cabeladura longa e blanca e de vèsta fosca|Sir Isaac Newton es una de las figuras mai influentas de l'istòria de las sciéncias.]] Centre màger de la Revolucion sciéntifica (sègle XVII);<ref name="r146">Gascoin, J. "A reappraisal of the role of the universities in the Scientific Revolution", in Lindberg, David C. and Westman, Robert S., eds (1990), ''Reappraisals of the Scientific Revolution''. Cambridge University Press. p. 248. ISBN 0-521-34804-8.</ref> brèç de la Revolucion industriala. Engenhaires: I. K. Brunel (Great Western Railway, vaporièrs, pònts);<ref name="r147">H. P. Spratt, "Isambard Kingdom Brunel", Nature, 1958</ref> maquina a vapor de Thomas Newcomen.<ref name="r148">Elizabeth H. Oakes, "A to Z of STS scientists", Facts on File Inc, 2002. https://archive.org/details/tozofstsscientis0000oake (p. 214)</ref> George Stephenson (« paire dels camins de fèrre »): Liverpool and Manchester Railway, 1830, primièr camin de fèrre public entre vilas. Matthew Boulton (associat de James Watt): maquina a vapor, moneda modèrna; emprenedor influent.<ref name="r149">Ronald Shillingford (2010). "The History of the World's Greatest- Entrepreneurs: Biographies of Success". p. 64–69</ref> Lo vaccin contra la variòla d'Edward Jenner « sauvèt mai de vidas ... qu'ne foguèron perdudas dins totas las guèrras de l'umanitat dempuèi lo començament de l'istòria escricha. »<ref name="r150">Paul Saunders, "Edward Jenner, the Cheltenham years, 1795–1823", University Press of New England, 1982. https://archive.org/details/edwardjennerchel0000saun (p. 13)</ref> Invencions e descobèrtas: motor a reaccion; primièra maquina de filatura industriala; primièr ordenador e primièr ordenador modèrn; World Wide Web e HTML; primièra transfusion sanguina umana capitada; aspirator motorizat;<ref name="r151">Curt Wohleber, "The Vacuum Cleaner", American Heritage Publishing, Spring 2006. https://web.archive.org/web/20100313170420/http://www.americanheritage.com/articles/magazine/it/2006/4/2006_4_4.shtml</ref> tondeusa de gason; cencha de seguretat; aeroglissador; motor electric; maquinas a vapor; evolucion darwiniana; teoria atomica. Newton: gravitacion universala, mecanica newtoniana, calcul infinitesimal; Hooke: lei de l'elasticitat. E tanben lo camin de fèrre a plaques de fonta, lo termosifon, lo tarmac, l'elastic, la ratièra, l'« uèlh de gat » (marcador de rota), lo desvolopament en comun de l'ampola electrica, las locomotivas a vapor, lo semenador modèrn, las tecnicas d'engenhariá de precision.<ref name="r152">"English Inventors and Inventions", English-Crafts.co.uk. http://www.english-crafts.co.uk/history/inventors.htm</ref> Informatica: Charles Babbage<ref name="r153">"Charles Babbage's difference engines and the science museum", Science Museum, 18 July 2023. https://www.sciencemuseum.org.uk/objects-and-stories/charles-babbages-difference-engines-and-science-museum</ref> e Ada Lovelace<ref name="r154">"Ada Lovelace and the Analytical Engine", Bodleian Libraries, University of Oxford, 26 July 2018. https://blogs.bodleian.ox.ac.uk/adalovelace/2018/07/26/ada-lovelace-and-the-analytical-engine</ref> concebèron lo primièr ordenador programable; George Boole, logica booleana;<ref name="r155">"George Boole and the AND OR NOT gates", BBC News, 8 December 2014. https://www.bbc.co.uk/news/blogs-magazine-monitor-30376235</ref> Alan Turing, fondaments de l'informatica e de l'IA;<ref name="r156">"Alan Turing", New Scientist. https://www.newscientist.com/people/alan-turing</ref> Tommy Flowers, Colossus;<ref name="r157">"FLOWERS, TOMMY (1905–1998)", English Heritage. https://www.english-heritage.org.uk/visit/blue-plaques/tommy-flowers</ref> Frederic Williams, Tom Kilburn e Geoff Tootill, Manchester Baby;<ref name="r158">"How a 70-year-old 'Baby' changed the face of modern computing", The University of Manchester, 21 June 2018. https://www.manchester.ac.uk/about/news/how-a-70-year-old-baby-changed-the-face-of-modern-computing</ref> Maurice Wilkes, EDSAC;<ref name="r159">"MAURICE V. WILKES", A M Turing Award. https://amturing.acm.org/award_winners/wilkes_1001395.cfm</ref> Geoffrey Dummer concebèt lo circuit integrat.<ref name="r160">"May 7, 1952: The Integrated Circuit ... What a Concept!", Wired, 7 May 2010. https://www.wired.com/2010/05/0507integrated-circuit-concept-published</ref> La Societat Reiala (de Londres per l'Avançament de la Coneissença Naturala),<ref name="r161">"The formal title as adopted in the royal charter", royalsociety.org. https://royalsociety.org/~/media/Royal_Society_Content/about-us/history/2012-Supplemental-Charter.pdf</ref> acadèmia nacionala de las sciéncias del Reialme Unit, fondada lo 28 de novembre de 1660; la mai ancian institucion sciéntifica nacionala del mond.<ref name="r162">Michael Hunter, "Royal Society". https://www.britannica.com/topic/Royal-Society</ref> Institucion Reiala fondada en 1799 per de sabents, entre los quals Henry Cavendish.<ref name="r163">Gwendy Caroe, "The Royal Institution : an informal history", J. Murray, 1985. ISBN 0-7195-4245-6</ref> John Wilkins: primièra nocion d'un sistèma metric (1668), segon qualques experts.<ref name="r164">"Metric system was British", BBC News, 13 July 2007. http://news.bbc.co.uk/player/nol/newsid_6890000/newsid_6898200/6898274.stm?bw=nb&mp=wm&news=1&ms3=10</ref> Las universitats an de parcs sciéntifics;<ref name="r165">Castells, M.; Hall, P.; Hall, P.G. (2004). ''Technopoles of the World: the Making of Twenty-First-Century Industrial Complexes''. London: Routledge. pp. 98–100. ISBN 0-415-10015-1.</ref> Cambridge es lo clúster de recèrca mai intensiu del mond per las sciéncias e la tecnologia.<ref name="r166">"Cambridge remains most intensive science and technological cluster in the world", University of Cambridge, 20 September 2023. https://www.cam.ac.uk/research/news/cambridge-remains-most-intensive-science-and-technological-cluster-in-the-world</ref> 2022: lo Reialme Unit produsiguèt 6,3 % dels articles sciéntifics mondials e 10,5 % de las citacions (tresen, aprèp los Estats Units e China).<ref name="r167">"International comparison of the UK research base, 2022". https://assets.publishing.service.gov.uk/government/uploads/system/uploads/attachment_data/file/1078073/international-comparison-uk-research-base-2022-accompanying-note.pdf</ref> Revistas: ''Nature'', ''British Medical Journal'', ''The Lancet''. Lo Ministèri de la Sciéncia, de l'Innovacion e de la Tecnologia es respònsable de la sciéncia.<ref name="r168">"Department for Science, Innovation and Technology", GOV.UK. https://www.gov.uk/government/organisations/department-for-science-innovation-and-technology</ref> ===Transpòrts=== {{Main|Transport in England}} Lo Ministèri dels Transpòrts (secretari d'Estat als Transpòrts) supervisa los transpòrts. Infrastructura densa e modèrna. Rotas: A1 Great North Road (Londres–Newcastle–frontièra escossesa; en granda part autorota);<ref name="r169">UK Parliament, "Department for Transport annual report", Stationery Office, 2007. ISBN 978-0-10-170952-1 (p. 175)</ref> M6 l'autorota mai longa, 232 milas (de Rugby a la frontièra anglo-escossesa); M1 Londres–Leeds; M25 alentorn de Londres; M60 alentorn de Manchester; M4 Londres–Galas del Sud; M62 Liverpool–Manchester–Yorkshire de l'Èst; M5 Birmingham–Bristol–Sud-Oèst. [[File:St Pancras Railway Station 2012-06-23.jpg|thumb|alt=Edifici de pèira ròsa amb una nauta torre de relòtge dins un canton|Londres St Pancras International es un dels principals centres de transpòrt intèrne e internacional de Londres, amb de servicis ferroviaris de proximitat e a grand velocitat dins tot lo Reialme Unit e cap a Paris, Lille e Brussèlas.]] Los autobuses son espandits: Arriva, FirstGroup, Go-Ahead Group, Mobico Group, Rotala, Stagecoach Group. Lo transpòrt rapid per autobús comencèt amb la Runcorn Busway, 1971.<ref name="r170">Lewis Lesley, "Runcorn – A Rapid Transit New Town?", Built Environment, 1983</ref><ref name="r171">"Runcorn New Town – 7.3 Transport", rudi.net. http://www.rudi.net/books/3346</ref> Los autobuses ròges de dos estatges de Londres son un simbòl anglés. Rèsta Nacionala de Bicicletas (National Cycle Route). Camin de fèrre: lo mai ancian del mond; de camins de fèrre de passatgièrs dempuèi 1825.<ref name="r172">"27 September 1825 – Opening of the Stockton and Darlington Railway", The Stockton and Darlington Railway. http://www.moorerail.com/history/timeline1825.asp</ref> La màger part de la ret de 10 000 milas de Bretanha es en Anglatèrra. Tunèl jos la Marga (1994): Eurostar, LeShuttle cap a França e Belgica. Great British Railways: organisme public previst per supervisar lo camin de fèrre a partir de 2024. L'Office of Rail and Road regula l'economia e la seguretat.<ref name="r173">"Home page Office of Rail and Road", orr.gov.uk. https://www.orr.gov.uk/home</ref> Crossrail: lo mai grand projècte de construccion d'Euròpa, còst projectat de £15 miliards, dobèrt en 2022.<ref name="r174">"Crossrail's giant tunnelling machines unveiled", BBC News, 2 January 2012. https://www.bbc.co.uk/news/av/uk-16289051</ref> High Speed 2 en construccion dempuèi 2019.<ref name="r175">"HS2: When will the line open and how much will it cost?", BBC, 11 February 2020. https://www.bbc.co.uk/news/uk-16473296</ref> Transpòrt urban rapid: Metrò de Londres e Tyne and Wear Metro (Newcastle, Gateshead, Sunderland).<ref name="r176">Peter White, "Public transport", Taylor & Francis, 2002. ISBN 978-0-415-25772-5 (p. 63)</ref> Tramvias: Manchester Metrolink, Sheffield Supertram, West Midlands Metro, Nottingham Express Transit, Tramlink (Londres del Sud). Aeropòrt màger: Heathrow, segond del mond per los passatgièrs internacionals.<ref name="r177">"Delta Expects New Slots To Foster Growth At Heathrow Airport", The Wall Street Journal, 23 February 2011. https://www.wsj.com/article/BT-CO-20110223-710213.html</ref> Bacs: de Liverpool cap a Irlanda e l'illa de Man; de Hull cap als Païses Bas e a Belgica.<ref name="r178">David Else, "Inghilterra", EDT srl, 2007. ISBN 978-88-6040-136-6 (p. 781)</ref> Environ 4 400 milas de vias navigablas (la mitat d'elas de la Canal & River Trust); lo transpòrt per aiga es fòrça limitat. La Tamisa es la via d'aiga principala; lo pòrt de Tilbury (estuari de la Tamisa) es un dels tres pòrts màgers del Reialme Unit. ===Energia=== {{Main|Energy in the United Kingdom}} Los govèrns s'engatjèron a reduire las emissions de CO₂. Lo Reialme Unit es un dels melhors sites d'Euròpa pel vent; l'energia eolica es sa font que creis lo mai ràpidament;<ref name="r179">"BBC – Weather Centre – Climate Change – Wind Power", bbc.co.uk. https://www.bbc.co.uk/climate/adaptation/wind_power.shtml</ref><ref name="r180">"UK Renewable Energy Roadmap Crown copyright, July 2011". https://www.gov.uk/government/uploads/system/uploads/attachment_data/file/48128/2167-uk-renewable-energy-roadmap.pdf; "RenewableUK News website article". http://www.renewableuk.com/en/news/renewableuk-news.cfm/electricity-needs-of-more-than-a-quarter-of-uk-homes-powered-by-wind-in-2014</ref> 26,8 % de l'electricitat del Reialme Unit en 2022.<ref name="r181">"Britain produced record amount of wind power in 2022, National Grid says", Reuters, 6 January 2023. https://www.reuters.com/business/energy/britain-produced-record-amount-wind-power-2022-national-grid-2023-01-06/</ref> Hornsea 2, lo mai grand parc eolian en mar del mond, a environ 89 km de la còsta de Yorkshire.<ref name="r182">"The world's biggest offshore wind farm is now fully operational", CNBC, September 2022. https://www.cnbc.com/2022/09/01/huge-offshore-wind-farm-hornsea-2-is-fully-operational-orsted-says.html</ref> Climate Change Act 2008: ample majoritat transpartidària; primièr objectiu nacional juridicament contraignent al mond per la mitigacion del cambiament climatic.<ref name="r183">"What is the 2008 Climate Change Act?", Grantham Research Institute on climate change and the environment. https://www.lse.ac.uk/granthaminstitute/explainers/what-is-the-2008-climate-change-act/</ref> La politica energetica visa a limitar las emissions en responent a la demanda; lo mix energetic cambia segon las ressorsas, la tecnologia e los còsts.<ref name="r184">Darrell Proctor, "UK Undergoing 'Remarkable Shift' in Power Generation", POWER Magazine, 24 November 2020. https://www.powermag.com/uk-undergoing-remarkable-shift-in-power-generation/</ref> Respònsable: Ministèri de la Seguretat Energetica e del Zèro Net.<ref name="r185">"Department for Energy Security & Net Zero – GOV.UK", gov.uk. https://www.gov.uk/government/organisations/department-for-energy-security-and-net-zero</ref> Lo ministre d'Estat a las Entrepresas, a l'Energia e a la Creissença Pròpria cobrís las finanças verdas, la sciéncia e l'innovacion climaticas e la produccion a bassa emission de carbòni.<ref name="r186">"Minister of State (Minister for Business, Energy and Clean Growth) – GOV.UK", gov.uk. https://www.gov.uk/government/ministers/minister-of-state--75#responsibilities</ref> 2024: lo Reialme Unit èra 5en sus 180 a l'Indèx de Performança Environamentala.<ref name="r187">"2024 Environmental Performance Index", Environmental Performance Index. https://web.archive.org/web/20240710023935/https://epi.yale.edu/measure/2024/EPI</ref> Lei: zèro emission nèta en 2050.<ref name="r188">"UK net zero target", Institute for Government, 20 April 2020. https://www.instituteforgovernment.org.uk/explainers/net-zero-target</ref> ==Santat== {{Main|Healthcare in England}} [[File:Sir W.H. Beveridge, head-and-shoulders portrait, facing left.jpg|thumb|Lo rapòrt de William Beveridge de 1942, ''Social Insurance and Allied Services'', serviguèt de basa a l'Estat providéncia aprèp la Segonda Guèrra mondiala.]] NHS: sistèma finançat per l'Estat, que balha la màger part dels suènhs de santat. Comencèt lo 5 de julhet de 1948 (National Health Service Act 1946), sus la basa del Rapòrt Beveridge (William Beveridge).<ref name="r189">"BBC History on William Beveridge", BBC News. https://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/beveridge_william.shtml</ref> Finançat per la fiscalitat generala e l'Assegurança Nacionala;<ref name="r190">"NHS Expenditure in England", House of Commons Library. http://www.parliament.uk/commons/lib/research/briefings/snsg-00724.pdf</ref> en majoritat gratuit al moment de l'utilizacion; de gents pagan per qualques servicis: examens de la vista, suènhs dentaris, ordenanças, suènhs personals.<ref name="r191">"Check what help you could get to pay for NHS costs", National Health Service (England). https://check-for-help-paying-nhs-costs.nhsbsa.nhs.uk/start</ref> Lo Ministèri de la Santat (secretari d'Estat a la Santat) es respònsable; £98,6 miliards depensats en 2008–2009, mai que mai pel NHS.<ref name="r192">"Budget 2008, Chapter C", HM Treasury, 3 March 2008. http://www.hm-treasury.gov.uk/media/7/3/bud08_chapterc.pdf</ref> Lo General Medical Council, lo Nursing and Midwifery Council e los Royal Colleges son a l'escala de tot lo Reialme Unit. Esperança de vida: 77,5 ans (òmes), 81,7 (fremas), la mai nauta dels quatre païses del Reialme Unit.<ref name="r193">Office for National Statistics, "Life expectancy", statistics.gov.uk. http://www.statistics.gov.uk/cci/nugget.asp?ID=168</ref> Lo sud a una esperança de vida mai nauta que lo nòrd, mas l'escart se redutz: Nòrd-Èst +6,0 ans e Nòrd-Oèst +5,8 ans entre 1991–1993 e 2012–2014.<ref name="r193" /> ==Demografia== {{Main|Demographics of England}} ===Populacion=== {{Main|English people.|English diaspora|Cornish people|List of urban areas in the United Kingdom}} [[File:England counties population (crop).png|thumb|alt=Mapa d'Anglatèrra amb de regions ombradas en diferentas nuanças de blau.|Los comtats metropolitans e non metropolitans, coloriats segon la populacion]] [[File:England and Wales population cartogram districts.svg|thumb|Populacion d'Anglatèrra e del País de Galas per zònas administrativas. Lor talha mòstra lor populacion, amb una causida aproximacion. Cada grop de carrats de la legenda representa 20 % del nombre total de districtes.]] Mai de 56 milions d'abitants; país mai poblat del Reialme Unit, 84 % del total.<ref name="r5" /> Seriá lo 26en país del mond per la populacion s'es considerat coma un tot.<ref name="r194">United Nations Department of Economic and Social Affairs, "World Population Prospects: Analytical Report for the 2004", United Nations. https://www.un.org/esa/population/publications/WPP2004/WPP2004_Volume3.htm</ref> Los Anglés son de Britanics.<ref name="r195">Office for National Statistics, "Ethnicity and National Identity in England and Wales 2011", Statistics.gov.uk, 2011. https://web.archive.org/web/20160124090812/http://www.ons.gov.uk/ons/rel/census/2011-census/key-statistics-for-local-authorities-in-england-and-wales/rpt-ethnicity.html</ref> Diaspòra dins las zònas de l'ancian Empèri: Estats Units (environ 50 milions declaravan una ascendéncia anglesa, 1980),<ref name="r196">"Shifting Identities – statistical data on ethnic identities in the US", American Demographics, 2001. https://web.archive.org/web/20050602015338/http://www.findarticles.com/p/articles/mi_m4021/is_2001_Dec_1/ai_80408799</ref> Canadà (environ 6,5 milions),<ref name="r197">"Ethnic origins, 2006 counts, for Canada, provinces and territories", Statistics Canada, 2 April 2008. https://web.archive.org/web/20190106221808/https://www12.statcan.gc.ca/census-recensement/2006/dp-pd/hlt/97-562/pages/page.cfm?Lang=E&Geo=PR&Code=01&Table=2&Data=Count&StartRec=1&Sort=3&Display=All&CSDFilter=5000</ref> Austràlia (environ 70 % declarèron en 1999 una origina anglocèltica),<ref name="r198">Centre for Population and Urban Research, Monash University, "Australian Population: Ethnic Origins". https://web.archive.org/web/20050415074055/http://elecpress.monash.edu.au/pnp/free/pnpv7n4/v7n4_3price.pdf</ref> Chile (environ 420 000 d'origina anglesa, encara que jamai dins l'Empèri).<ref name="r199">"Inmigración británica en Chile", Galeon.com. https://web.archive.org/web/20090822074242/http://www.galeon.com/typepad/</ref> Dempuèi la fin dels ans 1990, fòrça Anglés emigrèron cap a Espanha.<ref name="r200">Jason Burke, "An Englishman's home is his casa as thousands go south", The Guardian, 9 October 2005. https://www.theguardian.com/world/2005/oct/09/spain.spain; Alan Travis, "Record numbers leave the country for life abroad", The Guardian, 16 November 2007. https://www.theguardian.com/society/2007/nov/16/emigration</ref> La prosperitat del Sud-Èst d'Anglatèrra atrai de migrants economics d'autras regions del Reialme Unit.<ref name="r195" /> Immigracion irlandesa importanta.<ref name="r201">"One in four Britons claim Irish roots", BBC News, 16 March 2001. http://news.bbc.co.uk/1/hi/uk/1224611.stm</ref> Residents d'origina etnicament europèa: 81,7 % (blancs britanics, Alemands,<ref name="r202">"British Immigration Map Revealed", BBC News, 7 September 2005. http://news.bbc.co.uk/1/hi/uk/4218740.stm</ref> Polonés<ref name="r195" /> e mai), contra 94,1 % en 1991.<ref name="r195" /><ref name="r203">"Population of England and Wales", Gov.uk, 22 December 2022. https://www.ethnicity-facts-figures.service.gov.uk/uk-population-by-ethnicity/national-and-regional-populations/population-of-england-and-wales/latest/</ref> Dempuèi los ans 1950, migrants de las ancianas colonias: environ 7 % an una origina del subcontinent indian (Índia, Paquistan, Bangladesh);<ref name="r203" /><ref name="r202" /> 0,7 % chinés;<ref name="r203" /><ref name="r202" /> 0,6 % arabes;<ref name="r203" /> 4,0 % negres (Africa e Carib);<ref name="r203" /><ref name="r202" /> 2,9 % mestissats o d'origina mesclada.<ref name="r203" /> Part dels mainatges de las escòlas primàrias de minoritats etnicas: 22 % (2007),<ref name="r204">Graeme Paton, "One fifth of children from ethnic minorities", The Daily Telegraph, 1 October 2007. https://www.telegraph.co.uk/news/uknews/1564365/One-fifth-of-children-from-ethnic-minorities.html</ref> 26,5 % (2011).<ref name="r205">Jessica Shepherd, "Almost a quarter of state school pupils are from an ethnic minority", The Guardian, 22 June 2011. https://www.theguardian.com/education/2011/jun/22/quarter-state-school-pupils-from-ethnic-minority</ref> Environ la mitat de l'aumentacion de la populacion de 1991–2001 èra deguda a l'immigracion.<ref name="r206">David Leppard, "Immigration rise increases segregation in British cities", The Times, 10 April 2005. https://web.archive.org/web/20080211185641/http://www.timesonline.co.uk/tol/news/uk/article379434.ece</ref> Una sola minoritat nacionala indigèna: los Cornics (Cornish people), reconeguda en virtut de la Convencion-quadre pel Respècte de las Minoritats Nacionalas en 2014.<ref name="r207">"Cornish people formally declared a national minority along with Scots, Welsh and Irish", The Independent, 23 April 2014. https://www.independent.co.uk/news/uk/politics/cornish-people-formally-declared-a-national-minority-along-with-scots-welsh-and-irish-9278725.html</ref> ===Lenga=== {{Main|Languages of the United Kingdom|English language in England}} {| class="wikitable" ! Lenga !! Locutors nadius (en milierats)<ref name="r208">[http://www.nomisweb.co.uk/census/2011/QS204EW/view/2092957699?cols=measures QS204EW – Main language] , Office for National Statistics 2011 Census. Retrieved 21 July 2015.</ref> |- | Anglés || 46 937 |- | Polonés || 529 |- | Panjabi || 272 |- | Urdú || 266 |- | Bengalí || 216 |- | Gujaratí || 212 |- | Arabi || 152 |- | Francés || 145 |- | Portugués || 131 |- | Galés || 8 |- | Còrnic || 0,6 |- | Autras || 2 267 |- | '''Populacion''' || 51 006 |} L'anglés nasquèt en Anglatèrra e demòra la lenga principala; es largament parlat dins lo mond.<ref name="r209">Mauro E. Mujica, "English: Not America's Language?", The Globalist, 19 June 2003. https://web.archive.org/web/20080117232711/http://www.theglobalist.com/DBWeb/StoryId.aspx?StoryId=3229</ref> Recensament de 2011: parlat plan o fòrça plan per 98 % de la populacion.<ref name="r210">"QS205EW – Proficiency in English", Office for National Statistics 2011 census. http://www.nomisweb.co.uk/census/2011/QS205EW/view/2092957699?cols=measures</ref> L'ensenhament de l'anglés es una activitat economica importanta. Cap de lei impausa pas una lenga oficiala;<ref name="r211">"English language history", Yaelf. https://web.archive.org/web/20100213214406/http://www.yaelf.com/history.shtml</ref> l'anglés es la sola lenga utilizada pels afars oficials. Fòrça accents regionals distintes. Lo còrnic s'escantiguèt coma lenga de comunautat al sègle XVIII, puèi foguèt revitalizat;<ref name="r212">Government Offices for the English Regions, "Cornish language", gos.gov.uk. http://www.gos.gov.uk/gosw/culturehome/heritage/cornish/?view=Standard; "The Cornish Language Development Project – Evaluation – Final Report", Hywel Evans, Aric Lacoste / ERS. https://web.archive.org/web/20131007054626/http://www.magakernow.org.uk/idoc.ashx?docid=d9bd1b63-0135-47b1-8edf-4a5e9358da06&version=-1</ref> es protegit per la Carta Europèa de las Lengas Regionalas o Minoritàrias;<ref name="r213">"South West – Cornish Language", Government Office South West. http://www.gos.gov.uk/gosw/culturehome/heritage/cornish/</ref> parlat per 0,1 % de las personas en Cornoalha;<ref name="r214">"On being a Cornish "Celt": changing Celtic heritage and traditions", University of Exeter. https://ore.exeter.ac.uk/articles/conference_contribution/On_being_a_Cornish_Celt_changing_Celtic_heritage_and_traditions_in_Cornwall/29688890?file=56691116</ref> ensenhat dins qualques escòlas.<ref name="r215">Emily Dugan, "The Cornish: They revolted in 1497, now they're at it again", The Independent, 6 September 2009. https://www.independent.co.uk/news/uk/this-britain/the-cornish-they-revolted-in-1497-now-theyre-at-it-again-1782535.html; "Cornish in Schools", Cornish Language Partnership, 2009. http://www.magakernow.org.uk/default.aspx?page=336</ref> Las escòlas publicas ensenhan una segonda o una tresena lenga a partir de sèt ans (lo francés, l'espanhòl e l'alemand son las mai comunas).<ref name="r216">Anthea Lipsett, "Number of primaries teaching foreign languages doubles", The Guardian, 26 June 2008. https://www.theguardian.com/education/2008/jun/26/schools.uk2</ref> 2007: environ 800 000 escolans parlavan una lenga estrangièra a l'ostal (lo panjabi e l'urdú, las mai comunas).<ref name="r204" /> Aprèp lo recensament de 2011, lo polonés es la lenga principala aprèp l'anglés.<ref name="r217">Robert Booth, "Polish becomes England's second language", The Guardian, 30 January 2013. https://www.theguardian.com/uk/2013/jan/30/polish-becomes-englands-second-language</ref> 2022: la lenga dels signes britanica venguèt una lenga oficiala d'Anglatèrra (British Sign Language Act 2022).<ref name="r218">"British Sign Language gets official status after 19 years of campaigning", ITV News, 6 May 2022. https://www.itv.com/news/westcountry/2022-05-06/were-finally-recognised-british-sign-language-gets-official-status</ref> ===Religion=== {{Main|Religion in England|History of Christianity in England}} Recensament de 2021: 46,3 % cristians, 36,7 % sens religion, 6,7 % musulmans, 4,3 % d'autras religions, 6 % sens responsa.<ref name="r219">"Table KS209EW 2011 Census: Religion, local authorities in England and Wales", Office for National Statistics, 11 December 2012. http://www.ons.gov.uk/file?uri=/peoplepopulationandcommunity/populationandmigration/populationestimates/datasets/2011censuskeystatisticsforlocalauthoritiesinenglandandwales/r21ewrttableks209ewladv1_tcm77-290705.xls</ref> Lo cristianisme es la religion la mai practicada. Glèisa establida: la Glèisa d'Anglatèrra,<ref name="r220">"Church of England", BBC. https://www.bbc.co.uk/religion/religions/christianity/cofe/cofe_1.shtml</ref> que quitèt la comunion amb Roma dins los ans 1530 quand Enric VIII poguèt pas faire anullar son maridatge amb Catarina d'Aragon; se considèra a l'encòp catolica e protestanta.<ref name="r221">"In depth history of the Church of England", Church of England. https://www.churchofengland.org/about-us/history/detailed-history.aspx</ref> Tradicions de Nauta Glèisa e de Bassa Glèisa; qualques anglocatolics (movement tractarian). Lo monarca n'es lo governador suprèm; environ 26 milions de membres baptizats (la màger part pas de practicants regulars). 2016: 19,8 % d'Anglatèrra e del País de Galas se declaravan anglicans.<ref name="r222">"St Mary's Study Finds London Most Religious Area in England and Wales", St Mary's University, Twickenham, London. https://www.stmarys.ac.uk/news/2016/st-marys-study-finds-london-most-religious-area-in-england-and-wales</ref><ref name="r223">"Contemporary Catholicism in England and Wales", www.stmarys.ac.uk. https://web.archive.org/web/20260102051653/https://www.stmarys.ac.uk/research/centres/benedict-xvi/contemporary-catholicism.aspx</ref> Fa part de la Comunion anglicana; l'arquevèsque de Canterbury n'es lo cap simbolic.<ref name="r224">"Global Anglicanism at a Crossroads", PewResearch.org, 19 June 2008. http://pewresearch.org/pubs/896/global-anglicanism-at-a-crossroads</ref> Edificis istorics: abadiá de Westminster, York Minster, catedrala de Durham, catedrala de Salisbury. [[File:Westminster Abbey, west facade, August 2014.jpg|thumb|L'abadiá de Westminster es un exemple remarcable d'arquitectura gotica anglesa. La coronacion del monarca britanic se debana tradicionalament a l'abadiá.]] Segonda: la Glèisa Catolica; organizada sus una basa Anglatèrra–País de Galas dempuèi l'Emancipacion Catolica, 4,5 milions de membres;<ref name="r225">"People here 'must obey the laws of the land'", The Daily Telegraph, 9 February 2008. https://www.telegraph.co.uk/news/uknews/1578212/People-here-must-obey-the-laws-of-the-land.html</ref> 8,3 % se declaravan catolics en 2016.<ref name="r222" /><ref name="r223" /> Un sol papa anglés, Adrian IV; Beda, Anselm e John Henry Newman son Doctors de la Glèisa. Tresena: lo metodisme (nascut de l'anglicanisme gràcias a John Wesley;<ref name="r226">"The Methodist Church", BBC News. https://www.bbc.co.uk/religion/religions/christianity/subdivisions/methodist_1.shtml</ref> popular dins las vilas tèxtilas de Lancashire e de Yorkshire e entre los minaires d'estanh de Cornoalha).<ref name="r227">"An Independent Academic Study on Cornish". http://www.linguae-celticae.org/dateien/Independent_Study_on_Cornish_Language.pdf</ref> Autres non conformistas: Baptistas, Quacres, Congregacionalistas, Unitarians, Armada de la Salut.<ref name="r228">Hugh McLeod, "The Cambridge History of Christianity, Volume 9, World Christianities c.1914–c.2000", Cambridge University Press, 2006. ISBN 9780521815000</ref> Sant patron: Sant Jòrdi (la crotz de la bandièra).<ref name="r229">"United Kingdom – History of the Flag", FlagSpot.net. http://flagspot.net/flags/gb-hist.html</ref> Autres sants: Cuthbert, Edmund, Alban, Wilfrid, Aidan, Eduard lo Confessor, John Fisher, Thomas More, Petroc, Piran, Margaret Clitherow, Thomas Becket. Los Jusieus: minoritat dempuèi 1070, expulsats en 1290 (Edicte d'Expulsion), readmés en 1656.<ref name="r230">"From Expulsion (1290) to Readmission (1656): Jews and England", Goldsmiths.ac.uk. https://web.archive.org/web/20110721183112/http://www.gold.ac.uk/media/350th-anniversary.pdf</ref> Dempuèi los ans 1950, l'immigracion faguèt créisser las autras religions: l'islam representa environ 5 % de la populacion;<ref name="r231">Office for National Statistics, "Religion", Statistics.gov.uk. http://www.statistics.gov.uk/STATBASE/ssdataset.asp?vlnk=8301</ref> l'indoïsme, lo sikhisme e lo budisme, 2,8 % amassa (venguts d'Índia e d'Asia del Sud-Èst).<ref name="r231" /> Pichona minoritat paganà (Wicca, Druïdisme, Heathenry): al recensament de 2011, environ 53 172 personas se declaravan paganas, entre las qualas 11 026 Wiccans (solament las declaracions estrictas son comptadas).<ref name="r10" /> 24,7 % declarèron pas cap de religion (14,6 % en 2001);<ref name="r10" /> los taus mai nauts: Norwich 42,5 %, Brighton and Hove 42,4 %. ==Educacion== {{Main|Education in England}} Lo Ministèri de l'Educacion es respònsable dels joves fins a 19 ans.<ref name="r232">Liam Gearon, "Education in the United Kingdom", David Fulton, 2002. ISBN 978-1-85346-715-8 (p. 246)</ref> Escòlas finançadas per l'Estat: environ 93 % dels escolans.<ref name="r233">Anne West, "Underachievement in schools", Routledge, 2003. ISBN 978-0-415-24132-8 (p. 28)</ref> Lo secretari d'Estat a l'Educacion n'es respònsable.<ref name="r234">"Secretary of State for Education", gov.uk. https://www.gov.uk/government/ministers/secretary-of-state-for-education</ref> De 3 a 5 ans: escòla maternala o classa de recepcion de l'Early Years Foundation Stage; de 5 a 11 ans: primària; de 11 a 16 ans: segondària. Las escòlas publicas devon ensenhar lo Curriculum Nacional: literatura anglesa, lenga anglesa, matematicas, sciéncias, art e design, cobertura civica, istòria, geografia, educacion religiosa, design e tecnologia, informatica, lengas ancianas e modèrnas, musica, educacion fisica.<ref name="r235">"The national curriculum: Overview", GOV.UK. https://www.gov.uk/national-curriculum</ref> [[File:Radcliffe Camera by Fenlio.jpg|thumb|L'Universitat d'Oxford foguèt fondada en 1096, çò que ne fa la segonda mai ancian universitat del mond.]] L'estudi PISA (OCDE) classa los joves britanics de 15 ans 13ens en lectura, matematicas e sciéncias; mejana de 503,7 contra 493 per l'OCDE.<ref name="r236">"PISA 2018 Results Combined Executive Summaries", OECD, 2019. https://www.oecd.org/pisa/Combined_Executive_Summaries_PISA_2018.pdf</ref> La màger part de las escòlas segondàrias son comprehensivas; las grammar schools seleccionan a l'entrada amb l'eleven-plus. Environ 7,2 % frequentan d'escòlas privadas;<ref name="r237">"Independent Schools in the United Kingdom", MSN Encarta, 2009. https://web.archive.org/web/20090829163013/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761580406/Independent_Schools_in_the_United_Kingdom.html</ref> i a fòrça escòlas confessionalas publicas.<ref name="r238">"Faith Schools in the UK: What Parents Need to Know", The Good Schools Guide, 2026-09-23. https://www.goodschoolsguide.co.uk/uk-schools/advice/faith-schools-in-the-uk</ref> Ofsted supervisa las escòlas publicas, l'Independent Schools Inspectorate las escòlas privadas.<ref name="r239">Liam Gearon, "Education in the United Kingdom", David Fulton, 2002. ISBN 978-1-85346-715-8 (p. 102)</ref> Aprèp l'escolaritat obligatòria: GCSEs; dos ans d'ensenhament superior (sovent dins de colleges de sixth form); A-levels (basa de las demandas universitàrias); aprendissatges, T-levels, BTEC, NVQ; colleges terciaris (academics e professionals).<ref name="r240">Judith Watson, "The Social Effects of Travel to Learn Patterns – A Case Study of 16–19 Year Olds in London", Local Economy: The Journal of the Local Economy Policy Unit, 2009. https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/02690940903166971</ref> ===Ensenhament superior=== Universitat a partir de 18 ans per un diplòma academic. Mai de 90 universitats, totas publicas levat una. Lo Ministèri dels Afars, de l'Innovacion e de las Competéncias es respònsable.<ref name="r241">United Kingdom Parliament, "Innovation, Universities, Science and Skills Committee Contents", publications.parliament.uk. https://publications.parliament.uk/pa/cm200809/cmselect/cmdius/170/17004.htm</ref> Prèstes d'estudiant per las taxas d'ensenhament e las despensas de vida (los estudiants anglés pagan de taxas, mai tanben en Escòcia; los estudiants escossés en Escòcia an las taxas pagadas pel Parlament d'Escòcia).<ref name="r242">"Financial support for higher education students", House of Commons Library, 31 January 2024. https://commonslibrary.parliament.uk/cost-of-living-support-for-students/</ref> Licéncia generalament de 3 ans; diplòma de tresen cicle de 1 an; doctorat de 3 ans o mai.<ref name="r243">"The Frameworks for Higher Education Qualifications of UK Degree-Awarding Bodies", November 2014. https://web.archive.org/web/20160305083730/http://www.qaa.ac.uk/en/Publications/Documents/qualifications-frameworks.pdf</ref> Classament QS 2024: Cambridge, Oxford, Imperial College London, University College London dins los dètz primièrs. Cambridge (1209) e Oxford (1096): las mai ancianas del mond de lenga anglesa.<ref name="r244">"QS World University Rankings 2023 Top Universities", QS Quacquarelli Symonds Limited, February 2017. https://www.topuniversities.com/university-rankings/world-university-rankings/2023</ref> LSE: descricha coma l'establiment de sciéncias socialas lo mai important del mond.<ref name="r245">Ben Hoyle, "The Sunday Times Good University Guide 2007 – Profile for London School of Economics", The Times, 23 September 2007. https://web.archive.org/web/20110905160854/http://www.timesonline.co.uk/tol/life_and_style/education/sunday_times_university_guide/article2496158.ece</ref> London Business School: lo MBA classat melhor del mond pel ''Financial Times'' (2010).<ref name="r246">"FT Global MBA Rankings", Financial Times. https://web.archive.org/web/20110829050814/http://rankings.ft.com/businessschoolrankings/global-mba-rankings</ref> Classas de diplòmas: first, upper second, lower second, third, unclassified.<ref name="r243" /> King's School Canterbury e King's School Rochester: las escòlas mai ancianas del mond de lenga anglesa.<ref name="r247">Frederick A.M. Webster, "Our great public schools: their traditions, customs and games", Ward, Lock, 1937. https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.180095 (p. 383)</ref> Escòlas de pagament: Winchester College, Eton, St Paul's, Harrow, Rugby.<ref name="r248">Roy Lowe, "The English school", Taylor & Francis, 1971. ISBN 978-0-7100-6882-8 (p. 317)</ref> ==Cultura== {{Main|Culture of England|English Renaissance}} ===Arquitectura=== {{Main|Architecture of England}} Pèiras dreitas preïstoricas: Stonehenge, Devil's Arrows, Rudston Monolith, Castlerigg.<ref name="r249">"The Prehistoric Sites of Great Britain", Stone-Circles.org.uk. https://web.archive.org/web/20180929001010/http://www.stone-circles.org.uk/stone/index.htm</ref> Epòca romana: basilicas, banhs, amfiteatres, arcs de triomf, vilas, temples, rotas, fòrts, aqüeducs;<ref name="r250">"Ancient Roman architecture in England and Wales", Castles.me.uk. https://web.archive.org/web/20091212033420/http://www.castles.me.uk/ancient-roman-architecture-england-wales.htm</ref> foguèron fondadas Londres, Bath, York, Chester, St Albans; Mur d'Adrian; Banhs romans de Bath.<ref name="r250" /> [[File:Bodiam-castle-10My8-1197.jpg|thumb|alt=Un castèl de plan carrat cernat d'un valat ple d'aiga. A de torres rondas als cantons e un aspècte menaçant.|Lo castèl de Bodiam es un castèl del sègle XIV cernat de valats, près de Robertsbridge, en Sussex de l'Èst.]] Naut Edat Mejana: bastiments laïcs simples en fusta e en palha; bastiments ecclesiastics: monaquisme hiberno-saxon,<ref name="r251">Bertram Colgrave, "Two lives of Saint Cuthbert", Cambridge University Press, 1985. ISBN 978-0-521-31385-8 (p. 326)</ref><ref name="r252">Nikolaus Pevsner, "An outline of European architecture", University of Michigan, 1942. ISBN 978-0-14-061613-2 (p. 14)</ref> basilica paleocristiana, pilastres, arcaturas cegas, colonetas en balustre, dobertas de cap triangular. Aprèp 1066: castèls (Tour de Londres, Warwick, Durham, Windsor). Plantagenèts: gotic anglés (catedrala de Canterbury, abadiá de Westminster, York Minster),<ref name="r253">T.D. Atkinson, "English Architecture", Read Books, 2008. ISBN 978-1-4097-2581-7 (p. 189)</ref> castèls, palais, grandas demòras, universitats, glèisas parroquialas. Tudor: arc Tudor a quatre centres, ostals de bauç e d'argila. Aprèp la Renaissença: barroc anglés (Christopher Wren).<ref name="r254">Kerry Downes, "Christopher Wren", Oxford University Press, 2007. ISBN 978-0-19-921524-9 (p. 17)</ref> Georgian: refinat, palladian (Royal Crescent, Bath). Victorian: renaissença gotica; Crystal Palace. Modernisme dempuèi los ans 1930, sovent controversat (Norman Foster, Richard Rogers); resisténcia tradicionalista (Poundbury, Dorset, del Prince Carles;<ref name="r255">"Architects to hear Prince appeal", BBC News, 12 May 2009. http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/8045027.stm</ref> Raymond Erith, Francis Johnson, Quinlan Terry). ===Jardins=== {{Main|English garden}} Lo jardin paisagièr, desvolopat per Capability Brown, faguèt tendéncia al nivèl internacional; lo jardinatge e la visita dels jardins son tipicament anglés. Natura idealizada: lacs, pelosas ondulantas, bosquets, temples classics, ruïnas goticas, pònts, idili pastoral dins las grandas demòras de campanha.<ref name="r256">"Gardens through time", English Heritage. https://www.english-heritage.org.uk/learn/histories/gardens-through-time/</ref> Lo jardin paisagièr èra una « òbra d'art viva » quand dobriguèt dins los ans 1750.<ref name="r257">"The history of the house at Stourhead", National Trust. https://www.nationaltrust.org.uk/stourhead/features/the-history-of-stourhead</ref> Imitat pel jardin paisagièr francés e a Pavlovsk (Sant Petersborg) a la fin del sègle XVIII; influencièt los parcs publics del sègle XIX dins lo mond.<ref name="r258">Lucia Impelluso, ''Jardins, potagers et labyrinthes'', Mondatori Electra, Milan</ref> English Heritage e lo National Trust preservan de jardins e de parcs;<ref name="r259">"Gardens & parks", National Trust. https://www.nationaltrust.org.uk/gardens-and-parks</ref> RHS Chelsea Flower Show, que seriá la mai granda mòstra de jardinatge del mond.<ref name="r260">"RHS Chelsea Flower Show", rhs.org.uk. http://www.rhs.org.uk/shows-events/rhs-chelsea-flower-show</ref> ===Folclòre=== {{Main|English folklore}} [[File:The King joins the hands of Robin Hood and Maid Marian.jpg|thumb|Robin dels Bòscs e Maid Marian amb Richard I d'Anglatèrra]] Desvolopat al cors dels sègles; qualques personatges son nacionals, la màger part regionals. Èsters: pixies, gigants, elfes, ogres, trolls, gòblins, nans. Antics: Offa d'Angeln, Wayland lo Fabre;<ref name="r261">Charles Francis Keary, "Outlines of primitive belief among the Indo-European races", C Scribner's Sons, 1882. https://archive.org/details/outlinesprimiti02keargoog (p. 50)</ref> aprèp los Normands: Robin dels Bòscs, los Merry Men, lo Shèrif de Nottingham.<ref name="r262">A.J. Pollard, "Imagining Robin Hood", Routledge, 2004. https://archive.org/details/imaginingrobinho00poll (p. 272)</ref> Naut Edat Mejana: los racontes brittonics venguèron lo mite arturian (Artús, Camelot, Excalibur, Merlin, Taula Redonda, Lancelot) a partir de fonts anglonormandas, galesas e francesas;<ref name="r263">Michael Wood, "King Arthur, 'Once and Future King'", BBC News. https://www.bbc.co.uk/history/ancient/anglo_saxons/arthur_03.shtml</ref><ref name="r264">NJ Higham, "King Arthur: myth-making and history", Routledge, 2002. ISBN 978-0-415-21305-9 (p. 25)</ref><ref name="r265">John Koch, "Celtic Culture: A Historical Encyclopedia", ABC-CLIO, 2006. ISBN 978-1-85109-440-0 (p. 732)</ref> centrat sus l'''Historia Regum Britanniae'' de Geoffrey de Monmouth. Benlèu promogut per l'elita normanda per legitimar son poder, car l'istòria anglosaxona èra pas adaptada tant que Edgar l'Ætheling e l'Ostal de Dunkeld èran actius.<ref name="r266">Norris Lacy, "The Arthurian Encyclopedia", Garland Pub, 1986. https://archive.org/details/arthurianencyclo0000unse (p. 649)</ref> Michael Wood: Artús venguèt « un simbòl de l'istòria britanica – una manièra d'explicar la matèria de Bretanha, la relacion entre los Saxons e los Celtas ».<ref name="r263" /> Qualques figuras folclòricas se basan sus de personatges istorics.<ref name="r267">Katharine Briggs, "A Dictionary of British Folk-tales in the English Language", Routledge, 2004. ISBN 978-0-203-39737-4 (p. 26)</ref> 5 de novembre: Bonfire Night (Conspiracion de la Polvera, Guy Fawkes). Activitats folclòricas: danças morris, danças del maipòl, Rapper sword (Nòrd-Èst), dança de l'Espasa Longa (Yorkshire), Mummers Plays, bottle-kicking (Leicestershire), cheese-rolling a Cooper's Hill.<ref name="r268">Robert Withington, "English Pageantry; An Historical Outline", Read Books, 2008. ISBN 978-1-4086-8062-9 (p. 224)</ref> I a pas de costum nacional oficial; los establits: los Pearly Kings and Queens (cockney), la Garda Reiala, lo costum morris, los Beefeaters.<ref name="r269">"What is England's national costume?", Woodlands-Junior.kent.sch.uk. http://www.woodlands-junior.kent.sch.uk/customs/questions/costume.html</ref> ===Cosina=== {{Main|English cuisine}} Istoricament simpla, basada sus de produches naturals de qualitat.<ref name="r270">David Else, "Inghilterra", EDT srl, 2007. ISBN 978-88-6040-136-6 (p. 76)</ref> Bona reputacion a l'Edat Mejana e a la Renaissença; en declin amb l'urbanizacion de la Revolucion industriala; renaissença recenta, amb de bonas notas als classaments dels melhors restaurants de ''Restaurant''.<ref name="r271">"The S.Pellegrino World's 50 Best Restaurants", TheWorlds50Best.com. http://www.theworlds50best.com/module/acms_winners?group_id=1</ref> [[File:English-cusine-exports.jpg|thumb|Menjars anglés: dins lo sens de las agulhas d'un relòtge a partir de naut a esquèrra: teacakes, formatges, vins e sidre]] Sunday roast (buòu, anhèl, polastre o pòrc, legums, Yorkshire pudding, jus de ròst);<ref name="r272">"Traditional English Food Specialities", TravelSignPosts.com. http://www.travelsignposts.com/England/traditional-English-food-specialities.php</ref> fish and chips; full English breakfast (lard, saucissas, tomatas grelhadas, pan fregit, ''black pudding'', favas a la tomata, campairòls, uòus).<ref name="r273">"How to make the perfect full English breakfast", 25 June 2015. https://www.telegraph.co.uk/foodanddrink/11029015/How-to-make-the-perfect-full-English-breakfast.html</ref> Pastissadas de carn: steak and kidney, steak and ale, cottage, de pòrc (frescas),<ref name="r272" /> Cornish pasty. Saucissas: bangers and mash, toad in the hole. Lancashire hotpot (estofat del nòrd-oèst). Formatges: Cheddar, Red Leicester, Wensleydale, Double Gloucester, Blue Stilton. Curris angloindians: chicken tikka masala, balti. Dessèrts: tartas de pomas e d'autres fruchs, spotted dick (amb crèma), sticky toffee pudding. Pastissariás: scones amb confitura o crèma, pans de fruchs secs, Eccles cakes, mince pies, bescuèches doces o especiats. Beuregas: tè<ref name="r274">"Catherine of Braganza", Tea.co.uk. http://www.tea.co.uk/catherine-of-braganza</ref> e cafè; vin, sidres, bièras anglesas (bitter, mild, stout, brown ale).<ref name="r275">"Types of Beer", Icons of England. http://www.icons.org.uk/theicons/collection/the-pint-of-real-ale/features/types-of-beer-finished</ref> ===Arts visuals=== {{Main|English art|Arts Council England}} [[File:John Constable The Hay Wain.jpg|thumb|alt=Un carri tirat per de cavals que travèrsa un riu cap a un cabanon, amb d'arbres e de camps al delà|''The Hay Wain'' de John Constable, 1821, es una pintura anglesa arquetipica.]] Mai ancian: art rupèstre preïstoric (Yorkshire del Nòrd, Northumberland, Cumbria; Creswell Crags).<ref name="r276">"The Prehistoric Cave Art of England", ArchaeologyDataService.ac.uk. http://archaeologydataservice.ac.uk/catalogue/adsdata/arch-836-1/dissemination/pdf/ERA_Brochure.pdf</ref> Epòca romana: estatuas, bustes, vitralhariá, mosaïcas (Lullingstone, Aldborough).<ref name="r277">English Heritage, "Aldborough Roman Site", english-heritage.org.uk. http://www.english-heritage.org.uk/server.php?show=nav.17022</ref> Naut Edat Mejana: crotz esculpidas, evòris, pintura de manuscrits, bijoterià d'aur e d'esmalt, dessenhs entrelaçats (Staffordshire Hoard, 2009); mesclas gaelico-anglianas: Evangèlis de Lindisfarne, Psautièr de Vespasian.<ref name="r278">"Early Middle Ages Art", Tiscali.co.uk. http://www.tiscali.co.uk/reference/encyclopaedia/hutchinson/m0023715.html</ref> Gotic a Winchester e a Canterbury: Benedictional de Sant Æthelwold, Psautièr de Luttrell.<ref name="r279">"English art", Tiscali.co.uk. http://www.tiscali.co.uk/reference/encyclopaedia/hutchinson/m0028010.html</ref> Tudor: artistas de cort; lo retrach foguèt reforçat per Hans Holbein, puèi Nicholas Hilliard.<ref name="r279" /> Stuarts: influéncia flamenca (van Dyck, Lely, Kneller, Dobson).<ref name="r279" /> Sègle XVIII: Reial Acadèmia; classicisme de l'Alta Renaissença; Gainsborough, Reynolds.<ref name="r279" /> Sègle XIX: paisatges: Constable, Turner; Escòla de Norwich; Confraria Preraffaelita (Holman Hunt, Rossetti, Millais).<ref name="r279" /> Sègle XX: Henry Moore, votz de l'escultura britanica e del modernisme.<ref name="r280">Chris Turner, "The Bronze Age: Henry Moore and his successors", Tate Magazine. http://www.tate.org.uk/magazine/issue6/moore.htm</ref> Societat Reiala de las Arts.<ref name="r281">"About the RSA – RSA", thersa.org. https://www.thersa.org/about</ref> ===Literatura, teatre e filosofia=== {{Main|English literature|English drama|Theatre of the United Kingdom}} [[File:Geoffrey Chaucer (17th century).jpg|thumb|alt=Un òme vestit de gris amb una barba, que tèn un rosari, representat al costat d'un blasonament.|Geoffrey Chaucer foguèt un autor, poèta e filosòf anglés, mai que mai remembrat per son racònte-quadre inacabat ''The Canterbury Tales''.]] Los primièrs autors Beda e Alcuin escriguèron en latin.<ref name="r282">Charles Warner, "Library of the world's best literature, ancient and modern", International society, 1902. ISBN 978-1-60520-202-0 (p. 35)</ref> Vièlh anglés: ''Beowulf'', ''Cronica anglosaxona'',<ref name="r283">Pat Rogers, "The Oxford illustrated history of English literature", Oxford University Press, 2001. ISBN 978-0-19-285437-7 (p. 17)</ref> ''Judith'', ''Hymn'' de Cædmon, agiografias. Aprèp la Conquista: latin entre los letrats, literatura anglonormanda. Anglés mejan: Chaucer (''The Canterbury Tales''), Gower, lo Poèta de la Perla, Langland. Filosòfs: los Franciscans William d'Ockham, Roger Bacon. Julian de Norwich, ''Revelations of Divine Love''. Renaissença anglesa: Shakespeare (''Hamlet'', ''Romeo and Juliet'', ''Macbeth'', ''A Midsummer Night's Dream'').<ref name="r284">Pat Rogers, "The Oxford illustrated history of English literature", Oxford University Press, 2001. ISBN 978-0-19-285437-7 (p. 135)</ref> Elisabetans: Marlowe, Spenser, Sidney, Kyd, Donne, Jonson.<ref name="r285">A. L. Rowse, "Elizabethan Renaissance", Scribner, 1971. https://archive.org/details/elizabethanrenai00rows (p. 48)</ref> Francis Bacon e Hobbes (empirisme, materialisme, metòde sciéntific, contracte social); Filmer (Dreit Divin dels Reis). Marvell (Commonwealth);<ref name="r286">David Norbrook, "Writing the English Republic: Poetry, Rhetoric and Politics, 1627–1660", Cambridge University Press, 2000. ISBN 978-0-521-78569-3 (p. 6)</ref> Milton, ''Paradise Lost'' (Restauracion). <blockquote>Aquel tròn reial de reis, aquela illa ceptrada, aquela tèrra de majestat, aquel sèti de Mars, aquel autre Edèn, demiparadis; aquela fortalesa bastida per la natura per ela mesma. Aquel luòc benesit, aquela tèrra, aquel reialme, aquesta Anglatèrra. — William Shakespeare.<ref name="r287">"Richard II", William Shakespeare. https://web.archive.org/web/20080628141802/http://www.users.waitrose.com/~uk1/shakespeare/sceptred.htm</ref></blockquote> Lumièras: Locke, Paine, Samuel Johnson, Bentham; Burke, fondador del conservatisme, s'opausèt als radicals.<ref name="r288">Andrew Heywood, "Political Ideologies: An Introduction", Palgrave Macmillan, 2007. ISBN 978-0-230-52179-7 (p. 74)</ref> Alexander Pope (satira). Romanticisme: Coleridge, Byron, Keats, Mary Shelley, Percy Bysshe Shelley, Blake, Wordsworth.<ref name="r289">John Watson, "English poetry of the Romantic period, 1789–1830", Longman, 1985. https://archive.org/details/englishpoetryofr0000wats (p. 360)</ref> Autors agrarians (Cobbett, Chesterton, Belloc), Arthur Penty (socialisme de las gildas), G. D. H. Cole (cooperativas).<ref name="r290">George Cole, "The Life of William Cobbett", Home & Van Thal, 1947. ISBN 978-0-8492-2139-2 (p. 268)</ref> Empirisme: J. S. Mill, Bertrand Russell; Bernard Williams (analitic). Victorians: Dickens, las sòrres Brontë, Austen, George Eliot, Kipling, Hardy, H. G. Wells, Lewis Carroll.<ref name="r291">Mark Hawkins-Dady, "Reader's guide to literature in English", Taylor & Francis, 1996. ISBN 978-1-884964-20-6 (p. 970)</ref> Pus tard: Orwell, D. H. Lawrence, Virginia Woolf, C. S. Lewis, Enid Blyton, Huxley, Agatha Christie, Terry Pratchett, Tolkien, J. K. Rowling.<ref name="r292">Julia Eccleshare, "Beatrix Potter to Harry Potter", National Portrait Gallery, 2002. ISBN 978-1-85514-342-5 (p. 5)</ref> ===Arts de l'espectacle=== {{Main|Folk music of England|Music of the United Kingdom}} Musica folclorica vièlha de sègles: cantas de marinièrs, giguas, hornpipes, musica de dança; variantas regionalas. Balada de Robin dels Bòscs (Wynkyn de Worde, sègle XVI), ''The Dancing Master'' de John Playford, ''Roxburghe Ballads'' de Robert Harley.<ref name="r293">William Chappell, "The Roxburghe Ballads", AMS Press, 1966 (p. 690)</ref> Cançons: ''Greensleeves'', ''Pastime with Good Company'', ''Maggie May'', ''Spanish Ladies''. Comptinas: ''Mary, Mary, Quite Contrary'', ''Roses Are Red'', ''Jack and Jill'', ''London Bridge Is Falling Down'', ''The Grand Old Duke of York'', ''Hey Diddle Diddle'', ''Humpty Dumpty''.<ref name="r294">Roger Lax, "The Great Song Thesaurus", Oxford University Press, 1989. https://archive.org/details/greatsongthesaur00laxr (p. 7)</ref> Cants de Nadal: « We Wish You a Merry Christmas », « The First Noel », « I Saw Three Ships », « God Rest Ye Merry, Gentlemen ». Classica: Tallis, Byrd, Purcell, Thomas Arne (« Rule, Britannia! »); Handel, nascut en Alemanha, icòna nacionala a Londres (''The Messiah'', ''Solomon'', ''Water Music'', ''Music for the Royal Fireworks'').<ref name="r295">"The Birth of British Music: Handel – The Conquering Hero", BBC, 15 July 2019. https://www.bbc.co.uk/programmes/b00kntl1</ref> Los Beatles: lo grop mai capitat comercialament e mai aclamat per la critica dins la musica populara.<ref name="r296">Nic Kynaston, "The Guinness Book of Records 1999", Guinness, 1998.</ref> Birmingham Triennial Music Festival (sègle XVIII; fèsta de musica classica que durava lo mai longtemps fins a 1912). Renaissença musicala anglesa (fin del sègle XIX–començament del sègle XX; Royal College of Music): compositors liberats de l'influéncia estrangièra. Reviscòla del sègle XX: Elgar, Britten, Delius, Holst, Vaughan Williams.<ref name="r297">R.A. Stradling, "The English musical Renaissance, 1860–1940", Taylor & Francis, 1993. ISBN 978-0-415-03493-7 (p. 166)</ref> Actualament: Michael Nyman (''The Piano''), Andrew Lloyd Webber (musicals del West End). Musica populara: Beatles, Led Zeppelin, Pink Floyd, Elton John, Queen, Rod Stewart, David Bowie, Rolling Stones, Def Leppard, entre los mai vendeires de totes los temps.<ref name="r298">Recording Industry Association of America, "Top Selling Artists", riaa.com. https://www.riaa.com/goldandplatinumdata.php?table=tblTopArt</ref> Genres nascuts o associats: British Invasion, ròck progressiu, hard rock, Mod, glam rock, heavy metal, Britpop, indie rock, gothic rock, shoegazing, acid house, garage, trip hop, drum and bass, dubstep.<ref name="r299">David Else, "Inghilterra", EDT srl, 2007. ISBN 978-88-6040-136-6 (p. 65)</ref> [[File:Royal Albert Hall Rear, London, England - Diliff.jpg|thumb|Lo Royal Albert Hall. Dempuèi l'inauguracion de la sala en 1871, los melhors artistas del mond de mai d'un genre d'espectacle s'i son produches.]] Festivals: Glastonbury, V Festival, Reading e Leeds. Lo movement rave liure e illegal de la fin dels ans 1980 inspirèt los teknivals.<ref name="r300">Matthew Collin, John Godfrey (2010). "Altered State: The Story of Ecstasy Culture and Acid House" p. 258.</ref> Boishakhi Mela (Cap d'Annada bengalina, comunautat britanica bangladesa): lo mai grand festival asiatic en plen èr d'Euròpa; segond mai grand festival de carrièra del Reialme Unit aprèp lo Carnaval de Notting Hill; mai de 80 000 visitaires. Royal Opera House, Covent Garden.<ref name="r301">Susan Foreman, "London: a musical gazetteer", Yale University Press, 2005. ISBN 978-0-300-10402-8 (p. 371)</ref> Los Proms. Royal Ballet. Royal Academy of Music: lo conservatòri mai ancian del Reialme Unit (1822; carta reiala en 1830).<ref name="r302">"Royal Academy of Music University of London", london.ac.uk. https://www.london.ac.uk/federation/royal-academy-music</ref> Orquèstras: BBC Symphony, Royal Philharmonic, Philharmonia, London Symphony.<ref name="r303">"- PPL", ppluk.com, 25 September 2018. https://www.ppluk.com/london-symphony-orchestra-tops-ppl-chart-ranking-uk-classical-ensembles/</ref> Lo circ<ref name="r304">[https://www.theguardian.com/lifeandstyle/2010/may/15/chipperfields-circus-family-dynasties Great dynasties of the world: The Chipperfields] ''The Guardian'' Retrieved 18 February 2011.</ref><ref name="r305">[http://news.bbc.co.uk/1/hi/england/london/2929565.stm "The circus comes to the Circus"] . BBC News. Retrieved 13 December 2014</ref><ref name="r306">Hamilton, John (2000) ''Entertainment: A Pictorial History of the Past One Thousand Years'' p. 24. Retrieved 3 February 2011.</ref> e la pantomima<ref name="r307">David Christopher (2002). "British Culture: An Introduction". p. 74. Routledge,</ref> nasquèron en Anglatèrra. ===Cinèma=== {{Main|Cinema of the United Kingdom}} [[File:Peter O'Toole -- LOA trailer.jpg|thumb|Peter O'Toole dins lo ròtle de T. E. Lawrence dins l'epopèia ''Lawrence of Arabia'' de David Lean, 1962]] Influéncia considerabla: Hitchcock, Chaplin, David Lean, Olivier, Vivien Leigh, Gielgud, Peter Sellers, Julie Andrews, Michael Caine, Gary Oldman, Helen Mirren, Kate Winslet, Daniel Day-Lewis. Hitchcock e Lean, entre los realizators mai aclamats.<ref name="r308">"The Directors' Top Ten Directors", British Film Institute. http://www.bfi.org.uk/sightandsound/topten/poll/directors-directors.html</ref> ''The Lodger'' (1926) de Hitchcock donèt sa forma al thriller; ''Blackmail'' (1929) es sovent considerat coma lo primièr long metratge sonòr britanic.<ref name="r309">Paul Matthew St. Pierre, "Music Hall Mimesis in British Film, 1895–1960: On the Halls on the Screen", Fairleigh Dickinson University Press, 1 April 2009.</ref> Estudis: Pinewood, Elstree, Shepperton. ''Harry Potter'' e ''James Bond'': doas de las francesas mai lucrativas.<ref name="r310">"Harry Potter becomes highest-grossing film franchise", The Guardian, 11 September 2007. https://www.theguardian.com/film/2007/sep/11/jkjoannekathleenrowling</ref> Ealing Studios: pretendon èsser l'estudi de cinèma mai ancian en activitat contunha.<ref name="r311">"History of Ealing Studios", Ealing Studios. https://web.archive.org/web/20130726040738/http://www.ealingstudios.com/EalingStudios/history_home.html</ref> La London Symphony Orchestra interpretèt per la primièra còp de musica de film en 1935.<ref name="r312">[http://lso.co.uk/page/3151/LSO-and-Film-Music London Symphony Orchestra and Film Music] LSO. Retrieved 30 June 2011</ref> Hammer Horror (Christopher Lee): primièrs films d'orror sanguinolents en color.<ref name="r313">"Frankenstein: Behind the monster smash", 1 January 2018. https://www.bbc.co.uk/news/entertainment-arts-42411484</ref> Lo Top 100 del BFI inclutz ''Monty Python's Life of Brian'' (1979), regularament elegit lo mai comic.<ref name="r314">[http://news.bbc.co.uk/1/hi/entertainment/948331.stm "Life of Brian tops comedy poll"] . BBC News (''Total Film'' magazine poll: 29 September 2000) Retrieved 27 June 2015</ref> Segon lo UK Film Council, los realizators anglés mai capitats comercialament dempuèi 2001: David Yates, Christopher Nolan, Mike Newell, Ridley Scott, Paul Greengrass.<ref name="r315">[http://statisticalyearbook11.ry.com/?id=82856 Statistical Yearbook 2011: 7.3 UK directors] . UK Film Council.</ref> Autres: Sam Mendes, Guy Ritchie, Richard Curtis. Actors: Tom Hardy, Daniel Craig, Benedict Cumberbatch, Lena Headey, Felicity Jones, Emilia Clarke, Lashana Lynch, Emma Watson. Andy Serkis dobriguèt The Imaginarium Studios (Londres, 2011);<ref name="r316">[https://www.telegraph.co.uk/culture/film/oscars/11217293/Does-Andy-Serkiss-motion-capture-acting-deserve-an-Oscar.html "Does Andy Serkis's motion capture acting deserve an Oscar?"]. The Telegraph. Retrieves 11 January 2015</ref> Framestore (efèches visuals).<ref name="r317">[https://www.standard.co.uk/goingout/film/tim-webber-the-man-who-put-sandra-bullock-in-space-8804917.html "Tim Webber: the man who put Sandra Bullock in space"]. Evening Standard. Retrieved 17 January 2014</ref> « Cicle anglés » de Disney: ''Alice in Wonderland'', ''The Jungle Book'', ''Winnie the Pooh''.<ref name="r318">"Barry Ronge's Classic DVD : Alice in Wonderland", The Times, 15 August 2010. https://web.archive.org/web/20121009011612/http://www.timeslive.co.za/sundaytimes/article600292.ece/Barry-Ronges-Classic-DVD---Alice-in-Wonderland</ref> ===Sites e institucions=== {{Main|List of museums in England}} [[File:London Natural History Museum Panorama.jpg|thumb|alt=Una entrada de musèu.|Lo Musèu d'Istòria Naturala de Londres]] English Heritage (organisme public, sosténgut pel Ministèri de la Cultura, dels Mèdias e del Sport) gerís los sites istorics; National Trust (associacion caritativa) los paisatges e las demòras de campanha. 17 dels 25 sites del Patrimòni Mondial de l'UNESCO del Reialme Unit son en Anglatèrra:<ref name="r319">"United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland", UNESCO World Heritage. https://whc.unesco.org/en/statesparties/gb</ref> Mur d'Adrian, Stonehenge, Avebury e sites associats, Tour de Londres, Còsta Juràssica, Saltaire, Ironbridge Gorge, Palais de Blenheim, Lake District.<ref name="r320">"English World Heritage Sites to get strongest ever protections", Institute of Historic Building Conservation. http://www.ihbc.org.uk/news/docs/English%20World%20Heritage%20Sites%20to%20get%20strongest%20ever%20protections%20CLG%20press%20notice%2027%20May%202008.pdf</ref> British Museum: mai de 7 milions d'objèctes;<ref name="r321">"Museum in London", BritishMuseum.org. https://www.britishmuseum.org/the_museum/museum_in_london.aspx</ref> una de las colleccions mai grandas e mai completas.<ref name="r322">"250 Years of the British Museum", Time, 15 January 2009. https://web.archive.org/web/20130826132626/http://www.time.com/time/photogallery/0,29307,1871956,00.html</ref> British Library: bibliotèca nacionala, mai de 150 milions d'objèctes, environ 25 milions de libres.<ref name="r323">"British Library", Encyclopædia Britannica. http://www.britannica.com/EBchecked/topic/80260/British-Library</ref><ref name="r324">"Facts and figures of the British Library", The British Library. https://web.archive.org/web/20200731015517/https://www.bl.uk/about-us/our-story/facts-and-figures-of-the-british-library</ref> National Gallery (Trafalgar Square): mai de 2 300 pinturas, de mitan del sègle XIII a 1900.<ref name="r325">"The National Gallery", ArtInfo.com. http://www.artinfo.com/galleryguide/22865/9383/the-national-gallery-london/about/</ref> Galariás Tate: colleccions nacionalas d'art modèrn britanic e internacional; Turner Prize.<ref name="r326">Ian Youngs, "The art of Turner protests", BBC News, 31 October 2002. http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/2382373.stm</ref> Lo secretari d'Estat a la Cultura, als Mèdias e al Sport es respònsable del patrimòni.<ref name="r327">"Secretary of State for Digital, Culture, Media and Sport", gov.uk. https://www.gov.uk/government/ministers/secretary-of-state-for-digital-culture-media-and-sport</ref><ref name="r328">"Parliamentary Under Secretary of State for Arts, Heritage and Tourism", gov.uk. https://www.gov.uk/government/ministers/parliamentary-under-secretary-of-state--81</ref> Placas blavas: lo mai ancian dispositiu de marcatge istoric del mond. 2011: environ 1 600 musèus;<ref name="r329">"A review of research and literature on museums and libraries", Arts Council, September 2011. http://www.artscouncil.org.uk/media/uploads/pdf/a_review_of_research.pdf</ref> la màger part d'entrada gratuita.<ref name="r330">"Ten years of free museums", 1 December 2011. https://www.gov.uk/government/news/ten-years-of-free-museums</ref> Londres: una de las vilas mai visitadas del mond (entre las cinc primièras d'Euròpa); centre mondial de las finanças, de l'art e de la cultura.<ref name="r331">"These Are the World's Most Popular City Destinations in 2019", Bloomberg.com, 3 December 2019. https://www.bloomberg.com/news/articles/2019-12-03/these-are-the-world-s-most-popular-city-destinations-in-2019; "Top 100 City Destinations: 2019 Edition", Euromonitor International. http://go.euromonitor.com/white-paper-travel-2019-100-cities.html</ref> ===Mèdias=== {{Main|Media in the United Kingdom}} MediaCityUK, Manchester: la mai granda installacion de produccion de mèdias d'Euròpa.<ref name="r332">"Europe's largest, digital, tech and creative hub: MediaCity", MediaCityUK. https://www.mediacityuk.co.uk/wp-content/uploads/2023/04/MediaCity_Commercial-Brochure_Feb_V1_030223.pdf</ref> BBC (1922): emetor public, lo mai ancian e lo mai grand del mond;<ref name="r333">"BBC: World's largest broadcaster & Most trusted media brand", Media Newsline, 13 August 2009. http://www.medianewsline.com/news/151/ARTICLE/4930/2009-08-13.html</ref><ref name="r334">"About the BBC – What is the BBC", BBC Online. https://web.archive.org/web/20100116202334/http://www.bbc.co.uk/info/purpose/what.shtml</ref> finançat per la redevança televisiva.<ref name="r333" /><ref name="r335">"TV Licence Fee: facts & figures", BBC Press Office, April 2010. https://www.bbc.co.uk/pressoffice/keyfacts/stories/licencefee.shtml</ref> BBC World Service: lo mai grand emetor internacional del mond,<ref name="r336">"The Work of the BBC World Service". https://publications.parliament.uk/pa/cm200910/cmselect/cmfaff/334/334.pdf</ref> mai de 40 lengas.<ref name="r337">"News in your language", bbc.co.uk. https://www.bbc.co.uk/ws/languages</ref><ref name="r338">"BBC World Service", BBC News. https://www.bbc.com/aboutthebbc/whatwedo/worldservice</ref> Londres domina los mèdias (jornals nacionals, television, ràdio); Manchester es tanben importanta. Edicion del Reialme Unit: environ £20 miliards de chifra d'afars, environ 167 000 salariats.<ref name="r339">"Publishing", Department of Culture, Media and Sport. http://www.culture.gov.uk/what_we_do/creative_industries/3280.aspx</ref> Jornals: ''The Times'', ''The Guardian'', ''The Daily Telegraph'', ''Financial Times''.<ref name="r340">"ABCs: National daily newspaper circulation September 2008", The Guardian, 10 October 2008. https://www.theguardian.com/media/table/2008/oct/10/abcs-pressandpublishing</ref> Magazines e revistas: ''Nature'', ''New Scientist'', ''The Spectator'', ''Prospect'', ''NME'', ''The Economist''. Lo secretari d'Estat a la Cultura, als Mèdias e al Sport es respònsable dels mèdias e de la difusion.<ref name="r327" /> ===Sport=== {{Main|Sport in England}} Fòrta tradicion; fòrça espòrts foguèron codificats al sègle XIX. Nascuts en Anglatèrra: fotbòl (association football),<ref name="r341">"Sheffield FC: 150 years of history", FIFA, 24 October 2007. https://web.archive.org/web/20071025033006/http://www.fifa.com/worldfootball/clubfootball/news/newsid=621801.html</ref> cricket, rugbí a quinze, rugbí a trege, tennis, boxa, badminton, squash,<ref name="r342">"History of squash", WorldSquash2008.com. https://web.archive.org/web/20090831081620/http://www.worldsquash2008.com/the-championships/history-of-squash.aspx</ref> rounders,<ref name="r343">"History of the Game", NRA-Rounders.co.uk. http://www.nra-rounders.co.uk/dyncat.cfm?catid=17177</ref> hoquei, bandy, snooker, bilhard, dards, tennis de taula, boules (bowls), netball, corsas de cavals de raça pura, corsas de lebrièrs, caça a la rainard. Participèt al desvolopament del golf, de la vela, de la Formula 1. Campions del mond de cricket, de rugbí e de fotbòl. Lo fotbòl es lo mai popular. L'equipa d'Anglatèrra (a l'ostal: Wembley Stadium) jogèt contra Escòcia al primièr match internacional (1872).<ref name="r344">Paul Mitchell, "The first international football match", BBC. https://www.bbc.co.uk/scotland/sportscotland/asportingnation/article/0012/index.shtml</ref> FIFA: « ostal del fotbòl »; Anglatèrra organizèt e ganhèt la Copa del Mond de 1966.<ref name="r345">[https://web.archive.org/web/20131220190138/http://www.fifa.com/tournaments/archive/worldcup/england1966/index.html "Hurst the hero for England in the home of football"]. FIFA.com. Retrieved 15 January 2015</ref> Final: pic d'audiéncia a la television del Reialme Unit de 32,30 milions, l'eveniment televisual mai seguit de l'istòria del Reialme Unit.<ref name="r346">[https://www.bbc.co.uk/news/entertainment-arts-16671101 "Tracking 30 years of TV's most watched programmes"]. BBC. Retrieved 25 June 2015</ref> Brèç del fotbòl de clubs: Sheffield F.C. (1857), lo club mai ancian.<ref name="r341" /> Las Anglesas ganhèron l'Euro feminin de l'UEFA 2022 (organizat per Anglatèrra) e l'Euro 2025 (tirs al gòl contra Espanha).<ref name="r347">"England 2–1 Germany (aet): Kelly gives Lionesses Wembley final triumph", UEFA, 31 July 2022. https://www.uefa.com/womenseuro/news/0277-15c1d9745f40-baafd6e58b36-1000--england-2-1-germany-aet-kelly-gives-lionesses-wembley-fin/</ref><ref name="r348">Suzanne Wrack, "Chloe Kelly the hero again as England beat Spain in Euro 2025 final shootout", The Guardian, 27 July 2025. https://www.theguardian.com/football/2025/jul/27/chloe-kelly-winning-penalty-england-beat-spain-win-euro-2025</ref> [[File:Euro 2022 Final England v Germany (52254519898).jpg|thumb|Wembley Stadium, ostal de l'equipa de fotbòl d'Anglatèrra, pendent la final de l'Euro feminin de l'UEFA 2022. Amb una capacitat de 90 000 plaças, es lo mai grand estadi del Reialme Unit e lo segond mai grand d'Euròpa.]] Cricket: desvolopat al començament de l'Edat Mejana dins lo Weald;<ref name="r349">David Underdown, "Start of Play: Cricket and Culture in Eighteenth-Century England", Allen Lane, 2000. ISBN 978-0-7139-9330-1 (p. 6)</ref> l'equipa d'Anglatèrra es la d'Anglatèrra e del País de Galas; The Ashes contra Austràlia dempuèi 1882; Lord's, la « Meca del Cricket ».<ref name="r350">Stephen Fay, "Cricket: Flaw Lord's out of order", The Independent, 21 June 1998. https://www.independent.co.uk/sport/cricket-flaw-lords-out-of-order-1166513.html</ref> Victòria a la Copa del Mond de cricket de 2019: primièr país a ganhar de Copas del Mond de fotbòl, de rugbí a quinze e de cricket.<ref name="r351">"England 1st country to win Cricket World Cup, Football World Cup and Rugby World Cup", India Today, 15 July 2019. https://www.indiatoday.in/sports/cricket-world-cup-2019/story/england-1st-country-to-win-cricket-world-cup-football-world-cup-and-rugby-world-cup-1569076-2019-07-15</ref> William Penny Brookes ajudèt a organizar lo format olimpic modèrn.<ref name="r352">"Father of the modern Olympics", 22 September 2017. https://www.bbc.co.uk/shropshire/content/articles/2006/01/31/william_penny_brookes_feature.shtml</ref> Londres organizèt los Jòcs Olimpics d'estiu en 1908, 1948 e 2012. Jòcs de la Comunautat Britanica cada quatre ans. Sport England distribuís de fonds e balha una orientacion estrategica. Rugbí a quinze: Rugby School, Warwickshire, començament del sègle XIX;<ref name="r353">"Origins of Rugby – Codification 'The innovation of running with the ball was introduced some time between 1820 and 1830.'", Rugbyfootballhistory.com. http://www.rugbyfootballhistory.com/originsofrugby.htm#2</ref> nivèl superior: English Premiership; las Red Roses ganhèron la Copa del Mond de rugbí feminin de 2025.<ref name="r354">Alastair Telfer, "England overpower Canada to win Women's World Cup", BBC News, 26 September 2025. https://www.bbc.co.uk/sport/rugby-union/articles/czjvgj81y2mo</ref> Rugbí a trege: Huddersfield, 1895; Anglatèrra es una nacion de test completa dempuèi 2008 (en luòc de Grand Bretanha, tres còps campiona del mond); Super League; popular a Lancashire, Yorkshire e Cumbria.<ref name="r355">[https://www.telegraph.co.uk/sport/rugbyleague/10397530/Rugby-League-World-Cup-2013-will-provide-the-sport-with-a-true-test-of-its-popularity.html "Rugby League World Cup 2013 will provide the sport with a true test of its popularity"]. The Telegraph. Retrieved 23 September 2015</ref> Golf: ligams amb Escòcia, ont nasquèt;<ref name="r356">"Scotland is the home of golf", PGA Tour official website. http://www.pgatour.com/2008/tourlife/travel/04/08/trans_atlantic/index.html</ref> PGA e European Tour; The Open (lo mai ancian tornèi, primièr major) en Anglatèrra e en Escòcia; Ryder Cup, nomenada d'aprèp Samuel Ryder.<ref name="r357">Fry, Peter (July 2000). Samuel Ryder: The Man Behind the Ryder Cup. Wright Press.</ref> Tennis: creat a Birmingham, fin del sègle XIX; Wimbledon, lo tornèi mai ancian e mai prestigiós;<ref name="r358">Christopher Clarey, "Traditional Final: It's Nadal and Federer", The New York Times, 5 July 2008. https://www.nytimes.com/2008/07/05/sports/tennis/05wimbledon.html</ref> plaça importanta dins lo calendièr cultural.<ref name="r359">Will Kaufman, "Britain and the Americas: Culture, Politics, and History", ABC-CLIO, 2005. ISBN 978-1-85109-431-8 (p. 958)</ref> Boxa: Règlas del Marqués de Queensberry; fòrça campions del mond.<ref name="r360">"Top 20 British Boxers", Bleacher Report. https://bleacherreport.com/articles/661141-the-top-20-british-boxers-of-all-time</ref> Cavals de raça pura (Anglatèrra, sègles XVII–XVIII); Grand National a Aintree al començament d'abril, la corsa de cavals mai seguida del Reialme Unit; Red Rum, tres còps ganhaire.<ref name="r361">[http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/other_sports/horse_racing/3495663.stm Red Rum: Aintree favourite] BBC. Retrieved 11 October 2011</ref> Grand Prèmi de Gran Bretanha de 1950 a Silverstone: primièra corsa del Campionat del Mond de Formula 1;<ref name="r362">"The History of British Motorsport and Motor Racing at Silverstone", Silverstone.co.uk. http://www.silverstone.co.uk/about/history/</ref><ref name="r363">"F1 Champions: Dan Wheldon killed in Las Vegas", ESPN. http://www.espn.co.uk/f1/motorsport/page/3421.html</ref> veïculs de còrsa avançats, fòrça entrepresas de còrsa establidas en Anglatèrra;<ref name="r364">Richard Asher, "Where are F1 teams based? Mercedes, Ferrari, Red Bull and more", Autosport, 5 August 2022. https://www.autosport.com/f1/news/where-are-f1-teams-based/10348715/</ref> campions del mond de motociclisme de Grand Prèmi.<ref name="r365">"Inside MotoGP™ · History", 24 March 2016. https://web.archive.org/web/20160324103719/http://www.motogp.com/en/Inside+MotoGP/History</ref> Dards (jòc de cabaret, espòrt professional);<ref name="r366">"Part relishes Taylor triumph", BBC Sport, 6 January 2003. http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/other_sports/2631249.stm</ref><ref name="r367">"Phil Taylor player profile", Dartsdatabase. http://www.dartsdatabase.co.uk/PlayerDetails.aspx?playerKey=1</ref> snooker (mantun campion del mond). Vela: match race, regata, Copa de las Americas. ==Simbòls nacionals== {{Main|National symbols of England}} [[File:Tudor Rose.svg|thumb|alt=Una flor roja e blanca.|La rosa dels Tudor, emblèma floral d'Anglatèrra]] [[File:Royal arms of England.svg|thumb|alt=Un escut ròge s'estrechís cap a sa basa; i a tres leons d'aur estilizats amb d'arpas blavas.|Las Armas Reialas d'Anglatèrra]] Crotz de Sant Jòrdi: bandièra nacionala dempuèi lo sègle XIII; a l'origina emplegada per la Republica de Gènova; lo monarca anglés pagava tribut al Doge dempuèi 1190 per que los vaissèls anglés pòguèsson l'arborar per se protegir en Mediterranèa. Crotz ròja: simbòl dels crosats (sègles XII–XIII), associat a Sant Jòrdi.<ref name="r368">"St. George – England's Patron Saint", Britannia.com. https://web.archive.org/web/20170308175508/http://www.britannia.com/history/stgeorge.html</ref> Part de la Bandièra de l'Union (concebuda per Jacme I) dempuèi 1606.<ref name="r229" /> Los estandards de la New Model Army e lo Grand Sagèl de la Commonwealth l'incorporèron.<ref name="r369">Jonathan Good, "The Cult of Saint George in Medieval England", Boydell Press, 2009.</ref><ref name="r370">"The Great Seal of the Commonwealth of England, 1651", Getty Images, 18 January 2014. https://www.gettyimages.co.uk/detail/news-photo/the-great-seal-of-the-commonwealth-of-england-1651-news-photo/463967983</ref> Autres simbòls: rosa dels Tudor (emblèma floral; adoptada a l'entorn de la Guèrra de las Doas Rosas coma simbòl de patz; amassa las rosas blanca dels Yorkistas e ròja dels Lancastrians; « Rosa d'Anglatèrra »);<ref name="r371">"National flowers", Number10.gov.uk, 13 January 2003. http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20080909053639/http://www.number10.gov.uk/Page828</ref><ref name="r372">Jed Smith, "England's Rose – The Official History", RugbyNetwork.net, 3 June 2005. http://www.rugbynetwork.net/main/s245/st74325.htm</ref> Tres Leons sus las Armas Reialas. Aubre: Royal Oak e Oak Apple Day comemoran Carles II amagat dins un aubre aprèp l'execucion de son paire. Armas Reialas d'Anglatèrra: tres leons, d'aprèp Richard Còr de Leon, 1198; ''de gules a tres leons passants guardants d'aur''. Cap d'imne nacional oficial (Reialme Unit: ''God Save the King''); oficiós: ''Jerusalem'', ''Land of Hope and Glory'' (emplegat als Jòcs de la Comunautat Britanica de 2002),<ref name="r373">"Jason Cowley loves the Commonwealth Games", New Statesman. http://www.newstatesman.com/node/143569</ref> ''I Vow to Thee, My Country''. Fèsta nacionala: 23 d'abril, Sant Jòrdi, sant patron.<ref name="r374">"The Great Saint George Revival", BBC News, 23 April 1998. http://news.bbc.co.uk/1/hi/uk/82166.stm</ref> == Referéncias == {{Reflist}} 5hw5eay2dwhc9ozyovpulmpyh1d57ig 0 10353 2512948 2512905 2026-11-11T00:04:26Z Alaric 506 44932 2512948 wikitext text/x-wiki {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Genciòus | nom2 = ''Gentioux-Pigerolles'' | imatge = Gentioux-Pigerolles - Mairie-école.JPG | descripcion = La mairaria e l'escòla de Genciòus. | lògo = | escut = Blason Gentioux-Pigerolles 23.svg | escais = | parçan = | ist = {{Lemosin}} </br> {{Marcha}} | region = [[Novela Aquitània]] | arrondiment = [[Arrondiment dau Buçon|Au Buçon]] | canton = [[Canton de Falatin|Falatin]] ([[chapluec]] dau [[canton de Genciòus e Pijairòu]] davant 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas de Cruesa Grand Sud|CC de Cruesa Grand Sud]] | insee = 23090 | cp = 23340 | cònsol = Dominique Simoneau | mandat = [[2014]]-[[2020]] | longitud = 1.995 | latitud = 45.7852777778 | alt mini = 653 | alt maxi = 929 | km² = 79.29 | gentilici = |}} '''Genciòus e Pijairòu'''<ref>[http://www.lemosin.net/oc/canton_gentioux.htm Toponímia occitana] a lemosin.net.</ref> (''Gentioux-Pigerolles'' en [[francés]]) es una [[comuna]] [[Occitània|occitana]] de [[Marcha]], en [[Lemosin]], situada dins lo [[departament francés|departament]] de [[Cruesa (departament)|Cruesa]] e la [[region francesa|region]] de [[Novela Aquitània]], <small>ancianament de [[Lemosin (region)|Lemosin]]</small>. Sa populacion au recensament de [[1999]] èra de 389 estatjans, 79 dels quaus a la comuna associada de Pijairòu. La susfàcia de la comuna es de 79,29 km², la pus granda dau departament, per'mor de l'ajostadis de [[Pijairòu]]. Sa [[densitat de populacion]] es de solament 4,9 hab./km². Integra la Comunautat de comunas dau Plan de Genciòus. ==Geografia== {{...}} [[Imatge:Map commune FR insee code 23090.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] === Perimètre dau territòri === {{Communes limitrophes | comuna = Genciòus e Pijairòu | nòrd = [[]] <small>([[a (departament)|a]])</small> | nòrd-èst = [[]] | èst = [[]] | sud-èst = [[]] | sud = [[]] | sud-oèst = [[]] | oèst = [[]] | nòrd-oèst = [[]] }} ==Istòria== {{...}} ==Administracion== ===Lista daus maires=== {{ElegitDebuta|insee= 23090 |Títol= Lista daus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2014]] |Fin= [[2020]] |Identitat= Dominique Simoneau |Partit= [[PS]] |Qualitat= comerçanta }} {{Elegit |Debuta= març [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat= Pierre Simons |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ===Intercomunalitat=== ==Demografia== {{Demografia |insee= 23090 |1793= |1800= |1806= |1821= |1831= |1836= |1841= |1846= |1851= |1856= |1861= |1866= |1872= |1876= |1881= |1886= |1891= |1896= |1901= |1906= |1911= |1921= |1926= |1931= |1936= |1946= |1954= |1962= |1968= |1975= |1982= |1990= |1999= |2004= |2005= |cassini=15324 |senscomptesdobles= 1962}} * En {{popfr23|0}} la populacion èra de {{popfr23|090}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|090}}/79.29) round 2}}}} ab/km². ==Luecs e monuments== '''Chasteu de la Rana''' (en francés ''Chateau de la Grenouille). ==Personalitats liadas a la comuna== ==Veire tanben== * [[Comunas de Cruesa]] ==Liams externes== ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Multibendèl | Portal Lemosin | Portal Occitània | Portal Cruesa | Portal Comunas de França }} {{Comunas de Cruesa}} [[Categoria:Comuna de Cruesa]] [[Categoria:Comuna de Lemosin (Occitània)]] e4lbh53k3t5jb2b38tcd7k2k7i7bo64 0 16798 2512981 2501006 2026-11-11T08:24:08Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 2512981 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Gascon}} {{Infobox Lenga |lenga=Gascon |imatge=Zone_extension_gascon.png|país=[[França]]<br>[[Espanha]] |regions=[[Navèra Aquitània]]<br>[[Occitània (region administrativa)|Occitània]]<br>[[Catalonha (comunautat autonòma)|Catalonha]] |mòstra=Tots los èstes umans vasen liures e egaus de dignitat e de dret. Son arrasonats e dotats de consciéncia e deven har los uns dab los autes dens un esperit de frairèra. |status={{Catalonha}} (Lenga cooficiau damb lo catalan, l'espanhòl) {{infodata|item=Q35735}} |tipologia={{SVO}} {{infodata|item=Q35735}} |fam1=[[Lengas indoeuropèas]] |fam2=[[Lengas italicas]] |fam3=[[Lengas romanicas]] |fam4=[[Occitanoromanic|Lengas occitanoromanicas]] |fam5=[[Occitan]] |iso3=─<ref>{{Ref-web |url=https://iso639-3.sil.org/code/gsc |títol=«639 Identifier Documentation: gsc» |lenga=en |editor=SIL International |consulta=22-03-2024}}</ref> }} Lo '''gascon''' ({{AFI|[gasˈku(ŋ)]|LL-Q14185 (oci)-Davidgrosclaude-gascon.wav|pron}};<ref> * {{Obratge|títol=La prononciation normalisée du gascon|url=https://www.google.com/books/edition/La_prononciation_normalis%C3%A9e_du_gascon/OC0IAQAAIAAJ?hl=oc&gbpv=0&bsq=pron%C3%B3ncia%20del%20gascon|cognòm=Taupiac|nom=Jacme|an=1963}} * {{Ref-libre|isbn=978-84-09-06340-6|editor=[[Institut d'Estudis Aranesi-Acadèmia Aranesa dera Lengua Occitana]]|url=http://www.institutestudisaranesi.cat/wp-content/uploads/2019/11/33519-vocabulari-fonetic.pdf|títol=Vocabulari fonetic basic der aranés|an=2018|pagina=23|url_accès=pdf}}</ref> deu [[latin]]: ''vascōne'') qu'ei lo dialècte mès occidentau de l'[[occitan]], parlat principaument en [[Gasconha]]. Lo gascon qu'ei ric d'ua grana istòria literària e politica. A despart d’un emplec literari per autors màgers com [[Pèir de Garròs]], qu'estó emplegat dens la vita juridica deus país gascons e de Bearn (en aqueth cas, dinc a la [[Revolucion Francesa]]) mes tanben en dehòra: au [[fois|País de Foish]] (gavidat peus vescomtes de Bearn) e dens las dependéncias deu [[Reiaume de Navarra]] : [[Hauta Navarra]], [[Baisha Navarra]] e [[Sola]]. Qu'estó tanben emplegat, com lenga de comunicacion e tanben com lenga mairana, en hèra de lòcs de [[Guipuscoa]]. Ua varietat de gascon, l'[[aranés]], qu'ei lenga cooficiau en [[Catalonha]] on a la denominacion de «varietat locau d'occitan». == Extension geografica == Lo maine gascon qu'ei comprés en un triangle delimitat peus [[Pirenèus]] au sud, la [[mar de Gasconha]] (''Mar Grana'') a l'oèst e un tresau costat qui segueish l'arribèra de ''Garona'' e d'[[Arièja]], deu nòrd-oèst au sud-èst. En [[Gironda]], au nòrd deu maine, lo gascon (adara dispareishut ad aqueth endret) que's confrontava dab lo santongés, precisament dens los cantons de [[Borg]], [[Sent Andreus de Cubzac]], [[Fronsac (Gironda)|Fronsac]], [[Liborna]] e [[Lussac (Gironda)|Lussac]]<ref>TOURTOULON Ch. de & BRINGUIER O., ''Étude sur la limite géographique de la langue d’oc et de la langue d’oïl (avec une carte)'', Paris: Imprimerie Nationale, 1876 [reed. 2004, Masseret-Meuzac: Institut d’Estudis Occitans de Lemosin/Lo Chamin de Sent Jaume]</ref><ref>LARTIGUE H. ''Les racines de la langue gasconne. Identité culturelle, limites linguistique Les veas de la lenga gascona Identitat culturau, hitas lingüisticas'' (PyréMonde - Princi Néguer 1998-2007).</ref>. Sus dètz quilomètres, enter [[Taiac]] e [[Las Salas|Leis Salas]], lo gascon que's confrontava dab lo lemosin. Cinc vilatges perigordins deu [[canton de Velinas]] qu'avèvan un parlar qui podèva estar classificat com gascon. Puish, en tot continuar capdavant e capsús, que trobam la termièra dab lo lengadocian. La hita gascon-lengadocian que’s tròba prumèr au nòrd de Garona, puish que va capsús e passa Garona enlà deu costat de [[Clarmont Devath]] (Òut e Garona) en tot deishar [[Sant Ilari de Lusinhan]] au maine lengadocian. En Tarn e Garona, la termièra lingüistica que segueish l’arriba esquèrra de Garona mès a distància (quauques quilomètres), qu’ei a díser las duas arribas que son lengadocianas, manca en [[Aucamvila]] on lo maine gascon e tòca l’arriu. En Hauta Garona, lo gascon qu’evita [[Tolosa]] per l’oèst. Sus l’arriba esquèrra de Garona, [[Tornafuèlha]] e [[La Sauvetat de Sent Gili]] que son lengadocianas. Totun, dus [[Barri (urbanisme)|barris]] de [[Tolosa]] (qui èran autes còps vilatges) que son gascons: [[Sent Martin de Toish]] e [[Sent Simon]]. De [[Portèth de Garona]] a [[Mauressac]], la hita que segueish l’arriba esquèrra de Garona e après que segueish Arièja, haut o baish, en tot passar a l’oèst de [[Fois]] e de [[Pàmias]]. Bèths parlars de la termièra lingüistica dab lo lengadocian que son ibrides o de transicion, doncas de classificacion discutibla<ref>BEC P. ''Interférences linguistiques entre gascon et languedocien dans les parlers du Comminges et du Couserans'' (P.U.F. 1968).</ref><ref>DELEDAR J. e POUJADE P. ''L'occitan parlé en Ariège'' (Cercle Occitan Prosper Estieu, 2002).</ref>. [[Aran]] qu'ei gascon.Au sud-oèst, tot lo Biarn qu’ei gascon, manca [[Esquiula]] qui ei bascofòn. En [[Labord]] (Bascoat), en mei de l'aglomeracion de [[Baiona-Anglet-Biàrritz]], que son gasconofòns [[Guishe]], [[Bidaishe]], [[Urt]], [[La Bastida]], [[Càmer]] e [[Samas]]. Que’s parla gascon tanben a [[Gestars]] e [[Ossaranh-Arribarèita]] en [[Baisha Navarra]] e a [[Montòri]] en [[Sola]]. L’aglomeracion [[Baiona-Anglet-Biàrritz]] (BAB) qu’ei lingüisticament tan gascona com basca. Qu’ac èra tanben lo cas de Sent Sebastian (Donostia), Hondarribia (Hont Arràbia) e Pasaia (Passaje) deu sègle XII dinc a ua epòca relativament recenta - sègle XX aus [[Los Passatges|Passatges (Passaje - Pasaia)]]. Lo gascon qu’a deishat impremtas de las importantas dens la [[toponimia]] d’aqueth parçan de [[Guipuscoa]]: Molinao (Molin Nau), Cabo Higuer, Hondarribia (Hontarràbia),<ref>Totun, toponimias bascas que son estadas tanben prepausadas tà Higuer e Hontarràbia, vej. FURUNDARENA SALSAMENDI, J.J. ''Hondarribiko toponimia'' in Onosmaticon vasconiae 23 pp 1-496 (Euskaltzaindia, 2002)</ref> Pasaia (Passa(t)je), Monte Urgull (Mont Orgulh), Miramon (Miramont), etc. Autescòps, lo [[Blaiés]] e la majoritat deu [[Libornés]] (uèi [[País Gavai]]) que parlava lo gascon e confrontava l'[[occitan aguiainés]] au nòrd. Pasmens, lo limite ente lo gascon e l'aguiainés es pas segur a causa d'atestacions contradictòrias. Véser [[occitan sentongés]] per d'exemples. == Classificacion == [[Imatge:Bec supradialectal.jpg|thumb|300px|right|Classificacion suberdialectau de l'occitan per Pèir Bèc]] Lo gascon qu’ei en generau classificat com dialècte de l’occitan<ref>BEC P., ''Manuel pratique d’occitan moderne'', Paris : Picard, 1973</ref>. Pèire Bèc qu’a tanben prepausat ua classificacion suberdialectau laguens de l’occitan, on lo gascon i vesia lo lengadocian pirenenc (meridionau) dens un ensemble dit ''aquitanopirenenc''. Autes lingüistas especialistas deu gascon, com [[Achille Luchaire]], [[Edouard Bourciez]]<ref>BOURCIEZ E., La langue gasconne (PyréMonde Princi Nèguer Reedicion 2008)</ref> e [[Kurt Baldinger]] qu'avèvon prosicions esitantas. A còps que consideravan lo gascon com ua lengua ''per se'' meslèu que non com un dialècte. [[Gerhard Rohlfs]]<ref>ROHLFS G., ''Le Gascon, essai de philologie pyrénéenne'', Max Niemeyer Verlag, 1977</ref> qu’escrigó (1935): {{Blòc de citacion|sens exageracion que’s pòt díser l’originalitat deu gascon de cara au provençau non ei pas mens accentuada que la deu catalan}} Mes, autes còps, los medishs Luchaire e Rohlfs que moderavan la lor posicion secessionsta e que reconeishèvan que lo gascon e's restaca inevitablament a l'occitan suu plan de la consciéncia culturala. Lo sociolingüista [[Georg Kremnitz]]<ref>KREMNITZ Georg, 2002, «Une approche sociolinguistique», p. 110, dens: KIRSCH F. Peter, & KREMNITZ Georg, & SCHLIEBEN-LANGE Brigitte, 2002, ''Petite histoire sociale de la langue occitane: usages, images, littérature, grammaires et dictionnaires,'' coll. Cap al Sud, 66140 Canet: Trabucaire [actualizacion e traduccion parciala deu ''[[Lexikon der Romanistischen Linguistik]] (LRL)'', vol. V-2]</ref> qu'ac explica (2002):<ref>Tèxt originari en francés: «La plupart [des linguistes] font cependant leur l'opinion des locuteurs, qui malgré les nombreuses différences, perçoivent les points communs avec les autres variétés de l'occitan (c'est le cas chez Luchaire, 1879, 193 ; chez Rohlfs également qui, à l'origine voulait considérer le gascon comme une langue à part entière, et qui est devenu dans les éditions plus tardives de son œuvre beaucoup plus prudent : Rohlfs, 1935 ; plus tard, c'est surtout Baldinger, 1958, 1962, qui défendra l'idée d'une place particulière du gascon ; pour une vision générale représentative, voir Bec 1963, ⁵1986 44-49).»</ref> {{Blòc de citacion|La màger part [deus lingüistas] que hèn totun lor l'opinion deus locutors, qui maugrat diférencias nombrosas, e perceben los punts comuns dab las autas varietats de l'occitan (qu'ei lo cas dens Luchaire, 1879, 193; e dens Rohlfs tanben qui, a l'origina e volèva considerar lo gascon coma ua lenga cap e tot, e qui ei vengut hèra mei prudent dens las edicions mei tardivas de la soa òbra: Rohlfs, 1935; mei tard, qu'ei sustot Baldinger, 1958, 1962, qui va defénder l'idèa d'ua plaça particulara deu gascon; per ua vision generala representativa, vejatz Bec 1963, ⁵1986 44-49).}} Mes, autes còps, que reconeishèvan que lo gascon e's restaca en tot cas a l'occitan suu plan de la consciñencia culturala. Totun, que cau corregir una error qui trobam aquiu e lahòra: [[Joan Coromines]], especialista deu gascon, qu'ahortiva que lo gascon ei una part de l'occitan. Coromines<ref>COROMINES J., ''Tópica hesperica. Estudios sobre los antiguos dialectos, el substrato y la toponimia romances'', Vol. II, Gredos, 1972. Citat en version originau (espanhòu) per [[Aitor Carrera]], ''Entre dues frontères. Estudis de lingüistica occitana'' Lhèida : Pagès Ed., 2008</ref> que critiquè atau la vision de Rohlfs: {{Blòc de citacion|Rohlfs, en tot eméter aquera opinion, que segueish las traças de Bourciez e de Ronjat, mès qu’adòpta dab aqueths erudits ua posicion de filològ qui hè los hèits menors, eminentament curiós mès sens amplitud d'importància, qu’aucupan la medisha plaça com los fèits capitaus. Lo gascon qu’a essenciaument lo medish sistèma morfologic com los autes dialèctes d’òc, lhevats quauques detalhs peus dialèctes montanhòus […]. En tot cas lo gascon n’a pas arren de comparable dab las oposicions […] qui sufeishen ad eras medishas tà cambiar la fisonomia tota d’ua lengua e dà’u un aire estrangèr.}} Lo gascon qu'ei un deus dialèctes occitans qui presenta la màger originalitat dens l'ensemble [[occitan]]. Sens negar la soa apartenença a l'occitan, dauvuns lingüistas contemporanèus que tractan lo gascon de manièra separada de la rèsta de l'occitan. Qu'ei lo cas, per exemple, de [[Pèire Bèc]] qui'u dedica un capitòu especiau dens lo son libe de filologia romanica, a despart de l'occitan, parièr com entau catalan<ref>BEC P. ''Manuel pratique de philologie romane. Italien, espagnol, portugais, occitan, catalan, gascon, tome 1'' (Picard, 1970, - réédit. 2000)</ref>. Qu'èra tanben lo cas de [[Jacme Allières]]<ref>ALLIERES J. ''Occità, català i gascó: punts de contacte'' In: Paraula d'òc N°1[https://web.archive.org/web/20131228151339/http://www.oc-valencia.org/resources/1_1.pdf article consultable en linha]</ref>. Desempuish quauques annadas, ua grop regionalista titolat [[Institut Biarnés e Gascon]] iniciat a la seguida de [[Joan Lahita (linguista)|Joan Lahita]]<ref>[http://digam.chez.com/bearnais_gascon_occitan.htm LAFITTE J., ''Béarnais, gascon, occitan ou comment y voir clair'']</ref>, que pleiteja per ua fòrma de secessionisme lingüistic en tot considerar lo gascon com ua lengua distinta de l'occitan<ref>LAFITTE J. & PEPIN G. ''La langue d'oc ou leS langueS d'òc, Idées recues, mythes et fantasme face à l'histoire'' (Editions PyréMonde Princi Negue, 2009)</ref> e que s'opausan a tot projècte culturau o administratiu qui designe lo gascon dab lo nom d'''occitan''. == Caracterizacions foneticas == [[Imatge:Isoglosas gascón-oc (principales ciudades).svg|thumb|300px|<center>Mapa d'isoglòssas (segon G. Rohlfs):</center> <small>1. '''–LL-''' < ''-r-'', '''-LL''' > ''-th'' ('''AGNELLA''' > ''anhèra''; '''AGNELLU''' > ''anhèth'')<br> 2. F > ''h'' ('''FARINA''' > ''haria'')<br> 3. R- > ''arr-'' ('''REM''' > ''arren'') <br> 4. Pèrdia de la ''–n-'' intervocalica ('''LUNA''' > ''lua'')<br> 5. '''–ND-''' > ''-n-'' ('''TONDERE''' > ''tóner'')<br> 6. [[Metatèsi]]s: '''PAUPEREM''' > ''praube''. <br> 7. [[Expletiu]]: '''''que''' vieni''<br> 8. Subjontiu preferit au futur aprèp ''quan'': ''quan lo men hilh '''sia''' gran'' <br> 9. Articles pirenencs: ''eth'' (< '''ILLUM'''), ''era'' (< ILLA)<br> 10. Solucion lexicala ''maishèra'' (per ''gauta'') <br> 11. Solucion lexicala ''tòs'' (per ''nauc'') </small>]] La soa originalitat qu'ei sustot fonetica/fonologica. Las particularitats fonologicas mes sovent citadas qui caracterizan guaireben tot lo maine gascon concerneishen lo desvolopament deu [[consonantisme]] e son las següentas: * A la ''f'' deus autes dialèctes occitans, lo gascon qu'opausa ua ''h'': gascon ''har / hèr / hèser / hèder''. vs. occitan generau ''far / faire''. Aquera ''h'' qu'ei sonora quan e's tròba abans ua vocau, sauv en quauques parlars on la ''h'' ei vaduda muda per influéncia castelhana o francesa<ref group="nt">Quò's lo cas en [[Bordalés (parlar)|bordalés]], [[Entre Duas Mars]], [[Libornés]]</ref>, mès qu'ei tostemps muda pertot quan e's tròba just abans ua consonanta<ref group="nt">La h interconsonantica qui sec ua s n'ei comunament pas notada: eslor, eslama, grafia simplificada per es·hlor, es·hlama.</ref>. Quauques parlars classificats com gascons a la termièra deu maine que conservan la ''f'' (per exemple [http://crdo.risc.cnrs.fr/data/thesoc/09-AULUS.wav lo gascon d'Aulús] au sud-èst<ref>LAURENT J.P. Le dialecte gascon d'Aulus, Grammaire et dictionnaire (J.P. Laurent, 2002)</ref>, lo de Liborna au nòrd-oèst<ref group="nt">En mantuns lòcs de Gironda, que s'i parla un gascon qui conserva la ''f''. Que son : Vilagoja, Liborna, Pomirau, Semilion, Sent Cristòli das Bardas, Peisseguin, Monbadon, Taiac, Sent Cibard, Sent Genés de Castilhon, las Salas, Gardegan e Tortirac, Belvés de Castilhon, Castilhon la Batalha, Sent Estèfe de Lissa, Moliets e Vilamartin, Flaujagas, Julhac, Gensac, Pessac de Dordonha, Sent Avit de Soleja, Massugàs, Landerroat e Sent Laurent de Servòlas. Ad aquesta lista, que caleré ahíger uns quants vilatges, generaument ignorats com gascons dens la literatura, deu canton de Velina en Dordonha, on s'i parla un parlar semblant au de Castilhon-la-Batalha: Que son Sent Miquèu-de-Montanha, Lamòta-Montravel, Montcaret, Sent Seurin-de-Prats e Sent Antòni-de-Brulh. Vej. LARTIGUE H. ''Les racines de la langue gasconne Identité culturelle, limite linguistiques / Les veas de le lenga gascona Identitat culturau, hitas lingüisticas'' (PyréMond/Princi Negue 1998-2007).</ref>). * De la ''ll'' deu latin que s'ei desvolopada en gascon la realizacion ''th'' (''t'' "molhada", generaument simplicada en ''t'') en fin de mot e ''r'' a l'interior: gascon ''castèth'', ''casteràs'' vs. occitan non-gascon ''castèl'' o ''castèlh'' o ''castèu'' o ''chastèl'', o ''chastèu'', ''castelàs'' etc<ref group="nt">Aqueth trèit que's tròba tanben en parlars de transicion meslèu considerats com lengadocians, per exemple los a la termièra de Coserans vej. DELEDAR J. e POUJADE P. ''L'occitan parlé en Ariège'' (Cercle Occitan Prosper Estieu, 2002). D'ua manièra generau, los limits enter gascon e lengadocian son soent discutibles, la classificacion de bèths parlars dens l'ua com l'auta modalitat occitana non pòt pas èster sonque arbitrària pr'amor aqueths parlars que combinan trèits de l'un dab trèits de l'aute. Que podem díser çò medish deu lengadocian dab lo [[catalan]]. La classificacion qu'ei un besonh d'ordenar com metòde de simplificacion, mès la realitat qu'ei soent mei complexa.</ref>. * Que s'observa en gascon, com en d'autes dialèctes occitans, la vocalizacion de ''l'' laterau alveolara finau: ''abriu'', ''sau'', lengadocian centrau: ''abril'' o ''abrial'', ''sal'' (catalan: ''abril'', ''sal''). * De manièra generau en gascon, que s'obsèrva lo resultat nasau de - N'- intervocalica latina venguda finau- après ua vocau tonica: ''man'' ['maŋ]. Au plurau, aquera ''n'' velara s'emmudeish: ''mans'' ['mas]<ref group="nt">Quauques parlars deu gascon coseranés e lo de Haut-Aran (Naut-Aran) que van dab lo lengadocian centrau en non prononciar aquera ''n'': ''man'' [ma], ''mans'' [mas]</ref>. En Biarn, la ''n'' finau velara dens las autas varietats gasconas n'i ei pas prononciada e la vocau vaduda finau qu'ei leugerament nasalizada<ref>Escotatz per exemple quin [[Andriu Hourcade]] e pronóncia ''paisan'', ''hasan'', dens un mimologism deus sons titolat'' Ser de Nadau'' tirat deu son sit [http://www.bearnbearn.com bearnbearn], en tot clicar [http://www.bearnbearn.com./sons/sernadau.mp3 aquiu].</ref>. Qu'ei de notar, en Biarn, la ''n'' finau deu sufixe diminutiu o afectiu ''-in'' qu'escapa ad aquesta règla en tot èster prononciada dentau [-'in]. Aquò qu'ei un trèit d'origina non-gascona qui serà discutit mei baish a prepaus de la pèrta de la n intervocalica. De manièra generau, non cau pas prononciar dentau [-n] la ''n'' velara, pr'amor la ''n'' finau dentau qu'existeish tanben en gascon e cambiar ua ''n'' per l'auta pòt cambiar lo sens deu mot. La ''n'' dentau finau qu'ei establa au plurau (''un an'' [an], ''dus ans'' [ans]; ''los joens'' [-ns]<ref group="nt">En gascon vasadés (Gironda), la ''n'' finau qu'ei tostemps prononciada velara /ŋ/; sauv dens las fòrmas conjugadas deus vèrbes, vej. LAVAUD P. ''La prononciation bazadaise de l'occitan'' (Princi Negre S.O.E.D. Editor, 1993).</ref>. * Com en galaico-portugués, que s'observa la pèrta de la ''n'' intervocalica latina simpla en gascon: ''lua'', ''haria'', ''plea'' vs. occitan generau ''luna'', ''farina'', ''plena''<ref group="nt">Que cau remarcar lo parlar gascon de la region de Bordèu, a la termièra nòrd deu maine, que consèrva la ''n'' intervocalica. Totun, la toponimia ns'indica n'ac èra pas lo cas autes còps: per ex. ''Moliets'' etc.</ref>. Dens mantuns parlars, la ''n'' intervocalica que pòt èster remplaçada per ua n palatizada (nh): ''harinha'', ''plenha'', ''beroginha'', ... Lo biaish de formar lo femenin deu diminutiu ''-in'' en ''-ina'', (''berogina''), tipic deu bearnés, que va en contra de la règla gascona de la pèrta de la "n" intervocalica (''vesin''-''vesia''; ''cosin''-''cosia'' etc). Totun, contrariament a la ''n'' finau de ''vesin'', ''cosin'', etc, la ''n'' finau deus mots sufixats en ''in'' que's pronóncia plan dentau [-'in] en Biarn, çò qui n'indica ua origina non gascona. Qu'ei probable que sia la conseqüéncia d'ua influéncia iberoromanica ligada a l'istòria navarresa deu viscomtat. De fèit, l'emplec frequent deu diminutiu -in/-ina qu'ei ua caracteristica deus parlars iberoromanics deu nòrd de la peninsula<ref>LAZÁRO MORA F.A. La derivación apreciativa, in: Gramática descriptiva de la lengua española Vol.1, dirigit per I. Bosque e V. Demonte. ed. Espasa, 1999 </ref>. En bèths parlars deus Pirenèus centraus, los sufixes diminutius ''-in'' com ''-on'' que son prononciats segon la règla esperada deu gascon, dab la "n" finau velara, e que hèn ''-inha'' e ''-onha'' au femenin<ref group="nt">Dens la soa Gramatica aranesa, Aitor Carrera que nòta ''petiton-petitonha'' mès ''ponin''-''ponina'' en tot hèr arremarcar la ''n'' finau de ''ponin'' qu'ei dentau, que non velara com la de ''petiton''. Aquò marca de nau ua influéncia transpirenenca: ''ponin'' que vien de l'espanhòl ''poney'' o ''poni'' (en realitat un manlhevat de l'anglés ''poney''), en catalan ''poni''. En aranés, lo mot que vad fauçament sufixat a l'espanhòla ''-in'' en tot renforçar atau la qualitat de petitessa. ''Ponin'' qu'ei sinonim de ''petit''. Ved. CARRERA A. Gramatica aranesa (Pagès Ed., 2007).</ref>. * La prononciacion [w] de la ''v'' intervocalica qu'ei generau dens lo maine gascon en dehòra de quauques zònas perifericas ben localizadas e un airau pro larg centrat sus Biarn <ref>Vej. los [http://crdo.risc.cnrs.fr/exist/crdo/rechercher.xq?term1=*&field1=Toutes&mode1=near&langue=Occitan%2FGascon&howmany=100 enregistraments] de la parabòla deu hilh prodigui en parlars gascons.</ref>. De fèit, qu'ei [β] (''aver'' [a'βe]) en Biarn<ref>Totun, en quauques zònas deu nòrd-èst de Biarn, locaument en Vic-Bilh e Montanerés, la v intervocalica que's pronóncia [w].</ref> e las franjas limitròfas (Baish Ador, extrèm sud de las Lanas, oèst de Bigòrra); tanben en Haut Aran / Naut Aran a la termièra dab lo catalan, e en parlars de las franjas extrèmas nòrd e sud qui tòcan au maine lengadocian (vej. la [http://membres.lycos.fr/simorre/oc/atlas01.gif mapa]). Senon, qu'ei pertot [w]. Aquera letra qu'ei notada ''u'' en aranés, mès generaument ''v'' en las autas varietats de gascon contemporanèu<ref group="nt">Que i a quauques excepcions notablas tà la prononciacion [w] de la v intervocalica. Per exemple, ''avesque'', qui's pronóncia pertot [a'βeske] (deu grèc ''episkopos'', latinizat en ''epicospus'', occitan ancian e catalan ''bisbe'', espanhòu ''obispo''). La grafia dab ''v'' en aqueth cas qu'ei ua convencion grafica entà facilitar la connexion dab los dialèctes occitans qui pronóncian /v/ la letra ''v'' (lo lemosin, l'auvernhat, lo vivaroaupenc e lo provençau). Avesque qu'ei probablament un manlhevat vielh deu francés (evesque) qu'acabè per acaçar bisbe en las varietats occitanas meridionaus. Chivau (a còps escriut shivau, particularament en aranés) qu'ei un aute manlhevat deu francés on la v soa tanben [β] pertot. Ua auta excepcion qu'ei la locucion adverbiau ''alavetz''. Que s'explica pr'amor la v "interiora" qu'ei en realitat a la debuta deu mot vetz qui significa vegada (a la vetz).</ref>. La prononciacion biarnesa de v intervocalica, [β] ara quasi generau en [[Biarn]], que poiré èster un trèit ligat a l'istòria navarresa deu viscomtat<ref group="nt">La lenga occitana èra parlada en la Navarra sud-pirenenca (Hauta Navarra) per las comunautats occitanofònas deus "borcs" (barris occitans) de mantuas vilas durant quate sègles. La comunautat mes anciana, la d'[[Estela (Navarra)|Estela]], remonta a 1070. L'[[occitan navarrés]], tanben aperat vianés e de non pas con.hóner dab lo gascon parlat en [[Guipuscoa]] probablament deu sègle 12 dinc a la fin deu sègle 19, serà emplegat en Hauta Navarra au mens dinc a la debuta deu sègle 15 com ac indican las datas de la documentacion medievau en aquesta lenga. L'occitan de Navarra qu'èra ua koinè de basa lengadociana qui presentava pòcas diferéncias per arrapòrt a la nòrma de Tolosa de l'epòca, mei que mei dinc aus sègles 12 e 13. Après, los navarresismes (eretats deu roman [[Navarrés (navarroaragonés)|navarrés]]) que i vadón de mei en mei frequents e l'occitan navarrés qu'acabè per dissòlve's dens lo navarrés puish aqueth dens lo castelhan. Dens los tèxtes juridics en occitan de Navarra deus sègles 13 e 14, la v intervocalica que i ei notada v o b, que non u, lhevadas las fòrmas verbaus com, per exemple: ''aui'' o ''agui'' (sia ''avói'' en koinè gascona), ''escriui'', ''estaui'' ([[Estela (Navarra)|Estela]], 1258), ''pagaui'' (Estela 1288), ''cuidauei'' (Pampalona, 1278), mès ua generacion après: ''demandavei'' (Pampalona, 1314) (etc), contrariament a la scripta deus documents juridics en occitan ancian au nòrd deus Pirenèus on i trobam generaument "u". Vej. CIERBIDE MARTINENA ''Estudio lingüístico de la documentación medieval en lengua occitana de Navarra''. (Servicio editorial del País Vasco - Argitaprapen zerbitzua Euskal Herriko unibertsitatea, 1988). La diferéncia de grafia v/u suggereish ua diferéncia de prononciacion: [β] o [v] en occitan de Navarra, [w] en occitan comun ancian nòrd-pirenenc. Qu'ei de notar que trobam lo vilatge de ''Noveleta'' mencionat com ''Noeleta'' dens un manuscrit occitan de la vila navarresa d'Estela, datat de 1248, çò qui deisha créder la v intervocalica que's prononciava [w] dens un estat mes ancian d'aquera varietat occitana sud-pirenenca. La mutacion consonantica [w]>[β], dab ua etapa intermediària [v] o non, que podó èster influenciada peu substrat basc deus Navarrés, lo son [v] estant desconegut en basc. Que cau remarcar los airaus de l'occitan on la v intervocalica e's pronóncia [β] que son tots en contacte dab la [[Peninsula Iberica]], vej. la [http://membres.lycos.fr/simorre/oc/atlas01.gif mapa], çò qui incita a supausar aqueth biaish de prononciar aquesta v en occitan que's propaguè a partir de la peninsula. </ref>. La pèrta de la v intervocalica dens mantuns mots biarnés com joen (< joven dab la v prononciada [w] ), oelha, aulha (<ovelha [ow-] ), etc son indicis qui permeten de créder la prononciacion [w] qu'estó tanben la deus parlars populars bearnés com la de la rèsta deu gascon, abans d'èster descaçada per [β]<ref>L'ipotèsi contrària, a saber que la prononciacion [β] èra la generau en gascon e que la [w] ei estada ua evolucion d'aquera prononciacion qu'ei pòc sostienedera. Non pòt pas explicar de manièra simpla las fòrmas de mots en biarnés com ''joen'', ''oelha'', ''arreproèr '' etc. on la v intervocalica s'ei perduda au contacte de la o e de la e. Que cau notar autaplan las fòrmas antigas noed/noera (Acta de Pau, 1270, Arch. deus Pirenèus Atlantics, E-373) per navèth, navera, senhaladas per Achille Luchaire dens lo "Recueil de textes de l'ancien dialècte gascon, d'après des documents antérieurs au 14 èm siècle gascon", Maisonneuve ed., Paris, 1881, reeditat en facsimile per Nabu Public Domain aus Estats-Units). Per contra, la prononciacion [w] d'aquera v ac explica hòrt plan. P. Bèc qu'escriu dens lo son "Manuel pratique de philologie romane (op. cit.)" : ''Deu punt de vista diacronic, s’ei pausada la question de saber se l’estat fonetic de Biarn, largament minoritari uei lo dia, representa ua subervivença d’un estat autes còps mei generalizat : a saber [β] qui’s seré mantiengut aquiu e qui auré vadut [w] aulhòrs, o ben, se, au contra, seré la fasa [w] qui representaré l’etapa arcaica. En aqueras condicions, lo biarnés non seré pas estat arcaizant mès novator. La prumèra ipotèsi sembla mei sostienedera, mès qu’ei mauaisit de's prononciar.''</ref>. Los tèxts ancians que nòtan, dens la màger part deus cas, aquera ''v'' intervocalica per ua ''u''. Totun, non sabem pas quin e's prononciava aquera ''u'' e notar per ua ''u'' la ''v'' en posicion intervocalica qu'èra la nòrma de l'occitan juridic comun<ref group="nt">BEC P. Manuel Pratique de Philologie Romane, op. cit. Doncas non podem pas tanpòc descartar l'ipotèsi que la v intervocalica e's prononciava plan [w] quitament en occitan comun ancian e non pas sonque en gascon. Qu'ac suggereishen la grafia u per v intervocalica, la pèrta de la v intervocalica en mots com oelha (ovella en catalan e aragonés, oveja en castelhan), proensa (grafia medievau per provença) e las fòrmas femeninas deus adjectius com ''suau'', ''blau'', ''viu'' hent ''suava'', ''blava'', ''viva'' (<''suaua'', ''blaua'', ''viua''). La mutacion consonantica [w] > [β] qu'ei ben coneguda en occitanoromanic, per exemple en catalan ''meu'', ''meua''>''meva'', la fòrma antica ''meua'' qu'ei enqüèra plan viva en catalan septentrionau (rosselhonés), en alguerés e en catalan occidentau.</ref>. Qu'ei de notar lo [http://crdo.risc.cnrs.fr/data/thesoc/64-ANGLET.wav gascon baionés] que ditz ''iva'' ['iβə], ''liva'' ['liβə], ''divas'' ['diβəs], ''priva'' ['priβə], etc per ''ua'', ''lua'', ''duas'', ''prua''. Aquera hornidura de ''v'' ei estada presentada com ua ipercorreccion influenciada per la prononciacion espanhòla de la v intervocalica<ref>RECTORAN P. ''Le Gascon maritime de Bayonne et du Val d'Adour'' (Harriet, 1996)</ref><ref group="nt">Doncas ''ua'' > ''iua'' > ''iva'' e, per analogia dab l'article ua: ''lua'' > ''liua'' > ''liva'' etc. Las prononciacions anticas ['liwə], ['priwə] son enqüèra vivas locaument en gascon negre, vej. lo site de l'associacion occitana baionesa [https://web.archive.org/web/20090118193201/http://perso.numericable.fr/%7Ebernatjd/bernard.dauga/ Ací Gasconha]. Lo gascon maritim de Baiona s'aparta de la rèsta deu gascon negre per la prononciacion [β] de la v intervocalica. Doncas, a Baiona, ''sentiva'' que s'i pronóncia [sən'tiβə], que non [sən'tiwə] com mes au nòrd, dens la rèsta deu [https://web.archive.org/web/20180403155517/http://crdo.risc.cnrs.fr/data/thesoc/40-SABRES.wav gascon negre]. De la medisha manièra que ['iβə] deriva de ['iwə] en gascon baionés, qu'ei mei probable que sia plan [sən 'tiβə] qui provienga de [sən 'tiwə], que non pas lo revèrs.</ref>. * Los grops etimologics ''mb'' e ''nd'' que's simplifican e balhan ''m'' e ''n'' com en catalan, ex. ''cama'', ''enténer''. Totun, la coincidéncia dab lo catalan n'ei pas totau, especiaument per çò qui tòca a la simplificacion de nd: ''enténer'' en gascon, mès ''entendre'' en catalan; ''demandar'' en gascon generau, ''demanar'' en catalan (aranés: ''demanar'')<ref group="nt">[http://www.euskomedia.org/PDFAnlt/riev/3108610875.pdf En son gascon negre deu sègle 14 (1301-1304)], Johan de Bassessarri, ''public notari iurat deu cosseill de le viele de Sent Sebastian '' (escrivan public membre deu conselh de la vila de Sent Sebastian-Donostia) (1304), qu'escrivèva ''domana'' e non pas ''domanda''. Que trobam tanben lo vèrbe ''domanar'' dens [http://books.google.fr/books?id=7N6N3kexsy0C&pg=PA81&lpg=PA81&dq=oviedo+gascon&source=bl&ots=CV_4IIGUnI&sig=HU5X9klj3wyH9NCvJAIp4LioWgg&hl=fr&ei=UMCwSua-Ocqj4gax45CtCg&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=2#v=onepage&q=oviedo%20gascon&f=false lo manuscrit redigit en gascon per lo notari baionés Arnaldi Arrupe en 1327] e conservat a la Catedrala d'Oviedo (Astórias). Las fòrmas actuaus ''demanda'', dab ''nd'', poirén resultar d'ua correccion influenciada peu francés o peu lengadocian. Vej. CIERBIDE MARTINENA Estudio lingüístico de la documentación medieval en lengua occitana de Navarra. (Servicio editorial del País Vasco - Argitarapen zerbitzua Euskal Herriko unibertsitatea, 1988).</ref> e tanben ''Gironda'' de comparar dab ''Girona''<ref>Que cau remarcar lo parlar gascon de la region de [[Bordèu]] que conserva lo grop ''nd'' com dens ''Gironda'' mentre l'aranés que'u simplifica mei sovent que non pas lo gascon generau. S'ageish de duas modalitats de transicion. Lo gascon de Gironda que confronta dab lo lemosin, lo lengadocian e lo santongés qui ei ua lenga d'oil, e s'i tròban parlars gascons qui conservan ''nd'', la ''n'' intervocalica e quitament la ''f''. L'aranés que hè la transicion de cap au catalan ribagorçano-palharés e qu'a eretat trèits compartits dab lo catalan e/o dab l'occitan centrau en comun dab lo gascon coseranés vesin, o dab l'aragonés.</ref>. En realitat, probable que ''Girona'' (de ''Gerunda'') e ''Gironda'', varianta santongesa de ''Garona'' (de ''Garumna''), qui corresponèva prumèr au nom deu vilatge e qui s'espandí après au cors inferior deu flume, an pas cap etime comun<ref>Billy (Pierre-Henri)"Toponymie de la vallée du Dropt de l'Antiquité au Moyen Age", dens ""Actes du premier colloque de la vallée du Dropt", Monflanquin, 19, 20 et 21 octobre 2001, Archives départementales de Lot-et-Garonne, Agen, 2003, p. 79-80</ref> * Com en catalan, lo grop latin -ARIU que balha -èr en gascon generau: ''arribèra'', ''pomèr'', ''hustèr'' (lengadocian centrau: ribièra, pomièr, fustièr). En gascon deu nòrd de las Lanas, de Gironda e deu nòrd deus país garonés, que vad -èir. * Com en catalan, lo gascon mantien [w] en QUA- e GUA : ''quate'', ''lengua'', ''aigua'', ''guardar'', ''guarir''. En posicion atòna, lo grop GU que’s simplifica soent en G : ''lenga'' o ''lengua'' dab las soas variantas com ''lenco'' (a Baiona), ''luenga'' (Pireneus centraus) ; ''aigua''- uei lo dia rare- o ''aiga'' etc. Aqueth fenomèn que’s tròba tanben en catalan, mès aqueras simplificacions que son mes frequentas en gascon que non pas en catalan. La simplificacion n’ei pas admesa en catalan estandard. * Lo gascon que hè generaument l'epentèsi de [a] davant -r : ''arròca'', ''arríder''. Aqueth trèit qu'ei compartit dab idiomas sud-pirenencs com l'aragonés, lo catalan (pas tant la lenga normativa) e quitament lo castelhan (pas briga la lenga normativa) com ac mòstra la toponimia [[Cantàbria|cantabra]]<ref>ETXEBARRIA MIRONES T. ''El habla montañesa o cántabra en la toponimia de Cantábria'' (Ediciones Beta, 2000)</ref>, per exemple. Lo basco que hè l'epentèsi de [e] en aqueth cas. * Autas caracteristicas deu gascon que son las metatèsis abituaus de [r] au costat d'ua consonanta : ''craba'', ''dromir'' e lo refús de força grops dab ua consonanta e [r] : ''pebe'', ''aute''. * Com en catalan, las consonantas palataus finaus e nasaus labiaus son establas: hilh [-ʎ], hum [-m]<ref group="nt">En contra deu catalan normatiu, lo catalan septentrionau (rosselhonés) pronóncia la m finau de bèras formas verbaus com ua n /n/. ''Haviem'' (avèvam) e ''havien'' (avèvan) que soan parièr en rosselhonés.</ref>. Lo tractament deus diftongs ''au'' qu'ei tanben plan soent diferent en gascon per rapòrt au lengadocian centrau. * A ''aubrir'' o ''daurir'', ''aumatge'' o ''aumiatge'', ''dauna'' etc. que corresponen en lengadocian centrau ''dubrir'' o ''dobrir'' (catalan: ''obrir''), ''omenatge'', ''dòna'' etc. * Au gascon ''nau-ava'', ''dijaus'', que corresponen ''nòu'', ''dijòus'' en lengadocian centrau (catalan: nou, dijous). Dens mantuns parlars gascons, sustot au sud deu maine, que s'i tròban diferéncias mei marcadas dab autas varietats: * La conservacion de la ''d'' intervocalica deu latin en la zòna pirenenca ([[Bearn]], [[Bigòrra]] e [[Comenge]]) e las [[Lanas de Gasconha|Lanas]] (''véder'' vs. ''véser'' au centre e nòrd-est deu maine gascon, véger/véier en los Pirenèus centraus e veir en aranés, ''veire'' en occitan centrau; ''arríder'' vs. ''arríser'', ''rire''). * La conservacion de la ''p, t, k'' intervocalicas deu latin, dens duas vaths pirinencas de Bearn (Aspa e Varetons), fenomèn en retrocés conservat sonque dens ua part deu vocabulari, en contrast dab la soa sonorizacion generau. Aqueth trèit qu'ei compartit dab l'aragonés. Totun, vita per vida qu'ei generau en gascon -lhevats certans parlars de transicion com l'aranés - e vita qu'ei estat logicament adoptat per la koinè gascona. Vetèth qu'ei emplegat en la koinè en concurréncia dab vedèth (vedèl en lengadocian). * La prononciacion /ə/ au lòc de /e/, tanben en posicion accentuada, qu'ei ua caracteristica emblematica deu [https://web.archive.org/web/20180403155517/http://crdo.risc.cnrs.fr/data/thesoc/40-SABRES.wav gascon maritim] deu Baish Ador e d'ua grana part de las [[Lanas de Gasconha|Lanas]] (sosensemble deu gascon occidentau). En parlat dit {{cita|negre}} (gascon maritim), l'article ''la'' qu'ei prononciat /lə/. De manièra generau, la prononciacion de a finau atòna qu'ei hèra variabla segon los parçans. Que pòt èster /a/ (vaths pirenencas), /ə/ (gascon occidentau de l'arribèra), /o/ (gascon centrau e orientau), o quitament /u/ (gascon medoquin). * En [http://crdo.risc.cnrs.fr/data/thesoc/F0001449.wav gascon deu parçan de Castilhon de Coserans (Vathmala, Arièja)], a la termièra dab lo maine catalan, la t e lo grop -tz en posicion finau deus mots (soent redusit a -t en gascon orau) que son prononciats [w]. En aqueth parlar, que disen amau, enteneu, dromiu, diu, cantarau etc., au contra de la koinè qui ditz amatz, entenetz, dromitz, ditz, cantaratz etc. Totun, non sembla pas aqueth trèit que sia un manlhevat deu catalan, puishqu'en aqueth parlar que disen tanben poliu e petiu mentre lo catalan qu’a polit e petit com en gascon generau<ref>DELEDAR J.& POUJADE P. ''L'occitan parlé en Ariége''. (Cercle Occitan Prosper Estieu, 2002). Vej. tanben los enregistraments deu C.N.R.S deus parlars gascons</ref>. Aquera manièra coseranesa d’articular, qui tornam trobar aumens parciaument en aragonés (''poliu''), que hè suspectar un deus trèits diferenciadors e emblematics deu catalan e podó proviéner d’aquera region deus Pirenèus centraus a la termièra deus maines catalan, aragonés e gascon abans de s’esténer a tot lo maine catalan. Que cau ahíger la n dentau finau qu'a ua tendéncia hòrta de palatizà's en gascon de Castilhon de Coserans: ''cantanh'' [-aɲ], que non ''cantan'', ''escrivenh'' [-escriweɲ] etc, ''panh'' e non pas ''pan'' - lo ''pan'' de la paret [pan] - cf. en catalan pany, any, etc. == Caracterizacions morfologicas e sintaxicas == * Com lo catalan e las lengas ibericas, lo gascon n'emplega pas lo partitiu dens frasas com "volem pan" (lengadocian: volem de pan). Totun, lo partitiu que pòt èster emplegat dens frasas com: avem de pan blanc, enqüèra qu'aquesta frasa soèsse plan miélher atau: avem pan deu blanc. * Tanben com lo catalan e las lengas iberoromanicas, lo gascon qu'emplega lo subjontiu present dens las proposicions subordinadas temporaus tà marcar lo futur, quan lo vèrbe de la proposicion principau ei au futur: ''que minjaràs tant com volhas/volhis''. La rèsta de l'occitan que va generaument dab lo francés en aqueth cas, qu'emplegan meslèu lo futur de l'indicatiu: manjaràs tant coma voudràs. * Lo tractament deus pronoms febles qu'aparta lo gascon de la rèsta de l'occitan contemporanèu e que l'apressa deu catalan (e de l'occitan ancian): Que'ns voù parlar (occitan non gascon : nos vòl parlar; catalan: ens vol parlar); e't vas carar? (lengadocian : te vas calar, catalan: (Que) calles/callaràs?) ''Qu'ei amassa e sonque amassa qui poderam har arrespectar la nosta lenga gascona e hicar-la a la plaça hauta qui s'amerita'' (Jan Gastellu dit Jan deu Sabalòt)<ref>GASTELLU-SABALÒT J. , Abans-díser ''in'' ''Margalida o la hilha deu praube'' (Pròsa gascona-[[Per Noste]], 1981)</ref>, (en lengadocian: ''es amassa e sonque amassa que poderem far respectar nòstra lenga gascona e la botar a la plaça nauta que se merita''). * Com lo catalan e l'aragonés, lo gascon s'estima mes utilizar los possessius compausats: la mea (era/la sua/suà/soa/sò) taula (meslèu que non 'ma taula'), lo teu (eth/lo son/sòn) amic (puslèu que 'mon amic'), sauv quan e s'aplican aus mots pair e mair. De notar aqueth idiomatisme gascon plan espandit: "sa pair" per ''son pair'' (lengadocian: son paire). * En gascon, adjectius qui s'acaban per ''-au'' au masculin que pòden guardar aquesta terminason au femenin (que son dits epicèns) o ben utilizar ''-ala'' o ''-ava'' segon la lor terminason etimologica latina: ''occitan, lenga oficiau''! (manièra arrecomandada en gascon normatiu) o ''occitan, lenga oficiala*!'' (corrent en gascon parlat, d'evitar en gascon normatiu). L'esitacion enter los femenins en ''-au'' o en ''-ala'' qu'ei hèra espandida dens lo maine gascon. ''Mau'' que hè excepcion: lo femenin de ''mau'' que hè ''mala'' pertot. Totun, que'ns demoran un sarròt de mots com ''tau'', ''annau'', ''noviau'' e los numeraus ordinaus ''dusau'', ''tresau'' etc qui non hèn pas jamès lo lor femenin en -''ala'' o -''ava'' e, segon lo diccionari de Palai, la lista d'aqueths adjectius epicèns obligatòris qu'èra mei larga autes còps, çò qui deisha pensar los femenins en ''-ala ''o ''-ava'' que son devuts au francés. Dens la soa gramatica bearnesa, prefaçada per [[Robèrt Lafont]], [[Andriu Hourcade]] qu'arrefusa la formacion d'aqueths femenins en -ala (lhevada ''mala'', segur) com francismes contraris a l'usatge de la scripta classica biarnesa<ref>HOURCADE A. Grammaire béarnaise. (Los Caminaires, 1986).</ref>. Lo memento gramaticau deu gascon de Birabent e Salles-Lostau<ref>BIRABENT J.-P. & SALLES- LOUSTAU J. ''Memento Grammatical du Gascon'' (Escòla Gaston Febus - Nosauts de Bigòrra, 1989)</ref> que presenta l'epicèn com un trèit autenticament gascon e la manièra de formar lo femenin en -ala com minoritària influenciada peu francés. La gramatica de l'occitan gascon contemporanèu<ref>ROMIEU M. & BIANCHI A. ''Gramatica de l'occitan gascon contemporanèu'' (Presse Universitaire de Bordeaux, 2005)</ref> qu'aplica sistematicament la règla de l'epicèn taus adjectius en -au, lhevats lo cas de ''mau, mala'' e duas excepcions: ''manuau'' - ''manuala'' e ''suau'' - ''suava'' qui son toleradas enqüèra que las fòrmas epicènas ''manuau'' e ''suau'' e sian preferidas. Los escrivans bearnés de la generacion actuau qu'aplican tots la règla de l'epicèn, en tot seguir atau la linha traçada peus gramaticians e peu diccionari gascon de [[Per Noste]]<ref>NARIOO G. GROSCLAUDE M. & GUILHEMJOAN P. ''Dictionnaire français-occitan (gascon) AK'' ([[Per noste]], 2004) </ref>, sauv dens expressions de las correntas com ''fin finala''. En aranés, la gran màger part d'aqueths mots que continuan d'èster sistematicament epicèns, com ac son los lor equivalents en catalan e en espanhòl. Totun, l'aranés que coneish tres excepcions, a mes de ''mau-mala'' com pertot. Que son ''punhau-ala'', ''primau-ala'' e ''talaments'' (un francisme) enqüèra que ''tau'' sia epicèn com pertot en maine gascon<ref>CARRERA A. ''Gramatica aranesa''. Pagès Ed. 2007</ref>. De manièra similara, en [[judeoespanhòu]]<ref group="nt">Lo judeoespanhòu o ladino o judezmo qu'ei ua varietat d'espanhòl parlada peus descendents deus judius expulsats d'Espanha en 1492 e refugiats en Turquia e dens los país de l'ex-imperi otoman (Grècia, Bulgaria, Israèl etc).</ref> los mots en -al qu'an deishat d'èster epicèns pr'amor de l'influéncia deu francés (kual/kuala, [http://lad.wikipedia.org/wiki/Autoridad_Nasionala_del_Ladino nasional/-nasionala] etc)<ref group="nt">Lo francés qu'èra la lenga de l'ensenhament de las escòlas de l'Alliance Israelite Universelle creada en 1860. La kuala per la kual poiré èster un aragonesisme, ja que las duas fòrmas existeishen en aragonés.</ref>. * La koinè gascona que presenta quauques patrons de conjugason plan diferents deus qui caracterizan los autes dialèctes occitans, mei que mei au preterit e a l'imperfèit: au lengadocian ''cantèri, cantères, cantèt, cantèrem, cantèretz, cantèron'' la koinè gascona qu'opausa ''cantèi, cantès, cantè(c), cantèm, cantètz, cantèn''. Lo gascon qu'a tanben desvolopat un tipe d'imperfèit analogic peus grops de vèrbes en -er e -ir: ''batèvi'', ''batèvas'', etc; ''sentivi'', ''sentivas'', etc. Aqueth tipe, totun dab la v intervocalica prononciada /β/ e non /w/ com en gascon generau, s'arretròba en idiòmas lingüisticament e geograficament vesins com l'aragonés e lo catalan occidentau pirenenc (Ribagòrça, Palhars, Haut Urgèlh, Andòrra...). Que cau notar los parlars sud-orientaus (Comenge, Coserans, Aran)<ref> Totun, los parlars de Haut Aran (Naut Aran), en continuacion deu catalan ribargorçano-palharés, qu'utilizan fòrmas analogicas de l'imperfèit dab -v- /β/).</ref> que segueishen, en tot estar hòrt tipats, las conjugasons deu lengadocian e deu catalan normatiu (imperfèit non analogic deu tipe ''parlava/batia"). * Lo gascon occidentau, com lo catalan deu grop orientau (catalan centrau inclús), non hè pas nada diferéncia de prononciacion enter la a atòna e la e atòna en posicion sillabica finau. Doncas ''que cante!'' (fòrma panoccitana du subjontiu present) que's prononciaré exactament com ''que canta!'' (indicatiu present), que sia en gascon occidentau com en catalan orientau. Qu'ei interessant de notar aqueras duas modalitats de l'occitano-romanic qu'an desvolopat de manièra convergenta un subjontiu dab terminasons en i (en gascon: eth, que canti! que voi que cantis, que volèva que cantassitz/cantèssitz), aquò que concerneish los vèrbes de tots los grops. La koinè, largament basada sus ua modalitat occidentau deu gascon, qu'admet los dus tipes: lo subjontiu en -i e lo subjontiu dit ''classic'' o ''panoccitan'', com en catalan. * Dens la màger part deu maine gascon (([[Astarac]], [[Armanhac (província)|Armanhac]], [[Bearn]], [[Lanas]], [[Bigòrra]], [[Quate-Vaths]], [[Comenge]], [[Coserans]], [[Val d'Aran]], enqüèra qu'en aquesta darrèra vath l'usatge se n'a perdut fòrça, s'i tròban caracteristicas ben gasconas com l'emplec usuau deus [[particula enonciativa|enonciatiu]]s, un sistèma complex de particulas verbaus obligatòrias que s'estacan a vèrbes conjugats<ref>Puyau 2009: 12-13</ref> com ''que'', ''ja'' [ja]/[je], ''be'', ''e'' e ''ce'' (possibla variant de 'çò'). Totun, l'enonciatiu tanben que pòt existir en [[foissenc (dialècte)]], lengadocian de Foish, a la termièra deu maine gascon; doncas l'enonciatiu n'ei pas un trèit totaument especific, enqüèra que n'ei ben caracteristic, deu gascon. ex: ''Que parli'', ''Parlar gascon que cau (afirmacion positiva); ''Be hè calor uei!''; ''B'ei berogina, aquesta gojata!'' (exclamativa); ''E'm vòs créder, galapian?'', ''E tornas doman?'', ''Quan los vesins e van tau mercat'' (interrogativas e subordinadas, afirmativas, ont lo vèrbe es separat de la conjoncion o pronom per un nom o un grope nominal); ''Ja i abastaràs, ja!'', ''Ja me'n foti, e sabes quin!'' (expletiu); ''Hètz-ve en davant!, ce digó'' (per reportar un discors indirècte). L'utilizacion de ''que'' com enoncatiu que s'acompanha generaument de l'emplec d'un mot plan distint com ''qui'' o ''dont'' tà hèr servir de relatiu. ''L'òmi qui/dont vedi qu'ei gran'' (lengadocian: l'òme que vesi es grand). La koinè gascona a adoptat ''qui'' com relatiu meslèu que non pas dont, d'usatge meslèu locau (Lana Gran). * Los parlars de totas las vaths pirenencas deu maine gascon, lhevada Aussau, (lo ''[[gascon pirenenc]]'') qu'an desvolopat un [[Article definit en occitan#Sistèma gascon pirenenc|sistèma especific de l'article definit]], eth/era, provenent deu latin ''ille'', ''illa''. Aqueth article qu'ei tanben utilizat au Pemont (Haut Comenge: Sent Gaudenç, Bigòrra: Tarba). * Lo gascon que coneish un preterit perifrastic, construsit dab ''anar'' o dab ''voler''<ref>BOURCIEZ J. ''Recherches historiques et géographiques sur le parfait en gascon'' (Bibliothèques Université du midi, 1927).</ref><ref group="nt">Aqueth trèit qu'ei eretat de l'occitan ancian. Lo preterit perifrastic que suberviscó dinc a pas guaire en d'autas varietats occitanas, com per exemple, lo provençau, vej. RONJAT J. ''Grammaire istorique [sic] des parlers provençaux modernes'', 4 vol. [reed. 1980, Marselha: Laffitte Reprints, 2 vol.] e qu'ei enqüèra ben viu en catalan.</ref>. N'ei pas emplegat correntament en la lenga d'uei, totun, que'u trobam enqüèra en la lenga de la tradicion "orau". Qu'apareish en guaireben tots los contes de la Lana Gran editats per [[Fèlix Arnaudin]] e reeditats recentament per las edicions [[Per Noste]]. * De notar que l'expression ''hè quauques setmanas*'', calc de l'occitan non-gascon ''fa qualques setmanas'' n'ei pas corrècta en gascon. Que cau díser e escríver : quauques setmanas a, tres òras a, bèth temps a, etc. == Futur deu passat == Lo gascon sud-occidentau (Bearn e Bigòrra) coneis un temps verbal particular, lo futur deu passat. Que s'ageish d'ua conjugason que permet d'indicar qu'ua accion ei intervienuda o que va interviéner ulteriorament respècte deu vèrbe de la proposicion principau, aquesta estent au passat. Çò qu'occitan generau (e tanben gascon « normatiu ») s'exprimeish per l'emplec deu condicionau present, per ex. 'Aqueste estiu disèvan que minjarèm amassa entà Nadau' dens aqueras regions reculadas deus Pirenèus que's dirà meilèu ''Aqueste estiu disèvan qui mingèrem entà Nadau''; 'Qui auré pensat que los Portugués e baterén los Fitjians ?' que's dirà ''Qui auré pensat qu'eths Portugueses e batoren eths Fitjians ?''; 'Que m'avèva dit que vieneré dab nosauts mes ne l'a pas vagat' que's dirà ''Que m'avè dit que vienora dab nosautes mès ne l'a pas vagat.''; 'Que'm prometós qu'anavas tornar.' que's dirà ''Que'm prometós que tornèras'' (a Bordèras) ; 'Quan t'i boterés adara, que seré tròp tard.' que's dirà ''Quan t'i botèras adara, que seré tròp tard.'' Aquesta conjugason qu'ei formada deu radicau deu vèrbe au preterit + R o RE + terminason personau, segon dos modèles: - Lo radicau de Cantar au preterit : cantè + RE + terminason (i-s-/-m-tz-n) Cantèri Cantères Cantère Cantèrem Cantèretz Cantèren - Lo radicau de Bàter au preterit : bato + R o RE + terminason (i-s-/-m-tz-n) Batori Batores Batore Batórem Batóretz Batoren Pr'amor de la diminucion de la transmission naturau de la lenga dens lo cercle familiau o enter vesins, l'utilizacion d'aquesta conjugason qu'ei a desaparéisher. Aquest emplèc es ancian<ref>https://ora.ox.ac.uk/objects/uuid:ba3acc5a-4474-4511-93c4-347bd2128b8d/download_file?file_format=application%2Fpdf&safe_filename=THESIS01&type_of_work=Thesis</ref>: ''Aquetz es lo qui jo dixu que apres mi bengore un homi.'' (‘Veiquí lo dont èi dit qu’après jo vendré un òme'), ''Sent Jayme jura que no mynyare ni begore entro que agos vist.'' (‘Sent Jacme jurè que no minjaré ni beuré fins qu'agi vist.') == Caracterizacions lexicaus == Au nivèu lexicau per contra, l'originalitat deu gascon per rapòrt aus autes dialèctes n'ei pas hòrt grana; qu'ei rare qu'un mot gascon no's tròbe dens au mensh un aute dialècte. Que cau notar totun, un petit lexic particular d'origina bascoaquitan o iberoromanic, sustot dens los Pirenèus. Segon çò qu'escrivó Gerhard Rohlfs <ref> ROHLFS G. ''Le Gascon, essai de philologie pyrénéenne'' (Max Niemeyer Verlag, 1977)</ref>, que podem har ua lista de 48 mots especifics (qu'ei a díser: qui no's tròban en las autas compausantas de l'occitan) comuns au gascon e a l'aragonés, 46 comuns au gascon e au catalan, 30 comuns au gascon e au castelhan, 28 amassan gascon, catalan e aragonés, 24 se tròban tanben en portugués. De mei, que cau menshidà's deus mots qui pòden estar faus amics en gascon e en autas varietats de l'occitan, qu'ei a díser qu'an sens diferents. Per exemple ''un pantais'' en lengadocian centrau qu'ei ''un saunei'' en gascon, mentre ''un panteish '' en gascon que's ditz plan ''un panteix'' o ''un pantaix'' en catalan mès en lengadocian centrau qu'ei ''una cachavièlha''. ''Un saunei'' en gascon qu'ei ''un somi'' o ''sòmi'' en lengadocian centrau. De la medisha manièra, ''panteishar'' no's vira pas per ''pantaissar'' en lengadocian centrau. ''Un maine'' en lengadocian centrau qu'ei ''un bordalat'' en gascon, mentre ''un maine'' en gascon qu'ei ''un domeni'' en lengadocian centrau. En gascon, ''lo domeni'' que designa ua persona, un propietari, generaument nòble, d'un maine qui's ditz un domèc <ref> PALAY S. ''Dictionnaire du Béarnais et du Gascon Modernes'' (Ed. du CNRS, 1974)</ref>. En gascon, ''amagar'' que pòt voler díser aplegar personas de mala qualitat <ref> vej lo diccionari de Palai </ref>. ''Amagar'' en gascon que pòt tanben voler díser lo contrari d'''escóner'' qu'ei a díser ''expausar'' e ua ''amagada'' qu'ei ua ''miaça'' (en occitan non-gascon: ''menaça'')<ref> Vej. lo lexicòt incorporat dens MANCIET B.'' La pluja & Lo camin de tèrra'' (Pròsa Gascona- Per Noste, 1976).</ref>. ''Gahar'' que's vira per ''agafar'' en lengadocian e non per ''gafar''. De notar tanben l'emplec en gascon deu vèrbe ''ir'', autes còps pro emblematic de l'idiòma. Aqueth vèrbe ir qu' èra arrehusat com gasconisme intolerable en la lenga deus trobadors (Leys d'amor, 1341) <ref>GATIEN-ARNOULT A. (Ed.)'' Las Flors del Gay Saber estier dichas Las Leys d'Amors'', (Tolosa 1841-1843 , 3 vol.)</ref> . Qu'ei enqüèra emplegat uei lo dia en las vaths d'Aspa e de Varetons, en lòc d'''anar'' pertot aulhors dens l'airau gascon. Los idiomatismes gascons que son fòrça, non son pas tostemps de bon compréner per un Occitan non-gascon, totun que hèn partida de l'amna d'aquera varietat. Per exemple: ''Un diccionari deus bons, tot en gascon, que'ns hè hrèita, aqueste qu'ei tròp brac, be m'en•hàstia!'' == Expression de l'òra == Com en [[Lemosin (dialècte)|lemosin]] e [[Auvernhat (dialècte)|auvernhat]] segueish sia lo sistèma meridional de la Romània: (que) ''Son las tres'', (que) ''Son las dotze'', sia lo sistèma general occitan: (qu') ''Es/Ei ua òra'', (que) ''Son cinc oras e dètz'', (que) ''Son s(h)eis oras manca sèt'', sia un sistèma intermediari: (qu') ''Es/Ei l'ua òra''. Per l'òra justa: (que) ''Son sèt òras justas'' o ''Son tant per tant sèt òras'' o ''Son tot escàs sèt òras'' o ''Son sèt òras picantas''. ''A dètz òras precisas'' o ''Suu pic/truc de dètz òras''. Per las fraccions d’òra: ''Qu’es/ei l’ua òra e un quart''. ''Qu’es/ei mieidia e mieja''. (que) ''Son tres òras dètz'' o ''Son tres òras passadas de dètz''. (que) ''Son nau òras manca un quart''. Per las òras superiors a dotze: (que) ''Son setze òras''. (que) ''Son quate òras deu vrèspe''. == Discussion sus las particularitats gasconas == Los lingüistas qu'atribueishen l'originalitat deu gascon sustot a un [[substrat]] bascoaquitan. Que s'a evocat tanben l'influéncia deus parlars deus colons romans vienuts deu Sud d'Itàlia. == Questions de codificacion == Las referéncias tà cultivar la koinè pangascona en via de desvolopament, dab un pes important de las practicas renaishentistas [[Bearn|biarnesas]], que's tròban dens mei d'un obratge com la ''Gramatica de l'occitan gascon contemporanèu'' de M. Romieu e A. Bianchi, las ''Fiches de grammaire d'occitan gascon normé'' d'A. Bianchi e A. Viaut, la ''Grammaire béarnaise'' d'A. Horcada, lo ''Mémento grammatical du gascon'' de J.P. Viravent e J. Salas-L'Ostau e lo ''Dictionnaire français-occitan (gascon)'' en dus volums de [[Per Noste]]. La cultura deu gascon [[aranés]] que presenta un modèl drin diferent de gascon, representatiu deu grop sud-orientau (Haut-Comenge, Coserans e Aran) mès dab quauques especificitats ligadas a la soa posicion de contacte dab lo catalan ribagorçano-palharés, dab lo catalan normatiu e dab l'espanhòl. L'aranés qu'ei pro desvolopat e accessible gràcias au son usatge oficiau. Que dispausam d'ua gramatica aranesa redigida en aranés per Aitor Carrera <ref> CARRERA A. ''Gramatica aranesa'' (Pagès Ed. 2007) </ref>. L'occitan oficiau (aranés) e mei d'un obratge pangascon (com la gramatica de Romieu e Bianchi) respèctan las recomandacions deu [[Conselh de la Lenga Occitana]] (CLO) (''filosòf, monològ, telefòn, trionfar, vèrb = vèrbe'', etc). Daubuns obratges com lo diccionari de [[Per Noste]] non respèctan pas completament las recommandacions de grafia deu CLO, qu'emplegan de manièra mei generau la ''e'' de sostien : ''filosòfe*, monològue*, telefòn*'' e non pas ''filosòf, monològ, telefòn;'' o qu'escriven ''triomfar*'' e non pas ''trionfar'', etc.). D'autes usatges existeishen tanben en dehòra de la nòrma, mès son hèra mens frequents. L'Institut Biarnés e Gascon que preconiza dus sistèmas grafics diferents —e hèra minoritaris dens l'usatge actuau— qui estreman la grafia deu Conselh de la Lenga Occitana. Un qu'ei ua adaptacion e ua reütilizacion de la [[grafia febusiana]], ua forma de la grafia causida au davant per [[Vastin Lespin]] que lo lingüista [[Edouard Bourciez]] avèva mei o mens retocada autes còps en 1900<ref group="nt">Las règlas d'aquera grafia, hargada per Bourciez a partir deus tribahs de Lespy tà arrespóner a ua demanda de l'Escòla Gaston Febus dont èra membre, qu'estón publicadas peu son autor dens la revista ''Reclams'' en 1900. Vej. BOURCIEZ E. ''Règles orthographiques du béarnais moderne adoptées par la commission administrative de l'Escole Gastou Febus dans sa séance du premier avril 1900'' in ''Reclams de Biarn e Gascougne'', abriu de 1900, pp. 50-56. </ref> e que l'Escòla Gaston Febus avèva adoptat iniciaument abans de passar a la grafia classica. L'aute que deriva de la grafica classica occitana, dab modificacions destinadas, ce disen los sons promotors, a préner miélher en compte particularitats foneticas e morfologicas deu gascon. En particular, la grafia preconizada per l'IBG que diferéncia, en posicion finau deus mots, la ''n'' velara [ŋ] de la ''n'' dentau [n], e la ''r'' muda de la ''r'' prononciada, çò qui la grafia deu CLO non hè pas pr'amor que considèran aqueras distincions de baisha rendabilitat fonologica.<ref group="nt">Totun, aquera particularitat de non pas diferenciar las duas'' n'' per la grafia que constitueish ua hont d'errors malurosament fòrça espandidas, com ''pairan'' de qui la prononciacion corrècta ei [paiˈran] mes qui hèras e pronóncian fautivament [pai'rãn]; un aute exemple: dens la partida introductiva consacrada a la fonetica gascona, lo diccionari català-occità occitan-catalan (prumèra edicion) de Balaguer e Pojada que con•hon las duas ''n'', mentre la ''n'' finau de bèth mot aranés com ''ponin'' (/-n/) que i ei transcrita foneticament de manièra erronèa. Vej. BALAGUER C. e POUJADE P. ''Diccionari català-occità occitan-catalan'' (Llibres de l'Índex, 2005)</ref>. Per exemple, mots escriuts en grafia classica reformada de l'IBG com ''pand*, pan, son, sonn*, joenn*, hèr, hèrr*, agòrr*, còr'' que s'escriven en grafia deu CLO respectivament ''pan, pan, son, son, joen, hèr, hèr, agòr, còr''. Atau, la frasa com ''aqueth pan qu'ei poirit'', escriuta en grafia deu CLO, n'ei pas univòca, que cau saber quin e cau prononciar lo ''pan'', ['paŋ] o ['pan], tà la poder interpretar. Au començament deu sègle XII dejà, dens tèxtes gascons de la carta de Sent Gaudenç <ref group="nt">Lo tèxte de la carta de Sent Gaudenç qu'ei [http://openlibrary.org/b/OL14017571M/Grande_charte_de_Saint-Gaudens_(Haute-Garonne)_texte_gascon_du_12e_siècle_avec_traduction_et_notes. consultable en linha], gràcias a la numerizacion d'un obratge de S. Mondon qui la publiquè en 1910 en version originau, l'arrevirè e la comentè en francés.</ref>, la n finau velara - notada ng- èra diferenciada de la n dentau. Au sègle XVI, lo pair de la renavida gascona [[Pèir de Garròs]] qui escrivó "son lengatge gascon" en grafia de tradicion classica, que hasèva tanben ua distincion grafica clara enter las duas letras n <ref>GARROS P. de ''Poesias Gasconas (1567)'' vej. tanben BEC P. Manuel pratique de philologie romane. Italien, espagnol, portugais, occitan, catalan, gascon, tome 1 (Picard, 1970, - réédit. 2000)</ref>. Entà escríver lo gascon, lo quite lingüista catalan [[Joan Coromines]], qui considerava la grafia classica hargada per Alibèrt inadequada, que tornè préner las solucions graficas de [[Pèir de Garròs]] tà distinguir las duas n. Aquera grafia de Coromines, concebuda dab l'acòrd ("vist-i-plau") de [[Pompeu Fabra]] segon çò qui escriu lo lingüista, qu'utiliza tanben solucions com ny per nh entà evitar d'aver de hornir un punt au mitan deus mots (montanya* e inhèrn* en lòc de montanha e in.hèrn)<ref>COROMINES J. ''El parlar de la Vall d'Aran: Gramatica, Diccionari i Estudis Lexicals Sobre el Gascó'' (Curial 1990)</ref>. Per lo digraf nh, Pèir de Garròs qu'emplegava ua auta solucion, la deu basco e deu castelhan: ñ. Mès aqueras grafias, interessantas deu punt de vista estrictament istoric o dìalectologic, ne son pas estadas represas dens l'usatge de tot dia, que son demoradas d'usatge estrictament personau. L'unica grafia qui aja un caractèr oficiau qu'ei la classica. Qu'ei la sola emplegada a l'Escòla, a l'Universitat e dens tots los documents oficiaus en version aranesa de la Generalitat de Catalonha e deu Conselh Generau d'Aran. Lo famós ''Dictionnaire du béarnais et du gascon modernes'' de Simin Palai, enquèra qu'escriut en [[grafia febusiana]], que horneish un gran nombre de formas qui alimentan la practica actuau deu gascon cultivat en nòrma classica. == Dialèctes gascons == * Gascon ** [[Gascon pirenenc]] *** [[aranés]] *** [[comengés]] *** [[Luishonés (sosdialècte)|luishonés]] ** Gascon occidentau *** [[baionés]] (landés maritim meridionau) *** [[biarnés|bearnés]] *** [[Bordalés (parlar)|bordalés]] *** [[landés maritim septentrionau]] *** [[parlar negue]] ** Gascon orientau *** [[armanhaqués]] *** [[bigordan]] *** [[coseranés]] *** [[Garonés periferic|garonés perifiric]] (parlar de transicion) == Parabòla de l'enfant prodig == '''Version de Bordèu''' 1. Un òme avèva pas que dus gojats. Lo mèi june dishut a son pair : « Se'n va temps que sigui mon mèste e qu’augi de l’argent. Fau que pusqui me n'anar e que vegi peís. Partatjatz vòste ben, e balhatz-me çò que divi auger. » – « Òc-ben, mon dròlle, dishut lo pair, coma lo vodràs. Sus un maishant, e seràs punit. » Epui, obrent la tireta, partatgèt son ben e ne'n hit duias porcions egalas. 2. Petit de jorns après, lo maishant dròlle se n'angut dau vilatge, hadent dau morguerós e shens pas díder adiu a digun. Traversèt mantas landas, daus bòscs, de las ribèiras, e vingut dens una granda vila ont despensèt dinc au darrèir parac. Au cap de quauques mes, discut vénder sas pelhas end’una vielha fama e se logar vailet : l’envièren capath los camps per i gardar los ases e los beus. 3. Lavetz, estut a la biaça. N’augut briga de lèit per dromir la nuit, ni huc per se cauhar quand hadèva freid. Quauques còps, avèva tan granda hami que s’auré plan minjat aqueras hulhas de caus e aqueths fruits poirits de qui minjan los pòrcs ; mès digun li balhava arren. 4. Un desser, lo vente voit, se dishèt tombar sus una shèira, en gaitant prau finestron los audèths que volavan leugèirament. Pui, vit paréisher dens lo cièl la luna e las estelas, e se dishut en plorant : « Labàs, l’ostau de mon pair es plen de domestiques qu’an pan e vin, eus e fromatge, tant que n’en vòlen. Jo, pendent aqueste temps, me mòri de hami ací. » 5. E ben, vau me levar, anguerèi trobar lo pair e li dirèi : Hiri un pecat quand decidèri de voler vos quitar. N’auguri pas dreit, e fau que me puníssetz, lo sabi bien. M’apèretz pas mèi vòste gojat, traitatz-me coma lo darrèir de vòstes vailets. Esturi un digunàs, mès me languissèvi lonh de vos. » 6. Lo pair èra dens son casau : fenissèva d’arrosar sas flors ; vesitava los pomèirs e los radims. Quand vit venir sau camin son dròlle tot caperat de sudor e de possèira, trainant la cama, poscut a pena i creire. Se damandèt si falèva que lo punisse o que lo perdonèsse. Anfin, damb las larmas dens los ulhs, li tendut los braç, e se gitant a son còth li donèt un gròs poton. 7. Pui hit asheitar son gojat ; aperèt son monde e los vesins : « Vòli l’aimar coma avant lo praubet de dròlle, lisi dishut tanlèu qu’esturen arribats. Es estat pro punit : que digun adara li hède nada reson. Venetz lo veire, portatz-li viste une minhona vèsta, metetz-li un anèth au dit e solièrs nèus aus pès. Poiratz tanben vos préner daus viguèirs, daus guits, e menar un vedèth bon a tuar : vam beure a galet, minjar tots a l’encòp e har granda hèsta. 8. Los vailets aubediren a lur mèste e botèren bèra napa sus la taula. Sau mème còp lo gojat l’ainat tornava de la caça avèc sons cans : « Qu’es aquò ? quau bolh, escridèt-eth en jurant. Credi que bramatz vosauts pr’aquí, n’es pas tròp lèu que revèni. Sutz fòu, mon pair ? » 9. « Non, mon dròlle, ne'n sui pas, respondut lo vielh, si lo hèdi atau, aquò’s que sui plen de jòia. Cantam e som urús, car am pro dequé, bota ! Que vulhes o non, fadrà que cantes tu tanben e que festeges damb nosauts, a causa que ton frair qu’èra mòrt es arreviscolat e tornat a la via. Aquò’s coma si venèva de nèisher : gèir èra perdut, anuit lo valà retrobat. » {{refnec}} '''Version de Marmanda''' : 1. Un òme avèva que dus gojats. Lo pus joen digot a son pair : « Se’n vai temps que siqui mon mèste e qu’augi d’argent. Fau que posqui me n'anar e que vesi de peís. Partatjatz vòste bien, e balhatz-me çò que divi àuger. » – « Òc, mon dròlle, digot lo pair, coma vodràs. Sès un meishant, e seràs punit. » Pui, drubit una tireta, partatgèt son bien e ne’n hasot duvas parts egalas. 2. Quauques jorns après, lo meishant dròlle se n'angot dau vilatge, en hasent dau fier e sens díser adiu a digun. Traversèt bien de bosigas, de bòis, de rius, e vengot dens una granda vila ont se despensèt tots los sòus. Au cap de quauques mes, divot vénder ses hardas en una vièlha fama e se loguèt pr’èster vailet : l’envièren dens les pèças pr’i gardar los ases e los beus. 3. Lavetz, estot bien malerós. Avot briga de lit per dromir la nuit, ni de huc per se cauhar quòra hasèva fred. Quauques còps, avèva talament hame que s’auré bien minjat aqueras hulhas de caulets e aqueths fruits poirits que minjan los pòrcs ; mès digun li balhava res. 4. Un dessèir, lo vente voit, se deishèt tombar sus una soca, en gaitant per la fernèsta los ausèths que volèvan laugèrament. Pui, vesot paréisher dens lo cièl la luva e les estelas, e se digot en plorant : « Labàs, l’ostau de mon pair es plen de vailets qu’an de pan e de vin, d’eus e d’hormatge, tant que ne’n vòlen. Jo, d’aqueth temps, mòri de hame ací. » 5. E ben, vau me levar, anirèi trobar mon pair e li dirèi : Hasoi un pecat quòri decidèri de voler vos quitar. Avoi pas lo dret d’hèser aquò, e fau que me puníssitz, au sabi bien. M’apèritz pas mèi vòste gojat, traitatz-me coma lo darrèir de vòstes vailets. Eri un pinconèir, mès me languissèvi lunh de vos. » 6. Lo pair èra dens son casau : fenissèva d’arrosar ses flors ; vesitèva los pomèirs e los rasims. Quòra vesot venir sau camin son dròlle tot caperat de susor e de possièra, trainant la cama, poscot a pena i créser. Se damandèt se falèva que lo punissi o que lo perdonèssi. Enfin, demb les larmas dens los ulhs, li parèt los braç, e se gitant a son còth li balhèt un gròs poton. 7. Pui hasot seitar son gojat ; aperèt son monde e los vesins : « Vòli l’aimar coma avant lo praube dròlle, los-i digot tanlèu qu’estòn arribats. Es estat pro punit : que digun adara li hèsi nat repròche. Venètz lo véser, portatz-li viste una bròia vèsta, botatz-li un anèth au dit e de solièrs nèus aus pès. Poiratz tanben vos préner de jaus (veguèirs), de guits, e menar un vetèth bon a tuvar : vam búver a galet, minjar tots a l’encòp e hèser una granda hèsta. 8. Los vailets aubeïren a son mèste e botèren una bèra napa sus la taula. Lavetz lo gojat l’ainat tornèva de la caça demb sons cans : « Qu’es aquò ? quau buit, s’escridèt en jurant. Cresi que bràulhatz vosaus pr’achí, es pas tròp lèu que tòrni. Sètz fòu, mon pair ? » 9. « Non, mon dròlle, ne’n soi pas, respondot lo vièlh, se hèsi antau, aquò’s que soi plen de jòia. Càntam e som erós, car am pro dequé ! Que volhis o non, faudrà que cantis tu tanben e que festegis demb nosaus, a causa que ton frair qu’èra mòrt es reviscolat e tornat a la via. Aquò’s coma se venèva de vàser : aièr èra perdut, anuit lo valà retrobat. » {{refnec}} '''Version de Lorda''' http://pedagogie.ac-toulouse.fr/langues-vivantes/IMG/mp3/Eth_mainat_prodigue-_Larribere-_1916-_Camp_de_Duretz.mp3 '''Version de l'Arrèula o La Rèula''' "Lur dissut "encore" : un òme avèva [abèwe] dus gojats. Donc lo pus june dissut a son pair : - Mon pair, balhetz-me [balhémé] ce que me diu revenir de vòste bien, E lo pair les-i hasut lo partatge de son bien. Quauques jorns après, lo pus june augent amassat tot ce qu’avèva, se n'angut dens un peís bien lunh, e i dissipèt tot son bien en excès e en libertinatge. E après qu’augut tot fenit, i vengut una granda famina dens aqueth peís, e eth comencèt a mancar. Se’n angut donc, e s’estaquèt au service d’un daus [dòs] abitants d’aqueth peís, e eth l’envièt a sa meitad’ria per i gardar los pòrcs. E aishiu [achiu?] auré estat bien aise de ramplir son vente des tecas que los pòrcs mingèvan, e digun n’i'n balhèva. Anfin, estent rentrat en eth-mème, dissut : - Combien i a de vailets a l’ostau de mon pair qu’an mèi de pan que les-i’n fau ! E jo mòri ací de hame. Fau que parti e qu’ani trobar mon pair, e que li disi : « Papair, èi pecat contra lo cièl e contra vos. Ne sui pas mèi dinhe d’estar aperat vòste gojat. Tretetz-me [tretémé] coma un de vòstes vailets. Partit donc, e vengut trobar son pair. Quora èra encore bien lunh, son pair l’apercebut e n’augut compassion, corrut a eth, se gitèt a son còth, e li balhèt un poton. Son gojat li dissut : - Mon pair, èi pecat contra lo cièl e contra vos. Ne sui pas mèi dinhe d’estar aperat vòste gojat. Alòrs lo pair dissut a sos vailets : - Portetz [porté] "viste" la pus bèra rauba, abilhetz-le’n [abilhélén], e metetz-li [metéli] un anèth au dit, e daus solièrs a sos pès. E menetz [mené] tanben lo vetèth gras, e tuetz-lo [tuélo]; mingem e regalem-nos. Parce que mon gojat, que vaishiu [vachiu?], èra mòrt e es ressuscitat, èra perdut e es retrobat. E comencèren donc a hèser ribòta. Portant, son gojat l’ainat, qu’èra aus "shamps", revengut, e quora fut pròishe de l’ostau, entendut los vielons e lo bruit daus que dancèvan. Aperèt donc un de sos vailets e li demandèt ce qu’aquò èra. Lo vailet li respondut : - Aquò es que vòste frair es revengut, vòste pair a tuat lo vetèth gras, parce que l’a recobrat en bona santat. Aquò l’augent mis en colèra, ne volèva ponh entrar ; mès son pair estent sortit, comencèt a lo pregar. Sur qué, prenent la paraula, dissut a son pair : - Vaishiu [vachiu?] dejà tant d’annadas que vos sèrvi, e ne vos èi jamèi desaubeït en res de ce que m’avetz [abé] comandat, e portant ne m’avetz jamèi balhat un crabòt per hèser ribòta avèque mos amics. Mès aussilèu que vòste aute gojat, qu’a minjat son bien "avèque" des "famas" perdudas, es revengut, avetz tuat per eth lo vetèth gras. Alòrs lo pair li dissut : - Mon gojat, ètz totjorn "avèque" jo, e tot ce qu’èi es a vos. Mès falèv’ hèser ribòta e se "rejoïr", par ce que vòste frair que vaishiu [vachiu?] èra mòrt e es ressuscitat ; èra perdut, e es retrobat. '''Version de Sent Lis''' "Un òme aviá pas que dus hilhs. Le mès joen diguèc a son pair: es ora que siásquei mon mèstre e qu'àugei d'argent; cau que póscai partir e que véjai país. Partatjatz vòste bien e balhatz-me çò que divi aver. Ò mon hilh, diguèc le pair, coma volhas, ès un maishant e seràs punit. Apèi, draubisquèc un "tiroèr", partatgèc son bien e hasquèc duas parts. Quauques jorns apèi, le maishant se n'anguèc deu vilatge, e hasiá le bohòla, e diguèc pas adiu a digun. Traversèc plan de landas, de bòsques, de rivièras, arribèc dins una granda vila on despensèc tot son argent. Au cap de quauques meses, divèc véner sos abits a una vièlha hemna e se loguèc ende èster vailet: l'"envoièren" dins les camps ende gardar les ases e les buòus. Alavetz, estèc plan "malerós"; avèc pas mès de lèit ende se cochar e dromir la nèit, ni nat huec ende se cauhar quand aviá fred. Aviá quauque còp talament talent qu'auré plan minjat las huelhas de caulet e les fruts poirits que minjan les pòrcs. Mès digun le donèc pas res. Un "soèr", le vente vude, se leishèc tombar sur un tronc, espiava per la finèstra les ausèths que volavan legèrament e vesèc aparéisher dins le cèu la luna e las estelas, e se diguèc en plorant: la-bàs, l'ostau de mon pair es plen de vailets qu'an pan e vin, ueus e fromatge tant que ne vòn. D'aqueth temps, jo ací morissi de hame..." {{refnec}} '''Traduction en [[gascon negue]] canonic, d’après las variantas deu sud deu [[país de Bòrn]] e deu Nòrd deu [[Marensin]]''' reculhudas en l’enquesta [[Bourciez]]. Lo mainatge acabaire 1. Un òmi n’avè pas sonque dus hilhs. Lo mèi joen que dishó au son pair : « Qu’es tèmps que sii lo mei mèste e qu’agi sòs. Que cau que pusqui me n’anar e que vedi país. Partatjatz lo vòs bien, e balhatz-me çò qui divi aver. – Quiò, lo mei hilh, ce dishó lo pair ; com vulhis. Qu’ès un maishant e que seràs castigat . » Puish aubrint uva tireta, que partatjà lo son bien e que’n hadó duvas parts esgaus. 2. Chic de jorns arrond, lo maishant hilh que se n’anà deu vilatge en hadent deu gloriós, e she(n)tz díser adiu end arrés. Que traucà hòrt de lanas, de bòscs, d’arribèiras, e que vinó dehentz uva grand vila, ond se guastà tots los sòs. Au cap de quauques mes, que’s caló vèner le pelha end uva vielha hemna e se logar pr’estar vailet : que l’enviàn aus camps entà guardar los asos e los bueus. 3. Alavetz, qu’estó hòrt malurós. N’avó pas mèi nat lheit per dromir le nueit, ni mèi nat huec entà se cauhar quand hadè hred. Qu’avè a-bèths-còps tan grand hami que s’averé bien minjat aquiras huelhas de caulet e aquiras hruitas poiridas dond minjan los pòrcs ; mès arrés ne’u balhèva p’arrei. 4. Un desser, lo vènte vueit, que’s dishà càder sus un truvèrs [trubès], espiant capvath l’ahrièsta los auchèths dond volèvan liugèirament. Puish que vedó paréisher le luva e les estelas, e que’s dishó en plorant : Alahòra, l’ostau deu mei pair qu’es plenhat de vailets dond an pan e vin, ueus e hromatge, tant com n’en vòlen. En detant, jo, que’m mòri de hami ací. 5. « E bè, que’m vau lhevar, que me n’anirèi trobar lo pair e que’u dirèi : Que hadoi un pecat, quand ves voloi dishar. Qu’avoi grand tòrt, e que cau que’m castíguitz, qu’at sèi bien. Ne m’apèritz pas mèi lo vòs hilh, trectatz-me com lo darrèr deus vòs vailets. Qu’estoi copable, mès que’m perivi luenh de vos. » 6. Lo pair qu’èra dehentz lo son casau, qu’acabèva d’arrosar les soas eshlors ; qu’avistèva los pomèrs e los arresims. Quand vedó vir per suu camin lo son hilh tot aprigat de shudor e de povra, arrossegant le cama, desgais s’at podó créder. Qu’es demandà se calè que’u castiguèssi o que’u perdonèssi. A le hèita fin, dab los plors hentz los uelhs, que l’aloncà los braç, e se gitant au son còth que’u balhà un grand potic. 7. Puish que hadó assèder lo son hilh ; qu’aperà les soas gènts e los vesins : « Que’u vui aimar com davant, lo praube còisho, ce’us dishó talèu qu’estón amassats. Qu’es estat pro castigat : que digun adara ne l’arrecasti p’arrei. Vinetz lo véder ; portatz-lo viste uva bròia vesta, hicatz-lo un anèth au dit e solièrs naus aus pèds. Que porratz tabei gahar hasans, guits, e miar un vetèth bon a tuvar ; que vam búver, minjar amassa e har uva grana hèsta. » 8. Los vailets qu’aubedín lo son mèster e que hicàn uva bèra tavalha sus le taula. Au medish moment, lo hilh ainat que se’n tornèva de le caça dab los sons cans : « E çò qu’es aquera gaujòla ? s’escridà en jurant. Que crei que càntatz ací ; n’es pas tròp lèu que torni. Ètz pèc, lo mei pair ? » 9. « No, lo mei hilh, ne’n sui pas, ç’arresponó lo vielh. Se hèci acò, qu’es pramor que sui tot engalherit. Que càntam e qu’èm urós, pramor que n’am lo de qué. Qu’at vulhis o no, que carrà que cantis tu tabei e que t’arregaudeishis dab nosatis, pramor lo ton hrair dond èra mòrt qu’es arrevitat. Qu’es com se vinè de vàder ; ager qu’èra perdut, uei que l’am tornat trobar. » == Diccionaris, gramaticas e autes libes == * [[Simin Palai|Palay (Simin)]]. — ''Dictionnaire du Béarnais et du Gascon modernes'' (Éditions du CNRS. 1974). Aqueth diccionari gascon/francés qu'ei enqüèra ua referéncia, enqüèra qu'utilize la grafia de [[Bourciez]] e non la deu [[CLO]]. * [[Miquèu Grosclaude|Grosclaude]], Narioo & Guilhemjoan. -- ''Dictionnaire français-occitan (gascon)'' ([[Per Noste]] Edicions, 2 t. AK-LZ, 2004 et 2007). 45&nbsp;000 entradas, mantuas expressions gasconas. * [[Miquèu Grosclaude|Grosclaude (Michel).]]. — ''Répertoire des conjugaisons occitanes de Gascogne'' ([[Per Noste]] — La Civada, Utís, 1998). * M. Dupleich : ''Dictionnaire français - pyrénéen & pyrénéen - français'' (Lacour, 1991, ISBN 2-86971-317-7) *BOURCIEZ, Édouard 1897, ''Contribution à l’étude du son œ landais''. Comunicacions hèitas au congrés internationau de las lenguas romanicas. Bordèu : Féret et fils, p. 93-104. *BOURCIEZ, Édouard 1922 ''La langue gasconne''. Pau : Princi Néguer Editor, 2000, 48 p. * BRAUN-DARRIGRAND (L.-M.) - ''Dicciounari francés-parlàs biarnés e gascoûns'', Princi Negue. * MORÀ Pèir, ''Diccionari tot en gascon'', Princi Negue. * POLGE Henri, ''Dictionnaire du Gascon moderne'' * GUILHEMJOAN P., TURCK M., ''Diccionari elementari Occitan-Francés - Francés-Occitan (Gascon)'', Per Noste/La Civada, 2005. ===Armanhac=== * [https://books.google.fr/books?id=gAVEAAAAcAAJ&printsec=frontcover&dq=gascon&hl=ca&sa=X&ved=0ahUKEwjZ-5jIzqfMAhWHCJoKHQ0eCFkQ6AEIMzAD#v=onepage&q=gascon&f=false CENAC-MONCAUT Justin, ''Dictionnaire gascon-français. Dialecte du département du Gers'', 1863 (complet)]. * Abbé SARRAN Fernand, ''Petite grammaire Gasconne en dialecte armagnacais.'' ===Biarn=== * https://web.archive.org/web/20090122213209/http://www.lebearn.net/diccionari_ab.html * https://web.archive.org/web/20081218072621/http://www.xarnege.com/artikuluak/lexico.htm * GALES Françoise, ''Petit glossaire béarnais des termes d'architecture'' (https://web.archive.org/web/20130704082027/http://www.societes-savantes-toulouse.asso.fr/samf/grmaison/globearn.htm) * LESPY Vastin, ''Dictionnaire béarnais ancien et moderne'', 1887 http://fr.calameo.com/books/000392970cd7a88c7d128 o en pdf http://ieoparis.free.fr/delo/Vastin%20LESPY%20&%20Paul%20RAYMOND%20-%20Dictionnaire%20b%E9arnais%20ancien%20et%20moderne%20vol.%201.pdf * Chaplain Eric'' Dictionnaire Gascon-béarnais Français'' Princi Negue Editor (2002). Diccionari de referéncia de 25 000 mots tà anar deu gascon de cap au francés, mès escriut en la grafia gascona reformada (grafia non oficiau). Totun, las entradas en grafia normau s'i tròban tanben. * MOREUX (B.) & PUYAU (J.-M.) - ''Dictionnaire béarnais-français'' et ''Dictionnaire français-béarnais'', Princi Negue. ===Bigòrra=== * ''Atau que's ditz. Dictionnaire français-occitan (Gascon des Hautes-Pyrénées)'', Tarbes, Mission de la Langue et Culture Occitanes du Conseil Général des Hautes-Pyrénées, 1998. ===Bordalés=== La A finau qu'a lo son de "e" mut entorn de Bordèu segon Tortolon. * https://web.archive.org/web/20111004163158/http://haillan-genealogie.org/bordeluche/bordeluche.htm (Bordeluche) * https://web.archive.org/web/20200924185643/http://calandreta-dauna.fr/wp-content/uploads/2015/01/verbes_oc_bordelais.pdf Los vèrbs e locucions verbalas en occitan bordalés * Ducloux Claude, ''Le bordelais tel qu’on le parle'', Gret Onyx, 1981 * SIRGUE Olivier, ''Mila mòts en occitan bordalés'', 2007. * Conord François, ''Lexique médoquin-français'', manuscrit. (Fonds privé [[Alan Viaut]]) * Gaye Jacques, ''Parler des vignerons de la Benauge'', ASPECT, 1999. * Abbé JOFFRE, ''Glossaire du dialecte médoquin'' (dispareishut dau presbitère de [[Galhan]] avant 1942). * Neymon J., ''Langue gasconne, idiome du Bas-Médoc, essai grammatical'', 1901. * BALLOUX Gabrièu, ''Petit lexique des parlers de l'Entre-deux-Mers'', manuscrit. ===Comenge=== * REI-BETHVEDER Nicolas (véser '''Vath de Garona''') ===Coserans=== * Abbé Castet : ''Études grammaticales sur le dialecte gascon du Couserans (Gadrat Ainé, 1895) https://web.archive.org/web/20160722015720/http://195.220.134.232/numerisation/tires-a-part-www-nb/0000005548033.pdf * Abbé Castet : ''Proverbes patois du Couserans (Bulletin de la Société ariégeoise des sciences, lettres et arts vol. 9 num.1, Foish, 1902) https://archive.org/details/ProverbesPatoisDeLaValleeDeBiros * Jean-Pierre Laurent : ''Le dialecte de la vallée de Massat : grammaire, dictionnaire et méthode d'apprentissage'' (édité à compte d'auteur, 2001, ISBN 2-9514853-2-8) * Adelin Moulis : ''Dictionnaire ariégeois - français'' (Lacour, 1995, ISBN 2-84149-103-X) ===Labrit=== ===Lana Gran, Buc e Bòrn=== * ARNAUDIN Félix, ''Dictionnaire de la Grande Lande'', Confluences, 2001. * DUBOURG Gabriel * FOIX Vincent (véser '''Vath d'Ador''') * Moureau Pierre, ''Diccionari gascon-francés (suivant les parlers maritimes)'', 1870, rééd. Princi Negue. * Vidal Yolande, ''Dictionnaire gascon-français, le parler du Bassin d’Arcachon et de ses environs'', Les Dossiers d’Aquitaine, 2003. * Rifflard L., ''Essai de dictionnaire français-patois, dialecte du Barp, Gironde'', CIDO, 1926. ===Vasadés=== * Collectif, ''Dictionnaire français-occitan (bazadais)'', BACT, 1994. * Vigneau Bernard, ''Lexique du gascon parlé dans le Bazadais'', 1879, rééd. Les Cahiers du Bazadais, 1982. ===Vath d'Ador=== * [https://books.google.fr/books?id=SDB4ORtenHUC&printsec=frontcover&dq=gascon&hl=ca&sa=X&ved=0ahUKEwjZ-5jIzqfMAhWHCJoKHQ0eCFkQ6AEIOjAE#v=onepage&q=gascon&f=false FOIX Vincent, ''Dictionnaire gascon-français'', PUB (rééd), 2003 (en linha). * [http://perso.numericable.fr/~bernatjd/bernard.dauga/gasfr.htm (Baionés) ===Vath d'Aran=== * Furness Ryan C. ''Diccionari Occitan (aranés) - Anglés Dictionary English - Occitan (Aranese) Pagès editors''. La prumèra edicion (2006) d'aqueth petit diccionari de la lenga oficiau n'ei pas tostemps hidabla, desgraciadament. ===Vath de Garona=== * LAFFARGUE Denise, ''Petit dictionnaire d'entre Marmande et Clairac''. * [[Nicolau Rei Bèthvéder|REI-BETHVEDER Nicolas]], ''Dictionnaire français-occitan. Gascon toulousain''. (Nord Comminges, Fezensaguet, Lomagnes, Muretain, Savés et Pays Toulousains) == Ligams extèrnes == * [https://www.scribd.com/document/468681912/dialettologia-oc4 Dialettologia Òc: 4. Lo gascon] *[https://archive.org/stream/etudessurlesidi00luchgoog#page/n268/mode/10 Etude sur les Idiomes pyrénéens de la région française, Achille Luchaire, París, 1879. (Un long capítol dedicat al gascon e sos dialèctes)] * [https://web.archive.org/web/20060927191649/http://perso.numericable.fr/~bernatjd/bernard.dauga/gasfr.htm dictionnaire gascon→français] e [https://web.archive.org/web/20060927042301/http://perso.numericable.fr/~bernatjd/bernard.dauga/frgas.htm français→gascon]. * [https://web.archive.org/web/20081026233133/http://gasconha.com/index.php?tipdoc=mots Un aute lexic gascon→francés, dab fiquèrs sonors tà escotar la prononciacion]. * [https://web.archive.org/web/20081218072621/http://www.xarnege.com/artikuluak/lexico.htm Un aute lexic gascon→francés]. * [https://web.archive.org/web/20070429193930/http://www.aranes.org/diccio.asp Diccionari occitan aranés catalan castelhan francés]. * [http://www.lexilogos.com/gascon_langue_dictionnaires.htm Plusors ligams en relacion dab lo gascon]. * [https://web.archive.org/web/20051020130437/http://www.cg64.fr/fr/mp.asp?FK_page=43 Petita iniciacion tau gascon] * [http://www.jornalet.com/mobil/opinions.php?uri=linsecte-es-lavenir-de-lome Petit lexic francés-gascon septentrionau deus insèctes] * [https://web.archive.org/web/20070523082653/http://www.aulaintercultural.org/article.php3?id_article=2249 Diccionari Infantil Catalan-Aranés]. * [http://www.gasconha.com/spip.php?article2016 ''Petit atlas linguistique de la Grande Lande'', Halip Lartiga (1992)]. * [https://web.archive.org/web/20070205001041/http://crdp.ac-bordeaux.fr/langues/ L'ensenhament de l'occitan e deu basc en Aquitània] * [https://web.archive.org/web/20070206031716/http://crdp.ac-bordeaux.fr/capoc/ Le Cap'òc : Unitat d'Animacion Pedagogica en Occitan, basada a Pau] * [https://web.archive.org/web/20090622124208/http://www.gasconlanas.com/ Gascon Lanas (IEO Landas)] * [http://www.pernoste.com/ Per Noste] * [https://web.archive.org/web/20110903215154/http://reclams.org/ Reclams, revista centenària en occitan, gascon e autes dialèctes, e ostau d'edicion] * [https://web.archive.org/web/20090122213209/http://www.lebearn.net/diccionari_ab.html Diccionari francés-biarnés amb prononciacion] * [https://web.archive.org/web/20070312082355/http://www.biarn-e-gascougne.org/ Institut biarnés e gascon : defensa de la lenga biarnesa e gascona] * [https://web.archive.org/web/20081006225226/http://www.chez.com/digam/ DiGam, Diccionari deu Gascon Modèrn] * [https://web.archive.org/web/20090126071230/http://www.gasconha.com/ Gasconha.com, sit de l'identitat gascona] * [http://www.archive.org/details/lagrandechartede00sainuoft La Gran Carta de Sent Gaudenç (un tèxte gascon deu sègle XII)] * [http://www.euskomedia.org/PDFAnlt/riev/3108610875.pdf Ricardo CIERBIDE: A propósito de un texto gascón de San Sebastián de 1304 ] * [http://books.google.fr/books?id=7N6N3kexsy0C&pg=PA81&lpg=PA81&dq=oviedo+gascon&source=bl&ots=CV_4IIGUnI&sig=HU5X9klj3wyH9NCvJAIp4LioWgg&hl=fr&ei=UMCwSua-Ocqj4gax45CtCg&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=2#v=onepage&q=oviedo%20gascon&f=false José-Ramón FERNÁNDEZ G.: Notas morfológicas a un documento gascón de la catedral de Oviedo (1327)] == Nòtas == {{Referéncias|grop=nt}} == Referéncias == {{Referéncias|colomnas=2}} [[Categoria:Gascon (dialècte)|*]] gg1ncxva06flgx33imodrsnuh52cfrh 0 19967 2512920 2512861 2026-11-10T17:20:28Z Toku 7678 /* Formas e modalitats de practica */ 2512920 wikitext text/x-wiki [[Fichièr:4 sports photo.jpg|thumb|right|300px|Exemples d'espòrts: [[escrima]], [[atletisme]], [[rugbi de XV]] e [[ciclisme]]. ]] L''''espòrt''' o '''depòrt'''{{Refn|group=nt|Lo tèrme "depòrt" ja s'utilizava a l'epòca classica amb la significacion de "recreacion, divertiment".<ref>{{DOM|2YyVzyJ6OeETkTfvlyyQZC|tèxt=Deport}}</ref> Frederic Mistral indica que lo mot es vièlh, passat d'usatge.{{Tdf|pagina=727}}}} es un ensemble d'exercicis fisics o mentals que se pratican jos forma de jòcs individuals o collectius e que pòdon donar lòc a de competicions. Una autra acceptacion, mai larga lo definís coma recreacion, passatemps, léser, o exercici fisic a l'aire liure. La Carta Europèa de l'espòrt lo definís coma: «Totas las formas d'activitats fisicas que, mejançant una participacion organizada o non, tenon coma objectiu l'expression o lo melhorament de la condicion fisica e psiquica, lo desvolopament de las relacions socialas o l'obtencion de resultats en competicion de totes los nivèls».<ref>{{cita web|títol=Carta europea del deporte|url=http://www.femp.es/files/566-69-archivo/CARTA%20EUROPEA%20DEL%20DEPORTE.pdf|url_accès=pdf|lenga=|sit=femp.es}}</ref> == Caracteristicas de l'espòrt == === Definicion e delimitacion === L'espòrt pòt èsser definit coma un ensemble d'[[exercici fisic|activitats fisicas]] que repausan sus la mobilizacion de capacitats corporalas e motrises e que son, generalament, organizadas a l'entorn de règlas, de tecnicas o de convencions pròprias a cada disciplina. La nocion d'espòrt recobrís aital de realitats divèrsas. D'unas activitats son essencialament orientadas cap al [[jòc]] e al léser mentre que d'autras privilègian la competicion, la recèrca de performança o lo despassament de se. La practica pòt èsser organizada dins un quadre institucional o associatiu, o se debanar de manièra autonòma. L'espòrt se distinguís de l'activitat fisica al sens larg, que recampa totes los movements corporals que provòcan una despensa [[energia|energetica]], especialament dins los desplaçaments, lo trabalh o los prètzfaches quotidians. Se distinguís tanben de l'exercici fisic que designa generalament una activitat fisica planificada e repetida amb un objectiu de melhorament o de mantenen de las capacitats fisicas. De lor costat, lo jòc e las activitats de léser pòdon tanben comportar una dimension fisica sens necessàriament relevar de l'espòrt. Pasmens, los limits entre aquelas diferentas nocions son pas totjorn clarament establidas que la definicion de l'espòrt varia segon los contèxtes culturals, socials e institucionals<ref name="Mery 2008 pp. 15-20">[[francés|'''(fr)''']] Stéphane Mery, ''Un filet et des sports'', L'Harmattan, 2008, pp. 15-20.</ref>. === Caracteristicas comunas a las practicas esportivas === Las activitats esportivas mobilizan de capacitats fisicas e motrises que varian segon las disciplinas. Pòdon especialament sollicitar l'[[endurança]], la fòrça, la velocitat, la soplesa, l'equilibri, la coordinacion o la precision. La practica esportiva repausa generalament sus l'aquisicion e lo desvolopament d'abiletats tecnicas. Necessita un aprendissatge, una adaptacion a las constrenchas de l'activitat e, dins fòrça cases, un entraïnament regular. Las règlas constituïsson una autra caracteristica importanta de l'espòrt. Definisson las condicions de realizacion de l'activitat, los comportaments autorizats e enebits, los objectius d'aténher e las modalitats de determinacion dels resultats. En particular, permeton d'establir de condicions de confrontacion e de comparason entre los practicants. La recèrca de performança es presenta a de gras divèrses dins las practicas esportivas. Pòt se tradusir pel melhorament de las capacitats individualas, la realizacion d'un objectiu personal o l'afrontament amb d'autres participants. La competicion representa aital una compausanta importanta de l'espòrt, sens constituïr una condicion indispensabla a totas las formas de practica. Enfin, l'espòrt consèrva generalament una dimension ludica, ligada al plaser de practicar, al [[jòc]] e a la satisfaccion procurada per l'[[exercici fisic|activitat fisica]]<ref name="Mery 2008 pp. 15-20">[[francés|'''(fr)''']] Stéphane Mery, ''Un filet et des sports'', L'Harmattan, 2008, pp. 15-20.</ref>. === Diversitat de las disciplinas esportivas === Las disciplinas esportivas presentan una granda diversitat, tant per las capacitats fisicas mobilizadas coma per las tecnicas, los equipaments, los environaments e las règlas que lor son pròprias. En particular, pòdon èsser individualas o collectivas, repausar sus l'oposicion entre adversaris o sus la cooperacion entre participants, privilegiar l'endurança, la velocitat, la fòrça, la precision o l'adreça. D'unas se practican dins d'installacions especializadas, d'autras en mitan natural o dins d'espacis amenatjats. Aquela diversitat se tradusís tanben per de diferéncias importantas dins las condicions de practica, los nivèls de tecnicitat e las formas d'organizacion. <gallery mode="packed"> Football in Bloomington, Indiana, 1995.jpg|{{center|Lo [[fotbòl]], exemple d'espòrt collectiu practicat en exterior}} Final Trophee Monal 2012 n08.jpg|{{center|L'[[escrima]], exemple d'espòrt individual de confrontacion practicat en interior}} JO B Miller.jpg|{{center|L'[[esquí alpin]], exemple d'[[espòrt d'ivèrn]]}} London 2012 Olympic 100m final start.jpg|{{center|Lo 100 m, un exemple d'espròva d'atletisme}} 2010 Malaysian GP opening lap.jpg|{{center|La [[formula 1]], un exemple d'espòrt mecanic}} </gallery> == Condicions de practica == La practica d'un espòrt necessita de condicions materialas e organizacionalas que varian segon las disciplinas. Concernisson principalament los equipaments, las infrastructuras e las règlas qu'enquadran l'activitat. === Material e equipaments === Los equipaments esportius comprenon los [[vestit|vestits]], las [[cauçadura|cauçaduras]], los accessòris e los materials necessaris a la realizacion de las diferentas activitats. Lor natura depend de las constrenchas pròprias a cada disciplina e de las condicions dins las qualas es practicada. D'unes espòrts necessitan pauc de material, mentre que d'autres repausan sus l'utilizacion d'equipaments especifics, de còps complèxes o costoses. Lo material pòt èsser individual o collectiu e complir diferentas foncions : permetre la practica, melhorar las performanças, assegurar la proteccion dels participants o facilitar lo debanament de l'activitat. Los equipaments de proteccion ocupan una plaça particulara dins las disciplinas que presentan de riscs de casuda, de còp o de nafradura. Lor utilizacion pòt èsser recomandada o impausada pels reglaments. Las evolucions [[tecnologia|tecnologicas]] contribuïsson tanben a transformar los equipaments esportius, especialament pel melhorament dels materials, de lor resisténcia, de lor leugieretat e de lors proprietats tecnicas. <gallery mode="packed"> Carl Waaler Kaas WOC 2010a.jpg|{{center|Vestits de proteccion per la corsa d'orientacion}} Tourenschuhe01 kl.jpg|{{center|Cauçaduras especialas destinadas a l'esquí alpin}} Kask jeździecki Samshield Premium.JPG|{{center|Casco de proteccion utilizat en equitacion}} Sports Model John Quinlan Autographed Muay Thai Boxing Gloves.jpg|{{center|Gants de bòxa}} 37edhec GS 1.jpg|{{center|Naus de competicion}} </gallery> === Infrastructuras e espacis de practica === Las infrastructuras esportivas recampan las installacions e los espacis organizats per permetre la practica de las diferentas disciplinas. Comprenon per exemple los terrens, los [[gimnàs|gimnases]], los [[estadi|estadis]], las [[piscina|piscinas]], las salas especializadas e los equipaments a l’aire liure. D'unas activitats se debanan dins d'espacis naturals coma las [[montanha|montanhas]], las [[selva|selvas]], los [[riu|rius]], los [[lac|lacs]] o los [[ocean|espacis maritimes]]. D'autras utilizan d'[[vila|espacis urbans]] o d'installacions temporàrias destinadas a una practica o a una competicion particulara. Las caracteristicas de las infrastructuras dependon de las exigéncias tecnicas e reglamentàrias de las disciplinas. Pòdon concernir las dimensions de las superfícias de practica, los revestiments, los equipaments disponibles, los dispositius de seguretat e las condicions d'acuèlh del public. L'accès a las installacions constituís un factor important del desvolopament de la practica esportiva. Depend de lor reparticion [[geografia|geografica]], de lor disponibilitat, de lor còst e de lor accessibilitat als diferents publics. === Règlas e reglamentacion === Las règlas esportivas definisson las condicions dins las qualas una activitat deu èsser practicada. Precisan los objectius del jòc, las accions autorizadas, las modalitats de comptatge dels resultats e las condicions de victòria o de classament. Pòdon tanben fixar las caracteristicas del material, las dimensions dels terrens, la durada de las espròvas, las categorias de participants e las condicions de debanament de las competicions. Dins los espòrts organizats, l'aplicacion de las règlas es generalament fisada a d'arbitres o a d'oficials. Lor ròtle consistís a velhar al respècte dels reglaments, a constatar las infraccions e a garantir lo bon debanament de las espròvas. La reglamentacion pòt tanben comportar de disposicions relativas a la seguretat, a la proteccion dels participants e a las condicions d'accès a la practica. Las règlas varian de còps segon las categorias d'edat, los nivèls de competicion o las caracteristicas dels practicants. == Formas e modalitats de practica == L'espòrt pòt èsser practicat segon de modalitats fòrça diferentas en foncion dels objectius recercats, del nivèl dels participants, de lor estatut e del quadre dins lo qual se debana l'activitat. La practica de léser privilgia generalament lo plaser, la destenda e la convivéncia. Pòt èsser ocasionala o regulara, individuala o collectiva, e supausa pas necessàriament una recèrca de performança o una participacion a de competicions. La practica competitiva es fondada sus l'afrontament entre participants o entre equipas segon de règlas que permeton de determinar de resultats. Pòt concernir d'esportius amators coma de professionals a diferents nivèls de performança. Dins lo cas de la practica amatritz, los revenguts eissits de las activitats esportivas reprensentan pas la font principala de revenguts de l'esportiu. Al contrari, l'espòrt professional se caracteriza per l'exercici remunerat de l'activitat esportiva dins un quadre que pòt relevar d'un contracte de trabalh o d'autras formas de remuneracion. Las practicas pòdon tanben s'inscriure dins de quadres particulars. L'espòrt [[Escòla|escolar]] e [[Universitat|universitari]] es organizat dins lo contèxt dels establiments d'ensenhament. La practica associativa es basada sus l'adesion a de clubs o a d'associacions. D'autres esportius practican de manièra autonòma, en defòra de las estructuras institucionalas. L'espòrt de naut nivèl correspond a una practica orientada cap a l'obtencion de performanças importantas e a la participacion a las competicions de referéncia. Implica generalament un entraïnament sostengut e un encastre especific. Enfin, las practicas esportivas concernisson de publics fòrça divèrses, especialament los [[enfant|enfants]], los adults e los aujòls. L'espòrt adaptat e l'[[andispòrt]] permeton a las personas en situacion de [[andicap]] de practicar d'activitats esportivas segon de modalitats que tenon compte de lors capacitats e de lors besonhs. Pasmens, aquelas diferentas formas s'excluson pas entre elas. == Espòrt e societat == L'espòrt entreten de relacions estrechas amb la societat dins la quala se desvolopa. Constituís a l'encòp una activitat de [[léser]], un mejan de [[societat|socializacion]], un vector [[cultura|cultural]] e un enjòc social e [[politic|politic]]. === Espòrt, educacion e socializacion === L'espòrt ocupa una plaça importanta dins l'[[educacion]] e la [[societat|socializacion]]. Participa a l'aprendissatge de règlas comunas, al desvolopament de competéncias individualas e collectivas e a l'aquisicion de comportaments que favorizan la vida en societat. La practica esportiva pòt tanben contribuir al desvolopament de l'autonomia, de la fisança en se, de la cooperacion, del respècte dels autres e del contraròtle de se. En particular, dins los espòrts collectius, implica de relacions entre participants, una reparticion dels ròtles e una recèrca d'objectius comuns. L'espòrt constituís tanben un supòrt d'educacion fisica e d'aprendissatge dins los establiments escolars. Pòt favorizar la descobèrta d'activitats novèlas, l'aquisicion de capacitats fisicas e la sensibilizacion a l'importància de l'activitat fisica. Enfin, cal nòtar lo ròtle important tengut dins aqueles mecanismes pels clubs e associacions esportivas. === Espòrt, cultura e identitat === L'espòrt fa partida de las practicas [[cultura|culturalas]] de las [[societat|societats]]. Las disciplinas, lors règlas e lors modalitats de practica son influenciadas per las [[tradicion|tradicions]], los contèxtes [[geografia|geografics]] e las evolucions socialas. Aital, d'unas practicas son estrechament associadas a de territòris o a de comunautats. Pòdon constituir d'elements d'identitat locala, regionala o nacionala. Las competicions e los eveniments esportius contribuisson tanben a la creacion de referéncias e de simbòls collectius. Per exemple, es lo cas del [[rugbi]] en [[Occitània]] o en [[Nòva Zelanda]]. A l'escala individuala, la practica esportiva pòt participar a la construccion de l'identitat e a l'apartenéncia a un grop. Constituís tanben un domeni de lésers e de divertiment largament representat dins los [[mèdia|mèdias]] e las produccions culturalas. La popularitat de cèrtas disciplinas contribuís a lor difusion internacionala e a la constitucion de culturas esportivas comunas, tot en daissant subsistir una granda diversitat de tradicions e de practicas localas. == Espòrt e enjòcs socials e politics == L'accès a l'espòrt depend de factors socials e materials variats coma los revenguts disponibles, lo luòc de residéncia, l'edat, lo [[sèxe (biologia)|sèxe]], l'[[andicap]] e las condicions de vida. Las inegalitats d'accès als equipaments o a las infrastructuras pòdon aital se tradusir per de diferéncias importantas de participacion. En particular, la question de l'[[egalitat]] entre las [[femna|femnas]] e los [[òme|òmes]] constituís un enjòc màger de l'espòrt actual. Concernís mai que mai l'accès a las disciplinas, las condicions de practica e la representacion dins las instàncias dirigentas, la mediatisacion e las remuneracions (especialament dins lo cas de l'espòrt professional). L'espòrt pòt tanben contribuir a l'inclusion sociala e a la lucha contra las [[discriminacion|discriminacions]]. Pasmens, al contrari, pòt tanben èsser lo luòc de comportaments discriminatòris, de violéncias o d'exclusions. Las relacions entre espòrt e [[politica]] se manifèstan a diferentas escalas. Los [[govèrn|poders publics]] pòdon sosténer lo desvolopament de la practica, finançar las infrastructuras e organizar de politicas esportivas. Las competicions internacionalas pòdon tanben formar d'espacis de representacion [[nacion|nacionala]] e de [[diplomacia]]. Per exemple, los [[Jòcs Olimpics]] son [[istòria|istoricament]] associats a la cèrca d'una [[patz]] mondiala entre las nacions. Pasmens, los grands eveniments esportius son de còps utilizats coma instruments de comunicacion e de valorizacion de l'imatge dels Estats o dels territòris. Un dels cas extrèms es lo dels [[Jòcs Olimpics]] de [[Berlin]] en [[1936]] que foguèron largament utilizats per la [[propaganda]] [[nazisme|nazi]] per glorificar lo [[Tresen Reich|III{{e}} Reich]]<ref>[[francés|'''(fr)''']] Daphné Bolz, ''Les arènes totalitaires'', CNRS Editions, 2007, 300 p.</ref>. == Annèxas == === Ligams intèrnes === * [[Exercici fisic]] === Lista de divèrses espòrts === {|border="0" cellpadding="2" |- valign="top" | '''[[Atletisme]]''' *[[Marcha]] *[[Maraton]] *[[Corsa de fons]] *[[mièg fons|Corsa de mièg fons]] *[[Corsa de velocitat]] *[[Corsa d'obstacles]] * [[Lançament de disc]] * [[Lançament de bigatana]] * [[Lançament de martèl]] * [[Lançament de pes]] * [[Saut de long]] * [[Saut de naut]] * [[Saut amb pèrga]] ''' [[Espòrt collectiu|Espòrts collectius]]''' *[[Basquetbòl]] *[[Beisbòl]] * [[Desquet]] * [[Fotbòl]] * [[Fotbòl american]] * [[Fotbòl australian]] * [[Fotbòl canadian]] * [[Palma-man]] * [[Oquei pelena]] * [[Oquei gèl]] * [[Pelòta basca]] * [[Pelòta valenciana]] * [[Rugbi de XIII]] * [[Rugbi de VII]] * [[Rugbi de IX]] * [[Rugbi de XV]] * [[Rugbi de 7]] * [[Rugbi de X]] * [[Tambornet]] * [[Voleibòl]] '''[[Gimnastica]]''' * [[Aerobic]] * [[Gimnastica artistica]] * [[Gimnastica ritmica]] * [[Trampoline]] * [[Tumbling]] '''[[Espròvas esportivas combinadas|Espròvas combinadas]]''' * [[Biatlon]] * [[Triatlon]] * [[Pentatlon modèrne]] | '''Espòrts motorizats''' * [[Espòrt automobil|Competicion automobila]] ** [[Formula 1]] ** [[Champcar]] ** [[GP 2 Series]] ** [[24 oras del Mans]] ** [[Karting]] ** [[Nascar]] ** [[Rallye]] ** [[Grand prèmi A1]] ** [[DTM]] ** [[Dragster]] ** [[Tractor pulling]] ** [[Corsa de camions]] ** [[Legend Cars]] * [[Competicion motociclista]] ** [[Endurança mòto]] ** [[Enduro]] ** [[Freestyle motocross]] ** [[Motocross]] ** [[Mòto sus glaç]] ** [[Trial]] ** [[Speedway]] ** [[Stunt]] ** [[Velocitat mòto]] * [[Competicion aeronautica]] * [[Mòto-ball]] * [[motonautisme]] * [[Motonèu]] '''Espòrts de raqueta''' * [[Badminton]] * [[Jòc de palma]] * [[Padel]] * [[Pelòta basca]] * [[Racquetball]] * [[Speedminton]] * [[Speed-ball]] * [[Squash]] * [[Tennis]] * [[Tennis de taula]] '''Espòrts amb animals''' * [[Agility]] * [[Obé ritmada]] * [[Corsa camarguesa]] * [[Corsa de camèls]] * [[Corsa de cars]] * [[Corsa de lisas]] * [[Espòrt ipic]] * [[Espòrts equèstres]] ** [[Amazòna (equitacion)|Amazòna]] ** [[atelatge (equitacion)|Atelatge]] ** [[atelatge de tradicion|Atelatge de tradicion]] ** [[Concors complet d'equitacion|Concors complet]] ** [[doma vaquera|Doma Vaquera]] ** [[Dressatge (equitacion)|Dressatge]] ** [[Endurança (equitacion)|Endurança]] ** [[Equitacion Camarga]] ** [[Equitacion islandesa]] ** [[Equitacion Western]] ** [[Horse-ball]] ** [[Hunter (equitacion)|Hunter]] ** [[Oulak]] ** [[Polo]] ** [[Polocrosse]] ** [[Pony Games]] ** [[Saut d'obstacles]] ** [[Esquí joëring]] ** [[Trec (equitacion)|TREC]] ** [[Volteja en Cercle]] '''Autres espòrts''' * [[Brutal woods]] * [[Footbag]] * [[Dança esportiva]] * [[Lo Man a man|Man a man]] * [[Nordic Walking]] * [[Parkour]] | '''[[Ciclisme]]''' * [[BMX]] * [[Ciclisme artistic]] * [[Ciclisme sus pista]] * [[Ciclisme sus rota]] * [[Cicloespòrt]] * [[Cicloball]] * [[Ciclo-cross]] * [[Ciclotorisme]] * [[Bicicleta tot terranh]] '''[[Espòrt de combat|Espòrts de combat]]''' * [[Aikido]] * [[Arnis]] * [[Bo-jutsu]] * [[Bòxa]] ** [[Bòxa americana]] ** [[Bòxa anglesa]] ** [[Bòxa francesa]] ** [[Kickboxing]] ** [[Muay thaï|Bòxa taïlandesa]] * [[cana de combat|Cana]] e [[Pal de combat]] * [[Capoeira]] * [[Cửu-Long Võ-Đạo|Cuu-Long Vo-Dao]] * [[Combat liure]] * [[Escrima]] * [[Hapkido]] * [[Jiujitsu]] (o ''jujutsu'') * [[Jiu-jitsu brasilièr]] * [[Judo]] * [[K-1]] * [[Kalaripayat]] * [[Karate]] * [[Kempo boxing]] * [[Kendo]] * [[Kenjutsu]] * [[Kung fu]] (bòxa chinesa) * [[Krav maga]] * [[Lucha]] ** [[Brancaille]] ** [[Gouren]] ** [[Lucha grècoromana]] ** [[Lucha liura]] ** [[Ssirum]] * [[Penchak silat]] * [[Qwan Ki Do]] * [[Sambo]] * [[Espòrt chanbara]] * [[Sumo]] * [[Taekkyeon]] * [[Taekwondo]] * [[Tai-chi-chuan]] * [[Tangsoudo]] * [[Viet-vo-dao]] '''Espòrts de glaç''' * [[Bandy]] * [[Lièa de bòb]] * [[Curling]] * [[Oquei sus glaça]] * [[Lièja]] * [[Mòto sus glaç]] * [[Patinatge artistic]] * [[Patinatge de velocitat]] * [[Skeleton]] '''Espòrts de fòrça''' * [[Bodybuilding]] * [[Fitness]] * [[Fòrça basca]] * [[alterofilia]] * [[Highland Game]] * [[Powerlifting]] * [[Tir a la còrda]] '''Espòrts de plen aire e de natura''' * [[Alpinisme]] * [[Canionisme]] * [[Corsa d'orientacion]] * [[Escalada]] * [[Espeleologia]] * [[Pesca esportiva]] * [[Raid natura]] | '''Espòrts de cibla''' * [[Ball-trap]] * [[bilhard]]s ** [[bilhard american]] ** [[bilhard anglés]] ** [[bilhard francés]] ** [[Snooker]] * [[Bola bretona]] * [[Boomerang]] * [[Bowling]] * [[Bowls]] * [[Croquet]] * [[Curling]] * [[Sagetas]] * [[Golf]] * [[Paintball]] * [[Palets]] * [[Petanca]] * [[Quilhas de 9]] * [[Sarbacana]] (tir) * [[Sarbacana]] * [[Espòrt bola]] (bola lionesa) * [[Tir espòrtif|Tir]] * [[Tir amb arc]] '''[[Espòrts nautics]]''' * [[Apnèa (espòrt)|Apnèa]] * [[rem]] * [[Batèl-dragon]] * [[Canoè-caiac]] * [[Canionisme]] * [[Oquei subaquatic]] * [[Jet-esquí]] * [[Ajustas]] * [[Caiac-polo]] * [[Kitesurf]] * [[Nada amb palmas]] * [[Motonautisme]] * [[Natacion esportiva|Natacion]] * [[Natacion sincronizada]] * [[Pesca esportiva]] * [[Surf de vela]] * [[Sotada]] * [[Cabús]] * [[Rafting]] * [[Esquí nautic]] * [[Surf]] * [[Nautisme (vela)|Vela]] * [[Vater pòlo]] * [[Wakeboard]] '''Espòrts de limpada''' * [[Esquí]] ** [[Biatlon]] ** [[Combinat nordic]] ** [[Saut d'esquí|Saut amb esquí]] ** [[Surf de nèu]] ** [[Esquí alpenc]] ** [[Esquí acrobatic]] ** [[Esquí freestyle]] ** [[Esquí de fons]] ** [[Esquí de velocitat]] ** [[Esquí sus èrba]] ** [[Telemarc|Esquí telemarc]] * Nòu espòrts de limpament ** [[Bodyboard]] ** [[Freebord]] ** [[Kayak Surf]] ** [[Kiteesquí]] ** [[Kitesnow]] ** [[Kitesurf]] ** [[Roller]] ** [[Skateboard]] ** [[Streetboard]] ** [[Surf]] '''Espòrts aerians''' *[[Acrobacia aeriana]] * [[Aeromodelisme]] * [[Aerostation]] * [[Base jump]] * [[Sèrp Volanta (objècte)|Sèrp Volaira]] * [[Paracasudisme]] * [[Parapenda]] * [[ULM]] * [[Vol liure]] * [[Vòl amb vela]] * [[Vòl motor]] |} === Bibliografia === === Nòtas === {{Referéncias|grop=nt}} === Referéncias === {{Referéncias}} {{Sisterlinks|Wiccionari=espòrt}} [[Categoria:Espòrt|*]] 9ugnso82yz8vkrnak0itwcim0tf3t5n 2512921 2512920 2026-11-10T17:20:56Z Toku 7678 /* Espòrt e enjòcs socials e politics */ 2512921 wikitext text/x-wiki [[Fichièr:4 sports photo.jpg|thumb|right|300px|Exemples d'espòrts: [[escrima]], [[atletisme]], [[rugbi de XV]] e [[ciclisme]]. ]] L''''espòrt''' o '''depòrt'''{{Refn|group=nt|Lo tèrme "depòrt" ja s'utilizava a l'epòca classica amb la significacion de "recreacion, divertiment".<ref>{{DOM|2YyVzyJ6OeETkTfvlyyQZC|tèxt=Deport}}</ref> Frederic Mistral indica que lo mot es vièlh, passat d'usatge.{{Tdf|pagina=727}}}} es un ensemble d'exercicis fisics o mentals que se pratican jos forma de jòcs individuals o collectius e que pòdon donar lòc a de competicions. Una autra acceptacion, mai larga lo definís coma recreacion, passatemps, léser, o exercici fisic a l'aire liure. La Carta Europèa de l'espòrt lo definís coma: «Totas las formas d'activitats fisicas que, mejançant una participacion organizada o non, tenon coma objectiu l'expression o lo melhorament de la condicion fisica e psiquica, lo desvolopament de las relacions socialas o l'obtencion de resultats en competicion de totes los nivèls».<ref>{{cita web|títol=Carta europea del deporte|url=http://www.femp.es/files/566-69-archivo/CARTA%20EUROPEA%20DEL%20DEPORTE.pdf|url_accès=pdf|lenga=|sit=femp.es}}</ref> == Caracteristicas de l'espòrt == === Definicion e delimitacion === L'espòrt pòt èsser definit coma un ensemble d'[[exercici fisic|activitats fisicas]] que repausan sus la mobilizacion de capacitats corporalas e motrises e que son, generalament, organizadas a l'entorn de règlas, de tecnicas o de convencions pròprias a cada disciplina. La nocion d'espòrt recobrís aital de realitats divèrsas. D'unas activitats son essencialament orientadas cap al [[jòc]] e al léser mentre que d'autras privilègian la competicion, la recèrca de performança o lo despassament de se. La practica pòt èsser organizada dins un quadre institucional o associatiu, o se debanar de manièra autonòma. L'espòrt se distinguís de l'activitat fisica al sens larg, que recampa totes los movements corporals que provòcan una despensa [[energia|energetica]], especialament dins los desplaçaments, lo trabalh o los prètzfaches quotidians. Se distinguís tanben de l'exercici fisic que designa generalament una activitat fisica planificada e repetida amb un objectiu de melhorament o de mantenen de las capacitats fisicas. De lor costat, lo jòc e las activitats de léser pòdon tanben comportar una dimension fisica sens necessàriament relevar de l'espòrt. Pasmens, los limits entre aquelas diferentas nocions son pas totjorn clarament establidas que la definicion de l'espòrt varia segon los contèxtes culturals, socials e institucionals<ref name="Mery 2008 pp. 15-20">[[francés|'''(fr)''']] Stéphane Mery, ''Un filet et des sports'', L'Harmattan, 2008, pp. 15-20.</ref>. === Caracteristicas comunas a las practicas esportivas === Las activitats esportivas mobilizan de capacitats fisicas e motrises que varian segon las disciplinas. Pòdon especialament sollicitar l'[[endurança]], la fòrça, la velocitat, la soplesa, l'equilibri, la coordinacion o la precision. La practica esportiva repausa generalament sus l'aquisicion e lo desvolopament d'abiletats tecnicas. Necessita un aprendissatge, una adaptacion a las constrenchas de l'activitat e, dins fòrça cases, un entraïnament regular. Las règlas constituïsson una autra caracteristica importanta de l'espòrt. Definisson las condicions de realizacion de l'activitat, los comportaments autorizats e enebits, los objectius d'aténher e las modalitats de determinacion dels resultats. En particular, permeton d'establir de condicions de confrontacion e de comparason entre los practicants. La recèrca de performança es presenta a de gras divèrses dins las practicas esportivas. Pòt se tradusir pel melhorament de las capacitats individualas, la realizacion d'un objectiu personal o l'afrontament amb d'autres participants. La competicion representa aital una compausanta importanta de l'espòrt, sens constituïr una condicion indispensabla a totas las formas de practica. Enfin, l'espòrt consèrva generalament una dimension ludica, ligada al plaser de practicar, al [[jòc]] e a la satisfaccion procurada per l'[[exercici fisic|activitat fisica]]<ref name="Mery 2008 pp. 15-20">[[francés|'''(fr)''']] Stéphane Mery, ''Un filet et des sports'', L'Harmattan, 2008, pp. 15-20.</ref>. === Diversitat de las disciplinas esportivas === Las disciplinas esportivas presentan una granda diversitat, tant per las capacitats fisicas mobilizadas coma per las tecnicas, los equipaments, los environaments e las règlas que lor son pròprias. En particular, pòdon èsser individualas o collectivas, repausar sus l'oposicion entre adversaris o sus la cooperacion entre participants, privilegiar l'endurança, la velocitat, la fòrça, la precision o l'adreça. D'unas se practican dins d'installacions especializadas, d'autras en mitan natural o dins d'espacis amenatjats. Aquela diversitat se tradusís tanben per de diferéncias importantas dins las condicions de practica, los nivèls de tecnicitat e las formas d'organizacion. <gallery mode="packed"> Football in Bloomington, Indiana, 1995.jpg|{{center|Lo [[fotbòl]], exemple d'espòrt collectiu practicat en exterior}} Final Trophee Monal 2012 n08.jpg|{{center|L'[[escrima]], exemple d'espòrt individual de confrontacion practicat en interior}} JO B Miller.jpg|{{center|L'[[esquí alpin]], exemple d'[[espòrt d'ivèrn]]}} London 2012 Olympic 100m final start.jpg|{{center|Lo 100 m, un exemple d'espròva d'atletisme}} 2010 Malaysian GP opening lap.jpg|{{center|La [[formula 1]], un exemple d'espòrt mecanic}} </gallery> == Condicions de practica == La practica d'un espòrt necessita de condicions materialas e organizacionalas que varian segon las disciplinas. Concernisson principalament los equipaments, las infrastructuras e las règlas qu'enquadran l'activitat. === Material e equipaments === Los equipaments esportius comprenon los [[vestit|vestits]], las [[cauçadura|cauçaduras]], los accessòris e los materials necessaris a la realizacion de las diferentas activitats. Lor natura depend de las constrenchas pròprias a cada disciplina e de las condicions dins las qualas es practicada. D'unes espòrts necessitan pauc de material, mentre que d'autres repausan sus l'utilizacion d'equipaments especifics, de còps complèxes o costoses. Lo material pòt èsser individual o collectiu e complir diferentas foncions : permetre la practica, melhorar las performanças, assegurar la proteccion dels participants o facilitar lo debanament de l'activitat. Los equipaments de proteccion ocupan una plaça particulara dins las disciplinas que presentan de riscs de casuda, de còp o de nafradura. Lor utilizacion pòt èsser recomandada o impausada pels reglaments. Las evolucions [[tecnologia|tecnologicas]] contribuïsson tanben a transformar los equipaments esportius, especialament pel melhorament dels materials, de lor resisténcia, de lor leugieretat e de lors proprietats tecnicas. <gallery mode="packed"> Carl Waaler Kaas WOC 2010a.jpg|{{center|Vestits de proteccion per la corsa d'orientacion}} Tourenschuhe01 kl.jpg|{{center|Cauçaduras especialas destinadas a l'esquí alpin}} Kask jeździecki Samshield Premium.JPG|{{center|Casco de proteccion utilizat en equitacion}} Sports Model John Quinlan Autographed Muay Thai Boxing Gloves.jpg|{{center|Gants de bòxa}} 37edhec GS 1.jpg|{{center|Naus de competicion}} </gallery> === Infrastructuras e espacis de practica === Las infrastructuras esportivas recampan las installacions e los espacis organizats per permetre la practica de las diferentas disciplinas. Comprenon per exemple los terrens, los [[gimnàs|gimnases]], los [[estadi|estadis]], las [[piscina|piscinas]], las salas especializadas e los equipaments a l’aire liure. D'unas activitats se debanan dins d'espacis naturals coma las [[montanha|montanhas]], las [[selva|selvas]], los [[riu|rius]], los [[lac|lacs]] o los [[ocean|espacis maritimes]]. D'autras utilizan d'[[vila|espacis urbans]] o d'installacions temporàrias destinadas a una practica o a una competicion particulara. Las caracteristicas de las infrastructuras dependon de las exigéncias tecnicas e reglamentàrias de las disciplinas. Pòdon concernir las dimensions de las superfícias de practica, los revestiments, los equipaments disponibles, los dispositius de seguretat e las condicions d'acuèlh del public. L'accès a las installacions constituís un factor important del desvolopament de la practica esportiva. Depend de lor reparticion [[geografia|geografica]], de lor disponibilitat, de lor còst e de lor accessibilitat als diferents publics. === Règlas e reglamentacion === Las règlas esportivas definisson las condicions dins las qualas una activitat deu èsser practicada. Precisan los objectius del jòc, las accions autorizadas, las modalitats de comptatge dels resultats e las condicions de victòria o de classament. Pòdon tanben fixar las caracteristicas del material, las dimensions dels terrens, la durada de las espròvas, las categorias de participants e las condicions de debanament de las competicions. Dins los espòrts organizats, l'aplicacion de las règlas es generalament fisada a d'arbitres o a d'oficials. Lor ròtle consistís a velhar al respècte dels reglaments, a constatar las infraccions e a garantir lo bon debanament de las espròvas. La reglamentacion pòt tanben comportar de disposicions relativas a la seguretat, a la proteccion dels participants e a las condicions d'accès a la practica. Las règlas varian de còps segon las categorias d'edat, los nivèls de competicion o las caracteristicas dels practicants. == Formas e modalitats de practica == L'espòrt pòt èsser practicat segon de modalitats fòrça diferentas en foncion dels objectius recercats, del nivèl dels participants, de lor estatut e del quadre dins lo qual se debana l'activitat. La practica de léser privilgia generalament lo plaser, la destenda e la convivéncia. Pòt èsser ocasionala o regulara, individuala o collectiva, e supausa pas necessàriament una recèrca de performança o una participacion a de competicions. La practica competitiva es fondada sus l'afrontament entre participants o entre equipas segon de règlas que permeton de determinar de resultats. Pòt concernir d'esportius amators coma de professionals a diferents nivèls de performança. Dins lo cas de la practica amatritz, los revenguts eissits de las activitats esportivas reprensentan pas la font principala de revenguts de l'esportiu. Al contrari, l'espòrt professional se caracteriza per l'exercici remunerat de l'activitat esportiva dins un quadre que pòt relevar d'un contracte de trabalh o d'autras formas de remuneracion. Las practicas pòdon tanben s'inscriure dins de quadres particulars. L'espòrt [[Escòla|escolar]] e [[Universitat|universitari]] es organizat dins lo contèxt dels establiments d'ensenhament. La practica associativa es basada sus l'adesion a de clubs o a d'associacions. D'autres esportius practican de manièra autonòma, en defòra de las estructuras institucionalas. L'espòrt de naut nivèl correspond a una practica orientada cap a l'obtencion de performanças importantas e a la participacion a las competicions de referéncia. Implica generalament un entraïnament sostengut e un encastre especific. Enfin, las practicas esportivas concernisson de publics fòrça divèrses, especialament los [[enfant|enfants]], los adults e los aujòls. L'espòrt adaptat e l'[[andispòrt]] permeton a las personas en situacion de [[andicap]] de practicar d'activitats esportivas segon de modalitats que tenon compte de lors capacitats e de lors besonhs. Pasmens, aquelas diferentas formas s'excluson pas entre elas. == Espòrt e societat == L'espòrt entreten de relacions estrechas amb la societat dins la quala se desvolopa. Constituís a l'encòp una activitat de [[léser]], un mejan de [[societat|socializacion]], un vector [[cultura|cultural]] e un enjòc social e [[politic|politic]]. === Espòrt, educacion e socializacion === L'espòrt ocupa una plaça importanta dins l'[[educacion]] e la [[societat|socializacion]]. Participa a l'aprendissatge de règlas comunas, al desvolopament de competéncias individualas e collectivas e a l'aquisicion de comportaments que favorizan la vida en societat. La practica esportiva pòt tanben contribuir al desvolopament de l'autonomia, de la fisança en se, de la cooperacion, del respècte dels autres e del contraròtle de se. En particular, dins los espòrts collectius, implica de relacions entre participants, una reparticion dels ròtles e una recèrca d'objectius comuns. L'espòrt constituís tanben un supòrt d'educacion fisica e d'aprendissatge dins los establiments escolars. Pòt favorizar la descobèrta d'activitats novèlas, l'aquisicion de capacitats fisicas e la sensibilizacion a l'importància de l'activitat fisica. Enfin, cal nòtar lo ròtle important tengut dins aqueles mecanismes pels clubs e associacions esportivas. === Espòrt, cultura e identitat === L'espòrt fa partida de las practicas [[cultura|culturalas]] de las [[societat|societats]]. Las disciplinas, lors règlas e lors modalitats de practica son influenciadas per las [[tradicion|tradicions]], los contèxtes [[geografia|geografics]] e las evolucions socialas. Aital, d'unas practicas son estrechament associadas a de territòris o a de comunautats. Pòdon constituir d'elements d'identitat locala, regionala o nacionala. Las competicions e los eveniments esportius contribuisson tanben a la creacion de referéncias e de simbòls collectius. Per exemple, es lo cas del [[rugbi]] en [[Occitània]] o en [[Nòva Zelanda]]. A l'escala individuala, la practica esportiva pòt participar a la construccion de l'identitat e a l'apartenéncia a un grop. Constituís tanben un domeni de lésers e de divertiment largament representat dins los [[mèdia|mèdias]] e las produccions culturalas. La popularitat de cèrtas disciplinas contribuís a lor difusion internacionala e a la constitucion de culturas esportivas comunas, tot en daissant subsistir una granda diversitat de tradicions e de practicas localas. === Espòrt e enjòcs socials e politics === L'accès a l'espòrt depend de factors socials e materials variats coma los revenguts disponibles, lo luòc de residéncia, l'edat, lo [[sèxe (biologia)|sèxe]], l'[[andicap]] e las condicions de vida. Las inegalitats d'accès als equipaments o a las infrastructuras pòdon aital se tradusir per de diferéncias importantas de participacion. En particular, la question de l'[[egalitat]] entre las [[femna|femnas]] e los [[òme|òmes]] constituís un enjòc màger de l'espòrt actual. Concernís mai que mai l'accès a las disciplinas, las condicions de practica e la representacion dins las instàncias dirigentas, la mediatisacion e las remuneracions (especialament dins lo cas de l'espòrt professional). L'espòrt pòt tanben contribuir a l'inclusion sociala e a la lucha contra las [[discriminacion|discriminacions]]. Pasmens, al contrari, pòt tanben èsser lo luòc de comportaments discriminatòris, de violéncias o d'exclusions. Las relacions entre espòrt e [[politica]] se manifèstan a diferentas escalas. Los [[govèrn|poders publics]] pòdon sosténer lo desvolopament de la practica, finançar las infrastructuras e organizar de politicas esportivas. Las competicions internacionalas pòdon tanben formar d'espacis de representacion [[nacion|nacionala]] e de [[diplomacia]]. Per exemple, los [[Jòcs Olimpics]] son [[istòria|istoricament]] associats a la cèrca d'una [[patz]] mondiala entre las nacions. Pasmens, los grands eveniments esportius son de còps utilizats coma instruments de comunicacion e de valorizacion de l'imatge dels Estats o dels territòris. Un dels cas extrèms es lo dels [[Jòcs Olimpics]] de [[Berlin]] en [[1936]] que foguèron largament utilizats per la [[propaganda]] [[nazisme|nazi]] per glorificar lo [[Tresen Reich|III{{e}} Reich]]<ref>[[francés|'''(fr)''']] Daphné Bolz, ''Les arènes totalitaires'', CNRS Editions, 2007, 300 p.</ref>. == Annèxas == === Ligams intèrnes === * [[Exercici fisic]] === Lista de divèrses espòrts === {|border="0" cellpadding="2" |- valign="top" | '''[[Atletisme]]''' *[[Marcha]] *[[Maraton]] *[[Corsa de fons]] *[[mièg fons|Corsa de mièg fons]] *[[Corsa de velocitat]] *[[Corsa d'obstacles]] * [[Lançament de disc]] * [[Lançament de bigatana]] * [[Lançament de martèl]] * [[Lançament de pes]] * [[Saut de long]] * [[Saut de naut]] * [[Saut amb pèrga]] ''' [[Espòrt collectiu|Espòrts collectius]]''' *[[Basquetbòl]] *[[Beisbòl]] * [[Desquet]] * [[Fotbòl]] * [[Fotbòl american]] * [[Fotbòl australian]] * [[Fotbòl canadian]] * [[Palma-man]] * [[Oquei pelena]] * [[Oquei gèl]] * [[Pelòta basca]] * [[Pelòta valenciana]] * [[Rugbi de XIII]] * [[Rugbi de VII]] * [[Rugbi de IX]] * [[Rugbi de XV]] * [[Rugbi de 7]] * [[Rugbi de X]] * [[Tambornet]] * [[Voleibòl]] '''[[Gimnastica]]''' * [[Aerobic]] * [[Gimnastica artistica]] * [[Gimnastica ritmica]] * [[Trampoline]] * [[Tumbling]] '''[[Espròvas esportivas combinadas|Espròvas combinadas]]''' * [[Biatlon]] * [[Triatlon]] * [[Pentatlon modèrne]] | '''Espòrts motorizats''' * [[Espòrt automobil|Competicion automobila]] ** [[Formula 1]] ** [[Champcar]] ** [[GP 2 Series]] ** [[24 oras del Mans]] ** [[Karting]] ** [[Nascar]] ** [[Rallye]] ** [[Grand prèmi A1]] ** [[DTM]] ** [[Dragster]] ** [[Tractor pulling]] ** [[Corsa de camions]] ** [[Legend Cars]] * [[Competicion motociclista]] ** [[Endurança mòto]] ** [[Enduro]] ** [[Freestyle motocross]] ** [[Motocross]] ** [[Mòto sus glaç]] ** [[Trial]] ** [[Speedway]] ** [[Stunt]] ** [[Velocitat mòto]] * [[Competicion aeronautica]] * [[Mòto-ball]] * [[motonautisme]] * [[Motonèu]] '''Espòrts de raqueta''' * [[Badminton]] * [[Jòc de palma]] * [[Padel]] * [[Pelòta basca]] * [[Racquetball]] * [[Speedminton]] * [[Speed-ball]] * [[Squash]] * [[Tennis]] * [[Tennis de taula]] '''Espòrts amb animals''' * [[Agility]] * [[Obé ritmada]] * [[Corsa camarguesa]] * [[Corsa de camèls]] * [[Corsa de cars]] * [[Corsa de lisas]] * [[Espòrt ipic]] * [[Espòrts equèstres]] ** [[Amazòna (equitacion)|Amazòna]] ** [[atelatge (equitacion)|Atelatge]] ** [[atelatge de tradicion|Atelatge de tradicion]] ** [[Concors complet d'equitacion|Concors complet]] ** [[doma vaquera|Doma Vaquera]] ** [[Dressatge (equitacion)|Dressatge]] ** [[Endurança (equitacion)|Endurança]] ** [[Equitacion Camarga]] ** [[Equitacion islandesa]] ** [[Equitacion Western]] ** [[Horse-ball]] ** [[Hunter (equitacion)|Hunter]] ** [[Oulak]] ** [[Polo]] ** [[Polocrosse]] ** [[Pony Games]] ** [[Saut d'obstacles]] ** [[Esquí joëring]] ** [[Trec (equitacion)|TREC]] ** [[Volteja en Cercle]] '''Autres espòrts''' * [[Brutal woods]] * [[Footbag]] * [[Dança esportiva]] * [[Lo Man a man|Man a man]] * [[Nordic Walking]] * [[Parkour]] | '''[[Ciclisme]]''' * [[BMX]] * [[Ciclisme artistic]] * [[Ciclisme sus pista]] * [[Ciclisme sus rota]] * [[Cicloespòrt]] * [[Cicloball]] * [[Ciclo-cross]] * [[Ciclotorisme]] * [[Bicicleta tot terranh]] '''[[Espòrt de combat|Espòrts de combat]]''' * [[Aikido]] * [[Arnis]] * [[Bo-jutsu]] * [[Bòxa]] ** [[Bòxa americana]] ** [[Bòxa anglesa]] ** [[Bòxa francesa]] ** [[Kickboxing]] ** [[Muay thaï|Bòxa taïlandesa]] * [[cana de combat|Cana]] e [[Pal de combat]] * [[Capoeira]] * [[Cửu-Long Võ-Đạo|Cuu-Long Vo-Dao]] * [[Combat liure]] * [[Escrima]] * [[Hapkido]] * [[Jiujitsu]] (o ''jujutsu'') * [[Jiu-jitsu brasilièr]] * [[Judo]] * [[K-1]] * [[Kalaripayat]] * [[Karate]] * [[Kempo boxing]] * [[Kendo]] * [[Kenjutsu]] * [[Kung fu]] (bòxa chinesa) * [[Krav maga]] * [[Lucha]] ** [[Brancaille]] ** [[Gouren]] ** [[Lucha grècoromana]] ** [[Lucha liura]] ** [[Ssirum]] * [[Penchak silat]] * [[Qwan Ki Do]] * [[Sambo]] * [[Espòrt chanbara]] * [[Sumo]] * [[Taekkyeon]] * [[Taekwondo]] * [[Tai-chi-chuan]] * [[Tangsoudo]] * [[Viet-vo-dao]] '''Espòrts de glaç''' * [[Bandy]] * [[Lièa de bòb]] * [[Curling]] * [[Oquei sus glaça]] * [[Lièja]] * [[Mòto sus glaç]] * [[Patinatge artistic]] * [[Patinatge de velocitat]] * [[Skeleton]] '''Espòrts de fòrça''' * [[Bodybuilding]] * [[Fitness]] * [[Fòrça basca]] * [[alterofilia]] * [[Highland Game]] * [[Powerlifting]] * [[Tir a la còrda]] '''Espòrts de plen aire e de natura''' * [[Alpinisme]] * [[Canionisme]] * [[Corsa d'orientacion]] * [[Escalada]] * [[Espeleologia]] * [[Pesca esportiva]] * [[Raid natura]] | '''Espòrts de cibla''' * [[Ball-trap]] * [[bilhard]]s ** [[bilhard american]] ** [[bilhard anglés]] ** [[bilhard francés]] ** [[Snooker]] * [[Bola bretona]] * [[Boomerang]] * [[Bowling]] * [[Bowls]] * [[Croquet]] * [[Curling]] * [[Sagetas]] * [[Golf]] * [[Paintball]] * [[Palets]] * [[Petanca]] * [[Quilhas de 9]] * [[Sarbacana]] (tir) * [[Sarbacana]] * [[Espòrt bola]] (bola lionesa) * [[Tir espòrtif|Tir]] * [[Tir amb arc]] '''[[Espòrts nautics]]''' * [[Apnèa (espòrt)|Apnèa]] * [[rem]] * [[Batèl-dragon]] * [[Canoè-caiac]] * [[Canionisme]] * [[Oquei subaquatic]] * [[Jet-esquí]] * [[Ajustas]] * [[Caiac-polo]] * [[Kitesurf]] * [[Nada amb palmas]] * [[Motonautisme]] * [[Natacion esportiva|Natacion]] * [[Natacion sincronizada]] * [[Pesca esportiva]] * [[Surf de vela]] * [[Sotada]] * [[Cabús]] * [[Rafting]] * [[Esquí nautic]] * [[Surf]] * [[Nautisme (vela)|Vela]] * [[Vater pòlo]] * [[Wakeboard]] '''Espòrts de limpada''' * [[Esquí]] ** [[Biatlon]] ** [[Combinat nordic]] ** [[Saut d'esquí|Saut amb esquí]] ** [[Surf de nèu]] ** [[Esquí alpenc]] ** [[Esquí acrobatic]] ** [[Esquí freestyle]] ** [[Esquí de fons]] ** [[Esquí de velocitat]] ** [[Esquí sus èrba]] ** [[Telemarc|Esquí telemarc]] * Nòu espòrts de limpament ** [[Bodyboard]] ** [[Freebord]] ** [[Kayak Surf]] ** [[Kiteesquí]] ** [[Kitesnow]] ** [[Kitesurf]] ** [[Roller]] ** [[Skateboard]] ** [[Streetboard]] ** [[Surf]] '''Espòrts aerians''' *[[Acrobacia aeriana]] * [[Aeromodelisme]] * [[Aerostation]] * [[Base jump]] * [[Sèrp Volanta (objècte)|Sèrp Volaira]] * [[Paracasudisme]] * [[Parapenda]] * [[ULM]] * [[Vol liure]] * [[Vòl amb vela]] * [[Vòl motor]] |} === Bibliografia === === Nòtas === {{Referéncias|grop=nt}} === Referéncias === {{Referéncias}} {{Sisterlinks|Wiccionari=espòrt}} [[Categoria:Espòrt|*]] rnprxnkyr2pnjw5pwp017jptsoj5sz0 2512922 2512921 2026-11-10T17:22:47Z Toku 7678 2512922 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{1000 fondamentals}} [[Fichièr:4 sports photo.jpg|thumb|right|300px|Exemples d'espòrts: [[escrima]], [[atletisme]], [[rugbi de XV]] e [[ciclisme]]. ]] L''''espòrt''' o '''depòrt'''{{Refn|group=nt|Lo tèrme "depòrt" ja s'utilizava a l'epòca classica amb la significacion de "recreacion, divertiment".<ref>{{DOM|2YyVzyJ6OeETkTfvlyyQZC|tèxt=Deport}}</ref> Frederic Mistral indica que lo mot es vièlh, passat d'usatge.{{Tdf|pagina=727}}}} es un ensemble d'exercicis fisics o mentals que se pratican jos forma de jòcs individuals o collectius e que pòdon donar lòc a de competicions. Una autra acceptacion, mai larga lo definís coma recreacion, passatemps, léser, o exercici fisic a l'aire liure. La Carta Europèa de l'espòrt lo definís coma: «Totas las formas d'activitats fisicas que, mejançant una participacion organizada o non, tenon coma objectiu l'expression o lo melhorament de la condicion fisica e psiquica, lo desvolopament de las relacions socialas o l'obtencion de resultats en competicion de totes los nivèls».<ref>{{cita web|títol=Carta europea del deporte|url=http://www.femp.es/files/566-69-archivo/CARTA%20EUROPEA%20DEL%20DEPORTE.pdf|url_accès=pdf|lenga=|sit=femp.es}}</ref> == Caracteristicas de l'espòrt == === Definicion e delimitacion === L'espòrt pòt èsser definit coma un ensemble d'[[exercici fisic|activitats fisicas]] que repausan sus la mobilizacion de capacitats corporalas e motrises e que son, generalament, organizadas a l'entorn de règlas, de tecnicas o de convencions pròprias a cada disciplina. La nocion d'espòrt recobrís aital de realitats divèrsas. D'unas activitats son essencialament orientadas cap al [[jòc]] e al léser mentre que d'autras privilègian la competicion, la recèrca de performança o lo despassament de se. La practica pòt èsser organizada dins un quadre institucional o associatiu, o se debanar de manièra autonòma. L'espòrt se distinguís de l'activitat fisica al sens larg, que recampa totes los movements corporals que provòcan una despensa [[energia|energetica]], especialament dins los desplaçaments, lo trabalh o los prètzfaches quotidians. Se distinguís tanben de l'exercici fisic que designa generalament una activitat fisica planificada e repetida amb un objectiu de melhorament o de mantenen de las capacitats fisicas. De lor costat, lo jòc e las activitats de léser pòdon tanben comportar una dimension fisica sens necessàriament relevar de l'espòrt. Pasmens, los limits entre aquelas diferentas nocions son pas totjorn clarament establidas que la definicion de l'espòrt varia segon los contèxtes culturals, socials e institucionals<ref name="Mery 2008 pp. 15-20">[[francés|'''(fr)''']] Stéphane Mery, ''Un filet et des sports'', L'Harmattan, 2008, pp. 15-20.</ref>. === Caracteristicas comunas a las practicas esportivas === Las activitats esportivas mobilizan de capacitats fisicas e motrises que varian segon las disciplinas. Pòdon especialament sollicitar l'[[endurança]], la fòrça, la velocitat, la soplesa, l'equilibri, la coordinacion o la precision. La practica esportiva repausa generalament sus l'aquisicion e lo desvolopament d'abiletats tecnicas. Necessita un aprendissatge, una adaptacion a las constrenchas de l'activitat e, dins fòrça cases, un entraïnament regular. Las règlas constituïsson una autra caracteristica importanta de l'espòrt. Definisson las condicions de realizacion de l'activitat, los comportaments autorizats e enebits, los objectius d'aténher e las modalitats de determinacion dels resultats. En particular, permeton d'establir de condicions de confrontacion e de comparason entre los practicants. La recèrca de performança es presenta a de gras divèrses dins las practicas esportivas. Pòt se tradusir pel melhorament de las capacitats individualas, la realizacion d'un objectiu personal o l'afrontament amb d'autres participants. La competicion representa aital una compausanta importanta de l'espòrt, sens constituïr una condicion indispensabla a totas las formas de practica. Enfin, l'espòrt consèrva generalament una dimension ludica, ligada al plaser de practicar, al [[jòc]] e a la satisfaccion procurada per l'[[exercici fisic|activitat fisica]]<ref name="Mery 2008 pp. 15-20">[[francés|'''(fr)''']] Stéphane Mery, ''Un filet et des sports'', L'Harmattan, 2008, pp. 15-20.</ref>. === Diversitat de las disciplinas esportivas === Las disciplinas esportivas presentan una granda diversitat, tant per las capacitats fisicas mobilizadas coma per las tecnicas, los equipaments, los environaments e las règlas que lor son pròprias. En particular, pòdon èsser individualas o collectivas, repausar sus l'oposicion entre adversaris o sus la cooperacion entre participants, privilegiar l'endurança, la velocitat, la fòrça, la precision o l'adreça. D'unas se practican dins d'installacions especializadas, d'autras en mitan natural o dins d'espacis amenatjats. Aquela diversitat se tradusís tanben per de diferéncias importantas dins las condicions de practica, los nivèls de tecnicitat e las formas d'organizacion. <gallery mode="packed"> Football in Bloomington, Indiana, 1995.jpg|{{center|Lo [[fotbòl]], exemple d'espòrt collectiu practicat en exterior}} Final Trophee Monal 2012 n08.jpg|{{center|L'[[escrima]], exemple d'espòrt individual de confrontacion practicat en interior}} JO B Miller.jpg|{{center|L'[[esquí alpin]], exemple d'[[espòrt d'ivèrn]]}} London 2012 Olympic 100m final start.jpg|{{center|Lo 100 m, un exemple d'espròva d'atletisme}} 2010 Malaysian GP opening lap.jpg|{{center|La [[formula 1]], un exemple d'espòrt mecanic}} </gallery> == Condicions de practica == La practica d'un espòrt necessita de condicions materialas e organizacionalas que varian segon las disciplinas. Concernisson principalament los equipaments, las infrastructuras e las règlas qu'enquadran l'activitat. === Material e equipaments === Los equipaments esportius comprenon los [[vestit|vestits]], las [[cauçadura|cauçaduras]], los accessòris e los materials necessaris a la realizacion de las diferentas activitats. Lor natura depend de las constrenchas pròprias a cada disciplina e de las condicions dins las qualas es practicada. D'unes espòrts necessitan pauc de material, mentre que d'autres repausan sus l'utilizacion d'equipaments especifics, de còps complèxes o costoses. Lo material pòt èsser individual o collectiu e complir diferentas foncions : permetre la practica, melhorar las performanças, assegurar la proteccion dels participants o facilitar lo debanament de l'activitat. Los equipaments de proteccion ocupan una plaça particulara dins las disciplinas que presentan de riscs de casuda, de còp o de nafradura. Lor utilizacion pòt èsser recomandada o impausada pels reglaments. Las evolucions [[tecnologia|tecnologicas]] contribuïsson tanben a transformar los equipaments esportius, especialament pel melhorament dels materials, de lor resisténcia, de lor leugieretat e de lors proprietats tecnicas. <gallery mode="packed"> Carl Waaler Kaas WOC 2010a.jpg|{{center|Vestits de proteccion per la corsa d'orientacion}} Tourenschuhe01 kl.jpg|{{center|Cauçaduras especialas destinadas a l'esquí alpin}} Kask jeździecki Samshield Premium.JPG|{{center|Casco de proteccion utilizat en equitacion}} Sports Model John Quinlan Autographed Muay Thai Boxing Gloves.jpg|{{center|Gants de bòxa}} 37edhec GS 1.jpg|{{center|Naus de competicion}} </gallery> === Infrastructuras e espacis de practica === Las infrastructuras esportivas recampan las installacions e los espacis organizats per permetre la practica de las diferentas disciplinas. Comprenon per exemple los terrens, los [[gimnàs|gimnases]], los [[estadi|estadis]], las [[piscina|piscinas]], las salas especializadas e los equipaments a l’aire liure. D'unas activitats se debanan dins d'espacis naturals coma las [[montanha|montanhas]], las [[selva|selvas]], los [[riu|rius]], los [[lac|lacs]] o los [[ocean|espacis maritimes]]. D'autras utilizan d'[[vila|espacis urbans]] o d'installacions temporàrias destinadas a una practica o a una competicion particulara. Las caracteristicas de las infrastructuras dependon de las exigéncias tecnicas e reglamentàrias de las disciplinas. Pòdon concernir las dimensions de las superfícias de practica, los revestiments, los equipaments disponibles, los dispositius de seguretat e las condicions d'acuèlh del public. L'accès a las installacions constituís un factor important del desvolopament de la practica esportiva. Depend de lor reparticion [[geografia|geografica]], de lor disponibilitat, de lor còst e de lor accessibilitat als diferents publics. === Règlas e reglamentacion === Las règlas esportivas definisson las condicions dins las qualas una activitat deu èsser practicada. Precisan los objectius del jòc, las accions autorizadas, las modalitats de comptatge dels resultats e las condicions de victòria o de classament. Pòdon tanben fixar las caracteristicas del material, las dimensions dels terrens, la durada de las espròvas, las categorias de participants e las condicions de debanament de las competicions. Dins los espòrts organizats, l'aplicacion de las règlas es generalament fisada a d'arbitres o a d'oficials. Lor ròtle consistís a velhar al respècte dels reglaments, a constatar las infraccions e a garantir lo bon debanament de las espròvas. La reglamentacion pòt tanben comportar de disposicions relativas a la seguretat, a la proteccion dels participants e a las condicions d'accès a la practica. Las règlas varian de còps segon las categorias d'edat, los nivèls de competicion o las caracteristicas dels practicants. == Formas e modalitats de practica == L'espòrt pòt èsser practicat segon de modalitats fòrça diferentas en foncion dels objectius recercats, del nivèl dels participants, de lor estatut e del quadre dins lo qual se debana l'activitat. La practica de léser privilgia generalament lo plaser, la destenda e la convivéncia. Pòt èsser ocasionala o regulara, individuala o collectiva, e supausa pas necessàriament una recèrca de performança o una participacion a de competicions. La practica competitiva es fondada sus l'afrontament entre participants o entre equipas segon de règlas que permeton de determinar de resultats. Pòt concernir d'esportius amators coma de professionals a diferents nivèls de performança. Dins lo cas de la practica amatritz, los revenguts eissits de las activitats esportivas reprensentan pas la font principala de revenguts de l'esportiu. Al contrari, l'espòrt professional se caracteriza per l'exercici remunerat de l'activitat esportiva dins un quadre que pòt relevar d'un contracte de trabalh o d'autras formas de remuneracion. Las practicas pòdon tanben s'inscriure dins de quadres particulars. L'espòrt [[Escòla|escolar]] e [[Universitat|universitari]] es organizat dins lo contèxt dels establiments d'ensenhament. La practica associativa es basada sus l'adesion a de clubs o a d'associacions. D'autres esportius practican de manièra autonòma, en defòra de las estructuras institucionalas. L'espòrt de naut nivèl correspond a una practica orientada cap a l'obtencion de performanças importantas e a la participacion a las competicions de referéncia. Implica generalament un entraïnament sostengut e un encastre especific. Enfin, las practicas esportivas concernisson de publics fòrça divèrses, especialament los [[enfant|enfants]], los adults e los aujòls. L'espòrt adaptat e l'[[andispòrt]] permeton a las personas en situacion de [[andicap]] de practicar d'activitats esportivas segon de modalitats que tenon compte de lors capacitats e de lors besonhs. Pasmens, aquelas diferentas formas s'excluson pas entre elas. == Espòrt e societat == L'espòrt entreten de relacions estrechas amb la societat dins la quala se desvolopa. Constituís a l'encòp una activitat de [[léser]], un mejan de [[societat|socializacion]], un vector [[cultura|cultural]] e un enjòc social e [[politic|politic]]. === Espòrt, educacion e socializacion === L'espòrt ocupa una plaça importanta dins l'[[educacion]] e la [[societat|socializacion]]. Participa a l'aprendissatge de règlas comunas, al desvolopament de competéncias individualas e collectivas e a l'aquisicion de comportaments que favorizan la vida en societat. La practica esportiva pòt tanben contribuir al desvolopament de l'autonomia, de la fisança en se, de la cooperacion, del respècte dels autres e del contraròtle de se. En particular, dins los espòrts collectius, implica de relacions entre participants, una reparticion dels ròtles e una recèrca d'objectius comuns. L'espòrt constituís tanben un supòrt d'educacion fisica e d'aprendissatge dins los establiments escolars. Pòt favorizar la descobèrta d'activitats novèlas, l'aquisicion de capacitats fisicas e la sensibilizacion a l'importància de l'activitat fisica. Enfin, cal nòtar lo ròtle important tengut dins aqueles mecanismes pels clubs e associacions esportivas. === Espòrt, cultura e identitat === L'espòrt fa partida de las practicas [[cultura|culturalas]] de las [[societat|societats]]. Las disciplinas, lors règlas e lors modalitats de practica son influenciadas per las [[tradicion|tradicions]], los contèxtes [[geografia|geografics]] e las evolucions socialas. Aital, d'unas practicas son estrechament associadas a de territòris o a de comunautats. Pòdon constituir d'elements d'identitat locala, regionala o nacionala. Las competicions e los eveniments esportius contribuisson tanben a la creacion de referéncias e de simbòls collectius. Per exemple, es lo cas del [[rugbi]] en [[Occitània]] o en [[Nòva Zelanda]]. A l'escala individuala, la practica esportiva pòt participar a la construccion de l'identitat e a l'apartenéncia a un grop. Constituís tanben un domeni de lésers e de divertiment largament representat dins los [[mèdia|mèdias]] e las produccions culturalas. La popularitat de cèrtas disciplinas contribuís a lor difusion internacionala e a la constitucion de culturas esportivas comunas, tot en daissant subsistir una granda diversitat de tradicions e de practicas localas. === Espòrt e enjòcs socials e politics === L'accès a l'espòrt depend de factors socials e materials variats coma los revenguts disponibles, lo luòc de residéncia, l'edat, lo [[sèxe (biologia)|sèxe]], l'[[andicap]] e las condicions de vida. Las inegalitats d'accès als equipaments o a las infrastructuras pòdon aital se tradusir per de diferéncias importantas de participacion. En particular, la question de l'[[egalitat]] entre las [[femna|femnas]] e los [[òme|òmes]] constituís un enjòc màger de l'espòrt actual. Concernís mai que mai l'accès a las disciplinas, las condicions de practica e la representacion dins las instàncias dirigentas, la mediatisacion e las remuneracions (especialament dins lo cas de l'espòrt professional). L'espòrt pòt tanben contribuir a l'inclusion sociala e a la lucha contra las [[discriminacion|discriminacions]]. Pasmens, al contrari, pòt tanben èsser lo luòc de comportaments discriminatòris, de violéncias o d'exclusions. Las relacions entre espòrt e [[politica]] se manifèstan a diferentas escalas. Los [[govèrn|poders publics]] pòdon sosténer lo desvolopament de la practica, finançar las infrastructuras e organizar de politicas esportivas. Las competicions internacionalas pòdon tanben formar d'espacis de representacion [[nacion|nacionala]] e de [[diplomacia]]. Per exemple, los [[Jòcs Olimpics]] son [[istòria|istoricament]] associats a la cèrca d'una [[patz]] mondiala entre las nacions. Pasmens, los grands eveniments esportius son de còps utilizats coma instruments de comunicacion e de valorizacion de l'imatge dels Estats o dels territòris. Un dels cas extrèms es lo dels [[Jòcs Olimpics]] de [[Berlin]] en [[1936]] que foguèron largament utilizats per la [[propaganda]] [[nazisme|nazi]] per glorificar lo [[Tresen Reich|III{{e}} Reich]]<ref>[[francés|'''(fr)''']] Daphné Bolz, ''Les arènes totalitaires'', CNRS Editions, 2007, 300 p.</ref>. == Annèxas == === Ligams intèrnes === * [[Exercici fisic]] === Lista de divèrses espòrts === {|border="0" cellpadding="2" |- valign="top" | '''[[Atletisme]]''' *[[Marcha]] *[[Maraton]] *[[Corsa de fons]] *[[mièg fons|Corsa de mièg fons]] *[[Corsa de velocitat]] *[[Corsa d'obstacles]] * [[Lançament de disc]] * [[Lançament de bigatana]] * [[Lançament de martèl]] * [[Lançament de pes]] * [[Saut de long]] * [[Saut de naut]] * [[Saut amb pèrga]] ''' [[Espòrt collectiu|Espòrts collectius]]''' *[[Basquetbòl]] *[[Beisbòl]] * [[Desquet]] * [[Fotbòl]] * [[Fotbòl american]] * [[Fotbòl australian]] * [[Fotbòl canadian]] * [[Palma-man]] * [[Oquei pelena]] * [[Oquei gèl]] * [[Pelòta basca]] * [[Pelòta valenciana]] * [[Rugbi de XIII]] * [[Rugbi de VII]] * [[Rugbi de IX]] * [[Rugbi de XV]] * [[Rugbi de 7]] * [[Rugbi de X]] * [[Tambornet]] * [[Voleibòl]] '''[[Gimnastica]]''' * [[Aerobic]] * [[Gimnastica artistica]] * [[Gimnastica ritmica]] * [[Trampoline]] * [[Tumbling]] '''[[Espròvas esportivas combinadas|Espròvas combinadas]]''' * [[Biatlon]] * [[Triatlon]] * [[Pentatlon modèrne]] | '''Espòrts motorizats''' * [[Espòrt automobil|Competicion automobila]] ** [[Formula 1]] ** [[Champcar]] ** [[GP 2 Series]] ** [[24 oras del Mans]] ** [[Karting]] ** [[Nascar]] ** [[Rallye]] ** [[Grand prèmi A1]] ** [[DTM]] ** [[Dragster]] ** [[Tractor pulling]] ** [[Corsa de camions]] ** [[Legend Cars]] * [[Competicion motociclista]] ** [[Endurança mòto]] ** [[Enduro]] ** [[Freestyle motocross]] ** [[Motocross]] ** [[Mòto sus glaç]] ** [[Trial]] ** [[Speedway]] ** [[Stunt]] ** [[Velocitat mòto]] * [[Competicion aeronautica]] * [[Mòto-ball]] * [[motonautisme]] * [[Motonèu]] '''Espòrts de raqueta''' * [[Badminton]] * [[Jòc de palma]] * [[Padel]] * [[Pelòta basca]] * [[Racquetball]] * [[Speedminton]] * [[Speed-ball]] * [[Squash]] * [[Tennis]] * [[Tennis de taula]] '''Espòrts amb animals''' * [[Agility]] * [[Obé ritmada]] * [[Corsa camarguesa]] * [[Corsa de camèls]] * [[Corsa de cars]] * [[Corsa de lisas]] * [[Espòrt ipic]] * [[Espòrts equèstres]] ** [[Amazòna (equitacion)|Amazòna]] ** [[atelatge (equitacion)|Atelatge]] ** [[atelatge de tradicion|Atelatge de tradicion]] ** [[Concors complet d'equitacion|Concors complet]] ** [[doma vaquera|Doma Vaquera]] ** [[Dressatge (equitacion)|Dressatge]] ** [[Endurança (equitacion)|Endurança]] ** [[Equitacion Camarga]] ** [[Equitacion islandesa]] ** [[Equitacion Western]] ** [[Horse-ball]] ** [[Hunter (equitacion)|Hunter]] ** [[Oulak]] ** [[Polo]] ** [[Polocrosse]] ** [[Pony Games]] ** [[Saut d'obstacles]] ** [[Esquí joëring]] ** [[Trec (equitacion)|TREC]] ** [[Volteja en Cercle]] '''Autres espòrts''' * [[Brutal woods]] * [[Footbag]] * [[Dança esportiva]] * [[Lo Man a man|Man a man]] * [[Nordic Walking]] * [[Parkour]] | '''[[Ciclisme]]''' * [[BMX]] * [[Ciclisme artistic]] * [[Ciclisme sus pista]] * [[Ciclisme sus rota]] * [[Cicloespòrt]] * [[Cicloball]] * [[Ciclo-cross]] * [[Ciclotorisme]] * [[Bicicleta tot terranh]] '''[[Espòrt de combat|Espòrts de combat]]''' * [[Aikido]] * [[Arnis]] * [[Bo-jutsu]] * [[Bòxa]] ** [[Bòxa americana]] ** [[Bòxa anglesa]] ** [[Bòxa francesa]] ** [[Kickboxing]] ** [[Muay thaï|Bòxa taïlandesa]] * [[cana de combat|Cana]] e [[Pal de combat]] * [[Capoeira]] * [[Cửu-Long Võ-Đạo|Cuu-Long Vo-Dao]] * [[Combat liure]] * [[Escrima]] * [[Hapkido]] * [[Jiujitsu]] (o ''jujutsu'') * [[Jiu-jitsu brasilièr]] * [[Judo]] * [[K-1]] * [[Kalaripayat]] * [[Karate]] * [[Kempo boxing]] * [[Kendo]] * [[Kenjutsu]] * [[Kung fu]] (bòxa chinesa) * [[Krav maga]] * [[Lucha]] ** [[Brancaille]] ** [[Gouren]] ** [[Lucha grècoromana]] ** [[Lucha liura]] ** [[Ssirum]] * [[Penchak silat]] * [[Qwan Ki Do]] * [[Sambo]] * [[Espòrt chanbara]] * [[Sumo]] * [[Taekkyeon]] * [[Taekwondo]] * [[Tai-chi-chuan]] * [[Tangsoudo]] * [[Viet-vo-dao]] '''Espòrts de glaç''' * [[Bandy]] * [[Lièa de bòb]] * [[Curling]] * [[Oquei sus glaça]] * [[Lièja]] * [[Mòto sus glaç]] * [[Patinatge artistic]] * [[Patinatge de velocitat]] * [[Skeleton]] '''Espòrts de fòrça''' * [[Bodybuilding]] * [[Fitness]] * [[Fòrça basca]] * [[alterofilia]] * [[Highland Game]] * [[Powerlifting]] * [[Tir a la còrda]] '''Espòrts de plen aire e de natura''' * [[Alpinisme]] * [[Canionisme]] * [[Corsa d'orientacion]] * [[Escalada]] * [[Espeleologia]] * [[Pesca esportiva]] * [[Raid natura]] | '''Espòrts de cibla''' * [[Ball-trap]] * [[bilhard]]s ** [[bilhard american]] ** [[bilhard anglés]] ** [[bilhard francés]] ** [[Snooker]] * [[Bola bretona]] * [[Boomerang]] * [[Bowling]] * [[Bowls]] * [[Croquet]] * [[Curling]] * [[Sagetas]] * [[Golf]] * [[Paintball]] * [[Palets]] * [[Petanca]] * [[Quilhas de 9]] * [[Sarbacana]] (tir) * [[Sarbacana]] * [[Espòrt bola]] (bola lionesa) * [[Tir espòrtif|Tir]] * [[Tir amb arc]] '''[[Espòrts nautics]]''' * [[Apnèa (espòrt)|Apnèa]] * [[rem]] * [[Batèl-dragon]] * [[Canoè-caiac]] * [[Canionisme]] * [[Oquei subaquatic]] * [[Jet-esquí]] * [[Ajustas]] * [[Caiac-polo]] * [[Kitesurf]] * [[Nada amb palmas]] * [[Motonautisme]] * [[Natacion esportiva|Natacion]] * [[Natacion sincronizada]] * [[Pesca esportiva]] * [[Surf de vela]] * [[Sotada]] * [[Cabús]] * [[Rafting]] * [[Esquí nautic]] * [[Surf]] * [[Nautisme (vela)|Vela]] * [[Vater pòlo]] * [[Wakeboard]] '''Espòrts de limpada''' * [[Esquí]] ** [[Biatlon]] ** [[Combinat nordic]] ** [[Saut d'esquí|Saut amb esquí]] ** [[Surf de nèu]] ** [[Esquí alpenc]] ** [[Esquí acrobatic]] ** [[Esquí freestyle]] ** [[Esquí de fons]] ** [[Esquí de velocitat]] ** [[Esquí sus èrba]] ** [[Telemarc|Esquí telemarc]] * Nòu espòrts de limpament ** [[Bodyboard]] ** [[Freebord]] ** [[Kayak Surf]] ** [[Kiteesquí]] ** [[Kitesnow]] ** [[Kitesurf]] ** [[Roller]] ** [[Skateboard]] ** [[Streetboard]] ** [[Surf]] '''Espòrts aerians''' *[[Acrobacia aeriana]] * [[Aeromodelisme]] * [[Aerostation]] * [[Base jump]] * [[Sèrp Volanta (objècte)|Sèrp Volaira]] * [[Paracasudisme]] * [[Parapenda]] * [[ULM]] * [[Vol liure]] * [[Vòl amb vela]] * [[Vòl motor]] |} === Bibliografia === === Nòtas === {{Referéncias|grop=nt}} === Referéncias === {{Referéncias}} {{Sisterlinks|Wiccionari=espòrt}} [[Categoria:Espòrt|*]] f9jcvqdmrc0bx9c72tabiat0atqkn4j 0 24013 2513014 2281014 2026-11-11T11:50:40Z PichonDesgordit 65926 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:1|1|0 */ 2513014 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} L’'''omeopatia''' (del grèc ''hómoios'', {{cita|similar}} e ''pathê'', {{cita|patiment}}) es una doctrina medicala desvolopada particularament per [[Samuel Hahnemann]] a partir de tres principis: l'utilizacion de dòsis infinitesimalas, l'observacion del malaut dins son unitat psicosomatica, e la lei de similitud. Simbolizada per l'adagi {{cita|similia similibus curantur}}, aquela lei se resumís dins l'ipotèsi que los simptòmas d'una malautiá pòdon èsser tractats, a dòsi infinitesimala, per una [[dròga]] vegetala, animala o minerala capabla de produire a dòsi fòrta los meteis simptòmas sus la persona sana. D'aprèp las concepcions omeopaticas, aquestes produches son tant mai actius que lor dilucion es fòrta, del fach de la {{cita|dinamizacion de la preparacion}}. ===Ligams=== *{{nl}}[https://web.archive.org/web/20210302111841/http://klassiekehomeopaat.nl/ Homeopathie] [[Categoria:Omeopatia|*]] [[Categoria:Medecina parallèla|Omeopatia]] [[Categoria:Pseudosciéncia]] r409j711qhjeknkldmg7ao7k3f55oxs 0 24552 2512988 2279944 2026-11-11T09:09:09Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 2512988 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} {{somari a drecha}} '''Guillaume Lecointre''' es un [[zoologista]] e [[sistematica|sistematician]] [[França|francés]], nascut lo [[28 de febrièr]] de [[1964]]. == Domenis d'activitat == Professor al [[Musèum Nacional d'Istòria Naturala]], trabalha especialament en [[sistematica]] ([[sciéncia]] de las classificacions), al melhorament e a l'exploracion de las proprietats dels metòdes de construccion de filogenias, e a lor aplicacion als [[teleostean]]s, a partir de donadas [[anatomia|anatomicas]] coma de donadas molecularas. Participa dempuèi una quinzena d'annadas al melhorament de l'ensenhament en sciéncias de las classificacions, a totes los nivèls escolars. Son obratge ''La [[classificacion filogenetica del vivent]]'' cèrca de far evoluir l'ensenhament de la classificacion en rendent aquesta [[filogenetica]]. Tanben foguèt fins a 2004 cronicaire pel jornal ''[[Charlie-Hebdo]]'' ont escriviá d'articles de [[vulgarizacion scientifica]] e denonciava çò que considèra coma de [[pseudosciéncia]]s e lo retorn de l'espiritualisme en sciéncias. == Publicacions == === Obratges === *[[1997]] : Contribucion a ''Pour Darwin'', coordenat per [[Patrick Tort]]. Éd. Presses Universitaires de France ; ISBN 2130489214 *[[2001]] : ''Intrusions spiritualistes et impostures intellectuelles en sciences'' amb [[Jean Dubessy]]. Ed. Syllepse ; ISBN 2913165672 *[[2001]] : ''[[Classification phylogénétique du vivant]]'' amb [[Hervé Le Guyader]]. Ed. Belin ; ISBN 270112137X *[[2002]] : Contribucion a ''Graines de Sciences 4''. Ed. Le Pommier ; ISBN 2746501023 *[[2004]] : ''Comprendre et enseigner la classification du Vivant'' amb Marie-Laure Bonnet, François Cariou, André Duco, Gérard Guillot, Claude Lebas, Patrick Mardelle e Eric Nicol. Ed. Belin ; ISBN 2701138965 *[[2004]] : ''Les matérialismes et leurs détracteurs'' amb [[Jean Dubessy]] e Marc Silberstein. Ed. Syllepse ; ISBN 2847970924 *[[2005]] : ''Charlie ramène sa science'' amb [[Antonio Fischetti]]. Ed. Vuibert - Charlie Hebdo ; ISBN 2711771598 == Prèmis e societats scientificas == *[[1988]] : Membre de la Societat Francesa d'Ictiologia ; *[[1989]] : Membre de la Societat Francesa de Sistematica ; *[[1995]] : Membre de la Willi Hennig Society ; *[[1996]] : Laureat de la Societat Zoologica de França ([[Prèmi Gadeau de Kerville]]) ; *[[1996]] : Membre de la Societat Zoologica de França. == Vejatz tanben == ===Ligams intèrnes=== * [[Arbre filogenetic]] == Ligams extèrnes == * {{fr}} [https://web.archive.org/web/20060721180728/http://www.mnhn.fr/mnhn/iga/membres/GL/GL.html Pagina personala de Guillaume Lecointre sul sit del Museum Nacional d'Istòria Naturala] * {{fr}} [https://web.archive.org/web/20070303013724/http://www.inrp.fr/Acces/biotic/evolut/parente/html/clasphyl.htm Construccion d'una classificacion filogenetica, per Guillaume Lecointre] * {{fr}} [https://web.archive.org/web/20070927201232/http://www.vivantinfo.com/uploads/media/Materialisme_scientifique.pdf Materialisme scientific, [[Guillaume Lecointre]]] [[Categoria:Zoologista|Lecointre, Guilaume]] [[Categoria:Zoologista francés|Lecointre, Guilaume]] [[Categoria:Naissença en 1964|Lecointre, Guilaume]] niiyql90nazdjbatdke07r0pikgll9n 0 28672 2512951 2482148 2026-11-11T01:43:28Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 2512951 wikitext text/x-wiki {{Infobox Comuna de França |carta=fr | nom2= | nomcomuna = Calais | lògo= | imatge= Calais hotel de ville face.jpg | descripcion= Ostal de vila | escut= Blason ville fr Calais (Pas-de-Calais).svg | escais= | region ist = | parçan= | sitweb= [http://www.mairie-calais.fr mairie-calais.fr] | cp= 62100 | arrondiment= [[Arrondiment de Calais|Calais]]<br />([[capluòc]]) | canton=[[Canton de |Canton de]] | insee = 62193 | cònsol = [[Natacha Bouchart]] | mandat = 2020-2026 | gentilici = Calaisiens (en [[francés]]) |alt mej= |longitud= 1.8563888888889 |latitud= 50.9480555555556 | alt mini = 0 | alt maxi = 18 | km² = 33.5 }} '''Calais'''<ref>https://clo-occitan.com/wp-content/uploads/2021/08/CLO-preconizacions-2007.pdf</ref><ref>Diccionari ortografic, gramatical e morfologic de l’occitan : Segon los parlars lengadocians. 2da edicion. Josiana Ubaud, 2022.</ref> segonda edicion del diccionari] (tanplan en [[occitan]] coma en [[francés]]) es una [[Comuna francesa|comuna]] [[frança|francesa]], situada dins lo [[departaments franceses|departament]] del [[Pas de Calais (departament)|Pas de Calais]] e la [[regions francesas|region]] dels [[Nauts de França]]. La vila de Calais es la vila pus poblada del departament, e mai que lo capluòc ne siá a [[Arràs]]. Es tanben una de las pus espandidas (just darrièr la vasta comuna d'[[Oye-Plage]]). Situada de cara al sud-èst d'[[Anglatèrra]], son pòrt (primièr de França per lo transpòrt de passagièrs) e [[Eurotunèl]] ne fan la principala vila francesa de ligason amb la [[Grand Bretanha]]. == Geografia == {{...}} ==Toponimia== {| align="left" bgcolor="#F8F8F8" | style="border: 1px solid #999; margin-left:20px margin-right: 1em" width="450" cellpadding="8" | Formas successivas del nom atestadas per la localitat<ref>{{Lien web |titre=Dictionnaire topographique de la France - Heuringhem |url=https://dicotopo.cths.fr/places/P84710378 |site=dicotopo.cths.fr |consulté le=6 septembre 2022}}.</ref> ---- <small> * ''Kaleeis'', vers 1180 (ch. d’Art., A. 4, {{n°|7}}) * ''Calays'', 1180 (ch. de Saint-Bert., {{n°|308}}) * ''Kalais'', 1181 (ch. de Saint-Bert., {{n°|317}}) * ''Kaleis'', 1196 (ch. d’Art., A. 5, {{n°|5}}) * ''Calaisiacum'', {{s-|XIII}} (Lamb. Ard., {{p.|55}}) * ''Calesetum'', {{s-|XIII}} (Lamb. Ard., {{p.|179}}) * ''Kalet'', 1204 (Arch. nat., J. 238, {{n°|2}}) * ''Kales'', 1220 (ch. de Saint-Bert., {{n°|582}}) * ''Calays'', 1226 (ch. de Saint-Bert., {{n°|684}}) * ''Calasium'', 1227 (Histor. de France, {{t.|XVIII}}, {{p.|580}} ; chronic. Andr.) * ''Kalees'', 1228 (ch. de Saint-Bert., {{n°|744}}) * ''Calesium'', 1259 (ch. de Saint-Bert., {{n°|1059}}) * ''Chalais'', 1282 (ch. d’Art., A. 28) * ''Kalesium'', 1266 (ch. de Saint-Bert., {{n°|1098}}) * ''Caleys'', (Richard, Mahaut, pr., {{p.|414}}) * ''Calez'', 1308, 1266 (ch. d’Art., A. 15, {{n°|26}}) * ''Calai'', 1292 (cart. d’Art., A. 2, {{folio|5}} v°) * ''Chalays'', 1306 ([[Société académique du Boulonnais|mém. Soc. acad. de Boul.]], {{t.|IX}}, {{p.|265}}) * ''Callais'', 1320 (ch. d’Art., A. 377, {{n°|7}}) * ''Calais'', 1331 (ch. de Saint-Bert., {{n°|1543}}) * ''Callès'', 1415 (mém. Soc. acad. de Boul., {{t.|VII}}, {{p.|120}}) * ''Calisia'', 1472 (ch. de la Capelle, {{t.|IX}}, {{p.|381}}) * ''Callays'', 1492 (comptes de Beuvrequen, {{folio|2}} r°) * ''Calles'', ''Callice'', ''Callis'', ''Calys'', 1556 (terr. angl. du Calaisis, {{folio|24}}, 46 et 76) * ''Calais'', 1801 ([[Bulletin des lois]])<ref name="Cassini"/> </small> </div> |} {{clr}} ===Nom occitan de Calais=== Malgrat l'etimologia similara<ref>[https://books.google.com/books?id=3OHY-dlYveMC&newbks=1&newbks_redir=0&dq=%22Cal%C3%A8s%22%20and%20%22lot%22%20and%20%22Calesium%22&pg=PA426#v=onepage&q=%22Cal%C3%A8s%22%20and%20%22lot%22%20and%20%22Calesium%22&f=false Frederic Mistral regropa] lo Calés perigosin, e las formas ancianas ''Calesium'', ''Calensis'', amb los Calés [[Calés (Carcin)|de Carcin]], de Tarn e Garona, e las [[baumas de Calés]] a [[Lamanon]]</ref>–inclusent la forma medievala ''Calesium''–a los Calés occitans ([[Calés (Perigòrd)|de Perigòrd]], [[Calés (Carcin)|de Carcin]], de Tarn e Garona, e de las [[baumas de Calés]] a [[Lamanon]]), las atestacions verificablas en occitan utiliza totjorn ''Calais''. En 1360, 1361 e 1396, Calais es mencionada, en occitan, coma ''Calays'' dins lo [https://web.archive.org/web/20230730085537/http://thalamus.huma-num.fr/index-lieux/lettre-C.html#Calays "Pichòt Talamus" de Montpelhièr]. La meteissa sorsa dona ''Calayshe'' en [[1415]]<ref>[http://thalamus.huma-num.fr/index-lieux/lettre-C.html#Calays "Pichòt Talamus" de Montpelhièr]</ref>. Dins lo [https://books.google.com/books?id=yM3-9ICyAU8C&newbks=1&newbks_redir=0&dq=%22Calais%22%20AND%20%22Prouv%C3%A8n%C3%A7o%22&pg=PA78#v=onepage&q=%22Calais%22%20AND%20%22Prouv%C3%A8n%C3%A7o%22&f=false Cartabèu de Santa Estèla], lo ''Pas de Calais'' apareis entre ''Cantau'' e ''Sèino-e-Oueso'', en [[nòrma mistralenca]] e dialècte [[provençal]]. Lo [https://web.archive.org/web/20241005061024/http://lengo.hb-prov.fr/dico/noum_geougrafi.pdf diccionari provençal mistralenc] de [[Bertrand de La Torre d'Auvèrnha (lingüista)|Bertrand de La Torre d'Auvèrnha]] dona ''Calés'', amb per gentilici ''calésien -o'' (los dos utilizant la [[nòrma mistralenca]]). Pasmens, conten d'errors d'ortografia talas coma ''Auto-Vigano'' (per dire [[Auta Vinhana]]) al costat de ''Vignano'' ([[Vinhana (departament)|Vinhana]]). Es probable que d'unas formas pòdon èsser recentas o inventadas. Dins la [https://www.libraria-occitana.org/produit/diccionari-ortografic-gramatical-e-morfologic-de-loccitan-segon-los-parlars-lengadocians-introduction-a-la-lexicographie-occitane-corrections-au-dictionnaire-dalibert-3-libres/ segonda edicion del diccionari] de [[Josiana Ubaud]], la forma occitana modèrna resta totjorn ''Calais''. == Istòria == {{...}} == Administracion == {{ElegitDebuta|insee= 62193 |Títol= Lista deus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2020]] |Fin= [[2026]] |Identitat= [[Natacha Bouchart]]|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[2014]] |Fin= [[2020]] |Identitat= [[Natacha Bouchart]]|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat= [[Natacha Bouchart]]|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} == Demografia == {{Demografia |insee= 62193 |1793=6549 |1800=6996 |1806=8102 |1821=8854 |1831=10437 |1836=10865 |1841=12508 |1846=11444 |1851=10993 |1856=11969 |1861=12934 |1866=12727 |1872=12843 |1876=12573 |1881=13529 |1886=58969 |1891=56867 |1896=56940 |1901=59743 |1906=66627 |1911=72322 |1921=73001 |1926=71629 |1931=70213 |1936=67568 |1946=50048 |1954=60340 |1962=70372 |1968=74624 |1975=78820 |1982=76527 |1990=75309 |1999=77333 |2004= |2005= |2006=74888 |2007=75 293 |2008=74 817 |2009=74336 |cassini=6584 |senscomptesdobles=1962}} == Luòcs e monuments == == Personalitats ligadas amb la comuna == == Véser tanben == == Ligams extèrnes == == Nòtas == <references/> {{Portal Comunas}} {{Comunas del Pas de Calais}} [[Categoria:Comuna del Pas de Calais]] [[Categoria:Òbra de Vauban]] [[Categoria:Vila portuària de França]] [[Categoria:Pòrt de plasença]] [[Categoria:Vila decorada de la Legion d'Onor]] 56k8aw7zkxz285p1at0td30pznixf3y 0 29490 2512918 1962184 2026-11-10T17:13:51Z PichonDesgordit 65926 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|1|0 */ 2512918 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} <!--Article redigit en lengadocian--> L''''anorexia''' (o ''anorèxia'')<ref>L'occitan esita entre ''anorex<u>i</u>a'' (accentuat coma dins lo mot grèc d'origina e coma dins los mots correspondents en francés e italian) e ''anor<u>è</u>xia'' (accentuat coma dins los mots correspondents en catalan e espanhòl). La [[nòrma classica]] de l'occitan es pas explicita sus aqueste ponch.</ref> '''nerviosa''' o '''mentala''' es un trebol alimentari e mental grèu caracterizat per la pèrda deliberada de pes fins al punt de despassar los limits de la normalitat. Aquesta pèrda es indusida o mantenguda pel meteis malaut, per sa preocupacion per la massa corporala (pes) e per l'alimentacion. La conducha presenta de pautas particularas de manipulacion de las [[noiridura]]s e una paur intensa de l'aumentacion del pes (lo tèrme d'''anorexia'' es equivòc, pr'amor que vòl dire {{cita|pèrda de la fam}}). Se diagnostica d'après los critèris del DSM-IV (Manual de l'Associacion Americana de Psiquiatria) o del CIE-10 de l'OMS. Aqueste treble se pòt presentar en comorbilitat amb d'autres coma los estats d'ànsia o de [[depression]]. Quand se subís d'anorexia se produtz una manca o diminucion del desir de manjar, un refús de las noiriduras e un abús de laxants. Las personas que la subisson se veson tostemp grassas encara que o sián pas, mas ne son pas conscientas. L'anorexia nerviosa se caracteriza per la paur d'aumentar de pes e per una percepcion distorsionada e deliranta del pròpri còs que fa que lo malaut se veja obès, encara que son pes siá per jos del pes recomandat. Per aquò, lo malaut comença una diminucion progressiva del pes a travèrs de junes e de reduccions dins sa dieta. Afècta sustot las femnas de mens de 25 ans. L'anorexia nerviosa se pòt tractar amb de tractament psicologic. == Consequéncias == L'anorexia nerviosa afècta la majoritat dels sistèmas de l'organisme. Presenta de consequéncias fòrça divèrsas. *Intolerància al fred, lo pacient a tostemp fred, encara que i aja de calor. *Atròfia musculara. *Diminucion de la grandor de las gengivas e mendre duretat dentala e ossosa, osteoporòsi. *Amenorrèa. *Ipertrofia de las glandolas salivalas. *Alteracion del sistèma cardiovascular: lo còr s'afeblís, apareis de bradicàrdia e ipotension (pròp de 95% d'espitalizats an lo pols bas). *Aumentacion de la susceptibilitat a las infeccions, deguda a una depression del [[sistèma immunitari]] que protegís contra las infeccions. *Leucopènia (50% la subís) *Anemia, deguda a la consomacion insufisenta de [[fèrre]] e [[proteïna]]s (aperaquí una tresena part dels anorexics n'a). *Pèrda del pel. Pèl seca, auriòla e cubèrta de pel fin. Pès e mans espompits. Dolor abdominala en se sesent, perque s'es perduda de graissa talament que los òsses entran en contacte amb la [[cadièra]] dirèctament sense lo coissin natural que representava la graissa. Dins l'anorexia purgativa, retard del cors del contengut intestinal e dificultat per son evacuacion, deguts a l'excès de laxants. *Alteracion del [[sistèma nerviós]] en causant apatia, irritacion e depression. *Diabèta insipida. *Pensadas confusas e memòria paura. *Insomnia. Dins los cases de màger gravetat i pòt aver las complicacions seguentas: *Desidratacion. Arrítmias importantas. Malnutricion grèva. Mòrt (los tausses de mortalitat se trapan entre 2 e 10%). ==Nòtas== <references /> [[Categoria:Malautiá]] [[Categoria:Psicologia]] qucdi3yf8neszxqw3s1lqu7a997nfow 0 29642 2512977 2483582 2026-11-11T08:06:44Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 2512977 wikitext text/x-wiki {{Infobox Lenga |Lenga=Furlan | en occitan = Friolan |País=[[Itàlia]] (region de [[Friol-Venècia Júlia]]) |Regions=[[Euròpa]] |personas=600 000 |fam1=[[Lengas indoeuropèas]] |fam2=[[Lengas italicas]] |fam3=[[Lengas romanicas]] |fam4=[[retoromanic|Lengas retoromanicas]] |status= [[Friol-Venècia Júlia]] (lenga sos tutela) |academia= Osservatori Regjonâl de Lenghe e de Culture Furlanis |mòstra= Article primièr de la Declaracion dels Dreches de l'òme en '''friolan''':<br><br> Ducj i oms a nassin libars e compagns sicu dignitât e derits. A àn sintiment e cussience e scugne che a si cjatin un cun chel altri sicu fradis. |imatge=Friulian_Language_distribution.png |personas=600.000 {{infodata|item=Q33441}} |legenda={{align|e| {{legenda|#3793e3|Friolan coexistís amb una autra lenga ([[bavarés]], [[venèt]], [[eslovèn]])|bordadura=cap)}} {{legenda|#c86c1c|Desparegut|bordadura=cap}} {{legenda|#196db6|Friolan|bordadura=cap}} {{legenda|#bcdbf5|Influéncia del friolan sul [[ladin]]|bordadura=cap}} }} }} Lo '''friolan''' o '''friolés'''<ref>{{DLOAPN}}</ref> (autonim: ''furlan'' {{AFI|[furˈlãn]|Furlan.ogg}}) es una lenga [[lengas romanicas|romanica]] de la familha [[lengas indoeuropèas|indoeuropèa]]. Se parla dins la region istorica de [[Friol]] (en friolan ''Friûl''), que coïncidís aperaquí amb a la region administrativa de [[Friol-Venècia Júlia]] (vèrs las vilas d'[[Udine]], [[Pordenone]] e [[Gorizia]]). Amb lo [[ladin]] e lo [[romanch]], es classat dins lo grop retoromanic. Un poèta conegut es lo cineasta [[Pier Paolo Pasolini|Pieri Pauli Pasolini]], qu’una causida de sos poèmas foguèt traducha en occitan per [[Pèire Bèc]].<ref>Pier Paolo Pasolini, ''La nòva joventut: poe͏̈sias friolanas (1941-1974)'' causidas e reviradas per Pèire Bec. Tolosa: Institut d'Estudis Occitans, 1987.</ref> == Bibliografia == * Paola Benincà, Laura Vanelli, ''Linguistica friulana'', Unipress, Padova, 2005. * Franc Fari (ed.), ''Manuâl di lenghistiche furlane'', Forum, Udine, 2005. * Giuseppe Francescato, ''Dialettologia friulana'', Società Filologica Friulana, Udine,1966. * Giovanni Frau, ''I dialetti del Friuli'', Società Filologica Friulana, Udine, 1984. * Sabine Heinemann, ''Studi di linguistica friulana'', Società Filologica Friulana, Udine, 2007. * Carla Marcato, ''Friuli-Venezia Giulia'', Laterza, Roma - Bari, 2001. * Piera Rizzolati, ''Elementi di linguistica friulana'', Società Filologica Friulana, Udine, 1981. * Paolo Roseano, ''[https://web.archive.org/web/20170630065738/http://prosodia.upf.edu/home/arxiu/publicacions/roseano/CeFastu_007_034_Roseano.pdf La pronuncia del friulano standard: proposte, problemi, prospettive]'', Ce Fastu?, LXXXVI (2010), n. 1, p. 7-34. * Paolo Roseano, ''[http://paoloroseano.weebly.com/uploads/4/3/6/3/43633727/roseano_dialetti_friulano.pdf Suddivisione dialettale del friulano]''. In: S. Heinemann, L. Melchior (eds.), Manuale di linguistica friulana. De Gruyter Mouton, Berlin, 2015, pp. 155-186. * Federico Vicario (ed.), ''Lezioni di lingua e cultura friulana'', Società Filologica Friulana, Udine, 2005. * Federico Vicario, ''Lezioni di linguistica friulana'', Forum, Udine, 2005. ==Referéncias== <references/> [[Categoria:Inventari de lengas]] [[Categoria:Lenga retoromanica]] [[Categoria:Lenga d'Itàlia]] 7iiya7wtcmdatsi57hslqlhicss8oe5 0 32736 2512956 2101761 2026-11-11T03:27:24Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 2512956 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} {{ortografia}} Lista dei 163 comunas dei [[Aups Maritims]] per òrdre alfabetic, amb lu sieus [[Còde Insee|còdes INSEE]] e lu sieus [[còde postal|còdes postaus]] ; lo nom de la comuna es seguit de lor apartenéncia ai estructuras intercomunali principali. Veire tanben l'article sus l'[[Ancianas comunas deis Aups Maritims|istoric dei comunas deis Aups Maritims]]. Noms en francés, occitan e gentilicis : https://web.archive.org/web/20180205185145/http://ccocpaisnissart.chez-alice.fr/ccocpn/AlpesMaritimes.htm {| class='wikitable sortable' ! Còde Insee ! Còde postau ! Comuna ! Intercomunalitat |----{{linha grisa}} * la [[comunautat d'aglomeracion]] [[Pòli Azur Provença]] : (PAP) * la [[comunautat d'aglomeracion]] de [[Sophia Antipolis]] : (CAS) (CASA) (Casa) * la [[comunautat d'aglomeracion]] de [[Niça-Còsta d'Azur]] : (CAN) (CANCA) (Canca) * la [[comunautat d'aglomeracion]] de la [[Riviera francesa]] : (CAR) (CARF) (Carf) |----- | 06001 || 06910 || [[Aiglun (Aups Maritims)|Aiglun]] || |-----{{linha grisa}} | 06002 || 06910 || [[Amirat]] || |----- | 06003 || 06750 || [[Andon e Torenc]] || |-----{{linha grisa}} | 06004 || 06160 06600 | [[Antíbol]] || <small>^(CAS)</small> |----- | 06005 || 06260 || [[Als Cròs]] || |-----{{linha grisa}} | 06006 || 06790 | [[Aspremont (Aups Maritims)|Aspremont]] || <small>^(CAN)</small> |----- | 06007 || 06810 | [[Auribèu de Sianha]] || <small>^(PAP)</small> |-----{{linha grisa}} | 06008 || 06260 || [[Auvara]] || |----- | 06009 || 06420 || [[Bairòls]] || |-----{{linha grisa}} | 06010 || 06620 | [[Lo Bar]] || <small>^(CAS)</small> |----- | 06011 || 06310 | [[Bèuluec]] || <small>^(CAN)</small> |-----{{linha grisa}} | 06012 || 06240 | [[Bèusoleu]] || <small>^(CAR)</small> |----- | 06013 || 06450 || [[Barver]] || |-----{{linha grisa}} | 06014 || 06390 || [[Bendejun]] || |----- | 06015 || 06390 || [[Bèrra (Aups Maritims)|Bèrra]] || |-----{{linha grisa}} | 06016 || 06470 || [[Buèi]] || |----- | 06017 || 06510 || [[Besaudun daus Aups]] || |-----{{linha grisa}} | 06018 || 06410 | [[Biòt]] || <small>^(CAS)</small> |----- | 06019 || 06440 || [[Blausasc]] || |-----{{linha grisa}} | 06020 || 06450 || [[La Bolena]] || |----- | 06021 || 06830 || [[Bonson]] || |-----{{linha grisa}} | 06022 || 06510 || [[Boion]] || |----- | 06023 || 06540 || [[Brelh de Ròia]] || |-----{{linha grisa}} | 06024 || 06850 || [[Briançonet]] || |----- | 06162 || 06430 || [[La Briga]] || |-----{{linha grisa}} | 06025 || 06510 | [[Lo Bròc (Aups Maritims)|Lo Bròc]] || |----- | 06026 || 06530 || [[Cabris]] || |-----{{linha grisa}} | 06027 || 06800 | [[Canha de Mar]]|| <small>^(CAN)</small> |----- | 06028 || 06750 || [[Calha (Aups Maritims)|Calha]] || |-----{{linha grisa}} | 06029 || 06400 06150 || [[Canas]] || |----- | 06030 || 06110 || [[Lo Canet]] || |-----{{linha grisa}} | 06031 || 06340 || [[Cantaron]] || |----- | 06032 || 06320 | [[Caup d'Alh]] || <small>^(CAN)</small> |-----{{linha grisa}} | 06033 || 06510 || [[Carròs]] || |----- | 06034 || 06670 | [[Castanhers]] o [[Castanhiers]] ?? || <small>^(CAN)</small> |-----{{linha grisa}} | 06035 || 06500 || [[Castelar]] || |----- | 06036 || 06500 | [[Castilhon (Aups Maritims)|Castilhon]] || <small>^(CAR)</small> |-----{{linha grisa}} | 06037 || 06460 | [[Caussóus]] || <small>^(CAS)</small> |----- | 06040 || 06470 || [[Castèunòu d'Entraunes]] || |-----{{linha grisa}} | 06038 || 06740 | [[Castèunòu de Grassa]] || <small>^(CAS)</small> |----- | 06039 || 06390 || [[Castèunòu e Vilavièlha]] o [[Castèunòu de Contes]] || |-----{{linha grisa}} | 06041 || 06620 || [[Cipieras]] || |----- | 06042 || 06420 || [[Clans (Aups Maritims)|Clans]] || |-----{{linha grisa}} | 06043 || 06390 | [[Coarasa]] || <small>^(CAN)</small> |----- | 06044 || 06480 | [[La Còla de Lop]] || <small>^(CAS)</small> |-----{{linha grisa}} | 06045 || 06910 | [[Colongas]] || |----- | 06046 || 06670 | [[Colomars]] || <small> ^(CAN)</small> |-----{{linha grisa}} | 06047 || 06510 || [[Consegudas]] || |----- | 06048 || 06390 || [[Còntes]] || |-----{{linha grisa}} | 06049 || 06620 | [[Cormes (Aups Maritims)|Cormes]] || <small> ^(CAS)</small> |----- | 06050 || 06140 || [[Corsegolas]] || |-----{{linha grisa}} | 06051 || 06260 || [[La Crotz de Rodola]] || |----- | 06052 || 06910 || [[Cuèbris]] o [[Cuèbri]] ???|| |-----{{linha grisa}} | 06053 || 06470 || [[Daluis]] o [[Daluèis]] ???|| |----- | 06054 || 06340 || [[Drap (Aups Maritims)|Drap]] || |-----{{linha grisa}} | 06055 || 06670 | [[Duranus]] o [[Duranús]] ??|| <small> ^(CAN)</small> |----- | 06056 || 06470 || [[Entraunes]] || |-----{{linha grisa}} | 06057 || 06440 || [[L'Escarena]] || |----- | 06058 || 06460 || [[Escranhòla]] || |-----{{linha grisa}} | 06059 || 06360 | [[Esa (Occitània)|Esa]] || <small> ^(CAN)</small> |----- | 06060 || 06950 | [[Falicon]] || <small> ^(CAN)</small> |-----{{linha grisa}} | 06061 || 06510 || [[Lei Fèrras]] || |----- | 06062 || 06540 || [[Fontan]] (''Fontan'' en [[roiasc]]) || |-----{{linha grisa}} | 06063 || 06850 || [[Gars (Aups Maritims)|Gars]] || |----- | 06064 || 06510 || [[Gatièras]]|| |-----{{linha grisa}} | 06065 || 06610 | [[La Gauda]] || <small> ^(CAN)</small> |----- | 06066 || 06830 || [[Gileta]] || |----- | 06067 || 06500 | [[Gòrbi]] || <small> ^(CAR)</small> |----- | 06068 || 06620 | [[Gordon (Aups Maritims)|Gordon]] || <small> ^(CAS)</small> |-----{{linha grisa}} | 06069 || 06520 | [[Grassa]] || <small> ^(PAP)</small> |----- | 06070 || 06620 || [[Greulieras]] || |-----{{linha grisa}} | 06071 || 06470 || [[Guilherme]] || |----- | 06072 || 06420 || [[Ilonsa]] o [[Ilonça]] || |-----{{linha grisa}} | 06073 || 06420 || [[Lieusola]] o [[L'Isola]] ?? || |----- | 06074 || 06450 || [[Lantosca]] || |-----{{linha grisa}} | 06075 || 06670 | [[Levens]] || <small> ^(CAN)</small> |----- | 06076 || 06260 || [[Lieuch]] o [[Lieucha]] ??|| |-----{{linha grisa}} | 06077 || 06440 || [[Luceram]] || |----- | 06078 || 06710 || [[Malaussèna]] || |-----{{linha grisa}} | 06079 || 06210 || [[Mandeluec]] || |----- | 06080 || 06420 || [[María (Aups Maritims)|María]] o [[Marìa]] ??|| |-----{{linha grisa}} | 06081 || 06910 || [[Lo Mas (Aups Maritims)|Lo Mas]] || |----- | 06082 || 06710 || [[Massoin]] || |-----{{linha grisa}} | 06083 || 06500 | [[Menton (vila)|Menton]] || <small> ^(CAR)</small> |----- | 06084 || 06370 | [[Moans-Sartòu]] || <small> ^(PAP)</small> |-----{{linha grisa}} | 06085 || 06250 || [[Mogins]] || |----- | 06086 || 06380 | [[Molinet]] || <small> ^(CAR)</small> |-----{{linha grisa}} | 06087 || 06910 || [[Lei Mujòus]] o [[Lei Mújols]] ??? |----- | 06088 || [[Còdes postals de Niça|06000, 06100,<br />06200, 06300]] | [[Niça]] || <small> ^(CAN)</small> |-----{{linha grisa}} | 06089 || 06650 | [[Opió]] o [[Ùpia]] o [[Opiá]] ?? || <small> ^(CAS)</small> |----- | 06090 || 06580 | [[Pegomàs]] || <small> ^(PAP)</small> |-----{{linha grisa}} | 06091 || 06440 | [[Pelha]] || <small> ^(CAR)</small> |----- | 06092 || 06440 || [[Pelhon]] || |-----{{linha grisa}} | 06093 || 06260 || [[La Pena (Aups Maritims)|La Pena]] || |----- | 06094 || 06470 || [[Pèunas]] || |-----{{linha grisa}} | 06095 || 06530 || [[Peimainada]] o [[Puegmeinada]]|| |----- | 06096 || 06260 || [[Pierlàs]] || |-----{{linha grisa}} | 06097 || 06910 || [[Pèirafuec]] || |----- | 06098 || 06260 || [[Lo Puget Rostanh]] || |-----{{linha grisa}} | 06099 || 06260 || [[Lo Puget Tenier]] || |----- | 06100 || 06830 || [[Revèst lei Ròcas]] o [[Lo Revèst]] || |-----{{linha grisa}} · | 06101 || 06260 || [[Rigaud (Provença)|Rigaud]] || |----- | 06102 || 06420 || [[Rimplàs]]|| |-----{{linha grisa}} | 06103 || 06450 || [[Ròcabilhiera]] || |----- | 06104 || 06190 | [[Ròcabruna Cab Martin]] o [[Ròcabruna Caup Martin]] || <small> ^(CAR)</small> |-----{{linha grisa}} | 06105 || 06330 | [[Ròcafòrt lei Pins]] || <small> ^(CAS)</small> |----- | 06106 || 06910 || [[Roquesteron]] || |-----{{linha grisa}} | 06107 || 06910 || [[Roquesteron de Grassa]] || |----- | 06108 || 06550 | [[La Roqueta de Sianha]] || <small> ^(PAP)</small> |-----{{linha grisa}} | 06109 || 06670 | [[La Roqueta de Var]] || <small> ^(CAN)</small> |----- | 06110 || 06420 || [[Robion (Aups Maritims)|Robion]] || |-----{{linha grisa}} | 06111 || 06420 || [[Rore]] || |----- | 06112 || 06650 | [[Lo Roret]] || <small> ^(CAS)</small> |-----{{linha grisa}} | 06114 || 06730 | [[Sant Andrieu de la Ròca]] || <small> ^(CAN)</small> |----- | 06115 || 06260 | [[Sant Antonin]] || |-----{{linha grisa}} | 06116 || 06850 || [[Sant Auban]] || |----- | 06117 || 06670 | [[Sant Blai (Aups Maritims)|Sant Blai]] || <small> ^(CAN)</small> |-----{{linha grisa}} | 06118 || 06530 || [[Sant Cesari]] o [[Sant Cesari de Sianha]]|| |----- | 06119 || 06660 || [[Sant Dalmàs lo Selvatge]] o [[Sant Darmàs lo Servatge]]{{Ref Comunas Aups Maritims}} o [[Sant Dalmaç lo Selvatge]]|| |-----{{linha grisa}} | 06113 || 06500 | [[Santa Anhès (Aups Maritims)|Santa Anhès]] o [[Santa Anha]] o [[Santa Anh]]{{Ref Comunas Aups Maritims}}|| <small> ^(CAR)</small> |----- | 06120 || 06660 || [[Sant Estève de Tiniá]] || |-----{{linha grisa}} | 06121 || 06230 | [[Sant Joan de Cap Ferrat]] || <small> ^(CAN)</small> |----- | 06122 || 06640 | [[Sant Joanet (Aups Maritims)|Sant Joanet]] || <small> ^(CAN)</small> |-----{{linha grisa}} | 06123 || 06700 | [[Sant Laurenç de Var]] || <small> ^(CAN)</small> |----- | 06124 || 06260 | [[Sant Leugier]] || |-----{{linha grisa}} | 06125 || 06470 || [[Sant Martin d'Entraunes]] || |----- | 06126 || 06670 | [[Sant Martin de Var]] || <small> ^(CAN)</small> |-----{{linha grisa}} | 06127 || 06450 || [[Sant Martin de Vesubiá]] || |----- | 06128 || 06570 | [[Sant Pau (Aups Maritims)|Sant Pau]] || <small> ^(CAS)</small> |-----{{linha grisa}} | 06129 || 06420 || [[Sant Sauvaire de Tiniá]] o [[Sant Sarvàor]]{{Ref Comunas Aups Maritims}} o [[Sant Salvaur de Tinèa]]|| |----- | 06130 || 06460 || [[Sant Valier]] || |-----{{linha grisa}} | 06131 || 06910 || [[Salagrifon]] || |----- | 06132 || 06540 || [[Saorj]] || |-----{{linha grisa}} | 06133 || 06470 || [[Sauve]]{{Ref Comunas Aups Maritims}} o [[Sause]] || |----- | 06134 || 06750 || [[Seranon]] || |-----{{linha grisa}} | 06135 || 06910 || [[Sigala]] || |----- | 06136 || 06380 | [[Susper]]{{Ref Comunas Aups Maritims}} o [[Sospèl]] || <small> ^(CAR)</small> |-----{{linha grisa}} | 06137 || 06530 || [[Esperacedes]] || |----- | 06163 || 06430 || [[Tenda]]|| |-----{{linha grisa}} | 06138 || 06590 || [[Tèula]]{{Ref Comunas Aups Maritims}} o [[Teula de Mar]]|| |----- | 06139 || 06710 || [[Tièri]] || |-----{{linha grisa}} | 06140 || 06530 || [[Lo Tinhet]] || |----- | 06141 || 06830 || [[Todon]] || |-----{{linha grisa}} | 06142 || 06440 || [[Toet de l'Escarena]] || |----- | 06143 || 06710 || [[Toet de Var]] || |-----{{linha grisa}} | 06144 || 06710 | [[La Torre (Aups Maritims)|La Torre]]{{Ref Comunas Aups Maritims}} o [[La Tor (Aups Maritims)|La Tor]] ???|| |----- | 06145 || 06830 || [[Torreta d'en Castèu]] || |-----{{linha grisa}} | 06146 || 06710 || [[Tornafòrt]] || |----- | 06147 || 06690 | [[Torreti Levens]]{{Ref Comunas Aups Maritims}} o [[Torreta de Levenç]] || <small> ^(CAN)</small> |-----{{linha grisa}} | 06148 || 06140 | [[Torreta de Lop]] o [[Torretas de Lop]] || <small> ^(CAS)</small> |----- | 06149 || 06340 | [[La Trinitat (Aups Maritims)|La Trinitat]] || <small> ^(CAN)</small> |-----{{linha grisa}} | 06150 || 06320 | [[La Turbia]] o [[La Túrbia]] ??|| <small> ^(CAR)</small> |----- | 06151 || 06450 || [[Utèla]] || |-----{{linha grisa}} | 06152 || 06560 | [[Vaubona]] || <small> ^(CAS)</small> |----- | 06153 || 06420 || [[Vau de Blora]] o [[ Val de Blora]] ??|| |-----{{linha grisa}} | 06154 || 06750 || [[Vauderore]] || |----- | 06155 || 06220 | [[Valàuria]] || <small> ^(CAS)</small> |-----{{linha grisa}} | 06156 || 06450 || [[Venançon]] o [[Venaçon]] ??|| |----- | 06157 || 06140 | [[Vença]] || <small> ^(CAN)</small> |-----{{linha grisa}} | 06158 || 06710 || [[Vilar de Var]] || |----- | 06159 || 06230 | [[Vilafranca de Mar]] || <small> ^(CAN)</small> |-----{{linha grisa}} | 06160 || 06470 || [[Vilanòva d'Entraunes]] || |----- | 06161 || 06270 | [[Vilanòva Lobet]] || <small> ^(CAS)</small> |} ==Nòtas== <references /> [[Categoria:Comuna dau Comtat de Niça|*]] [[Categoria:Comuna dei Aups Maritims|*]] [[Categoria:Còde postal francés|Aups Maritims]] 6f0ai4naju50op7p2vgit1fwjqslh4t 0 39936 2512960 2270716 2026-11-11T05:05:58Z Nicolas Eynaud 6858 /* Liames intèrnes */ 2512960 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Provençau}} {{1000 fondamentals}} La '''dialectica''' es un metòde de rasonament que consistís a analizar la realitat a partir de la mesa en evidéncia de sei contradiccions e de la cèrca d'una proposicion que permet de la despassar. Desvolopada en [[Grècia antica|Grècia]], èra un otís intellectuau frequentament utilizat. Per [[Platon]], permetiá d'opausar dos objèctes ò dos biais de veire un objècte. Similara a un dialòg entre doas presas de decision diferentas, èra una progression permetent d'anar dau visible vèrs l'invisible. Egalament presenta dins la [[filosofia]] d'[[Aristòtel]], la dialectica venguèt una basa de la pensada [[Edat Mejana|medievala]]. En particular, de personalitats coma [[Tòmas d'Aquin]] capitèron a l'integrar dins lei principis dau [[cristianisme]]. Au sègle XVIII, la dialectica conoguèt un renovelament important amb [[Georg Wilhelm Friedrich Hegel|Hegel]]. Segon eu, es una tecnica que permet d'analizar pauc a pauc la realitat per descubrir sei contradiccions. De mai, analizèt lo contengut d'aquelei contradiccions per i descubrir d'elements objectius (liat a una contradiccion intèrna de la realitat) e subjectius (liat a un mòde d'observacion ò de conoissença). Puei, prepausèt d'utilizar la [[filosofia]] per trobar un despassament. Aquela idèa foguèt contestada per [[Karl Marx]] que preconizèt puslèu de trobar una respònsa inscricha dins l'activitat istorica e sociala de l'[[Homo sapiens|èsser uman]]. Aquò menèt a l'aparicion de la [[dialectica materialista]] que foguèt un metòde fòrça utilizat fins a la [[Segonda Guèrra Mondiala]]. Pasmens, après [[1945]], la descubèrta dei crimes estalinians entraïnèt lo declin de l'usatge de la dialectica fins au començament dau sègle XXI qu'es marcat per un interès novèu per sei principis. == La dialectica antica == La dialectica es un procès [[filosofia|filosofic]] que sembla conegut per lei [[Grècia antica|Grècs]] dau [[sègle V avC]] coma l'illustra lei pensadas de [[Parmenides]] sus l'un e lo multiple. Son discípol [[Zenon d'Elèa]] ([[-490|490]]-[[-430|430 avC]]) contunièt d'utilizar lo metòde per estudiar divèrsei [[paradòxa]]s<ref>[[Aristòtel]] considerava [[Zenon d'Elèa|Zenon]] coma l'inventor de la dialectica.</ref>. Pasmens, una fònt majora per lo desvolopament de la dialectica foguèt [[Socrates]] (vèrs [[-470|470]]-[[-399|399 avC]]) que l'adaptèt a sei tecnicas de [[dialòg]]s [[filosofia|filosofics]]. Per eu, lo procès li permetiá d'interrogar un interlocutor per lo menar a descubrir una conoissença. Dins certanei cas, permetiá egalament de desvolopar la tèsi d'un adversari fins a de consequéncias absurdas per dissipar una error. Successor de [[Socrates]], [[Platon]] ([[-427|427]]-[[347|347 avC]]) considerèt la dialectica coma una [[sciéncia]] ò un tipe de [[conoissença]] fondat sus la confrontacion de plusors posicions per despassar l'opinion (''doxa'') en vista d'arribar a un saber vertadier. Aquel encaminament permetiá donc de partir dei causas « sensiblas » per anar vèrs « l'intelligible » fins ai concèptes generaus e ai principis premiers. Au finau, la dialectica de [[Platon]] èra un otís intellectuau permetent d'ordonar lei concèptes en genres e en espècias. [[Aristòtel]] ([[-384|384]]-[[-322|322 avC]]), autre discípol de [[Socrates]], definiguèt tanben la dialectica coma un art de la reflexion portant sus l'analisi de l'oposicion d'opinions contràrias. == Lo desvolopament de la dialectica aristoteliciana == [[Fichièr:Disputation.jpg|thumb|right|Representacion d'una ''[[disputatio]]'' realizada en [[1483]].]] Au començament de l'[[Edat Mejana]], la dialectica venguèt un dei tres elements constitius dau ''[[trivium]]'' amb la [[gramatica]] e la [[retorica]]. Lo ''[[trivium]]'' formava, amb lo ''[[quadrivium]]''<ref>Lo ''[[quadrivium]]'' èra compausat per l'[[aritmetica]], la [[musica]], la [[geometria]] e l'[[astronomia]].</ref>, lo sòcle dei [[sèt arts liberaus]] ensenhats en [[Euròpa]] dins leis [[escòla]]s [[Edat Mejana|medievalas]]. Adoptat per lei [[Carolingians]], aquel esquèma se difusèt dins l'ensemble de l'[[Euròpa Occidentala]] e se leis invasions [[vikings|vikingas]] entraïnèron un declin relatiu deis estudis, la dialectica foguèt tornarmai promoguda per lo sabent [[Occitània|occitan]] [[Gerbèrt d'Orlhac]], lo futur papa [[Silvèstre II]] de [[999]] a [[1003]]. A partir dau [[sègle XI]], de [[traduccion]]s novèlas deis òbras d'[[Aristòtel]] menèt a de debats entre dialecticians e antidialecticians. Per lei premiers, l'utilizacion de la [[logica]] aristoteliciana permetiá d'explicar d'un biais [[racionalisme|racionau]] e [[cristianisme|crestians]] lei secrèts de l'[[Univèrs]] mentre que per lei segonds, aquel usatge de la dialectica menaçava lei mistèris de la [[religion]]. La controvèrsia s'acabèt per lo succès dei dialecticians e l'estudi de la dialectica conoguèt de desvolopaments novèus. En particular, au sègle XIII, [[Tomàs d'Aquin]] ([[1225]]-[[1274]]) realizèt una sintèsi entre la pensada aristoteliciana e la [[teologia]] [[cristianisme|crestiana]]. La màger part dau [[clergat]], especialament lei [[dominicans]], aderiguèt a aqueu trabalh. En parallèl, dins leis [[universitat]]s, apareguèron lei ''[[disputatio]]'' qu'èra una dicussion organizada segon un esquèma dialectic. Ansin, amb la [[logica]] e la [[gramatica]] especulativa, la dialectica venguèt un deis otís de basa de la [[teologia]] e, pus generalament, de l'elèit intellectuau europèu. == La dialectica d'Hegel == [[Fichièr:Hegel portrait by Schlesinger 1831.jpg|thumb|right|Retrach de [[Georg Wilhelm Friedrich Hegel|Hegel]] en [[1831]].]] {{veire|Georg Wilhelm Friedrich Hegel}} La dialectica evolucionèt gaire après la fin de l'[[Edat Mejana]] e èra resumida per sei tres moments : tèsi, antitèsi e sintèsi (ò posicion, opposicion e composicion). Aquò cambièt au començament dau sègle XVIII amb lei trabalhs de [[Georg Wilhelm Friedrich Hegel]] ([[1770]]-[[1831]]). D'efiech, lo [[filosofia|filosòf]] [[Alemanha|alemand]] observèt que lo moment negatiu èra devesit en doas fasas : l'oposicion exteriora e la division interiora. Puei, d'autrei moments foguèron trobats amb de divisions pus finas de certanei moments. Aquelei descubèrtas transformèron l'interès de la dialectica. Per [[Georg Wilhelm Friedrich Hegel|Hegel]], èra lo desvolopament de la realitat segon una descripcion filosofica. Dins lo domeni intellectuau, la dialectica li aparéis donc coma l'istòria dei contradiccions de la pensada e de sei despassaments per lo passatge de l'afiermacion a la negacion e d'aquela negacion vèrs la « negacion de la negacion ». Pasmens, dins lo corrent d'aqueu procès, la negacion es totjorn parciala e una partida de la causa suprimida es totjorn conservada<ref>Dins la pensada de [[Georg Wilhelm Friedrich Hegel|Hegel]], lo [[mot]] [[alemand]] « Aufhebung » designava aqueu movement de negacion e de conservacion d'una partida de la causa suprimida.</ref>. D'un biais generau, aquela concepcion de la contradiccion supausa qu'existís totjorn un liame entre leis opausats. La tèsi fondamentala de [[Georg Wilhelm Friedrich Hegel|Hegel]] es d'aquela dialectica es constitutiva de la pensada e de la realitat : pensada e èsser èran donc identics. Segon eu, totei lei realitats se desvolopan dins l'unitat dei contraris. En seguida, la comprenença de la realitat pòu venir de la sintèsi e de la resolucion deis oposicions. La [[filosofia]] es l'otís que permet de realizar aqueu trabalh. == Lo materialisme dialectic == [[Fichièr:Friedrich Engels portrait (cropped).jpg|thumb|right|Retrach de [[Friedrich Engels]] en [[1879]].]] {{veire|Materialisme dialestic}} [[Karl Marx]] ([[1818]]-[[1883]]) reprenguèt leis idèas de [[Georg Wilhelm Friedrich Hegel|Hegel]] sus la dialectica. Dins aquò, partejèt pas sei conclusions sus lo ròtle de la [[filosofia]] dins la cèrca d'un despassament dei contradiccions. En plaça, notèt l'importància dau « temps uman » dins lo procès dialectic. D'efiech, segon eu, lei condicions materialas d'existéncia deis [[Homo sapiens|èssers umans]] èran lo factor determinant per resòuvre lei questions liadas ais activitats socialas. Ansin, Marx prepausèt una dialectica materialista (ò [[materialisme dialectic]]) dominada per la presa en còmpte dau movement de l'istòria, dei fachs practics e dau desvolopament dei fòrças productivas, es a dire de rapòrts de fòrça sociaus. A respècte dau [[materialisme]] ordinari, lei solucions imaginadas per la dialectica materialista son orientadas vèrs l'accion per sostenir l'accion [[revolucion|revolucionària]] e la transformacion dau mond. De mai, lo metòde pòu s'aplicar a la [[filosofia]], ai [[sciéncia]] e ais [[ideologia]]s car, segon la concepcion [[Marxisme|marxista]] de l'[[istòria]], aquelei disciplinas son de superstructuras de la societat que son donc marcadas per lo fach sociau. Per esplechar aquela proprietat, divèrsei metòdes foguèron desvolopats per melhorar la dialectica marxista coma lo metòde progressiu-regressiu de [[Jean-Paul Sartre]] ([[1905]]-[[1980]]). [[Friedrich Engels]] ([[1820]]-[[1895]]) participèt fòrça a la concepcion dau [[materialisme dialectic]]. D'efiech, segon eu, lo movement e lo cambiament son lei caracteristicas fondamentalas de l'[[Univèrs]]. Establiguèt donc cinc principis dialectics permetent d'esplechar aquela proprietat : * lo movement e la transformacion dei causas que depintan l'omnipreséncia dau movement e dau cambiament. * l'interdependéncia entre doas causas opausadas qu'èra un concèpte eissit de l'[[Antiquitat]]. * la fòrça creatritz dau despassament dei contradiccions. * lo passatge dau quantitatiu au qualitatiu que permet de tradurre l'evolucion e la rompedura dins lei fenomèns. * l'idèa que la negacion de la negacion es pas una negacion estricta qu'èra ja conegut dins lo plan dialectic tradicionau tèsi, antitèsi e sintèsi. == La critica e lo retorn de la dialectica == A la fin dau sègle XIX e au començament dau sègle XX, la dialectica venguèt un otís classic deis estudis [[marxisme|marxistas]]. Pasmens, l'[[estalinisme]] entraïnèt un apauriment de la portada d'aquelei trabalhs. Lo [[materialisme dialectic]], e pus generalament la dialectica, foguèron fòrça tocats per aquela evolucion e durament criticats, especialament après l'[[Trofim Lyssenko |afaire Lyssenko]]. Entre lei critics principaus, se pòdon citar lo [[filosofia|filosòf]] [[Jean-Paul Sartre]] ò lei [[sciéncia|scientifics]] [[Jacques Monod]] e [[Guillaume Lecointre]]. Ansin, l'usatge de la dialectica declinèt au sen de l'elèit intellectuau. Pasmens, quauquei scientifics contunièron d'utilizar la dialectica dins sei recèrcas. Aquela tendància es venguda pus fòrta dempuei lo començament dau sègle XXI amb de personalitats coma [[Évariste Sanchez-Palencia]] (nascut en [[1941]]). Per exemple, es de còps utilizada per descriure lei situacions paradoxalas observadas durant una [[experiéncia scientifica|experiéncia]]. De mai, aparéis un interès novèu per lei cinc principis dialectics definits per [[Friedrich Engels|Engels]]. == Annèxs == === Liames intèrnes === * [[Filosofia]]. === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <references/> [[Categoria:Concèpte filosofic]] 6ewuhutgl5btezqwq398iqn7si2osr8 0 42054 2512966 2507951 2026-11-11T05:18:59Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 5 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 2512966 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Gascon}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Doasith | nom2 = ''Doazit'' | imatge = Camp Mus.jpg | descripcion = Doasith, lo Camp de Murs. | lògo = | escut = Blason ville fr Doazit (Landes).svg | region = [[Navèra Aquitània]] | parçan = {{Shalòssa}} Hauta | departament = {{Lanas}} | arrondiment = [[Arrondiment de Dacs|Dacs]] | canton = [[Canton deu Costalat de Shalòssa|Costalat de Shalòssa]] ([[Canton de Mugron|Mugron]] avant 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas de Tèrras de Shalòssa|CC de Tèrras de Shalòssa]] | insee = 40089 | cp = 40700 | cònsol = Fréderic Darget | mandat = [[2024]]-[[2032]] | gentilici = Los Doasiths | latitud = 43.6913888889 | longitud = -0.645 | alt mini = 57 | alt mej = 112 | alt maxi = 127 | ectaras = 2216 | km² = 22.16 | web = https://www.doazit.fr/ |}} '''Doasith''' (''Doazit'' en [[francés]]) qu'ei ua [[comuna francesa|comuna]] [[Gasconha|gascona]] de [[Shalòssa]], situada dens lo [[departaments franceses|departament]] de las [[Lanas (departament)|Lanas]] e la [[region francesa|region]] de [[Navèra Aquitània]], <small>ancianament d'[[Aquitània (region)|Aquitània]]</small>. En {{popfr40|0}}, que comptavan {{popfr40|089}} Doasiths. == Geografia == Doasith que's tròba en [[Gasconha]], au mijorn de l'[[Ador]], en [[Shalòssa]] o tà miélher díser en plenh còr de Shalòssa Hauta. La comuna qu'es traversada per la Guauga qui's vueita dens lo [[Lots|Los]]. Las comunas tòcatocantas que son : [[Horcs Arriu|Horsarriu]], [[Audinhon]], [[Banòs]], [[Mont Aut (Lanas)|Montaut]], [[Mailís]], [[Sent Cric de Shalòssa]], [[Sèrraslós e Arribans]], e [[Hagetmau]]. [[Imatge:Map commune FR insee code 40089.png|vignette|upright=1.6|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre deu territòri=== {{Localizacion vila | nòrd-oèst = [[Mont Aut (Lanas)|Mont Aut]] | nòrd = [[Banòs]] | nòrd-èst = [[Audinhon]] | oèst = [[Mailís]] | vila = Doasith | èst = [[Horcs Arriu]] | sud-oèst = [[Sent Cric de Shalòssa]] | sud = [[Sèrraslós e Arribans]] | sud-èst = [[Hagetmau]] }} === Quartièrs === * lo borg * Aulèrs (''de Auleriis''<ref>Pouillé d’Aire ; Bulletin de la Société de Borda 1884, p.202, 212 e 213.</ref>) * Murs (''de Muris''<ref>en 1335 ; Libe roi de l'Avescat d'Aire ; Bulletin de la Société de Borda 1885, p. 280 , e 1886, p. 3 e 8.</ref>) ==Toponimia== La prononciacion qu'ei [dwa'zit]. Las fòrmas ancianas que son ''Donagello'' en latin, en 933 (<i>sic pro 988</i>), ''G. de Diazid'' en 1242, ''de Doazito'', en latin, en 1289, ''Otto de Doaset'' en 1294, Doasit (mapa de 1638), ''Doüazit'' (mapa de 1651), ''Doazin'' (mapa deu sègle XVIII), ''Doasit'' (mapa de 1714), ''Doazit'' (mapa de 1733) <ref name = bbf>Bénédicte Boyrie-Fénié, ''Dictionnaire toponymique des communes. Landes et Bas-Adour'', ed. Institut occitan e CAIRN, Pau, 2005, p. 92</ref>. Per [[Albèrt Dauzat|Dauzat]], qui's basa sus l'atestacion de 933 (<i>sic pro 988</i>), lo nom que vien de ''*Donatiellum'', derivat rare deu nom latin d'òmi ''Donatius'' e deu sufixe ''-ellum''. Lo nom qu'ei religat dab [[Doason]]<ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 248</ref>. [[Ernèst Negre|Negre]], citat per Bénédicte Boyrie-Fénié, qu'interprèta lo nom com ''Donatillus'', tractat com ''*Donadillus'' [per explicar lo passatge a -z-]; la tombada de ''n'' intervocalica e lo passatge de ''-ll'' a ''-t'' que complètan l'evolucion. Astor, tanben citat per B. Boyrie-Fénié, que dona la medisha explicacion, en precisant que ''Donatillus'' deriva de ''Donatus'' « donat (a Diu) »<ref name = bbf/>. Bénédicte Boyrie-Fénié qu'accèpta lo nom ''Donatillus'', derivat deu cognomen ''Donatus''. La fòrma de 933 qu'ei devuda a un cambiament d'oclusiva intervocalica <ref name = bbf/> (mès l'autora precisa pas s'ei fonetic o simplament grafic). == Istòria == [[Fichièr:Blason ville fr Doazit (Landes).svg|thumb|left|Blason de la "vila de Doasit"<ref>[https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k1114668/f330.image Charles-René d'Hozier, ''Armorial général de France'', tome XIII Guienne, folio 327 ; "La ville de Douazit", 1700.]</ref> : ''D'azur a las tres tors d'aur''.]] La comuna de Doasith qu’a balhat traças vielhas d’aucupacion umana, com pèirahuec talhadas, deu paleolitic inferior, tà las mei ancianas.<br /> Lo « camp de Murs »<ref>J.-F. Massie ; Le "Camp" du Mus, à Doazit ; in Bulletin de la Société de Borda, 1969.</ref> (enclaus de terra), lo « Tucòu deu Casterar » (esperon barrat) e lo site deu borg<ref>Colonel J.-F. Massie ; Les Origines du Bourg de Doazit ; in Bulletin de la Société de Borda, 1975.</ref> (esperon barrat), que son tres obratges de mau datar, qui poirén estar autan plan [[Protoïstòria|protoistorics]] com [[Edat Mejana|miejancèrs]].<br /> Lo senhor Donat Garcia de « Donazello » (fòrma vielha de « Doasith »), que viscó au sègle X^au. Qu’avó solide, lo son [[Castèl|castèth]] au bèc de la mòta lhevada a l’oèst deu borg actuau. Qu’es au pè d’aqueth « tarrèr » que, de cap a 1300, los poblants e s’amassàn en un castèthnau amainatjat sus l’esperon barrat deu borg.<br /> Bastida au sègle XII^au, la glèisa de Sent Joan d’Aulèrs qu’estó lo sièti de l’arquiprestat de Shalòssa (avescat d’[[Aira (Lanas)|Aira]]), dinc a 1827<ref>Farbos Jean-Paul, ''Les dates de l'histoire de Saint-Sever'', en linha : http://ypf-dico.blogspot.com/2008/10/d-dates-les-grandes-et-petites-de.html, consurtat lo 28-05-2020).</ref>.<br /> Los Foish-Candale que crompàn la baronia de Doasith au sègle XV^au, e qu’i hasón bastir lo castèth de Candale a la fin deu XVI^au.<br /> Dinc au sègle XVII^au, qu'i avè a Doasith ua hòrta preséncia de [[Cagòt]]s.<br /> Un cronicaire deu vilatge, l’Enric de [http://dzt-isto.chez-alice.fr/relation.htm Labòrda-Pèboèr], qui viscó au sègle XVII^au, que’ns conda los hèits petits o grans d’aquera tempòra destraubiada en Shalòssa, susquetot per la « Fronde » e la revòlta contre la gabèla, miada preu [[Bernat Daudijòs]] e los « Invisibles ». Dinc au mes d'abriu de 2015, la comuna de Doasith qu'èra restacada au canton de [[Mugron]]. ==Administracion== {{ElegitDebuta |Títol = Lista deus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= noveme de [[2024]] |Fin= (2032) |Identitat=Fréderic Darget|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= mai de [[2020]] |Fin= octobre de 2024 |Identitat=Denis Langlade|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[2014]] |Fin= 2020 |Identitat=Maryline Beyris|Partit= [[PS]] |Qualitat= agricultritz, conselhèra regionau}} {{Elegit |Debuta= març de [[1977]] |Fin= 2014 |Identitat=Marcel Dutoya |Partit=PS|Qualitat= agricultor}} |- |colspan="5" align="center" bgcolor="#f3fff3" | {{bóstia desenrotlanta/debuta |títol=Seguida de la lista deus maires }} {{ElegitDebuta |Títol =}} {{Elegit |Debuta= [[1959]] |Fin= 1977 |Identitat=Joseph-Jean Bonnefemne |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= mai [[1945]] |Fin= 1959 |Identitat=Jean-Norbert Ducau |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1935]] |Fin= 1945 |Identitat=Marie-Alexandre-Jean Gaillard |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1909]] |Fin= 1935 |Identitat=Jules-Raymond Branzeau<ref>Base Leonore [http://www.culture.gouv.fr/LH/LH201/PG/FRDAFAN84_O19800035v0891900.htm Jules Raymond Branzeau]</ref> |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1900]] |Fin= 1909 |Identitat=Joseph-Henri Barbe |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1896]] |Fin= 1900 |Identitat=Gaston Lacaze |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1893]] |Fin= 1896 |Identitat=Arnaud Lalaude |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1888]] |Fin= 1893 |Identitat= Gaston Lacaze|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1883]] |Fin= 1888 |Identitat= Jean-Alexandre Dagès|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1871]] |Fin= 1883 |Identitat=Jean-Jacques Victor Brocas-Perras |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1870]] |Fin= 1871 |Identitat=Jean-Alexandre Dagès |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1861]] |Fin= 1870 |Identitat=Jean-Jacques Victor Brocas-Perras |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1856]] |Fin= 1861 |Identitat=Jean-Pierre Dubernet |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1854]] |Fin= 1855 |Identitat=Arnaud Ducamp |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1837]] |Fin= 1854 |Identitat=Jean-Jacques Victor Brocas-Perras |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1821]] |Fin= 1837 |Identitat=Jean Barbe |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1808]] |Fin= 1821 |Identitat=François Henri de Foix Candale |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1803]] |Fin= 1808 |Identitat=Jean Tachouères |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1800]] |Fin= 1803 |Identitat=Ambroise poysegur |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1800]] |Fin= 1800 |Identitat=Martin Lanevère |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1799]] |Fin= 1800 |Identitat=Jean Diris |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1798]] |Fin= 1799 |Identitat=Jean Tachouères |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1797]] |Fin= 1798 |Identitat=Jean Darcahute |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1797]] |Fin= 1797 |Identitat=Pierre Barbe |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1796]] |Fin= 1797 |Identitat=Jean Darcahute |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1795]] |Fin= 1796 |Identitat=Pierre Poységur |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1793]] |Fin= 1795 |Identitat=Pierre Barbe |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= 09/05/1793 |Fin= |Identitat=creacion de la comuna per l'aplec de las comunas de : * Aulèrs Paradèra * Murs * Doasith (borg)}} {{ElegitFin}} {{bóstia desenrotlanta/fin}} {{ElegitFin}} == Economia == Se la cultura de la [[vinha]] e lo colonat a miejas e marcavan d’auts còps l’economia deu vilatge, uei qu’es lo [[milhòc]] qui senhoreja.<br /> Per çò deus mestieraus, au sègle XX, Doasit que’s distingueish per mantuas enterpresas de hustatge. Mes la principau, l'enterpresa Soubaigné, qui emplegà dinc a 85 obrèrs, qu'es barrada en 2014<ref>http://www.sudouest.fr/2014/10/30/l-entreprise-familiale-soubaigne-liquidee-1720256-3350.php</ref>. == Demografia == {{Demografia |insee=40089 |1793=1379 |1800=1395 |1806=1407 |1821=1437 |1831=1498 |1836=1499 |1841=1490 |1846=1520 |1851=1504 |1856=1493 |1861=1503 |1866=1465 |1872=1408 |1876=1360 |1881=1319 |1886=1273 |1891=1273 |1896=1250 |1901=1260 |1906=1256 |1911=1257 |1921=1177 |1926=1143 |1931=1074 |1936=1071 |1946=1004 |1954=1028 |1962=1069 |1968=1032 |1975=901 |1982=865 |1990=858 |1999=884 |cassini=11888 |senscomptesdobles=1962}} ==Lòcs e monuments== * Glèisa de Sent Joan d’Aulèrs, classada Monument Istoric (8-11-2004). Absida deu sègle XII^au * Glèisa de Sent Martin de Murs. * Glèisa de N.-D. de l’Assompcion (glèisa deu borg)<ref>Lhèu fondada preu Rogèr de Vielar lo 28/10/1463 (V. Foix, ''Dictionnaire des Seigneuries'', segon "gen. mss. de Viella par Mme de la Baume-Pluvinel" ; Archius de la Lanas IIF180 f°38).</ref>. * Castèth de Candale. * Arenas (1976) ; 1200 plaças ; corsas de vacas. * [http://dzt-isto.chez-alice.fr/16_stele.htm Estèlas discoïdaus] (pèiras de cementèris) : un dotzenat que son estadas recensadas sus la comuna. <gallery mode="packed" heights="180px"> Camp_Mus.jpg|Lo camp de Murs Gleisa_Aules.JPG|Glèisa de St Joan d'Aulèrs Gleisa_Mus.JPG|Glèisa de St Martin de Murs Eglise_ND_Doazit.jpg|Glèisa de Nosta Dauna de l'Asompcion deu borg de Doasith Château de Candale.jpg|Castèth de Candale Jean d'Arcet.jpg|[[Jean Darcet]]<br />(Doasith 1724 - París 1801) </gallery> {{messatge galariá}} == Personalitats ligadas a la comuna == * [[Jean Darcet]] (Doasit 1724 – [[París]] 1801) : Quimista. * [https://web.archive.org/web/20070523003418/http://dzt-isto.chez-alice.fr/08_l_lam.htm Louis Lamaignère] (Doasith 1855 – [[Artassen]] 1917) ; aliàs "Vin-cent" : autor de textes e poesias en gascon. * [[Raphaël Lamaignère]] (Doasith 1887 – [[Èrm (Lanas)|Èrm]] 1951) ; aliàs "Jan de Junat" : autor de textes e poesias en gascon. * [https://web.archive.org/web/20061208065909/http://dzt-isto.chez-alice.fr/o_luquet.htm Olivier Luquet] ([[Bona Guarda]] 1914 – [[Sent Vincenç de Pau (Lanas)|Lo Poi]] (Bruglòssa) 2005) ; aliàs "Jan deu Pradèu" ; curat de Doasith (1956-1996) : autor de peçòtas en gascon. == Bibliografia == * (fr) [https://web.archive.org/web/20110921091628/http://dzt-isto.chez-alice.fr/dzt_rl.htm Doazit aux trois églises], per l'Abat Raphaël Lamaignère; 1941. * (fr) [https://web.archive.org/web/20110921165033/http://dzt-isto.chez-alice.fr/dzt_jf1.htm Regards sur le passé], per Joseph Ferré; 1940. ==Véder tanben== {{Sisterlinks| commons=Category:Doazit|}} * [[Comunas de las Lanas]] ==Ligams extèrnes== * [https://web.archive.org/web/20160703080602/http://dzt-isto.chez-alice.fr/37_langu.htm Lo parlar de Doasith] == Nòtas e referéncias == <references/> {{Portal Gasconha}} {{Comunas de las Lanas}} [[Categoria:Comuna de Shalòssa]] [[Categoria:Comuna de las Lanas]] [[Categoria:Lanas]] [[Categoria:Comuna de Gasconha]] ar1g0vrnpxgbo5rslgte7d4as7teize 0 42094 2512990 2508445 2026-11-11T09:39:17Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 2512990 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Gascon}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Horcs Arriu | nom2 = ''Horsarrieu'' | imatge = Horsarrieu (Landes, Fr), pèlerins devant l'église.JPG | descripcion = Pelegrins davant la glèisa. | lògo = | escut = | escais = | ist = {{Gasconha}} | parçan = [[Shalòssa]] Hauta | region = [[Navèra Aquitània]] | departament = {{Lanas}} | arrondiment = [[Arrondiment deu Mont|Lo Mont]] | canton = Shalòssa Tursan ([[Canton de Hagetmau|Hagetmau]] avant 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas de Shalòssa Tursan|CC de Shalòssa Tursan]] (2017 ---->) | insee = 40128 | cp = 40700 | cònsol = Denis Dumartin | mandat = [[2020]]-[[2026]] | gentilici = los horsarrius | latitud = 43.6844444444 | longitud = -0.595833333333 | alt mini = 50 | alt mej = | alt maxi = 133 | ectaras = 1102 | km² = 11.02 |}} '''Horcs Arriu''' (''Horsarrieu'' en [[francés]]) qu'ei ua [[comuna francesa|comuna]] [[Gasconha|gascona]] de [[Shalòssa]] situada dens lo [[departaments franceses|departament]] de las [[Lanas (departament)|Lanas]] e la [[regions francesas|region]] de [[Navèra Aquitània]], <small>ancianament d'[[Aquitània (region)|Aquitània]]</small>. == Geografia == Horcs Arriu qu’es situat en [[Shalòssa]], près de la rota departamentau 933, a mieitat camin deu [[Lo Mont|Mont]] (40) a [[Ortès]] (64), e a 3 quilomètres de [[Hagetmau|Haget]], lo capdulh deu canton. Las comunas tanhentas que son : [[Senta Coloma (Lanas)|Senta Coloma]], [[Dume]], [[Audinhon]], [[Doasith]] e [[Hagetmau]]. [[Imatge:Map commune FR insee code 40128.png|vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre deu territòri=== {{Localizacion vila | nòrd-oèst = | nòrd = [[Audinhon]] | nòrd-èst = [[Dume]] | oèst = [[Doasith]] | vila = Horcs Arriu | èst = [[Senta Coloma (Lanas)|Senta Coloma]] | sud-oèst = | sud = [[Hagetmau]] | sud-èst = }} ==Toponimia== La prononciacion qu'ei [hursa'rriw]. Las fòrmas ancianas que son ''Horsarrieu'' (mapa de 1638), ''Horsariou'' (mapa de 1651), ''Horsarrieu'' (mapa de 1714), ''Horsarieu'' (mapa de 1733) <ref name = bbf>Bénédicte Boyrie-Fénié, ''Dictionnaire toponymique des communes. Landes et Bas-Adour'', ed. Institut occitan e CAIRN, Pau, 2005, p. 116</ref>. « Horcs Arriu » : « Las conjuntas de l’arriu » <ref name = bbf/>. Que cau donc qu’i agi un arriu solet, dab mei d’ua conjunta. Açò que pòt correspóner a l’arriu de la Glèisa, qui s’arrecapta totas las aigas a l’entorn deu borg, e qui se’n va de cap au nòrd, vueità’s dens lo Laudon. == Istòria == La comuna que’s tròba suu territòri de çò qui estó, dinc a la Revolucion, las caverias d’Arrimbès, de Crunhon, de Cuquerenh, e lhèu d’autas.<br/> La parròpia que s’aperava Aulha Morta (''parochia Ovis Mortue'')<ref>Recogniciones Feodorum in Aquitania ; n°99 ; ed. Ch. Bémont, 1914, p.40</ref>. Aqueth nom, uei desbrombat, qu’es enqüèra emplegat en 1650<ref>Arch. du Grand Séminaire d’Aire, citat per V. Foix ; Vieux clochers, vieilles ruines ; Aquius de la Lanas IIF904 f°26</ref>.<br/> Dens lo medish periòde 1250-1350, on s’implantàn las [[Bastida (vila)|bastida]]s ([[Pimbo]], [[Casèras]], [[Gèuna]], [[Granada (Lanas)|Granada]], [[Bona Guarda]]…), que bastín tanbenh borgs castraus ([[Brassempoi]], [[Doasit|Doasith]], [[Mont Aut (Lanas)|Montaut]] …) preus quaus n’am pas cartas de fondacion. Lo borg de Horcs Arriu qu’es un d’aqueths, bastit suu medish modèl: au som d’ua sèrra longa e estreta, ua carrèra rectilinèa barrada aus estrems pr’ua pòrta o un castèth, e protegida suus penents per hossats e palissadas.<br/> La glèisa de la parròpia Sent Martin d’Aulha Morta qu’èra dens la vath a 500 mètres au nòrd-oèst deu borg. Qu’estó cremada pendent las guèrras de religion<ref>V. Foix ; Vieux clochers, vieilles ruines ; Aquius de la Lanas IIF904 f°27</ref>. Desbastida en 1871, n’i damora pas mei sonque lo cementèri. Qu’estó lavetz la capèra deu borg, dedicada a Sent Blasi, qui vadó glèisa parropiau. Qu’èra estada alargada d’ua nau en 1867 tà poder respóner a las soas navèras foncions. [[Imatge:Horsarrieu (Landes, Fr), pèlerins devant l'église.JPG|thumb|right|Romius devant la glèisa de Horcs Arriu]] == Administracion == {{ElegitDebuta |Títol = Lista deus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2014]] |Fin= (2032) |Identitat= Denis Dumartin|Partit= divèrs esquèrra |Qualitat= Responsable mantenença e trabalhs naus}} {{Elegit |Debuta= [[2001]] |Fin= 2014 |Identitat= Bernard Labat|Partit= [[PS]] |Qualitat= retirat}} {{Elegit |Debuta= [[1971]] |Fin= 2001 |Identitat=Jean Lailheugue |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1969]] |Fin= 1971 |Identitat=Robert Boueilh |Partit= |Qualitat= }} |- |colspan="5" align="center" bgcolor="#f3fff3" | {{bóstia desenrotlanta/debuta |títol=Seguida de la lista deus maires }} {{ElegitDebuta |Títol =}} {{Elegit |Debuta= [[1947]] |Fin= 1969 |Identitat=Félicien Plantier |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1944]] |Fin= 1947 |Identitat=René Labat |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1936]] |Fin= 1944 |Identitat=Joseph Conciroles |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1920]] |Fin= 1936 |Identitat=Constant Bonnefemne |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1880]] |Fin= 1920 |Identitat=Eugène Consiroles |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1872]] |Fin= 1879 |Identitat=Jean Conciroles |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1869]] |Fin= 1872 |Identitat=Jean-Baptiste Lamarque |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1860]] |Fin= 1869 |Identitat=Jean Conciroles |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= <1846 |Fin= >1846 |Identitat=Jean-Baptiste Lamarque |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= >1810 |Fin= |Identitat=Lalanne des Camps |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1790]] |Fin= 1810 |Identitat=Dulau du Barat |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitFin}} {{bóstia desenrotlanta/fin}} {{ElegitFin}} == Demografia == {{Demografia |insee=40128 |1793=606 |1800=554 |1806=603 |1821=562 |1831=607 |1836=650 |1841=627 |1846=665 |1851=660 |1856=593 |1861=581 |1866=579 |1872=561 |1876=583 |1881=579 |1886=584 |1891=562 |1896=527 |1901=551 |1906=601 |1911=561 |1921=518 |1926=512 |1931=495 |1936=499 |1946=485 |1954=413 |1962=424 |1968=447 |1975=478 |1982=567 |1990=634 |1999=636 |2004= |2005= |2006=629 |2007=628 |2008= |2009= |cassini=17269 |senscomptesdobles=1962}} ==Lòcs e monuments== * Glèisa de Sent Blasi, au borg ; sègle XV^au, inscriuta a l’inventari deus Monuments Istorics (12-12-1939) * Calvari arcaïc monolit, a proximitat de l’Espitau. * Duas pèiras discoïdaus que son expausadas devant la glèisa. * Hont de Sent Blasi. Qu’es lhèu a l’entorn d’aquera hont que hasèn virar lo monde gahats de la jaunissa tà’us i har-la passar<ref>Pierre Duval ; [http://dzt-isto.chez-alice.fr/evesche.htm Description de l’Evesché d’Aire en Gascogne] ; ed. 1651.</ref>. * Arenas aprigadas ; corsas de vacas. == Suu Camin de Compostèla == La maison aperada « L’Espitau », au sud-èst de la comuna, qu’es ua anciana comanderia de l’òrdi de Malta dab un espitau, suu [[Camin de Sant Jaume|camin de Compostèla]] ([[Via Lemovicensis|via lemosia]]), 2 quilomètres abans d’arribar a la cripta de Sent Guironç (comuna de [[Hagetmau]]). == Personalitats ligadas a la comuna == * Arnaut Dubusquet (Horcs Arriu ca 1630 – 1719), autor d’ua satira borlesca en francés : [https://web.archive.org/web/20080716012605/http://dzt-isto.chez-alice.fr/huque.htm « Le Huque des faux-nobles »]. * Maurice Justes ([[Sent Aubin (Lanas)|Sent Aubin]] 1911 – 1990) ; curat de Horcs Arriu (1955-1990). Qu’a publicat enter auts obratges : ’’ Un village de Chalosse Horsarrieu’’ ; imprimerie Ducasse-Duhon, Dax, février 1985. Extrait du bulletin de la Société de Borda, numéros 397 et 398. * Frédéric Fauthoux ([[Sent Sever (Lanas)|Sent Sever]] 1972 -) : jogador e capitani deu Vam Biarnés Pau-Ortés. ==Véder tanben== * [[Comunas de las Lanas]] {{Sisterlinks|commons=Category:Horsarrieu|}} ==Ligams extèrnes == * [https://web.archive.org/web/20110305192809/https://www.chalossetursan.fr/ Comunautat de comunas de Shalòssa Tursan] ==Nòtas== <references/> <br/> {{Camin de Compostèla | precedenta = [[Audinhon]] | via = Via Lemovicensis | seguenta = [[Hagetmau]] }} {{Portal Gasconha}} {{Comunas de las Lanas}} [[Categoria:Comuna de las Lanas]] [[Categoria:Comuna de Gasconha]] [[Categoria:Comuna de Shalòssa]] 6chzqtod9yhczw0ew5r61d4rl9ibccr 0 42180 2513024 2295296 2026-11-11T11:55:38Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 2513024 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Gascon}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Larbei | nom2 = ''Larbey'' | imatge = Mairie de Larbey.JPG | descripcion = La mairetat de Larbei. | lògo = | escut = | escais = | ist = {{Gasconha}} | region = [[Navèra Aquitània]] | parçan = {{Shalòssa}} | departament = {{Lanas}} | arrondiment = [[Arrondiment de Dacs|Dacs]] | canton = [[Canton deu Costalat de Shalòssa|Costalat de Shalòssa]] ([[Canton de Mugron|Mugron]] avant 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas de Tèrras de Shalòssa|CC de Tèrras de Shalòssa]] | insee = 40144 | cp = 40250 | cònsol = Michel Dangoumau | mandat = [[2020]]-[[2026]] | longitud = -0.716944444444 | latitud = 43.7042 | alt maxi = 108 | alt mini = 33 | alt mej = | ectaras = | gentilici = | km² = 6.00 |}} '''Larbei'''<ref>http://www.institutoccitan.com/index.php?option=com_content&task=view&id=166&Itemid=0&lang=oc</ref> (''Larbey'' en [[francés]]) qu'ei ua [[comuna francesa|comuna]] [[Gasconha|gascona]] de [[Shalòssa]], situada dens lo [[departaments franceses|departament]] de las [[Lanas (departament)|Lanas]] e la [[region francesa|region]] de [[Navèra Aquitània]], <small>ancianament d'[[Aquitània (region)|Aquitània]]</small>. ==Geografia== L'arriu de Lauròla qu'esparteish la comuna de Larbei e la de [[Mailís]]. Lo [[Lots|Los]], afluent de l'[[Ador]] que dessepara Larbei de [[Caupena]]. Au nòrd, la [[Guauga]] e l'arriu deu Pistolat que hèn lo limit dab la comuna de [[Sent Aubin (Lanas)|Sent Aubin]]. [[Imatge:Map commune FR insee code 40144.png|vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre deu territòri=== {{Localizacion vila |nòrd-oèst= |nòrd=[[Sent Aubin (Lanas)|Sent Aubin]] |nòrd-èst= |oèst= [[Caupena]] |vila=Larbei |èst= |sud-oèst= |sud= |sud-èst=[[Mailís]] }} [[Fichièr:Pont Los Larbei.jpg|thumb|300px|right|Lo [[Lots|Los]] enter Larbei e Caupena]] ==Toponimia== La prononciacion qu'ei [lar'bej]. Las fòrmas ancianas que son ''S. Johannis de Larby'' en 1263, ''Larbey'' en 1291, ''Larbei'' (mapa de 1638), ''Larbes'' (mapa deu començament deu sègle XVIII), ''Larbey'' (mapas de 1714 e de 1733) <ref name = bbf>Bénédicte Boyrie-Fénié, ''Dictionnaire toponymique des communes. Landes et Bas-Adour'', ed. Institut occitan e CAIRN, Pau, 2005, p. 127-128</ref>. Lo nom que demòra escur. Lo nom qu'ei a arreligar dab ''Larbiei'', adara [[La Granja (Lanas)|La Granja]]. J.B. Orpustan qu'associa aqueth darrèr nom dab lo [[basco]] ''larre'', « lana », shens poder precisar la seguida <ref name = bbf/>. ==Istòria== ==Administracion== {{ElegitDebuta |insee= 40144 |Títol= Lista deus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= març de [[1977]] |Fin= (2026)|Identitat= Michel Dangoumau|Partit= [[PS]]|Qualitat= retirat}} {{Elegit |Debuta= |Fin= 1977 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee= 40144 |1793=409 |1800=419 |1806=383 |1821=468 |1831=555 |1836=500 |1841=508 |1846=483 |1851=472 |1856=504 |1861=482 |1866=481 |1872=469 |1876=517 |1881=475 |1886=469 |1891=448 |1896=456 |1901=433 |1906=439 |1911=419 |1921=396 |1926=376 |1931=343 |1936=344 |1946=325 |1954=302 |1962=290 |1968=274 |1975=259 |1982=228 |1990=242 |1999=236 |2005=235 |2006=240 |2007=242 |2008= |2009= |cassini=18743 |senscomptesdobles=1962}} ==Lòcs e monuments== * La glèisa de Sent Joan Baptista de Larbei. * Las ancianas lòtjas (cortilhs tà las vacas) e pitrangla (tribuna d'aunor), sus la plaça de la Corsa de Larbei. * Lo molin fortificat de la [[Guauga]]. * Lo Camp de Los, enclaus de tèrra, dit "roman", près deu [[Lots|Los]]. * La maison deu "Lomar", ancian espitau, possession deus chivalièrs de [[Sent-Jacmes de l'Espada]] roja. <gallery mode=packed heights=180px> Église Saint-Jean-Baptiste de Larbey (2).jpg|La glèisa de Sent Joan Baptista de Larbei. Arènes de Larbey.JPG|Las arenas vielhas. Molin Larbei.jpg|Lo molin fortificat de la Guauga. </gallery> ==Personalitats ligadas dab la comuna== == Arreproèr == * A [[Sent Aubin (Lanas)|Sent Aubin]] que beven vin, e a Larbei enqüèra mei. == Bibliografia == * ''[https://web.archive.org/web/20150721020235/http://dzt-isto.chez-alice.fr/larbey.htm La paroisse et l'église de Larbey],notes recueillies pour un petit essai d'histoire locale'' ; Raphaël Lamaignère ; 1940. * ''[https://web.archive.org/web/20170617012817/http://dzt-isto.chez-alice.fr/larbeyvx.htm Le vieux Larbey], étude historique'' ; Raphaël Lamaignère ; 1942. ==Véder tanben== * [[Comunas de las Lanas]] ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Sisterlinks| commons=Category:Larbey| }} {{Portal Gasconha}} {{Comunas de las Lanas}} [[Categoria:Comuna de las Lanas]] [[Categoria:Comuna de Shalòssa]] [[Categoria:Comuna de Gasconha]] okc0f5fwxeo0igxsyct40l0u08lw792 0 42595 2512961 1917661 2026-11-11T05:08:01Z Nicolas Eynaud 6858 2512961 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} '''Kata''' (型, 形 significa: "la forma") es un mot [[japonés]] que s'utiliza dins qualques arts marcialas. Dins lo [[karate]], aqueste mot descriu una simulacion detalhada de combat - la succession de movements - qu'es practicada individualament o en còla. Abans de l'executar, lo practicant deu ensajar la practica de la tecnica fondamentala - ''[[kihon]]''. Aquesta simulacion representa una succession de movements, l'ataca e la defensa en un combat imaginari. Cada ataca deu èsser realizada coma si i aviá un adversari davant lo karateka, per l'aténher, e cada defensa deu èsser realizada coma si l'adversari atacava dins una situacion vertadièra de perilh. Cada movement ten una interpretacion. Lo karateka deu respectar lo seu temps e la seuna aplicacion. L'objectiu del ''kata'' es d'ajudar al devolopament de las qualitats e las abiletats psicologicas e fisicas que fan mestièr pel combat vertadièr. == Ligams intèrns == * [[Art marcial]]. == Bibliografia == == Nòtas e referéncias == <references/> {{commonscat|Kata}} [[Categoria:Art marcial japonés]] [[Categoria:Tecnicas de las arts marcialas]] 6d6trry0jamyggrx7fol2e5x2155iov 0 42836 2512962 2449649 2026-11-11T05:08:57Z Nicolas Eynaud 6858 2512962 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} Una '''ipotèsi''' (del [[grèc ancian]]: ὑπόϑεσις ''hypothesis'', el-meteis compausat de ''hypo'', "sota" e ''thesis'', "posicion") es la premissa sostenguda a un rasonament o una demostracion. Lo sens del mot a l'origina èra una idèa intelligenta o un metòde matematic capable de simplificar los calculs, mas qu'èran pas necessariament reals. Amb aqueste sens lo [[Roberto Bellarmine|cardenal Bellarmine]] usèt lo mot quand avertiguèt [[Galileo Galilei]] de pas tractar lo movement de la [[Tèrra]] coma real. Dins l'usança comuna, una ipotèsi es una idèa provisòria que la siá valor a d'èsser assolidada. L'ipotèsi exigís aital un esfòrç de la part dels investigadors per la confirmar o la negar. Dins lo [[Metòde scientific|metòde ipotetico-deductiu]], una ipotèsi i aviá d'èsser falsificabla, amai i aviá la posibilitat de la se declarar falsa, usualament a travèrs l'[[observacion]] e per consequéncia la formulacion d'una autra ipotèsi logica. Lo mot "ipotèsi" es estat utilizat d'un mòde incorrècte per l'[[ipotèsi de Riemann]], que n' aviá d'èsser pus pròpriament apelada [[conjectura]]. Per exemple, una persona qu'arriba dins un país e que vei una feda blanca, poiriá formular l'ipotèsi que totas las fedas d' aquel país seràn blancas. Aquesta pòt èsser considerada coma una ipotèsi per çò qu' es falsificabla, valent a dire, que ne pòt èsser ensajat lo contrari: ne sufís de veire una sola feda d'una autra color. De còps las demostracions matematicas son enonciadas en tres parts: '''ipotèsi''', '''tèsi''' e '''demostracion''', ont l'enonciat per demostrar es pas l'ipotèsi mas la tèsi, las ipotèsis son en cambi las condicions dins las que s'operan, que son emplegadas ensemble amb los axiòmas de la teoria onte s'opera per obténer la demostracion, per exemple: * Ipotèsi: siá un triangle rectangle * Tèsi: [[Teorèma de Pitagòras]] * Demostracion: veire las divèrsas demostracions a l'encòp [[Teorèma de Pitagòras]]. La '''tèsi''' es la proposicion d'aquel que ne desira s'abastar vertat. Lo rasonament que vòl far per arribar a una tala vertat s'apèla [[demostracion]]. == Vocables o concèptes relacionats == *[[Tèsi]] *[[Teorèma]] *[[Teoria]] *[[Philosophiae Naturalis Principia Mathematica]]... per la posicion d'[[Isaac Newton]] en consideracion amb las ipotèsis... "Hypotheses non fingo". [[Categoria:Sciéncias matematicas, fisicas e naturalas]] [[Categoria:Filosofia]] [[Categoria:Metòde scientific]] m8s0kkt5529hxd5unpj1gavbc9z41bf 2512963 2512962 2026-11-11T05:09:36Z Nicolas Eynaud 6858 /* Vocables o concèptes relacionats */ 2512963 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} Una '''ipotèsi''' (del [[grèc ancian]]: ὑπόϑεσις ''hypothesis'', el-meteis compausat de ''hypo'', "sota" e ''thesis'', "posicion") es la premissa sostenguda a un rasonament o una demostracion. Lo sens del mot a l'origina èra una idèa intelligenta o un metòde matematic capable de simplificar los calculs, mas qu'èran pas necessariament reals. Amb aqueste sens lo [[Roberto Bellarmine|cardenal Bellarmine]] usèt lo mot quand avertiguèt [[Galileo Galilei]] de pas tractar lo movement de la [[Tèrra]] coma real. Dins l'usança comuna, una ipotèsi es una idèa provisòria que la siá valor a d'èsser assolidada. L'ipotèsi exigís aital un esfòrç de la part dels investigadors per la confirmar o la negar. Dins lo [[Metòde scientific|metòde ipotetico-deductiu]], una ipotèsi i aviá d'èsser falsificabla, amai i aviá la posibilitat de la se declarar falsa, usualament a travèrs l'[[observacion]] e per consequéncia la formulacion d'una autra ipotèsi logica. Lo mot "ipotèsi" es estat utilizat d'un mòde incorrècte per l'[[ipotèsi de Riemann]], que n' aviá d'èsser pus pròpriament apelada [[conjectura]]. Per exemple, una persona qu'arriba dins un país e que vei una feda blanca, poiriá formular l'ipotèsi que totas las fedas d' aquel país seràn blancas. Aquesta pòt èsser considerada coma una ipotèsi per çò qu' es falsificabla, valent a dire, que ne pòt èsser ensajat lo contrari: ne sufís de veire una sola feda d'una autra color. De còps las demostracions matematicas son enonciadas en tres parts: '''ipotèsi''', '''tèsi''' e '''demostracion''', ont l'enonciat per demostrar es pas l'ipotèsi mas la tèsi, las ipotèsis son en cambi las condicions dins las que s'operan, que son emplegadas ensemble amb los axiòmas de la teoria onte s'opera per obténer la demostracion, per exemple: * Ipotèsi: siá un triangle rectangle * Tèsi: [[Teorèma de Pitagòras]] * Demostracion: veire las divèrsas demostracions a l'encòp [[Teorèma de Pitagòras]]. La '''tèsi''' es la proposicion d'aquel que ne desira s'abastar vertat. Lo rasonament que vòl far per arribar a una tala vertat s'apèla [[demostracion]]. == Ligams intèrns == * [[Tèsi]] * [[Teorèma]] * [[Teoria]] == Bibliografia == == Nòtas e referéncias == <references/> [[Categoria:Sciéncias matematicas, fisicas e naturalas]] [[Categoria:Filosofia]] [[Categoria:Metòde scientific]] hhkzzq0iyymdlryl0zx9b9bw2vw1bnf 10 42988 2512954 2487278 2026-11-11T02:23:41Z CommonsDelinker 245 Lo fichièr Tigre.gif es estat escafat coma o es estat sus Commons per Elcobbola (Copyright violation; see [[:c:COM:Licensing|Commons:Licensing]] ([[:c:COM:CSD#F1|F1]])) 2512954 wikitext text/x-wiki {| style="text-align:center; margin:0 auto; background:#E1F7E6; padding:5px; border:1px solid #99CC99; border-right-width:2px; border-bottom-width:2px" align="center" width="92%" |- style="background:#99CC99" ! [[Campionat Argentin de fotbòl de purmèra division|Purmèra Division]] 2007-2008 |- | [[Imatge:Escudo de la Asociación Atlética Argentinos Juniors.svg|30px]][[Associación Atlética Argentinos Juniors|Argentinos Juniors]] • [[Arsenal de Sarandí]] • [[Imatge:Bandfield.jpg|30px]][[Club Atlético Banfield|Banfield]] • [[Club Atlético Boca Juniors|Boca Juniors]] • [[Imatge:Escudo del Club Atlético Colón.svg|30px]][[Club Atlético Colón de Santa Fe|Colón]] • [[Imatge:EstudianteLaPlata.jpg|30px]][[Estudiantes de La Plata]] |- | [[Imatge:GimnasiaJujuy.jpeg|30px]][[Club Atlético Gimnasia y Esgrima|Gimnasia (Jujuy)]] • [[Imatge:CGELP.gif|30px]] [[Club de Gimnasia y Esgrima La Plata|Gimnasia (La Plata)]] • [[Imatge:Emblema oficial del Club Atlético Huracán.svg|30px]][[Club Atletico Huracán]] • [[Club Atlético Independiente|Independientes]] • [[Imatge:Lanus.jpeg|30px]][[Club Atlético Lanús|Lanús]] |- | [[Imatge:Escudo del Club Altético Newell's Old Boys.svg|30px]][[Newell's Old Boys]] • [[Imatge:Olimpo.gif|30px]][[Club Olimpo]] • [[Imatge:Escudo de Racing Club (2014).svg|30px]] [[Racing Club de Avellaneda|Racing]] • [[Imatge:Club Atlético River Plate logo.svg|30px]] [[River Plate]] • [[Imatge:RosarioCentral.gif|30px]][[Club Atlético Rosario Central|Rosario Central]] |- | [[Imatge:San lorenzo almagro logo.svg|30px]][[Club Atlético San Lorenzo de Almagro|San Lorenzo]] • [[Imatge:SanMartin.gif|30px]][[Club Atlético San Martín (San Juan)|San Martín (San Juan)]] • [[Club Atlético Tigre|Tigre]] • [[Imatge:VelezSarfield.gif|30px]][[Club Atlético Vélez Sársfield|Vélez Sársfield]] |}<noinclude> 52hd6eui4fofp9hbjqw1veeop0ibd51 0 44536 2513021 2425430 2026-11-11T11:54:20Z PichonDesgordit 65926 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|1|0 */ 2513021 wikitext text/x-wiki [[Imatge:Brigham_Young.jpg|thumb|right|Brigham Young]] '''Brigham Young''' (1 de junh de 1801 – 29 d'agost de 1877) foguèt lo segond profèta vidente e revelador, president de la [[Glèisa de Jesucristo dels Santos dels Darrièrs Jorns]], tanben coneguts coma mormones. Young es conegut amb divèrses sobrenombres, entre eles "lo Moïses American" (o tanben "lo Moïses modèrne" o "lo Moïses mormon") a causa de que, coma [[Moïses]], condusiguèt los primièrs membres de la Glèisa de Jesucristo pendent un arduo "éxodo" per las planicies de norteamérica, per arribar dins una "tèrra promesa". Tanben se li a conegut tanben coma lo Leon del Senhor" per la siá fòrta personalitat, e coma "Frair Brigham". Lo sieu biografia foguèt amiada al cinèma en 1940 en la pelicula "Brigham Young", protagonizada per Tyrone Power, Linda Darnell, [[Vincent Price]] e Dean Jagger coma Brigham Young. == Vida == Young nasquèt en una familha de granjeros en [[Vermont]] e trabalhèt coma fustièr e ferrièr itinerant, entre d'autres trabalhs. Se maridèt pel primièr còp en 1824. E mai se s'èra convertit al metodismo en 1823, Young s'apropèt al mormonismo après legir lo Libre de Mormón pauc après la siá publicacion en 1830. Se jonhèt formalament a la nòva fe en 1832 e viatgèt en [[Canadà]] coma misionero. Quand la siá primièra esposa moric en 1833, Young collaborèt amb d'autres mormones per establir una comunitat en [[Kirtland, Ohio]]. Young èra fòrça compromés amb la siá fe. Foguèt ordenat coma apostòl e se jonhèt al Conselh dels Dotze d'Apostòls coma òm dels primièrs membres, lo 14 de febrièr de 1835. Pendent las persecucions del populacho en Misuri a de fins del decenni de 1830 li foguèron embargadas totas las siás proprietats. En 1840 e 1841 viatgèt al Reialme Jonhut coma misionero de la Glèisa. La majoritat que Young ne convertiguèt emigraron a EE. UU. Per se jónher a las comunitats mormonas nòrd-americanas. En lo decenni de 1840 Young èra qu'establiguèron entre el la vila de Nauvoo, [[Illinois]], près del riu Misisipi. En aquesta vila s'establiguèt la nòva sedença de la Glèisa de Jesucristo dels Santos dels Darrièrs Jorns. En tamaño, arribèt a èsser comparable en Chicago. Mentre èra dins la preson en esperant un jutjament per de falses cargues de traïson, lo president de la Glèisa Joseph Smith foguèt assassinat per una multitud enfervorecida en 1844. Aguèt de divèrses aspirants per li substituir coma president de la glèisa. Sidney Rigdon, L'unic subrevivent de la primièra presidéncia argumenti lo besonh d'èsser temporàriament "guardián de la Glèisa", mas en un miting celebrat en [[Nauvoo]], Young argumentèt amb capitada qu'èra lo [[Conselh dels Dotze]] qui aviá de regir la comunitat. Aquesta proposicion sortiguèt avance, e Young, coma president del Conselh, s'autoproclamó cap coma president del Quorum dels Dotze. Tre aquesta conferéncia la Glèisa s'escindió en dos fòrts corrents: es quaus postulaban que la succession de la presidéncia e mestièr de profèta avián d'èsser a cargue de qui seriá estat soslinhat pel defunt Jose Smith Jr, lo sieu filh de 12 ans a la data Jose Smith Tresen e aqueles qu'apiegèron l'autoproclamación de Brigham Young coma cap espirtual, profèta, vidente e revelador. Lo corrent qu'accèpti pas a Young conforma uèi la Comunitat de Crist radicada en Independence, Misuri e la faccion que seguiguèt a Young es uèi la Glèisa de Jesucristo dels Santos dels Darrièrs jorns establida en Utah. Rigdon S'escindió e assumiguèt la presidéncia de la Glèisa Rigdonita, amb sedença en [[Pittsburgh, Pensilvania]]. Sorgiguèron tanben d'autres caps per dirigir çò que mai tard serián de grops independentes del movement. == Poligàmia == Brigham Young igual que uns altres lideris de l'època de la fundació de les colònies mormonas a Utah, van practicar la doctrina de la poligàmia fins que aquesta va ser declarada fora dels preceptes de l'Església en enfrontar els abastos i la llei Edmund/Tucker que amenaçava amb embargar les proprietats de l'església si aquesta no deixava de violar la llei amb la practica de la poligàmia. Young qui hi havia enviudado en 1833, va contreure matrimoni amb 51 esposes i va tenir amb 16 d'elles, 54 nens al seu càrrec. La majoria d'elles eren vídues i desemparades econòmicament. No tots els enllaços van resultar ser estables i diverses d'elles van sol·licitar divorcis més tarda. {{ORDENA:Young, Brigham}} [[Categoria:Mormonisme]] [[Categoria:Naissença en Vermont]] [[Categoria:Naissença en 1801]] [[Categoria:Decès en 1877]] h5n169clrxxbr4f9unkpl7fly1glkol 0 49842 2512910 2510776 2026-11-10T14:51:41Z GosGroc 1603 2512910 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Gascon}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Capian | nom2 = ''Capian'' | imatge = Capian Église Saint-Saturnin 03.jpg | descripcion = L'absida de la glèisa de Sent Sarnin | lògo = cap | escut = Blason ville fr Capian (Gironde).svg | ist = {{Guiana}} [[Bordalés]] | parçan = {{Entre Duas Mars}} | region = [[Novèla Aquitània|Novèra Aquitània]] | departament = {{Gironda}} | arrondiment = [[Arrondiment de Lengon]] | canton = L'Entre Duas Mars ([[Canton de Cadilhac|Cadilhac]] avant 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas dau Crionés|CC dau Crionés]] | insee = 33093 | cp = 33550 | cònsol = Frédéric Lataste | mandat = [[2020]]-[[2026]] | longitud = -0.329722222222 | latitud = 44.7116666667 | alt mini = 17 | alt mej = 110 | alt maxi = 115 | km² = 18.23 | gentilici = ''Capiannais'', ''Capiannaises'' (en [[francés]]) |}} '''Capian'''<ref>http://www.in-oc.org/index.php?option=com_content&task=view&id=197&Itemid=0</ref> (''Capian'' en [[francés]]) es una [[comuna francesa|comuna]] [[Bordalés|bordalesa]] <ref>https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k9616679v/f77.item.zoom p. 65</ref>, lingüisticament [[gascon]]a, administrada per lo [[departament francés|departament]] de [[Gironda (departament)|Gironda]] e la [[region francesa|region]] de [[Novèla Aquitània|Novèra Aquitània]], <small>ancianament d'[[Aquitània (region)|Aquitània]]</small>. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 33093.png|vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.]] === Perimètre dau territòri === {{Communes limitrophes | commune = Capian | nord = [[La Seuva Majora]] | nord-est = [[Targon]] | est = | sud-est = [[Solinhac]] <br> [[Cardan]] | sud = [[Vilanava de Rions]] | sud-ouest = [[Palhet]] | ouest = [[Langoiran]] | nord-ouest = [[Haus]] }} == Toponimia == Las fòrmas ancianas son ''Capianum'', en latin, sense data, ''parrochia de Capian'', en 1273, ''cappella de Capiano'', en latin, en 1361 <ref name=BBF>Bénédicte Boyrie-Fénié, ''Dictionnaire toponymique des communes. Gironde'', ed. CAIRN e Institut Occitan, Pau, 2008, p. 100</ref>. ''Capian'' vendré dau nom gallés ''Cappios'' (o en fòrma latina, lo nomen ''Cappius''), damb lo sufixe latin ''-anum'', o gallés ''-anon'' (per [[Ernèst Negre|Negre]], citat per Bénédicte Boyrie-Fénié, lo nom ''Cappianus'', sense sufixe)<ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 146</ref>{{,}}<ref name=BBF/>{{,}}<ref>Xavier Delamarre, ''Noms de lieux celtiques de l'Europe ancienne'', ed. Errance, 2012, p. 104, 290 e 334</ref>. Capian èra donc probablament una anciana granda propietat antica qu'avèva per mèste ''Cappios'' / ''Cappius''. == Istòria == == Administracion == {{ElegitDebuta|insee= 33093 |Títol= Lista daus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= març [[2008]] |Fin= [[2026]] |Identitat= Frédéric Lataste|Partit= divèrs dreta |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat=Rose-Marie Dulou |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març [[1989]] |Fin= 2001 |Identitat= Daniel Lataste |Partit= shens |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març [[1965]] |Fin= 1989 |Identitat= Pierre Moysson |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 1965 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * Avant la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna èra dau [[canton de Cadilhac]]; es adara dau canton de l'Entre duas Mars. == Demografia == {{Demografia |insee= 33093 |1793=750 |1800=757 |1806=747 |1821=652 |1831=705 |1836=701 |1841=665 |1846=640 |1851=627 |1856=628 |1861=670 |1866=693 |1872=712 |1876=790 |1881=665 |1886=582 |1891=570 |1896=643 |1901=703 |1906=690 |1911=710 |1921=638 |1926=633 |1931=574 |1936=528 |1946=525 |1954=545 |1962=564 |1968=623 |1975=591 |1982=669 |1990=602 |1999=624 |2006=627 |2007=627 |2008= |2009= |2012=690 |2015=703 |cassini=6878 |senscomptesdobles=1962}} ==Lòcs e monuments== ==Personalitats ligadas damb la comuna== ==Veire tanben == * [[Comunas de Gironda]] ==Ligams extèrnes== == Nòtas == <references/> {{Portal Guiana}} {{Comunas de Gironda}} [[Categoria:Comuna de Guiana]] [[Categoria:Bordalés]] [[Categoria:Comuna de Gironda]] [[Categoria:Comuna d'Entre Duas Mars]] d6prh5i44qishoz2ngl5m7hwvyd0c81 0 54893 2512989 2209689 2026-11-11T09:32:47Z Kontributor 2K 52367 2512989 wikitext text/x-wiki {{Infobox Comuna de França | arrondiment= [[arrondiment de Bourg-en-Bresse|Bourg-en-Bresse]] | canton= [[Canton de Bâgé-le-Châtel|Bâgé-le-Châtel]] |insee= 01025 |cp= 01380 |cònsol= Dominique Repiquet |mandat=[[2008]]-[[2014]] | alt mej= | longitud= 4.9453 | latitud= 46.3156 |alt mini= 179 |alt maxi= 217 |km²= 39.68 |carta=frp | nom2= Bâgé-la-Ville | nomcomuna =Bâgiê-la-Vela | lògo= | imatge= Mairie_blv_0909.jpg | descripcion= Mairie de Bâgé-la-ville | escut= Blason-Bâgé-la-Ville.svg | escais= | region ist ={{Arpitània}} | parçan= | gentilici = Bagésiens (en [[francés]]) }} '''Bâgiê-la-Vela''' en [[arpitan]] ('' Bâgé-la-Ville'' en [[francés]]) es una comuna francesa situada dins la region de [[Ròse-Alps]] e lo departament d'[[Ain (departament)|Ain]]. ==Geografia== ==Istòria== ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 01025 |Títol= Lista deus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat= Dominique Repiquet|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee= 01025 |1793=1809 |1800=2001 |1806=1960 |1821=2043 |1831=2017 |1836=2043 |1841=2072 |1846=2069 |1851=2103 |1856=2054 |1861=2095 |1866=2142 |1872=1987 |1876=1992 |1881=1918 |1886=1931 |1891=1885 |1896=1902 |1901=1863 |1906=1896 |1911=1865 |1921=1731 |1926=1708 |1931=1596 |1936=1586 |1946=1550 |1954=1469 |1962=1399 |1968=1383 |1975=1361 |1982=1596 |1990=1959 |1999=2314 |2004= |2005= |2006=2623 |2007=2 756 |2008=2 866 |2009=2975 |cassini=2354 |senscomptesdobles=1962}} ==Luòcs e monuments== ==Personalitats ligadas amb la comuna== ==Veire tanben== ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Arpitània}} {{Comunas d'Ain}} [[Categoria:Comuna d'Arpitània]] [[Categoria:Comuna d'Ain]] 7jq3po5webkjg15bmis06nczzkdfjtm 0 63815 2512996 2298214 2026-11-11T10:35:25Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 2512996 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= |naissença=[[24 de seteme]] de [[1724]] |decès=[[12 de febrièr]] de [[1801]] }} <!--Article redigit en gascon--> [[Image:Jean d'Arcet.jpg|thumb|200px|right|Jean Darcet]] '''Jean Darcet''' qu’es un [[quimista]] deu sègle XVIII^au. Vadut lo 7 de seteme de 1724, probablament a [[Doasit]], on damorava la soa familha, mes batiat dens la parròpia vesia, a [[Audinhon]]. Que s’es mort a [[París]] lo 12 de heurèr de 1801.<br> Qu’estó preceptor deus hilhs deu [[Montesquieu|Carles de Montesquiu]], dont s’estarà l’amic dinc a la mort de l’escrivan. Qu’es recebut medecin en 1762, puish, amistoat dab [[Guillaume-François Rouelle]], qu'estudia la quimia.<br> En 1774, qu’es nomat professor au Collègi de França, puish Director de la Manufactura de Sèvres, Inspector de las Monedas, membre de l’Acadèmia de las Sciéncias en plaça de [[Pierre Joseph Macquer]].<br> Que’u devem : *Lo saber-har de la [[porcelana]] qui dinc a lavetz e s’importava. *Ua contribucion com controlaire de las òbras deu [[Nicolas Leblanc]] a la fabricacion de [[soda]] en partint de la [[Sal (quimia)|sau]] de mar. *L’[[aliatge darcet]], qui hon de cap a {{unitat|92|°C}}, compausat de [[bismut]] 50%, [[plomb|plom]] 32%, [[estam]] 18%. *Un hèish d’analisis quimicas. Nomentat au Senat conservator lo 4 de nivòse de l’an VIII, qu’es l’un deus representants de la compausanta sapienta d’aquera assemblada.<br><br> Jean Darcet qu’es lo pair deu [[Jean-Pierre-Joseph Darcet]], eth tanbenh quimista, inventor de las pastilhas [[Vichèi]]. ==Publicacions== * ''Sur l’action d’un feu égal sur un grand nombre de terres'' (1766-1771) * ''Expériences sur plusieurs diamants et pierres précieuses'' (1772) * ''Discours en forme de dissertation sur l’état actuel des montagnes des Pyrénées... prononcé par M. d’Arcet pour son installation et l’inauguration de la chaire de chimie au [[Collège de France]], le 11 décembre 1775'' (1776) * ''Rapport sur l’électricité dans les maladies nerveuses'' (1783) ==Ligams extèrnes== *(fr) [http://dzt-isto.chez-alice.fr/10_darce.htm Notícia biografica]. *(en) [https://web.archive.org/web/20110720211355/http://dzt-isto.chez-alice.fr/wisniak.htm Notícia biografica ; Jaime Wisniak; 2003]. *(fr) [https://web.archive.org/web/20090429213630/http://dzt-isto.chez-alice.fr/precis.htm Précis historique de la vie et des travaux de Jean d'Arcet]. ==Nòtas== <references /> [[Categoria:Quimista francés|Darcet, Jean]] kz84jdq5y6q6rknp69cjtjd5mjbccus 10 66085 2512953 2487279 2026-11-11T02:23:20Z CommonsDelinker 245 Lo fichièr Tigre.gif es estat escafat coma o es estat sus Commons per Elcobbola (Copyright violation; see [[:c:COM:Licensing|Commons:Licensing]] ([[:c:COM:CSD#F1|F1]])) 2512953 wikitext text/x-wiki {{Metapaleta de navigacion |tematica=esport |tematica2=football |carta=arg |modèl = Campionat AFA 10 |títol = [[Image:Flag of Argentina.svg|border|30px]] {{títolcolor|arg|Campionat Argentin de fotbòl de purmèra division|Purmèra Division}} {{títolcolor|arg|Argentina}} 2009-2010 |estillista= text-align:center |lista1= [[Imatge:Escudo de la Asociación Atlética Argentinos Juniors.svg|30px]][[Associación Atlética Argentinos Juniors|Argentinos Juniors]] • [[Arsenal de Sarandí]] • [[Club Atlético Tucumán|Atlético Tucumán]] • [[Imatge:Bandfield.jpg|25px]][[Club Atlético Banfield|Banfield]] • [[Imatge:Escudo del Club Atlético Boca Juniors.svg|30px]][[Club Atlético Boca Juniors|Boca Juniors]] • [[Imatge:ChaJu.jpg|30px]][[Club Atlético Chacarita Juniors|Chacarita Juniors]] • [[Imatge:Escudo del Club Atlético Colón.svg|30px]][[Club Atlético Colón de Santa Fe|Colón]] • [[Imatge:EstudianteLaPlata.jpg|30px]][[Estudiantes de La Plata]] • [[Imatge:CGELP.gif|30px]] [[Club de Gimnasia y Esgrima La Plata|Gimnasia (La Plata)]] • [[Club Deportivo Godoy Cruz Antonio Tomba|Godoy Cruz]] • [[Imatge:Emblema oficial del Club Atlético Huracán.svg|30px]][[Club Atlético Huracán]] • [[Imatge:Escudo del Club Atlético Independiente de Avellaneda.svg|30px]][[Club Atlético Independiente|Independientes]] • [[Imatge:Lanus.jpeg|30px]][[Club Atlético Lanús|Lanús]] • [[Imatge:Escudo del Club Altético Newell's Old Boys.svg|30px]][[Newell's Old Boys]] • [[Imatge:Escudo de Racing Club (2014).svg|25px]][[Racing Club de Avellaneda|Racing]] • [[Imatge:Club Atlético River Plate logo.svg|30px]][[River Plate]] • [[Imatge:RosarioCentral.gif|30px]][[Club Atlético Rosario Central|Rosario Central]] • [[Imatge:San lorenzo almagro logo.svg|30px]][[Club Atlético San Lorenzo de Almagro|San Lorenzo]] • [[Club Atlético Tigre|Tigre]] • [[Imatge:VelezSarfield.gif|30px]][[Club Atlético Vélez Sarsfield|Vélez Sarsfield]] }}<noinclude>[[Categoria:Football en Argentina]] </noinclude> t0ujc0nhkmnm1hzwnthmz653rewx3ee 0 66148 2512952 1860425 2026-11-11T02:23:10Z CommonsDelinker 245 Lo fichièr Tigre.gif es estat escafat coma o es estat sus Commons per Elcobbola (Copyright violation; see [[:c:COM:Licensing|Commons:Licensing]] ([[:c:COM:CSD#F1|F1]])) 2512952 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} [[Imatge:Camisetas-catigre.PNG|thumb|left|200px|Malhòts de de Tigre au cors de la soa istòria]] Lo '''Club atlético Tigre''' qu'ei ua equipa de [[fotbòl]] de [[Victoria (Buenos Aires)|Victoria]] ([[Partit de San Fernando]], [[Província de Buenos Aires]]) qui joga regularament en purmèra division (aquò b'ei lo cas en [[2010]]). Que deu lo son nom a la ciutat de [[Tigre (Buenos Aires)|Tigre]] on e ho fondat en [[1902]]. {{campionat AFA 10}} {{Portal Argentina}} [[Categoria:Club argentin de fotbòl]] harjlsb4qeq8j71tqdtm8vbdu912fzc 0 68223 2512943 2503060 2026-11-10T22:41:19Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 2512943 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} [[Fichièr:Athletics pictogram.svg|thumb|150 px|right|...]] <ref>Article '''''[[MairitzFlumeSorgentDeltà (MFSD)]]''''')... ''made in'' '''[[Occita]]'''[[Fichièr:Flag_of_Occitania_(with_star).svg|25x25px]][[Fichièr:Estelada_roja.svg|25x25px]]'''[[lonha]]'''....... </ref> L' '''Associacion Internacionala de las Federacions d'Atletisme''' (en anglés: '''''[[World Athletics]]'''''), plan mai coneguda en pel mond entièr coma '''''[[IAAF]]''''' mas tot parièr socialament, mediatica e culturala, '''''[[Federacion Internacionala d'Atletisme]]'''''..., es l'organisme internacional que regís e organiza l' [[atletisme]] mondial. Lo sieu nom anglés actual foguèt adoptat al congrès de [[2001]] amor de cambiar lo ''vocable'' anglés ''amateur'' del sieu nom anterior, ''id est'' '''[[International Amateur Athletics Federation]]''', vengut ''fòra mòda'' amai quitament ''vielhanchon'' davant l'evolucion contemporanèa del primièr espòrt olimpic, del primièr<ref>... '''''e sol de verai verai''''' '''unic'''...</ref> ''espòrt planetari''. [[Fichièr:Berlin 2009 - Olympiastadion.JPG|thumb|350 px|left|... los '''''[[Campionat del Mond d'atletisme|XIIens Campionats del Mond d'atletisme]]''''', [[Berlin]], [[Alemanha]], [[2009]]...]] Las siás foncions màgers son d'organizar las competicions planetàrias de l'atletisme (totas menas de [[Campionat del Mond d'atletisme|Campionats del Mond d'atletisme]], dins totas las siás modalitats e categorias d'edat..., ''çò es'' [[Campionat del mond d'atletisme en sala|sala]], [[Campionat del Mond d'atletisme junior|junior]], [[Campionat del Mond d'atletisme de la joventut|de la joventut]] o [[Campionat del Mond de cross-country|de cross-country]], [[Campionat del Mond de mièg maraton|de mièg maraton]]...) e d'unas autras competicions planetàrias (per equipas mai que tot, atal la [[Copa del Mond d'atletisme]] bèla primièra - venguda a partir de [[2010]] [[Copa Intercontinentala d'atletisme]] - ...), o la [[Copa del Mond de marcha]] e d'unes autres eveniments planetaris coma l' [[IAAF Diamond League]] - que remplacèt en [[2010]] l'[[IAAF Golden League]]...- amai totas las ''manifestacions'' e ''meetings'' del '''''[[circuit atletic IAAF]]''''' annadièr ( que fòrça sovent ne cambièt de nom, modalitats e principis tot al briu de son istòria...), en collaboracion estrecha per çò que dels [[Jòcs Olimpics]] amb lo [[Comitat Internacional Olimpic]]. [[Fichièr:Osaka07 Opening Countries.jpg|thumb|350 px|right|... Gaireben '''''[[200]]''''' delegacions als '''''[[Campionat del Mond d'atletisme|XIens Campionats del Mond d'atletisme]]''''', [[Osaka]], [[Japon]], [[2007]]...]] Se n'entreva tot parièr de legiferar lo sieu espòrt, en tot ne reglamentar las divèrsas disciplinas e velhar al sieu bon foncionament a mai lo respièch de totas sas règlas e leis. Lo sieu prètzfach màger n'es, pr'aquò, de segur, l' [[omologacion]] dels divèrses [[recòrds del mond d'atletisme]]. Distribuís tanben [[prèmis]] e [[guerdons]] als atlètas cada an amai n'establís lo ''[[ranking]]''. Dempuèi [[1983]], lo sieu sèti social es a [[Mónegue]], que d'a [[Londres]] mudèt los catons. Son president actual es l' ex sautaire de long senegalés en [[Lamine Diack]]<ref> [[Campion de França]] del [[saut de long]] en [[1958]] amb una performança de ''7,63 m'', que lo sieu recòrd personal foguèt de ''7,72 m'' (melhora marca oèst africana [[1957]]-[[1960]]...)</ref>, elegit successor de l'italian en [[Primo Nebiolo]] aprèp lo decès d'aiceste en [[1999]] <ref>D'el tanben ex sautaire de long, defuntèt d'un infart...</ref>. Èra estada fondada a [[Estocòlme]] en [[1912]] per '''''[[17]]''''' païses e ne compren uèi lo dia '''''[[213]]''''' membres afiliats (federacions ''nacionalas'', ''estatalas''...), eissits d'a '''[[6]]''' comitats o associacions (continentals e subcontinentals...), bèla pròva ''sine qua non'' de la siá gaireben absoluda e totala ''[[universalitat]]''.<ref>... '''[[213]]''' membres afiliats, contra '''[[192]]''' per las '''''[[ONU|Nacions Unidas]]''''', '''[[205]]''' pel '''''[[CIO|Comitat Internacional Olimpic]]''''' & '''[[208]]''' per la '''''[[FIFA|Federacion Internacionala de Fotbòl]]'''''... </ref> == Istòria == === Fondacion === ==== los païses fondators ==== Ne son los '''''[[17]]''''' païses fondators: ** [[Fichièr:Flag of Germany.svg|200 px]]... '''[[ALEMANHA]]''' ** [[Fichièr:Flag of Australia.svg|200 px]]... '''[[AUSTRÀLIA]]''' ** [[Fichièr:Flag of Austria.svg|200 px]]... '''[[ÀUSTRIA]]''' ** [[Fichièr:Flag of Belgium.svg|200 px]]... '''[[BELGICA]]''' ** [[Fichièr:Flag of Canada.svg|200 px]]... '''[[CANADÀ]]''' ** [[Fichièr:Flag of Chile.svg|200 px]]... '''[[CHILE]]''' ** [[Fichièr:Flag of Egypt.svg|200 px]]... '''[[EGIPTE]]''' ** [[Fichièr:Flag of the United States.svg|200 px]]... '''[[ESTATS UNITS D'AMERICA]]''' ** [[Fichièr:Flag of Finland.svg|200 px]]... '''[[FINLÀNDIA]]''' ** [[Fichièr:Flag of France.svg|200 px]]... '''[[FRANÇA]]''' ** [[Fichièr:Flag of United Kingdom.svg|200 px]]... '''[[REIALME UNIT]]''' ** [[Fichièr:Flag of Greece.svg|200 px]]... '''[[GRÈCIA]]''' ** [[Fichièr:Flag of Hungary.svg|200 px]]... '''[[ONGRIA]]''' ** [[Fichièr:Flag of Norway.svg|200 px]]... '''[[NORVÈGIA]]''' ** [[Fichièr:Flag of Russia.svg|200 px]]... '''[[RUSSIA]]''' ** [[Fichièr:Flag of Sweden.svg|200 px]]... '''[[SUÈCIA]]''' ==== lo sieu nom anterior ==== D'a la siá fondacion entrò [[2001]], lo sieu nom oficial foguèt '''[[International Amateur Athletics Federation]]''' (''id est'' [[IAAF]]...) , qu'al congrès d'aquela annada se cambièt pel nom actual. === Principis fondators === ===Citacions=== ==== los sieus presidents successius ==== [[Fichièr:Osaka07 Opening Lamine Diack.jpg|thumb|200 px|left|... en '''''[[Lamine Diack]]''''', [[Ceremonia d' obertura]], [[Campionat del Mond d'atletisme de 2007]]...]] [[Fichièr:JS Edström 1959.JPG|thumb|200 px|right| en '''''[[Sigfrid Edström]]'''''...]] Fins ara, e dempuèi [[1912]], foguèron elegits ''[[5]]'' presidents de l' [[Associacion Internacionala de las Federacions d'Atletisme|IAAF]]: * en '''[[Sigfrid Edström]]''', {{Suècia}}, [[1912]] - [[1946]] <ref>Industrial suedés ([[1870]]-[[1964]])... Foguèt tanben un ''abrivaire'' capable de córrer lo [[100 m]] en ''11" '' a la fin del sègle XIX...</ref> * en '''[[David Cecil]]''' ''idem'' [[Lord Burghley]], {{Reialme Unit}}, [[1946]] - [[1976]] <ref>6en marqués d' [[Exeter]] ([[1905]]-[[1981]])... [[Campion olimpic]] del [[400 m baranhas]] dels [[Jòcs Olimpics d' Amsterdam]] en [[1928]]... </ref> * n' '''[[Adriaan Paulen]]''', {{Païses Basses}}, [[1976]] - [[1981]] <ref>([[1902]]-[[1985]])... Finalista olimpic (''7en'') del [[800 m]] dels [[Jòcs Olimpics d'Anvèrs]] en [[1920]], participèt tanben als de [[1924]] a [[París]] & [[1928]], [[Amsterdam]]...</ref> * en '''[[Primo Nebiolo]]''', {{Itàlia}}, [[1981]] - [[1999]] <ref>([[1923]]-[[1999]])...</ref> * en '''[[Lamine Diack]]''', {{Senegal}}, [[1999]] en lai... <ref>Nascut en [[1933]]...</ref> === Desenvolopament === === Bilanç & perspectivas === ==== citacions ==== == Organizacion intèrna == === la Presidéncia === ===lo Conselh=== === los membres del Conselh === == Congrèsses == ==Tòcas màgers== == Leis e reglamentacions generalas == ==Competicions== == Associacions continentalas afiliadas == [[Fichièr:IAAF map.png|thumb|450 px|left|... '''''Mapa''''' de las '''''6''''' associacions ''continentalas'' afiliadas a l' '''[[IAAF]]'''...]] ** Los '''''6''''' airals continentals de l' [[Associacion de las Federacions d'Atletisme|IAAF]] se ne ramosan un total de '''[[213]]''' federacions associadas, recòrd mondial per las ''entitats federadas''. Son: ** '''[[Confederacion Africana d'Atletisme|CONFEDERACION AFRICANA D'ATLETISME / CAA]]''' ** '''[[Associacion d'Atletisme d'America del Nòrd, America Centrala e Carib|ASSOCIACION D'ATLETISME D'AMERICA DEL NÒRD, AMERICA CENTRALA E CARIB / NACACAA]]''' ** '''[[Confederacion Sudamericana d'Atletisme|CONFEDERACION SUDAMERICA D'ATLETISME / ConSudAtle]]''' ** '''[[Associacion Asiatica d'Atletisme|ASSOCIACION ASIATICA D'ATLETISME / AAA]]''' ** '''[[Associacion Europèa d'Atletisme|ASSOCIACION EUROPÈA D'ATLETISME / EAA]]''' ** '''[[Associacion d'Atletisme d'Oceania|ASSOCIACION D'ATLETISME D'OCEANIA / OAA]]'''<ref>vejatz ''articles particulars''...</ref> == Palmarès istoric global == === '''''Olimpic''''' === [[Fichièr:Olympic pictogram Athletics - colored.svg|thumb|300 px|left]] *** '''[[Jòcs Olimpics|JÒCS OLIMPICS]]''' - '''''[[Jòcs Olimpics|MDCCCXCVI]]''''' - ''[[Jòcs Olimpics|2008]]'' : ==== AUR ==== [[Fichièr:Olympic rings.svg|thumb|500 px|right]] *** [[Fichièr:Gold medal olympic.svg|thumb|100 px|left|]]... mai de '''[[300]]''' '''''[[Aur olimpic|medalhas d'aur olimpicas]]'''''... **{{Estats Units}} [[d'America]] '''(''' '''[[311]]''' ''')''' '''[[.......]]''' [[Fichièr:Gold medal olympic.svg|thumb|60 px|left|]]... entre '''''[[100]]''''' & '''''[[150]]''''' ''idem'' [[Fichièr:Gold medal olympic.svg||thumb|50 px|left|]]... entre '''''[[50]]''''' & '''''[[100]]''''' ''id'' ***{{Russia}} ( ''&'' {{Union Sovietica}} '''+''' [[Fichièr:Flag of the CIS.svg|20 px]] [[Comunitat dels Estats Independents]] ) '''(''' '''[[89]]''' ''')''' ( [[Fichièr:Flag of the Soviet Union.svg|12 px]] ''[[64]]''<ref> Dempuèi ''sonque'' los [[Jòcs Olimpics|Jòcs Olimpics d'Helsinki 1952]]...</ref> '''&''' [[Fichièr:Flag of the CIS.svg|12 px]] ''[[7]]'' ...) ''')''' ****{{Alemanha}} ( ''&'' [[Fichièr:Flag of East Germany.svg|20 px]] [[Republica Democratica Alemanda]] ) '''(''' '''[[69]]''' ''')''' '''(''' [[Fichièr:Flag of East Germany.svg|12 px]] ''[[38]]'' ...) ''')''' [[Fichièr:Gold medal olympic.svg|thumb|45 px|left|]]... entre '''''[[20]]''''' & '''''[[50]]''''' ''id'' ** {{Reialme Unit}} '''(''' '''[[49]]''' ''')''' '''-''' {{Finlàndia}} '''(''' '''[[48]]''' ''')''' '''-''' {{Polonha}} '''(''' '''[[22]]''' ''')''' '''-''' {{Kenya}} '''(''' '''[[21]]''' ''')''' [[Fichièr:Gold medal olympic.svg||thumb|40 px|left|]]... entre '''''[[10]]''''' & '''''[[20]]''''' ''id'' *{{Austràlia}} '''(''' '''[[19]]''' ''')''' - {{Suècia}} '''(''' '''[[19]]''' ''')''' {{Itàlia}} '''(''' '''[[19]]''' ''')''' - {{Etiopia}} '''(''' '''[[18]]''' ''')''' - {{Republica Chèca}} ( ''&'' [[Checoslovaquia]] ) '''(''' '''[[15]]''' ( [[Fichièr:Flag of the Czech Republic.svg|12 px]] ''[[11]]''... ) ''')''' - {{Jamaica}} '''(''' '''[[13]]''' ''')''' - {{França}} '''(''' '''[[13]]''' ''')''' - {{Canadà}} '''(''' '''[[13]]''' ''')''' - {{Romania}} '''(''' '''[[11]]''' ''')''' - {{Cuba}} '''(''' '''[[10]]''' ''')''' [[Fichièr:Gold medal olympic.svg||thumb|35 px|left|]]... entre '''''[[5]]''''' & '''''[[10]]''''' ''id'' *{{Ongria}} '''(''' '''[[9]]''' ''')''' - {{Nòva Zelanda}} '''(''' '''[[9]]''' ''')''' - {{Japon}} '''(''' '''[[7]]''' ''')''' - {{Norvègia}} '''(''' '''[[7]]''' ''')''' - {{Grècia}} '''(''' '''[[6]]''' ''')''' - {{Sud-Africa}} '''(''' '''[[6]]''' ''')''' - {{Marròc}} '''(''' '''[[6]]''' ''')''' - {{Païses Basses}} '''(''' '''[[6]]''' ''')''' - {{Bulgaria}} '''(''' '''[[5]]''' ''')''' - {{China}} '''(''' '''[[5]]''' ''')'''<ref>Dempuèi ''sonque'' los [[Jòcs Olimpics|Jòcs Olimpics de Los Angeles 1984]]...</ref> [[Fichièr:Gold medal olympic.svg||thumb|30 px|left|]]... entre '''''[[1]]''''' & '''''[[5]]''''' ''id'' *{{Bielorussia}} '''(''' '''[[4]]''' ''')''' - {{Brasil}} '''(''' '''[[4]]''' ''')''' - {{Portugal}} '''(''' '''[[4]]''' ''')''' - {{Irlanda}} '''(''' '''[[4]]''' ''')''' - {{Belgica}} '''(''' '''[[3]]''' ''')''' - {{Mexic}} '''(''' '''[[3]]''' ''')''' - {{Ucraïna}} '''(''' '''[[3]]''' ''')''' - {{Argeria}} '''(''' '''[[3]]''' ''')''' - {{Lituània}} '''(''' '''[[3]]''' ''')''' [[2 medalhas]]: - {{Espanha}} - {{Bahamas}} - {{Cameron}} [[Fichièr:Gold medal olympic.svg|thumb|25 px|left|]]... '''''[[1]]''''' ''''' [[Aur olimpic|medalha d'aur olimpica]]''''' {{Nigèria}} '''(''' '''[[1]]''' ''')''' - {{Trinitat e Tobago}} '''(''' '''[[1]]''' ''')''' - {{Àustria}} '''(''' '''[[1]]''' ''')''' - {{Tunisia}} '''(''' '''[[1]]''' ''')''' - {{Eslovènia}} '''(''' '''[[1]]''' ''')''' - {{Corèa del Sud}} '''(''' '''[[1]]''' ''')''' - {{Eqüator}} '''(''' '''[[1]]''' ''')''' - [[Fichièr:Olympic flag.svg|20 px]] ( ''[[Equipa mixta]]'' )<ref>... çò es ''còla'' o ''equipa'' formada amb atlètas de ''nacionalitats'' diferentas e doncas de subre malaisit ''classificar'' e ''qualificar'' segon aquels critèris d' ''apertenéncia a un país o un estat''. </ref> '''(''' '''[[1]]''' ''')''' - {{Panamà}} '''(''' '''[[1]]''' ''')''' - {{Cazacstan}} '''(''' '''[[1]]''' ''')''' - {{Moçambic}} '''(''' '''[[1]]''' ''')''' - {{Oganda}} '''(''' '''[[1]]''' ''')''' - {{Burundi}} '''(''' '''[[1]]''' ''')''' - {{Luxemborg}}<ref>... ''quitament'' se [[Luxemborg]] poiriá en tota [[legitimitat]] e '''''[[bon drech]]''''' ne revendicar ''[[2]]'', en tot se reclamar la [[Aur olimpic|medalha d'aur]] del [[Maraton]] ganhada per en [[Michel Theato]] als [[Jòcs Olimpics|Jòcs Olimpics de París 1904]], qu'èra el [[Luxemborg|ciutadan luxemborgés]] ''licenciat d'atletisme'' al [[Racing Club de France|Racing]] ''francés'', onte lai fasiá d' ''ortalan''... Un dels ''primièrs'' (mas '''''tantes e tantes''''' ne seguiràn puèi...) '''''[[escàndols]]''''' ''de tota farina'' de l'[[Istòria de l'espòrt|espòrt]] (farinassa marridassa, cussonada que pas jamai...), tant ''esportius'' coma ''umans'', sul '''''trafic del muscle''''' (coma ''idem'' o faguèron tanben dels '''''cervèls'''''...) que los païses occidentals ( e autres, '''''tantes e maites''''', d'al [[Golf arabic|Golf]] fins als [[EUA]] - coma se los [[USA]] li ne fasiá de besonh tot aquò... -, [[Euròpa]]... e endacòm mai!!! ...) ne son a menar ara (la [[Problematicas de l'atletisme|plaga màger]] de l' [[Atletisme|Espòrt Rei]] amb lo [[dopatge]]...), enfaciats que ne son amb la tras qu'evidenta, preclara e ''prigonda'' '''''superioritat atletica''''' dels ''[[Espòrt|esportius]]'' de totas disciplinas eissits d'a las lors (''sic'') '''''ex''''' (per astre qu'astràs astrassàs!) colonias... Çò ne tornarem mencionar, aclarar... amai ''denonciar'' cada còp que ne serà necite en lo ''" nòstre "'' mond contemporanèu, atissat per la pretenduda lei (quina lei? ''Dura lex sed lex''...) del [[Globalizacion|mercat]] (''dels esclaus''...).</ref> '''(''' '''[[1]]''' ''')'''<ref>... ne parlarem doncas, ''e de racacòr'', de sonque ''[[1]]'' [[Aur olimpic|medalha d'aur]] per l'atletisme del [[Luxemborg|Grand Ducat]].</ref> {{Republica Dominicana}} '''(''' '''[[1]]''' ''')''' - {{Siria}} '''(''' '''[[1]]''' ''')''' ... '''[[.......]]''' ===== '''ARGENT''' ===== *** [[Fichièr:Silver medal olympic.svg|thumb|80 px|left|]]... mai de '''[[200]]''' ''[[Argent olimpic|medalhas d'argent olimpicas]]''... **{{Estats Units}} [[d'America]] '''(''' '''[[238]]''' ''')''' '''[[.......]]''' [[Fichièr:Silver medal olympic.svg|thumb|60 px|left|]]... entre '''[[100]]''' & '''[[150]]''' ''idem'' [[Fichièr:Silver medal olympic.svg||thumb|50 px|left|]]... entre '''[[50]]''' & '''[[100]]''' ''id'' *** {{Russia}} ( ''&'' {{Union Sovietica}} '''+''' ( [[Fichièr:Flag of the CIS.svg|20 px]] [[Comunitat dels Estats Independents]] ) '''(''' '''[[88]]''' ''')''' ( [[Fichièr:Flag of the Soviet Union.svg|12 px]] ''[[55]]'' '''&''' [[Fichièr:Flag of the CIS.svg|12 px]] ''[[11]]'' ) <ref>Davant {{Alemanha}} pr'amor qu'obtenguèt maitas medalhas d'aur: [[89]] contra [[69]]...</ref> **** {{Alemanha}} ( ''&'' [[Fichièr:Flag of East Germany.svg|20 px]] [[Republica Democratica Alemanda]] ) '''(''' '''[[88]]''' ''')''' ( [[Fichièr:Flag of East Germany.svg|12 px]] ''[[36]]'' ) ***** {{Reialme Unit}} '''(''' '''[[78]]''' ''')''' [[Fichièr:Silver medal olympic.svg|thumb|45 px|left|]]... entre '''[[20]]''' & '''[[50]]''' ''id'' ** {{Finlàndia}} '''(''' '''[[35]]''' ''')''' '''-''' {{Kenya}} '''(''' '''[[28]]''' ''')''' '''-''' {{Austràlia}} '''(''' '''[[24]]''' ''')'''<ref>Davant {{Jamaica}} ''idem'' ''[[19]]'' contra ''[[13]]''.</ref> '''-''' {{Jamaica}} '''(''' '''[[24]]''' ''')''' '''-''' {{Suècia}} '''(''' '''[[21]]''' ''')'''<ref> ''id'' ''[[19]]'' ''vs'' ''[[13]]'' {{França}}.</ref> '''-''' {{França}} '''(''' '''[[21]]''' ''')''' [[Fichièr:Silver medal olympic.svg|thumb|40 px|left|]]... entre '''[[10]]''' & '''[[20]]''' ''id'' * {{Polonha}} '''(''' '''[[17]]''' ''')''' - {{Itàlia}} '''(''' '''[[15]]''' ''')''' - {{Canadà}} '''(''' '''[[14]]''' ''')'''<ref>''id'' ''[[13]]'' ''id'' ''[[12]]'' {{Romania}}</ref> - {{Romania}} '''(''' '''[[14]]''' ''')''' - {{Cuba}} '''(''' '''[[13]]''' ''')'''<ref>''id'' ''[[10]]'' ''id'' ''[[9]]'' {{Ongria}}</ref>- {{Ongria}} '''(''' '''[[13]]''' ''')''' - {{Grècia}} '''(''' '''[[12]]''' ''')''' - {{Sud-Africa}} '''(''' '''[[11]]''' ''')''' [[Fichièr:Silver medal olympic.svg|thumb|35 px|left|]]... entre '''[[5]]''' & '''[[10]]''' ''id'' * {{Republica Chèca}} ( ''&'' [[Checoslovaquia]] '''+''' [[Fichièr:Flag of Bohemia.svg|20 px]] [[Boèmia]] ) '''(''' '''[[9]]''' ''')''' ( [[Fichièr:Flag of Bohemia.svg|12 px]] ''[[1]]'' ) - {{Japon}} '''(''' '''[[7]]''' ''')'''<ref>''id'' ''[[7]]'' ''id'' ''[[5]]'' {{Bulgaria}}</ref> - {{Bulgaria}} '''(''' '''[[7]]''' ''')''' - {{Etiopia}} '''(''' '''[[6]]''' ''')'''<ref>''id'' ''[[18]]'' ''id'' ''[[6]]'' {{Belgica}}</ref>- {{Belgica}} '''(''' '''[[6]]''' ''')'''<ref>''id'' ''[[3]]'' ''id'' [[0]] {{Soïssa}}</ref>- {{Soïssa}}<ref>... ''en italics'' los païses ''[[non encara medalhats d'aur olimpic]]''...</ref> '''(''' '''[[6]]''' ''')''' - {{Norvègia}} '''(''' '''[[5]]''' ''')'''<ref>... ''[[7]]'' [[Fichièr:Gold medal olympic.svg|12 px]] ''vs'' {{Marròc}} ''[[6]]'' ''id''</ref> {{Marròc}} '''(''' '''[[5]]''' ''')'''<ref>''id'' ''[[6]]'' [[Fichièr:Gold medal olympic.svg|12 px]] ''vs'' ''[[4]]'' {{Bielorussia}}</ref> - {{Bielorussia}} '''(''' '''[[5]] ''')'''<ref>''id'' ''[[5]]'' [[Fichièr:Gold medal olympic.svg|12 px]] ''vs'' ''[[3]]'' {{Mexic}}</ref> {{Mexic}} '''('''5''' ''')''' [[Fichièr:Silver medal olympic.svg|thumb|30 px|left|]]... entre '''[[1]]''' & '''[[5]]''' ''id'' *{{Espanha}} '''(''' '''[[4]]''' ''')''' - {{Nigèria}} '''(''' '''[[4]]''' ''')''' - {{Trinitat e Tobago}} '''(''' '''[[4]]''' ''')''' - {{Letònia}} '''(''' '''[[4]]''' ''')''' - {{Namibia}} '''(''' '''[[4]]''' ''')''' - {{Païses Basses}} '''(''' '''[[3]]''' ''')''' - {{China}} '''(''' '''[[3]]''' ''')''' - {{Brasil}} '''(''' '''[[3]]''' ''')''' - {{Bahamas}} '''(''' '''[[3]]''' ''')''' - {{Argentina}} '''(''' '''[[3]]''' ''')''' [[2 medalhas]]: {{Portugal}} - {{Irlanda}} - {{Ucraïna}} - {{Àustria}} - {{Tunisia}} - {{Danemarc}} - {{Turquia}} - {{Índia}} - {{Serbia}} ( ''&'' {{Iogoslavia}} ) - {{Tanzania}} - {{Chile}} [[Fichièr:Silver medal olympic.svg|thumb|25 px|left|]]... '''[[1]]''' ''[[Argent olimpic|medalha d'argent olimpic]]'' *{{Nòva Zelanda}} '''(''' '''[[1]]''' ''')''' - {{Argeria}} '''(''' '''[[1]]''' ''')''' - {{Lituània}} '''(''' '''[[1]]''' ''')''' - {{Estònia}} '''(''' '''[[1]]''' ''')''' - {{Eslovènia}} '''(''' '''[[1]]''' ''')''' - {{Corèa del Sud}} '''(''' '''[[1]]''' ''')''' - {{Eqüator}} '''(''' '''[[1]]''' ''')''' - [[Fichièr:Olympic flag.svg|20 px]] ''[[Equipa mixta]]'' '''(''' '''[[1]]''' ''']''' - {{Islàndia}} '''(''' '''[[1]]''' ''')''' - {{Sri Lanka}} '''(''' '''[[1]]''')''' - {{Taiwan}} '''(''' '''[[1]]''' ''')''' - {{Arabia Saudita}} '''(''' '''[[1]]''' ''')''' - {{Còsta d'Evòri}} '''(''' '''[[1]]''' ''')''' - {{Croàcia}} '''(''' '''[[1]]''' ''')''' - {{Haití}} '''(''' '''[[1]]''' ''')''' - {{Senegal}} '''(''' '''[[1]]''' ''')''' - {{Sodan}} '''(''' '''[[1]]''' ''')''' - {{Zambia}} '''(''' '''[[1]]''' ''')'''... '''[[.......]]''' ====== '''BRONZE''' ====== ** [[Fichièr:Bronze medal olympic.svg|thumb|80 px|left|]]... mai de '''[[200]]''' ''[[Bronze olimpic|medalhas de bronze olimpicas]]'' '''''[[.......]]''''' [[Fichièr:Bronze medal olympic.svg|thumb|70 px|left|]]... entre '''[[150]]''' & '''[[200]]''' ''idem'' **** {{Estats Units}} [[d'America]] '''(''' '''[[189]]''' ''')''' [[Fichièr:Bronze medal olympic.svg|thumb|60 px|left|]]... entre '''[[100]]''' & '''[[150]]''' ''id'' [[Fichièr:Bronze medal olympic.svg|thumb|50 px|left|]]... entre '''[[50]]''' & '''[[100]]''' ''id'' *** {{Russia}} ( ''&'' {{Union Sovietica}} '''+''' [[Fichièr:Flag of the CIS.svg|20 px]] [[Comunitat dels Estats Independents]] ) '''(''' '''[[97]]''' ''')''' ( [[Fichièr:Flag of the Soviet Union.svg|12 px]] (74) ''&'' [[Fichièr:Flag of the CIS.svg|12 px]] (3) ) *** {{Alemanha}} ( ''&'' [[Fichièr:Flag of East Germany.svg|20 px]] [[Republica Democratica Alemanda]] ) '''(''' '''[[94]]''' ''')''' ( [[Fichièr:Flag of East Germany.svg|12 px]] (35'') ) ***** {{Reialme Unit}} '''(''' '''[[61]]''' ''')''' [[Fichièr:Bronze medal olympic.svg|thumb|45 px|left|]]... entre '''[[20]]''' & '''[[50]]''' ''id'' ** {{Suècia}} '''(''' '''[[41]]''' ''')''' '''-''' {{Finlàndia}} '''(''' '''[[30]]''' ''')''' '''-''' {{Austràlia}} ( ''&'' [[Fichièr:Flag of Australasian team for Olympic games.svg|20 px]] [[Australasia]] ) '''(''' '''[[25]]''' ''')''' '''-''' {{Itàlia}} '''(''' '''[[25]]''' ''')''' '''-''' {{Canadà}} '''(''' '''[[25]]''' ''')''' '''-''' {{França}} '''(''' '''[[24]]''' ''')''' [[Fichièr:Bronze medal olympic.svg|thumb|40 px|left|]]... entre '''[[10]]''' & '''[[20]]''' ''id'' * {{Kenya}} '''(''' '''[[19]]''' ''')''' - {{Jamaica}} ( ''&'' [[Fichièr:Flag of the West Indies Federation.svg|20 px]] [[Índias Occidentalas]] ) '''(''' '''[[15]]''' ''')''' - {{Ongria}} '''(''' '''[[17]]''' ''')''' - {{Etiopia}} '''(''' '''[[14]]''' ''')''' - {{Cuba}} '''(''' '''[[14]]''' ''')''' - {{Grècia}} '''(''' '''[[11]]''' ''')''' - {{Ucraïna}} '''(''' '''[[10]]''' ''')''' - {{Romania}} '''(''' '''[[10]]''' ''')''' [[Fichièr:Bronze medal olympic.svg|thumb|35 px|left|]]... entre '''[[5]]''' & '''[[10]]''' ''id'' * {{Nòva Zelanda}} '''(''' '''[[9]]''' ''')''' - {{Japon}} '''(''' '''[[9]]''' ''')''' - {{Republica Chèca}} '''(''' '''[[8]]''' ''')''' ( ''&'' [[Fichièr:Flag of the Czech Republic.svg|12 px]] (5) ) - {{Norvègia}} '''(''' '''[[8]]''' ''')''' - {{Bielorussia}} '''(''' '''[[8]]''' ''')''' - {{Nigèria}} '''(''' '''[[8]]''' ''')''' - {{Marròc}} '''(''' '''[[7]]''' ''')''' - {{China}} '''(''' '''[[7]]''' ''')''' - {{Brasil}} '''(''' '''[[7]]''' ''')''' - {{Sud-Africa}} '''(''' '''[[6]]''' ''')''' - {{Païses Basses}} '''(''' '''[[6]]''' ''')''' - {{Bulgaria}} '''(''' '''[[6]]''' ''')''' - {{Espanha}} '''(''' '''[[5]]''' ''')''' - {{Trinitat e Tobago}} '''(''' '''[[5]]''' ''')''' [[Fichièr:Bronze medal olympic.svg|thumb|30 px|left|]]... entre '''[[1]]''' & '''[[5]]''' ''id'' * {{Portugal}} '''(''' '''[[4]]''' ''')''' - {{Àustria}} '''(''' '''[[4]]''' ''')''' - {{Danemarc}} '''(''' '''[[4]]''' ''')''' - {{Bahamas}} '''(''' '''[[3]]''' ''')''' [[2 medalhas]]: - {{Belgica}} - {{Mexic}} - {{Argeria}} - {{Estònia}} - {{Panamà}} - {{Soïssa}} - {{Turquia}} - {{Filipinas}} [[Fichièr:Bronze medal olympic.svg|thumb|25 px|left|]] '''[[1]]''' ''[[Bronze olimpic|medalha de bronze olimpica]]'' * {{Lituània}} ''' '''[[1]]''' ''')''' - {{Tunisia}} '''(''' '''[[1]]''' ''')''' - {{Eslovènia}} '''(''' '''[[1]]''' ''')''' - {{Cazacstan}} '''(''' '''[[1]]''' ''')''' - {{Moçambic}} '''(''' '''[[1]]''' ''')''' - {{Oganda}} '''(''' '''[[1]]''' ''')''' - {{Letònia}} '''(''' '''[[1]]''' ''')''' - {{Islàndia}} '''(''' '''[[1]]''' ''')''' - {{Sri Lanka}} '''(''' '''[[1]]''' ''')''' - {{Taiwan}} '''(''' '''[[1]]''' ''')''' - {{Barbados}} '''(''' '''[[11]] ''')''' - {{Colómbia}} '''(''' '''[[1]]''' ''')''' - {{Jiboti}} '''(''' '''[[1]]''' ''')''' - {{Eritrèa}} '''(''' '''[[1]]''' ''')''' - {{Qatar}} '''(''' '''[[1]]''' ''')''' - {{Veneçuèla}} '''(''' '''[[1]]''' ''')'''... '''[[.......]]''' ==== ''''' CAMPIONAS ''''' & ''''' CAMPIONS OLIMPICS ''''' ==== *** Veire article especializat [[Atletisme als Jòcs Olimpics]] ===== ''' ATENAS ''' ''''' 1896 ''''' ===== *** ''' [[MDCCCXCVI]] ''' ===== ''' SAINT LOUIS ''' ''''' 1900 ''''' ===== *** ''' [[MXC]] ''' ===== ''' PARÍS ''' ''''' 1904 ''''' ===== *** ''' [[MXCIV]] ''' ===== ''' LONDRES ''' ''''' 1908 ''''' ===== *** ''' [[MXCVIII]] ''' ===== ''' ESTOCÒLME ''' ''''' 1912 ''''' ===== *** ''' [[MXCXII]] ''' ====== '' (Berlin 1916...) '' ====== *** '' [[MXCXVI]] '' Non celebrats per en causa de la guerra de 1914-1918. ****[[Fichièr:French 87th Regiment Cote 34 Verdun 1916.jpg|thumb|400 px|left]] *****[[Fichièr:US WWI Gas mask with bag.JPG|thumb|300px|right]] ******[[Fichièr:Hawthorn Ridge Redoubt mine (1 July 1916) 1.jpg|thumb|500 px|left]] ===== ''' ANVÈRS ''' ''''' 1920 ''''' ===== *** ''' [[MXCXX]] ''' ===== ''' PARÍS ''' ''''' 1924 ''''' ===== *** ''' [[MXCXXIV]] ''' ===== ''' AMSTERDAM ''' ''''' 1928 ''''' ===== *** ''' [[MXCXXVIII]] ''' ===== ''' LOS ANGELES ''' ''''' 1932 ''''' ===== *** ''' [[MXCXXXII]] ''' ===== ''' BERLIN ''' ''''' 1936 ''''' ===== *** ''' [[MXCXXXVI]] ''' ====== '' (Helsinki 1940...) '' ====== [[Fichièr:Bundesarchiv Bild 169-0900, Russland, brennende Häuser.jpg|thumb|300 px|left]] ******* '' [[(MXCXL)]]'' Non celebrats per en causa de la guerra de 1939-1945. [[Fichièr:El Alamein Commonwealth Cemetery.JPG|thumb|400 px|right]] [[Fichièr:Japanese aircraft carrier Hiryu burning on 5 June 1942 (NH 73064).jpg|thumb|400 px|left]] ====== '' (Londres 1944...) '' ====== [[Fichièr:Butugycheg mine.jpg|thumb|400 px|left]] *** '' [[(MXCXLIV)]] '' Idem [[Fichièr:Ebensee concentration camp prisoners 1945.jpg|thumb|400 px|left]] [[Fichièr:Atomic cloud over Hiroshima.jpg|thumb|600 px|left]] *****[[Fichièr:Radium226.jpg|thumb|100 px|right]] ******[[Fichièr:xenon-glow.jpg|thumb|100 px|left]] [[Fichièr:KrTube.jpg|thumb|100 px|right]] ===== ''' LONDRES ''' ''''' 1948 ''''' ===== *** ''' [[MXCXLVIII]] ''' ===== ''' HELSINKI ''' ''''' 1952 ''''' ===== *** ''' [[MXCLII]] ''' ===== ''' MELBOURNE ''' ''''' 1956 ''''' ===== *** ''' [[MXCDVI]] ''' ===== ''' ROMA ''' ''''' 1960 ''''' ===== *** ''' [[MXCDX]] ''' ===== ''' TÒQUIO ''' ''''' 1964 ''''' ===== *** ''' [[MXCDXIV]] ''' ===== ''' CIUTAT DE MEXIC ''' ''''' 1968 ''''' ===== *** ''' [[MXCDXVIII]] ''' ===== ''' MUNIC ''' ''''' 1972 ''''' ===== *** ''' [[MXCDXXII]] ''' ===== ''' MONTREAL ''' ''''' 1976 ''''' ===== *** ''' [[MXCDXXVI]] ''' ===== ''' MOSCÒU ''' ''''' 1980 ''''' ===== *** ''' [[MXCDXXX]] ''' ===== ''' LOS ANGELES ''' ''''' 1984 ''''' ===== *** ''' [[MXCDXXXIV]] ''' ===== ''' SEOL ''' ''''' 1988 ''''' ===== *** ''' [[MXCXXXVIII]] ''' ===== ''' BARCELONA ''' ''''' 1992 ''''' ===== *** ''' [[MXCXCII]] ''' ===== ''' ATLANTA ''' ''''' 1996 ''''' ===== *** ''' [[MXCXCVI]] ''' ===== ''' SIDNEY''' ''''' 2000 ''''' ===== *** ''' [[MM]] ''' ===== ''' ATENAS ''' ''''' 2004 ''''' ===== *** ''' [[MMIV]] ''' ===== ''' PEQUIN ''' ''''' 2008 ''''' ===== *** ''' [[MMVIII]] ''' === '''''Mondial''''' === [[Fichièr:Rotating earth (large).gif|thumb|500 px|left]] ** '''''[[D'a vegadas ne viran redond los sòmis eternals dels umans]]'''''... *** ''[[On your marks?]]''... ******'''[[Ready?]]''' *********'''''[[Go!!]]'''''... [[Fichièr:Athletics pictogram.svg|thumb|250 px|right]] ** '''[[Campionat del Mond d'atletisme|Campionats del Mond d'atletisme]]''' - '''[[Campionat del Mond d'atletisme|1983]]''' - [[2009]]... '''''&''''' * '''[[Campionat del Mond d'atletisme en sala|Campionats del Mond d'atletisme en sala]]''' - '''[[Campionat del Mond d'atletisme en sala|1985]]''' - [[2010]]... <ref> Non compresas aicí las medalhas del Campionat del Mond d'atletisme en sala... </ref> ==== <ref>Campionats del mond estadi 1983 en lai...</ref>AUR ==== ** [[Fichièr:Gold medal world centered-2.svg|thumb|80 px|left|]]... mai de '''[[200]]''' '''[[Campionat del Mond d'atletisme|medalhas d'aur mondialas]]'''... '''''[[.......]]''''' [[Fichièr:Gold medal world centered-2.svg|thumb|70 px|left|]]... entre '''[[150]]''' & '''[[200]]''' ''idem'' [[Fichièr:Gold medal world centered-2.svg|thumb|60 px|left|]]... entre '''[[100]] & '''[[150]]''' ''id'' **** {{Estats Units}} [[d'America]] '''(''' '''[[120]]''' ''')''' [[Fichièr:Gold medal world centered-2.svg|thumb|50 px|left|]]... entre '''[[50]]''' & '''[[100]]''' ''id'' [[Fichièr:Gold medal world centered-2.svg|thumb|45 px|left|]]... entre '''[[20]] & '''[[50]]''' ''id'' *** {{Alemanha}} ( ''&'' [[Fichièr:Flag of East Germany.svg|20 px]] [[Republica Democratica Alemanda]] '''(''' '''[[48]]''' ''')''' *** {{Russia}} ( ''&'' {{Union Sovietica}} '''+''' [[Fichièr:Flag of the CIS.svg|20 px]] [[Comunitat dels Estats Independents]] '''(''' '''[[37]]''' ''')''' *** {{Kenya}} '''(''' '''[[31]]''' ''')''' [[Fichièr:Gold medal world centered-2.svg|thumb|40 px|left|]]... entre '''[[10]]''' & '''[[20]]''' ''id'' * {{Cuba}} '''(''' '''[[18]]''' ''')''' - {{Etiopia}} '''(''' '''[[18]]''' ''')''' - {{Reialme Unit}} '''(''' '''[[15]]''' ''')''' - {{Jamaica}} '''(''' '''[[14]]''' ''')''' - {{Republica Chèca}} ( ''&'' [[Checoslovaquia]] ) '''(''' '''[[14]]''' ''')''' - {{Itàlia}} '''(''' '''[[11]]''' ''')''' - {{Bielorussia}} '''(''' '''[[10]]''' ''')''' - {{Marròc}} '''(''' '''[[10]]''' ''')''' [[Fichièr:Gold medal world centered-2.svg|thumb|35 px|left|]]... entre '''[[5]]''' & '''[[10]]''' ''id'' * {{França}} '''(''' '''[[9]]''' ''')''' - {{Polonha}} '''(''' '''[[9]]''' ''')''' - {{China}} '''(''' '''[[9]]''' ''')''' - {{Austràlia}} '''(''' '''[[9]]''' ''')''' - {{Ucraïna}} '''(''' '''[[8]]''' ''')''' - {{Espanha}} '''(''' [[7]]''' ''')''' - {{Finlàndia}} '''(''' '''[[7]]''' ''')''' - {{Suècia}} '''(''' '''[[7]]''' ''')''' - {{Sud-Africa}} '''(''' '''[[6]]''' ''')''' - {{Norvègia}} '''(''' '''[[6]]''' ''')''' - {{Argeria}} '''(''' '''[[6]]''' ''')''' - {{Romania}} '''(''' '''[[5]]''' ''')''' - {{Bahamas}} '''(''' '''[[5]]''' ''')''' - {{Portugal}} '''(''' '''[[5]]''' ''')''' - {{Bulgaria}} '''(''' '''[[5]]''' ''')''' - {{Bahrayn}} '''(''' '''[[5]]''' ''')''' [[Fichièr:Gold medal world centered-2.svg|thumb|30 px|left|]]... entre '''[[1]]''' & '''[[5]]''' ''id'' * {{Canadà}} '''(''' '''[[4]]''' ''')''' - {{Grècia}} '''(''' '''[[4]]''' ''')''' - {{Soïssa}} '''(''' '''[[4]] ''')''' - {{Japon}} '''(''' '''[[3]]''' ''')''' - {{Mexic}} '''(''' '''[[3]]''' ''')''' - {{Moçambic}} '''(''' [[3]]''' ''')''' - {{Eqüator}} '''(''' '''[[3]]''' ''')''' - {{Danemarc}} '''(''' '''[[3]]''' ''')''' - Nòva Zelanda}} '''(''' '''[[3]]''' ''')''' [[2 medalhas]]: - {{Estònia}} - {{Irlanda}} - {{Lituània}} - {{Qatar}} - {{Republica Dominicana}} - {{Croàcia}} - {{Tatgiquistan}} [[Fichièr:Gold medal world centered-2.svg|thumb|25 px|left|]]... ''[[1]]'' '''''[[Campionat del Mond d'atletisme|medalha d'aur mondiala]]''''' * {{Namibia}} '''(''' '''[[1]]''' ''')''' - {{Trinitat e Tobago}} '''(''' '''[[1]]''' ''')''' - Païses Basses '''(''' '''[[1]]''' - {{Zambia}} '''(''' '[1]''' ''')''' - {{Eslovènia}} '''(''' '''[[1]]''' - - {{Oganda}} '''(''' '''[[1]]''' ''')''' - {{Panamà}} '''(''' '''[[1]]''' ''')''' - {{Sant Cristòl e Nevis}} '''(''' '''[[1]]''' ''')''' - {{Senegal}} '''(''' '''[[1]]''' ''')''' - {{Siria}} '''(''' '''[[1]]''' ''')''' - {{Somalia}} '''(''' '''[[1]]''' ''')''' - {{Barbados}} '''(''' '''[[1]]''' ''')''' - {{Corèa del Nòrd}} '''(''' '''[[1]]''' ''')'''... '''[[.......]]''' ===== ARGENT ===== ** [[Fichièr:Silver medal world centered-2.svg|thumb|80 px|left|]]... mai de '''[[200]]''' ''[[Campionat del Mond d'atletisme|medalhas d'argent mondialas]]''... [[Fichièr:Silver medal world centered-2.svg|thumb|70 px|left|]]... entre '''[[150]]''' & '''[[200]]''' ''idem'' [[Fichièr:Silver medal world centered-2.svg|thumb|60 px|left|]]... entre '''[[100]]''' & '''[[150]]''' ''id'' [[Fichièr:Silver medal world centered-2.svg|thumb|50 px|left|]]... entre '''[[50]]''' & '''[[100]]''' ''id'' **** {{Estats Units}} d'America '''(''' '''[[66]]''' ''')''' [[Fichièr:Silver medal world centered-2.svg|thumb|45 px|left|]]... entre '''[[20]]''' & '''[[50]]''' ''id'' *** {{Alemanha}} ( ''&'' [[Fichièr:Flag of East Germany.svg|20px]] [[Republica Democratica Alemanda]] '''(''' '''[[57]]''' ''')''' ***''' {{Russia}} ( ''&'' {{Union Sovietica}} '''+''' [[Fichièr:Flag of CIS.svg|20 px]] [[Comunitat dels Estats Independents]] '''(''' '''[[52]]''' ''')''' *** {{Jamaica}} '''(''' '''[[33]]''' ''')''' - {{Reialme Unit}} '''(''' '''[[26]]''' ''')''' - {{Cuba}} '''(''' '''[[20]]''' ''')''' ***{{Kenya}} '''(''' '''[[27]]''' ''')''' [[Fichièr:Silver medal world centered-2.svg|thumb|40 px|left|]]... entre '''[[10]]''' & '''[[20]]''' ''id'' ** {{Etiopia}} '''(''' '''[[16]]''' ''')''' - {{Espanha}} '''(''' '''[[15]]''' ''')''' - {{Itàlia}} '''(''' '''[[14]]''' ''')''' - {{Bielorussia}} '''(''' '''[[12]]''' ''')''' - {{França}} '''(''' '''[[12]]''' ''')''' - {{Marròc}} '''(''' '''[[11]]''' ''')''' [[Fichièr:Silver medal world centered-2.svg|thumb|35 px|left|]]... entre '''[[5]]''' & '''[[10]]''' [[Campionat del mond d'atletisme|medalhas d'argent mondialas]] ** {{Polonha}} '''(''' '''[[9]]''' ''')''' - {{Ucraïna}} '''(''' '''[[9]]''' ''')''' - {{Republica Chèca}} '''(''' '''[[8]]''' ''')''' - {{China}} '''(''' '''[[8]]''' ''')''' - {{Finlàndia}} '''(''' '''[[8]]''' ''')''' - {{Romania}} '''(''' '''[[8]]''' ''')''' - {{Canadà}} '''(''' '''[[8]]''' ''')''' - {{Bahamas}} '''(''' '''[[7]]''' ''')''' - {{Austràlia}} '''(''' '''[[6]]''' ''')''' - {{Portugal}} '''(''' '''[[6]]''' ''')''' - {{Japon}} '''(''' '''[[6]]''' ''')''' - {{Sud-Africa}} '''(''' '''[[5]]''' ''')''' - {{Grècia}} '''(''' '''[[5]]''' ''')''' - {{Brasil}} '''(''' '''[[5]]''' ''')''' [[Fichièr:Silver medal world centered-2.svg|thumb|30 px|left|]]... entre '''[[1]]''' & '''[[5]]''' ''id'' * {{Norvègia}} '''(''' '''[[4]]''' ''')''' - {{Namibia}} '''(''' '''[[4]]''' ''')''' - {{Ongria}} '''(''' '''[[4]]''' ''')''' - {{Suècia}} '''(''' '''[[3]]''' ''')''' - {{Bulgaria}} '''(''' '''[[3]]''' ''')''' - {{Estònia}} '''(''' '''[[3]]''' ''')''' - {{Irlanda}} '''(''' '''[[3]]''' ''')''' - {{Trinitat e Tobago}} '''(''' '''[[3]]''' ''')''' - {{Païses Basses}} '''(''' '''[[3]]''' ''')''' - {{Nigèria}} '''(''' '''[[3]]''' ''')''' [[2 medalhas]]: {{Lituània}} {{Zambia}} {{Cazacstan}} {{Turquia}} {{Jiboti}} {{Cameron}} [[Fichièr:Silver medal world centered-2.svg|thumb|25 px|left|]]... '''[[1]]''' ''[[Campionat del Mond d'atletisme|medalha d'argent mondiala]]'' * {{Bahrayn}} - {{{Mexic}} - {{Moçambic}} - {{Eqüator}} - {{Qatar}} - {{Republica Dominicana}} - {{Eslovènia}} - {{Eslovènia}} - {{Oganda}} - {{Panamà}} - {{Àustria}} - {{Burundi}} - {{Chipre}} - {{Ghana}} - {{Israèl}} - {{Sri Lanka}} - {{Surinam}} - [[Fichièr:Flag of Bermuda.svg|25 px]] [[Bermudas]] - {{Eritrèa}} - [[Fichièr:Flag of Puerto Rico.svg|20 px]] [[Puerto Rico]]... '''[[.......]]''' ====== BRONZE ====== ** [[Fichièr:Bronze medal world centered-2.svg|thumb|80 px|left|]]... mai de '''[[200]]''' ''[[Campionat del Mond d'atletisme|medalhas de bronze mondialas]]''... [[Fichièr:Bronze medal world centered-2.svg|thumb|70 px|left|]]... entre '''[[150]]''' & '''[[200]]''' ''idem'' [[Fichièr:Bronze medal world centered-2.svg|thumb|60 px|left|]]... entre '''[[100]]''' & '''[[150]]''' ''id'' [[Fichièr:Bronze medal world centered-2.svg|thumb|50 px|left|]]... entre '''[[50]]''' & '''[[100]]''' ''id'' ****{{Estats Units}} [[d'America]] '''(''' '''[[64]]''' ''')''' ****{{Alemanha}} ( ''&'' [[Fichièr:Flag of East Germany.svg|25 px]] [[Republica Democratica Alemanda]] ) '''(''' '''[[54]]''' ''')''' [[Fichièr:Bronze medal world centered-2.svg|thumb|45 px|left|]]... entre '''[[20]]''' & '''[[50]]''' ''id'' *** {{Russia}} ( ''&'' {{Union Sovietica}} '''+''' [[Fichièr:Flag of the CIS.svg|25 px]] [[Comunitat dels Estats Independents]] '''(''' '''[[43]]''' ''')''' *** {{Jamaica}} '''(''' '''[[32]]''' ''')''' - {{Reialme Unit}} '''(''' '''[[28]]''' ''')'''{{Kenya}} '''(''' '''[[25]]''' ''')''' [[Fichièr:Bronze medal world centered-2.svg|thumb|40 px|left|]]... entre '''[[10]]''' & '''[[20]]''' ''id'' * {{Etiopia}} '''(''' '''[[15]]''' ''')''' - {{França}} '''(''' '''[[14]]''' ''')''' - {{Espanha}} '''(''' '''[[13]]''' ''')''' - {{Itàlia}} '''(''' '''[[12]]''' ''')''' {{Bielorussia}} '''(''' [[11]]''' ''')''' - {{Polonha}} '''(''' '''[[11]]''' ''')''' - {{Ucraïna}} '''(''' '''[[11]]''' ''')''' - {{Japon}} '''(''' '''[[11]]''' ''')''' ''')''' - {{China}} '''(''' '''[[10]]''' ''')''' - {{Grècia}} '''(''' '''[[10]]''' ''')''' [[Fichièr:Bronze medal world centered-2.svg|thumb|35 px|left|]]... entre '''[[5]]''' & '''[[10]]''' ''id'' * {{Austràlia}} '''(''' '''[[9]]''' ''')''' - {{Romania}} '''(''' '''[[9]]''' ''')''' - {{Cuba}} '''(''' '''[[7]] ''')''' {{Bulgaria}} '''(''' '''[[7]]''' ''')''' - {{Mexic}} '''(''' '''[[7]]''' ''')''' - {{Republica Chèca}} '''(''' '''[[6]]''' ''')''' - {{Marròc}} '''[[6]]''' ''')''' - {{Finlàndia}} '''(''' '''[[5]]''' ''')''' - {{Suècia}} '''(''' '''[[5]]''' ''')''' - {{Bahamas}} '''(''' '''[[5]]''' ''')''' - {{Portugal}}'''(''' '''[[5]]''' ''')''' - {{Canadà}} '''(''' '''[[5]]''' ''')''' - {{Trinitat e Tobago}} '''(''' '''[[5]]''' ''')''' - {{Brasil}} '''(''' '''[[5]]''' ''')''' - {{Ongria}} '''(''' '''[[5]] ''' ''')''' [[Fichièr:Bronze medal world centered-2.svg|thumb|30 px|left|]]...entre ''' [[1]]''' & '''[[5]]''' ''id'' * {{Argeria}} '''(''' '''[[3]]''' ''')''' - {{Soïssa}}''' ''')''' - {{Païses Basses}} '''(''' '''[[3]]''' ''')''' - {{Nigèria}} '''(''' '''[[3]]''' ''')''' - {{Cazacstan}}''' ''')''' - {{Belgica}} '''(''' '''[[3]] ''')''' - {{Eslovaquia}} '''(''' '''[[3]]''' ''')''' [[2 medalhas]]: - {{Norvègia}} - {{Sant Cristòl e Nevis}} [[Fichièr:Bronze medal world centered-2.svg|thumb|25 px|left|]]... '''[[1]]''' ''[[Campionat del Mond d'atletisme|medalha de bronze mondiala]]'' * {{Sud-Africa}} - {{Bahrayn}} - {{Moçambic}} - {{Estònia}} - {{Lituània}} - {{Qatar}} - {{Eslovènia}} - {{Oganda}} - {{Senegal}} - {{Siria}} - {{Somalia}} - {{Turquia}} - {{Àustria}} - {{Burundi}} - {{Chipre}} - {{Ghana}} - {{Israèl}} - {{Sri Lanka}} - {{Surinam}} - [[Fichièr:Flag of Saudi Arabia.svg|25 px]] [[Arabia saudita]] - {{Dominica}} - [[Fichièr:Flag of Haiti.svg|25 px]] [[Aïtí]] - {{Índia}} - [[Fichièr:Flag of American Samoa.svg|25 px]] [[Samoa americana]] - {{Tunisia}}... '''[[.......]]''' == '''''PÒDIS PLANETARIS''''' ''(OLIMPICS & MONDIALS)'' == <ref>Dins l'òrdre, entre parentèsis, ''Jòcs Olimpics'' & ''Campionats del Mond''...</ref> [[95]] païses guerdonats... [[Fichièr:Erepodium.png|thumb|230 px|left]]... Mai de '''[[1000]]''' medalhas olimpicas o mondialas... [[Fichièr:Erepodium.png|thumb|220 px|left]] entre '''[[950]]''' e '''[[1000]]''' medalhas planetàrias (''JO'' & ''CM'')... {{Estats Units}} '''(''' '''[[988]]''' ''')''' / 738 + 250) [[Fichièr:Erepodium.png|thumb|150 px|left]] entre '''[[550]]''' e '''[[600]] ''idem'' [[Fichièr:Erepodium.png|thumb|130 px|left]] ... '''[[450]]''' & '''[[500]]''' ''id'' [[Fichièr:Erepodium.png|thumb|120 px|left]] ... '''[[400]]''' & '''[[450]]''' ''id'' {{Russia}} '''(''' '''[[407]]''' ''')''' / 274 + 133) {{Alemanha}} '''(''' '''[[400]]''' ''')''' / 251 + 149) [[Fichièr:Erepodium.png|thumb|110 px|left]] ... '''[[350]]''' & '''[[400]]''' ''id'' [[Fichièr:Erepodium.png|thumb|100 px|left]] ... '''[[300]]''' & '''[[350]]''' ''id'' [[Fichièr:Erepodium.png|thumb|90 px|left]] ... '''[[250]]''' & '''[[300]]''' ''id'' {{Reialme Unit}} '''(''' '''[[257]]''' ''')''' / 188 + 69) [[Fichièr:Erepodium.png|thumb|80 px|left]] ... '''[[200]]''' & '''[[250]]''' ''id'' [[Fichièr:Erepodium.png|thumb|70 px|left]] ... '''[[150]]''' & '''[[200]]''' ''id'' {{Kenya}} '''(''' '''[[151]]''' ''')''' / 68 + 83) [[Fichièr:Erepodium.png|thumb|60 px|left]] ... '''[[100]]''' & '''[[150]]''' ''id'' {{Finlàndia}} '''(''' '''[[133]]''' ''')''' / 113 + 20) {{Jamaica}} '''(''' '''[[131]]''' ''')''' / 52 + 79) [[Fichièr:Erepodium.png|thumb|50 px|left]] ... '''[[50]]''' & '''[[100]]''' ''id'' {{Suècia}} '''(''' '''[[96]]''' ''')''' / 81 + 25) {{Itàlia}} '''(''' '''[[96]]''' ''')''' / 59 + 37) <ref> Lo país primièr al total olimpic es classat davant lo siu concurrent, en cas d' ''ex æquo''... </ref> {{França}} '''(''' '''[[93]]''' ''')''' / 58 + 35) {{Austràlia}} '''(''' '''[[92]]''' ''')''' / 68 + 24) {{Etiopia}} '''(''' '''[[87]]''' ''')''' / 38 + 49) {{Cuba}} '''(''' '''[[82]]''' ''')''' / 37 + 45) {{Polonha}} '''(''' '''[[81]]''' ''')''' / 52 + 29) {{Canadà}} '''(''' '''[[69]]''' ''')''' / 52 + 17) {{Republica Chèca}} '''(''' '''[[60]]''' ''')''' / 32 + 28) {{Romania}} '''(''' '''[[57]]''' ''')''' / 35 + 22) [[Fichièr:Erepodium.png|thumb|45 px|left]] ... '''[[20]]''' & '''[[50]]''' ''id'' {{Ongria}} '''(''' '''[[48]]''' ''')''' / 39 + 9) {{Grècia}} '''(''' '''[[48]]''' ''')''' / 29 + 19) {{Bielorussia}} '''(''' '''[[48]]''' ''')''' / 15 + 33) {{Espanha}} '''(''' '''[[46]]''' ''')''' / 11 + 35) {{Marròc}} '''(''' '''[[45]]''' ''')''' / 18 + 27) {{Ucraïna}} '''(''' '''[[43]]''' ''')''' / 15 + 28) {{China}} '''(''' '''[[42]]''' ''')''' / 15 + 27) {{Sud-Africa}} '''(''' '''[[35]]''' ''')''' / 23 + 12) {{Bulgaria}} '''(''' '''[[33]]''' ''')''' / 18 + 15) {{Norvègia}} '''(''' '''[[32]]''' ''')''' / 20 + 12) {{Japon}} '''(''' '''[[27]]''' ''')''' / 7 + 20) - {{Portugal}} '''(''' '''[[26]]''' ''')''' / 10 + 16) - {{Bahamas}} '''(''' '''[[25]]''' ''')''' / 8 + 17) - {{Brasil}} '''(''' '''[[24]]''' ''')''' / 14 + 10) - {{Nòva Zelanda}} '''(''' '''[[23]] ''')''' / 19 + 4) - {{Païses Basses}} '''(''' '''[[22]]''' ''')''' / 15 + 7) - {{Mexic}} '''(''' '''[[21]]''' ''')''' / 10 + 11) [[Fichièr:Erepodium.png|thumb|40 px|left]] ... '''[[10]]''' & '''[[20]]''' ''id'' {{Nigèria}} '''(''' '''[[19]]''' ''')''' / 13 + 6) - {{Trinitat e Tobago}} '''(''' '''[[19]]''' ''')''' / 10 + 9) - {{Soïssa}} '''(''' '''[[15]]''' ''')''' / 8 + 7) - {{Argeria}} '''(''' '''[[15]]''' ''')''' / 6 + 9) - {{Belgica}} '''(''' '''[[14]]''' ''')''' / 11 + 3) - {{Irlanda}} '''(''' '''[[11]]''' ''')''' / 6 + 5) - {{Estònia}} '''(''' '''[[11]]''' ''')''' / 5 + 6) - {{Danemarc}} '''(''' '''[[10]]''' ''')''' / 6 + 4) - {{Lituània}} '''(''' '''[[10]]''' ''')''' / 5 + 5) [[Fichièr:Erepodium.png|thumb|35 px|left]] ... '''[[5]]''' & '''[[10]]''' ''id'' {{Àustria}} '''(''' '''[[9]]''' ''')''' / 7 + 2) - {{Namibia}} '''(''' '''[[9]]''' ''')''' / 4 + 5) - {{Turquia}} '''(''' '''[[7]]''' ''')''' / 4 + 3) - {{Moçambic}} '''(''' '''[[7]]''' ''')''' / 2 + 5) - {{Cazacstan}} '''(''' '''[[7]]''' ''')''' / 2 + 5) - {{Bahrayn}} '''(''' '''[[7]]''' ''')''' / 0 + 7) - {{Eslovènia}} '''(''' '''[[6]]''' ''')''' / 3 + 3) - {{Eqüator}} '''(''' '''[[6]]''' ''')''' / 2 + 4) - {{Argentina}} '''(''' '''[[5]]''' ''')''' / 5 + 0) - {{Letònia}} '''(''' '''[[5]]''' ''')''' / 5 + 0) -{{Tunisia}} '''(''' '''[[5]]''' ''')''' / 4 + 1) - {{Panamà}} '''(''' '''[[5]]''' ''')''' / 3 + 2) - [[Fichièr:Flag of Uganda.svg|20 px]] [[0ganda]] '''(''' '''[[5]]''' ''')''' / 2 + 3) - {{Qatar}} '''(''' '''[[5]]''' ''')''' / 1 + 4) [[Fichièr:Erepodium.png|thumb|30 px|left]] ... '''[[1]]''' & '''[[5]]''' ''id'' - [[Fichièr:Flag of Cameroon.svg|20 px]] [[Cameron]] '''(''' '''[[4]]''' ''')''' / 2 + 2) - {{Republica Dominicana}} '''(''' '''[[4]]''' ''')''' / 1 + 3) - {{Zambia}} '''(''' '''[[4]]''' ''')''' / / 1 + 3) - {{Sri Lanka}} '''(''' '''[[4]]''' ''')''' / 2 + 2) - {{Burundi}} '''(''' '''[[3]]''' ''')''' / 1 + 2) - {{Siria}} '''(''' '''[[3]]''' ''')''' / 1 + 2) - {{Senegal}} '''(''' '''[[3]]''' ''')''' / 1 + 2) - {{Índia}} '''(''' '''[[3]]''' ''')''' / 2 + 1) - {{Croàcia}} '''(''' '''[[3]]''' ''')''' / 1 + 2) - {{Jiboti}} '''(''' '''[[3]]''' ''')''' / 1 + 2) - {{Sant Cristòl e Nevis}} '''(''' '''[[3]]''' ''')''' / 0 + 3) - {{Eslovaquia}} '''(''' '''[[3]]''' ''')''' / 0 + 3) [[2 pòdis]] : - {{Corèa del Sud}} '''(''' '''[[2]]''' ''')''' /2 + 0) - {{Chile}} '''(''' '''[[2]]''' '''[[2]] ''')''' / 2 + 0) - {{Serbia}} '''(''' '''[[2]]''' ''')''' / 2 + 0) - {{Tanzania}} '''(''' '''[[2]]''' ''')''' / 2 + 0) - {{Islàndia}} '''(''' '''[[2]]''' ''')''' / 2 + 0) - {{Taiwan}} '''(''' '''[[2]]''' ''')''' / 2 + 0) - {{Arabia Saudita}} '''(''' '''[[2]]''' ''')''' / 1 + 1) - [[Fichièr:Flag of Haiti.svg|20 px]] [[Aïtí]] '''(''' '''[[2]]''' ''')''' / 1 + 1) - {{Filipinas}} '''(''' '''[[2]]''' ''')''' / 2 + 0) - {{Barbados}} '''(''' '''[[2]]''' ''')''' / 1 + 1) - {{Eritrèa}} '''(''' '''[[2]]''' ''')''' / 1 + 1) - {{Tatgiquistan}} '''(''' '''[[2]]''' ''')''' / 0 + 2) - {{Chipre}} '''(''' '''[[2]]''' ''')''' / 0 + 2) - {{Ghana}} '''(''' '''[[2]]''' ''')''' / 0 + 2) - {{Israèl}} '''(''' '''[[2]]''' ''')''' / 0 + 2) - {{Surinam}} '''(''' '''[[2]]''' ''')''' / 0 + 2) [[Fichièr:Erepodium.png|thumb|25 px|left]]... '''[[1]]''' pòdi planetari... - {{Luxemborg}} / 1 + 0) - {{Còsta d'Evòri}} / 1 + 0) - {{Sodan}} / 1 + 0) - {{Colómbia}} / 1 + 0) - {{Veneçuèla}} / 1 + 0) - {{Corèa del Nòrd}} / 0 + 1) - [[Fichièr:Flag of Bermuda.svg|20 px]] [[Bermudas]] / 0 + 21) - [[Fichièr:Flag of Puerto Rico.svg|20 px]] [[Puerto Rico]] / 0 + 1) - {{Dominica}} / 0 + 1) - [[Fichièr:Flag of American Samoa.svg|20 px]] [[Samoa Americana]] 0 + 1) ==== '''''CAMPIONAS''''' & '''''CAMPIONS DEL MOND''''' ==== ===== Estadi ===== ====== ''' HELSINKI ''' ''''' 1983 ''''' ====== ====== ''' ROMA ''' ''''' 1987 ''''' ====== ====== ''' TÒQUIO ''' ''''' 1991 ''''' ====== ====== ''' STUTTGART ''' ''''' 1993 ''''' ====== ====== ''' GÖTEBORG ''' ''''' 1995 ''''' ====== ====== ''' ATENAS ''' ''''' 1997 ''''' ====== ====== ''' SEVILHA ''' ''''' 1999 ''''' ====== ====== ''' EDMONTON ''' ''''' 2001 ''''' ====== ====== ''' SAINT-DENIS ''' ''''' 2003 ''''' ====== ====== ''' HELSINKI ''' ''''' 2005 ''''' ====== ====== ''' OSAKA ''' ''''' 2007 ''''' ====== ====== ''' BERLIN ''' ''''' 2009 ''''' ====== ====== ''' DAEGU''' '''''2011''''' ====== ===== Sala ===== ====== ''' PARÍS ''' ''''' 1985 ''''' ====== ====== ''' INDIANAPOLIS ''' ''''' 1987 ''''' ====== ====== ''' BUDAPEST ''' ''''' 1989 ''''' ====== ====== ''' SEVILHA ''' ''''' 1991 ''''' ====== ====== ''' T0RONTO ''' ''''' 1993 ''''' ====== ====== ''' BARCELONA ''' ''''' 1995 ''''' ====== ====== ''' PARÍS ''' ''''' 1997 ''''' ====== ====== ''' MAEBASHI ''' ''''' 1999 ''''' ====== ====== ''' LISBONA ''' ''''' 2001 ''''' ====== ====== ''' BIRMINGHAM ''' ''''' 2003 ''''' ====== ====== ''' BUDAPEST ''' ''''' 2004 ''''' ====== ====== ''' MOSCÒU ''' ''''' 2006 ''''' ====== ====== ''' VALÉNCIA ''' ''''' 2008 ''''' ====== ====== ''' DOHA ''' ''''' 2010 ''''' ====== === '''Autres eveniments planetaris''' === ==== '''''Campionats del mond d'atletisme''''' '''junior''' & '''joventut''' ==== ===== '''Campionat del Mond d'atletisme junior''' ===== ====== '''Campionat del Mond d'atletisme de la joventut''' ====== === '''''Competicions continentalas''''' === ==== '''AFRICA''' ==== [[Fichièr:Africa satellite orthographic.jpg|thumb|200 px|left]]... '''''[[Africa]]''''' ==== '''AMERICA...S...''' ==== ===== '''America del Nòrd, America centrala e Carib''' ===== [[Fichièr:North America satellite.jpg|thumb|200 px|right]]... '''''[[America del Nòrd, America centrala e Carib]]''''' ===== '''America del Sud''' ===== [[Fichièr:South America satellite.jpg|thumb|200 px|left]]... '''''[[America del Sud]]''''' ==== '''ASIA''' ==== [[Fichièr:Asia satellite orthographic.jpg|thumb|200 px|right]]... '''''[[Asia]]''''' ==== '''EURÒPA''' ==== [[Fichièr:Europe satellite globe.jpg|thumb|200 px|left]]... '''''[[Euròpa]]''''' ==== '''OCEANIA''' ==== [[Fichièr:Oceania satellite map.jpg|thumb|200 px|right]]... '''''[[Oceania]]''''' == ''Africa'' == ** La [[Confederacion Africana d'Atletisme]] / [[CAA]] (mai coneguda jols sieus noms anglés '''''[[Confederation of African Athletics]]''''' e francés '''''[[Confédération Africaine d'Athlétisme]]'''''...) es l'organizacion que recampa totas las federacions nacionalas africanas d'atletisme e n'organiza las competicions continentalas. Compta '''[[53]]''' membres e es la mai nombrosa de las associacions ''per airals geografics'' de l'atletisme mondial. === sòcis === <ref>Veire tanben ''ligams extèrnes'' [[Associacion Internacionala de las Federacions d'Atletisme|IAAF]] amb totas sas federacions associadas...</ref> ==== ''ARGERIA'' ==== {{Argeria}} [[Fichièr:Gold medal olympic.svg|30 px]] [[Fichièr:Silver medal olympic.svg|30 px]] [[Fichièr:Bronze medal olympic.svg|35 px]] [[Fichièr:Gold medal world centered-2.svg|35 px]] [[Fichièr:Bronze medal world centered-2.svg|30 px]] ** '''Federacion Argeriana d'Atletisme''' / [[Fédération algérienne d'athlétisme]]... '''FAA'''...({{fr}} ('' arabi'') [http://www.faa.dz/]) ==== ''ANGÒLA'' ==== {{Angòla}} ** '''Federacion Angolesa d'Atletisme''' / [[Federação Angolana de Atletismo]]... ==== ''BENIN'' ==== {{Benin}} ** '''Federacion Beninesa d'Atletisme''' / [[Fédération Béninoise d'Athlétisme]]... ==== ''BOTSWANA'' ==== {{Botswana}} [[Fichièr:Silver medal world centered-2.svg|30 px]] ** '''Associacion d'Atletisme de Botswana''' / [[Botswana Athletics Association]]... ==== ''BURKINA FASO'' ==== {{Burkina Faso}} ** '''Federacion Burkinabe d'Atletisme''' / [[Fédération Burkinabe d'Athlétisme]]... ==== ''BURUNDI'' ==== {{Burundi}} [[Fichièr:Gold medal olympic.svg|30 px]] [[Fichièr:Silver medal world centered-2.svg|30 px]] [[Fichièr:Bronze medal world centered-2.svg|30 px]] ** '''Federacion d'Atletisme de Burundi''' / [[Fédération d'Athlétisme du Burundi]]... ==== ''CAMERON'' ==== {{Cameron}} [[Fichièr:Gold medal olympic.svg|30 px]] [[Fichièr:Silver medal world centered-2.svg|30 px]] ** '''Federacion Cameronesa d'Atletisme / '''[[Fédération Camerounaise d'Athlétisme]]'''... ==== ''CAP VERD'' ==== {{Cap Verd}} ** '''Federacion Capverdiana d'Atletisme''' / [[Federação Caboverdiana de Atletismo]]... ==== ''CENTREAFRICA'' ==== {{Centreafrica}} ** '''Federacion Centreafricana d'Atletisme''' / [[Fédération Centreafricaine d'Athlétisme]]... ==== ''CHAD'' ==== {{Chad}} ** '''Federacion Chadiana d'Atletisme''' / [[Fédération Tchadienne d'Athlétisme]]... ==== ''COMÒRAS'' ==== {{Comòras}} ** '''Federacion Comoriana d'Atletisme''' / [[Fédération Comorienne d'Athlétisme]]... ==== ''REPUBLICA DE CÒNGO'' ==== {{Republica de Còngo}} ** '''Federacion Congolesa d'Atletisme''' / [[Fédération Congolaise d'Athlétisme]]... '''FCA'''...({{fr}} [https://web.archive.org/web/20100201191749/http://www.athlecongo.com/]) ==== ''REPUBLICA DEMOCRATICA DE CÒNGO'' ==== {{Republica Democratica de Còngo}} [[Fichièr:Bronze medal world centered-2.svg|30 px]] ** '''Federacion d'Atletisme de Còngo''' / [[Fédération d'Athlétisme du Congo]]... ...'''FEACO'''... ==== ''CÒSTA D'EVÒRI'' ==== {{Còsta d'Evòri}} [[Fichièr:Gabriel Tiacoh.jpg|thumb|200 px|left|... en [[Gabriel Tiacoh]] [[Fichièr:Silver medal olympic.svg|15 px]] ''400m'' [[Los Angeles 1984]]...]] [[Fichièr:Silver medal olympic.svg|30 px]] ** '''Federacion Evoriana d'Atletisme''' / [[Fédération Ivoirienne d'Athlétisme]]... ==== ''EGIPTE'' ==== {{Egipte}} ** '''Federacion Egipciana d'Atletisme''' / ''[[Egyptian Athletic Federation]]''... ...'''EAF'''... ({{en}} (''arabi'') [http://www.eaf-eg.org]) ==== ''ERITRÈA'' ==== {{Eritrèa}} [[Fichièr:Bronze medal olympic.svg|30 px]] [[Fichièr:Silver medal world centered-2.svg|30 px]] ** '''Federacion Nacionala Eritrèa d'Atletisme''' / ''[[Eritrean National Athletics Federation]]''... ==== ''ETIOPIA'' ==== [[Fichièr:Abebe Bikila Bridge in Ladispoli.jpg|thumb|350 px|right|... Pont '''''[[Abebe Bikila]]''''' [[Ladispoli]] ''[[Província de Roma]]'' '''[[Itàlia]]'''... ]] [[Fichièr:Haile amsterdam2005.2.jpg|thumb|300 px|left| n' [[Haile Gebrselassie]]... ]] {{Etiopia}} [[Fichièr:Gold medal olympic.svg|40 px]] [[Fichièr:Silver medal olympic.svg|35 px]] [[Fichièr:Bronze medal olympic.svg|40 px]] [[Fichièr:Gold medal world centered-2.svg|45 px]] [[Fichièr:Silver medal world centered-2.svg|40 px]] [[Fichièr:Bronze medal world centered-2.svg|45 px]] ** '''Federacion Etiopiana d'Atletisme''' / ''[[Ethiopian Athletic Federation]]''... ({{en}} [https://web.archive.org/web/20100706112817/http://athleticsethiopia.org.et/]) ==== ''GABON'' ==== {{Gabon}} ** '''Federacion Gabonesa d'Atletisme''' / [[Fédération Gabonaise d'Athlétisme]]... ==== ''GÀMBIA'' ==== {{Gàmbia}} ** '''Associacion d'Atletisme de Gàmbia''' / [[The Gambia Athletics Association]]... ==== ''GHANA'' ==== {{Ghana}} [[Fichièr:Silver medal world centered-2.svg|30 px]] [[Fichièr:Bronze medal world centered-2.svg|30 px]] ** '''Associacion d'Atletisme de Ghana''' / [[Ghana Athletics Association]]... ==== ''GUINÈA'' ==== {{Guinèa}} ** '''Federacion Guineana d'Atletisme''' / [[Fédération Guinéenne d'Athlétisme]]... ==== ''GUINÈA BISSAU'' ==== {{Guinèa Bissau}} ** '''Federacion d'Atletisme de Guinèa Bissau''' / [[Federação de Atletismo de Guinea Bissau]]... ==== ''GUINÈA EQÜATORIALA'' ==== {{Guinèa Eqüatoriala}} ** '''Federacion Eqüatoguineana d'Atletisme''' / [[Federación Eqüatoguineana de Atletismo]]... ==== ''JIBOTI'' ==== {{Jiboti}} [[Fichièr:Bronze medal olympic.svg|30 px]] [[Fichièr:Silver medal world centered-2.svg|30 px]] ** '''Federacion Jibotiana d'Atletisme''' / [[Fédération Djiboutienne d'Athlétisme]]... ==== ''KENYA'' ==== {{Kenya}} [[Fichièr:Gold medal olympic.svg|45 px]] [[Fichièr:Silver medal olympic.svg|45 px]] [[Fichièr:Bronze medal olympic.svg|40 px]] [[Fichièr:Gold medal world centered-2.svg|45 px]] [[Fichièr:Silver medal world centered-2.svg|45 px]] [[Fichièr:Bronze medal world centered-2.svg|45 px]] ** '''Atletisme Kenya''' / [[Athletics Kenya]]... '''AK'''... ({{en}} [https://web.archive.org/web/20090429030659/http://www.athleticskenya.or.ke/]) ==== ''LESOTHO'' ==== {{Lesotho}} ** '''Associacion Amatritz d'Atletisme de Lesotho''' / [[Lesotho Amateur Athletics Association]]... ==== ''LIBÈRIA'' ==== {{Libèria}} ** '''Federacion d'Atletisme de Libèria''' / [[Liberia Athletics Federation]]... ...'''LAF'''... ({{en}} [https://web.archive.org/web/20060213145446/http://www.liberiatrack.com/]) ==== ''LIBIA'' ==== {{Libia}} ** '''Federacion Amatritz d'Atletisme de Libia''' / ''[[Libya Amateur Athletic Federation]]''... ==== ''MADAGASCAR'' ==== {{Madagascar}} ** '''Federacion Malgasha d'Atletisme''' / [[Fédération Malagasy d'Athlétisme]]... ==== ''MALAWI'' ==== {{Malawi}} ** '''Associacion d'Atletisme de Malawi''' / [[Athletics Association of Malawi]]... ==== ''MALI'' ==== {{Mali}} ** '''Federacion Maliana d'Atletisme''' / [[Fédération Malienne d'Athlétisme]]... ==== ''MARRÒC'' ==== {{Marròc}} [[Fichièr:Said Aouita.jpg|thumb|350 px|left|... en '''[[Saïd Aouita]]'''...]] [[Fichièr:Gold medal olympic.svg|35 px]] [[Fichièr:Silver medal olympic.svg|35 px]] [[Fichièr:Bronze medal olympic.svg|35 px]] [[Fichièr:Gold medal world centered-2.svg|40 px]] [[Fichièr:Silver medal world centered-2.svg|40 px]] [[Fichièr:Bronze medal world centered-2.svg|40 px]] ** '''Federacion Reiala Marroquina d'Atletisme''' / [[Fédération Royale Marocaine d'Athlétisme]]'''... ({{fr}} [https://web.archive.org/web/20171016213543/http://www.moroccanathletics.com/])''' ==== ''MAURICI'' ==== {{Maurici}} ** '''Associacion Mauriciana d'Atletisme Amator''' / [[Association Mauritienne d'Athlétisme Amateur]]... ...'''AMAA'''... ({{fr}} [https://web.archive.org/web/20160723215707/http://maaa.intnet.mu/]) ==== ''MAURITÀNIA'' ==== {{Mauritània}} ** '''Federacion d'Atletisme R.I. Mauritània''' / [[Fédération d'Athlétisme R.I. Mauritanie]]... ==== ''MOÇAMBIC'' ==== {{Moçambic}} [[Fichièr:Gold medal olympic.svg|30 px]] [[Fichièr:Bronze medal olympic.svg|30 px]] [[Fichièr:Gold medal world centered-2.svg|40 px]] [[Fichièr:Silver medal world centered-2.svg|30 px]] [[Fichièr:Bronze medal world centered-2.svg|30 px]] ** '''Federacion Moçambiquesa d'Atletisme''' / [[Federação Moçambicana de Atletismo]]... ==== ''NAMIBIA'' ==== {{Namibia}} [[Fichièr:Silver medal olympic.svg|30 px]] [[Fichièr:Gold medal world centered-2.svg|30 px]] [[Fichièr:Silver medal world centered-2.svg|35 px]] ** '''Atletisme Namibia''' / [[Athletics Namibia]]... ==== ''NIGÈR'' ==== {{Nigèr}} ** '''Federacion Nigerina d'Atletisme''' / [[Fédération Nigérienne d'Athlétisme]]... ==== ''NIGÈRIA'' ==== {{Nigèria}} [[Fichièr:Gold medal olympic.svg|30 px]] [[Fichièr:Silver medal olympic.svg|30 px]] [[Fichièr:Bronze medal olympic.svg|35 px]] [[Fichièr:Silver medal world centered-2.svg|35 px]] [[Fichièr:Bronze medal world centered-2.svg|35 px]] ** '''Federacion Atletica de Nigèria''' / [[Athletic Federation of Nigeria]]... ...'''AFN'''... ({{en}} [https://web.archive.org/web/20130523001724/http://athleticfederation-ng.org/]) ==== ''OGANDA'' ==== {{Oganda}} [[Fichièr:Gold medal olympic.svg|30 px]] [[Fichièr:Bronze medal olympic.svg|30 px]] [[Fichièr:Gold medal world centered-2.svg|30 px]] [[Fichièr:Silver medal world centered-2.svg|30 px]] [[Fichièr:Bronze medal world centered-2.svg|30 px]] ** '''Federacion d'Atletisme d'Oganda''' / [[Uganda Athletics Federation]]... ==== ''RWANDA'' ==== {{Rwanda}} ** '''Federacion Rwandesa d'Atletisme''' / [[Fédération Rwandaise d'Athlétisme]]... ==== ''SÃO TOMÉ E PRÍNCIPE'' ==== {{São Tomé e Príncipe}} ** '''Federacion d'Atletisme de São Tomé e Príncipe''' / [[Federação Santomense de Atletismo]]... ==== ''SENEGAL'' ==== {{Senegal}} [[Fichièr:Silver medal olympic.svg|30 px]] [[Fichièr:Gold medal world centered-2.svg|30 px]] [[Fichièr:Bronze medal world centered-2.svg|30 px]] ** '''Federacion Senegalesa d'Atletisme''' / [[Fédération Sénégalaise d'Athlétisme]]... ==== ''SEICHÈLAS'' ==== {{Seichèlas}} ** '''Federacion d'Atletisme de Seichèlas''' / [[Seychelles Athletics Federation]]... ==== ''SIERRA LEONE'' ==== {{Sierra Leone}} ** '''Associacion Atletica Amatritz de Sierra Leone''' / [[Sierra Leone Amateur Athletic Association]]... ==== ''SOMALIA'' ==== {{Somalia}} [[Fichièr:Gold medal world centered-2.svg|30 px]] [[Fichièr:Bronze medal world centered-2.svg|30 px]] ** '''Federacion Somali d'Atletisme''' / [[Somali Athletics Federation]]... ==== ''SUD-AFRICA'' ==== {{Sud-Africa}} [[Fichièr:Gold medal olympic.svg|35 px]] [[Fichièr:Silver medal olympic.svg|40 px]] [[Fichièr:Bronze medal olympic.svg|35 px]] [[Fichièr:Gold medal world centered-2.svg|35 px]] [[Fichièr:Silver medal world centered-2.svg|35 px]] [[Fichièr:Bronze medal world centered-2.svg|30 px]] ** '''Atletisme Sud-Africa''' / [[Athletics South Africa]]... ({{en}} [http://www.athletics.org.za]) ==== ''SODAN'' ==== {{Sodan}} [[Fichièr:Silver medal olympic.svg|30 px]] [[Fichièr:Gold medal world centered-2.svg|30 px]] [[Fichièr:Silver medal world centered-2.svg|30 px]] [[Fichièr:Bronze medal world centered-2.svg|30 px]] ** '''Associacion Atletica de Sodan''' / [[Sudan Athletic Association]]... ==== ''SWAZILAND'' ==== {{Swaziland}} ** '''Associacion Atletica de Swaziland''' / [[Swaziland Athletic Association]]... ==== ''TANZANIA'' ==== {{Tanzania}} [[Fichièr:Silver medal olympic.svg|30 px]] [[Fichièr:Silver medal world centered-2.svg|30 px]] ** '''Atletisme Tanzania''' / [[Athletics Tanzania]]... ==== ''TÒGO'' ==== {{Tògo}} ** '''Federacion Togolesa d'Atletisme''' / [[Fédération Togolaise d'Athlétisme]]... ==== ''TUNISIA'' ==== {{Tunisia}} [[Fichièr:Gold medal olympic.svg|30 px]] [[Fichièr:Silver medal olympic.svg|30 px]] [[Fichièr:Bronze medal olympic.svg|30 px]] [[Fichièr:Bronze medal world centered-2.svg|30 px]] ** '''Federacion Tunisiana d'Atletisme''' / [[Fédération Tunisienne d'Athlétisme]]... ({{fr}} [https://web.archive.org/web/20100304122951/http://www.tunisathle.africa-web.org/]) ==== ''ZAMBIA'' ==== {{Zambia}} [[Fichièr:Silver medal olympic.svg|30 px]] [[Fichièr:Gold medal world centered-2.svg|30 px]] [[Fichièr:Silver medal world centered-2.svg|30 px]] ** '''Associacion Atletica Amatritz de Zambia''' / [[Zambia Amateur Athletic Association]]... '''ZAAA'''... ==== ''ZIMBABWE'' ==== {{Zimbabwe}} ** '''Associacion Atletica Nacionala de Zimbabwe''' / [[National Athletic Association of Zimbabwe]]... == ''America del Nòrd, America Centrala e Carib'' == ** L' [[Associacion d'Atletisme d'America del Nòrd, America Centrala e Carib]] / [[NACACAA]] (en anglés '''''[[North America, Central American and Caribbean Athletic Association]]'''''...) es formada per '''[[32]]''' païses associats. === sòcis === ==== ''AÏTÍ'' ==== [[Fichièr:Flag of Haiti.svg|20 px]] [[Aïtí]] [[Fichièr:Silver medal olympic.svg|25 px]] [[Fichièr:Bronze medal world centered-2.svg|25 px]] ** '''Federacion Aïciana d'Atletisme Amator''' / [[Fédération Haïtienne d'Athlétisme Amateur]] ==== ''ANGUILHA'' ==== [[Fichièr:Flag of Anguilla.svg|20 px]] [[Anguilha]] ** '''Federacion Atletica Amatritz d'Anguilha''' / '''[[Anguilla Amateur Athletic Federation]]'''... ...'''AAAF'''... ({{en}} [http://www.freewebs.com/axathletics]) ==== ''ANTIGUA E BARBUDA'' ==== {{Antigua e Barbuda}} ** '''Associacion Atletica d'Antigua e Barbuda''' / '''[[Athletic Association of Antigua & Barbuda]]'''... ==== ''ANTILHAS NEERLANDESAS'' ==== [[Fichièr:Flag of the Netherlands Antilles.svg|20 px]] [[Antilhas Neerlandesas]] ** '''Union d'Atletisme de las Antilhas Neerlandesas''' / '''[[Nederlands Antilliaanse Atletiek Unie]]'''... ==== ''ARUBA'' ==== [[Fichièr:Flag of Aruba.svg|20 px]] [[Aruba]] ** '''Federacion Atletica d'Aruba''' / '''[[Arubaanse Atletiek Bond]]'''... ...'''AAB'''... ({{en}} {{nl}} [https://web.archive.org/web/20110725014846/http://www.arubaathleticfederation.org/]) ==== ''BAHAMAS'' ==== {{Bahamas}} [[Fichièr:Gold medal olympic.svg|30 px]] [[Fichièr:Silver medal olympic.svg|30 px]] [[Fichièr:Bronze medal olympic.svg|30 px]] [[Fichièr:Gold medal world centered-2.svg|35 px]] [[Fichièr:Silver medal world centered-2.svg|35 px]] [[Fichièr:Bronze medal world centered-2.svg|35 px]] ** '''Associacion de las Associacions Atleticas de Bahamas''' / '''[[Bahamas Association of Athletic Associations]]'''... ...'''BAAA'''... ({{en}} [http://www.bahamastrack.com]) ==== ''BARBADOS'' ==== {{Barbados}} [[Fichièr:Bronze medal olympic.svg|25 px]] [[Fichièr:Gold medal world centered-2.svg|25 px]] ** '''Associacion Atletica Amatritz de Barbados''' / '''[[Amateur Athletic Association of Barbados]]''' ...'''AAAB'''... ({{en}} [https://web.archive.org/web/20120620174821/http://www.aaabarbados.org/]) ==== ''BELIZE'' ==== {{Belize}} ** '''Associacion Atletica Amatritz de Belize''' / '''[[Belize Amateur Athletic Associaction]]... ==== ''BERMUDAS'' ==== [[Fichièr:Flag of Bermuda.svg|20 px]] [[Bermudas]] [[Fichièr:Silver medal world centered-2.svg|25 px]] ** '''Associacion d'Atletisme de Bermudas''' / '''[[Bermuda Track & Field Association]]'''... ...'''BTFA'''... ({{en}} [https://web.archive.org/web/20160330172913/http://www.btfa.bm/]) ==== ''CANADÀ'' ==== {{Canadà}} [[Fichièr:Gold medal olympic.svg|40 px]] [[Fichièr:Silver medal olympic.svg|40 px]] [[Fichièr:Bronze medal olympic.svg|45 px]] [[Fichièr:Gold medal world centered-2.svg|30 px]] [[Fichièr:Silver medal world centered-2.svg|35 px]] [[Fichièr:Bronze medal world centered-2.svg|35 px]] ** '''Atletisme Canadà''' / '''[[Athletics Canada / Athlétisme Canada]]'''... ...'''AC'''... ({{en}} {{fr}} [http://www.athletics.ca]) ==== ''CÒSTA RICA'' ==== {{Còsta Rica}} ** '''Federacion Còstariquenca d'Atletisme''' / '''[[Federación Costarricense de Atletismo]]'''... ...'''FECOA'''... ({{es}} [http://www.fecoa.org]) ==== ''CUBA'' ==== {{Cuba}} [[Fichièr:Gold medal olympic.svg|40 px]] [[Fichièr:Silver medal olympic.svg|40 px]] [[Fichièr:Bronze medal olympic.svg|40 px]] [[Fichièr:Gold medal world centered-2.svg|40 px]] [[Fichièr:Silver medal world centered.svg|45 px]] [[Fichièr:Bronze medal world centered-2.svg|35 px]] ** '''Federacion Cubana d'Atletisme''' / '''[[Federación Cubana de Atletismo]]'''... ==== ''DOMINICA'' ==== {{Dominica}} [[Fichièr:Bronze medal world centered-2.svg|25 px]] ** '''Associacion d'Atletisme Amator de la Dominica''' / '''[[Dominica Amateur Athletics Association]]'''... ...'''DAAA'''... ==== ''ESTATS UNITS D'AMERICA'' ==== {{Estats Units d'America}} [[Fichièr:Gold medal olympic.svg|100 px]] [[Fichièr:Silver medal olympic.svg|80 px]] [[Fichièr:Bronze medal olympic.svg|70 px]] [[Fichièr:Gold medal world centered-2.svg|70 px]] [[Fichièr:Silver medal world centered-2.svg|60 px]] [[Fichièr:Bronze medal world centered-2.svg|60 px]] [[Fichièr:Bundesarchiv Bild 183-R96374, Berlin, Olympiade, Jesse Owens beim Weitsprung.jpg|thumb|400 px|left|... en '''''[[Jesse Owens]]''''' [[Fichièr:Gold medal olympic.svg|15 px]] [[Fichièr:Gold medal olympic.svg|15 px]][[Fichièr:Gold medal olympic.svg|15 px]] [[Fichièr:Gold medal olympic.svg|15 px]]... '''[[Jòcs Olimpics de Berlin]]'''...[[Olympiastadion]]... [[1936]]... '''''Mein Fünfkampf''''']] *** '''USA Atletisme''' / '''[[USA Track & Field]]''' ...'''USATF'''... ({{en}} [http://www.usatf.org]) ==== ''GRENADA'' ==== {{Grenada}} ** '''Associacion Atletica de Grenada''' / ...[[Grenada Athletic Association]]'''... ==== ''GUATEMALA'' ==== {{Guatemala}} ** '''Federacion Nacionala d'Atletisme de Guatemala''' / ...'''[[Federación Nacional de Atletismo de Guatemala]]'''... ({{es}} [https://web.archive.org/web/20110112110350/http://www.atletismoguate.com/]) ==== ''HONDURAS'' ==== {{Honduras}} ** '''Federacion Nacionala Hondurena d'Atletisme''' / '''[[Federación Nacional Hondureña de Atletismo]]'''... '''FENHATHLE'''... ==== ''ILLAS CAIMAN'' ==== [[Illas Caiman]] ** '''Associacion Atletica Amatritz de las Illas Caiman''' / [[Cayman Islands Amateur Athletic Association]] ==== ''ILLAS TURKS E CAICOS'' ==== [[Fichièr:Flag of the Turks and Caicos Islands.svg|20 px]] [[Illas Turks e Caicos]] ** '''Associacion Atletica Amatritz de las Illas Turks e Caicos''' / '''[[Turks & Caicos Islands Amateur Athletic Association]]'''... ==== ''ILLAS VERGES AMERICANAS'' ==== [[Fichièr:Flag of the United States Virgin Islands.svg|20 px]] [[Illas Verges Americanas]] ** '''Federacion d'Atletisme de las Illas Verges Americanas''' / ...'''[[Virgin Islands Track & Field Federation]]'''... ...'''VITFF'''... ({{en}} [https://web.archive.org/web/20100501201158/http://www.virginislandstrackandfield.org/]) ==== ''ILLAS VERGES BRITANICAS'' ==== [[Fichièr:Flag of the British Virgin Islands.svg|20 px]] [[Illas Verges Britanicas]] ** '''Associacion d'Atletisme de las Illas Verges Britanicas''' / ...'''[[British Virgin Islands Athletics Association]]'''... ({{en}} [http://www.bviolympics.org]) ==== ''JAMAICA'' ==== {{Jamaica}} [[Fichièr:Gold medal olympic.svg|40 px]] [[Fichièr:Silver medal olympic.svg|45 px]] [[Fichièr:Bronze medal olympic.svg|40 px]] [[Fichièr:Gold medal world centered-2.svg|40 px]] [[Fichièr:Silver medal world centered-2.svg|45 px]] [[Fichièr:Bronze medal world centered-2.svg|45 px]] [[Fichièr:Usain Bolt Lightning pose.jpg|thumb|200 px|left|... '''''[[L'Arquièr de Dius]]'''''... ]] ** '''Associacion Atletica Amatritz de Jamaica''' / '''[[Jamaica Amateur Athletic Association]]'''... ...'''JAAA'''... ({{en}} [https://web.archive.org/web/20100717082636/http://www.jaaaltd.com/]) ==== ''MEXIC'' ==== {{Mexic}} [[Fichièr:Gold medal olympic.svg|30 px]] [[Fichièr:Silver medal olympic.svg|35 px]] [[Fichièr:Bronze medal olympic.svg|30 px]] [[Fichièr:Gold medal world centered-2.svg|30 px]] [[Fichièr:Silver medal world centered-2.svg|25 px]] [[Fichièr:Bronze medal world centered-2.svg|35 px]] ** '''Federacion Mexicana d'Atletisme A.C.''' / '''[[Federación Mexicana de Atletismo A.C.]]'''... ...'''FMA'''... ({{es}} [https://web.archive.org/web/20210410160740/http://www.atletismofma.com.mx/]) ==== ''MONTSERRAT'' ==== {{Montserrat}} ** '''Associacion Atletica Amatritz de Montserrat''' / '''[[Montserrat Amateur Athletic Association]]'''... ==== ''NICARAGUA'' ==== {{Nicaragua}} ** '''Federacion Nicaragüenca d'Atletisme''' / '''[[Federación Nicaragüense de Atletismo]]'''... ==== ''PUERTO RICO'' ==== [[Fichièr:Flag of Puerto Rico.svg|20 px]] [[Puerto Rico]] [[Fichièr:Silver medal world centered-2.svg|25 px]] ** '''Federacion d'Atletisme de Puerto Rico''' / '''[[Federación de Atletismo de Puerto Rico]]'''... ...'''FAPUR'''... ({{es}} [https://web.archive.org/web/20130314035135/http://www.atletismofapur.com/]) ==== ''REPUBLICA DOMINICANA'' ==== {{Republica Dominicana}} [[Fichièr:Gold medal olympic.svg|25 px]] [[Fichièr:Gold medal world centered-2.svg|30 px]] [[Fichièr:Silver medal world centered-2.svg|30 px]] ** '''Federacion Dominicana d'Associacions d'Atletisme''' / '''[[Federación Dominicana de Asociaciones de Atletismo]]'''... ...'''FDAA'''... ({{es}} [http://www.fedomatle.org]) ==== ''LO SALVADOR'' ==== {{Lo Salvador}} ** '''Federacion Salvadoriana d'Atletisme''' / '''[[Federación Salvadoreña de Atletismo]]'''... ==== ''SANT CRISTÒL E NEVIS'' ==== {{Sant Cristòl e Nevis}} [[Fichièr:Gold medal world centered-2.svg|25 px]] [[Fichièr:Bronze medal world centered-2.svg|30 px]] ** '''Associacion Atletica Amatritz de Sant Cristòl e Nevis''' / '''[[Saint Kitts & Nevis Amateur Athletic Association]]'''... ...'''SKNAAA'''... ({{en}} [https://web.archive.org/web/20100301072210/http://www.sknaaa.com/]) ==== ''SANT VINCENÇ E LAS GRENADINAS'' ==== {{Sant Vincenç e las Grenadinas}} ** '''Equipa d'Atletisme de Sant Vincenç e las Grenadinas''' / '''[[Team Athletics Saint Vincent & the Grenadines]]'''... ({{en}} [http://www.svgnoc.org])<ref>Non encara ''independenta'' d'al ''[[CNO|Comitat Nacional Olimpic]]'' del país (''[[SVGNOC]]'')...</ref> ==== ''SANTA LÚCIA'' ==== {{Santa Lúcia}} ** '''Associacion d'Atletisme de Santa Lúcia''' / '''[[Saint Lucia Athletics Association]]'''... ==== ''TRINITAT E TOBAGO'' ==== {{Trinitat e Tobago}} [[Fichièr:Gold medal olympic.svg|25 px]] [[Fichièr:Silver medal olympic.svg|30 px]] [[Fichièr:Bronze medal olympic.svg|35 px]] [[Fichièr:Gold medal world centered-2.svg|25 px]] [[Fichièr:Silver medal world centered-2.svg|30 px]] [[Fichièr:Bronze medal world centered-2.svg|35 px]] ** '''Associacion Nacionala de l'Administracion de l'Atletisme de Trinitat e Tobago''' / '''[[National Association of Athletic Administration of Trinidad & Tobago]]'''... ...'''TTNAAA'''... ({{en}} [https://web.archive.org/web/20100328134704/http://www.ttnaaa.org/]) == ''America del Sud'' == ** La [[Confederacion Sudamericana d'Atletisme]] / [[ConSudAtle]] (en espanhòl '''''[[Confederación Sudamericana de Atletismo]]'''''...) fedèra '''[[13]]''' païses d'a l'airal sudamerican. === sòcis === ==== ''ARGENTINA'' ==== {{Argentina}} [[Fichièr:Gold medal olympic.svg|30 px]] [[Fichièr:Silver medal olympic.svg|30 px]] ** '''Confederacion Argentina d'Atletisme''' / [[Confederación Argentina de Atletismo]]... '''CADA'''... ({{es}} [https://web.archive.org/web/20100722095725/http://www.cada-atletismo.org/]) ==== ''BOLÍVIA'' ==== {{Bolívia}} ** '''Federacion Atletica de Bolívia''' / [[Federación Atlética de Bolivia]]... ...'''FAB'''... ({{es}} [https://web.archive.org/web/20180828035623/http://atle-bolivia.org/]) ==== ''BRASIL'' ==== {{Brasil}} [[Fichièr:Gold medal olympic.svg|30 px]] [[Fichièr:Silver medal olympic.svg|30 px]] [[Fichièr:Bronze medal olympic.svg|35 px]] [[Fichièr:Gold medal world centered-2.svg|30 px]] [[Fichièr:Silver medal world centered-2.svg|35 px]] [[Fichièr:Bronze medal world centered-2.svg|40 px]] ** '''Confederacion Brasilièra d'Atletisme''' / [[Confederação Brasileira de Atletismo]]... '''CBAT'''... ({{pt}} [http://www.cbat.org.br]) ==== ''CHILE'' ==== {{Chile}} [[Fichièr:Bronze medal world centered-2.svg|30 px]] ** '''Federacion Atletica de Chile''' / [[Federación Atlética de Chile]]... ...'''FEDACHI'''... ({{es}} [http://www.fedachi.cl]) ==== ''COLÓMBIA'' ==== {{Colómbia}} [[Fichièr:Bronze medal olympic.svg|30 px]] ** '''Federacion Colombiana d'Atletisme''' / [[Federación Colombiana de Atletismo]]... ...'''FCA'''... ({{es}} [http://www.fecodatle.org]) ==== ''EQÜATOR'' ==== {{Eqüator}} [[Fichièr:Gold medal olympic.svg|30 px]] [[Fichièr:Silver medal olympic.svg|30 px]] [[Fichièr:Gold medal world centered-2.svg|30 px]] [[Fichièr:Silver medal world centered-2.svg|30 px]] ** '''Federacion Eqüatoriana d'Atletisme''' / [[Federación Ecuatoriana de Atletismo]]... ==== ''GUYANA'' ==== {{Guyana}} ** '''Associacion d'Atletisme de Guyana''' / [[Athletics Association of Guyana]]... ==== ''PANAMÀ'' ==== {{Panamà}} [[Fichièr:Gold medal olympic.svg|30 px]] [[Fichièr:Bronze medal olympic.svg|30 px]] [[Fichièr:Gold medal world centered-2.svg|30 px]] [[Fichièr:Silver medal world centered-2.svg|30 px]] ** '''Federacion Panamenca d'Atletisme''' / [[Federación Panameña de Atletismo]]... ==== ''PARAGUAI'' ==== {{Paraguai}} ** '''Federacion Paraguaiana d'Atletisme''' / [[Federación Paraguaya de Atletismo]]... ...'''FPA'''... ({{es}} [https://web.archive.org/web/20090221100826/http://www.fpa.com.py/]) ==== ''PERÓ'' ==== {{Peró}} ** '''Federacion Esportiva Peroana d'Atletisme''' / [[Federación Deportiva Peruana de Atletismo]]... ...'''FDPA'''... ({{es}} [http://www.fepeatle.com]) ==== ''SURINAM'' ==== {{Surinam}} [[Fichièr:Silver medal world centered-2.svg|30 px]] [[Fichièr:Bronze medal world centered-2.svg|30 px]] ** '''Federacion Atletica de Surinam''' / [[Surinaamse Athletiek Bond]]... ...'''SAB'''... ==== ''URUGUAI'' ==== {{Uruguai}} ** '''Confederacion Atletica d' Uruguai''' / [[Confederación Atlética del Uruguay]]... ...'''CAU'''... ({{es}} [https://web.archive.org/web/20090402050918/http://www.atlecau.org.uy/]) ==== ''VENEÇUÈLA'' ==== {{Veneçuèla}} [[Fichièr:Bronze medal olympic.svg|30 px]] ** '''Federacion Veneçolana d'Atletisme''' / [[Federación Venezolana de Atletismo]]... ...'''FVA'''... ({{es}} [https://web.archive.org/web/20120423163128/http://feveatletismo.org.ve/]) == ''Asia'' == ** L' [[Associacion Asiatica d'Atletisme]] / [[AAA]] (en anglés '''''[[Asia Athletics Association]]'''''...) çò ne compren de '''[[45]]''' sòcis afiliats. === sòcis === ==== ''AFGANISTAN'' ==== {{Afganistan}} ** '''Federacion Atletica d'Afganistan''' / ''[[Afghanistan Athletic Federation]]''... ==== ''ARABIA SAUDITA'' ==== {{Arabia Saudita}} [[Fichièr:Silver medal olympic.svg|30 px]] [[Fichièr:Bronze medal world centered-2.svg|30 px]] ** '''Federacion d'Atletisme d'Arabia Saudita''' / ''[[Saudi Arabia Athletics Federation]]''... ...''SAAAF''... ( (''arabi'') [http://www.saaaf.com]) ==== ''BAHRAYN'' ==== {{Bahrayn}} [[Fichièr:Gold medal world centered-2.svg|35 px]] [[Fichièr:Silver medal world centered-2.svg|30 px]] [[Fichièr:Bronze medal world centered-2.svg|30 px]] ** '''Associacion d'Atletisme de Bahrayn''' / ''[[Bahrain Athletics Association]]''... ( {{en}} (''arabi'') [https://web.archive.org/web/20100725055330/http://www.bahrainathletics.org/]) ==== ''BANGLADÈSH'' ==== {{Bangladèsh}} ** '''Federacion Atletica de Bangladèsh''' / [[Bangladesh Athletic Federation]]... ...'''BAF'''... ( {{en}} [https://web.archive.org/web/20120115063208/http://www.baf-bd.com/]) ==== ''BOTAN'' ==== {{Botan}} ** '''Federacion Atletica Amatritz de Botan''' / ''[[Bhutan Amateur Athletic Federation]]''... ==== ''BRUNEI'' ==== {{Brunei}} ** '''Associacion Darassalam d'Atletisme de Brunei''' / ''[[Brunei Darassalam Athletics Association]]''... ==== ''CAMBÒTJA'' ==== {{Cambòtja}} ** '''Federacion d'Atletisme Amatritz Khmer''' / ''[[Khmer Amateur Athletics Federation]]''... ==== ''CAZACSTAN'' ==== {{Cazacstan}} [[Fichièr:Gold medal olympic.svg|30 px]] [[Fichièr:Bronze medal olympic.svg|30 px]] [[Fichièr:Gold medal world centered-2.svg|30 px]] [[Fichièr:Silver medal world centered-2.svg|35 px]] [[Fichièr:Bronze medal world centered-2.svg|30 px]] ** '''Federacion Atletica de la Republica de Cazacstan''' / ''[[Athletic Federation of the Republic of Kazakhstan]]''... ==== ''CHINA'' ==== {{China}} [[Fichièr:Gold medal olympic.svg|35 px]] [[Fichièr:Silver medal olympic.svg|30 px]] [[Fichièr:Bronze medal olympic.svg|35 px]] [[Fichièr:Gold medal world centered-2.svg|40 px]] [[Fichièr:Silver medal world centered-2.svg|40 px]] [[Fichièr:Bronze medal world centered-2.svg|40 px]] ** '''Associacion Atletica de la Republica Populara de China''' / ''[[Athletic Association of the People's Republic of China]]''... ({{zh}} [http://www.athletics.org.cn]) ==== ''CORÈA DEL NÒRD'' ==== {{Corèa del Nòrd}} [[Fichièr:Gold medal world centered-2.svg|30 px]] ** '''Associacion Atletica Amatritz de la Republica Democratica Populara de Corèa''' / ''[[Amateur Athletic Association of Democratic People's Republic of Korea]]''... ==== ''CORÈA DEL SUD'' ==== {{Corèa del Sud}} [[Fichièr:Gold medal olympic.svg|30 px]] [[Fichièr:Silver medal olympic.svg|30 px]] ** '''Associacion de las Federacions d'Atletisme de Corèa''' / ''[[Korea Association of Athletics Federations]]''... ...''KAAF''... ({{en}} (''corean'') [http://www.kaaf.or.kr]) ==== ''EMIRATS ARABIS UNITS'' ==== {{Emirats Arabis Units}} ** '''Federacion d'Atletisme dels Emirats Arabis Units''' / ''[[United Arab Emirates Athletics Federation]]''... ==== ''FILIPINAS'' ==== {{Filipinas}} [[Fichièr:Bronze medal olympic.svg|30 px]] ** '''Associacion Filipina d'Atletisme Amator''' / '''[[Philippine Amateur Track & Field Association]]'''... ...'''PATAFA'''... ({{en}} [https://web.archive.org/web/20110824025511/http://patafa.multiply.com/]) ==== ''HONG KONG'' ==== [[Fichièr:Flag of Hong Kong.svg|20 px]] [[Hong Kong]] ** '''Associacion Amatritz Atletica de Hong Kong''' / '''[[Hong Kong Amateur Athletic Association]]'''... ...'''HKAAA'''... ({{en}} {{zh}} [http://www.hkaaa.com]) ==== ''IEMÈN'' ==== {{Iemèn}} ** '''Federacion Atletica Amatritz de Iemèn''' / ''[[Yemen Amateur Athletic Federation]]''... ==== ''ÍNDIA'' ==== {{Índia}} [[Fichièr:Silver medal olympic.svg|30 px]] [[Fichièr:Bronze medal world centered-2.svg|30 px]] ** '''Federacion d'Atletisme d'Índia''' / '''[[Athletics Federation of India]]'''... ({{en}} [https://web.archive.org/web/20200806131839/https://indianathletics.org/]) ==== ''INDONESIA'' ==== {{Indonesia}} ** '''Federacion d'Atletisme d'Indonesia''' / '''[[Persatuan Atletik Seluru Indonesia]]''' ...'''PASI'''... ( (''indonesi'') [https://web.archive.org/web/20110818122739/http://indonesia-athletics.org/]) ==== ''IRAN'' ==== {{Iran}} ** '''Federacion Atletica Amatritz de la Republica Islamica d'Iran''' / ''[[Amateur Athletic Federation of Islamic Republic of Iran]]''... ({{en}} (''persan'') [https://web.archive.org/web/20100812111117/http://www.athletic.ir/]) ==== ''IRAQ'' ==== {{Iraq}} ** '''Federacion d'Atletisme Iraquiana''' / ''[[Iraqi Athletics Federation]]''... ==== ''JAPON... NIHON''... ==== {{Japon}} [[Fichièr:Gold medal olympic.svg|35 px]] [[Fichièr:Silver medal olympic.svg|35 px]] [[Fichièr:Bronze medal olympic.svg|35 px]] [[Fichièr:Gold medal world centered-2.svg|30 px]] [[Fichièr:Silver medal world centered-2.svg|35 px]] [[Fichièr:Bronze medal world centered-2.svg|40 px]] ** '''Associacion de las Federacions d'Atletisme de Japon''' / ''[[Japan Association of Athletics Federations]]''... ({{ja}} {{en}} [https://web.archive.org/web/20080327105947/http://www.rikuren.or.jp/]) ==== ''JORDANIA'' ==== {{Jordania}} ** '''Federacion Jordaniana d'Atletisme''' / ''[[Jordan Athletics Federation]]''... ( (''arabi'') [https://web.archive.org/web/20200310215135/https://jordan-athletics.org/]) ==== ''KOWAIT'' ==== {{Kowait}} ** '''Associacion de la Federacion d'Atletisme de Kowait''' / ''[[Kuwait Association of Athletics Federation]]''... ==== ''LAOS'' ==== {{Laos}} ** '''Federacion Atletica Amatritz Laossiana''' / ''[[Lao Amateur Athletic Federation]]''... ==== ''LIBAN'' ==== {{Liban}} ** '''Federacion Libanesa d'Atletisme''' / '''[[Fédération Libanaise d'Athlétisme]]'''... ({{fr}} (''arabi'') [https://web.archive.org/web/20100818155238/http://flalb.org/]) ==== ''MACAU'' ==== [[Fichièr:Flag of Macau.svg|20 px]] [[Macau]] ** '''Associacion d'Atletisme de Macau''' / '''[[Associação de Atletismo de Macau]]'''... ==== ''MALÀISIA'' ==== {{Malàisia}} ** '''Union Atletica Amatritz de Malàisia''' / ''[[Malaysia Amateur Athletic Union]]''... ...''MAAU''... ({{en}} [https://web.archive.org/web/20100726132045/http://maau.net/blog/]) ==== ''MALDIVAS'' ==== {{Maldivas}} ** '''Associacion d'Atletisme de Maldivas''' / ''[[Athletics Association of Maldives]]''... ( (''divehi'') {{en}} [http://www.athletics.org.mv]) ==== ''MONGOLIA'' ==== {{Mongolia}} ** '''Federacion Atletica de Mongolia''' / ''[[Mongolia Athletic Federation]]''... ==== ''MYANMAR'' ==== {{Birmania}} ...[[Myanmar]] ** '''Associacion d'Atletisme de Myanmar''' / ''[[Myanmar Track & Field Association]]''... ==== ''NEPAL'' ==== {{Nepal}} ** '''Associacion d'Atletisme Amator de Nepal''' / ''[[Nepal Amateur Athletics Association]]''... ==== ''OMAN'' ==== {{Oman}} ** '''Associacion Atletica d'Oman''' / ''[[Oman Athletic Association]]''... ==== ''OZBEQUISTAN'' ==== {{Ozbequistan}} ** '''Federacion Atletica d'Ozbequistan''' / ''[[The Athletic Federation of Uzbekistan]]''... ==== ''PALESTINA'' ==== [[Fichièr:Flag of Palestine.svg|20 px]] [[Palestina]] ** '''Federacion Atletica de Palestina''' / ''[[Palestine Athletic Federation]]''... ==== ''PAQUISTAN'' ==== {{Paquistan}} ** '''Federacion d'Atletisme de Paquistan''' / ''[[Athletics Federation of Pakistan]]''... ==== ''QATAR'' ==== {{Qatar}} [[Fichièr:Bronze medal olympic.svg|30 px]] [[Fichièr:Gold medal world centered-2.svg|30 px]] [[Fichièr:Silver medal world centered-2.svg|30 px]] [[Fichièr:Bronze medal world centered-2.svg|30 px]] ** '''Associacion de la Federacion d'Atletisme de Qatar''' / ''[[Qatar Association of Athletics Federation]]''... ...''QAAF''... ({{en}} (''arabi'') [https://web.archive.org/web/20100810192240/http://www.qatarathletics.com/]) ==== ''QUIRGUIZSTAN'' ==== {{Quirguizstan}} ** '''Federacion d'Atletisme de la Republica Quirguiza''' / ''[[Athletics Federation of the Kyrgyz Republic]]''... ==== ''SINGAPOR'' ==== {{Singapor}} ** '''Associacion Atletica de Singapor''' / '''[[Singapore Athletic Association]]'''... ...'''SAA'''... ({{en}} [http://www.singaporeathletics.org.sg]) ==== ''SIRIA'' ==== {{Siria}} [[Fichièr:Gold medal olympic.svg|30 px]] [[Fichièr:Gold medal world centered-2.svg|30 px]] [[Fichièr:Bronze medal world centered-2.svg|30 px]] ** '''Federacion Atletica Amatritz Aràbia Siriana''' / ''[[Syrian Arab Amateur Athletic Federation]]''... ( (''arabi'') [http://www.gsf-sport.com]) ==== ''SRI LANKA'' ==== {{Sri Lanka}} [[Fichièr:Silver medal olympic.svg|30 px]] [[Fichièr:Bronze medal olympic.svg|30 px]] [[Fichièr:Silver medal world centered-2.svg|30 px]] [[Fichièr:Bronze medal world centered-2.svg|30 px]] ** '''Associacion Atletica de Sri Lanka''' / ''[[Athletic Association of Sri Lanka]]''... ==== ''TAILÀNDIA'' ==== {{Tailàndia}} ** '''Associacion Atletica de Tailàndia''' / ''[[Athletic Association of Thailand]]''... ...''AAT''... ( (''tai'') {{en}} [http://www.aat.or.th]) ==== ''TAIWAN'' ==== {{Taiwan}} [[Fichièr:Silver medal olympic.svg|30 px]] [[Fichièr:Bronze medal olympic.svg|30 px]] ** '''Associacion d'Atletisme de Taiwan''' / ''[[Chinese Taipei Track & Field Association]]''... ...''CTTFA''... ([https://web.archive.org/web/20191012075616/http://www.cttfa.org.tw/]) ==== ''TADGIQUISTAN'' ==== {{Tatgiquistan}} [[Fichièr:Gold medal world centered-2.svg|30 px]] ** '''Federacion d'Atletisme de la Republica de Tatgiquistan''' / ''[[Athletics Federation of the Republic of Tajikistan]]''... ==== ''TIMÒR-ÈST'' ==== {{Timòr Èst}} ** '''Federacion Timòr Èst d'Atletisme''' / '''[[Federação Timor-Leste de Atletismo]]'''... ==== ''TURCMENISTAN'' ==== {{Turcmenistan}} ** '''Federacion Atletica Amatritz de Turcmenistan''' / ''[[Amateur Athletic Federation of Turkmenistan]]''... ==== ''VIETNAM'' ==== {{Vietnam}} ** '''Federacion d'Atletisme de Vietnam''' / ''[[Vietnam Athletics Federation]]''... == ''Euròpa'' == ** L' [[Associacion Europèa d'Atletisme]] / [[EAA]] (en anglés '''''[[European Athletic Association]]''''') recampa las federacions de '''[[50]]''' estats del vièlh continent. === sòcis === ==== ''ALBANIA'' ==== {{Albania}} ** '''Federacion Albanesa d'Atletisme''' / [[Federata Shqiptare e Atletikes]]... ==== ''ALEMANHA'' ==== {{Alemanha}} [[Fichièr:Gold medal olympic.svg|50 px]] [[Fichièr:Silver medal olympic.svg|50 px]] [[Fichièr:Bronze medal olympic.svg|50 px]] [[Fichièr:Gold medal world centered-2.svg|50 px]] [[Fichièr:Silver medal world centered-2.svg|50 px]] [[Fichièr:Bronze medal world centered-2.svg|50 px]] ** '''Federacion Alemanda d'Atletisme''' / [[Deutscher Leichtathletik-Verband]]... ...'''DLV'''... ({{de}} [http://www.deutscher-leichtathletik-verband.de]) ==== ''ANDÒRRA'' ==== {{Andòrra}} ** '''Federacion Andorrana d'Atletisme''' / [[Federació Andorrana d'Atletisme]]... ...'''FAA'''... ({{ca}} [http://www.faa.ad]) ==== ''ARMENIA'' ==== {{Armenia}} ** '''Federacion Armènia d'Atletisme''' / ''[[Armenia Athletic Association]]''... ({{en}} (''armèni'') [http://www.armatletika.am]) ==== ''ÀUSTRIA'' ==== {{Àustria}} [[Fichièr:Gold medal olympic.svg|25 px]] [[Fichièr:Silver medal olympic.svg|30 px]] [[Fichièr:Bronze medal olympic.svg|30 px]] [[Fichièr:Silver medal world centered-2.svg|25 px]] [[Fichièr:Bronze medal world centered-2.svg|25 px]] ** '''Federacion Austriaca d'Atletisme''' / [[Osterreichischer Leichtathletik-Verband]]... ...'''OELV'''... ({{de}} {{en}} [http://www.oelv.at]) ==== ''AZERBAITJAN'' ==== {{Azerbaitjan}} ** '''Federacion d'Atletisme d'Azerbaitjan''' / ''[[Azerbaijan Athletics Federation]]''... ==== ''BELGICA'' ==== {{Belgica}} [[Fichièr:Gold medal olympic.svg|30 px]] [[Fichièr:Silver medal olympic.svg|35 px]] [[Fichièr:Bronze medal olympic.svg|30 px]] [[Fichièr:Bronze medal world centered-2.svg|30 px]] ** '''Liga Reiala Bèlga d'Atletisme''' / '''[[Ligue Royale Belge d'Athlétisme]]'''... : # ''Liga Bèlga d'Atletisme de lenga francesa'' / ''[[Ligue Belge Francophone d'Athlétisme]]''... ...'''LBFA'''... ({{fr}} [http://www.lbfa.be])... # ''Liga Flamenca d'Atletisme'' / ''[[Vlaamse Atletiekliga]]''... ...'''VAL'''... ( {{nl}} [https://web.archive.org/web/20110902085040/http://www.val.be/]) ==== ''BIELORUSSIA'' ==== {{Bielorussia}} [[Fichièr:Gold medal olympic.svg|30 px]] [[Fichièr:Silver medal olympic.svg|35 px]] [[Fichièr:Bronze medal olympic.svg|35 px]] [[Fichièr:Gold medal world centered-2.svg|40 px]] [[Fichièr:Silver medal world centered-2.svg|40 px]] [[Fichièr:Bronze medal world centered-2.svg|40 px]] ** '''Federacion Bielorussa d'Atletisme''' / [[Белорусская Федерация Легкоӣ Атлетики]]... ...'''БФЛА'''...(''BFLA'')... ({{ru}} [http://www.bfla.eu]) ==== ''BÒSNIA E ERCEGOVINA'' ==== {{Bòsnia e Ercegovina}} ** '''Federacion Atletica de Bòsnia e Ercegovina''' / [[Atletski Savez Bosne i Hercegovine]]... ...'''ASBIH'''... ( (''bosniac'') [https://web.archive.org/web/20150923174341/http://www.asbih.org/images/novo/sseniorke.pdf]) ==== ''BULGARIA'' ==== {{Bulgaria}} [[Fichièr:Gold medal olympic.svg|35 px]] [[Fichièr:Silver medal olympic.svg|35 px]] [[Fichièr:Bronze medal olympic.svg|35 px]] [[Fichièr:Gold medal world centered-2.svg|35 px]] [[Fichièr:Silver medal world centered-2.svg|30 px]] [[Fichièr:Bronze medal world centered-2.svg|35 px]] ** '''Federacion Bulgara d'Atletisme''' / [[Българска Федерация Лека Атлетика]]... ...'''БФЛА'''... (''BFLA'')... ( (''bulgar'') [http://www.bfla.org]) ==== ''CHIPRE'' ==== {{Chipre}} [[Fichièr:Silver medal world centered-2.svg|25 px]] [[Fichièr:Bronze medal world centered-2.svg|25 px]] ** '''Federacion Amatritz d'Atletisme de Chipre''' / ''[[The Amateur Athletic Association of Cyprus]]''... ==== ''CROÀCIA'' ==== {{Croàcia}} [[Fichièr:Silver medal olympic.svg|25 px]] [[Fichièr:Gold medal world centered-2.svg|30 px]] ** '''Federacion Atletica de Croàcia''' / [[Hrvatski Atletski Savez]]... ...'''HAS'''... ( (''croat'') [http://www.has.hr]) ==== ''DANEMARC'' ==== {{Danemarc}} [[Fichièr:Silver medal olympic.svg|30 px]] [[Fichièr:Bronze medal olympic.svg|30 px]] [[Fichièr:Gold medal world centered-2.svg|30 px]] [[Fichièr:Bronze medal world centered-2.svg|25 px]] ** '''Federacion Atletica de Danemarc''' / [[Dansk Atletik Forbund]]... ...'''DAS'''... ( (''danés'') [http://www.dansk-atletik.dk]) ==== ''ESLOVAQUIA'' ==== {{Eslovaquia}} [[Fichièr:Bronze medal world centered-2.svg|30 px]] ** '''Federacion Eslovaca d'Atletisme''' / [[Slovenský Atletický Zväz]]... ...'''SAZ''... ({{sk}} [http://www.atletikasvk.sk]) ==== ''ESLOVÈNIA'' ==== {{Eslovènia}} [[Fichièr:Gold medal olympic.svg|25 px]] [[Fichièr:Silver medal olympic.svg|25 px]] [[Fichièr:Bronze medal olympic.svg|25 px]] [[Fichièr:Gold medal world centered-2.svg|25 px]] [[Fichièr:Silver medal world centered-2.svg|25 px]] [[Fichièr:Bronze medal world centered-2.svg|25 px]] ** '''Federacion Atletica d'Eslovènia''' / [[Atletska Zveza Slovenije]]... ...'''AZS'''... ( (''eslovèn'') [http://www.atletska-zveza.si]) ==== ''ESPANHA'' ==== {{Espanha}} [[Fichièr:Gold medal olympic.svg|30 px]] [[Fichièr:Silver medal olympic.svg|30 px]] [[Fichièr:Bronze medal olympic.svg|35 px]] [[Fichièr:Gold medal world centered-2.svg|35 px]] [[Fichièr:Silver medal world centered-2.svg|40 px]] [[Fichièr:Bronze medal world centered-2.svg|40 px]] ** '''Reiala Federacion Espanhòla d'Atletisme''' / [[Real Federación Española de Atletismo]]... ...'''RFEA'''... ({{es}} [http://www.rfea.es]) ==== ''ESTÒNIA'' ==== {{Estònia}} [[Fichièr:Gold medal olympic.svg|30 px]] [[Fichièr:Silver medal olympic.svg|25px]] [[Fichièr:Bronze medal olympic.svg|30 px]] [[Fichièr:Gold medal world centered-2.svg|30 px]] [[Fichièr:Silver medal world centered-2.svg|30 px]] [[Fichièr:Bronze medal world centered-2.svg|25 px]] ** '''Federacion Estoniana d'Atletisme''' / [[Eesti Kergejõustikuliit]]... ...'''EKJL'''... ( (''estonian'') [http://www.ekjl.ee]) ==== ''FINLÀNDIA'' ==== {{Finlàndia}} [[Fichièr:Bundesarchiv Bild 102-13320, Paavo Nurmi.jpg|thumb|300 px|left| en [[Paavo Nurmi]]... [[Fichièr:Gold medal olympic.svg|12 px]] '''''(9)''''' & [[Fichièr:Silver medal olympic.svg|12 px]] '''''(3)''''', recòrd absolut de las medalhas olimpicas per l'atletisme... ]] [[Fichièr:Gold medal olympic.svg|45 px]] [[Fichièr:Silver medal olympic.svg|45 px]] [[Fichièr:Bronze medal olympic.svg|45 px]] [[Fichièr:Gold medal world centered-2.svg|35 px]] [[Fichièr:Silver medal world centered-2.svg|35 px]] [[Fichièr:Bronze medal world centered-2.svg|35 px]] ** '''Federacion Finlandesa d'Atletisme''' / [[Suomen Urheiluliitto]]... ...'''SUL'''... ( (''finés'') [http://www.sul.fi]) ==== ''FRANÇA'' ==== {{França}} [[Fichièr:Colette Besson.jpg|thumb|400 px|right|... na [[Coleta Besson]]... [[Fichièr:Gold medal olympic.svg|12 px|]] ''[[400 mètres]]'' [[Ciutat de Mexic]] [[1968]] ]] [[Fichièr:Gold medal olympic.svg|40 px]] [[Fichièr:Silver medal olympic.svg|45 px]] [[Fichièr:Bronze medal olympic.svg|45 px]] [[Fichièr:Gold medal world centered-2.svg|35 px]] [[Fichièr:Silver medal world centered-2.svg|40 px]] [[Fichièr:Bronze medal world centered-2.svg|40 px]] ** '''Federacion Francesa d'Atletisme''' / [[Fédération Française d'Athlétisme]]... ...'''FFA'''... ({{fr}} [https://web.archive.org/web/20110222191116/http://athle.org/]) ==== ''GEORGIA'' ==== {{Georgia}} ** '''Federacion d'Atletisme de Georgia''' / ''[[Athletic Federation of Georgia]]''... ==== ''GIBARTAR'' ==== [[Fichièr:Flag of Gibraltar.svg|20 px]] [[Gibartar]] ** '''Associacion Amatritz d'Atletisme de Gibartar''' / [[Gibraltar Amateur Athletic Association]]... ...'''GAAA'''... ({{en}} [https://web.archive.org/web/20171124082515/http://www.gaaa.gi/]) ==== ''GRÈCIA'' ==== {{Grècia}} [[Fichièr:Gold medal olympic.svg|35 px]] [[Fichièr:Silver medal olympic.svg|40 px]] [[Fichièr:Bronze medal olympic.svg|40 px]] [[Fichièr:Gold medal world centered-2.svg|30 px]] [[Fichièr:Silver medal world centered-2.svg|35 px]] [[Fichièr:Bronze medal world centered-2.svg|40 px]] ** '''Associacion Ellenica d'Atletisme Amator''' / [[Σύνδεσμος Ελληνικων Γυμναστικων Αθλητικων Σωματείων]]... ...'''ΣΕΓΑΣ'''... (''SEGAS'')... ( (''grèc'') [http://www.segas.gr]) ==== ''IRLANDA'' ==== {{Irlanda}} [[Fichièr:Gold medal olympic.svg|30 px]] [[Fichièr:Silver medal olympic.svg|30 px]] [[Fichièr:Gold medal world centered-2.svg|30 px]] [[Fichièr:Silver medal world centered-2.svg|35 px]] ** '''Associacion Atletica d'Irlanda''' / [[Athletic Association of Ireland]]... ({{en}} [https://web.archive.org/web/20171024083241/http://www.athleticsireland.ie/]) ==== ''ISLÀNDIA'' ==== {{Islàndia}} [[Fichièr:Silver medal olympic.svg|25 px]] [[Fichièr:Bronze medal olympic.svg|25 px]] ** '''Federacion Atletica Islandesa''' / [[Frjálsíþróttasamband Íslands]]... ...'''FRI'''... ( (''islandés'') [http://www.fri.is]) ==== ''ISRAÈL'' ==== {{Israèl}} [[Fichièr:Silver medal world centered-2.svg|25 px]] [[Fichièr:Bronze medal world centered-2.svg|25 px]] ** '''Associacion Israeliana d'Atletisme''' / ''[[Israeli Athletic Association]]''... ...''IAA''... ({{en}} (''& ebrieu'') [http://www.iaa.co.il]) ==== ''ITÀLIA'' ==== {{Itàlia}} [[Fichièr:Gold medal olympic.svg|40 px]] [[Fichièr:Silver medal olympic.svg|40 px]] [[Fichièr:Bronze medal olympic.svg|45 px]] [[Fichièr:Gold medal world centered-2.svg|40 px]] [[Fichièr:Silver medal world centered-2.svg|40 px]] [[Fichièr:Bronze medal world centered-2.svg|40 px]] ** '''Federacion Italiana d'Atletisme''' / [[Federazione Italiana di Atletica Leggera]]... ...'''FIDAL'''... ({{it}} [http://www.fidal.it]) ==== ''LETÒNIA'' ==== {{Letònia}} [[Fichièr:Silver medal olympic.svg|30 px]] [[Fichièr:Bronze medal olympic.svg|25 px]] ** '''Associacion Letona d'Atletisme''' / [[Latvijas Vieglatlētikas Savienība]]... ...'''LVS'''... ( (''leton'') [http://www.lat-athletic.lv]) ==== ''LIECHTENSTEIN'' ==== {{Liechtenstein}} ** '''Federacion d'Atletisme de Liechtenstein''' / [[Liechtensteiner Turn-und Leichtathletik Verband]]... ...'''LTLV'''... ({{de}} [http://www.ltlv.li]) ==== ''LITUÀNIA'' ==== {{Lituània}} [[Fichièr:Gold medal olympic.svg|30 px]] [[Fichièr:Silver medal olympic.svg|25 px]] [[Fichièr:Bronze medal olympic.svg|25 px]] [[Fichièr:Gold medal world centered-2.svg|30 px]] [[Fichièr:Silver medal world centered-2.svg|30 px]] [[Fichièr:Bronze medal world centered-2.svg|25 px]] ** '''Federacion Atletica de Lituània''' / [[Lietuvos Lengvosios Atletikos Federacija]]... ...'''LAF'''... ( (''lituanian'') [http://www.laf.lt]) ==== ''LUXEMBORG'' ==== {{Luxemborg}} [[Fichièr:Gold medal olympic.svg|25 px]] ** '''Federacion Luxemborgesa d'Atletisme''' / [[Fédération Luxembourgeoise d'Athlétisme]]... ...'''FLA'''... ({{fr}} [http://www.fla.lu]) ==== ''MACEDÒNIA'' ==== {{Macedònia}} ** '''Federacion Atletica de Macedònia''' / [[Атлетска Федерација на Македонија]]... ...'''АФМ'''... (''AFM'')... ( (''macedonian'') [https://web.archive.org/web/20071101033031/http://www.afm.org.mk/]) ==== ''MALTA'' ==== {{Malta}} ** '''Associacion Amatritz d'Atletisme de Malta''' / [[Malta Amateur Athletic Association]]... ...'''MAAA'''... ({{en}} [https://web.archive.org/web/20110904152525/http://www.athleticsmalta.org/]) ==== ''MOLDÀVIA'' ==== {{Moldàvia}} ** '''Federacion d'Atletisme de la Republica Moldava''' / [[Federatia de Atletism din Republica Moldova]]... ...'''FAM'''... ({{ro}} {{ru}} [https://web.archive.org/web/20100604025020/http://www.fam.com.md/]) ==== ''MÓNEGUE'' ==== {{Mónegue}} ** '''Federacion Monegasca d'Atletisme''' / [[Fédération Monégasque d'Athlétisme]]... ...'''FMA'''... ({{fr}} [http://www.fma.mc]) ==== ''MONTENEGRO'' ==== {{Montenegro}} ** '''Federacion d'Atletisme de Montenegro''' / [[Atletski Savez Crne Gore]]... ...'''ASCG'''... ( (''sèrbe'') [http://www.ascg.co.me]) ==== ''NORVÈGIA'' ==== {{Norvègia}} [[Fichièr:Gold medal olympic.svg|35 px]] [[Fichièr:Silver medal olympic.svg|35 px]] [[Fichièr:Bronze medal olympic.svg|35 px]] [[Fichièr:Gold medal world centered-2.svg|35 px]] [[Fichièr:Silver medal world centered-2.svg|30 px]] [[Fichièr:Bronze medal world centered-2.svg|30 px]] ** '''Federacion d'Atletisme de Norvègia''' / [[Norges Friidrettsforbund]]... ( (''norsk'') [http://www.friidrett.no]) ==== ''ONGRIA'' ==== {{Ongria}} [[Fichièr:Gold medal olympic.svg|35 px]] [[Fichièr:Silver medal olympic.svg|40 px]] [[Fichièr:Bronze medal olympic.svg|40 px]] [[Fichièr:Silver medal world centered-2.svg|30 px]] [[Fichièr:Bronze medal world centered-2.svg|30px]] ** '''Federacion Magiara d'Atletisme''' / [[Magyar Atletikai Szovetseg]]... ...'''MASZ'''... ({{on}} [http://www.masz.hu]) ==== ''PAÏSES BASSES'' ==== {{Païses Basses}} [[Fichièr:Gold medal olympic.svg|35 px]] [[Fichièr:Silver medal olympic.svg|30 px]] [[Fichièr:Bronze medal olympic.svg|35 px]] [[Fichièr:Gold medal world centered-2.svg|25 px]] [[Fichièr:Silver medal world centered-2.svg|30 px]] [[Fichièr:Bronze medal world centered-2.svg|30 px]] ** '''Federacion Reiala Neerlandesa d'Atletisme''' / [[Koninklijke Nederlandse Atletiek Unie]]... ...'''KNAU'''... ({{nl}} [http://www.atletiekunie.nl]) ==== ''POLONHA'' ==== {{Polonha}} [[Fichièr:Janusz Sidlo 2.jpg|thumb|200 px|right|... en '''[[Janusz Sidlo]]'''...]] [[Fichièr:IrenaKirszenstein.JPG|thumb|200 px|left| n' '''[[Irena Szewinska-Kirszenstein]]''']] [[Fichièr:Gold medal olympic.svg|45 px]] [[Fichièr:Silver medal olympic.svg|40 px]] [[Fichièr:Bronze medal olympic.svg|40 px]] [[Fichièr:Gold medal world centered-2.svg|35 px]] [[Fichièr:Silver medal world centered-2.svg|35 px]] [[Fichièr:Bronze medal world centered-2.svg|40 px]] ** '''Federacion Polonesa d'Atletisme''' / [[Polski Związek Lekkiej Atletyki]]... ...'''PZLA'''... ({{po}} [http://www.pzla.pl]) ==== ''PORTUGAL'' ==== {{Portugal}} [[Fichièr:Gold medal olympic.svg|30 px]] [[Fichièr:Silver medal olympic.svg|30 px]] [[Fichièr:Bronze medal olympic.svg|30 px]] [[Fichièr:Gold medal world centered-2.svg|35 px]] [[Fichièr:Silver medal olympic.svg|35 px]] [[Fichièr:Bronze medal world centered-2.svg|35 px]] ** '''Federacion Portuguesa d'Atletisme''' / [[Federação Portuguesa de Atletismo]]... ({{pt}} [http://www.fpatletismo.pt]) ==== ''REIALME UNIT'' ==== {{Reialme Unit}} [[Fichièr:Gold medal olympic.svg|45 px]] [[Fichièr:Silver medal olympic.svg|50 px]] [[Fichièr:Bronze medal olympic.svg|50 px]] [[Fichièr:Gold medal world centered-2.svg|40 px]] [[Fichièr:Silver medal world centered-2.svg|45 px]] [[Fichièr:Bronze medal world centered-2.svg|45 px]] ** '''Atletisme Reialme Unit''' / [[United Kingdom Athletics]]... ...'''UKA'''... ({{en}} [http://www.uka.uk]) ==== ''REPUBLICA CHÈCA'' ==== [[Fichièr:Fotothek df roe-neg 0006305 008 Emil Zátopek.jpg|thumb|250 px|left|... n' '''''[[Emil Zátopek]]'''''...]] {{Republica Chèca}} [[Fichièr:Gold medal olympic.svg|40 px]] [[Fichièr:Silver medal olympic.svg|35 px]] [[Fichièr:Bronze medal olympic.svg|35 px]] [[Fichièr:Gold medal world centered-2.svg|40 px]] [[Fichièr:Silver medal world centered-2.svg|35 px]] [[Fichièr:Bronze medal world centered-2.svg|35 px]] ** '''Federacion d'Atletisme de la Republica Chèca''' / [[Český Atletický Svaz]]... ( (''chèc'') [http://www.atletika.cz]) ==== ''ROMANIA'' ==== {{Romania}} [[Fichièr:Gold medal olympic.svg|40 px]] [[Fichièr:Silver medal olympic.svg|40 px]] [[Fichièr:Bronze medal olympic.svg|40 px]] [[Fichièr:Gold medal world centered-2.svg|35 px]] [[Fichièr:Silver medal world centered-2.svg|35 px]] [[Fichièr:Bronze medal world centered-2.svg|35 px]] ** '''Federacion Romanesa d'Atletisme''' / [[Federatia Romana de Atletism]]... ...'''FRA'''... ({{ro}} [https://web.archive.org/web/20081122001505/http://www.fra.com.ro/]) ==== ''RUSSIA'' ==== {{Russia}} [[Fichièr:Osaka07 D4A Isinbayeva 4m80 jump.jpg|thumb|300 px|right| na [[Ielena Isinbaieva]]... ]] [[Fichièr:Gold medal olympic.svg|50 px]] [[Fichièr:Silver medal olympic.svg|50 px]] [[Fichièr:Bronze medal olympic.svg|50 px]] [[Fichièr:Gold medal world centered-2.svg|60 px]] [[Fichièr:Silver medal world centered-2.svg|60 px]] [[Fichièr:Bronze medal world centered-2.svg|50 px]] ** '''Federacion Atletica de Russia''' / [[Легкая Атлетика России]]... ({{ru}} [http://www.rusathletics.com]) ==== ''SANT MARIN'' ==== {{Sant Marin}} ** '''Federacion Santmarinesa d'Atletisme''' / [[Federazione Sammarinese Atletica Leggera]]... ...'''FSAL'''... ({{it}} [http://www.fsal.sm]) ==== ''SERBIA'' ==== {{Serbia}} ** '''Federacion Atletica de Serbia''' / [[Atletski savez Srbije]]... ( (''sèrbe'') [https://web.archive.org/web/20100506013032/http://www.serbia-athletics.org.rs/]) ==== ''SOÏSSA'' ==== {{Soïssa}} [[Fichièr:Silver medal olympic.svg|35 px]] [[Fichièr:Bronze medal olympic.svg|30 px]] [[Fichièr:Gold medal world centered-2.svg|30 px]] [[Fichièr:Bronze medal world centered-2.svg|30 px]] ** '''Federacion Soïssa d'Atletisme''' / [[Schweizerischer Leichtathletik-Verband]]... ({{de}} {{fr}} [http://www.swiss-athletics.ch]) ==== ''SUÈCIA'' ==== {{Suècia}} [[Fichièr:Osaka07 D3M Stefan Holm.jpg|thumb|300 px|left|... en [[Stefan Holm]]... ]] [[Fichièr:Gold medal olympic.svg|40 px]] [[Fichièr:Silver medal olympic.svg|45 px]] [[Fichièr:Bronze medal olympic.svg|45 px]] [[Fichièr:Gold medal world centered-2.svg|35 px]] [[Fichièr:Silver medal world centered-2.svg|30 px]] [[Fichièr:Bronze medal world centered-2.svg|35 px]] ** '''Federacion Suèca d'Atletisme''' / [[Svenska Friidrottsförbundet]]... ({{sv}} {{en}} [http://www.friidrott.se]) ==== ''TURQUIA'' ==== {{Turquia}} [[Fichièr:Silver medal olympic.svg|30 px]] [[Fichièr:Bronze medal olympic.svg|30 px]] [[Fichièr:Silver medal world centered-2.svg|30 px]] [[Fichièr:Bronze medal world centered-2.svg|25 px]] ** '''Federacion d'Atletisme de Turquia''' / [[Turkiye Atletizm Federazyonu]]... ...'''TAF'''... ({{tr}} [http://www.taf.org.tr]) ==== ''UCRAÏNA'' ==== {{Ucraïna}} [[Fichièr:Gold medal olympic.svg|30 px]] [[Fichièr:Silver medal olympic.svg|30 px]] [[Fichièr:Bronze medal olympic.svg|40 px]] [[Fichièr:Gold medal world centered-2.svg|35 px]] [[Fichièr:Silver medal world centered-2.svg|35 px]] [[Fichièr:Bronze medal world centered-2.svg|40 px]] ** '''Federacion Ucraïnesa d'Atletisme''' / [[Федерація Легкої атлетики України]]... ...'''ФЛАУ'''... (''FLAU'') (''ucraïnés'') [http://www.flau.org.ua]) == ''Oceania'' == ** L' [[Associacion d'Atletisme d'Oceania]] / [[OAA]] (en anglés '''''[[Oceania Athletics Association]]'''''...) ramosa '''[[20]]''' federacions insularas, d'a vegadas gaireben ''microscopicas'' mas tras que valentas, d'a l'immens airal pacific. === sòcis === ==== ''AUSTRÀLIA'' ==== {{Austràlia}} [[Fichièr:Gold medal olympic.svg|40 px]] [[Fichièr:Silver medal olympic.svg|40 px]] [[Fichièr:Bronze medal olympic.svg|35 px]] [[Fichièr:Gold medal world centered-2.svg|35 px]] [[Fichièr:Silver medal world centered-2.svg|35 px]] [[Fichièr:Bronze medal world centered-2.svg|30 px]] ** '''Atletisme Austràlia''' / '''[[Athletics Australia]]'''... ({{en}} [http://www.athletics.com.au]) ==== ''BELAU'' ==== {{Belau}} ** '''Associacion d'Atletisme de Belau''' / '''[[Palau Track & Field Association]]'''... ({{en}} [https://web.archive.org/web/20191001142123/https://oceaniasport.com/]) ==== ''FIJI'' ==== {{Fiji}} ** '''Atletisme Fiji''' / '''[[Athletics Fiji]]'''... ==== ''GUAM'' ==== [[Fichièr:Flag of Guam.svg|20 px]] [[Guam]] ** '''Associacion d'Atletisme de Guam''' / '''[[Guam Track & Fielf Association]]'''... ==== ''ILLA NORFOLK'' ==== [[Fichièr:Flag of Norfolk Island.svg|20 px]] [[Illa Norfolk]] ** '''Atletisme Illa Norfolk''' / '''[[Athletics Norfolk Island]]'''... ==== ''ILLAS COOK'' ==== [[Fichièr:Flag of the Cook Islands.svg|20 px]] [[Illas Cook]] ** '''Atletisme Illas Cook''' / '''[[Cook Islands Athletics]]'''... ({{en}} [https://web.archive.org/web/20110716121653/http://sportingpulse.com/assoc_page.cgi?assoc=1090]) ==== ''ILLAS MARIANNAS DEL NÒRD'' ==== [[Fichièr:Flag of the Northern Mariana Islands.svg|20px]] [[Illas Mariannas del Nòrd]] ** '''Illas Mariannas del Nòrd Atletisme''' / '''[[Northern Marianas Athletics]]'''... ==== ''ILLAS MARSHALL'' ==== [[Fichièr:Flag of the Marshall Islands.svg|20 px]] [[Illas Marshall]] ** '''Illas Marshall Atletisme''' / '''[[Marshall Islands Athletics]]'''... ==== ''ILLAS SALAMON'' ==== [[Fichièr:Flag of the Solomon Islands.svg|20 px]] [[Illas Salamon]] ** '''Atletisme Illas Salamon''' / '''[[Solomon Islands Athletics]]'''... ({{en}} [http://www.oceaniasport/siaathletics]) ==== ''KIRIBATI'' ==== {{Kiribati}} ** '''Associacion d'Atletisme de Kiribati''' / '''[[Kiribati Athletics Association]]'''... ({{en}} [https://web.archive.org/web/20191001142123/https://oceaniasport.com/]) ==== ''MICRONESIA'' ==== {{Micronesia}} ** '''Associacion Atletica dels Estats Federats de Micronesia''' / '''[[Federated States of Micronesia Athletic Association]]'''... ==== ''NAURU'' ==== {{Nauru}} ** '''Associacion d'Atletisme de Nauru''' / '''[[Nauru Athletics Association]]'''... ==== ''NÒVA ZELANDA... AOTEAROA''... ==== {{Nòva Zelanda}} [[Fichièr:Gold medal olympic.svg|35 px]] [[Fichièr:Silver medal olympic.svg|25 px]] [[Fichièr:Bronze medal olympic.svg|25 px]] [[Fichièr:Gold medal world centered-2.svg|25 px]] [[Fichièr:Silver medal world centered-2.svg|20 px]] [[Fichièr:Bronze medal world centered-2.svg|20 px]] ** '''Atletisme Nòva Zelanda''' / '''[[Athletics New Zeland]]'''... ({{en}} [http://www.athletics.org.nz]) ==== ''PAPOA-NÒVA GUINÈA'' ==== {{Papoa-Nòva Guinèa}} ** '''Union Atletica de Papoa-Nòva Guinèa''' / '''[[Papua New Guinea Athletic Union]]'''... ==== ''POLINESIA... TAHITIANA...'' ==== [[Fichièr:Flag of French Polynesia.svg|20 px]] [[Polinesia Francesa]]<ref>... o '''''[[Polinesia Tahitiana]]'''''? Saique benlèu seriá aiceste un nom plan mai adeqüat.</ref> ** '''Federacion d'Atletisme de Polinesia Francesa''' / '''[[Fédération d'Athlétisme de Polynésie Française]]'''... ...'''FAPF'''... ({{fr}} [http://www.fapf.pf]) ==== ''SAMOA'' ==== {{Samoa}} ** '''Atletisme Samoa''' / '''[[Athletics Samoa]]'''... ==== ''SAMOA AMERICANA'' ==== [[Fichièr:Flag of American Samoa.svg|20 px]] [[Samoa Americana]] [[Fichièr:Bronze medal world centered-2.svg|25 px]] ** '''Associacion d'Atletisme de Samoa Americana''' / '''[[American Samoa Track & Field Association]]'''... ==== ''TÒNGA'' ==== {{Tònga}} ** '''Associacion Atletica de Tònga''' / '''[[Tonga Athletic Association]]'''... ==== ''TUVALU'' ==== {{Tuvalu}} ** '''Associacion d'Atletisme de Tuvalu''' / '''[[Tuvalu Athletics Association]]'''... ==== ''VANUATU'' ==== {{Vanuatu}} ** '''Atletisme Vanuatu''' / '''[[Athletics Vanuatu]]'''... == Prèmis & guerdons == == ''Rankings'' mondials == ==Partenaris oficials== == Bibliografia == ==Documents audiovisuals== == Vejatz tanben == * [[Fichièr:Loupe.svg|120 px|right]] [[Fichièr:Sport Barnstar Hires.png|thumb|350 px|left]] * [[Atletisme]] * [[Istòria de l'atletisme]] * [[Jòcs Olimpics]] * [[Atletisme als Jòcs Olimpics]] * [[Medalhièr general de l'atletisme olimpic]] * [[Campionat del Mond d'atletisme]] * [[Campionat del Mond d'atletisme en sala]] * [[Campionat del Mond d'atletisme junior]] * [[Campionat del Mond d'atletisme de la joventut]] * [[Campionat del Mond de cross-country]] * [[Cross de las Nacions]] * [[Campionat del Mond de mièg maraton]] * [[Copa del Mond de marcha]] * [[Copa del Mond d'atletisme]] * [[Copa Intercontinentala d'atletisme]] * [[IAAF Golden League]] * [[IAAF Diamond League]] * [[Recòrds del mond d'atletisme]] * [[Estatisticas generalas de l'atletisme]] '''''e ca''''' == Ligams extèrnes == *[[Fichièr:Www.gif|80 px]] **[[Fichièr:Athletics pictogram.svg|50 px]] * ''[[Ligams]]'' '''[[IAAF]]''': ** {{en}} [http://www.iaaf.org ''Sit oficial'' '''[[Associacion Internacionala de las Federacions d'Atletisme]]''' / '''[[IAAF]]'''] ** {{en}} [https://web.archive.org/web/20100723075603/http://www.iaaf.org/aboutiaaf/structure/federations/index.html ...''Ligams'' IAAF amb Federacions associadas...] *** ''[[Ligams]]'' '''''[[associacions continentalas associadas]]''''': ** {{en}} {{fr}} [http://www.webcaa.org ''Sit oficial'' '''[[Confederacion Africana d'Atletisme]]''' / '''[[CAA]]'''] ** {{en}} [https://web.archive.org/web/20180916042717/http://www.nacac-iaaf.org/ ''sit oficial'' '''[[Associacion d'Atletisme d'America del Nòrd, America Centrala e Carib]]''' / '''[[NACACAA]]'''] ** {{es}} [https://web.archive.org/web/20200723214450/https://consudatle.org/ ''sit oficial'' '''[[Confederacion Sudamericana d'Atletisme]]''' / '''[[ConSudAtle]]'''] ** {{en}} [https://web.archive.org/web/20180923173049/http://www.asianathletics.org/ ''sit oficial'' '''[[Associacion Asiatica d'Atletisme]]''' / '''[[AAA]]'''] ** {{en}} [http://www.european-athletics.org ''sit oficial'' '''[[Associacion Europèa d'Atletisme]]''' / '''[[EAA]]'''] ** {{en}} [http://www.athletics-oceania.com ''sit oficial'' '''[[Associacion d'Atletisme d'Oceania]]''' / '''[[OAA]]'''] == Ligams videografics == * [[Fichièr:Video.jpg|75 px]] * [http://www.youtube.com] ** sus [[YouTube]]... mai de ''[[9000]]'' documents subre l' [[IAAF|Associacion Internacionala de las Federacions d'Atletisme]] en picar coma clau ''[[IAAF]]'' == Nòtas & referéncias == <references /> {{DEFAULTSORT:Associacion Internacionala de las Federacions d'Atletisme}} [[Categoria:Espòrt]] [[Categoria:Espòrt olimpic]] [[Categoria:Atletisme]] [[Categoria:Federacion esportiva]] [[Categoria:Organizacions esportivas internacionalas]] 6ww0y7tdjbw96khfns7xk07dxvz2ing 0 71136 2513009 2502733 2026-11-11T11:44:51Z PichonDesgordit 65926 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:1|2|0 */ 2513009 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Provençau}} {{Entèsta label|AdQ}} [[Fichièr:Piedra del Sol.jpg|thumb|right|250px|La [[pèira dau Soleu]], calendièr deis Astècas]] Leis '''Astècas''' èran un pòple autoctòn de [[Mesoamerica]] que formèt un empèri e una civilizacion [[America precolombiana|precolombiana]] importants en [[Mexic]] au sègle XV. L'estat astèca foguèt creat dins lo corrent dau sègle XIII. Inicialament febles e vassaus d{{'}}estats mai poderós, leis Astècas capitèron de formar una aliança solida amb doas autrei vilas durant leis annadas [[1420]] que venguèt la premiera poissança de la region e formèt finalament un empèri. La superficia d{{'}}aquel empèri foguèt aumentada per lei sobeirans successius fins a [[1519]] e l{{'}}arribada dei conquistadors espanhòus d{{'}}[[Hernán Cortés]]. Après una guèrra de dos ans entre [[1520]] e [[1521]], leis Astècas foguèron vencuts e lor capitala, Tenochtitlan, destrucha e annexada au Reiaume d{{'}}[[Espanha]]. == Istòria == === Leis originas e la formacion dau poder astèca === L{{'}}origina precisa dau pòple astèca es mau coneguda mai probablament situada dins una region dau nòrd d{{'}}[[America Centrala]]. A partir dau sègle VI, divèrsei pòples acomencèron de migracions vèrs lei regions sud de [[Mexic]]. Leis Astècas serián entre lei darriers que realizèron aquela migracion probablament durant lo sègle XII. En [[1258]], pervenguèron a Chapultepec dins la region de la vila actuala de [[Mexico]]. Foguèron sota la dominacion de Culhuacan qu{{'}}èra un deis estats pus poderós de la region. Pasmens, leis Astècas foguèron atacats per Azcapotzalco, [[ciutat-estat]] rivala de Culhuacan, e rebutats de Chapultepec. En [[1299]], Cocoxtli, lo cap de Culhuacan, permetèt donc l{{'}}installacion deis Astècas sus lei tèrras de Tizapan. Aquela installacion entraïnèt lor integracion a la cultura de Culhuacan. Puei, segon la [[tradicion]] astèca, fondèron la vila de [[Tenochtitlan]] en [[1325]] sus una illa dau lac Texcoco. En 1375, elegiguèron lor premier cap, Acamapichtli, que veniá d{{'}}una dinastia toltèca de Colhuacan. Fins a [[1428]], Tenochtitlan demorèt vassala d{{'}}Azcapotzalco. D{{'}}efèct, aquel estat èra vengut una poissança regionala fòrça importanta, probablament sens equivalent dempuei l{{'}}afondrament de la [[civilizacion toltèca]]. Ansin, per exemple, lo tresen cap astèca conegut, Chimalpopoca, èra vassau d{{'}}Azcapotzalco. === La Tripla Aliança e l{{'}}apogèu de l{{'}}Empèri Astèca === [[File:Mesoamerica - Esquèma generau.png|thumb|Civilizacions principalas de Mesoamerica dau sègle IV au sègle XVI e expansion maximala de l{{'}}Empèri Astèc.]] En [[1426]], lo cap astèca Chimalpopoca foguèt capturat per Maxtla, eiretier dau rèi Tezozomoc, sobeiran d{{'}}Azcapotzalco. Foguèt tuat pauc après. Aquela mòrt entraïnèt una reaccion fòrta deis Astècas que capitèron de formar una aliança ofensiva, coneguda sota lo nom de la {{cita|Tripla Aliança}}, amb lei vilas de Texcoco e de Tlacopan per batre Maxtla. Puei, après aqueu succès, aquela aliança bateguèron lei fòrças d{{'}}Azcapotzalco e conquistèron la vila en [[1430]]. Lo desnosament de la guèrra causèt pas la fin de la [[Tripla Aliança (Mesoamerica)|Tripla Aliança]] mai Tenochtitlan demorèt la vila pus influenta. Ansin, après lo rèine d{{'}}Itzcoatl (1428 - vèrs 1440), lo rèine de Moctezuma I{{èr}}, ajudat per son frairastre Tlacaelel, estend la dominacion astèca vèrs Puebla, Oaxaca e Guerrero. Dau temps d{{'}}aquelei conquistas, la societat astèca foguèt prefondament reformada au nivèu de sa religion e de son istòria oficiala. Ansin, aqueu periòde es probablament l{{'}}origina dei rites religiós necessitant un nombre important de presoniers capturats durant de guèrras limitadas contra leis estats vesins. L{{'}}extension de l{{'}}Empèri se persègue durant lo rèine d{{'}}Ahuitzotl ([[1486]] - [[1502]]) que foguèt remplaçat per Moctezuma II après sa mòrt. Aqueu darrier contunièt l{{'}}organizacion administrativa de l{{'}}Empèri. De mai, capitèt d{{'}}estendre l{{'}}Empèri vèrs lo sud e la civilizacion astèca agantèt son apogèu. Ordenèt pereu la reconstruccion de la capitala devastada per una inondacion. === L{{'}}invasion espanhòla e la fin de la civilizacion astèca === [[Fichièr:Conquista-de-México-por-Cortés-Tenochtitlan-Painting.png|thumb|Representacion dau sègle XVII dau [[sètge de Tenochtitlan]].]] En [[1519]], lei fòrças dau conquistador [[Hernán Cortés]] desbarquèron sus lei còstas mexicanas. Concluguèron una aliança amb lo reiaume de la confederacion de la ciutat de Tlaxcala, estat enclavat dins l{{'}}Empèri Astèca e enemic de la Tripla Aliança. Puei, leis Espanhòus arribèron a Tenochtitlan, amb seis aliats, lo 8 de novembre de [[1519]]. Foguèron inicialament aculhits pacificament per [[Moctezuma II]] mai la mesfisança aumentèt lèu. Cortés capturèt Moctezuma e assaièt d{{'}}obtenir sa somission per contraròtlar l{{'}}Empèri Astèca d{{'}}un biais legau. Pasmens, Cortés deguèt quitar la capitala astèca amb la màger part de sei tropas per luchar contra Panfilo de Narvaez, un conquistador rivau, desbarcat amb una armada pus importanta. Gràcias a la corrupcion, Cortés capitèt d{{'}}obtenir lo sosten d{{'}}una partida dei soudats de de Narvaez e lo poguèt capturar après una ataca sospressa contra son camp. Poguèt tanben renforçar sei forças amb lei soudats de de Narvaez e tornar a Tenochtitlan. Enterin, durant l{{'}}abséncia de Cortés, leis astècas se revoutèron contra la garnison espanhòla que foguèt blocada dins un palais de la capitala. Lei renfòrç dirigits per Cortés intrèron dins Tenochtitlan lo 24 de mai e foguèron tanben pres a la leca dins lo palais d{{'}}Axaycatl. Incapables de resistir de temps, leis Espanhòus capitèron de s{{'}}enfugir de nuech lo 30 de junh mai sofriguèron de pèrdas importantas. Pasmens, arrestèron la còntraofensiva astèca lo 7 de julhet de 1520 a la batalha d{{'}}Otumba. Cuitlahuac venguèt lo cap novèu deis Astècas après la mòrt, dins de circonstàncias mau conegudas, de Moctezuma II. Après aquela batalha, leis Espanhòus se poguèron retirar vèrs Tlaxcala onte formèron una armada novèla amb seis aliats. De mai, una epidemia de variòla s{{'}}estendèt dins la region menada per leis Europèus. Causèt la mòrt de miliers d{{'}}abitants e afebliguèt fortament l{{'}}Empèri Astèca. Ansin, lo 7 de decembre de 1520, Cuitlahuac moriguèt de la malautiá e son cosin Cuauhtémoc li succediguèt. En abriu de 1521, Cortés tòrna a Tenochtitlan amb una armada renforçada per de soudats venguts dau rèsta dei colonias espanhòulas e acomença lo [[Sètge de Tenochtitlan|sètge de la vila]] que foguèt conquistada après una resisténcia acarnada lo 13 d{{'}}agost. Lo rèi [[Cuauhtémoc]] foguèt capturat e lei pèrdas astècas foguèron fòrça importantas, probablament de desenaus de miliers de tuats. === Lo periòde coloniau e lo declin de la populacion === Après la conquista per lei conquistadors, divèrseis epidemias de malautiás importadas d{{'}}[[Euròpa]] per leis Espanhòus decimèron la populacion d{{'}}America Centrala, especialament dins la region de Mexico, nom novèu de Tenochtitlan. Ansin, lo nombre d{{'}}abitants evoluciona de 20 milions en [[1521]] a solament 1,6 milions en [[1618]].<ref name="Cohen">Mark Nathan Cohen, ''Health and the Rise of Civilization''. Yale University Press (1991), p. 98.</ref> De mai, dins leis annadas 1520, lei caps principaus deis Astècas foguèron acusats de complòt o de traïson e condamnats a mòrt. Per exemple, foguèt lo cas de Cuauhtémoc que son execucion en [[1525]] marca la fin definitiva de l{{'}}Empèri Astèca. == Organizacion politica e sociala == === L{{'}}organizacion politica === L{{'}}organizacion politica de la societat tèn tres nivèus principaus que son la familha, lo calpulli e l{{'}}altepetl : * Lo calpulli èra una organizacion d{{'}}unei familhas sota l{{'}}autoritat d{{'}}un cap locau que deviá repartir lei tèrras e lo trabalh en cambi d{{'}}un tribut. La talha d{{'}}un calpulli èra variada e podiá se situar entre un domeni agricòla e una vila. Cada calpulli teniá un temple e una escòla d{{'}}arts militars. Certanei calpullis èran especializats, per exemple, dins lo comèrci. * L{{'}}altepetl èra una ciutat-estat e regropava unei calpullis. Èra dirigit per un cap dich « tlatoani ». Aqueu tèrme podiá designar au còp lo territòri de l{{'}}altepetl e sa populacion. Leis altepetls èran relativament autonòms e podián formar d{{'}}alianças coma, per exemple, lei tres vilas de la Tripla Aliança. Enfin, quand un tlatoani capitava d{{'}}estendre sa dominacion sus d{{'}}autrei tlatoanis, podiá venir ''« huey altepetl »'', títol significant « grand tlatoani ». Au començament de la conquista espanhòla, l{{'}}Empèri Astèca èra devesit en 38 províncias liadas per d{{'}}acòrds mai o mens constrenhents, especialament per lo pagament dei tributs. Au nivèu locau, lei tlatoanis vencuts per leis armadas astècas èran generalament restaurats après la guèrra. Avián una autonomia importanta a condicion de pagar lo tribut demandat. === La ierarquia dei membres dau govèrn e de l{{'}}estat === ==== Lo tlatoani ==== [[Fichièr:Cuitlahuac.jpg|thumb|Representacion dau tlatoani.]] Cada ciutat-estat aviá generalament l{{'}}estatut d{{'}}altepetl e èra alora dirigida per un sobeiran dich ''tlatoani''. Aquelei sobeirans èran de la mema familha, mai la succession se debanava pas totjorn de paire en fiu car lei cosins, lei fraires e leis oncles avián tanben de drechs au tròne. De mai, au començament de l{{'}}Istòria astèca, lo tlatoani èra designat per una assemblada generala de guerriers. Vèrs la fin de l{{'}}Empèri, l{{'}}estatut dau tlatoani de Tenochtitlan, vengut ''huey tlatoani'' après lei conquistas astècas, èra considerat coma mieg divin. Pasmens, èra totjorn elegit per un grand conseu e lo vòte deviá èsser aprovat per leis autrei membres de la Tripla Aliança (Texcoco e Tlacopan). Lo membre de la familha mai competent èra donc generalament elegit. La nominacion veniá definitiva tre que l{{'}}emperaire novèu aviá mostrat de pròvas de sei capacitats, generalament per la conquista d{{'}}autrei províncias. Lo poder dau tlatoani èra principalament la direccion deis afaires exteriors de la vila e la realizacion dei ceremònias religiosas per protegir la ciutat. Aviá de conselhiers qu{{'}}èran lo Cihuacoatl, cap dei fòrças armadas, e certanei grands dignitaris. De mai, certanei tlatoanis, coma aqueu de Texcoco, avián de conseus permanents per certanei subjèctes, coma leis afaires militars, lei finanças, la musica... etc. ==== Lei grands dignitaris ==== [[Fichièr:Cihuacoatl statue (Museo Nacional Antropologia).JPG|thumb|Estatua representant lo cihuacoatl.]] En fòra dau tlatoani, leis autrei personatges importants dau govèrn d{{'}}una ciutat-estat èran lei responsables militars. Lo premier èra lo Cihuacoatl qu{{'}}èra lo cap deis armadas e tanben lo jutge deis apelacions o lo remplaçant dau tlatoani. De mai, quatre autrei conselhiers acompanhavan lo cihuacoatl per lo comandament de l{{'}}armada. Totei lei conselhiers èran membres dau Grand Conseu que se podiá opausar tres còps ai decisions de l{{'}}emperaire. === La ierarquia deis abitants e de la societat astèca === Au moment de l{{'}}invasion espanhòla, la societat astèca èra fòrtament ierarquizada a l{{'}}entorn de cinc grops sociaus principaus : la [[noblesa]], lo clergat, lei marchands, lei roturiers non marchands e leis esclaus. ==== La noblesa ==== La noblesa èra la classa a la cima de la societat e dau poder astèca. Foguèron dichs dignitaris, senhors o cacics per lei cronicaires espanhòus. Sei membres èran generalament elegits ai foncions administrativas, militaras o religiosas per sei conciutadans. Puei, aqueleis eleccions devián èsser confirmadas per lo poder. Per assegurar sei ròtles, lei membres de la noblesa recebián de revenguts dei tèrras e una partida dei tributs pagats per lei pòples de l{{'}}Empèri Astèca. De mai, èran dispensats dau pagament de l{{'}}impòst. Pasmens, au moment de la conquista, la noblesa èra a venir pauc a pauc una classa ereditària. D{{'}}efèct, seis enfants avián automaticament accès ais escòlas melhoras e certanei familhas acomencavan de se crear de parents d{{'}}origina divina per legitimar lor permanància au poder. ==== Lo clergat ==== Lo clergat èra la segonda classa de la societat astèca per òrdre d{{'}}importància, en causa de son caractèr religiós fòrça prononciat. Lei prèires èran tanben dispensats d{{'}}impòsts e avián una formacion similara a la noblesa. Son estructura èra fòrça ierarquizada. Ansin, lei províncias èran dirigidas per de prèires superiors. Un ròtle pròche d{{'}}aqueu de vicari generau èra tengut per lo Mexicatl Teohuatsin de Tenochtitlan, la capitala astèca. Lo ròtle principau dei prèires èra la realizacion de rituaus e ceremònias religiós. Pasmens, avián tanben una activitat sociala importanta, especialament au nivèu deis espitaus. ==== Lei marchands ==== Lei marchands, dichs « pochteca », èran un grop sociau especiau en causa dei particularitats dau comèrci d{{'}}America Centrala. D{{'}}efèct, lei marchands formavan d{{'}}expedicions relativament luenchas amb un caractèr militar força important per la proteccion dei caravanas. De mai, aqueleis expedicions avitalhavan Tenochtitlan en produchs exotics e certanei marchands podián tanben servir d{{'}}espions. Ansin, la classa dei marchands teniá de quartiers e de tribunaus pròpris, èra dispensada dei servicis personaus e dei trabalhs publics organizats per l{{'}}Estat. De mai, seis enfants podián anar ais escòlas reservadas a l{{'}}aristòcracia. Enfin, lei marchands podián portar de joièus en òr e de vèstits luxuós per certaneis ocasions meme s{{'}}aquelei demostracions de richessa èran limitadas per evitar de turtar lei privilègis de la noblesa. ==== Lei roturiers non marchands ==== Lei roturiers non marchands formavan de grops diferents en foncion de l{{'}}activitat o de la possession de tèrras : * lei « macehualtin » èran la màger part de la populacion e exercissián lei mestiers d{{'}}artesans, d{{'}}artistas o de païsans. Devián participar ai òbras publicas de l{{'}}Estat, realizar un servici militar e pagar un tribut. Èran gropats en « calpulli » qu{{'}}aviá la possession collectiva dei tèrras. Cada familha recebiá lo drech d{{'}}utilizar una partida d{{'}}aquelei tèrras. * una partida dei « macehualtin » formavan una aristòcracia inferiora (guerriers aiglas o guerriers jaguars) a la noblesa dei grands dignitaris gràcias au servici militar. D{{'}}efèct, lei soudats pus meritants avián la possibilitat de venir « cuauhpilli » e d{{'}}obtenir certanei privilègis de la noblesa. * Lei « mayeque » èran una classa inferiora ai « macehualtin » que fasián pas partida d{{'}}un « calpulli ». Devián cultivar lei tèrras dei senhors. * Lei « tlalmaitl » èran de païsans sensa tèrras qu{{'}}èran pas considerats coma de ciutadans astècas. Pagavan donc pas d{{'}}impòst mai devián far lo servici militar. ==== Leis esclaus ==== Leis esclaus èran la proprietat d{{'}}un mèstre e avián de drechs civics. D{{'}}unei, capturats durant una guèrra, èran destinats ai sacrificis umans de la religion astèca. Leis autreis, dichs « tlatlacotin » venián esclaus per divèrsei rasons coma la realizacion d{{'}}un delicte o la venda per de parents, o per d{{'}}esperelei, durant una famina o per pagar un deute. Lo tractament deis esclaus sembla d{{'}}èsser estat bòn. Certanei podián tenir de bens e, de còps, d{{'}}autreis esclaus. Leis enfants d{{'}}esclaus èran libres. Leis esclaus podián comprar lor libertat o èsser liberats per lor mèstre o a sa mòrt. == Economia == L{{'}}economia de l{{'}}Empèri èra facha de tres domenis principaus qu{{'}}èran l{{'}}agricultura, lo comèrci e lei tributs pagats per sei províncias diferentas. L{{'}}agricultura èra capabla de norrir una populacion importanta gràcia ai culturas de gròs blat, de faiòus, de cocordas o de pebrons. En revenge, lo norrigatge, principalament de dindons, demorèt limitat. D{{'}}autra part, un sistèma de cambis e de comèrci fòrça dinamic existissiá entre lei regions de l{{'}}Empèri, especialament entre lei tèrras autas e lei zonas pròchas dei còstas. Lei vilas importantas de l{{'}}Empèri èran donc de centres comerciaus actius. Enfin, lo pagament dei tributs dei províncias imperialas èra tanben una fònt importanta de cambis d{{'}}objèctes preciós o corrents. === Agricultura === La prosperitat de la civilizacion astèca foguèt permesa per l{{'}}eficacitat d{{'}}una agricultura capabla de norrir de milions d{{'}}abitants. Conoissián de tecnicas de construccion de bancaus e d{{'}}aigatges. De mai, leis Astècas capitèron de restaurar e de melhorar lei sistèmas d{{'}}aigatges dei civilizacions precedentas de la region.Dins certanei regions, coma lo lac Xochimilco, existissiá tanben de culturas flotantas fòrça fertilas. La planta pus cultivada èra lo gròs blat qu{{'}}èra transformat en tortilla. Leis autrei culturas principalas èran l{{'}}avocat, lei faiòus, lei cocordas, lei trufas, la sàuvia e lo pebron. De mai, dins lei regions litoralas, existissiá tanben de culturas de coton, de cacau e d{{'}}aubres dau cauchó. === Comèrci === [[Fichièr:Pochtecas con su carga.JPG|thumb|Representacion de marchands astècas.]] Lo comèrci astèca èra fòrça desvolopat, especialament entre lei regions autas e aquelei dau litorau. Lei cambis pertocavan lei recòltas dei zonas autas coma lo gròs blat e lei produchs preciós dei regions litoralas coma lei plumas, l{{'}}obsidiana, lo cacau o lo coton. Aquelei produchs èran generalament venduts sus lei mercats dei vilas. Aquelei mercats, coma aqueu de Tlatelolco, avián una importància granda e podián recebre {{formatnum:60000}} visitaires cada jorn. Se debanavan generalament d{{'}}un biais setmanier per un vilatge tipic. Pasmens, aqueu ritme èra jornadier dins lei grandei vilas. De vendre de produchs en defòra dei mercats èra defendut e lei pretz èran fixats per lo cap dei marchands. === Tribut === Lo sistèma dei tributs pagats per certanei províncias de l{{'}}Empèri èra un ensems de cambis de produchs parallèl au comèrci oficiau. D{{'}}efèct, per una província, l{{'}}integracion dins l{{'}}Empèri aviá d{{'}}avantatges coma lo desvolopament dau comèrci, lo mantèn d{{'}}una autonomia vertadiera e una proteccion contra leis autrei pòples de la region mai tanben d{{'}}inconvenients coma lo pagament d{{'}}un tribut per la populacion. Lei produchs inclús dins lei tributs èran similars ai marchandisas vendudas sus lei mercats. Èran donc de materiaus preciós coma coton o pluma e egalament de produchs quotidians coma lo manjar. Aquelei tributs èran diferents segon lei regions e pagats un a quatre còps dins l{{'}}an. === Moneda === L{{'}}Empèri Astèca aviá un sistèma de monedas basat sus lei favas de cacau e sus de longors de teissut de coton. Lei favas èran utilizadas per lei crompas pichonas de la vida vidanta. En revenge, lei longors de coton, dichas « quachtli », èran destinadas ai crompas pus importantas. Diferentei qualitats de teissuts existissián. Aqueu sistèma de moneda permetèt principalament lei cambis sus lei marcats. == Religion == La religion astèca es caracterizada per lo politeïsme e l{{'}}associacion d{{'}}una divinitat o d{{'}}un rite per cada instant de la vida. Lei dieus principaus son Quetzalcoatl (dieu de la civilizacion), Tezcatlipoca, Tlàloc (dieu de la plueja), Chalchitlicue (frema de Tlàloc), Metztli, Cihuacoatl, Ilamatecuhtli e Mixcóatl. Lei prèires avián un ròtle important car èran lei solets que podián contraròtlar lei fòrças de la natura. Un ensems de calendiers liturgics precís reglava e ordenava totei lei ceremònias. Aquelei èran marcadas per l{{'}}utilizacion frequenta dei sacrificis d{{'}}umans capturats pendent lei guèrras contra leis estats vesins. === Lo panteon, la mitologia dei dieus astècas e lei rites === [[Fichièr:Huitzilopochtli telleriano.jpg|thumb|Representacion de Huitzilopochtli, dieu principal de la religion astèca.]] Leis Astècas avián doas formas principalas per lei manifestacions subrenaturalas qu{{'}}èran dichas « teotl » e « tēixiptla ». La « teotl » designava una fòrça impersonala impregnant lo monde. En revenge, lo « tēixiptla » designava lei representacions fisicas (dieus, idòlas...) de la « teotl » e l{{'}}activitat religiosa umana per aquelei representacions. La religion astèca èra una mescla dei religions astèca e dei pòples pus ancians de la region. Coma per leis autrei religions de Mesoamerica, l{{'}}observacion dau cèu aviá donc un ròtle important. Lei dieus principaus deis Astècas èran donc Huitzilopochtli, dieu dau [[Soleu]] e de la guèrra, Tlaloc, dieu de la plueja e Quetzalcoatl, la sèrp emplumada, dieu de la civilizacion, d{{'}}origina probablament toltèca. Pasmens, existissiá un nombre fòrça important de dieus car la màger part deis objèctes o manifestacions naturaus èran restacats a un dieu particular. Ansin, per exemple, 400 dieus diferents èran restacats a la saba de l{{'}}agava. La mitologia astèca depintava una seria de mondes destruchs per de desastres generalament entraïnats per lor [[Soleu]] : * Lo premier foguèt destruch per d{{'}}inondacions causant l{{'}}aparicion de peis a partir d{{'}}umans subrevivents. * Lo segond foguèt destruch per lo fuòc. Lei subrevivents venguèron alora d{{'}}animaus. * Lo tresen foguèt destruch per de [[tèrratrem]]s e d{{'}}atacas de bèstias fèras. * Lo quatren s{{'}}acabèt per la transformacion deis abitants en moninas. * Lo cinquen foguèt destruch per una inondacion dau tipe diluvi. Solament un pareu subrevisquèt a la cima d{{'}}una montanha. Après lo desastre, poguèron poplar tornarmai la [[Tèrra]] que conoguèt lo pòple astèca. D{{'}}autra part, en fòra dei dieus, leis Astècas avián tanben un nombre important de supersticions e de rites quotidians. Certanei, especialament per lei naissenças, lei maridatges e la mòrt, èran pus importants. === Lei calendiers astècas === [[Fichièr:Codex Borbonicus, p11 trecena13.PNG|thumb|Extrach d{{'}}un calendier astèc.]] Leis Astècas avián tres calendiers liats a la mitologia astèca, influenciats per lei calendiers maias : * Lo « tonalpohualli » qu{{'}}es un calendier sacrat de 200 jorns assemblats en 20 grops tenent 13 jorns. Un simbòl èra tanben associat ai grops e ai jorns. * Lo « xiuhpohualli » qu{{'}}es un calendier [[Solelh|solar]] de 365 o 365,25 jorns. L{{'}}annada es devesida en 18 mes de 20 jorns mai un mes pus pichon de cinc jorns considerats coma nefasts, probablament amb un jorn suplementari cada quatre annadas. * Un calendier de 584 jorns basat sus lei cicles de [[Vènus (planeta)|Vènus]]. === Lei prèires e lei centres religiós === [[Fichièr:ViewOneTemploMayor.JPG|thumb|Roïnas dau temple Mayor en [[2008]].]] Dins la religion astèca, lei prèires avián un ròtle important car èran lei solets que podián contraròtlar lei fòrças de la natura. Ansin, la preséncia d{{'}}un prèire èra necessaria per la màger part dei rites principaus. Per exemple, lo nom deis enfants èra chausit per un prèire quatre jorns après la naissença. Lo clergat èra fòrça organizat e ierarquizat. Ansin, lo cap dau temple de Huitzilopochtli de Tenochtitlan aviá un ròtle important, especialament per lei ceremònias oficialas de l{{'}}Estat. Pasmens, leis autrei clergats dei dieus principaus dau panteon demoravan independents dei prèires de Huitzilopochtli e avián lor ierarquia e lor importància pròprias. Lei centres religiós principaus èran aquelei de Tenochtitlan e de Cholula. Lo modèl dei temples astècas es una piramida amb una plaça granda davant un costat. De mai, certanei temples avián una plataforma a la cima per la realizacion dei ceremònias pus importantas. D{{'}}autra part, se bastissiá regularament un revestiment novèu. Ansin, lei temples dei dieus principaus de la religion astèca aumentavan pauc a pauc lor talha gràcias a l{{'}}empielament regulars de revestiments. Enfin, vèrs la basa de la piramida, èran situats lei lotjaments dau personau coma lei prèires o l{{'}}orquèstra e lei dançaires dau temple. Lo temple principau de l{{'}}Empèri Astèca èra lo « Templo Mayor » situat au centre de Tenochtitlan. Èra una piramida d{{'}}una autor de 45 mètres que teniá a sa cima dos temples consacrats ai dieus Tlaloc e Huitzilopochtli. Fasiá partida d{{'}}un ensems mai impausant amb d{{'}}autrei temples d{{'}}una talha importanta qu{{'}}èran dedicats a Chicomecoatl, Tezcatlipoca, Quetzalcóatl e a quatre dieus dei pòples conquists. === La practica dei sacrificis umans === La practica dei sacrificis umans èra una caracteristica importanta de la religion astèca, especialament per leis Europèus crestians dau sègle XVI. Aquela practica existissiá dins la màger part deis estats d{{'}}America Centrala. Pasmens, leis Astècas l{{'}}estendèron a un nivèu pus desvolopat e desconegut a respèct deis autrei pòples de la region. Per exemple, lo codex Telleriano-Remensis, un document astèca originau dau sègle XVI, parla de {{formatnum:20000}} sacrificis per la renovacion dau Templo Mayor en [[1487]].<ref name="Hassig">Ross Hassig, ''Time, History, and Belief in Aztec and Colonial Mexico''. University of Texas Press, 2001, p. 74.</ref> La màger part dei sacrificats èran probablament d{{'}}esclaus capturats durant una guèrra. D{{'}}efèct, cada an, leis Astècas mandavan d{{'}}ofensivas contra certaneis estats per obtenir de presoniers per sei ceremònias de sacrificis. L{{'}}exemple pus conegut es l{{'}}estat de Tlaxcala, totalament enclavat dins lo territòri de la Tripla Aliança, que foguèt l{{'}}aliat principau deis espanhòus pendent la conquista de l{{'}}Empèri Astèca. Pasmens, es possible que certanei sacrificats èran volontaris per èsser divinizats après lo rite. Enfin, certanei ceremònias necessitavan de personas especialas coma de nanets o de gibós. == Literatura == Lo nahuatl, o astèca classic, escrich amb de caractèrs latins, es la lenga d{{'}}una literatura rica de qué la màger part a disparegut pendent o après la conquista espanhòla. Un subjècte important èra la narracion istorica. Ansin, existís un nombre grand de ''codex'' contant de fachs istorics, de legendas o de [[genealogia]]s que son donc de fònts fòrça preciosas per lei recèrcas sus leis Astècas. === La lenga e l{{'}}escritura astèca === [[Fichièr:Codex Mendoza folio 15v.jpg|thumb|Pagina escricha en nahuatl amb de comentaris en espanhòu.]] La lenga deis Astècas èra lo [[nahuatl]]. Èra escricha, avans la conquista espanhòla, amb un sistèma d{{'}}ideogramas, de pictogramas e de simbòls fonetics<ref name="Nahuatl BNF">''L{{'}}écriture nahuatl des Aztèques '', BNF, [http://classes.bnf.fr/dossiecr/sp-prec2.htm].</ref>. Son utilizacion èra limitada ais elèits e èra un simbòl de poder dins la societat astèca. Permetèt l{{'}}enregistrament d{{'}}informacions religiosas, istoricas e economicas<ref name="Nahuatl BNF"/>. L{{'}}escritura astèca dispareguèt brutalament au sègle XVI en causa de la conquista espanhòla. D{{'}}efèct, la lenga foguèt victima d{{'}}una desconsideracion importanta. De mai, la lucha per impausar lo catolicisme ai populacions d{{'}}America Centrala entraïnèt la destruccion deis escrichs astècas. Enfin, l{{'}}alfabet astèca foguèt remplaçat per l{{'}}alfabet latin per l{{'}}escritura dau nahuatl espereu<ref name="Nahuatl BNF"/>. === Lo cant e la poesia === Lo cant e la poesia èran leis activitats mai apreciadas per leis Astècas. Organizavan de concors, de representacions e d{{'}}espectacles. Ansin, un nombre important de poèmas foguèt rejonch dins lo corrent de la conquista espanhòla. Lo nom de certaneis autors astècas es donc totjorn conegut coma Nezahualcóyotl, tlatoani de Texcoco e Cuacuatzin. Divèrsei tipes diferents formavan la poesia astèca. Per exemple, lo « Yaocuicatl », consacrat ai dieus e a la guèrra, lo « Teocuicatl », dedicat ai divinitats, o encara lo « Xochicuicatl », destinat ai flors. Existissiá tanben de pèças de teatre amb orquèstra e acrobatas per lo divertiment dei nòbles. == Arts == Leis arts astècas coneguts son principalament l{{'}}[[arquitectura]] qu{{'}}èra derivada de l{{'}}art toltèca de Teotihuacan, l{{'}}[[escultura]], lo trabalh de l{{'}}aur, lo trabalh dei plumas e la pintura. === L{{'}}arquitectura === L{{'}}arquitectura astèca foguèt destrucha d{{'}}un biais sistematic per la colonizacion deis espanhòus. Pasmens, l{{'}}organizacion de centres de populacion importants es relativament ben coneguda per lei scientifics. Ansin, a Tenochtitlan, lo centre de la vila es ocupat per un quartier religiós envitoutat per una escencha. Aqueu quartier assosta unei temples, d{{'}}escòas religiosas, de palais... etc. Lei temples avián sovent una forma rectangulara e piramidala. Lei temples circulars èran rars e probablament dedicats au dieu dau vent. A la cima de la piramida, se situa una plataforma amb un santuari pichon. Leis ostaus astècas avián pas de fenèstras e tenián una cort interiora amb un jardin e un banh de vapor. Leis abitants modèsts avián una teulissa de palha. En revenge, leis ostaus dei dignitaris astècas avián dos estancis e una teulissa. === L{{'}}escultura === [[Fichièr:20041229-Coatlicue (Museo Nacional de Antropología) MQ.jpg|thumb|Estatua religiosa astèca.]] Coma per l{{'}}arquitectura, la màger part deis esculturas astècas foguèron destruchas per leis espanhòus. Pasmens, leis exemplars conservats mòstran que leis Astècas èran capables d{{'}}escultar divèrs materiaus coma la pèira, la fusta, lei metaus preciós, lei pèrlas e lei pèiras preciosas. D{{'}}estatuas religiosas e profanas existissián. Ansin, lei bastiments religiós èran decorats per d{{'}}estatuas representant d{{'}}animaus o d{{'}}atributs dei dieus, coma de sèrps o de tèstas de granolhas. Lei pèças profanas èran generalament comandadas per lei sobeirans e leis emperaires. === La pintura === L{{'}}art de la pintura èra fòrça desvolopat per la decoracion dei muralhas de temples e de palais. Aqueleis òbras foguèron destruchas per la colonizacion e l{{'}}evangelizacion de la region. Pasmens, lei fragments descubèrts per lei scientifics mòstran l{{'}}existéncia de representacions pintadas de dieus. De mai, leis escrichs e l{{'}}escritura astècas èran de tieras d{{'}}imatges sonhosament dessenhadas e coloradas. == Referéncias == {{referéncias}} == Bibliografia == * {{en}} Manuel Aguilar-Moreno, ''Handbook to Life in the Aztec World'', Oxford University Press (2007), 464 p. (ISBN 0-19-533083-8) * {{fr}} Nigel Cawthorne (trad. Daniel Alibert-Kouraguine), ''L{{'}}art des Aztèques'', Solar (1999), 96 p. (ISBN 2-263-02860-9) . * {{fr}} Georges Duby (dir.), ''L{{'}}Histoire du monde. Le Moyen Âge'', Larousse (1994) (ISBN 2-03-209002-3) . * {{fr}} Christian Duverger, ''L{{'}}origine des Aztèques'', Seuil, coll. « Points Histoire » (2003), 432 p. (ISBN 2-02-059075-1) . * {{fr}} Christian Duverger, ''La Fleur létale'', Seuil, coll. « Recherches anthropologiques » (1979) (ISBN 2-02-005169-9) . * {{fr}} Christian Duverger, ''L{{'}}esprit du jeu chez les Aztèques'', Walter de Gruyter (1978) (ISBN 90-279-7664-3) . * {{fr}} Michel Graulich, ''Le sacrifice humain chez les Aztèques'', Fayard, 2005, 415 p. (ISBN 2-213-62234-5) * {{fr}} Paul Hosotte, ''L{{'}}Empire aztèque, impérialisme militaire et terrorisme d{{'}}État'', Economica (2001). * {{es}} Eduardo Matos Moctezuma, ''Tenochtitlan, Fondo de Cultura Económica & El Colegio de México'', coll. « Obras de Historia / Ciudades » (2006), 191 p. (ISBN 968-16-8118-5) . * {{fr}} Michel Mourre (dir.), ''Dictionnaire Encyclopédique d{{'}}Histoire'', Bordas-Sejer (2004) (ISBN 2-04-027055-8). * {{en}} Esther Pasztory, ''A Civilization Going Mad. The Aztecs in Western Thought'', dins ''Arqueología e historia del Centro de México : Homenaje a Eduardo Matos Moctezuma'' (2006), p. 638-643 (ISBN 968-03-0180-X). * {{fr}} Jacques Soustelle, ''Les Aztèques'', Presses Universitaires de France, coll. « Que sais-je? » (2003), 128 p. (ISBN 2-13-053713-8) . * {{fr}} Jacques Soustelle, ''Les Aztèques à la veille de la conquête espagnole'', Hachette Littératures (2002) (1{{a}} edicion en 1955), 318 p. (ISBN 2-01-279080-1) . * {{fr}} Jacques Soustelle, ''L{{'}}Univers des Aztèques'', Hermann, coll. « Savoir » (1997). * {{en}} Berdan, Frances F. and Patricia Reiff Anawalt (1997) ''The Essential [[Codex Mendoza]]''. University of California Press, Berkeley. ISBN 0-520-20454-9. * {{en}} [[Hernán Cortés|Cortés, Hernan]] (1987) ''Letters from Mexico''. Nòva edicion. Traduch per [[Anthony Pagden]]. Yale University Press, New Haven. ISBN 0-300-03724-4. * {{en}} [[Bernal Díaz del Castillo|Díaz del Castillo, Bernal]] (1963) ''The Conquest of New Spain''. Traduch per J. M. Cohen. Penguin, New York. ISBN 0-14-044123-9. * {{en}} Díaz, Gisele and Alan Rogers (1993) ''The [[Codex Borgia]]: A Full-Color Restoration of the Ancient Mexican Manuscript''. Dover Publications, New York. ISBN 0-486-27569-8. * {{en}} [[Diego Durán|Durán, Fray Diego]] (1971) ''Book of the Gods and Rites and The Ancient Calendar''. Traduch per Fernando Horcasitas and Doris Heyden. University of Oklahoma Press, Norman. ASIN B000M4OVSG. ISBN 0-8061-1201-8 (edicion de 1977). * {{en}} [[Diego Durán|Durán, Fray Diego]] (1994) ''The History of the Indies of New Spain''. Traduch per Doris Heyden. University of Oklahoma Press, Norman. ISBN 0-8061-2649-3. * {{es}} Garganigo ''et al.'', (2008) ''Huellas de las Literaturas Hispanoamerica''. 3{{ena}} edicion. Prentice Hall, New Jersey. ISBN 0-13-195846-1. * {{en}} Zorita, Alonso de (1963) ''Life and Labor in Ancient Mexico: The Brief and Summary Relation of the Lords of New Spain''. Traduch per Benjamin Keen. Rutgers University Press, New Brunswick. ASIN B000INWUNE. ISBN 0-8061-2679-5 (1994 paperback). {{1000 fondamentals}} [[Categoria:Civilizacion astèca]] 2eeqp8mv0qpri9fbwctmdbhnjal3qgk 0 71822 2512919 2455263 2026-11-10T17:14:36Z PichonDesgordit 65926 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|1|0 */ 2512919 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Provençau}} {{1000 fondamentals}} La '''Revolucion Culturala''' foguèt un periòde de l'istòria de [[China]] que se debanèt oficialament de [[1966]] a [[1976]]. Pasmens, sei consequéncias politicas ultimas se debanèron au començament deis annadas 1980. Foguèt la contuniacion de temptativas precedentas de la part de [[Mao Zedong]] de reconquistar lo poder a partir de la fin deis annadas 1950 còntra lei faccions jutjadas tròp prochas dau « revisionisme sovietic »<ref>Durant la Guèrra Freja, la nocion de « revisionisme comunista » regarda lei govèrns comunistas sospichats de s'alunchar dei tèsis marxistas leninistas. Se desvolopèt a partir dau rapòrt « secrèt » de [[Nikita Khrushchov]] sus lo stalinisme en febrier de [[1956]].</ref>. Sa buta majora foguèt lo Partit Comunista e sa burocràcia qu'èran, segon Mao, leis otís principaus dei revisionistas e un perilh per una Revolucion Chinesa vujada de son sens en causa de son institucionalizacion. La purga dau Partit entraïnèt donc l'eliminacion d'un nombre gròs de quadres e la destruccion de la màger part de seis organs de poder de [[1966]] a [[1967]]. De [[1967]] a [[1969]], la màger part dau país passèt sota lo contraròtle de partisans de la Revolucion Cultura magerament recrutats dins lo sistèma escolar (movement dei [[Garde Roge|Gardes Roges]]) e dins la classa obriera. Pasmens, Mao foguèt pas capable de crear d'institucions popularas e democraticas per permetre ai massas de contraròtlar lo sistèma productiu en plaça de l'anciana burocràcia. De mai, lo contraròtle dau govèrn centrau de Mao sus lei revolucionaris foguèt pas complèt entraïnant divèrsei desòrdres. En [[1968]], la revirada de la Revolucion Cultura èra donc consumada e un intens esfòrç de propaganda permetèt pauc a pauc au govèrn de reprendre lo contraròtle de la situacion. Dins aquò, dins certanei regions, lei revolucionaris refusèron de se sometre a aquela decision entraïnant de combats ambé l'armada. En [[1969]], lo IX{{e}} Congrès dau Partit enregistrèt la revirada de la Revolucion e lo reculament dei faccions d'extrema esquèrra au sen dei comunistas chinés. Fins a la mòrt de Mao en [[1976]], aquela revirada va causar de crisis prefondas dau regime e de la societat chinés. Au nivèu politic, lo periòde foguèt caracterizat per lo declin dau maoïsme. Ansin, entre [[1976]] e [[1978]], lei caps pus radicaus dau Partit Comunista foguèron rapidament eliminats au profiech dei partisans d'una liberalizacion economica. == Lo contèxte chinés e lei causas de la Revolucion Culturala == === La creacion d'un regime novèu e son institucionalizacion === La presa dau poder per lei comunistas chinés foguèt la conclusion d'una lònga guèrra civila que s'acabèt en [[1949]] e qu'entraïnèt de destruccions economicas fòrça importantas. Ansin, maugrat sa victòria, la posicion dau Partit Comunista Chinés (PCC) èra encara precària quand la formacion d'un estat chinés novèu acomencèt. Leis institucions d'aquel estat foguèron donc bastidas segon de principis d'unitat, de renfòrçament e d'institucionalizacion generalament inspirats per lo modèl sovietic. La premiera etapa foguèt l'adopcion d'institucions politicas e la definicion dau ròtle dau Partit Comunista. De [[1949]] a [[1954]], leis institucions foguèron provisòrias. Aquò permetèt divèrseis assais e lo desvolopament d'un poder solid que son organizacion foguèt finalament fixada per la Constitucion de 1954. Se creèt un ret de ministèris poderós e fòrça ierarquizats per assegurar lo contraròtle dau govèrn au nivèu locau. Totjorn per assegurar aqueu contraròtle, l'armada chinesa, qu'èra sota lo comandament dei caps comunistas chinés, foguèt tanben cargada de crear e de sostenir divèrseis administracions regionalas. Ansin, s'aqueu sistèma permetèt de consolidar lo poder dei venceires de [[1949]], entraïnèt la marginalizacion progressiva de certaneis escalons locaus dau Partit qu'èran en concurréncia ambé l'administracion. D'efèct, dins aqueu sistèma, lo ròtle dau PCC èra de definir leis orientacions de la revolucion, de donar l'impulsion ai ministèris e de contraròtlar l'aplicacion de sei directivas. Per aquò, en fòra de la sieuna administracion, tèn divèrsei prolongaments dins lo societat chinesa gràcias a d'organizacions de massa coma lei sindicats obriers, l'Associacion dei Fremas o la Liga de la Jovença. Segon la Constitucion, tèn donc un ròtle centrau dins leis institucions mai dèu pas se substituir ais institucions dau govèrn ni venir una buròcracia. Òr, la marginalizacion deis escalons locaus dau Partit, especialament dins leis afaires economics e militars, va rapidament menaçar aquel equilibri. Va tanben alunchar de la basa pauc a pauc lei caps dau Partit qu'èran pròches deis institucions dau govèrn. Una particularitat dau PCC foguèt tanben son besonh d'unitat per renfòrçar sa posicion. Aqueu principi èra fondamentau au sen deis organs superiors. Maugrat divèrseis oposicions intèrnas importantas, especialament a prepaus de l'organizacion economica, lei desacòrds s'acabavan fòrça rarament per d'oposicions dubèrtas. Aquelei que respectavan pas aquela regla èran excluchs dau Partit e eliminats de la vida politica dau país. Per exemple, foguèt lo cas en [[1954]] dins lo corrent de l'afaire Gao Rao. La consequéncia d'aqueu sistèma de consensus foguèt l'aparicion de faccions que sei contorns èran foscs e podián entraïnar de cambiaments d'alianças frequents entre caps dau Partit segon lei tematicas politicas o lei circonstàncias. Òr, après lei reviradas economicas de Mao a la fin deis annadas 1950, aquò va favorizar la politica dei partisans de la liberalizacion dau regime — pròches dei ministèris, dei planificators e de l'administracion — e aumentar la tendància « burocratica » dau Partit. Enfin, la darriera caracteristica dei premiereis annadas dau regime comunista chinés foguèt l'adopcion dau sistèma sovietic de collectivizacion. Au contrari de l'URSS, se debanèt sensa dificultat importanta. Un sistèma d'indemnitats basat sus lo capitau<ref>Se l'estimacion d'aqueu capitau èra generalament fòrça sota-estimada, certaneis indemnitats representavan de gròssas somas que lo pagament foguèt assegurat fins a la Revolucion Cultura.</ref> investit permetiá tanben de redurre l'oposicion de la borgesiá e lei païsans rics. L'objectiu èra de gardar lo contraròtle sus la borgesiá qu'èra gaire nombrosa mai ben educada e formada. Conjugat ambé l'estabilizacion politica e lo retorn de la patz, aquò permetèt de redreiçar l'economia chinesa e de legitimar lo govèrn novèu. Permetèt tanben, gràcias au sostèn dau blòt sovietic, de rompre l'isolament dau país causat per sa participacion a la [[Guèrra de Corèa]]. === Lo Grand Bomb en Avans e la rompedura sinosovietica === [[File:Backyard furnace4.jpg|thumb|right|Pichons fornèus de produccion d'acièr bastits per lei païsans chinés durant lo periòde dau Grand Bomb en Avans.]] Leis annadas 1958-1960, caracterizadas per la politica economica dau Grand Bomb en Avans e la rompedura sinosovietica, an una importància gròssa dins l'istòria de la Republica Populara. Lo Grand Bomb foguèt la premiera temptativa de Mao de luchar còntra la buròcracia dau Partit e sei tendàncias economicas liberalas. Va s'acabar per un desastre economic. Lo segond foguèt la consequéncia d'una tièra de conflictes diplomatics e ideologics entre China e l'URSS. La rompedura entre lei dos país foguèt un procès lòng e progressiu qu'acomencèt a partir de [[1956]]-[[1957]] e que venguèt visible a partir de [[1959]]. ==== La revirada dau Grand Bomb en Avans e l'isolament de Mao ==== Lo but dau Grand Bomb èra de mobilizar la populacion per aumentar lei produccions o realizar de trabalhs publics fòrça importants. Leis objectius fixats èran ambiciós coma l'aumentacion de la produccion de cerealas de mens de 200 milions de tonas a mai de 400 milions. Per aquò, de mejans excepcionaus foguèron organizats per assegurar la mobilizacion de la populacion. Una politica de descentralizacion permetèt tanben de donar un poder fòrça important ais escalons locaus dau Partit vengut responsable dau debanament corrèct dau projècte de Mao. Permetiá tanben de liberar lo Partit de sa buròcracia. Pasmens, s'aquela politica obtenguèt quauquei resultats en [[1958]], escagassèt rapidament la populacion e tirèt fòrça sus l'indústria e l'agricultura. Tre la fin de l'annada, lo desastre èra quasi totau e l'economia s'afondrèt en 1959-1960 entraïnant una famina giganta de 1958 a 1962<ref>Lo nombre de victimas es estimat a quinze milions per lo govèrn chinés. D'autreis estimacions pòdon agantar mai de quarante milions. Dins certanei regions, de dificultats d'avitalhament aguèron luòc fins a [[1968]].</ref>. Dins l'indústria, la produccion aumentèt mai la qualitat demeniguèt. Per exemple, una partida de la produccion d'acièr, especialament aquela producha per d'installacions pichonas bastidas per lei païsans, èra pas utilisabla. En fàcia d'aquela crisi, Mao foguèt pauc a pauc isolat a partir de la prima de 1959 e sa politica criticada per la drecha dau Partit. Aquela darriera prepausèt d'abandonar la mobilizacion de la populacion, leis objectius non realistas e de tornar venir au modèl dau pichon tenement familiau per l'agricultura segon un esquèma similar a la NEP sovietica deis annadas 1920. Afeblit, Mao deguèt acceptar aquelei posicions e foguèt remplaçat coma cap de l'estat chinés per Liu Shaoqi en abriu de 1959. ==== La crisi sinosovietica e la rompedura de l'aliança entre lei dos país ==== [[File:Sino-Soviet split 1980.svg|thumb|right|Partiment dei país comunistas entre URSS (roge) e China (jaune) en 1980. Somalia demorèt sota influéncia sovietica fins a [[1977]].]] Dins leis annadas 1950, l'aliança sovietica èra una necessitat per Pequin qu'èran isolats au nivèu internacionau en causa de la participacion chinesa còntra l'ONU e leis Estats Units durant la guèrra de Corèa (1950-1953). Lo tractat signat ambé Moscó permetiá a China d'obtenir d'ajudas militaras, tecnicas o economicas e lo sostèn de l'URSS dins leis institucions internacionaus. Leis annadas 1953-1956 veguèron l'apogèu d'aquela relacion. Pasmens, en causa de son istòria e de sa poissança, la posicion de China dins lo blòt socialista èra ambigua : tròp poderosa per constituir un satellit suplementari de l'Union Sovietica mai tròp febla per obtenir una direccion partejada d'aqueu blòt. La destanilizacion foguèt lo premier ponch de tension. Lei caps dau PCC i veguèron una critica dau culte de la personalitat de Mao e lo principi d'unitat dau Partit entraïnèt una condamnacion de la politica sovietica. La coexistència pacifica èra tanben refusada per Pequin car China desirava conquistar [[Republica de China (Taiwan)|Taiwan]] protegida per la flòta estatsunidenca. Òr, sensa sostèn sovietic, una invasion de l'illa aviá gaire de possibilitats de s'acabar per una victòria. Puei, en [[1959]], de tensions intèrnas au PCC apareguèron entre partisans, ben implantats dins l'armada<ref>Plaçada sota lo contraròtle dau Partit, l'armada èra un enjòc estrategic dau poder en China. A la fin deis annadas 1950, èra en cors de professionalizacion e de modernizacion gràcias a l'ajuda sovietica. Pasmens, Mao èra gaire favorable a aquela politica car preferiá una armada semiprofessionalizada mai fòrça politizada amb un budget reduch.</ref>, e advèrsaris de l'aliança sovietica. En [[1959]] e [[1960]], divèrsei conferéncias entre partits comunistas mostrèron l'isolament chinés au sen dau blòt sovietic e Moscó ordonèt lo retirament sospressa de sei tecnicians de China. Es possible que l'objectiu vertadier d'aquela decision sigue d'obligar lo govèrn chinés d'adoptar una actitud pus concilianta. Pasmens, dins lei fachs, la rompedura venguèt definitiva e divèrsei combats frontaliers se debanèron dins leis annadas 1960. Per China, lei consequéncias d'aquela rompedura foguèron un isolament diplomatic quasi totau e lo començament d'una reflexion, menada per Mao, sus la formacion dei quadres dau Partit e lo desvolopament d'estrategias novèlas. === Lo redreiçament economic e l'oposicion entre lo Partit Comunista e Mao === La politica dau Grand Bomb s'acabèt en [[1960]] per un desastre economic e uman e l'adopcion d'una politica pragmatica e pus liberala sota la direccion d'ancians aliats de Mao, coma Liu Shaoqi o Deng Xiaoping, o de membres de la drecha dau PCC coma Zhou Enlai o Chen Yun. Lo sistèma adoptat per aqueu grop s'inspirèt de la NEP sovietica e capitèt de redreiçar pauc a pauc l'economia de 1961 a 1963. Mao demorèt lo cap dau PCC e son culte de la personalitat demeniguèt gaire. Dins lei fachs, lei caps vertadiers dau país faguèron pas cas de son opinion ni de son oposicion. De mai, segon lo principi d'unitat de la direccion dau Partit, aquelei dissensions demorèron limitadas a seis institucions superioras. Aquela oposicion regardava magerament lo contraròtle dau Partit sus lei massas popularas, la supression o lo mantenement de la ierarquia, lo ròtle dei trabalhs manuaus e intellectuau e la formacion de la generacion seguenta de revolucionaris chinés. La liberalizacion parciala de l'economia restaurèt tanben una partida de la pichona borgesiá e aumentèt lei criticas d'una partida de l'esquèrra dau Partit còntra lei tendàncias « borgesas » de la direccion. De [[1962]] a [[1965]], Mao assaièt de desvolopar un « Movement d'Educacion Socialista » per restaurar l'afogament revolucionari de la populacion e « rectificar » lo Partit. L'objectiu èra de renfòrçar lo contraròtle dei quadres per lei massas e lo contraròtle dei quadres sus l'economia locala. Ansin, divèrsei purgas regionalas se debanèron en [[1963]]-[[1964]]. Puei, assaièt de l'estendre a totei lei domenis politics, economics, sociaus e ideologics. Lei tematicas desvolopadas foguèron identicas a aquelei de la Revolucion Culturala e se prepausèron de luchar còntra la tendància « capitalista » de certanei caps dau Partit. De mai, assaièt de trobar de sostèns dins lei domenis culturaus e educatius. Pasmens, l'oposicion dei caps dau Partit ai comandas dau país e lei limits impausats per lo mantenement de son unitat de façada entraïnèron la revirada d'aqueu movement. Ansin, leis organs de propaganda dau PCC mostrèron una ardor fòrça limitada per participar ai purgas. Lo mitan culturau adoptèt tanben una actitud de resisténcia passiva ais iniciativas de Mao. Enfin, maugrat quauquei purgas regionalas, lei criticas au nivèu nacionau prenguèron subretot un aspèct tecnic. Gaire de ceremònias de denonciacion publica de fautas se debanèron marcant la revirada nacionala de Mao. Son unic sostèn foguèt l'armada qu'èra magerament sota lo contraròtle de sei partisans. En [[1965]], la revirada dau Movement d'Educacion Socialista èra donc visibla e aquela politica s'arrestèt. Sa consequéncia principala per leis institucions superioras dau Partit èra lo renfòrçament de l'isolament de Mao. Ansin, per contuniar sa politica, aqueu darrier deguèt adoptar de mesuras pus ofensivas, gràcias au sostèn de l'armada, que van entraïnar la Revolucion Culturala a partir de [[1966]]. == Leis atacas còntra l'òrdre de la societat chinesa == === La preparacion de la Revolucion dins lei mitans culturaus === La Revolucion Culturala acomencèt d'un biais discrèt dins lei mitans culturaus e intellectuaus chinés en setembre de [[1965]] quand [[Mao Zedong]] demandèt la purificacion de certanei domenis de la literatura. En particular, critiquèt la pèça ''La Destitucion de Hai Rui'' de Wu Han qu'èra una critica de la destitucion dau manescau Peng Dehuai per lei maoïstas<ref>Peng Dehuai èra un partisan de la modernizacion e de la professionalizacion dei fòrças armadas. De mai, aviá criticat la politica maoïsta dau Grand Bomb.</ref>. Pasmens, sa buta vertadiera èra Peng Zhen lo protector de Wu Han. Aqueu periòde s'acabèt per una revirada parciala de Mao a la prima de [[1966]] que va l'obligar d'adoptar una estrategia novèla e d'amplificar lo movement. D'efèct, sa temptativa de purga se turtèt a la politica dei liberaus au poder dempuei la revirada dau Grand Bomb. Incapables de s'opausar dirèctament a Mao, capitèron de l'enquadrar e de la limitar. Wu Han realizèt son autocritica — moderada — e Peng Zhen capitèt de far adoptar un tèxte, dich ''« lei Tèsis de Febrier »''. Aquelei tèsis limitavan la Revolucion Culturala ai mitans intellectuaus e modificavan son aplicacion segon una politica inspirada per leis advèrsaris de Mao. Aquela estrategia enraièt la Revolucion Culturala fins au mes de mai de [[1966]]. Per la contornejar, Mao obtenguèt lo 16 de mai lo vòte per lo Comitat Centrau dau Partit d'un document annulant lei ''Tèsis de Febrier'', ordonant la destitucion de Peng Zhen e fondant un grop dich Grop de la Revolucion Culturau sota lo contraròtle dei maoïstas. Fòrça violent, lo tèxte denoncièt lei ''« revisionistas infiltrats »'' dins lo PCC, lo govèrn o l'armada e va entraïnar lo començament dau movement popular dins leis universitats e leis escòlas. === La Revolucion dins leis universitats e leis escòlas === La circulara maoïsta dau 16 de mai de 1966 produguèt sei premiers efècts entre leis estudiants de [[Pequin]]. Maugrat una novèla temptativa infructuosa dei liberaus per limitar seis efècts, entraïnèt rapidament un movement violent còntra lei possessors de l'autoritat que va donar naissença au movement dei gardas roges e s'estendre au rèsta dau país. Lo 25 de mai, una jova professora de filosofia de la capitala afichèt una critica dau president de l'Universitat de Pequin. Èra accusat de favorisar l'elèit, de se fisar de la sciéncia estrangiera e donar una importància tròp granda ai resultats escolars. Mao aprovèt oficialament lo contengut d'aquela denonciacion favorizant la mobilizacion deis estudiants en favor de la Revolucion Culturala. Sostengut per la premsa oficiala, leis estudiants ataquèron lei representants de l'autoritat (professor, administrators e membres dau Partit) dins leis universitats e leis escòlas. Lo govèrn assaièt de limitar leis efècts d'aqueu movement. L'estrategia adoptada èra similara a aquela de Peng Zhen au començament de l'annada : utilizar lei mejans tradicionaus dei revolucionaris chinés per limitar l'amplor de la politica maoïsta. Ansin, de « grops de trabalh » foguèron mandats dins leis universitats per enquadrar la purga. Pasmens, lo ròtle vertadier d'aqueleis unitats èra de la limitar e de la desviar vèrs de butas segondàrias. Foguèron donc rapidament combatuts per lo Grop de la Revolucion Culturala e deguèron se retirar lo 24 de julhet. Certanei caps d'aquelei grops foguèron arrestats e, fin finala, l'intervencion dei grops de trabalh s'acabèt per una aumentacion dau caòs dins la capitala e per la revirada dei liberaus per arrestar lo movement. Au contrari, la Revolucion Culturala va d'ara endavant s'estendre au país e amirar dirèctament leis advèrsaris politics de Mao gràcias au movement dei gardas roges e ai solevaments obriers. === Lo movement dei gardas roges === Lo premier grop de gardas roges se formèt tre lo 29 de mai. Foguèron mandats per Mao e sei partisans per luchar còntra lo Partit e sa burocràcia. Per lei sostenir, Mao realizèt un important trabalh de propaganda e demandèt a l'armada chinesa d'ajudar lei grops de gardas roges de s'organizar. Lo movement se desvolopèt dins lo corrent de l'estiu de 1966 e va rapidament s'estendre dins lei províncias entraïnant un caòs immens e la presa dau poder per lei revolucionaris dins certaneis endrechs. Lo movement venguèt important a partir d'aost de 1966. Compausats d'un gròs nombre de grops autonòms e sovent rivaus, lei gardas roges organizèron divèrsei recampaments sus la plaça Tian'anmen fins a novembre. Lei critèris de recrutament èran variables segon lei grops. Inicialament, èran solament compausats de partisans de la politica de Mao cargats de luchar còntra lo Partit e leis autoritats « revisionistas » dins tot lo país. Gràcias au sostèn o a la neutralitat de l'armada — contraròtlada per lei maoïstas — capitèron rapidament d'ocupar lo país e d'atacar lei quadres regionaus dau PCC o leis autoritats localas. Pasmens, la rivalitat entre lei grops diferents entraïnèt tanben d'afrontaments entre gardas roges. De mai, aqueu caòs aumentèt quand lei subrevivents de la ierarquia dau Partit decidiguèron d'organizar lei sieus movements de gardas roges per se protegir. Ansin, a partir de la fin de 1966, una partida importanta de la ierarquia dau Partit o deis autoritats localas èran destruchas mai lo movement aviá perdut son unitat politica. De mai, lo caòs aviá acomençat de desorganizar la produccion e certaneis endrechs èran menaçats per la guèrra civila en causa dei tensions entre gardas roges rivaus. Pus important, lo Partit — fòrça afeblit — assaièt de reprendre lo contraròtle de la situacion gràcias a la lucha còntra la caòs. En fàcia d'aquelei limits, Mao Zedong decidiguèt donc d'encoratjar la participacion de la classa obriera e dei fòrças armadas a la Revolucion Culturala. == La presa dau poder per lei revolucionaris == Se lo movement dei gardas roges èra estat una menaça importanta per leis advèrsaris de Mao, la classa obriera e l'armada chinesas èran de fòrças autrament poderosas. Ansin, lei solevaments obriers entraïnèron l'afondrament deis autoritats localas dins certanei regions, especialament a Shangai. A Pequin, Mao èra pron renfòrçat per atacar dirèctament seis advèrsaris e leis institucions dau Partit dispareguèron fins au periòde de redreiçament de l'autoritat en [[1967]]. Pasmens, la presa dau poder per lei revolucionaris partisans de Mao mau capitèt de limitar lo caòs e de crear d'institucions novèlas. En particular, l'armada, cargada de sostenir lo movement revolucionari, s'enfonsèt dins lo ret de rivalitats localas e son unitat foguèt pauc a pauc menaçada per de divisions intèrnas que van menar vèrs la fin de la Revolucion Culturala. === La Comuna de Shangai e lei limits dau movement obrier === La participacion de la classa obriera chinesa donèt un vam novèu a la Revolucion Culturala e entraïnèt l'afondrament totau deis institucions dins certaneis endrechs. Lo vuege foguèt alora comolat per lei revolucionaris. L'exemple principau d'aqueu tipe de situacion foguèt la vila de Shangai onte una Comuna foguèt proclamada en genier de 1967 segon lo modèl de la [[Comuna de París (1871)|Comuna de París]]. Pasmens, se Mao acceptèt de sostenir aquela evolucion, la fondacion de comunas èra opausada a sei concepcions dau poder basadas sus lei massas, lo Partit e l'armada. Ansin, a partir dau començament de 1967, Mao espereu acomencèt d'assaiar de frenar l'onda revolucionària menada per leis obriers. Lo movement revolucionari de Shangai se formèt durant la segonda mitat de 1966. Rapidament, la vila foguèt devesida entre divèrsei faccions de gardas roges enemigas. Dins un sistèma d'alianças efemeras, una partida dei gardas se reclamavan de la pensada mentre que l'autra èra decidida de protegir lo consòl. Per prendre l'avantatge, lei dos camps assaièron de trobar d'aliats dins leis usinas localas aumentant lo caòs locau. Pasmens, aqueleis alianças novèlas entraïnèron pas de cambiament decisiu dins l'equilibri entre lei doas fòrças. Ansin, lo consòl assaièt de comprar de partisans suplementaris gràcias a una politica d'aumentacion generalizada dei salaris. Lei consequéncias foguèron desastrosas per lei finanças e l'economia locala e dins lo corrent de la fin de decembre, l'administracion municipala s'afondrèt e dispareguèt sensa combat. Après una tièra de grèvas e de menaças sus l'avitalhament de la ciutat, lei rebèls decidiguèron de'n prendre oficialament la direccion e de formar un govèrn inspirat per la Comuna de París lo 6 de genier de 1967. Aqueu govèrn locau èra dirigit per Zhang Chunqiao que formèt una aliança ambé la garnison militara de Shangai per restablir l'òrdre e eliminar certanei faccions entre lei pus radicalas. Shangai èra pas la premiera vila d'adoptar lo modèl de la Comuna en causa de la mesfisança dei revolucionaris regard dei quadres dau Partit o dei tecnicians. Dins aquò, se Mao decidiguèt d'utilizar l'exemple de la Comuna de París per sa propangada, èra opausat a l'adopcion vertadiera d'un modèl fòrça alunchat de sa vision de l'organizacion de la societat. De mai, au començament de 1967, l'afondrament deis autoritats localas a entraïnat un caòs generau dins tot lo país. Ansin, Mao deguèt acceptar de frenar l'envam de sei partisans. Per aquò, ordonèt l'intervencion de l'armada per restaurar l'òrdre. === L'intervencion dei fòrças armadas chinesas === L'intervencion de l'armada chinesa dins la Revolucion Culturala foguèt oficialament ordonada lo 28 de genier de 1967. Inicialament, regardèt solament lei fòrças regionalas. Lei tropas plaçadas sota comandament nacionau foguèron mobilizats per la seguida quand lei dificultats venguèron tròp importantas per leis unitats regionalas. Lei soudats chinés avián dos objectius de cumplir. Lo premier èra de protegir leis infrastructuras e lei mejans de produccion pus importants. Lo segond èra d'ajudar lei « bòns » revolucionaris d'eliminar lei revolucionaris « marrits » per restaurar un poder locau sota la forma de Comitats Revolucionaris. La premiera mission — ròtle tradicionau de l'armada chinesa — necessitèt un nombre important de soudats mai se debanèt sensa dificultat vertadiera. En revènge, la segonda foguèt fòrça problematica car lei caps militars èran pas necessàriament formats per destriar lei revolucionaris « bòns » e « marrits ». Pasmens, leis oficièrs èran pus pròches de la ierarquia anciana dau Partit. D'efèct, avans lo començament de la Revolucion, lei comandaments civius e militaras èran generalament estrechament mesclats. Ansin, dins lei conflictes locaus, l'armada favorizèt generalament lei movements de proteccion formats per lei quadres dau PCC. De combats aguèron donc luòc entre certaneis unitats militaras e de faccions radicalas. En fàcia d'aquela revirada, Mao deguèt se resòuvre d'ordonar l'intervencion dei fòrças nacionalas. Per limitar lo risc d'entenduda entre lei caps militars e lei rèstas de la burocràcia dau PCC, ordonèt tanben de desplaçar lei còrs d'armadas dins de regions alunchadas de sei centres de garnison. Pasmens, lo poder dei militars foguèt tanben limitat e la designacion dei butas de l'armada foguèt d'ara endavant realizada per lo govèrn centrau. Sus lo terren, aqueu reculament de Mao entraïnèt una multiplicacion deis afrontaments entre soudats e revolucionaris. === Lei problemas de l'intervencion de l'armada === En fòra dei questions militaras (combats còntra lei faccions pus radicalas... etc.), l'armada chinesa deguèt rapidament faciar lo problema pus grèu de sei divisions intèrnas. D'efèct, l'unitat dei fòrças armadas èra assegurada tant que demoravan en fòra dei conflictes. La participacion ais eveniments locaus entraïnèt l'emergéncia de divisions que va causar la fin de la Revolucion Culturala e la restauracion de l'òrdre. L'incident decisiu se debanèt en julhèt a Wuhan, vila devesida entre una faccion revolucionària e una faccion conservadora dirigida per de quadres dau Partit ambé lo sostèn dei fòrças militaras regionalas. Ansin, quand lo 14 de julhèt de 1967, lo govèrn ordonèt l'eliminacion dei conservadors, la garnison locala refusèt aquela decision. Lo risc de guèrra civila foguèt solament limitat per una ofensiva rapida dei fòrças nacionalas. Fins au mes d'aost, aquò entraïnèt una tièra de purgas dins l'armada a l'iniciativa dei radicaus que poguèron s'equipar gràcias ais armas capturats. Pasmens, l'alèrta èra tròp grèva per pas empachar un redreiçament dei faccions pus conservadoras dau Partit. En fàcia de l'extension dei combats dins lo corrent dau mes d'aost entre soudats e radicaus, Mao foguèt finalament obligat d'acceptar la restauracion de l'òrdre per l'armada. == Lo restabliment de l'òrdre == Lo restabliment de l'òrdre se debanèt de [[1967]] a [[1969]]. Sa premiera etapa foguèt la denonciacion oficiala dei tendàncias d'extrema esquèrra de la Revolucion Cultura. Aquò foguèt lo començament de la repression dei gardas roges per l'armada que va s'acabar solament en [[1969]] après de combats durs. Enfin, lo IX{{e}} Congrès dau Partit en [[1969]] foguèt l'occasion d'abandonar oficialament la Revolucion. === La denonciacion de l'extrema esquèrra === La denonciacion de l'extrema esquèrra foguèt la premiera etapa de la restauracion de l'òrdre e de la repression de la Revolucion Cultura. Mao deguèt l'acceptar après l'afaire de Wuhan. Permetèt a la drecha dau Partit de tornar prendre la paraula e d'eliminar certanei caps radicaus dau Partit coma Wang Li. Pasmens, l'objectiu vertadier d'aquela denonciacion èra de legitimar lo ròtle e la posicion de l'armada per l'utilizar dins la repression armada dau movement. Se debanèt lo 5 de setembre de [[1967]]. L'armada chinesa recebiguèt tornarmai lo drech, suprimit après lo començament de l'intervencion deis unitats nacionalas, de se protegir còntra leis atacas e deguèt arrestar de sostenir lei faccions rivalas de gardas roges. Per assegurar l'execucion corrècta d'aquel òrdre, lei còrs d'armadas foguèron tornarmai desplaçats dins lo país per rompre lei solidaritats localas formadas dempuei febrier de 1967. Enfin, sota lo contraròtle dei militars, foguèt renfòrçada la creacion dei Comitats Revolucionaris per restaurar una forma d'autoritat locala. L'armada i tenguèt la màger part dei pòstes (53%). Lo rèsta foguèt partejat entre quadres dau Partit (25%) e rebèls (21%). === La somission dei gardas roges === La creacion dei Comitats Revolucionaris s'accelerèt a partir de la fin de 1967. Pasmens, dins certanei regions, especialament dins lo sud de China, un nombre important de gardas roges refusèron d'acceptar la fin de la Revolucion Cultura e de remetre lo poder ai militars. Dins aqueu cas, la somission dei gardas roges necessitèt l'utilizacion de la fòrça e divèrsei batalhas acarnadas se debanèron en [[1968]]. La somission dei gardas roges a l'òrdre èra una dimension majora de la restauracion de l'òrdre. Per aquò, lo govèrn ordonèt ai gardas de quitar lei vilas e de se dispersar dins lei campanhas chinesas. Pasmens, a partir de març, la resisténcia s'organizèt e de combats seriós comencèron en junh de 1968. Per exemple, dins la província de Guangxi, l'armada deguèt demandar un sostèn d'artilhariá e d'aviacion per rompre lei defensas dei gardas roges rebèls. A la fin de la batalha, lei presoniers foguèron executats e lo cap d'aquela repression foguèt publicament felicitat per Mao en julhet. A la fin de l'estiu, lei centres principaus de la resisténcia èran destruchs e vint milions de joves èran estats desportats vèrs la campanha. Lei darriers combats se debanèron en [[1969]]. Pasmens, tre l'ivèrn de 1968-1969, lei fòrças de la Revolucion Culturala èran definitivament anientadas e lo Partit poguèt se reünir per adoptar son abandon. === Lo IX{{e}} Congrès dau Partit Comunista e lo bilan de la Revolucion Cultura === Lo IX{{e}} Congrès dau Partit Comunista Chinés se debanèt dau 1{{èr}} au 24 d'abriu de [[1969]] a [[Pequin]]. Sota lo contraròtle e la susvelhança de l'armada, lo Partit adoptèt d'estructuras novèlas e l'abandon de fach de la Revolucion Culturala. Pasmens, en fòra dei consequéncias umanas e economicas grèvas causadas per lo caòs e lei combats, leis objectius de Mao èran pas agantats. D'efèct, après la destruccion dei gardas roges, lo Partit èra sota la direccion d'una coalicion, desirosa de restablir l'òrdre e de gardar lo poder, qu'èra formada de grops fòrça diferents (militars, maoïstas, liberaus...). Per faire de plaça a totei lei plaças, lo nombre de pòstes dins la ierarquia foguèt aumentat. Pasmens, lei militars, que representavan 75% dei delegats, ocupèron la màger part deis institucions dau Partit. Per lei maoïstas, lo bilan immediat de la Revolucion èra pas tròp negatiu. D'efèct, se la drecha dau Partit existiá encara, èra fòrça afeblida e aviá perdut lo poder. De mai, lei partisans de Mao èran pron poderós au sen de l'armada per gardar una influéncia sus lo sistèma de decision dau Partit. Pasmens, l'aparelh dau Partit — e lei condicions de creacion d'una novèla burocràcia — èra restaurat. Autre problema, leis annadas seguentas mostrèron l'isolament progressiu dei maoïstas qu'èran opausats ai liberaus de la drecha dau PCC e menaçats au nivèu ideologic per lei faccions radicalas de son esquèrra. Enfin, après lei reviradas successius dau Grand Bomb e de la Revolucion, la màger part de la populacion chinesa (païsans, obriers, quadres, joves... etc.) èra venguda mesfisanta a respèct dei maoïstas. En [[1978]], perdèron definitivament lo poder solament dos ans après la disparicion de Mao. == La fin dau maoïsme == Après l'abandon de la Revolucion Culturala, leis annadas 1969-1978 veguèron la contuniacion de la lucha entre lei maoïstas e la drecha dau Partit. Pasmens, après lei reviradas deis annadas 1950 e 1960 e la malautiá de Mao, l'influéncia de sei partisans demeniguèt pauc a pauc. Una tièra de crisis marquèt un periòde de trebols dins leis institucions superioras dau Partit caracterizat per d'oscillacions entre l'esquèrra e la drecha dau PCC. Aquela crisi de la direccion dau país se debanèt en parallèl d'una crisi de la societat chinesa que sei classas principalas (obriers, joves, intellectuaus...) èran fòrça afeblidas. Ansin, la màger part deis abitants sostenguèron lei faccions liberalas que capitèron finalament de prendre lo poder après una lònga lucha de succession marcant la fin dau maoïsme. === Lo reculament de l'influéncia dei radicaus === Après lo IX{{e}} Congrès dau Partit, la direccion èra devesida entre maoïstas eissits dau Conselh de la Revolucion Culturala, que representavan un tèrç dei membres, e una coalicion gropant d'ancians quadres e de caps militars. Pasmens, l'equilibri entre lei dos camps èra precari car una consequéncia importanta dei combats de 1966-1969 foguèt lo remplaçament de la fidelitat ideologica per la fidelitat personala au sen dau Partit. Òr, aquelei solidaritats èran pas necessiàrament en favor dei maoïstas. Enfin, la malautiá lònga de Mao a partir de [[1969]] va entraïnar una multiplicacion deis intrigas entre maoïstas e va tanben permetre ai coalizats d'eliminar certaneis advèrsaris. Ansin, tre [[1970]], una premiera crisi intèrna entraïnèt l'eliminacion d'un cap radicau, Cheng Boda, e d'un cap de la coalicion, Lin Biao, qu'èra tanben l'eiretier designat de Mao. Lei condicions d'aquelei purgas, especialament leis intencions de Mao, son mau conegudas. Pasmens, lei consequéncias foguèron diferentas per lei dos camps car Cheng Boda èra una personalitat importanta dau camp maoïsta. En revènge, la posicion de Lin Biao èra contestada, compres dins lo sieu camp. Ansin, sa disparicion permetèt de contentar divèrseis ambicions. A partir deis annadas 1970, lei campanhas de restauracion de l'aparelh regionau dau Partit s'acabèron tanben per de resultats negatius per lei maoïstas. D'efèct, maugrat una campanha de purgas menada entre 1972 e 1973, l'armada gardèt sei posicions dominanta dins leis institucions nacionalas e predominantas dins lei províncias. Enfin, dins lo domeni economic, l'influéncia dei maoïstas demeniguèt rapidament en fàcia dei liberaus. D'efèct, la politica de represa adoptada au començament deis annadas 1970 entraïnèt la disparicion de divèrseis estructuras creadas per la Revolucion Cultura. Sostenguts per leis organs de propaganda dau Partit e lo contraròtle de seis organizacions de massa, lei maoïstas assaièron de s'opausar ai reformas mai poguèron solament lei frenar. En 1973, lo X{{e}} Congrès marquèt la division prefonda entre lei doas tendàncias economicas e un renfòrçament de la drecha gràcias a la reintegracion d'un vintenau de quadres ancians dins leis institucions de direccion. A partir d'aquela data, lo poder dei maoïstas foguèt donc fòrça menaçat e divèrseis oscillacions politicas van entraïnar de cambiaments rapids de 1973 a 1978. === La crisi dau regime === La crisi dau regime se debanèt de 1973 fins a la mòrt de Mao en setembre de 1976. Se podriá tanben estendre fins a 1978 e l'eliminacion finala dei maoïstas. Foguèt caracterizat per leis esfòrçs dei radicaus, fòrça devesits entre elei, de gardar lo poder gràcias a la proteccion de la vièlha icòna en agonia. Pasmens, se turtèron a l'oposicion dei liberaus e a la volontat de cambiaments de la populacion. Tres etapas principalas jalonan aqueu periòde. La premiera foguèt la campanha de critica de Confucius organizada per lei maoïstas còntra la politica de Zhou Enlai en [[1973]]-[[1974]]. D'efèct, aqueu darrier, Premier Ministre e cap major dau Partit, aviá pres la direccion de l'economia dau país e adoptèt una politica inspirada per la NEP sovietica. Au nivèu internacionau, èra tanben favorable, au contrari dei maoïstas, a la destenduda entre l'URSS e leis Estats Units. Pasmens, vèrs la fin de 1973, Zhou Enlai e sei conselhiers capitèron de prendre lo contraròtle d'aquela campanha e de la desviar vèrs Lin Biao, ja condamnat durant lo periòde precedent. Puei, a partir de la prima de 1974, poguèt l'utilizar per servir seis objectius de modernizacion e de desvolopament economic. La segonda etapa foguèt l'adopcion e lo començament de la campanha de Modernizacion de 1975. Son contraròtle foguèt fisat a Deng Xioping qu'èra un fidèu dau Premier Ministre. Deng capitèt de rompre la resisténcia dei maoïstas dins leis instàncias dau Partit. Pasmens, aquelei darriers mobilizèron la jovença deis universitats de la capitala a la prima de 1975. La mòrt de Zhou Enlai en genier de 1976 privèt Deng Xioping de sa proteccion politica e va entraïnar son rebutament. Lo periòde entre genier e de setembre de 1976 marquèt la fin de la crisi dau regime entraïnant per l'agonia de Mao. Tre la mòrt de Zhou Enlai, leis equilibris entre lei faccions dau Partit venguèron fòrça precaris. La disparicion dau cap de la drecha dau Partit permetèt ai radicaus de l'entorn de Mao de reconquistar una partida dei sieunas posicions. Ansin, au començament de 1976, lei faccions trobèron un acòrd per nomar Hua Guofeng a la direccion dau govèrn. Aqueu darrier èra un maoïsta moderat gaire conegut que semblava pas menaçar leis interés dei caps principaus dau PCC. Rapidament, deguèt faciar de movements de populacion favorables ai partisans de Zhou Enlai e la mesfisança dei militars ostils ai maoïstas. Deguèt tanben tenir còmpte de l'influéncia dei radicaus gropats a l'entorn de la frema de Mao. === La crisi de la societat chinesa === Lei treviraments dau Grand Bomb e de la Revolucion Culturala aguèron de consequéncias negativas per la populacion e per la societat chinesas. En fòra dau nombre de victimas fòrça important, lei dificultats economicas e la repression entraïnèron la disparicion de la fervor ideologica deis annadas 1950 au profiech d'un retorn dei faccions localas e deis interés materialistas. Certanei classas, coma la jovença, leis intellectuaus o lei quadres locaus dau Partit, foguèron severament leis efècts dei desportacions dins lei campanhas e leis atacas còntra l'autoritat. La premiera consequéncia foguèt lo retorn d'una criminalitat importanta en causa de l'afebliment dei poders locaus. D'efèct, se l'armada èra cargada de la restauracion de l'òrdre, teniá pas pron d'efectius per remplaçar la polícia. De mai, lei quadres dau Partit, que tenián un ròtle important avans la Revolucion, avián perdut la màger part de sei poders. Aquela situacion malaisada èra pus grèva dins lei zonas ruralas que dins lei vilas. Per faciar aqueu problema de seguritat, la populacion se gropèt segon un sistèma de faccions de proteccion. La segonda consequéncia foguèt la desintegracion de la societat entre sei classas diferentas (obriers, quadres, jovença, intellectuaus...). De mai, de divisions apareguèron entre lei grops superiors e inferiors d'aquelei classas. Per exemple, lei revendicacions deis obriers dei companhiás d'Estat èran fòrça diferentas d'aquelei deis obriers mens qualificats. Ansin, lei premiers èran generalament pròches dei liberaus e lei segonds dei radicaus. Sensa lo contraròtle dau Partit, lei revendicacions obrieras esclatèron liurament entraïnant de trebols importants dins certanei vilas e l'intervencion de l'armada. Per la jovença, la situacion èra pus encara pus malaisada car lo sistèma educatiu èra totalament desorganizat e un gròs nombre de joves demorèron desportats a la campanha durant d'annadas. Enfin, lei purgas avián totalament romput leis intellectuaus e la produccion culturala deis annadas 1970 demorèt fòrça limitada. === L'eliminacion dei radicaus === Après la mòrt de [[Mao Zedong]] lo 9 de setembre de [[1976]], leis annadas 1976-1978 veguèron la fin de la lucha d'influéncia entre maoïstas e liberaus per la direccion dau govèrn. Se debanèt en doas etapas principalas que foguèron l'eliminacion de l'extrema esquèrra dau Partit per Hua Guofeng puei l'eliminacion d'aqueu darrier per lei liberaus. La premiera partida de la transicion se debanèt entre la mòrt de Mao e lo 7 d'octòbre de 1976. Durant aqueu periòde, dos grops diferents assaièron de prendre lo poder. Lo premier èra menat per de Hua Guofeng que teniá lo sostèn dei militars e dei liberaus. Lo segond èra dirigit per la « Banda dei Quatre » qu'èra compausada dei caps pus radicaus dau Partit. Sensa la proteccion de Mao, foguèron arrestats lo 6 d'octòbre. L'endemans, una reünion dau Burèu Politic elegiguèt Hua Guofeng coma cap dau Comitat Centrau e de la Comission deis Afaires Militars. Pasmens, s'après aqueu succès, Hua Guofeng èra teoricament vengut lo mèstre dau país, capitèt pas de trobar un compromes ambé lei liberaus. De mai, eiretier de la Revolucion Culturala, Hua Guofeng e seis aliats poguèron pas criticar totalament lei reviradas de la politica de Mao. De mai, per conclure leis alianças necessàrias a la presa dau poder, deguèron acceptar la reintegracion de Deng Xiaoping. De [[1977]] a [[1978]], lei liberaus poguèron donc criticar lei limits de la modernizacion acomençada per Hua Guofeng e obtenir pauc a pauc lo sostèn de l'armada e de la populacion. Ansin, dau 18 au 22 de decembre de [[1978]], lo XI{{e}} Congrès dau Partit Comunista Chinés s'acabèt per la desfacha politica de Hua Guofeng e la presa de poder de Deng Xiaoping. Fins a [[1981]]-[[1982]], lei posicions dei maoïstas foguèron pauc a pauc eliminadas au sen dau Partit marcant lo començament de la desmaoïzacion. == Nòtas e referéncias == <references/> == Bibliografia == [[Categoria:Istòria contemporanèa de China]] kavwdjuf8pb792abza46ey31ntw8tdb 0 72169 2513001 2436508 2026-11-11T11:40:04Z PichonDesgordit 65926 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|1|0 */ 2513001 wikitext text/x-wiki {{1000 fondamentals}} {{Dialècte Provençau}} '''Ṣalāḥ ad-Dīn Yūsuf ibn Ayyūb''' ([[arabi]]: صلاح الدين يوسف بن أيوب, Ṣalāḥ ad-Dīn Yūsuf ibn Ayyūb, [[curd]]: سه‌لاحه‌دین ئه‌یوبی, Selah'edînê Eyubî) ([[1138]] – [[4 de març]] de [[1193]]), pus conegut dins lei país europèus sota lo nom de '''Saladin''', èra un sobeiran musulman curd d'[[Orient Mejan]] de la fin dau sègle XIII. Venguèt lo premier [[sultan]] d'[[Egipte]] e de [[Siria]] e capitèt en [[1187]] de conquistar [[Jerusalèm]] tenguda per leis [[Estat latin|Estats latins]] crosats dempuei [[1099]]. Après aquelei succès, assegurèt la posicion de seis eiretiers permetent de fondar la dinastia aiobida que va dominar la region fins ais annadas 1260. Acomencèt sa carriera coma oficièr superior de l'armada dau sultan zenguida Nur al-Din que son projècte èra d'unificar leis estats musulmans d'Orient Mejan per luchar còntra leis estats crosats. De 1163 a 1169, ajudèt son oncle Shirku de conquistar Egipte per lo còmpte de la dinastia zenguida. A la mòrt de Shirku, Saladin venguèt lo luòctenent de Nur al-Din dins la region e lo vizir dau califa fatimida dau [[Lo Caire|Caire]]. En [[1171]], capitèt de rebutar lo califa e de prendre lo contraròtle d'Egipte au profiech de Nur al-Din. Pasmens, a la mòrt d'aqueu darrier en [[1174]], la mesfisança e la division de la Cort zenguida entraïnèt rapidament una guèrra que permetèt a Saladin d'unificar Siria e Egipte en 1183. Quauquei campanhas suplementàrias en [[Mesopotamia]] permetèron d'aumentar encara sei domenis de 1183 a 1186. A partir d'aquela annada, la guèrra còntra lei [[Francs]] venguèt lo ponch centrau de sa politica. En [[1187]], sa victòria de Hattin li permetèt d'anientar l'armada franca e de conquistar Jerusalèm. Puei, de [[1189]] a [[1192]], capitèt de gardar la vila en fàcia deis ofensivas menadas per la [[Tresena Crosada]]. La reconquista de Jerusalèm, tresen luòc sant de l'islam, li donèt un prestigi fòrça important renfòrçada per una òbra de propaganda fòrça activa. D'efèct, sobeiran illegitim au començament de son rèine, Saladin deguèt bastir una imatge de sobeiran just e ideau e adoptar lo respèct de la lèi islamica o la mansuetud coma principi de govèrn. En fòra dei succès politics que foguèron obtenguts gràcias a aquelei principis (capitulacions de castèus...), aquò li permetèt de venir fòrça popular, compres dins de país enemics coma lei reiaumes d'Euròpa Occidentala. == Lo contèxte politic d'Orient Mejan durant la segonda mitat dau sègle XII == === La dominacion de la dinastia zenquida de Nur al-Din === Au començament deis annadas 1160, la dinastia zenguida dirigida per Nur al-Dinè èra l'estat pus poderós de la region gràcias a una tièra de victòrias militaras que li permetèron d'unificar [[Siria]] sota son autoritat e de conquistar [[Egipte]] maugrat leis oposicions [[Empèri Bizantin|bizantina]] e franca. D'efèct, a la mòrt de Zengi en [[1146]], son reiaume foguèt partejat entre sei fius Nur al-Din e Saif ad-Din Ghazi I{{èr}}. Lo premier venguèt lo senhor d'Alep e lo segond recebiguèt lo contraròtle de Mossol. Pasmens, Saif moriguèt rapidament tres annadas après son paire e un segond partiment de la region de Mossol se debanèt entre Nur al-Din e Kutb al-Din Mawdud qu'èra un autre fiu de Zengi. Aquò permetèt d'estabilizar la frontiera orientala de Nur al-Din que poguèt se concentrar sus Siria. En [[1154]], aprofichèt una temptativa d'aliança mancada entre lo senhor de Damas e lei Francs deis estats latins per conquistar la vila ambé lo sostèn de seis abitants. Durant aquela operacion, dos caps militars se destrièron e van prendre una importància novèla dins la realizacion dei projèctes de Nur al-Din : Najm-ad-Din Ayyub, paire de Saladin, e son fraire Sirkuh. Après aqueu succès, leis annadas 1157-1159 foguèron caracterizats per de conflictes frontaliers sensa consequéncias importantas entre Zengi e lei Francs. Puei, lo centre d'aquela guèrra se desplacèt vèrs Egipte onte lo poder fatimitida, defensor dau [[chiisme]], èra en crisi. La conquista dau país èra un objectiu estrategic per lei dos camps. Per lei Francs, permetiá de prendre lo contraròtle de ressorsas importantas e per leis Arabis, permetiá d'enceuclar lei frontieras terrèstras deis estats latins. Per Nur al-Din, l'occasion d'intervenir dins leis afaires egipcians se debanèt en 1163 quand lo vencut d'una revòuta de palais venguèt li demandar son ajuda per reconquistar son poder. Una armada sota la direccion de Sirkuh foguèt donc mandada en Egipte. Saladin, coma la màger part de sa familha, faguèt partida d'aquela armada que foguèt sa premiera experiença militara. Ansin, en [[1167]], dirigiguèt la defensa victoriosa d'Alexàndria còntra una flòta crosada. En [[1169]], la guèrra s'acabèt per una victòria dei fòrças de Nur al-Din. Sirkuh foguèt nomat vizir per lo califa abbassida e luòctenent d'Egipte per Nur al-Din. A sa mòrt lo 23 de març de 1169, foguèt remplaçat per son nebòt Saladin. Ansin, lo califa egipcian, oficialament independent, èra plaçada sota l'influéncia e la proteccion militara de la dinastia zenguida. === Lo Califat Abbassida === Poissança principala dau monde musulman fins au sègle IX, lo [[Califat abbassida]] conoguèt un declin important ai sègles X e XI e foguèt reduch a la region de [[Bagdad]] plaçada sota la « proteccion » de dinastias regionalas pus poderosas. La restauracion de son independéncia a l'entorn de Bagdad durant lo periòde 1120-1160 limitèt un pauc aquel afebliment mai la poissança militara dau Califat demorèt febla. En revènge, lo califa teniá un ròtle religiós coma cap suprèm de la comunautat musulmana. Ansin, lo Califat Abbassida èra una fònt de legitimitat per lei dinastias aràbias<ref>'''[[anglés|(en)]]''' ''Putting the Caliph in His Place: Power, Authority, and the Late Abbasid Caliphate'', Eric J. Hanne, p. 207.</ref>. Pasmens, aqueu ròtle èra limitat ai regions reconóissent l'autoritat deis Abassidas e non aquela dau [[Califat Omeia]] d'Espanha o aquela dau [[Califat Fatimida]] d'Egipte. === Lo Califat Fatimida === Coma lo Califat Abbassida, lo Califat Fatimida èra un estat en crisi que son cap teniá un ròtle religiós fòrça important. Pasmens, la crisi e lo declin dau Califat egipcian èran pus prefonds e un protectorat zenguida foguèt establit sus lo país en 1169. Vendriá la basa dau poder de Saladin. D'efèct, dempuei la fin dau sègle XI, lo cap vertadier de l'estat èra lo vizir dau califa. En 1121, lo califa Al-Amir assaièt de restaurar son autoritat. Pasmens, son assassinat en 1130 entraïnèt una multiplicacion dei complòts e un afebliment dau govèrn. Ansin, de 1154 a 1162, quatorze caps de l'estat foguèron assassinats. En [[1163]], lo vizir Shawar foguèt reversat per un còp d'estat e demandèt l'ajuda de Nur al-Din per reconquistar son tròne en cambi d'una reconóissença de la sobeiranetat zenguida sus lo territòri egipcian. Après lo succès deis armadas zenguidas, Shawar assaièt d'organizar de complòts novèus per obtenir la retirada dau venceire. Per aquò, negocièt una aliança ambé lei Francs. Pasmens, leis ofensivas francas foguèron replegadas per lei Turcs de Nur al-Din e lo 18 de genier de 1169, Shawar foguèt executat per lei soudats de Saladin e de son oncle Sirkuh. Lo 23 de març, après la mòrt de Sirkuh, Saladin venguèt oficialament vizir dau Califat Fatimida. Sa confirmacion per Nur al-Din marquèt la dominacion de la dinastia zenguida sus Egipte. === Lei Turcs Seldjokides === A la fin dau sègle XII, l'estat principau dei Turcs Seldjokides èra lo Sultanat de Rüm situat dins lei regions centralas e orientalas d'Anatòlia. Èra una poissança militara importanta que son enemic principau èra l'[[Empèri Bizantin]]. Durant lo rèine de Saladin, Seldjokides e Aiobids foguèron donc generalament pertocats per d'operacions e de zonas d'interés diferentas. Ansin, se lei relacions entre lei dos estats foguèron pas totjorn bònas, lei conflictes militars vertadiers demorèron rars e limitats. D'efèct, desfachs per lei Bizantins en [[1161]], lei Seldjokides deguèron reconóisser la senhoriá bizantina. Pasmens, aqueu tractat demorèt fòrça teoric e lei projèctes egipcians dau ''basileus'' Manuel I{{èr}} van entraïnar una guèrra novèla de [[1176]] a [[1182]]. Marquèt l'equilibri militar existent entre lei Bizantins e lei Seldjokides e mostrèt l'impossibilitat per lei Bizantins de reconquistar l'ensems d'Anatòlia. Pasmens, aquela situacion evolucionèt rapidament après lo rebutament de Manuel per un còp d'estat. Aprofichant lei crisis intèrnas per la succession, lei Seldjokides poguèron tornarmai avançar en direccion de la Mar Egèa. Leis autreis estats seldjokides de la region èran en declin e van disparéisser avans la fin dau sègle. === Leis estats latins === Leis estats latins d'Orient èran compausats au començament deis annadas 1160 de tres estats qu'èran lo Reiaume de Jerusalèm, lo [[Comtat de Trípol]] e la Principat d'Antiòquia. Aqueleis estats tenián una poissança militara e un ret de fortificacions importants. De mai, podián aprofichar l'arribada regulara de renfòrç venguts d'Euròpa Occidentala o la menaça d'una Crosada novèla. Ansin, sota la direccion dei rèis Baldoïn III puei Amalric I{{èr}}, lei frontieras dau [[Reiaume de Jerusalèm]] demorèron establas e lei temptativas zenguidas còntra Palestina foguèron replegadas. Pasmens, aquelei rèis poguèron pas empachar la formacion de l'estat zenguida en Siria e en Egipte en 1169 entraïnant la formacion d'una posicion estrategica malaisada per leis armadas crosadas. Un autre problema se situava dins lei regions frontalieras qu'èran lo teatre regular d'operacions de pilhatge. D'efèct, lei senhors, tant musulmans que crestians, d'aquelei regions èran relativament autonòms e podián liurament organizar d'expedicions localas. Òr, aquò representava una menaça permanenta per l'economia e un motiu sufisent per entraïnar un conflicte. Enfin, lei divisions politicas intèrnas deis estats (succession au tròne, relacions ambé lei musulmans...) venguèron una fònt de dificultats grèvas a partir deis annadas 1170 que va pauc a pauc minar la solidaritat entre princes crestians d'Orient. === L'Empèri Bizantin === Au començament de la vida politica de Saladin, l'[[Empèri Bizantin]] èra dirigit per Manual I{{èr}} (1143-1180) que son objectiu èra de restaurar la poissança bizantina. Per aquò, adoptèt una politica expansionista e energica amb una ofensiva en [[Itàlia]], la signatura d'una aliança ambé la [[Papa]]utat<ref>'''[[anglés|(en)]]''' ''Adrian IV, the English Pope, 1154-1159: Studies and Texts'', Brenda Bolton e Anne Duggan, p. 122.</ref>, la signatura d'una aliança ambé lo [[Reiaume de Jerusalèm]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' ''The Empire of Manuel I Komnenos, 1143-1180'', Paul Magdalino, p. 74.</ref> e divèrseis ofensivas dins lei [[Balcans]], en [[Egipte]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' ''Latin Siege Warfare in the Twelfth Century'', Randall Rogers, pp. 84-86.</ref> e en [[Anatolia]]. Una situacion economica fòrça favorabla sostenguèt aquelei projèctes<ref>'''[[anglés|(en)]]''' ''Byzantium and the Crusades'', Jonathan Harris, pp. 25-26.</ref>. Pasmens, maugrat de succès dins lei Balcans<ref>'''[[anglés|(en)]]''' ''East Central Europe in the Middle Ages'', Jean W. Sedlar, p. 372.</ref> la màger part deis ofensivas d'otramar dei Bizantins s'acabèron per de reviradas o de succès fòrça limitats. Lei rasons principalas d'aquelei reviradas foguèron l'alunchament entre la flòta e sei basas e la manca de coordinacion ambé lei Francs. De mai, lei Bizantins deguèron pauc a pauc se concentrar còntra la menaça dei Turcs Seldjokides a partir de la segonda mitat deis annadas 1170. Fòrça equilibrat, aqueu conflicte mostrèt l'incapacitat dei Bizantins de reconquistar Anatòlia. Sa consequéncia foguèt lo reversament de Manuel I{{èr}} en 1180. Dins aquò, sei successors foguèron afeblits per de tensions intèrnas e leis avançadas novèlas dei Seldjokides. Tre la fin deis annadas 1180, preferiguèron donc abandonar l'aliança ambé leis estats latins au profiech de Saladin per assaiar d'enceuclar lei Seldjokides. Aqueu cambiament d'aliança va facilitar la defensa deis Aiobidas e entraïnar una ostilitat prefonda entre Bizantins e Crestians Occidentaus durant la [[Tresena Crosada]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' ''A History of the Byzantine State and Society'', W. Treadgold, p. 658.</ref>. En revènge, lo profiech foguèt fòrça limitat per lei Bizantins car Saladin, ocupat per la defensa de [[Palestina]] còntra la Tresena Crosada, poguèt pas menaçar lei frontieras sud dei Seldjokides. == L'ascension politica de Saladin == === L'ascension de la familha de Saladin === L'ascension de la familha de Saladin se realizèt magerament au servici de la dinastia zenguida que se destrièt gràcias a sei succès còntra lei Francs a partir deis annadas 1130. Foguèt l'òbra de dos caps militars : Ayyub, lo paire de Saladin, e son fraire Sirkuh. Lo premier venguèt governador de Baalbek en 1139 e s'i installèt ambé sa familha. En [[1146]] après l'assassinat de Zengi, assaièt sensa succès de protegir la vila còntra leis ambicions de l'emir de Damas. Pasmens, sa defensa de la vila impressionèt lo venceire e Ayyub poguèt donc intrar a son servici. Recebiguèt un fèu dins la region de Damas e partiguèt donc s'installar dins aquela ciutat. En [[1148]], participèt a sa defensa còntra lei Francs. Au contrari de son fraire, Sirkuh aviá ges de territòri de negociar. Preferiguèt donc demorar au servici de la dinastia zenguida. Sei qualitats militaras li permetèron de venir comandant de l'armada de Nur al-Din e recebiguèt lo contraròtle dei vilas de Palmira, de Qasr al-Rahba e de Homs. En [[1149]], aguèt un ròtle decisiu durant la batalha d'Inab còntra lei Francs e son influéncia venguèt fòrça importanta. Vèrs 1151-1152, Ayyub li mandèt donc Saladin per completar l'educacion militara de son fiu. Ansin, Saladin venguèt pauc a pauc lo luòctenent de son oncle. === L'educacion de Saladin === L'educacion de Saladin foguèt magerament l'òbra de son paire Ayyub e de son oncle Sirkuh. Lo premier èra un administrator e lo segond èra un militar. Lei dos tenián un respèct important per leis afaires religiós e leis institucions piosas. Ansin, Saladin recebiguèt una educacion militara, administrativa e religiosa de qualitat que foguèt tanben completada per l'estudi de la literatura. L'educacion militara d'aqueu sègle privilegièt la cavalariá e Saladin venguèt donc un cavalier complit e, pauc a pauc, un oficièr experimentat gràcias a son servici dins l'armada de son oncle. Au nivèu religiós, foguèt educat per un jurista chafiista iranian a partir de 1145 que li resumiguèt lei principis fondamentaus de la religion musulmana dins un pichon libre que Saladin gardarà fins a sa mòrt. Enfin, son estudi de la literatura li permetèt de saber legir e escriure. Pasmens, maugrat sei conoissenças religiosas e culturas, Saladin venguèt jamai un mèstre dins aquelei domenis e, durant son rèine, deguèt regularament consultar de juristas confirmats per assegurar la legitimitat de sei decisions. === La nominacion coma vizir dau Cairo e l'eliminacion politica dei Fatimidas === ==== La nominacion coma vizir dau Caire ==== L'expedicion zenguida còntra Egipte de 1163 a 1169 foguèt l'eveniment decisiu que va permetre l'ascension politica de Saladin entre lei senhors pus importants d'Orient Mejan. L'intervencion zenguida foguèt motivada en 1163 per lo rebutament dau vizir Shawad que demandèt l'ajuda de Nur al-Din per reconquistar sa posicion<ref>'''[[francés|(fr)]]''' ''Histoire des croisades et du royaume franc de Jérusalem - II. 1131-1187 L'équilibre'', René Grousset, pp. 429-430.</ref>. Aquò èra l'occasion per Nur al-Din d'installar de fòrças en Egipte per enceuclar leis estats latins de Palestina e destrurre lo Califat Fatimida chiita. Dins aquò, aqueu projècte se turtèt ais interés d'una partida deis elèits egipcianas e ais armadas francasas desirosas d'empachar l'isolament terrèstre de Palestina e de conquistar Egipte per renfòrçar lei ressorsas limitadas deis estats crosats. Ansin, l'ofensiva zenguida de 1163 foguèt lo començament d'un conflicte lòng que va s'acabar en 1169 per una victòria. L'armada zenguida cargada de la conquista d'Egipte èra comandada per Sirkuh. Foguèt la premiera guèrra de Saladin que comandèt divèrsei còrs de tropas a partir de 1167. I mostrèt rapidament de qualitats militaras importantas e aguèt un ròtle decisiu dins la victòria zenguida dei Dos Portaus lo 19 de març de 1167. Après aqueu succès, Saladin foguèt donc nomat cap de la garnison d'Alexàndria menaçada per una ataca crosada. Lo sètge de la vila durèt tres mes fins a la conclusion d'una trèva generala en Egipte entre Francs e Sirians. Enfin, en 1169, participèt a la campanha victoriosa de Sirkuh puei a l'assassinat dau vizir Shawad que sei complòts per gardar son poder avián rendut fòrça impopular e perilhós per l'estabilitat de la dominacion turca sus la region<ref>'''[[francés|(fr)]]''' ''Histoire des croisades et du royaume franc de Jérusalem - II. 1131-1187 L'équilibre'', René Grousset, pp. 489-504.</ref>. Après aquel assassinat, Sirkuh foguèt nomat vizir per lo califa abbassida e la màger part de sa familha venguèt s'installar en Egipte per lo sostenir. Pasmens, moriguèt tre lo 23 de març de 1169 e foguèt remplaçat per Saladin. La nominacion d'aqueu darrier sembla un compromés entre lei faccions diferentas d'Egipte (armada siriana, Cort Fatimida, govèrn de Nur al-Din...) e causèt quauquei tensions entre leis oficièrs superiors sirians e entre certanei caps de la Cort Fatimida. Lo sostèn de la familha de Saladin foguèt donc una ajuda importanta per renfòrçar lo poder dau novèu vizir durant lei premiers mes de son rèine. ==== Lo renfòrçament dau poder de Saladin e l'eliminacion politica dei Fatimidas ==== Lei premiereis annadas dau periòde egipcian de Saladin foguèt marcat per lo renfòrçament de son poder e l'eliminacion dei Fatimidas. Lo segond ponch èra un òrdre de Nur al-Din que desirava eliminar rapidament un Califat considerada coma eretic per lei sunites. Pasmens, Saladin preferiguèt agir d'un biais prudent e renfòrçar premier sa posicion. Ansin, lo reversament dei Fatimidas se debanèt solament en 1171. D'efèct, lo renfòrçament de sa posicion coma vizir èra una necessitat importanta car sa nominacion aviá pas creada d'unanimitat. Saladin decidiguèt donc de contentar lei tropas sirianas qu'èran son sostèn principau puei d'eliminar leis oposicions egipcianas. Per aquò, reorganizèt la desparticion dei fèus egipcians au profiech deis oficièrs sirians. Aquò entraïnèt lo maucontentament de l'armada egipciana. Una partida dei tropas d'elèit d'aquela armada, compausadas de Negres e d'Armenians, organizèt donc un complòt per rebutar Saladin. Pasmens, aqueu complòt foguèt descubèrt per lei Sirians e Saladin aprofichèt la situacion per atacar lei casèrnas dei soudats negres e armenians que foguèron massacrats. Espaurit, lo califa sostenguèt son vizir mai, d'ara endavant, teniá ges de tropa importanta. Puei, dins leis annadas seguentas, Saladin e sei tropas esquichèron divèrsei revòutas organizadas per de populacions negras dins lei regions autas d'Egipte. Après la repression de l'oposicion intèrna, una ofensiva novèla dei Francs e dei Bizantins còntra Damieta permetèt a Saladin de renfòrçar sa legitimitat en octòbre de 1169. Aquel ataca mau capitèt en causa de la defensa de la vila organizada per lo vizir e, subretot, en causa de la manca de comunicacion entre lei doas armadas crestianas. Aguèt per consequéncia l'arribada de renfòrç turc permetent d'aumentar lo nombre de soudats sirians en Egipte. En 1170, lo paire de Saladin aprofichèt l'occasion per venir s'installar en Egipte e venir governador d'Alexàndria. A la fin de l'annada, organizèt tanben una expedicion victoriosa per conquistar lo pòrt d'Elat e melhorar lei comunicacions entre Egipte e Siria. Enfin, en 1171, poguèt s'ocupar de rebutar la dinastia fatimida. Son plan foguèt progressiu. Premier, ordonèt lo restabliment de preguieras sunitas dins la capitala. L'absència de reaccion de la populacion dau Cairo<ref>'''[[anglés|(en)]]''' ''Saladin in Egypt'', Yaacov Lēv, Brill, p. 78.</ref> — qu'èra demorada en majoritat fidèla au sunisme — permetèt de mesurar lei limits de l'influéncia chiita en Egipte<ref>Maugrat leis esfòrç fatimidas, lo chiisme èra mau implantat dins lei regions bassas d'Egipte. En revènge, teniá una influéncia pus importantas dins lei regions autas onte èra de còps majoritari. Ambé lo maucontentament dei populacions negras, aquela influéncia dau chiisme foguèt un factor explicant lei revòutas d'aquelei regions còntra lo poder de Saladin.</ref>. Puei, una tièra de decès dins l'administracion e leis institucions religiosas permetèt au vizir de nomar de partisans dau sunisme dins lei centres de poder. Leis oficièrs sirians sostenguèron lo complòt e, fin finala, en julhèt de 1171, Saladin demandèt ai juristas dau Cairo d'autorizar e de legitimar la destitucion dau califa que foguèt acceptada. Fòrça fatigat e sensa sostèn politic sufisent, lo califa poguèt pas s'opausar au complòt de son vizir. Moriguèt lo 13 de setembre de 1171 e sa familha foguèt estremada dins un palais de la capitala. Sei bens foguèron partejats entre Saladin e seis oficièrs. === Lei tensions entre Saladin e Nur al-Din === Après l'eliminacion dau Califat Fatimida, Saladin demorèt lo cap unic d'Egipte coma luòctenent de Nur al-Din. Pasmens, la distància entre Egipte e Siria donèt una independéncia gròssa a Saladin. Fins a sa mòrt en [[1174]], Nur al-Din va donc pauc a pauc se mesfisar de l'autonòmia e de l'ambicion de son vassau. De son caire, Saladin va tanben se mesfisar d'una temptativa de rebutament. Ansin, divèrsei tensions apareguèron entre lei dos òmes durant leis annadas 1171-1174 que sei consequéncias principalas foguèron de demenir lo crèdit de Saladin a la Cort de son senhor. D'efèct, en [[1171]], lo poder de Saladin dins lei centres politics de Bassa Egipte (Lo Cairo, Alexàndria...) èra renfòrçat e lei revòutas menadas per de fidèus dau regime fatimida en 1172, 1174-1175 e 1175-1176 lo menacèron gaire. Au contrari, permetèron d'acabar l'eliminacion de seis enemics politics. Per la seguida, lei temptativas d'insureccion seguentas (1188 e 1190) foguèron rapidament esquichadas e la populacion lei sostenguèron pas. Aquela poissança novèla permetèt donc a Saladin de desvolopar una politica estrangiera independenta de Nur al-Din que son element principau foguèt la conquista d'Iemèn en [[1174]]. Aquelei succès causèron pauc a pauc l'inquietud de Nur al-Din. Lei premiers signes de mesfisança entre lo senhor e son vassau apareguèron a la fin de 1171 durant una campanha còntra lei Francs dins lo sud de Palestina. Lei doas armadas èran pròchas mai Saladin, sota lei consèus de son entorn, preferiguèt rintrar en Egipte per pas rescontrar Nur al-Din car crenhiá d'èstre destituit. Lo rebutament dei Fatimidas permetèt de demenir aquela tension en 1172. Puei, una guèrra entre Zenguidas e Seldjokides en [[1173]] permetèt de mobilizar lei fòrças de Nur al-Din dins una autra direccion. Pasmens, Nur al-Din demorèt totjorn contrariat per la manca de sostèn financier de son vassau. A la fin de 1173, mandèt una mission per contraròtlar lei finanças egipcianas mai sa mòrt, lo 14 de mai de [[1174]], arrestèt son trabalh. == La succession de Nur al-Din e la fondacion de la dinastia aiobida == === La conquista de l'eiretatge de Nur al-Din === Après la mòrt de Nur al-Din, lo partiment de son eiretatge entre seis enfants, qu'èran encara joves, venguèt una question malaisada. Una partida de seis emirs prenguèron lo contraròtle de certanei vilas o castèus entraïnant divèrsei guèrras localas. Lei Francs ataquèron vèrs Damas mai la mòrt dau rèi Amalric entraïnèt tanben de dificultats dins leis estats crosats e l'aplant d'aqueleis atacas. Enfin, l'organizacion de la regéncia venguèt un enjòc per lo contraròtle politic de l'estat zenguida. Coma Saladin èra lo luòctenent pus poderós de Nur al-Din, leis emirs sirians preferiguèron organizar la regéncia sensa eu puei assaièron de formar una aliança defensiva còntra una ofensiva dempuei Egipte. Pasmens, lei luchas intèrnas en Sirian o lei projèctes d'alianças ambé lei Francs creèron rapidament lei condicions d'una intervencion de Saladin dins leis afaires sirians. Tre la fin de [[1174]], Saladin poguèt partir dins la region e intrar sensa resisténcia vertadiera dins Damas lo 28 d'octòbre. Aquò entraïnèt una guèrra còntra Alep e lo rèsta deis estats zenguidas, lei dos camps pretendent èstre lei melhors eiretiers per contuniar la lucha de Nur al-Din còntra la preséncia franca e dirigir la regéncia. De mai, per Salafin coma per Nur al-Din, l'unificacion deis estats musulmans èra una condicion necessària per atacar leis estats latins. La conquista de l'estat de Nur al-Din per Saladin se debanèt de 1174 a 1183 entrecopada de conflictes còntra lei Francs. Lo ponch de resisténcia foguèt la vila d'Alep onte èra l'eiretier legitim de Nur al-Din e onte lei Zenguidas èran fòrça populars. En [[1175]], Saladin capitèt de conquistar Homs e Baalbek. Aquela annada, una aliança entre lei Francs e seis enemics li permetèt de revendicar la region e d'escriure au califa abassida per demandar la possession d'Egipte e de Siria e legitimar seis accions. Lo 13 d'abriu, una armada zenguida foguèt desfacha ai Pics de Hama e un premier partiment de Siria foguèt acceptat per lei dos camps : lo sud per Saladin, lo nòrd per lei Zenguidas. Pasmens, aquel acòrd èra solament provisòri car la guèrra acomencèt tornarmai en 1176. Saladin foguèt venceire a Tall al-Sultan mai mau capitèt de conquistar Alep o la fortalesa de Masiaf, centre dau poder deis Assassins dins la region. D'efèct, aquela secta aviá ja assaiat d'assassinar Saladin que desirava donc eliminar aquela menaça. Après aqueleis operacions, una pausa se debanèt fins a la mòrt dei princes zenguidas de Mossol e d'Alep en 1180-1181. Après quauquei dificultats en [[1181]], Saladin capitèt de reprendre l'avantatge en [[1182]] e un novèu sètge d'Alep s'acabèt per la conquista negociada de la vila : l'emir d'Alep abandonèt la vila en cambi de la reconóissença de sa possession d'autrei vilas. Enfin, de [[1183]] a [[1185]], Saladin mandèt divèrseis ofensivas vèrs Mesopotamia que li permetèron de conquistar una partida de la region auta d'Eufrates. Pasmens, sa malautiá de 1185, l'oposicion dau Califat Abbassida ais avançadas aiobidas vèrs Bagdad e l'aliança defensiva deis estats de la region entraïnèt l'aplant d'aquela politica. === La fondacion de la dinastia === Après la conquista de son poder, Saladin deguèt legitimar e justificar sa posicion. Òr, coma teniá pas de legitimitat dinastica — èra solament un vassau de Nur al-Din — deguèt utilizar d'arguments militars e religiós e tanben crear un ret de solidaritat familiala per tenir sei territòris. La fondacion d'una dinastia foguèt donc un ponch important d'aqueu projècte. Doas etapas principalas se destrian car Saladin aviá inicialament ges de fiu adulta. Lo poder foguèt donc partejat entre sa familha, especialament ambé sei fraires e sei nebòts. Pasmens, aqueu sistèma demorava fragil en causa de l'absència de definicion de la plaça de sei fius nascuts a partir de 1169. En [[1186]], adoptèt donc una desparticion novèla de sei territòris en favor de sei fius Al-Aziz Imad ad-Din Uthman nomat sultan d'Egipte, Al-Afdhal Nur ad-Din Ali nomat sultan de Damas e El-Malik ed-Zahir Ghazi nomat sultan d'Alep. Certanei de sei fraires demorèron senhor de territòri d'importància mejana coma Safadin. Per completar aquelei disposicions, Al-Afdhal foguèt nomat sultan suprèm per son paire. Aqueu partiment permetèt d'assegurar lo mantenement de la poissança aiobida dins lei vilas pus importantas d'Orient Mejan fins ais annadas 1250-1260. Pasmens, poguèt pas empachar de conflictes armats entre leis eiretiers de Saladin. === Lo sostèn deis elèits musulmanas d'Orient Mejan === En fòra de sa politica dinastica, Saladin capitèt tanben de legitimar son poder gràcias au sostèn deis elèits, tant militaras que religiosas, de la societat musulmana d'Orient Mejan. Lo sostèn dei premiereis èran — relativament — aisat d'obtenir car la societat aràbia de la fin dau sègle XIII èra fòrça militarizada e qu'existiá ja un sistèma de retribucion deis oficièrs e dei soudats gràcias au partiment dei territòris conquists e dau butin. Tre son installacion au poder egipcian, Saladin s'ocupèt rapidament de distribuir de fèus ais oficièrs sirians de son armada e exterminèt rapidament leis oficièrs egipcians o armenians maucontents. Lo don d'un govèrn locau e la mansuetud de Saladin per seis enemics li permetèt d'enregistrar un nombre important de raliments. Ansin, lo sostèn dei fòrças armadas manquèt e Saladin poguèt totjorn mobilizar de fòrças importantas e fidèlas a sa persona. Lo sostèn deis elèits religiosas èran necessari per negociar ambé l'enemic, escriure corrèctament lei tractats, per motivar lei tropas, legitimar certaneis impòsts o decisions politicas e glorificar son accion. Per aquò, Saladin adoptèt ambé succès una politica de respèct de la lèi islamica. Ansin, prononcièt l'interdiccion d'impòsts illegaus e renforcèt — quand èra possible — la susvelhança dei non musulmans e dei mors. Multipliquèt tanben lei demonstracions de respèct dau clergat, lei dons e la creacion d'institucions religiosas. Totei leis escòlas dau sunisme aprofichèron aquela politica. Leis elèits culturalas e intellectualas — qu'una partida fasiá ja partida de l'elèit religiosa — aguèt tanben l'atencion de Saladin. Ansin, lei foncionaris superiors de sa Cort recediguèron de recompensas importantas e foguèron utilizats per organizar o realizar de negociacions diplomaticas, tenir lei còmptes de l'administracion e organizar o dirigir l'administracion de Saladin. Dins aquelei domenis, coma per leis afaires militars, la mansuetud de Saladin li permetèt d'obtenir lo servici de foncionaris de talent inicialament au servici d'autrei senhors. == La lucha còntra leis estats latins == === L'estrategia de Saladin còntra leis estats latins === Còntra lei Francs, l'estrategia de Saladin tenguèt tres caracteristicas principalas que foguèron la defensa d'Egipte, basa economica pus importanta de sei possessions, lo renfòrçament dei comunicacions entre Egipte e Siria que permetiá tanben de protegir Medina o La Mèca e l'unificacion deis estats musulmans a l'entorn deis estats crosats. La defensa d'Egipte necessitèt de renfòrçar lei defensas dei pòrts de la region còntra leis assauts crestians. Divèrseis ofensivas foguèron organizadas sensa succès en 1169, en 1174, en 1175-1176 e en 1177-1178, en 1181. Per s'en aparar, Saladin ordonèt la bastida de barris modèrns e poderós a l'entorn dei centres dau poder egipcian e laissèt de tropas e de comandants experimentats en Egipte. L'eliminacion deis oposants egipcians permetèt tanben d'estabilizar la posicion siriana dins lo país. Maugrat la partença de Saladin per Siria en 1182, lei menaças intèrnas foguèron limitadas e sensa perilh per leis oficièrs dau sultan. Lo renfòrçament dei comunicacions entre Egipte e Siria permetiá lo transferiment de tropas o de ressorsas entre lei doas regions. Permetiá tanben de protegir lei Luòcs Sants de l'Islam a Medina e La Mèca. La premiera etapa d'aqueu projècte foguèt lo sètge e la conquista d'Elat en decembre de 1170 per limitar la piratariá franca sus Mar Roja. A partir de 1181, de garnisons fortificadas e de ponchs d'avitalhament foguèron installadas dins la zona de Sinaï de lòng de la rota entre Egipte e Siria. Pasmens, fins a 1187, aqueu ret foguèt jamai sufisent per empachar lei Francs d'organizar d'expedicions de pilhatge dins lo sector. La pus importanta se debanèt en [[1183]] sota la direccion de Renaud de Châtillon. Una flòta foguèt transportada dins lo desèrt fins a la Mar Roja e lei naviris francs poguèron i atacar lei batèus musulmans. La reaccion deis autoritats aiobidas foguèt rapida e una flòta egipciana foguèt cargada d'eliminar la menaça. La màger part dei presoniers francs foguèron executats per defugir la formacion d'una expedicion novèla d'aqueu tipe. Enfin, l'unificacion deis estats musulmans permetiá de mobilizar de fòrças importantas e d'atacar dempuei divèrsei direccions. Divèrsei conflictes se debanèron ambé lei Francs durant aqueu periòde de [[1174]] a [[1185]]. Lei consequéncias d'aquelei guèrras demorèron fòrça limitadas. En [[1177]], l'armada de Salafin foguèt anientada a [[Batalha de Montgisard|Montgisard]] mai lei Francs poguèron pas aprofichar aqueu succès. Au contrari, la campanha de 1179 foguèt a l'avantatge dei Sirians que poguèron conquistar e destrurre lo novèu castèu crosat de la Gafa de Jacob. Enfin, leis operacions de 1182 e 1183 s'acabèron sensa resultat decisiu. === La batalha de Hattin e la conquista de Jerusalèm === La conquista de la màger part dau Reiaume de Jerusalèm se debanèt de 1187 a 1188 après la victòria decisiva de Hattin. Permetèt d'afeblir leis estats latins mai entraïnèron la Tresena Crosada organizada per lei rèis d'Euròpa Occidentala. La campanha de 1187 aprofichèt la division dei Francs après la mòrt dau rèi Balduin IV entre lei partisans de la guèrra còntra lei musulmans e lei partisans de la patz. Lei relacions entre lei dos camps venguèron tant marridas que lo Comtat de Tripól e Salafin venguèsson provisòriament aliats en 1186. De mai, lo rèi de Jerusalèm, Gui de Lusinhan, aviá de compenténcias estrategicas limitadas. Ansin, prenguèt ges de mesuras per empachar Renaud de Chatillon d'atacar e de pilhar una caravana aràbia. Aquò permetèt a Saladin de tenir un ''casus belli'' legitim per mobilizar sei fòrças. Foguèt una armada franca divisida e mau avitalhada que partiguèt en campanha còntra Saladin. Durant l'operacion, la situacion s'agravèt quand lei Francs s'engatjèron dins de regions que lei fònts èran sota lo contraròtle dei soudats sirians. Saladin capitèt de leis enceuclar a Hattin onte l'armada crosada foguèt destrucha après una batalha saunosa. Après aquela victòria, Saladin negligiguèt Jerusalèm per conquistar lei castèus mens importants de Palestina e lei pòrts. Coma durant lei campanhas còntra lei musulmans, Saladin acceptèt de negociar la capitulacion dei garnisons francas segon de tèrmes relativament favorables ai vencuts. Aquò permetèt de conquistar unei castèus, Acre, Sidon, Jubayl, Ascalon, Gaza e Darum. Ansin, la garnison de Jerusalèm foguèt isolada e deguèt tanben negociar l'abandon de la vila dotze jorns de sètge. En revènge, la mansuetud de Saladin permetèt ai Francs de gropar un nombre important de soudats a Tir que resistiguèt ais assauts aràbis. En [[1188]], Saladin se dirigiguèt vèrs lo nòrd. Conquistèt divèrsei castèus dins lo nòrd dau [[Reiaume de Jerusalèm]] e dau [[Principat d'Antiòquia]]. Lei dos estats foguèron fòrça afeblits. En revènge, lei posicions e lei fòrças militaras dau Comtat de Tripól demorèron quasi intactas<ref>Lo còrs de chivaliers de Ramon III aviá capitat de rompre lei linhas aràbias au Hattin per s'escapar. Ansin, au contrari dau Reiaume de Jerusalèm, sei pèrdas i foguèron feblas.</ref>. Aquelei resultats foguèron completats per lei conquistas dei castèus de Shawbak en 1189 e de Beaufort en 1190. Pasmens, a partir de 1189, lei Francs acomencèron de recebir de renfòrç e la Tresena Crosada s'organizèt per assaiar de reconquistar Jerusalèm. === La Tresena Crosada e la patz ambé lei Francs === [[File:Tresena Crosada.png|thumb|Victòrias de Saladin en 1187 e Tresena Crosada.]] La Tresena Crosada se debanèt de [[1189]] a [[1192]]. Inicialament, èra organizada per lei tres sobeirans europèus pus poderós : Frederic I{{èr}} Barbarossa, Felipe II de França e [[Ricard Ièr d'Anglatèrra|Ricard Còr de Leon]]. Pasmens, lo premier se neguèt durant lo passatge d'Anatòlia. Lo segond mandèt solament de tropas limitadas car son objectiu vertadier èra de rintrar rapidament en Euròpa per atacar lei posicions anglesas en França. L'esfòrç principau de la Crosada foguèt donc aqueu dau Reiaume d'Anglatèrra. Acomencèt per la conquista dau principat bizantin de Chipre qu'èra aliat a Saladin. Puei, desbarquèt dins la region d'Acre e comencèt lo sètge de la vila que venguèt la batalha principala de la Crosada d'aost de 1189 a julhet de 1191. Aquela batalha mobilizèt de ressorsas importantas per lei dos camps e s'acabèt per la retirada musulmana. La garnison foguèt massacrada après la revirada de negociacions sus la liberacion de presoniers. Saladin se retirèt sus Jerusalèm. Son estrategia foguèt de destrurre lei fortificacions dei vilas de la region per immobilizar de garnisons crosadas importantas e empachar lei Francs de defendre lei ciutats continentalas. Ansin, lei fòrças de Ricard poguèron ocupar lei pòrts d'Acre a Ascalon mai una ataca còntra Jerusalèm èra impossibla. La patz foguèt donc signada en [[1192]]. Lo [[Reiaume de Jerusalèm]] foguèt parcialament reconstituit de lòng dei pòrts palestinians e a Chipre a partir dei conquistas anglesas. Pasmens, l'interior de la region, compres Jerusalèm, demorèt sota lo contraròtle de Saladin. Aqueu succès li permetèt donc de renfòrçar son prestigi e de demenir la poissança deis estats latins d'Orient Mejan fins a la Seisena Crosada de 1228-1229. == La politica religiosa de Saladin == === Lo sostèn e la defensa dau sunisme === Lo sostèn e la defensa dau sunisme foguèt un aspèct important de la politica de Saladin qu'aviá besonh dau sostèn dau Califat Abbassida per legitimar seis actes. Per aquò, luchèt còntra lo chiisme, especialament en Egipte, e sostenguèt lo desvolopament dei quatres escòlas sunitas gràcias a la bastida d'institucions religiosas. Lei juristas chafiistas e malekistas èran regularament consultats per lei decisions importantas. Ocupèron la màger part dei plaças religiosas importantas e aprofichèron tanben la màger part dei fondacions d'instituts religiós. Pasmens, leis escòlas hanbalistas e hanafistas, pus feblas, foguèron pas negligidas e obtenguèron de ròtles importants au nivèu locau. Per exemple, l'hanafisme aguèt un ròtle major dins la vila d'Alep e certanei conselhiers de Saladin èran partisans d'aquela escòla. Per espandre lo sunisme, Saladin sostenguèt la bastida d'escòlas religiosas, dichas madrasas, dins tot l'Empèri Aiobid. Aquelei madrasas tenián la possession de bens per assegurar sei finanças e podián assostar entre dètz e quarante estudiants. La buta d'aquela politica de bastida foguèt Egipte per renfòrçar lo nivèu teologic dei caps sunitas dau país e lei vilas que tenián ges de madrasa au començament dau rèine de Saladin. Pasmens, lei vilas musulmanas pus importantas, coma Damas, veguèron tanben la creacion de mai d'una madrasa durant aqueu periòde. Enfin, Saladin s'ocupèt tanben de restaurar divèrsei mosquèas sunitas e de definir l'òrdre d'importància dei luòcs de culte dins certanei vilas per eliminar de causas de division. === L'imatge dau sobeiran musulman just === La legitimacion dau poder, pensament constant de la politica de Saladin, necessitava au sègle XIII que lei sobeirans respectèsson l'imatge dau sobeiran just. Aquò èra necessari tant dins leis estats crestians que dins leis estats musulmans. D'un biais generau, lei princes devián respectar lei principis religiós, luchar còntra leis infidèus e respectar la justícia. Ansin, en fòra de son sostèn au sunisme, Saladin assaièt de se crear l'imatge dau sobeiran musulman just gràcias a l'òbra de sei conselhiers, l'adopcion de certanei qualitats dau prince just coma principis de son accion politica e a un esfòrç de propaganda importanta per glorificar seis accions. Ansin, sei conselhiers aguèron un ròtle decisiu durant tot son rèine e Saladin acceptèt mai d'un còp de decisions adoptadas per la majoritat de son consèu mai opausadas ai sieunas. Aquela moderacion li permetèt de defugir divèrsei reviradas o errors. Per exemple, foguèt a l'iniciativa d'una partida de sei conselhiers que Saladin acceptèsse de negociar ambé la garnison crestiana de Jerusalèm car son intencion iniciala èra de venjar lo chaple de la populacion musulmana de 1099. D'autra part, Saladin adoptèt divèrsei principis de moderacion coma principi de govèrn. Per exemple, durant sei guèrras còntra lei senhors zenguidas, refusèt d'anientar leis armadas enemigas desfachas. Dins totei lei cas, acceptèt totjorn de negociar l'abandon d'un castèu en cambi de la libertat dei soudats de la garnison. Aquela mansuetud li permetèt de conquistar divèrsei posicions e de ganhar lo respèct de seis enemics. Ansin, la ''[[Divina Comèdia]]'' de [[Dante Alighieri]] placèt Saladin dins lo premier ceucle de son infèrn dins la categoria deis armas vertuosas non batejadas. Aquò mostrèt l'imatge favorabla de Saladin, compres dins leis estats enemics. Per obtenir aqueu resultat, Saladin adoptèt tre lo començament de son rèine egipcian una politica de propaganda fòrça activa. Per aquò, entretenguèt un grop de conselhiers especiaus cargats de glorificar sa politica e sei succès. Sei conselhiers principaus participèron tanben de còps a aquela politica. Ansin, la màger dei fònts istoricas presentan donc magerament lei qualitats de Saladin. === Lei relacions ambé lei Crestians e lei Jusieus === Lei relacions entre Saladin e lei Crestians o lei Jusieus foguèron l'illustracion dei principis de govèrn dau sultan aiobid. D'efèct, dins l'encastre de la formacion de son imatge de sobeiran just, Saladin èra desirós de respectar la lèi islamica e de renfòrçar la susvelhança dei Crestians e dei Jusieus. Pasmens, lei comunautats crestianas e jusievas èran localament poderosas dins l'empèri. Per exemple, dos vizirs fatimidas dau sègle XIII foguèron crestians. Ansin, la politica de Saladin foguèt partejada entre lo pragmatisme dictat per lei necessitats localas e son besonh d'obtenir lo sostèn deis autoritats religiosas. La repression dei non musulmans se limitèt donc ai comunautats pus isoladas e feblas o a de mesuras simbolicas per agradar leis institucions sunitas (sarradura de quauquei glèisas durant leis atacas francas...). Dins aquò, d'un biais generau, la coexisténcia pacifica foguèt la regla pus frequenta. Per exemple, lei crestians egipcians poguèron restaurar, o bastir, divèrsei glèisas maugrat l'interdiccion teorica de la lèi islamica. Divèrsei mètges jusieus o crestians faguèron tanben partida de l'entorn de Saladin. Se certanei venguèron musulmans, la conversion foguèt jamai demandada per Saladin. == L'organizacion de l'estat e dau govèrn de Saladin == === L'organizacion territòriala === L'organizacion territòriala foguèt similara ais autrei societats medievalas aràbias de la fin dau sègle XIII. Lo senhor, es a dire Saladin, èra lo mèstre absolut de la tèrra. Pasmens, aquela tèrra deviá èstre partejada en lòts. Aquelei lòts èran alora fisats a de vassaus o a d'administrators. Lei premiers èran generalament d'oficièrs de l'armada que venián lei caps d'un fèu coma recompensa de servicis. En cambi dau fèu, devián entretenir de soudats e respòndre ais òrdres de mobilizacion de Saladin. Lei fèus pus importants èran generalament fisats ai parents o ais enfants de Saladin. La possession d'un fèu èra en principi pas ereditària mai èra pas rar que Saladin la confirmèsse dins lo cas d'un vassau fòrça fidèu en favor de seis enfants. Leis administrators èran cargats de la gestion dei zonas qu'èran la possession dirècta dau sultan mai podián tenir una autonòmia gròssa segon lei regions. === Lei reformas de Saladin === En causa de sei guèrras quasi permanentas e de son respèct de la lèi islamica, Saladin deguèt aver suenh deis institucions de son estat. D'efèct, leis operacions militaras necessitavan de despens importantas mentre que la lèi islamica entraïnèt l'interdiccion e la fin de divèrseis impòsts illegaus. La resolucion d'aquela contradiccion necessitèt donc de contraròtlar l'administracion car èra l'institucion permetent de collectar leis impòsts. La màger part dei reformas de Saladin regardèron donc lo foncionament de l'administracion que sa direccion foguèt fisada a de conselhiers fidèus coma lo cadi egipcian al-Fadil. Dins aquò, lo pragmatisme de Saladin li conselhèt de gardar lei causas que foncionavan corrèctament e sei reformas foguèron donc magerament de melhorament e non de transformacions radicalas. Ansin, au nivèu dau govèrn, Saladin prenguèt dirèctament lo contraròtle de l'armada e deis afaires estrangiers. En revènge, decidiguèt de gropar totei leis activitats financieras dins un ministèri unic. Puei, creèt un còrs d'inspeccion de l'administracion per susvelhar l'activitat dei foncionaris o leis ajudar còntra lei senhors tròp poderós. Au nivèu financier, l'interdiccion de la màger part deis impòsts illegaus segon la lèi islamica menacèt d'entraïnar una baissa dau budget de l'Estat. Per s'aparar còntra aquela menaça, Saladin decidiguèt de reformar leis impòsts legaus, especialament aqueu de l'aumòrna pagada per totei lei musulmans. Son objectiu foguèt de collectar lei dons en favor de l'Estat e non segon lei desiranças localas dau donator. Certanei sectors, coma lo comèrci de metaus preciós, foguèron especialament regardada per aquela politica e venguèron lei fònts majors dei finanças de Saladin. Enfin, sa darriera reforma economica importanta foguèt lo melhorament de la qualitat dei pèças de moneda batuda dins son empèri. D'efèct, en causa dau declin dau Califat Fatimida, la qualitat dei pèças d'argent aviá demenit au sègle XIII. Ansin, durant son rèine, ordonèt de realizar una produccion de pèças d'argent d'una qualitat superiora. En revènge, es pas segur que la situacion foguèsse similara en Egipte. === L'equilibri malaisat dei finanças de Saladin === Durant tot rèine, Saladin e son govèrn aguèron de dificultats importants per equilibrar lo budget de l'Estat. Lo problema principau de resòuvre èra lei despens fòrça importantas entraïnadas per la guèrra. Per exemple, en [[1189]], l'entretenh dei soudats, de la flòta e dei fortificacions representavan 84% dau budget de l'Estat. Lo segond problema — subretot per lei conselhiers e lei ministres de Saladin — èra la generositat dau sultan durant la distribucion dau butin dei campanhas o dins lei liberacions d'enemics o de garnisons blocadas. Mai d'un còp, sei consellhiers assaièron sensa succès de s'opausar a de dons tròp importants o a de liberacions sensa recapte. === Lei fòrças armadas === Maugrat l'importància de sei victòrias, Saladin aguèt jamai una fòrça armada poderosa o, au mens, jamai una fòrça sensiblament superiora a aquela de seis enemics. De mai, lo nivèu dei diferents còrs de son armada èra fòrça variable entre lei tropas regularas e lei combatents irregulars engatjats segon lei besonhs. Ansin, en [[1169]], quand foguèt nomat vizir dau Califat, Saladin teniá {{formatnum:2000}} cavalièrs regulars e entre {{formatnum:6000}} e {{formatnum:8000}} irregulars. En comparason, l'armada fatimida teniá {{formatnum:70000}} òmes. Pasmens, tre [[1171]], lei fòrças de Saladin avián aumentat gràcias au recrutament de soudats de l'armada fatimida, destrucha après lei purgas còntra lei Negres e leis Armenians, per agantar {{formatnum:9000}} cavalièrs regulars. Durant la campanha de Montgisard, lei regulars foguèron completats per {{formatnum:18000}} irregulars. Per la seguida, lo contraròtle de Siria li permetèt d'apondre {{formatnum:5000}} cavalièrs regulars suplementaris. Ansin, au Hattin, Saladin capitèt d'alinhar l'armada pus gròssa de sa vida ambé {{formatnum:12000}} cavalièrs regulars. La cavalariá èra la basa de l'armada de Saladin. Lei cavalièrs dichs regulars èran leis oficièrs, generalament Turcs o Curdes, de Saladin que tenián un fèu e lei fòrças entretenguts sus aquelei territòris. Lo sultan teniá tanben una garda personala d'un milièr de cavalièrs. Leis irregulars èran eissits dei tribús aràbias e tenián generalament un equipament e una disciplina inferiora ai regulars. L'infantariá èra pus rara e formada de còrs d'Arabis recrutats en Egipte au començament dau rèine. Son interés sus lo teatre d'operacion èra sa capacitat d'ocupar lo prat batalhier, especialament durant lei sètges. La flòta de Saladin èra la flòta d'Egipte. Dins aquela region de la Mar Mediterranèa, aquela flòta èra la soleta capabla de resistir ai naviris francs o bizantins. Saladin aviá comprés l'importància de tenir una flòta poderosa capabla de protegir sei linhas amb Egipte. Pasmens, maugrat aqueleis esfòrç, la flòta de Saladin demorèt inferiora ais esquadras crestianas. Ansin, la màger part dei batalhas navalas importantas s'acabèron per de succès crestians e lei linhas d'avitalhament de la Crosada foguèron jamai menaçadas. En revènge, organizar e menar d'expedicions de pilhatge victoriosas de lòng dei costats venguèt rapidament a la portada dei naviris egipcians. == La politica economica de Saladin == La politica economica de Saladin es mau coneguda e son pensament principau sembla solament d'assegurar leis intradas fiscalas dau budget de l'Estat. Leis axes coneguts de sa politica comerciala foguèron donc de sostenir son esfòrç de guèrra. Per aquò, deviá s'ocupar d'obtenir de materiaus estrategics rars dins sei territòris coma la fusta per la bastida dei naviris, d'assegurar lo mantenement dei comunicacions entre [[Egipte]] e [[Siria]] e d'assegurar lo pagament dei drechs de doana. Ansin, aquela politica foguèt una illustracion gròssa dau pragmatisme de Saladin car deguèt rapidament conclure d'acòrds comerciaus ambé lei marchands italians. Aquelei relacions comercialas èran tant importantas que lei naviris marchands crestians foguèsson protegits dins lei pòrts d'Egipte. Lei manifestacions ostilas coma lei pilhatges de cargament foguèron fòrça reprimits pendent tot lo rèine. En cambi, lei rets comerciaus africans e asiatics foguèron protegits per permetre ais Italians de crompar divèrsei produchs en Egipte car la Mar Roja èra defenduda ai naviris crestians per protegir Medina e La Mèca d'una ataca. Aquò permetiá tanben de desvolopar lei pòrts au nòrd d'aquela mar e d'i gardar de fòrças militaras importantas susceptiblas d'èsser utilizadas per protegir una region estrategica de l'empèri d'una ofensiva franca. Enfin, lei drechs de doana èran una fònt importanta per lei finanças de l'Estat. Pasmens, lo pagament regular d'aquelei drechs èra de còps en contradiccion ambé l'òbra religiosa de Saladin car certaneis impòsts de doana èran illegaus<ref>En Egipte, divèrsei temptativas foguèron realizats per justificar — ambé mai o mens de succès — aquelei drechs a partir de l'aumòrna obligatòria per lei musulmans o a partir de l'impòst de proteccion dei crestians o de jusieus.</ref>. == La mòrt e la succession de Saladin == [[File:Plaque of Mausoleum of Saladin.jpg|thumb|Placa bilinga plaçada sus lo mausolèu de Saladin a [[Damasc]].]] En novembre de [[1192]], Saladin rintrèt a Damas mai apareguèt rapidament fatigat a partir de febrier de 1193. Sei mètges poguèron pas lo sonhar e Saladin perdèt conscéncia lo 1{{èr}} de març. Moriguèt lo 4 de març de [[1193]] durant la matinada. Sei funeralhas se debanèron durant l'après miegjorn d'aquela jornada e foguèt enterrat a l'interior de la ciutadèla. Sa succession foguèt reglada entre sei fius Al-Afdhal Nur ad-Din Ali que venguèt sultan de Damas, Al-Aziz Imad ad-Din Uthman que venguèt sultan d’Egipte e El-Malik ed-Zahir Ghazi que venguèt emir d’Alep. Al-Afdhal Nur ad-Din Ali foguèt nomat sultan suprèm. Per la seguida, una madrasa funerària foguèt bastida e lo còrs i foguèt transportat lo 15 de decembre de 1195. Son mausolèu venguèt un luòc de visita e divèrseis ornaments foguèron pauc a pauc aponduts, en particular dos cenotafs qu'un foguèt restaurat per [[Guilhèm II d'Alemanha]] en 1898. == Annèxas == === Liames intèrnes === * [[Crosada]]. * [[Dinastia Aiubida]]. * [[Tresena Crosada]]. === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <references/> [[Categoria:Sobeiran aiubida]] [[Categoria:Istòria d'Egipte]] [[Categoria:Istòria de Siria]] tdhn9crymsmwep13ihdefbq9nqqhapw 0 73653 2513022 2481820 2026-11-11T11:55:03Z PichonDesgordit 65926 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|0 */ 2513022 wikitext text/x-wiki {{Infobox Identitat | imatge = Edward Duyker 14 Jan 2014.jpg | legenda = (2014) | luòc_naissença = [[Melbourne]], Austràlia | data_naissença = 21 de març de 1955 | nacionalitat = [[Austràlia|Australiana]] | ocupacion = escrivan, istorian | educacion = [[Universitat de Melbourne]] }} '''Edward Duyker''' ([[Melbourne]], [[21 de març]] de [[1955]]) es un escrivan e [[Istòria|istorian]] [[Austràlia|australian]]. Son paire es neerlandés e sa maire mauriciana eissida d'una familha francesa emigrada a [[Maurici]] al sègle XVIII. Duyker faguèt los estudis superiors a l'Universitat La Trobe e a la de Melbourne (doctorat de letras, 1981). De 1981 a 1983 foguèt un oficièr de las entresenhas militaras (JIO) a Canberra. En 1983 s'establiguèt a [[Sydney]]. De 1996 a 2002 foguèt Consul onorari de Maurici en [[Nòva Galas del Sud]]. A escrich divèrses libres que contan las expedicions francesas en Austràlia al sègle XVIII e al començament del sègle XIX. Conta tanben l'expedicion de [[Antòni Bruni d'Entrecastèus]] e [[Joan Francés de La Peirosa]]. En 2007 Edward Duyker foguèt elegit a l'Acadèmia Australiana de las Sciéncias Umanas. De 2009 a 2018 Duyker foguèt dintrèt coma professor onorari a l'Universitat Catolica d'Austràlia e a la de Sydney 2001–2022. == Decoracions == * 2000 Palmas Academicas. [[File:Palmes academiques Chevalier ribbon.svg|106px]] * 2003 Medalha Australiana del Centenari. [[Image:AUS Centenary Medal ribbon.svg|90px]] * 2004 Medalha de l'Òrdre d’Austràlia. [[Image:AUS Order of Australia (civil) BAR.svg|90px]]<br/> == Òbras == * Mauritian Heritage: An Anthology of the Lionnet, Commins and Related Families, Australian Mauritian Research Group, Ferntree Gully, 1986, pp. 368, ISBN 0-9590883-2-6. * Tribal Guerrillas: The Santals of West Bengal and the Naxalite Movement, Oxford University Press, New Delhi, 1987, pp. 201, SBN 19 561938 2. * The Dutch in Australia, AE Press, Melbourne, 1987, pp. 181, ISBN 0-86787-215-2. * (''Amb'' Maryse Duyker) Beyond the Dunes: A Dutch-Australian Story, Sylvania, 1987, pp. 41, ISBN 0 731600584. * Of the Star and the Key: Mauritius, Mauritians and Australia, Australian Mauritian Research Group, Sylvania, 1988, pp. 129, ISBN 09590883 4 2. * (''Amb'' Coralie Younger) Molly and the Rajah: Race, Romance and the Raj, Australian Mauritian Press, Sylvania, 1991, pp. xii, 130, ISBN 0-646-03679-3 * The Discovery of [[Tasmania]]: Journal Extracts from the Expeditions of Abel Janszoon Tasman and Marc-Joseph Marion Dufresne 1642 & 1772, St David's Park Publishing/Tasmanian Government Printing Office, [[Hobart]], 1992, pp. 106, ISBN 0-7246-2241-1. * A French Trading Expedition to the Orient: The Voyage of the Montaran 1753—1756, Stockholm University Center for Pacific Asia Studies Working Paper, No.30, August 1992, pp. 20. * New Voices in the Southland: Multiculturalism, Ethno-history and Asian Studies in Australia, Stockholm University Center for Pacific Asia Studies Working Paper No.31, September 1992, pp. 15. * (''Amb'' Hendrik Kolenberg) The Second Landing: Dutch Migrant Artists in Australia, Erasmus Foundation, Melbourne, 1993, pp. 56, ISBN 0646 135937. * An Officer of the Blue: Marc-Joseph Marion Dufresne 1724—1772, South Sea Explorer, Miegunyah/Melbourne University Press, Melbourne, 1994, pp. 229, ISBN 0-522-84565-7. * (''Amb'' Barry York) Exclusions and Admissions: The Dutch in Australia 1902-1946, Studies in Australian Ethnic History, No. 7, Centre for Immigration and Multicultural Studies, Research School of Social Sciences, Australian National University, Canberra, 1994, pp. 11, ISBN 07315 1913 2/ISSN 1039-3188. * (''Amb'' Per Tingbrand) Daniel Solander: Collected Correspondence 1753—1782, Miegunyah/Melbourne University Press, Melbourne, 1995, pp. 466, ISBN 0-522-84636-X [Scandinavian University Press, Oslo, 1995 ISBN 82-00-22454-6] * A Woman on the Goldfields: Recollections of Emily Skinner 1854—1878, Melbourne University Press, Melbourne, 1995, pp. 129, ISBN 0-522-84652-1. * Nature's Argonaut: Daniel Solander 1733—1782, Naturalist and Voyager with Cook and Banks, Miegunyah/Melbourne University Press, Melbourne, 1998 et 1999, pp. 380, ISBN 0-522-84753-6 * [''prefacio''] Mirror of the Australian Navigation by Jacob Le Maire: A Facsimile of the ‘Spieghel der Australische Navigatie . . .’ Being an Account of the Voyage of Jacob Le Maire and Willem Schouten 1615-1616 published in Amsterdam in 1622, Hordern House for the Australian National Maritime Museum, Sydney, 1999, pp. 202, ISBN 1-875567-25-9. * (''Amb'' Maryse Duyker) Bruny d’Entrecasteaux: Voyage to Australia and the Pacific 1791—1793, Miegunyah/Melbourne University Press, Melbourne, 2001, pp. xliii, pp. 392, ISBN 0-522-84932-6 (2006, ISBN 0-522-85232-7). * Citizen Labillardière: A Naturalist’s Life in Revolution and Exploration (1755—1834), Miegunyah/Melbourne University Press, Melbourne, 2003, pp. 383, ISBN 0-522-85010-3 (2004, ISBN 0-522-85160-6). * ‘A French Garden in Tasmania: The Legacy of Félix Delahaye (1767—1829)’, in Glynnis M. Cropp, Noel R. Watts, Roger D. J. Collins and K. R. Howe (eds.) ''Pacific Journeys: Essays in Honour of John Dunmore'', Victoria University Press, Wellington, 2005, pp. 21—35. * ‘Isle de France and Baudin’s Precursors in Australian Waters’, in Rivière, M. S. & Issur, K. R. (ed.) ''Baudin–Flinders dans l’Océan Indien: Voyages, découvertes, rencontre: Travels, Discoveries, Encounter: Actes du colloque international organisé par l’Université de Maurice, octobre 2003'', L’Harmattan, Paris, 2006, pp. 137–155. * François Péron: An Impetuous Life: Naturalist and Voyager, Miegunyah/MUP, Melb., 2006, pp. 349, ISBN 978-0522-85260-8. * A Dictionary of Sea Quotations: From Ancient Egypt to the Present, Miegunyah/Melbourne University Press, Melbourne, 2007, pp. 439, ISBN 0-522-85371-4. * ''Marc-Joseph Marion Dufresne, un marin malouin à la découvertes des mers australes'', traduction française de Maryse Duyker (avec l'assistance de Maurice Recq et l'auteur), Les Portes du Large, Rennes, 2010, pp. 352, ISBN 978-2-914612-14-2. *''Père Receveur: Franciscan, Scientist and Voyager with Lapérouse'', Dharawal Publications, Engadine (NSW), 2011, pp. 41, ISBN 978-0-9870727-0-2. *''Dumont d’Urville: Explorer and Polymath'', Otago University Press, Dunedin, 2014, pp. 671, ISBN 978 1 877578 70 0, University of Hawai’i Press, Honolulu, 2014, ISBN 9780824851392. *''Dumont d’Urville: L'homme et la mer'', traduction, revision et adaption par Maryse Duyker, Anne Kehrig et Edward Duyker, Éditions CTHS [Comité des Travaux historiques et scientifiques], Paris, 2021, pp.&nbsp;600, {{ISBN|2735509338}}. == Bibliografia == * Luis Alonso, «Ley y orden: Newton y Linneo», ''Investigación y Ciencia'', marzo de 2000, pp. 90-95. * Greg Dening,«The Tortoise Wins Again!», in Greg Dening, ''Readings/Writings'', Melbourne University Press, Melbourne, 1998, pp.&nbsp;201-4, ISBN 10 0 522 848419*[https://web.archive.org/web/20091112043610/http://catalogue.mup.com.au/978-0-522-84841-0.html] * Greg Dening, «Too Many Captain Cooks», ''Australian Book Review'', June/July, 2003, pp.&nbsp;10-11.*[http://dspace.flinders.edu.au/dspace/bitstream/2328/1103/1/10-11.pdf] * Greg Dening, «The Naturalist Mind», ''Australian Book Review'', April 1998, pp.&nbsp;8-9. * Gunew, S., L. Houbein, A. Karakostas-Seda. & J. Mahyuddin (eds) (1992) A Bibliography of Australian Multicultural Writers, Deakin University Press (Centre for Studies in Literary Education), Geelong, 1992, pp. 71–2. * ''National Library of Australia Oral History collection'', ORAL TRC 3101 & ORAL TRC 5306. * Wallace Kirsop, «Edward Duyker, or the Achievements of Independent Scholarship», ''Explorations'' (Institute for the Study of French-Australian Relations), no. 36, June 2004, pp.&nbsp;17-18. * Yvan Martial, «Il y a 25 ans, 24 Juillet 1984, Edward Duyker raconte notre Australie», ''L'Express'' (Port Louis), 24 juillet 2009. * Yvan Martial, «Il y a 25 ans, 27 Juillet 1984, Les relations Australie-Maurice», ''L'Express'' (Port Louis), 24 juillet 2009. * Vivienne Skinner, «A man for the times: Edward Duyker', ''Sydney Morning Herald'', Weekend Edition, 16-17 September— 2006, My Career, p.&nbsp;2. * ''Who's Who in Australia'', Crown Content, Melbourne 2008, p.&nbsp;676. * ''Who's Who of Australian Writers'', Thorpe/National Centre for Australian Studies, Second Edition, 1995, pp.&nbsp;193-4. == Ligams extèrnes == * [https://web.archive.org/web/20110807182139/http://www.humanities.org.au/Fellows/NewFellows2007.htm Académie australienne des Humanités (2007)] * [http://nla.gov.au/nla.ms-ms9061 Bibliothèque nationale australienne (MS 9061)] * [http://catalogue.bnf.fr/servlet/biblio?idNoeud=1&ID=39093569&SN1=0&SN2=0&host=catalogue Tribal Guerrillas] * [http://catalogue.bnf.fr/servlet/biblio?idNoeud=1&ID=42236009&SN1=0&SN2=0&host=catalogue Marc-Joseph Marion Dufresne] * [http://catalogue.bnf.fr/servlet/biblio?idNoeud=1&ID=41132434&SN1=0&SN2=0&host=catalogue A Dictionary of Sea Quotations] * [http://catalogue.bnf.fr/servlet/biblio?idNoeud=1&ID=40986130&SN1=0&SN2=0&host=catalogue François Péron] * [http://catalogue.bnf.fr/servlet/biblio?idNoeud=1&ID=38973993&SN1=0&SN2=0&host=catalogue Labillardière] * [http://catalogue.bnf.fr/servlet/biblio?idNoeud=1&ID=38955466&SN1=0&SN2=0&host=catalogue Nature's Argonaut] * [http://catalogue.bnf.fr/servlet/biblio?idNoeud=1&ID=38975556&SN1=0&SN2=0&host=catalogue Daniel Solander] * [https://web.archive.org/web/20080829072931/http://catalogue.mup.com.au/978-0-522-84932-5.html Bruny d'Entrecasteaux] * [http://catalogue.bnf.fr/servlet/biblio?idNoeud=1&ID=40601337&SN1=0&SN2=0&host=catalogue Discovery of Tasmania] * [http://catalogue.bnf.fr/servlet/biblio?idNoeud=1&ID=42570516&SN1=0&SN2=0&host=catalogue Père Receveur] {{ORDENA:Duyker, Edward}} [[Categoria:Naissença en 1955]] [[Categoria:Naissença a Melbourne]] asrppzl9wm14nkg2ish1sva4wbsxsrh 0 77146 2512950 2292103 2026-11-11T00:42:15Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 2512950 wikitext text/x-wiki {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Boisseson | nom2 = ''Boissezon'' | imatge = cap | descripcion = | lògo = cap | escut = Blason ville fr Boissezon (Tarn).svg | ist = {{Lengadòc}} | parçan = | departament = {{Tarn}} | arrondiment = [[Arrondiment de Castras|Castras]] | canton = [[Canton de Masamet Nòrd-Èst|Masamet Nòrd-Èst]] | insee = 81034 | cp = 81490 | cònsol = Claude Aussillou | mandat = [[2014]]-[[2020]] | intercom = [[Comunautat d'aglomeracion de Castras - Masamet]] | gentilici = boissesonòls | latitud = 43.5761111111 | longitud = 2.38138888889 | alt mini = 247 | alt mej = 314 | alt maxi = 734 | km² = 19.36 |}} '''Boisseson'''{{RepTopMP}} (''Boissezon'' en [[francés]]) es una [[comuna]] [[Lengadòc|lengadociana]] situada dins lo [[departament francés|departament]] de [[Tarn (departament)|Tarn]] e de la [[region francesa|region]] d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Miègjorn-Pirenèus]]</small>. La comuna se situa dins lo [[Pargue Natural Regional del Naut Lengadòc]]. Son nom vendriá del latin de ''Buxodunum'', {{cita|lo país del bois}}. ==Geografia== {{...}} ==Toponimia== Boisseson seriá un compausat de ''buxea'' (del latin ''buxus'', "bois", e sufixe collectiu ''-ea'') e del gallés ''dunum'', "puèg, fortalesa", o de ''buxetum'' (del latin ''buxus'' e sufixe collectiu ''-etum'') e sufixe ''-onem''<ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 92, a ''Boisseron''</ref>. Boisseson es situat al jonhent dels rius de [[Durenca (riu)|Durenca]] e [[Durencusa]]. == Istòria == * A l'Edat Mejana, [[Trencavel]], [[vescomte]] d'[[Albi]], bastiguèt un [[castèl]] a la plaça de la glèisa d'uèi. * A la fin del sègle XIIe siècle, les Boissesons, castelans de [[Lombers (Albigés)|Lombers]], èran de senhors importants de la region. [[Azalaís de Boisseson]], molher de Bernart de Boisseson, èra celebrada pel [[trobador]] [[Ramon de Miraval]]. Segon aquel, lo rei En [[Pèire III d'Aragon]] se seriá enamorat de la beutat d'Azalaís e la venguèt cortejar. * En [[1280]], [[Joan de Montfòrt]] balha la [[senhoriá]] de Boisseson als Burlatz. * A l'[[epòca modèrna]], Boisseson se nomenèt ''Boisseson d'Aut Montel'', per la distinguir de ''Boisseson de Matvièl'', actuala Comuna de [[Murat (Tarn)|Murat]]. * Pendent de conflictes del sègle XVI, lo castèl foguèt occupat successivament per las tropas protestantas del [[duc de Rohan]], e las tropas catolicas del [[Enric II de Montmorency|duc de Montmorency]]. E fin finala destruit pel Viscomte de Paulin, levat la ''[[torre de gaita]]'' que encara uèi demòra quilhada. * [[Pèire Borèl]] descriguèt al sègle XVII una ninfa vivent a l'entorn de Boisseson, vestida d'una rauba fronzida, de pès e braces fòrça longs, encontrada per un nomenat Sèva que, un còp arribat a Boisseson, conta son aventura als abitants. Una legenda locala menciona la ''Salimonda'', bèla femna dels longs cabels, que pareissiá solament per [[Candelièra]], manjant una poma se la recòlta de l'an que ven èra bona. * En [[1714]], la marquesa de Sant Chamond, eretièra de Loís de Cardailhac, vendèt sa part de la senhoriá de Boisseson a la nòbla Barbara de La Belotterie. * En [[1768]], Boisseson es victima d'un aigat. * En [[1789]], Boisseson apartenguèt a la [[Senescauciá e bailatge|Senescauciá]] e a la [[diocèsi]] de [[Castras]]. * En [[1792]], pel recrutament dels batalhons de volontaris de Tarn, Boisseson deguèt fornir 25 volontaris. * En [[1790]] foguèt creada la municipalitat de Boisseson d'Augmontel, capluòc del canton comprenent las comunas d'[[Pairin e Aut Montel|Aut Montel]], Boissedon d'Aut Montel, [[Cambonés]], Sant Julian de Gais (uèi [[La Garriga]]) e [[Val Durenca]]. * Lo 20 de març de 1830, la seccion de Pairin naut, enclava de Boisseson, foguèt unida a la commune d'[[Pairin e Aut Montel|Aut Montel]]. * Lo 12 de junh de 1833, los tèrmes de las comunas de Boisseson e de [[Castras]] tornèron èsser definits. * Lo 22 de junh de [[1889]], la comuna de Boisseson foguèt demenida de la parròquia de [[Sant Salvi dels Ròcs]], uèi comuna. * Lo 14 de març de [[1928]], malgrat un avis defavorable del [[Conselh d'Estat (França)|Conselh d'Estat]], la Comuna es encara demenida de la parròquia de [[Nòstra Dama de Noalhac]], uèi Comuna. * Lo 3 de julhet de [[1973]], la comuna de Boisseson se jonhèt al [[canton de Masamet Nòrd-Èst]]. ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee=81034 |Títol= Lista dels cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2014]] |Fin= [[2020]] |Identitat=Claude Aussillou|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat=Claude Aussillou|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} == Demografia == {{Demografia |insee=81034 |1793= |1800= |1806= |1821= |1831= |1836= |1841= |1846= |1851=3063 |1856= |1861= |1866= |1872= |1876= |1881= |1886= |1891= |1896= |1901= |1906= |1911= |1921= |1926= |1931= |1936= |1946= |1954= |1962=559 |1968=633 |1975=572 |1982=509 |1990=398 |1999=390 |2004= |2005= |2006= |2007= |2008= |2009= |cassini= |senscomptesdobles=1962}} ==Personas ligadas a la comuna== * L'abat [[Gustave Farenc]], arqueològ e escrivan [[occitan]] (7 de març de 1878 - 11 de junh de 1972). Autor d'una ''Flòra occitana de Tarn'', publicada per [[Ernèst Negre]], Agen: Cap e cap, [[Agen]], 1973. * Pierre Bernard, fotbalaire. ==Nòtas e referéncias== <references /> == Véser tanben == === Articles connèxes === === Ligams extèrnes === * [https://web.archive.org/web/20081010204800/http://www.chez.com/clotarn/histoire.html Istòria de Boisseson] {{Portal Lengadòc}} {{Comunas de Tarn}} [[Categoria:Comuna de Lengadòc]] [[Categoria:Comuna de Tarn]] hgf1taj8g0t9tvwmopto47ug7zyandh 0 80482 2512967 2512817 2026-11-11T06:14:52Z Nicolas Eynaud 6858 /* Leis innovacions anticas e medievalas */ 2512967 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Provençau}} {{1000 fondamentals}} {{article en construccion}} [[Fichièr:SiphonTubes.JPG|thumb|right|Canau d'aigatge dins una zòna agricòla.]] L''''irrigacion''' es l'ensems dei tecnicas artificialas que permeton d'aportar l'[[aiga]] vèrs de zonas [[Agricultura|agricòlas]] per aumentar la produccion. == Istòria == === L'aparicion de l'irrigacion === [[Fichièr:Dau Neolitic au Temps dau Fèrre.png|thumb|Difusion de l'agricultura, de la [[metallurgia]] e de l'[[escritura]] de [[-8000|8000]] a [[-1000|1000 avC]].]] L'irrigacion es una practica [[agricultura|agricòla]] fòrça anciana. Apareguèt probable dins lei regions [[ariditat|aridas]] onte la [[plueja]] èra pas sufisenta per assegurar lo desvolopament dei culturas. Per exemple, de vestigis datats dau millenari VI avC se tròban en [[Khuzestan]] dins lo sud-èst de l'[[Iran]] actuau<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Kent V. Flannery, « Origins and ecological effects of early domestication in Iran and the Near East" » dins Peter John Ulco e G. W. Dimbleby (dir.), ''The Domestication and Exploitation of Plants and Animals'', Transaction Publishers, 2007, p. 89.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' H. W. Lawton e P. J. Wilke, « Ancient Agricultural Systems in Dry Regions of the Old World », dins A. E. Hall, G. H. Cannell e H. W. Lawton (dir.), ''Agriculture in Semi-Arid Environments. Ecological Studies'', vol. 34, Berlin, Springer Science & Business Media, 2012, p. 13.</ref>. Puei, de testimoniatges nombrós mòstran l'existéncia relativament precòça de tecnicas d'irrigacion dins lei fogaus d'aparicion de l'[[agricultura]]. Ansin, en [[Mesopotamia]], au mens a partir dau millenari III avC, lei païsans desvolopèron una ret de canaus per menar l'aiga de [[Tigre (flume)|Tigre]] e d'[[Eufrates]] fins ai culturas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Donald Hill, ''A History of Engineering in Classical and Medieval Times'', Londres, Routledge, 2013, p. 18.</ref>. A la meteissa epòca, en [[Egipte Antic|Egipte]], l'irrigacion se basava sus lei creissudas de [[Nil]] amb un sistèma de bacins permetent de retenir l'[[aiga]] per inondar lei tèrras. De mai, durant lo rèine d'[[Amenemhat III]] († [[sègle XVIII avC]]), de trabalhs importants foguèron organizats per irrigar l'[[oasís de Faium]]. D'autreis exemples de vestigis importants son estats descubèrts en [[RPC|China]], en [[Nubia]], dins la [[Civilizacion de la Vau d'Indus|vau d'Indus]], dins la vau de [[Nigèr (flume)|Nigèr]] ò en [[America]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Tom D. Dillehay, Herbert H. Elling Jr. e Jack Rossen, « Preceramic irrigation canals in the Peruvian Andes », ''Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America'', vol. 102, n° 47, 2005, pp. 17241-17244.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Richard Bulliet, Pamela Kyle Crossley, Daniel Headrick e Steven Hirsch, ''The Earth and Its Peoples, Volume I: A Global History, to 1550.'', Wadsworth, 2008, pp. 53-56.</ref>. === Leis innovacions anticas e medievalas === A partir dau millenari I avC, de tecnicas pus elaboradas permetèron d'anar cercar l'aiga pus luench ò pus prefondament. Per exemple, en [[Pèrsia]] au començament dau millenari I avC, apareguèron lei [[qanat]]s. Eissits de l'aplicacion de tecnicas [[mina (jaç)|minieras]] a l'irrigacion, son de galariás sosterranhas leugierament clinadas que permèton de drenar un [[jaç freatic]] en direccion dei zònas de cultura<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Henri Goblot, ''Les qanats. Une technique d'acquisition de l'eau'', París, Mouton, 1979, 236 p.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Henri Goblot, « Dans l'ancien Iran, les techniques de l'eau et la grande histoire », ''Histoire, Sciences Sociales'', vol. 18, n° 3,‎ 1963, pp. 499-520.</ref>. Ben adaptat ai [[clima]]s eissuchs, aqueu saber-faire se difusèt pauc a cha pauc en [[Orient Mejan]], en [[Africa dau Nòrd]], en [[Asia Centrala]] e en [[Índia]]<ref>Fòrça qanats antics ò medievaus son totjorn en servici a l'ora d'ara.</ref>. Un autre exemple d'innovacion [[Tecnologia|tecnologica]] permetent de melhorar lei tecnicas d'aigatge foguèt l'[[invencion]] de la [[posaraca]] per d'[[engenhariá|engenhaires]] [[Grècia Antica|grècs]] en [[Egipte Antic|Egipte]] entre lei [[sègle IV avC|sègles IV]] e [[sègle II avC|II avC]]. Perfeccionat per lei [[Empèri Roman|Romans]], lo sistèma se difusèt dins lo monde [[Mar Mediterranèa|mediterranèu]] e en [[Orient Mejan]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' John Peter Oleson, « Water-Lifting », dins Örjan Wikander, ''Handbook of Ancient Water Technology'', Leiden, Brill, coll. « Technology and Change in History » (n° 2), 2000, pp. 217–302.</ref>. === Lei periòdes modèrnes e industriaus === === L'irrigacion actuala === == Principis e foncionament == === Lei besonhs d'aiga === === Lei fònts d'aiga disponiblas === === La mesura e lo pilotatge === == Tecnicas d'irrigacion principalas == === L'irrigacion gravitària === === L'aspersion === === La microirrigacion === === L'irrigacion sosterranha === == Infrastructuras e equipaments == === Lo captatge e l'estocatge === === Lo transpòrt de l'aiga e sa distribucion === === La gestion e l'automatizacion dei sistèmas === == Aplicacions == === L'agricultura === === Leis espacis verds e lei paisatges === === Leis usatges especifics === == Interès e còsts == === L'aumentacion dei rendiments e la seguretat alimentària === === Lo còst economic === === Leis enjòcs sociaus e politics === == Impactes environamentaus == === La pression sus lei ressorsas idricas === === La degradacion dei sòus === === Leis efiechs sus lei ecosistèmas === == Innovacions e perspectivas == === La reduccion dei besonhs === === Lei ressorsas alternativas === === L'adaptacion au cambiament climatic === == Annèxas == === Liames intèrnes === * [[Agricultura]]. * [[Aiga]]. * [[Canau]]. * [[Jaç freatic]]. === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> jvr75acnilnw9yniv1mxj7hzzmw1sdu 2512968 2512967 2026-11-11T06:31:15Z Nicolas Eynaud 6858 /* Leis innovacions anticas e medievalas */ 2512968 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Provençau}} {{1000 fondamentals}} {{article en construccion}} [[Fichièr:SiphonTubes.JPG|thumb|right|Canau d'aigatge dins una zòna agricòla.]] L''''irrigacion''' es l'ensems dei tecnicas artificialas que permeton d'aportar l'[[aiga]] vèrs de zonas [[Agricultura|agricòlas]] per aumentar la produccion. == Istòria == === L'aparicion de l'irrigacion === [[Fichièr:Dau Neolitic au Temps dau Fèrre.png|thumb|Difusion de l'agricultura, de la [[metallurgia]] e de l'[[escritura]] de [[-8000|8000]] a [[-1000|1000 avC]].]] L'irrigacion es una practica [[agricultura|agricòla]] fòrça anciana. Apareguèt probable dins lei regions [[ariditat|aridas]] onte la [[plueja]] èra pas sufisenta per assegurar lo desvolopament dei culturas. Per exemple, de vestigis datats dau millenari VI avC se tròban en [[Khuzestan]] dins lo sud-èst de l'[[Iran]] actuau<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Kent V. Flannery, « Origins and ecological effects of early domestication in Iran and the Near East" » dins Peter John Ulco e G. W. Dimbleby (dir.), ''The Domestication and Exploitation of Plants and Animals'', Transaction Publishers, 2007, p. 89.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' H. W. Lawton e P. J. Wilke, « Ancient Agricultural Systems in Dry Regions of the Old World », dins A. E. Hall, G. H. Cannell e H. W. Lawton (dir.), ''Agriculture in Semi-Arid Environments. Ecological Studies'', vol. 34, Berlin, Springer Science & Business Media, 2012, p. 13.</ref>. Puei, de testimoniatges nombrós mòstran l'existéncia relativament precòça de tecnicas d'irrigacion dins lei fogaus d'aparicion de l'[[agricultura]]. Ansin, en [[Mesopotamia]], au mens a partir dau millenari III avC, lei païsans desvolopèron una ret de canaus per menar l'aiga de [[Tigre (flume)|Tigre]] e d'[[Eufrates]] fins ai culturas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Donald Hill, ''A History of Engineering in Classical and Medieval Times'', Londres, Routledge, 2013, p. 18.</ref>. A la meteissa epòca, en [[Egipte Antic|Egipte]], l'irrigacion se basava sus lei creissudas de [[Nil]] amb un sistèma de bacins permetent de retenir l'[[aiga]] per inondar lei tèrras. De mai, durant lo rèine d'[[Amenemhat III]] († [[sègle XVIII avC]]), de trabalhs importants foguèron organizats per irrigar l'[[oasís de Faium]]. D'autreis exemples de vestigis importants son estats descubèrts en [[RPC|China]], en [[Nubia]], dins la [[Civilizacion de la Vau d'Indus|vau d'Indus]], dins la vau de [[Nigèr (flume)|Nigèr]] ò en [[America]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Tom D. Dillehay, Herbert H. Elling Jr. e Jack Rossen, « Preceramic irrigation canals in the Peruvian Andes », ''Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America'', vol. 102, n° 47, 2005, pp. 17241-17244.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Richard Bulliet, Pamela Kyle Crossley, Daniel Headrick e Steven Hirsch, ''The Earth and Its Peoples, Volume I: A Global History, to 1550.'', Wadsworth, 2008, pp. 53-56.</ref>. === Leis innovacions anticas e medievalas === A partir dau millenari I avC, de tecnicas pus elaboradas permetèron d'anar cercar l'aiga pus luench ò pus prefondament. Per exemple, en [[Pèrsia]] au començament dau millenari I avC, apareguèron lei [[qanat]]s. Eissits de l'aplicacion de tecnicas [[mina (jaç)|minieras]] a l'irrigacion, son de galariás sosterranhas leugierament clinadas que permèton de drenar un [[jaç freatic]] en direccion dei zònas de cultura<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Henri Goblot, ''Les qanats. Une technique d'acquisition de l'eau'', París, Mouton, 1979, 236 p.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Henri Goblot, « Dans l'ancien Iran, les techniques de l'eau et la grande histoire », ''Histoire, Sciences Sociales'', vol. 18, n° 3,‎ 1963, pp. 499-520.</ref>. Ben adaptat ai [[clima]]s eissuchs, aqueu saber-faire se difusèt pauc a cha pauc en [[Orient Mejan]], en [[Africa dau Nòrd]], en [[Asia Centrala]] e en [[Índia]]<ref>Fòrça qanats antics ò medievaus son totjorn en servici a l'ora d'ara.</ref>. Un autre exemple d'innovacion [[Tecnologia|tecnologica]] permetent de melhorar lei tecnicas d'aigatge foguèt l'[[invencion]] de la [[posaraca]] per d'[[engenhariá|engenhaires]] [[Grècia Antica|grècs]] en [[Egipte Antic|Egipte]] entre lei [[sègle IV avC|sègles IV]] e [[sègle II avC|II avC]]. Perfeccionat per lei [[Empèri Roman|Romans]], lo sistèma se difusèt dins lo monde [[Mar Mediterranèa|mediterranèu]] e en [[Orient Mejan]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' John Peter Oleson, « Water-Lifting », dins Örjan Wikander, ''Handbook of Ancient Water Technology'', Leiden, Brill, coll. « Technology and Change in History » (n° 2), 2000, pp. 217–302.</ref><ref>D'autrei ròdas idraulicas foguèron imaginadas d'un biais independent dins d'autrei regions. Se pòdon citar la [[ròda persana]] e divèrsei sistèmas a basa de [[molin de vent|molins de vent]].</ref> . En parallèl, se desvolopèron tanben de tecnicas per gerir lo [[debit]] dei rius e l'adaptar ai besonhs de l'[[agricultura]]. Un dei cas pus impressionant es aqueu dau [[sistèma d'aigatge de Dujiangyan]] en [[Republica Populara de China|China]] bastit dins lo corrent dau [[sègle III avC]] per lo governaire [[Li Bing]]. Per protegir la vila còntra lei vengudas deis aigas de la [[ribièra]] [[Min]] e mantenir l'alimentacion dei [[canau]]s agricòlas necessaris ai culturas localas, organizèt la construccion d'una [[illa artificiala]] que permetèt de devesir lo debit. Un premier canau, relativament estable, permetèt de captar un flux d'aiga regular e un segond canau permetèt de liberar lo rèsta dins lo liech principau<ref>Pasmens, aquò èra pas un cas isolat en China. D'efiech, leis autoritats imperialas organizèron la construccion de plusors canaus d'irrigacion majors coma lo [[canau Zhengguo]].</ref>. === Lei periòdes modèrnes e industriaus === === L'irrigacion actuala === == Principis e foncionament == === Lei besonhs d'aiga === === Lei fònts d'aiga disponiblas === === La mesura e lo pilotatge === == Tecnicas d'irrigacion principalas == === L'irrigacion gravitària === === L'aspersion === === La microirrigacion === === L'irrigacion sosterranha === == Infrastructuras e equipaments == === Lo captatge e l'estocatge === === Lo transpòrt de l'aiga e sa distribucion === === La gestion e l'automatizacion dei sistèmas === == Aplicacions == === L'agricultura === === Leis espacis verds e lei paisatges === === Leis usatges especifics === == Interès e còsts == === L'aumentacion dei rendiments e la seguretat alimentària === === Lo còst economic === === Leis enjòcs sociaus e politics === == Impactes environamentaus == === La pression sus lei ressorsas idricas === === La degradacion dei sòus === === Leis efiechs sus lei ecosistèmas === == Innovacions e perspectivas == === La reduccion dei besonhs === === Lei ressorsas alternativas === === L'adaptacion au cambiament climatic === == Annèxas == === Liames intèrnes === * [[Agricultura]]. * [[Aiga]]. * [[Canau]]. * [[Jaç freatic]]. === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> q0y1jyygl3bwglnz2z2btd2y6s8mus7 2512969 2512968 2026-11-11T06:36:02Z Nicolas Eynaud 6858 /* Leis innovacions anticas e medievalas */ 2512969 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Provençau}} {{1000 fondamentals}} {{article en construccion}} [[Fichièr:SiphonTubes.JPG|thumb|right|Canau d'aigatge dins una zòna agricòla.]] L''''irrigacion''' es l'ensems dei tecnicas artificialas que permeton d'aportar l'[[aiga]] vèrs de zonas [[Agricultura|agricòlas]] per aumentar la produccion. == Istòria == === L'aparicion de l'irrigacion === [[Fichièr:Dau Neolitic au Temps dau Fèrre.png|thumb|Difusion de l'agricultura, de la [[metallurgia]] e de l'[[escritura]] de [[-8000|8000]] a [[-1000|1000 avC]].]] L'irrigacion es una practica [[agricultura|agricòla]] fòrça anciana. Apareguèt probable dins lei regions [[ariditat|aridas]] onte la [[plueja]] èra pas sufisenta per assegurar lo desvolopament dei culturas. Per exemple, de vestigis datats dau millenari VI avC se tròban en [[Khuzestan]] dins lo sud-èst de l'[[Iran]] actuau<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Kent V. Flannery, « Origins and ecological effects of early domestication in Iran and the Near East" » dins Peter John Ulco e G. W. Dimbleby (dir.), ''The Domestication and Exploitation of Plants and Animals'', Transaction Publishers, 2007, p. 89.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' H. W. Lawton e P. J. Wilke, « Ancient Agricultural Systems in Dry Regions of the Old World », dins A. E. Hall, G. H. Cannell e H. W. Lawton (dir.), ''Agriculture in Semi-Arid Environments. Ecological Studies'', vol. 34, Berlin, Springer Science & Business Media, 2012, p. 13.</ref>. Puei, de testimoniatges nombrós mòstran l'existéncia relativament precòça de tecnicas d'irrigacion dins lei fogaus d'aparicion de l'[[agricultura]]. Ansin, en [[Mesopotamia]], au mens a partir dau millenari III avC, lei païsans desvolopèron una ret de canaus per menar l'aiga de [[Tigre (flume)|Tigre]] e d'[[Eufrates]] fins ai culturas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Donald Hill, ''A History of Engineering in Classical and Medieval Times'', Londres, Routledge, 2013, p. 18.</ref>. A la meteissa epòca, en [[Egipte Antic|Egipte]], l'irrigacion se basava sus lei creissudas de [[Nil]] amb un sistèma de bacins permetent de retenir l'[[aiga]] per inondar lei tèrras. De mai, durant lo rèine d'[[Amenemhat III]] († [[sègle XVIII avC]]), de trabalhs importants foguèron organizats per irrigar l'[[oasís de Faium]]. D'autreis exemples de vestigis importants son estats descubèrts en [[RPC|China]], en [[Nubia]], dins la [[Civilizacion de la Vau d'Indus|vau d'Indus]], dins la vau de [[Nigèr (flume)|Nigèr]] ò en [[America]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Tom D. Dillehay, Herbert H. Elling Jr. e Jack Rossen, « Preceramic irrigation canals in the Peruvian Andes », ''Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America'', vol. 102, n° 47, 2005, pp. 17241-17244.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Richard Bulliet, Pamela Kyle Crossley, Daniel Headrick e Steven Hirsch, ''The Earth and Its Peoples, Volume I: A Global History, to 1550.'', Wadsworth, 2008, pp. 53-56.</ref>. === Leis innovacions anticas e medievalas === A partir dau millenari I avC, de tecnicas pus elaboradas permetèron d'anar cercar l'aiga pus luench ò pus prefondament. Per exemple, en [[Pèrsia]] au començament dau millenari I avC, apareguèron lei [[qanat]]s. Eissits de l'aplicacion de tecnicas [[mina (jaç)|minieras]] a l'irrigacion, son de galariás sosterranhas leugierament clinadas que permèton de drenar un [[jaç freatic]] en direccion dei zònas de cultura<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Henri Goblot, ''Les qanats. Une technique d'acquisition de l'eau'', París, Mouton, 1979, 236 p.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Henri Goblot, « Dans l'ancien Iran, les techniques de l'eau et la grande histoire », ''Histoire, Sciences Sociales'', vol. 18, n° 3,‎ 1963, pp. 499-520.</ref>. Ben adaptat ai [[clima]]s eissuchs, aqueu saber-faire se difusèt pauc a cha pauc en [[Orient Mejan]], en [[Africa dau Nòrd]], en [[Asia Centrala]] e en [[Índia]]<ref>Fòrça qanats antics ò medievaus son totjorn en servici a l'ora d'ara.</ref>. Un autre exemple d'innovacion [[Tecnologia|tecnologica]] permetent de melhorar lei tecnicas d'aigatge foguèt l'[[invencion]] de la [[posaraca]] per d'[[engenhariá|engenhaires]] [[Grècia Antica|grècs]] en [[Egipte Antic|Egipte]] entre lei [[sègle IV avC|sègles IV]] e [[sègle II avC|II avC]]. Perfeccionat per lei [[Empèri Roman|Romans]], lo sistèma se difusèt dins lo monde [[Mar Mediterranèa|mediterranèu]] e en [[Orient Mejan]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' John Peter Oleson, « Water-Lifting », dins Örjan Wikander, ''Handbook of Ancient Water Technology'', Leiden, Brill, coll. « Technology and Change in History » (n° 2), 2000, pp. 217–302.</ref><ref>D'autrei ròdas idraulicas foguèron imaginadas d'un biais independent dins d'autrei regions. Se pòdon citar la [[ròda persana]] e divèrsei sistèmas a basa de [[molin de vent|molins de vent]].</ref>. En parallèl, se desvolopèron tanben de tecnicas per gerir lo [[debit]] dei rius e l'adaptar ai besonhs de l'[[agricultura]]. Un dei cas pus impressionants es aqueu dau [[sistèma d'aigatge de Dujiangyan]] en [[Republica Populara de China|China]] bastit dins lo corrent dau [[sègle III avC]] per lo governaire [[Li Bing]]. Per protegir la vila còntra lei vengudas deis aigas de la [[ribièra]] [[Min]] e mantenir l'alimentacion dei [[canau]]s agricòlas necessaris ai culturas localas, organizèt la construccion d'una [[illa artificiala]] que permetèt de devesir lo debit. Un premier canau, relativament estable, permetèt de captar un flux d'aiga regular e un segond canau permetèt de liberar lo rèsta dins lo liech principau<ref>Pasmens, aquò èra pas un cas isolat en China. D'efiech, leis autoritats imperialas organizèron la construccion de plusors canaus d'irrigacion majors coma lo [[canau Zhengguo]].</ref>. === Lei periòdes modèrnes e industriaus === === L'irrigacion actuala === == Principis e foncionament == === Lei besonhs d'aiga === === Lei fònts d'aiga disponiblas === === La mesura e lo pilotatge === == Tecnicas d'irrigacion principalas == === L'irrigacion gravitària === === L'aspersion === === La microirrigacion === === L'irrigacion sosterranha === == Infrastructuras e equipaments == === Lo captatge e l'estocatge === === Lo transpòrt de l'aiga e sa distribucion === === La gestion e l'automatizacion dei sistèmas === == Aplicacions == === L'agricultura === === Leis espacis verds e lei paisatges === === Leis usatges especifics === == Interès e còsts == === L'aumentacion dei rendiments e la seguretat alimentària === === Lo còst economic === === Leis enjòcs sociaus e politics === == Impactes environamentaus == === La pression sus lei ressorsas idricas === === La degradacion dei sòus === === Leis efiechs sus lei ecosistèmas === == Innovacions e perspectivas == === La reduccion dei besonhs === === Lei ressorsas alternativas === === L'adaptacion au cambiament climatic === == Annèxas == === Liames intèrnes === * [[Agricultura]]. * [[Aiga]]. * [[Canau]]. * [[Jaç freatic]]. === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> osrvd3l4jtf7qwladi15333okbf3j4j 2512970 2512969 2026-11-11T06:51:01Z Nicolas Eynaud 6858 /* Lei periòdes modèrnes e industriaus */ 2512970 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Provençau}} {{1000 fondamentals}} {{article en construccion}} [[Fichièr:SiphonTubes.JPG|thumb|right|Canau d'aigatge dins una zòna agricòla.]] L''''irrigacion''' es l'ensems dei tecnicas artificialas que permeton d'aportar l'[[aiga]] vèrs de zonas [[Agricultura|agricòlas]] per aumentar la produccion. == Istòria == === L'aparicion de l'irrigacion === [[Fichièr:Dau Neolitic au Temps dau Fèrre.png|thumb|Difusion de l'agricultura, de la [[metallurgia]] e de l'[[escritura]] de [[-8000|8000]] a [[-1000|1000 avC]].]] L'irrigacion es una practica [[agricultura|agricòla]] fòrça anciana. Apareguèt probable dins lei regions [[ariditat|aridas]] onte la [[plueja]] èra pas sufisenta per assegurar lo desvolopament dei culturas. Per exemple, de vestigis datats dau millenari VI avC se tròban en [[Khuzestan]] dins lo sud-èst de l'[[Iran]] actuau<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Kent V. Flannery, « Origins and ecological effects of early domestication in Iran and the Near East" » dins Peter John Ulco e G. W. Dimbleby (dir.), ''The Domestication and Exploitation of Plants and Animals'', Transaction Publishers, 2007, p. 89.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' H. W. Lawton e P. J. Wilke, « Ancient Agricultural Systems in Dry Regions of the Old World », dins A. E. Hall, G. H. Cannell e H. W. Lawton (dir.), ''Agriculture in Semi-Arid Environments. Ecological Studies'', vol. 34, Berlin, Springer Science & Business Media, 2012, p. 13.</ref>. Puei, de testimoniatges nombrós mòstran l'existéncia relativament precòça de tecnicas d'irrigacion dins lei fogaus d'aparicion de l'[[agricultura]]. Ansin, en [[Mesopotamia]], au mens a partir dau millenari III avC, lei païsans desvolopèron una ret de canaus per menar l'aiga de [[Tigre (flume)|Tigre]] e d'[[Eufrates]] fins ai culturas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Donald Hill, ''A History of Engineering in Classical and Medieval Times'', Londres, Routledge, 2013, p. 18.</ref>. A la meteissa epòca, en [[Egipte Antic|Egipte]], l'irrigacion se basava sus lei creissudas de [[Nil]] amb un sistèma de bacins permetent de retenir l'[[aiga]] per inondar lei tèrras. De mai, durant lo rèine d'[[Amenemhat III]] († [[sègle XVIII avC]]), de trabalhs importants foguèron organizats per irrigar l'[[oasís de Faium]]. D'autreis exemples de vestigis importants son estats descubèrts en [[RPC|China]], en [[Nubia]], dins la [[Civilizacion de la Vau d'Indus|vau d'Indus]], dins la vau de [[Nigèr (flume)|Nigèr]] ò en [[America]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Tom D. Dillehay, Herbert H. Elling Jr. e Jack Rossen, « Preceramic irrigation canals in the Peruvian Andes », ''Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America'', vol. 102, n° 47, 2005, pp. 17241-17244.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Richard Bulliet, Pamela Kyle Crossley, Daniel Headrick e Steven Hirsch, ''The Earth and Its Peoples, Volume I: A Global History, to 1550.'', Wadsworth, 2008, pp. 53-56.</ref>. === Leis innovacions anticas e medievalas === A partir dau millenari I avC, de tecnicas pus elaboradas permetèron d'anar cercar l'aiga pus luench ò pus prefondament. Per exemple, en [[Pèrsia]] au començament dau millenari I avC, apareguèron lei [[qanat]]s. Eissits de l'aplicacion de tecnicas [[mina (jaç)|minieras]] a l'irrigacion, son de galariás sosterranhas leugierament clinadas que permèton de drenar un [[jaç freatic]] en direccion dei zònas de cultura<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Henri Goblot, ''Les qanats. Une technique d'acquisition de l'eau'', París, Mouton, 1979, 236 p.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Henri Goblot, « Dans l'ancien Iran, les techniques de l'eau et la grande histoire », ''Histoire, Sciences Sociales'', vol. 18, n° 3,‎ 1963, pp. 499-520.</ref>. Ben adaptat ai [[clima]]s eissuchs, aqueu saber-faire se difusèt pauc a cha pauc en [[Orient Mejan]], en [[Africa dau Nòrd]], en [[Asia Centrala]] e en [[Índia]]<ref>Fòrça qanats antics ò medievaus son totjorn en servici a l'ora d'ara.</ref>. Un autre exemple d'innovacion [[Tecnologia|tecnologica]] permetent de melhorar lei tecnicas d'aigatge foguèt l'[[invencion]] de la [[posaraca]] per d'[[engenhariá|engenhaires]] [[Grècia Antica|grècs]] en [[Egipte Antic|Egipte]] entre lei [[sègle IV avC|sègles IV]] e [[sègle II avC|II avC]]. Perfeccionat per lei [[Empèri Roman|Romans]], lo sistèma se difusèt dins lo monde [[Mar Mediterranèa|mediterranèu]] e en [[Orient Mejan]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' John Peter Oleson, « Water-Lifting », dins Örjan Wikander, ''Handbook of Ancient Water Technology'', Leiden, Brill, coll. « Technology and Change in History » (n° 2), 2000, pp. 217–302.</ref><ref>D'autrei ròdas idraulicas foguèron imaginadas d'un biais independent dins d'autrei regions. Se pòdon citar la [[ròda persana]] e divèrsei sistèmas a basa de [[molin de vent|molins de vent]].</ref>. En parallèl, se desvolopèron tanben de tecnicas per gerir lo [[debit]] dei rius e l'adaptar ai besonhs de l'[[agricultura]]. Un dei cas pus impressionants es aqueu dau [[sistèma d'aigatge de Dujiangyan]] en [[Republica Populara de China|China]] bastit dins lo corrent dau [[sègle III avC]] per lo governaire [[Li Bing]]. Per protegir la vila còntra lei vengudas deis aigas de la [[ribièra]] [[Min]] e mantenir l'alimentacion dei [[canau]]s agricòlas necessaris ai culturas localas, organizèt la construccion d'una [[illa artificiala]] que permetèt de devesir lo debit. Un premier canau, relativament estable, permetèt de captar un flux d'aiga regular e un segond canau permetèt de liberar lo rèsta dins lo liech principau<ref>Pasmens, aquò èra pas un cas isolat en China. D'efiech, leis autoritats imperialas organizèron la construccion de plusors canaus d'irrigacion majors coma lo [[canau Zhengguo]].</ref>. === Lei periòdes modèrnes e industriaus === A partir de la fin dau sègle XVIII, leis evolucions [[Tecnica|tecnicas]] de la [[Revolucion Industriala]] transformèron prefondament lei metòdes d'irrigacion. D'efiech, la mecanizacion e la [[motor]]izacion permetèron de generalizar lo pompatge mecanic de l'[[aiga]]. Aquò permetèt de mobilizar de volums inaccessibles durant lei periòdes [[istòria|istorics]] precedents, per exemple en pompant dins lei jaç freatics prefonds. En parallèl, de rets mai e mai importantas de [[restanca]]s e de [[canau]]s permetèron d'aigar d'espacis mai e mai importants. Ansin, ais [[USA|Estats Units d'America]], lei tèrras irrigadas passèron de {{formatnum:300000}} [[acre]]s en [[1800]] a 7,3 milions en [[1900]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' John Robert McNeill, ''Something New under the Sun: An Environmental History of the Twentieth-Century World'', Nòva York, W.W. Norton & Company, 2000.</ref>. === L'irrigacion actuala === == Principis e foncionament == === Lei besonhs d'aiga === === Lei fònts d'aiga disponiblas === === La mesura e lo pilotatge === == Tecnicas d'irrigacion principalas == === L'irrigacion gravitària === === L'aspersion === === La microirrigacion === === L'irrigacion sosterranha === == Infrastructuras e equipaments == === Lo captatge e l'estocatge === === Lo transpòrt de l'aiga e sa distribucion === === La gestion e l'automatizacion dei sistèmas === == Aplicacions == === L'agricultura === === Leis espacis verds e lei paisatges === === Leis usatges especifics === == Interès e còsts == === L'aumentacion dei rendiments e la seguretat alimentària === === Lo còst economic === === Leis enjòcs sociaus e politics === == Impactes environamentaus == === La pression sus lei ressorsas idricas === === La degradacion dei sòus === === Leis efiechs sus lei ecosistèmas === == Innovacions e perspectivas == === La reduccion dei besonhs === === Lei ressorsas alternativas === === L'adaptacion au cambiament climatic === == Annèxas == === Liames intèrnes === * [[Agricultura]]. * [[Aiga]]. * [[Canau]]. * [[Jaç freatic]]. === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> ncv2meja48fcwk9ggm0g2u0b4lcjna5 2512971 2512970 2026-11-11T07:01:07Z Nicolas Eynaud 6858 /* Lei periòdes modèrnes e industriaus */ 2512971 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Provençau}} {{1000 fondamentals}} {{article en construccion}} [[Fichièr:SiphonTubes.JPG|thumb|right|Canau d'aigatge dins una zòna agricòla.]] L''''irrigacion''' es l'ensems dei tecnicas artificialas que permeton d'aportar l'[[aiga]] vèrs de zonas [[Agricultura|agricòlas]] per aumentar la produccion. == Istòria == === L'aparicion de l'irrigacion === [[Fichièr:Dau Neolitic au Temps dau Fèrre.png|thumb|Difusion de l'agricultura, de la [[metallurgia]] e de l'[[escritura]] de [[-8000|8000]] a [[-1000|1000 avC]].]] L'irrigacion es una practica [[agricultura|agricòla]] fòrça anciana. Apareguèt probable dins lei regions [[ariditat|aridas]] onte la [[plueja]] èra pas sufisenta per assegurar lo desvolopament dei culturas. Per exemple, de vestigis datats dau millenari VI avC se tròban en [[Khuzestan]] dins lo sud-èst de l'[[Iran]] actuau<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Kent V. Flannery, « Origins and ecological effects of early domestication in Iran and the Near East" » dins Peter John Ulco e G. W. Dimbleby (dir.), ''The Domestication and Exploitation of Plants and Animals'', Transaction Publishers, 2007, p. 89.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' H. W. Lawton e P. J. Wilke, « Ancient Agricultural Systems in Dry Regions of the Old World », dins A. E. Hall, G. H. Cannell e H. W. Lawton (dir.), ''Agriculture in Semi-Arid Environments. Ecological Studies'', vol. 34, Berlin, Springer Science & Business Media, 2012, p. 13.</ref>. Puei, de testimoniatges nombrós mòstran l'existéncia relativament precòça de tecnicas d'irrigacion dins lei fogaus d'aparicion de l'[[agricultura]]. Ansin, en [[Mesopotamia]], au mens a partir dau millenari III avC, lei païsans desvolopèron una ret de canaus per menar l'aiga de [[Tigre (flume)|Tigre]] e d'[[Eufrates]] fins ai culturas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Donald Hill, ''A History of Engineering in Classical and Medieval Times'', Londres, Routledge, 2013, p. 18.</ref>. A la meteissa epòca, en [[Egipte Antic|Egipte]], l'irrigacion se basava sus lei creissudas de [[Nil]] amb un sistèma de bacins permetent de retenir l'[[aiga]] per inondar lei tèrras. De mai, durant lo rèine d'[[Amenemhat III]] († [[sègle XVIII avC]]), de trabalhs importants foguèron organizats per irrigar l'[[oasís de Faium]]. D'autreis exemples de vestigis importants son estats descubèrts en [[RPC|China]], en [[Nubia]], dins la [[Civilizacion de la Vau d'Indus|vau d'Indus]], dins la vau de [[Nigèr (flume)|Nigèr]] ò en [[America]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Tom D. Dillehay, Herbert H. Elling Jr. e Jack Rossen, « Preceramic irrigation canals in the Peruvian Andes », ''Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America'', vol. 102, n° 47, 2005, pp. 17241-17244.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Richard Bulliet, Pamela Kyle Crossley, Daniel Headrick e Steven Hirsch, ''The Earth and Its Peoples, Volume I: A Global History, to 1550.'', Wadsworth, 2008, pp. 53-56.</ref>. === Leis innovacions anticas e medievalas === A partir dau millenari I avC, de tecnicas pus elaboradas permetèron d'anar cercar l'aiga pus luench ò pus prefondament. Per exemple, en [[Pèrsia]] au començament dau millenari I avC, apareguèron lei [[qanat]]s. Eissits de l'aplicacion de tecnicas [[mina (jaç)|minieras]] a l'irrigacion, son de galariás sosterranhas leugierament clinadas que permèton de drenar un [[jaç freatic]] en direccion dei zònas de cultura<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Henri Goblot, ''Les qanats. Une technique d'acquisition de l'eau'', París, Mouton, 1979, 236 p.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Henri Goblot, « Dans l'ancien Iran, les techniques de l'eau et la grande histoire », ''Histoire, Sciences Sociales'', vol. 18, n° 3,‎ 1963, pp. 499-520.</ref>. Ben adaptat ai [[clima]]s eissuchs, aqueu saber-faire se difusèt pauc a cha pauc en [[Orient Mejan]], en [[Africa dau Nòrd]], en [[Asia Centrala]] e en [[Índia]]<ref>Fòrça qanats antics ò medievaus son totjorn en servici a l'ora d'ara.</ref>. Un autre exemple d'innovacion [[Tecnologia|tecnologica]] permetent de melhorar lei tecnicas d'aigatge foguèt l'[[invencion]] de la [[posaraca]] per d'[[engenhariá|engenhaires]] [[Grècia Antica|grècs]] en [[Egipte Antic|Egipte]] entre lei [[sègle IV avC|sègles IV]] e [[sègle II avC|II avC]]. Perfeccionat per lei [[Empèri Roman|Romans]], lo sistèma se difusèt dins lo monde [[Mar Mediterranèa|mediterranèu]] e en [[Orient Mejan]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' John Peter Oleson, « Water-Lifting », dins Örjan Wikander, ''Handbook of Ancient Water Technology'', Leiden, Brill, coll. « Technology and Change in History » (n° 2), 2000, pp. 217–302.</ref><ref>D'autrei ròdas idraulicas foguèron imaginadas d'un biais independent dins d'autrei regions. Se pòdon citar la [[ròda persana]] e divèrsei sistèmas a basa de [[molin de vent|molins de vent]].</ref>. En parallèl, se desvolopèron tanben de tecnicas per gerir lo [[debit]] dei rius e l'adaptar ai besonhs de l'[[agricultura]]. Un dei cas pus impressionants es aqueu dau [[sistèma d'aigatge de Dujiangyan]] en [[Republica Populara de China|China]] bastit dins lo corrent dau [[sègle III avC]] per lo governaire [[Li Bing]]. Per protegir la vila còntra lei vengudas deis aigas de la [[ribièra]] [[Min]] e mantenir l'alimentacion dei [[canau]]s agricòlas necessaris ai culturas localas, organizèt la construccion d'una [[illa artificiala]] que permetèt de devesir lo debit. Un premier canau, relativament estable, permetèt de captar un flux d'aiga regular e un segond canau permetèt de liberar lo rèsta dins lo liech principau<ref>Pasmens, aquò èra pas un cas isolat en China. D'efiech, leis autoritats imperialas organizèron la construccion de plusors canaus d'irrigacion majors coma lo [[canau Zhengguo]].</ref>. === Lei periòdes modèrnes e industriaus === A partir de la fin dau sègle XVIII, leis evolucions [[Tecnica|tecnicas]] de la [[Revolucion Industriala]] transformèron prefondament lei metòdes d'irrigacion. D'efiech, la mecanizacion e la [[motor]]izacion permetèron de generalizar lo pompatge mecanic de l'[[aiga]]. Aquò permetèt de mobilizar de volums inaccessibles durant lei periòdes [[istòria|istorics]] precedents, per exemple en pompant dins lei jaç freatics prefonds. En parallèl, de rets mai e mai importantas de [[restanca]]s e de [[canau]]s permetèron d'aigar d'espacis mai e mai importants. Ansin, ais [[USA|Estats Units d'America]], lei tèrras irrigadas passèron de {{formatnum:300000}} [[acre]]s en [[1800]] a 7,3 milions en [[1900]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' John Robert McNeill, ''Something New under the Sun: An Environmental History of the Twentieth-Century World'', Nòva York, W.W. Norton & Company, 2000.</ref>. Au sègle XX, l'[[URSS]] utilizèt de tecnicas similaras per desvolopar l'irrigacion en [[Asia Centrala]]. Pasmens, la generalizacion de l'irrigacion [[industria|industriala]] entraïnèt tanben dei premierei [[pollucion]]s causadas per un pompatge excessiu dins lei jaç freatics ò dins lei rius (salinizacion dei jaç freatics, assecament dei rius, pollucion de l'aiga potabla, etc.). La disparicion progressiva de la [[mar d'Aral]] n'es l'illustracion pus importanta<ref>'''[[francés|(fr)]]''' René Letolle, ''La mer d'Aral : Entre désastre écologique et renaissance'', París, L'Harmattan, 2008.</ref>, mai aqueu tipe de problèmas es present dins la màger part dei regions dau monde. === L'irrigacion actuala === == Principis e foncionament == === Lei besonhs d'aiga === === Lei fònts d'aiga disponiblas === === La mesura e lo pilotatge === == Tecnicas d'irrigacion principalas == === L'irrigacion gravitària === === L'aspersion === === La microirrigacion === === L'irrigacion sosterranha === == Infrastructuras e equipaments == === Lo captatge e l'estocatge === === Lo transpòrt de l'aiga e sa distribucion === === La gestion e l'automatizacion dei sistèmas === == Aplicacions == === L'agricultura === === Leis espacis verds e lei paisatges === === Leis usatges especifics === == Interès e còsts == === L'aumentacion dei rendiments e la seguretat alimentària === === Lo còst economic === === Leis enjòcs sociaus e politics === == Impactes environamentaus == === La pression sus lei ressorsas idricas === === La degradacion dei sòus === === Leis efiechs sus lei ecosistèmas === == Innovacions e perspectivas == === La reduccion dei besonhs === === Lei ressorsas alternativas === === L'adaptacion au cambiament climatic === == Annèxas == === Liames intèrnes === * [[Agricultura]]. * [[Aiga]]. * [[Canau]]. * [[Jaç freatic]]. === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> aly287pz06ztc4tdi23gj4ylwn8t6c9 2512972 2512971 2026-11-11T07:03:25Z Nicolas Eynaud 6858 /* Lei periòdes modèrnes e industriaus */ 2512972 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Provençau}} {{1000 fondamentals}} {{article en construccion}} [[Fichièr:SiphonTubes.JPG|thumb|right|Canau d'aigatge dins una zòna agricòla.]] L''''irrigacion''' es l'ensems dei tecnicas artificialas que permeton d'aportar l'[[aiga]] vèrs de zonas [[Agricultura|agricòlas]] per aumentar la produccion. == Istòria == === L'aparicion de l'irrigacion === [[Fichièr:Dau Neolitic au Temps dau Fèrre.png|thumb|Difusion de l'agricultura, de la [[metallurgia]] e de l'[[escritura]] de [[-8000|8000]] a [[-1000|1000 avC]].]] L'irrigacion es una practica [[agricultura|agricòla]] fòrça anciana. Apareguèt probable dins lei regions [[ariditat|aridas]] onte la [[plueja]] èra pas sufisenta per assegurar lo desvolopament dei culturas. Per exemple, de vestigis datats dau millenari VI avC se tròban en [[Khuzestan]] dins lo sud-èst de l'[[Iran]] actuau<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Kent V. Flannery, « Origins and ecological effects of early domestication in Iran and the Near East" » dins Peter John Ulco e G. W. Dimbleby (dir.), ''The Domestication and Exploitation of Plants and Animals'', Transaction Publishers, 2007, p. 89.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' H. W. Lawton e P. J. Wilke, « Ancient Agricultural Systems in Dry Regions of the Old World », dins A. E. Hall, G. H. Cannell e H. W. Lawton (dir.), ''Agriculture in Semi-Arid Environments. Ecological Studies'', vol. 34, Berlin, Springer Science & Business Media, 2012, p. 13.</ref>. Puei, de testimoniatges nombrós mòstran l'existéncia relativament precòça de tecnicas d'irrigacion dins lei fogaus d'aparicion de l'[[agricultura]]. Ansin, en [[Mesopotamia]], au mens a partir dau millenari III avC, lei païsans desvolopèron una ret de canaus per menar l'aiga de [[Tigre (flume)|Tigre]] e d'[[Eufrates]] fins ai culturas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Donald Hill, ''A History of Engineering in Classical and Medieval Times'', Londres, Routledge, 2013, p. 18.</ref>. A la meteissa epòca, en [[Egipte Antic|Egipte]], l'irrigacion se basava sus lei creissudas de [[Nil]] amb un sistèma de bacins permetent de retenir l'[[aiga]] per inondar lei tèrras. De mai, durant lo rèine d'[[Amenemhat III]] († [[sègle XVIII avC]]), de trabalhs importants foguèron organizats per irrigar l'[[oasís de Faium]]. D'autreis exemples de vestigis importants son estats descubèrts en [[RPC|China]], en [[Nubia]], dins la [[Civilizacion de la Vau d'Indus|vau d'Indus]], dins la vau de [[Nigèr (flume)|Nigèr]] ò en [[America]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Tom D. Dillehay, Herbert H. Elling Jr. e Jack Rossen, « Preceramic irrigation canals in the Peruvian Andes », ''Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America'', vol. 102, n° 47, 2005, pp. 17241-17244.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Richard Bulliet, Pamela Kyle Crossley, Daniel Headrick e Steven Hirsch, ''The Earth and Its Peoples, Volume I: A Global History, to 1550.'', Wadsworth, 2008, pp. 53-56.</ref>. === Leis innovacions anticas e medievalas === A partir dau millenari I avC, de tecnicas pus elaboradas permetèron d'anar cercar l'aiga pus luench ò pus prefondament. Per exemple, en [[Pèrsia]] au començament dau millenari I avC, apareguèron lei [[qanat]]s. Eissits de l'aplicacion de tecnicas [[mina (jaç)|minieras]] a l'irrigacion, son de galariás sosterranhas leugierament clinadas que permèton de drenar un [[jaç freatic]] en direccion dei zònas de cultura<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Henri Goblot, ''Les qanats. Une technique d'acquisition de l'eau'', París, Mouton, 1979, 236 p.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Henri Goblot, « Dans l'ancien Iran, les techniques de l'eau et la grande histoire », ''Histoire, Sciences Sociales'', vol. 18, n° 3,‎ 1963, pp. 499-520.</ref>. Ben adaptat ai [[clima]]s eissuchs, aqueu saber-faire se difusèt pauc a cha pauc en [[Orient Mejan]], en [[Africa dau Nòrd]], en [[Asia Centrala]] e en [[Índia]]<ref>Fòrça qanats antics ò medievaus son totjorn en servici a l'ora d'ara.</ref>. Un autre exemple d'innovacion [[Tecnologia|tecnologica]] permetent de melhorar lei tecnicas d'aigatge foguèt l'[[invencion]] de la [[posaraca]] per d'[[engenhariá|engenhaires]] [[Grècia Antica|grècs]] en [[Egipte Antic|Egipte]] entre lei [[sègle IV avC|sègles IV]] e [[sègle II avC|II avC]]. Perfeccionat per lei [[Empèri Roman|Romans]], lo sistèma se difusèt dins lo monde [[Mar Mediterranèa|mediterranèu]] e en [[Orient Mejan]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' John Peter Oleson, « Water-Lifting », dins Örjan Wikander, ''Handbook of Ancient Water Technology'', Leiden, Brill, coll. « Technology and Change in History » (n° 2), 2000, pp. 217–302.</ref><ref>D'autrei ròdas idraulicas foguèron imaginadas d'un biais independent dins d'autrei regions. Se pòdon citar la [[ròda persana]] e divèrsei sistèmas a basa de [[molin de vent|molins de vent]].</ref>. En parallèl, se desvolopèron tanben de tecnicas per gerir lo [[debit]] dei rius e l'adaptar ai besonhs de l'[[agricultura]]. Un dei cas pus impressionants es aqueu dau [[sistèma d'aigatge de Dujiangyan]] en [[Republica Populara de China|China]] bastit dins lo corrent dau [[sègle III avC]] per lo governaire [[Li Bing]]. Per protegir la vila còntra lei vengudas deis aigas de la [[ribièra]] [[Min]] e mantenir l'alimentacion dei [[canau]]s agricòlas necessaris ai culturas localas, organizèt la construccion d'una [[illa artificiala]] que permetèt de devesir lo debit. Un premier canau, relativament estable, permetèt de captar un flux d'aiga regular e un segond canau permetèt de liberar lo rèsta dins lo liech principau<ref>Pasmens, aquò èra pas un cas isolat en China. D'efiech, leis autoritats imperialas organizèron la construccion de plusors canaus d'irrigacion majors coma lo [[canau Zhengguo]].</ref>. === Lei periòdes modèrnes e industriaus === A partir de la fin dau sègle XVIII, leis evolucions [[Tecnica|tecnicas]] de la [[Revolucion Industriala]] transformèron prefondament lei metòdes d'irrigacion. D'efiech, la mecanizacion e la [[motor]]izacion permetèron de generalizar lo pompatge mecanic de l'[[aiga]]. Aquò permetèt de mobilizar de volums inaccessibles durant lei periòdes [[istòria|istorics]] precedents, per exemple en pompant dins lei jaç freatics prefonds. En parallèl, de rets mai e mai importantas de [[restanca]]s e de [[canau]]s permetèron d'aigar d'espacis considerables. Ansin, ais [[USA|Estats Units d'America]], lei tèrras irrigadas passèron de {{formatnum:300000}} [[acre]]s en [[1800]] a 7,3 milions en [[1900]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' John Robert McNeill, ''Something New under the Sun: An Environmental History of the Twentieth-Century World'', Nòva York, W.W. Norton & Company, 2000.</ref>. Au sègle XX, l'[[URSS]] utilizèt de tecnicas similaras per desvolopar l'irrigacion en [[Asia Centrala]]. Pasmens, la generalizacion de l'irrigacion [[industria|industriala]] entraïnèt tanben dei premierei [[pollucion]]s causadas per un pompatge excessiu dins lei jaç freatics ò dins lei rius (salinizacion dei jaç freatics, assecament dei rius, pollucion de l'aiga potabla, etc.). La disparicion progressiva de la [[mar d'Aral]] n'es l'illustracion pus importanta<ref>'''[[francés|(fr)]]''' René Letolle, ''La mer d'Aral : Entre désastre écologique et renaissance'', París, L'Harmattan, 2008.</ref>, mai aqueu tipe de problèmas es present dins la màger part dei regions dau monde. === L'irrigacion actuala === == Principis e foncionament == === Lei besonhs d'aiga === === Lei fònts d'aiga disponiblas === === La mesura e lo pilotatge === == Tecnicas d'irrigacion principalas == === L'irrigacion gravitària === === L'aspersion === === La microirrigacion === === L'irrigacion sosterranha === == Infrastructuras e equipaments == === Lo captatge e l'estocatge === === Lo transpòrt de l'aiga e sa distribucion === === La gestion e l'automatizacion dei sistèmas === == Aplicacions == === L'agricultura === === Leis espacis verds e lei paisatges === === Leis usatges especifics === == Interès e còsts == === L'aumentacion dei rendiments e la seguretat alimentària === === Lo còst economic === === Leis enjòcs sociaus e politics === == Impactes environamentaus == === La pression sus lei ressorsas idricas === === La degradacion dei sòus === === Leis efiechs sus lei ecosistèmas === == Innovacions e perspectivas == === La reduccion dei besonhs === === Lei ressorsas alternativas === === L'adaptacion au cambiament climatic === == Annèxas == === Liames intèrnes === * [[Agricultura]]. * [[Aiga]]. * [[Canau]]. * [[Jaç freatic]]. === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> eol8skhbyvbiglsniig6wxmyvhdv3m5 2512974 2512972 2026-11-11T07:12:59Z Nicolas Eynaud 6858 /* Lei periòdes modèrnes e industriaus */ 2512974 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Provençau}} {{1000 fondamentals}} {{article en construccion}} [[Fichièr:SiphonTubes.JPG|thumb|right|Canau d'aigatge dins una zòna agricòla.]] L''''irrigacion''' es l'ensems dei tecnicas artificialas que permeton d'aportar l'[[aiga]] vèrs de zonas [[Agricultura|agricòlas]] per aumentar la produccion. == Istòria == === L'aparicion de l'irrigacion === [[Fichièr:Dau Neolitic au Temps dau Fèrre.png|thumb|Difusion de l'agricultura, de la [[metallurgia]] e de l'[[escritura]] de [[-8000|8000]] a [[-1000|1000 avC]].]] L'irrigacion es una practica [[agricultura|agricòla]] fòrça anciana. Apareguèt probable dins lei regions [[ariditat|aridas]] onte la [[plueja]] èra pas sufisenta per assegurar lo desvolopament dei culturas. Per exemple, de vestigis datats dau millenari VI avC se tròban en [[Khuzestan]] dins lo sud-èst de l'[[Iran]] actuau<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Kent V. Flannery, « Origins and ecological effects of early domestication in Iran and the Near East" » dins Peter John Ulco e G. W. Dimbleby (dir.), ''The Domestication and Exploitation of Plants and Animals'', Transaction Publishers, 2007, p. 89.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' H. W. Lawton e P. J. Wilke, « Ancient Agricultural Systems in Dry Regions of the Old World », dins A. E. Hall, G. H. Cannell e H. W. Lawton (dir.), ''Agriculture in Semi-Arid Environments. Ecological Studies'', vol. 34, Berlin, Springer Science & Business Media, 2012, p. 13.</ref>. Puei, de testimoniatges nombrós mòstran l'existéncia relativament precòça de tecnicas d'irrigacion dins lei fogaus d'aparicion de l'[[agricultura]]. Ansin, en [[Mesopotamia]], au mens a partir dau millenari III avC, lei païsans desvolopèron una ret de canaus per menar l'aiga de [[Tigre (flume)|Tigre]] e d'[[Eufrates]] fins ai culturas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Donald Hill, ''A History of Engineering in Classical and Medieval Times'', Londres, Routledge, 2013, p. 18.</ref>. A la meteissa epòca, en [[Egipte Antic|Egipte]], l'irrigacion se basava sus lei creissudas de [[Nil]] amb un sistèma de bacins permetent de retenir l'[[aiga]] per inondar lei tèrras. De mai, durant lo rèine d'[[Amenemhat III]] († [[sègle XVIII avC]]), de trabalhs importants foguèron organizats per irrigar l'[[oasís de Faium]]. D'autreis exemples de vestigis importants son estats descubèrts en [[RPC|China]], en [[Nubia]], dins la [[Civilizacion de la Vau d'Indus|vau d'Indus]], dins la vau de [[Nigèr (flume)|Nigèr]] ò en [[America]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Tom D. Dillehay, Herbert H. Elling Jr. e Jack Rossen, « Preceramic irrigation canals in the Peruvian Andes », ''Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America'', vol. 102, n° 47, 2005, pp. 17241-17244.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Richard Bulliet, Pamela Kyle Crossley, Daniel Headrick e Steven Hirsch, ''The Earth and Its Peoples, Volume I: A Global History, to 1550.'', Wadsworth, 2008, pp. 53-56.</ref>. === Leis innovacions anticas e medievalas === A partir dau millenari I avC, de tecnicas pus elaboradas permetèron d'anar cercar l'aiga pus luench ò pus prefondament. Per exemple, en [[Pèrsia]] au començament dau millenari I avC, apareguèron lei [[qanat]]s. Eissits de l'aplicacion de tecnicas [[mina (jaç)|minieras]] a l'irrigacion, son de galariás sosterranhas leugierament clinadas que permèton de drenar un [[jaç freatic]] en direccion dei zònas de cultura<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Henri Goblot, ''Les qanats. Une technique d'acquisition de l'eau'', París, Mouton, 1979, 236 p.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Henri Goblot, « Dans l'ancien Iran, les techniques de l'eau et la grande histoire », ''Histoire, Sciences Sociales'', vol. 18, n° 3,‎ 1963, pp. 499-520.</ref>. Ben adaptat ai [[clima]]s eissuchs, aqueu saber-faire se difusèt pauc a cha pauc en [[Orient Mejan]], en [[Africa dau Nòrd]], en [[Asia Centrala]] e en [[Índia]]<ref>Fòrça qanats antics ò medievaus son totjorn en servici a l'ora d'ara.</ref>. Un autre exemple d'innovacion [[Tecnologia|tecnologica]] permetent de melhorar lei tecnicas d'aigatge foguèt l'[[invencion]] de la [[posaraca]] per d'[[engenhariá|engenhaires]] [[Grècia Antica|grècs]] en [[Egipte Antic|Egipte]] entre lei [[sègle IV avC|sègles IV]] e [[sègle II avC|II avC]]. Perfeccionat per lei [[Empèri Roman|Romans]], lo sistèma se difusèt dins lo monde [[Mar Mediterranèa|mediterranèu]] e en [[Orient Mejan]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' John Peter Oleson, « Water-Lifting », dins Örjan Wikander, ''Handbook of Ancient Water Technology'', Leiden, Brill, coll. « Technology and Change in History » (n° 2), 2000, pp. 217–302.</ref><ref>D'autrei ròdas idraulicas foguèron imaginadas d'un biais independent dins d'autrei regions. Se pòdon citar la [[ròda persana]] e divèrsei sistèmas a basa de [[molin de vent|molins de vent]].</ref>. En parallèl, se desvolopèron tanben de tecnicas per gerir lo [[debit]] dei rius e l'adaptar ai besonhs de l'[[agricultura]]. Un dei cas pus impressionants es aqueu dau [[sistèma d'aigatge de Dujiangyan]] en [[Republica Populara de China|China]] bastit dins lo corrent dau [[sègle III avC]] per lo governaire [[Li Bing]]. Per protegir la vila còntra lei vengudas deis aigas de la [[ribièra]] [[Min]] e mantenir l'alimentacion dei [[canau]]s agricòlas necessaris ai culturas localas, organizèt la construccion d'una [[illa artificiala]] que permetèt de devesir lo debit. Un premier canau, relativament estable, permetèt de captar un flux d'aiga regular e un segond canau permetèt de liberar lo rèsta dins lo liech principau<ref>Pasmens, aquò èra pas un cas isolat en China. D'efiech, leis autoritats imperialas organizèron la construccion de plusors canaus d'irrigacion majors coma lo [[canau Zhengguo]].</ref>. === Lei periòdes modèrnes e industriaus === A partir de la fin dau sègle XVIII, leis evolucions [[Tecnica|tecnicas]] de la [[Revolucion Industriala]] transformèron prefondament lei metòdes d'irrigacion. D'efiech, la mecanizacion e la [[motor]]izacion permetèron de generalizar lo pompatge mecanic de l'[[aiga]]. Aquò permetèt de mobilizar de volums inaccessibles durant lei periòdes [[istòria|istorics]] precedents, per exemple en pompant dins lei jaç freatics prefonds. En parallèl, de rets mai e mai importantas de [[restanca]]s e de [[canau]]s permetèron d'aigar d'espacis considerables. Ansin, ais [[USA|Estats Units d'America]], lei tèrras irrigadas passèron de {{formatnum:300000}} [[acre]]s en [[1800]] a 7,3 milions en [[1900]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' John Robert McNeill, ''Something New under the Sun: An Environmental History of the Twentieth-Century World'', Nòva York, W.W. Norton & Company, 2000.</ref>. Au sègle XX, l'[[URSS]] utilizèt de tecnicas similaras per desvolopar l'irrigacion en [[Asia Centrala]]. Pasmens, la generalizacion de l'irrigacion [[industria|industriala]] entraïnèt tanben dei premierei [[pollucion]]s causadas per un pompatge excessiu dins lei jaç freatics ò dins lei rius (salinizacion dei jaç freatics, assecament dei rius, pollucion de l'aiga potabla, etc.). La disparicion progressiva de la [[mar d'Aral]] n'es l'illustracion pus coneguda<ref>'''[[francés|(fr)]]''' René Letolle, ''La mer d'Aral : Entre désastre écologique et renaissance'', París, L'Harmattan, 2008.</ref>, mai aqueu tipe de problèmas es present dins la màger part dei regions dau monde. === L'irrigacion actuala === == Principis e foncionament == === Lei besonhs d'aiga === === Lei fònts d'aiga disponiblas === === La mesura e lo pilotatge === == Tecnicas d'irrigacion principalas == === L'irrigacion gravitària === === L'aspersion === === La microirrigacion === === L'irrigacion sosterranha === == Infrastructuras e equipaments == === Lo captatge e l'estocatge === === Lo transpòrt de l'aiga e sa distribucion === === La gestion e l'automatizacion dei sistèmas === == Aplicacions == === L'agricultura === === Leis espacis verds e lei paisatges === === Leis usatges especifics === == Interès e còsts == === L'aumentacion dei rendiments e la seguretat alimentària === === Lo còst economic === === Leis enjòcs sociaus e politics === == Impactes environamentaus == === La pression sus lei ressorsas idricas === === La degradacion dei sòus === === Leis efiechs sus lei ecosistèmas === == Innovacions e perspectivas == === La reduccion dei besonhs === === Lei ressorsas alternativas === === L'adaptacion au cambiament climatic === == Annèxas == === Liames intèrnes === * [[Agricultura]]. * [[Aiga]]. * [[Canau]]. * [[Jaç freatic]]. === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> d416gi8skqtx2gn9pgq3jt0ke9s5wzv 2512976 2512974 2026-11-11T07:29:14Z Nicolas Eynaud 6858 /* L'irrigacion actuala */ 2512976 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Provençau}} {{1000 fondamentals}} {{article en construccion}} [[Fichièr:SiphonTubes.JPG|thumb|right|Canau d'aigatge dins una zòna agricòla.]] L''''irrigacion''' es l'ensems dei tecnicas artificialas que permeton d'aportar l'[[aiga]] vèrs de zonas [[Agricultura|agricòlas]] per aumentar la produccion. == Istòria == === L'aparicion de l'irrigacion === [[Fichièr:Dau Neolitic au Temps dau Fèrre.png|thumb|Difusion de l'agricultura, de la [[metallurgia]] e de l'[[escritura]] de [[-8000|8000]] a [[-1000|1000 avC]].]] L'irrigacion es una practica [[agricultura|agricòla]] fòrça anciana. Apareguèt probable dins lei regions [[ariditat|aridas]] onte la [[plueja]] èra pas sufisenta per assegurar lo desvolopament dei culturas. Per exemple, de vestigis datats dau millenari VI avC se tròban en [[Khuzestan]] dins lo sud-èst de l'[[Iran]] actuau<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Kent V. Flannery, « Origins and ecological effects of early domestication in Iran and the Near East" » dins Peter John Ulco e G. W. Dimbleby (dir.), ''The Domestication and Exploitation of Plants and Animals'', Transaction Publishers, 2007, p. 89.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' H. W. Lawton e P. J. Wilke, « Ancient Agricultural Systems in Dry Regions of the Old World », dins A. E. Hall, G. H. Cannell e H. W. Lawton (dir.), ''Agriculture in Semi-Arid Environments. Ecological Studies'', vol. 34, Berlin, Springer Science & Business Media, 2012, p. 13.</ref>. Puei, de testimoniatges nombrós mòstran l'existéncia relativament precòça de tecnicas d'irrigacion dins lei fogaus d'aparicion de l'[[agricultura]]. Ansin, en [[Mesopotamia]], au mens a partir dau millenari III avC, lei païsans desvolopèron una ret de canaus per menar l'aiga de [[Tigre (flume)|Tigre]] e d'[[Eufrates]] fins ai culturas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Donald Hill, ''A History of Engineering in Classical and Medieval Times'', Londres, Routledge, 2013, p. 18.</ref>. A la meteissa epòca, en [[Egipte Antic|Egipte]], l'irrigacion se basava sus lei creissudas de [[Nil]] amb un sistèma de bacins permetent de retenir l'[[aiga]] per inondar lei tèrras. De mai, durant lo rèine d'[[Amenemhat III]] († [[sègle XVIII avC]]), de trabalhs importants foguèron organizats per irrigar l'[[oasís de Faium]]. D'autreis exemples de vestigis importants son estats descubèrts en [[RPC|China]], en [[Nubia]], dins la [[Civilizacion de la Vau d'Indus|vau d'Indus]], dins la vau de [[Nigèr (flume)|Nigèr]] ò en [[America]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Tom D. Dillehay, Herbert H. Elling Jr. e Jack Rossen, « Preceramic irrigation canals in the Peruvian Andes », ''Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America'', vol. 102, n° 47, 2005, pp. 17241-17244.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Richard Bulliet, Pamela Kyle Crossley, Daniel Headrick e Steven Hirsch, ''The Earth and Its Peoples, Volume I: A Global History, to 1550.'', Wadsworth, 2008, pp. 53-56.</ref>. === Leis innovacions anticas e medievalas === A partir dau millenari I avC, de tecnicas pus elaboradas permetèron d'anar cercar l'aiga pus luench ò pus prefondament. Per exemple, en [[Pèrsia]] au començament dau millenari I avC, apareguèron lei [[qanat]]s. Eissits de l'aplicacion de tecnicas [[mina (jaç)|minieras]] a l'irrigacion, son de galariás sosterranhas leugierament clinadas que permèton de drenar un [[jaç freatic]] en direccion dei zònas de cultura<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Henri Goblot, ''Les qanats. Une technique d'acquisition de l'eau'', París, Mouton, 1979, 236 p.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Henri Goblot, « Dans l'ancien Iran, les techniques de l'eau et la grande histoire », ''Histoire, Sciences Sociales'', vol. 18, n° 3,‎ 1963, pp. 499-520.</ref>. Ben adaptat ai [[clima]]s eissuchs, aqueu saber-faire se difusèt pauc a cha pauc en [[Orient Mejan]], en [[Africa dau Nòrd]], en [[Asia Centrala]] e en [[Índia]]<ref>Fòrça qanats antics ò medievaus son totjorn en servici a l'ora d'ara.</ref>. Un autre exemple d'innovacion [[Tecnologia|tecnologica]] permetent de melhorar lei tecnicas d'aigatge foguèt l'[[invencion]] de la [[posaraca]] per d'[[engenhariá|engenhaires]] [[Grècia Antica|grècs]] en [[Egipte Antic|Egipte]] entre lei [[sègle IV avC|sègles IV]] e [[sègle II avC|II avC]]. Perfeccionat per lei [[Empèri Roman|Romans]], lo sistèma se difusèt dins lo monde [[Mar Mediterranèa|mediterranèu]] e en [[Orient Mejan]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' John Peter Oleson, « Water-Lifting », dins Örjan Wikander, ''Handbook of Ancient Water Technology'', Leiden, Brill, coll. « Technology and Change in History » (n° 2), 2000, pp. 217–302.</ref><ref>D'autrei ròdas idraulicas foguèron imaginadas d'un biais independent dins d'autrei regions. Se pòdon citar la [[ròda persana]] e divèrsei sistèmas a basa de [[molin de vent|molins de vent]].</ref>. En parallèl, se desvolopèron tanben de tecnicas per gerir lo [[debit]] dei rius e l'adaptar ai besonhs de l'[[agricultura]]. Un dei cas pus impressionants es aqueu dau [[sistèma d'aigatge de Dujiangyan]] en [[Republica Populara de China|China]] bastit dins lo corrent dau [[sègle III avC]] per lo governaire [[Li Bing]]. Per protegir la vila còntra lei vengudas deis aigas de la [[ribièra]] [[Min]] e mantenir l'alimentacion dei [[canau]]s agricòlas necessaris ai culturas localas, organizèt la construccion d'una [[illa artificiala]] que permetèt de devesir lo debit. Un premier canau, relativament estable, permetèt de captar un flux d'aiga regular e un segond canau permetèt de liberar lo rèsta dins lo liech principau<ref>Pasmens, aquò èra pas un cas isolat en China. D'efiech, leis autoritats imperialas organizèron la construccion de plusors canaus d'irrigacion majors coma lo [[canau Zhengguo]].</ref>. === Lei periòdes modèrnes e industriaus === A partir de la fin dau sègle XVIII, leis evolucions [[Tecnica|tecnicas]] de la [[Revolucion Industriala]] transformèron prefondament lei metòdes d'irrigacion. D'efiech, la mecanizacion e la [[motor]]izacion permetèron de generalizar lo pompatge mecanic de l'[[aiga]]. Aquò permetèt de mobilizar de volums inaccessibles durant lei periòdes [[istòria|istorics]] precedents, per exemple en pompant dins lei jaç freatics prefonds. En parallèl, de rets mai e mai importantas de [[restanca]]s e de [[canau]]s permetèron d'aigar d'espacis considerables. Ansin, ais [[USA|Estats Units d'America]], lei tèrras irrigadas passèron de {{formatnum:300000}} [[acre]]s en [[1800]] a 7,3 milions en [[1900]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' John Robert McNeill, ''Something New under the Sun: An Environmental History of the Twentieth-Century World'', Nòva York, W.W. Norton & Company, 2000.</ref>. Au sègle XX, l'[[URSS]] utilizèt de tecnicas similaras per desvolopar l'irrigacion en [[Asia Centrala]]. Pasmens, la generalizacion de l'irrigacion [[industria|industriala]] entraïnèt tanben dei premierei [[pollucion]]s causadas per un pompatge excessiu dins lei jaç freatics ò dins lei rius (salinizacion dei jaç freatics, assecament dei rius, pollucion de l'aiga potabla, etc.). La disparicion progressiva de la [[mar d'Aral]] n'es l'illustracion pus coneguda<ref>'''[[francés|(fr)]]''' René Letolle, ''La mer d'Aral : Entre désastre écologique et renaissance'', París, L'Harmattan, 2008.</ref>, mai aqueu tipe de problèmas es present dins la màger part dei regions dau monde. === L'irrigacion actuala === Dempuei la [[Segonda Guèrra Mondiala]], lo melhorament dei tecnicas d'irrigacion a contuniat amb lo desvolopament de culturas mai resistentas a l'ariditat e de tecnicas pus precisas coma lo gota a gota. Ja conegut durant l'[[Antiquitat]], aqueu metòde foguèt modernizat a la fin deis [[ans 1950]] per l'engenhaire [[Israèl|israelian]] [[Simcha Blass]] ([[1897]]-[[1982]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Megh R. Goyal, ''Management of Drip/Trickle or Micro Irrigation'', Toronto, CRC Press, 2012, 408 p.</ref>. Consistís a portar l'aiga dirèctament au pè de cada plantas gràcias a un sistèma de tubes pertusats de pichons traucs. Aquò permetèt de redurre lei pèrdas engendradas per l'evaporacion e l'infiltracion. Un segond aisse de melhorament es l'integracion creissenta de sistèmas [[Tecnologias de l'informacion|informatics]] e [[electronica|electronics]]. Lo recors a de disciplinas [[sciéncia|scientificas]] e tecnicas complèxas ([[meteorologia]], observacion especiala, quimia dei sòus, [[intelligéncia artificiala]], etc.) es tanben mai e mai important. Aquò permet d'adaptar leis apòrts d'aiga d'un biais fòrça precís. Permet egalament de reagir rapidament a un cambiament dei condicions. == Principis e foncionament == === Lei besonhs d'aiga === === Lei fònts d'aiga disponiblas === === La mesura e lo pilotatge === == Tecnicas d'irrigacion principalas == === L'irrigacion gravitària === === L'aspersion === === La microirrigacion === === L'irrigacion sosterranha === == Infrastructuras e equipaments == === Lo captatge e l'estocatge === === Lo transpòrt de l'aiga e sa distribucion === === La gestion e l'automatizacion dei sistèmas === == Aplicacions == === L'agricultura === === Leis espacis verds e lei paisatges === === Leis usatges especifics === == Interès e còsts == === L'aumentacion dei rendiments e la seguretat alimentària === === Lo còst economic === === Leis enjòcs sociaus e politics === == Impactes environamentaus == === La pression sus lei ressorsas idricas === === La degradacion dei sòus === === Leis efiechs sus lei ecosistèmas === == Innovacions e perspectivas == === La reduccion dei besonhs === === Lei ressorsas alternativas === === L'adaptacion au cambiament climatic === == Annèxas == === Liames intèrnes === * [[Agricultura]]. * [[Aiga]]. * [[Canau]]. * [[Jaç freatic]]. === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> 6imp45h70qefak97nvc2zc2q9e9zsxe 2512983 2512976 2026-11-11T08:54:09Z Nicolas Eynaud 6858 /* L'irrigacion actuala */ 2512983 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Provençau}} {{1000 fondamentals}} {{article en construccion}} [[Fichièr:SiphonTubes.JPG|thumb|right|Canau d'aigatge dins una zòna agricòla.]] L''''irrigacion''' es l'ensems dei tecnicas artificialas que permeton d'aportar l'[[aiga]] vèrs de zonas [[Agricultura|agricòlas]] per aumentar la produccion. == Istòria == === L'aparicion de l'irrigacion === [[Fichièr:Dau Neolitic au Temps dau Fèrre.png|thumb|Difusion de l'agricultura, de la [[metallurgia]] e de l'[[escritura]] de [[-8000|8000]] a [[-1000|1000 avC]].]] L'irrigacion es una practica [[agricultura|agricòla]] fòrça anciana. Apareguèt probable dins lei regions [[ariditat|aridas]] onte la [[plueja]] èra pas sufisenta per assegurar lo desvolopament dei culturas. Per exemple, de vestigis datats dau millenari VI avC se tròban en [[Khuzestan]] dins lo sud-èst de l'[[Iran]] actuau<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Kent V. Flannery, « Origins and ecological effects of early domestication in Iran and the Near East" » dins Peter John Ulco e G. W. Dimbleby (dir.), ''The Domestication and Exploitation of Plants and Animals'', Transaction Publishers, 2007, p. 89.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' H. W. Lawton e P. J. Wilke, « Ancient Agricultural Systems in Dry Regions of the Old World », dins A. E. Hall, G. H. Cannell e H. W. Lawton (dir.), ''Agriculture in Semi-Arid Environments. Ecological Studies'', vol. 34, Berlin, Springer Science & Business Media, 2012, p. 13.</ref>. Puei, de testimoniatges nombrós mòstran l'existéncia relativament precòça de tecnicas d'irrigacion dins lei fogaus d'aparicion de l'[[agricultura]]. Ansin, en [[Mesopotamia]], au mens a partir dau millenari III avC, lei païsans desvolopèron una ret de canaus per menar l'aiga de [[Tigre (flume)|Tigre]] e d'[[Eufrates]] fins ai culturas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Donald Hill, ''A History of Engineering in Classical and Medieval Times'', Londres, Routledge, 2013, p. 18.</ref>. A la meteissa epòca, en [[Egipte Antic|Egipte]], l'irrigacion se basava sus lei creissudas de [[Nil]] amb un sistèma de bacins permetent de retenir l'[[aiga]] per inondar lei tèrras. De mai, durant lo rèine d'[[Amenemhat III]] († [[sègle XVIII avC]]), de trabalhs importants foguèron organizats per irrigar l'[[oasís de Faium]]. D'autreis exemples de vestigis importants son estats descubèrts en [[RPC|China]], en [[Nubia]], dins la [[Civilizacion de la Vau d'Indus|vau d'Indus]], dins la vau de [[Nigèr (flume)|Nigèr]] ò en [[America]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Tom D. Dillehay, Herbert H. Elling Jr. e Jack Rossen, « Preceramic irrigation canals in the Peruvian Andes », ''Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America'', vol. 102, n° 47, 2005, pp. 17241-17244.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Richard Bulliet, Pamela Kyle Crossley, Daniel Headrick e Steven Hirsch, ''The Earth and Its Peoples, Volume I: A Global History, to 1550.'', Wadsworth, 2008, pp. 53-56.</ref>. === Leis innovacions anticas e medievalas === A partir dau millenari I avC, de tecnicas pus elaboradas permetèron d'anar cercar l'aiga pus luench ò pus prefondament. Per exemple, en [[Pèrsia]] au començament dau millenari I avC, apareguèron lei [[qanat]]s. Eissits de l'aplicacion de tecnicas [[mina (jaç)|minieras]] a l'irrigacion, son de galariás sosterranhas leugierament clinadas que permèton de drenar un [[jaç freatic]] en direccion dei zònas de cultura<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Henri Goblot, ''Les qanats. Une technique d'acquisition de l'eau'', París, Mouton, 1979, 236 p.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Henri Goblot, « Dans l'ancien Iran, les techniques de l'eau et la grande histoire », ''Histoire, Sciences Sociales'', vol. 18, n° 3,‎ 1963, pp. 499-520.</ref>. Ben adaptat ai [[clima]]s eissuchs, aqueu saber-faire se difusèt pauc a cha pauc en [[Orient Mejan]], en [[Africa dau Nòrd]], en [[Asia Centrala]] e en [[Índia]]<ref>Fòrça qanats antics ò medievaus son totjorn en servici a l'ora d'ara.</ref>. Un autre exemple d'innovacion [[Tecnologia|tecnologica]] permetent de melhorar lei tecnicas d'aigatge foguèt l'[[invencion]] de la [[posaraca]] per d'[[engenhariá|engenhaires]] [[Grècia Antica|grècs]] en [[Egipte Antic|Egipte]] entre lei [[sègle IV avC|sègles IV]] e [[sègle II avC|II avC]]. Perfeccionat per lei [[Empèri Roman|Romans]], lo sistèma se difusèt dins lo monde [[Mar Mediterranèa|mediterranèu]] e en [[Orient Mejan]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' John Peter Oleson, « Water-Lifting », dins Örjan Wikander, ''Handbook of Ancient Water Technology'', Leiden, Brill, coll. « Technology and Change in History » (n° 2), 2000, pp. 217–302.</ref><ref>D'autrei ròdas idraulicas foguèron imaginadas d'un biais independent dins d'autrei regions. Se pòdon citar la [[ròda persana]] e divèrsei sistèmas a basa de [[molin de vent|molins de vent]].</ref>. En parallèl, se desvolopèron tanben de tecnicas per gerir lo [[debit]] dei rius e l'adaptar ai besonhs de l'[[agricultura]]. Un dei cas pus impressionants es aqueu dau [[sistèma d'aigatge de Dujiangyan]] en [[Republica Populara de China|China]] bastit dins lo corrent dau [[sègle III avC]] per lo governaire [[Li Bing]]. Per protegir la vila còntra lei vengudas deis aigas de la [[ribièra]] [[Min]] e mantenir l'alimentacion dei [[canau]]s agricòlas necessaris ai culturas localas, organizèt la construccion d'una [[illa artificiala]] que permetèt de devesir lo debit. Un premier canau, relativament estable, permetèt de captar un flux d'aiga regular e un segond canau permetèt de liberar lo rèsta dins lo liech principau<ref>Pasmens, aquò èra pas un cas isolat en China. D'efiech, leis autoritats imperialas organizèron la construccion de plusors canaus d'irrigacion majors coma lo [[canau Zhengguo]].</ref>. === Lei periòdes modèrnes e industriaus === A partir de la fin dau sègle XVIII, leis evolucions [[Tecnica|tecnicas]] de la [[Revolucion Industriala]] transformèron prefondament lei metòdes d'irrigacion. D'efiech, la mecanizacion e la [[motor]]izacion permetèron de generalizar lo pompatge mecanic de l'[[aiga]]. Aquò permetèt de mobilizar de volums inaccessibles durant lei periòdes [[istòria|istorics]] precedents, per exemple en pompant dins lei jaç freatics prefonds. En parallèl, de rets mai e mai importantas de [[restanca]]s e de [[canau]]s permetèron d'aigar d'espacis considerables. Ansin, ais [[USA|Estats Units d'America]], lei tèrras irrigadas passèron de {{formatnum:300000}} [[acre]]s en [[1800]] a 7,3 milions en [[1900]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' John Robert McNeill, ''Something New under the Sun: An Environmental History of the Twentieth-Century World'', Nòva York, W.W. Norton & Company, 2000.</ref>. Au sègle XX, l'[[URSS]] utilizèt de tecnicas similaras per desvolopar l'irrigacion en [[Asia Centrala]]. Pasmens, la generalizacion de l'irrigacion [[industria|industriala]] entraïnèt tanben dei premierei [[pollucion]]s causadas per un pompatge excessiu dins lei jaç freatics ò dins lei rius (salinizacion dei jaç freatics, assecament dei rius, pollucion de l'aiga potabla, etc.). La disparicion progressiva de la [[mar d'Aral]] n'es l'illustracion pus coneguda<ref>'''[[francés|(fr)]]''' René Letolle, ''La mer d'Aral : Entre désastre écologique et renaissance'', París, L'Harmattan, 2008.</ref>, mai aqueu tipe de problèmas es present dins la màger part dei regions dau monde. === L'irrigacion actuala === Dempuei la [[Segonda Guèrra Mondiala]], lo melhorament dei tecnicas d'irrigacion a contuniat amb lo desvolopament de culturas mai resistentas a l'ariditat e de tecnicas pus precisas coma lo gota a gota. Ja conegut durant l'[[Antiquitat]], aqueu metòde foguèt modernizat a la fin deis [[ans 1950]] per l'engenhaire [[Israèl|israelian]] [[Simcha Blass]] ([[1897]]-[[1982]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Megh R. Goyal, ''Management of Drip/Trickle or Micro Irrigation'', Toronto, CRC Press, 2012, 408 p.</ref>. Consistís a portar l'aiga dirèctament au pè de cada plantas gràcias a un sistèma de tubes pertusats de pichons traucs. Aquò permetèt de redurre lei pèrdas engendradas per l'evaporacion e l'infiltracion. Un segond aisse de melhorament es l'integracion creissenta de sistèmas [[Tecnologias de l'informacion|informatics]] e [[electronica|electronics]]. Lo recors a de disciplinas [[sciéncia|scientificas]] e tecnicas complèxas ([[meteorologia]], observacion especiala, quimia dei sòus, [[intelligéncia artificiala]], etc.) es tanben mai e mai important. Aquò permet d'adaptar leis apòrts d'aiga d'un biais fòrça precís e de reagir pus rapidament ai cambiaments meteorologics. == Principis e foncionament == === Lei besonhs d'aiga === === Lei fònts d'aiga disponiblas === === La mesura e lo pilotatge === == Tecnicas d'irrigacion principalas == === L'irrigacion gravitària === === L'aspersion === === La microirrigacion === === L'irrigacion sosterranha === == Infrastructuras e equipaments == === Lo captatge e l'estocatge === === Lo transpòrt de l'aiga e sa distribucion === === La gestion e l'automatizacion dei sistèmas === == Aplicacions == === L'agricultura === === Leis espacis verds e lei paisatges === === Leis usatges especifics === == Interès e còsts == === L'aumentacion dei rendiments e la seguretat alimentària === === Lo còst economic === === Leis enjòcs sociaus e politics === == Impactes environamentaus == === La pression sus lei ressorsas idricas === === La degradacion dei sòus === === Leis efiechs sus lei ecosistèmas === == Innovacions e perspectivas == === La reduccion dei besonhs === === Lei ressorsas alternativas === === L'adaptacion au cambiament climatic === == Annèxas == === Liames intèrnes === * [[Agricultura]]. * [[Aiga]]. * [[Canau]]. * [[Jaç freatic]]. === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> o6d87kwl2t8ojuupffp38jo7z8px6ga 2512984 2512983 2026-11-11T09:02:58Z Nicolas Eynaud 6858 /* L'irrigacion actuala */ 2512984 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Provençau}} {{1000 fondamentals}} {{article en construccion}} [[Fichièr:SiphonTubes.JPG|thumb|right|Canau d'aigatge dins una zòna agricòla.]] L''''irrigacion''' es l'ensems dei tecnicas artificialas que permeton d'aportar l'[[aiga]] vèrs de zonas [[Agricultura|agricòlas]] per aumentar la produccion. == Istòria == === L'aparicion de l'irrigacion === [[Fichièr:Dau Neolitic au Temps dau Fèrre.png|thumb|Difusion de l'agricultura, de la [[metallurgia]] e de l'[[escritura]] de [[-8000|8000]] a [[-1000|1000 avC]].]] L'irrigacion es una practica [[agricultura|agricòla]] fòrça anciana. Apareguèt probable dins lei regions [[ariditat|aridas]] onte la [[plueja]] èra pas sufisenta per assegurar lo desvolopament dei culturas. Per exemple, de vestigis datats dau millenari VI avC se tròban en [[Khuzestan]] dins lo sud-èst de l'[[Iran]] actuau<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Kent V. Flannery, « Origins and ecological effects of early domestication in Iran and the Near East" » dins Peter John Ulco e G. W. Dimbleby (dir.), ''The Domestication and Exploitation of Plants and Animals'', Transaction Publishers, 2007, p. 89.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' H. W. Lawton e P. J. Wilke, « Ancient Agricultural Systems in Dry Regions of the Old World », dins A. E. Hall, G. H. Cannell e H. W. Lawton (dir.), ''Agriculture in Semi-Arid Environments. Ecological Studies'', vol. 34, Berlin, Springer Science & Business Media, 2012, p. 13.</ref>. Puei, de testimoniatges nombrós mòstran l'existéncia relativament precòça de tecnicas d'irrigacion dins lei fogaus d'aparicion de l'[[agricultura]]. Ansin, en [[Mesopotamia]], au mens a partir dau millenari III avC, lei païsans desvolopèron una ret de canaus per menar l'aiga de [[Tigre (flume)|Tigre]] e d'[[Eufrates]] fins ai culturas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Donald Hill, ''A History of Engineering in Classical and Medieval Times'', Londres, Routledge, 2013, p. 18.</ref>. A la meteissa epòca, en [[Egipte Antic|Egipte]], l'irrigacion se basava sus lei creissudas de [[Nil]] amb un sistèma de bacins permetent de retenir l'[[aiga]] per inondar lei tèrras. De mai, durant lo rèine d'[[Amenemhat III]] († [[sègle XVIII avC]]), de trabalhs importants foguèron organizats per irrigar l'[[oasís de Faium]]. D'autreis exemples de vestigis importants son estats descubèrts en [[RPC|China]], en [[Nubia]], dins la [[Civilizacion de la Vau d'Indus|vau d'Indus]], dins la vau de [[Nigèr (flume)|Nigèr]] ò en [[America]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Tom D. Dillehay, Herbert H. Elling Jr. e Jack Rossen, « Preceramic irrigation canals in the Peruvian Andes », ''Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America'', vol. 102, n° 47, 2005, pp. 17241-17244.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Richard Bulliet, Pamela Kyle Crossley, Daniel Headrick e Steven Hirsch, ''The Earth and Its Peoples, Volume I: A Global History, to 1550.'', Wadsworth, 2008, pp. 53-56.</ref>. === Leis innovacions anticas e medievalas === A partir dau millenari I avC, de tecnicas pus elaboradas permetèron d'anar cercar l'aiga pus luench ò pus prefondament. Per exemple, en [[Pèrsia]] au començament dau millenari I avC, apareguèron lei [[qanat]]s. Eissits de l'aplicacion de tecnicas [[mina (jaç)|minieras]] a l'irrigacion, son de galariás sosterranhas leugierament clinadas que permèton de drenar un [[jaç freatic]] en direccion dei zònas de cultura<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Henri Goblot, ''Les qanats. Une technique d'acquisition de l'eau'', París, Mouton, 1979, 236 p.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Henri Goblot, « Dans l'ancien Iran, les techniques de l'eau et la grande histoire », ''Histoire, Sciences Sociales'', vol. 18, n° 3,‎ 1963, pp. 499-520.</ref>. Ben adaptat ai [[clima]]s eissuchs, aqueu saber-faire se difusèt pauc a cha pauc en [[Orient Mejan]], en [[Africa dau Nòrd]], en [[Asia Centrala]] e en [[Índia]]<ref>Fòrça qanats antics ò medievaus son totjorn en servici a l'ora d'ara.</ref>. Un autre exemple d'innovacion [[Tecnologia|tecnologica]] permetent de melhorar lei tecnicas d'aigatge foguèt l'[[invencion]] de la [[posaraca]] per d'[[engenhariá|engenhaires]] [[Grècia Antica|grècs]] en [[Egipte Antic|Egipte]] entre lei [[sègle IV avC|sègles IV]] e [[sègle II avC|II avC]]. Perfeccionat per lei [[Empèri Roman|Romans]], lo sistèma se difusèt dins lo monde [[Mar Mediterranèa|mediterranèu]] e en [[Orient Mejan]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' John Peter Oleson, « Water-Lifting », dins Örjan Wikander, ''Handbook of Ancient Water Technology'', Leiden, Brill, coll. « Technology and Change in History » (n° 2), 2000, pp. 217–302.</ref><ref>D'autrei ròdas idraulicas foguèron imaginadas d'un biais independent dins d'autrei regions. Se pòdon citar la [[ròda persana]] e divèrsei sistèmas a basa de [[molin de vent|molins de vent]].</ref>. En parallèl, se desvolopèron tanben de tecnicas per gerir lo [[debit]] dei rius e l'adaptar ai besonhs de l'[[agricultura]]. Un dei cas pus impressionants es aqueu dau [[sistèma d'aigatge de Dujiangyan]] en [[Republica Populara de China|China]] bastit dins lo corrent dau [[sègle III avC]] per lo governaire [[Li Bing]]. Per protegir la vila còntra lei vengudas deis aigas de la [[ribièra]] [[Min]] e mantenir l'alimentacion dei [[canau]]s agricòlas necessaris ai culturas localas, organizèt la construccion d'una [[illa artificiala]] que permetèt de devesir lo debit. Un premier canau, relativament estable, permetèt de captar un flux d'aiga regular e un segond canau permetèt de liberar lo rèsta dins lo liech principau<ref>Pasmens, aquò èra pas un cas isolat en China. D'efiech, leis autoritats imperialas organizèron la construccion de plusors canaus d'irrigacion majors coma lo [[canau Zhengguo]].</ref>. === Lei periòdes modèrnes e industriaus === A partir de la fin dau sègle XVIII, leis evolucions [[Tecnica|tecnicas]] de la [[Revolucion Industriala]] transformèron prefondament lei metòdes d'irrigacion. D'efiech, la mecanizacion e la [[motor]]izacion permetèron de generalizar lo pompatge mecanic de l'[[aiga]]. Aquò permetèt de mobilizar de volums inaccessibles durant lei periòdes [[istòria|istorics]] precedents, per exemple en pompant dins lei jaç freatics prefonds. En parallèl, de rets mai e mai importantas de [[restanca]]s e de [[canau]]s permetèron d'aigar d'espacis considerables. Ansin, ais [[USA|Estats Units d'America]], lei tèrras irrigadas passèron de {{formatnum:300000}} [[acre]]s en [[1800]] a 7,3 milions en [[1900]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' John Robert McNeill, ''Something New under the Sun: An Environmental History of the Twentieth-Century World'', Nòva York, W.W. Norton & Company, 2000.</ref>. Au sègle XX, l'[[URSS]] utilizèt de tecnicas similaras per desvolopar l'irrigacion en [[Asia Centrala]]. Pasmens, la generalizacion de l'irrigacion [[industria|industriala]] entraïnèt tanben dei premierei [[pollucion]]s causadas per un pompatge excessiu dins lei jaç freatics ò dins lei rius (salinizacion dei jaç freatics, assecament dei rius, pollucion de l'aiga potabla, etc.). La disparicion progressiva de la [[mar d'Aral]] n'es l'illustracion pus coneguda<ref>'''[[francés|(fr)]]''' René Letolle, ''La mer d'Aral : Entre désastre écologique et renaissance'', París, L'Harmattan, 2008.</ref>, mai aqueu tipe de problèmas es present dins la màger part dei regions dau monde. === L'irrigacion actuala === Dempuei la [[Segonda Guèrra Mondiala]], lo melhorament dei tecnicas d'irrigacion a contuniat amb lo desvolopament de culturas mai resistentas a l'ariditat e de tecnicas pus precisas coma lo gota a gota. Ja conegut durant l'[[Antiquitat]], aqueu metòde foguèt modernizat a la fin deis [[ans 1950]] per l'engenhaire [[Israèl|israelian]] [[Simcha Blass]] ([[1897]]-[[1982]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Megh R. Goyal, ''Management of Drip/Trickle or Micro Irrigation'', Toronto, CRC Press, 2012, 408 p.</ref>. Consistís a portar l'aiga dirèctament au pè de cada plantas gràcias a un sistèma de tubes pertusats de pichons traucs. Aquò permetèt de redurre lei pèrdas engendradas per l'evaporacion e l'infiltracion. Un segond aisse de melhorament es l'integracion creissenta de sistèmas [[Tecnologias de l'informacion|informatics]] e [[electronica|electronics]]. Lo recors a de disciplinas [[sciéncia|scientificas]] e tecnicas complèxas ([[meteorologia]], observacion especiala, quimia dei sòus, [[intelligéncia artificiala]], etc.) es tanben mai e mai important. Aquò permet d'adaptar leis apòrts d'aiga d'un biais fòrça precís e de reagir pus rapidament ai cambiaments meteorologics. Ansin, au començament dau sègle XXI, lei tèrras irrigadas representavan 20 % dei superficias cultivadas, mai 40 % de la produccion agricòla mondiala<ref>'''[[francés|(fr)]]''' « L'agriculture dans le monde », ''Alimagri'', n° 26 (hors-série),‎ julhet de 2012, pp. 4-5.</ref>. == Principis e foncionament == === Lei besonhs d'aiga === === Lei fònts d'aiga disponiblas === === La mesura e lo pilotatge === == Tecnicas d'irrigacion principalas == === L'irrigacion gravitària === === L'aspersion === === La microirrigacion === === L'irrigacion sosterranha === == Infrastructuras e equipaments == === Lo captatge e l'estocatge === === Lo transpòrt de l'aiga e sa distribucion === === La gestion e l'automatizacion dei sistèmas === == Aplicacions == === L'agricultura === === Leis espacis verds e lei paisatges === === Leis usatges especifics === == Interès e còsts == === L'aumentacion dei rendiments e la seguretat alimentària === === Lo còst economic === === Leis enjòcs sociaus e politics === == Impactes environamentaus == === La pression sus lei ressorsas idricas === === La degradacion dei sòus === === Leis efiechs sus lei ecosistèmas === == Innovacions e perspectivas == === La reduccion dei besonhs === === Lei ressorsas alternativas === === L'adaptacion au cambiament climatic === == Annèxas == === Liames intèrnes === * [[Agricultura]]. * [[Aiga]]. * [[Canau]]. * [[Jaç freatic]]. === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> o0z1fwiuy4thktye6ma2iq1xsv7h0ii 2512985 2512984 2026-11-11T09:05:01Z Nicolas Eynaud 6858 /* L'irrigacion actuala */ 2512985 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Provençau}} {{1000 fondamentals}} {{article en construccion}} [[Fichièr:SiphonTubes.JPG|thumb|right|Canau d'aigatge dins una zòna agricòla.]] L''''irrigacion''' es l'ensems dei tecnicas artificialas que permeton d'aportar l'[[aiga]] vèrs de zonas [[Agricultura|agricòlas]] per aumentar la produccion. == Istòria == === L'aparicion de l'irrigacion === [[Fichièr:Dau Neolitic au Temps dau Fèrre.png|thumb|Difusion de l'agricultura, de la [[metallurgia]] e de l'[[escritura]] de [[-8000|8000]] a [[-1000|1000 avC]].]] L'irrigacion es una practica [[agricultura|agricòla]] fòrça anciana. Apareguèt probable dins lei regions [[ariditat|aridas]] onte la [[plueja]] èra pas sufisenta per assegurar lo desvolopament dei culturas. Per exemple, de vestigis datats dau millenari VI avC se tròban en [[Khuzestan]] dins lo sud-èst de l'[[Iran]] actuau<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Kent V. Flannery, « Origins and ecological effects of early domestication in Iran and the Near East" » dins Peter John Ulco e G. W. Dimbleby (dir.), ''The Domestication and Exploitation of Plants and Animals'', Transaction Publishers, 2007, p. 89.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' H. W. Lawton e P. J. Wilke, « Ancient Agricultural Systems in Dry Regions of the Old World », dins A. E. Hall, G. H. Cannell e H. W. Lawton (dir.), ''Agriculture in Semi-Arid Environments. Ecological Studies'', vol. 34, Berlin, Springer Science & Business Media, 2012, p. 13.</ref>. Puei, de testimoniatges nombrós mòstran l'existéncia relativament precòça de tecnicas d'irrigacion dins lei fogaus d'aparicion de l'[[agricultura]]. Ansin, en [[Mesopotamia]], au mens a partir dau millenari III avC, lei païsans desvolopèron una ret de canaus per menar l'aiga de [[Tigre (flume)|Tigre]] e d'[[Eufrates]] fins ai culturas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Donald Hill, ''A History of Engineering in Classical and Medieval Times'', Londres, Routledge, 2013, p. 18.</ref>. A la meteissa epòca, en [[Egipte Antic|Egipte]], l'irrigacion se basava sus lei creissudas de [[Nil]] amb un sistèma de bacins permetent de retenir l'[[aiga]] per inondar lei tèrras. De mai, durant lo rèine d'[[Amenemhat III]] († [[sègle XVIII avC]]), de trabalhs importants foguèron organizats per irrigar l'[[oasís de Faium]]. D'autreis exemples de vestigis importants son estats descubèrts en [[RPC|China]], en [[Nubia]], dins la [[Civilizacion de la Vau d'Indus|vau d'Indus]], dins la vau de [[Nigèr (flume)|Nigèr]] ò en [[America]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Tom D. Dillehay, Herbert H. Elling Jr. e Jack Rossen, « Preceramic irrigation canals in the Peruvian Andes », ''Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America'', vol. 102, n° 47, 2005, pp. 17241-17244.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Richard Bulliet, Pamela Kyle Crossley, Daniel Headrick e Steven Hirsch, ''The Earth and Its Peoples, Volume I: A Global History, to 1550.'', Wadsworth, 2008, pp. 53-56.</ref>. === Leis innovacions anticas e medievalas === A partir dau millenari I avC, de tecnicas pus elaboradas permetèron d'anar cercar l'aiga pus luench ò pus prefondament. Per exemple, en [[Pèrsia]] au començament dau millenari I avC, apareguèron lei [[qanat]]s. Eissits de l'aplicacion de tecnicas [[mina (jaç)|minieras]] a l'irrigacion, son de galariás sosterranhas leugierament clinadas que permèton de drenar un [[jaç freatic]] en direccion dei zònas de cultura<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Henri Goblot, ''Les qanats. Une technique d'acquisition de l'eau'', París, Mouton, 1979, 236 p.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Henri Goblot, « Dans l'ancien Iran, les techniques de l'eau et la grande histoire », ''Histoire, Sciences Sociales'', vol. 18, n° 3,‎ 1963, pp. 499-520.</ref>. Ben adaptat ai [[clima]]s eissuchs, aqueu saber-faire se difusèt pauc a cha pauc en [[Orient Mejan]], en [[Africa dau Nòrd]], en [[Asia Centrala]] e en [[Índia]]<ref>Fòrça qanats antics ò medievaus son totjorn en servici a l'ora d'ara.</ref>. Un autre exemple d'innovacion [[Tecnologia|tecnologica]] permetent de melhorar lei tecnicas d'aigatge foguèt l'[[invencion]] de la [[posaraca]] per d'[[engenhariá|engenhaires]] [[Grècia Antica|grècs]] en [[Egipte Antic|Egipte]] entre lei [[sègle IV avC|sègles IV]] e [[sègle II avC|II avC]]. Perfeccionat per lei [[Empèri Roman|Romans]], lo sistèma se difusèt dins lo monde [[Mar Mediterranèa|mediterranèu]] e en [[Orient Mejan]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' John Peter Oleson, « Water-Lifting », dins Örjan Wikander, ''Handbook of Ancient Water Technology'', Leiden, Brill, coll. « Technology and Change in History » (n° 2), 2000, pp. 217–302.</ref><ref>D'autrei ròdas idraulicas foguèron imaginadas d'un biais independent dins d'autrei regions. Se pòdon citar la [[ròda persana]] e divèrsei sistèmas a basa de [[molin de vent|molins de vent]].</ref>. En parallèl, se desvolopèron tanben de tecnicas per gerir lo [[debit]] dei rius e l'adaptar ai besonhs de l'[[agricultura]]. Un dei cas pus impressionants es aqueu dau [[sistèma d'aigatge de Dujiangyan]] en [[Republica Populara de China|China]] bastit dins lo corrent dau [[sègle III avC]] per lo governaire [[Li Bing]]. Per protegir la vila còntra lei vengudas deis aigas de la [[ribièra]] [[Min]] e mantenir l'alimentacion dei [[canau]]s agricòlas necessaris ai culturas localas, organizèt la construccion d'una [[illa artificiala]] que permetèt de devesir lo debit. Un premier canau, relativament estable, permetèt de captar un flux d'aiga regular e un segond canau permetèt de liberar lo rèsta dins lo liech principau<ref>Pasmens, aquò èra pas un cas isolat en China. D'efiech, leis autoritats imperialas organizèron la construccion de plusors canaus d'irrigacion majors coma lo [[canau Zhengguo]].</ref>. === Lei periòdes modèrnes e industriaus === A partir de la fin dau sègle XVIII, leis evolucions [[Tecnica|tecnicas]] de la [[Revolucion Industriala]] transformèron prefondament lei metòdes d'irrigacion. D'efiech, la mecanizacion e la [[motor]]izacion permetèron de generalizar lo pompatge mecanic de l'[[aiga]]. Aquò permetèt de mobilizar de volums inaccessibles durant lei periòdes [[istòria|istorics]] precedents, per exemple en pompant dins lei jaç freatics prefonds. En parallèl, de rets mai e mai importantas de [[restanca]]s e de [[canau]]s permetèron d'aigar d'espacis considerables. Ansin, ais [[USA|Estats Units d'America]], lei tèrras irrigadas passèron de {{formatnum:300000}} [[acre]]s en [[1800]] a 7,3 milions en [[1900]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' John Robert McNeill, ''Something New under the Sun: An Environmental History of the Twentieth-Century World'', Nòva York, W.W. Norton & Company, 2000.</ref>. Au sègle XX, l'[[URSS]] utilizèt de tecnicas similaras per desvolopar l'irrigacion en [[Asia Centrala]]. Pasmens, la generalizacion de l'irrigacion [[industria|industriala]] entraïnèt tanben dei premierei [[pollucion]]s causadas per un pompatge excessiu dins lei jaç freatics ò dins lei rius (salinizacion dei jaç freatics, assecament dei rius, pollucion de l'aiga potabla, etc.). La disparicion progressiva de la [[mar d'Aral]] n'es l'illustracion pus coneguda<ref>'''[[francés|(fr)]]''' René Letolle, ''La mer d'Aral : Entre désastre écologique et renaissance'', París, L'Harmattan, 2008.</ref>, mai aqueu tipe de problèmas es present dins la màger part dei regions dau monde. === L'irrigacion actuala === Dempuei la [[Segonda Guèrra Mondiala]], lo melhorament dei tecnicas d'irrigacion a contuniat amb lo desvolopament de culturas mai resistentas a l'ariditat e de tecnicas pus precisas coma lo gota a gota. Ja conegut durant l'[[Antiquitat]], aqueu metòde foguèt modernizat a la fin deis [[ans 1950]] per l'engenhaire [[Israèl|israelian]] [[Simcha Blass]] ([[1897]]-[[1982]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Megh R. Goyal, ''Management of Drip/Trickle or Micro Irrigation'', Toronto, CRC Press, 2012, 408 p.</ref>. Consistís a portar l'aiga dirèctament au pè de cada planta gràcias a un sistèma de tubes pertusats de pichons traucs. Aquò permetèt de redurre lei pèrdas engendradas per l'evaporacion e l'infiltracion. Un segond aisse de melhorament es l'integracion creissenta de sistèmas [[Tecnologias de l'informacion|informatics]] e [[electronica|electronics]]. Lo recors a de disciplinas [[sciéncia|scientificas]] e tecnicas complèxas ([[meteorologia]], observacion especiala, quimia dei sòus, [[intelligéncia artificiala]], etc.) es tanben mai e mai important. Aquò permet d'adaptar leis apòrts d'aiga d'un biais fòrça precís e de reagir pus rapidament ai cambiaments meteorologics. Ansin, au començament dau sègle XXI, lei tèrras irrigadas representavan 20 % dei superficias cultivadas, mai 40 % de la produccion agricòla mondiala<ref>'''[[francés|(fr)]]''' « L'agriculture dans le monde », ''Alimagri'', n° 26 (hors-série),‎ julhet de 2012, pp. 4-5.</ref>. == Principis e foncionament == === Lei besonhs d'aiga === === Lei fònts d'aiga disponiblas === === La mesura e lo pilotatge === == Tecnicas d'irrigacion principalas == === L'irrigacion gravitària === === L'aspersion === === La microirrigacion === === L'irrigacion sosterranha === == Infrastructuras e equipaments == === Lo captatge e l'estocatge === === Lo transpòrt de l'aiga e sa distribucion === === La gestion e l'automatizacion dei sistèmas === == Aplicacions == === L'agricultura === === Leis espacis verds e lei paisatges === === Leis usatges especifics === == Interès e còsts == === L'aumentacion dei rendiments e la seguretat alimentària === === Lo còst economic === === Leis enjòcs sociaus e politics === == Impactes environamentaus == === La pression sus lei ressorsas idricas === === La degradacion dei sòus === === Leis efiechs sus lei ecosistèmas === == Innovacions e perspectivas == === La reduccion dei besonhs === === Lei ressorsas alternativas === === L'adaptacion au cambiament climatic === == Annèxas == === Liames intèrnes === * [[Agricultura]]. * [[Aiga]]. * [[Canau]]. * [[Jaç freatic]]. === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> iwbq13w5eladjfa0c1v65rqzf802q1s 2512991 2512985 2026-11-11T09:46:06Z Nicolas Eynaud 6858 /* Principis e foncionament */ 2512991 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Provençau}} {{1000 fondamentals}} {{article en construccion}} [[Fichièr:SiphonTubes.JPG|thumb|right|Canau d'aigatge dins una zòna agricòla.]] L''''irrigacion''' es l'ensems dei tecnicas artificialas que permeton d'aportar l'[[aiga]] vèrs de zonas [[Agricultura|agricòlas]] per aumentar la produccion. == Istòria == === L'aparicion de l'irrigacion === [[Fichièr:Dau Neolitic au Temps dau Fèrre.png|thumb|Difusion de l'agricultura, de la [[metallurgia]] e de l'[[escritura]] de [[-8000|8000]] a [[-1000|1000 avC]].]] L'irrigacion es una practica [[agricultura|agricòla]] fòrça anciana. Apareguèt probable dins lei regions [[ariditat|aridas]] onte la [[plueja]] èra pas sufisenta per assegurar lo desvolopament dei culturas. Per exemple, de vestigis datats dau millenari VI avC se tròban en [[Khuzestan]] dins lo sud-èst de l'[[Iran]] actuau<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Kent V. Flannery, « Origins and ecological effects of early domestication in Iran and the Near East" » dins Peter John Ulco e G. W. Dimbleby (dir.), ''The Domestication and Exploitation of Plants and Animals'', Transaction Publishers, 2007, p. 89.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' H. W. Lawton e P. J. Wilke, « Ancient Agricultural Systems in Dry Regions of the Old World », dins A. E. Hall, G. H. Cannell e H. W. Lawton (dir.), ''Agriculture in Semi-Arid Environments. Ecological Studies'', vol. 34, Berlin, Springer Science & Business Media, 2012, p. 13.</ref>. Puei, de testimoniatges nombrós mòstran l'existéncia relativament precòça de tecnicas d'irrigacion dins lei fogaus d'aparicion de l'[[agricultura]]. Ansin, en [[Mesopotamia]], au mens a partir dau millenari III avC, lei païsans desvolopèron una ret de canaus per menar l'aiga de [[Tigre (flume)|Tigre]] e d'[[Eufrates]] fins ai culturas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Donald Hill, ''A History of Engineering in Classical and Medieval Times'', Londres, Routledge, 2013, p. 18.</ref>. A la meteissa epòca, en [[Egipte Antic|Egipte]], l'irrigacion se basava sus lei creissudas de [[Nil]] amb un sistèma de bacins permetent de retenir l'[[aiga]] per inondar lei tèrras. De mai, durant lo rèine d'[[Amenemhat III]] († [[sègle XVIII avC]]), de trabalhs importants foguèron organizats per irrigar l'[[oasís de Faium]]. D'autreis exemples de vestigis importants son estats descubèrts en [[RPC|China]], en [[Nubia]], dins la [[Civilizacion de la Vau d'Indus|vau d'Indus]], dins la vau de [[Nigèr (flume)|Nigèr]] ò en [[America]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Tom D. Dillehay, Herbert H. Elling Jr. e Jack Rossen, « Preceramic irrigation canals in the Peruvian Andes », ''Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America'', vol. 102, n° 47, 2005, pp. 17241-17244.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Richard Bulliet, Pamela Kyle Crossley, Daniel Headrick e Steven Hirsch, ''The Earth and Its Peoples, Volume I: A Global History, to 1550.'', Wadsworth, 2008, pp. 53-56.</ref>. === Leis innovacions anticas e medievalas === A partir dau millenari I avC, de tecnicas pus elaboradas permetèron d'anar cercar l'aiga pus luench ò pus prefondament. Per exemple, en [[Pèrsia]] au començament dau millenari I avC, apareguèron lei [[qanat]]s. Eissits de l'aplicacion de tecnicas [[mina (jaç)|minieras]] a l'irrigacion, son de galariás sosterranhas leugierament clinadas que permèton de drenar un [[jaç freatic]] en direccion dei zònas de cultura<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Henri Goblot, ''Les qanats. Une technique d'acquisition de l'eau'', París, Mouton, 1979, 236 p.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Henri Goblot, « Dans l'ancien Iran, les techniques de l'eau et la grande histoire », ''Histoire, Sciences Sociales'', vol. 18, n° 3,‎ 1963, pp. 499-520.</ref>. Ben adaptat ai [[clima]]s eissuchs, aqueu saber-faire se difusèt pauc a cha pauc en [[Orient Mejan]], en [[Africa dau Nòrd]], en [[Asia Centrala]] e en [[Índia]]<ref>Fòrça qanats antics ò medievaus son totjorn en servici a l'ora d'ara.</ref>. Un autre exemple d'innovacion [[Tecnologia|tecnologica]] permetent de melhorar lei tecnicas d'aigatge foguèt l'[[invencion]] de la [[posaraca]] per d'[[engenhariá|engenhaires]] [[Grècia Antica|grècs]] en [[Egipte Antic|Egipte]] entre lei [[sègle IV avC|sègles IV]] e [[sègle II avC|II avC]]. Perfeccionat per lei [[Empèri Roman|Romans]], lo sistèma se difusèt dins lo monde [[Mar Mediterranèa|mediterranèu]] e en [[Orient Mejan]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' John Peter Oleson, « Water-Lifting », dins Örjan Wikander, ''Handbook of Ancient Water Technology'', Leiden, Brill, coll. « Technology and Change in History » (n° 2), 2000, pp. 217–302.</ref><ref>D'autrei ròdas idraulicas foguèron imaginadas d'un biais independent dins d'autrei regions. Se pòdon citar la [[ròda persana]] e divèrsei sistèmas a basa de [[molin de vent|molins de vent]].</ref>. En parallèl, se desvolopèron tanben de tecnicas per gerir lo [[debit]] dei rius e l'adaptar ai besonhs de l'[[agricultura]]. Un dei cas pus impressionants es aqueu dau [[sistèma d'aigatge de Dujiangyan]] en [[Republica Populara de China|China]] bastit dins lo corrent dau [[sègle III avC]] per lo governaire [[Li Bing]]. Per protegir la vila còntra lei vengudas deis aigas de la [[ribièra]] [[Min]] e mantenir l'alimentacion dei [[canau]]s agricòlas necessaris ai culturas localas, organizèt la construccion d'una [[illa artificiala]] que permetèt de devesir lo debit. Un premier canau, relativament estable, permetèt de captar un flux d'aiga regular e un segond canau permetèt de liberar lo rèsta dins lo liech principau<ref>Pasmens, aquò èra pas un cas isolat en China. D'efiech, leis autoritats imperialas organizèron la construccion de plusors canaus d'irrigacion majors coma lo [[canau Zhengguo]].</ref>. === Lei periòdes modèrnes e industriaus === A partir de la fin dau sègle XVIII, leis evolucions [[Tecnica|tecnicas]] de la [[Revolucion Industriala]] transformèron prefondament lei metòdes d'irrigacion. D'efiech, la mecanizacion e la [[motor]]izacion permetèron de generalizar lo pompatge mecanic de l'[[aiga]]. Aquò permetèt de mobilizar de volums inaccessibles durant lei periòdes [[istòria|istorics]] precedents, per exemple en pompant dins lei jaç freatics prefonds. En parallèl, de rets mai e mai importantas de [[restanca]]s e de [[canau]]s permetèron d'aigar d'espacis considerables. Ansin, ais [[USA|Estats Units d'America]], lei tèrras irrigadas passèron de {{formatnum:300000}} [[acre]]s en [[1800]] a 7,3 milions en [[1900]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' John Robert McNeill, ''Something New under the Sun: An Environmental History of the Twentieth-Century World'', Nòva York, W.W. Norton & Company, 2000.</ref>. Au sègle XX, l'[[URSS]] utilizèt de tecnicas similaras per desvolopar l'irrigacion en [[Asia Centrala]]. Pasmens, la generalizacion de l'irrigacion [[industria|industriala]] entraïnèt tanben dei premierei [[pollucion]]s causadas per un pompatge excessiu dins lei jaç freatics ò dins lei rius (salinizacion dei jaç freatics, assecament dei rius, pollucion de l'aiga potabla, etc.). La disparicion progressiva de la [[mar d'Aral]] n'es l'illustracion pus coneguda<ref>'''[[francés|(fr)]]''' René Letolle, ''La mer d'Aral : Entre désastre écologique et renaissance'', París, L'Harmattan, 2008.</ref>, mai aqueu tipe de problèmas es present dins la màger part dei regions dau monde. === L'irrigacion actuala === Dempuei la [[Segonda Guèrra Mondiala]], lo melhorament dei tecnicas d'irrigacion a contuniat amb lo desvolopament de culturas mai resistentas a l'ariditat e de tecnicas pus precisas coma lo gota a gota. Ja conegut durant l'[[Antiquitat]], aqueu metòde foguèt modernizat a la fin deis [[ans 1950]] per l'engenhaire [[Israèl|israelian]] [[Simcha Blass]] ([[1897]]-[[1982]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Megh R. Goyal, ''Management of Drip/Trickle or Micro Irrigation'', Toronto, CRC Press, 2012, 408 p.</ref>. Consistís a portar l'aiga dirèctament au pè de cada planta gràcias a un sistèma de tubes pertusats de pichons traucs. Aquò permetèt de redurre lei pèrdas engendradas per l'evaporacion e l'infiltracion. Un segond aisse de melhorament es l'integracion creissenta de sistèmas [[Tecnologias de l'informacion|informatics]] e [[electronica|electronics]]. Lo recors a de disciplinas [[sciéncia|scientificas]] e tecnicas complèxas ([[meteorologia]], observacion especiala, quimia dei sòus, [[intelligéncia artificiala]], etc.) es tanben mai e mai important. Aquò permet d'adaptar leis apòrts d'aiga d'un biais fòrça precís e de reagir pus rapidament ai cambiaments meteorologics. Ansin, au començament dau sègle XXI, lei tèrras irrigadas representavan 20 % dei superficias cultivadas, mai 40 % de la produccion agricòla mondiala<ref>'''[[francés|(fr)]]''' « L'agriculture dans le monde », ''Alimagri'', n° 26 (hors-série),‎ julhet de 2012, pp. 4-5.</ref>. == Principis e foncionament == === Lei besonhs d'aiga === Lei [[planta]]s an besoin d'[[aiga]] per créisser e per seguir son cicle de vida. Per exemple, de [[tomata]]s necessitan generalament entre 400 e 800 mm annadier per se desvolopar. Per respòndre a aqueu besonh, lei plantas pompan l'aiga dau [[sòu]] per sei [[racina]]s e ne'n restituïsson una partida a l'[[atmosfèra]] per transpiracion mentre qu'una autra partida s’[[evaporacion|evapòra]] dirèctament a la [[superficia]] dau sòu. L'ensemble d'aquelei pèrdas, designat per lo tèrme d'[[evapotranspiracion]], varia segon la planta, l'estat dau sòu e lei condicions [[meteorologia|meteorologicas]] ([[calor]], [[vent]], [[umiditat]], ensorelhament, etc)<ref>'''[[francés|(fr)]]''' H. Chamayou, ''Éléments de bioclimatologie'', Agence de coopération culturelle et technique, avec la collaboration du Conseil international de la langue française, 1993, 283 p.</ref><ref>D'estiu, entre 25 e 30 °C, lei pèrdas per evapotranspiracion pòdon representar 4 mm/j.</ref>. L’objectiu de l’irrigacion es donc de compensar la diferéncia entre aquelei besonhs e l’aiga portada per lei [[precipitacion (meteorologia)|precipitacions]] naturalas per mantenir lo bòn debanament dau cicle de desvolopament de la planta. Quand la plueja es pas sufisenta, en particular durant lei periòdes de [[secaressa]], l’irrigacion permet de mantenir la [[creissença]] dei culturas. Pasmens, un excès d’aiga pòu èsser tant marrit coma una manca, perque nèga lei racinas e empacha sa respiracion. La bòna gestion de l’irrigacion consistís donc a determinar e a portar la [[quantitat]] d’aiga necessària au desvolopament dei culturas. === Lei fònts d'aiga disponiblas === === La mesura e lo pilotatge === == Tecnicas d'irrigacion principalas == === L'irrigacion gravitària === === L'aspersion === === La microirrigacion === === L'irrigacion sosterranha === == Infrastructuras e equipaments == === Lo captatge e l'estocatge === === Lo transpòrt de l'aiga e sa distribucion === === La gestion e l'automatizacion dei sistèmas === == Aplicacions == === L'agricultura === === Leis espacis verds e lei paisatges === === Leis usatges especifics === == Interès e còsts == === L'aumentacion dei rendiments e la seguretat alimentària === === Lo còst economic === === Leis enjòcs sociaus e politics === == Impactes environamentaus == === La pression sus lei ressorsas idricas === === La degradacion dei sòus === === Leis efiechs sus lei ecosistèmas === == Innovacions e perspectivas == === La reduccion dei besonhs === === Lei ressorsas alternativas === === L'adaptacion au cambiament climatic === == Annèxas == === Liames intèrnes === * [[Agricultura]]. * [[Aiga]]. * [[Canau]]. * [[Jaç freatic]]. === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> q96aai6n4cxan2lwd4nff7y6dga01cn 2512992 2512991 2026-11-11T09:46:35Z Nicolas Eynaud 6858 /* Lei besonhs d'aiga */ 2512992 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Provençau}} {{1000 fondamentals}} {{article en construccion}} [[Fichièr:SiphonTubes.JPG|thumb|right|Canau d'aigatge dins una zòna agricòla.]] L''''irrigacion''' es l'ensems dei tecnicas artificialas que permeton d'aportar l'[[aiga]] vèrs de zonas [[Agricultura|agricòlas]] per aumentar la produccion. == Istòria == === L'aparicion de l'irrigacion === [[Fichièr:Dau Neolitic au Temps dau Fèrre.png|thumb|Difusion de l'agricultura, de la [[metallurgia]] e de l'[[escritura]] de [[-8000|8000]] a [[-1000|1000 avC]].]] L'irrigacion es una practica [[agricultura|agricòla]] fòrça anciana. Apareguèt probable dins lei regions [[ariditat|aridas]] onte la [[plueja]] èra pas sufisenta per assegurar lo desvolopament dei culturas. Per exemple, de vestigis datats dau millenari VI avC se tròban en [[Khuzestan]] dins lo sud-èst de l'[[Iran]] actuau<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Kent V. Flannery, « Origins and ecological effects of early domestication in Iran and the Near East" » dins Peter John Ulco e G. W. Dimbleby (dir.), ''The Domestication and Exploitation of Plants and Animals'', Transaction Publishers, 2007, p. 89.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' H. W. Lawton e P. J. Wilke, « Ancient Agricultural Systems in Dry Regions of the Old World », dins A. E. Hall, G. H. Cannell e H. W. Lawton (dir.), ''Agriculture in Semi-Arid Environments. Ecological Studies'', vol. 34, Berlin, Springer Science & Business Media, 2012, p. 13.</ref>. Puei, de testimoniatges nombrós mòstran l'existéncia relativament precòça de tecnicas d'irrigacion dins lei fogaus d'aparicion de l'[[agricultura]]. Ansin, en [[Mesopotamia]], au mens a partir dau millenari III avC, lei païsans desvolopèron una ret de canaus per menar l'aiga de [[Tigre (flume)|Tigre]] e d'[[Eufrates]] fins ai culturas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Donald Hill, ''A History of Engineering in Classical and Medieval Times'', Londres, Routledge, 2013, p. 18.</ref>. A la meteissa epòca, en [[Egipte Antic|Egipte]], l'irrigacion se basava sus lei creissudas de [[Nil]] amb un sistèma de bacins permetent de retenir l'[[aiga]] per inondar lei tèrras. De mai, durant lo rèine d'[[Amenemhat III]] († [[sègle XVIII avC]]), de trabalhs importants foguèron organizats per irrigar l'[[oasís de Faium]]. D'autreis exemples de vestigis importants son estats descubèrts en [[RPC|China]], en [[Nubia]], dins la [[Civilizacion de la Vau d'Indus|vau d'Indus]], dins la vau de [[Nigèr (flume)|Nigèr]] ò en [[America]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Tom D. Dillehay, Herbert H. Elling Jr. e Jack Rossen, « Preceramic irrigation canals in the Peruvian Andes », ''Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America'', vol. 102, n° 47, 2005, pp. 17241-17244.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Richard Bulliet, Pamela Kyle Crossley, Daniel Headrick e Steven Hirsch, ''The Earth and Its Peoples, Volume I: A Global History, to 1550.'', Wadsworth, 2008, pp. 53-56.</ref>. === Leis innovacions anticas e medievalas === A partir dau millenari I avC, de tecnicas pus elaboradas permetèron d'anar cercar l'aiga pus luench ò pus prefondament. Per exemple, en [[Pèrsia]] au començament dau millenari I avC, apareguèron lei [[qanat]]s. Eissits de l'aplicacion de tecnicas [[mina (jaç)|minieras]] a l'irrigacion, son de galariás sosterranhas leugierament clinadas que permèton de drenar un [[jaç freatic]] en direccion dei zònas de cultura<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Henri Goblot, ''Les qanats. Une technique d'acquisition de l'eau'', París, Mouton, 1979, 236 p.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Henri Goblot, « Dans l'ancien Iran, les techniques de l'eau et la grande histoire », ''Histoire, Sciences Sociales'', vol. 18, n° 3,‎ 1963, pp. 499-520.</ref>. Ben adaptat ai [[clima]]s eissuchs, aqueu saber-faire se difusèt pauc a cha pauc en [[Orient Mejan]], en [[Africa dau Nòrd]], en [[Asia Centrala]] e en [[Índia]]<ref>Fòrça qanats antics ò medievaus son totjorn en servici a l'ora d'ara.</ref>. Un autre exemple d'innovacion [[Tecnologia|tecnologica]] permetent de melhorar lei tecnicas d'aigatge foguèt l'[[invencion]] de la [[posaraca]] per d'[[engenhariá|engenhaires]] [[Grècia Antica|grècs]] en [[Egipte Antic|Egipte]] entre lei [[sègle IV avC|sègles IV]] e [[sègle II avC|II avC]]. Perfeccionat per lei [[Empèri Roman|Romans]], lo sistèma se difusèt dins lo monde [[Mar Mediterranèa|mediterranèu]] e en [[Orient Mejan]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' John Peter Oleson, « Water-Lifting », dins Örjan Wikander, ''Handbook of Ancient Water Technology'', Leiden, Brill, coll. « Technology and Change in History » (n° 2), 2000, pp. 217–302.</ref><ref>D'autrei ròdas idraulicas foguèron imaginadas d'un biais independent dins d'autrei regions. Se pòdon citar la [[ròda persana]] e divèrsei sistèmas a basa de [[molin de vent|molins de vent]].</ref>. En parallèl, se desvolopèron tanben de tecnicas per gerir lo [[debit]] dei rius e l'adaptar ai besonhs de l'[[agricultura]]. Un dei cas pus impressionants es aqueu dau [[sistèma d'aigatge de Dujiangyan]] en [[Republica Populara de China|China]] bastit dins lo corrent dau [[sègle III avC]] per lo governaire [[Li Bing]]. Per protegir la vila còntra lei vengudas deis aigas de la [[ribièra]] [[Min]] e mantenir l'alimentacion dei [[canau]]s agricòlas necessaris ai culturas localas, organizèt la construccion d'una [[illa artificiala]] que permetèt de devesir lo debit. Un premier canau, relativament estable, permetèt de captar un flux d'aiga regular e un segond canau permetèt de liberar lo rèsta dins lo liech principau<ref>Pasmens, aquò èra pas un cas isolat en China. D'efiech, leis autoritats imperialas organizèron la construccion de plusors canaus d'irrigacion majors coma lo [[canau Zhengguo]].</ref>. === Lei periòdes modèrnes e industriaus === A partir de la fin dau sègle XVIII, leis evolucions [[Tecnica|tecnicas]] de la [[Revolucion Industriala]] transformèron prefondament lei metòdes d'irrigacion. D'efiech, la mecanizacion e la [[motor]]izacion permetèron de generalizar lo pompatge mecanic de l'[[aiga]]. Aquò permetèt de mobilizar de volums inaccessibles durant lei periòdes [[istòria|istorics]] precedents, per exemple en pompant dins lei jaç freatics prefonds. En parallèl, de rets mai e mai importantas de [[restanca]]s e de [[canau]]s permetèron d'aigar d'espacis considerables. Ansin, ais [[USA|Estats Units d'America]], lei tèrras irrigadas passèron de {{formatnum:300000}} [[acre]]s en [[1800]] a 7,3 milions en [[1900]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' John Robert McNeill, ''Something New under the Sun: An Environmental History of the Twentieth-Century World'', Nòva York, W.W. Norton & Company, 2000.</ref>. Au sègle XX, l'[[URSS]] utilizèt de tecnicas similaras per desvolopar l'irrigacion en [[Asia Centrala]]. Pasmens, la generalizacion de l'irrigacion [[industria|industriala]] entraïnèt tanben dei premierei [[pollucion]]s causadas per un pompatge excessiu dins lei jaç freatics ò dins lei rius (salinizacion dei jaç freatics, assecament dei rius, pollucion de l'aiga potabla, etc.). La disparicion progressiva de la [[mar d'Aral]] n'es l'illustracion pus coneguda<ref>'''[[francés|(fr)]]''' René Letolle, ''La mer d'Aral : Entre désastre écologique et renaissance'', París, L'Harmattan, 2008.</ref>, mai aqueu tipe de problèmas es present dins la màger part dei regions dau monde. === L'irrigacion actuala === Dempuei la [[Segonda Guèrra Mondiala]], lo melhorament dei tecnicas d'irrigacion a contuniat amb lo desvolopament de culturas mai resistentas a l'ariditat e de tecnicas pus precisas coma lo gota a gota. Ja conegut durant l'[[Antiquitat]], aqueu metòde foguèt modernizat a la fin deis [[ans 1950]] per l'engenhaire [[Israèl|israelian]] [[Simcha Blass]] ([[1897]]-[[1982]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Megh R. Goyal, ''Management of Drip/Trickle or Micro Irrigation'', Toronto, CRC Press, 2012, 408 p.</ref>. Consistís a portar l'aiga dirèctament au pè de cada planta gràcias a un sistèma de tubes pertusats de pichons traucs. Aquò permetèt de redurre lei pèrdas engendradas per l'evaporacion e l'infiltracion. Un segond aisse de melhorament es l'integracion creissenta de sistèmas [[Tecnologias de l'informacion|informatics]] e [[electronica|electronics]]. Lo recors a de disciplinas [[sciéncia|scientificas]] e tecnicas complèxas ([[meteorologia]], observacion especiala, quimia dei sòus, [[intelligéncia artificiala]], etc.) es tanben mai e mai important. Aquò permet d'adaptar leis apòrts d'aiga d'un biais fòrça precís e de reagir pus rapidament ai cambiaments meteorologics. Ansin, au començament dau sègle XXI, lei tèrras irrigadas representavan 20 % dei superficias cultivadas, mai 40 % de la produccion agricòla mondiala<ref>'''[[francés|(fr)]]''' « L'agriculture dans le monde », ''Alimagri'', n° 26 (hors-série),‎ julhet de 2012, pp. 4-5.</ref>. == Principis e foncionament == === Lei besonhs d'aiga === Lei [[planta]]s an besoin d'[[aiga]] per créisser e per seguir son cicle de vida. Per exemple, de [[tomata]]s necessitan generalament entre 400 e 800 mm annadier per se desvolopar. Per respòndre a aqueu besonh, lei plantas pompan l'aiga dau [[sòu]] per sei [[racina]]s e ne'n restituïsson una partida a l'[[atmosfèra]] per transpiracion mentre qu'una autra partida s’[[evaporacion|evapòra]] dirèctament a la [[superficia]] dau sòu. L'ensemble d'aquelei pèrdas, designat per lo tèrme d'[[evapotranspiracion]], varia segon la planta, l'estat dau sòu e lei condicions [[meteorologia|meteorologicas]] ([[calor]], [[vent]], [[umiditat]], ensorelhament, etc)<ref>'''[[francés|(fr)]]''' H. Chamayou, ''Éléments de bioclimatologie'', Agence de coopération culturelle et technique, avec la collaboration du Conseil international de la langue française, 1993, 283 p.</ref><ref>D'estiu, entre 25 e 30 °C, lei pèrdas per evapotranspiracion pòdon representar 4 mm/j.</ref>. L’objectiu de l’irrigacion es donc de compensar la diferéncia entre aquelei besonhs e l’aiga portada per lei [[precipitacion (meteorologia)|precipitacions]] naturalas per mantenir lo bòn debanament dau cicle de desvolopament de la planta. Quand la plueja es pas sufisenta, en particular durant lei periòdes de [[secaressa]], l’irrigacion permet de mantenir la creissença dei culturas. Pasmens, un excès d’aiga pòu èsser tant marrit coma una manca, perque nèga lei racinas e empacha sa respiracion. La bòna gestion de l’irrigacion consistís donc a determinar e a portar la quantitat d’[[aiga]] necessària au desvolopament dei culturas. === Lei fònts d'aiga disponiblas === === La mesura e lo pilotatge === == Tecnicas d'irrigacion principalas == === L'irrigacion gravitària === === L'aspersion === === La microirrigacion === === L'irrigacion sosterranha === == Infrastructuras e equipaments == === Lo captatge e l'estocatge === === Lo transpòrt de l'aiga e sa distribucion === === La gestion e l'automatizacion dei sistèmas === == Aplicacions == === L'agricultura === === Leis espacis verds e lei paisatges === === Leis usatges especifics === == Interès e còsts == === L'aumentacion dei rendiments e la seguretat alimentària === === Lo còst economic === === Leis enjòcs sociaus e politics === == Impactes environamentaus == === La pression sus lei ressorsas idricas === === La degradacion dei sòus === === Leis efiechs sus lei ecosistèmas === == Innovacions e perspectivas == === La reduccion dei besonhs === === Lei ressorsas alternativas === === L'adaptacion au cambiament climatic === == Annèxas == === Liames intèrnes === * [[Agricultura]]. * [[Aiga]]. * [[Canau]]. * [[Jaç freatic]]. === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> q85fmhsswsb5jyn1a2rho362hakuzi3 2512993 2512992 2026-11-11T09:47:41Z Nicolas Eynaud 6858 /* Lei besonhs d'aiga */ 2512993 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Provençau}} {{1000 fondamentals}} {{article en construccion}} [[Fichièr:SiphonTubes.JPG|thumb|right|Canau d'aigatge dins una zòna agricòla.]] L''''irrigacion''' es l'ensems dei tecnicas artificialas que permeton d'aportar l'[[aiga]] vèrs de zonas [[Agricultura|agricòlas]] per aumentar la produccion. == Istòria == === L'aparicion de l'irrigacion === [[Fichièr:Dau Neolitic au Temps dau Fèrre.png|thumb|Difusion de l'agricultura, de la [[metallurgia]] e de l'[[escritura]] de [[-8000|8000]] a [[-1000|1000 avC]].]] L'irrigacion es una practica [[agricultura|agricòla]] fòrça anciana. Apareguèt probable dins lei regions [[ariditat|aridas]] onte la [[plueja]] èra pas sufisenta per assegurar lo desvolopament dei culturas. Per exemple, de vestigis datats dau millenari VI avC se tròban en [[Khuzestan]] dins lo sud-èst de l'[[Iran]] actuau<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Kent V. Flannery, « Origins and ecological effects of early domestication in Iran and the Near East" » dins Peter John Ulco e G. W. Dimbleby (dir.), ''The Domestication and Exploitation of Plants and Animals'', Transaction Publishers, 2007, p. 89.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' H. W. Lawton e P. J. Wilke, « Ancient Agricultural Systems in Dry Regions of the Old World », dins A. E. Hall, G. H. Cannell e H. W. Lawton (dir.), ''Agriculture in Semi-Arid Environments. Ecological Studies'', vol. 34, Berlin, Springer Science & Business Media, 2012, p. 13.</ref>. Puei, de testimoniatges nombrós mòstran l'existéncia relativament precòça de tecnicas d'irrigacion dins lei fogaus d'aparicion de l'[[agricultura]]. Ansin, en [[Mesopotamia]], au mens a partir dau millenari III avC, lei païsans desvolopèron una ret de canaus per menar l'aiga de [[Tigre (flume)|Tigre]] e d'[[Eufrates]] fins ai culturas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Donald Hill, ''A History of Engineering in Classical and Medieval Times'', Londres, Routledge, 2013, p. 18.</ref>. A la meteissa epòca, en [[Egipte Antic|Egipte]], l'irrigacion se basava sus lei creissudas de [[Nil]] amb un sistèma de bacins permetent de retenir l'[[aiga]] per inondar lei tèrras. De mai, durant lo rèine d'[[Amenemhat III]] († [[sègle XVIII avC]]), de trabalhs importants foguèron organizats per irrigar l'[[oasís de Faium]]. D'autreis exemples de vestigis importants son estats descubèrts en [[RPC|China]], en [[Nubia]], dins la [[Civilizacion de la Vau d'Indus|vau d'Indus]], dins la vau de [[Nigèr (flume)|Nigèr]] ò en [[America]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Tom D. Dillehay, Herbert H. Elling Jr. e Jack Rossen, « Preceramic irrigation canals in the Peruvian Andes », ''Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America'', vol. 102, n° 47, 2005, pp. 17241-17244.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Richard Bulliet, Pamela Kyle Crossley, Daniel Headrick e Steven Hirsch, ''The Earth and Its Peoples, Volume I: A Global History, to 1550.'', Wadsworth, 2008, pp. 53-56.</ref>. === Leis innovacions anticas e medievalas === A partir dau millenari I avC, de tecnicas pus elaboradas permetèron d'anar cercar l'aiga pus luench ò pus prefondament. Per exemple, en [[Pèrsia]] au començament dau millenari I avC, apareguèron lei [[qanat]]s. Eissits de l'aplicacion de tecnicas [[mina (jaç)|minieras]] a l'irrigacion, son de galariás sosterranhas leugierament clinadas que permèton de drenar un [[jaç freatic]] en direccion dei zònas de cultura<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Henri Goblot, ''Les qanats. Une technique d'acquisition de l'eau'', París, Mouton, 1979, 236 p.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Henri Goblot, « Dans l'ancien Iran, les techniques de l'eau et la grande histoire », ''Histoire, Sciences Sociales'', vol. 18, n° 3,‎ 1963, pp. 499-520.</ref>. Ben adaptat ai [[clima]]s eissuchs, aqueu saber-faire se difusèt pauc a cha pauc en [[Orient Mejan]], en [[Africa dau Nòrd]], en [[Asia Centrala]] e en [[Índia]]<ref>Fòrça qanats antics ò medievaus son totjorn en servici a l'ora d'ara.</ref>. Un autre exemple d'innovacion [[Tecnologia|tecnologica]] permetent de melhorar lei tecnicas d'aigatge foguèt l'[[invencion]] de la [[posaraca]] per d'[[engenhariá|engenhaires]] [[Grècia Antica|grècs]] en [[Egipte Antic|Egipte]] entre lei [[sègle IV avC|sègles IV]] e [[sègle II avC|II avC]]. Perfeccionat per lei [[Empèri Roman|Romans]], lo sistèma se difusèt dins lo monde [[Mar Mediterranèa|mediterranèu]] e en [[Orient Mejan]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' John Peter Oleson, « Water-Lifting », dins Örjan Wikander, ''Handbook of Ancient Water Technology'', Leiden, Brill, coll. « Technology and Change in History » (n° 2), 2000, pp. 217–302.</ref><ref>D'autrei ròdas idraulicas foguèron imaginadas d'un biais independent dins d'autrei regions. Se pòdon citar la [[ròda persana]] e divèrsei sistèmas a basa de [[molin de vent|molins de vent]].</ref>. En parallèl, se desvolopèron tanben de tecnicas per gerir lo [[debit]] dei rius e l'adaptar ai besonhs de l'[[agricultura]]. Un dei cas pus impressionants es aqueu dau [[sistèma d'aigatge de Dujiangyan]] en [[Republica Populara de China|China]] bastit dins lo corrent dau [[sègle III avC]] per lo governaire [[Li Bing]]. Per protegir la vila còntra lei vengudas deis aigas de la [[ribièra]] [[Min]] e mantenir l'alimentacion dei [[canau]]s agricòlas necessaris ai culturas localas, organizèt la construccion d'una [[illa artificiala]] que permetèt de devesir lo debit. Un premier canau, relativament estable, permetèt de captar un flux d'aiga regular e un segond canau permetèt de liberar lo rèsta dins lo liech principau<ref>Pasmens, aquò èra pas un cas isolat en China. D'efiech, leis autoritats imperialas organizèron la construccion de plusors canaus d'irrigacion majors coma lo [[canau Zhengguo]].</ref>. === Lei periòdes modèrnes e industriaus === A partir de la fin dau sègle XVIII, leis evolucions [[Tecnica|tecnicas]] de la [[Revolucion Industriala]] transformèron prefondament lei metòdes d'irrigacion. D'efiech, la mecanizacion e la [[motor]]izacion permetèron de generalizar lo pompatge mecanic de l'[[aiga]]. Aquò permetèt de mobilizar de volums inaccessibles durant lei periòdes [[istòria|istorics]] precedents, per exemple en pompant dins lei jaç freatics prefonds. En parallèl, de rets mai e mai importantas de [[restanca]]s e de [[canau]]s permetèron d'aigar d'espacis considerables. Ansin, ais [[USA|Estats Units d'America]], lei tèrras irrigadas passèron de {{formatnum:300000}} [[acre]]s en [[1800]] a 7,3 milions en [[1900]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' John Robert McNeill, ''Something New under the Sun: An Environmental History of the Twentieth-Century World'', Nòva York, W.W. Norton & Company, 2000.</ref>. Au sègle XX, l'[[URSS]] utilizèt de tecnicas similaras per desvolopar l'irrigacion en [[Asia Centrala]]. Pasmens, la generalizacion de l'irrigacion [[industria|industriala]] entraïnèt tanben dei premierei [[pollucion]]s causadas per un pompatge excessiu dins lei jaç freatics ò dins lei rius (salinizacion dei jaç freatics, assecament dei rius, pollucion de l'aiga potabla, etc.). La disparicion progressiva de la [[mar d'Aral]] n'es l'illustracion pus coneguda<ref>'''[[francés|(fr)]]''' René Letolle, ''La mer d'Aral : Entre désastre écologique et renaissance'', París, L'Harmattan, 2008.</ref>, mai aqueu tipe de problèmas es present dins la màger part dei regions dau monde. === L'irrigacion actuala === Dempuei la [[Segonda Guèrra Mondiala]], lo melhorament dei tecnicas d'irrigacion a contuniat amb lo desvolopament de culturas mai resistentas a l'ariditat e de tecnicas pus precisas coma lo gota a gota. Ja conegut durant l'[[Antiquitat]], aqueu metòde foguèt modernizat a la fin deis [[ans 1950]] per l'engenhaire [[Israèl|israelian]] [[Simcha Blass]] ([[1897]]-[[1982]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Megh R. Goyal, ''Management of Drip/Trickle or Micro Irrigation'', Toronto, CRC Press, 2012, 408 p.</ref>. Consistís a portar l'aiga dirèctament au pè de cada planta gràcias a un sistèma de tubes pertusats de pichons traucs. Aquò permetèt de redurre lei pèrdas engendradas per l'evaporacion e l'infiltracion. Un segond aisse de melhorament es l'integracion creissenta de sistèmas [[Tecnologias de l'informacion|informatics]] e [[electronica|electronics]]. Lo recors a de disciplinas [[sciéncia|scientificas]] e tecnicas complèxas ([[meteorologia]], observacion especiala, quimia dei sòus, [[intelligéncia artificiala]], etc.) es tanben mai e mai important. Aquò permet d'adaptar leis apòrts d'aiga d'un biais fòrça precís e de reagir pus rapidament ai cambiaments meteorologics. Ansin, au començament dau sègle XXI, lei tèrras irrigadas representavan 20 % dei superficias cultivadas, mai 40 % de la produccion agricòla mondiala<ref>'''[[francés|(fr)]]''' « L'agriculture dans le monde », ''Alimagri'', n° 26 (hors-série),‎ julhet de 2012, pp. 4-5.</ref>. == Principis e foncionament == === Lei besonhs d'aiga === Lei [[planta]]s an besoin d'[[aiga]] per créisser e per seguir son cicle de vida. Per exemple, de [[tomata]]s necessitan generalament entre 400 e 800 mm annadier per se desvolopar. Per respòndre a aqueu besonh, lei plantas pompan l'aiga dau [[sòu]] per sei [[racina]]s e ne'n restituïsson una partida a l'[[atmosfèra]] per transpiracion mentre qu'una autra partida s’[[evaporacion|evapòra]] dirèctament a la [[superficia]] dau sòu. L'ensemble d'aquelei pèrdas, designat per lo tèrme d'[[evapotranspiracion]], varia segon la planta, l'estat dau sòu e lei condicions [[meteorologia|meteorologicas]] ([[calor]], [[vent]], [[umiditat]], ensorelhament, etc)<ref>'''[[francés|(fr)]]''' H. Chamayou, ''Éléments de bioclimatologie'', Agence de coopération culturelle et technique, avec la collaboration du Conseil international de la langue française, 1993, 283 p.</ref><ref>D'estiu, entre 25 e 30 °C, lei pèrdas per evapotranspiracion pòdon representar 4 mm/j.</ref>. L’objectiu de l’irrigacion es donc de compensar la diferéncia entre aquelei besonhs e l’aiga portada per lei [[precipitacion (meteorologia)|precipitacions]] naturalas per mantenir lo bòn debanament dau cicle de desvolopament de la planta. Quand la plueja es pas sufisenta, en particular durant lei periòdes de [[secaressa]], l’irrigacion permet de mantenir la creissença dei culturas. Pasmens, un excès d’aiga pòu èsser tant marrit coma una manca, perque nèga lei racinas e empacha sa [[respiracion]]. La bòna gestion de l’irrigacion consistís donc a determinar e a portar la quantitat d’[[aiga]] necessària au desvolopament dei culturas. === Lei fònts d'aiga disponiblas === === La mesura e lo pilotatge === == Tecnicas d'irrigacion principalas == === L'irrigacion gravitària === === L'aspersion === === La microirrigacion === === L'irrigacion sosterranha === == Infrastructuras e equipaments == === Lo captatge e l'estocatge === === Lo transpòrt de l'aiga e sa distribucion === === La gestion e l'automatizacion dei sistèmas === == Aplicacions == === L'agricultura === === Leis espacis verds e lei paisatges === === Leis usatges especifics === == Interès e còsts == === L'aumentacion dei rendiments e la seguretat alimentària === === Lo còst economic === === Leis enjòcs sociaus e politics === == Impactes environamentaus == === La pression sus lei ressorsas idricas === === La degradacion dei sòus === === Leis efiechs sus lei ecosistèmas === == Innovacions e perspectivas == === La reduccion dei besonhs === === Lei ressorsas alternativas === === L'adaptacion au cambiament climatic === == Annèxas == === Liames intèrnes === * [[Agricultura]]. * [[Aiga]]. * [[Canau]]. * [[Jaç freatic]]. === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> e0zeyf7hod3jx04brj6283u7pjnv051 2512997 2512993 2026-11-11T11:22:53Z Nicolas Eynaud 6858 /* Lei fònts d'aiga disponiblas */ 2512997 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Provençau}} {{1000 fondamentals}} {{article en construccion}} [[Fichièr:SiphonTubes.JPG|thumb|right|Canau d'aigatge dins una zòna agricòla.]] L''''irrigacion''' es l'ensems dei tecnicas artificialas que permeton d'aportar l'[[aiga]] vèrs de zonas [[Agricultura|agricòlas]] per aumentar la produccion. == Istòria == === L'aparicion de l'irrigacion === [[Fichièr:Dau Neolitic au Temps dau Fèrre.png|thumb|Difusion de l'agricultura, de la [[metallurgia]] e de l'[[escritura]] de [[-8000|8000]] a [[-1000|1000 avC]].]] L'irrigacion es una practica [[agricultura|agricòla]] fòrça anciana. Apareguèt probable dins lei regions [[ariditat|aridas]] onte la [[plueja]] èra pas sufisenta per assegurar lo desvolopament dei culturas. Per exemple, de vestigis datats dau millenari VI avC se tròban en [[Khuzestan]] dins lo sud-èst de l'[[Iran]] actuau<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Kent V. Flannery, « Origins and ecological effects of early domestication in Iran and the Near East" » dins Peter John Ulco e G. W. Dimbleby (dir.), ''The Domestication and Exploitation of Plants and Animals'', Transaction Publishers, 2007, p. 89.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' H. W. Lawton e P. J. Wilke, « Ancient Agricultural Systems in Dry Regions of the Old World », dins A. E. Hall, G. H. Cannell e H. W. Lawton (dir.), ''Agriculture in Semi-Arid Environments. Ecological Studies'', vol. 34, Berlin, Springer Science & Business Media, 2012, p. 13.</ref>. Puei, de testimoniatges nombrós mòstran l'existéncia relativament precòça de tecnicas d'irrigacion dins lei fogaus d'aparicion de l'[[agricultura]]. Ansin, en [[Mesopotamia]], au mens a partir dau millenari III avC, lei païsans desvolopèron una ret de canaus per menar l'aiga de [[Tigre (flume)|Tigre]] e d'[[Eufrates]] fins ai culturas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Donald Hill, ''A History of Engineering in Classical and Medieval Times'', Londres, Routledge, 2013, p. 18.</ref>. A la meteissa epòca, en [[Egipte Antic|Egipte]], l'irrigacion se basava sus lei creissudas de [[Nil]] amb un sistèma de bacins permetent de retenir l'[[aiga]] per inondar lei tèrras. De mai, durant lo rèine d'[[Amenemhat III]] († [[sègle XVIII avC]]), de trabalhs importants foguèron organizats per irrigar l'[[oasís de Faium]]. D'autreis exemples de vestigis importants son estats descubèrts en [[RPC|China]], en [[Nubia]], dins la [[Civilizacion de la Vau d'Indus|vau d'Indus]], dins la vau de [[Nigèr (flume)|Nigèr]] ò en [[America]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Tom D. Dillehay, Herbert H. Elling Jr. e Jack Rossen, « Preceramic irrigation canals in the Peruvian Andes », ''Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America'', vol. 102, n° 47, 2005, pp. 17241-17244.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Richard Bulliet, Pamela Kyle Crossley, Daniel Headrick e Steven Hirsch, ''The Earth and Its Peoples, Volume I: A Global History, to 1550.'', Wadsworth, 2008, pp. 53-56.</ref>. === Leis innovacions anticas e medievalas === A partir dau millenari I avC, de tecnicas pus elaboradas permetèron d'anar cercar l'aiga pus luench ò pus prefondament. Per exemple, en [[Pèrsia]] au començament dau millenari I avC, apareguèron lei [[qanat]]s. Eissits de l'aplicacion de tecnicas [[mina (jaç)|minieras]] a l'irrigacion, son de galariás sosterranhas leugierament clinadas que permèton de drenar un [[jaç freatic]] en direccion dei zònas de cultura<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Henri Goblot, ''Les qanats. Une technique d'acquisition de l'eau'', París, Mouton, 1979, 236 p.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Henri Goblot, « Dans l'ancien Iran, les techniques de l'eau et la grande histoire », ''Histoire, Sciences Sociales'', vol. 18, n° 3,‎ 1963, pp. 499-520.</ref>. Ben adaptat ai [[clima]]s eissuchs, aqueu saber-faire se difusèt pauc a cha pauc en [[Orient Mejan]], en [[Africa dau Nòrd]], en [[Asia Centrala]] e en [[Índia]]<ref>Fòrça qanats antics ò medievaus son totjorn en servici a l'ora d'ara.</ref>. Un autre exemple d'innovacion [[Tecnologia|tecnologica]] permetent de melhorar lei tecnicas d'aigatge foguèt l'[[invencion]] de la [[posaraca]] per d'[[engenhariá|engenhaires]] [[Grècia Antica|grècs]] en [[Egipte Antic|Egipte]] entre lei [[sègle IV avC|sègles IV]] e [[sègle II avC|II avC]]. Perfeccionat per lei [[Empèri Roman|Romans]], lo sistèma se difusèt dins lo monde [[Mar Mediterranèa|mediterranèu]] e en [[Orient Mejan]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' John Peter Oleson, « Water-Lifting », dins Örjan Wikander, ''Handbook of Ancient Water Technology'', Leiden, Brill, coll. « Technology and Change in History » (n° 2), 2000, pp. 217–302.</ref><ref>D'autrei ròdas idraulicas foguèron imaginadas d'un biais independent dins d'autrei regions. Se pòdon citar la [[ròda persana]] e divèrsei sistèmas a basa de [[molin de vent|molins de vent]].</ref>. En parallèl, se desvolopèron tanben de tecnicas per gerir lo [[debit]] dei rius e l'adaptar ai besonhs de l'[[agricultura]]. Un dei cas pus impressionants es aqueu dau [[sistèma d'aigatge de Dujiangyan]] en [[Republica Populara de China|China]] bastit dins lo corrent dau [[sègle III avC]] per lo governaire [[Li Bing]]. Per protegir la vila còntra lei vengudas deis aigas de la [[ribièra]] [[Min]] e mantenir l'alimentacion dei [[canau]]s agricòlas necessaris ai culturas localas, organizèt la construccion d'una [[illa artificiala]] que permetèt de devesir lo debit. Un premier canau, relativament estable, permetèt de captar un flux d'aiga regular e un segond canau permetèt de liberar lo rèsta dins lo liech principau<ref>Pasmens, aquò èra pas un cas isolat en China. D'efiech, leis autoritats imperialas organizèron la construccion de plusors canaus d'irrigacion majors coma lo [[canau Zhengguo]].</ref>. === Lei periòdes modèrnes e industriaus === A partir de la fin dau sègle XVIII, leis evolucions [[Tecnica|tecnicas]] de la [[Revolucion Industriala]] transformèron prefondament lei metòdes d'irrigacion. D'efiech, la mecanizacion e la [[motor]]izacion permetèron de generalizar lo pompatge mecanic de l'[[aiga]]. Aquò permetèt de mobilizar de volums inaccessibles durant lei periòdes [[istòria|istorics]] precedents, per exemple en pompant dins lei jaç freatics prefonds. En parallèl, de rets mai e mai importantas de [[restanca]]s e de [[canau]]s permetèron d'aigar d'espacis considerables. Ansin, ais [[USA|Estats Units d'America]], lei tèrras irrigadas passèron de {{formatnum:300000}} [[acre]]s en [[1800]] a 7,3 milions en [[1900]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' John Robert McNeill, ''Something New under the Sun: An Environmental History of the Twentieth-Century World'', Nòva York, W.W. Norton & Company, 2000.</ref>. Au sègle XX, l'[[URSS]] utilizèt de tecnicas similaras per desvolopar l'irrigacion en [[Asia Centrala]]. Pasmens, la generalizacion de l'irrigacion [[industria|industriala]] entraïnèt tanben dei premierei [[pollucion]]s causadas per un pompatge excessiu dins lei jaç freatics ò dins lei rius (salinizacion dei jaç freatics, assecament dei rius, pollucion de l'aiga potabla, etc.). La disparicion progressiva de la [[mar d'Aral]] n'es l'illustracion pus coneguda<ref>'''[[francés|(fr)]]''' René Letolle, ''La mer d'Aral : Entre désastre écologique et renaissance'', París, L'Harmattan, 2008.</ref>, mai aqueu tipe de problèmas es present dins la màger part dei regions dau monde. === L'irrigacion actuala === Dempuei la [[Segonda Guèrra Mondiala]], lo melhorament dei tecnicas d'irrigacion a contuniat amb lo desvolopament de culturas mai resistentas a l'ariditat e de tecnicas pus precisas coma lo gota a gota. Ja conegut durant l'[[Antiquitat]], aqueu metòde foguèt modernizat a la fin deis [[ans 1950]] per l'engenhaire [[Israèl|israelian]] [[Simcha Blass]] ([[1897]]-[[1982]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Megh R. Goyal, ''Management of Drip/Trickle or Micro Irrigation'', Toronto, CRC Press, 2012, 408 p.</ref>. Consistís a portar l'aiga dirèctament au pè de cada planta gràcias a un sistèma de tubes pertusats de pichons traucs. Aquò permetèt de redurre lei pèrdas engendradas per l'evaporacion e l'infiltracion. Un segond aisse de melhorament es l'integracion creissenta de sistèmas [[Tecnologias de l'informacion|informatics]] e [[electronica|electronics]]. Lo recors a de disciplinas [[sciéncia|scientificas]] e tecnicas complèxas ([[meteorologia]], observacion especiala, quimia dei sòus, [[intelligéncia artificiala]], etc.) es tanben mai e mai important. Aquò permet d'adaptar leis apòrts d'aiga d'un biais fòrça precís e de reagir pus rapidament ai cambiaments meteorologics. Ansin, au començament dau sègle XXI, lei tèrras irrigadas representavan 20 % dei superficias cultivadas, mai 40 % de la produccion agricòla mondiala<ref>'''[[francés|(fr)]]''' « L'agriculture dans le monde », ''Alimagri'', n° 26 (hors-série),‎ julhet de 2012, pp. 4-5.</ref>. == Principis e foncionament == === Lei besonhs d'aiga === Lei [[planta]]s an besoin d'[[aiga]] per créisser e per seguir son cicle de vida. Per exemple, de [[tomata]]s necessitan generalament entre 400 e 800 mm annadier per se desvolopar. Per respòndre a aqueu besonh, lei plantas pompan l'aiga dau [[sòu]] per sei [[racina]]s e ne'n restituïsson una partida a l'[[atmosfèra]] per transpiracion mentre qu'una autra partida s’[[evaporacion|evapòra]] dirèctament a la [[superficia]] dau sòu. L'ensemble d'aquelei pèrdas, designat per lo tèrme d'[[evapotranspiracion]], varia segon la planta, l'estat dau sòu e lei condicions [[meteorologia|meteorologicas]] ([[calor]], [[vent]], [[umiditat]], ensorelhament, etc)<ref>'''[[francés|(fr)]]''' H. Chamayou, ''Éléments de bioclimatologie'', Agence de coopération culturelle et technique, avec la collaboration du Conseil international de la langue française, 1993, 283 p.</ref><ref>D'estiu, entre 25 e 30 °C, lei pèrdas per evapotranspiracion pòdon representar 4 mm/j.</ref>. L’objectiu de l’irrigacion es donc de compensar la diferéncia entre aquelei besonhs e l’aiga portada per lei [[precipitacion (meteorologia)|precipitacions]] naturalas per mantenir lo bòn debanament dau cicle de desvolopament de la planta. Quand la plueja es pas sufisenta, en particular durant lei periòdes de [[secaressa]], l’irrigacion permet de mantenir la creissença dei culturas. Pasmens, un excès d’aiga pòu èsser tant marrit coma una manca, perque nèga lei racinas e empacha sa [[respiracion]]. La bòna gestion de l’irrigacion consistís donc a determinar e a portar la quantitat d’[[aiga]] necessària au desvolopament dei culturas. === Lei fònts d'aiga disponiblas === L'[[aiga]] utilizada per l'irrigacion pòu venir de mai d'una fònt diferenta. Leis aigas superficialas ([[riu]]s, [[lac]]s, [[inondacion]]s, etc.) son lei pus aisadas a mobilizar, mai son pereu lei pus sensiblas ai variacions [[clima|climaticas]]. Lei aigas [[jaç freatic|sosterranhas]], estocadas dins lei [[jaç freatic]]s, fornisson una ressorsa pus regulara, mai son pus lòngas a se renovelar e se pòdon agotar en cas de pompatge tròp important. Dins lei regions onte l'[[aiga doça]] manca, es possible de se servir d'autrei fònts coma leis aigas espuradas e l'aiga de mar desalinizada<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Argyris Panagopoulos, Katherine-Joanne Haralambous, e Maria Loizidou, « Desalination brine disposal methods and treatment technologies – A review », ''The Science of the Total Environment'', vol 693, n° 133545, 2019.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Manuela Moreira da Silva, Flávia C. Resende, Bárbara Freitas, Jaime Aníbal, António Martins e Amílcar Duarte, « Urban Wastewater Reuse for Citrus Irrigation in Algarve, Portugal—Environmental Benefits and Carbon Fluxes », ''Sustainability'', vol. 14, n° 17, 2022, p. 10715.</ref>. Aquelei solucions son pus costosas, mai pòdon presentar un interès dins lei país eissuchs dispausant d'un [[litorau]] ò d'infrastructuras d'assaniment pron desvolopadas. Enfin, existisson de metòdes pus rars coma la collècta de l'umiditat contenguda dins la [[nèbla]], mai lei volums disponibles son sovent limitats<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Mussie Fessehaye, Sabah A. Abdul-Wahab, Michael J. Savage, Thomas Kohler, Tseggai Gherezghiher e Hans Hurni, « Fog-water collection for community use », ''Renewable and Sustainable Energy Reviews'', n° 29, 2014, pp. 52-62.</ref>. === La mesura e lo pilotatge === == Tecnicas d'irrigacion principalas == === L'irrigacion gravitària === === L'aspersion === === La microirrigacion === === L'irrigacion sosterranha === == Infrastructuras e equipaments == === Lo captatge e l'estocatge === === Lo transpòrt de l'aiga e sa distribucion === === La gestion e l'automatizacion dei sistèmas === == Aplicacions == === L'agricultura === === Leis espacis verds e lei paisatges === === Leis usatges especifics === == Interès e còsts == === L'aumentacion dei rendiments e la seguretat alimentària === === Lo còst economic === === Leis enjòcs sociaus e politics === == Impactes environamentaus == === La pression sus lei ressorsas idricas === === La degradacion dei sòus === === Leis efiechs sus lei ecosistèmas === == Innovacions e perspectivas == === La reduccion dei besonhs === === Lei ressorsas alternativas === === L'adaptacion au cambiament climatic === == Annèxas == === Liames intèrnes === * [[Agricultura]]. * [[Aiga]]. * [[Canau]]. * [[Jaç freatic]]. === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> 8an53n552zb67mtr2vybfne0yvimiwi 2512998 2512997 2026-11-11T11:26:21Z Nicolas Eynaud 6858 /* Lei fònts d'aiga disponiblas */ 2512998 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Provençau}} {{1000 fondamentals}} {{article en construccion}} [[Fichièr:SiphonTubes.JPG|thumb|right|Canau d'aigatge dins una zòna agricòla.]] L''''irrigacion''' es l'ensems dei tecnicas artificialas que permeton d'aportar l'[[aiga]] vèrs de zonas [[Agricultura|agricòlas]] per aumentar la produccion. == Istòria == === L'aparicion de l'irrigacion === [[Fichièr:Dau Neolitic au Temps dau Fèrre.png|thumb|Difusion de l'agricultura, de la [[metallurgia]] e de l'[[escritura]] de [[-8000|8000]] a [[-1000|1000 avC]].]] L'irrigacion es una practica [[agricultura|agricòla]] fòrça anciana. Apareguèt probable dins lei regions [[ariditat|aridas]] onte la [[plueja]] èra pas sufisenta per assegurar lo desvolopament dei culturas. Per exemple, de vestigis datats dau millenari VI avC se tròban en [[Khuzestan]] dins lo sud-èst de l'[[Iran]] actuau<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Kent V. Flannery, « Origins and ecological effects of early domestication in Iran and the Near East" » dins Peter John Ulco e G. W. Dimbleby (dir.), ''The Domestication and Exploitation of Plants and Animals'', Transaction Publishers, 2007, p. 89.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' H. W. Lawton e P. J. Wilke, « Ancient Agricultural Systems in Dry Regions of the Old World », dins A. E. Hall, G. H. Cannell e H. W. Lawton (dir.), ''Agriculture in Semi-Arid Environments. Ecological Studies'', vol. 34, Berlin, Springer Science & Business Media, 2012, p. 13.</ref>. Puei, de testimoniatges nombrós mòstran l'existéncia relativament precòça de tecnicas d'irrigacion dins lei fogaus d'aparicion de l'[[agricultura]]. Ansin, en [[Mesopotamia]], au mens a partir dau millenari III avC, lei païsans desvolopèron una ret de canaus per menar l'aiga de [[Tigre (flume)|Tigre]] e d'[[Eufrates]] fins ai culturas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Donald Hill, ''A History of Engineering in Classical and Medieval Times'', Londres, Routledge, 2013, p. 18.</ref>. A la meteissa epòca, en [[Egipte Antic|Egipte]], l'irrigacion se basava sus lei creissudas de [[Nil]] amb un sistèma de bacins permetent de retenir l'[[aiga]] per inondar lei tèrras. De mai, durant lo rèine d'[[Amenemhat III]] († [[sègle XVIII avC]]), de trabalhs importants foguèron organizats per irrigar l'[[oasís de Faium]]. D'autreis exemples de vestigis importants son estats descubèrts en [[RPC|China]], en [[Nubia]], dins la [[Civilizacion de la Vau d'Indus|vau d'Indus]], dins la vau de [[Nigèr (flume)|Nigèr]] ò en [[America]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Tom D. Dillehay, Herbert H. Elling Jr. e Jack Rossen, « Preceramic irrigation canals in the Peruvian Andes », ''Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America'', vol. 102, n° 47, 2005, pp. 17241-17244.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Richard Bulliet, Pamela Kyle Crossley, Daniel Headrick e Steven Hirsch, ''The Earth and Its Peoples, Volume I: A Global History, to 1550.'', Wadsworth, 2008, pp. 53-56.</ref>. === Leis innovacions anticas e medievalas === A partir dau millenari I avC, de tecnicas pus elaboradas permetèron d'anar cercar l'aiga pus luench ò pus prefondament. Per exemple, en [[Pèrsia]] au començament dau millenari I avC, apareguèron lei [[qanat]]s. Eissits de l'aplicacion de tecnicas [[mina (jaç)|minieras]] a l'irrigacion, son de galariás sosterranhas leugierament clinadas que permèton de drenar un [[jaç freatic]] en direccion dei zònas de cultura<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Henri Goblot, ''Les qanats. Une technique d'acquisition de l'eau'', París, Mouton, 1979, 236 p.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Henri Goblot, « Dans l'ancien Iran, les techniques de l'eau et la grande histoire », ''Histoire, Sciences Sociales'', vol. 18, n° 3,‎ 1963, pp. 499-520.</ref>. Ben adaptat ai [[clima]]s eissuchs, aqueu saber-faire se difusèt pauc a cha pauc en [[Orient Mejan]], en [[Africa dau Nòrd]], en [[Asia Centrala]] e en [[Índia]]<ref>Fòrça qanats antics ò medievaus son totjorn en servici a l'ora d'ara.</ref>. Un autre exemple d'innovacion [[Tecnologia|tecnologica]] permetent de melhorar lei tecnicas d'aigatge foguèt l'[[invencion]] de la [[posaraca]] per d'[[engenhariá|engenhaires]] [[Grècia Antica|grècs]] en [[Egipte Antic|Egipte]] entre lei [[sègle IV avC|sègles IV]] e [[sègle II avC|II avC]]. Perfeccionat per lei [[Empèri Roman|Romans]], lo sistèma se difusèt dins lo monde [[Mar Mediterranèa|mediterranèu]] e en [[Orient Mejan]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' John Peter Oleson, « Water-Lifting », dins Örjan Wikander, ''Handbook of Ancient Water Technology'', Leiden, Brill, coll. « Technology and Change in History » (n° 2), 2000, pp. 217–302.</ref><ref>D'autrei ròdas idraulicas foguèron imaginadas d'un biais independent dins d'autrei regions. Se pòdon citar la [[ròda persana]] e divèrsei sistèmas a basa de [[molin de vent|molins de vent]].</ref>. En parallèl, se desvolopèron tanben de tecnicas per gerir lo [[debit]] dei rius e l'adaptar ai besonhs de l'[[agricultura]]. Un dei cas pus impressionants es aqueu dau [[sistèma d'aigatge de Dujiangyan]] en [[Republica Populara de China|China]] bastit dins lo corrent dau [[sègle III avC]] per lo governaire [[Li Bing]]. Per protegir la vila còntra lei vengudas deis aigas de la [[ribièra]] [[Min]] e mantenir l'alimentacion dei [[canau]]s agricòlas necessaris ai culturas localas, organizèt la construccion d'una [[illa artificiala]] que permetèt de devesir lo debit. Un premier canau, relativament estable, permetèt de captar un flux d'aiga regular e un segond canau permetèt de liberar lo rèsta dins lo liech principau<ref>Pasmens, aquò èra pas un cas isolat en China. D'efiech, leis autoritats imperialas organizèron la construccion de plusors canaus d'irrigacion majors coma lo [[canau Zhengguo]].</ref>. === Lei periòdes modèrnes e industriaus === A partir de la fin dau sègle XVIII, leis evolucions [[Tecnica|tecnicas]] de la [[Revolucion Industriala]] transformèron prefondament lei metòdes d'irrigacion. D'efiech, la mecanizacion e la [[motor]]izacion permetèron de generalizar lo pompatge mecanic de l'[[aiga]]. Aquò permetèt de mobilizar de volums inaccessibles durant lei periòdes [[istòria|istorics]] precedents, per exemple en pompant dins lei jaç freatics prefonds. En parallèl, de rets mai e mai importantas de [[restanca]]s e de [[canau]]s permetèron d'aigar d'espacis considerables. Ansin, ais [[USA|Estats Units d'America]], lei tèrras irrigadas passèron de {{formatnum:300000}} [[acre]]s en [[1800]] a 7,3 milions en [[1900]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' John Robert McNeill, ''Something New under the Sun: An Environmental History of the Twentieth-Century World'', Nòva York, W.W. Norton & Company, 2000.</ref>. Au sègle XX, l'[[URSS]] utilizèt de tecnicas similaras per desvolopar l'irrigacion en [[Asia Centrala]]. Pasmens, la generalizacion de l'irrigacion [[industria|industriala]] entraïnèt tanben dei premierei [[pollucion]]s causadas per un pompatge excessiu dins lei jaç freatics ò dins lei rius (salinizacion dei jaç freatics, assecament dei rius, pollucion de l'aiga potabla, etc.). La disparicion progressiva de la [[mar d'Aral]] n'es l'illustracion pus coneguda<ref>'''[[francés|(fr)]]''' René Letolle, ''La mer d'Aral : Entre désastre écologique et renaissance'', París, L'Harmattan, 2008.</ref>, mai aqueu tipe de problèmas es present dins la màger part dei regions dau monde. === L'irrigacion actuala === Dempuei la [[Segonda Guèrra Mondiala]], lo melhorament dei tecnicas d'irrigacion a contuniat amb lo desvolopament de culturas mai resistentas a l'ariditat e de tecnicas pus precisas coma lo gota a gota. Ja conegut durant l'[[Antiquitat]], aqueu metòde foguèt modernizat a la fin deis [[ans 1950]] per l'engenhaire [[Israèl|israelian]] [[Simcha Blass]] ([[1897]]-[[1982]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Megh R. Goyal, ''Management of Drip/Trickle or Micro Irrigation'', Toronto, CRC Press, 2012, 408 p.</ref>. Consistís a portar l'aiga dirèctament au pè de cada planta gràcias a un sistèma de tubes pertusats de pichons traucs. Aquò permetèt de redurre lei pèrdas engendradas per l'evaporacion e l'infiltracion. Un segond aisse de melhorament es l'integracion creissenta de sistèmas [[Tecnologias de l'informacion|informatics]] e [[electronica|electronics]]. Lo recors a de disciplinas [[sciéncia|scientificas]] e tecnicas complèxas ([[meteorologia]], observacion especiala, quimia dei sòus, [[intelligéncia artificiala]], etc.) es tanben mai e mai important. Aquò permet d'adaptar leis apòrts d'aiga d'un biais fòrça precís e de reagir pus rapidament ai cambiaments meteorologics. Ansin, au començament dau sègle XXI, lei tèrras irrigadas representavan 20 % dei superficias cultivadas, mai 40 % de la produccion agricòla mondiala<ref>'''[[francés|(fr)]]''' « L'agriculture dans le monde », ''Alimagri'', n° 26 (hors-série),‎ julhet de 2012, pp. 4-5.</ref>. == Principis e foncionament == === Lei besonhs d'aiga === Lei [[planta]]s an besoin d'[[aiga]] per créisser e per seguir son cicle de vida. Per exemple, de [[tomata]]s necessitan generalament entre 400 e 800 mm annadier per se desvolopar. Per respòndre a aqueu besonh, lei plantas pompan l'aiga dau [[sòu]] per sei [[racina]]s e ne'n restituïsson una partida a l'[[atmosfèra]] per transpiracion mentre qu'una autra partida s’[[evaporacion|evapòra]] dirèctament a la [[superficia]] dau sòu. L'ensemble d'aquelei pèrdas, designat per lo tèrme d'[[evapotranspiracion]], varia segon la planta, l'estat dau sòu e lei condicions [[meteorologia|meteorologicas]] ([[calor]], [[vent]], [[umiditat]], ensorelhament, etc)<ref>'''[[francés|(fr)]]''' H. Chamayou, ''Éléments de bioclimatologie'', Agence de coopération culturelle et technique, avec la collaboration du Conseil international de la langue française, 1993, 283 p.</ref><ref>D'estiu, entre 25 e 30 °C, lei pèrdas per evapotranspiracion pòdon representar 4 mm/j.</ref>. L’objectiu de l’irrigacion es donc de compensar la diferéncia entre aquelei besonhs e l’aiga portada per lei [[precipitacion (meteorologia)|precipitacions]] naturalas per mantenir lo bòn debanament dau cicle de desvolopament de la planta. Quand la plueja es pas sufisenta, en particular durant lei periòdes de [[secaressa]], l’irrigacion permet de mantenir la creissença dei culturas. Pasmens, un excès d’aiga pòu èsser tant marrit coma una manca, perque nèga lei racinas e empacha sa [[respiracion]]. La bòna gestion de l’irrigacion consistís donc a determinar e a portar la quantitat d’[[aiga]] necessària au desvolopament dei culturas. === Lei fònts d'aiga disponiblas === L'[[aiga]] utilizada per l'irrigacion pòu venir de mai d'una fònt diferenta. Leis aigas superficialas ([[riu]]s, [[lac]]s, [[inondacion]]s, etc.) son lei pus aisadas a mobilizar, mai son pereu lei pus sensiblas ai variacions [[clima|climaticas]]. Lei aigas [[jaç freatic|sosterranhas]], estocadas dins lei [[jaç freatic]]s, fornisson una ressorsa pus regulara, mai son pus lòngas a se renovelar e se pòdon agotar en cas de pompatge tròp important. Dins lei regions onte l'[[aiga doça]] manca, es possible de se servir d'autrei fònts coma leis aigas espuradas e l'aiga de mar desalinizada<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Argyris Panagopoulos, Katherine-Joanne Haralambous, e Maria Loizidou, « Desalination brine disposal methods and treatment technologies – A review », ''The Science of the Total Environment'', vol 693, n° 133545, 2019.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Manuela Moreira da Silva, Flávia C. Resende, Bárbara Freitas, Jaime Aníbal, António Martins e Amílcar Duarte, « Urban Wastewater Reuse for Citrus Irrigation in Algarve, Portugal—Environmental Benefits and Carbon Fluxes », ''Sustainability'', vol. 14, n° 17, 2022, p. 10715.</ref>. Aquelei solucions son pus costosas, mai pòdon presentar un interès dins lei país eissuchs dispausant d'un [[litorau]] ò d'infrastructuras d'assaniment pron desvolopadas. Enfin, existisson de metòdes pus rars coma la collècta de l'umiditat de la [[nèbla]], mai lei volums disponibles son sovent limitats<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Mussie Fessehaye, Sabah A. Abdul-Wahab, Michael J. Savage, Thomas Kohler, Tseggai Gherezghiher e Hans Hurni, « Fog-water collection for community use », ''Renewable and Sustainable Energy Reviews'', n° 29, 2014, pp. 52-62.</ref>. === La mesura e lo pilotatge === == Tecnicas d'irrigacion principalas == === L'irrigacion gravitària === === L'aspersion === === La microirrigacion === === L'irrigacion sosterranha === == Infrastructuras e equipaments == === Lo captatge e l'estocatge === === Lo transpòrt de l'aiga e sa distribucion === === La gestion e l'automatizacion dei sistèmas === == Aplicacions == === L'agricultura === === Leis espacis verds e lei paisatges === === Leis usatges especifics === == Interès e còsts == === L'aumentacion dei rendiments e la seguretat alimentària === === Lo còst economic === === Leis enjòcs sociaus e politics === == Impactes environamentaus == === La pression sus lei ressorsas idricas === === La degradacion dei sòus === === Leis efiechs sus lei ecosistèmas === == Innovacions e perspectivas == === La reduccion dei besonhs === === Lei ressorsas alternativas === === L'adaptacion au cambiament climatic === == Annèxas == === Liames intèrnes === * [[Agricultura]]. * [[Aiga]]. * [[Canau]]. * [[Jaç freatic]]. === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> nqw8l9veg1j62pgaeq1zz7dummttfgl 2513008 2512998 2026-11-11T11:44:35Z Nicolas Eynaud 6858 /* La mesura e lo pilotatge */ 2513008 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Provençau}} {{1000 fondamentals}} {{article en construccion}} [[Fichièr:SiphonTubes.JPG|thumb|right|Canau d'aigatge dins una zòna agricòla.]] L''''irrigacion''' es l'ensems dei tecnicas artificialas que permeton d'aportar l'[[aiga]] vèrs de zonas [[Agricultura|agricòlas]] per aumentar la produccion. == Istòria == === L'aparicion de l'irrigacion === [[Fichièr:Dau Neolitic au Temps dau Fèrre.png|thumb|Difusion de l'agricultura, de la [[metallurgia]] e de l'[[escritura]] de [[-8000|8000]] a [[-1000|1000 avC]].]] L'irrigacion es una practica [[agricultura|agricòla]] fòrça anciana. Apareguèt probable dins lei regions [[ariditat|aridas]] onte la [[plueja]] èra pas sufisenta per assegurar lo desvolopament dei culturas. Per exemple, de vestigis datats dau millenari VI avC se tròban en [[Khuzestan]] dins lo sud-èst de l'[[Iran]] actuau<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Kent V. Flannery, « Origins and ecological effects of early domestication in Iran and the Near East" » dins Peter John Ulco e G. W. Dimbleby (dir.), ''The Domestication and Exploitation of Plants and Animals'', Transaction Publishers, 2007, p. 89.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' H. W. Lawton e P. J. Wilke, « Ancient Agricultural Systems in Dry Regions of the Old World », dins A. E. Hall, G. H. Cannell e H. W. Lawton (dir.), ''Agriculture in Semi-Arid Environments. Ecological Studies'', vol. 34, Berlin, Springer Science & Business Media, 2012, p. 13.</ref>. Puei, de testimoniatges nombrós mòstran l'existéncia relativament precòça de tecnicas d'irrigacion dins lei fogaus d'aparicion de l'[[agricultura]]. Ansin, en [[Mesopotamia]], au mens a partir dau millenari III avC, lei païsans desvolopèron una ret de canaus per menar l'aiga de [[Tigre (flume)|Tigre]] e d'[[Eufrates]] fins ai culturas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Donald Hill, ''A History of Engineering in Classical and Medieval Times'', Londres, Routledge, 2013, p. 18.</ref>. A la meteissa epòca, en [[Egipte Antic|Egipte]], l'irrigacion se basava sus lei creissudas de [[Nil]] amb un sistèma de bacins permetent de retenir l'[[aiga]] per inondar lei tèrras. De mai, durant lo rèine d'[[Amenemhat III]] († [[sègle XVIII avC]]), de trabalhs importants foguèron organizats per irrigar l'[[oasís de Faium]]. D'autreis exemples de vestigis importants son estats descubèrts en [[RPC|China]], en [[Nubia]], dins la [[Civilizacion de la Vau d'Indus|vau d'Indus]], dins la vau de [[Nigèr (flume)|Nigèr]] ò en [[America]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Tom D. Dillehay, Herbert H. Elling Jr. e Jack Rossen, « Preceramic irrigation canals in the Peruvian Andes », ''Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America'', vol. 102, n° 47, 2005, pp. 17241-17244.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Richard Bulliet, Pamela Kyle Crossley, Daniel Headrick e Steven Hirsch, ''The Earth and Its Peoples, Volume I: A Global History, to 1550.'', Wadsworth, 2008, pp. 53-56.</ref>. === Leis innovacions anticas e medievalas === A partir dau millenari I avC, de tecnicas pus elaboradas permetèron d'anar cercar l'aiga pus luench ò pus prefondament. Per exemple, en [[Pèrsia]] au començament dau millenari I avC, apareguèron lei [[qanat]]s. Eissits de l'aplicacion de tecnicas [[mina (jaç)|minieras]] a l'irrigacion, son de galariás sosterranhas leugierament clinadas que permèton de drenar un [[jaç freatic]] en direccion dei zònas de cultura<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Henri Goblot, ''Les qanats. Une technique d'acquisition de l'eau'', París, Mouton, 1979, 236 p.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Henri Goblot, « Dans l'ancien Iran, les techniques de l'eau et la grande histoire », ''Histoire, Sciences Sociales'', vol. 18, n° 3,‎ 1963, pp. 499-520.</ref>. Ben adaptat ai [[clima]]s eissuchs, aqueu saber-faire se difusèt pauc a cha pauc en [[Orient Mejan]], en [[Africa dau Nòrd]], en [[Asia Centrala]] e en [[Índia]]<ref>Fòrça qanats antics ò medievaus son totjorn en servici a l'ora d'ara.</ref>. Un autre exemple d'innovacion [[Tecnologia|tecnologica]] permetent de melhorar lei tecnicas d'aigatge foguèt l'[[invencion]] de la [[posaraca]] per d'[[engenhariá|engenhaires]] [[Grècia Antica|grècs]] en [[Egipte Antic|Egipte]] entre lei [[sègle IV avC|sègles IV]] e [[sègle II avC|II avC]]. Perfeccionat per lei [[Empèri Roman|Romans]], lo sistèma se difusèt dins lo monde [[Mar Mediterranèa|mediterranèu]] e en [[Orient Mejan]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' John Peter Oleson, « Water-Lifting », dins Örjan Wikander, ''Handbook of Ancient Water Technology'', Leiden, Brill, coll. « Technology and Change in History » (n° 2), 2000, pp. 217–302.</ref><ref>D'autrei ròdas idraulicas foguèron imaginadas d'un biais independent dins d'autrei regions. Se pòdon citar la [[ròda persana]] e divèrsei sistèmas a basa de [[molin de vent|molins de vent]].</ref>. En parallèl, se desvolopèron tanben de tecnicas per gerir lo [[debit]] dei rius e l'adaptar ai besonhs de l'[[agricultura]]. Un dei cas pus impressionants es aqueu dau [[sistèma d'aigatge de Dujiangyan]] en [[Republica Populara de China|China]] bastit dins lo corrent dau [[sègle III avC]] per lo governaire [[Li Bing]]. Per protegir la vila còntra lei vengudas deis aigas de la [[ribièra]] [[Min]] e mantenir l'alimentacion dei [[canau]]s agricòlas necessaris ai culturas localas, organizèt la construccion d'una [[illa artificiala]] que permetèt de devesir lo debit. Un premier canau, relativament estable, permetèt de captar un flux d'aiga regular e un segond canau permetèt de liberar lo rèsta dins lo liech principau<ref>Pasmens, aquò èra pas un cas isolat en China. D'efiech, leis autoritats imperialas organizèron la construccion de plusors canaus d'irrigacion majors coma lo [[canau Zhengguo]].</ref>. === Lei periòdes modèrnes e industriaus === A partir de la fin dau sègle XVIII, leis evolucions [[Tecnica|tecnicas]] de la [[Revolucion Industriala]] transformèron prefondament lei metòdes d'irrigacion. D'efiech, la mecanizacion e la [[motor]]izacion permetèron de generalizar lo pompatge mecanic de l'[[aiga]]. Aquò permetèt de mobilizar de volums inaccessibles durant lei periòdes [[istòria|istorics]] precedents, per exemple en pompant dins lei jaç freatics prefonds. En parallèl, de rets mai e mai importantas de [[restanca]]s e de [[canau]]s permetèron d'aigar d'espacis considerables. Ansin, ais [[USA|Estats Units d'America]], lei tèrras irrigadas passèron de {{formatnum:300000}} [[acre]]s en [[1800]] a 7,3 milions en [[1900]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' John Robert McNeill, ''Something New under the Sun: An Environmental History of the Twentieth-Century World'', Nòva York, W.W. Norton & Company, 2000.</ref>. Au sègle XX, l'[[URSS]] utilizèt de tecnicas similaras per desvolopar l'irrigacion en [[Asia Centrala]]. Pasmens, la generalizacion de l'irrigacion [[industria|industriala]] entraïnèt tanben dei premierei [[pollucion]]s causadas per un pompatge excessiu dins lei jaç freatics ò dins lei rius (salinizacion dei jaç freatics, assecament dei rius, pollucion de l'aiga potabla, etc.). La disparicion progressiva de la [[mar d'Aral]] n'es l'illustracion pus coneguda<ref>'''[[francés|(fr)]]''' René Letolle, ''La mer d'Aral : Entre désastre écologique et renaissance'', París, L'Harmattan, 2008.</ref>, mai aqueu tipe de problèmas es present dins la màger part dei regions dau monde. === L'irrigacion actuala === Dempuei la [[Segonda Guèrra Mondiala]], lo melhorament dei tecnicas d'irrigacion a contuniat amb lo desvolopament de culturas mai resistentas a l'ariditat e de tecnicas pus precisas coma lo gota a gota. Ja conegut durant l'[[Antiquitat]], aqueu metòde foguèt modernizat a la fin deis [[ans 1950]] per l'engenhaire [[Israèl|israelian]] [[Simcha Blass]] ([[1897]]-[[1982]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Megh R. Goyal, ''Management of Drip/Trickle or Micro Irrigation'', Toronto, CRC Press, 2012, 408 p.</ref>. Consistís a portar l'aiga dirèctament au pè de cada planta gràcias a un sistèma de tubes pertusats de pichons traucs. Aquò permetèt de redurre lei pèrdas engendradas per l'evaporacion e l'infiltracion. Un segond aisse de melhorament es l'integracion creissenta de sistèmas [[Tecnologias de l'informacion|informatics]] e [[electronica|electronics]]. Lo recors a de disciplinas [[sciéncia|scientificas]] e tecnicas complèxas ([[meteorologia]], observacion especiala, quimia dei sòus, [[intelligéncia artificiala]], etc.) es tanben mai e mai important. Aquò permet d'adaptar leis apòrts d'aiga d'un biais fòrça precís e de reagir pus rapidament ai cambiaments meteorologics. Ansin, au començament dau sègle XXI, lei tèrras irrigadas representavan 20 % dei superficias cultivadas, mai 40 % de la produccion agricòla mondiala<ref>'''[[francés|(fr)]]''' « L'agriculture dans le monde », ''Alimagri'', n° 26 (hors-série),‎ julhet de 2012, pp. 4-5.</ref>. == Principis e foncionament == === Lei besonhs d'aiga === Lei [[planta]]s an besoin d'[[aiga]] per créisser e per seguir son cicle de vida. Per exemple, de [[tomata]]s necessitan generalament entre 400 e 800 mm annadier per se desvolopar. Per respòndre a aqueu besonh, lei plantas pompan l'aiga dau [[sòu]] per sei [[racina]]s e ne'n restituïsson una partida a l'[[atmosfèra]] per transpiracion mentre qu'una autra partida s’[[evaporacion|evapòra]] dirèctament a la [[superficia]] dau sòu. L'ensemble d'aquelei pèrdas, designat per lo tèrme d'[[evapotranspiracion]], varia segon la planta, l'estat dau sòu e lei condicions [[meteorologia|meteorologicas]] ([[calor]], [[vent]], [[umiditat]], ensorelhament, etc)<ref>'''[[francés|(fr)]]''' H. Chamayou, ''Éléments de bioclimatologie'', Agence de coopération culturelle et technique, avec la collaboration du Conseil international de la langue française, 1993, 283 p.</ref><ref>D'estiu, entre 25 e 30 °C, lei pèrdas per evapotranspiracion pòdon representar 4 mm/j.</ref>. L’objectiu de l’irrigacion es donc de compensar la diferéncia entre aquelei besonhs e l’aiga portada per lei [[precipitacion (meteorologia)|precipitacions]] naturalas per mantenir lo bòn debanament dau cicle de desvolopament de la planta. Quand la plueja es pas sufisenta, en particular durant lei periòdes de [[secaressa]], l’irrigacion permet de mantenir la creissença dei culturas. Pasmens, un excès d’aiga pòu èsser tant marrit coma una manca, perque nèga lei racinas e empacha sa [[respiracion]]. La bòna gestion de l’irrigacion consistís donc a determinar e a portar la quantitat d’[[aiga]] necessària au desvolopament dei culturas. === Lei fònts d'aiga disponiblas === L'[[aiga]] utilizada per l'irrigacion pòu venir de mai d'una fònt diferenta. Leis aigas superficialas ([[riu]]s, [[lac]]s, [[inondacion]]s, etc.) son lei pus aisadas a mobilizar, mai son pereu lei pus sensiblas ai variacions [[clima|climaticas]]. Lei aigas [[jaç freatic|sosterranhas]], estocadas dins lei [[jaç freatic]]s, fornisson una ressorsa pus regulara, mai son pus lòngas a se renovelar e se pòdon agotar en cas de pompatge tròp important. Dins lei regions onte l'[[aiga doça]] manca, es possible de se servir d'autrei fònts coma leis aigas espuradas e l'aiga de mar desalinizada<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Argyris Panagopoulos, Katherine-Joanne Haralambous, e Maria Loizidou, « Desalination brine disposal methods and treatment technologies – A review », ''The Science of the Total Environment'', vol 693, n° 133545, 2019.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Manuela Moreira da Silva, Flávia C. Resende, Bárbara Freitas, Jaime Aníbal, António Martins e Amílcar Duarte, « Urban Wastewater Reuse for Citrus Irrigation in Algarve, Portugal—Environmental Benefits and Carbon Fluxes », ''Sustainability'', vol. 14, n° 17, 2022, p. 10715.</ref>. Aquelei solucions son pus costosas, mai pòdon presentar un interès dins lei país eissuchs dispausant d'un [[litorau]] ò d'infrastructuras d'assaniment pron desvolopadas. Enfin, existisson de metòdes pus rars coma la collècta de l'umiditat de la [[nèbla]], mai lei volums disponibles son sovent limitats<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Mussie Fessehaye, Sabah A. Abdul-Wahab, Michael J. Savage, Thomas Kohler, Tseggai Gherezghiher e Hans Hurni, « Fog-water collection for community use », ''Renewable and Sustainable Energy Reviews'', n° 29, 2014, pp. 52-62.</ref>. === La mesura e lo pilotatge === La mesura e lo pilotatge son indispensables per irrigar d'un biais eficaç. Aquò necessita de determinar leis apòrts necessaris (frequéncia, quantitats, etc.). Per aquò, leis [[agricultura|agricultors]] s'apielan sus l'observacion dirècta (estat dei culturas, umiditat dau sòu, etc.) e, quand son disponibles, sus d'otís tecnics coma de sondas per mesurar l'umiditat vertadiera, d'informacions meteorologiicas, d'imatges aerianas ò espacialas, etc. Aqueleis informacions permeton de calcular lo besonh exact de cada parcèla e d'utilizar l'irrigacion unicament quand es necessària per preservar lei resèrvas. Lei sistèmas pus modèrnes son [[automatisme|automatizats]], çò que permet de modular lo debit d'aiga en foncion de donadas mesuradas en temps reau. L'utilizacion de sistèmas d'aqueu tipe es integrada a de doctrinas pus largas coma l'[[agricultura de precision]]. == Tecnicas d'irrigacion principalas == === L'irrigacion gravitària === === L'aspersion === === La microirrigacion === === L'irrigacion sosterranha === == Infrastructuras e equipaments == === Lo captatge e l'estocatge === === Lo transpòrt de l'aiga e sa distribucion === === La gestion e l'automatizacion dei sistèmas === == Aplicacions == === L'agricultura === === Leis espacis verds e lei paisatges === === Leis usatges especifics === == Interès e còsts == === L'aumentacion dei rendiments e la seguretat alimentària === === Lo còst economic === === Leis enjòcs sociaus e politics === == Impactes environamentaus == === La pression sus lei ressorsas idricas === === La degradacion dei sòus === === Leis efiechs sus lei ecosistèmas === == Innovacions e perspectivas == === La reduccion dei besonhs === === Lei ressorsas alternativas === === L'adaptacion au cambiament climatic === == Annèxas == === Liames intèrnes === * [[Agricultura]]. * [[Aiga]]. * [[Canau]]. * [[Jaç freatic]]. === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> orxh970g2cohpf7u1dsnperpqzjrupu 2513012 2513008 2026-11-11T11:47:54Z Nicolas Eynaud 6858 /* Principis e foncionament */ 2513012 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Provençau}} {{1000 fondamentals}} {{article en construccion}} [[Fichièr:SiphonTubes.JPG|thumb|right|Canau d'aigatge dins una zòna agricòla.]] L''''irrigacion''' es l'ensems dei tecnicas artificialas que permeton d'aportar l'[[aiga]] vèrs de zonas [[Agricultura|agricòlas]] per aumentar la produccion. == Istòria == === L'aparicion de l'irrigacion === [[Fichièr:Dau Neolitic au Temps dau Fèrre.png|thumb|Difusion de l'agricultura, de la [[metallurgia]] e de l'[[escritura]] de [[-8000|8000]] a [[-1000|1000 avC]].]] L'irrigacion es una practica [[agricultura|agricòla]] fòrça anciana. Apareguèt probable dins lei regions [[ariditat|aridas]] onte la [[plueja]] èra pas sufisenta per assegurar lo desvolopament dei culturas. Per exemple, de vestigis datats dau millenari VI avC se tròban en [[Khuzestan]] dins lo sud-èst de l'[[Iran]] actuau<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Kent V. Flannery, « Origins and ecological effects of early domestication in Iran and the Near East" » dins Peter John Ulco e G. W. Dimbleby (dir.), ''The Domestication and Exploitation of Plants and Animals'', Transaction Publishers, 2007, p. 89.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' H. W. Lawton e P. J. Wilke, « Ancient Agricultural Systems in Dry Regions of the Old World », dins A. E. Hall, G. H. Cannell e H. W. Lawton (dir.), ''Agriculture in Semi-Arid Environments. Ecological Studies'', vol. 34, Berlin, Springer Science & Business Media, 2012, p. 13.</ref>. Puei, de testimoniatges nombrós mòstran l'existéncia relativament precòça de tecnicas d'irrigacion dins lei fogaus d'aparicion de l'[[agricultura]]. Ansin, en [[Mesopotamia]], au mens a partir dau millenari III avC, lei païsans desvolopèron una ret de canaus per menar l'aiga de [[Tigre (flume)|Tigre]] e d'[[Eufrates]] fins ai culturas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Donald Hill, ''A History of Engineering in Classical and Medieval Times'', Londres, Routledge, 2013, p. 18.</ref>. A la meteissa epòca, en [[Egipte Antic|Egipte]], l'irrigacion se basava sus lei creissudas de [[Nil]] amb un sistèma de bacins permetent de retenir l'[[aiga]] per inondar lei tèrras. De mai, durant lo rèine d'[[Amenemhat III]] († [[sègle XVIII avC]]), de trabalhs importants foguèron organizats per irrigar l'[[oasís de Faium]]. D'autreis exemples de vestigis importants son estats descubèrts en [[RPC|China]], en [[Nubia]], dins la [[Civilizacion de la Vau d'Indus|vau d'Indus]], dins la vau de [[Nigèr (flume)|Nigèr]] ò en [[America]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Tom D. Dillehay, Herbert H. Elling Jr. e Jack Rossen, « Preceramic irrigation canals in the Peruvian Andes », ''Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America'', vol. 102, n° 47, 2005, pp. 17241-17244.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Richard Bulliet, Pamela Kyle Crossley, Daniel Headrick e Steven Hirsch, ''The Earth and Its Peoples, Volume I: A Global History, to 1550.'', Wadsworth, 2008, pp. 53-56.</ref>. === Leis innovacions anticas e medievalas === A partir dau millenari I avC, de tecnicas pus elaboradas permetèron d'anar cercar l'aiga pus luench ò pus prefondament. Per exemple, en [[Pèrsia]] au començament dau millenari I avC, apareguèron lei [[qanat]]s. Eissits de l'aplicacion de tecnicas [[mina (jaç)|minieras]] a l'irrigacion, son de galariás sosterranhas leugierament clinadas que permèton de drenar un [[jaç freatic]] en direccion dei zònas de cultura<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Henri Goblot, ''Les qanats. Une technique d'acquisition de l'eau'', París, Mouton, 1979, 236 p.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Henri Goblot, « Dans l'ancien Iran, les techniques de l'eau et la grande histoire », ''Histoire, Sciences Sociales'', vol. 18, n° 3,‎ 1963, pp. 499-520.</ref>. Ben adaptat ai [[clima]]s eissuchs, aqueu saber-faire se difusèt pauc a cha pauc en [[Orient Mejan]], en [[Africa dau Nòrd]], en [[Asia Centrala]] e en [[Índia]]<ref>Fòrça qanats antics ò medievaus son totjorn en servici a l'ora d'ara.</ref>. Un autre exemple d'innovacion [[Tecnologia|tecnologica]] permetent de melhorar lei tecnicas d'aigatge foguèt l'[[invencion]] de la [[posaraca]] per d'[[engenhariá|engenhaires]] [[Grècia Antica|grècs]] en [[Egipte Antic|Egipte]] entre lei [[sègle IV avC|sègles IV]] e [[sègle II avC|II avC]]. Perfeccionat per lei [[Empèri Roman|Romans]], lo sistèma se difusèt dins lo monde [[Mar Mediterranèa|mediterranèu]] e en [[Orient Mejan]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' John Peter Oleson, « Water-Lifting », dins Örjan Wikander, ''Handbook of Ancient Water Technology'', Leiden, Brill, coll. « Technology and Change in History » (n° 2), 2000, pp. 217–302.</ref><ref>D'autrei ròdas idraulicas foguèron imaginadas d'un biais independent dins d'autrei regions. Se pòdon citar la [[ròda persana]] e divèrsei sistèmas a basa de [[molin de vent|molins de vent]].</ref>. En parallèl, se desvolopèron tanben de tecnicas per gerir lo [[debit]] dei rius e l'adaptar ai besonhs de l'[[agricultura]]. Un dei cas pus impressionants es aqueu dau [[sistèma d'aigatge de Dujiangyan]] en [[Republica Populara de China|China]] bastit dins lo corrent dau [[sègle III avC]] per lo governaire [[Li Bing]]. Per protegir la vila còntra lei vengudas deis aigas de la [[ribièra]] [[Min]] e mantenir l'alimentacion dei [[canau]]s agricòlas necessaris ai culturas localas, organizèt la construccion d'una [[illa artificiala]] que permetèt de devesir lo debit. Un premier canau, relativament estable, permetèt de captar un flux d'aiga regular e un segond canau permetèt de liberar lo rèsta dins lo liech principau<ref>Pasmens, aquò èra pas un cas isolat en China. D'efiech, leis autoritats imperialas organizèron la construccion de plusors canaus d'irrigacion majors coma lo [[canau Zhengguo]].</ref>. === Lei periòdes modèrnes e industriaus === A partir de la fin dau sègle XVIII, leis evolucions [[Tecnica|tecnicas]] de la [[Revolucion Industriala]] transformèron prefondament lei metòdes d'irrigacion. D'efiech, la mecanizacion e la [[motor]]izacion permetèron de generalizar lo pompatge mecanic de l'[[aiga]]. Aquò permetèt de mobilizar de volums inaccessibles durant lei periòdes [[istòria|istorics]] precedents, per exemple en pompant dins lei jaç freatics prefonds. En parallèl, de rets mai e mai importantas de [[restanca]]s e de [[canau]]s permetèron d'aigar d'espacis considerables. Ansin, ais [[USA|Estats Units d'America]], lei tèrras irrigadas passèron de {{formatnum:300000}} [[acre]]s en [[1800]] a 7,3 milions en [[1900]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' John Robert McNeill, ''Something New under the Sun: An Environmental History of the Twentieth-Century World'', Nòva York, W.W. Norton & Company, 2000.</ref>. Au sègle XX, l'[[URSS]] utilizèt de tecnicas similaras per desvolopar l'irrigacion en [[Asia Centrala]]. Pasmens, la generalizacion de l'irrigacion [[industria|industriala]] entraïnèt tanben dei premierei [[pollucion]]s causadas per un pompatge excessiu dins lei jaç freatics ò dins lei rius (salinizacion dei jaç freatics, assecament dei rius, pollucion de l'aiga potabla, etc.). La disparicion progressiva de la [[mar d'Aral]] n'es l'illustracion pus coneguda<ref>'''[[francés|(fr)]]''' René Letolle, ''La mer d'Aral : Entre désastre écologique et renaissance'', París, L'Harmattan, 2008.</ref>, mai aqueu tipe de problèmas es present dins la màger part dei regions dau monde. === L'irrigacion actuala === Dempuei la [[Segonda Guèrra Mondiala]], lo melhorament dei tecnicas d'irrigacion a contuniat amb lo desvolopament de culturas mai resistentas a l'ariditat e de tecnicas pus precisas coma lo gota a gota. Ja conegut durant l'[[Antiquitat]], aqueu metòde foguèt modernizat a la fin deis [[ans 1950]] per l'engenhaire [[Israèl|israelian]] [[Simcha Blass]] ([[1897]]-[[1982]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Megh R. Goyal, ''Management of Drip/Trickle or Micro Irrigation'', Toronto, CRC Press, 2012, 408 p.</ref>. Consistís a portar l'aiga dirèctament au pè de cada planta gràcias a un sistèma de tubes pertusats de pichons traucs. Aquò permetèt de redurre lei pèrdas engendradas per l'evaporacion e l'infiltracion. Un segond aisse de melhorament es l'integracion creissenta de sistèmas [[Tecnologias de l'informacion|informatics]] e [[electronica|electronics]]. Lo recors a de disciplinas [[sciéncia|scientificas]] e tecnicas complèxas ([[meteorologia]], observacion especiala, quimia dei sòus, [[intelligéncia artificiala]], etc.) es tanben mai e mai important. Aquò permet d'adaptar leis apòrts d'aiga d'un biais fòrça precís e de reagir pus rapidament ai cambiaments meteorologics. Ansin, au començament dau sègle XXI, lei tèrras irrigadas representavan 20 % dei superficias cultivadas, mai 40 % de la produccion agricòla mondiala<ref>'''[[francés|(fr)]]''' « L'agriculture dans le monde », ''Alimagri'', n° 26 (hors-série),‎ julhet de 2012, pp. 4-5.</ref>. == Principis e foncionament == === Lei besonhs d'aiga === Lei [[planta]]s an besonh d'[[aiga]] per créisser e per seguir son cicle de vida. Per exemple, de [[tomata]]s necessitan generalament entre 400 e 800 mm annadier per se desvolopar. Per respòndre a aqueu besonh, lei plantas pompan l'aiga dau [[sòu]] per sei [[racina]]s e ne restituïsson una partida a l'[[atmosfèra]] per transpiracion mentre qu'una autra partida s’[[evaporacion|evapòra]] dirèctament a la [[superficia]] dau sòu. L'ensemble d'aquelei pèrdas, designat per lo tèrme d'[[evapotranspiracion]], varia segon la planta, l'estat dau sòu e lei condicions [[meteorologia|meteorologicas]] ([[calor]], [[vent]], [[umiditat]], ensorelhament, etc.)<ref>'''[[francés|(fr)]]''' H. Chamayou, ''Éléments de bioclimatologie'', Agence de coopération culturelle et technique, avec la collaboration du Conseil international de la langue française, 1993, 283 p.</ref><ref>D'estiu, entre 25 e 30 °C, lei pèrdas per evapotranspiracion pòdon representar 4 mm/j.</ref>. L’objectiu de l’irrigacion es donc de compensar la diferéncia entre aquelei besonhs e l’aiga portada per lei [[precipitacion (meteorologia)|precipitacions]] naturalas per mantenir lo bòn debanament dau cicle de desvolopament de la planta. Quand la plueja es pas sufisenta, en particular durant lei periòdes de [[secaressa]], l’irrigacion permet de mantenir la creissença dei culturas. Pasmens, un excès d’aiga pòu èsser tant marrit coma una manca, perque nèga lei racinas e empacha sa [[respiracion]]. La bòna gestion de l’irrigacion consistís donc a determinar e a portar la quantitat d’[[aiga]] necessària au desvolopament dei culturas. === Lei fònts d'aiga disponiblas === L'[[aiga]] utilizada per l'irrigacion pòu venir de mai d'una fònt diferenta. Leis aigas superficialas ([[riu]]s, [[lac]]s, [[inondacion]]s, etc.) son lei pus aisadas a mobilizar, mai son pereu lei pus sensiblas ai variacions [[clima|climaticas]]. Lei aigas [[jaç freatic|sosterranhas]], estocadas dins lei [[jaç freatic]]s, fornisson una ressorsa pus regulara, mai son pus lòngas a se renovelar e se pòdon agotar en cas de pompatge tròp important. Dins lei regions onte l'[[aiga doça]] manca, es possible de se servir d'autrei fònts coma leis aigas espuradas e l'aiga de mar desalinizada<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Argyris Panagopoulos, Katherine-Joanne Haralambous, e Maria Loizidou, « Desalination brine disposal methods and treatment technologies – A review », ''The Science of the Total Environment'', vol 693, n° 133545, 2019.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Manuela Moreira da Silva, Flávia C. Resende, Bárbara Freitas, Jaime Aníbal, António Martins e Amílcar Duarte, « Urban Wastewater Reuse for Citrus Irrigation in Algarve, Portugal—Environmental Benefits and Carbon Fluxes », ''Sustainability'', vol. 14, n° 17, 2022, p. 10715.</ref>. Aquelei solucions son pus costosas, mai pòdon presentar un interès dins lei país eissuchs dispausant d'un [[litorau]] ò d'infrastructuras d'assaniment pron desvolopadas. Enfin, existisson de metòdes pus rars coma la collècta de l'umiditat de la [[nèbla]], mai lei volums disponibles son sovent limitats<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Mussie Fessehaye, Sabah A. Abdul-Wahab, Michael J. Savage, Thomas Kohler, Tseggai Gherezghiher e Hans Hurni, « Fog-water collection for community use », ''Renewable and Sustainable Energy Reviews'', n° 29, 2014, pp. 52-62.</ref>. === La mesura e lo pilotatge === La mesura e lo pilotatge son indispensables per irrigar d'un biais eficaç. Aquò necessita de determinar leis apòrts necessaris (frequéncia, quantitats, etc.). Per aquò, leis [[agricultura|agricultors]] s'apielan sus l'observacion dirècta (estat dei culturas, umiditat dau sòu, etc.) e, quand son disponibles, sus d'otís tecnics coma de sondas per mesurar l'umiditat vertadiera, d'informacions meteorologicas, d'imatges aerianas ò espacialas, etc. Aqueleis informacions permeton de calcular lo besonh exact de cada parcèla e d'utilizar l'irrigacion unicament quand es necessària per preservar lei resèrvas. Lei sistèmas pus modèrnes son [[automatisme|automatizats]], çò que permet de modular lo debit d'aiga en foncion de donadas mesuradas en temps reau. L'utilizacion de sistèmas d'aqueu tipe es integrada a de doctrinas pus largas coma l'[[agricultura de precision]]. == Tecnicas d'irrigacion principalas == === L'irrigacion gravitària === === L'aspersion === === La microirrigacion === === L'irrigacion sosterranha === == Infrastructuras e equipaments == === Lo captatge e l'estocatge === === Lo transpòrt de l'aiga e sa distribucion === === La gestion e l'automatizacion dei sistèmas === == Aplicacions == === L'agricultura === === Leis espacis verds e lei paisatges === === Leis usatges especifics === == Interès e còsts == === L'aumentacion dei rendiments e la seguretat alimentària === === Lo còst economic === === Leis enjòcs sociaus e politics === == Impactes environamentaus == === La pression sus lei ressorsas idricas === === La degradacion dei sòus === === Leis efiechs sus lei ecosistèmas === == Innovacions e perspectivas == === La reduccion dei besonhs === === Lei ressorsas alternativas === === L'adaptacion au cambiament climatic === == Annèxas == === Liames intèrnes === * [[Agricultura]]. * [[Aiga]]. * [[Canau]]. * [[Jaç freatic]]. === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> 0kujytkpdn6iubmav25rxn4b7peyixa 0 82867 2512955 2288103 2026-11-11T02:49:42Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 2512955 wikitext text/x-wiki {{Infobox Escrivan | nom = Charles Cros | imatge = File:Charles Cros.jpg | talha imatge = 250px | legenda = | nom de naissença = | nom aliàs = | activitat = [[Poesia|Poèta]], [[inventor]] | data de naissença = 1èr d'octobre de 1821 | luòc de naissença = [[Fabresan]], {{Occitània}} | data de decès = 9 août 1888 | luòc de decès = [[París]] | lenga = [[francés]] | movement = [[Parnàs]] - inspirator del [[surrealisme]] | genre = [[Poesia]] | distincions = <!-- Listatz las donadas de las seccions çaiaprèp entre las balisas <div></div> E levetz pas las balisas <!- -> que quand las seccions son completadas --> | òbra = <div> </div> <!-- | complement = <div> * </div>--> }} '''Charles Cros''', nascut a [[Fabresan]] ([[Corbièras (region)|Corbièras]]) lo 1{{èr}} d'octobre de 1842, originari d'una familha de [[La Grassa]] e mòrt a [[París]] lo 9 d'agost de 1888, èra un inventor e un [[poèta]] d'espression [[Francés|francesa]]. Passionat de literatura e de sciéncias, foguèt un temps, de [[1860]] a [[1863]], professor de quimia à l'Institut Parisenc dels Sords e Muts, abans de se consacrar a la recèrca scientifica. En [[1869]], presentèt a la [[Societat francesa de fotografia]] un processus de [[fotografia]] en colors qu'es a l'origina del processus actual de [[tricromia]]. Tanben estudièt las amelioracions per la tecnologia del [[telegraf]] (prototipe de telegraf automatic). == Lo paleofòn == En avril [[1877]] subretot, formulèt lo principi d'un aparelh de reproduccion dels [[son]]s que nomenèt ''paleofòn''. Son document, presentat a l'[[Acadèmia de las Sciéncias (França)|Acadèmia de las Sciéncias]], suggerissiá que las vibracions sonòras se poirián gravar dins lo metal amb l'ajuda d'un gredon ligat a una membrana vibranta, e que, aprèp, ne fasent limpar un estilet ligat a una membrana sus aquela gravadura se poiriá tornar donar lo son primièr. Abans que Charles Cros sèga son idèa o construga un prototipe, [[Thomas Alva Edison|Thomas Edison]], als [[Estats Units d'America]], bastiguèt lo primièr [[fonograf]]. Cap dels dos coneissiá pas lo trabalh de l'autre. == Poesias == Son òbra de poetica, brilhanta tanben, una de las fonts d'inspiracion del [[surrealisme]], foguèt ignorada a son epòca. Publiquèt sos primièrs poèmas dins ''le Parnasse contemporain'' e frequentava los cercles e cafès literaris de la boèmia de l'epòca, coma salon de [[Nina de Villard]] que aquel sa mestressa fins a [[1877]]. Mas èra conegut pels seus monològs, que lo mai conegut es ''[[Le Hareng saur]]'', que recitava el meteis dins de cabarets parisencs coma [[Le Chat noir]]. En son onor foguèt creada l'[[Acadèmia Charles Cros]] que prima cada an los melhors [[disc|disques]]. == Vejatz tanben == === Ligams intèrnes === * [[Acadèmia Charles Cros]] === Ligams extèrnes === * {{fr}}[http://www.alalettre.com/cros-bio.htm ], [http://www.evene.fr/celebre/biographie/charles-cros-4147.php ], [https://web.archive.org/web/20110130104401/http://stephane-guizard.chez-alice.fr/tumonvilatgefabr/index.html#8 ], [https://web.archive.org/web/20120120174630/http://www.versini.com/poesies_chantees.htm#CC ] : Nòtas biograficas * {{fr}}[http://autourduperetanguy.blogspirit.com/archive/2006/07/12/quelques-cenacles-fantaisistes-cros-sivry-cabaner-nina-de-ca.html] Rodejant los parnassians « Fumistes, Zutistes, Vilains Bonshommes e Hydropathes ». ;Tèxtes {{fr}} * [https://web.archive.org/web/20090501222301/http://membres.lycos.fr/jccau/poesie/cros/ind_santa.htm Le Coffret de santal] * [http://abu.cnam.fr/BIB/auteurs/crosc.html Le Collier de griffes] * [http://www.florilege.free.fr/florilege/cros Choix de poèmes] 9lx9vt7znmy19mdb4ew5krhvdhrb2ep 0 88410 2512995 2350373 2026-11-11T10:11:07Z Kontributor 2K 52367 2512995 wikitext text/x-wiki {{Infobox Comuna de França | carta=fr | nomcomuna=Le Pré-Saint-Gervais | nomcomuna2=Le Pré-Saint-Gervais | imatge=Marie de la ville du Pré-Saint-Gervais 01.jpg | descripcion=Comuna de la vila del Pr&eacute;-Sant-Gervais | lògo= | escut=Blason Commune Le Pré-Saint-Gervais FR93.svg | escais= | region ist = | parçan= | arrondiment=[[Arrondiment de Bobigny|Bobigny]] | canton=[[canton des Lilas|Les Lilas]]| | insee =93061 | sitweb= | cp =93310 | cònsol =Gérard Cosme | mandat = [[2008]]-[[2014]] | gentilici =Gervaisiens (en [[francés]]) | longitud=2.4000 | latitud=48.8833 | alt mini =57 | alt mej =72 | alt maxi =114 | km² =0.7 }} '''Le Pré-Saint-Gervais''' es una [[Comuna francesa|comuna]] [[frança|francesa]], situada dins lo [[departaments franceses|departament]] de [[Sèina e Sant Danís]] e la [[regions francesas|region]] d'[[Illa de França (region)|Illa de França]]. ==Geografia== ==Istòria== ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee=93061 |Títol= Lista deus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat=Gérard Cosme|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee=93061 |1793=460 |1800=354 |1806=290 |1821=223 |1831=369 |1836=805 |1841=1643 |1846=1028 |1851=1079 |1856=1704 |1861=1921 |1866=3120 |1872=4136 |1876=4447 |1881=6396 |1886=7433 |1891=8138 |1896=9444 |1901=11078 |1906=11669 |1911=13865 |1921=14993 |1926=15465 |1931=13302 |1936=14790 |1946=14691 |1954=15037 |1962=15258 |1968=14772 |1975=13271 |1982=13078 |1990=15373 |1999=16377 |2004= |2005= |2006=17 240 |2007=17 244 |2008=17 588 |2009=18 121 |cassini=27988 |senscomptesdobles=1962}} ==Luòcs e monuments== ==Personalitats ligadas amb la comuna== ==Veire tanben== ===Bibliografia=== ===Articles connèxes=== ===Ligams extèrnes=== ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group=N/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Portal Comunas}} {{Comunas de| insee =93061 }} [[Categoria:Comuna de Sèina e Sant Danís]] ltr3892q33xgmaepz3jqetxkqkx4wq4 0 107041 2512940 2508761 2026-11-10T22:26:27Z Alaric 506 44932 Alaric 506 a desplaçat la pagina [[Lo Mas de L'Artija]] cap a [[Lo Mas d'Artija]] per dessús una redireccion : Títol mal escrit : segon Ives Lavalada 2508761 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Auvernhat}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Lo Mas de L'Artija | nom2 = ''Le Mas-d'Artige'' | imatge = Le Mas-d'Artige église.jpg | descripcion = La glèisa Sent Pèir e Sent Pau | lògo = | escut = | escais = | ist = {{Lemosin}} | parçan = | region = [[Novela Aquitània]] | arrondiment = [[Arrondiment dau Buçon|Aubuçon]] | canton = [[Canton d'Ausança|Ausança]] ([[Canton de la Cortina|La Cortina]] davant 2015) | intercom = [[Nauta Corresa Comunautat]] | insee = 23125 | cp = 23100 | cònsol = Sylvie Masson | mandat = [[2026]]-[[2032]] | gentilici = | latitud = 45.735 | longitud = 2.20305555556 | alt mini = 686 | alt maxi = 921 | km² = 16.21 |}} ''Lo Mas de L'Artija''{{Bdtopoc}}, '''Lo Mas d'Artijas'''<ref name="Lemosin.net">{{Cite web|url=https://web.archive.org/web/20160303212930/http://www.lemosin.net/23125.htm|títol=Le Mas-d'Artige|autor=Xavier Lansade|editor=lemosin.net}}</ref> o '''Le Mas d'Artija'''<ref>https://web.archive.org/web/20211021212329/http://www.armorial-limousin.fr/blasons_auzances.htm</ref> o '''Lo Mas d'Artija''' <ref>Yves Lavalade, ''Dictionnaire des communes de la Creuse'', ed. la Geste, 2022, p. 132</ref> (''Le Mas-d'Artige'' en [[francés]]) es una [[comuna]] [[Occitània|occitana]] de [[Marcha]], en [[Lemosin (Occitània)|Lemosin]], situada dins lo [[departament francés|departament]] de [[Cruesa (departament)|Cruesa]] e la [[region francesa|region]] de [[Novela Aquitània]], <small>ancianament de [[Lemosin (region)|Lemosin]]</small>. Segon Xavier Lansade, lo parlar de la comuna es l'[[auvernhat]].<ref name="Lemosin.net"/> ==Geografia== <mapframe zoom=11 latitude=45.73 longitude=2.202222 height=500 width=700 align=center text="Lo Mas d'Artija (roge) e Vilafert (jaune) emb las comunas vesinas." > [{ "type": "ExternalData", "service": "geoline", "ids": "Q199523", "properties": { "fill": "#fc3", "stroke": "#ff9911" }}, { "type": "ExternalData", "service": "geoline", "ids": "Q625213", "properties": { "fill": "#fc3", "stroke": "#ff9911" }}, { "type": "ExternalData", "service": "geoline", "ids": "Q471676", "properties": { "fill": "#fc3", "stroke": "#ff9911" }}, { "type": "ExternalData", "service": "geoline", "ids": "Q193684", "properties": { "fill": "#fc3", "stroke": "#ff9911" }}, { "type": "ExternalData", "service": "geoline", "ids": "Q200880", "properties": { "fill": "#fc3", "stroke": "#ff9911" }}, { "type": "ExternalData", "service": "geoline", "ids": "Q1061517", "properties": { "fill": "#ff1010", "stroke": "#ff0000" }}, { "type": "ExternalData", "service": "geopoint", "ids": "Q1061517", "properties": { "fill": "#ff0", "stroke": "#ff0000", "marker-color": "ff1111", "title": "Lo Mas de L'Artija" }}, { "type": "ExternalData", "service": "geopoint", "ids": "Q3559174", "properties": { "fill": "#ff0", "stroke": "#ff0000", "marker-color": "ff9911", "title": "Vilafèrt" }}] </mapframe> ==Toponimia== Se parla d'un ''Jean du Mas'' en 1428, e d'un ''Anthoine Clément du Mas de l'Artige'' en 1485 (terrier de Pijairòu).<ref>Diccionari de Henri Hemmer, p. 924. [https://archives.creuse.fr/ark:/22575/s005b36086ce37d1/5b36086ce423c en linha sus lo site daus archius departamentaus de la Cruesa], vuda n°59.</ref> Lo nom ven dau vilatge de ''L'Artija'', vesin de la font de [[Cruesa (aiga)|Cruesa]] o d'''Artjas''. </br> La prononciacion es [lu mâ d'ar'tiʒɔ] per una grafia '''Lo Mas d'Artija'''. I a pas de fòrmas ancianas [signe d'una fondacion recenta]. Lo ''mas'' ven dau latin ''mansus'', « bastiments d'espleita agricòla », puei « espleita rurala ocupada per un sol tenencier », puei « vilatjon ». Lo determinant es lo resultat dau prelatin ''artica'', correspondent donc au nom dau vilatge vesin, a l'origina « boija », puei « terra desboijada » <ref>Yves Lavalade, ''Dictionnaire des communes de la Creuse'', ed. la Geste, 2022, p. 132</ref>{{,}}<ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 439</ref>. </br> Lo chapluec de la comuna es a La Gana (dau lemosin ''gana'', passatge a ga). ==Istòria== En 1831 s’i annexet la comuna vesina de [[Vilafert]] <ref>http://cassini.ehess.fr/fr/html/fiche.php?select_resultat=40188</ref>. ==Administracion== ===Lista daus maires=== {{ElegitDebuta|insee=23125 |Títol= Lista daus maires successius}} {{Elegit |Debuta= març [[2026]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat= Sylvie Masson |Partit= |Qualitat= quadra d'entrepresa}} {{Elegit |Debuta= març [[2001]] |Fin= 2026 |Identitat= Gilles Magrit |Partit=[[UMP|UMP, LR]] |Qualitat= administrator de societats}} {{Elegit |Debuta= |Fin= 2001 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ===Intercomunalitat=== ==Demografia== {{Demografia |insee=23125 |1793=373 |1800=247 |1806=289 |1821=253 |1831=480 |1836=503 |1841=477 |1846=501 |1851=474 |1856=433 |1861=452 |1866=455 |1872=440 |1876=450 |1881=388 |1886=356 |1891=347 |1896=354 |1901=340 |1906=406 |1911=394 |1921=396 |1926=345 |1931=304 |1936=297 |1946=268 |1954=207 |1962=180 |1968=145 |1975=110 |1982=92 |1990=84 |1999=110 |cassini=21489 |senscomptesdobles= 1962}} * En {{popfr23|0}} la populacion èra de {{popfr23|125}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|125}}/16.21) round 2}}}} ab/km². ==Luecs e monuments== <gallery> RD_982_Le_Mas-d'Artige_(2).jpg|La RD 982. Le_Mas-d'Artige_croix_cimetière_(4).jpg|Crotz de cementèri. Source_de_la_Creuse.jpg|Font de Cruesa. Le_Mas-d'Artige_gare.jpg|L'anciana gara. </gallery> {{messatge galariá}} ==Personalitats liadas a la comuna== ==Veire tanben== ===Liams connexes=== * [[Comunas de Cruesa]] ===Liams externes=== ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Multibendèl | Portal Lemosin | Portal Occitània | Portal Cruesa | Portal Comunas de França }} {{Comunas de Cruesa}} [[Categoria:Comuna de Cruesa]] [[Categoria:Comuna de Lemosin (Occitània)]] 0nnwhf0splt2qsknoizmniq9dab8wi6 0 107063 2512938 2512898 2026-11-10T19:32:12Z Alaric 506 44932 còssol 2026, perimètre del territòri, toponimia, etc 2512938 wikitext text/x-wiki {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Faus | nom2 = ''Faux-la-Montagne'' | imatge = Faux-la-Montagne_(1).jpg | descripcion = Le centre dau borg. | lògo = | escut = | escais = | ist = {{Lemosin}} </br> {{Marcha}} | parçan = | insee = 23077 | cp = 23340 | region = [[Novela Aquitània]] | arrondiment = [[Arrondiment dau Buçon|Au Buçon]] | canton = [[Canton de Falatin|Falatin]] ([[canton de Genciòus e Pijairòu|Genciòus e Pijairòu]] davant 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas de Cruesa Grand Sud|CC de Cruesa Grand Sud]] | cònsol = Jean-Paul Gaulier | mandat = [[2026]]-[[2032]] | gentilici = | longitud = 1.93555555556 | latitud = 45.7516666667 | alt mini = 525 | alt maxi = 826 | km² = 47.89 |}} '''Faus''' (''Faux-la-Montagne'' en [[francés]]) es una [[comuna]] [[Occitània|occitana]] de [[Marcha]], en [[Lemosin]], situada dins lo [[departament francés|departament]] de [[Cruesa (departament)|Cruesa]] e la [[region francesa|region]] de [[Novela Aquitània]], <small>ancianament de [[Lemosin (region)|Lemosin]]</small>. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 23077.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] === Perimètre dau territòri === {{Communes limitrophes | comuna = Faus | nòrd = [[Roièra]] | nòrd-èst = [[Genciòus e Pijairòu]] | èst = | sud-èst = [[Peiralevada]] <small>([[Corresa (departament)|Corresa]])</small> | sud = [[Tarnac]] <small>([[Corresa (departament)|Corresa]])</small> | sud-oèst = [[Remnac]] <small>([[Nauta Vinhana]])</small> | oèst = [[Neda (Lemosin)|Neda]] <small>([[Nauta Vinhana]])</small>,</br> [[La Viala-Diau|La Vialadiau]],</br> [[Neda (Lemosin)|Neda]] <small>([[Nauta Vinhana]])</small> | nòrd-oèst = [[Beumont]] <small>([[Nauta Vinhana]])</small> }} ==Toponimia== Per [[Albèrt Dauzat|Dauzat]], ''Faus'' representa ''fagus'', « fau, faian » <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 280, a ''Fage''</ref>. </br> La prononciacion es / faou /. Las fòrmas ancianas son ''Faux'' en 1090-1096, ''parrochia de Faux'' en 1464, ''de Fago'' en 1511. La fòrma de 1511 es un singular, las autras son normalament au plurau (''-x'' es l'equivalent de ''-s''). Lo nom de la comuna ven pusleu de mai d'un aubre que non pas d'un sol. Lo nom daus abitants es ''lòs faus''. An inventat en francés un gentilici ''les Fallois'', lingüisticament aberrant (i a pas d'èla dins lo resultat de ''fagus'') <ref>Yves Lavalade, ''Dictionnaire des communes de la Creuse'', ed. la Geste, 2022, p. 87-88</ref>. ==Istòria== ==Administracion== ===Lista daus maires=== {{ElegitDebuta|insee=23077 |Títol= Lista daus maires successius}} {{Elegit |Debuta= [[2026]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat= Jean-Paul Gaulier |Partit= sens |Qualitat= retirat}} {{Elegit |Debuta= març [[2008]] |Fin= 2026 |Identitat=Catherine Moulin |Partit= divèrs esquèrra (sensibilitat ecologista) |Qualitat= obrièra }} {{Elegit |Debuta= [[1977]] |Fin=2008 |Identitat=François Chatoux |Partit= [[PS]] |Qualitat= agricultor }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 1977 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ===Intercomunalitat=== ==Demografia== {{Demografia |insee=23077 |1793=1278 |1800=954 |1806=1072 |1821=1082 |1831=1366 |1836=1637 |1841=1771 |1846=1869 |1851=1888 |1856=1917 |1861=1838 |1866=1872 |1872=1945 |1876=1920 |1881=1997 |1886=1924 |1891=1847 |1896=1835 |1901=1951 |1906=1856 |1911=1801 |1921=1253 |1926=1162 |1931=1038 |1936=996 |1946=896 |1954=829 |1962=695 |1968=565 |1975=417 |1982=396 |1990=391 |1999=394 |cassini=13550 |senscomptesdobles= 1962}} * En {{popfr23|0}} la populacion èra de {{popfr23|077}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|077}}/47.89) round 2}}}} ab/km². ==Luecs e monuments== * Lo lac de Faus. [[Imatge:Lac_de_Faux.jpg|thumb|300px|left|Lo lac de Faus.]] <gallery> Eglise_de_Faux-la-montagne.jpg|L'egleisa Sent Esteve de Faus. Lavoir,_Faux-la-Montagne_(2).jpg|Lo lavador civic. </gallery> {{messatge galariá}} ==Personalitats liadas a la comuna== ==Veire tanben== * [[Comunas de Cruesa]] ==Liams externes== ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Multibendèl | Portal Lemosin | Portal Occitània | Portal Cruesa | Portal Comunas de França }} {{Comunas de Cruesa}} [[Categoria:Comuna de Cruesa]] [[Categoria:Comuna de Lemosin (Occitània)]] kyjob103p6p9ht277mfw5tm8jtvu4yw 0 107081 2512942 2512899 2026-11-10T22:38:15Z Alaric 506 44932 2512942 wikitext text/x-wiki {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Feniers | nom2 = ''Féniers'' | imatge = Eglise_de_Féniers.jpg | descripcion = L'egleisa Sent Clar. | lògo = | escut = | escais = | ist = {{Lemosin}} </br> {{Marcha}} | parçan = | region = [[Novela Aquitània]] | arrondiment = [[Arrondiment dau Buçon|Au Buçon]] | canton = [[Canton de Falatin|Falatin]] ([[canton de Genciòus e Pijairòu|Genciòus e Pijairòu]] davant 2015) | intercom = [[Nauta Corresa Comunautat]] | insee = 23080 | cp = 23100 | cònsol = Nathalie Peyrat | mandat = [[2026]]-[[2032]] | gentilici = | longitud = 2.1275 | latitud = 45.7513888889 | alt mini = 772 | alt maxi = 921 | km² = 14.33 |}} '''Feniers''' (''Féniers'' en [[francés]]) es una [[comuna]] [[Occitània|occitana]] de [[Marcha]], en [[Lemosin]], situada dins lo [[departament francés|departament]] de [[Cruesa (departament)|Cruesa]] e la [[region francesa|region]] de [[Novela Aquitània]], <small>ancianament de [[Lemosin (region)|Lemosin]]</small>. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 23080.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] === Perimètre dau territòri === {{Communes limitrophes | comuna = Feniers | nòrd = [[Juòus]] | nòrd-èst = [[Claravau]] | èst = [[Lo Mas de L'Artija|Lo Mas d'Artija]] | sud-èst = [[Saurnac]] <small>([[Corresa (departament)|Corresa]])</small> | sud = [[Sent Saitier]] <small>([[Corresa (departament)|Corresa]])</small> | sud-oèst = [[Peiralevada]] <small>([[Corresa (departament)|Corresa]])</small> | oèst = [[Genciòus e Pijairòu]] | nòrd-oèst = }} ==Toponimia== A Feniers, i a lo vilatge de l’Aussedat (fr. ''Loussedat'') que ven dau latin medievau 'absitas' (manse, domèni non ocupat per un colon) que es una tèrra en garait). Lo vilatge de l’Auvatge (fr. ''Louvage'') ven de 'auva' vespilha; cendre que vòla, produita per las plantas que se creman en esbosigant. Mistral menciona lo verbe 'auvar', espandir sus l'eissart la cendre de las plantas cremadas, dau latin 'albare', blanquir). ==Istòria== A Feniers, se fondèt lo movement Volèm Viure Au País en 1973. ==Administracion== ===Lista daus maires=== {{ElegitDebuta|insee=23080 |Títol= Lista daus maires successius}} {{Elegit |Debuta= [[2010]] |Fin= [[2032]] |Identitat= Nathalie Peyrat |Partit= |Qualitat= agricultritz }} {{Elegit |Debuta= març [[2008]] |Fin= mai 2010 |Identitat= Jean-Claude Alamarguy |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= Alain Lescure |Partit= divèrs esquèrra |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març [[1994]] |Fin= 2001 |Identitat= Éliane Giron |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 1994 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ===Intercomunalitat=== ==Demografia== {{Demografia |insee=23080 |1793=371 |1800=326 |1806=401 |1821=393 |1831=453 |1836=422 |1841=429 |1846=446 |1851=436 |1856=420 |1861=408 |1866=429 |1872=442 |1876=450 |1881=418 |1886=507 |1891=426 |1896=433 |1901=412 |1906=373 |1911=467 |1921=332 |1926=331 |1931=357 |1936=353 |1946=324 |1954=175 |1962=162 |1968=136 |1975=128 |1982=110 |1990=105 |1999=93 |max=507 |cassini= |senscomptesdobles= 1962}} * En {{popfr23|0}} la populacion èra de {{popfr23|080}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|080}}/14.33) round 2}}}} ab/km². ==Luecs e monuments== [[Imatge:Féniers_Carte_postale_10.jpg|thumb|350px|Lo borg vers 1920]] ==Personalitats liadas a la comuna== ==Veire tanben== * [[Comunas de Cruesa]] ==Liams externes== ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Multibendèl | Portal Lemosin | Portal Occitània | Portal Cruesa | Portal Comunas de França }} {{Comunas de Cruesa}} [[Categoria:Comuna de Cruesa]] [[Categoria:Comuna de Lemosin (Occitània)]] b0u82vdu1fce1cjikzvg62lq9r22tnt 2512946 2512942 2026-11-10T22:54:52Z Alaric 506 44932 toponimia 2512946 wikitext text/x-wiki {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Feniers | nom2 = ''Féniers'' | imatge = Eglise_de_Féniers.jpg | descripcion = L'egleisa Sent Clar. | lògo = | escut = | escais = | ist = {{Lemosin}} </br> {{Marcha}} | parçan = | region = [[Novela Aquitània]] | arrondiment = [[Arrondiment dau Buçon|Au Buçon]] | canton = [[Canton de Falatin|Falatin]] ([[canton de Genciòus e Pijairòu|Genciòus e Pijairòu]] davant 2015) | intercom = [[Nauta Corresa Comunautat]] | insee = 23080 | cp = 23100 | cònsol = Nathalie Peyrat | mandat = [[2026]]-[[2032]] | gentilici = | longitud = 2.1275 | latitud = 45.7513888889 | alt mini = 772 | alt maxi = 921 | km² = 14.33 |}} '''Feniers''' (''Féniers'' en [[francés]]) es una [[comuna]] [[Occitània|occitana]] de [[Marcha]], en [[Lemosin]], situada dins lo [[departament francés|departament]] de [[Cruesa (departament)|Cruesa]] e la [[region francesa|region]] de [[Novela Aquitània]], <small>ancianament de [[Lemosin (region)|Lemosin]]</small>. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 23080.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] === Perimètre dau territòri === {{Communes limitrophes | comuna = Feniers | nòrd = [[Juòus]] | nòrd-èst = [[Claravau]] | èst = [[Lo Mas de L'Artija|Lo Mas d'Artija]] | sud-èst = [[Saurnac]] <small>([[Corresa (departament)|Corresa]])</small> | sud = [[Sent Saitier]] <small>([[Corresa (departament)|Corresa]])</small> | sud-oèst = [[Peiralevada]] <small>([[Corresa (departament)|Corresa]])</small> | oèst = [[Genciòus e Pijairòu]] | nòrd-oèst = }} ==Toponimia== A Feniers, i a lo vilatge de l’Aussedat (fr. ''Loussedat'') que ven dau latin medievau 'absitas' (manse, domèni non ocupat per un colon) que es una tèrra en garait). Lo vilatge de l’Auvatge (fr. ''Louvage'') ven de 'auva' vespilha; cendre que vòla, produita per las plantas que se creman en esbosigant. Mistral menciona lo verbe 'auvar', espandir sus l'eissart la cendre de las plantas cremadas, dau latin 'albare', blanquir).</br> Lo nom es atestat ''Fénier'' (sans ''-s'') en 1462. Lo plural es probable, mas lo parlar pronóncia pas l'''-s'' finala. ''Fenier'' es lo resultat dau latin ''fenarium'', sinonime de feniau, bastiment ente se plaça lo fen per l'ivern. Los abitants son lòs feniers <ref name = ilav>Yves Lavalade, ''Dictionnaire des communes de la Creuse'', ed. la Geste, 2022, p. 91-92</ref>{{,}}<ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 286, a ''Feneyrols''</ref>. ==Istòria== A Feniers, se fondèt lo movement Volèm Viure Au País en 1973 <ref name = ilav/>. ==Administracion== ===Lista daus maires=== {{ElegitDebuta|insee=23080 |Títol= Lista daus maires successius}} {{Elegit |Debuta= [[2010]] |Fin= [[2032]] |Identitat= Nathalie Peyrat |Partit= |Qualitat= agricultritz }} {{Elegit |Debuta= març [[2008]] |Fin= mai 2010 |Identitat= Jean-Claude Alamarguy |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= Alain Lescure |Partit= divèrs esquèrra |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març [[1994]] |Fin= 2001 |Identitat= Éliane Giron |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 1994 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ===Intercomunalitat=== ==Demografia== {{Demografia |insee=23080 |1793=371 |1800=326 |1806=401 |1821=393 |1831=453 |1836=422 |1841=429 |1846=446 |1851=436 |1856=420 |1861=408 |1866=429 |1872=442 |1876=450 |1881=418 |1886=507 |1891=426 |1896=433 |1901=412 |1906=373 |1911=467 |1921=332 |1926=331 |1931=357 |1936=353 |1946=324 |1954=175 |1962=162 |1968=136 |1975=128 |1982=110 |1990=105 |1999=93 |max=507 |cassini= |senscomptesdobles= 1962}} * En {{popfr23|0}} la populacion èra de {{popfr23|080}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|080}}/14.33) round 2}}}} ab/km². ==Luecs e monuments== [[Imatge:Féniers_Carte_postale_10.jpg|thumb|350px|Lo borg vers 1920]] ==Personalitats liadas a la comuna== ==Veire tanben== * [[Comunas de Cruesa]] ==Liams externes== ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Multibendèl | Portal Lemosin | Portal Occitània | Portal Cruesa | Portal Comunas de França }} {{Comunas de Cruesa}} [[Categoria:Comuna de Cruesa]] [[Categoria:Comuna de Lemosin (Occitània)]] 8eldj0kc6tfv2a8qcm85vtqiycmno24 0 116493 2512975 2467608 2026-11-11T07:23:34Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 2512975 wikitext text/x-wiki [[Imatge:Eveque de Laon, Barthélémy de Jur.jpg|thumb|Un evesque a l'Edat Mejana, malon representant l'evesque de Laon|630x630px]] Un '''evesque'''<ref>{{Ref-libre|url=https://www.institutestudisaranesi.cat/wp-content/uploads/2021/04/Vocabulari-ortogra%CC%80fic-estandard.pdf|pagina=34|títol=Vocabulari ortografic de l’estandard de la lenga occitana|luòc=Lhèida|primièra_edicion=novembre de 2019|isbn=978-84-09-13866-1|autor=Institut d'Estudis Aranesi-Acadèmia Aranesa dera Lengua Occitana}}</ref> (var. '''avesque''', '''bisbe'''; del [[Grèc ancian|grèc]]: {{Grèc ancian|επίσκοπος}}, vigilant)<ref>{{DOM|5ESziGXgSzqxiLoxNKjLAG|tèxt=Evesque}}</ref> es un [[Clergat|clergue]] que dirigís una [[diocèsi]], dins d'unas brancas del [[cristianisme]] coma los catolics, los ortodòxes, los anglicans, los luterians o los monofisitas. == Primièrs sègles == Abans lo [[cristianisme]], lo tèrme èra utilizat per designar totas menas d'administrators dins los domenis civil, financièr, militar, judiciari. Dins la [[Glèisa Luteriana]], demòra lo sovenir d'aquela etimologia en nomenant los evesques d'«inspectors eclesiastics». Los primièrs {{Grèc ancian|ἐπίσκοποι}} («epískopoi») èran elegits pels membres de l’{{Grèc ancian|ἐκκλησία}} («ekklēsía»), l'assemblada dels fidèls, del meteis biais qu'una associacion elegís uèi sos dirigents. Lo dimenge seguent, lo novèl evesque èra consacrat coma evesque per l'ensems dels evesques de la província, amb una imposicion de las mans. Dins los primièrs tempses, un evesque èra l'administrator d'una parròquia, puslèu que d'una 'diocèsi'. Lo [[Novèl Testament]] èra pas encara completat, èran los eretièrs d'una tradicion orala: l'autoritat d'un evesque veniá pas de la [[Bíblia]], mas de son ligam tan prim que foguèsse als apòstols. Los evesques de las metropòlis se pausèron coma mai importants qu'aqueles de vilas pus pichonas, se reclamant tanben de ligams mai dirèctes amb los apostòls. Çò que se nomena la [[succession apostolica]] consistís en la consecracion d'un novèl evesque per un, o mai d'un, eles meteisses validament consacrats. Lo concili de Nicèa precisèt que necessitava la preséncia d'almens tres evesques. Mas en cas de necessitat, la preséncia d'un sol sufís. Aquela règla es aplicada pels [[catolicisme|catolics]], los [[Ortodoxia|ortodòxes]] e en general, per la [[Glèisa Anglicana]] malgrat qu'aqueles dos darrièrs neguen la validitat de la succession, coma los [[nestorianisme|nestorians]]. == Episcopat dins las confessions crestianas == === Dins la Glèisa Catolica === [[Imatge:Bischof-GL-Müller.JPG|thumb|Evesque catolic: Gerhard Müller, evesque de Ratisbona]] [[Imatge:Crozier lamb Louvre OA7267.jpg|thumb|Cròça d'evesque, Itàlia del [[sègle XIII]], [[musèu del Lovre]]]] ===== Ròtle de l'evesque ===== ====== Dins la Glèisa locala ====== L'evesque es considerat per la [[Glèisa Catolica Romana]] coma successor dels apòstols, e a aquel títol, es ''Doctor de la fe'', encargat d'ensenhar e de transmetre amb fidelitat. La Glèisa Catolica reconeis dins l'evesque lo ministre de [[Dieu]], vicari de Jèsus. Exercís sas foncions esperitalas dins una circonscripcion nomenada ''[[diocèsi]]''; dins la Glèisa orientala se ditz ''eparquia''. Demòra normalament dins la vila ont i a sa [[catedrala]]; dins aquela vila e sa demorança episcopala son nomenadas [[evescat]]. L'evesque es d'en primièr aquel que presidís l'assemblada dels fidèls e pus precisament l'eucaristia (mas pòt delegar un capelan). Dins sa glèisa locala (o patriarcala, o quitament universala) es lo principi de l'unitat visibla dels fidèls. Es encargat de velhar sus sa glèisa locala, d'assegurar la liturgia, l'ensenhament de la fe catolica e lo servici pels mai demunits. Pòt convocar un [[sinòdi diocesan|sinòde diocesan]] per l'ajudar a destriar las orientacions pastoralas per sa diocèsi. Es assistit pels [[diague]]s e los capelans, o quitament pels laïcs, plan mandatats. Sos mai pròches collaboradors èran autres còps los [[archidiague]]s; son nomenats uèi [[vicari episcopal|vicaris episcopals]] e [[vicari general|vicaris generals]]. L'evesque es tanben assistit de conselhièrs presbiterals d'entre que se trapa lo capitolat catedral. Los sacraments que sols los evesques pòdon administrar son: * la confirmacion (delegada als capelans diocesans, mas l'oncion se fa amb l'òli crismal senhat per l'evesque) * lo sacrament de l'òrdre: ordinacion diaconalas e presbiterala, consecracion evescala ====== Ròtle de l'evesque coma membre del collègi evescal ====== {{...}} ====== Teologia de l'evescat ====== {{...}} ==== Attributs de l'evesque ==== [[Fichièr:Anneau Episcopal Chrisme.jpg|Exemple d'Anèl pastoral portant le Crisme|thumb|right|200px]] [[Imatge:Template-Bishop.svg|thumb|right|150px|Elements comuns dels escuts dels evesques]] L'evesque dins la Glèisa catolica se reconeis a diferents attributs: * Pòrta una [[crotz pectorala]] e un "[[anèl pastoral]]" ([[anèl evescal]]); * Son costum eclesiastic es violet; * Pòrta una [[mitra]] pendent las ceremonias liturgicas; * A una [[cròça]], simbòl de sa foncion de pastre; * Se causís una devisa evescala; * Cada evesque a un escut pròpri amb d'ornaments exteriors comuns a totes: un ''capèl'' que sa color depend del grade del clergue, roge pels cardinals, violet pels evesques e archevesques, verd pels evesques assistents al tròn pontifical e negre pels canonges jol Regim Ancian acompanhat d'una cordalièra que lo nombre de tufas e la color vàrian en foncion del grade del clergue. L'escut es pausat sus una crotz de procession d'una travèrsa.''<ref>{{fr}} {{Romanas|Fournot}}, Frédéric, Doctor en istòria modèrna de l'Universitat de Borgonha.</ref>'' ==== Nominacion e consecracion ==== Dins la Glèisa Catolica, los evesques son nomenats pel papa, sus de listas transmesas a Roma pel [[nonci apostolic]], establits pels evesques d'una meteissa província o meteissa region eclesiastica. Dins lo passat, la designacion dels evesques sovent se faguèt amb de lutas entre los poders politics e la Glèisa Romana entre papas e los emperaires romans germanics. Ara, los evesques son nomenats per la Santa Ses, aquela règla coneis d'excepcions, coma en França per l'archevesque d'Estrasborg, e l'evesque de Mètz, que son nomenats formalament pel President de la Republica Francesa e qualques diocèsis de Soïssa. Dins las [[Glèisas catolicas orientalas]], los evesques de las Glèisas patriarcalas e archevescalas majoras son designats pel [[sinòde]] o pel patriarca. Un evesque pòt tanben èsser desmés de sas foncions pel Papa: es fòrça excepcional. La consecracion es un [[sacrament]] ([[ordinacion]] episcopala) conferit per almens tres evesques; es quitament lo gra superior del sacrament de l'òrdre. Se deu donar en comunion amb l'evesque de Roma (lo papa), es a dire amb almens son aval. S'es pas lo cas, l'ordinacion es considerada coma illicita e los consacrants coma lo consacrat riscan l'[[excomunicacion]]. De talas consegrations illicitas pòdon provocar d'[[esquisma]]s. ==== Dignitats particularas ==== Qualques evesques son creats [[cardinal]]s, e venon alara electors del papa dins lo cas d'un [[conclau]] (s'an mens d'80 ans). Los evesques pòrtan lo títol d'[[archevesque]] quand son al cap d'una [[archidiocèsi]]; arbòran alara lo [[palli]]. Son nomenats [[archevesque]]s [[metropolitan]]s se lo sèti es capluòc de província eclesiastica. D'autres evesques son [[Patriarca (religion)|patriarcas]]: lo [[papa]], evesque de [[Roma]], es patriarca d'Occident. Qualques evesques catolics dispausavan abans lo [[sègle XIX]] de poders temporals importants. Los dos luòcs ont demòra un tal fach son l'Estat del [[Vatican]], que lo papa n'es sobeiran, e lo [[Andòrra|Principat d'Andorra]], qu'a dos coprinces, que l'un es l'[[evesque d'Urgèl]] (l'autre essent lo President de la Republica Francesa). ==== Ròtles especifics ==== ===== Evesque auxiliar ===== Un evesque auxiliar ajuda l'evesque en carga d'una diocèsi importanta. A pas de jurisdiccion dirècta sus la diocèsi, mas recep l'[[ordinacion]] episcopala, e es nomenat a un [[sèti titular]] d'evesque. ===== Evesque coadjutor ===== Un evesque coadjutor es destinat a succedir a un evesque que lèu serà en retirada. Dispausa d'un poder gaireben equivalent. La nominacion d'un coadjutor permet una transicion sens interrupcion entre dos episcopats. ===== Evesque titular ===== Aquel a pas de fach de [[diocèsi]] pròpria de governar mas li es atribuit lo títol d'un ancian evescat, ara desaparegut, per justificar son elevacion al reng d'evesque. Es lo cas d'evesques nomenats a de foncions administrativas al sen de la [[curia romana]] o de la [[diplomacia vaticana]], o dels evesques auxiliars. Una denominacion anciana, obsolèta dempuèi 1882, del [[sèti titular]], èra diocèsi ''[[in partibus infidelium]]'' («dins de contradas d'infidèls»: coma l'ancian evescat d'[[Ipona]] en Africa del Nòrd o [[Şanlıurfa|Edèssa]] dins los Estats latins d'Orient, o dins lo [[Comtat de Trípol|Trípol]], [[Amorium]], [[Ilium]], eca), es a dire, autres còps, dins de zònas crestianas. ===== Evesque emerit ===== Los evesques e archevesques catolics atenhent lo limit de 75 ans e aqueles amb de dificultats de santat empachant l'exercici de la carga presentan lor demission al Papa. Un còp aquela acceptada, venon evesque emerit o archevesque emerit de lor darrièra diocèsi d'exercici. ===== Administrator apostolic ===== Un administrator apostolic es un evesque encargat de dirigir temporàriament una diocèsi vacanta fins a la nominacion d'un titular. Pòt èsser l'evesque emerit qu'assegura lo ròtle, o l'evesque d'una diocèsi vesina. Una diocèsi sens evesque titular pòt tanben èsser administrada provisòriament per un capelan, es un administrator diocesan. ===== Evesque laïc ===== A l'[[Edat Mejana]], de membres de la noblesa podián venir evesques sens èsser ordenats nimai consacrats. Dispausavan atal dels beneficis dels sètis episcopals tot en demorant laïcs. === Dins la Glèisa Ortodòxa === L'evesque ocupa lo gra suprèm de la ierarquia eclesiastica. Es lo successor dels apòstols que presidís a l'eucaristia. Es l'icòna de Crist e lo pastre d'una glèisa particulara que pòrta lo nom dins sa titulatura. Es lo susvelhant e lo responsable de la doctrina e de l'ensenhament dels seus. Velha a la comunion dedins sa diocèsi e a la comunion de sa Glèisa amb las autras Glèisas ortodòxas. Sols los [[ieromonge]]s (monges capelans) pòdon venir evesques. Alara sonque los evesques ortodòxes son obligats al celibat, al contrari dels capelans ortodòxes que se pòdon maridar. ==== Un evesque pòt portar diferents títols ==== * [[Primacia|Primat]], se presidís una Glèisa autocefala o autonòma. * [[Papa]], [[Patriarca]], [[Katolikos]] o [[Mafrian]] títols pus nauts onorifics de primat. * [[Archevesque]], s'es primat, o presidís una província. * [[Metropolita]], s'ocupa un sèti al cap d'una província importanta (usatge rus) o s'ocupa un sèti quin que siá coma titular (usatge grèc). * ''Catigomèn'', s'es superior d'un monastèri. * ''Auxiliar'', s'assistís un titular. * ''Corevesque'', s'es auxiliar tot en portant coma títol lo nom d'una localitat de la diocèsi (usatge a Chipre). === Dins las Glèisas Anglicanas === Las [[Anglicanisme|Glèisa anglicanas]] (que qualques unas se nomenan "episcopalianas") consèrvan l'episcopat, que fa partida de lor eretatge d'abans la decision d'[[Enric VIII d'Anglatèrra]]. L'ordinacion sacramentala a vida per tres evesques, la conservacion de la succession apostolica e los devers e responsabilitats de l'evesque segon las grandas linhas de l'episcopat catolic e ortodòxe. Los evesques son nomenats o elegits, segon l'usatge de caduna de las trenta uèit "províncias" (Glèisas nacionalas) de la [[Comunion anglicana]]. Las femnas pòdon venir evesques dins tres províncias ([[Glèisa Anglicana d'Aotearoa, Nòva Zelanda e Polinesia|Nòva Zelanda]], [[Glèisa Anglicana de Canadà|Canadà]], [[Glèisa Episcopala dels Estats Units|Estats Units d'America]]). === Dins las Glèisas Protestantas === Dins lo [[protestantisme]] solas qualques [[Glèisa Evangelica Luteriana|Glèisas luterianas]], [[Metodisme|metodistas]] e de raras [[Glèisas reformadas]]) coneisson un ministèri episcopal personal, qu'es una foncion de la Glèisa e non un òrdre sacramental. === Dins la Glèisa de Jèsus Crist dels Sants dels Darrièrs Jorns (mormons) === Dins la [[Glèisa de Jèsus Crist dels Sants dels Darrièrs Jorns]], l''''Evesque''' es un òme que deu aver preirat de Melchisedek e èsser ordenat e mes a part coma Grand Prèire. Es causit entre los membres de la parròquia. La durada d'aquel apèl es de prèp de 5 ans. Un evesque «sant dels darrièrs jorns» es maridat e marit d'una sola femna. == Annèxas == === Bibliografia === {{Commons|Bishops|Evesque}} * {{fr}} [[André Lemaire]], ''Les Ministères aux origines de l'Église : Naissance de la triple hiérarchie, évêques, presbytes, diacres'', Cerf, 1971 * {{fr}} André Lemaire, ''Les Ministères dans l'Église'', Le Centurion, 1974 === Ligams extèrnes === * {{fr}} [http://www.vatican.va/holy_father/paul_vi/motu_proprio/documents/hf_p-vi_motu-proprio_19680621_pontificalia-insignia_it.html Motu proprio Insigna Ponfiticalia, 21 de junh 1968] *{{fr}} [https://web.archive.org/web/20150915232317/http://theologiedelepiscopat.chez-alice.fr/theologiedelepiscopat.htm Teologia sistematica de l'episcopat.] == Nòtas e referénias == <References/> [[Categoria:Evesque]] 0za5e7j5c9cszi4p5flo11y5fdn4xra 0 134154 2513002 2352243 2026-11-11T11:40:29Z PichonDesgordit 65926 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:1|2|0 */ 2513002 wikitext text/x-wiki {{Infobox Conflicte militar |imatge = |legenda = |conflicte = |guèrra = |data = [[1808]]-[[1814]] |luòc = [[Peninsula Iberica]], Sud-oèst de [[França]] |casus = |territòris = |eissida = Victòria aliada |comandant1 = |combatents1 = [[File:Flag of France.svg|20px]] [[França|Empèri Francés]]<br/> [[File:Flag of Spain (1785-1873 and 1875-1931).svg|20px]] [[Espanha|Espanha Napoleonca]]<br/> [[File:Flag_of_the_Duchy_of_Warsaw.svg|20px]] [[Ducat de Varsòvia]]<br/> |combatents2 = [[File:Flag of the United Kingdom (3-5).svg|20px]] [[Reialme Unit|Reiaume Unit]]<br/> [[File:Flag of Spain.svg|20px]] [[Espanha|Reiaume d'Espanha]]<br/> [[File:Flag Portugal (1707).svg|20px]] [[Portugal|Reiaume de Portugal]]<br/> Partisans espanhòus |combatents3 = |fòrças1 = |pèrdas1 = {{formatnum:217000}} tuats, bleçats, presoniers e dispareguts |comandant2 = |fòrças2 = |pèrdas2 = {{formatnum:390000}} tuats, bleçats, presoniers e dispareguts |comandant3 = |fòrças3 = |pèrdas3 = |batalhas = |nòtas = }} La [[Guèrra d'Espanha]]<ref>https://ca.wikipedia.org/wiki/Guerra_del_Franc%C3%A8s</ref>, (tanben dicha Campanha d'Espanha pels Franceses, Guèrra d'Independéncia espanhòla pels Espanhòls e Guèrra Peninsulara pels Portugueses), foguèt un conflicte del periòde [[Napoleon Bonaparte|napoleonenc]] ont una seria de guèrra que commencèt en [[1807]] amb [[França]] e [[Espanha]] que declarèron la guerra a [[Portugal]], qu’èra una aligat important del [[Reialme Unit|Reialme-Unit]]. Opausèt França e lo [[:fr:Premier_Empire|Primièr Empèri Francés]], ajudada per de tropas polonesas del [[Ducat de Varsòvia]], a una coalicion compausada d'Espanha, de Portugal e del Reialme-Unit. Comencèt en [[1808]] amb la dintrada de las tropas napolencas e s’acabèt amb lo retorn de [[Ferrand VII d'Espanha|Ferran VII d’Espanha]] al poder. Aquesta guerra foguèt provocada per la pretensión de Napoleon d’installar son fraire [[Josèp Bonaparte]] sul tròn d’Espanya aprèp las abdicacions de Baiona. Tanben, lo conflicte aguèt un ròtle important dins la guerra civila espanhòla entre los afrancesats i los patriotes. Se desvelopèt en plena crisi de l’Antic Regim e amb un complèxe e de cambiants socials e politics prigonds, impulsats per l’aparicion de l’identitat nacionala espanhòla e l’influéncia dins lo camp “patriote” d’unes ideals nascuts de l’Illustracion e de la Revolucion francesa, paradoxalament difusats per l’elit dels afrancesats. Dins l’analisis dels faches militars, se pòt pas parlar d’un afrontament entre las armadas francesa e espanhòla, mas qu’exist’is una importanta preséncia de la Guerra de Guerrillas, dins una dimension desconeguda fins al moment. Segon lo [[:fr:Traité_de_Fontainebleau_(1807)|tractat de Fontainebleau]], signat lo 27 d’octòbre de 1807, lo Primièr Ministre, [[:fr:Manuel_Godoy|Manuel Godoy]], fornia, fàcia a una novèla insvasion ispano-francesa de Portugal, lo supòrt logistic necessari al transit de las tropas imperialas. Jos lo comandament del general [[:fr:Jean-Andoche_Junot|Jean-Andoche Junot]], las tropas francesas dintrèron en Espanha lo 18 d’octòbre de 1807, traversant son territòri pro rapidament abans l’hivern e arribèron a la frontièira amb Portugal, lo 20 de novembre. Ça que la, los plans de Napoleon anèron mai luènh e sas tropas anèren prendre posicion dins d’importantas vilas e plaças fortas per tombar l’Ostal de Borbon e de la remplaçar per sa pròpia dinastia, convençut d’aver los sosten popular amb el. Lo ressentiment de la populacion per les exigéncias d’entretén de las tropas estrangièiras, que balhèron luòc a de nombroses incidents e episòdis de violéncia, e mai amb la fòrta instabilitat politica sortida de la querilla entre [[Carles IV d'Espanha|Carles IV d’Espanha]] e son filh e eiritièr Ferran VII, orquestrada pels franceses, que comencèt amb lo Procès de l’Escorial e culminèt amb la Motinariá d’Aranjuez e l’ascencion al poder de Ferran VII, precipitèt los eveniments que desboquèron en las primièiras revòltas al nòrd d’Espanha e la Revòlta del 2 de mai de 1808 a Madrid. La difusion de la novèla repression brutala, imortalizada dins las òbras de Francisco de Goya, e las abdicacions de Baiona del 5 al 9 de mai, que espandissèron per la geografia espanhòla, la crida, iniciada a M’ostoles, a se confrontar a las tropas imperialas, decidiguèron la guerra per via de pression populara e mai amb l’actitud contrària de la Junta del Gobern designada per Ferran VII. La guerra se desvolopèt en divèrses fasas ont los dos camps prenguèron succesivament l’iniciativa, e destaquèt l’aparicion del fenomen guerriller que, amb las armadas regularas aliadas dirigidas per Arthur Wellesley, duc de Wellington, provoquèron l’usura progressiva de las fòrças bonapartencas. La populacion civila, que patiguèt dels efectes d’una guerra total, que tant los franceses coma los aligats abusèron de la populacion e dels objectius civils, tot en saquejant i devastant a gran escala per exemple l’industria espanhòla, que foguèt considerada coma una menaça per sos respectius interes. Coma lo desmantèlament de las fabricas de tèxtils de Segovia e Avila o la destruccion de la vila de Sant Sebastian. Las primièras armadas de las fòrças espanhòlas a la prima e a l’estiu de 1808, amb la bastèsta del Bruc, la resisténcia de Saragossa i Valéncia e, en particular la sonada victòria de Bailén, provoquèron l’evacuacion de Portugal e la retirada francesa al nòrd de l’Ebre, seguida a la davalada de 1808 per la dintrada de la Gran Armada, dirigida per Napoleon-meteis, que culminèt lo maxim desplegament francés fins a la mitat de l’an 1812. La retirada dels efectius amb destinacion al camp de Russia foguèt aprofitada pels aligats per tornar prendre l’iniciativa a partir de sa victòria dins la Bastèsta dels Arapilles (lo 22 de julhet de 1812) e constratant l’ofensiva francesa, avançar al large de 1813 fins als Pireneus, desfachant los franceses dins las bastèstas de Vitòria (lo 21 de junh) i Sant Marcial (lo 31 d’agost). Lo tractat de Valencay (signat lo 11 de decembre de 1813) restaurèt Ferran VII e daissèt Espanya liura de la preséncia estangièira, mas empachèt pas l’invasion del territòri francés, estat la bastèta de Tolosa de [[Lengadòc]] (lo 10 d’abrial de 1814), lo darrièr afrontament de la guerra.  Se referent a la guerra d’Independéncia espanhòla, Napoleon Ier, dins son exil, declarèt : “Aquesta sacra guerra d’Espanya foguèt la causa primièra de totas las disgràcias de França. Totas las circonstàncias de mos desastres se relacionan amb aquest nos fatal : destrusiguèt mon autoritat moral a l’Europa, compliquèt mas dificultats, dubriguèt una escòla als soldats angleses...aquesta sacra guerra m’a perdut.” En lo terren socioeconomic, la guerra costèt a Espanha una pèrda neta de populacion entre 215.000 e 375.000 estatjants, que poguèt pas se compensar e mai amb los indexes elevats de natalitat pròpias de l’epòca, per causa directa de la violéncia e las fams de 1812, e que se tornèt apondre a la crisis provocada desde las epidemias de malautiás, e la fam de 1808, que resultava en un balanç de descens demografic de 560.000 a 885.000 personas, del 6 al 10% de la populacion ponderada a partir del cens e 1787, qu’afectèt especialament Catalonha, Extremadura, i Andalosia. A l’ateracion sociala e la destruccion de las infraestructuras, industia e agricultura s’apondèt la caiguda de l’Estat e la pèrda d’una part important del patrimòni cultural. La devastacion umana e materiala s’apondèt la feblesa internacionala d’Epanha, privada de son poder naval e exclusa dels grands tèmas tractats dins lo Congrés de Viena, que se dessenhèt lo posterior panorama geopolitic europenc. De l’autre costat de l’Atlantic, l’Aerica espanhòla obtindriá son independéncia aprèp la Guerra d’Independéncia ispanoamericana. Sul plan politic intèrn, lo conflicte forgèt l’identitat nacionala espanh\ola e dubriguèt las pòrtas al constitucionalisme, concretat dins las primièras constitucions de l’Estat espanòl, l’Estatut bonapartista de Baiona e la Constitucion de Cadis. Ça que la, tanben balhèt l’inici a una èra de guerras civilas entre los partidaris de l’absolutisme e los del liberalisme, sonadas Guerras Carlinas, que s’espandiguèron pendent tot lo sègle XIX e que marquèron lo futur d’Espanha. == Antecedents : politica exteriora e crisi de la monarquia exteriora == En 1806, a Berlin, Napoleon declarèt el Blocus Continental, que prohibiguèt als britanics las impotacions de l’Euròpa continentala, amb dos paises neutres, Suècia e lo Reialme de Portugal. Aprèp de la signatura del Tractat de Tilsit en 1807 amb Alexandre 1er de Russia, Napoleon decidiguèt d’atacar los pòrts portugueses. Lo 27 d’octòbre, lo Reialme d’Espanha e lo Primièr Empèri Francés signèron lo Tractat de Fontainebleau, per qual se repatiriá Portugal en tres reialmes : lo novèl Reialme de la Lusitania nòrd, l’Algarve ( que i incluèt l’Alentejo) e lo demai coma lo Reilme de Portugal. Lo novembre, aprèp lo refús del Prince Joan de particpiar a aqueste Blocus Continental, Napoleon mandèt l’armada de Jean-Andoche Junot per envasir Portugal, mentre lo general Pierre Dupont de l’Étang anèt en direccion de Cadis e lo mariscal Nicolas Jean de Dieu Soult cap a La Corunya. L’armada portuguesa era posicionada per defendre los pòrts martimes contra una invasion anglesa, e d’aqueste biais, Lisbona tombèt lo 1er de decembre e lo 29 de decembre de 1807 la reina Maria I e lo prince Joan, lo regent, fugiguèron a Rio de Janeiro amb tota la Cort e s’establiguèron en la novèla capitala. === Aligança ispano-francesa e guerra contra la Granda Bretanha === Lo tractat de Sant Ildefons de 1796, que foguèt signat entre la Convencion Nacionala Francesa e Carles IV d’Espanha, que foguèt representat pel favorit e primièr ministre Manuel Godoy, tan coma lo tractat d’Aranjuez de 1801 amb lo consolat de Napoleon Bonaparte, restabliguèron l’aliança tradicionala que dempuèi la proclamacion de Felipe V d’Espanha aguèt regit las relacions entre la corona espanhòla e la de França, que las portavan pendent lo sègle XVIII, dins la disputa d’interes economics e colonials, a una seria de successius affrontaments armats amb l’Empèri Britanic. Al mes de mai de 1802, quora Napoleon decidiguèt de forçar la neutralitat de Portugal que se resistava a trencar coma aligat de la corona britanica, l’armada espanhòla intervenguèt a Portugal per provocar l’efemèra Guerra dels Orangièrs. Aqueste conflicte recebèt aquesta apelacion per causa de la branca d’orangièrs que Godoy mandèt a la reina quora assetjava la vila d’elvas, que posèt de manifèst la falta de resolucion de la cort espanhòla. Dempuèi 1803, Espanha ajudèt economicament e posèt a disposicion son armada per la guerra navala contra els britanics, que culmiariá a l’octòbre de 1805 pendent lla Bastèsta de Trafalgar. La gravetat de la desfacha ispanofrancesa de Trafalgar tinguèt pas las meteissas repercussions a Espanha e a França. Napoleon, ja proclamat lo 1804 ''Emperador dels Franceses'', aguèt la decision de renonciar a l’invaison imediata per via maritima de la Granda Bretanha, mas poguèt equilibrar sa posicion amb los triumfes militars successius a Austerlitz, tanben sonada Batèsta dels Tres Emperadrs lo 2 de decembre de 1805 e de Jena lo 14 d’octòbre de 1806, que succediguèron los accòrds de pau amb austriacs, russes e prussians. Ça que la, a Espanha, la destruccion de l’Armada agreugèt la crisi economica que ne permettriá sonque las comunicacions amb las colonias americanas, mentre qu’aumentava la malfisança cap a la politica d’aligança.   === Lo Blocus Continental === La mèuca de las negociacions amb lo gobèrn britanic del Primièr Ministre Lord Grenville induiguèt Napoleon a tornar lançar amb lo Decret de Berlin del 2& de novembre de 1806 l’afrontament dirècte amb los britanics per la practica de la ''guerra economica total'' del Blocus Continental, que s’aplicava ja aprèp la creissença dels dreches de las taxas, lo tancament dels pòrts del nòrd de França e las enbocaduras del Riu Elba e lo Weser a la prima de 1806. La politica del Blocus orientèt l’interes de Napoleon cap a la peninsula Iberica e la mar Mediterrània occidentala, que augmentèt la pression sus la cort de Prtugal, on se li advertèt d’adoptar de mesuras per lo tancament del comèrci amb los britanics dempuèi sos pòrts, doncas coma la confiscacion dels plans e lo blocus dels residents al pais. Davant l’inaccion portuguesa, en agost de 1807, napoleon carguèt Jean-Androche Junont de l’organizacion a Baiona del ''Còs d’Observacion de la Gironda'' amb una fòrça d’unes 30.000 soldats e tornèron prene la formula de 1801 per forçar a acceptar lo blocus als portugueses, reclamèt lo supòrt de la cort espanhòla que, a aqueste efècte, mandèt a travèrs del comte de Camp Alange un ultimatum al govèrn portugués lo 12 d’agost de 1807. A partir del 25 setembre de 1807, los portugueses expulsèron a las naus anglesas mas, anteriorament notificats que lo govèrn britanic permetriá pas cap acte hostil contra sos ciutadans a Portugal, no se realisèt pas cap d’accion dins aqueste sens. Lo 18 d’octòbre de 1807, Junot traverssèt la frontièira acompanhat de tres divisions espanhòlas e paucs jorns aprèp, lo 27 d’octòbre, lo representant de Godoy signèt lo Tractat de Fontainebleau, ont s’estipulèt l’invasion militara conjunta, la cession a la corona dels ''novèls reialmes de Lusitania e Algarves'', doncas coma lo repartiment de las colonias. Lo jorn 30, Junot dintrèt a Lisbona amb unes 1.500 òmes epuisats de la traversada mentre lo mai gròs de l’armada arribèt los jorns seguents. Aguèt pas cap de resisténcia a l’invasion mas la familha reiala se refugièt al Brasil. === Consequéncias de las guèrras : crisi economica === ==== Desprestige politic de la Monarquia espanhòla : successors de l’Escorial e Aranjuez ==== A la fin del segle 1807, Napoleon decidiguèt que la monarquia de Carles IV, aligada mas independenta, aguèt mens d’utilitat. La preséncia de las tropas francesas en Espanha en virtut el tractat de Fontainebleau foguèt venguda de mai en mai menaçanta perque ocupavan (sens cap sosten del tractat) mai d’unas vilas espanhòlas coma Barcelona o encara Figueres. 65.000 soldats franceses foguèron mandats en Espanha per contrarollar pas sonque las comunicacions amb Portugal, mas tanben amb Madrid e la frontièira francesa. Godoy, en vejant aquelas tropas francesas qu’arribèron, quitèt en març de 1808 lo palau reial d’Aranjuez amb sa familha per anar cap a Sevilla per s’embarcar per l’America ; una situacion similara a Joan VI de Portugal. Lo 17 de març de 1808, la populacion aprenguèt la fugida del rei e de sa familha per l’America. Decidiguèt de prene lo palais Reial d’Aranjuez e de lo far cremar. Lo 19 al matin; Godoy s’amaguèt dins las natas de son palais e foguèt condusit a la Casèrna cobèrt de cops. Lo prince Ferran prenguèt la situacion en man e venguèt lo novèl rei amb l’abdicacion de son paire Carles IV. Napoleon aprofichèt de la situacion per forçar la cession del tròn espanhòl a son fraire Josep Bonaparte coma Josep Ier a las abdicacions de Baiona. == Desvolopament de la guèrra == === L’invasion per suspresa === Lo 10 de febrièr de 1808, lo general Guillaume Philibert Duhesme menèt las primièras tropas francesas cap a Espanha que i dintrèron per la Catalonha. En seguida, d’autras tropas francesas ocupèron lo Castèl de Sant Ferran dins la vila de Figueres. Lo 13, invasiguèron la vila de Barcelona amb 5427 òmes e 1830 cavals. Devián demorar tres jorns a Barcelona abans d’anar cap a Cadis mas lo 29, ataquèron per sospresa la Ciutadella e lo Castèl de Montjuïc. En abrial de 1808, Napoleon faguèt cedar lo tròn espanhòl a son fraire Josep Bonaparte aprèp las abdicacions a Baiona de Carles IV e Ferran VII. === Revòlta contra los franceses === Las primièras personas que se revoltèron dels franceses foguèron las classas socialas popularas e d’unes notables locals. Comencèt per una seria de trebolums espontaneas, mas se propagèt rapidament fins a Espanha tota. La rason d’aquesta seria de trebolums foguèt la pression de las tropas d’occupacion sus la populacion civila, l’obligacion de manténer una armada que privèt de norridura e de bens de consomacion de basa subretot que lo pais veniá de sortir d’una crisi de famina e de malautiás. Ja en abrial, i aviá de revòltas dins las vilas de León e Burgos. Aprèp lo soslevament de Madrid, lo 2 de mai de1808, d’accions contra los ocupants se propaguèron dins Espanha tota. La diffusion de la novèla repression exerçada per l’armada d’invasion a Madrid e dins d’autras localitats, encoratgèt l’insureccion. === Los primièrs combats === Dins Catalonha tota, d’afrontaments locals petèran : un incendi de papièr a Manresa o la constitucion del Conselh del governament e de la defensa a Lleida. Los 6 e 14 de junh, los primièrs incidents militaris importants aguèron luòc pendent la batèsta de la Landa, las primièras victòrias sus las armadas napoleonianas. Las tropas francesas foguèron vençudas a la bastèsta de Bailén al mes de julhet e entamèron lo blocus de Barcelona. Las forças de Laurent Gouvion Sant-Cyr respondon. Èran dins l’Empordà per prene Girona, mas abroquèron dos còps, en junh e en julhet. Los 9 000 presoniers de Bailén foguèron transferadas a l’isla de Cabrera, ont demorèran dins de condicions terriblas. Amb lo sosten financièr de Nathan Mayer Rothschild, Arthur Wellesley, foguèt sonat cap del còs expedicionari al Portugal e batèt Joan-Andoche Junot a la batèsta de Roliça e a la batèsta de Vimeiro en agost de 1808, e la Convencion de Sintra que ne resultèt foguèt aprovada per Hew Whitefoord Dalrymple estipulèt que l’armada britanica transportariá los franceses en defòra de Lisbona. La desfacha francesa a la batèsta de Bailén e las desfachas al Portugal, e la reoganizacion de las armadas espanhòlas que planifiquèron l’ataca de Madrid, composadas de l’armada del general Joaquín Blake sus la còsta nord, de l’armada del general Francisco Javier Castanos a l’entorn de Tudela, de l’armada del general José Robolledo de Palafox a l’entorn de Saragossa e l’armada d’Estremadura forcèron lo rei Josep I Bonaparta d’abandonar Madrid e de ritirar tota l’armada al dela de l’Ebre. Napoleon decida de resolver directament los problèmas militaris de la Peninsula Iberica, qu’afranquissèron la frontièira lo 4 de novembre amb 200 000 òmes determinats a reconquerir Madrid e a véncer l’armada inglesa. Los Espanhòls poguèron pas expulsar los franceses en rason de lor desfacha a la batèsta de Tudela lo 23 de novembre e los Franceses avancèrent de nòu sus Madrid tot en batant los Espanhòls qualques jorns mai tard a la batèsta de Somosierra, que entrèran dins la capitala lo 4 de decembre. Soult recebèt l’òrdre de l’emperaire de perseguir e de véncer l’armada inglesa del general Moore, que se rembarquèt pendent la batèsta de La Coronha. Saragossa foguèt assetjada, Sant-Cyr batèt las tropas de Joan Miquel de Vives e de Feliu a la batèsta de Llinars e entrèt dins la capitala de Catalonha lo 17 de decembre de 1808. En 1909, Soult envasiguèt de nòu Portugal e prenguèt Porto, mas foguèt isolat per l’estrategia de restancament emplegada pel general Francisco da Silvera. Mai monhe d’ensajar d’obténer lo tròn de Portugal, tinguèron pas compte dels consèlhs de lors oficièrs. Se tornèt trobar isolat, foguèt vençuda a la segonda batèsta de Porto per Arthur Wellesley de Wellington, qu’entamèt una retirada desatrosa a travèrs las montanhas perseguida per Willian Cerr Beresford e Silveira, alara que Wellington avancèt cap a Madrid, tot en batant de nòu los franceses a la batèsta de Talvera en 1809, se retirèt al Portugal alara que los franceses ocupèron la peninsula dusca al Guadiana. Lo front foguèt estabilisat dusca a la batèsta de Valls, lo 25 de fevrièr de 1809, la desfacha espanhòla permet a las tropas francesas d’entrar a Reus lo 26 de fevrièr, e la mòrt de Teodoro Reding obligèt Antonio Malet de Coupigny a prene provisionariàment lo comandament de l’armada espanhòla en Catalonha. Imediatament aprèp, Girona dont la defensa foguèt menada pel general Álvarez de Castro, foguèt assetjada per Sant-Cyr entre mai e decembre de 1809. Lo 10 de decembre, Girona capitulèt davant lo nòu cap de las tropas francesas, lo marescal Charles Pierre François Augereau, duc de Castiglione. === La guerra s’acaba === Aprèp lo despart de Napoleon de la peninsula en genièr de 1809, los Espanhòls lancèron una seria de contra-atacas violentas, totas a la recèrca de la batèsta decisiva. Qualquas pichonas victòrias foguèron remportadas dins de batèstas de campanha mas las desfachas foguèron mai nombrosas dusca a la catastròfa finala a la batèsta d’Ocana e sualques jorns mai tard a la batèsta d’Alba de Tormes que daissèron l’Espanha dubèrta a la dominacion francesa. Amb la desfacha de l’Austria dins la cinquena coalicion e la signatura de la patz de Schönbrunn, Napoleon poguèt aloar mai de tropas a la guèrra peninsulària. En avril de 1810, lo setge de Lleida comencèt, defendut pel general Juan Garcia Conde e amb lo sosten de las divisions del general O’Donnell. Aquesta annada, l‘activitat de guerilla comencèt a prene una importància considerable e una novèla invasion del Portugal abroquèt pendent la batèsta de Buçado. En genièr de 1811, Tortosa foguèt presa. Vers la fin del mes de junh de 1811, Tarragone tombèt, aprèp un setge terrible e lo maquís de Campoverde quitèt la vila amb l’excusa d’anar cercar mai de tropas per defendre la vila, un òrdre que foguèt pas jamai donat, alara lo general Juan Senén de Contreras prenguèt lo comandament, que esperava l’arribada per la mar dels renfòrts del colonel britanic Jonh Skerret, mas a son arribada, per coardiá, refusèt d’intervenir quand vegèt la situacion sus la plaça, e los franceses reprenguèron lo castèl de Sant Ferran, lo 11ç d’agost (fèsta de la Sant-Mage a Tarragona), que lo tresen de Miquelets aviá pres lo 11 d’avril. A la fin de 1811, podèm considerar que la Catalonha foguèt en entièr ocupada pels franceses. A la debuta de 1812, la Catalonha foguèt anexada a l’empèri napoleonian, divisada administrativament en departaments del Ter, Montserrat, Segre e Ebre.   === Lo cambiament de tendéncia === Al mièg de l’annada de 1812, lo cors dels eveniments militaris foguèt defavorable als franceses. A l’escala europenca, Napoleon subissèt de lordas desfachas en Russia, e Wellington a las comandas de tropas aligadas (espanhòlas, anglesas e portuguesas) commencèt a remportar de victòrias dins la peninsula, notadament amb la victòria a la batèsta dels Arapiles (Salamanca) que marquèt lo començament de la retirada francesa. Los tribunals de Cadis proclamèron lo 19 de març de 1812, la Constitucion espanhòla de 1812, de natura liberala. Lo general Luis de Lacy foguèt designat la regença coma nòu capitani general de la Catalonha, e los tribunals remplacèron Lacy par Copons en fevrièr de 1813. === La victòria aligada === Las desfachas de las tropas francesas motivèran Josep 1èr a quitar Madrid en març de 1813, qu’amorsèt l’aflaquiment de la dominacion francesa dins la peninsula. Après la batèsta de Vitoria, las fòrças aligadas se regropèran e ocupèran Sant-Sebastian e Pampeluna. En decembre, l’invasion comencèt dempuèi las basas del País Basc nòrd, e per sa defensa, Napoleon Bonaparte mandèt Nicolas Jean de Dieu Soult dempuèl lo front aleman. Dins aquesta campanha, Soult demòstra son talent de general, malgrat lo fach que foguèt estat vençut a mai d’unas represas per las tropas comandadas per Arthur Wellesley de Wellington. Sas darrièras ofensivas en Espanha foguèron repossadas per Welligton a la batèsta de Sorauren e pel egenral Manuel Alberto Freire Andrade Armijo a la batèsta de San Marcial. Amb la signatura del tratat de Valençay, lo 11 de decembre de 1813, la corona espanhòla tornèt a Ferdinand VII, que foguèt ja autorizat a dintrar en Espanha lo 7 de març de 1814, e tornèt oficialament lo 22 de març de 1814. L’armada de Soult foguèt perseguida pels Aligats en França, ont livrèt les batèstas de la Nivelle, de la Nive e d’Ortès abans d’afrontar Wellington dins una batèsta finala sagnosa a Tolosa en 1814. En Catalonha, las tropas de Louis-Gabriel Suchet, vengudas de Valencia, demorèron dusca a la fin del conflicte. Demorèt a Barcelona e caminèt d’un biais ordenat vèrs França, que s’installèt d’abòrd a Girona puèi sus la linha del flumi Fluvià. Lo general Hubert mantenguèt lo contraròtle de Barcelona dusca aprèp la casuda de Napoleon. Per clavar, lo 28 de mai de 1814, Barcelona foguèt aliberada dels Francesas. Catalonha foguèt la zona de la peninsula mai ocupada lo mai longtemps, mas sens jamai èsser completament ocupada. Las tropas francesas dominavan las vilas e las ciutats, mas pas las zonas ruralas, que foguèt esbraçant per las tropas napoleonianas. === Lo retorn del rei === Al retorn de Ferran VI, un grop de deputats absolutistes li presentèt lo Manifest dels Perses, que li conselhèron la restitucion del sistema absolutista e la derogacion de la Constitucion elaborada a las Corts de Cadis en 1812. == Los aspèctes de la guerra == Sens armada digna d’aquel nom per combatre los franceses, los espanhòls de las zònas ocupadas utilisèron la guerilla coma biais de combat, coma sol mejan de fatigar e de pertubar los esforces de guèrra francesas. Apelam aquò la guèrra asimetrica que son de pichons gropes de personas, familhièrs amb lo terren que trepejan, foetan las tropas enemigas de còps rapides, per se desòlvre imediatament e desparéisser dins las montanhas. A la seguida d’aquestas tacticas, la dominacion francesa foguèt pas estenduda al delà de las vilas, que daissèt la campanha jol contraròtle dels partits de guerilla de dirigeants tant coma Francisco Chaleco, Vicente Moreno Baptista, Espoz i Mina, Jerónimo Merino, Julián Sánchez, el Charro, Gaspar de Jáuregui ou Juan Martín el Empecinado. Napoleon reconeguèt aquesta instabilitat quand, contra la volontat de son fraire, lo rei teoric d’Espanha, metèt los territòris de la riva esquèrra de l’Ebre jos dominacion militari (francesa), dins una mena d’una novèla Marca Ispanica. La guèrra d’Espanha aguèt de repercussions importàntas sus l’esfòrç de guèrra de Napoleon. Un aparent defilat militari s’èra transformat en un braç de fer que absorbèt de gròs contingents, preciós per sa campanha contra la Russia. La situacion èra, de tot biais, si instable que tot retrach de las tropas podiá condusir al desastre, coma foguèt efectivament lo cas de julhèt de 1812. En aquesta data, Wellington, al cap d’una armada anglo-portuguesa e que operèt dempuèi Portugal, batèt los franceses d’abòrd a Ciudad Rodrigo puèi als Arapiles, los caçèt de l’oest e amencèt Madrid : Josep Bonaparte que repeguèt sus Valencia. Encara que los franceses aguèron contra-atacat e que lo rei aguèt pogut dintrar a Madrid en novembre, un novèl retrach de las tropas per Napoleon aprèp sa campanha desatrosa en Russia a la debuta de 1813, permetèt a las tropas aligadas d’expulsar finalament Joseph Bonaparte de Madrid e de véncer los franceses a Vitoria e San Marcial. Al meteis moment, Napolelon s’empressèt de defendre sa frontièira dusca a çò que poguèsse negociar una sortida amb Ferdinand VII. En escambi de sa neutralitat dins la rèsta de la guèrra, recuperèt sa corona (debuta de 1814) e faguèt la patz amb França, que li permetèt e mai a l’emperador de protegir son flanc sud. Ni la volontat dels Espanhòls, veritables protagonistes de la liberacion, ni los interèsses dels Franceses que avián seguit lo rei Joseph en exil, foguèront pas pres en compte. == Consequéncias == La signatura del tracta de Valençay, que restabliguèt Ferdinand VII le Désiré sul tròn, coma monarque absolut, foguèt la debuta del temps de desilusions per totes los que, coma los deputats reunits dins los Cors de Cadis, creguèron que la lucha contra los franceses èra la debutat de la Revolucion espanhòla e tanben la debuta de la guèèra d’Independéncia ispano-americana. Ça que la, las consequéncias materialas de la guèrra foguèron desatrosas per l’Espanha. Al grand nombre de mòrts e de destruccions de vilas e de ciutats s’apondèt la coardisa de nombroses franceses e tanben ingleses, que la deleialtat s’illustrèt per lo bombardament, ordenat per Wellington, de l’industria textila de Béjar, concurenta dels Ingleses o dins la destruccion de l’usina de porcelana Real Buen Retiro a Madrid, alara que los franceses avián ja evacuat la vila. Foguèt una guèrra longa e destructriça : França perdèt environ de 200 000 òmes e Espanha entre 300 000 e 500 000. En mai d’aquò, la guèrra costèt fòrça car. Las armadas e los guerilleros en liça foguèon aprovisionadas sul terren pel biais de requisicions. La devastacion e lo robatòri decimèt la produccion agricòla, alara que los paisans descoratgèron de cultivar en rason de l’incertitud. Las recòltas de 1811 e 1812 foguèron marridas e raras. Lo manca de subsistància propagèt la talent e provoquèt una intensa crisi de moralitat en 1812. La produccion agricòla diminuèt e en mai d’aquò las industrias que desapariguèron gaireben coma lo tèxtile de lanha de Castilla, perque los tropèls de motons mérinos serviguèon a noirir las tropas. Lo transpòrt de mèrças èra paralisat, car los buòus, mulas, cavals, e autres animals de tret èran conficats pels militaris. Per clavar, la guèrra generèt un fòrt deficit de las finanças publicas : en 1875, la dèta de l’Estat depassèt 12 millards de rales, una chifra vint còps superior al revengut anual ordinari. == Departaments de Catalonha == Per decret de Napoleon del 26 genièr de 1812 dusca a la fin de la guèrra en mai de 1814, la Cataloha foguèt integrada a l’Empèri francés. Lo territòri èra divisat en quatre departaments franceses : * Departament del Ter, capitala Girona * Departament del Segre, capitala Puigcerdà e que compren la Principautat d’Andòra e a l’exclusion de la Vall d’Aran, integrat al departament de Nauta-Garona. * Departament de Montserrat, capitala Barcelona. * Departament dels Boques de l’Ebre, capitala Lleida que compren las municipalitats de Fraga e Mequiensa. == A veire tanben == * Afrancesat * Timbaler del Bruc * Regiment Ultònia * Bloqueig de Barcelona * Història militar de Catalunya * Deltebre I * Castell d'Alburquerque == Bibliografia == * Antonio Moliner Prada (ed), Josep Alavedra Bosch, Esteban Canales Gili, Andrés Cassiniello Pérez, Emilio de Diego García, Alicia Lasparra Rodríguez, Juan López Tabar, Francisco Miranda Rubio, Maties Ramisa Verdaguer, Marion Reder Gadow, María Gemma Rubí Casals, Lluís Ferran Toledano, Joaquín Varela Suanzes-Carpegna, Antonio Ventura Pires: La guerra de la independencia en España, 1808–1814. Nabla Ediciones 2007 <nowiki>ISBN 978-84-935926-2-2</nowiki>. * Aymes, Jean-René: La Guerra de la Independencia en España (1808–1814). Madrid: Siglo XXI de España Editores, 2008. (6ª ed.) <nowiki>ISBN 978-84-323-1335-6</nowiki>. * Conde de Toreno: Historia del levantamiento, guerra y revolución de España. París, 1851. * Deulonder, Xavier: La Guerra Peninsular o Guerra del Francès (1807-1814) Barcelona, Llibres de l'Índex:2019 <nowiki>ISBN 9788479481704</nowiki> * Diego García, Emilio de: España, el infierno de Napoleón. Madrid, 2008 <nowiki>ISBN 978-84-9734-691-7</nowiki> * Duby, Georges (2003). «La reprise de la guerre avec l'Angleterre et la marche à la guerre générale (1803–1805)». Histoire de la France, des origines à nos jours. París: Larousse. <nowiki>ISBN 2-03-575200-0</nowiki>. * Farias, Rafael: Memorias de la Guerra de la Independencia escritas por soldados franceses. Madrid, 1920. * Fletcher, Ian: En el Infierno antes del Amanecer. Asedio y asalto a la fortaleza de Badajoz. Badajoz, 4 Gatos, 2007. <nowiki>ISBN 84-611-6180-7</nowiki>. * Fraser, Ronald (2006). La maldita Guerra de España. Historia social de la guerra de la Independencia 1808–1814. Barcelona: Crítica. <nowiki>ISBN 84-8432-728-0</nowiki>. * García de Cortázar, Fernando, y González Vesga, José Manuel, Breve historia de España, <nowiki>ISBN 84-206-0666-9</nowiki>. * Largo Martín, Miguel Ángel; La estrella de comenzó a brillar en Fuenteguinaldo. Castilla Ediciones, Valladolid 2011. <nowiki>ISBN 978-84-96186-75-0</nowiki>. * Malye, Françoise (2007). Napoleón y la locura española. Madrid: Editorial EDAF. <nowiki>ISBN 978-84-414-2038-0</nowiki>. * Olóriz, Hermilio de: Navarra en la Guerra de la Independencia. Biografía del Guerrillero D. Francisco (Espoz y Mina) (sic). Pamplona, 1910. * Vicente, Antonio Pedro (2005). «Portugal en 1808: Otro escenario de la guerra peninsular». Revista de Historia Militar (Instituto de Historia y Cultura Militar, Ministerio de Defensa). www.ejercito.mde.es. * Sanchez Arreseigor, Juan José; Vascos contra Napoleón. Actas, Madrid 2010. <nowiki>ISBN 978-84-9739-099-6</nowiki>. * Malye, Françoise (2007). Napoleón y la locura española. Madrid: Editorial EDAF. <nowiki>ISBN 978-84-414-2038-0</nowiki>. * Rodríguez Espinosa, M. (2011) "Cádiz, la ciudad cosmopolita y la traducción durante la Guerra de la Independencia", en J.J. Zaro (ed.) La traducción como actividad editorial en la Andalucía del siglo XIX. Sevilla: Alfar. Colección: Alfar Universidad, 174, págs. 27-56. <nowiki>ISBN 978-84-7898-379-7</nowiki>. * Wellington, Arthur Wellesley; Gurwood, John. ''The Dispatches of Field Marshal the Duke of Wellington, During His Various Campaigns in India, Denmark, Portugal, Spain, the Low Countries, and France'' (en anglès). vol.3. Parker, Furnivall, and Parker, 1844. == Ligams extèrnes == * En guàrdia! 5 - La guerra del francès 1a part * En guàrdia! 18 - La guerra del francès 2a part * En guàrdia! 26 - La guerra del francès 3a part * Guia de recursos bibliogràfics sobre la Guerra de la Independència – Publicació en línia de la Biblioteca Nacional d'Espanya on1n8tfr9cluvxgc4pa5ls2jellh8l4 0 134788 2513016 1883734 2026-11-11T11:51:25Z PichonDesgordit 65926 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|1|0 */ 2513016 wikitext text/x-wiki {{Infobox}} Era '''Batalha de Lheida''' (1642), tanben coneguda coma era ''batalha des horques'' , peth lòc a on passec, siguec un des episòdis dera [[Guèrra dels Segaires]]. I lutaren es castelhans, manats deth marqués de Leganés, Diego de Guzman, cosin deth [[Comte-duc d'Olivares|Comte-Duc d'Olivares]] ( 15.000 òmes d'infanteriá, 5000 cavaliers e 9 canons) e es soldats catalans e francesi ( 9000 soldats d'infanteriá, 4000 cavaliers e 8 canons), manats peth mariscal e virrei de [[Catalonha]], Philippe de la Mothe-Houdancourt. Era victoria siguec tà La Mothe e se poguec evitar qu'era armada castelhana aucupés era vila de [[Lhèida]]. Era posicion deth Comte-Duc d'Olivares deuant [[Felip IV de Castelha]] se veiec plan compromessa pr'amor d'aguesta victòria catalana e francesa. == Istòria == Ena prima de 1640 [[Francesc de Tamarit]] siguec empresoat per ajudar pas tà recrutar soldats e ostals tà es anidar. Pagesi revoltadi dintraren en Barcelona el 22 de mai de 1640 e eth desliuraren. Eth 7 de juni es pagesi dintraren de nau pendent eth [[Corpus de Sang]] ena vila caplòc dera [[Catalonha]] e tuaren eth virrei Dalmau III de Queralt. En seteme es armades de Felip IV perpreneren [[Tortosa]] damb era aliança des mossurs catalans e eth bisbe dera vila qu'era arreialista. Era perpresa dera vila comportec ua dura repression contra eth pòble. Eth 17 de hér de 1641 Pau Claris, Conselher en Cap dera Generalitat de Catalunya, proclaméc era [[República Catalana]], damb era amassada dera burgesia dera vila de [[Barcelona]], plan descontenta pera pression fiscau. Ua aliança siguec acordada damb eth Regne de França. Tà auer era ajuda Catalonha passec a éster manada per [[Loís XIII de França]]. Jorns dempús, e damb era ajuda des francesi, era Generalitat auia ua plan importanta victoria militar ena batalha de [[Montjuïc]] eth 26 de hér de 1641. Un pauc més tard moriguec Pau Claris e era desaisida situacion locau e internacionau, metec ara Generalitat a proclamar a Loís XIII coma nau Comte de Barcelona a pr'amor d'açò, sobiran de Catalonha. Es soldats catalans e francesi consolidaren eth sòn domini sus es terres de l'èst e eth sud de Catalonha. S'iniciec un sèti sus [[Tarragona]]. Er arrei espanhòu en véder que francesi e catalans arrivauen a Montsó (2) renunciéc ath [[Rosselhon]] dempús dera caiguda de [[Perpinhan]] e lancec ua ofensiva contra Lhèida. Eth 2 d'octobre es soldats catalans de Vilanoveta se retiraren a Torres de Segre pr'amor qu'es castelhani arribauen a Lhèida. Un jorn dempús era cavaleriá catalana e 200 shivaus castelhans se traparen e es armades catalanes e francesa dintrauen en Vilanoveta eth ser d'aqueth madeish jorn. == Era Armada castelhana == Aguesta era héta pes terços deth Príncipe, Conde-Duque de Olivares, Simon Mascarenhas, [[Aragon]] e era cavaleriá des Ordes Militari e de Flandes. == Era armada catalana e francesa == Era armada francesa, manada per Phillippe de La Mothe-Houdancourt era héta per 9000 soldats includent es regiments d'infanteriá de Champagne, Am Büchel (soïs) e dètz companhies (4); La Mothe, Tonneins, Rébé, Vandy, Poitou, Lyonnais, Cinq Mars, Uxelles, Comte de Rosselló e eth Regiment de Barcelona manat per Jironi atau coma 4000 shivaus includents es regiments de cavaleriá de Magaloti, Alais (6 companhies), Pierre Huault de Bussy de Vaires, Brissac, Aubaye, saint-Simon, Roches-Varitaud, Terrail, Villaneuve, Aubais, Meinville, Du Roure e era cavaleriá catalana de Josep d'Ardena ena reserva (1) a més des companhies de cavaleriá deth Baró de Pujols e es guardies deth Mariscal de la Mothe-Houdancourt. Era armada era héta per 11 esquadrons d'infanteriá, 41 esquadrons de cavaleriá e 2 bateries (una damb 5 e era auta damb 3 canons). == Era Batalha == Era artilheriá francesa iniciec l'atac més aguest siguec iniciat dempús per 300 cavalièrs dera cavaleriá castelhana de Rodrigo de Herrera amassats damb eth regiment deth Príncep e deth Conde Duque (4000 saoldats e cavalièrs ). Aguesti preneren ua bateria francesa e tres canons e es dugueren ath camp castelhan. Es soldats d'infanteriá catalans e francesi sigueren alavetz atacadi per gaireben tota era cavaleriá castelhana. Aguesti resistiren, més era ala drecha de Monssur de Terrail se trinquec e auec besonh de dos esquadrons de cavaleriá de Mageloti 1-5). Atau, es autes òmes de cavaleriá, manats per Louis de Valois, Comte d'Alais e Colonel Generau dera Cavaleriá avancéc contra es castelhans(6)e era ala querra, manats per Philippe de Chateaubriant, comte des Roches-Baritaut (7) tanben avancec. Era luta contunhec e mentretant es soldats castelhans queien en eth caos (8), es reserves francesa e catalana, ath ser, dintraren en accion e pera nét era armada de Felip IV auec de tornar tà Castelha laissant de milièrs de morts e herits en sòn darrèr. Atau, es soldats castelhans perderen un canon, 6 cornetes e 4 bandieres. Eth nombre de morts pendent era cavaleriá siguec plan naut. Es francesi aueren pocs mòrts més eth regiment d'Am Büchel siguec practicaments destruït. Aguesta victoria de francesi e catalans siguec plan celebrada. Pr'amor d'açò de La Mothe-Houdancourt siguec premiat damb eth Ducat de Cardona. == Bibliografia == º Pere Lacavalleria, Relació compendiosa de tot lo que ha passat des de que lo exèrcit del rei de Castella ha partit de Tarragona y de la senyalada victòria que lo senyor mariscal de la Motte ha guianyada a la vista de la ciutat de Lleida º (castellà) Memorial histórico espãnol, capítol 132 º (francès) Mercure françois, 1642 º (francès) Suzane, Histoire de l'ancienne infanterie T.VIII º (francès) Suzane, Histoire de la cavalerie française T.III º (francès) Table ou abrégé des 135 volumes de la Gazette de France depuis son comenement en 1631 jusqu'en 1765 Tomes I à III, Paris 1766 à 1768. º (alemany) Plànol Acies Gallicae et Hispaniae prope Ilerdam Quando Mareschallus Oudancurtius Marchionem de Leganez fugauit Schlacht bei Lerida dins de Theatrum Europaeum º Obtingut de «http://ca.wikipedia.org/w/index.php?title=Batalla_de_Lleida_(1642)&oldid=11893500» [[Fichièr:Batalla_de_Lleida_(1642).jpg|400px|Era batalha de Lheida siguec heta enter catalans e francesi e espanhòus]] == Referències == 1.- ↑ 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 Pere Lacavalleria, Relació compendiosa de tot lo que ha passat des de que lo exèrcit del rei de Castella ha partit de Tarragona y de la senyalada victòria que lo senyor mariscal de la Motte ha guianyada a la vista de la ciutat de Lleida 2.- ↑ (castellà) Francisco Martín Sanz, La política internacional de Felipe IV 3.- ↑ 3,0 3,1 Joan Busquets i Dalmau La Catalunya del Barroc vista des de Girona: la Crònica de Jeroni de Real, p.184 4.- ↑ (anglès) Curt Johnson, The French Army of the Thirty Years' War: Line Infantry 5.- ↑ (anglès) The Great Officers of the Crown 6.- ↑ Víctor Balaguer, Història de Catalunya (37) 7.- ↑ (francès) Charles Gavard, Galeries historiques du Palais de Versailles, Volum 1, p.278 8.- ↑ (castellà) Modesto Lafuente y Zamalloa, Historia General de España, vol.8, p.420 º John Huxtable et al.,España, Europa y el mundo atlántico: Homenaje a John H. Elliot, Marcial Pons, Ediciones de Historia 2001 º John Huxtable, La revolta catalana 1598 1640, 1989 [[Categoria:Guèrra dels Segaires]] oboll1fpy0by51cko0s0nzqfwhev5th 0 149052 2513020 1970551 2026-11-11T11:53:40Z PichonDesgordit 65926 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 2513020 wikitext text/x-wiki {{ortografia}} {{Infobox |tematica=zoologia |carta=zoologia |imatge=<!--wikidata:--> |legenda= }} Eth ''' proconsul ''' ei un genre de [[primat]] que demoréc entre 23 tà 25 milions d'annades pendent eth Miocèn. Es trobalhes fossils son presents en [[Africa]] de l'Èst includint [[Kenya]] e [[Oganda]]. Quate espécies an estat classades: ''Proconsul africanus'', ''Proconsul heseloni'', ''Proconsul major'' e ''Proconsul nyanzae''. Es quate espécias hén que i aja plan de diferencies en eth tamanh deth sòn cos. Es rebastiments ambientals tàth Proconsul deth Lèu [[Miocèn]] son ua temptativa qu'anave des des bòsqui ara praderia més duberta. == Descripcion == Avie ua mescla de [[monard]] deth Vielh Continent e de primat. Açò vò díder qu'aguesta espécia ei ua temptativa dera superfamilha des simis dab quauqu'uns scientifics que meten eth Proconsul hóra d'aguesta, abans deth trincament entre primats monards deth Vielh Continent. Es caracteristiques de monard de Proconsul includissen postures pronogrades dab ua esquia pro longa e flexible dab metacarpis redonds e posicions de quadrupede desús tamben des branques des arbes. Proconsul qu'ei era fin d'ua linha de per se madeisha. D'autes monards que semblen simis includissen era capacitat d'agahar, un còde estable e era estructura dera faça. Proconsul siguec pas un monard suspensori coma es primat d'aué. [[Fichièr:Proconsul NT.jpg|200px|Eth proconsul ei un des prumèrs oiminids dera evolucion umana]] == Discurbiment e classament == Eth prumèr individú, un troç de mandibula discurberta en 1909 per un prospector d'aur en Koru, proche de Kisumu en er oèst de [[Kenya]] siguec eth [[fossil]] d'ominid més ancian discurbert enquiath moment atau coma eth prumèr fossil de mamifer jamès trapat en [[Africa]] Sub-sahariana. Eth nom, Proconsul, siguec donat per Arthur Hopwood en 1933 e vòl díder "auans deth Consul", un nom d'un plan conegut [[chimpanzé]] en [[Londres]] (1). Ena epoca, Consul erá utilizat en un circ. Eth Folies Bergère de 1903 en [[Paris]] auia un chimpanze qu'actuava e que se didia Consul e tambén héc eth madeish eth zoo de Belle Vue en [[Manchester]], [[Anglaterra]], en 1894. Quan aguest moriguec Ben Bierley escriuec un poema commemoratiu en què se perguntaua sus er "eslabón perdut" enter chimpanzés e omes (2). Hopwood en 1931 auia discurbert eth fossil de tres individús pendent ua expedicion dab Louis [[Leakey]] ath cant deth Lac Victoria. Eth Consul escolhit tà auer eth nom non erá cap d'aguesti més un aute que demoraua en eth zoo de Londres. Consul qu'erá utilizat tà simbolizar eth chimpanzé en paraules de Hopwood. Aguest tamben junhec ''africanus''. D'autes fossils sigueren discurberts dempús e classats tamben coma ''africanus'' e aueren d'éster reclassats. Atau eth grop de fossils originals aperats coma ''africanus'' siguec dividit e quauqu'uns classats tà naues especies. Per exemple, era coneguda trobalha de Mary [[Leakey]] de 1948, comencéc a éster desseparada e dab ues autes trobalhes de Thomas Whitworth siguec aperat coma ''Proconsul heseloni'' per Alan Walker en 1993. Aguest procés a creat quauque confusion peth public pr'amor qu'''africanus'' devenguec ''heseloni''. Es trobalhes de Koru e songhor encara an estat ja classades e aperades coma disparières espécies (3). Era familha de Proconsulidae siguec prumèr prepausada per Louis Leakey en 1963 (4) dètz annades dempús qu'eth e Wilfrid Le Gros Clark auessen definit ''Proconsul africanus'', ''Proconsul nyanzae'' e ''Proconsul major''. Non siguec acceptat ara seguida més, ara fin, prevalguec. Era istòria deth classament ominid des de 1950 ei donques plan complicada e poderíam escríuer quauques libes d'açò. Plan de paleoantropològs auien escambiat d'idia coma mínim un còp pendent que de naus fossils eren trapats e se héien naus esguards. Eth classament trapat ena literatura, de hé sonque détz annades ei pas eth madeish qu'eth d'adara (5). Per exemple, en 1987 Peter Andrews e Lawrence Martin, coneguts paleoantropològs, digueren que Proconsul erá pas un ominid més ua linha fraia d'aguest (6). == Notes == 1.- a b Morell 1996, p. 130 2.- Walker & Shipman 2004 3.- Tuttle 2006, Taxonomic Shuffles, Ancestors, and Functional Interpretations: 1960–1999, p. 17 4.- "Proconsulidae". Palaeodatabase. Retrieved October 2012. 5.- A recapitulation of the changing classifications of fossils at some time regarded as Proconsul can be found in Tuttle 2006 6.- Andrews & Martin 1987. They also believed at that time that humans and African apes formed distinct clades. == Referencies == º Andrews, Peter; Martin, Lawrence (January 1987). "Cladistic relationships of extant and fossil hominoids". Journal of Human Evolution 16 (1): 101–118. doi:10.1016/0047-2484(87)90062-5. º Morell, Virginia (1996). Ancestral Passions: The Leakey Family and the Quest for Humankind's Beginnings. Simon and Schuster. ISBN 9780684824703. º Tuttle, Russel H. (2006). "Seven Decades of East African Miocene Anthropoid Studies". In Ishida, Hidemi; Tuttle, Russell; Pickford, Martin; Ogihara, Naomichi; Nakatsukasa, Masato. Human Origins and Environmental Backgrounds. Springer. ISBN 0-387-29638-7. º Walker, Alan; Shipman, Pat (2005). The Ape in the Tree: An Intellectual & Natural History of Proconsul. Cambridge, Massachusetts, London, England: The Belknap Press of Harvard University Press. ISBN 0-674-01675-0. fe692iyxlnzbate7rh7iv5cvzxppnjy 0 149660 2513018 2081840 2026-11-11T11:52:07Z PichonDesgordit 65926 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:1|2|0 */ 2513018 wikitext text/x-wiki Eth jadiment preïstoric de '''Pincevent''' se trapa ena comuna dera La Grande-Paroisse, ena vath dera [[Sena]], proche de Montereau-Fault-Yonne. A balhat rèstes d’un campament de caçaires de rens magdalenians d’aperaquí 12.300 annades. Eth sòn descurbiment en 1964 e era direccion d’André [[Leroi-Gurhan]] an deishat hér passi importants en eth coneishement deth magdalenian, més tamben en açò qu’apartenh as metodes d’archeologia preïstorica. [[Fichièr:Pincevent.JPG|250px| Ena arenièra de Pincevent se traparen plan d'otís palolitics]] == Istória des descurbiments == Pincevent se trapa en ua arenièra explotada des de 1926. En 1956 i agueren discurbiments fortuïts. Eth plan de sauvament d’un cementèri deth sègle Vau. Bastiments gallo-romans, un cementèri celta, fogals ( enter 10 e 11) probaubaments neolitics e es prumèrs fogals magdalenians sigueren destruchs pera explotacion dera peirièra enter 1956 e 1964 maugrat er abespiament de cercaires benovols vinguts tà sauvar tot aquerò. Ua des cercaires, Isabelle Roux-Rath, erá specialista de paleoclimatologia e demoraua ena Grande-Paroisse. Aguesta alerta erá equipa d’André Leroi-Gurhan, eth Centre de Recerques Preïstoriques e Protoistoriques dera Universitat de Paris-I qu’intervinguéc lèu en eth sauvament. Se prengueren, ath delà, accions tà crompar eth terrenh per l’Estat. Eth sauvament poguec donques contunhar enes melhors condicions enquià 1985 e tostemps jos era direccion d’André Leroi-Gurhan. == Importància deth loch == Pincevent siguec aucupat hé 12.300 annades un còp e un aute, dera debuta der ostiu ara debuta de l’ivern. Eth principal animal caçat per sòns abitants erá eth ren més tamben menjauen peishi e uous. Er aorganizacion espaciala des vestigis litics e d’ossi atau coma des fogals an sigut conservats de manera excepcional per lims fins dera Sena. Eth sòn estudi a permés posar en evidencia airals dab activitats circulars qu’eren, de segur, abitacions. S’a prepausat era ipotesi qu’es abitants d’ací demorauen en tendes plegadisses caperades de pèths, coma es tipis des indians d’[[America del Nòrd]]. Era realisacion sistematica de repojades de blocs de silex, ua reconstitucion deth bloc original coma se fosse un puzzle de tres dimensions, a permès evidenciar nivèus de competencies disparières pera talha de silex: quauqu’uns talhadors eren experimentats, d’autes encara aprenien (1). Er estudi des ossi de ren mostra qu’es animals sancers eren recampats en eth campament auans d’éster dividits enter es disparières abitacions. Pincevent a jogat un rotle important igualment en eth desvolopament e melhorament des metodes de recerca preïstorica. Dempús des trabalhs de G. Laplace e L.Mérec en es Pirinèus (2), A. Leroi-Gurhan desvolopéc e formaliséc tecniques minucioses de furgar per capes, més tamben de registrament sistematic de toti es objectes, traces, macro e microstructures discubertes tà posicionar precisament aguesti en espacis de tres dimensions. Dab aguest metode e a partir dera analisi de dotzenats de milièrs d’esclats de pèira, fragments de husta o d’os en disparièrs orisons, André Leroi-gurhan e era sua equipa pogueren rebastir er abitat e era vita quotidiana des magdalenians que caçauen eth ren e pescaven enes rives dera Sena 9.000 o 10.000 annades auans dera nosta era. Aguesta tecnica, perfeccionada en Pincevent, haria escola e s’aplica dempús en nombroses peirières dab rèstes preïstoriques. == Rebastiment == Ua tenda paleolitica siguec rebastida en eth parc arqueologic d’Asnapio en Villeneuve-d’Ascq dempús de Pincevent == Notes == 1.- Pincevent : les niveaux de compétences [archive] 2.- Laplace, G. et Méroc, L. (1954) « Application des coordonnées cartésiennes à la fouille d'un gisement », Bulletin de la Société préhistorique française, t. LI, n° 1-2, pp. 58-66. == Bibliografia == · Leroi-Gourhan, A. et Brézillon, M., (1966), « L'habitation magdalénienne n° 1 de Pincevent près Montereau (Seine-et-Marne) », Gallia-Préhistoire, IX, fasc. 2, p. 263-385. · Leroi-Gourhan, A. et Brézillon, M., Eds. (1972) Fouilles de Pincevent - Essai d'analyse ethnographique d'un habitat magdalénien (la section 36), Paris, VII° supplément à "Gallia Préhistoire", CNRS. [[Categoria:Sit preïstoric]] hu52nfbprc4qdyhrxo7huno6uj4ilwl 0 153344 2513006 2283318 2026-11-11T11:43:41Z PichonDesgordit 65926 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:1|1|0 */ 2513006 wikitext text/x-wiki '''''Code Lyoko''''' es una [[Benda dessenhada|seria animada]] [[França|francesa]] creada per Thomas Romain e Tania Palumbo l'an [[2003]], produsida per Antefilms a la sason 1 e per MoonScoop dempuèi la sason 2 fins a la darrièra, en associacion amb [[France 3]] e Canal J. La seria utiliza l'animacion convencionala per representar lo mond real, e [[animacion]] CGI 3D dins un mond tridimensional nomenat Lyoko. == Argument == Una entitat digitala dolenta (un [[Virus informatica|virus]]), nomenada '''XANA''', pren possession del contraròtle d'un [[superordinator]], e ataca dins lo mond virtual de '''Lyoko''' creat per Franz Hopper, un ancian professor de sciéncias e de mai lo paire d''''Aelita''', e vòl dominar lo mond. Ataca lo mond real en ensajant aucir de personas en activant las tors, generalament solament una, qu'agisson coma ligams dins lo mond real. Lo grop Lyoko conformat pels personatges '''Ulrich''', '''Odd''' e '''Yumi''', lor cal se virtualizar en dintrant a unes escanèrs dins la fabrica, per ajudar Aelita a trobar la tor activada de las quaranta-unas escampilhadas suls cinc sectors de Lyoko: Polar (Gèl), Desèrt, Bòsc, Montanhas e Sector 5, del temps que '''Jeremie''' se carga de detectar de monstres, los guidar en lo camin e los ajudar dempuèi la fabrica. Aelita li cal desactivar la tor en dintrant e teclejant lo còdi Lyoko e aital poder deténer l'atac de XANA contra lo mond real; alavetz lo superordinator (en dependent de còps de la magnitud de l'atac) pòt tornar enrè en lo temps moments abans de l'atac (aquel fach o mena a tèrme Jeremie), en daissant que degun (a l'excepcion del grop Lyoko) pòsca remembrar qui que siá dels eveniments qu'arribèron, aiçò es a causa que son las unicas personas que s'an escanejat en los escanèrs. Per complicar la situacion, lor cal far aiçò mentre s'asseguran que degun morisca (perque lo tornar en lo temps pòt pas tornar a la vida a aqueles), gardar en secrèt las siás aventuras e tractar que degun descobrisca Lyoko ni los interiors de la fabrica, en fasent a aqueles joves estudiants normales e a l'encòp guerrers dins un mond virtual. == Episòdis == === Preludi: Lo XANA se desvelha === Aqueles episòdis consistisson basicament en un extra de la sason 3. Son dos capítols qu'en realitat es sonque un mas se dividís en doas parts. En aqueles episòdis se mòstra coma se coneisson los personatges. Al principi se pensava qu'Aelita se sonava Maia, mas quand dintra per desactivar la tor remembra lo sieu nom real, doncas qu'o aviá desbrembat. Tanben Yumi es introdusida coma la nòva, coneis Ulrich en classa de lucha. Ela li ganha que causa qu'Ulrich s'empipa e se va per el sens se donar comjat. Sissi es paissièra coma part de l'equipa, mas aviá paur d'anar a Lyoko, e doncas, al pas s'escanejar, èra pas immune als torns al passat e aprofechèron, per l'eliminar del grop per pas èsser de confiar. === Sason 1 === La primièra sason de la seria a pauc desvolopament, amb las unicas revelacions vertadièras que son fachas en la fin. La rèsta dels episòdis sembla èsser sustot de farciment. Fins a la fin, cada episòdi consistís que lo grop descobrís un atac, o detenon, e fan lo retorn en lo temps. Autres arguments segondaris son compreses, per exemple las siás relacions l'u amb los autres e d'autres estudiants e professors dins l'escòla. Pendent tot aquò, Jeremie trabalha dins un programa per materializar Aelita per apagar lo superordinator amb seguretat. El desvolòpa fin finala las mesuras del programa en la fin, mas XANA ensaja manténer Aelita ligada al superordinator, e indirèctament a Lyoko. === Sason 2 === La segonda sason, en contrast amb la primièra, es mai enfocada, e mai se una porció decenta dels episòdis es farciment. L'animacion es mai realista e detalhada, e las personalitats de Jim e de Sissi an cambiat perceptiblement, e mai se qualques tralhas de las siás vièlhas personalitats existisson en una cèrta forma. En lo començament de la segonda sason, Aelita demòra en la tèrra e arriba a l'internat jol nom d'Aelita Stones en se presentant coma cosina d'Odd, en usant un certificat de naissença creada per Jeremie. Un nòu programa d'exploració creat per Jeremie atenh qu'Aelita aja de besonh pas demorar en Lyoko per saber s'i a activitat de XANA. Aelita comença a aver de visions d'una vida qu'ela supausadament jamai visquèt, e mòstran a un òme nomenat Franz Hopper que pòt aver de connexions a Lyoko. Un cinquen sector se descobrís en Lyoko, e resulta èsser lo sector ont abita XANA, del cossí totas las siás donadas pòdon èsser atenguts. Al meteis temps, XANA comença a enviar un monstre en forma de medusa giganta nomenada Scyphozoa per panar la memòria d'Aelita. Fin finala, se revèla l'intencion vertadièra de XANA, aital coma las originas del superordinator, de Lyoko, e d'Aelita meteissa. Resulta èsser filha de Franz Hopper. === Sason 3 === En la tresena sason, Aelita en essent ja liura del superordinator, XANA dona tornada la siá vista als sectors de Lyoko en planejant suprimir totes los sectors e en esperant portar la siá capacitat a l'equipa d'aver accès ad a lo sector 5. En usant la Scyphozoa per possedir Aelita, XANA pòt l'utilizar per introdusir lo còdi "XANA" dins la tor principala de cada sector. Aiçò dona a XANA l'accès complet al sector, que causa el pòt après el o suprimir. Malgrat los sieus melhors esfòrces, XANA a succès fin finala a suprimir los quatre sectors. Urosament, Jeremie tròba una manièra d'aver accès al sector 5 dirèctament. En considerant qu'eles son pas bastants contra l'energia en aument de XANA, lo grop decidís agregar a '''William Dunbar''' a l'equipa. Aquel demòstra èsser un error desastrós. En lo primièr viatge a Lyoko, XANA, en usant la Scyphozoa atenh lo possedir. En usant William, XANA pòt facilament dominar als autres Guerrers de Lyoko e destruir la basa de Lyoko. L'acte fa lo superordinator inutil. Dins del superordinator vuèg, William se transforma en una version escura d'òc, ara possedit per XANA a un gra quitament màger. Après, Jeremie atenh un messatge numerotat d'Internet de Franz Hopper, que subrevisquèt de qualque biais a la destruccion de Lyoko. En aquela sason, Aelita es ja liura pel qu'a de besonh pas mai del còdi "Tèrra" per èsser materializada e obten un poder per lutar contra XANA nomenadas bòlas d'energia; s'agís d'esfèras que naisson del palmell de la siá man capabla de desvirtualizar los monstres de XANA d'un sol còp. Yumi a decidit segon çò que sembla acabar la relacion amb Ulrich, en preferint èsser solament d'amics. === Sason 4 === En la quatrena sason, Lyoko es pas entièrament destruit coma sembla. Jeremie e Aelita ensajan restaurar lo sector 5, çò que los permet contunhar lo seguiment de XANA. Lo grop a de nòus uniformes e armas mai potentas. En viatjant en la mar digitala (la ret d'Internet) en la darrièra creacion de Jeremie, un vaissèl submergible nomenat Skidbladnir (''Skid''), lo grop se tròba una seria de "replicas", que son d'un sol sector de la recreacion de Lyoko. Caduna d'aquelas replicas son controtlada per un autre superordinator, qu'es a lo sieu torn controtlat per XANA. Jeremie crèa una forma de materializar los sieus amics en lo luòc dins la Tèrra d'aqueles superordinators amb las siás capacitats intactes, çò que los dona lo fuòc necessari per los destruir, tot a l'encòp que contunha la batalha contra William. Dins l'episòdi 94, Franz Hopper es destruit per doas Flaçadas, segon abans qu'Aelita connectès amb lo sector 5 per acabar amb XANA. La sason acaba amb l'episòdi 95, ont cadun parla de los sieus melhors remembres abans de desactivar lo superordinator. Aicí, Sissi los descobrís a tot lo secrèt, e en Jeremie aprofècha per tornar enrè en lo temps per darrièr còp. == ''Code Lyoko Evolution'' == '''''Code Lyoko Evolution''''' es lo continuament oficial de Code Lyoko creada per MoonScoop, que s'estreèt lo [[19 de decembre]] del [[2012]] a [[França]], e s'agís de la cinquena sason oficiala de la seria de television francesa ''Code Lyoko''. Los personatges son interpretats per actors reales, aital coma los luòcs dins la Tèrra, mas a Lyoko seguís l'animacion CGI 3D. MoonScoop inicièt un pichon casting per gojats e gojatas francesas d'edats compresas entre los 14 e los 18 ans, per decidir qual interpretarà dins lo mond real los personatges de la seria. XANA tòrna a la seria. Los Ninjas son nòus enemics controtlats pel professor Tyron, un nòu antagonista apondut a Code Lyoko Evolution. N'i a un nòu territòri nomenat Cortex, una nòva replica creada pel professor Tyron qu'es connectada dirèctament amb lo superordinator. La tèrra d'aquel territòri es compausat d'elements que se connèctan als moduls entre se per formar lo panorama mondial. Aquela tèrra càmbia, e los Guerrers de Lyoko auràn de besonh un nòu veïcul: lo Megapod. Se composa de fòrça aisses e tuèus qu'environan a una pichona replica planetària, lo nuclèu de Cortex. En aquel sector Aelita tròba de pistas de la siá maire, Anthea, ont la tòrna trobar après fòrça temps, mas s'arriban pas a veire en persona. Una autra de las grandas novetats es que i a una setena protagonista nomenada Laura Gauthier. == Personatges == {| class="wikitable" |- |align="center" | '''Nom''' |align="center" | '''Poders a Lyoko''' |align="center" | '''Armas a Lyoko''' |align="center" | '''Mai informacion''' |- |Jeremie Belpois |colspan=2 | ''Va pas a Lyoko.'' |Es qui contròtla lo superordinator. |- |Aelita Schaeffer |Sintetizació |Bòlas d'energia |Es qui desactiva las tors. Lo sieu paire morís a la quatrena sason en donant mai energia dins lo programa contra XANA. |- |Yumi Ishiyama |Telekinesis |Dos ventalhs lançats coma un boomerang |Es d'origina japonesa. A un fraire mendre nomenat Hiroki. |- |Odd Della Robia |Al començament aviá Anticipacion, mas desapareis a la sason 2. |Fletxes làser. Pòt tanben se far un escut. |Es çò de mès de comic del grop. A un can nomenat Kiwi. |- |Ulrich Stern |Triplicacion, ''super sprint'' e triangulacion |Sabre digital |Es solitari e fug sovent de trabalh quand li demandaràs sus el, mas es çò de mès de fòrt del grop. |- |William Dunbar |''Super fum'' e levitacion |Espasa enòrma |En la siá vida jornalièra es excessivament valent, çò que li ocasiona rancors. Li agrada tanben Yumi, la que causa met Ulrich fòrça gelós. Mai tard es agregat al grop, çò que supausa un error laboriós, doncas qu'es possedit per XANA per destruir Lyoko e es controtlat per XANA pendent la sason 4. |- |} == Ligams extèrnes == * [https://web.archive.org/web/20190909023145/http://www.codelyoko.com/ Web oficial de Code Lyoko] (en francés e en anglés) * [http://codelyoko.fr Web amb fòrça informacion de la seria] (en francés) [[Categoria:Sciéncia-ficcion]] [[Categoria:Seria de benda dessenhada]] [[Categoria:Benda dessenhada francesa]] 6c4r6txdfz4xt5lq10qztaltwh1eady 0 153676 2513017 1985160 2026-11-11T11:51:39Z PichonDesgordit 65926 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 2513017 wikitext text/x-wiki '''Kenyanthropus playtops''' siguec un ominin que demorec demest hè 3,4 e 3,2 milions d'annadas. Siguec descurbert en eth lac Turkana, en [[Kenya]], en 199, per Justus Erus, dera equipa de [[Meave Leakey]] (1). Leakey madeisha diguec qu'aguest [[fossil]] ei un nau genre d'ominin mentres que l'an classat coma ua espècie d'[[Australopithecus]], Australopithecus playtops. D'autes encara pensen que sonque ei un individú d'[[Australopithecus afarensis]]. [[File:Kenyanthropus platyops, skull (model).JPG|thumb|En 1999 er recercaire Justus Erus descurbiguec ua naua espècie laguens era era dralha dera evolucion umana: Australopithecus playtops.]] ==Etimologia e descripcion== Eth nom Kenyanthropus playtops siguec escolhit per beri ues arrasons. Eth genre deth nom Kenyanthropus siguec prepausat tà arreconìsher [[Kenya]] pr'amor que tanti ominins auien sigut descurberts aciu e aqueres trobalhes auien jogat un bon paper tà compréner era [[evolucion umana]]. Eth nom dera espècie "playtops" ven de dues paraules gregues: ''platus'', que vò díder "plan" e ''opsis'', que vò díder "visatge" e es refereish ath visatge plan deth cran fossil. Eth descurbiment d'aguest fossil amièc ara prediccion d'ua dieta lèu adaptada ara radiacion, que se da quan es espècies se diversifiquen tà aumplir es naus nids ecologics. Açò auria coma causa que, plan de naues espècies d'[[Australopithecus]] e d'autes ominins qu'encara es descurbeishen demoraren ena madeisha epoca qu'[[Australopithecus afarensis]]. Açò qu'ei un descurbiment força important pr'amor qu'arremerca qu'aguestes espècies sigueren plan mès duerses en eth passat que no s'auia pensat. Sonque dab era trobalha d'un cran que non i a pro tà conclúder sus quina èra era sua dieta en aquera epoca. e era fauta de cultura material permet pas de parlar sus eth sòn comportament o tipe de vida. Quauques traches de sòn environament an sigut prepausats hènt tests comparativi de fauna dab d'autes animals que tamben demoraren pendent eth sòn temps. Se cre que demorec en un mosaic environamental a on i auia tèrres dab èrba mès tamben airaus dab bòsqui. Açò qu'ei plan disparièr der environament d'[[Australopitehcus afarensis]] que s'a trapat en lòcs coma [[Laetoli]], en [[Tanzania]], e [[Hadar]], en [[Etiopia]], on se cre qu'auria passat plan de sòn temps sus es arbes (2) (3) (4). ==Lòcs d'escavacion== En 1999 Meave Leakey hèc ua expedicion tà Kenya tà escavar fossils, era dusau en eth airau. era prumèra expedicion s'auia hèt ja en 1998. Començaren a excavar en un lòc on ja s'auien trapat d'autes fossils imonins, eth lac Turkana, qu'ei ena vath deh Rift kenyan e qu'arriba enquiath sud d'[[Etiopia]]. [[Fichièr:Kenyanthropus platyops IMG 2946.JPG|thumb|Era vath deth Rift kenyana qu'a sigut un lòc qu'a dat plan de fossils d'ominins e demest eri eth de Kenyanthropus playtops]] Un membre dera equipa, Justus Erus, descurbiguèc un cran ena Formacion de Nachukui, en Lomekwi, un airau d'ua geologia plan especifica ath cant deth lac. eth nombre total de fossils trapat pendent ambdús expedicions includien un uas temporal, tres maisses parcials, dus maxillars parcials e 44 dents. Lèu vederen qu'eth cnan '''KNM-WT 40000''' auia plan d'interes scientific pr'amor qu'ère gaireben sancer (Leakey 2001). Aguest cran auia plan de traches que ja s'auien vist en d'autes individús. Totun, era amassada de caracteristiques auia pas jamès sigut vista auans: siguec adara quan es scientifics vederen qu'aguesta ère ua soleta e desseparada espècie, disparièra d'autes que ja s'auien trapat. '''KNM-WT 40000''' e d'autes uassi sigueren trapats dens ua pèira plan hosca qu'auia petites pèires volcaniques que s'auien solidificat en CaCO3. Aguesta qu'es trapaua ena Lokochot Tuff e Topernawi Tuff. Eth '''KNM-WT 40000''' siguec datat en 3.5 milions d'annadas dab un lhet datat en 3.53 milions d'annadas. Just sos eth lhet qu'es trapec er individú '''KNM-WT 38341''' datat en 3.53 milions d'ans. D'autes individús en d'autes lòcs auien tamben sigut trapats sus era b-Tulu Bor Tuff e sigueren datats en d'aperquí 3.3 milions d'ans. aguest lòc qu'ère proche a un lac e açò hè pensar qu'es ominins demorauen prèp d'arrius o lacs. ==Taxonomia== Es fossils de kenyanthropus playtops confermen qu'es ominins èren taxonomicauments diuersi pendent eth [[Pliocèu]] miei. Eth descurbiment d'aguest fossil tamben datec ues maisses que's projectauen pas endauant, mès que'n d'autes descurbiments. Era estructura facial de Kenyanthropus e sòns traches derivats èren plan disparièrs des de [[Paranthropus]] e gaireben toti es traches deth cran tamben son disparièrs. Aço permetèc pas de classar eth nau cran laguens deth genre Paranthropus. Sonque i auia era chance de'l classar coma ua version lèu de Paranthropus. Dab aguesta possibilitat encara se pensa qu'es dispariètats dera estructura deth cran son plan disparières includida aguesta madeisha chance. Kenyanthropus tamben mostra plan de diferencies dab Homo e tamben dab [[Ardipithecus]] e açò sonque deisha coma cosin [[Australopithecus]]. era estructura deth cran de Kenyanthropus e paucs traches parièrs dab [[Australopithecus]] coma eth tamanh deth cervèth, parts deth nas, es regions sosorbitals e temporals mès es disparietat son mès que no pas es traches parièrs e aço entàra un nau genre. '''Kenyanthropus playtops''' a causat donques que s'ajan de repensar es origens des umans moderns. Coma qu'auia molars mès petits quan sigueren descurberts ei possible que i aguesse un taxon frair de toti es ominis moderni, afarensis, que poderiá auer sigut remplaçat per Kenyanthropus. Es troçi d'individús qu'èren malaisits tà classar adara s'estudien tà véder se se poden amassar dab Kenyanthropus. ==Morfologia== '''Kenyanthropus playtops''' siguec estudiat per Collard e Wood (2001) e se vedèc qu'auia dus caracteristiques, ua cranometria e era auta tradicional. Es traches cranometrics èren un tamanh miei demest es standards cranials tradicionals. Aguesti son utilizats comunaments en es estudis de monards e lèu ominids. Poden éster tant de quantitat coma de qualitat. '''kenyanthropus playtops''' siguec classat pera morfologia dera maissa qu'ei plana e per ua region sosnasal relatiuaments ortognatica atau coma un proces zigomatic e uns molars petiti. Kenyanthropus auia basicaments molars petiti e un visatge plan e açò qu'el hè parièr as umans anatomicaments moderni. Un aute trache de Kenyanthopus ei ua dintrada nasal, ponchuda, un esmaut magre e ua prigondor dera maissa moderada. [[Fichièr:Kenyanthropus-Lomekwi.jpg|thumb|Es trobalhes de Kenyanthropus playtops en Kenya an creat plan de problemes ar arbe dera evolucion umana des de sòn descurbiment]] ==Evolucion== Tot e qu'ei plan malaisit descríuer era dralha dera evolucion des ominins, eth coneishement sus aguesti que cresih. Coma conferma era imatge der arbe dera dera evolucion dera familha des ominin, '''Kenyanthropus playtops''' qu'ei un des mès ancians enquia era trobalha en [[Kenya]] de diuersi fossils en 1999. '''Kenyanthropus playtops''' a hèt aguesta dralha mens clara pr'amor qu'ei ua espècie especifica e donques un nau tipe d'espècie atau coma un nau genre. Totun, dempús deth descurbiment de sòn fossil en Kenya, se classèc coma ua des mès lèu espècies, tant dilhèu coma era [[Australopithecus afarensis]] [[Lucy]]. E adara er ancessor comun a cambiat. Ja non ei mès Australopitehcus afarensis mès Kenyanthropus playtops. Era informacion non ei pas exacta mès es trobalhes d'aguest cran son era evidencia mès grana tà auer ua uelhada mès procha ara dralha dera evolucion des de Kenyanthropus playtops. ==Tà vèder tamben== * List of fossil sites ''(with link directory)'' * List of human evolution fossils ''(with images)'' ==Referències== # Kenyanthropus platyops # Leakey, M. G., et al (2001). New hominin genus from eastern Africa shows diverse middle Pliocene lineages, Nature, Volume 410, pgs. 433-440 # Lieberman, D. E. (2001). Another face in our family tree, Nature, Volume 410, pgs. 419-420 # Cela-Conde, C. J. and Altaba, C. R. (2002). Multiplying genera vs. moving species: a new proposal for the family Hominidae, South African Journal of Science, Volume 98, pgs. 229-232 ==Tà lèger mès== * Leakey, Meave G.; et al. (2001). "New hominin genus from eastern Africa shows diverse middle Pliocene lineages".''Nature'' '''410''' (6827): 433–440. doi:10.1038/35068500. ==Pàgines web== {| |Wikimedia Commons has media related to '''''Kenyanthropus platyops'''''. |} * Kenyanthropus.com * The flat faced man of Kenya (Nature) * BBC Science article about importance of Kenyanthropus Platyops * A picture of Kenyathropus-Platyops at the American Museum of Natural History [[Categoria:Hominidae]] g9x23xvs3424swv6xr11wkssemkqkfe 0 155347 2513005 2510404 2026-11-11T11:41:56Z PichonDesgordit 65926 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:1|2|0 */ 2513005 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lemosin}} Lo [[Lemosin (dialècte)|lemosin]] ten en generau lo vocabulari de l'[[occitan]] emb los eventuaus chamjaments fonetics dau [[nòrd-occitan]], mas a tanben de las formas lexicalas especificas (daus [[arcaïsme]]s e dau mots diferents de la rèsta de l'occitan) que plan sovent son comunas emb los dialèctes [[auvernhat]] e [[vivaroaupenc]]. Aqueste lexic conten daus tèrmes tanben emplejats endacòm mai, pasmens los avèm pas exclús pr'amor de donar una mòstra dau vocabulari lemosin. Nos basam sus lo diccionari occitan-francés d'[[Ives Lavalada]] (ed. IEO Lemosin, 2010), que ne trobam daus extrachs aquí. [http://al.deliquet.free.fr/Occitan/Joan-Pau_VERDIER/Joan-Paul_VERDIER_01.htmlz] Una fomt d'esplechar es aquela: https://espritdepays.com/bonus/glossaire-les-mots-du-perigord. Los mots se presentan en occitan lemosin, e après los dos ponchs (:) s'en dona un equivalent en occitan lengadocian o ben en francés. NDR — Tota esmenda, correccion o melhorament es benvengut, especialament quand ignoram la definicion o l'existéncia d'un mot (emb la marca «??») o que sèm pas segurs qu'existischa (emb la marca «?»). I a daus mots que pòdon aver una consonanta iniciala [[epetentic]]a: ''g-uech'' [get], ''l-èsser'', ''z-onte'', ''v-onta''... La marca «franc.» significa «[[francisme]] d'evitar». Lo [[sufix]] [[aumentatiu]] ''-às, -assa'' pòt venir ''-ard, -arda''. * abalhat,-da part. pass. : maucorat,-da, deçaubut,-da * abaura: fr. (d') à présent * abausir, 'bausir [bu 'vi] : abausir, esbalausir * abeurat, abeurada: fr. détrempé(e) * abeuratge m., beuratge f.?? : beuratge * abilhar ('bilhar) v. assasonar (tanben vòl dire Vestir) * abinar: acoblar (sens general e sens sexual) * abocha (d'), d'abochas? : la gòrja duberta e lo còrs virat contra terra * abochar, abochonar (s'): acatar (s') (tanben emplegat) * abora (d') : d'ora, tòst * abòrd (d') : a l'instant, tot primièr, lèu; d'abòrd que: tantlèu que; puèi que (tanben emplegat) * abracar: fatigar grandament * abrial (sud del [[Perigòrd]]), abriu (nòrd [abri(w)/abre], abriau: abril) * abriar: acorcir, abracar, escodar * acaçar (acassar? varianta de (a)catar?) : cobrir * aca(p)tar, 'ca(p)tar (/s') : amagar, escondre; cobrir * acelar, açalar, acialar: abrigar de la pluèja * acelat, açalat, acialat (a l') : abric (a l'); d'amagat, d'escondon, d'agachon, d'assetons) * acepte: aisat, facile * achabason: terminacion * achaptar: comprar, crompar (non seriá un francesisme: Acapte e acaptar ‘adquirir, obtenir’ com acatar ‘reverenciar, respectar, obesir’ provenon en darrièra instància d’un meteis vèrb latin captare) * acharrau V. Charrau * acimar: emplenar a ras * acimat, -ada: que sa cima es elevada * aclapir (s'): acatar (s') (tanben emplegat) ; s'esfondrar, tombar tot d’un còp, s’afojar * aclatar (s'): acatar (s') (tanben emplegat) * acocolar (s'): acatar (s') (tanben emplegat) * acoconar (/s'): emmitoufler * acossar : encoratjar * acotar: fr. appuyer, accoter, soutenir, étayer; atteindre * acotir, cotir: batre, maltractar, prene pels cabèls * acotit, -ida, cotit, -ida: mesclat, -ada * acranar (s') : se far crane, polit * acraponhir (s'): acatar (s') (tanben emplegat) * acropir (s'): acatar (s') (tanben emplegat) * adir: asirar, mauvoler a quauqu'un * adissença: asirança, òdi * aer: èr, aire (tanben emplegats) * aficar: pimpar?? * afinar: enganar * aflatar: careçar * afincar: ballar, careçar; aficar ?? * afincar (s') : s'aplicar * aflincar v. Aficar * afamgalir: afamar * afolar: avortar, far avortar; destruire * afolir: afolesir, far venir fòl * aforchar: enforcar; fr. être à califourchon * afortigar, afortir: afirmar, assegurar * ageir? : ?? * agresir fr. aigrir * agroar (s') (Prov. tanben) : acatar (s') (tanben emplegat) * agromar, agromelar, agromelir (s'): acatar (s') (tanben emplegat) * agromelir (s’) : se redusir, se far tot pitit en s’escondre * agrumir (s'): acatar (s') (tanben emplegat) * agrupir (s'): acatar (s') (tanben emplegat) * aguir : asirar * aguissable: aissable, fr. détestable, insupportable * aguissença: asirança, òdi * aicí a (/tant) (d') : fins a * aicianta (d') : fins a * aigafòrt: aigafòrta (tanben emplegat) * airau: airial, fr. basse-cour * airier: abajonièr (vaccinum myrtillus) * aisat adj. aisit * aisinable : propri a rendre servici, a metre a l'aise * aisinar : aprestar, preparar, alestir * aitanben: (a)tanben; fr. aussi bien, c'est pourquoi * aitanpauc: tanpauc ; fr. aussi bien, c'est pourquoi * aitanplan: tanplan; fr. aussi bien, c'est pourquoi * aitau: atal * aitot V. Eitot * ajauc: fr. ajonc * ajumbrir (s'): acatar (s') (tanben emplegat) * alacada: fòrta plojada? * alaidonc, 'laidonc: donc, doncas. Alaidonc que: dau temps que, mentre que * alau: alai, ailà * albalutz V. Orbalutz * alha (Cruesa): alh * alopir: assalhir; maltractar; invectivar * aluchar : alumar (tanben emplegat) * alulhar: cridar fòrt per far portar la votz au lonh. Alulhar de jòia: udlar, cridar, udolar plan fòrt, per mostrar la jòia * amassar, 'massar: regropar ; atrapar, prendre (un còp) * amodelonar: fr. antasser * amorrar : abaissar la testa, faire mòrdre la pols * amortesir fr. adoucir * ancèis, ancès que : abans (oc. anc. anceis, del latin ante-ipsum) * anchau m. : anchòia f. * anda: tanta, sògra, mairastra; abusivament: granda, mameta * anueit/anuèit, anuech/anuèch: auei, uei (tanben emplegats) * apà! (de Òc-pas?) : non vòli pas! * apautar: fr. renverser * apetís fr. ciboulette * aplèch [aplej] : fr. soc (de charrue) * apoiar: fr. appuyer * aponhar: garder, aver mestièr de quicòm; fr. répugner à faire quelque chose, tarder * aprueismar ('prueismar, [prajmà], [(o)preimà], [apresmà], [aprowmà]): apropchar * aquilhs (plural de 'aquel', ancian cas subjècte) * ara. D'ara ençai: d'ara enans, d'ara en avant. V. Aura * arair: araire * arban (faire un ") : s'entrajudar * arçà! : interj. per incitar a faire quicòm (de òr + ça) * arcar: passar per dessús de * arçau : arç (planta). Fiau d'arçau: fil de fèrre barbelat * archa: maid * archelar: escalar. fr. escalader * areclana: arcolan * argiu m. : argila * ariclana: V. Areclana * aromaire: murtrièr? * aromir: tuar * arondesir fr. arrondir * apietosir: fr. apitoyer * arpiar: arpejar * arreir: arrèire * arrier: tanben, egalament * arser: ièr al ser * asperja f. espargue * assedrat: assedat * artichau, artrujau m. cachofle * assumir (s') : s'assopir * assuausar: apasimar, adocir, calmar * assús, a sus: sus, sobre * atrapar de (d') : se botar de, començar de * atrevador: endrech qu'atira; rendètz-vos * au: o (pronom neutre) * aubalutz V. Orbalutz * aubrisson: arbust * auçada: nautada * aucha, òucha: pradèl o camp claus situat prèp de la maison, sovent près de la cort dels pòrcs, ont se los laissava * auchard: aucat, mascle de l’aucha * auguer, auger?? : aver * aul: el. V. Eu * aulana: avelana. fr. noisette * aumalha f. bestial gròs, bèstias amb banas que fan de la charn roja per la nuridura * aura adv. ara. Tot aura/Totaura: ara meteis, en aqueste moment; tota ara/totara (d'aquí un moment). D'aura enlai: d'ara endavant * aures: quicòm mai, autra causa * ausanier (comunas del sud del país de [[Garait]], region de [[Sent Vauric]]): bois [bwej] entrò una linha que jonh [[Ansesme]], [[Jòlhac]] e [[Ladapeira]], e [bwi] dejós d'aquesta delimitacion) * ausar: gausar * ausela: ironda; femela d'auseu * auseu: aucèl * auvelha, ovelha n. oelha, aolha * auvernhata: fr. litorne (grive) * avacar: reüssir, capitar * avalir (s') : esfondrar (s') * avances, avanceis : abans (oc. anc. anceis, del latin ante-ipsum) * avant que de + v. inf. : abans de * avantier (l') : i a quauques jorns, i a quauque temps * avena: civada * aver: prend lo sens d'atrapar, raubar, n'acabar amb quicòm o quauquarren, tuar * avesar: rendre domde, adometjar; familiarizar * avesat (d') : de costuma, d'abitud * avisar: regardar * ba(m)bòia, babula, babuia: nesci; estatua; petòta * babinhon mf. menton * babòi : original (persona estranha) * babusar: repapiar * bacada n. past, pasta, pastèla (pels animals). fr. patée pour les cochons * bacar: donar la bacada * bada-graula:?? * badar v. cridar * badada: grand crit * bafada: repais d’importáncia en quantitat * bajar: pensar * balada : frairiá, vòta * balaia: escoba (tradicionala de bàlec o autra planta) * balajar (Corresa) : escobar * balanç: vam, eslanç * balharc: òrdi * balharja: òrdi de primavera * balinjas n. f. plur.: fr. couches ou langes * bana (èstre de ") : anar ensemble, èsser d'acòrd * banchieron: banc pichon * banlesar (se) : barrutlar, fr. errer * banturla, banturle?? m. persona non seriosa (non pejoratiu) * banturlar (se) : fr. errer; musar, perdre son temps a far quicòm? * barbetar v. : còire * barbòta: mena de sèrp non verenosa * baraquen: fr. voyou * barbelòta: jonquilha * bargassar: charrar * bargasson: que japa sens rason, que crida, que fa de bruch * barginhar: esitar. Sens barginhar: sens esitacion, de manièra fèrma * barja (Cruesa): partida de la granja situada au-dessús de l’estable on s'estojava lo fen e la palha * barracat, - ada adj: barriolat, -ada * barradís n. tèrra clausa près de la maison. * barradissa: claus * barrancon: barrèu d’escala o de cadièra, per ext. baston * barrial, barriu: barril * barrutlar: fr. errer * bascha: fr. bâche la toile * b-assetz: assatz; cèrts, certans (qualques) * bàssia: aiguièra. fr. évier * b-assuelh: asuèlh, fr. seuil (de la porte) * batalhar, batalar?: charrar * baterias: batasons (tanben emplegat) * bateusa: fr. moissonneuses-batteuse * bauda: asnessa, borrica, Saura * 'bausir [bu 'vi], abausir: abausir, esbalausir * baussuelh : asuèlh, fr. seuil (de la porte) * beca f. vèspa * beça, beçal, beçau, beçol, betol, betolaud, beç * becar: fr. picorer * becicar: far la sesta * belier: febrièr * belhier: febrièr * belinament : fr. foisonnement, grouillement * belujar (/se) : (se) bolegar * benaise: satisfait, content * beneisir: benesir (emplegat tanben) * bentot: tanben * berche: fr. édenté * bergossa: vièlha oelha coriaç sense valor mercanta * besenga/besinga: pauta * besilh, besilha: causa de pas cap d'importància, pas res * besilhar, bosilhar, far de las besilhas: bosigar, trencar, deteriorar, desgalhar, far de mala òbra * bessicar (bercicar? breçicar?, de Brèç?) : somnolar * bestiaria: bestiesa * besunha, besonha: causa; obratge, afars (personals), bagatge... (tot çò qu'aparten a qualqu'un) * b'etot, ben 'tot: benlèu * beu (de " de) : a còp de, a fòrça de * beu (de ~ que) : a mesura que, a proporcion que * beuna?, beune? : ?? * beuradenc : bevible, potable, que se pòt beure * bevetar: beure lentament * biau biau ! : japada mai aguda dels jounes chens * bibar (Creissent) : forrupar, fr. gober * bicanard: païsan pej. * bicas f. pl. labras * bicar: baisar, potonar * bicon: poton * bieta: bleta * bi(n)gois (de ") : fr. de guingois * bigòrra m. bigarraud/bigarròt, bigarroei/bigarroelh: blat d'Espanha, milhòc * bigòs/bigoelh (bigwé) m. fr. hoyau * bisard??, bisarde?, bisarda: bisarre, bijarre * bilha: tronc d'un aubre * binhet: bonheta * biòla: bèç??, betol?? * biòla (d'un forn) : fr. charbons ardents * bladar fr. emblaver; fig. joncher?? * bladasons : fr. semailles (du blé) * bladin: blat negre (tanben emplegat) * blagassar: charrar * blanc fr. chevesne, meunier (peis) * blanch, -a: blanc, -a * blancha pura: aiga de vida * blanchinhard, a: fr. banchâtre * blandar: ?? (lo fuec) * blesta f.: fr. écheveau * bocanar: fa de bruch * bochas f. pl. labras * boda: fanga * bodra, broda (de 'brauda'?) : fr. crotte, boue battue; ordure * bodrós: fug-l'òbra * boes!: bah! * boifar: v. Boissar * boija, boïja [bwejjo] [buijJo] (Cruesa e endacòm mai): V. buïja * bòina?, boina [bwejno] : bòrna * boinar: bornar * boïolar: faire de bofiòlas, fr. se boursoufler * boirador [bwejra'dur] fr. instrument pour enlever la deuxième peau des châtaignes dans l'opération qui consiste à blanchir les châtaignes, instrument que l'on appelle aussi en Creuse "las tanalhas" * boirar [bwej'ra]: mesclar, braçar, pelar las castanhas amb un boirador (aisina per las emblanquir) * boiricin: panièr * boiriu: redalh, fr. regain * bois m. pl.: encastre (d'una fenèstra) * boissar : escobar * boisson blanc : espinalba, aubespina, jargas blanc, jargue, fr. aubépine * bòja, bòtja (?) : saca * bojal(h?) : fr. trou. bogalh? * bojalar: traucar * bolar: s'enfonzar los pès dins l'aiga e n'aver la cauçadura mòla * bolega: fanga liquida * bolin: panet redond * bolit, bolhit, bulit, bulhit: olada (plat) * boljar, bolejar: bolegar (tanben emplegat) * bomba (a tota ~) : en córrer plan regde, plan viste * bombar: fr. bondir, rebondir * bòn(n?)a: fr. marécage * bondir: fr. gronder (bruch) * bonhar: far trempar, macerar (varianta de Banhar qu'a aquesit un sens particular) * bonhat,-da : se ditz d’una frucha tròp madura, tanben de quauquaren qu’a demorat dau temps a trempar dins un liquid * bonicon: ?? * bordairatge, bordieratge: bòria, ermitage, fr. closerie, petite métairie * bordassar (metatèsi d'Adob(r)assar) [burdasà/durdasà] : repetaçar, fr. rapetasser V. 'do(b...)rassar * bordier: bordièr; p. ext. logatièr * boreta: bar(r)iòta, carriòl(a) * borifa: fr. rombe (instrument de musica) * borilh: borlhon, tapon (coma la nèu) ; tot pitit grun de pouvera * bornat m., bornhon : buc (demorança de las abelhas, autrescòps facha amb la cavorna de chastenh, aura dins de caissas de fusta) * bornha: panièr grand, naut e pregond, de palha tressada per tal de conservar la frucha * bornhon V. Bornat * borramesclar: mesclar totalament? * borrar: tustar (tanben emplegat) * borrassons: fr. langes, couches * borricha (grafia?): bòssa, bossa (engenh de pesca) * borricon: fr. bourriquet * borrilh : polvera, bordilha. fr. balayures, poubelle * borrinar : barrutlar, fr. errer * borriqueta: saussa o sopa d'orselha * bòsc beneit: bois * bosar (se) : se laissar tombar coma una bosa * boschalh : tap (de trafec rotièr) * bòta: bota (fr. outre) * botarèl, botareu: campanhòu * botifla: veissiga * bòtja (?), bòja : saca * botjar: vojar fr. verser. Plòure coma qui la bòtja/vòja: plòure a semaladas * 'bracar V. Abracar * braçar: remenar * braçat (de '') : à bras-le-corps * bradar: gelar * bradassa: charraira, fr. barbouilleuse * bradassar (brandassar) v. secodre; parlar a tort e a travèrs * bradasson, bredasson: persona maladreita o brusca * bradau adj. (tombar '') : fr. lourdement * braga: fr. culotte * bran: bordilha * brancantar : barrutlar, fr. errer * branchiera : ?? * brand o bram?: "sonar a brand": fr. sonner à toute volée * brandinar: barrutlar, fr. errer * brau: fr. lisière de terre qui sépare un champ d'un autre * braulhós: brumós * bravament adj. : doçament; regde; rudament * brave, brava : bèl, bèla * brèça [barça] : brèç * brechar: cobrir * brechalh (Cruesa): tapadoira * bredilha: charraira * brejadís: discussions, charradissa; baralha, disputa * brejauda: sopa caracteristica del Lemosin facha de cauls e de lard (de 'brejar') * brejon: codena del lard * brenada: manjalha de bren amb aiga per péisser los pòrcs * breta, bretona: vaca de lach * bretonar: faire de grumèls * briar (de 'breviar') : acortar * bric de (pas '') : pas ges de; pas cap de, cap bri de * brija (pas '') : pas brica * brijon, brigon: miga, morcèl * brima: molsa; bruine, crachin (que dona l'oidiom o lo mildiu als vergièrs) * brimar: fr. bruiner; èsser atacadas las trufas pel mildiu * bringa: femna mal bastida, una evaporada, una filha nauta e desguindada que fa pas que saltilhar e gambadar * bringar: dançar, saltar, folastrar * bròcha: branca secondària d'un aubre * brochilhon: branquilhoneta * brochon: fr. brindille * brocon (far au "): ?? (es un jòc) * broda: fanga * brodir (brondir), brudir: far de brug, bronzir, bondinar, resclantir * brodischa: branquilhon;fr. broussaille * brostachabrit: fr. chèvrefeuille * brosinar: brosinhar, brusinhar. fr. bruiner d'une pluie fine et persistante * bruau (variant de bruelh?): talús * bruchadís: bruch continu??, brejadís ?? * brucir: mòrdre, atacar a pitits còps de dents, pinçar, piunar * brudir: brusir, brugir, brogir, brunhir, brúnher. V. Brundir * bruja: bruguièra * brujaud: fr. ajonc * brumerlós: brumós * brun (faire ") : faire negre/fosc. montar brun: s'escuresir lo cèl * brundir (lat. grundire) : bronzir, bronzinar * bruset? bruselh?: iò-iò fabricat pels mainatges * budalha: budèls de pòrc * bufec: fr. vide (de fruit à coque: cacau, avelana...) * buïja, buija, boïja, boija, buja, boja: pradèl (bas e umid), pasquièr, situat sovent prèp de la maison, inculte ont gaireben sempre l'èrba a creissit naturalament. Ancianament designava la bosiga. fr. terre en friche, pâtis, jachère * buja, bruja: gèrla, jarra (cruche à huile en terre cuite vernissée, non à long col, mais à anses) * bujandariá: fr. buanderie * bunhet m. : aurelheta (pastisson) * bura: de color fosc * burgaud, bergauda (Cruesa), burgon n. : fosseron * burrau (Cruesa): fr. babeurre * butir: butar * cabonhat adj. : fr. encaissé fig.?? * cacau, cacalh (de 'cascalh' ?), calau, cacòu: notz * cacunha: automobil vièlh * caga-menut: avar * çaiquedelai, çai que delai: ça que la, çaquelà * caireforcha: caireforc * cairiá (cairia, càiria) : canton (coin de l'âtre). C(h)erchar per las cairiás : c(h)erchar, furonar pertot sens succés; caire, ròdol/ròde, parçan, comarca * calau: notz. fr. noix V. Cacau * caleta: fr. cosse * calhada, calhadon, calhat (Cruesa): formatge blanc * calhar: fr. tasser (la terre) * calòta: sièta crosa * camjar: cambiar * campar (/se): quilhar, dreçar * canaçon : fr. caleçon * canal [conar] * cancanar, cancanilhar: charrar * cancaridier: fr. frêne * canòla (Dordonha) V. Coada * cap (pas '') Bas. Lem. : ges * capforcha: caire * capit: poirit (fusta) * 'captar (/se) V. Aca(p)tar * caquetar: charrar * carcalin: pan gròs en corona * carcilhar (se) fr. s’émietter? * cardalhan??, cardalhau: tòpi, topinambor * carolha (Cruesa): pèl d'espic de blat d'Índia * carreu: fr. chariot * cascavel: cadun dels torns qu'òm fa en restant suls pès e las mans sans que lo còrs tòque lo sòl * cascavelar: avançar fasent cascavels * cassa, casson: bocin de tèrra, ben massiu, fr. motte de terre. Durmir coma un casson : durmir coma una còça (dormir pregondament). Un casson de pan: un bocin de pan * cassar: copar * 'catar (/se) V. Aca(p)tar * catissar(s'): acatar (s') (tanben emplegat) * catura : tòrt, despit o damnatge causat a qualqu'un * cauçar: fr. butter (la terre) * cauças: socas (d’arbre) * caumassa: calmàs (calor estofanta) * cauquilhard: pelegrin * caura f. : avelanièr * cavalhier: gendarme * cencena: nœud de l'écheveau; remue-ménage?? * cendrilha: fr. mésange * censat: gaireben * 'cepte V. Acepte * cerèisa/cirèisa [sirèijo], cerièisa [serièijo] : cerièra * cerv: cèrvi * ‘chabason: terminacion * chabeç: fr. fâne * chablata, chabla: clujada (fr. toit de chaume) * chabreta: siulet o cornet d'escorça de castanhièr fabricat pels goiats * chabreu, chabròla, charbòu?, chabròt? : barreja de bolhon e de vin. "far chabreu" ajostar de vin al bolhon * chabreulh/chabridon: cabridon * chabròl, chabròu, chabròt? : cabiròl? , fr. chevreuil?; cabridon? * chabruelh: cabiròl, fr. chevreuil * chadan: tèrra (de 'chada an') * chadieira: cadièra * chafre : surnom, escais(-nom) * chafrolhar: fr. froisser * chaine, chasne, casse, jarric, rover, rove * chaitiu, -iva: coquin; marrit (maloneste e mauplasent) : persona malaürosa, magra e de pauc de santat, pas en fòrma * chalelh [chonej] [tchalej] : calelh (tanben emplegat) * chambija: rastèl * chambon: jambon * chamnhar, chamjar v. cambiar * chaminaire: vagabond, sens-ostau * chaminar: caminer; vagabondar * chanabon: cambe??, carbe?? * chanòla: ansa * chantilhar v. fr. chantonner * chanturlar: fr. ânonner * chapalon (Cruesa): V. pelharaud * chapdau: ensemble daus bens, la propietat (terras e bèstias) * chapiau: fr. pignon (d'un ostal) * chapmarteu: caboçòla, capgròs, tèsta d’ase * chaputadís: dispute * charavelí(s): carivari, charvarin, fr. charivari, vacarme, tapage qu'on fait aux nouveaux mariés * charbonièra, cendrilha, senzilha, gamada, coa de panlon: chincharra, sarralhier blau, tèsta blava (blua), pimparrin, lardeireta (tots en Provença maritima), lardier Prov.; fr. mésange charbonnière * charjant: pesant, pesuc * charmable, eissarmable ? : fr. charmant * charmenar: tormentar, tracassar * charpinhadís : disputa * charrairon: caminòl charratièr * charrau f. : intrada d'un camp sens barrallha, facha d’entrelaç de branchas, mai granda que la cleda; barralha "à claire voie" * charrièra, carriera: camin o espaci libre près dels ostals ont passan o estacionan las carretas entre las bòrdas; per ext. cort de la bòria (de. basse cour) * chas adv. en çò de; chas ieu/me…: los membres de ma familha, l'ostalada " chaser: caire, tombar * chasne: casse * chassida: fr. chassie * chastiar: castigar * chat-martre: martra * chat-pitoir, chat-pitoi(s), chat-pitòer?, chat-pitair, chat-pitais? [pituej/pitòj] : catpudre, (gat-)pudís * chat-pudent, chat-punais V. Chat-pitoir * chatinglar v. fr. chatouiller * chauça: cauceta * chauchabutida: ?? * chauchar: fr. appuyer * chaucida: caucida, mena de cardon salvatge * chaufaliech [-et] : fr. bassinoire * chaul d'asne (Cruesa): mena de cardon salvatge * chaulhadura: solhadura, brutícia * chaulhar: solhar, enlordir, embrutar; trempar * chaumassa : calor umidosa de l'estiu * chaumenir fr. moisir * chaumenit, -ida: fr. moisi, -e * chaunhar: fr. grignoter, croquer * chaupir : atrapar, agantar * chaupre m., charpre m. calpre (arbre) * chavana: tempesta * chavau: caval * chavau dau diable: fr. bousier, lucane ou cerf-volant, faucheux; mante religieuse * chavaujar: cavalgar * cheita: fr. chute?? * cheminada: cheminèia, chaminèia, cheminièra * chen: can, chin, gos * cherbe f., chibre m. (Cruesa) : carbe, cambe * chialar (Cruesa): cridar en ploramicant * chonhar (Cruesa): V. Fonhar * chòrta (Cruesa): veitura, automobil * chucant: fr. boudeur * chucar: chocar * 'cianta: V. Aicianta * cierge: ciri *cima (a la <nowiki>''</nowiki> de) : au bot/cap de * cinglan (singlan?): colòbre vèrd e auriòl * cir(i)èja: ceriesa. V. Cerèisa * cirie(i)r m. ceresièr * cirèisa, cirieisa: cerièra V. Cerèisa * citron: sòrta de cogorda de color rossèla * clabòt (ueu '') : uòu covat e non espelit, que siá estat fecondat o pas, o que l’embrion soiá mòrt * clachar (se) : s'amagar, s'escondre * cladassa: fr. litorne (grive) * clampar, clampanciar: charrar * clampinar: ? * clapar: per dire de borrar vivament emb las mans o ben emb una lata, o amb quauquaren de plat, de plange * clapeta: fr. pipelette * clapeta (far "): charrar * clapetar: fr. claquer (de las dents) * clardat: clartat * clauvar: clavar * cledier: fr. séchoir * cledon: fr. portillon * clessa: fr. clisse * clocauda : fr couvée, troupe de poussins, engeance, famille * clucas : fr. lunettes * clucaron m. grapaud que pòrta los uòus de la fema "a pelharaud" * cluseu: fr. fente? * coa de patla [panlo]: ajaça, agaça * coada, coda (Cruesa): sòrta de lòssa de fusta o metalh amb un long tudèl traucat que se pausava sus la selha per beire o versar l'aiga. ("godet à queue qui sert à puiser de l'eau dans un seau"), cassotte * coar: fr. couver * coatar (se) : metre sa coberta *còbla f. : fr. couplet * coble (un ~ de) fig. : parelh (un ~ de) * coca: patata * còça: soca. V. Còssa * coçar: cercar, espepissar * cocorda f. cogorla * codar: pàisser las vacas dins lo coderc * coeijar (/se) V. Coijar (/se) * coenh : canton * cogasson: se ditz per lo còu darreir la testa, lo copet * cogoiç, cogòu/cagüelh-cagoelh [kagwey] m. cogòt * cogolha, cagolha f. cagaròl * coguol m. fr. cocu; coguola: fr. primevère * coia, coja: fr. courge, citrouille; gorda faita amb una coloquinta * coijar (/se) : (/se) colcar * colar: descendre? o prendre una carrièra * còl(d)re, còure (còrre) : coudrier (notat 'coorre' en un lexic) * colenar (se) : fr. se glisser * colidor: corredor, fr. couloir * colier: colar. fr. collier * coma adv. amb (exprimís l’acompanhament quand òm parla daus umans e sovent de las bèstias de la bòria) * coma: com. (/Com) vai 'cò? : com va? * començada : començament, començança * conchon: fr. bassin? * concir (lat. concidere) : fr. abattre, accabler (la calor) * condencionar (se) fr. se coaguler * coneitre: conéisser * conelha (conuelha) : conolha * conestre: conéisser * congièra: congèsta * conhar: enfonzar, folrar; fig fr. glisser dans * conòrt: auguri, presagi, opinion, esgard * conortar (se) : regaudir, consolar, donar de coratge * conselh (se balhar) : se donar de còr, de determinacion * contrariós: fr. contrariant * convidós: convidaire * còpa : copa (de bòsc) * còp-sec d’abòrd : fr. tout de suite, sur le champ * copilhar: copar en morcelets * copinhar: tustar? * coquerla: cocut feme * corbe, corba adj. : corb, corba * corcha: sièja (fr. vandoise) * coret: corada, coradilha * còrna-budeu(s?) m. : fr. culbute. Fa lo grand còrna-budeu: morir * cornelha: graula * corniòla : còl, traquea artèria, esofag * còrsonela, còrsenela fr. scorsonère * cortissons: pantalons corts * cosinacuol: renouée (lit. "démangecul" planta) * còssa: soca * cossier, cossei (Naut Lemosin): preocupacion (gascon 'cossidèr') * cotilhons pl. : gonèla * coturas f. pl. : terras cultivadas de blat, de segle, de blat negre * cramilhera fr. crémaillère * crànher : crénher, crénger (tanben emplegats) * craunhar: fr. grignoter, croquer * crema f. crenta * crochar, 'crochar: acrocar * crochet: fr. pissenlit * cronhar: fr. grignoter, croquer * cròs: trauc; fr. tane (de renard etc). Cròs dau cul: anus * crostar: enlordir * crubir, crubrir?? (p.p crubert) : cobrir * crum: fr. brume * crumor (en ") : fr. obscurci par la brume * crussir : manjar?, devorar? * cubertilh: tap d'ola * cubrir: cobrir * cueire v. còure * cuenh: canton, fr. coin (d'un luòc) * cujar + v. inf. : arribar a, reüssir a * cul sus testa: fr. sens dessus dessous * cuol [kju], cuòl ([tior] a Tula) : cul (tanben emplegat) * cussòla: gròs pan de segla * dadet? (Cruesa): nom afectiu donat als mainatges (de 'daret' aret?) * daiciá, daiciant (d'aicí a/en, ent (= ont) : d'aquí a; dinc a, fins fig. (tanben: d'aicí a) * daivoar: desautorizar, renegar, condamnar * dalh: fr. faux * darreir (nontronés e endacòm mai) : darrier * dau: del (tanben emplegat) * dausuns: qualques, certans. 'dausuns còps' : certanas vetz * decha: ferida * degolinar: caire gota a gota * degolinari (far ") : fr. enlever furtivement (en jòcs d'enfants) * degrad, degrat: grad, gra * degreu: mal grat, despiech, pena, estat de sofrença morala * degut: deute (tanben emplegat) * deibrir, dreibir: dubrir * deimai: fatigat, geinat, excedit * delesei? delaiçai? De lai ençai? [delesej] : d'ara en avant * deleser: fug-l'òbra, hippy * demia, demiá f, demieg m: mièg, mièja * dempès: V. pès (d'en ") * dempuei: dempuèi * denada: viure(s); argent; tropèl? * denaut: en naut * desbilhar, des’bilhar (se) : desabilhar * de(s)bolar: s'enfugir * desavenhe: desagradable, desplasent * desboijar: esbosigar * desboirar: desmesclar V. Boirar * desbojar, desbotjar, desvojar? : desbanar, travolhar; recontar, decorar, cardinejar * desbolegar: desbrolhar?? * desborrinar : esborrifar? * desbraulhar: grafia per Desbrolhar?? * desbrundelar: desrotlar (un fial) * deschassidar: levar la chassida (crostas dels nòunats al bòrd de las paupièras e cilhas); dobrir los uèlhs al monde; batejar. * descranilhar: descrocar, desgafar * descrubir: descobrir * desdire: fr. fausser (au sens materiel) * desei (deseir?), deser : desir; fr. désir * desennastar: levar l'asta * desfarda: fr. débris, rebuts * desgaunhar: fr. faire des grimaces; rechigner; fr. vomir ? * desgaunhat, -ada: renfrogné, ronchon * desgoletar: fr. se dérober, disparaître * desgorçar: netejar una broa * desgreu: mal grat, despiech, pena, estat de sofrença morala * de(s)guelha: fr. boucan, bombance, ribote * desjaivar, desgeivar? : far sortir del lièch *deslenat: fatigat * deslurat, -ada: fr. déniaisé(e), résolu(e) * desnant: d'aicí/d'ara en avant * desnogalhar: dobrir un *nogalh o notz * despetesir: fr. décrasser * despiech (far) : contranhar, desrenjar, saubre mau * despuei [dejpej] [despë], dempuei, : depuis * desraijar: desrasigar, desraiçar * desrei: malaür, desastre, troble, desrota * desrejar: chambiar de direccion, desviar * dessierv: dessert * dessós, dessot?, dessots?, dessotz?: dessota, dejós * destombar: càser (de sa nautor); fig. desconcertar * destrenh: fr. ménage (faire le ") * desvarachar: desbosigar, artigar, desglevar, de(s?)gorsar, fornelar * desversar: fr. renverser * desviardar: fr. décamper * desvirar : ?? * desvirolar: escorjar * desvoar: renegar (qualqu'un) * det. grand det: det gròs?. mermilhon : det pichon. guinhaire: indèx * deu: del (arrondiment de [[Sent Irieis]) * déver: deure (tanben emplegat) * diaures!, diatres! : diantre! * diesena: desena * diesenat: desenat * dietz: dètz * dieumenc [diòmen], dieumenche [diòmenche], dieumergue [diomerge], dieumenge [dioumejne] : dimenge (dimenge o diumenc semblan las formas majoritàrias) * dijuòus: dijòus * dimenir : demenir, diminuar (tanben emplegat) * dinc a: fins a * dindaud: dindon, dinde (Corresa) * dindrinar: tindar  * dispareitre, disparestre : disparéisser * dissa(n)des n. (de */'die 'sambati/) : dissabte (de */'die 'sabat-i/ tanben emplegat [disadde]) * 'do(b...)rassar, 'dobrassar? (>adobassar) v. : petaçar. fr. raccomoder (un tissu) * doas-tres: qualques * doçarèl: fat, doçastre * doler v. : dòler * domaisela: fr. cerf-volant * domdar v. : domesticar * domde : docil * dondar v. Domdar * dòstar: dostar, retirar * dòuça: fr. gousse; mongeta, fr. haricot vert * dòure, doler v. : dòler * dreibida, deiberta, duberta, druberta: pp. dobèrta * d'òrs en avant: d'ara en davant * drapel: fr. lange * drollichon: drollet * drubir, drobiir, dreibir, dubrir, druebir, deibrir, ubrir : dobrir * drucar: ?? * dueinan, d'uei un an, endueinan, en d'uei un an: l'an que ven * dumpuèi: dempuèi * durbir: dobrir * durmença: dormança, fr. somnolence * egulhada: fr. aiguillon à boeufs * eidredon: edredon * eigar, aigar, eissegar, asengar v. metre en òrdre, agençar, adobar; ajustar, separar; adesar * eimatin: aqueste matin * einoiar: sofrir; fr. ennuyer (embêter) * einueg: problèma, pena * einuech adv. uèi * einuei, ennuei (esnuei) : sofrença. V. einueg * eiperar, esperar [eipéra] fr. attendre * eirisseu f. jolverd * eisanhe: avar * eisilar: fr. glisser * eisir: aisir??; eissir?? * eissabanit : ?? * eissabencar: eissabrancar, eissabancar?, desbrancar, (e)scabeçar * eissaragar (grafia de verificar): esparpalhar lo fen. V. Eissigar * eissarquiar: esfondrar, desplaçar la tèrra * eissaurar: V. Eissurir * eissaurelhar : assordir * eissebrar: estrifar, entalhar * eissegar : segar, meissonar; fig. destruire * eisserbant: deserbant * eisserbar: sarclar, arrancar las marridas èrbas * eisserbatge: deserbatge * eissicolhar (s') : cridar * eissigar (varianta d'eissegar/eissagar: partejar en parts egalas entre personas) (/s') : esparpalhar * eissiular: siblar, siular * eissolent: insolent * eissorlar: eissordar (dins lo sens d'enervar) * eissublar, eissuflar, eissicliar (sicliar) : siblar, siular (lat. exsibilare) * (/s')eissubir, eissubir [ejjubí] : s'avalir, desaparéisser, fr. se volatiliser.l * eissufle, estufle, eschurlet, eschuflòl, eschurlòl: siblet, siulet (lemosin classic) * eissurir v. fr. premsar, serrar, tòrcer, faire secar, fr. essorer, épreindre; agotar, fr. tarir; fig. agitar, quichar lo chuc * eitot: tanben * embaisse: biais, afar * embarbolicar: embrolhar?; embarbostir? * embonilh: fr. nombril * embrucida, embrussida: morduda, nhacada; fr. pincée * emper adv. pasmens, totun, pr'aquò (cf. catalan 'emperò') * emplei: emplec * empleiar, empluiar franc. : emplegar * emplenat, empluiat franc. : emplegat * emplir: emplenar * empluiar, empleiar franc. : emplegar * empluiat, emplenat franc. : emplegat * en per avant: aperabans * enançar: avançar, progressar * enautar (/s') : enauçar * enchaiença, enchaison: escasença, pretèxte * enclunhe: enclutge. fr. enclume * encranilhar: encrancar * endalh: andain. Fenar los endalhs: faner les andains * endechar: endecar, mabolhar, abasir, abismar * endechat, -ada: andicapat ; privat d'un o plusors dets de la man * endonc: puèi que; alara, alavètz (en aquel moment) * endueinan [ɛndej'nɔm]: l'an venent * endunle, endutle: budeu emplit de charn de pòrc aprestada. Se conserva emb lo salat (charn de pòrc salada) e que se minja bulhit. fig. V. Entrule * endurar: sofrir * enfetós: pudent * enfeurit,-da: enfebrit (que suefra de las feures) * enfonilh: fr. entonnoir * engalunchar (s'): s'installar o èsser pres dins las brancas d'un aubre * engarçar: trompar meschantament * engaulhar (/s') : se crotter de boue * enginjaire: fr. inventeur * engolar: engolir; fr. gober * engraunhar: engraufinhar, grafinhar * engrunar: fr. écosser, égrainer * engueitar: gaitar, espiar * engingar: engimbrar * engravissa: escaravissa, fr. écrevisse * engulhar: conhar lo fiau dins l’agulha; conhar lo còrs dedins un vestit per s’abilhar * eniurar: fr. enivrer * enjagat,-ada : posicionat d’un meschant biais * enjucar (s') : s'enjocar, se plaçar a la cima de quauquaren d'aut (aubre, eschala, teulada, etc.) * enmatin (l' ~) : matin (lo ~) * enniblat: ennivolat * enniurar: fr. enivrer * enquera, engueras/engueras (d') adv. encara * enquilhar: cargar (un vestit) * enrotar: començar, metre en rota * ensauvar (s'): se sauvar * enser (l'): lo ser * ensorcelar, ensorcierar, ensorcilhar: enfachinar, enfadar (tanben emplegats) * ensubrevut, -uda: que pòrta lo marrit uèlh o sus lo qual l'an getat, embreissat, emmascat, enfada, enfachinat, enfachilhat * entainar: tardar; languir * entau: aital (del latin 'in tale (modo')'); (ai)tant * entanhar: enfangar, enfangassar?, embodigar??/embodijar??. fr. embourber * ente : ont * entòrcha : fr. torche * entraupa: entrava; trapèla, tracanard * entraupar (s') : fr. s'entraver, trébucher * entreprener: entreprendre, entreprene, entrepréner * entrebreschar: ?? * entrule m. òme pauc actiu, mal desgordit * entrusca (tant) que: fins (a tant) que * envertolhar: recurbir, entornar, enrotlar, envolopar * enviá: enveja * enviblar: trompar; jugar de meschants torns, ensorcelar * envirolar: entornejar * esbabinhar (s') : finfonhar, ranguilhejar, biscar, ragassar, petonar, fr. grommeler, rouspéter (en faisant des grimaces) * esbadaurelar (s’) : cridar a plen gorjareu, plan fòrt, en alulhar * esbalausir [ejbalu 'vi], esblausir [ejblu' zi] : esbalausir * esbatoelh, esbatoeri(s...): fr. ébat; amusement; joguet * esbaubit: plan estonat * esbelar: se far bèl, lo temps * esblanchurir: blanquejar * esblausir [ejblu' zi], esbalausir [ejbalu 'vi] : esbalausir * esbolhar, desbolhar: traire lo budelam, dobrir las tripas; demolir, destruire, abatre * esborlhar: fr. aveugler * esborissar: esborrifar * esbraceiar: esbracejar * esbramelada: fr. bêlement * esbramelar (s') : fr. s'égosiller * esbresinaer, esbrijonar, esbrisonar: fr. émietter? * esbrodichar, esbrodichonar (minoratiu?) : podar un aubre, fr. épointer * escadassar: cridar per paur (per dire los crits de las jalinas) * escaletar: fr. casser, enlever la coquille, écailler * escanar: fr. éreinter * escarabissa: fr. écrevisse * escassonar: émotter * escassonat, -ada: dividit, trencat * escebrament [eysebrà]: estrifament * escebrar [eysebrà, esibrà], escicar, escirpar: destrifar, partir, escarpir * eschala dau Bon Diu, o dau diable: arquet de sant Martin * eschaletar: escalar. fr. escalader * eschamjar, eschamnar: escambiar * eschamge, eschamnhe: escambi * eschantir: atudar; aucir * eschardilha: fr. écharde * escharnir (s') : grimacejar ''Dau citre o ben dau vin que es jasbre vos fará vos escharnir'' * escharonhar: escorjar, levar la charn de mala manièra, en eissebrar * eschauradís : escaufament * eschaurar: escaufar * eschauton: fr. écheveau * eschavel: fr. rouet * eschilla [eschinla] : esquilla * eschillon [eschinlon]: esquilon, fr. grelot * eschivar v. estalviar, economizar; evitar * escicar (essecar??) : talhar? * esclapir (s') : s’esfondrar, tombar tot d’un còp * esclargir: esclarir, fr. rincer * esclarsiera, esclarciera?, esclarsida: fr. clairière?; esplendor?; esclat de lum. loc. A l'esclarsiera/esclarsida: fr. à la pointe du jour * escorcir: escorçar * escorsiera: corsièra * escrasar: esclafar * escraunar (s') : cridar (coma una graula) * escrupir: escupir * escujar (s') : s'escondre * escunlar, escutlar, escudlar: versar, vojar, mesurar; plaçar, despensar; fr. embarrasser, rendre penaud, interdit. * escura: bòria, bòrda, granja * escuròu: esquiròl * esfarbir, esferbir: desbarbolhar * esfeunir: mettre en colère, exciter, irriter * esfeunit,-da adj. : dins un estat de colera * esfodir, esfòudir, esfaudir?? : espantar? * esfoudir: affoler * esfredir: mettre en colère, exciter, irriter * esfredit,-da adj. : susprés, paurós * esgirdar: asperger éclabousser * esgleisa: glèisa (tanben emplegat) * esgorçar: agotar; desboijar (desbosigar) * esgrinjòla: V. grinjòla * esjarrar: esgarrar. fr. écuisser, fendre en déchirant * esjarrilhar, ajalhar, esjalinar (per terra): (s'): acatar (s') (tanben emplegat) * esjavinhar(s') V. Esbabinhar (s') * eslampar, eslampiar [eslampià/eslapià], (es)ropiar, eslifrar, colenar v. lisar, fr. glisser; déraper?? * eslampiada: fr. laisser-aller, emportement hors de soi, licence; lampada, fr. lampée (prendre une ~ d'une boisson) * eslauç, eslhauç: fr. éclair * eslhauç: fr. éclair * eslhauçar: fr. faire des éclairs * eslhausada: coup d'éclair * eslhausar: fr. faire des éclairs * eslausiada: coup d'éclair * eslonjar (/s') : (/s')alongar; se jaire/jàser * esmai, desmai: fr. émoi, souci, inquiétude * esmaginar (cf. cat. anc.) [eimaginà]: imaginar * esmaiar/esmajar: inquietar, estonar; decorar, florir, fr. émailler fig.; S’esmajar de quauqu’un o de quauqua ren: migrar, demandar o cherchar de las novelas, s'en preocupar, s'en inquietar * esmalir (s'): enrabiar (s') * esmalit,-da adj. : dins un estat de colera * esmància: menaça * esmanciada: menaça. A esmanciadas : fr. en rampant? * esmanciament: acte d'esmanciar * esmanciar: amenaçar, far de menaças amb un signe de la man * esmaraunar o esmarraunar?? (s' ") : fr. grogner * esmirar: visar (aver coma objectiu, cibla) * esmiraudiat: miraculat?? * esnançar [ejnansà]?? (amb EI- non etimologica) : avançar, progressar * esnharlar: agrandir un vestiment a otrança en tirant dessús * esnuiança: fr. ennui * espanhar v. (u)lhauçar * espandre: espandir * espanir (s') (Cruesa) V. espatarrar (s') * espansilhar: escampilhar * esparrar (s') V. espatarrar (s') * esparson: fr. écouvillon * esperar [esperà] fr. espérer * espetissar: apetitir * espeulhar: espelhar, escorjar (levar la peu per la recuperar) * espinasson: albespina??, aubespin?? * espingar: gambadar, se ditz pejorativament per dançar, remudar, bolegar * esplamir: fr. étaler? * espodansar: espodassar, podar un aubre * espofidar: fr. pouffer?? * espotir [ejputí], espòutir (lat. Pullis: pòu, polvèra) : fr. écraser, réduire en poudre * espistrolhar: fr. éclabousser * esraminar : fr. gronder * esranchat, -ada: garrèl,- a * esranhadís : fr. toile d’araignée * esrantelar: levar las rantelas * esrapar: desrapar * esritjós (grafia per iretjós??) : ?? * essaurelhar: V. Eissaurelhar * estamnar : entamenar? * estancha: estanhòl, pescariá * estelura: estelam? * esterbar (de Trevar??): barrutlar, fr. errer * estiflar: siular * estinhar: v. Estribar * estinhassar : fr. ébouriffer * estolha: estobla, restoble, rastolh * estorbar: dispersar * estorbeu: esparvier (tanben emplegat) * estorcer (/s') : fr. se tordre, se tortillerèstra: lucana petita del granièr * estre: èsser. Estre per +v. inf. : èsser al punt de * estrech : èsser un '' : èsser fòrça magre * estrelhar: donar una rosta, fr. étriller, battre, donner une raclée * estribar : trabalhar, usar, fatigar; fr. unir le fil en le dévidant par le moyen d'une pièce de cuir ou de drap nommée 'estribador' ou 'estinhador'; fr. mener bon train * estrifolhar: estrelhar, batre, donar una bona leiçon * estufladís: siulament larg * estuflar: siular * estujar: escondre, amagar; estojar ? * esversar: fr. renverser * esvetlar [esvenlà], esvedlar (s') V. espatarrar (s') * esviardar: fr. éreinter * esvicoar (s') : s'avalir, desaparéisser, fr. se volatiliser s'esvicoar * esvirolada: ?? * esvirolar: escorjar; fig. despolhar * etiada: fr. jachère nue * eu (Naut lemosin): el (Bas lemosin) V. Aul * exprès (a ' '') : fr. à dessein * fadard [fodar], fadarda/fadassa: fadat, fat, nesci * faiòu n. fau * faler: caler * fame: fam * famgala: fr. fringale * familha: tanben vòl dire 'mainatge, enfant'. "(Ilhs) an doas familhas" * fanha: fanja, fanga (tanben emplegats) * fanir: ?? * farcidura: farçum, farça * farfantela: ?? * Farjòu: Ferreòl * faròt: ?? * farrar: farratjar?? ; ferrar * farròlha f. : ?? * fastjar [fashà/foshà] (latin ''fastidiare'') : empebrinar; fr. fâcher * fat, fada: caluc, uga * fava, fava verda: mongeta, fr. haricot vert * feblesir: feblir * femorier: fr. fumier * fendassa: crebassa * feniera: fr. fénil * fermic, fermitz, furmic: formic, formiga * fermijar: formiguejar (de monde, etc) * fers, fera: sauvatge; fièr, -a * feunial: fr. taie d'oreiller * feure f. sovent en pl. : fèbre. Feure bringau * feurier: febrièr * feuse: falgueira (tanben emplegat) * fiau per linha : de fial en cordura, de fial en agulha (punt per punt, per lo detalh, dins una succession logica) * fiau: fil, fial * fiaulat: bandat, pintat * filh de vessa ! : macarèl * fiolon: botelheta * flaia: fr. pousse d'un végétal * flaina: fagina * flau onomat. : fr. vlan * flaujon : fr. flageolet. * flaunhard : fr. flemmard? * flaüticar [flejticà] : sonar mal la flabuta * fleitau: plafond * flissonar: ondejar? ; fr. frissonner?? * fodinar: fr. fouiller * foirar : aver la foira * foitar(/se) : fotre * foitre (/se) : fotre * folharja: fuelham * folharjós: folhós * fonhassar o fonhar (?) (Cruesa): ploricar * fomarier: fumièr; bordilhas * fomorjar : ?? * fòrt (a ~ de), a fòrç de ?? : a fòrça de, a dich de, a dicha de * fotrasson: janfotre * frachin: cendre o escòrias pichonas, oxid negre de fèr * fradassa: frachiva (landa, terrenh inculte) * frair n. fraire * frau: tèrras abandonadas, èrmas * freg f. : freg m. * fregir: refregir * fremijar: fremir * frijoladís: frejolum, fr. frisson * frijolar: fremir, estrementir * frenir (de "fenir" ?) : gastar, usar * fresche : fresc (tanben emplegat) * freschum: fr. fraîchin * frestinar: furgar, fosilhar, cercar, tafurar, nistejar * fretissa: V. Lissa; pan negre fretat d'alh * fricaud, -a, fricós, -a: fr. ragoutant, friand, appétissant * frijol, frijolada: frejolum, fresiment, fr. frisson * frijolar: fremir * frijoladís, frijolament (frisolament? ?), frejolament? (fresolament??): fr. frissonnement * frimor: frejolum, fresiment, fr. frisson * fringa-marçau (far la ") : ribòta, festa * flissar: ondejar? ; fr. frissonner?? * frissar: ondejar? ; fremir, fr. frissonner * friular : fiular en frire ?? * frotjar o frojar? frochar? (se ven de 'fruchar') v. créisser (arbres, plantas), butar, grandir, se fortificar, aprofiechar; fruchar, frutejar * fruncir (las ussas) * fuelher : caler, faler * fumari (Cruesa): fumièr * funtar: defuntar, morir * furgalhar: fr. fouiner, fouiller * gabolhan: fr. églantier * gafada: mossegada, estrifada, esquinç(ada); regomàs, monha; bajocada; malbiais * gafon: fr. gond * galatja, jalatja [ga'lazo] : fr. ajonc d’Europe * galeton: pastisson * galhauda f. rana (de 'gaulha') * galòpa:?? * gamar: raubar finament * gamiraud: fr. garnement * gana: ga, gas, gau. fr. gué (tanben emplegats) * ganh: gasanh * ganha: truèja * ganhon, gaunhon, nhon, go(i?)nhon n. pòrc * gansolhar v. fr. éclabousser * gargolh, garguilh: fr. rale, gargouillement borborygme, grouillement, passage ou production des gaz dans les intestins; enrouement, barguignage; médisance, murmure, babil. * garlècha: fr. gardon * garlopa: fr. varlope * garri: rat pichòt (terme afectiu) * garrissada: bòsc de garrics * gasinar: furetar * gaste, -a: fatigat, -ada, las, -ssa, abracat, -ada (de gaste: de fatiga) * gata: pòcha * gatge m. salari; mòble; instrument; recipient, esplecha, ostilh, ustensilha (sovent vaissèla o panièr); causa. Gatge pissier: gresala de pissar. En occitan medieval ''gatge'' = fr. attirail * gatieira: davantal, faudal * gaton: pochon (pòcha pichona) * gauça: gòrça ?? * gaug : fr. pissenlit * gaulha f. fanga * gaulhada : f. fanga * gaulhar, gaulhier, gaulhasson: gassòt * gaunha: gauta * gaunhas f. pl. : fr. gâle; écrouelles, cicatrices des écrouelles * gemar: gemir * gença: balaja, engranièra, escoba (tanben emplegat) * gençar: balajar * genebeurnier: genebrièr * genha: caprici * gente, -a adj. graciós, -sa * gentiament adv. : doçament, amb gràcia * genuelh: genolh * getacion: (fach de getar un) marrit sòrt * g-i, gui, li: i * giau (<geu) : gibre * giba: volam, fr. serpe à long manche *gibla: ??. Plòure a giblas: plòure a semaladas * giblar: plòure a semaladas de faiçon quasi orizontala * gibon: volam per esclairir (fr. élaguer) los aubres * gigonha: irresolucion, dificultat futila que arrèsta la decision d'un afaire * gigonhar, cigonhar, jaguinhar? : trabalhar inutilament, traire mal a faire un obratge mecanic per fauta de bon otilh; cracar, far de bruch, coma lo de quicòm mal jontat; agir lentament, lambinar, lamternar, trabalhar quaucòm amb mejans insufisents per i reüssir; (Cruesa): fr. gigoter * gileta: vesta * gingar: fr. giguer, saltar, gambadar, fr. folâtrer * gipa-japa (far) : tressautar, tressalhir * giraudela: giròla (mena de camparòl) * girrinar: bruch del sautarelh * giton: fr. rejeton ? (d'arbre) * gitre: fr. gîte * giure: gibre * glaç: glaçon * glapar forrupar, fr. gober * glara: clara d'uòu (tanben emplegat) * gleisa [eλeizo]/[e(l)ieiso] * gloriosetat: vanitat * gòfe (gònfle) : fr. bouffi * goiasson: enfanton * goiat, -a: gojat, -ata * goion: fr. goujon * golar: engolir, englotir * gomar: forrupar, fr. gober * goneu: abit, vestit d'infant * gòrça: brossalha, ramalha, ramada, rodicha onte i a de las rumecs, daus boissons daus petiòts aubres entremesclats; broa de clausura, fr. fourré * gorgeira: fr. gosier * gorgetar: vomir; avoir des haut-le-coeur; fr. gaver (un animal) * gòrja f. boca * gòrja roja: fr. rosé des prés * gorjar: fr. gaver (un animal) * gorjarèu, gorgarèu: fr. gosier, conduit de l'arrière-bouche à l'oesophage. * gorret: fr. goret * gorrin, gòrra: pòrc/truèia; pòrc marin * gorrinar, gorreinar: fr. chatouiller; gratar, fretar * gosonar: fr. remuer (un bâton) dans un trou * ‘grafuelh (agrafuelh) : fr. houx * (non) gran [gro] adv. : ne ... : pas brica ... N'es gran/Non gran: fr. certes pas * granda: mameta * grandmair, grandpair, grandamair: grandmaire * granissar: far de granissa. fr. grêler * granolha: rana, granhòta * grapar: fr. gripper (attraper, saisir) * grapiar: escalar. fr. escalader * gratussar: fr. gratter en surface (la poule) * grautons: gratabons, graissons * eschillon [eschinlon]: esquilon, fr. grelot * gresa: ?? * greu: grelh, grilh (tanben emplegats) * grial: fr. vaisseau en bois rond en forme de jatte * griala: fr. terrine * grinha (cercar ~) : cercar brega: cerchar de se brejar, en paraula o emb los punhs) * gri(n)jòla: v. Grisòla * griselard : grisós, grisastre * grisòla [gri(n)jòlo] : fr. lézard des murailles * grison: granit (pèira) * gro: groa ?? * groada, gruada: nidada (de poletons...) * grolaud: ?? * gromar: fr. croupir; cuire (trop) longtemps; s’attarder * groüm: fr. groin; pòrc * grun : grain; fr. chenil, niche * grumilha, grumulha: lagrema * grusilhon: grun pichòt * guelha: pelha * guena: monina * guèrlhe, guèrlha, guèrle, guèrlia adj. : fr. louche * guerlinja: esquilon, fr. grelot * guerlon : fr. gobelet en ferblanc et à une anse qui sert de mesure pour le lait * guessar ?, guessir ? : profieitar * gui, g-i: i * guicho?: fr. chat-perché * guichon: fenestron * guidauba: fr. viorne * guilanèus m. pl. : fr. quête des oeufs (En Naut Carcin, per l'Avent los jovents e los mainatges anavan quistar de farina e d'uòus. Segon Xavièr Vidal, aqueles cants se dison ''guilhònas'', e, dins d'unes vilatges que i a, se cantavan pel Cap d'an. Per Cap d'an se crida Al gui, l'an nuòu (''gui'' es un francisme per vesc). * guilhaneu (per '') : estrenas? (de començament d'an). V guilanèus * guinde (Peiregòrd, Bas Lemosin) : piòt, dinda, dindon * guindre: fr. dévidoir * guisauba: vidauba ?? * 'guissable, aguissable : asirable, fr. haïssable * gusseu: fr. bobine, pelote * guita: fr. cane (femelle du canard) * i. V. Ilhs * idolar: udolar, cridar fòrt, fr. hurler * i-eu: V. Eu * ififó : mena de crit * ifofonar : cridar per sostenir la nòvia * ilhs: els * imatjar, esmajar?? [ejmajà] (cat. anc. esmaginar) : imaginar * inhon: onhon, ceba * intucat : intocat, endecat?? * io: ièu * iò: o (article neutre) * ja! ja! (jatz? de Jaire?) : per far arrestar los buòus * jaçar, jagassar (liagassar), jacassar, jacinar, (s’)esjacinar (tanben: cridar coma una ajaça), bargassar: charrar * jaciaud: jaç, fr. tanière * jadilha: fr. jatte, vaisseau rond et sans anses, fait d'une pièce de bois * jadilhada: grand quantitat * jai: gag, gai (auseu) * jaiç: jaç. fr. gîte * jal (bas-lemosin) : gal * jalussada: còp de gel (meteorologia) * jalussier: qui apporte nombreuses gelées blanches * jangaunhas n. maissèlas * jangladís: crits de granda dolor * janglar : cridar, lo pòrc o can quand qualqu'un li trepeja la coa; fr. grignoler * janzi : '' Quante ma granda-mair vesiá quauqu’un cassar de las nosilhas emb las dents, disiá que quò « li donava lo janzi ». Quò li fasiá l’efiech d’una seja que vos sisla dins las aurelhas, que vòstras dents semblen prestas de vos tombar de las gengivas.'' * janton: paisan * januelh: V. Genuelh * jardòla (en '') : ?? * jarpalha: disputa * jarra f. : garra (d'animal), cuèissa; fr. quartiers (de viande); lobes de noix * jasbre, jasbra : ? ''Dau citre o ben dau vin que es jasbre vos fará vos escharnir'' * jase?, jars? (Cruesa): auc (auca mascle) * jaser, jaire v. : jàser, jaire * jaspir: prendre, atrapar quicòm de sas mans * jaspissons, jarpissons? (Cruesa): fr. grande bardanne; autoadesiu, adesiu * jau (naut-lemosin) : gal * jau d'Índia: dindon * jaufada: grapada, grafada, fr. jointée (de mains) * jausemt, jauvent, -a adj. faste; benfasent, -a, qu'a bonastre * jauvir: gausir * Joan-femna: fr. garçon manqué * joine: jove * jònc: jonc * jorn falit (a '') : a solelh colc * jòune, -a, joune, -a adj. jove, -a * juca: granièr pel fen * junja f. vedèla (vedèla i designa lo vedèl feme que ven grand) * jurc’a, jusca, jurcinc’a, jurcanta, juscanta: adv. duscas * justar o ajustar: mólzer * jutar: far de jus?? * labencha: granda peira plata * lac m. mara, cròs d’aiga durmenta * ladre, -a: marrit, -ida * lai: i * lai-bas, la-bas: aval * lai-sus, la-sus: ailamont * lait (minoritari) : lach * larjoït : ?? * laschar: fr. lacher * la-sus: ailamont * lata: fr. perche * latz (Cruesa): fr. giron * lau (en ") : en bas * lausissa: teit de lausas * lebretar: bruslar d’enveja * lechadier: fr. friand * lechatariá n. lecariá * legièr (de '') : ?? * len, lena adj. : ?? * lendoman: endeman * lerpar: lecar * lerpeiós: vescós, limparós * lesina: avarícia, retenguda * levada: regòla d'un prat * lèva-nas: descarat, esfrontat, fr. effronté * li: i * liga [lia] : fr. fanon * liar: ligar ([lià] es la prononciacion generala en occitan) * liauna: fr. lierre * licossiana/liquossiana : pocion, licor?? * liedra: fr. lièrre * liera: fr. lièrre * limaç: limac, caragaula * limaçon: lo haiolet, la malimòrna * limanda: fr. planche, rayon, étagère * limerò: fr. manigance, intrigue * liquossiana/licossiana : pocion, liquor?? * lira: fr. mulot * lissa, lissada, 'lhissa (alhissa) f. alh salvatge * loba: gròssa pèira o ròc isolat dins un prat, que non se pòt traire * loenh: luènh * loina [lwejno] : fr. engourdissement; descoratjament per tota mena de trabalh * loira: puta * lojandier, lotjandier: fr. locataire * lor inv. ex. 'las lors' * lovanja: lausança * luec: luòc (tanben utilizat). Dau luec que: dau temps que * lugarn [ligò] : l'estela del matin * luminier: fr. luminaire * lunon: estela * luquet: fr. loquet * luquetar : fr. scintiller * lura f. : animal o can gròs, bon a pas ren; òme polit que sembla bon mas non l'es, fug-l'òbra, peresós, coard; fig. pl. decas, enganhs, contes * lusert, luserta/lisèta (Cruesa): lausèrt * macha adj. : ?? * mag, maid, mast: mastra, maestra, mats, mèid, mèi, mei. fr. pétrin V. Maid * magilhon (mangilhon?, mensilhon? del latin 'mensa' taula?): còfre de la sala de manjar que servís per s'assetar * mai: emai * maid, mag, mast: mastra, maestra, mats, mèid, mèi, mei. fr. pétrin * maiada: fr. bouquet (de fleurs); fr. aubades du premier mai sous les fenêtres des jeunes filles à marier * maiar: florir; agrementar * malhonar: ligar, estachar * mainatgier: estauviaire * mainatjar: economizar, estauviar * mainin: mameta * mairgranda: grandmaire *mairina: ostal de la comuna; fr. mairie * mair-reir: mairgranda * maisei: ?? * maison: ostal. Dins maison: a casa. èsser pas darrier maison: èsser luènh * maitot: tanben * malangorir: trefosir? * malàudia: malautiá * maleira: (fach de getar un) marrit sòrt * maleviar: ?? * malinar (se) v. fr. se culotter * malinas f. pl. pantalons * malurnança n. f. : èsser en situacion de grands malaürs * malvenguda, mauvenguda: accident * manciar: batre a punhadas, se batre; menaçar * manca adv. : levat, exceptat * manca que... : encore que... * mance, màncie m., mança f. : esquèrra. A man mança: a man esquèrra * mance, màncie adj., mança f. adj. : maladrech * mandin: matin (tanben utilizat) * mandinier, -iera: mendicant * mangle, manglhe (mànlie): margue * manhar: tocar * maniar: jugar un meschant torn * maniganç n. bandit, coquin, paubre malautruc; hippy * marendar: far lo marende * marende n.: collacion de quatre oras; disnar (repais de l2h al nòrd e a l'est, e de 16h a l'oest) * marendon: petit repais; collacion de quatre oras; sopar * màrfie (aver lo ") : avoir l'onglée ? * marga: fr. chatte (minou); sobrenom de l'ajaça * margaud: fr. matou * margolin: gaton * marmusar: murmurar * marmona: ?? * marn f. : branca gròsssa, principala, d'un aubre, fr. branche charpentière * marolhaire: nom donat als estamaires e refachaires ambulants * marranha : desacòrd * marronar: V. romegar * mas, mas qu'un [maskan] : solament, levat; mai, pas jamai (ex: Ne’n fagueren ‘na saussa la pus rara / Qu’aguessam mas minjat / En tota nòstra vita) * mas si es [ma:shiej] : mas òc! , mas n'es [ma:nej] : mas non! * mascarat m. : fr. mascara * massadís : regropament * 'massar: V. Amassar * massaròta: fr. bosse? * mast, mag, maid: mastra, maestra, mats, mèid, mèi, mei. fr. pétrin V. Maid * matrassar: tuer?? * mau. Grand mau: fr. haut mal, épilepsie. Ne'n poder pas mau: poder viure sens se’n far, sens i pensar, sens se preocupar de ren. Ne'n poder pas ben mau: li èsser completament egal * mauchancier: malastrós, malastruc * maudisença : dire de chausas faussas sus quauqu’un, ne’n parlar malonestament * maujauvent adj. nefaste, que pòrta malastre * mauplasent: fr. déplaisant * maussa f. majofa, fraga * me (ex: per me) pron. ieu * medre: meissonar * meduesa liuesa, medalierza : fr. moissonneuse-lieuse * megue, mèrgue, lach megi: fr. petit lait * meissaber, menssaber?, maussaber? : fr. méconnaître * meissonja, meissunja, messunja: messòrga, messònja * meitot: tanben * mejauvent V. Maujauvent * melh: milh, fr. millet * memet: mamet, mameta * meneit, -a, menet, -a: fals(a) devòt(a), devòt(a) supersticiós e minuciós * menesplier: nesplier (tanben emplegat) * menina (Cruesa): grand-maire * mercier: gròs grapaud ventrut. sin. sabatier * mèrende V. Marendar * mèrende V. Marende * merendon V. Marendon * merfondre (se) * merlata: merle femèla * merlaton: merle mainatge * mermilhon: det pichon; sexe masculin * meschaent [meytsen/meychen] [mey(t)san]: marrit, dolent * meseis: mesme, meteis, meteus * mesme: meteis, meteus * mestiu: remedi * mestiva: meisson * mestivar v. meissonar * mestivurza-baturza : fr. moissonneuse-batteuse * mestura: fr. méteil (mescla de farina de blat e d'una pichona part d'òrdi o segal) * mia-tastons (a ") : a palpas * mianadís : ?? * miaulan: milan, mialan, mielon, fr. milan * miaunar: miaular * micha: pan de forment * mielhs adv. melhor * migrar: s'enrabiar; s'inquietar. Migrar pas (de quicòm) : pas aver enveja (de quicòm) * migrar (se) : se desolar, se plànger en se-mesme, se far repròche * mijon : migon ("las moschas se permenen sus la taula d'un mijon a l'autre") * mina: fr. chatte (minou) * minaud: minòt, mainatge ("Creurias qu'eu (= lo chastenh) fai de la lumiera talament eu a de minauds") * minhard: manhac, gentil; polit * minjadoira: fr. garde-manger * minin f.: menina * minon: cat?? * miràudia: miracle * miroelh, -a : brilhant, -a * mistra: asnessa, borrica, sauma * mochaespija: idea favorida * mochanàs: mocador * modelon: molon, fr. monceau, tas * moens (nontronés) : mens * moira f. : ?? * molada: molhièra, terrenh umid * montador: ascensor * morisca: masca, careta * moscla : fr. moule * móstie, móstia adj. : mosti, móstia * mòure, mòudre : molinar * museu, morral, morrilhon : fr. muselière * musir: fr. moisir * nhaca: dent? * nainai: brèç * naistre: nàisser * nastre ['na:tre] opiniastre, testut * nauça : ?? * nauva: fr. ruisseau? * naveu: nap * negra: nèira, piusa * neiar (lat negare) : negar fr. nier * neinar: V. ninar fr. * neir, neira: negre, negra * nejar (lat necare) : negar fr. noyer * n'es!, n-es! : que non! * nespla: fr. nèfle * neteiar, netiar, neitiar: netejar * névia, nèvia ? : nèu * nhòrla, viòrla: istòria comica, galejada un pauc cruda, de còps en vèrs o pròsa * nibla f., nible m./f. : nivol gròs cargat de pluèja (nivol f. s'i ditz tanben) * niela: ?? * ninadoira [ninadoeira] : breç * ninar : breçar, fr. se balancer; dandiner * niure: sadol, -a (qu’a tròp begut; qu’a lo ventre ben plen, qu’a plan o tròp minjat) * nivol f. * nivós: nivolós * noblalhon : petit nòble * nojalh: nogalh; ametla * nonmàs: solament * nosilha f. avelana * nuble m. : nivol * nuèch, nuèit ? [nè(t)] [né] [nè] [nüè] [nüé] [në] * nuirir (?), nurir: noirir * ò, iò, zo: o (article neutre) * ò! ò! : anèm! (per far avançar los buòus) * obludar: oblidar * oblueda: oblit? * obrant (jorn ") : jorn trabalhat * òc-ben [a bej], òc-plan [o plo]/[a-pla] : òc, reforçat * o-ben-tòst [obeto] (òc-ben-tot?) * olhar : emplenar, comblar, ben unflar * ona/onòr? (estar en l') : non pas bolegar * onglon: ongla del pè del pòrc * onte: ont * òps (per '') : per necessitat? (oc. lem. anc. aver òps de: fr. avoir besoin de; aver òps a : fr. faire besoin, être utile à. ''Las òbras qui aurien òps al molí'' : fr. les bois d’œuvre qui feraient besoin au moulin). cat. anc. ops, it. uopo, cast. anc. uebo * orbalutz (a l') : al crepuscul (lusor del matin o del ser) ; orizont (a l') * òrge: òrdi (tanben emplegat) * orlutz: orizont. V. Orbalutz * ortolalha: fr. légumes * ortruja: ortiga * òs: nogalh d'un fruch * òssas f. pl. : fr. ossements * ostièra m./f. : fr. casanier * ostieira m. : pauc-val, libertin * ovelha, oelha (Cruesa): oelha * paela: padèla * pagun, paguna, p'un, pen: cap (pas un(a)) * paier (Sent Iries la Montanha) : morceau de pain, de crêpe, etc., que l'on donne au chien pour le « payer » de sa peine quand il a ramené un animal écarté; herbe, fourrage, etc., que l'on donne à la vache pour qu'elle se laisse traire (del latin Panarius) * pairolhièr: estamaire o refachaire (ambulant) * palenc: palissada; fr. palis (facha d'estacas de castanhièr) * palhissa : clujada (fr. toit de chaume) * palisson, palhasson: panièr redond per metre lo pan a levar abans la coccion * palhassona: casal, fr. chaumière * pam (de l’autre ~) expr. : de l’autre costat, de l’autre biais * panolha: fr. panouille, épi de maïs * panturlar (se ) : trular, se promener sans but précis. * papulon m. pibol * paradèla: grande oseille * parchar: ?? * parcir: esparnhar : fr. épargner. Se parcir de: s'estar de, s'empachar de. Lo Parciriam est le surnom qu'on donne à l'enfant non désiré, dont on se serait bien passé. * parelh: fr. paire; couple * parròfia, paròfia : parròquia * parpalh [porpar], [parpai/perpai] : peitrina; corsatge; sen (partida del còs del bas del còl fins al ventre), fr. pourpoint * parquenada: pastenaga, carròta (tanben emplegat) * parròpia/parròfia: parròquia. fr. paroisse * parsilh, persilh, peiressilh m. : jolvèrd * part-qu'a-part: fr. de part en part * pasmens: totun * passador: fr. défilé, endroit où passe une route entre une falaise et un cours d’eau (du latin médiéval passus (pas, passage, chemin, défilé) * passat deman: deman passat * passerau: fr. moineau * patolhier: gassòt (region d'Ussel) *pau: baston * paucha: sirventa * paun: paon, pavon * paupanhar, paupinhar : paupar? * pautut (Cruesa): grapal * pavan: pavon, paon * peciar: petaçar * pedoira [pedwejro] : veissiga * peirejadís o peirissadís: tàpia, fr. pisé * peis, pest? ([pejst]>[pejs]??) : la pesta * pejar: pegar * pejar?? , 'pejar ?? : apuejar, apiejar * pelh m. pesolh * pelhaire: fr. déguenillé; pelharòt, pelharotaire * pelharaud/pelharòu (metatèsi: peralhòu) m. pelharòt, pelharotaire (tanben s'i emplega pelhaire o pelharet?); creatura fantastica (portar a peralhòu/au pelharaud: portar (un enfant) sus l'eschina, los braces entorn del còl e las gambas altorn de la talha del portaire) * pelhaud : persona paubre, vestida de guenilhas, maladiva * pelissa : femna publica * pelisson: fr. paillasse ?? * peluca: ussa?; parpèla? * pelucar: pampaluguejar * peluja: ?? * pen, pena V. P'un * pena, penau m. : ginesta * penau: fr. lande de genêts et donc par extension une terre pauvre où pousse naturellement cette plante * pendaulha: fr. balançoire * pendaulhar: fr. pendiller * pendolhar: pendre, penjar * penlan: fr. voyou * pensivós,-osa adj. : pensatiu,-iva, pensativós,-osa * peput f. : puput * per m. : pereir, aubre que mena las peras, los perons. * perinqueta: baudufa * permenar (se) v. passejar (non es pas un francisme) * peròt, -òta (Marcha lemosina, Charanta occitana, nòrd de la Nauta Vinhana): piòt, dindon * perpai (perpalh) : V. Parpalh * per tot aquò: malgrat acò * pès (d'en "), dempès : drech * pès (aus quatre ~) : en córrer plan regde * peschier: lavador (se ditz tanben) * peschièra : endrech aigadós ont i a daus peissons per la consomacion ; se ditz per lo vivier, la serva * peseu m. pese; mongeta * pestelar (se) : (se) batre * pestelariá : causa pauc importanta, babiòla * pesteu: batedor, de bugadeira * pestrir: pastar, fr. pétrir * peta-raba: bleta-raba; fr. pétoire * petairòla: escopeta, fusilh * petaron n. ciclomotor * petinar [pitinà] : apetitir * petiòt: petit, pichòt * petoira: veissiga * petonar: s'enervar, repotegar * petrilhar: petilhar * peu f.: pel; femna publica * pia: còrna, bana * pialar: pelar * piardon: fr. serfouette * piau: pèl * piaular: siular * picassat, picat: V. Pigat * picatau, picatal, pichatal, pichatau: picòt (auseu) * pièg [pjej], piei: pièg * piela, peila, padela, padena n. padena, padela * pietat (a") : de genolhs? * pieuna : ?? * pifrar: chimar * pigassa : fr. moucheture * pigassajar, pijassar: picassar, pigalhar (fr. tacheter; bigarrer; chatoyer) * pigat, picassat, pigassajat, pijassat, picassonat : fr. tacheté, esp. de negre (qui a des tâches de rousseur) * pigonhar (/se): picar còntra qualqu'un, se quichar * pigòt : fr. pie (color) * piguet : fr. chardonnet * pija adj. : bigarrat * pija n. : taca sus la pel * pijassada : fr. moucheture * pijassar: V. Pigassajar * pilaud: aucat, mascle de l’aucha * pilhonar : fr. cligner des yeux * pimpaunhar: fr. peloter, tâter * pinambor: fr. topinambor * pinar, pinard??, pinalh?? : òme ric * pinara: vin * pinarar: chimar de tròp * pinat, - ada: plen, emplit, tot cobèrt * pincar: plantar * pincat,-da part. pass. : dreçat (-da), levat (-a), en l’aer. Estar pincat: estar drech a esperar * pindolhar o pingolhar: pendre * pingraula: espingada * pringralhar: ?? * pinhie(i)r: pin (arbre) * pipeiaire: aucelaire * pirca: pista * pissa-rata [pisa rato/piso ròto] : rata penada * piunar: pinçar * piuse m. : piusa f. Remudar los piuses: mudar d'ostal * plafond, plafons ? * plaidiar: plaidejar * plais: broa * planchon n. taula, seccion, departament (d'un comerç) * planben: encara, tanben * planger: plànger, plànher * plangier: planièr (tanben emplegat), plan, plat * planher: plànger, plànher * plantar (/se) : arrestar (/s') * platussar: charrar * plegut: p.p. de pleure/plòure * ploia: pluèja * ploiós: plujós * plòure a giblas, plòure a raissas plòure a vojadas, plòure a plenas selhas, plòure coma qui la vòja (bòtja?) : plòure a semaladas * plueviós, -osa adj. pluejós, -osa * plòia/plueia: pluèja * pluiau: Occident, colcant, vent de pluèja * plujada: fr. averse * plumadís (de frucha) : pèl, pelalha * plunhar: plenhar, emplenar. fr. remplir; fr. serrer (l'un contre l'autre) * plusiors franc. : plusors * pofar (se) : fr. se piquer, se dépiter * polhar: reprimandar * polon f. asnessa, borrica, sauma * pols f. pl. : milhàs; milhassina, farinetas (fr. bouillie de mais) * pom: poma; pomièr * pom/poma de tèrra: patata (tanben emplegat) * poma ar tèrra: patata (tanben emplegat) * pomairòu: luòc plantat de pomièrs * poma-pòrc: patata (tanben emplegat) * pomeitèrra: patata (tanben emplegat) * pompira f. patata * ponar (se): acatar (s') (tanben emplegat) * poner, póner: pondre * ponhada: fr. poignée * popin: popada?? * pòrc de mar n. pòrc marin * pòrcs singliers: pòrc singlar * portament: biais d'anar?? * portar pena: migrar, se far dau meschant sang * pòrta-tetons: sostens * pos f. pl. V. Pols * poschar?, possar (>polsar) : tossir * pòst f. : fr. planche * potareu: camparòl (cèps en particular) * pòus f. pl. : fr. bouillie de maïs. gasc. cruishada * poussiera, pouvera: pols, polvera * pradelar (se) v. se passejar en perdent son temps * premier: primièr * préner, prener ['prenei] ['prene:] : prene, préner. Préner lo chamin per poncha: anar tot drech, d’un biais decidit. Préner las vias: s’enrotar, se botar en rota * pres: prèp ("Pres lo mur") * pretz (per <nowiki>''</nowiki> que) : a mesura que, a proporcion que * progiet: projècte * propchen fr. : propchan, propdan; venidor, que ven * prosseja, pressuja: persega * priun, -a, prund, -a: pregond, -a, prigon, -a, prefond, -a, fons, -a * puat: otís, qual?? * pudentor: pudor, pudessina * pudin: fr. bourdaine ou bois puant, qui dégage une odeur forte sous son écorce * pudinhard V. Chat-pitoir * puèg [pei], puég, peug, puig, pug: puèg * puescher, puesser : poder (tanben emplegat) * p'un, p'una, p'unpiau: cap (pas un(a)) * punhar: fr. répugner à faire quelque chose, tarder * purar: plorar * purir, puresir: poirir (tanben emplegat) * purnai(s?), putnais, pudnais: catpudre, (gat-)pudís * quante (Alt lemosin) : quand (Bas lemosin) * quauquarren/quauqua ren adv. quicòm. quauqua ren mai: quicòm mai * quauqu'un: qualque * queraque, queriaque (creiaque) (de 'creiriatz que'?) adv. sens dobte * qu'es que qu'es? : qu'es acò? * quincalhar: fr. carcailler (la caille) * quincaròla: partida mai nauta d'un aubre. fr. faîte * quintar (/se) : fr. pencher * quò: aquò, çò; quò es [kej], [kwej]: (aquò) es; quò pleu/plòu: plòu * raba: fr. rave * rabiaud: mena de rabe?? ("Totas doas venina d'eisserbar las racinas e 'las portavan chascuna un panier de rabiauds, aurelhas de lebre, erba dau lach per los lapins) * rabator : fr. rabat * rabilha: fr. fâne * rabin: fr. champ de navets * rabusar: repapiar * raca: misèria * rachar (se) : anar, se rendre a * racina: pastenaga, carròta (tanben emplegat) * racroquilhar : fr. recroqueviller * rafe m. rave (fr. radis ou raifort) * raiar: brilhar * raiç: pastenaga, carròta (tanben emplegat). raiç blancha : panais * raissas (plòure a '') : plòure a semaladas * raleta: fr. faîte de la maison * raletar (se): s'engulhar * ramada f. fr. averse * ramalhaud: fr. têtard * rana: fr. crécelle; fr. courtilière (Nauta Vinhana e Cruesa) * ranar: renar, marronar, se plànger en parlar entre sas dents * randa (a ") [ronda] : a rand de, prèp de * ranhós: ernhós? * rantela, rantiala: fr. toile d’araignée * rantela dau ventre: diafragme * rapieta: fr. lézard gris * ras (èsser bon '') : tot prèp * rasís adv. : tot prèp de * raucenós: ?? * raucha: ratja?? * rauche: rauc * rauchós: enraucat * rauja: ràbia * raunament: renament??, fr. grognement??, bougonnement?? * ravalha (Cruesa): fr. rave * rebombar: fr.rebondir * rebondre : rescondre, amagar; fr. rebondir; apondre * rebusar: repapiar * rechanar, rechinar: arroganhar * rechinat adj. : en colèra * reclana V. Areclana * recorson : ?? * recroquilhar (se ") : fr. se recroqueviller *refaufinhar (se ') : se galar, se regalar; fr. se régaler * reganhar: fr. rechigner, montrer les dents, grommeler * regolar: vomir, regantar * regolhonar: fr. faire des rejets * rei daus auseus, reibelet, reibenet, rebeineu, reibelet (HM), reibetau (23), traucaplais (24), l'uelh de buòu (87S), lo pitit buòu : fr. troglodyte * reir-còr (a ") : a racacòr * reir-grandpair, reina-grandamair : reire-grandpaire * rejauvir (/se) : (/se) regaudir * rejauvit,-da, adj. : plan content, plan aürós, que mostra sa jòia * rejonar, rejonhar?? : ?? * relh: fr. fourgon d'un four * relhar v. grimpar * remudar : remenar * renconhar (se "): fr. se cogner * rencurar, rancurar: regretar, èsser enfelonit d'una pèrda; se plànher, esp. de la dolor. "rencura lo ventre" : li fa mal lo ventre * renmàs: solament * rentrar: tornar, tornar entrar * repastar: repàisser * reprosimar [reprozimà], reprueismar ? : fr. rapprocher * recoquilhonar : fr. recroqueviller? * resmas: pas que * respóner, responer: respondre *resvelhar, revelhar?: desvelhar * retrum: bedoceta, fr. poubelle * ribiera: riba; per ext. fr. marécage * ricancoina f. : un refranh, una chançoneta (pejoratiu) * ridòrta: corona de pan * rifanfara, refanfara ? : refranh * rigalhon: fr. ruisseau * rigolar: vomir * ringueta: baudufa (Sarlat, Peiregòrd lengadocian) * ripar: fr. glisser * risolar: sorire? * rison m. : rire, riseta * rit: guit (fr. canard) * riu [ri], [riew] bas lem. : fr. ruisseau * riufe adj. : rufe, fr. rude au toucher?? ("'na chamisa pròpa de cherbe riufa") * robiera: molhièra, terrenh umid * ròcha: ròc * ròcmòrt: fr. marne * rodelar : redolar * rodelon: rotlada * rodilha: bar(r)iòta, boreta, carriòl(a) * roge, roja: de pèl rog * roia, roja f. : papach-rog * ròla: glaça (element natural) * romar: romegar * romeu: romec (lo romeu de la mòrt) * romde, romdre, ròmdre f. : fr. ronce. V. rumec * rondelhon: fr. grognement, ronchonnement * rondinada: ronde n. ? * ronhament: fr. grognement?? * ronhar, ronjar?, rosjar: rosigar * roquilha: fiòla * ros, -ssa, rosseu, rossela: blond, -a * rosin: candela * rosjar: rosigar * ròure? : rove, rore * rufar : fr. gercer * rufe adj. : dur fig. * rumec, romec, romen ?, romde, romdre, ròmdre, romze, rumze n. f. : fr. ronce * rundir (lat. Grundire) : sens diferent de Brundir * sabat : fr. vacarme * sabatier: gròs grapaud ventrut. sin. mercier * sablon: sabon * sabor (de bona ~) loc. : de bona gràcia * saborau: codena del lard * sabranada: fr. ragoût aux haricots * sabrondar (<subre+abondar) : desbordar (un liquid?, una ribièra) * sadolaud: alcolic * saïn [sei]: sagim, lard * saion: vestit. fr. habit * sancier: san, sanitós * sangí! : sacredieu! (eufemisme per 'sang de Dieu') * sangolhar (Cruesa): se divertir amb aiga dins un recipient o un gassòt * sapcher: saber * saquetar: batre * sarcel, sarceu: fr. sarcloir * sargata: lausèrt * sargòlha: ?? * saubre: saber * saüc [suéy(k)], [swéy], [se-ü], [sèy], [sòy(k)], saücau, saücal (bas+lemosins) [sue(i)cau/siejcà/shuejcà]: sambuc, saüc * saude: saule, sause * saular, saumar (metatèsis de Salvar) : ?? * sautareu: sautarèl * sauticar: fr. sautiller * se: fr. soi (ex: chas se) * se: el/ela; eles/elas ('quò es se' : es el/ela) * sebelir: sepultar * sechiera: sequièra; endrech sec * secodre v. : secotre v. * secoduda : branlada * sedon: fr. lacet; trapa, trapèla * seguela: seguida * sela: cadièra, seti * selh : selha, ferrat * selhe, selh (Cruesa): segle (cereal) * semenalha: semença (tanben emplegat) * sement f. : gra, grana. de tots " : de totas menas * semnar v. semenar * sensena: fiau, sens (d’una istòria, d’un eveniment, logica) * senzilha: mesenga * ser [sey]: ser (coma préner [preney], valer [valey] etc). de ser: aqueste ser. en ser: lo ser * serenada: ?? * sernada (serenada?): serada * serrar, sarrar: rengar; gelar fòrt * sèrva f. estanh petit; reserva d’aiga per l’irrigacion dels camps * seschiera: airal de seschas (fr. roseau des étangs) * si: (ai)tant, talament * sibar : absorbir fig. * sicliar: V. eissublar, eissiular * sicliar: assetar (tanben emplegat) * sinar: sentir amb lo nas * sindraina: ?? * singlarda: singlar femèla * sislar: giscar, guiscar * si us platz [siwpla]: se vos plai/platz * sobechar: ?? * sobrar : èsser assadolat; rotar, singlotar d'aver manjat tròp * soc, soch (pl. sochs), suchas: sabot * sogolar : èsser assadolat; rotar, singlotar d'aver manjat tròp * sòla f.: sòl * sole adj: sol, solet * solha: fr. paillasse du lit * solombrilha: penòmbra? * somelhejar: començar de s’endormir ; s’endurmelar * somnhe n. : sòmi (tanben emplegat) * sopena: ?? * sòr n. sòrre * sorcelatge: devinha, devinalha * sorniera: obscuritat * sorniaud: ?? * suausa adj. : suauda (f. de suau) * subransida (de ") : subran * subrondar V. Sabrondar * sucha: esclòp, sòca (sòca es de cuer emb una sòla de fusta. sucha o sòcs, o daus esclòps (dins una partida de la Corresa) quand es tot de fusta. L'i a tanben los bolauds (que son daus gròs sòcs, de las gròssas suchas). Los sòcs claus son de fusta emb una brida de cuer) * sumnhar: somjar * sumcir [sunsí] (lat. subcidere) : fr. saisir, transir (lo freg); somcir/somsir (englotir) ; susprener, plan estonar * sundir: sospirar * suspurar: purar plan fòrt * susvestit: fr. survêtement * tabiraud: lo que vau ren, paubre baliraud * tabustar: picar? * taconar: picar * tainar (/se) : pressar, tardar * tainós: tinhós? * talhon d'Adam: fr. pomme d'Adam * talòs (de pan) : fr. quignon de pan * tandis que (dau '') : dau temps que * tanha: fr. bourbier * tant mai... tant mai... : dont mai... dont mai... (tanben emplegat) * tantarar: charrar * tant-parlar f. : pinta (mesura de 1 a 2 litres) * tapon: pilòt, fr. tas * tarabasteu: fr. claquoir (instrument de musica) * taravelar: sollicitar longament, en insistent. * tartifla: patata * tech, teit: establa * teissut de còu: folat, mocador * telhòu, telhaud m. telh * temps (ben de '') : longtemps * tendilhon: cavilha de fusta d'una charrue; sexe masculin * tèrme: fr. tertre, talus, éminence pouvant servir dans certains cas de terme, borne, limite. * terrassa: grasala granda de tèrra, fr. grande terrine * terrauds pl. (Cruesa) nom donat als dos enfants d'un vilatge que son nascuts lo meteis jorn * test: clesc (d'un uòu) * testut: maça * teula: fr. tuile * tia-tia: fr. litorne (grive) * timplat m.: fr. giffle, claque * tirusa: automata per tirar d'argent * tombareu: fr. charrette ?? * tonar: tronar (tamben emplegat) * tonedre: troneire * tòni m. nesci, pèc * torilhon: taure pichon?? * torilhonar (/se) : la vaca montar una autra vaca?? * tornada (una) n. un fum de * torrin: sop d'alh, ceba o tomata, ben pebrada (que se portava als novèls maridats l'endeman de lor nuèit de nòça) * torrinar : faire son torrin, faire pauca causa * torton: crèspa de blat negre * tortre f. tortora. fr. tourterelle * tòstat m. : tòsta F., fr. toast * tot aura, totaura: ara meteis, en aqueste moment; tota ara/totara (d'aquí un moment) * tot-parier, tot parier: egalament; fr. quand même * Tots-sents: Tots-sants * tram: sòl (d'un ostal) * tramalh: mena de filat * trança: fr. trance; angoissa * tranuja: fr. chiendent * trasconeitre: fr. reconnaître * tràser: traire * trasfojau: fôc de Sant Joab * trasluc, traslutz: plena luna; jorn nefast, accident; agitacion, eveniments malaürós * trassauta: fr. éclabousser ?, tressauter?, regisclar? * trau: biga (fr. poutre) * trauca-sac: fr. brome stérile * trauchar: traucar ?? * traulhar: s'espaterrar dins l'èrba ja nauta; fr. pietiner, fouler, écraser au pressoir * travelar V. Taravelar * traversós: fr. espiègle * treblant: susprenent? * treblar: trebolar * trefa, trefla (Cruesa e endacòm mai), truefla, tròfla, trofla, tofla: trufa; patata * tremuelh: tremol (arbre) * tren. en " de : fr. en train de * trenc, tr(i)an(c) m. fr. croc à fumier * trencha f., trenche m.?: fr. faux; houe, pioche courbe dont le fer est large et mince * trepar : fr. trépinier * trespassar: desobeïr, refusar d’entendre rason * trevar: barrutlar, fr. errer; fr. hanter * tribe: selha, ferrar, fr. seau * tribolar: trebolar, fremir * trifolet: fr. trèfle rampant * troçar/trossar (se) : se (tornar) botar los vestiments * tròia, treuia/trueuia, trueja : truèia (tanben emplegat) * troncar: trencar?? * truelh: pè de cabra (aisina). fr. pied-de-biche * trufa, tofla, tròfla, trofla, truefla: patata * trular: fr. errer; fenhantejar? * trule, trula f. ? (Cruesa): persona bèstia; fug-l'òbra, fenhant * trundiment: retentiment *trundir: fr. résonner * tuar: atudar * tucar: tocar, trucar * tudelar: brotar (una planta * tundir: enflar al punt d'aver la pèl tirada (e al fig. de vanitat p. e.); tondir * tunlar: tossir * turlaud, trulaud: idiòta * tustadís: fait de tustar * tutar v. fr. débusquer * uchar, unlar, udlar, utlar, idolar: udolar, cridar fòrt * udlar, ular, unlar, utlar, idolar: udolar, cridar fòrt * ueitantivol: qu'a ueitanta ans * uerge (Cruesa): òrdi * ufada: crit * uistra: ustra * ujan [yˈz̪ɔm] : ongan * ulhauç: fr. éclair * um (varianta de ''òm'') o un(?) : òm, un òm * unflar lo fetge (far) : esfeunir, eissorlar quauqu'un d'aiciá a l'esmalir * unlament: udolament * unlar: V. Udlar * urosadament: aürosament * ustilh : ostilh, aisina * utlar: V. Udlar * vachas negras (Cruesa): nivols gròsses grises e pluevioses * vaisselar v. faire la vaissèla * valhent adj. : valent * vances, vancès: V. Avances * vaque! : vèni!, ven! (tanben emplegats), gasc. çai! * vargier: V. Vergier * varrau, verrau : verrat * varroelh: varrolh * vaslet [vàle] : varlet * verdera: fr. oseille * veren m. verin * verenós, -osa: verinós, -osa * vergier [vargié], verdier: òrt (tanben emplegat) * vernhau: vern * vesaquí : veiquí (tanben emplegat) * veschada: vesc(a), visc(ada) * vessa: f. pet, vent * vetz adv. : còp, vegada * veüda, vuda: vista * via: camin * vianelon: androna * viatge: còp (p. e. de beure) * viau, viauda, viaus, viausa: marrit, marrida * viena: fr. vielle * vimzela V. Vinzela * vinheta f. fr. oseille * vinhau: vinha gròssa? * vinhon m. ceba * vinzela: flinga (gauleta, bagueta, lata o branca pichona, de vime o d’un autre arbrisson) * viòrla: V. Nhòrla * virason: vertige * vironar: virar entorn * vironseu: fr. virevolte * 'visar V. Avisar. 'Visa la via! (per fòragitar qualqu'un)- Visar lo bornat: Faire la culhida de la mèl * visda, vusda: vista * vispolar: ?? * vistar: regardar * vita: vida * vitoira: vitualhas, fr. victuailles * vojadas (o botjadas?) (plòure ") : plòure a semaladas * vojar: vuejar * volada n. voleibòl * volha: oelha, aolha * vonvonar : zonzonar? * vorilh [vurí], voriu [vuriw/vwejriw, bwejriw/ bujriw] : fr. regain V. Borilh * v-òs : òs * vuda (>veüda>vesuda), vusda (>visda>vista) : vista * vuelher: voler * vulhença: volontat * v-uèi: uèi * zo, zò, zu: o (article neutre) == Vejatz tanben == [[lexic auvernhat]] g0i98d9ww8xoww6k3hywte2qyv0qfg2 0 156571 2513015 1970661 2026-11-11T11:51:01Z PichonDesgordit 65926 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|1|0 */ 2513015 wikitext text/x-wiki [[Fichièr:Little Foot 01.jpg|thumb|Era trobalha de diuèrsi uassi deth pè quèrre d'un des australopithecus mès ancians jamès descorbert en 1994 cridèc era atencion de toti es media deth mond.]] '''Liitle Foot''' o ''Pè Petit'' en occitan, ei eth nom d'un fossil [[ominid]] descorbert en ues circonstancies excepcionaus en 1994 en Strekfontein, en [[Africa del Sud]]. Aguest [[fossil]] ei era esqueleta der [[australopithecus]] mès conegut sancer jamès descorbert enqui aué. Abans qu'era istòria geologica deth lòc estosse estimada, era sua edat siguec objecte d'estimacions contradictories e anava des 2,2 as 2,4 milions d'annades. Un estudi publicat en 2015 confirma qu'a ua edat de 3,67 milions d'annades e qu'ei mès ancian que [[Lucy]]. Es prumèrs troçi d'esqueleta de Little Food sigueren identificadi peth paleontològ Ronald J. Clarke en 1994 quan classave fossils de bueus descorberts abans en [[Sterkfontein]]. Aguesti troçi sigueren trapats ena Cauma de Silberberg, un gran horat carstic d'Sterkfontein. R.J. Clarke descorbiguèc alavetz quate uassi d'un pè quèrre qu'apertenhien a un ominid e quasi de segur a un madeish individú. Sigueren descrits e classadi laguens deth genre [[Australopithecus]] e aperadi damb eth nom Stw573 <ref>en) R. J. Clarke et P. V. Tobias, « Sterkfontein Member 2 foot bones of the oldest South African hominid », Science, vol. 269, no 5223,‎ 1995, p. 521-524 (DOI 10.1126/science.7624772)</ref>. Coma qu'es uassi hèien ua plan petita mesura sigueren tanben aperadi coma ''Pè Petit''. En 1997, R. J. Clarke descorbiguèc d'autes uassi deth pè deth madeish individú en es ancianes amassades d'uassi que ja s'avien hèt abans. Trapec un troç distal de tibia dreta qu'avie sigut desseparada dera tibia. Atau demandèc a sòns ajudanti, Stephen Motsumi e Nkwane Molefe d'anar entàra cauma de Silberberg entà sajar de trapar auti troçi dera tibia. Solament en dus jorns sigueren trapadi, damb mès uassi. R.J.Clarke cerquèc mès pauc a pauc e era sua equipa podèc trapar un cran sancer e d'auti troçi de uassi. Açò hèc descorbir ua esquelata gaireben sancera damb divèrsi uassi tanben sancers: un avant-braç era pelvis, costelhes, vertèbres, umer e tanben troçi des jambes e des pès. Aguest hèt cridèc era atencion de toti es media de tot eth mond en 1998 <ref>(en) R. J. Clarke, « First ever discovery of a well-preserved skull and associated skeleton of an Australopithecus », South African Journal of Science, vol. 94,‎ 1998, p. 460-463</ref>. == Interpretacion == ''Pè Petit'' ei un descorbiment excepcionau per sòn estat de conservacion e pr'amor qu'ei un ominid ancian quasi sancer: ei mès complèt que [[Lucy]], era [[Australopithecus afarensis]] descorberta en [[Etiopia]] en 1994. Er estudi d'aguest fossil serà plan ric pes scientifics mès non pas tant pr'amor qu'es uassi avien sigut trapadi dehòra deth lòc preïstoric on èren. Es prumères observacions confirmèren qu'eth fossil de ''Pè Petit'' avie caracteristiques desparières des d'[[Australopithecus afarensis]] <ref>(en) R. J. Clarke et K. Kuman, The Sterkfontein Caves - Palaeontological and archaeological site, Université de Witwatersrand,‎ 2000, 18 p.</ref>. Poirie aperténher ara espècia [[Australopithecus prometheus]], creada per Raymond Dart pes fossils trapadi en Makapansgat. == Epòca == Era [[geologia]] d'Sterkfontein qu'ei malaisida e deisha era datacion de Stw573 en dobte. Nat nivèu de cendres volcaniques a permetut ua datacion radiometrica segura, e donques, era sequéncia paleomagnetica non ei complèta. Era edat deth fossil a sigut objecte de divèrses discussions ena literatura scientifica. Es resultadi van des 4 milions d'annades <ref>(en) T. C. Partridge, D. E. Granger, M. W. Caffee et R. J. Clarke, « Lower Pliocene Hominid Remains from Sterkfontein », Science, vol. 300,‎ 2003, p. 607-612 (résumé [archive])</ref> (datacion hèta damb radiometria en 2003) enquias 2,2 milions d'annades (ua datacion hèta damb urani/plom <ref>(en) J. Walker, R. A. Cliff et A. G. Latham, « U-Pb Isotopic Age of the StW 573 Hominid from Sterkfontein, South Africa », Science, vol. 314,‎ 2006, p. 1592-1594 (résumé [archive])</ref> <ref>↑ F. Sénégas, « Little Foot rajeunit », La Recherche, no 405,‎ février 2007, p. 19</ref>. Segons era magnetologia eth fossil a 3,3 milions d'annades <ref>(en) T. C. Partridge, J. Shaw, D. Heslop et R. J. Clarke, « The new hominid skeleton from Sterkfontein, South Africa: age and preliminary assessment », Journal of Quaternary Science, vol. 14,‎ 1999, p. 293-298 (lire en ligne [archive])</ref>. Segons era istòria geologica deth lòc hèta en 2007 peth karstològ Laurent Bruxelles, un estudi de 2014 confirma qu'es depaus son d'entre 1,5 e 2,2 milions d'annades e, atau, non son pas contemporanèus de ''Pè Petit'', qu'a, coma minimum, 3 milions d'annades <ref>(en) Bruxelles, L., Clarke, R.J., Maire, R., Ortega, R. et Stratford, D. (2014) - « Stratigraphic analysis of the Sterkfontein StW 573 Australopithecus skeleton and implications for its age », Journal of Human Evolution.</ref> <ref>Little Foot, l’australopithèque sud-africain, aussi vieux que Lucy ? [archive]</ref>. Pr'açò qu'ei un potenciau ancessor ena linha evolutiva umana. [[Fichièr:Litte Foot, Skull.JPG|thumb|Tot e que es analisis an classat era sua esqueleta en diuèrses epòques, Pè Petit demorèc hè mès de 3,5 milions d'annades, segons un estudi scientific hèt en 2015.]] Un navèth estudi publicat ena revista ''Nature'' en 2015 confirma que Pè petit a ua edat de 3,67 milions d'annades <ref>(en) Darryl E. Granger, Ryan J. Gibbon, Kathleen Kuman, Ronald J. Clarke, Laurent Bruxelles et Marc W. Caffee, « New cosmogenic burial ages for Sterkfontein Member 2 Australopithecus and Member 5 Oldowan », Nature,‎ 2015 (DOI 10.1038/nature14268).</ref> <ref>« L’australopithèque Little Foot a 3 670 000 ans » [archive], sur www.inrap.fr,‎ 2 avril 2015 (consulté le 4 mai 2015)</ref>. == Referéncies == 9l8x75b46qhf7wci7fg9kfvs8jde3f0 0 158825 2512933 1991822 2026-11-10T18:33:19Z PichonDesgordit 65926 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:1|1|0 */ 2512933 wikitext text/x-wiki [[File:Museo del Prado - Goya - Caprichos - No. 43 - El sueño de la razon produce monstruos.jpg|thumb|Caprici 43 : "Lo som de la rason que produseish monstres"]] '''Los Capricis''' que son ua seria de gravaduras deu pintre [[aragon]]és [[Francisco Goya|Francisco de Goya y Lucientes]] que consitueishen un viraplèc estilitic dehens la soa òbra e que comptan enter las purmèras de las soas òbras qui hen que critics com [[André Malraux]] ajan considerat aqueste pintre com un precursor de l'art modèrne o contemporan. Los capricis qu'ostentan un gran contengut de critica sociau, de las flaquessas umanas, de las convencions sociaus, e tanben de la rason, deu fantastic, de la supersticoin, de la senectut, deu comportaments masculins e feminins, de l'inquisicion. Inspirat per las ideas de la [[Lutz]], los Capricis que critican durament la religion, la noblessa o lo clergat ; Goya que'us se composè (dab la prudéncia de préner quauques precaucions formaus) en se crdent emparat peus liberaus com lo purmèr ministre Godoy o deu ministre Jovellanos ; totun, au moment de lançar la soa comercialisacion, la paur de la contagion de la [[Revolucion Francesa]], deus sons actes e de las soas ideias, que marquè ua represion de la Lutz e un retorn de la fòrças conservatritz. Per aquesta rason, la venta oficiau que durè 14 dias. Entà s'emparar un pauc, Goya qu'esbarregè los temas e que botè legendas de las escuras o ambiguosas. Emparat de tot biais peus Rei Carlos IV e tanben peu son hilh a maugrat deu subre conservatisme d'aqueste, Goya que balhè las placas de las gravaduras a aquesth derrèr entà que demoressen a l'acès de l'inquisicion. A l'origina la famosa gravaduras 43 (Lo "Saunei de la Rason") que devèva aubrir la garba, mes fin finala qu'ac he un autopertrèit trufandèc d'un Goya vestit de moussur de la hauta societat borgesa (Goya b'èra totun conegut per estar pauc menierat e qu'avèva la costuma de's reprensetar d'un biais pro naturau) invistant a ua lectura ironica e a doble sens. == Galeria == <gallery> Francisco Goya y Lucientes Pintor.jpg|Caprici numero 1, un Goya borgès suggereish ua lectura ironica e trufandèca. El sí pronuncian y la mano alargan al primero que llega.jpg|Caprici numero 2 Museo del Prado - Goya - Caprichos - No. 08 - Que se la llevaron!.jpg|Caprici numero 8 Aquellos polvos.jpg|Caprici 23 Capricho42(detalle1) Goya.jpg|A parti d'aqueth 42 la tematica passa d'ua domainanta morala au fantastic. Capricho 43, El sueño de la razón produce monstruos.jpg|43 Capricho69(detalle1) Goya.jpg|69 Capricho80(detalle1) Goya.jpg|80 </gallery> [[Categoria:Òbra de Goya]] phoas7kpmnnpfewi5wizmrbvktzsn5p 0 159550 2512934 2473308 2026-11-10T18:33:41Z PichonDesgordit 65926 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:1|2|0 */ 2512934 wikitext text/x-wiki L''''usufruch''' (var. '''usufruit''', '''usufrut''') es lo drech de se servir d'un ben (demorar un ostal, utilizar de mòbles…) o de ne percebre los revenguts (per exemple encaissar de logièrs, d'intereses o de dividendes), sens pasmens se ne dessasir. En França, se definís a l'article 578 du Còde civil, en Espanha, pels articules 467-490 e 491-529 de Còde Civil, en Itàlia, pels articles 978 e seguents del còde civil. L'usufruch es l'associacion de dos drechs desmembrats del [[drech de proprietat]]<span></span>: l'[[usus]] e lo [[fructus]]. Forma un parelh amb la nuda proprietat, que n'es complementari, que consistís en lo tresen drech desmembrat de la proprietat, lo drech d'alienar, o [[abusus]]. Se diferéncia de la proprietat que dona pas lo drech de destruire o d'alienar la causa. Mai, l'usufruch a necessariament una durada, alara que lo drech de proprietat es imprescriptible levat en cas d'usucapion. == Definicion == [[Fichièr:Appletree_2.jpg|vinheta|Vaquí un pomièr<span></span>: quand soi usufruchièr, ai drech de culhir de pomas pendent tota ma vida mas ai pas lo drech de lo tombar nimai de lo vendre. ]] L'usufruch es un drech real (drech portant sus una causa) balhant lo drech d'usatge e lo drech al fruch d'una causa apartenent a altrú. En [[drech francés]], l'usufruch se definís segon lo còde civil francés coma ''lo drech de gausir de las causas qu'un autre a la proprietat, coma lo quita proprietari, mas a la carga de ne conservar la substança''<ref>[http://www.legifrance.gouv.fr/WAspad/UnArticleDeCode?code=CCIVILL0.rcv&art=578 article 578 du Code civil français].</ref>. L'usufruchièr a donc l'''usus'' e lo ''fructus'', mas son drech es limitat per l'obligacion de conservar la substança de la causa per lo tornar a tèrme al nud proprietari que gardèt l'abusus, es a dire la capacitat de vendre, de donar o de destruire lo ben. ''Usus''<span></span>: es un mot latin qui significa "usatge" tot coma lo mot "Fructus" que significa "gausiment". Ensems compausan lo mot "Usufruch", que significa lo drech d'utilizar e de gausir de fruchs, es a dire dels revenguts d'un ben que la "nud proprietat" apartent a una autra persona. L'usufruch pòt portar sus: * un imòble (coma un ostal), e s'apròcha del drech d'usatge e d'abitacion per exemple es mencionat a l'article 274 del Còde civil francés<ref>[http://www.legifrance.gouv.fr/WAspad/UnArticleDeCode?code=CCIVILL0.rcv&art=274 Article 274 du Code civil français]</ref> relatiu a las consequéncia del divòrci<ref>Pasmens, se lo titulari del drech d'abitacion pòt demorar gratuitament lo quita ben, pòt pas lo logar a un tèrç, çò qu'es lo ''fructus'' de l'Usufruch. </ref>. * de valors coma l'argent o d'actions, o quin que siá lo tipe de ben. A causa de la consomacion de la causa objècte de l'usufruch dins aquel cas, se parla de quasi-usufruch. == Drechs e obligacions de l'usufruchièr == ===Los dreches=== # Derech d'utilizar e gausir de la causa. Dins cas del quasi-usfruch que lo ben consuma o se destrusís a l'usatge (per exemple, una expleitacion forestièra que s'expleita al tombar los arbres árboles o una expleitacion d'ovíds lque se las lèva la lana), l'estipulacion donarà la mena de l'usatge. # Derech a percébre los fruchs que donan lo ben. # Derech a dispausa del sieu derech d'usufruch plenamene, lo transferir, lo logar e l'alinar. # Derech a melhorar lo ben usufruch, mas sens 'alterar sa forma o sa sustància e sens derech a indemnizacion a la fin de usufruch. ===Las obligacions=== # Conservar la causa dins sa forma e sustància; es a dire, sens la destruïre o la damtjar, levat los quasi-usufruchs suls bens consumables o dins las expleitacions de las minas. L'usufruchièr deu realizar las reparacions ordinàrias que necesitan las causas donadas en usufruch. # Realizar l'inventari del ben abans l'intrada. # Prestar [[fermança]] en [[garantía]] de l'acompliment de sas obligaciones. # Restituir lo ben a la fin de l'usufruch. L'usufruchièt deu permitir al nuda propietari que melhore la causa se fa pas prejudici a la valor de l'usufruch. L'usufructuchièr deu el pagar los impòstes e contribucions que grevan la causa e sos fruchs, e las òbras ordiàrias de la comunautat dels propietaris se cal (lo nuda propietari, las òbras extraordinàrias.) == Derechs e devers del nud propietari == Lo propietari de la causa levada de l'usufruch es lo "nud" propietari; es a dire, lo propietari "desnusat" o desprovist de las mai importantas de las facultats del derech de propiedad. Pasmesn, consèrva unes derechs: # Derech al subjècte la garda de l'usatge del ben. # Derech a que li siá tornat lo ben a la fin de l'usufruch segon las condicions estipuladas. # Derech a executar la fermança per cobrir de los mancaments de l'usufruchièr e reclamar que l'usufruchièr realise un inventari de las causas usufruchs. # Obligación de liurar lo bien a l'usufruchièr e l'epachar pas qu ne gausís del mismo de biais pacific. == Tèrme de l'usufruch == L'usufruch se pòt atudar per: * La mòrt de l'usufruchièr (dins lo cas d'un vaitgièr p.ex). * L'expiracion del tèrme estipulat o realizacion de oresolutòria. * La consolidacion dins un títol unic de l'usufruch e la propietat. * La renonciacion de l'usufruchièr. * La pèrda o l'extincion del ben, levat dins los cases es cambiat per una indemnizacion o d'otres bens (dins lo cas des quasi-viatgièrs p.ex.). * La resolucion del derech constitutiu de l'usufruch. * La prescripcion per non usatge del bien per l'usufruchièr pendent lo delai donat per la lei. == Notas e referéncias == <references /> == Articles connèxes == * [[drech de proprietat]] * [[usus]] * [[abusus]] * [[fructus]] 9uqcd448sz4bi32nec4cq25rnb3u8ng 0 161270 2512932 2425913 2026-11-10T18:32:36Z PichonDesgordit 65926 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 2512932 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} La '''pelòta basca''' (''Euskal pilota'') regropas de jòcs de pelòta venent del [[Jeu de paume|jòc de palma]]. Dins gaireben totas las especialitats, lo jòc consistís a tornar, a la volada o après un rebomb, la pelòta contra una paret màger, nomenat ''frontis'', per que casa sus l'airal de jòc nomenat ''cancha''. Lo punt contunha fins a qu'una equipa realize una falta o capite pas a tornar la pelòta abans lo segond rebomb. Lo jòc pelòta es universal, legats d'autras civilizacions, que los [[Bascs]] adaptèron e transformèron amb la lors caracteristicas. Ja evocat dins la [[Mitologia basca|mitologia]] o sus d'estelas funeràrias, practicat dempuèi de sègles dins de zonas de jòcs situadas en montanha, la pelòta basca s'inspirèt al [[sègle XVII]] del [[jòc de palma]] per i portar fòrça modificacions e crear de novelas e fòrça especialitats. Fàcia a fàcia o contre una paret, en interior o en exterior, la man nuda o amb instruments, l'introduccion del [[cauchó]] dins la fabricacion de las pelòtas, pauc a pauc, los novelums crean de particularitats e règlas de la pelòta basca actuala. A la fin del [[sègle XIX]], una pelòta basca espectacle amb de pilotaris professionals nais e contunha existir fins ara, una pelòta basca de tradicion totjorn activa suls frontons. La Federacion internacionala de pelòta basca (FIPV) reconéis dotze especialitats<ref name="FIPVmodalités"><span class="ouvrage">[https://web.archive.org/web/20150406233509/http://www.fipv.net/fr/el-juego/modalidades « <cite style="font-style: normal">Modalités internationales du jeu</cite> »], sur ''le site de la FIPV'' <small style="line-height:1em;">(consulté le <span class="nowrap">11 mars 2015</span>)</small></span><span class="ouvrage"></span>.</ref>, alara que la Federacion francesa de pelòta basca (FFPB) ne reconéis ara vint e doas<ref name="FFPBReglDiv"><span class="ouvrage">[http://www.ffpb.net/ « <cite style="font-style: normal">La Fédération française de pelote basque</cite> »], sur ''le site de la fédération'' <small style="line-height:1em;">(consulté le <span class="nowrap">11 mars 2015</span>)</small></span><span class="ouvrage"></span>.</ref>. D'entre las mai conegudas i a aquela de la man nuda, sovent considerada coma mai nòbla, lo grand ''chistera'' (nomenat ''cesta punta'' quand es practicada en ''jaï-alaï''), considerat coma mai espectacular, o la paleta goma plena (nemada abitualament ''pala''), mai accessibla tecnicament e financièrament e mai  practicada de cada costat dels [[Pirenèus]]. La pelòta basc se pratictica subretot en [[Bascoat]] e dins las regions termièras d'[[Occitània]] e del nòrd de l'[[Espanha]], mas tanben dins fòrça autres païses de fòrta migracion basca. == Los terrens de jòc == L'airal de jòc o ''cancha'', correspondent a la superfícia de jòc, es limitada al sol per de linhas. La paret ont se deu tornar la pelòta, pels jòcs indirèctes, se nomena ''frontis''. Los terrens de jòc o se practican la pelòta basca pòdon aver de formas e de dimensions variadas segon lor situacion geografica e la data de lor construccion. L'installacion que s'encontra mai del costat nòrd pirenenc es lo fronton plaça liura (''plaza'' en basc) alors al qu'al sud pirenenc, los frontons paret a esquèrra son mai espandits  (''Frontón ''en espanhòl e''pilotaleku'', « luòc de la pelòta », en [[basc]]). Dels dos, sol lo fronton del sud es reconegut per la Federacion internacionala de pelòta basca (FIPV). La pelòta basca se jòga tanben en trinquet, terren cobèt e tancat, mai sovent costat nòrd. Lo trinquet essent directament eritat de la sala de jòc de palma francés ont una partida del teulat (''tambor'') foguèt levat per desemcobrar lo frontis. Exportat en [[Argentina]], lo trinquet argentin diferís un pauc dels europèus car una autra partida del tambor a es levada per desempachar la paret del fons, o paret de ''rebot'' (de l'espanhòl ''rebote'', « rebomb »). Es aquela darrièra forma que foguèt causida per la FIPV per la practica de la pelòta internacionala. Lo fronton argentin (''frontón argentino''), entre paret a esquèrra e trinquet, o lo fronton cuban (''frontón cubano''), paret a esquèrra fòrça cort, ne son d'autras variantas.<gallery mode="packed"> File:Athéry (Licq-Athéry, Pyr-Atl, Fr) fronton avec vue sur le Chapeau de Gendarme.JPG|Fronton plaça liura a Lic-Aterei. File:Pau - Complexe de Pelote - Jaï Alaï1.jpg|Jaï-alaï a Pau. File:Trinquet Ondres 04.jpg|Trinquet à Ondres. </gallery> == Material e equipament == === Vestit del jogaire de pelòta: lo ''pelotari'' === Pendent los tornegs, lo ''pelotari'' es vestit de bragas blancas, de cauçaduras de dominanta blanca e d'un pòlo amb còl de las colors del club. Se deu portar de lunetas de proteccion dins las especialitats de ''pala'', ''paleta'', ''frontenis'' e ''xare'', e un casco per las especialitats jogada en interior amb pelòta de cuèr - levat a la man nuda. === Las pelòtas === La '''pelòta''' es la bala utilizada pels jòcs de pelòta basca. N'i a de talhas, pes e composicion diferentas que varian segon la disciplina praticticada. La pelòta se costituís d'un clòsc de [[Bois (arbrilhon)|bois]] de 20 a <span class="nowrap">36&nbsp;mm</span> de diamètre (1). Es enrodat d'un fial elastic (2) (man nuda del nòrd, paleta, pala plaça liura, joko garbi o grand chistera), per constituir lo clòsc que lo pes es reglementat segon lo jòc e l'edat dels jogaires. Auquel clòsc pòt tanben èssser de latèx (3)<span></span>: cesta punta, xare, pala corta, remonte. Un fial de pura lana verge (4) es enseguida enrodat contrarotlant menimosament son cachament tot lo long del procediment de fabricacion. Un red de fial de coton (5) es cordurat en superfícia per manténer la lana e eviter que cofla. De « uèits » en pèl de cabra (6) son copats e cordurats ensems a la man (7) en 1 o 2 sisas. Aqueles « uèit » sont talhats dins de pargamin (cuèr non ruscat) per la cesta punta, lo xare o lo remonte<ref>Source : Jean-Paul Mendiharat, ancienne fabrique de pelotes ''Pumpa'' à Saint-Pée-sur-Nivelle.</ref>.<gallery mode="packed"> File:1_Pelote-buis.jpg|1. Pelòta: clòsc de bois. File:Pelote-elastic.jpg|2. Pelòta: bois e fial de latèx. File:Pelote-latex.jpg|3. Pelòta: clòsc de latèx. File:Pelote-laine.jpg|4. Pelòta: clòsc enrodar de fial de lana. File:4_Pelote-coton.jpg|5. Pelòta: fial de coton. File:5_Pelote-peau.jpg|6. Pelòla: pels. File:7_Pelote-couture.jpg|7. Pelòta: cordura de las pels. File:8_Pelote.jpg|8. Pelòta grand gant. </gallery>La dimension de la pelòta es reglamentée fòrça precisament. Varia de 5 a 10 centimètres de diamètre, e son pes va de 52 a 230 gramas. === Los instruments de jòc === [[Fichièr:Complexe_de_pelote_basque_de_Pau,_vitrine_1_matériel_de_jeu.JPG|vinheta|Veirina 1 d'instruments de jòc al Complèxe de pelòta basca a Pau.]] [[Fichièr:Complexe_de_pelote_basque_de_Pau,_vitrine_2_matériel_de_jeu.JPG|vinheta|Vitrina 2 d'instruments de jòc al Complèxe de pelòta basca a Pau.]] ==== Los gants ==== ===== Los gants de cuèr ===== Los gants de cuèr aparan la man al jòc de palma. L'utilizacion de gants alongats prenent ja un pauc la forma del ''chistera'' que n'es anterior. Los primièrs escrichs al subjèctes venon del [[sègle XX]] La forma e la talha dels gants varian  segon la disciplina, de la morfologia del jogaire o mai de sa plaça dins lo jòc (abans o arrièr). Après umidificacion, la pèl es tibada sus una forma de fusta, copiá de gants ancians. Tres sisas sont successivament pausadas respectant de periòdes de secatge intermediaris. Son enseguidas corduradas amb un fial trenat, pegat a la man e terminat per una seda de sanglar permetent de lo passar dins los traucs preparats dins l'espessor de pèl. Lo quita gant es enseguida cordurat per l'arrièr de panièr. L'interior d'aquel panièr es encirat per permetre a la pelòta de limpar plan pendent lo jòc. Al Bascoat, sonque tres personas fabrican lo gants de pasaka e de laxoa, tanben utilizats pels cordièrs al rebot. Dos d'entre eles, vièlhs de mai de 70 ans son en Espanha e lo tresen demora a [[Sent Joan de Lus]]. ===== Los gants de vim o chisteras ===== Un chistera es un panièr (''xister'' en [[basc]] e ''cesta'' en [[Espanhòu|espanhòl]]) de [[vim (material)|vim]] fixat a la man del jogaire per un gant de cuèr. Foguèt inventat en 1857 per Jean Dithurbide (dich ''Gantxiki'') a [[Sent Pèr de Nivela]]<ref name="Sabalo">[[Pelote basque#Sabalo2003|Pierre Sabalo 2003]]<span>, </span><abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;<span>32-33</span>.</ref> per remplaçar los pesucs gants de cuèr d’origina, utilizats per trapar et tornar las pelòtas. Mai leugièrs, lo chistera permet d'enviar la pelòta mai luènh e fatiga mens lo braç. Un obrador de fabricacion es obèrt a Ascain e los chisteras fan lor apareisson en partida a [[Espeleta]] en 1862. Dempuèi 1887, à Baiona, puèi [[Anglet]], la familha Gonzalez, de paire a filh, contunha de façonar e trenar, a la main, de chisteras de castanh e de vim, n'i mai autres vint del costat sud pirenenc. Se destria ara tress tipes de chisteras segon lor talha e prigondor. [[Fichièr:Petit_Chistera.jpg|vinheta|Chistera joko garbi.]] * Lo '''chistera joko garbi''' - gant pichon - pichon chistera<span></span>: de panièr pauc prigond, la pelòta deu èsser presa e tornada sens s'arrestar. Se la pelòta demora dins lo chistera, i a ''atxiki'', es una fauta. La pelòta tampauc deu rebombar dins lo chistera<span></span>: lo ''kask kask'', bruch degut al rebomb, es assimilable al ''berjes'' (fauta quand un jogaire tòca del còs la pelòta abans de la picar a après l'aver picada). Lo jòc se nomena ''joko garbi'', que significa « jòc net/pur » en basc, quand se jòga en fronton paret a esquèrra de <span class="nowrap">36&nbsp;m</span> o en plaça liura. Aquel tipe de gant es tanben utilizat per tres jogaires de de cada equipa al rebot alara los cordièrs son equipats de gants de cuèr. <center class="">Movement pendent una partida de rebot. Los jogaires son equipats del gant pichon.</center><gallery mode="packed"> File:Rebot (Pelota), série renvoie de la pelote après rebond sur le mur 1.JPG | File:Rebot, série renvoie de la pelote après rebond sur le mur 2.JPG | File:Rebot, série renvoie de la pelote après rebond sur le mur 3.JPG | File:Rebot, série renvoie de la pelote après rebond sur le mur 4.JPG | File:Rebot, série renvoie de la pelote après rebond sur le mur 5.JPG | File:Rebot, série renvoie de la pelote après rebond sur le mur 6.JPG | </gallery> [[Fichièr:Chistéra.jpg|vinheta|Grand chistera.]] * Lo '''grand chistera''' - grand gant - ''cesta punta'' en espanhòl<span></span>: chistera de grand panièr, lo pelotari pòt arrestar la pelòta, marchar unes passes abans de tornar, lo tot dins un meteis movement. Se lo temps es jutjat tròp long o la presa de vam tròp granda, i a fauta. Se la pelòta rebomba dins lo chistera après la recepcion al delà dels costats laterals o de la pòcha de retencion, i a fauta (''pumpa''). Al contrari de gant pichon, la recepcion se fa sus la punta del panièr (''cesta''). * Lo '''chistera de remonte''' : chistera sudenc tipic de panièr pauc prigond (coma lo joko) mas mai long. I a une pichona diferéncia al nivèl dels materials utilizats, de vim pel joko e lo grand chistera, de rotin pel remonte, s'utiliza sonque en jaï-alaï. ==== Las palas e paletas ==== Las ''palas'' e ''paletas'' son de [[Raqueta|raquetas]] de fusta permetent de picar la pelòta. Venon dels batedors e pals utilizats al jòc de palma. * La '''paleta goma cava''' - paleta goma argentina - balina - (''paleta goma'' - ''paletón'' - ''paleta pelota'' - ''pala ancha'' en espanhòl)<span></span>: la mai larg, son pes peut va 400 a <span class="nowrap">500&nbsp;g</span>; servís a picar una pelòta de goma cava de <span class="nowrap">40&nbsp;g</span> caracterizada per un grand rebomb. S'i jòga en trinquet e en paret a esquèrra de <span class="nowrap">30&nbsp;m</span>. * La '''paleta goma plena''' - paleta goma espanhòla - pala - pala ancha - (''pala'' - ''paleta goma maciza'' en espanhòl)<span></span>: un pauc mai estrecha e mai espesa pesa entre 400 e <span class="nowrap">500&nbsp;g</span> tanben. S'utiliza una pelòta de goma plena de <span class="nowrap">55&nbsp;g</span>, fòrça mai dura e que lo rebomb depend de la goma utilizada. Un punt colorat indica la longor del rebomb coma a l'squash (blanc<span></span>: fòrça còrt; jaune<span></span>: mejan; verd: long; bleu<span></span>: fòrça long; roge : fòrça fòrça long). S'i jòga en trinquet e en paret a esquèrra de <span class="nowrap">36&nbsp;m</span> e en plaça liura. * La '''paleta cuèr''' - (''paleta cuero'' en espanhòl)<span></span>: raqueta mai espesa e mens larga qu'aquela de las paletas goma, pesa entre 500 e <span class="nowrap">600&nbsp;g</span> e se jòga amb una pelòta pichona de cuèr de <span class="nowrap">52&nbsp;g</span> que gaireben <span class="nowrap">15&nbsp;g</span> de latèx. Lo jòc es fòrça rapid çò que ne fa un jòc fòrça dinamic e los escambis mens longs. S'i jòga en trinquet e en paret a esquèrra de <span class="nowrap">36&nbsp;m</span> e en plaça liura. * La '''gròssa pala''' - (''pala corta'' en espanhòl)<span></span>: encara un pauc mai pesuca, espessa e estrecha, sembla a una maçuga e pesa entre 600 e <span class="nowrap">800&nbsp;g</span>. La pelòta de cuèr es mai gròssa e pesa <span class="nowrap">100&nbsp;g</span> en plaça liura (que <span class="nowrap">30&nbsp;g</span> de latèx), lo jòc se nomena alara gròssa pala, e 85-<span class="nowrap">90&nbsp;g</span> en paret a esquèrra (que <span class="nowrap">28&nbsp;g</span> de latèx), lo jòc se nomena alara pala corta. * La '''pala larga'''<span>: totjorn mai longa e pesuga</span> amb près de <span class="nowrap">900&nbsp;g</span>, per picar una pelòta de 105 a <span class="nowrap">110&nbsp;g</span>, se jòga pas qu'al sud e en jaï-alaï.<gallery mode="nolines"> File:Paleta Argentina Multilaminada 1.JPG|Paleton (paleta goma cava). File:Paleta gomme pleine 01.jpg|Pala pleine (paleta goma plena). File:Paleta gomme pleine 02.jpg|Pala turbo (paleta goma plena). File:Paleta cuiir 01.jpg|Paleta cuèr. </gallery> ==== Las raquetas ==== ===== Lo xare ===== Lo '''xare''' es una mena de raqueta que lo sedaç es sople. Pasmesns s'es originari de Bascoat es en Sudamerica que se desvolopèt per tornar en Euròpa. Los Argentins modifiquèron lo biais de trenar e centrar melhor la pelòta e ganhar en precision. Lo xare tanben se nomena raqueta en argentina; se jòga pas qu'en trinquet.<gallery mode="nolines"> File:Xare.jpg|Xare - Teissedura anciana. File:Xare02.JPG|Xare - Teissedura actuela. </gallery> ===== La raqueta de frontenis ===== La '''raqueta de frontenis''' es une simpla raqueta de tenis que lo cordatge es enforcé al respècte de la duretat de la pelòta. == Las especialitats == Per cada instrument correspond una especialitat de la pelòta basca, que pòta mai sovent lo nom de l'instrument utilizat. === Los jòcs dirèctes derivats dels jòcs de palma === ==== Rebot ==== Coma a longa palma, lo rebot se jòga en plen aire sus un fronton en placça liura, plan d’uns <span class="nowrap">100&nbsp;m</span> de long e de 17 a <span class="nowrap">20&nbsp;m</span> de larg. Opausa doas equipas de cinc jofaires que se fan fàcia de cada costat d'una linha dessenhada a <span class="nowrap">35&nbsp;m</span> de la paret de rebot (fronton), limitant atal dos camps inegals. Entre lo fronton e la linha son los defensaires. Al delà de la linha, los atacants se plaçan dins lo grand espacit, limitat a vegadas per una paret de fons. Los jogaires équipats d'un pichon chistera (de joko garbi) o d’un gant de cuèr (de pasaka) devon empachar los adversaris de trapar la pelòta o de la tornar dins las limitas del terren per marcar de punts. La partida se jòga en 13 jòcs e lo compte dels punts (15, 30, 40 e jòc) ven del jòc de palma. L'engatjament se fa al centre del terren pel rebomb de la pelòta sus un gueridon de fusta de 3 pés, seguit d'un servici de man nuda. <gallery mode="packed"> File:Hasparren (Pyr-Atl, Fr) Pelota, le mur de fond, Match de rebot Hasparren-Anglet.JPG|Rebot, la paret del fons e lo grand espaci. File:Hasparren (Pyr-Atl, Fr) Rebot (pelota). L'engagement se fait à main nue.JPG|Lo servici per rebomb e de man nuda. File:Hasparren (Pyr-Atl, Fr) le fronton, match de rebot Hasparren-Anglet.JPG|Lo fronton cap ont se dirigís lo servici de la pelòta. </gallery> ==== Pasaka ==== Jòc dirècte venent de la corta palma, se practica en trinquet amb un filat median a <span class="nowrap">1,20&nbsp;mètre</span> de naut, separant doas equipas composausadas de dos jogaires caduna. La pelòta es tornada, mejans un gant de cuèr, per un còp limpat instantanèu. Los efièch e l'utilizacion de las parets al bòrd de fan font un vertadièr jòc de billard. Lo compte dels punts es identic a aquel del rebot. ==== Laxoa ==== Aquel jòc indirècte, venent de longa palme encara se practica dins la val Baztan<ref>[[Pelote basque#Sabalo2003|Pierre Sabalo 2003]]<span>, </span><abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;<span>43</span>.</ref>. Sembla al rebot, mas lo gant utilizat es de cuèr e mai long qu'aquel de la pasaka. La partida se jòga en 9, 10 o 12 jòcs amb un compte 15, 30, 40 e jòc. === Los jòcs indirèctes o jòc de blaid === ==== Man nuda ==== Aquela especialitat de la pelòta basca es mai naturala e anciana que demanda pas cap d'instrument. Tanben es sovent considerada coma mai nòble. Se jòga en fronton plaça liura, trinquet e paret a esquèrra cort. Se practica en individual o en equipa de dos (un avant, un arrièr). Ara, las mains son aparadas per de ''tacos'', lamela de cauchóc empegadas amb de bendas adesivas. ==== Xare ==== Lo xare (nom del filat cordat de l’instrument), tanben nomenada raqueta argentina a causa de son origina, se practica subretot en trinquet. Lo gèst paréis al joko garbi, amb una recepcion mai sopla del fach de filat non tibat que permet pas lo revèrs. ==== Joko garbi (gant pichon) ==== Se practica subretot al nord pirenenc en fronton plaça liura d’al mens <span class="nowrap">50&nbsp;mètres</span> de long. Lo fach de tornar la pelòta al moment sa recepcion dins lo gant provòca un jòc rapid e viu. Opausa doas equipas de tres jogaires compausadas de dos avants e d’un arrièr. Dins sa varianta de paret a esquèrra cort, que se desvolopa dempuèi un vintenat d’ans, opausa doas equipas de dos jogaire (un avant, un arrièr). ==== Grand chistera ==== Se jòga pas qu'al nòrd pirenenc, sus de frontons en plaça liura de <span class="nowrap">80&nbsp;mètres</span> de long. La forma del gant (corbadura accentuada e pòcha) fa mai aisida la recepcion, lo blocatge de la pelòta, la descomposicion del gèste e la possibilitat de prene son vam pel retorn. ==== Cesta punta ==== Creada réecentament, aquela especialita se jòga dins un fronton paret a esquèrra long nomenat ''jai alai''. es la declinason del grand chistera sus paret a esquèrra amb pelòta viva e mai rapida. es la disciplina internacionala mai coneguda, espectaculara, rapida, lucrativa (fòrça obertura professionalas subretot als Estats Units d'America dins los Frontons Casinos). Opausa doas equipas compausadas d’un avant et d’un arrièr. ==== Remonte ==== Es un jòc subretot practica en [[Guipuscoa]] e [[Comunautat Forala de Navarra|Navarra]], en jai alai, amb un chistera de rotin, que permet de picar la pelòta, aquela limpant enseguida dins lo canal estrech e pauc corbada. Disciplina rapida e fòrça tecnic, i a pas de temps mòrt a la recepcion de la pelòta. ==== Pala amb pelòta de cuèr ==== ===== Gròssa pala (plaça liura) e ''pala corta'' (paret a esquèrra cort) ===== Venent de las raquetas, triquets e batadors del jòc de palma, la gròssa pala es una mena de maçuga plana, de 600 a <span class="nowrap">800&nbsp;g</span> de fusta (fraisse o fau), amb que se pica la pelòta de la man drecha o esquèrra (puslèu que de revèrs). En plaça liura, sonque practicat al nòrd pirenenc, pausa doas equipas de dos jogaires, coma en paret a esquèrra ont se nomena pala corta, disciplina internacionala presenta al campionats del mond amator. En plaça liura, aquela disciplina es totjorn mens practicada. ===== Pala larga ===== Dins aquela especialitat practicada pas que pels professionals en jai alai, al sud pirenenc, la pala es un pauc mai longa, espessa e pesuga que la gròssa pala. ===== Paleta cuèr ===== La paleta e la pelòta son mai leugièras e mai aisida de manejar que dins las especialitats precedentas, aumentant la rapiditat e la vivacitat du jòc. Se jòga en trinquet e en paret a esquèrra, per equipa de dos. Ambedoas varietats se jògan als campionats del mond amators. La paleta cuèr trinquet es un jòc fòrça dur tecnicament, ont los jogaires tornan las pelòtas a fòrça velocitat raspalhant suls parets laterals. ==== Paleta amb pelòta de goma ==== ===== Paleta goma plena o goma espanhòla ===== Sovent nomenada « pala » o a vegadas « pala ancha », es lo jòc mai aisidament abordable, que siá al punt tecnic e fisic o financièr, e mai practicada al nòrd pirenenc. La paleta es leugièra e la pelòta es una simpla bala de goma plena. Se jòga en plaça liura, en trinquet e en paret a esquèrra cort, mas es pas coneguda coma disciplina internacionala. ===== Paleta goma cava o paleta goma argentina o « balina » ===== Originari d'Argentina, aquela especialitat se jòga amb un « paleton » (paleta especifica) e una pelòta de goma cava, viva, amb efièch multiples, en trinquet, per equipas compausada de dos jogaires (un avant, un arrièr) o en fronton paret a esquèrra de <span class="nowrap">30&nbsp;m</span>, en individual o per equipa. Fa partit de las especialitats internacionalas. ==== Frontenis ==== Lo frontenis es una mescla del tenis e de la pelòta basca. Aqula especialitat d'origina mexicana se jòga amb una pelòta fòrça viva e de raquetas de tenis que lo cordatge es enforçat. se practica sonque en fronton paret a esquèrra de <span class="nowrap">30&nbsp;m</span>, mai sovent per equipa mas tanben en individual. Los jogaires utilizan subretot de grands rebombs e d'efièchs per ganhar lo punt. Lo frontenis, per equipa, fa partit de las especialitats internacionalas. == Las règlas del jòc == [[Fichièr:Fronton_pelote_basque_p1140618.jpg|vinheta|Estadi ''Chiquito de Cambo'' a París.]] [[Fichièr:Photo_Pont_Long_015.jpg|vinheta|Complèxe cobèrt de pelòta basca a Pau.]] La pelòta basca es un jòc ligant fòrça e abiletat. Se jòga de biais indirècte mai sovent (levat al rebot, a pasaka e a laxoa). Las equipas s'afrontan devent tornar a pelòta cadun son torn, a la volada o après lo primièr rebomb al sol, la tòca essent de la tornar sul fronton (nomenat ''frontis'') e de la far retombar dins l'airal de jòc (nomenat ''cancha''). Lo jogaire o equipa que pòt pas tornar la pelòta sul fronton pèrd lo punt. Se lo jogaire torna la pelòta fòra la cancha, pèrd lo punt e l'engatjament torna a l'adversari. Al let, lo jogaire deu passar una linha minim, nomenada ''falta'' per que se marca al risc de perdre lo punt; dins unas especialitats, i a tanben una limita maxim, nomenada ''pasa'', que lo jogaire deu pas passar qu'un còp: lo primièr còp es una mièja fauta (nomenada ''falta erdi''), lo let es de tornar; lo segond còp lo punt torna a l'adversari. Las limitas de let dependent del terren de jòc e de l'especialitat practicada. Son tanben adaptadas a las categorias d'edat e de sèxe<ref name="FFPBReglDiv"/>. === Terminologia de jòc === * ''Jo'': jòc (anóncia lo let). * ''Sakea'': lo let (lo servici, l'engatjament). * ''Zer da (pilota)'': cossi es (la pelòta)? L'arbitre respond<span></span>: ** ''Jo'': jogatz; ** ''Falta''; ** ''Falta erdi'': mièja fauta; ** ''Pasa'': pelòta tròp longa al let (correspond a une mièjafauta) ; ** ''Ona'': bona; ** ''Berriz'': de tornar; ** ''Segi'': perseguètz. * ''Ados, berdinketa'': egalitat. * ''A la novia'': a la nòvia (lo darrièr punt). * ''Atxiki'': pelòta demorada dins lo gant o dins la man (interdit levat pel grand chistera). * ''Pumpa'': contrari de ''atxiki'', rebomb de la pelòta dins lo gant (es una fauta tecnica). * ''Berjes'': la pelòta tòca lo jogaire avant o après aver èsser jogada (es una fauta). * ''Pik'': la pelòta rebomba contra la paret de fons e lo sol al meteis temps, ròtla sens possibilitat de jòc; es un punt ganhant per totas las disciplinea. * ''Errebot'': la pelòta rebomba e tòca la paret de fons. * ''Paret'': la pelòta tòca directament la paret de fons après aver tocat lo frontis. * ''Zuri'': a vosaltre. * ''Eni'': a ièu. * ''Utzi'' o ''bego'': daissa o daissatz. * ''Gibel'': derrièra o lunh. * ''Aitzin'': devant. * ''Marra'': (a la) raia. * ''Alxa'': auça. * ''Eskuin'': a drecha. * ''Ezker'' : a esquèrra. * ''Bai'': òc (i soi). * ''Eni'': se vòlga. * ''Ez'': non. * ''Segi'': perseguís. * ''Aire'': (à la) volada. * ''Kasu'': atencion. * ''Jujak'': los jutges. * ''Tanto'': lo punt. Pels jutges tanben, en responsa a una reclamacion: ''zer da'' o ''zer da pilota'' (« cossí es la pelòta? »), devon respondre : ''jo, segi, ona, falta, berriz'' (« jogatz, perseguissetz, bona, fauta, tornatz far! »). == Notas e referéncias == === Bibliografia === * <span class="ouvrage" id="Allaux"><span class="ouvrage" id="Jean-Pierre_Allaux">Jean-Pierre Allaux, <cite class="italique">La pelote basque, de la paume au gant</cite>, J&D éditions, 1993</span></span><span class="ouvrage" id="Allaux"></span> * <span class="ouvrage" id="Barbat"><span class="ouvrage" id="Jean_Barbat">Jean Barbat, <cite class="italique">Histoire de la pelote basque à Royan</cite>, Bonne Anse, 2006</span></span><span class="ouvrage" id="Barbat"></span> * <span class="ouvrage" id="B.C3.A9nac_et_.C3.89douard_Vogt"><span class="ouvrage" id="Gaston_B.C3.A9nac_et_.C3.89douard_Vogt">Gaston Bénac et Édouard Vogt, <cite class="italique">La pelote basque par Chiquito de Cambo</cite>, Privilèges Atlantica, Biarritz 2006 <small style="line-height:1em;">([[International Standard Book Number|ISBN]]&nbsp;<span class="nowrap">2 35165 020 4</span>)</small></span></span><span class="ouvrage" id="B.C3.A9nac_et_.C3.89douard_Vogt"></span> * <span class="ouvrage" id="Bota">Bota, <cite class="italique">La pelote basque, son art, ses secrets, ses règles</cite>, Solar, sports 2004</span> * <span class="ouvrage" id="Toulet_.28Eskutik.29.2C_pr.C3.A9face_de_Maurice_Abeberry"><span class="ouvrage" id="Louis_Toulet_.28Eskutik.29.2C_pr.C3.A9face_de_Maurice_Abeberry">Louis Toulet (Eskutik), préface de Maurice Abeberry, <cite class="italique">La pelote basque Histoire, technique et pratique</cite>, Editions de Vecchi, 1979 <small style="line-height:1em;">([[International Standard Book Number|ISBN]]&nbsp;<span class="nowrap">2-85177-093-4</span>, notice [[Bibliotèca Nacionala de França|BnF]] n^o&nbsp;<span class="plainlinks noarchive nowrap">[http://catalogue.bnf.fr/ark:/12148/cb34674031n/PUBLIC FRBNF34674031]</span>)</small></span></span><span class="ouvrage" id="Toulet_.28Eskutik.29.2C_pr.C3.A9face_de_Maurice_Abeberry"></span> * <span class="ouvrage"><span class="ouvrage" id="Louis_Toulet_.28Eskutik.29.2C_pr.C3.A9face_de_Maurice_Abeberry">Louis Toulet (Eskutik), préface de Maurice Abeberry, <cite class="italique">La fabuleuse histoire de la pelote basque</cite>, Edisud, 1984</span></span><span class="ouvrage"></span> * <span class="ouvrage" id="Toulet_.28Eskutik.29"><span class="ouvrage" id="Louis_Toulet_.28Eskutik.29">Louis Toulet (Eskutik), <cite class="italique">Guide de la pelote basque</cite>, Elkar, 1990</span></span><span class="ouvrage" id="Toulet_.28Eskutik.29"></span> * <span class="ouvrage" id="Etcheto_dit_.C2.AB_Chipitey_.C2.BB"><span class="ouvrage" id="Louis_Etcheto_dit_.C2.AB_Chipitey_.C2.BB">Louis Etcheto dit « Chipitey », <cite class="italique">Ils étaient les meilleurs</cite>, Porche, 1985</span></span><span class="ouvrage" id="Etcheto_dit_.C2.AB_Chipitey_.C2.BB"></span> * <span class="ouvrage" id="Garcia"><span class="ouvrage" id="Carole_Garcia">Carole Garcia, <cite class="italique">La pelote basque</cite>, C.M.D., Questions de mémoire, 1999</span></span><span class="ouvrage" id="Garcia"></span> * <span class="ouvrage" id="Sabalo2003">Pierre <span class="nom_auteur">Sabalo</span>, <cite class="italique">La pelote basque</cite>, Saint-Cyr-sur-loire, Alan Sutton, <time>2003</time>, <abbr class="abbr" title="première">1^e</abbr>&nbsp;<abbr class="abbr" title="édition">éd.</abbr> </span><span class="ouvrage" id="Sabalo2003"><small style="line-height:1em;">([[International Standard Book Number|ISBN]]&nbsp;<span class="nowrap">2-84253-882-X</span>)</small></span><span class="ouvrage" id="Sabalo2003"></span> * <span class="ouvrage" id="CasaubonSabalo2003">Jakes <span class="nom_auteur">Casaubon</span> et Pierre <span class="nom_auteur">Sabalo</span>, <cite class="italique">Mémoire de la pelote basque et des jeux de bergers - Euskal pilotaren gogoa eta artzain jokoak</cite>, Donostia, Elkarlanean, <time>2003</time> <small style="line-height:1em;">([[International Standard Book Number|ISBN]]&nbsp;<span class="nowrap">2-913156-52-5</span> et <span class="nowrap">84-9783-037-7</span>)</small></span><span class="ouvrage" id="CasaubonSabalo2003"></span> * <span class="ouvrage" id="Carlier2012">Yves <span class="nom_auteur">Carlier</span>, <cite class="italique">Pelote basque</cite>, Arteaz, <time>2012</time> <small style="line-height:1em;">([[International Standard Book Number|ISBN]]&nbsp;<span class="nowrap">979-10-90257-01-6</span>)</small></span><span class="ouvrage" id="Carlier2012"></span> * Roland Machenaud, ''La main nue - A l'origine de la pelote basque'', Editions Atlantica, 2015 * <span class="indicateur-langue">(<abbr class="abbr" title="Langue : espagnol">es</abbr>)</span>Tiburcio Arraztoa, 2010, ''Laxoa. La pelota en la plaza''. Tafalla (Navarra) : Cénlit Ediciones. * Séverine Dabadie, Christiane Etchezaharreta, 2011, ''Laxoa. Ciboure : La Cheminante''. * Edouard Blazy, 1929, ''La pelote basque''. Editions Sordes. * Euskal Museoa Bilbao, 2009, ''Euskaldunen pilota jokoa. El juego vasco de la pelota. Le jeu basque de la pelote''. Catalogue d’exposition. Bilbao : Euskal Museoa. * Roger Lagisquet(« Bota »), 1974, ''La pelote basque : son art, ses règles, ses secrets''. Paris : Solar === Notas === <references group="Note"/> === Referéncias === <references/> == Ligams extèrnes == === Federacions e ligas === * <span class="indicateur-langue">(<abbr class="abbr" title="Langue : français">fr</abbr>)</span> [https://web.archive.org/web/20100109090403/http://www.fipv.net/fr/inicio/index.htm FIPV - Federacion internacionala de pelòta basca] ** <span class="indicateur-langue">(<abbr class="abbr" title="Langue : français">fr</abbr>)</span> [http://www.ffpb.net/ FFPB - Federacion francesa de pelòta basca] ** <span class="indicateur-langue">(<abbr class="abbr" title="Langue : espagnol">es</abbr>)</span> [http://www.fepelota.com/ FEP - Federacion Espanhòla de Pelòta] *** <span class="indicateur-langue">(<abbr class="abbr" title="Langue : espagnol">es</abbr>)</span> / <span class="indicateur-langue">(<abbr class="abbr" title="Langue : basque">eu</abbr>)</span> [http://www.euskalpilota.org Federacion de Pelòta basca d'Euskadi / Euskadiko Euskal Pilota Federakuntza] *** <span class="indicateur-langue">(<abbr class="abbr" title="Langue : espagnol">es</abbr>)</span> / <span class="indicateur-langue">(<abbr class="abbr" title="Langue : basque">eu</abbr>)</span> [http://www.fnpelota.com Federacion Navarra de Pelota Basca / Nafarroako Euskal Pilota Federakuntza] === Localizacion de las canchas === * <span class="indicateur-langue">(<abbr class="abbr" title="Langue : français">fr</abbr>)</span> [http://www.frontons.net/ Frontons.net], cens e localizacion dels frontons plaça liura, paret a esquèrra e trinquets. mob9wk1of8al45h9c451t2e70w95py6 0 163132 2513003 2032141 2026-11-11T11:40:56Z PichonDesgordit 65926 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:1|2|0 */ 2513003 wikitext text/x-wiki '''''La Maire''''' es un roman de l'escrivan rus [[Maxim Gorki]] publicat en [[1907]]. == Resumit == Lo roman descriu l'evolution intellectuala d'una maire de familha obrièra dins un barri industrial de la Russia prerevolucionària, que lo filh Pavel (o Pau) es un militant socialista. D'en primièr, espaventada per las dangierosas idèas de son filh, que compren pas, cai enseguida jos l'encantament dels companhs de Pavel, plens d'afògament, d'ideal e d'amor per l'umanitat. Pauc a pauc se desrevelha en ela la consciéncia de l'injustícia que vivon los travalhadors dins la societat tsarista. Quand Pavel es arrestat un primièr còp, la maire d'esperela contunha de difusar en clandestinitat de tracts al personal de l'usina ont trabalha Pavel, per salvar son filh de prison. Mai tard, quand Pavel es arrestat de nòu per aver organizat una manifestacion del 1èr de Mai dins son barri, [[bandièra roja]] en davant, la maire se deu anar d'a çò d'ela per la vila, e deu partejar de verai la vida videnta dels revolucionaris socialistas. Torna aprene a lire, participa a la distribucion del jornal, a de batèstas amb la polícia, e viatja per far passar de literatura enebida pel camp, a çò dels païsans, près de qui serà plan aculhida per la simplicitat de ses faiçons que trenca amb aquelas dels autres revolucionaris venent de familhas borgesas. La maire ven pauc a pauc una vertadièra militanta socialista. Lo recit s'acaba subte, amb son arrestacion, çò que ne fa atal una revolucionària complida. == Tèma == Lo roman descriu la vida videnta, l'organizacion, los divèrses debats que podavan se debanar dins una seccion del Parti obrièr socialista democrat de [[Russia]], mas tanben la natura de las relacions entre camaradas. Quitament s'i a pas dos militants identics dins los personalitats, los revolucionaris pareisson gaireben idealizats. Unes arquetips son tanben presentats<span></span>: lo camarada impacient que vòl mai d'action e mes de discors, o la camarada, venent d'una familha borgesa e vergonhosa de son passat, que cerca a prene un comportament mai proletari. Lo recit descriu l'evolucion psicologica, filosofica e politica de la maire, al contacte de son filh e dels sieus camaradas revolucionaris. Alara qu'es al començament una femna sens educacion e sens personnalitat, que viu subretot dins la paur d'èsser batuda per son marit e que prega sos icòns matin e vespre, prend d'assegurança e d'esperela confiança en l'umanitat. En ela descobrís de ressorgas insopçonadas – breu, s'umaniza –, mercé a las discussions politicas e a la practica revolucionària, fins a s'identificar en plen amb l'organizacion e los autres camaradas. Gorki cerca de segur a illustrar atal cossí cadun pòt, mejans la practica e l'agitacion revolucionàrias, prene una consciéncia socialista, cossí cada individú, tan mediòvre que paresca al començament, amaga en se un eròi. Vejar umanista e positiva de l'èsser uman, lo roman de Gorki prepausa d'observar lo passatge de l'estat de proletari impotent, achorrit e somés fins a venir un èsser d'un genre novèl, superior: lo socialista revolucionaris. Escomesa màger del roman<span></span>: conta pas cap jami de debat politic! Lo tèrme « socialista » en se es mencionat sonqu'en de raras escasenças e quitament daissa corir un dobte sus l'afiliacion politica dels eròis: sembla evident, a vejaire de reticéncias primièra de mai d'un personatges per anar mòure los païsans, que son del POSDR, mas que se presisa pas a quina faccions apartenon. Quitament poirián èsser ''narodniks'' o socialistas revolucionnaris (SR). Lo recit es pasmens saturat de debats ideologics. Mas aqueles debats pòrtan pas sul mendre detailhpolitic. Çò qu'es de fach de contunh debatut tot lo long del libre, es lo ròtle e l'ideal del revolucionari, las rasons de sa revòlta, son actitud e sas accions fàcia a las fòrças de l'òrdre, al fatalisme dels trabalhadors nonrevolucionaris, als jaunes e als delators, als païsans illetrats. IEs puslèu question de la mena que lo revolucionari se deu tenir, de son biais d'èsser se vòl vivre en conformitat als sieus ideals. Gorki evòca lo sacrifici, la lucha contra l'injustícia, contra las inegalitats, e la fe en un mond novèl e en l'umanitat. Totes aqueles déeats, totas aquelas questions, tòcan de fach a de realitats politicas que lo roman fas pas fregar. Amb aquel roman, Gorki esciu un plaid en favor del socialisme revolucionari, capable de tocar las gents, de los convéncer de la justesa del programa socialista, non pas per la rason e la logica de la teoria marxista, mas per la fòrça dels sentiments e de las valors. == Adaptacion == * 1926<span></span>: ''[[La Maire (film, 1926)|La Maire]]'', film del realizator sovietic Vsevolod Poudovkin. qp0bcz3vbkhwcdarlbcssescyc30ijb 0 163356 2513019 2507729 2026-11-11T11:53:17Z PichonDesgordit 65926 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 2513019 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} [[File:Seal of the United States Congress.svg|thumb|tright|250px|Blason del Congrès dels EUA]] Lo '''Congrès''' es una legislatura [[Bicamerisme|bicamerala]] del govèrn federal dels [[Estats Units d'America]] constituit de doas cambras: Lo [[Senat dels Estats Units d'America|Senat]] e la [[Cambra dels Representants dels Estats Units d'America|Cambra dels Representants]]. Lo Congrès s'amassa al Capitòl a [[Washington, DC]]. Los Senators e Representants son elegits per vòte dirècte, las vacanças al Senat se pòde colomar per nominacion del Governador. los Membres son mai sovent eissits del [[Partit Republican (Estats Units)|Partit Republican]] o del [[Partit Democrata (Estats Units)|Partit Democrata]], e rarament d'un tresen partit o independents. Lo Congrès compren 535 membres amb drech de vòte: 435 Representants e 100 Senators. Los membres de la Cambra dels Representants servisson per un periòde de dos ans representant lo pòble d'una sola circonscripcion, lo "districte". Los districtes pel Congrès son definits pels Estats segon lo cens federal, prevesent que cada Estat aja al mens un Representant. Cada Estat, quina que siá la populacion o talha, a dos senators. Actualament, i a 100 senators representant lo 50 Estats. Cada senator es elegit mai sovent dins lor Estat per un periòde de sièis ans, de biais escalonats, que cada dos ans gaireben un tèrç del Senat càmbia a l'eleccion.. == Vista generala == L'Article I de la Constitucion establís, "Totes los poders legislatius çaijós seràn devoludas a un Congrès dels Estats Units, compausat d'un Senat e d'una Cambra dels Representants." La Cambra e lo Senat son de partenaris egals dins lo procediment legislatiu— la legislacion pòt pas èsser promulgada sens lo consent d'ambedoas cambras. Pasmens, la Constitucion garantís a cada cambra de poders unics. Lo Senat ratificas los tractats e apròva la nominacions presidencialas alara que la Cambra a l'iniciativa dels projèctes de finanças publicas. La Cambra a l'iniciativa de l'impeachment, alara que lo Senat ne realiza lo procès<ref name="tws2010Sep11bb6a"><cite class="citation news">John V. Sullivan (July 24, 2007). </cite></ref> Un vòte dels dos tèrces del Senat es necessari per que la persona mesa en acusacion siá remandada de son ofici. [[Fichièr:Johnson_Impeachment_Committee.jpg|alt=Seven men wearing suits posing for a group picture.|esquèrra|vinheta|254x254px|En 1868, aquel comitat de representants percaç lo president [[Andrew Johnson]] dins lo procès d'impeachment, mas lo Senat lo condamnèt pas.]] Lo tèrme Congrès pòt tanben far referéncia a una reünion particulara de la legislatura. Lo Congrès comença e acaba lo tresen jorn de genièr cada an par. Los membres del Senat se nomenan lo senators; los membres de la Cambra dels Representants se nomenan los Representants, congressmen, o congresswomen. Lo Congrès es en cambiament e en evolucion de contunh. A l'ora d'ara, l'America del Sud e de l'Oèst ganhèron de sètis a la Cambra mercé l'evolucion demografica que foguèt registrada pel census e inclusion de mai de minoritats e femnas pasmens s'aqueles grops son encara sosrepresentats, segon aqueles. Pasmens se los contrapeses del poder de las partidas diferentas del govèrn contunha de cambiar, l'estructura intèrna del Congrès e importanta per comprene e las sieunas interaccions amb se que se nomena las institucions intermediàrias coma los [[Partit politic|partits politics]], las associacions civicas, los grops d'interès, e los mèdia.<ref name="tws2010Sep11t14dd4"><cite class="citation news">Julian E. Zelizer (editor) Joanne Barrie Freeman, Jack N. Rakove, Alan Taylor; et al. (2004). </cite></ref> Lo Congrès dels EUA servís doas tòcas s'encavalant: la representacion locala al govèrn federal d'un districte del Congrès per de representants e La representacion generala d'un Estat près del govèrn federal per de senators. Gaireben totes los titulars cèrcan a èsser reelegits, e istoricament lors escasença de capitar passa los 90 percent.<ref name="incumbent"><cite class="citation news">Perry Bacon Jr. (August 31, 2009). </cite></ref> Los enregistraments istorics de la Cambra dels Representants e del Senat son gardats al Centre dels Archius Legislatius, que fa partit del National Archives and Records Administration.<ref>{{Ligam web|url=http://www.senate.gov/artandhistory/history/common/generic/Information_about_Senate_Archives.htm}}</ref> Lo Congrès es directament responsable de governar lo Districte de Colúmbia, l'actual sèti del govèrn federal. == Istòria == Lo Primièr Congrès Continental èra una amassada de representants de dotze dels [[Tretze Colonias|tretze colonias]] britanicas en [[America del Nòrd]].<ref name="kramnick">{{Cite book|author=Kramnick, Isaac (ed); Thomas Paine|title=Common Sense|publisher=Penguin Classics|year=1982|page=21}}</ref> En julhet de 1776, the Second Continental Congress adoptèt la Declaracion d'Independéncia, creant una novèla nacion los "Estats Units d'America". Los Articles de la Confederacion en 1781 crèan lo Congrès de la Confederacion, un organ unicameral amb egala representacion dels Estats ont cada Estat a lo drech de vetò sus gaireben totas la decisions. Lo Congrès aviá de foncions executivas e non pas una autoritat legislativa, e lo judiciari federal èra limitada a l'amiraltat<ref name="WeaknessArticlesConfederation"><cite class="citation news">"References about weaknesses of the Articles of Confederation".</cite><span class="Z3988" title="ctx_ver=Z39.88-2004&rfr_id=info%3Asid%2Fen.wikipedia.org%3AUnited+States+Congress&rft.atitle=References+about+weaknesses+of+the+Articles+of+Confederation&rft.genre=article&rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Ajournal">&nbsp;</span> </ref> e macava l'autoritat per recampar las taxas, regular lo comèrci, o impausar las leis.<ref name="english-p5-6">English (2003), pp. 5–6</ref><ref>Collier (1986), p. 5</ref> [[Fichièr:Scene_at_the_Signing_of_the_Constitution_of_the_United_States.jpg|alt=Painting of men in a formal political meeting.|esquèrra|vinheta|[[George Washington]] presidant al la signatura de la Constitucion dels EUA.]] lo govèrn sens poder menèt la Convencion de 1787 que prepausava de revisar la constitucion cap a doas cambras o un congrès bicameral.<ref name="tws10octA04"><cite class="citation news">James Madison (1787). </cite></ref> Los Estats mai pichons argiguèron per una representacion egala de cada Estat.<ref name="tws10octA03"><cite class="citation news">[http://www.archives.gov/exhibits/charters/constitution_founding_fathers_new_jersey.html "The Founding Fathers: New Jersey"]. </cite></ref> L'estructura de doas cambras foncionava plan dins los govèrns de l'Estat. Un compromés foguèt adoptat amb de representants causits par la populacion (beneficiant al Estat mai grands) e exactament dos senators causits pels govèrns de l'Estat (beneficiant al Estats mai pichons).<ref name="tws2010Sep11t14dd5"><cite class="citation news">David E. Kyvig, author, Julian E. Zelizer (editor) (2004). </cite></ref> La constitucion ratificada creava una estructura federala amb dos centre de poders s'encavalant que cada ciutadan coma individú èra subjècte a l'encòp del poder del govèrn d'Estat e del govèrn nacional.<ref name="tws10octA01"><cite class="citation news">David B. Rivkin Jr. & Lee A. Casey (August 22, 2009). </cite></ref><ref name="tws10octA">{{Ligam web|url=http://caselaw.lp.findlaw.com/data/constitution/article01/}}</ref><ref>English (2003), p. 7</ref> Per s'aparar contra l'abús de poder, cada branca del govèrn—executiva, legislativa, e judiciària—avián una esfèra destriada d'autoritat e pòt contrarotlar las autras brancas segon lo principi de la [[separacion dels poders]].<ref name="tws2010Sep11bb1"><cite class="citation news">John V. Sullivan (July 24, 2007). </cite></ref> Mai, i a contrapeses e contraròtles (checks and balances) a l sen de la legislatura dempuèi qu'es separat doas cambras. Lo govèrn novèl venguèt actiu en 1789.<ref name="tws2010Sep11bb1"><cite class="citation news">John V. Sullivan (July 24, 2007). </cite></ref><ref name="tws10octA02">{{Ligam web|url=http://www.usconstitution.net/consttime2.html}}</ref> === L'èra de formacion (ans 1780–1820) === Los federalistas e los antifederalistas se butassan pel poder los primièrs ans abans que los partits politics sián prononciat, fach inatendut dels Paires de la Constitucion. Amb l'adopcion de la Constitucion e la declaracion dels drechs, lo movent antifederalista s'atudèt. D'activistas jonhèron lo partit antiadministracion que venguèt lo partit Republican-Democrata e comencèt le temps del Primièr Partit. === L'èra dels partits (ans 1830–1900) === Aqueles ans son marcats pel poder grandissent dels partits polotics. Lo moment critic èra la Guèrra civila que resòlv lo subjècte de l'esclavatge e s'unís la nacion jos l'autoritat federala, mas aflaquís lo poder dels drechs dels Estats. La Gilded Age (Edat Daurarda) (1877–1901) es marcar per la deminacion republicana al Congrès. A l'epòca, l'activitat del lobbying venguèt mai intens, subretot pendent l'administracion del President [[Ulysses S. Grant]] ont l'influéncia dels lobbies recomanda de subvencions pel ferroviari e de tarifas sus la lana.<ref>Margaret S. Thompson, ''The "Spider Web": Congress and Lobbying in the Age of Grant'' (1985)</ref> dels ciutadans e la nacion grandís a un ritme a rapid. L'èra progressista èra caracterizada per un liderat fòrt del partit dins ambedoas cambra del Congrès e amb de cridas a la refòrma; a vegadas los reformators ataquèron los lobbiistas coma politics corromputs.<ref>Elisabeth S. Clemens, ''The People's Lobby: Organizational Innovation and the Rise of Interest-Group Politics in the United States, 1890–1925'' (1997)</ref> La posicion del President de Cambra venguèt fòrça poderós jold líders coma Thomas Reed en 1890 e Joseph Gurney Cannon. Lo Senat èra en realtitat contrarotlats per una mièg dotzena d'òmes. === L'èra del comitat (ans 1910–1960 === [[Fichièr:United_States_Congress_circa_1915.jpeg|vinheta|Reünion del Congrès, v. 1915]] [[Fichièr:United_States_Capitol_-_west_front.jpg|vinheta|Lo Capitòli dels EUA]] Un sistèma d'ancianetat—que los Membres del Congrès mai ancians ganhavan totjorn mai de poder—encoratjava los politicians d'ambedos partits de servir per long temps. Lo President del Comitat chairmen demòra enfuent dins ambedoas cambras fins a las reformas dels ans 1970. De cambiaments estructurals importants inclusisson l'eleccion dirècta dels senators segon lo dètz-e-seten Amendament<ref name="tws2010Sep11t14dd5"><cite class="citation news">David E. Kyvig, author, Julian E. Zelizer (editor) (2004). </cite></ref> qu'a d'efièches positius (de senators mai en contacte amb l'opinion piblica) e negatius (rosega l'autoritat dels govèrns de l'Estat).<ref name="tws2010Sep11t14dd5"><cite class="citation news">David E. Kyvig, author, Julian E. Zelizer (editor) (2004). </cite></ref> Las decisions de la Cort Suprèma basadas sus la clausula del comèrci de la Constitucion aumentan lo poder del Congrès per regular l'economia.<ref name="tws28sep12"><cite class="citation news">David B. Rivkin Jr. & Lee A. Casey (August 22, 2009). </cite></ref> Un efièch de l'eleccion populara dels popular dels senators èra una reduccion de la diferéncia entre la Cambra e lo Senat al subjècte de lor ligam amb electorat<ref name="tws2010Sep11u887"><cite class="citation news">Steven S. Smith; Jason M. Roberts; Ryan J. Vander Wielen (2006). </cite></ref> Las refòrmas de la presidéncia provisòria (''Lame duck'') segon lo vinten amendament acabèron amb lo poder dels membres del congrès desfachs e retirats fasent l'influéncia alara qu'èran pas pus en responsabilitat.<ref name="tws2010Sep11t14dd6"><cite class="citation news">David E. Kyvig, author, Julian E. Zelizer (editor) (2004). </cite></ref> La [[Crisi economica de 1929|Granda depression de 1929]] jol President [[Franklin Delano Roosevelt|Franklin Roosevelt]] e un contraròtle fòrt dels Democratas<ref><cite class="citation news">[https://web.archive.org/web/20110130045455/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,740692,00.html "THE CONGRESS: 72nd Made"]. </cite></ref> e las politicas del ''New Deal''. L'eleccion de Roosevelt en 1932 marquèt un cambiament del poder governamental dins la branca executiva. Fòrça iniciativas del New Deal venián de l'[[Ostal Blanc]] puslèu que del Congrès.<ref name="English14">English (2003), p. 14</ref> Lo [[Partit Democrata (Estats Units)|Partit Democrata]] contraròtle ambedoas cambra del Congrès per d'annadas.<ref name="Dem9834"><cite class="citation news">[https://web.archive.org/web/20101027073231/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,847065,00.html "THE CONGRESS: Democratic Senate"]. </cite></ref><ref><cite class="citation news">[https://web.archive.org/web/20101121163233/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,756879,00.html "POLITICAL NOTES: Democratic Drift"]. </cite></ref><ref name="1930lop"><cite class="citation news">[https://web.archive.org/web/20100826092956/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,760301,00.html "THE CONGRESS: The 76th"]. </cite></ref> A l'epòca, los Republicans e Democratas conservators del sud<ref><cite class="citation news">[https://web.archive.org/web/20110429014527/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,789486-2,00.html "THE VICE PRESIDENCY: Undeclared War"]. </cite></ref> forman la Coalicion Conservatritz. Democrats maintained control of Congress during [[Dusau Guèrra Mondiau|World War II]].<ref name="Coner"><cite class="citation news">[https://web.archive.org/web/20101014141814/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,932828,00.html "Before the G.O.P. Lay a Forked Road"]. </cite></ref><ref><cite class="citation news">[https://web.archive.org/web/20101014142602/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,932900,00.html "Business & Finance: Turn of the Tide"]. </cite></ref> Los Democratas gardan lo contraròtle del Congrès pendent la [[Segonda Guèrra Mondiala]].<ref name="tws2010Sep11pp"><cite class="citation news">[https://web.archive.org/web/20100715111548/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,901685,00.html "The Congress: Effort toward Efficiency"]. </cite></ref> Los Democratas del sud ven una fòrça poderosa dins mai d'un comitat influent pasmens se lo poder politic alternava entre Republicans e Democratas aqueles ans. Fòrça subjèctes complèxes demandavan granda especializacion e expertisa, coma la conquista espaciala e la politica de l'energia atomica.<ref name="tws2010Sep11pp"/> Lo Senator Joseph McCarthy expleitèt la crenta del comunisme e menavan de proceses televizats.<ref><cite class="citation news">[https://web.archive.org/web/20110501130122/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,820388-2,00.html "National Affairs: JUDGMENTS & PROPHECIES"]. </cite></ref><ref name="589win"><cite class="citation news">[https://web.archive.org/web/20110131165211/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,810635,00.html "THE CONGRESS: Ahead of the Wind"]. </cite></ref> En 1960, lo candidat Democrata [[John Fitzgerald Kennedy|John F. Kennedy]] de pauc ganhèt la presidéncia e faguèt tornar lo poder als Democratas dominant ambedoas cambras del Congrès fins a 1994. === L'èra contemporanèa (ans 1970–fins ara) === [[Fichièr:Combined--Control_of_the_U.S._House_of_Representatives_-_Control_of_the_U.S._Senate.png|drecha|vinheta|600x600px|Historical graph of party control of the Senate, House, and Presidency.<ref name="uspolitics.about">{{Ligam web|url=http://uspolitics.about.com/od/usgovernment/l/bl_party_division_2.htm}}</ref> Since 1980, the Democrats have held the Presidency for four terms, but because of the Senate filibuster, have only been able to freely legislate in two years. The Republicans have been similarly disabled.]] Lo Congrès adòpta lo programa de [[Lyndon Johnson|Johnson]] (Granda Societat) per lutar contra la pauretat e la fin. L'[[escandal del Watergate]] aguèt un efièch poderós per reviscolar lo Congrès alara un pauc dormilhós al subjècte de la vigilància dels actes presidencials reprensibles e amagats; l'escandal "tornèt modelar net" las relacions entre las brancas de govèrn<ref name="tws2010Sep11t14dd7"><cite class="citation news">Bruce J. Schulman (author), Julian E. Zelizer (editor) (2004). </cite></ref> Lo pes dels partits tornèt, subretot après 1994; D'analistas atribuisson las bregas partisanas a las cortas majoritats del Congrès majorities que descoratja la benvoléncia sociala dins las salas de reünion.<ref name="tws2010Sep11t14dd4"><cite class="citation news">Julian E. Zelizer (editor) Joanne Barrie Freeman, Jack N. Rakove, Alan Taylor; et al. (2004). </cite></ref> Lo Congrès comecèt a restablir son autoritat.<ref name="English14">English (2003), p. 14</ref><ref><cite class="citation news">[https://web.archive.org/web/20120914220526/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,945101,00.html "THE HOUSE: New Faces and New Strains"]. </cite></ref> Lo Lobbying venguèt un factor important la refondacion del finançament politic de començat en 1971 (''Federal Election Campaign Act. Political action committees'').<ref name="tws2010Sep11jggha"><cite class="citation news">Steven S. Smith; Jason M. Roberts; Ryan J. Vander Wielen (2006). </cite></ref> De 1970 a 2009, La Cambra aumenta lo nombre dels delegats, e tanben lors poders e privilègis la representacion des ciutadans dels EUA fòra del país, ven en representacion dins los comitats [[Puerto Rico]] amb lo Comissari Resident en 1970. En 1971, un delegat pel Districte de Colúmbia es autorizada, e un de mai en 1972 per [[Illas Verges Americanas]] e [[Guam]]. 1978 s'atribuís un delegat de mai a la [[Samoa Americana]], e autre per las [[Illas Mariannas del Nòrd]] en 2009. Aqueles Membres dels Congrès gausisson del privilègi de taulat per l'iniciativa dels projèctes, e recentament dels drech de vòte als comitats permanents e especials, dins los ''caucuses'' dels partits e las conferéncias mixtas amb lo Senat. An de burels al Capitòli, una equipa e doas encontras amb quatre acadèmias militaras. Alara que lors vòtes son constitucionala quand lo Congrès autoriza al Plen del Comitat de la Cambra, recentament lo Congrès o permetèt pas, e pòdon pas votar a las reünions de la Cambra.<ref>Palmer, Betsy. </ref> Al sègle XX, lo trabalh de premsa prenguèt d'importància dins lo trabalh del Congrès.<ref name="tws2010Sep11t14dd1"><cite class="citation news">Julian E. Zelizer (editor) Michael Schudson (author) (2004). </cite></ref> Norman Ornstein suggeriguèt que la predominància dels medias met en relèu lo costat negatiu e sensacional del Congrès.<ref name="tws2010Sep11t14cc"><cite class="citation news">Steven S. Smith; Jason M. Roberts; Ryan J. Vander Wielen (2006). </cite></ref> D'autres aquí i veson una pression per passar lo bronziment.<ref name="tws2010Sep11t14cc54"><cite class="citation news">Steven S. Smith; Jason M. Roberts; Ryan J. Vander Wielen (2006). </cite></ref> Un rapòrt caracteriza lo Congrès in 2013 en per èsser unproductiu, paralizat, e "realizant de recòrds de futilitat".<ref>Mark Murray, NBC News, June 30, 2013, [http://firstread.nbcnews.com/_news/2013/06/30/19206400-unproductive-congress-how-stalemates-became-the-norm-in-washington-dc?lite Unproductive Congress: How stalemates became the norm in Washington DC]. </ref> En Octobre de 2013, amb l'impossibilitat al Congrès de far un compromés, lo govèrn s'arrestèt unas setmanas e riscava una manca grava del pagament del deute.<ref name="NBCNews1">Domenico Montanaro, NBC News, October 10, 2013, [http://firstread.nbcnews.com/_news/2013/10/10/20903531-nbcwsj-poll-60-percent-say-fire-every-member-of-congress?lite NBC/WSJ poll: 60 percent say fire every member of Congress]. </ref> Un rapòrt suggerís que lo Congrès fa prene un "fòrça grand risc per l'economia dels EUA" per qu'es sul fial.<ref>Andy Sullivan of Reuters, NBC News, October 17, 2013, [https://commons.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:ListFiles/Tomwsulcer&ilshowall=1 Washington: the biggest risk to US economy]. </ref> Puja totjorn mai de malcontentament public contra lo Congrès,<ref>Domenico Montanaro, NBC News, October 10, 2013, [http://firstread.nbcnews.com/_news/2013/10/10/20903531-nbcwsj-poll-60-percent-say-fire-every-member-of-congress?lite NBC/WSJ poll: 60 percent say fire every member of Congress]. </ref> amb un taus fòrça bas de satisfaccion<ref name="blogs.wsj.com">Wall Street Journal, [http://blogs.wsj.com/washwire/2012/08/21/approval-of-congress-matches-all-time-low/ Approval of Congress Matches All-Time Low]. </ref><ref name="firstread.nbcnews.com">Carrie Dann, NBC News, [http://firstread.nbcnews.com/_news/2013/06/13/18940080-poll-americans-faith-in-congress-lower-than-all-major-institutions-ever?litePoll: Americans' faith in Congress lower than all major institutions – ever]. </ref> casent a 5% en Octobre de 2013.<ref name="voa5congress"><cite class="citation news">[https://web.archive.org/web/20160305013339/http://www.voanews.com/content/poll-us-congressional-approval-at-5-percent/1765911.html "White House: Republicans Will 'Do the Right Thing'"]. </cite></ref> == Lo Congrès dins lo govèrn dels EUA == === Los poders del Congrès === ==== Vista del poder del Congrès ==== [[Fichièr:USCurrency_Federal_Reserve.jpg|alt=$100,000-dollar bill.|vinheta|Lo "poder de la borsa" autoriza a taxar los ciutadans, las despensas, e premsa la moneda.]] L'Article I de la Constitucion crèa e establís l'estructura màger e gaireben totes los poders del Congrès. Las seccions una a Sièis descriu cossí lo Congrès es elegit ae balha a la cambra lo poder de crear la sieuna estructura. La seccion set establís de procediment de crear las leis, e la seccion uèit enumera fòrça poders. La seccion nòu ies una lista dels poders que lo Congrès a pas, e la section detz enumera los poders de l'Estat, unes d'aqueles que pòdon èsser garantits sonque pel Congrès.<ref>{{Cite book|title=American Epic: Reading the U.S. Constitution|date=2013|publisher=Oxford|location=New York|isbn=978-0-19-938971-1|page=9}}</ref> Los amendaments constitucionals garantiguèron los poders addicionals del Congrès. Lo Congrès a tanben de poders implicits de la Constitucion article 1, seccion 8, clausula 18 ''Necessary and Proper''. Lo Congrès a l'autoritat sus las politicas financièras e budgetàrias segon la lista del poder per "fixar e recampar las Taxas, Drechs, Impòsts e Exercicis, per pagar los Deutes e provesir la defensa e Defendre e la providéncia generala dels Estats Units". A una granda autoritat sul budgets, âsmens se l'analista Eric Patashnik suggerís qu'una granda partida del poder del Congrès per organizar lo budget se perdèt quand l'Estat providéncia s'espandiguèt dempuèi que "las prerogativas èra institucionalament desligada de l'ordinari legislatiu e del ritme del Congrès".<ref name="tws2010Sep11t14dd2"><cite class="citation news">Eric Patashnik (2004). </cite></ref> Un autre factor que menèt a aquel contraròtle mendre sul budget èra la cresença Keynesiana que l'equilibre budgetari ès pas una necessitat.<ref name="tws2010Sep11t14dd2"><cite class="citation news">Eric Patashnik (2004). </cite></ref> Lo Siesen Amendament en 1913 espandís lo poder del Congrès sus la taxacion inclusissent l'impòst sul revengut sens repartiment entre los Estats, e sens agach suls sens.<ref name="davidson-p18">Davidson (2006), p. 18</ref> La Constitucion tanben garantís lo Congrès del poder exclusiu per prene los fons, e aquel ''poder de la borsa'' es un dels contraròtle primari del Congrès de la branca executiva.<ref name="davidson-p18">Davidson (2006), p. 18</ref> Lo Congrès pòt empruntar d'argent sul credit dels EUA, regular lo comèrci amb las nacions extrangièras e entre los Estats, e batre la moneda.<ref name="tws2010Sep11t9"><cite class="citation news">[http://www.nysun.com/editorials/congress-and-the-dollar/78978/ "Congress and the Dollar"]. </cite></ref> Mai sovent, lo Senat e la Cambra dels Representants an una autoritat legislativa egala, pasmens sola la Cambra pòt generar los revenguts e aprovar las depensas.<ref name="tws2010Sep11bb6a"><cite class="citation news">John V. Sullivan (July 24, 2007). </cite></ref> [[Fichièr:USS Bon Homme Richard (CVA-31) underway in the Gulf of Tonkin on 2 November 1964.jpg|alt=Aircraft carrier at sea.|vinheta|Lo Congrès autoriza defense crompant l'USS ''Bon Homme Richard (CV-31)''.]] Lo Congrès a un ròtle important dins la [[Armada|defensa nacionala]], inclusissent lo poder exclusiu de declarar la guèrra, de pujar e manténer las [[Armada|fòrças armadas]], e fa lo reglament miltar.<ref name="tws2010Sep11t10"><cite class="citation news">Kate Zernike (September 28, 2006). </cite></ref> De criticas cargan que la [[Poder executiu|branca executiva]] usurpèt lo pretzfach constitucional del Congrès per declarar la guèrra.<ref name="DCMacnutsSuperCoolTool02"><cite class="citation news">"References about congressional war declaring power".</cite><span class="Z3988" title="ctx_ver=Z39.88-2004&rfr_id=info%3Asid%2Fen.wikipedia.org%3AUnited+States+Congress&rft.atitle=References+about+congressional+war+declaring+power&rft.genre=article&rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Ajournal">&nbsp;</span> </ref> Qu'istoricament los presidents inician lo procediment menet a la guèrra, demandèron e obtenguèron del Congrès de declaracions formalas de guèrra per la [[Guèrra de 1812|Guèrra 1812]], la [[Guèrra ispanoamericana]], [[Primièra Guèrra Mondiala]], e [[Dusau Guèrra Mondiau|la segonda]],<ref name="tws28sep07"><cite class="citation news">[https://web.archive.org/web/20130822171512/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,878290,00.html "The Law: The President's War Powers"]. </cite></ref> quitament qunad lo President [[Theodore Roosevelt]] menè l'armada a Panamà en 1903 aguèt pas l'aprobacion del Congrès.<ref name="tws28sep07"/> Al començament de l'invasion de la [[Corèa del Nòrd]] en 1950, lo President [[Harry Truman|Truman]] descriguèt la responsa Americana coma una "accion de polícia".<ref>{{Ligam web|url=http://teachingamericanhistory.org/library/index.asp?document=594}}</ref> Segon la revista ''[[Time (revista)|Time]]'' en 1970, "Los presidents dels EUA ordonèron a las tropas de se posicionar e d'agir sens una declaracion formala del Congrès per un total de 149 còps."<ref name="tws28sep07"/> En 1993, Michael Kinsley escriguèt que "la poténcia de guèrra del Congrès venguèt la disposicion mai francament mespresada de la Constitucion," e qu a la "veraia degradacion [de la poténcia de guèrra del Congrès] comença après la Segonda Guèrra Mondiala."<ref name="tws28sep14"><cite class="citation news">Michael Kinsley (March 15, 1993). </cite></ref><ref name="tws28sep09"><cite class="citation news">[https://web.archive.org/web/20110429014519/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,879072-1,00.html "Time Essay: Where's Congress?"]</cite></ref><ref name="tws2010Sep11uu"><cite class="citation news">[https://web.archive.org/web/20130822171512/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,878290,00.html "The Law: The President's War Powers"]. </cite></ref> Lo desacòrdi entre l'amplor respecitva de poder del Congès e del President al subjècte de la guèrra sovent arriba dins l'istòria del país."<ref name="tws2010Sep11t5"><cite class="citation news">[http://query.nytimes.com/gst/abstract.html?res=FA0C12FC345B1B7493CAAB178DD85F468684F9 "The proceedings of congress.; senate."]</cite></ref> Lo Congrès pòt establir los burèls e rotas de pòsta, balha los brevets e [[Drech d'autor|drechs d'autors]], fixa los estandards dels peses e mesuras, establís la Corts inferiora a la Cort Suprèma, e "fa totas las Leis que seràn necessàrias e que cal per menar cap a l'Execucion los çai dejós Poders, e totes los autres Poders aquistats per aquela Constitucion pel Govèrn dels Estats Units, o dins quin que siá Departament o Oficièr d'aquel." L'Article quatre dona al Congrès lo poder d'admetre d'Estats nòus dins l'Union. [[Fichièr:ThompsonWatergate.jpg|alt=Seated suits behind a microphone.|vinheta|Lo Congrès vigila d'autras brancas del govèrn, per example, Lo Comitat del Senat sul Senate Watergate, enquestant sul President [[Richard Nixon|Nixon]] e lo Watergate, en 1973–74.]] Una de la foncions non legislativas màger del Congrès es lo poder d'enquèsta e vigilància de la branca executiva.<ref name="tws2010Sep11t11"><cite class="citation news">David S. Broder (March 18, 2007). </cite></ref> La vigilància pertocant al Congrès es mai sovent delegatat a de comitats e es facilitatat pel poder qu'a lo Congrès de fa de citacions.<ref name="tws2010Sep11t13"><cite class="citation news">Thomas Ferraro (April 25, 2007). </cite></ref> De criticas cargan que lo Congrès a a vegada mancat de far çò que cal per vigilar las autras brancas del govèrn (Plame affair).<ref name="tws04oct10"><cite class="citation news">James Gerstenzang (July 16, 2008). </cite></ref><ref name="tws28sep10"><cite class="citation news">Elizabeth B. Bazan and Jennifer K. Elsea, legislative attorneys (January 5, 2006). </cite></ref> D'especialistas Politics coma Ornstein e Mann suggerisson que las foncions de vigilàncias ajudant pas los membres de Congrès per lor reeleccion. Lo Congrès a tanben lo poder exclusiu d'[[impeachment]] (censura e remada) sul [[President dels Estats Units d'America|president]], los jutges federals e d'autres oficièrs federals.<ref name="tws2010Sep11t12"><cite class="citation news">Linda P. Campbell & Glen Elsasser (October 20, 1991). </cite></ref> ==== Lista dels poders ==== La Constitucion enumèra lo poders del Congrès en detalh. Mai, d'autres poders del Congrès foguèron garantits, o confirmats, per d'amendaments constitucionals. Lo tresen (1865), quatorzen (1868), e lo quinzen Amendaments (1870) donan al Congrès l'autoritat de promulgar de leis per enforça los drechs de Americans d'Africa, coma los drechs de vòte, seguratat juridica, e egala proteccion per la lei.<ref name="davidson-p19">Davidson (2006), p. 19</ref> Generalament las fòrças de las milícias son contrarotladas pels govèrns d'estat, e non pel Congrès.<ref name="tws2010Sep11ww"><cite class="citation news">J. Leslie Kincaid (January 17, 1916). </cite></ref> ==== Los poders implicits e la clausula comerciala ==== Lo Congrès a tanben de poders implicits venent de l'Article un de la Constitucion, seccion 8, clausula 18 (''Necessary and Proper Clause'') que permet al Congrès de "far totas las Leis que seràn necessàrias e que cal per menar cap a l'Execucion los çai dejós Poders, e totes los autres Poders aquistats per aquela Constitucion pel Govèrn dels Estats Units, o dins quin que siá Departament o Oficièr d'aquel." <ref name="tws2010Sep11t14xx"><cite class="citation news">Stephen Herrington (February 25, 2010). </cite></ref> Segon las interpretacions d'aquela clausula e d'aquela de Comèrci (''Commerce Clause''), fa la lista dels poders per regular lo comèrci, e d'afars coma McCulloch v Maryland, espandiguèron la portada de l'autoritat legislativa del Congrès al delà de çò que prescriu la Seccion 8.<ref name="tws2010Sep11t14yy"><cite class="citation news">[http://www.cbsnews.com/htdocs/supreme_court_interactive/framesource_timeline.html "Timeline"]. </cite></ref><ref name="tws2010Sep11vv"><cite class="citation news">Randy E. Barnett (April 23, 2009). </cite></ref> === Contraròtles e contrapeses === [[Fichièr:United_States_Capitol_seen_from_the_United_States_Supreme_Court,_Washington,_DC_-_20080326.jpg|vinheta|Vista dels Capitòli dempuèi lo bastit de la Cort Suprèma.]] Lo Representant Lee H. Hamilton explica cossí fonciona lo Congrès dins lo govèrn federal:<blockquote class=""> Per ieu la clau de compreneson es lo contrapes. Los fondators faguèron de grands esfòrces per que contrapesan las institucions las unas contra las autras—de poders oscillant entre tres brancas: Congrès, President, e Cort Suprèma; entre la Cambra dels Representants e lo Senat; entre lo govèrn federal e los Estats; entre d'Estats de talhas diferentas e de region amb d'interèsses diferents; entre los poders del govèrn e los drechs dels ciutadans, coma indicat per la Declaracion dels dreches ... Pas una partida del govèrn domina l'autre.<ref name="tws2010Sep11t14aa"><cite class="citation news">Lee H. Hamilton (2004). </cite></ref><sup class="reference" style="white-space:nowrap;">:6</sup> </blockquote>La Constitucion provesís de [[Separacion dels poders (EUA)|contraròtles e contrapeses]] entre las tres brancas del govèrn federal.<ref name="tws2010Sep11t14aa"><cite class="citation news">Lee H. Hamilton (2004). </cite></ref><ref>"The very structure of the Constitution gives us profound insights about what the founders thought was important... the Founders thought that the Legislative Branch was going to be the great branch of government." </ref> L'influéncia del Congrès sus la presidéncia vària segon los periòdes segon de factors coma lo lideratge del Congrès, l'influéncia politica del President, las circonstàncias istoricas coma la guèrra, e l'iniciativa personala dels membres del Congrès. L'impeachment d'[[Andrew Johnson]] fa la presidéncia mens poderosa que lo Congrès per fòrça ans après.<ref name="tws2010Sep11t14aa">{{cite news |author= Susan Sachs |title= Impeachment: The Past; Johnson's Trial: 2 Bitter Months for a Still-Torn Nation |work= The New York Times |date= January 7, 1999 |url= http://www.nytimes.com/1999/01/07/us/impeachment-the-past-johnson-s-trial-2-bitter-months-for-a-still-torn-nation.html |accessdate=September 11, 2010 }}</ref> Lo sègle XX e XXI vegèron un aument del poder presidencial amb d'òmes politics coma [[Theodore Roosevelt]], [[Woodrow Wilson]], [[Franklin Delano Roosevelt|Franklin D. Roosevelt]], [[Richard Nixon]], [[Ronald Reagan]], e [[George W. Bush]].<ref name="tws2010Sep11t14aa"><cite class="citation news">Lee H. Hamilton (2004). </cite></ref><ref name="kingwh"><cite class="citation news">Greene, Richard (January 19, 2005). </cite></ref> Los responsables de la branca executiva son sovent reticents a donar d'informacions sensiblas als membres del Congrès de crénher que l'informacion demòre pas secrèta; En cambi, sabent que pòt èsser cèc de l'activitat de l'executiu, lo membres del Congrès son mai susceptibles de se mesfisar de lors omològs de la agéncias de l'executiu.<ref name="tws2010Sep11922jm14"><cite class="citation news">Steven S. Smith; Jason M. Roberts; Ryan J. Vander Wielen (2006). </cite></ref> Fòrça accions de govèrn demandan un coordinacion subte entre diferentas agéncias, es un pretzfach del Congrès pòt pas far. Lo Congrès es lent, obèrt, divisat, e pas plan adaptat a l'accion mai rapida de l'executiu o per far un bon trabalh per vigilar una tala activitat, segon d'analisis.<ref name="tws2010Sep11jhgv"><cite class="citation news">Steven S. Smith; Jason M. Roberts; Ryan J. Vander Wielen (2006). </cite></ref> [[Fichièr:Senate_in_session.jpg|vinheta|Lo procés d' impeachment del President Clinton ien 1999, presidit per William Rehnquist.]] La Constitucion concentra de poders de ramandament al Congrès donant poder e obligacion a la Cambra dels Representants de realizar la destitucion a l'encòp d'agents de l'executiu e del judiciari per rason "Traïson, Corrupcion, e autres Crimes e Delicte grèus." L'''impeachment'' es una acusacion formala de l'activitat illegala d'un agent del govèrn civil o politic. Lo Senate a lo poder constitucional e es obligatat d'introduire totes los impeachments. Cal majoritat simpla a la Cambra per introduire en acusacion un agent; pasmens, una majoritat de dos tèrces al Senat per declarar la culpabilitat. Un agent declarat copable es sul còp remandat de son ofici; mai, lo Senat pòt condemnar l'acusat a èsser interdit d'exercici pel futur. Lo procediment d'impeachment pòt pas especificar mai qu'aquò; pasmens, un acusat pòt far fàcia a de penas penalas dins una cort de justícia ordinàrias. Dins l'istòria dels EUA, la Cambra dels Representants metèt en acusacion has impeached setze agent, que set foguèron condemnats. Un autre demissionèt abans que lo Senat realize lo poder. Sonque dos presidents foguèron mes en acusacion: [[Andrew Johnson]] en 1868 e [[Bill Clinton]] en 1999. Ambedós foguèron aquitats; dins l'afar Johnson, lo Senat manquèt de pauc lo vòte de dos tèrces. En 1974, [[Richard Nixon]] ne demissionèt après lo procediment d'impeachment al Comitat Judiciària de la Cambra. Lo Senat a una possibilitat fòrta de contrarotlar lo poder executiu que confirman los agents del Cabinet, los jutges, e d'autres nauts oficials "per e amb l'Avís e Cosent del Senat." Confirma fòrça nominacions presidencialas mas los refuses son rares. Mai, los tractats negociats pel President devon èsser ratificats per una majoritat dels dos tèrces al Senat per prene efièch. Alara, lo senators pòdon far pression al President abans un vòte clau; per exemple, la secretària d'Estat del President Obama, [[Hillary Rodham Clinton|Hillary Clinton]], buta sos ancians collègas d'aprovar un tractat sus las armas nuclearas amb Russia en 2010.<ref name="tws2010Sep11rr"><cite class="citation news">Charles Wolfson (August 11, 2010). </cite></ref> La Cambra dels Representants a pas dertle formal dins la ratificacion dels tractats ratificats, autra que emplir la vacança dins l'ofici del vicepresident;dins un tal cas, una majoritat vòta dins cada Cambra per demandar a confirmar la nominacion d'un vicepresident per un president.<ref name="tws2010Sep11bb6a"><cite class="citation news">John V. Sullivan (July 24, 2007). </cite></ref> En 1803, la Cort Suprèma (''Marbury v. Madison'') establís que lo Congrès pòt garantir pas un poder inconstitucional a la quita Cort. La Constitucion enóncia pas explicitament que las Corts pòdon exercir un contraròtle juridiccional; pasmens, la nocion que las corts pòscan declarar de leis inconstitucionalas èra una possibilitat dels paires fondators.<ref>{{Ligam web|url=http://www.cfif.org/htdocs/legal_issues/legal_updates/us_supreme_court/scalia-constitutional-speech.htm}}</ref> Los mejans de contraròtle judiciari significa que la cort Suprèma pòt anullar una lei del Congrès. Es un contraròtle fòrt per las corts de l'autoritat legislativa e limita plan lo poder del Congrès.<ref name="tws2010Sep11ss"><cite class="citation news">[http://www.nytimes.com/learning/general/onthisday/big/0306.html "Decision of the Supreme Court in the Dred Scott Case"]. </cite></ref> Al meteis temps, la Cort Suprèma pòt espandre lo poder del Congrès per sas interpretacions constitucionalas. D'examens son menats per recampar d'informacions sus la necessitat d'una futura legislacion, per testar l'eficacitat de las leis ja passada, e s'enquestar sus las qualificacions e resultats dels membres e agents de las autras brancas. Los Comitats pòdon far d'audiéncias, e, se cal, constrénher de personas a far testimoniatge quand enquèstan de subjèctes qu'a lo poder per legiferar fasent de citacion a comparéisser.<ref name="tws28sep05"><cite class="citation news">Frank Askin (July 21, 2007). </cite></ref><ref name="tws2010Sep11dd"><cite class="citation news">Ben's Guide to US Government (2010). </cite></ref> Fòrça audicions del comitats son obèrtas al public; las audicions importantas son retransmesas suls media e transcrichs unes meses mai tard.<ref name="tws2010Sep11dd"><cite class="citation news">Ben's Guide to US Government (2010). </cite></ref> Lo Congrès, dins l'encastre de l'estudi sus la factabilitat de las leis e los afars enquestats, genèra una quantitat incredibla de mai d'un biais<ref name="tws2010Sep11ff"><cite class="citation news">United States government (2010). </cite></ref> Lo Congrès a tanben un ròtle de las eleccions presidencialas. Ambedoas Cambras se reünisson dins una session mixitat lo genièr seguent l'eleccion presidenciala per far lo compte dels vòtes, e i a de proceduras de seguir se pas cap de candidat atenguèt una majoritat.<ref name="tws2010Sep11bb6a"><cite class="citation news">John V. Sullivan (July 24, 2007). </cite></ref> Lo resultat màger de l'activitat del Congrès es la creacion de las leis,<ref name="tws2010Sep11cc"><cite class="citation news">112th Congress, 1st session (2011). </cite></ref> gaireben totas son contengudas dins lo Còde dels Estats Units, renjat per subjèctes alfabetics jos cinquanta títols presentant de leis "dins una formula concisa e utilizabla".<ref name="tws2010Sep11bb6x7"><cite class="citation news">John V. Sullivan (July 24, 2007). </cite></ref> == Estructura == Lo Congrès es destriat en doas cambras—La Cambra e lo Senat—e realiza lo pretzfach d'escriure la legislacion nacionala per un trabalh divisat en de comitats separats especializats en diferents subjèctes. De membres del Congrès son elegits per los pars per èsser membre dels comitats. E mai, lo Congrès a d'organizacions auxiliaras coma Government Accountability Office e Library of Congrès per ajudar a provesir l'informacion, e los membres de l Congrès a d'agents e oficièrs per los assistir. En mai, una granda industria de lobbyistas ajudan los membres a escriure la legislacion al nom dels interèsses de las entrepresas e del trabalh. === Comitats === [[Fichièr:Congress_Hall_committee_room_2.jpg|alt=Photo of a table with chairs.|vinheta|Pèça de l Segonda Comitat a la Cambra del Congrés a [[Filadèlfia|Filadèlfiia]]]] ==== Especializacions ==== L'estructura comitologica permet al membres del Congrès d'estudiar un subjècte particular intensament. Es pas gaire pevist qu'un membre siá expèrt sus totes los subjèctes dabans lo Congrès.<ref name="english-46">English (2003), pp. 46–47</ref> Amb lo temps, los membres desvolòpan una expertisa sus de subjèctes particulars e d'aspèctes legals. Los Comitats estúdian de subjèctes especializats e conselhan l'ensemble del Congrès sus las causidas e compromeses. La causida de las especialitats se influenciar pels electors de las circonscripcions, las questions regionalas d'importància, los antecedents e l'experiéncia.<ref>English, p. 46</ref> Los senators causisson sovent una especialitat diferenta d'aquela de l'autre Senator del meteis Estat per empachar l'encavalament.<ref>{{Cite book|author=Schiller, Wendy J.|title=Partners and Rivals: Representation in U.S. Senate Delegations|url=https://archive.org/details/partnersrivalsre0000schi|publisher=Princeton University Press|year=2000|isbn=0-691-04887-8}}</ref> ==== Poder ==== Los Comitats escrivon la legislacion. Pasmens se de proceduras coma lo procediment de peticion de descarga de la Cambra pòt presentar de projèctes de lei a la Cambra e passar per causa d'eficacitat los comentaris del comitat, son plan fòrça dificilas de realizar. Lo Comitat amb lo poders foguèron nomenats ''feus independents''. las matèrias Legislativa, vigilància, e prètzfachs d'administracion intèrnes son divisada en de centenat de comitats e soscomitats que recampan l'informacion, evaluan las alternativas, e identifican los problèmas.<ref name="House_Rules">[https://web.archive.org/web/20100423162313/http://www.rules.house.gov/archives/98-241.pdf Committee Types and Roles], Congressional Research Service, April 1, 2003</ref> Prepausa de solucions en consideracion pel Plen de la cambra.<ref name="House_Rules"/> Mai, realizan la foncion de vigilància de las brancas de l'executiu e enquèstan las accions reprensiblas.<ref name="House_Rules"/> ==== Agents ==== Al començament de cada session de dos ans la Cambra eligís un president que normalament presidís pas los debats mas servís de majoritat al líder del partit. Al [[Senat dels Estats Units d'America|Senat]], lo Vicepresident es ex officio ''president'' del Senat. Mai, lo Senat elegís un oficièr nomenat President pro tempore. ''Pro tempore'' es a dire ''pel moment'' e aquel ofici lo ten lo membre degan del partit majoritari e garda sa posicion fins a que lo partit ten lo contraròtle. Lo Senat eligís pas necessàriament un president novèl pro tempore a cada començament d'un Cogrès novèl. Dins ambedoas cambras, lo president de session es mai sovent un membre junior del partir majoritari qu'es nomenat que los membres novèls conescan las règlas de la cambra. === Servicis de sosten === ==== Bibliotèca del Congrès ==== [[Fichièr:Thomas_Jefferson_Building_Aerial_by_Carol_M._Highsmith.jpg|vinheta|Bibliotèca del Congrès a l'edifici Jefferson]] La Bibliotèca del Congrès foguèt establida per un acte del congrès de 1800. Èra d'en primièr basada dins tres edificis del puèg del Capitòli, mas tanben inclusís d'autres sites: lo Servici de la Bibliotèca Nacional pels Cècs Blind e Handicapats Fisics a Washington, D.C.; lo Centre de Conservacion Nacional Audiovisual Conservation a Culpeper, Virginia; una granda sèrva a Ft. Meade, Maryland; e mai. La bibliotèca conteniá fòrça libres de drech quand brutlèt après lo reid del partit britanic pendent la [[Guèrra de 1812|Guèrra of 1812]], mas la colleccion aumentèt quand lo Congrès autorizèt la crompa de la Bibliotèca privada de [[Thomas Jefferson]]. Una de las mission de l'institucion es de servir lo Congrès e sos agents e tanben lo public american. Es la bibliotèca mai granda del mond amb gaireben 150 milion ide referéncias inclusissent de libres, filmes, mapas, fotografias, musica, manuscrichs, grafics, e de materials en 470 lengas.<ref name="aboutLOC">[http://www.loc.gov/about/generalinfo.html General Information – About the Library (Library of Congress)]</ref> ==== Servici de recerca del Congrès ==== [[Fichièr:Congressional_Research_Service.svg|drecha|200x200px]] Lo Servici de Recèrca del Congrès provesís de recèrcas de detalhs, mesa a jorn e non-partisanas al senators, representants, e lors equipas per los ajudar a menar lor prètzfachs oficials. Provesís d'idèas per la legislacion, ajuda los membres a analisar los projèctes, aisina l'audiéncia del public, realiza de rapòrts, de consultacions sus de matèrias coma la procedura parlamentària, ajuda las doas cambras a resòlvre los desacòrds.<ref name="CRS Report about CRS">{{Ligam web|url=https://fas.org/sgp/crs/misc/RL33471.pdf}}</ref> ==== Burèl del Budget del Congrès ==== Lo Congressional Budget Office (CBO) es una agéncia federala que provesís de [[Economia|donadas economicas]] al Congrès.<ref>{{Cite book|last=Sullivan|first=Arthur|authorlink=Arthur O' Sullivan|title=Economics: Principles in action|publisher=Prentice Hall|year=2003|location=Upper Saddle River, New Jersey 07458|page=388|url=https://www.savvas.com/index.cfm?locator=PSZu4y&PMDbSiteId=2781&PMDbSolutionId=6724&PMDbSubSolutionId=&PMDbCategoryId=815&PMDbSubCategoryId=24843&PMDbSubjectAreaId=&PMDbProgramId=23061|isbn=0-13-063085-3}}</ref> Foguèt creat coma una agéncia non partisana e per un acte de 1974. Ajuda lo Congrès a estimar las intradas de las recèptas de ajuda al procediment de budgetizacion. Realiza de projeccions sus de matèrias coma lo deute nacional<ref>{{Ligam web|url=http://www.cbo.gov/aboutcbo/}}</ref> e tanben quant còsta la legislacion. Prepara per cada an las ''Perspectivas economicas e budgetàrias'', una mesa a jorn a mièja annada e escriu una ''Analisi de las proposicions budgetàrias del President'' pel Comitat del crèdit del Senat. ==== Lobbyistas ==== [[Fichièr:Tony_Podesta,_Senator_Kay_and_Chip_Hagan.jpg|alt=Photo of three people posing for a picture|drecha|vinheta|De Lobbyistas: Tony Podesta (esquèrra) amb l'anciana senatritz Kay Hagan e son espós.]] Los Lobbyistas representan diferents interèsses e a vegadas cercan a influenciar las decisions del Congrès que reaben lo besonhs de los clients. Lo grops de Lobby e lors membres a vegada escrivon la legislacion. En 2007 ái avi gaireben 17,000 lobbyistas federals Washington.<ref>{{Cite book|title=Washington Representatives|edition=32|date=November 2007|publisher=Columbia Books|location=Bethesda, MD|isbn=1-880873-55-9|page=949}}</ref> Explican lals legislators las tòcas de lors organizacions. Unes lobbyistas representon d'organizacions non lucrativas e trabalhan pro bono per la questions que los interessan personalament. ==== Polícia del Capitòli ==== === periòdes Partisanship e bipartisanship === Lo Congrès a alternat de periòdes de cooperacion constructius e de cooperacion e compromés entre los partits (''bipartisanship'') de periòdes de politica de polarizacions prigondas e e de combats fèrs (''partisanship''). Lo periòde après la [[Guèrra Civila Americana|Guèrra civila]] es marcat per un partisanship. Mai sovent es aisit pels comitats de cercar un acòrdi quand lo compromés es possible.<ref name="tws2010Sep11t14cc577">{{Cite book|title=The American Congress (Fourth Edition)|publisher=Cambridge University Press|pages=17–18|year=2006|url=https://books.google.com/books?id=fWpE_HxuxVEC&dq=Smith,+Steven+S.,+Jason+M.+Roberts,+and+Ryan+Vander+Wielen+%282007%29.+The+American+Congress&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false|accessdate=September 11, 2010}}</ref> == Proceduras del Congrès == === Sessions === Lo tèrme del Congrès es divisat en doas "sessions", un cada an; lo Congrès e a vegadas son cridadas per de session especialas. La session novèla comença lo 3 de genièr de cada levat se lo Congrès ne decidís autrament. La Constitucion demanda que lo Congrès s'encontra al mens un còp cada an e permet pas qu'una cambra s'amassa fòra del Capitòli sens lo consent de l'autra cambra. === Sessions mixtas === La Sessions mixtas del Congrès dels EUA se debana en ocasions especialas que demandan un resolucion simultanèa de la Cambra e del Senat. Aquelas sessions se debanan per comtar los vòtes a l'eleccion presidenciala e lo discors del President sus l'Estat de l'Union. === Projèctes e resolucions === [[Fichièr:Private_Law_86-407.jpg|vinheta|Un Act del Congrès de 1960.]] [[Fichièr:US_House_Committee.jpg|drecha|vinheta|Lo comitat dels Sericis financièrs de la Cambra.]] == Nòtas == <references /> [[Categoria:Branca legislativa del govèrn dels Estats Units d'America]] [[Categoria:Parlament]] {{Paleta Govèrn dels EUA}} f8xkxfuq7szb10ngk7pgofmgmknt2iw 0 164619 2512930 2047988 2026-11-10T18:31:02Z PichonDesgordit 65926 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|1|0 */ 2512930 wikitext text/x-wiki Lo '''lideratge''' (de l'[[anglés]] ''leader'': lo cap, designat ''inter pares'', d'un partit politic en Grand [[Bretanha (region)|Bretanha]]), es l'ensems de las abilitats que ten una persona per influir l'esperit d'una persona o d'un grop de personas determinadas, fasent qu'aquel operator trabalhe amb entosiasme, pasmens se la realitat es diferenta, dins la realizacion de tòcas e objectius. S'entend tanben coma la capacitat de prene l'iniciativa, gerir, mobilizar, promòure, encoratjar, motivar e avalorar un grop o una equipa. Dins l'administracion de las entrepresas lo lideratge es l'exercici de l'activitat executiva d'un projècte, de biais eficaç e eficient, que siá personal, en geréncia o institucional. Lo filosòf [[Hugo Landolfi]] definís lo lideratge atal: "L'exercici manifèst de las accions e amelioracions d'un èsser uman, nomenat líder, que per son accion se plaça al servici de la realizacion, mejans una mission, d'un o mai objectius prepausats per una concepcion. Aquela concepcion deu s'alinhar e se subordinar necessàriament al Ben Ultim de l'òme. Los objectius prepausats per la concepcion devon inclure e considerar aqueles objectius individuals -de caduna de las personas que forman l'equipa de lideratge-, ensems amb aqueles de l'organizacion".<ref>Landolfi, Hugo. </ref> Rallph M. Stogdill, dins son resumit de las teorias e investigacion del lideratge, soslinha qu'"existisson gaireben de tantas definicions del lideratge coma de personas qu'an tractat de definir lo concèpte. Aicí, se comprendrà lo lideratge de gestion coma lo procediment de dirigir las activitats dels trabalhs dels membres d'un grop e d'i influir. Aquela definicion a quatre implicacions importantas. Implica que i aja una persona (líder o pas) que pòsca influir e motivar los autres (seguisseires). E per aquò dins los estudis sus lideratge insistís sus la capacitat de persuasion e influéncia. Tradicionalament, se nomenat carisme a la soma d'aquelas doas variablas. Pasmens, los estudis actuals en [[psicologia]] e [[sociologia]] mostrèron que lo carisme a pas l'importància que se li foguèt autrejat istoricament e qu'i a tanben d'autres factors que son mai determinants a l'ora de bastir lo vertadièr lideratge.<ref>Ana Polo.&#x20;</ref> == Categorias e tipes de líder == * Líder [[Autocracia|autocratic]] * Líder [[Democracia|democratic]] * Líder ''[[laissez faire]]'' * Líder [[paternalisme]] * Líder [[Carisme|carismatic]] '''Lo Lideratge de gestion''': procediment mejans que se dirigisson las activitats del trabalh d'una equipa per i influir. Aquela definicion a quatre implicacions importantas. '''''D'en primièr''''', lo lideratge implica d'autras personas, los collaborators o seguisseires. Los membres de l'equipa de trabalh, donada son enveja per acceptar los òrdres del líder, ajudan a definir la posicion del líder e permeton que passa pel procediment de lideratge; s'i aja pas degun a qui comandar, las qualitats de lideratge serián pertinents. '''''En segond''''', lo lideratge compòrta una distribucion inegala del poder entre los líders e los membres de l'equipa de trabalh. Los membres de l'equipa an un cèrt poder; pòdon donar forma, e realizar, las activitats del grop de diferents biais. Pasmens, de biais general, lo líder aurà mai de poder suls autres e es el que decidís çò que cal far. '''''En tresen''''', lo lideratge es la capacitat per utilizar las diferentas formas del poder per '''influir''' dins la conducha dels collaboradors. '''''Lo quatren''''' es la combinason dels tres primièrs, mas reconeis que lo lideratge es question de'' valors e principis de la persona qu'es líder''. == Tipes de lideratge == Tres tipes de lideratge que se fan referéncia a de formas variadas d'autoritat: * ''Líder carismatic'': es aquel qu'a la capacitat de generar entosiasme. Es elegit coma líder per son biais de donar d'entosiasme als sieus seguisseires. * ''Líder tradicional'': es aquel qu'ereta lo poder per costuma o per una carga importanta, o qu'aperten a un grop familial d'elèit qu'a agut lo poder dempuèi fa de generacions. Exemples: un regne. * ''Líder legitim'': Se poiriá considerar "líder legitim" e "líder illegitim". Lo primièr es aquela persona qu'aquerís lo poder mejans de procediments autorizats per las nòrmas legalas, alara que lo líder illegitim es aquel qu'aquerís son autoritat amb illegalitat. Lo líder illegitim pòt pas se considerar líder, qu'una de las caracteristicas del lideratge es justament la capacitat de convocar e convéncer, alara un "lideratge mejans la fòrça" es pas ''líder'' que d'entre autras causas li manca de lideratge. Es una contradiccion, ''per se'' que sonque se pòt destriar un líder es qu'aja de seguisseires: sens ''seguisseires'' i a pas de líder. Lo mot "lideratge" pòt significar un grop collectiu de líder, o pòt significar de caracteristicas especialas d'una figura celèbra (coma un [[eròi]]). Existisson tanben d'autres usatges per aquela paraula, ont lo líder dirigís pas, mas que s'agís d'una figura de respècte (coma una autoritat scientifica, mercés a son trabalh, a sas descobèrtas, a sas contribucions a la comunitat). En mai del ròtle de prestigi que s'assòcia a líder inspiradors, un usatge mens utilizat de la paraula "lideratge" pòt designar d'entitats innovadoras, aquelas que pendent un periòde fa mòstre dins un domeni, que siá una entrepresa o produch que pren la primièra posicion dins qui que siá mercat. Arieu definís lo líder coma ''"la persona capabla d'inspirar e n'associar d'autras amb un sòmi"''. Alara es tan important que las organizacions ajan una mission amb naut contengut transcendent, doncas qu'es un biais fòrça poderós d'enforçar lo lideratge sos caps. I a una règla fondamentala dins lo lideratge qu'es la basa perque un bon líder, quin que siá, realiza un lideratge efectiu. La majoritat dels autors la nomenan la règla d'aur dins las relacions personalas, e es facila, simpla e fòrça efectiva: ''"places pas las personas a ta plaça: plaça-te a la plaça de las personas"''. Per resumir, del biais que tractas a las personas, elas te tractaràn. == Lideratge segon Richard L. Daft == L'autor Richard L. Daft, din son libre ''L'Experiéncia del Lideratge'', definís lo lideratge coma: La relacion d'influéncia que se passa entre los líder e sos seguisseires, que las doas partidas pretendon mejans el arribar a de cambiaments e de resultats reals que rebaton las intencions que partejan. Los elements basics d'aquela definicion son: líder, influéncia, intencion, responsabilitat, cambiament, intencion partejada e seguisseires. === Tipe de lideratge segon Cyril Levicki === L'ensagista Cyril Levicki, dins son libre ''Lo gèn del lideratge'', prepausa l'existéncia de sèt tipe de líder:<ref>Levicki, C. (1998): The Leadership Gene: The Genetic Code of a Lifelong Leadership Career</ref> * ''Líder carismatic'': Atenh de grandas avançadas estrategicas dins l'obtencion dels objectius organizacionals davant una situacion optimala, alara que davant de situacions mai criticas gerís de solucions coerentas, tendent a prene fòrça temps dins una planificacion de nauta qualitat. Los líders qu'an aquel estil an fòrça dificultat per interagir amb las personas qu'an de motivacion per d'acompliment fòrça elevat. * ''Líders d'intelligéncia superiora'': son domeni mai propici es quand las organizacions s'encargan de personas fòrça qualificadas, atenhent atal de transaccions amb de resultats d'excelléncia. Mòstran un grand reget e se senton pas ben davant l'afrontament sul mercat dels produches populars de bassa valor e una granda dependéncia cap sa marca. En consequéncia aquel tipe de líder d'intelligéncia superiora admira l'intelligéncia d'autras personas. Los líders qu'an una granda empatia, refusan totalament aqueles qu'an una intelligéncia superiora. * ''Cap autocratic'': Subretot eficient en moments de crisi, que sentís pas lo besonh de se pausar tròp de questions. A de dificultats per s'adaptar als scenaris organizacionals quand sos actors an de nauts nivèls educatius e sas grandas qualificats. Pasmens agisson amb capitada en diferentas situacions. Dins los païses qu'accèptan las diferéncias socialas s'i senton fòrça a lor aise. * ''Líder pastor'': fòrça sovent dins las organizacions amb una evolucion fòrça coerentas mas son ineficaces davant las crisis emergéncias que demandan de prene de decisions rapidas. Aquel tipe de líders se senton fòrça a lor aise dins las organizacions mercantilas de maximala estabilitat. * ''General en cap o general de l'armada'': realizan lor melhoras accions davant lo besonh de se preparar per la guèrra. Per contra, an sos pièger moments quand percebon que lo resultat de la guèrra se relèva benastruca. Son fòrça competents per la preparacion mas pas per conclure. Pensan qu'an pas besonh conclure, donat que sa cresença que se preparacion es tan bona que ganharián totjorn las batalhas. * ''Líder de la reialtat'': an sas melhoras oportunitats quand trabalhant dins d'organizacions fòrça ancianas e son de líder del mercat e s'adaptan pas a las organizacions ont los produchs an una demanda massissa. Aquel estil es pas recomandable per las organizacions, a causa de la dificultat de los desfar de son ròtle en consequéncia qu'es tròp per eles d'acceptar que son accion es pas la melhora. * ''Líder natural'': son accion resulta excellenta dins la majoritat de las circonstàncias, e subretot dins las corporacions mondialas de las marcas que se'n reconeis. An de dificultats per s'adaptar a las organizacions las operacions que son pas excessivament orientadas cap a las ventas. Se poiriá dire qu'aquel tipe de líder es çò de mès d'eficaç, qu'una de sas grandas abiletats es la motivacion que transmet als sieus seguisseires mai pròches que trabalhan de bon grat e mantenon satisfaches los accionaris. === Lideratge desenvolopaire === Segon aquela classificacion, existisson diferents estils de lideratge: * ''Líder autocrata'': aquel líder assumís tota la responsabilitat de la presa de decisions, inicia las accions, dirigís, motiva e contraròtla lo subaltèrn. * ''Líder entrepreneire'': un líder qu'adòpta l'estil participatiu utiliza la consultacion per practicar lo lideratge. Delega pas son drech a prene de decisions finalas e soslinha de directivas especificas als subaltèrns, mas consulta sas idèas e d'opinions sus fòrça decisions que lors incombisson. * ''Líder liberal'': mejans aquel estil de lideratge, lo líder delega a sos subaltèrns l'autoritat per prene de decisions. * ''Líder proactiu'': aquel tipe de lideratge promòu lo desvolopament del potencial de las personas, coma un jardinièr s'ocupa e adoba son jardin. * ''Líder ausard'': aquel tipe de persona es capable de se ligar fòrça institucions e personas, persuasiu, critica, amb un agach positiu. A la capacitat de consultar las autras personas per après prene de decisions. == Tipologia de lideratge e caracteristicas == Classificacion mai frequents: ; Segon la forma de son eleccion * Lideratge formal: preseleccionat per l'organizacion. * Lideratge informal: emergent del grop. ; Segon la relacion entre lo líder e sos seguisseires * ''Lideratge dictator'': fòrça las sieunas idèas dins lo grop puslèu que de permetre los autres integrants de venir responsables, los permetent d'èsser independents. Es inflexible e li agrada ordenar. Destrusís la creativitat dels autres. * ''Lideratge autocratic'': lo líder es l'unic dins lo grop que pren las decisions sul trabalh e l'organizacion del grop, sens aver a las justificar en pas cap de moment. Los critèris de valor utilizats pel líder son pas coneguts pel rèsta del grop. La comunicacion es unidireccionala: del líder al subordinat. * ''Lideratge democratic'': lo líder pren de decisions après valorizacion de la discussion del grop, mercejant las opinions dels sieus seguisseires. Los critèris de valor e las nòrmas son explicits e clars. Quand cal resòlvre un problèma, lo líder ofrís diferentas solucions, entre las quals lo grop deu causir. * ''Lideratge onomatopeïc'': lo líder, a l'encòp que sosca sul projècte que deu mòure lo grop liderat cap al sieu objectiu desirat, s'exprimís mejans de simples onomatopèias verbalas que favorisson notablament l'entosiasme del grop. * ''Lideratge paternalista'': ten fisança al sieus seguisseires, pren la màger partida de las decisions fasent de recompensas e de castigs a vegada. Son prètzfach consistís en que los trabalhadors trabalhen mai e melhor, los incentivant, los motivant afogant prometent d'eventuals prèmis se atenhon l'objectiu. * Lideratge liberal (''[[laissez faire]]''): lo cap adòpta un ròtle passiu, abandona lo poder a las mans del grop. En cap de moment jutja pas ni evalua los apòrts dels autres membres del grop. Los membres del grop gaudisson de totala libertat, e comptan amb l'ajuda del líder sonque se o sollicitan. ; Segon lo tipe d'influéncia del líder suls subordonats * ''Lideratge transaccional'': los membres de l'equipa reconeisson lo líder coma autoritat e coma líder. Lo líder provesís los mejans coma valids per l'equipa de trabalh. * ''Lideratge transformacional'' o ''carismatic'': lo líder a la capacitat de modificar l'escala de valors, las actituds e las cresenças dels collaborators. Las principalas accions d'un líder carismatic son: de divergéncias amb l'establit e de desirs de cambiaments, proposicion d'una novèla alternativa amb capacitat d'afogar e de convéncer sos collaboradors, e l'usatge de mejans non convencionals e innovants per aténher lo cambiament e èsser capabla d'assumir de riscs personals. * ''Lideratge autentic'': es aquel líder que se concentra a se liderar d'en primièr d'esperel. Es un líder amb fòrça autoconeissença, de sangfreg, d'esperit, de compassion e generós. Solament un còp se lidera lo sieu esperit se pòt liderar los autres. * ''Lideratge lateral'': se realiza entre de personas del meteis reng dins una organizacion o un organigrama o se pòt tanben definir coma lo procediment d'influir las personas del meteis nivèl organizacional per aténher d'objectius en comun amb l'organizacion. * ''Lideratge dins lo trabalh'': dins los afars evalua doas caracteristicas importantas dins los executius, amb l'intencion de verificar la capacitat de dirigir: d'un costat, l'aptitud e, per un autre, l'actitud. La primièra s'obten per l'aprendissatge de metòdes e procediments nòus; per exemple, la capacitat de realizar un bilanç, de liquiditats, l'amainatjament de las installacions o un plan de marqueting. Mas mai sovent aquelas coneissenças son pas aplicablas, que los gerents mancan d'una bona actitud, es a dire, d'un compòrtament adequat per ensajar d'implementar aqueles metòdes. Entre las actituds mai apreciadas e necessàrias i a l'abiletat de lideratge, la quala se pòt s'aprene mas que, segon fòrça autors, ten de la personalitat individuala. Cossí saber se sèm conformats per èsser líder e, en cas contrari, cossí desvolopar aquelas abiletats en nosautres ? Es un tèma de grand debat e d'estudi, mas es necessari de descobrir s'avèm quicòm per èsser líder e çò que nos mancan per i capitar. ; Autres classificacions Una classificacion de la tipologia del lideratge es aquela formala, que representa la direccion d'un grop de trabalh de forma oficiala o designada; una autra de mens evidenta es la reconeissença pels membres de l'institucion d'un biais informal qu'a una granda influéncia, mas d'un biais liure, sens tòca lucrativa e de forma carismatica. Dins los estudis sociologics de desvolopament comunautari per apreciacion participativa, aquelas personas son las claus pel trabalh de terren. Dins los ans 1970, diferents sociològs espanhòls estudièron lo tèma del ròtle dels 'líders informals', coma un tèma fòrça important de la sociologia organizacionala. Lo lideratge pòt tanben se classificar atal: * lideratge individual (exemple de seguir) * Lideratge executiu (planificacion, organizacion, direccion e contraròtle d'un projècte) * Lideratge institucional * Lideratge consensual Quand lo lideratge es necessari, mai sovent al burèu, dins una organizacion, parlam de líders formals. Atal, aquel líder cal aver cèrtas capacitats: abiletat de comunicacion, capacitat organizatritz e eficiéncia administrativa, causa qu'equival a dire qu'un bon líder es una persona responsabla, comunicativa e organizada; un bon líder es aquel qu'a l'abiletat de recebre e escotar sempre. '''La Credibilitat: La Basa del Lideratge Reüsit''' Segon los autors del libre, ''« La Credibilitat: Com es guanya, es perd, i perquè la gent la reclama »'', la clau del lideratge reüssit se basa dins la credibilitat. La credibilitat se definís coma aver la qualitat d'èsser credibla o semblar vertadièr. La credibilitat es importanta per quin líder que siá, doncas que las personas son mai dispausadas a seguir qualqu'un se pòdon creire çò qu'aquela persona ditz e fa. Cal remembrar que i a una granda diferéncia entre direccion e lideratge. ''I a sièis disciplinas que son clau per èsser credible:'' 1. Se descobrir a se meteis 2. Apreciar los membres 3. Afirmar de valors partejadas 4. Desvolopar las capacitats 5. Servir una intencion 6. Sosténer l'esperança '''Las Quatre Estrategias del Lideratge Efectiu''' Warren Bennis, autor del libre ''« Leaders: The Strategies for Taking Charge »'', introdusís quatre estrategias fondamentalas pels líders que cercan l'efectivitat: 1. ''La vigilància mejans la vision'' - Un líder cal captar l'atencion dels collaboradors mejançant una vision clara e simpla. 2. ''Lo sens mejans la comunicacion'' - Un líder cal crear de sens sus sa vision mejans una comunicacion clara e concisa. 3. ''La fisança mejans lo posicionament'' - Un líder cal transmetre fisança als sieus collaboradors mejans lo posicionament estrategic de sas accions. 4. ''L'utilitat d'esperel'' - Per arribar a motivar los collaboradors, un líder cal d'en primièrs se conéisser d'esperel. == Referéncias == <references/> == Bibliografia == * Bennis, Warren E Burt Nanus. "Leaders: The Strategies for Taking Charge". New York: Harper & Row, 1986. * Richard L. Daft <<La experiència del liderazgo>>. Cengage learning. Tresena edicion * Kouzes, James M. y Posner. <<Las Seis Disciplinas” La Credibilidad: Como se gana, se pierde, y porque la gente la reclama>>. Jossey-Bass Publishers. San Francisco.1993. pp. 51 * Sergio Vadillo Bueno. "Empresas Exitosas, Personas Exitosas. Secretos De l'Entrepresa Triunfadora" (Mexic, Editoriala Trillas S.A. de C.V., ISBN 978-607-170945-5 ) [[Categoria:Sciéncia politica]] [[Categoria:Filosofia politica]] [[Categoria:Psicologia sociala]] 9ekvpsv3llvrj5furqt7irs2xiwg9g6 0 166880 2512979 2344875 2026-11-11T08:09:55Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 2512979 wikitext text/x-wiki [[Fichièr:Fynbos-landscape-2.jpg|vinheta|Fynbos dins la província del Cap Occidental, en Sudafrica]] Lo '''fynbos''' (tèrme venent de l'[[afrikaans]], /fəinbɒs/, que significa 'arbust de fuèlhas primas') es un tipe de vegetacion arbustiva que se dona dins una pichona franja de zònas litoralas e muntanhosas dins la província del Cap Occidental, en [[Sud-Africa|Sudafrica]], dins un [[Clima mediterranèu|clima mediterranèu]] de pluèjas sobretot ivernalas. == Regne floral del Cap == Lo fynbos, que creis dins una franja de 100 a 200 km dempuèi Clanwilliam, sus la còsta oèst, fins a Pòrt Elizabeth, sus la còsta sud-oèst, fa partida del regne floral del Cap, que ne representa la mitat de la superfícia totala e 80% de las espècias de las plantas. Lo fynbos de la region occidentala es mai ric amb mai de diversitat vegetala que lo fynbos oriental. Dins lo mond i a sièis regnes florals e aquel es lo mai de pichon per superfícia, amb 46.000 km², mas lo mai ric pel nombre d'espècias en proporcion a l'estenduda. La diversitat botanica del fynbos es extraordinàriament nauta, amb unas 9.000 espècias, unas 6.200 que ne son [[Endemisme|endemica]] coma dins lo genre ''Erica''. Dins lo fynbos i vivon 600 espècias, alara que dins lo rèste del mond n'i pas mai que 26. == Flòra == La majoritat de las plantas del fynbos son de fulham persistent e esclerofillas. D'entre las familhas de las plantas caracteristicas i a las Proteaceae, Ericaceae e Restionaceae. I a mai de 1.400 espècias de [[bulb]] [[Fichièr:ProteasAfterFire.JPG|drecha|vinheta|299x299px|Protea après lo fuòc a Greyton]] Lo fuòc es un estadi necessari per la vida de las plantas del fynbos. Fòrça granas germinan solament après un incendi. A l'entorn de 30% de las plantas produson de granas amb eleosoma per atirar las formigas, que las escampilhan.<ref>de Kock, A. E. & Giliomee, J. H. (1989) A survey of the Argentine ant, Iridomyrmex humilis (Mayr) (Hymenoptera: Formicidae) in South African fynbos. J. Entomol. Soc. S. Africa 52:151-164.</ref> == Ecoregions == Lo fynbos compren doas ecoregions, lo fynbos bas (sota 300 m d'altitud) e lo fynbos naut. == Menaças e conservacion == Una granda partida del fynbos es abitat dempuèi de sègles, e dins las zònas bassas s'i desvolèt l'agricultura e la viticultura. La superfícia protegida es escassa e, de mai, i a la menaça que s'i escampen d'espècias invasivas coma las [[Acacia|acacias]] australians e los pins. Unas 1.000 espècias de plantas se pòdon considerar coma menaçadas. == Vejatz tanben == * Kwongan, Una ecoregion similara en Austràlia === Referéncias === {{Reflist}} == Ligams extèrnes == {{Commonscat}} * [https://web.archive.org/web/20130612072712/http://www.flora.co.za/ ''Images of Fynbos''] * [https://web.archive.org/web/20070930161613/http://www.biology.wcape.school.za/fynbos/ ''Western Cresti School Network''] [https://web.archive.org/web/20070930161613/http://www.biology.wcape.school.za/fynbos/ ont fynbos] * "[https://web.archive.org/web/20120908083518/http://protea.worldonline.co.za/ Protea Atlàs Project]" with excellent information and images. * Fauna & Flòra International's work ont fynbos * Fynbos Photography (organized taxonomically) * Conservation and Land Restoration Project at TerraPi,SA * Lowland fynbos and renosterveld (World Wildlife Fund) * Montane fynbos and renosterveld (World Wildlife Fund) ihbtmuazp93wkvca9g3l6r7qnj0yrrg 0 166977 2513010 2071945 2026-11-11T11:45:15Z PichonDesgordit 65926 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:1|2|0 */ 2513010 wikitext text/x-wiki [[Fichièr:BnF_Manuscrit_Français_273-74_-_Tite-Live_de_Versailles_Fol_7_Tite-Live_ou_son_traducteur_écrivant.jpg|vinheta|Clèrgue al ''scriptorium'' d'un monastèri copiant un manuscrit]] Un '''manuscrit''' (del [[latin]] ''manu scriptus'') es coma indica lo sieu nom un tèxte 'escrich a [[Man|man']], sovent per de [[Clèrgue|clèrgues]]. La majoritat datan de las epòcas de l'[[Antiquitat]] e de l'[[Edat Mejana]]; es un artefact singular e unic de cada tèxte. La reproduccion manuscrita del tèxte es un prètzfach que tòca un subjècte unic e dona luòc a un còpia o un exemplar unic. Los manuscrits tractan de quin tèma que siá, dempuèi la [[Religions|religion]] fins a la [[Sciéncia|sciéncia.]] A partir del [[sègle XV]], amb l'invencion de l'[[estampariá]], predominan los [[Libre|libres]] imprimats. == Istòria == === Antiquitat classica === Dins l'[[Antiquitat classica]], subretot e, [[Grècia antica|Grècia]], los libres èran fòrça presents dins la [[cultura]], e de personas los colleccionavan e d'autras se consacravan al comèrci des libres. Se sap pas del segur, mas lo mai probable es que los autors daissavan solament copiar sos libres a d'amics, restrenhissent atal lo ròtle dels editors. [[Categoria:Articles amb referències puntuals demanades]] A Roma, existissiá un comèrci de libres perfièchament organizats; l'autor vendiá son libre a un editor que podava li pagar lo nombre d'exemplars venduts o dirèctament amb una soma per l'òbra totala. Se sap que las edicions preferidas del public de l'epòca podavan arribar a un milion d'exemplars, aquò indicta que lo manuscrit de l'autor se dictava a l'encòp a un grand nombre de secretaris. Los secretaris èran d'esclaus estrangièrs qu'avián pas una bona coneissença del latin e podavan sovent far d'errors a la dictada; alara de las còpias sortissián an fòrça errors. Lo procediment comun de transcriure de manuscrits a la man se realizava en copian lo manuscrit original, d'aqueste biais s'evitavan los errors de dictada, subretot poder copiar mai exactament la [[calligrafia]] e las [[Enluminadura|enluminuras]] dels manuscrits originals. === Edat medievala === Pendent l'[[Edat Mejana]] nauta, los monastèris vengavan los centres del patrimòni [[Cultura|cultural]], subretot los monastèris benedictins, que la còpia dels manuscrits dins los ''scriptoriums'' èra una de las principalas ocupacions dels monges d'aqueste òrde. Al començament, los copistas realizavan las còpias suls genolhs pausat sus un supòrt de fusta qu'utilizavan coma [[escriptòri]]. A fins de l'Edat Mejana los secretaris utilizavan de [[Pupitre|pupitres]] e de taulas per realizar sas còpias. Un còp preparat lo [[pergamin]] o lo [[papièr]], lo copista procedissiá a la realizacion de las raias orizontalas e del marge traçant de linhas verticalas per limitar las colomnas. La qualitat d'una còpia s'evaluava per la regularitat dins la [[calligrafia]] del copista. Quand s'acabavan la còpia, la majoritat e apondissiá son [[Colofon (libre)|colofon]], que conteniá de detalhs importants coma: lo títol de l'òbra transcricha, indicacions cronologicas, lo nom del copista, la demanda que se pregue per son [[Arma|alma]] e que lo siá perdonat per sas possiblas errors e fautas comesas dins la transcripcion e s'apondiá fin finala un malediccion per qui ensajariá de panar lo codèx. ==== La secularizacion dels manuscrits ==== Al sègle III, los manuscrits confeccionats pels monges èran sufisents per provesir la demanda, que la màger partida de gents podavan pas esperar n'obténer. Lo pauc atrach dels manuscrits per la populacion èra causat per la carestiá del prètz, la manca de coneissença generala, la lentor de la produccion e la dificultat de se provesir. Amb lo vam de las universitats e l'aument de l'activitat intellectuala, la produccion de còpias manuscritas dels monges veniá plan insufisenta. Alara, lo manuscrit venguèt lo patrimòni exclusiu dels grands centres eclesiastics e mai tard passèt a un mond mai laïc, subretot los universitaris, las corts reialas e los ostals dels grands capulièrs. Per provesir totes los estudiants de las nòvas universitats, s'adoptèt una tecnica que consistissiá a devesir lo manuscrit en diferents quasèrns e aqueles se los distribuissián entre los copistas de las universitats. Cadun copiava una ''pecia'' (seccion o quasèrn dividission d'un manuscrit) tant de còps que necessari per crear un ''exemplar.'' La persona de l'univeritat especialament encargada, demanda a las gents que volgavan de manuscrits per copiar. Pauc a pauc, aquel procès venguèt en un negòci coma aquò mai de la populacion podava aquerir de manuscrits. Pasmens lo problèma de capitar pas a tocar totas las gents a causa del procés lent de còpia e dels paucs exemplars produsits se resolguèt sonque amb l'arribada del papièr. Se podèt atal passar lo fach que lo prètz del pergamin o del [[velin]] sus que s'escrivián los manuscrits èra fòrça naut. Far un grand nombre de còpias representava un còst naut, a causa del prètz del pergamin e dels autres materials utilizats; èra pas rendable e los copistas perdavan d'argent. Nasquèt l'institucion de la ''pecia'' per la necessitat de multiplicar los exemplars dels libres indispensables al trabalh escolar; alara, dins lo sègle XIII, dins lo mitan universitari se diferenciava l'exemplar de la ''pecia''. Se realizava amb una calligrafia granda e traçada amb suenh un exemplar tipic que comptava unas quatre fuèlhas. Aqueles quasèrns èran corregits per una comission universitària e venián alara de ''pecias'' que, amb pagament, podián passar dins las mans dels copistas per èsser transcrichas. Antan, dins unes monastèris, aquela metòda de copia èra tanben utilizada de biais excepcional.<ref>Millares, Agustín. ''Introducción a la historia del libro y de las bibliotecas''&#x20;(en castellana). Cinquena.&#x20; Fondo de cultura económica,&#x20;1993,&#x20;p.&nbsp;58, 59, 60 i 61. [//ca.wikipedia.org/wiki/Especial:Fonts_bibliogr%C3%A0fiques/84-375-0371-X ISBN 84-375-0371-X].<span class="Z3988" title="ctx_ver=Z39.88-2004&rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Abook&rft.genre=book&rft.btitle=Introducci%C3%B3n+a+la+historia+del+libro+y+de+las+bibliotecas&rft.aulast=Millares&rft.aufirst=Agust%C3%ADn&rft.date=1993&rft.edition=Cinquena&rft.pub=Fondo+de+cultura+econ%C3%B3mica&rft.pages=58%2C+59%2C+60+i+61&rft.isbn=84-375-0371-X">&nbsp;</span></ref>  === Edat modèrna === A subjècte de l'estudi del libre, en Euròpa i a doas estapas pendent que se copiavan de milièrs d'exemplars de libres manuscrits [[Enluminadura|enluminats]]. La primièra estapa comença en 1400 e s'acaba en [[1400|1430]] e se nomena ''[[Gòtic internacional|gotic internacional.]]'' La segonda estapa se nomena ''flamenca''. La primièra estapa, la gotica internacionala, se caracteriza pel fach que los grands clients e promotors dels libres manuscrits son: de monarcas, las familhas reialas, los clèrgues e la noblesa. Son al vam los libres d'òras (de tematica religiosa, sègles XIII e XIV), destinats subretot a las femnas. En França, se copiavan fòrça òbras literàrias, istoricas, politicas e scientificas, tradusidas de l'italian o lo latin. Dins la [[corona d'Aragon]], en Catalonha, la monarquia èra en crisi. Aquel fach toquèt la produccion de codèx luxosos enluminats, que foguèt redusida. La noblesa èra tanpauc en una situacion gaire mai bona. Per aquò, los principals clients dels codèxs èra de corporacions, d'eclesiastics, avesques e los parroquians. Per contra, dins la corona de Castelha, la produccion de libres manuscrits enluminats èra favorabla, que los reis e la nauta noblesa fasiá fòrça comandas. Pendent la [[Guèrra de Cent Ans|Guèrra de cent ans]], los enluminaires dels manuscrits se trobèron separats dins diferentas vilas, mas la produccion mermèt pas, quitament aumentèt la diversitat tematica e los clients, que la borgesiá comecèt a ne crompar. L'invencion de la [[estampariá]] d'en primièr toquèt pas la produccion dels codèx e de rics manuscrits, que la diferéncia èra fòrça clara. Se podava pas comparar la qualitat dels manuscrits e sas enluminueras amb aquesta dels libres editats o estampats. == Tipologia == === Volumen o codex === [[Fichièr:1638_manuscrit_lithurgique_09986.jpg|vinheta|156x156px|Enluminura ont se vei que lo personatge legís un rotlèu o volumen]] Lo rotlèu o ''volumen'' es la forma que portavan los escrits e tèxtes sus papir. Los tèxtes se dispausavan en colomnas amb mèsme nombre de linhas. Dins la colomna del títol o a la fin del volumen, s'escriviá lo nombre de linhas del manuscrit. Totas aquelas nòrmas estilisticas servissián per poder calcular lo salari del copista; s'utilizava una mesura d'unes 16 a 17 sillabas (de 34 a 38 letras). La facilitat de lectura e de consultacion dels libres actuals, la recèrca d'una citacion o d'una error per lo corregir es malaisida sus de rotlèus a causa de disposicion en colomnas; qu'èra pauc practica la lectura pacienta e fastigosa de desenrotlar e enrotlar per aviar la lectura. Lo rotlèu o ''volumen'' durèt fins al sègle V ApC alara que lo codèx comencèt a èsser utilizat dins al sègle I o II. Aquel cambiament de tendéncia del ''volumen'' al codèx se vei dins las representacions artisticas; fins al sègle V, totas las esculturas crestianas representadas acompanhadas de quin escrit que siá, èran presentada sus de rotlèus; mas, a partir del sègle V, per aquelas presentacions dels escrits se comencèt a predominar lo codèxs. Es dins la vida videnta que trionfava lo codèx sul volumen a causa del format del pergamin e de la forma en libre. === Codèx === Lo [[codèx]] es inspirat de las formas de las [[tauletas de cera]] mas utilizant una autra matèria, lo pergamin, qu'èra un melhor supòrt d'escritura a l'encòp sul recto e sul verso. Après aver fabricat lo pergamin, se lo talhava e se lo plegava; los plecs èran ligats per formar de quasèrns amb un nombre variable fulhets; èran nomenats segon lo nombre de plecs amb que èran realizats. L'escritura se presenta en linha entièra o en colomnas, mai sovent doas e a vegada tres. L'utilizacion del papir en forma de codèx foguèt fòrça excepcional dins los sègles VI – X. Los monastèris benedictins realizavan un prètzfach de granda importància culturala que compreniá los prètzfaches artesanals dels monges: la còpia manuala d'ancians codèxs, unes d'enluminats. Atal los monastèris contribuissián a preservar e transmetre la cultura anciana, en mai de la crestiana, permetent que se perdèsse aquel grand patrimòni ancian. [[Fichièr:Còdex_dels_Furs_de_València,_palau_de_Cervelló,_València.JPG|vinheta|188x188px|Codèx, tipe de manuscrit]] La tradicion manuscrita permetèt de saber que los codèxs mai ancians qu'avèm dins las bibliotècas datan del sègle IV ApC, que la majoritat de la òbras classicas es conservada dins manuscrits del sègle IX e X e fòrça dins de codèx profans dels sègles XV e XVI. ==== Localizacion e identificacion de codèxs ==== Las bibliotècas modèrnas an de catalògs de manuscrits e codèxs, que son la majoritat de caractèr general, e contenon practicament totes los codèxs existents per país. === Manuscrits religioses === I a 3 tipes diferents  de manuscrits religioses: Los evangelaris: son los libres que contenián los evangèlis jornalièrs de l'annada. Los mai importants son aquestes qu'apertenon als sègles XII e XV, e foguèron utilizats abans de l'aparicion de la messa. Lo libre de còr: sas fuèlhas èran mai sovent de pergamin. I èran escrichs los salms, antifons, etc. Aquestes escrits se cantavan als còrs de las glèisas. Coma èra de granda talha, èran gardats dins d'armaris especials e se plaçavan en cantussièr, qu'avián 4 caras per i metre diferents libres. Los libres de preguièras que contenián las oracions utilizadas a totas oras del jorn e de l'an, que se nomenava tanben ''libres d'oras.'' Èran mai sovent enluminats. Dins los sègles XV e XVI, se faguèt d'edicions preciosas estampadas amb fòrça gravaduras, se destria las estampas per Simon Vostre a París. === Palimpsèst === Los [[Palimpsèst|palimpsèsts]]<ref>Millares, Agustín. ''Introducción a la historia del libro y de las bibliotecas''&#x20;(en castellana). Cinquena.&#x20; Fondo de Cultura Económica,&#x20;1933,&#x20;p.&nbsp;52 i 53. [//ca.wikipedia.org/wiki/Especial:Fonts_bibliogr%C3%A0fiques/84-375-0371-X ISBN 84-375-0371-X].<span class="Z3988" title="ctx_ver=Z39.88-2004&rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Abook&rft.genre=book&rft.btitle=Introducci%C3%B3n+a+la+historia+del+libro+y+de+las+bibliotecas&rft.aulast=Millares&rft.aufirst=Agust%C3%ADn&rft.date=1933&rft.edition=Cinquena&rft.pub=Fondo+de+Cultura+Econ%C3%B3mica&rft.pages=52+i+53&rft.isbn=84-375-0371-X">&nbsp;</span></ref> son una categoria fòrça especiala de rotlèus de pergamin, tanben conegut jol nom de ''codèx rescripte.'' Aquestes codèx an la caracteristica d'aver estat ja escriches de per abans que se ruscavan e raspaven per'mor poder èsser reutilizats e i rescrichs. Los palimpsests s'utilizavan sustot dins los monastèris ont i aviá pas pro de pergamin. Los codèxs que s'escafavan èran en majoritat de caractèr profan, mas existís lo cas d'unes religioses ont se tornèt escriure un tèxte classic. Unes dels palimpsèsts mai importants son: ''De Republica'' de Ciceron, ''Instituciones de Gayo'' (catedrala de Verona) e ''Ambrosianus de Plaut'' (Ambrosian de Millan).  La lectura e interpretacion dels escrits dels palimpsèsts son plan malaisidas de grandas dificultats tant per legir lo tèxre novèl coma per recuperar los tèxtes raspats o escafats. Per çò far, s'utilizava l'[[acid gallic]] concentrat e la tintura de Giobert, mas la reaccion escursissiá lo pergamin. Lo sulfidrat d'amoniac èra mens agresiu, e permetiá de ressuscitar las inscripcions illegiblas amb la lutz de la lampa de Wood, fasent luminosas las matèrias dels pergamins e papièrs (las tintas fòrça palle se destaca de la color negra sus un fons fosforescent). === Manuscrits d'autor<ref>Càtedra i López, Pedro i Maria Luisa. ''La memoria de los libros. Estudios sobre la historia del escrito y de la lectura en Europa y America, Tomo I.''&#x20;(en castellana).&#x20; Instituto de Historia del Libro y de la Lectura. Fundación Germán Sánchez Ruipérez i Duques de Soria.,&#x20;p.&nbsp;94. [//ca.wikipedia.org/wiki/Especial:Fonts_bibliogr%C3%A0fiques/84-933504-3-5 ISBN 84-933504-3-5].<span class="Z3988" title="ctx_ver=Z39.88-2004&rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Abook&rft.genre=book&rft.btitle=La+memoria+de+los+libros.+Estudios+sobre+la+historia+del+escrito+y+de+la+lectura+en+Europa+y+America%2C+Tomo+I.&rft.aulast=C%C3%A0tedra+i+L%C3%B3pez&rft.aufirst=Pedro+i+Maria+Luisa&rft.pub=Instituto+de+Historia+del+Libro+y+de+la+Lectura.+Fundaci%C3%B3n+Germ%C3%A1n+S%C3%A1nchez+Ruip%C3%A9rez+i+Duques+de+Soria.&rft.pages=94&rft.isbn=84-933504-3-5">&nbsp;</span></ref> === Amb l'estampariá, los manuscrits podava èsser al l'encòp copiats a la man e amb de las letras de mòtle. Las copias que se realizavan amb l'estampariá, mai sovent, èran de copias d'usatge personal o d'escrits de creacion, que, après passats per l'estampariá, se destruissiá los originals. Per aquò, sol los manuscrits d'autor que foguèron pas estampats son conservats, an estats copiats per pas cap d'estampariá. === Copiás d'usatge personal realizat per de non professionals de l'escritura<ref>Càtedra i López, Pedro i Maria Luisa. ''La memoria de los libros. Estudios sobre la historia del escrito y de la lectura en Europa y America, Tomo I.''.&#x20; Instituto de Historia del Libro y de la Lectura. Fundación Germán Sánchez Ruipérez i Duques de Soria.,&#x20;p.&nbsp;106. [//ca.wikipedia.org/wiki/Especial:Fonts_bibliogr%C3%A0fiques/84-933504-3-5 ISBN 84-933504-3-5].<span class="Z3988" title="ctx_ver=Z39.88-2004&rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Abook&rft.genre=book&rft.btitle=La+memoria+de+los+libros.+Estudios+sobre+la+historia+del+escrito+y+de+la+lectura+en+Europa+y+America%2C+Tomo+I.&rft.aulast=C%C3%A0tedra+i+L%C3%B3pez&rft.aufirst=Pedro+i+Maria+Luisa&rft.pub=Instituto+de+Historia+del+Libro+y+de+la+Lectura.+Fundaci%C3%B3n+Germ%C3%A1n+S%C3%A1nchez+Ruip%C3%A9rez+i+Duques+de+Soria.&rft.pages=106&rft.isbn=84-933504-3-5">&nbsp;</span></ref> === Amb l'espandiment de l'alfabetizacion cap a de sectors mai largs de la societat las gents, amb lo besonh de libres manuscrits per aumentar lor coneissença, podavan pas encara los pagar qu'èran carestissim. Aquò faguèt que fòrça personas que sabián escriure comencèron a copiar las òbras de lor interés. Se podián pas comparar los manuscrits d'execucion sonhada dins totas las estapas amb las còpias de manuscrits de forma personala amb de calligrafias cursiva, sanada e amb manca d'inicialas sonhadas que se diferéncian solament de la rèsta per sas dimensions e pas per la color o l'ornamentacion; se respectavan tanpauc las justificacions de las linhas del tèxte. En definitiva, aquelas copias se realizavan solament per utilizar lo contengut. L'estampariá acabèt tanpauc amb aquel tipe de libre. == Supòrts == === Papir === Lo [[papir]] es una planta de l'òrdre de las ciperacièas de talh prim, de forma triangulara e de mai d'un mètre de nautor; a l'interior, i a una seriá de filaments que se pòt extraire. Aqueles filaments s'extrason, se dispausan en doas sèrias sobrepausadas, premsadas e secadas al solelh en formant la fuèlha de [[Papir|papir.]] Segon las dimensions e la qualitat volguda après lo procès de transformacion de la planta, se podava obténer diferents tipes de papir coma: la ieratica, mai tard nomenada ''augusta'', es lo supòrt de dimensions màger e consacrat a la transcripcion dels tèxtes sagrats; la ''charta emporetica'' èra lo supòrt de mai pichonas dimensions; los autres noms o de dimensions del papir èran los seguents: ''amphitheatrica'', ''fanniana'', ''saitica'' e ''taeneotica''. Las fuèlhas se talhavan en benda de mèsme farmat e dimensions e s'empegavan las unas amb las autras, d'esquèrra a drecha e pel costat mai larg, per poder obténer lo rotlèu o ''volumen''. Las paginas s'organizavan en doas colomnas; podián èsser de difrentas grandors segon lo luòc e l'epòca. === Pergamin === Lo [[pergamin]] se fabricava amb de pèls d'animals, normalament de cabras e vacas de per abans preparadas. S'extrasiá la pèl dels animals, èra macerada dins la calç pendent unes jorns, al sortir la pèl èra raspada amb un instrument plan afilat, fin finala se polissiá amb una pèira ponce fins a obténer una superfícia lisa e uniforma. Las originas del pergamin remontan a l'epòca de Tolomeo V Epifanes, rei d'Egipte qu'enebiguèt l'exportacion de papir; alara, lo monarca ordenèt d'utilizar las pèls dels animals coma supòrt de l'escritura. Abans lo sègle XIII, la fabricacion de pergamin se realizava exclusivament dins los monastèris, ont dins sas bòrdas los monges realizavan tot lo procès necessari a las realizacion dels pergamins. Enseguida, la produccion de pergamins s'espandiguèt a la populacion laïca, creant las corporacions dels pergaminièrs dins las vilas màger. === Papièr === Lo [[papièr]] se fabricava amb de pelhas o substàncias fibrosas. Foguèt introdusit pels arabs a Euròpa avent aprés la tecnica de son elaboracion de la part dels chineses pendent lo sègle VIII. Aquesta tecnica consistissiá a triturar de pelhas de lin e de còrdas de cambe per los redusir en fuèlhas primas jos pression e dessecacion; puèi, per polir las imperfeccions se recobrissiá la pasta amb una capa glutinosa. Aquesta tecnica se perfeccionèt, amb trituracion de las pelhas dins l'aiga e sabon, s'obteniá una pasta espessa que s'introdusissiá dins un recipient plen d'aiga a una temperatura determinada. Dins lo recipient, se banhava lo quadre de fusta amb la forma desirada del papièr a obténer; lo quadre aviá una tela de fils que permetiá que l'aiga passe e se restanque la pasta, e en movent lo quadre se la repartissiá unifòrmament. Se retirava lo quadre, e se metiá la pasta sus un filtre perque restanque l'aiga, comença lo procès de dessecacion e, puèi, per acabar a elimina l'aiga, se plaçava lo papièr dins una premsa. Après, las fuèlhas de papièr se daissavan secar e, un còp secas, s'i aplicava una pèga que se pòsca fixar plan la tinta. == Instruments grafics<ref>Millares, Agustín. ''Introducción a la historia del libro y de las bibliotecas''&#x20;(en castellana). Cinquena.&#x20; Fondo de Cultura Económica,&#x20;1993,&#x20;p.&nbsp;25 i 26. [//ca.wikipedia.org/wiki/Especial:Fonts_bibliogr%C3%A0fiques/84-375-0371-X ISBN 84-375-0371-X].<span class="Z3988" title="ctx_ver=Z39.88-2004&rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Abook&rft.genre=book&rft.btitle=Introducci%C3%B3n+a+la+historia+del+libro+y+de+las+bibliotecas&rft.aulast=Millares&rft.aufirst=Agust%C3%ADn&rft.date=1993&rft.edition=Cinquena&rft.pub=Fondo+de+Cultura+Econ%C3%B3mica&rft.pages=25+i+26&rft.isbn=84-375-0371-X">&nbsp;</span></ref> == === Instruments d'escriura === [[Fichièr:Càlam_001.jpg|vinheta|Lo calame: instrument per escriure]] Lo calame s'utilizèt dempuèi un bon començament per l'escritura en tinta; es un instrument de cana talhada en punta; aqueste tèrme punchut se deviá passar a la pèira ponce o per afilar quand s'aflaquissiá. Se fabriquèron tanben excepcionalment qualques de plumas metallicas als sègles V-VI qu'en Euròpa se calguèt substituir lo calame. === Instruments per escafar === Se s'agissiá de papir, s'utilizava una esponja per escafar çò que s'èra escrich; dins lo cas del pergamin, s'utilizava una gavina o raspador. === Instruments per marcar los intervals de linhas e colomnas del tèxe === Lo ponchon o compas s'utilizava per marcar los ponches dels intervals de linhas e colomnas dels tèxtes amb las nòrmas de l'escritura existenta. == Tintas e tintièrs<ref>Millares, Agustín. ''Introducción a la historia del libro y de las bibliotecas''&#x20;(en castellana). cinquena.&#x20; Fondo de cultura económica,&#x20;1993,&#x20;p.&nbsp;26, 27 i 28. [//ca.wikipedia.org/wiki/Especial:Fonts_bibliogr%C3%A0fiques/84-375-0371-X ISBN 84-375-0371-X].<span class="Z3988" title="ctx_ver=Z39.88-2004&rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Abook&rft.genre=book&rft.btitle=Introducci%C3%B3n+a+la+historia+del+libro+y+de+las+bibliotecas&rft.aulast=Millares&rft.aufirst=Agust%C3%ADn&rft.date=1993&rft.edition=cinquena&rft.pub=Fondo+de+cultura+econ%C3%B3mica&rft.pages=26%2C+27+i+28&rft.isbn=84-375-0371-X">&nbsp;</span></ref> == === Las tintas === La [[tinta]] negra èra aquela que s'utilizava dempuèi l'antiquitat. Èra compausada de 75 % de negre de fum e de 25 % de goma. Aquesta mèscla se secava al solelh e per la poder utilizar se li caliá barrejar amb d'aiga. Per escriure sus pergamin, s'utilizava una tinta amb una basa metallica, lo coire. La tinta roja s'utilizava dempuèi l'antiquitat per escriure las inicialas e los títols dels tèxtes e escrits. Se realiza tanben la tinturadura del pergamin de color porpra e escriure dessús amb tintas d'aur e argent; aquel art s'utilizèt en Euròpa dempuèi lo sègle VI, subretot a l'epòca bizantina. Dins los manuscrits medievals, per ornar los tèxtes, s'utilizavan de tintas d'autras colors coma verd, blau, jaune, violet, entre d'autras. === Los tintièrs === Los mai ancians èran fabricats de fusta. Dins un tròç de fusta se realizavan dos orificis, l'un amb una bola compacta de color roja e l'autre de color negra. Se'n pòt tanben trobar d'autres materials coma la ceramica e lo bronze. == Comèrci e prètz == A l'epòca anciana grecoromana e a l'Edat Mejana, lo comèrci de manuscrits èra pas plan organizat, mas en mai de las comandas que se fasián als copistas, se crompavan tanben de manuscrits. Mercés a la passion dels umanistas pels manuscrits, lo comèrci s'intensifiquèt fins al ponch que fòrça d'eles amassavan un grand nombre de volums. Al subjècte del prètz dels libres, se crei que deviá èsser carestiós, subretot lo prètz dels codèxs. Mai, segon diferentas fonts, se sap tanben que se realizavan de prèsts de codèxs e de manuscrits, e per aquò se fasiá una mena de contracte. == Enluminadura == === La miniatura grèga classica, bizantina e medievala === L'enluminadura del libre remonta a temps fòrça alunhats, dempuèi los egipcians. La substitucion del rotlèu pel codèx compren un cambiament tecnic amb l'enluminadura dels manuscrits, profiechan que lo pergamin èra una matèria melhora que lo papir, tant per recebre coma per gardar las enluminuras. Mas, coma l'art d'illustrar los manuscrits èra nascut suls rotlèus de papir, los escribes e enluminaire adoptèron las meteissas modalitats dins lo codèx. [[Fichièr:Bdesaintmaure4.jpg|vinheta|Eluminura o miniatura d'un manuscrit]] Los papirs illustrats que demoran son fòrça rars e las enluminuras se limitan a de simples esquèmas o croquis. Los testimònis classics defendon que lo retrach de l'autor se plaçava al començament del volum. La miniatura bizantina se dividís en quatre periòdes. Lo primièr periòde (325-717) se caracteriza per d'illustracions de doas categorias, quadres e figuras de plantas e animals dins lo tèxt. Lo segond periòde (717-842) se caracteriza per d'ensags ornamentals, arcs e colomnas pels evangèlis, decoracion fantastica, geometrica, aucèls, entre autras. Lo tresen periòde (842-976) se caracteriza per una melhoracion de las miniaturas, ensajant reproduire de modèls ancians dins los personatge; e una ornamentacion plena de fantasia. Lo quatren periòde (976-1025) se caracteriza per una tendéncia a alongar las siloetas per èsser mai primas.  === La miniatura entre los sègles VIII e XII === La decoracion dels libres manuscrits se redusiá e solament al decòrs de las letras inicialas mejançant d'enlaces de fuèlhas amb tèsta estilizadas d'animals reals o imaginaris. Dins aquestes sègles, los benauroses realizavan d'illustracions graficas de passatges de l'Apocalipsi e de la profecia de Danièl, l'alfa e l'omega, la majestat del senhor, la lucha de l'aucèl amb la sèrp, los inspiradors de l'òbra, la genealogia temporala de Jesucrist, l'istòria d'Adam e Èva, la anonciacion e lo presèp, los episòdis de la vida e mòrt de Jèsus, àngels portaires d'evangèlis, representacions de glèisas orientalas, simbòls evangelistas dins d'arcs. E unes exemplars de libres manuscrits mòstran la ''mapa mundi''.  Fòrça miniaturas ocupan de paginas entièras e quitament doas; al contrari, d'enluminuras son de dimensions mai redusidas e s'inserission dins las marges del tèxte o s'i intercalan. Las figuras enluminadas an pas de relèu ni de perspectiva, an un fons monocromatic e unifòrme. Pendent la Renaissença, se perfilan de miniaturas de fòrça escòlas de saber; cal destacar que totas aquelas realizavan de magnificas enluminuras amb de representacions figurativas encara mai frequentas e luxosas. A aqueste periòde, ven encara mai al vam d'escriure amb d'aur o argent sus de pergamin de color porpra.  Al sègle XI, apareguèt l'estil romanic, que consistissiá a aplicar l'art bizantin dins las tradicions artisticas de cada país. Aquel estil se caracteriza per de seriá de linhas qu'ajudan a donar lo relèu; es de caractèr narratiu e las enluminuras se caracterizan per èsser dessenhadas a la pluma. La miniatura espanhòla dins aqueste estil se pòt dividir en tres grops de codèxs: * Manuscrits tradicionals, que gardan l'estil mossarab. * Manuscrits que mesclan l'estil mossarab amb lo romanic. * Manuscrits d'estil romanic. === La miniatura dins los sègles XIII e XVI === Dins aquestes sègles la miniatura dintra dins lo periòde gotic. Dins aqueste periòde, los manuscrits se caracterizan per una escritura fòrça tecnica e un gost refinat al subjècte de l'alternacion de tintas de color negra, roja e blava, e los cromatismes de las ornamentacions. Apareisson tanben sovent força d'illustracions, composicions pictoralas que materializan las scènas que tracta lo tèxte. Las illustracions de poesias son compausadas per multiplas scènas d'actors de tota condicions socialas: d'òmes e de femnas, religioses e laics, de crestians, arabs e josieus, reis, comerçants, senhors, entre d'autras. E son de representacions de la vida reala de l'epòca medievala. Al periòde de la renaissença, las miniaturas se caracterizan per d'ornamentcions gaireben excellentissimas de las letras inicialas e marges d'estil fòrça pur. Dins la peninsula Iberica, predominavan las colors tristas en las miniaturas, coma lo gris e lo negre. == La religadura == [[Fichièr:Manuscrit_musique_XIV_XVe_09984.jpg|vinheta|religadura d'un libre manuscrit]] La [[religadura]] nasquèt quand se substituiguèt lo rotlèu pel codèx. Lo codèx en forma carrada o rectangulara demadava que las fuèlhas que lo compausavan sián jonchas e se protegidas. S'utilizava de tauletas de fusta, mai sovent de cèdre, e de bendas de cuèr que se ligavan amb una correja qu'encencha tot lo còdex. Aquelas tampas dels codèxs faguèron possible l'aparicion d'una ornamentacion extèrna segon las tendéncias de cada epòca e tradicions de cada país. A partir del sègle IV, la religadura dels manuscrits es caracterizada pel luxe de l'estil bizantin. Son frequents las tampas de libres amb aur, argent, pèiras preciosas e esmalts. Mai tard, apareguèron las religaduras que recobrissián las tampas de fusta amb cuèr, qu'èra adornat amb de pichonas representacions gravadas amb de fèrres premsats a sec, en relèu e sens aur (tecnica nomenada gofrat). Aqueles fèrres contenián de representacions vegetalas, animals, d'imatges de sants, cavalièrs e autras figuras umanas. Al periòde gotic, las religaduras venon mai simplas amb fòrça àngels, sants, scènas eroticas e de caça. Al periòde mudejar, las religaduras sutilizavan de ricas telas coma: lo velós, telas volosadas, rasas..., brodadas amb peirerias e esmalts amb d'emblèmas dins la partida centrala. == Referéncias == {{Reflist}} == Bibliografia == {{Commonscat}} * Cadièra, Pedro; López, Maria Luisa.  ''La memoria de los libros. ''Estudios Sus la historia del escrito y de la lectura en Euròpa y America, Tomo I. Instituto De Historia del Libro y de la Lectura. Fundación Germán Sánchez Ruipérez e Duques de Soria. * Clair, Còlen. ( Madrid 1998). ''“Historia De la impremta en Euròpa”.'' * Jurado, Augusto. (Madrid 2001) "La impremta y lo libro en españa". C&G Comunicación Gráfica. * Millares, Agustin. (Cinquena reimpressió 1993). ''Introducción A la historia del libro y de las bibliotecas. ''Fondo De cultura economica. [[Categoria:Control d'autoritats]] rjufr0zjdp1a8wf13ue1wk3xvq8lzde 0 167058 2512916 2073302 2026-11-10T17:10:26Z PichonDesgordit 65926 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:1|2|0 */ 2512916 wikitext text/x-wiki La '''comunicacion de camp pròche''' o '''NFC''' (de l'anglés ''near field communication'') es una tecnologia estandardizada qu'a coma intencion de facilitar l'interconnexion de dispositius e l'escambi de donadas dins un entorn limitat. Nais a partir de l'identificacion per radiofrequéncia ([[RFID]]), tecnologia qu'utiliza d'ondas de ràdio per transferir de donadas dempuèi una etiqueta o una carta cap a un lector que la pòsca identificar o pistar sens besonh de cap de contacte entre eles. [[Fichièr:NFC_touch_interactions_2.jpg|drecha|vinheta|450x450px|Figura 1:Dispositiu mobil dotat de la tecnologia NFC interagissent amb un aficha intelligenta]] == Istòria == La tecnologia NFC se basa sus l'identificacion per radiofrequéncia ([[RFID]]), una tecnologia sens fils qu'es en desvolopament dempuèi fa gaireben quatre decènnis, que comencèt a èsser utilizada pendent la [[Dusau Guèrra Mondiau|Segonda Guèrra Mondiala.]] RFID Permet l'usatge d'un objècte (nomenat tag RFID) que s'apond a un produch, animal o persona amb l'intencion de l'identificar e de lo seguiment en utilizant d'ondas ràdio. Una de las caracteristicas principalas de la tecnologia NFC es que combina las foncions emetritz e receptritz dels  tags RFID dins un unic dispositiu. Mai, d'èsser una estenduda del RFID es compatible amb tota sas infrastructura ja presentas. En 2004 sorgís lo NFC Forum que, en se basant sus aquestz estandard, crèa una sèria de protocòls que normalizan la NFC per garantir la [[interoperabilitat]] dels dispositius de diferents fabricants. * 1983: S'assocïa lo primièr brevet amb los sigles RFID concedit al cercaire Charles Walton, especializat dins l'estudi de las radiofrequéncies. * 1997: Primièra forma patentada e usada a joguinas dels personatges de ''[[Star Wars]]'' per Hasbro. Lo brevet foguèt enregistrat originalment per Andrew White e Marc Borrett a Innovision Research and Technology (Brevet WO9723060). L'engenh permetiá las comunicacion de donadas entre doas unitats fòrça pròcha. * 2002: S'inventa la tecnologia NFC per las entrepresas mai importantas dins lo mond dels dispositius mobils e electronics. * 2003: La tecnologia NFC es aprovada coma un estandard ISO/IEC e ECMA. * 2004: Nokia, Philips, Sony e NXP Semiconductors establisson lo NFC Forum. * 2006: Se començan a establir las especificacions per las etiquetas NFC. * 2006: Sorgisson las especificacions per las afichas intelligentes * 2006: Sortís a la venta lo primièr [[telefòn mobil]] amb tecnologia NFC: lo Nokia 6131. * 2009: Lo Forum NFC incorpòra a sa tecnologia los estandards P2P, URL e Bluetooth. * 2010: Sortís a la venta lo primièr telefòn mobil amb sistèma operatiu [[Android]]: lo Samsung Nexus S. * 2011: [[Google]] fa una mòstra publica sul foncionament de la tecnologia NFC e unas de sas aplicacions mai interessantas. * 2011: NFC recèp lo supòrt del sistèma d'expleitacion dels telefòns mobils Symbian amb lo lançament de la version Symbian Anna. * 2011: Google pòrta al mercat Google Wallet, un sistèma de pagaments qu'utiliza la tecnologia NFC dins las cartas de credit de Mastercard. == Caracteristicas e especificacions tecnicas == ; Dispositius : NFC es una tecnologia de comunicacions sens fils de corta portada e de nauta frequéncia que permet l'escambi de donadas entre dos dispositius pròches. Aqueles dispositius recebon lo nom de Iniciator (qu'es a l'origina de la transmission) e Cibla (lo receptor). L'iniciator genèra un camp de radiofrequéncia qu'alimenta lo receptor. Aquò permet que los receptors pòscan aver de formas simplas e de talhas pichonas, coma etiquetas, adesius, pòrtaclaus o de cartas qu'an pas de batariás o de fonts d'alimentacion. ; Frequéncias : NFC Fonciona en la benda de frequéncias de 13,56 [[Hertz|MHz]], çò que fa que s'aplica pas las restriccions e demanda pas cap de licéncia per son usatge. Coma es una tecnologia que deriva del [[RFID]], que s'utiliza en multiplas aplicacions en mitan reals, NFC pren en carga los tauses variables de transferiment per assegurar l'interoperabilitat amb l'infrastructura ja existenta. Ofrís a l'ora d'ara de tauses de transferiment de donadas de 106, 212 e 424 Kbps, e mai se s'espèran valors mai elevadas per los ans venents. ; Etiquetas NFC : Las etiquetas NFC contenon de donadas e malgrat que la majoritat son de lectura sola, unas pòdon èsser enregistrablas. Pòdon servar de biais segur las donadas personalas coma las informacions de las cartas de credit, PINs e de contactes del net, entre d'autras. Lo NFC Forum definís quatre tipe d'etiquetas que provisisson diferentas velocitats de comunicacion e capacitats en tèrmes de configurabilitat, memòria, seguretat, retenguda de donadas e la resisténcia a l'escritura. Aquelas etiquetas ofrisson a l'ora d'ara entre 96 e 4.096 bytes per memòria. ; Magnetisme : NFC se basa sul principi de induccion electromagnetica que dos circuits inductius pròches partejan l'energia essent plaçats dins sos respectius camps pròches (simulant la foncion d'un [[transformador]]), podent transmetre atal de donadas a distàncias d'unes centimètres. ; Distàncias de trabalh : La distància teorica de trabalh amb las antenas estandardas compactas atenh 20 cm e en practica se parla puslèu d'unes 4 cm. ; Biais de foncionament : Supòrta doas menas de foncionament: actiu e passiu. :; Actiu :: Ambedós dispositius genèran lo sieu pròpri camp electromagnetic e los alternan per transmetre sas donadas. Un dispositiu desactiva lo sieu camp lo temps de recebre l'informacion. Dins aquel bais, los dispositius devon anbedos dispausar de fonts d'alimentacion. :; Passiu :: Sonque un dels dispositius genèra lo camp electromagnetic e l'autre s'profècha de la modulacion de la carga per poder transferir las donadas. L'iniciator de la comunicacion es encargat de generar aqueste camp. ; Codificacion : NFC utiliza dos tipes de codificacion diferents per transmetre las donadas. S'un dispositiu transmet a 106 kbps, utiliza una version modificada de la codificacion Miller amb 100% de modulacion. Dins los autres cases, s'utiliza la codificacion Manchester amb una part de 10% de la modulacion. ; Coordinacion : Los dispositius NFC son capables de recebre e transmetre de donadas al mèsme temps. D'aqueste biais, se pòdon detectar de possiblas errors se la frequéncia del senhal recebut coincidís pas amb la frequéncia del senhal transmés. == Tecnologias ligadas == La possibilitat de comunicacion sens fils basats en ondas de radiofrequéncia donèt luòc al desvolopament de nombrosas tecnologias basadas dins lo mèsme principi fisic. Dins la seguenta taula se detalhan e comparan aquelas que complètan o an un domèni d'aplicacion equivalenta a la NFC. {| class="wikitable" ! ! NFC ! [[RFID]] ! [[Wi-Fi|WiFi]] ! Bluetooth ! ZigBee |'''IrDA''' |- | <center>'''''Taus de transferiment''''' </center> | <center> 106 - 424 Kbps </center> | <center> 106 - 424 Kbps </center> | <center> 11 - 200 Mbps </center> | <center> 1 - 480 Mbps </center> | <center> 20 - 250 Kbps </center> | <center> 1 Kbps – 100 Mbps </center> |- | <center>'''''Frequéncia de foncionament'''''</center> | <center>13,56 MHz</center> | <center>13,56 MHz</center> | <center>2'4, 5'25, 5'6, 5'8 GHz</center> | <center>2'4 GHz</center> | <center>868/915 Mhz</center> | <center> 2'4 GHz</center> |- | <center>'''''Nombre maximal dispositius '''''</center> | <center>2</center> | <center>2</center> | <center>Indefinida</center> | <center>8</center> | <center>Indefinida</center> | <center>2</center> |- | <center>'''''Temps de inicializacion'''''</center> | <center>< 0,1 ms</center> | <center>< 0,1 ms</center> | <center>< 0,1 ms</center> | <center>6 s</center> | <center>< 0,1 ms</center> | <center>0,5 ms</center> |- | <center>'''''Portada'''''</center> | <center>< 20 cm</center> | <center>< 3 m </center> | <center>< 100 m</center> | <center>< 30 m</center> | <center>< 500 m </center> | <center> < 5 m</center> |- | <center>'''''Seguretat'''''</center> | <center>Donada per la proximitat entre dispositius</center> | <center>Donada per la proximitat entre dispositius</center> | <center>Determinada pels mecanismes de encriptació que s'utilizen</center> |<center> Determinada pels mecanismes de encriptació que s'utilizen </center> |<center> Determinada pels mecanismes de encriptació que s'utilizen</center> |<center> Donada per la requeréncia qu'ambedós dispositius sián en la linea de vision</center> |- | <center>'''''Consomacion d'energia'''''</center> | <center>Minim o inexistent</center> |<center> Minim o inexistent </center> | <center>Naut per dispositius alimentats amb batariás</center> | <center>Naut per dispositius alimentats amb batariás</center> | <center>Fòrça bas</center> |<center> Bas</center> |- | <center>'''''Objectiu'''''</center> | <center>Simplificar l'interaccion entre dispositius electronics </center> | <center>Realizar seguiment d'objèctes e contraròtle d'accès </center> |<center> Remplaçar de cables en rets vastas, fondamentalament de tipes LANs </center> |<center> Remplaçar de cables per connectar dispositius electronics prèps</center> | <center>Contraròtle e monitoreig sens fils</center> | <center> Remplaçar de cables per connectar dispositius electronics prèps</center> |- | <center>'''''Exemples d'aplicacions'''''</center> | <center>Escambi de tarjetes personals electronicas en sarrant dos telefòns mobils </center> |<center> Contraròtle d'inventari en supermercats </center> |<center> Connexion entre dispositius d'un burèu (Pcs, imprimeiras, èca.) dins d'una meteissa bastissa o dins bastissas prèpas </center> | <center>Connexion de periferics (teclat, ratolí, èca.) a una PDA dins la meteissa abitacion</center> |<center> Sensors Que accionen de mecanismes dins lo mond de l'agricultura</center> | <center>Transferéncia d'archius entre un telefòn mobil e una PDA</center> |} <center class="" style=""> Figura 3: Taula comparativa de las desparièras tecnologias de comunicacion sens fils </center> === Comparason amb Bluetooth === Bluetooth es un protocòl de comunicacion de corta portada amb naut nivèl de seguretat. Foguèt desvolopat per Telecom Vendor Ericsson. Opèra a la banda ISM (Indústria de la Sciéncia e la Medecina sens licéncia), qu'es de 2,4 GHz. Bluetooth Es una comunicacion basada en paquets amb l'arquitectura de ''Master'' e ''Slave'' e se pòdon connectar fins a sèt dispositius a l'encòp. NFC Trabalha amb de velocitats inferioras a aquestas ofèrtas per Bluetooth, mas consoma fòrça mens d'energia e demanda pas l'apàriament prealable dels dispositius. Lo temps de configuracion de NFC es mai rapid que lo de l'estandard Bluetooth. Puslèu que de realizar de configuracions manualas per identificar los dispositius, la connexion entre eles es establida de forma gaireben automatica: unes 0'1 segondas. NFC opèra a 13,56 MHz e pòt trabalhar amb de velocitats de donadas de fins a 424 kbps, alara que lo Bluetooth opèra a la frequéncia de 2,4 GHz e lo taus maximal taxa es de 2.1 Mbps. Bluetooth pòt trabalhar a unas distàncias compresas dins un rai de fins a 10 mètres, alara que NFC es dessenhada a trabalhar a de distàncias d'unes 20 cm. Aquó poiriá semblar un ponch negatiu per la tecnologia NFC, mas aquel fach redusís la probabilitat de d'intercepcions non desiradas. Aquò la fa mai adaptada a de zònas ont i a fòrça gents amb de dispositius del mèsme tipe, donc que la correlacion d'un senhal amb lo dispositiu de transmission fisica (e per extension amb lo sieu usatgièr) es malaisida. A subjècta de la consomacion d'energia, NFC n'utiliza mens que los dispositius Bluetooth, e subretot quand los dispositius son pas alimentats (per exemple, un telefòn mobil que seriá apagat) aquesta consomacion aumenta considerablament, alara qu'alimentar las etiquetas passivas demanda d'energia. == Organismes, estandards e projèctes == === Estandards === La tecnologia NFC foguèt estandarditzada per ISO/IEC (International Organization for Standardization/International Electrotechnical Comision), ETSI (European Telecommunications Standards Institute) e ECMA (European Computer Manufacturers Association). Aquestes estandards especifican los esquèmas de modulacion, codificacion, velocitat de transferiment e lo format de la trama de l'interfàcia de radiofrequéncia per dispositius NFC, e tanben los esquèmas de inicializacion e de las exigéncias del contraròtle de collisions pendent l'inicialitzacion del procès de comunicacion. Definisson tanben lo protocòl de transpòrt, e tanben los metòdes d'activacion de protocòl e d'escambi de donadas. === Forum NFC === En 2004, un ensems d'entrepresas internacionalas, lideradas per Nokia, Sony e NXP Semiconductors, constituiguèron lo NFC Forum, una organizacion sens tòca lucrativa e la mission que n'es preparar l'usatge de la tecnologia NFC desvolopant d'especificacions, assegurant l'interoperabilitat entre dispositius e servicis e informant lo mercat sus aquesta tecnologia. En junh de 2013 lo Forum NFC dispausava del supòrt de 190 entrepresas associadas. === Alternativas amb MicroSD e SIM === Que los usatgièrs de telefòns mobils non equipats de nièras o tecnologia NFC pòscan dispausar de sos servicis se creèron una sèria de dispositius complementaris coma las cartas MicroSD o las SIM. Caldriá de las incorporar a quin telefòn mobil que siá, quin que siá son sistèma d'expleitacion, e d'apondre una aplicacion dessenhada per gerir aquel novèl element. Pasmens, lo taus de remplaçament dels terminalas es tan rapid que sembla pas necessari de se consacrar fòrça a resòlvre aqueles problèmas. === Autres organismes === * Organismes coma lo GSMA (GSM Association) son tanben implicats dins diferentas iniciativas, assegurant l'interoperabilitat globala dels servicis NFC o promovent la forma de pagament mejançant de dispositius mobils. * StoLPAN * SCP (Smart Cardet Platform) * GlobalPlatform * EMVCo == Comoditat e avantatges == L'evolucion de la tecnologia [[RFID]] dins l'airal de l'NFC a donat luòc a un ensems d'aplicacions realas que son non solament tecnicament realizablas mas tanben comercialament viablas. NFC Ofrís una relacion còst-benefici apropriat al mercat tecnologic actual e complís amb los estandards acordats internacionalament. Lo principal atrach de la tecnologia NFC es que permet diferentas formas de comunicacion e transaccions d'un biais fòrça comòde e intuitiu per l'usatgièr. Al respècte d'aquesta simplicitat d'usatge, se pòt establir una analogia amb los autres dispositius d'usatge quotidian coma aqueste per exemple de quichar un interruptor o dobrir una pòrta. Atal que, podèm dire qu'aquela tecnologia ofrís lo servici desirat a l'usatgièr mejanç d'accions simplas coma "tocar" o "sarrar" un dispositiu NFC a un autre, permetent atal l'usatge de quin servici que siá o l'interaccion electronica amb de gents de totas las edats o capacitats. == Aspèctes de seguretat e vulnerabilitat == NFC ofrís una seguretat intrinseca a causa del limitat rai de comunicacion entre iniciator e l''a cibla'' (unes centimètres). Atal, quitament s'aquò fa dificult lo fach de panar d'informacions, de cap de baias se garantís qu'una comunicacion via NFC pòsca pas èsser raubada. Unas de las menaças mai comunas son las mencionadas en seguida: * Espionatge e escotas secrètas * Modificacion de donadas * Ataca de transmission * Corrupcion de donadas * [[Ataca de l'Òme del mièg]] * Donadas sens chiframent * Pèrda o panatòri * Insercion de donadas Garantir la seguretat de las transmissions de donadas per NFC exigís la cooperacion de fòrça partidas importantas dins d'aquel projècte: los provesidors dels dispositius deuràn aparar encara mai fòrtament los terminals amb una fòrta criptografia e de protocòls de autentificacion; los clients o d'usatgièrs deuràn far un excellent usatge de contrasenhas e antivirus e se caldrà tanben vigilar a la bona mantenença e a la seguretat dels sistèmas de transmission utilizats. == Aplicacions == Existisson fòrça aplicacions de NFC que se pòdon gropar en tres grands grops segon sa fin principala: === Demanda de servici === Aquelas aplicacions consistisson al fach que l'usatgièr tòque amb son dispositiu NFC (per exemple, un telefòn) una etiqueta NFC que s'encontra dins un luòc determinat. D'aqueste biais, l'etiqueta transferís al terminal una pichona quantitat de donadas (tèxt, URL, numèro de telefòn o quina autra informacion brèva) que permetràn a l'usatgièr de realizar una accion. Unes exemples d'aqueste tipe d'aplicacions: * Afichas intelligentes (smart posters) dins la via publica promovent un produch, servici, eveniment, eca. que donan una URL a l'usatgièr ont pòt obténer mai d'informacion sul produch o servici publicizat, o alara reservar las dintradas per l'eveniment. * Informacion addicionala sus produchs dins un comèrci quand l'usatgièr tòca un produch especific amb sonlo sieu dispositiu NFC. * Contraròtle de la temperatura o de la lutz d'una abitacion sens aver de se mòure del luòc ont la persona se trapa (amb d'etiquetas plaçadas sus de mòbles e que l'usatgièr pòt tocar amb son dispositiu NFC). * Registre de visitas realizat pel personal de gardia o seguretat d'una bastissa a mesura que fa la reconeissença rotinària per totas las zònas definidas dins lo local. * Etiquetas NFC personalizadas, ont l'usatgièr pòsca especificar una informacion que serà utilizada per d'autres dispositius quand se vòl utilizar son servici: per exemple, etiquetas que contenon de numèros telefonics e que son ligadas a de fotografias. === P2P: Peer-to-peer === Aquel tipe d'aplicacions utilizan NFC coma mecanisme per establir la comunicacion entre dos dispositius qu'an de besonh d'escambiar de donadas. * Transmission de donadas dempuèi una camèra munerica a una estampadoira: mejanç NFC s'establís una connexion per Bluetooth qu'es ela que s'utiliza per transmetre las fotografias. * Escambi de cartas personalas mejanç una connexion Bluetooth establida per NFC. * Configuracion automatica d'una connexion [[Wi-Fi]] en luòcs publics: l'usatgièr tòca amb son telefòn mobil una etiqueta plaçada sus la taula que li transmet la configuracion de la ret e en seguidam tòca son ordinator personal per la configurar e començar la connexion. === Pagaments e crompa de bilhets e dintradas === Aquel tipe d'aplicacions son aquestas que donèron subretot luòc als estandards NFC. Que dempuèi fa temps s'utilizavan las cartas sens contacte per unas transaccions comercialas e crompa de bilhets en mejans de transpòrt, la nòva tecnologia NFC foguèt definida per manténer la compatibilitat amb las aplicacions existentas. Unes exemples: * Pagaments en maquinas automaticas e parcmètres. * Consulta de credit en cartas pel transpòrt sens besonh d'aver d'anar dins un luòc especific per obténer aquesta informacion. * Pòrtamoneda electronica: realizar totas las transaccions comercialas en utilizant lo telefòn mobil, en evitant l'utilizacion de cartas plasticas. === Autras === * Videojòc per mobil * F2F * PayPal * Google Wallet * Document d'identitat * Carta d'accès * Automobila en pertatge <br> * claus d'ostelaria == Telefòns equipats de l'NFC == * Android * Ovi store/S40 & J2ME * J2ME * Bada * MeeGo * BlackBerry * Windows Mobile 6.0 * Windows Mobile 8.0 * Windows Mobile 8.1 == Referéncias == == Ligams extèrnes == {{Commonscat}} * <nowiki>http://Www.nfc-forum.org/òme/</nowiki> * <nowiki>http://Www.xataka.com/moviles/nfc-que-se-y-para-que-sirve</nowiki> * <nowiki>http://sammyhub.Coma/2011/11/15/samsung-develops-secu-nfc-chip-for-secure-mobile-payments/</nowiki> * <nowiki>http://Www.xataka.com/accesorios/nfc-frente-a-bluetooth-tonto-lo-ultimo</nowiki> * <nowiki>http://Www.nfcon.es/2011/11/15/aplicaciones-de-la-tecnologia-nfc-segun-fujitsu-it-compass/</nowiki> * <nowiki>http://Www.xatakamovil.com/futuro/cuando-nfc-se-una-a-las-aplicaciones-de-internet-movil-sera-imparabla-entrevista-a-pedro-martinez-director-de-desarrollo-de-negòcii-de-nxp</nowiki> * <nowiki>http://Www.aplicacionesmovil.com/aplicaciones-celular/aplicaciones-nfc/</nowiki> * <nowiki>http://Www.finanzas.com/noticias/empresas/2011-12-02/610264_telefonica-selecciona-giesecke-devrient-para.html</nowiki> * ISO/IEC 18092:2004. ISO. .[http://www.iso.org/iso/en/CatalogueDetailPage.CatalogueDetail?CSNUMBER=38578&ICS1=35&ICS2=100&ICS3=10] * <nowiki>http://Www.nfcworld.com/</nowiki> * <nowiki>http://Www.nfcrumors.com/</nowiki> * <nowiki>http://Www.nfctimes.com/</nowiki> * <nowiki>http://Www.nfcnews.com/</nowiki> * <nowiki>http://Www.nearfield.org/</nowiki> * <nowiki>http://news.bbc.co.uk/1/i/technology/6168222.stm</nowiki> [[Categoria:Nòrma]] [[Categoria:Telefonia mobila]] 21nkl71hphjxu9bcl6lfttgqgv322bd 0 168593 2512927 2146489 2026-11-10T18:29:19Z PichonDesgordit 65926 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:1|2|0 */ 2512927 wikitext text/x-wiki [[Fichièr:DNA animation.gif|vinheta|Una molecula d'ADN<span></span>: ambedós brins son compausats de [[Nucleotid|nucleotids]], que la sequéncia constituís l'informacion genetica.]] Lo '''genotipe''' e una partida donada de l'informacion genetica (composicion [[genetica]]) d'un [[individú]]<ref>Johannsen, 1909</ref>. Lo genotipe d'un individú es donc la composicion allelica de totes los [[Gèn|gèns]] d'aqueste individú. La definicion de genotipe sevís tanben quand se considèra la composicion allelica d'un individú per un nombre restrench de gèns d'interés. Per exemple, s'existís doas formas du gèn X: l'allèle Xa e l'allèle Xb, alara lo genotipe d'un individú pel gèn X pòt èsser o [[omozigòt]] (Xa/Xa o Xb/Xb), o [[eterozigòt]] (Xa/Xb). L'òme possedís doas copiás de cada gèn, donc potencialament, 2 allèles diferents al maxim (levat en cas de malautiá, coma dins los cas de trisomia 21, ont se reapa tres cromosòmas a la 21n parelh, donc tres copiás per un mèsme gèn). == Definicion == Lo genotipe es l’informacion portada pel [[genòma]] d’un [[Organisme vivent|organisme]], contengut dins cada [[Cellula (biologia)|cellula]] jos forma d’[[acid desoxiribonucleïc]] l'ADN. Portat pels [[Cromosòma|cromosòmas]], es localizat a l’interior del nuclèu pels [[Eukaryota|eucariòtas]] e dins lo [[citoplasma]] pels [[Prokaryota|procariòtas]]. Dins la [[molecula]] d'ADN, es la [[Sequéncia (acid nucleïc)|sequéncia]] dels [[Nucleotid|nucleotids]] que constituís l'informacion genetica. Per l'òme, s'estima que lo nombre de gèns es comprés entre 25 000 e 30 000. Existís per una majoritat d'aquestes gèns diferents allèles dins la populacion. S'existís tres genotipes diferents possibles per un gèn existant jos dos formas allelicas, es aisit d'imaginar lo nombre faraminós de genotipes possibles per un individú. Es per aquò que se dich que sèm totes diferents: es nautament improbable que dos individús ajan, a l'azard, eritat dels mèsmes allèles per totes lors gèns. Lo bessons verais fan excepcion a aquesta règla, son eissits de la mèsma cellula uòu (zigòt), e donc de mèsme composicion allelica. == Relacions genotipe/fenotipe == Genotipe e [[fenotipe]] son de termas inventadas par William Bateson al començament del sègle XX. es lo mèsme Bateson que prepausèt en 1905 li tèrme « [[Genetica|genetic]] » per designar la sciéncia de l'ereditqat e de la variacion. Lo genotipe determina los caractèrs d’un individú, constituissent lo [[fenotipe]], e se transmet dels parents a lors descendents. Lo fenotipe es l'ensemble dels caractèrs observables d'un individú, a cada escala: macroscopica (la color dels uèis), cellulara (la concentracion sanguina en emacias) e moleculara (l'activitat d'una enzima). L'expression del genotipe produch (en partida) lo fenotipe. Autrament dich, la composicion allelica de cada individú per cada gèn produirà un fenotipe particular a cada còp. Per exemple, la color de la pèl pòt variar seguent la composicion allelica dels individús pels gèns implicats dins la via de biosintèsi de la [[melanina]] (escala moleculara), lo pigment que colora la pèl (escala macroscopica). Las personas de color negra possedissent d'allèles codant d'enzimas fòrça activas per la produccion de la melanina, al contrari de las personas de color blanca. Lo genotipe es pasmens pas sol responsable del fenotipe: l'[[environament]] i ten tanben unas partida non negligible. Aquesta observacion triviala pòt èsser illustrada atal: Per un genotipe egal (bessons verais) se un enfant passa sas jornadas al solelh, en plen estiu per exemple, bronzarà (produira mai de melanina), alara que son besson, que preferís jogar à l'ombre, demorarà blanc. Lo fenotipe (color de la pèl) serà donc diferent amb genotipe egal. La relacion genotipe-fenotipe, malgrat son aparenta simplicitat e l'extraordinari vam que'n resultèt per la sciéncia genetica, demora un problèma central de la biologia contemporanèa. En efièch, conéisser lo fenotipe ''total'' (es a dire l'ensemble dels fenotipes o « fenòma ») d'un individú demandariá de l'observar amb totas las aisinas d'analisi possiblas e dins totas las escasenças e mitans extèrnes e intèrnes possibles. E mai d'aquesta dificultat practica de definir exaustivament la relacion genotipe-fenotipe i a una autra mai fondamentala<span></span>: los 25000 (environ) gèns umans sufison de segur pas als innombrables caractèrs fenotipics d'un individú uman e perqué lo genotipe producha sonque en partida lo fenotipe. L'autra partida pòt demorar fòra dels "gèns" classics, per exemple dins de regions intergenicas exprimissent d'ARN (pichons ARN non codificants (ARNnc)) o, alternativament, èsser pas genetic (non inscrich dins l'ADN) mas [[Epigenetica|epigenetic]] (per exemple dependenta de l'estat de la cromatina). Waddington que portèt al vam lo tèrme epigénetica a l'onor disiá de biais visionari a partir de 1939 : « ''the appearance of a particular organ [is] the product of the genotype and the epigenotype, reacting with the external environment'' »<ref>Waddington CH. Introduction to Modern Genetics. London: Allen and Unwin 1939</ref>. == Genotipe e ereditat == Cada individú produch dins sos gonadas de [[Gameta|gametas]] masclas o femas que,fusionant, produsent un zigòt/una cellula uòu, vodat a donar un novèl individú. La produccion de cada gameta passa per doas divisions cellularas successivas originals, regropadas jol nom de [[meiòsa]]. Pendent aquesta meiòsa, cada parent reduch la quantitat d'informacion genetica que donarà a cada gameta: se passa d'una cellula diploïda (doas copiás de cada gèn, donc potencialament dos allèles diferents) a de cellulas aploïdas (una sola copia de cada gèn, donc un sol allèle). Un gameta conten donc qu'una copia de cada gèn de l'individú parent. Un parent transmet donc totes sos gèns, mas pas totes sos allèles (sonque un sus dos dins lo cas d'un gèn eterozigòt). Pendnet la formacion de la cellula uòu per fusion del gamèta mascle e del gamèta femne se restaura una cellula diploïda, amb doas copias de cada gèns, mas a la composicion allelica retocada, qu'es ni aqueste del paire, ni aqueste de la maire, mas una mescla dels dos. Per exemple, se pel gèn X lp paire èra omozigòt Xa/Xa, e la maire omozigòt Xb/Xb, alara l'enfant serà eterozigòt Xa/Xb, que cada parent aurà donat una version (un allèle) del gèn X. Lo genotipe d'un enfant es donc lo resultat de la mescla d'una partida del genotipe del paire e de la maire. == Genotipe e mutacions == L'existéncia de diferents allèles d'un mèsme gèn es lo fruch de mutacions. Un gèn còde un produch ([[Acid ribonucleïc|ARN]] o [[proteïna]]) qu'a una foncion dins l'organisme. La sequéncia d'aqueste gèn es pas constrencha per totas las basas que la compausan, tanben de mutacions dichas "silenciosas" pòdon arribar sens provocar d'alteracions del foncionament del produch d'aqueste gèn. L'allèle atal creat (es plan diferent de l'allèle de que deriva, es donc un novèl allèle) se propaga dins la populacion per un mecanisme nomenat deriva genetica. A vegada aquesta mutacion fa lo produch del gèn mai eficaç, çò que dona un avantatge selectiu a l'organisme que pòrta aqueste allèle. S'es avantatjat al respècte dels autres membres de la populacion, aurà tendéncia a subreviure mai de temps, e donc à transmetre mai sos gèns: i a donc seleccion positiva d'aqueste allèle, e se propaga dins la populacion mai rapidament que per deriva genetica. E en darrièra escasença, aquesta mutacion pòt èsser '''deletèra''' pel foncionament del produch del gèn, e es mai sovent contra seleccionada se son efièch s'exprimís, e va damatge a l'organisme. Mas, s'aquesta mutacion inactiva l'allèle, lo segond allèle foncional pòt sufire a gardar un fenotipe normal. Aquesta mutacion es nomenada recessiva, qu'a pas d'incidéncia sul fenotipe a l'estat eterozigòt. Pòt donc se propagar per darive genetica. Pasmens, quand dos individús portaires d'aquesre allèle deletèr se torna, pòdon ambedós doner l'allèle mutat (1 escasença sus 4), çò que provocarà un fenotipe malaut per l'enfant. == Genotipe e malautiás == Sovent, per la caracterizacion d'una malautiá, se cerca quina partida i prend lo mitant, e la genetica. Unas malautiás son unicament ligadas a l'environament (varicèla), e d'autres entièrament al genotipe (malautiá de Huntington). D'autras malautiás son dependentas doas compausantas a de gras diferents (recentament foguèt descobèrt una causa genetica a l'autisme). Existís mai d'un metòdes per determinar se una malautiá es d'origina genetica: s'estudia de pedigree, per ensejar de mostrar una agregacion familiala de la malautiá, signa de la transmission de l'allèle morbid al sen de la familha. Se la frequéncia d'aparicion de la malautiá es mai nauta dins la familha que dins la populacion generala, aquò traduch una causa genetica. Quand se sopçona fòrça la malautiá d'aver una origina genetica, s'ensag de localizar lo gèn responsable (estudi de ligam amb de marcaires genetics: microsatellits o SNP). Un còp lo gèn isolat e caracterizat, se pòt estudiar l'allèle delétèr. La deteccion del genotipe d'un individú, pendent un diagnostic prenatal per exemple, permet d'estimar la probabilitat qu'un individú desvolopa una malautiá, e de metre en plaça de biais precòç un tractament coma cal. == Botanica == Per las plantas, qu'an pas de sistèma immunitari a base d'[[anticòrs]] coma los umans, de genotipes diferents pòdon « coabitar » sens problèma per formar un mèsme individú. Es perque se pòt far un [[empèut]] de las plantas sens damtge, alara qu'una luta medicamentoda de contunh es imperativa per assegurar lo manten d'un empèut uman e empachar lo rebrot. Atal, per las plantes, es corrent que de mutacions de [[Borron (botanica)|borrons]] o d'infeccions viralas modifican una partida del patrimòni genetic. Aqueste fenomèn foguèt e es sempre a l'origina de seleccion de cultivars plan interessants. == Lo genotipe es escrich dins un lengatge universal == Pendnet la [[transgenèsi]], l'organisme receveire es capable d'expleitar l'informacion genetica detenguda pel transgèn (gèn transferit). En efièch, aqueste organisme exprimarà lo caractèr contrarotlat per aqueste transgèn<span></span>: l'informacion genetica es inscricha dins l'ADN d'aqueste transgèn segon un mòde universal. == Nòtas e referéncias == {{Reflist}} == Articles connèxes == * [[Gèn]] * [[Genetica]] * [[Genòma]] [[Categoria:Informacion genetica]] rhu3qv4pns24leut9sm721i94ne3tcp 0 168968 2512929 2284363 2026-11-10T18:30:36Z PichonDesgordit 65926 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:0|3|0 */ 2512929 wikitext text/x-wiki [[Fichièr:Paper_shavings_attracted_by_charged_cd.jpg|quadre|troces de papèls atirats per un CD cargat d'electricitat estatica.]] [[Fichièr:Cat_demonstrating_static_cling_with_styrofoam_peanuts.jpg|vinheta|Bilhas de polistirèn empegats sus la forradura d'un cat per l'electricitat estatica.]] [[Fichièr:Lightning_over_Oradea_Romania_2.jpg|vinheta|[[Eslhauç|Pelicre]] provocan un lamp al dessús d'[[Oradea]] en [[Romania]].]] L''''electrostatica''' es la branca de la [[fisica]] qu'estudia los fenomèns creats per de [[Carga electrica|cargas electricas]] estaticas per l'observator. Las leis obtengudas pòdon se generalizar a de sistèmas variables (quasielectrostatica) del moment que la distribucion de las cargas pòscan èsser consideradas coma en [[Equilibri estatic|equilibri]] a cada instant. Atal lo [[condensador]] dons un [[circuit electric]] es encara corrèctament descrich per aquestas mèsmas leis quitament se fonciona a de nautissimas frequéncias. Dempuèi l'Antiquitat es conegut que de materials, coma l'[[ambre]], atiran d'objèctes de talha pichona après aver èsser [[Tiboelectricitat|frejat]]. Lo mot grèc per ambre, {{Lang|el|ήλεκτρον}} ([[electron]]), a donèt son nom a fòrça domènis scientifics. L'electrostatica desciu per exemple las fòrças qu'exercisson las cargas electricas entre elas<span></span>: s'agís de la [[lei de Coulomb]]. Aquesta lei enòncia que la fòfça ''F'' creada per une carga ''Q'' sus una autra carga ''q'' es proporcionala al prodch d'aquestas doas cargas e es inversament proporcionala al carrat de la distància los separant. Quitament se semblan, a nòstra escala, relativament fèblas, las fòrças d'origina electrostatica son extraordinàriament poderosas. Entre de cargas electricas elementàrias (subretot los protons e los electrons), son superioras de 40 òrdres de grandor a la fòrça de gravitacion. Se nos semblan tan fèble, es justament de la quita intensitat d'aquestas fòrças, las cargas positivas e negativas son forçadas d'èsser gaireben exactament a l'equilibri e que las fòrças d'atraccion e de repulsion s'anulan a l'escala macroscopica. En realitat, per comprene lor fòrça reala, cal realizar que son elas que fan que d'objèctes solids ne s'interpenetran pas e que fan la coesion dels materials mai durs. Se se podava levar, que siá pas que la darrièra sisa d'electrons dels atòms, la matèria se desintegrariá sonque per las fòrças de repulsion qu'apareisseriá entre los nucleus. Los domènis d'estudi cobèrts per l'electrostatica son nombroses: * l'electricitat estatica; * l'explosion dels silòs de granas; * de tecnologias de fotocopiador; * lo [[Eslhauç|lamp]]… Las leis de l'electrostatica venguèron tanben utilas per: * la [[biofisica]]; * l'estudi de las [[Proteïna|proteïnas]]; * las nanotecnologias (concebre un motor a l'escala de las nanotecnologias es mai realizable utilizant las fòrças electrostaticas que las fòrças electromagneticas.) Ses extensions a las cargas en movement son estudiadas dins l'encastre de l'[[electromagnetisme]] qu'elas tanben es generalizada per l'[[electrodinamica qüantica]]. == Generalitats == Existís una experiéncia simpla, que cadun pòt realizar, permetent de percebre una [[fòrça]] electrostatica: sufís de frejar una règla en plastica amb una pelha plan seca e de l’aprochar de trocets de papièr: es ''l’electrizacion''. Los papièrs se pegan a la règle e i demoran tan que las cargas son pas equilibradas. L’experiéncia es simpla de realizar, pasmens l’interpretacion es pas simple que, se la règla es cargada per frojament, los trocets de papièrs lo son pas ''a priori''. Una autra experiéncia del mèsme estil consistís a observar qu'un rag d’aiga es desvia al aprochar un filme de cellofan. Mai simplament, una experiéncia comuna dels efièchs de l'electrostatica es la sensacion de recebre una descarga en tocant un objècte metallic per temps fòrça sec, en davalant o pojant dins una veitura o en quitant un vestit en teissut sintetic. Son de fenomèns ont se produguèt un acumulacion de cargas, d’[[electricitat]] estatica. A partir d'ala, se pòt considerar doas categorias de còrs: los [[Isolant|isolants]], o ''dielectrics'', ont l’estat d’electrizacion se consèrva localament e los [[Conductor (fisica)|conductors]] ont aqueste estat se destria sus la superfícia del conductor. L’electrizacion dels còrs se pòt observar mercé a la proprietats isolantas de l’aire sec, qu'empacha empêche l’escorriment cap a la tèrra de las cargas creadas per frejament. La qualitat isolanta o conductritz a pas res d’absolut; la resistivitat es jamai infinida (mas fòrça granda) e, per exemple, un papèl sec isolant pòt venir conductor s'es umidificat amb d'aiga. Las cargas electricas liuras, gaireben absentas dins los bons isolants, pòdon i èsser creada aisidament ne provesissent un electron, normalament ligat a un edifici atomic, una quantitat d’energia sufisenta per se'n desfar (per rai o caufament, per exemple). A una temperatura de 3 000&nbsp;{{température|3000|°C}}, i a pas mai d’isolants, mas sonque de conductors. Se constata tanben experimentalament qu’existís doas menas de cargas que se destria per lor signe, e que la matèria se constituís de particulas de cargas variadas, totas multiplas d'aquestas de l’[[electron]], nomenat « carga elementària »; pasmens en electrostatica se contentarà de dire que quand un objècte es cargat en volum, conten una densitat volumica de carga <math>\rho \; ( x , y , z )</math>. Aquò correspond a una aproximacion estatistica, prenent en compte de la petitesa de la carga elementària. Tanben una experiéncia permet de mostrar l’importança de l’electricitat estatica: sufís de cargar una pencha de plastic (se penchenar amb los pèls secs) puèi d’aprochar la penche cargada d’una lampa amb tube de neon<span></span>: dins l’obscuritat, en aprochant la penche del tube, aquestre s’aluca localament. Lo camp electric produch per la penche sufís per excitar lo gas a l’interior del tube. D’ont l’importança de l’electricitat estatica<span></span>: se lo camp electric d’una penche sufís per excitar un gas, la descarga d’electricitat estatica dins un aparelh electronic sensible pòt tanben lo destruire. == Formulas de basa == L'equacion fondamentala de l'electrostatica es la lei de Coulomb, que descrich la fòrça d'interactcion entre doas cargas pontualas. Dins un '''mitan omogenèu''', lo seul cas considerat dins aqueste article, lo void per exemple, s'escrich:<center class="">Fòrça de 1 sus 2 = - Fòrça de 2 sus 1 : ??????????????<br /></center>Aquí, la constanta ''ε'' es una constanta caracteristica del mitan, nomenat la « permitivitat ». Dins lo cas del void, se nòta ''ε''{{ind|0}}. La permitivitat de l'aire essent de 0,5 {{Unité|0.5|‰}} superiora a aqueste de void, li es donc sovent assimilada. ''r'' designa la distància entre las doas cargas. Aquesta escritura traduch lo fach que doas cargas de mèsme signe se rebutan e que doas cargas de signes contraris s'atiran de proporcial al produch de lors cargas e inversament proporcionalament al carrat de lor distància; las fòrças son de valors egalas e de sens opausats, en conformitat amb lo [[Leis de Newton|principi de l'accion e de la reaccion]]. Coma en gravitacion, l'accion a distància se fa mejans un camp<span></span>: lo [[camp electric]]: Produch per 1 en 2 : <math>\overrightarrow{E_1}(2)= \frac{q_1\overrightarrow{r_{12}}}{4 \pi \varepsilon_0 r_{12}^3}</math> produch per 2 en 1 : <math>\overrightarrow{E_2}(1)= \frac{q_2\overrightarrow{r_{21}}}{4 \pi \varepsilon_0 r_{21}^3}</math> Lo camp creat en ''M'' per ''n'' cargas ''q{{ind|i}}'' situadas en de punts ''P{{ind|i}}'' es additiu (principi de superposicion). Dins lo cas d'una distribucion de cargas discrèta : <math>\overrightarrow{E_T}= \overrightarrow{E_1} + \overrightarrow{E_2} + \overrightarrow{E_3} + \ldots + \overrightarrow{E_n}=\overrightarrow{E_T}(M)= \sum_{i=1}^n \frac{q_i}{4\pi\varepsilon_0 }\frac{\overrightarrow{P_iM}} {\|\overrightarrow{P_iM}\|^3}</math> Dins lo cas d'una distribucion ''ρ'' de cargas contunha dins l'espaci, lo camp causat per un pichon volum cargat val : <math> d\vec{E}(x_m,y_m,z_m) = \frac{\rho(x_i,y_i,z_i)}{4 \pi \varepsilon_0} \frac{\overrightarrow{r_{im}}}{r_{im}^3}\,dx_idy_idz_i</math> e en integrant sus tot l'espaci ont i a de cargas, s'obten: <math> \vec{E}(x_m,y_m,z_m) = \iiint \frac{\rho(x_i,y_i,z_i)}{4 \pi \varepsilon_0} \frac{\overrightarrow{r_{im}}}{r_{im}^3}\,dx_idy_idz_i</math> ont ''ρ'' es la densitat volumica de carga en ''P{{ind|i}}'', <math>\overrightarrow{r_{im}}</math> es lo vector anant de ''P{{ind|i}}'' al punt ''M''. Dins l'element de volum ''dx{{ind|i}} dy{{ind|i}} dz{{ind|i}}'' a l'entorn del punt ''P{{ind|i}}'' i a un element de carga ρ(''x{{ind|i}}'',''y{{ind|i}}'', ''z{{ind|i}}'')''dx{{ind|i}} dy{{ind|i}} dz{{ind|i}}''. Las integralas indican que cal addicionar, segon lo principi de superposicion, sus totes los volums contenent de cargas. Lo [[potencial electric]] (que las diferéncias se nomena [[Tension electrica|tension]]) es une nocion correnta e importanta de l'electrostatica<span></span>: es una foncion escalària dins l'espaci, que lo camp electric n'es lo gradient, geometricament se l'un dels punts d'un espaci de coordonadas formant un n-uplet lo gradient dona lo vector mai regde que ligariá dos punts d'aqueste espaci. <math> V(x_m,y_m,z_m) = \iiint\frac{\rho(x_i,y_i,z_i)}{4 \pi \varepsilon_0|r_{im}|}\,dx_idy_idz_i</math> ????????e en calculant las derivada parcialas <math>\frac{\partial V}{\partial x},~\frac{\partial V}{\partial y},~\frac{\partial V}{\partial z} </math> ??????????Tota l'electrostatica dins un mitan omogenèu es dins aquestas darrièras formulas, pasmens se cal remarcar qu'aquestas formulas son pas definidas se lo punt de coordonadas (''x{{ind|i}}'', ''y{{ind|i}}'', ''z{{ind|i}}'') pòrta una carga ponctuala, çò que es mai pas qu'una aproximacion non-fisica (''ρ'' deuriá i èsser infinit). Las formulas çai en naut se simplifican segon las invarianças del camp electrostatic. Es donc crucial d'estudiar las simetrias per reduire lo nombre de variablas; veire la partida a l'entorn de las invarianças. === Potencial en 1/''r'' e camp de divergéncia nula === Se plaça la carga que produch lo potencial en ''O'' e s'agach alara lo potencial produch en ''M'' e son gradient. Dins aqueste paragraf, es supausat que ''O'' e ''M'' son pas confonduts; senon las formulas aurián pas sens que seriá equivalent de calcular lo potencial de ''O'' sus el meteis çò qu'es absurd. Pausam: <math>\overrightarrow{OM}= \vec {r}= r \vec {e_r}</math> Mas, per definicion de las derivadas parcialas: <math>dV=\overrightarrow{\mbox{grad}}\,V\cdot d \overrightarrow{OM}= - \vec{E}(M)\cdot d \overrightarrow{OM}</math> sabent que se pòt mostrar que <math>\frac{\vec{r}}{r^3}=-\overrightarrow{\mbox{grad}}\,\frac{1}{r}</math> {{exp|1}}, se deduch en multiplicant per <math>\frac{q}{4 \pi \varepsilon_0 }</math> que : <math>\vec{E}(x,y,z)=\frac{q}{4 \pi \varepsilon_0 } \frac{\vec{r}}{r^3}= -\overrightarrow{\mbox{grad}} \frac{q}{4 \pi \varepsilon_0 r}= -\overrightarrow{\mbox{grad}} V(r)</math> amb <math>V(r)= \frac{q}{4 \pi \varepsilon_0 r}</math> Los camps en <math>\frac{\vec{r}}{\|\vec{r}\|^3}</math> son tals que lor divergéncia es nula: <math>\mbox{div} \frac{\vec{r}}{\|\vec{r}\|^3} = 0</math> === Teorèma de Gauss === Lo teorèma de flus-divergéncia es un teorèma d'analisi vectoriala, utilisable en electrostatica per obtenir una equacion locala del camp electric. Aqueste teorèma indica que la soma de las contribucions vectorialas normalas a de superfícias infinitesimalas sul bòrd d'un volum pòt tanben s'exprimir coma une soma de superfícias infinitesimalas copant lo volum, que las contribucions de las fàcias situadas a l'interior se compensan exactament; s'escriu formalament<span></span>:????????? per quin que siá volum. En particular, dins una esfèra cargada en volum per una densitat volumica de carga ''ρ'', avent son centre en ''O'' e de rai ''r'' pro petit per que se pòsca negligir las variacions de ''ρ'', amb <math>\vec{dS}=dS\vec{e_r}</math> lo vector normal a la superfícia dirigida cap a l'exterior, e de longor egala a l'element de superfícia ''dS'' que representa<span></span>:<center class=""><math>\iint_{S} \frac{\vec{r}}{r^3} \cdot d \vec S = \iint_{S}\vec{e_r}\cdot \vec{e_r}\,\frac{dS}{r^2} = \iint_{S}\frac{dS}{r^2} = \frac{S}{r^2} = \frac{4\pi r^2 }{r^2} = 4\pi</math></center>Çò que significa que lo resultat depend pas de ''r''. E quand se multiplica per <math>\frac{\rho v}{4 \pi \varepsilon_0 }</math> ont ''v'' es lo volum de l'esfèra, s'obten<span></span>: <math>\frac{\rho v}{4 \pi \varepsilon_0 }\iint_{S} \frac{\vec{r}}{r^3} \cdot d \vec S =\iint_{S} \frac{\rho v}{4 \pi \varepsilon_0 }\frac{\vec{r}}{r^3} \cdot d \vec S = \iint_{S} \vec{E} \cdot d \vec S = \frac{\rho v}{4 \pi \varepsilon_0 }\,4\pi = \frac{q}{ \varepsilon_0 }</math> ont ''q'' es la carga totala ''ρv'' de l'esfèra. Siá fin finala: <math>\iint_{S} \vec{E}\cdot d\vec S =\frac{q}{\varepsilon_0 }=\iiint\mbox{div} \vec E \ dv = \iiint\frac{\rho}{ \varepsilon_0 }\, dv</math> D'ont lo teorèma de Gauss jos sa version locala<span></span>:????????? e l'expression integrada, coneguda pels fisicians jol nom de teorèma de Gauss<span> </span>:????????? === L'equacion de Poisson === L'[[equacion de Poisson]] combina las relacions precedentas per donar una relacion locala entre la distribucion de carga e le potencial<span></span>:???????? Se trapa lo fach que las influéncias de las diferentas cargas s'apondon lineàriament, es a dire que per conéisser a la fòrça exercida sus una caga electrica per mai d'una autras cargas, sufís de calcular la fòrça qu'exerciriá caduna de las cargas presa isoladament, e d'addicionar los resultats<span></span>: se trapa plan lo ''principi de superposicion'', autre biais d'exprimir la linearitat de la lei de Coulomb. La lei de Coulomb es plan pròche de l'expression de las fòrças [[Gravitacion|gravitacionalas]]; mas aquestas darrièras son (per una particula donada) fòrça mai fèblas. Pasmens, las fòrças electrostaticas aguèron pauc d'efièch a granda escala, alara que la gravitacion explica lo movement dels astres. Aquò ven del fach qu'en mejana, la matèria conten tant de cargas positivas que de cargas negativas e donc, al delà de l'escala de las inomogeneïtats, lors influéncias se compensan. Per la gravitacion, al contrari, que l'expression de la fòrça a un signe opausat a aqueste de l'electrostatica, pasmens se las massas ajan totas lo mèsme signe positiu, s’atiran totas, al luòc de se rebutar coma lo fan de cargas electricas de mèsme signe. === Camp electric creat per unas distribucions de cargas === Los camps electrics pòdon rarament èsser calculadas analiticament pel calcul dirècte de la darrièra formula mas pòdon sempre èsser calculadas numericament, subretot amb los progresses de l'informatica. Quand existís de simetrias, se pòt sovent far lo calcul en aplicant le teorèma de Gauss al camp electric<span></span>:????????? <math>\iint_S \vec{E} \cdot d\vec{S} = \frac{Q}{\varepsilon_0}</math> Vaquí unees exemples de resultats de calcul per de distribucions de cargas simetricas. ; Fil rectilinèu infinit Se supausa un fil rectilinèu infinit, pres seguent l'axe ''Oz'' de densitat lineic de carga λ, a distància ''r'' del fil<span></span>: Per un punt ''M'', lo plan passant per ''M'' contenent l'axe ''Oz'' es un plan de simetria, e tanben aqueste passant per ''M'' e ortogonal a l'axe ''Oz''; se'n deduch que lo camp resultant a de compausanta sonque seguent: <math>\vec{e_r} : \vec{E}(r,\theta,z)= E_r(r,\theta,z)\, \vec{e_r}</math> Las invarianças per translacion seguent ''Oz'' e per rotacion seguent ''θ'' permeton de deduire que ''E{{ind|r}}'' deu pas dependre de variablas ''z'' et ''θ'' e donc: <math>\vec{E}(r)= E_r(r)\, \vec{e_r}</math> Se per aplicar lo teorèma de Gauss, se causís un cilindre passant per ''M'', d'axe ''Oz'', de rai ''r'' e d'espessor elementari ''dz'': <math>\iint_S \vec{E} \cdot d\vec{S} = \iint_S E_r(r) \vec{e_r} \cdot \vec{e_r}\,dS =E_r(r)\iint_S dS = E_r(r) (2 \pi r \, dz) = \frac{Q}{\varepsilon_0} =\frac{\lambda dz}{\varepsilon_0}</math> e s'obten fin finala: <math>E_r(r)=\frac{\lambda}{2\pi\varepsilon_0}\frac{1}{r}</math> ; Plan infinit Siá un plan infinit, uniformament cargat en superfícia, de densitat superfacica de carga ''σ'', a distància ''r'' del plan. Coma lo sistèma es invariant per translacion parallèla al plan, lo camp pòt pas èsser que perpendicular al plan. Mai, los camps son dirèctament opausats en dos punts simetrics al respècte del plan. Se ''M'' es a la distància ''z'' del plan, consideram un prisme elementari simetric al respècte del plan e qu'una basa, de superfícia ''dS'', passa per ''M'' : <math>\iint_S \vec{E} \cdot d\vec{S}=2E(z) \, dS= \frac{\sigma\, dS}{\varepsilon_0}</math> d'ont <math>E(z)=\frac{\sigma}{2\varepsilon_0}sgn(z)</math> La valor absoluda del camp es constanta dins tot l'espaci. Son sens cambia entre los dos costats del plan; es donc discontinú al nivèl del plan. ; Esfèra cròta Siá una esfèra cròta de diamètre ''R'', uniformament cargada en superfícia, de densitat superfacica de carga ''σ'', a distància ''r'' del centre<span></span>: * a l'interior (''r'' < ''R'') <nowiki>:{\displaystyle E(r)={\frac {\rho }{3\varepsilon _{0}}}r} ; </nowiki><math> E(r) = 0 \quad </math>; * just a l'exterior de la superfícia (''r'' = ''R''+''0'') : <math> E(r) = \frac{\sigma}{\varepsilon_0} </math>. Encara, lo camp es discontinú al nivèl d'una superfícia cargada; * a l'exterior (''r'' > ''R'') : <math> E(r) = \frac{\sigma}{\varepsilon_0}\frac{R^2}{r^2} </math>. ; Esfèra plena Siá una esfèra plena de diamètre ''R'', uniformament cargada en volum, de densitat volumic de carga ''ρ'', a distància ''r'' del centre<span></span>: * a l'interior (''r'' < ''R'') : <math> E(r) = \frac{\rho}{3\varepsilon_0}r </math> ; * a la superfícia (''r'' =''R'') : <math> E(r) = \frac{\rho}{3\varepsilon_0}R </math> ; * a l'exterior (''r'' > ''R'') : <math> E(r) = \frac{\rho}{3\varepsilon_0}\frac{R^3}{r^2} </math>. Consequéncia del teorèma de [[Carl Friedrich Gauss|Gauss]], tornam trobar dins ambedos cases a l'exterior de l'esfèra un camp egal a aqueste d'una carga ''Q'' ponctuala plaçada al centre de l'esfèra: <math>E(r) = 4\pi \sigma R^2\frac{1}{4\pi\varepsilon_0 r^2}=\frac{Q}{4\pi\varepsilon_0 r^2}</math> respectivament: <math>E(r) = \frac{4\pi \rho R^3}{3}\frac{1}{4\pi\varepsilon_0 r^2}=\frac{Q}{4\pi\varepsilon_0 r^2}</math> === Exemples de potencials === Potencial d'un fil finit ''(-a, a)'' en ''b'' dins son perlongament : <math>V(b)=\int_{-a}^a\, \frac{\lambda}{4\pi\varepsilon_0} \frac{dx}{b-x}= \frac{\lambda}{4\pi\varepsilon_0}\,\ln\,\frac{b+a}{b-a}</math> Potencial d'un disc cargat de rai ''R'' a una distància ''z'' de son centre lo long de son axe : <math>V(z)=\frac{\sigma}{4\pi\varepsilon_0}\int_0^R\frac{2\pi r\,dr}{\sqrt{r^2+z^2}}=\frac{\sigma}{2\varepsilon_0}\left(\sqrt{R^2+z^2}-z\right)</math> === Un fil fini<span>t</span>: calcul dirècte del camp produch === Supausam qu'ajam l'axe de las ''x'' cargas sus un segment ''AB'' amb una densitat de carga lineica constanta ''λ'' e, un punt ''M'' (''x{{ind|M}}'', ''y{{ind|M}}'') dins lo plan ''xOy'' ont se vòl determinar lo camp produch per ls chargas despartida sus ''AB''. Consideram lo punt ''P''(''x'', 0). Es dins un interval ''dx'' de ''AB'' avent una carga ''λdx''. Aquestas cargas crean en ''M'' un camp. Pausam ''PM'' = ''r'' : <math>\vec {E}(M)=\int_a^b\!\! d\vec{E}(M)=\frac{\lambda}{4\pi\varepsilon_0}\int_a^b \!\!\frac{\overrightarrow{PM}}{r^3} dx =\frac{\lambda}{4\pi\varepsilon_0}\int_a^b\!\!\left(\frac{(x_M-x)\vec {i}+y_M\vec {j}}{r^3}\right) dx</math> <math> =\left(\frac{\lambda}{4\pi\varepsilon_0}\int_a^b\frac{(x_M-x)}{r^3}\right) dx \, \vec {i}+ \left(\frac{\lambda}{4\pi\varepsilon_0}\int_a^b\frac{y_M}{r^3} \right) dx \,\vec {j}</math> Encara cal far las doas integralas sus ''x'' per obténer las compausantas de : <math>\vec {E}(x_M,y_M)= E_x(x_M,y_M)\,\vec {i}+ E_y(x_M,y_M)\,\vec {j}</math> En constatant que : <math>\frac{(x_M-x)}{r} = \sin\alpha\ , \ \frac{y_M}{r} = \cos\alpha</math> on déduit : <math> \frac{(x_M-x)}{y_M} = \tan\,\alpha</math> où ''α'' est le complémentaire de l'angle ''BPM'', <math>\frac{\lambda}{4\pi\varepsilon_0}\int_a^b\frac{x_M-x}{r^3}\,dx =\frac{\lambda}{4\pi\varepsilon_0}\int_a^b\frac{(x_M-x)dx}{r^{3}} = - \frac{\lambda}{4\pi\varepsilon_0 y_M}\int_{\alpha_1}^{\alpha_2}\!\! \sin\alpha\,d\alpha</math> facile à intégrer Avèm utilizat: <math>dx=\frac{-y_M}{\cos^2\alpha}\,d\alpha\ , \ \frac{1}{r^2}=\frac{\cos^2\alpha}{y_M^2} \ \text{et} \ \frac{x_M-x}{r}=\sin\alpha</math> == Distribucions avent de simetrias e d'invarianças == Quand se prepausa de calcular lo camp electrostatic en un punt distant d'un volum cargat s'obsèrva la morfologia del còrs cargat, es coma se aviam una vision d'ensemble d'aqueste a partir d'aqueste punt, que los electrons liures an un movement brownian e plan rapid donc se pòt negligir las zonas d'ombra electronicas. A partir d'alà sufís de considerar las proprietats geometricas d'aqueste còrs, çò qu'es simple e plan simplificator de calculs. Per una distribucion de carga avent una simetria al respècte d'un plan, es aisit de deduire que per un punt ''M'' del plan de simetria, lo camp resultant ''E''(''M'') a de compausantas sonque dins lo plan de simetria (la compausanta perpendiculara al plan de simetria s'anula: regropant las carges par parelhs simetrics en efièch, se constata aquesta nullitat). Exemple: Quand avèm una distribucion esferica de carga de centre ''O'', alara tot plan passant per ''O'' es un plan de simetria: en consequéncia, lo camp resultant en ''M'' es dins totes los plans contenent ''OM'' e donc {{exp|<math>\vec E (r,\theta, \phi)= E_r(r,\theta, \phi) \vec e_r</math>}}que ''E{{ind|θ}}''(''r'', ''θ'', ''φ'') = 0 e ''E{{ind|φ}}''(''r'', ''θ'', ''φ'') = 0. Mai generalament, se, per una transformacion euclidiana ''T'', la distribucion ''ρ''(''T''(''M'')) es identica a ''ρ''(''M''), lo camp en ''T''(''M'') serà aqueste transformat per ''T'' a aqueste celui en ''M''. Se dich que la distribucion es invarianta per la transformacion ''T''. Es lo cas, per una distribucion esferica, per tota rotacion a l'entorn del centre e se'n deduch que lo camp es purament radial, e sa valor mesurada lo long del rai depend pas que de sa distància al centre. En coordonadas polars: <math>\vec E (r,\theta, \phi)= E_r(r,\theta, \phi) \vec e_r =E_r(r) \vec e_r</math> Aqueste resultat simplifica fòrça los calculs. Autre exemple: cas d'una simatrie cilindrica, amb invariança de ''ρ'' per simetria al respècte de tot plan contenent ''Oz'', o perpendicular a ''Oz'', s'obten: <math>\vec E (r,\theta, z)= E_r(r,\theta, z) \vec e_r =E_r(r) \vec e_r</math> == Electricitat estatica: riscs, aplicacions e constrenchas == La produccion d'electricitat estatica pòt èsser non volgut veire constrenhenta dins l'encastre de produccions industrialas que podent conduire al marrit foncionament, a la deterioration d'equipaments sul long tèrme, o, dins los cases de risc, per explosions. De « descargas electricas » per frejaments de teissuts, o autres son una de la primièrads fonts d'inflamacion en zona de risc d’explosion (atmosfèras explosiblas<span></span>: ''ATEX''), per exemple dins de sectors coma agroalimentari, [[quimia]], paraquimia, [[farmacia]], industria de la fusta, [[siderurgia]], pirotecnia... De metòdes e essags d'evaluacion del risc e de certificacion volontària<ref>Ineris, nouveau référentiel et schéma de certification volontaire ''Electrostatic-INERIS'' ; [https://web.archive.org/web/20131204024256/http://www.ineris.fr/centredoc/ineris-info-23-aout-2012-1344514822.pdf ''Lettre numéro 23''], août 2012, 4 pp</ref> foguèron desvelopats e son encara en desvelopament, de mèsme de materials antistatics<ref>[https://web.archive.org/web/20110708092954/http://www.ineris.fr/centredoc/ineris-info-20-060611.pdf Electricité statique : source d’incendie et d’explosion L’INERIS propose une réponse adaptée aux industriels], juin 2010</ref>. [[Catégorie:Article à référence nécessaire]] == Vejatz tanben == === Articles connèxes === === Ligams extèrnes === * [https://web.archive.org/web/20091105111205/http://fr.video.yahoo.com/watch/637144/2992755 une vidéo explicative sur les lignes de champ électrostatique] == Bibliografia == [[Fichièr:Palais_de_la_decouverte_electrostatique_2_jnl.jpg|drecha|vinheta|Experiéncia, al Palais de la descobèrta a París.]] === Ouvrage d'introduction === === Obratges de referéncia === * Émile Durand ; ''Électrostatique'', Masson (1953). Un traité monumental en trois volumes : ** ''Vol 1 : Distributions'' ** ''Vol 2 : Problèmes généraux & conducteurs'' ** ''Vol 3 : Méthodes de calcul'' * John David <span class="nom_auteur">Jackson</span> (<abbr class="abbr" title="traduction">trad.</abbr>&nbsp;de l'anglais), <cite class="italique">Électrodynamique classique</cite> [« <span class="lang-en" lang="en">Classical Electrodynamics</span> »] <small>&#x5B;détail de l’édition&#x5D;</small> * {{En}} Wolfgang K. H. Panofsky et Melba Phillips ; ''Classical electricity and magnetism'', Addison-Wesley ({{2e}} édition-1962). Réédité par : Dover Publications, Inc. (2005), {{ISBN|0486439240}}. L'ouvrage de référence en électrodynamique classique avant la parution du Jackson === Referéncia === {{Références|colonnes=2|taille=30}} cbmwaw81ix0ys1ub51v6t1vku7bll8c 0 169320 2512965 2506396 2026-11-11T05:13:26Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 2512965 wikitext text/x-wiki [[Imatge:Djé Balèti - Serada de Carronha - Carnaval Biarnés 2017 (02).jpg|200px|thumb|right|Jérémy Couraut, cantaire de '''Djé Baleti''', aquí sus l'empont al Carnaval Biarnés de 2017.]] '''Djé Balèti''' es un grop de musica fondat per Jérémy Couraut e basat a [[Tolosa]] que canta en [[occitan]] e [[francés]]. Lor musica es una fusion d'influéncias [[Mar Mediterranèa|mediterranèas]] e [[Africa|afro]]-[[Cariba|caribas]] mesclat amb de [[Musica Rock|rock]] [[Psiquedelisme|psiquedelic]].<ref> https://www.ici.fr/emissions/meitat-chen-meitat-porc/jeremy-couraud-pour-la-parution-du-cd-de-dje-baleti</ref> == Discografia == * ''Moko'' (2016) == Ligams extèrnes == * [https://web.archive.org/web/20181201041852/http://www.dje-baleti.com/ Site oficial] [[Categoria:Grop de musica occitan]] rod3bjixd9r2rfuq64m1ac7adk0ne6c 0 169834 2512994 2483310 2026-11-11T09:57:21Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 2512994 wikitext text/x-wiki L''''impòst sul revengut''' es un impòst que grèva lo [[revengut]] de las personas fisicas o juridicas. En principi aqueste impòst servís a assajar de moderar las inegalitats economicas entre las personas d'un mèsme Estat.<ref>{{Ligam web}}</ref> Pasmens, amb l'incorporacion del ciutadan dins lo mond globalizat e la numerizacion, sorgiguèron de voids legals qu’unas personas (subretot juridica) pòdon evitar de pagar l’impòst sul revengut en çò que cèrts perfils de personas sens pas cap contravenir a la lei.<ref>{{Revista}}</ref> == Tipe d'impòstes sul revengut == I a diferentas variantas dins l'aplicacion dels impòstes sul revengut, segon lo país, e pòdon èsser progressius, proporcionales o regressius. === Impòst proporcional === : <div class="noprint relarticle mainarticle" id="17">''Article principal: [[Impost proporcional|Impòst proporcional]]''</div> Los impòstes proporcionals prenon lo mèsme percentatge d’argent per totes, coma es lo cas de la TVA, per exemple. A priori, s'agís d'un sistèma just mas que pren en compte pas que, per exemple, un retirat que ganha 900€ per mes li pòt costar fòrça mai de pagar, per exemple, 10%, o es a dire 90€ d'impòst; fòrça mai que costariá dins son economia personala de pagar los mèsmes 10% per una estela de fotbòl que ganha dos milions d'èuros. Los diferents partits politics de las democracias actualas son d'acòrdi qu'un impòst sul revengut proporcional seriá injust. La majoritat d'impòstes o taxas nomenats ''indirèctes'', coma per exemple sus l'alcoòl, lo [[Tabat|tabac]], l’[[Esséncia (idrocarbur)|esséncia]], los [[Copyright|dreches d'autor]], etc son d'aqueste tipe.<ref>[https://www.mytriplea.com/diccionario-financiero/impuesto-proporcional/ Impuesto Proporcional], Diccionario Financiero</ref><ref>[http://economipedia.com/definiciones/impuesto-proporcional.html Impuesto Proporcional] a economipedia</ref> === Impòst regressiu === : <div class="noprint relarticle mainarticle" id="31">''Article principal: [[Impost regressiu|Impòst regressiu]]''</div> Un impòst regressiu es aqueste que fa pagar un percentatge màger sus las dintradas dels revenguts mai basses. Un exemple seriá a priori que lo retirat pague 50% de son salari e un fotbolaire celèbre 10% de son revengut. Existís pas d’impòstes sul revengut de tala mena. Aquò vòl pas dire qu'existiscan pas aquela sòrta d'impòstes: lo son totes aquestes que fan pagar una quantitat fixa, la mèsma per totes, e es un cas abitual per unes impòstes municipals. Tanben son d'impòstes regressius, per exemple, los peatges de las autorotas. Son d'impòstes tipicament defenduts per las ideologias de drechas.<ref>[https://web.archive.org/web/20180309002307/http://www.enciclopediafinanciera.com/fiscalidad/impuestos/impuestosprogresivosvsregresivos.htm Impuestos progresivos y regresivos] A Enciclopedia Fiannciera</ref> === Impòst progressiu === : <div class="noprint relarticle mainarticle" id="50">''Article principal: [[Impost progressiu|Impòst progressiu]]''</div> Un impòst progressiu es aqueste que pren un percentatge mai elevat del revengut a las personas qu'an de revenguts mai nauts qu’a la personas qu'an un revengut mai modèste. S'agís del tipe d'impòst que rend mai d’argent. Dins las democracias actualas es lo tipe d'impòst causit pels impòstes sus la renda. Se destria los salaris en seccions o escalons e s'assigna un percentatge a cadun d’aquestes. Un exemple seriá, 1% pels que ganhan mens de 500€ Per mes; 10% per aquestes que ganhan entre 500€ e 2000€; 25% pels aquestes que ganhan entre 2000€ e 5000€; e 60% per aquestes qui ganha mai de 5000€. Unes païses an d’escalons (los inferiors) per que se fa pas pagar d'impòstes, o quitament amb d’impòstes negatius, es a dire, que la persona recep una cèrta quantitat. Unes païses prenon en compte solament lo salari oficial (sens comptar diferents bonus, prèmis, ... pels cortièrs, banquièrs e d'accionaris); d'autras comptan tanben las intradas en forma de bonus; e d'autras comptan tanben las proprietats. L'impòst progressiu mai tipic es justament l'impòst sul revengut. Aquela mena d'impòstes es defenduda sustot per ideologias d'esquèrras, del temps que las de drechas tipicament assajan d‘avalir los impòstes dels escalons mai nauts. Profiècha economicament mai a las rendas bassas.<ref>[https://web.archive.org/web/20180924023551/http://www.enciclopediafinanciera.com/definicion-impuesto-progresivo.html Impuesto progresivo] Enciclopedia Financiera</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20240516105058/https://guiasjuridicas.laley.es/Content/Documento.aspx?params=H4sIAAAAAAAEAMtMSbF1jTAAAUMjCzMLtbLUouLM_DxbIwMDCwNzA7BAZlqlS35ySGVBqm1aYk5xKgCX06W6NQAAAA==WKE Impuesto progresivo] A la Guida Juridica Wolters-Kluwer</ref> == Referéncias == <references responsive="" group=""></references> == Ligams extèrnes == * [https://web.archive.org/web/20190102175624/http://www.termcat.cat/ca/Diccionaris_En_Linia/6/ Diccionari de l'Impòst sus la renda] del [[TERMCAT]] [[Categoria:Pàgines amb traduccions sense revisar]] 2394fjlj73rlgwv0rs9uuiojx92uoh6 0 169889 2512957 2467259 2026-11-11T04:47:56Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 2512957 wikitext text/x-wiki [[Fichièr:AGMA_Stèle_de_la_démocratie.jpg|drecha|vinheta|354x354px|Estèle dicha de la democracia, portant una lei contra la tirania, e un relèu representant lo Demos coronat per la Democracia, musèu de l'Agora antica d'Atenas.]] La '''democracia ateniana''' designa lo [[Fòrma de govèrn|regim politic]] realizat pauc a pauc dins la ciutat [[Atenas|d'Atenas]] pendent l'[[Antiquitat]] e conegut per èsser l'aujòl de las [[Democracia|democracias modèrnas]]. Lo tèrme ''democracia'' ven dels mots grècs {{Grèc ancian|δῆμος|dêmos}} («lo pòble») e {{Grèc ancian|κράτος|krátos}} («la poténcia, lo poder»). S'agís donc d'un regim ont las decidions son presas pel pòble. == La ciutat == [[Fichièr:Pnyx.jpg|drecha|vinheta|Plataforma de la Pnix d'ont parla l'oratpr public. En rèreplan, l'[[Acropòli]].]] Atenas es fondada formalament vèrs 750 AbC. per sinecisme de diferentas aglomeracions parcialament preservadas de l'invasion dels [[Dorians]]. Lo site es causit per la fortalessa natural qu'es l'[[Acropòli]]; los abitants pòdon resistir a mas òrdas d'arlandièrs que menaçavan la region, aumentant amb las annadas sa fortificacion. A partir de 510 AbC., aquesta foncion defensiva es abandonada, lo luòc essent consacrat als cults e d'entre eles aqueste d'[[Atena]], divesa protectritz d'Atenas. De barris enròdan a partir de [[-478|478]] AbC[[-478|.]] la via e son pòrt, [[lo Pirèu]]. Rares son los bastits fòra de las quinze majestuosas pòrtas, levat lo quartièr popular lo [[Ceramic]] que la produccion s'espandís tot lo mond grèc, e tanben unes gimnases e escolas de filosofia s'excentrant per que lors escolans profièchen de la tranquillitat e sián isolats pendent las doas anadas de lor efebia. L'[[agora]] ven lo centre social e politic de la ciutat amb l'installacion de las institucions democraticas ss aquesta plaça. En estiu fòrça debats agitats o amicals se debanan a l'ombra del portic sud e de la ''Stoa Pecile'', se discutís politica e filosofia gaitant los centenats d'estals emplits de manjalha e lors mercands que cridan lo client. De targas oratòria d'un autre genre se debanan sus la Pnix, puèg ont son votats totas las leis atenianas. La ciutat es donc lo còr de la democracia. Alunhats dels ambiants festius mai o mens decisius dins la mena de l'Estat, tanben viu lo mond rural. Los rics proprietaris avent pas desertats lo camp per la vila profièchan, amb los regidors d'aquestes que se n'anèron, de la ''dolce vita'' facha de solelh, d'[[òli d'oliva]] e de bèlas esclavas pendent que se plegan lors autres esclaus al trimadís impausat pel climat arid de l'[[Atica]]. Astrat melhor, los pescadors bordejant l'[[Atica]] manjan a lor fam sens pasmens aver accès a l'estat dels tèrratenents necessari per dintrar dins los arcans del poder. Las femnas, coma los esclaus, ant pas de poder politic == Genèsi de la democracia == La naisença de la democracia pòt èsser considerada al respècte d'un orizont politic al sens larg del tèrme que farà aquesta reforma possibla e necessària, una crisi politica e sociala totala, la ''stasis''. Los ciutadans que regisson lors afars son menats a soscar al sistèma politc melhor, a la ''politeia'' melhora, es a dire lo melhor biais de s’organizar per passar aquesta crisi multipla. === Las originas de la democracia ateniana: la crisi de la ciutat grèga === La democracia trapa son origina dins la greva crisi de la ciutat gèga e las mutacions pròpras a Atenas. Al sègle VI AbC, las ciutats del [[Grècia antica|mond grèc]] son confrontadas a une greva crisi politica, resultant de dos fenomèns concomitants: d'una partida l'esclavatge per deutes, ligant situacion politica e situacion financièra, tòca un nombre grandissent de païsans non proprietaris terrencs: l'inegalitat politica e lo mescontentament son fòrts dins lo mitan rural; d'autre partida lo desvelopament de la moneda e dels escambis comercials fa emergir una novèal [[Classa sociala|classa social]]<nowiki/>a urbana aisida, compausada des artesans e armatos, que revendica la fin del monopòli dels nòbles sus l'esfèra politica. Per respondre a aquesta dobla crisi, fòrça ciutats modifican radicalament lor organizacion politica. A [[Atenas]] un ensemble de refòrmas desencadena un procediment arribant al sègle V AbC sus l'aparicion d'un [[Fòrma de govèrn|regim politic]] inedit: una mena de [[democracia]] pels òmes liures mas amb contunhant l'[[esclavatge]]. A títol d'exemple lo filosòf marxista Jacques Rancière estima que « la democracia es nascuda istoricament coma una limita mesa al poder de la proprietat. Es lo sens de las grandas refòrmas qu'instituèron la democracia dins la Grècia antica: la refòrma de Dracon que reformèt la justícia, la refòrma de Clistenes al sègle VI AbC., instituissent la comunautat politica sus la basa d’una novèla redistribucion territoriala que trencava lo poder dels rics proprietaris; la refòrma de Solon interdisant l’esclavatge per deutes »<ref>{{Ligam web}}.</ref>. Se saupriá pasmens pas ignorar lo ligam essencial entre democratizacion economica e sociala e democratizacion politica, e tanben lo vam naval atenian a partir de 483 AbC. que condicionèt la democracia<ref>[[Édouard Will]], ''Le Monde grec et l'Orient'', ''Le {{Ve}} siècle (510-403)'', PUF, 1972, {{P.}}65, 102 et 421.</ref>. ==== Pauperisacion rurala ==== [[Fichièr:AGMA_Tetradrachm_Athens_5c_BC.jpg|esquèrra|vinheta|220x220px|Tetradracme d'Atenas, sègle V AbC, musèu de l'Agora antic d'Atenas.]] A partir del sègle VII AbC., gaireben totas las ciutats grègas son confrontadas a una crisi politica. Lo comerci se desvelopa, entre autre a l'aparicion de la [[moneda]] al sègle VI AbC., venent la [[Lidia]] de [[Cresus]], en contacte amb las ciutats grègas abans la desfacha de -546 fàcia al Pèrse [[Cir II lo Gran|Cir]]. Aqueste desvelopament extraordinari del comèrci [[Mar Mediterranèa|mediterranèu]] a doas consequéncias: D'una, los agricultors grècs son pauc competitius fàcia a la concurréncia sempre mai viva de las tèrras fertilas de la Grand Grècia recentament colonizada. Sempre mai de païsans, incapables de vendre pro de lor producvion, son condamnats a se vendre coma esclaus per far fàcaa lors deutes. Aquesta man d'òbra servila es utilizada pels urbans e ven donc en concurrencia als pichons artesans independents. Aquestes subjèctes pauc fortunats, sus que repausa una partida creissanta de l'economia, venon grandir lo reng dels caumaires e manifestan lor mescontentament. ==== Revolucion oplitica: emergéncia d'una pichona borgesia ==== [[Fichièr:Hoplit.png|vinheta|224x224px|Gravadura d'un oplita.]] D'autra, en correlacion de l'apauriment de las massas païsanas, emergís una novèla classa de subjèctes aisits, facha de comerçants e d'artesans. Aquestes son ara pro rics per crompar d'equipments d'[[Oplita|oplitas]]: la guèrra es pas pus lo privilègi de l'[[aristocracia]]. Lo sistèma aristocratic basat sus la proprietat agrària e contradich per la revendicacions egalitàrias d'aquestes novèls ciutadans soldats. Es evocada la revolucion oplitica. ==== Instabilitat politique ==== Al sen de cada ciutat les grandas familhas se pièjan sul malcontentament popular (dels païsans apaurits e dels nòus rics urbans) per se disputir melhor lo poder. Esitan pas tanpauc a cridar de poténcias exterioras per capvirar los tirans. Atal, las ciutats se combatan entre elas, provacan de revòltas, e reprmidas duraments. Mas las guèrra son tanben a vegada un factor de coesion intèrna de las ciutats. Mai, cada ciutat grèga bat alara sa moneda, fabregant atal una novèla compausanta majora de son identitat. Al sègle V AbC., las ciutats grègas baton pas pus la moneda de biais irregular e caduna pausa un signe particular sus la moneda que bat, l'epicena, que permet de la reconéisser. Per la moneda ateniana, es un [[chòt]]. Qu'ajornan o precipitan l'espelida d'un regim novèl, las diferentas mesuras politicas (guèrras, casudas de regim, repressions, levadas o baissas d'impòsts, introduccions de monedas) i faràn pauc: la dona sociala cambièt definitivament. Pertot la novèla configuracion dels rapòrts de fòrces socialas fa emergir una novèla dona politica. Dos novèls modèls, nomenats a s'opausar dins lo sègle venent, se destrian per leur originalitat: l'[[Esparta|oligarquia militara esparciata]] e la democracia ateniana. === Las reformas politicas === La democracia ateniana nàis pas d’insurreccions popularas mas de l'engatjament de ciutadans en politica per assegurar l'unitat de la ciutat. Las quatre principalas serias de reformas son: ==== Reformes de Dracon ==== [[Dracon]] es mandatat, en 621-620 AbC., per metre a l'escrich de leis; se conéis plan pas que sa legislacion suls murtres: ara, tot murtrièr es levat la vengença dels clans e un verai procès se debana fàcia l'[[Aeropag]] o fàcia als tribunals dels Efetas<ref>[[Pierre Lévêque (helléniste)|Pierre Lévêque]], ''L'Aventure grecque'', Armand Colin, 1969, {{P.}}186-187.</ref>. La severitat de las penas previstas deuriá demorar legendària, e l'adjectiu draconian es vengut sinonime d'implacable. Mesura limitada que, pasmens, afirma pel primièr còp l'autoritat de l'Estat al dessús de las parentats dins lo domèni de la justícia, instaura un drech comun per totes e, alara, contradich l'arbitrari dels [[Aristocracia|aristocratas]]. Sièis tesmotetas (gardians de la lei escricha) venon alara renforçar lo collègi dels arconts. Malgrat l'amplificacion de la crisi, lo monopòli economic e politic de las grandas famihas atenianas, los Eupatrids, es pasmens pas tocat, lps arconts (dirigent collegialement la ciutat) essent sempre eissits d'aquestes mitans. Dos modèls resolvant aquestes problèma emergiguèron en Grècia al sègle VI AbC: * l'arbitratge d'un legislator, encargat, dins una mena de consensus, d'acabar de trebles que riscan de venir una guèrra civila; * la tirania, que, dins l'evolucion de la Grècia arcaïca, aparéis plan sovent coma una solucion transitòria als problèmas de la ciutat. Amb Solon, lo logislator, puèi amb los Pisistratids, Atenas farà successivament l'experiéncia de l'una e de l'autra. ==== Reformas de Solon ==== [[Fichièr:Solon.jpg|drecha|vinheta|300x300px|Solon.]] Atenas es en plena crisi politica e sociala quand los adversaris se meton en acòrdi per causir [[Solon]] coma arbitre. Arcont de -594 a -593, legislator, autor d’un còde de leis, auriá escafat los deutes, interdit l’esclavatge per deutes e desfach las leis draconianas. Subretot realizèt de reformas constitucionalas que li valguèron la reputacion d'èsser lo paire de la democracia. Lo sistèma que prepausèt es un pauc diferent de la [[plotocracia]]. Existiriá alara quatre grops socioeconomics a Atenas: * los aristocratas, o Eupatrids, compausat tèrratenents mai rics; * los ''gemoroi'', cultivators, constituits dels autres proprietaris fonzièrs; * la classa populara, que compausa lo rèste de la populacion e viu de son salari o del comèrci; * los esclaus, considerats coma de bens e non pas coma d'òmes liures. Dels òmes liures, Solon tira quatre classas censitàrias. Segon lo nombre de mesuras de blat, de vin e d'òli que lo ciutadan possedís, aparten a una de las quatre « classas » seguentas: * los pentacosiomedimnas, que possedisson mai de 500 medimnas de cerealas; * los ippeis, cavalièrs (mai de 300 medimnas) ; * los zeugitas, lauraires (mai de 200 medimnas) ; * los tetas (mens de 200 medimnas). Las mai nautas magistraturas son accessiblas pas qu'a las mai nautas classas; los tetas an accès sonque a l'Ecclesia e als tribunauls. L'accès a las cargas passava pasmens per una eleccion a l'Ecclesia. [[Aristòtel]] afirma qu'auriá creat un segon Conselh de quatre cents membres<ref>{{AriCon}}, VIII, 4.</ref> (amb 100 per tribú) de foncionament proboleumatic<ref>Pierre Lévêque, ''L'aventure grecque'', Armand Colin, 1969, {{P.}}188.</ref> mas pas cap de pròba de son existéncia foguèt descobèrta find ara. La veraia originalitat de Solon demora sempre dins sas reformas judiciàrias: crea l'Elièa, un tribunal popular dobèt a totes ont, novelum, cadun podava intervenir en justícia contra quin qie siá auriá passat las leis, afirmant atal la responsabilitat collectiva dels citoyens. ==== Reformas de Clistenes e pujada politica dels tetas ==== [[Fichièr:L'Attique après Clisthene.jpg|esquèrra|vinheta|260x260px|Organizacion geografica de l'Atica, amb los detz ''filèus'' ("tribús"), los tres ensemsble, las trenta ''trittias''e las ''dèmas''.]] Amb sa reforma de -508, [[Clistenes]], membre d’una de las mai grandas familhas d’Atenas, los Alcmeonids, conceda al pòble la participacion la decisions politicas e tanben las foncions politicas en cambi de son sosten. Aquesta reforma repausa sus la novèla organizacion de l’espaci civic. Las ancianas estructuras politicas fondadas sus la riquesa e los grops familhas foguèron remplaçadas per un sistèma de reparticion territoriala. Un ciutadan atenian se definís ara sonque per son apartenéncia a un dèma, circonscripcion administrativa de basa de la vida civica; cada ciutadan atenian deu èsser admés dins son dèma al complir sos detz e uèit ans d'edat. L'Atica es divizada en tres ensems: la vila (''asti''), la còsta (''paralia''), e l’interior (''mesogèa''). Dins cada ensemble se trapa detz grops de dèmas, nomenats trittias. La reünion de tres trittias, una de cada ensemble, forma una tribú, ''filèu'': i a donc detz tribús. Cada tribú regropa diferents membres; son mesclats e non pas classificat per cultura, region e classas socialas que la populacion se destrie de biais omogenèu e que los gosts (politics e culturals) e las envejas sián totas entendudas<ref>[[Édouard Will]], ''Le monde grec et l'Orient'', ''Le {{Ve}} siècle (510-403)'', Presses Universitaires de France, 1972, {{P.}}69 à 74.</ref>. Aqueste sistèma, sus que se basa la novèla organizacion de las institucions, trenca la practica del clientelisme tradicional. Se dich d'isonomia, que significa pas « egalitat fàcia a la lei », coma es sovent afirmat, mas « egala reparticion » (del verbe grèc {{Grèc ancian|νέμω}}, ''repartir, destriar'')<ref>[[Édouard Will]], ''Le Monde grec et l'Orient'', ''Le {{Ve}} siècle (510-403)'', Presses Universitaires de France, 1972, {{P.}}73-74.</ref>. A l'estructura sociala e administrativa ierarchiséa : :: Dèma ⊂ Trittia ⊂ Tribú ⊂ Ciutat, Clistenes fa correspondre una estructura ierarquizada de poder: :: Pritanes ⊂ Bolé ⊂ Ecclesia. :: [[Jutge|Jutges]] ⊂ Elièa ⊂ Ecclesia. La Bolé passa atal de 400 a 500 membres, 50 per cada novèla tribú, e servís pas pus a entresenhar l'Areopag mas a definir l'òrdre del jorn de l'Ecclesia. Malgrat la creacion dels tribunals de l'Elièa, la manmesa sul poder judiciari de l'Areopag demora predominant. La reforma pren pas lo vòte coma mòde màger de designacion dels responsables politics, li preferissent de tiratges al sòrt (per la designacion dels boleutas e dels eliastas) e un sistèma d'alternança regulara pels pritanes, çò que fa, per partida, de la democracia ateniana una [[Demarquia|estococracia]]. Mai, quand [[Temistocles]] convenquèt los Atenians de bastir una flota de combat per lor defensa contra los [[Guèrras Medicas|Perses]], en 483 AbC., calguèt embarcar de milierats de ciutadans de la quatrena classa, los tetas: de comptar 174 rameires par nau, per una flota de dos cents [[Trirema|triremas]], aquestes ciutadans paures prenguèron un pes politica plan mai important qu'aquestes dels oplitas. Aqueste vam naval d'Atenas condicinèt tanben a la quita democracia. ==== Reformas de Periclès ==== Vèrs la mitat del sègle V AbC., en 451 AbC. [[Pericles]] establís una indemnitat jornalièra de preséncia al sen de l'Elièa e de la Bolé, e tanben als espectacles de las Panatenèas: es lo ''mistos'' (« salari ») destinat a far participar los ciutadans mai paures e demorant mai luènh de la vila<ref>{{AriCon}}, XXVII, 3-4.</ref>. Lor permetava de far cauna un jorn per assegurar lors foncions civicas e politicas. Lo pretz d'aquesta indemnitat o ''mistos'' passa de dos a tres obòls per jorns jos [[Cleont]], l'equivalent del fèble salari d'un obrièr. Aquesta mesura enfòrça lo caractèr democratic del regim atenian. Mas, Periclès se destria mai per sas accions militaras e diplomaticas e pels grands obradors que decidiguèt que per sa renovacion de las institucions politicas. En -451, Pericles faguèt adoptar un decret qu'impausèt, per venir ciutadan, d'èsser nascut de l'union legitim d'un paire ciutadan e d'una maire, filha de ciutadan<ref>[[Édouard Will]], ''Le Monde grec et l'Orient'', ''Le {{Ve}} siècle (510-403)'', Presses Universitaires de France, 1972, {{P.}}421.</ref>. == Foncionament de la democracia ateniana == === La ciutadanetat ateniana === [[Fichièr:AGMA_Pinakia.jpg|esquèrra|vinheta|350x350px|''πινάκιον'', plaquetas de bronze d'identificacion dels ciutadans (nom, nom du paire, dèma) utilizats dins lo tiratge al sòrt de las juradas, musèu de l'Agora antica d'Atenas.]] Fins a [[-451]], per èsser ciutadan atenian, caliá èsser un òme nascut de paire atenian, e aver passat l'[[efebia]] de 18 a 20 ans, es a dire èsser capable de defendre la ciutat. L'efebia es en efièch una formacion militara e civica que permet a la ciutat d'assegurar sa defensa sens aver d'armada permanenta; apara tanben la vila dels riscs de tirannia. En -451, [[Pericles|Periclas]] modifica la [[lei]] qu'ara conferís la [[ciutadanetat]] al jove [[adult]] a la sola condicion de la dobla filiacion d'un paire d'estatut ciutadan e d'una maire, filha de ciutadan, aqueste segond critèri introdusent una [https://fr.wiktionary.org/wiki/fr:restriction restriccion] notabla. Los esclaus e las femnas considerats respectivament coma de bens e d'eternalas minoras, e tanben los metècas (estrangièrs) foguèron exclusits de la comunautat politica, coma dins gaireben totas las ciutats grègas. Pasmens, se un mrtèca non [[barbar]] (es a dire grèc) complissiá de nauts fachs per la ciutat, podava recebre, de biais excepcional e en prima per sas accions, la ciutadanetat ateniana, per pagament. Una tala decision podava èsser presa sonque après un vòte de l'Ecclesia amassant 6 000 ciutadans. Aquestas naturalizacions son donc fòrça raras e solmnes. Per exemple, un mtèca ric faguèt don a la ciutat d'Atenas de mai de 1 000 bloquièrs, e jamai obtenguèt aquesta ciutadanetat. La raretat d'aqueste drech de ciutat balhat a d'estrangièrs s'explica sonque pel desir de manténer un equilibri optim entre lo territòri e aquestes que se le partejan, e de far pas créisser de tròp lo nombre dels citutadans, es a dire d'avents drech<ref>[[Édouard Will]], ''Le Monde grec et l'Orient, Le {{Ve}} siècle (510-403)'', PUF, 1972, {{P.}}421.</ref>. La ciutadanatat balhava un poder politic, mas tanben una proteccion judiciària, los ciutadans podent ni èsser somés a la question (tortura), ni èsser condamnats al suplici o a una pena corporala. Las solas penas que podavan lor èsser infligidas èra donc l'amenda, l'atimia, l'exili, e la mòrt per suicidi forçat. La ciutadanetat balha tanben un privilègi economic: sols los ciutadans pòdon aver una propriatat fonzièra. Aqueste privilègi s'explica per l'istòria de la democrcia ateniana; eritièr d'un passat aristocratic, lo regim considerava l'agricultura coma lo sol trabalh digne d'un ciutadan, e valorizava la vida de rentier. Lo ciutadan atenian aviá lo drech de votar e d'èsser elegit mas aviá lo drec de far la guèrra e de pagar los impòsts. Mai, los rics devián financiar las liturgias e los paures devián èsser ajudats financièrament per poder participar a la vida de la ciutat. === Las institucions politicas === Las institucions constitutivas de la démocracia ateniana son conegudax subretot amb la descobèrta, a la fin del sègle XIX d'una ''Constitucion dels Atenians'' attribuida a [[Aristòtel]], e a sos discípols del Licèu, e redigida a l'entorn de [[-330]]<ref>{{AriCon}}.</ref>. Pasmens se la democracia ateniana jamaia guèt de constitucion oficiala escricha, los ròtles de sas institucions demoran pasmens clarament coneguts e distinctes los uns dels autres. Lors evolucions fan donc l'objècte de subtilas luchas politicas. ==== L'Ecclesia ==== {{Article detalhat|Ecclesia|Ostracisme (Grècia antica)}} [[Fichièr:AGMA_Ostrakon_Thémistocle_1.jpg|esquèrra|vinheta|Ostracon portant lo nom de Temistocles, vèrs 490-480 o 460, Musèu de l'Agora antica d'Atenas.]] Es l'assemblada qu'assembla totes los ciutadans que s'amasson sul puèg de la Pnix. Vòta las leis en general amb un quorum de 6 000 ciutadans, per unas escasenças; la participacion es normalament inferiora a aqueste chifre segon [[Tucidides]]<ref>Thucydide, ''La Guerre du Péloponnèse'', VIII, 72.</ref>,<ref>Édouard Will, ''Le Monde grec et l'Orient, Le {{Ve}} siècle (510-403)'', PUF, {{P.}}450.</ref>. Aquestes vòtes se fan a man levada e a la majoritat simpla. Quin que siá ciutadan pòt prene la paraula (libertat qu'en grèc ancian se nomena {{Grèc ancian|ἰσηγορία}}, ''isegoria''), exercir son poder d'amendament e prepausar una mocion. Es la caracteristica de la [[democracia dirècta]]. Un còp votada, la lei es expausada al public sus l'Agora. Segon un procediment similar, l'Ecclesia pòt, un còp per an, prononciar l'exili d'un ciutadan. Aqueste vòte es nomenat l'[[ostracisme]] que lo nom ven del troç de ceramica (l'ostracon) ont es escrich lo nom de la persona que se demanda lo bandiment. Aquesta sanccion es dura, que lo fòrabandit es pas pus protegit per sa ciutat. Pòt alara tot subir, fins a venir esclau. La reünion annala d'ostracoforia se realiza après aquesta pendent que los magistrats, boleutas e eliastas son tirats al sòrt per des mandats d'un an. Demanda la preséncia de 6 000 membres, es lo celèbre quorum de 6 000. Aquesta practica dispareissiá en [[-417]], après aver tocat un decenat de grands òmes politics atenians. ==== La Bolé ==== La Bolé es lo nom generic dels conselhs dins diferents regims grècs. A Atenas, la Bolé es sovent nomenada « Conselh dels Cinc Cents », que, a partir de las reformas de Clistenes, es compausada de 500 membres (boleutas) de compat de cinquanta per tribú. Los boleutas son tirats al sòrt d'entre de listas realizadas per cada dèma de ciutadans volontaris de mai de trenta ans d'edat: l'abséncia de tota qualificacion autre que l'edat empacha pas que la foncion siá l'objècte d'une competicion; un ciutadan pòt pas èsser boleuta al maxim sonque dos còps non successius, çò qu'exclusís la possibilitat d'i far mestièr. Aquesta assembada fa sesilha de biais permanent. La presidéncia e la coordinacion del trabalh son asseguradas pels pritanes. Cada tribú assegura pendent un desen de l'annada (35-36 jorns) la pritania, es a dire la permanéncia. Lo principal trabalh de la Bolé es de recampar las proposicions de lei presentadas pels ciutadans, puèi de preparar los projèctes de lei per poder enseguida convocar l'Ecclesia. La Bolé fa sesilha al Boleuterion, bastit contigú a la [[Tolos]] sus l'Agora. Se disiá que de la bolé ateniana èra « una maquina a eliminar las influéncias e a far trionfar lo sens comun del demos, e lo melhor garant de la democracia »<ref>Édouard Will, ''Le Monde grec et l'Orient, Le {{Ve}} siècle (510-403)'', PUF, 1972, {{P.}}451-452.</ref>. ==== Los magistrats ==== [[Fichièr:AGMA_Jetons_identité.jpg|drecha|vinheta|350x350px|Getons d'identitat pel tiratge al sòrt de las magistraturas, Musèu de l'Agora antica d'Atenas.]] La magistratura es una institucion de la democracia ateniana. Compren unes 700 magistrats, causits per eleccion, designacion, o per tiratge al sòrt. Lor mandat dura mai sovent 1 an mas existís d'excepcions<ref>{{Ligam web}}.</ref>. Los magistrats gerisson los afars corrents e vigilan a l'aplicacion de las leis. Devon exercir lor poder de biais collegial, pas cap magistratura essent legalament en estat de desvelopar un poder personal, çò qu'es censat protegir del retorn a la tirannia. Los magistrats e los ambassadors son contrarotlats a la fin de lor mandat. Es la ''reddicion de comptes'' que se nomena ''eutinai''. Aquò permet als Atenians de contraròtlar de biais eficaç los magistrats e de limitar atal mas derivas. Abans d'èssser investits, los òmes tirats al sòrt devián passar una comission de contraròtle qu'avián per mandat de s'assegurar que los individús causits possediscan las competéncia necessària per exercir la magistratura per que avián estat designadas<ref>{{Ligam web}}</ref>. La ''docimasia'' es l'examèn preliminari que subisson los futurs magistrats per limitar los malastrucs efièchs del tiratge al sòrt. S'agís d'un examen de capacitat legala: permet de verificar que lo candidat es plan ciutadan, qu'a plan l'edat minim e lo cens que cal, qu'a pas jamai ocupat lo pòste e qu'es pas catigat d'incapacitat juridica. Se debana fàcia a la Bolé o fàcia a l'Elièa<ref>Édouard Will, ''Le Monde grec et l'Orient, Le {{Ve}} siècle (510-403)'', PUF, 1972, {{P.}}454.</ref>. {| class="wikitable alternance centre" |+Magistraturas atenianas (lista non exautiva) !Arconts !Edils !Magistraturas judiciàrias !Magistraturas financièras !Magistraturas commercialas !Magistraturas culturalas e religiosas !Magistraturas militaras !Magistraturas de contraròtle |- |L'arcont eponim |Los astinòms |Los Onze |Los tresaurièrs |Los agoranòms |Los ieropoioi |Los estrategs |Los eutines e lors parèdres |- |L'arcont rei |Los odopoioi |Los jutges dels dèmas |Los colacrètas ou apodectas |Los metronòms |Los exegètas |Los taxiarcs |Los logistas e lors substituts |- |L'arcont polemarca | | |Los polètas |Los sitofilaques |Los atlotètas |Los filarcs | |- |Los tesmotètas | | |Los logistas |Los epimelètas d'emporion | |Los ipparcs | |- |Lo secretari | | |Los ellenotams | | |Los intendants de galèra | |- | | | |Los practores | | |Los sofronistas | |- |} D'entre eles, i a dons los 10 estrategs, elegits per un an e religibles: a lors foncions militaras, que son encargats del comandament de l'armada, èran ligadas de multiples afars que lor an valgut una competéncia e una autoritat grandissentas. Son los magistrats mai importants de la democracia. ==== L'Areopatge ==== L'Areopatge es una institucion politica, precedent l'aveniment de la democracia e a las originas miticas, qu'aguèt per primièr objectiu de « conservar las leis », es a dire de vigilar al respècte de la constitucion, e avent per çò far de poders judiciaris plan espandits. Es format d'ancians arconts, es a dire d'ancians nòbles rics e poderós abans que foguèsse tirats al sòrt. Es tradicionalament l'institucion ateniana mens democratica e mai aristocratica. Son nom ven del puèg d’[[Arès|Ares]] o fan sesilha los areopagitas. Son emplaçament, fòra de l’Agora qu'es lo còr de la ciutat, a una fòta simbolica: lo crime a, literalament, pas lo drech de ciutat. Las refòrmas de Dracon permetèron als ciutadans de formar de recors près de l'Areopag contra de magistrats los avent fa damatge dins l'exercici de lors foncions. Aquestas de Solon enfòrcèron encara lo poder de l'Areopag, que faguèt alara figura de conselh dels Savis, protegissent la ciutat contra las menaças intèrnas (e aparant atal — paradoxalament — los complots ordits contra la democracia) mas tanben las menaças extèrnas. Per aqueste títol, l’Areopag fasiá pas de comptes près de pas cap autre institucion. Après las reformas de Clistenes e las [[Guèrras Medicas|guèrras medicas]], lo pode tengut per l'Areopag ven donc preponderant. Efialtes e Temistocles trabalhèron ensems per reduire aquesta influéncia al benefici de l'Ecclesia, de la Bolé, e dels nòus tribunals de l'Elièa. Atal, après [[-462]], l'Areopag dispausa pas pus de poder politic mas fa mòstre de venerable institucion. ==== L'Elièa ==== [[Fichièr:AGMA_Kleroterion.jpg|esquèrra|vinheta|280x280px|Cleroterion, maquina per tirar al sòrt las jurada metent lo pinaquion dels ciutodans dedins, musèu de l'Agora antica d'Atenas.]] Aqueste tribunal popular es compausat de 6 000 ciutadans, sempre de mai 30 ans d'edat e destriats en dietz classas de 500 ciutadans (1 000 demoran dins la sèrva) tirats al sòrt cada annada per venir eliastas<ref>{{AriCon}}, LXIII et suiv.</ref>. èran designats amb una plaqueta a lor nom. Per çò far, se plaçava los noms de totes los volontaris dins las casas e s'apondava de fabas (blancas e negras) dins un autre compartiment, puèi se tirava al sòrt un nom e une faba: se la faba èra blanca, lo ciutadan èra eliasta e se la faba èra negra, l'èra pas, e se tornava far atal fins a n'aver 500. L'accuzacion es sempre, en l'abséncia d'equivalent a « ministèris publics » d'uèi, una initiativa personala d'un ciutadan. Aqueste percebent, en cas de condamnacion, une partida de l'amenda, per indemnizacion e prèmia de sos esfòces per la justícia, de ciutadans fan de la delacion lor mestièr, son los[[Sicofanta|sicofantas]]. Malgrat de mecanismes limitant las derivas d'aqueste sistèma, aquò contribuís a divisar la ciutat et serviguèt d'argument fòrt al partit aristocratica contra le regim novel. Per un sistèma complicart e segon l'afar, se designa per tiratge al sòrt (jols contraròtle d'un magistrat instructor) un mai o mens grand nombre d'eliastas per cada procès. Atal, a títol d'exemple, per un procès privat, 201 jutges fasián sesilha normalament, 401 excepcionalament. Pels procès publics, son 501, 1 001, veire 1 501 jutges. Lo prètzfach de jutjar es tan mai dificil qu'i pas de còde de procedura, ni còde penal, ofrissent atal une granda libertat d'interpretacion de las leis (que son de nombre redusit). Mai, los verdictes son sens apellacion e executòris sul pic, se comprend alara l'important ròtle politic que prenon los tribunals de l'Elièa. 200 reünions se dabanan per an, caduna jos la presidéncia d'un magistrat que prengavan pas part al vòte. Lo tribunal dels Efetas, jutja de causas criminalas, compta 51 membres, es aqueste que preguèt mai de prerogativas de l’Areopag; pòt far sesilha en quatre luòcs diferents segon los tipes d'afars: [[Fichièr:AGMA_Jetons_vote.jpg|vinheta|280x280px|Getons de vòte utilizats pels jurats de l'Elièa, musèu de l'Agora antica d'Athènes.]] * al Pritaneion, « tribunal del sang », jutjan tot çò que podèt menar mòrt d'òmes (objèctes, animals ; * al Palladion, jutjan los omicidis involontaris, las instigacions al murtre, los metecas e los esclaus; * al Delfinion, jutjan los omicidos considerats per l'[[arcont rei]] coma excusables o eissits de la legitima defensa; * a Freattis (sus una plaja), jutjan los fòrabandits per omicidi involontar qu'an comés un murtre amb premeditacion dins lor exili. L'accusat, encara en estat de solhadura e interdit de demorar, es alara plaçat sus una nau al larg d'ont presenta sa defensa als jutges<ref>[[Robert Flacelière]], ''La Vie quotidienne en Grèce au temps de Périclès'', Hachette, 1971, {{P.}}282-283.</ref>. === Equilibri entre l’Ecclesia e l’Elièa === Amb lo temps, l’Elièa limitèt lo poder de l'Ecclesia. Al sègle V AbC, a l'epòca de [[Pericles]], la democracia es radical e l'Ecclesia vòte tot, ela sola. Mas al sègle IV AbC, a l'epòca de Demostenes, l'Ecclesia vòte mai que los decrets, las leis devon èsser votadas pels nomotetas sus proposicion de l'Ecclesia. Los nomotetas son tirats al sòrt del mèsme biais que los membres del tribunal de l'Elièa, d'esperela encargada de vigilar a la legalitat dels decrets. En efièch, en [[-416]] la procedura de ''grafé paranomon'' ({{Grèc ancian|ἡ γραφή παρανόμων}}) es una accion en illegalitat per la mesa en accuzacion d'un decret; se substituiguèt a la practica de l'[[ostracisme]] utilizada pel darrièr còp l'annada precedenta. Permet a quin que siá far examinar per un tribunal de l’Elièa, dich ''dicasterion'', tot decret avent estat votat per l’Ecclesia o pendent de proposicion per l’Ecclesia. Se lo tribunal jutja lo decret o la proposicion de decret contrari a las leis, es annulada e mai son autor, e l’epistata dirigent los debats al moment de son adopcion (o proposicion), son passibles de pesugas sanccions, anant fins a l’[[atimia]]. Se lo tribunal es nomenat per jutjar un decret en cors de proposicion e que la declarèt compatible amb la lei, aquò provocava son adopcion sens novèl examèn per l’Ecclesia. Lo ''grafé paranomon'' ofrís donc a l’Elièa amb lo temps un ròtle de colegislator, partejant lo poder legislatiu amb la Bolé e l’Ecclesia. Resultat: a partir de [[-355]] las lutas politicas se tenon sus la Pnix, e tanben fàcia als Eliastas que, al contrari dels Ecclesiastas, avián fach un juramentt, votavan de secret, devián aver al mens trenta ans, e consacravan una jornada entèra per afar, alara que l'Ecclesia votava diferents decrets dins una mièja jornada. Los Atenians considerava donc que las decisions dels nomotetas èran superioras, a causa del jurament religiós las doas partidas e de se determinar dins son alma e consciéncia, de la saviesa que ven amb l'edat e del temps consacrat a cada afar. Pasmens los nomotetas son tanben tirats al sòrt dins l'ensemble dels ciutadans volontaris, constituisson donc pas una limitacion elitista de la sobeiranetat del ''demos''. === Las penas a Atenas === Las penas riscadas pels criminals a Atenas foguèron sovent jutjadas inegalitàrias, los ciutadans podavan pas, als contrari dels metecas subirla tortura. Los ciutadans podavan: * Subir d'amendas financièras; * Los ciutadans qu'avián comes de delictes minors avián l'ostal pench d'una color vesenta per povocar la vergonha del copable e lo mespres del vesinatge; * Los ciutadans se los podavan levar lor títol per l'atimia, çò que los privavan fòrça avantatges; * L'ostracisme podavan èsser votada per l'Ecclesia, çò que consistiá en un bandimement d'una durada de 10 ans; * Enfin, dins los cases excepcionals, la pena de mòrt èran aplicadas, amb una cèrta preferéncia pel suicidi forçat. Mercé a aqueste sistèma, los citadans èran plan mai protegits al vejaire de la lei: per exemple, lo murtre d'un citutadan èra castigat de la pena de mòrt alara que lo murtre d'un meteca provocava le bandiment. == Las grandas crisis: guèrra del Peloponès e còps d'Estat == [[Fichièr:Map_athenian_empire_431_BC-fr.svg|drecha|vinheta|280x280px|L'empèri atenian abans la [[Guèrra de Peloponès|guèrra del Peloponès]].]] L'annada [[-430]] marca lo començament del declin d'Atenas, la desastrosa luta contra [[Esparta]] conjugada a una epidèmia de fèbre tifoïda, fatala per Pericles en [[-429]], menna inexorablament la ciutat ara demoralizada a sa pèrda. L'ocupacion per las tropas esparciatas mena al retorn de la tirannia en [[-411]], amb lo còp d'Estat dels Quatre Cents, capvirada d'en primièr puèi tornant jos una novèla forma en [[-404]] amb los « Trenta tirans ». Aquestes supprimiguèron l'Elièa, restaurèronales prerogativas passadas de l'Areopag, e donèron a l'Ecclesia un simple ròtle consultatiu, s'assegurant d'espereles los rètnas del poder. Aqueste regim, prigondament reaccionari e mespresant al mai naut punt la democracia, surbrevisquèt pas a la partença de l'ocupant esparciat al començament de l’an [[-403]]. == Sègle IV AbC. : una ciutat fèbla e un regim trantalhant == [[Fichièr:David_-_The_Death_of_Socrates.jpg|esquèrra|vinheta|280x280px|[[Jacques-Louis David]], ''La Mòrt de Socrates'' [[1787]], [[Metropolitan Museum of Art]].]] Al sègle IV Abc, la ciutat, poderoda descasuda, es considerablament apaurida. L'[[Liga de Delos|empèri atenian]] desapareguèt, la democracia ateniana es pas pus un modèl s'exportant. Pasmens, un vam novèl de democratica tòca la ciutat, l'extension del ''mistos'' (fins alara reservat als eliastas e boleutas) als cuitadans anat a l'Ecclesia, provòca un aflus d'urbans de totes mitans (nòbles, pichons e grands comerçants, tornejaires, e descargaires) dins l'assemblada, que la sobeiranetat serà pas pus mes en causa. Aqueste succés popular de la democarcia (qu'es, per se remembre, a l'origina una invencion de politicians aristocratas per far fàcia a las revendicacions d'una pichona borgesia naissenta) es criticat. Per Aristofane, que critica per exemple lo passatge a tres obòlas del ''mistos'' jos Cleont dins sa pèça ''las Guèpias'', mas tanben [[Aristòtel]], los paures, sempre mai implicats dins l'exercici del poder, son mai sensibles als arguments dels demagògs. Atal la fola dels ciutadans, jos l'influéncia de la vindicta populara, pren de decisions deseimadas coma la condamnacion a mòrt de l'exemplar [[Socrates]], lo [[populisme]] èra nascut. Es dons pas susprenent que la critica intellectuala de la democacia aparesca d'en primièr, dins forma plan sevèra, pel principal discípols de Socrates: [[Platon]]. Aqueste dins ''[[la Republica]]'' fa la ierarquia dels regims politics plaçant la democracia just devant la tirannia e enrè de l'aristocracia, la timocracia, et l'[[Oligarquia|oligarchie]]. == Periòdes ellenistic e romaine == [[Alexandre lo Grand]] aviá menat una coalicion dels Estats grècs a la guèrra amb l'[[Empèri Pèrsa|Empèri pèrsa]] en [[-336]], mas sus soldats grècs èran d'otatges pel comportament de lors Estats tant que d'aliats. Sas relacions amb Atenas èran ja tendudas quand tornèt a [[Babilònia]] en [[-324]]. Après sa mòrt ([[-323]]), Atenas, qu'aviá recobrat sas finanças e fòrça navalas, e Esparta menèron d'Estats grècs a la guèrra amb la Macedònia e perdèron aquesta guèrra. Atenas deguèt adoptar un regim oligarquic protegit per une garnison maedoniana. Iperides foguèt executat e Demostenes se suicida<ref>[[Édouard Will]], [[Claude Mossé (historienne)|Claude Mossé]], [[Paul Goukowsky]], ''Le Monde grec et l'Orient, Le IVe siècle et l'époque hellénistique'', PUF, 1975, {{P.}}352.</ref>. Aquò menèt a un cèrt nombre de periòdes pendent que una fòrça exteriora comandada Atenas<ref>De -322 à -318 ; de -317 à -307 ; de -266 à -229 (Macédoine) ; de -58 à -55 (Rome).</ref>. Sovent, lo poder exterior placèt un agent local coma govenaire politic a Atenas. Mas quand Atenas èra independanta, foncionava jos sa forma de govèrnt tradicional. Rarament contrarotlèt tota l'Atica, que lo Pirèu es una excellenta basa navala, e un dels reis ellenistics abitualament la contratlava. Quitament los governaires, coma Demetrios de Falèra qei governava Atenas pel compte de Cassandre entre -317 e -307, mantengava las institucions tradicionalas formalament. L'Atenas independanta èra una poténcia minora a l'epòca ellenistica. Aguèt rarament fòrça a far de la politica estrangièra. Demorava mai sovent en patz, ligada o amb la dinastia dels [[Dinastia dels Ptolemèus|Ptolemèus]], o mai tard, amb Roma. Quand va a la guèrra, lo resultat (coma dins la [[Guèrra Lamiaca|guèrra lamiaca]] [[Guèrra de Cremonides|cremonidas]] o de Mitridata) èra mai sovent desastrós. == Nòtas e referéncias == <references></references> == Vejatz tanben == === Bibliografia === * Moses Finley, ''Démocratie antique et démocratie moderne'', Payot, coll. « Petite bibliothèque », 2003 {{ISBN|2228897515}}. * Mogens Herman Hansen, ''La Démocratie athénienne à l'époque de Démosthène'', Les Belles Lettres, coll. « Histoire », 2003 {{ISBN|2251380248}}. * Bernard Manin, Principes du gouvernement représentatif (1re éd. 1995) [détail des éditions] (présentation en ligne).. * Pascal Morisod, « D'Athènes à Berne, la voix du peuple… », dans ''Chronozones'' no 10 (2004), Lausanne (ISSN 1422-5247). * Claude Mossé : ** ''Histoire d'une démocratie : Athènes. Des origines à la conquête macédonienne'', Seuil, coll. « Points Histoire », 1971 {{ISBN|2020006464}}, ** ''Politique et société en Grèce ancienne : le « modèle » athénien'', Flammarion, coll. « Champs », 2000 {{ISBN|2080814389}}. * S. Price et O. Murray (s. dir.), ''La Cité grecque d'Homère à Alexandre'', La Découverte, coll. « Textes à l'appui », 1992 {{ISBN|2707121770}}. * Jacqueline de Romilly : ** ''Problèmes de la démocratie grecque'', Herman, coll. « Agora », 1998 {{ISBN|2705657819}}, ** ''L'Élan démocratique dans l'Athènes ancienne'', Éditions De Fallois, 2005 {{ISBN|2877065561}}. * Edmond Lévy, ''La Grèce au Ve siècle, de Clisthène à Socrate'', Seuil, collection « Points Histoire », 1995. * {{En}} R. Sinclair, ''Democracy and Participation in Athens'', Cambridge University Press, 1988 {{ISBN|0521423899}}. * Cornelius Castoriadis, ''Ce qui fait la Grèce, tome 2 : La cité et les lois'', Seuil, coll. la couleur des idées, 2008 {{ISBN|9782020971416}}. === Articles connèxes === === Ligams extèrnes === * [https://web.archive.org/web/20060104000445/http://www.educnet.education.fr/musagora/citoyennete/ ''La citoyenneté à Athènes''], dossier du projet [https://web.archive.org/web/20060108010626/http://www.educnet.education.fr/musagora/ ''Musagora''] de l'[http://www.educnet.education.fr/ Educnet]. * [https://web.archive.org/web/20150209165603/http://icp.ge.ch/po/cliotexte/antiquite/athenes.societe.html Textes sur la société athénienne à l'époque classique]. * [https://web.archive.org/web/20150209171942/http://icp.ge.ch/po/cliotexte/antiquite/grece.politique.html Textes sur la pensée politique grecque] * [https://web.archive.org/web/20210514172949/http://francoib.chez-alice.fr/agora/agmercis.htm ''Naissance de la démocratie''], Département des programmes éducatifs du Ministère hellénique de la Culture. [[Categoria:Atenas antica]] [[Categoria:Politica de la Grècia antica]] [[Categoria:Pàgines amb traduccions sense revisar]] qhn5w6rsrj3kg7re0fwwwguwmz0dos8 0 173059 2513004 2152310 2026-11-11T11:41:24Z PichonDesgordit 65926 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 2513004 wikitext text/x-wiki [[Fichièr:Union_gascona.png|vinheta|Drapèu gascon]] '''Descripcion''' Un drapèu dab un hont arroi cargat d’un sautèr o crotz de Sent-Andriu blanca. '''Origina''' La sua origina n'ei pas coneguda. L'ipotèsi legendària d'un drapèu sanccionat per l'autoritat papau a l'assemblada de Gisors en 1288 n'ei pas averada (la ''Cronica'' de Roger de Hoveden<ref>Chronica magistri Rogeri de Houedene. Vol. 2 / ed. by William Stubbs, 1868-1870, p.335 - http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k50282q/f442.image</ref> ne'n hè pas estat). Que s'i nota totun que Sent-Andriu ei lo patron de Bordèu. 'De Gules (arroi) au sautèr d'argent' qu'èran las armas de Geoffrey de Neville, senescau de Gasconha au sègle XIIIau. Qu'ei mei pertinent de situar la sua adopcion com drapèu deus Gascons dens lo demiei deu [[Felibritge]] au cap deu sègle XIXeu o a la debuta deu sègle XXau, o lavetz dens los demieis vasconistas deu sègle XXau. '''Pertinéncia''' Aqueth drapèu qu'acontenta las arrèglas de la vexillologia, especiaument dens la sua categoria de drapèu de pòble e de territòri : simplicitat, pas tròp de colors, legibilitat a distància. '''Significacion''' Aqueth drapèu qu'arrepresenta tots los país e terradors gascons (los principaus deus quaus son : Guiana bordalesa, Libornés, Vasadés, Bòrn, Bug, Lanas, Labrit, Marçan, [[Tursan]], Xalòssa, Biarn, Armanhac, Lomanha, Bigòrra, Coserans, Comenge, Vath d'Aran, e d'autes) e lo pòble gascon tau com definit per l'airau lingüistica deu gascon. Adoncas qu'ei desparièr deus drapèus e banèras de província e país, l'usatge deus quaus ei legitim, qui non corresponen pas qu'a ua fraccion deu territòri gascon. Las colors arroja e blanca que son plan arrepresentadas dens l'eraldic deus país gascons. Qu'ac son hèra dens los usatges populars. La crotz qu'ei ad ua dab las talanquèras emparaderas de las areas. Lo motiu que recep ua interpretacion de geografia fisica e umana : Capvath bordalés e guianés ; Darrèr costèr e landés, ; Capsús montanhòu ; Davant garonés. La crotz de Sent-Andriu que segueish usatges plan atestats a l'oèst e au sud-oèst de l'Euròpa ([[Bascoat]], Galícia anciana, etc.). Que s'insereish adoncas dens ua tradicion plan emplaçada. Entà mei informacions : [[Gasconha#Banèra|Gasconha]] <references responsive="1"></references> [[Categoria:Gasconha]] 9j0h5v05gf97q8z44j1g1hii0w14uip 0 175881 2513000 2280326 2026-11-11T11:39:07Z PichonDesgordit 65926 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:1|2|0 */ 2513000 wikitext text/x-wiki {{Infobox Vila|nom=Lalibela|autres noms=ላሊበላ|nom de division1=País|division1={{Etiopia}}|imatge=Lalibela Village.jpg|taille image=|légende=Vilatge de Lalibela|division2=[[Amhara (region)|Amhara]]|nom de division2=[[Regions d'Etiopia|Region]]|division3=[[Meket (woreda)]]|nom de division3=[[Zonas d'Etiopia|Zona]]|latitud=12.03|longitud=39.04|altitud=2630|populacion=20000|annada_pop=est. 2014}} '''Lalibela''' ([[Alfasillabari etiopian|Geez]] : ላሊበላ) es una ciutat monastica situada à {{Nombre amb unitat|2630|mètres}} d'altitud sul penjal sud-oèst dels monts de l'anciana província del Lasta, dins l'actuala [[region Amhara]] en [[Etiopia]], a 500 quilomètres de la capitala, [[Addis Abeba|Addis-Abeba]]. Lalibela es lo mai grand site crestian d’Africa. Son vam s'explica per la preséncia d'onze glèisas talhadas pel ròc jos l'òrdre del rei Gebre Meskel Lalibela. Lo site foguèt classificat al [[Patrimòni Mondial de l'Umanitat|patrimònis mondial]] en [[1978]]. Lo nom de la vila ven del roi [[Gebre Mesqel Lalibela]] ([[1172]]-[[1212]]), canonizat per la [[Glèisa etiopiana]], que foguèt bastir fòrça convents e glèisas, après s'èsser convertit al [[cristianisme]]. Vila santa dels crestians ortodòxes d'Etiopia, demora celèbra per sas [[Glèisas rupèstras de Lalibela|onze glèisas monolitas medievalas]]. Son cavadas sota lo nivèl del sol, dins la ròca sus de desenas de mètres de profondor e d’un sol blòt, coma Bete Amanuel, esculptada sus tres nivèls, Bete Abba Libanos, ligada al ròc per la teulissa o Medhane Alem, la mai vasta glèisa monolitica del mond. == Istòria == L'Etiòpia es un dels primièrs país africans a aver cristianizat al sègle IV sota lo reialme d'[[Axom]] que fondèt un grand empèri crestian. Mas al sègle VII, l’islamizacion del bacin de la [[Mar Roja]] provòca son declin. A la fin del sègl XII, la vila se nomena '''Roha''' (Ge'ez : ሮሃ) pendent sa fondacion per una novèla dinastia, la dinastia dels Zagwés, qu'aviá estat causit de far la vila sa demorança e capitala de l'Empèri. Aquesta novèla dinastia es solida e capabla de tornar bastir un reialme crestian poderós. Es una veraia novèla naissença. Los reis Zagwés son venguts al sègle XIII sus aquesta tèrra pagana dins un esperit de conquista per assetar lor poder. Coma lo dich l’arqueològ Marie-Laure Derat : « Los reis Zagwés [volgavan] que sián identificats a l’empèri amomita, conegut per aer estat un reialme crestian poderissim. Quand los Zagwés [arribèron] dins la region de Lalibela, [volguèron] mostrar qu’[èran] una dinastia fòrça religiosa e que lor arribada al poder [anava] engendrar la reneissença del cristianisme », religion que los rèstes anteriors apareisson per exemple en periferia de las glèisas, ont se trapavan un ancian cimentèri, ont son ara installadas d'ostals. Los arqueològs i descobriron las tombas mai ancianas datant del sègle XI. Aquestas tombas èran orientadas cap al nòrd, coma lo fan los pagans de l’epòca. Pasmens, las sepulturas mai tardièras, a partir del sègle XIII, son orientadas cap a l’oèst segon la tradicion crestiana. Los arqueològs ne concluguèron que las populacions que vivián dins aquestes monts isolats avián estat crestianas al sègle XIII pels reis Zagwés, coma lo fabulós Lalibela. A causa de l'espandiment de l'[[islam]], veniá malaisit pels pelegrins crestian etiopians d'anar a [[Jerusalèm]]. Es perque, lo rei Gebre Meskel estimèt qu'èra necessari de far bastir un sanctuari dirèctament dins la vila. Aquesta [[novèla Jerusalèm]] auriá tanben son [[Jordan]] e son [[Sinai|mont Sinai]], d'autres noms biblics de luòcs son tanben utilizat. == Construccion de la glèisas == Per verificar se lo rei Lalibela foguèt plan lo comanditari d'aquestas glèisas, Marie-Laure Derat estudièt aquesta de Bete Gebriel-Rufael, ancian bestiment visiblament excavat pels pagans puèi transformat en glèisa. L'arqueològ de dire: « Coma podes lo veire aquí, i a tres finèstras que son traucadas mirant cap a l’èst, per que la lutz del solelh levant dintre dins la capèla e donc es la creacion d'aquestas finèstras que permet la creacion d’una capèla e donc la transformacion en quicòm de crestian. » Que totas las capèlas cretianas devon aver de doberturas a l’èst. Quand s’agissiá, non pas de transformacion, mas d’una novèla construccion, los obrièrs de l’epòca talhavan pas de gròs blòcs correspondent al volum de la glèisa, qu’escavavan e talhavan enseguida. Al contrari, ils faiçonavan cada detail a mesura de la davalada dins lo ròc. Cavavan e esculptavan l’interior e l’exterior en mèsme temps, levant l'escombre per las finèstras. Totas las òbras foguèron realizadas amb d'aisinas pro simplas coma de picas e martèls. Pas res bastit en nautor mas tot èra cavat. Los obrièrs sortissián del ròcs de pilars regdes amb los capitèls, d'arcas e finèstras decoradas, amb un estil particular. == Preservacion e mesa en valor == Unas glèisas son encara en activitat mas la degradacion del site per l'erosion naturla obliguèt, d'en primièr, a bastir d'abrics empontats e cobèrts de tòlas onduladas. En 2001, l'UNESCO lança un concors per concebre una proteccion mas estetica<ref>{{It}} [https://web.archive.org/web/20110121035820/http://www.racine.ra.it/reginasaba/news200005.htm Projet de toits suspendus présenté sur le site ''racine.ra.it'']</ref>. Los arquitèctes italians Claudio Baldisserri (cap arquitècte), Lorenzo Sarti e Aldo Aymonino que ganhan lo mercat amb la concepcion de teulats clinats tenguts per de pilars<ref>{{It}} [https://web.archive.org/web/20090401021925/http://www.teprin.com/lalibela.htm Présentation sur le site ''teprin.com'']</ref>. Las proteccions son bastidas a partir de 2004. Mas, i a pas acòrdi e las òbras, qualificadas de « faraonicas » per l'antropològ e arquitècte italian Franco La Cecla, aurián produch d'estructuras pereissent de « estacion servici » que menaçarian ara de s'aclapar<ref>''Contre l'architecture'' de Franco La Cecla, éditions Arléa, 2010 (trad de l'italien), {{ISBN|9782869598850}}</ref>. == Escavacions arqueologicas == [[Fichièr:Img-2-small580.jpg|vinheta|Cartografia del site de Lalibela]] Malgrat lo fach que lo site de Lalibela èra reputat impossible d'escavar, d'arqueològs realizan l'esomesa pel primièr còp en 2009. Dempuèi, coabitan amb los pelegrins un mes per an, per contunhar lors recercas. Avec son equipa, Marie-Laure Derat comecèt per far de mapas del site, per determinar los luòcs ont anavan escavar. Mostrèron tres grands grops de glèisas. Al nòrd, i a la gigantèsca Medhane Alem e cinc autras glèisas. A l’èst, un autre grop de cinc glèisas amb l'esplendida Bete Amanuel. E, isolada a l’oèst, Bete Giyorgis, l’emblèma del site en forma de crotz. Las glèisas son escavadas dins lo ròc, de tal biais que los nivèls mai recents se trapan en bas del ròc alara que lo naut, al nivèl del sol, correspond al nivèl mai ancian, es a dire lo contrari d'una escavacion arqueologica classica. Es donc una estratigrafia capvirada. Per datar la construccion del site, cal donc escavar la partida mai anciana, es a dire las teulissas de las glèisas. Mas, de pèire, ofrissián pas cap d'indici cronologic. Marie-Laure Derat e son equipa deciguèron d'escavar un pauc mai luènh dins los rèstes de cavament de las glèisas e foguèron mes al jorn una paret de pèiras talhadas datadas al carbòni 14, d'u trocet de carbon vegetal. Tampauc, i a pas cap de documentacion escricha permetent de comprene la metodologia utilizada per escavar las glèisas. En 2012, Antoine Garric, un peirièr testèt diferents tipes d’aisinas e recampèt las marcas que daissèron dins la pèire de Lalibela. Se concluguèt que solas d'aisinas simplissimas foguèron utilizadas, coma de picas e de martèls. En estudiant las qualitats de la ròca, los arquolgs faguèron una descobèrta: tendre per la talha, aquesta ròca de l'escoriá de basalt se durcís al contacte de l’aire liure. Al contacte de l'aiga, cambia totalament de consisténcia. Quand la ròca es banha, se transforma en fanga. I aviá donc, dins las corts de las glèisa, de flangassas e calguèt far que desaparescan, sortissent l’aiga en subrecavant per encontrat de novèla ròca sana. Es lo fenomèn de la gota d’aiga. Per la simpla casuda d’una gota e sas projeccions, los pilars s'erodèron a la basa. Los obrièrs baissèron lo nivèl de sol un primièr còp per aténher la ròca sana non tocada per l'aiga. Mas l’erosion torava. Après un aclapament, escavèron encara puèi encara, fins a aténher lo sol actual. Aquesta descobèrta permet d’afirmar qu'unas glèisas foguèron retocadas plan mai tard lo règne de Lalibela. == La legenda de Lalibela == Segon la legenda, al sègle XIII, lo rei Lalibela recebèt la mission divina d’edificar detz glèisas d’una sola pèira. Per çò far, recebèt l'ajuda dels ángels qu'ajudèron los obrièrs pendent la jornada e contunhèron pendent la nuèch. Atal lo site nasquèt e recebèt lo nom del rei fondator, Lalibela. Dins una de las glèisas se trapa un altar que pòrta una inscripcion en gueze, la lenga liturgica etiopiana. Es escrich « Àngel Gabrièl, intercedís per ièu e dona-me, en partatge, ton reialme. Per ièu, ton servitor, lo pecaire es fautiu. Lalibela. Amèn. » Es una dedicàcia, una preguièra que lo rei Lalibela adreça a l’arcàngel Gabrièl li dedicant aqueste altar. Dins la mèsma glèisa i a un manuscrit sus que figurava una donacion del rei Lalibela per l’entreténer lo clergat de las glèisas. Es donc a l'encòp lo comanditari e benfactor de totas aquestas glèisas. Faguèt pas que transformar de bastits ancians en glèisas, tanben ne creèt de novèlas, coma per exemple Bete Giyorgis. Es a Bete-Gologota que se trapa uèi lo tombèl del rei. Darrièr una cortina, la tomba del rei es una reliquia plan gardada. Sol lo prèire responsable d'aquesta glèisa i ten l'accès. Mas unas fotos foguèron presas per un arquitècte de L’UNESCO dins las annadas 1960. S'i vei un jasent representant lo Crist, subremontat d’arcàngels. Lo tombèl de Lalibela es acostat mas es pas visible. Sola una descripcion foguèt descricha al sègle XVI pel Paire Francisco-Alvarez, evocant una cripta escavada dins lo sol e cobèrta d’una pèira. Los pelegrins, e fòrça crestians, venon fins alà per recebre un pauc de posca sagrada de la tomba de Lalibela. Es donada de la man del prèire, qu'es lo sol a poder la distribuir. Aquesta polvera a la vertut de curar los malauts qu'an la fe. Lo rei Lalibela es recenegut coma sant per la Glèisa etiopiana dempuèi la fin del sègle XV. Es la rason que la polvera de sa tomba permet de far des miracles. La dinastia regnanta de l’epòca faguèt que lo culte del rei Lalibela se desvelope e utilize d’un cèrt biais aqueste culte per auçar l’imatge de la reialtat etiopiana en general. Cada annada, de decenas de milièrs de pelegrins venon de tot lo país per onorar sa memòria e celebrar las grandas fèstas crestianas ortodòxas e a vegada de se far enterrar mai près d'aqueste rei legendari.<gallery mode="packed" heights="250px"> Lalibela.jpg|[[Bet Giyorgis (Lalibela)|Glèisa de Sant Jòrdi]] a Lalibela. Lalibela maison ancienne.JPG|Ancian ostal de Lalibela. </gallery> == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} 5sy99jqx19rw5nl7t7jolwweqy1ojiy 0 176136 2512949 2448549 2026-11-11T00:22:54Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 2512949 wikitext text/x-wiki {{Infobox musica (grop) |Nom= Blackpink |lògo= Black Pink logo (2).png |FòtoGrop= 20190106 (NEWSEN) 블랙핑크 (BLACKPINK), 수줍은 많은 소녀지만 돋보이는 아름다운 미모 (Golden Disc Awards 2019) (2).jpg |LegendaFòto= |País= |Annadas d'activitat= [[2016]] - [[2024]] (en pause) |GenreMusical= [[K-pop]] |Label= [[YG Entertainment]] |SitOficial= |Membres= |Ex-Membres= Jisoo<br />Jennie<br />Rosé<br />Lisa |Entorn= }} [[Fichièr:블랙핑크(BlackPink) - 마지막처럼 171001 코리아뮤직페스티벌.jpg|alt=Lo grop BlackPink|vinheta|Lo grop BlackPink]] * '''Blackpink''' (블랙핑크) ei un [[grop de musica]] [[pop]] corean de [[Seol]] fach per YG Entertainment. Es actiu dempuish [[2016]]. Es lo segond grop de fihas ad començar ad la seguida de [[2NE1]] en co de la [[YG Entertainment.]] Fan una chorma multinacionala, tiren de Sud Corea, de Tailanda e de Nòva-Zelanda. Lo grop a debutat lo [[8|8 de avost]] [[2016]], ame lo sieu primier albom single, Square One, qu'a foch naissar Boombayah e Whistle. == Membres == * [[Jisoo]] ({{lang|ko|김지수}}) * [[Jennie]] ({{lang|ko|김제니}}) * [[Rosé]] ({{lang|ko|로제}}) * [[Lisa]] ({{lang|ko|리사}}) == Discografia == * ''Blackpink in Your Area'' (2018) == Ligams extèrnes == * [https://web.archive.org/web/20250221080814/https://www.blackpinkofficial.com/Blackpink Site oficiau] (en corean) == Ad començar solet de Jisoo == {{commonscat|Blackpink}} Lo 5 de març, Jisoo a publicat sus lo sieu Instagram que sortirà lo sieu primier titòl lo 31 de març 2023 [[Categoria:Grop de musica]] [[Categoria:Grop de pop]] [[Categoria:Grop de k-pop]] [[Categoria:Grop de musica dels ans 2010]] [[Categoria:Grop de musica corean]] 3rro50ihs8h4cyztt7yammp4cr0326q 0 180666 2512936 2234044 2026-11-10T18:34:38Z PichonDesgordit 65926 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:1|2|0 */ 2512936 wikitext text/x-wiki La '''ciutat metropolitana de Bari''' es una division administrativa italiana de segond nivèl dins la region de [[Polha]]. Prenguèt en 2015, dins lo meteis encastre territorial, la seguida de la província de Bari. Son còde ISTAT la es '''272''', mas las comunas se gardan lo prefixe estadistic de l'anciana província '''072'''. La capitala la n'es [[Bari (vila)|Bari]]. La ciutat metropolitana es dirigida per un sindic metropolitan, qu'es lo cònse de la capitala. Lo sindic es Antonio Decaro (PD). Es devesida en 41 comunas. Sa populacion la es de {{formatnum:{{popitp|72}}}} abitants ({{popitp|0}}). [[Categoria:Província d'Itàlia|Bari]] 94uqf4p1zs4tcqtnp2cpcny4yexhjke 0 180938 2512986 2476195 2026-11-11T09:07:25Z Nicolas Eynaud 6858 /* Sciéncias e tecnicas */ 2512986 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Provençau}} <center>[[Ans 1910|../..]] | [[Ans 1920]] | [[Ans 1930]] | [[Ans 1940]] | ''' Ans 1950''' | [[Ans 1960]] | [[Ans 1970]] | [[Ans 1980]] | [[Ans 1990|../..]]</center> == Istòria == '''1950''' : extension dau drech de vòte ai [[femna]]s en [[Haití]]. <br/> '''1950''' : en [[Indochina]], la victòria dei [[comunisme|comunistas]] [[RPC|chinés]] permetèt au [[Vietminh]] de renfòràar sei posicions dins lo nòrd. Menaçadas d'isolament, lei [[garnison]]s [[França|francesas]] situadas lòng de la [[frontiera]] assaièron de se retirar. Pasmens, la màger part foguèt destrucha. Aquò entraïnèt lo mandadís de renfòrç per [[França]] e la guèrra venguèt pus intensa (→ [[1951]]). <br/> {{veire|Guèrra de Corèa}} '''1950''' : en junh, començament de la [[Guèrra de Corèa]] amb l'invasion de la [[Corèa dau Sud]] per la [[Corèa dau Nòrd]]. Mens nombrosas e suspresas per son adversari, lei fòrças dau Sud capitèron a mantenir una pòchi de resisténcia a l'entorn dau pòrt de [[Pusan]] onte l'ajuda estatsunidenca arribèt pauc a pauc. D'efiech, aprofichant lo refús de l'[[URSS]] de participar ai debats de l'[[ONU]], leis [[USA|Estats Units d'America]] obtenguèron la condamnacion de la [[Corèa dau Nòrd]] per lo [[Conseu de Seguretat dei Nacions Unidas]]. Ansin, l'[[ONU]] organizèt un [[còrs expedicionari]], principalament estatsunidenc, encargat de defendre la [[Corèa dau Sud]]. En octòbre, una còntra-ofensiva estatsunidenca a [[Batalha d'Incheon|Incheon]] entraïnèt la revirada de l'ataca nòrd-coreana e la destruccion de la màger part dei fòrças de [[Pyeongyang]]. Pasmens, aquò entraïnèt una intervencion chinesa per empachar l'afondrament de son vesin comunista (→ [[1951]]). <br/> '''1951''' : en [[Corèa]], lo [[còrs expedicionari]] [[USA|estatsunidenc]], susprés per l'intervencion chinesa, deguèt se retirar vèrs lo sud. Dins de condicions malaisadas, arrestèt l'ofensiva dei fòrças de [[Pequin]] avans d'organizar una còntra-ofensiva que li permetèt de tornar venir dins la region dau 38{{e}} parallèl. Escagassats, lei dos camps comencèron de negociar un reglament de la crisi (→ [[1953]]). <br/> '''1951''' : independéncia de [[Libia]]. <br/> '''1951-1953''' : en [[Indochina]], lei Francés adoptèron una estrategia pus defensiva destinada a protegir lei zònas pobladas e economicament importantas. Aquò li permetèt d'enregistrar plusors succès defensius còntra lo [[Vietminh]] mai empediguèt pas la [[guerilha]] d'estendre son influéncia dins lei zònas ruralas de la mitat nòrd de [[Vietnam]]. <br/> '''1952''' : extension dau [[drech de vòte]] ai [[femna]]s en [[Grècia]], en [[Bolívia]] e en [[Liban]]. <br/> [[Fichièr:IvyMike2.jpg|thumb|right|[[Fotografia]] de la premiera explosion d'una [[bomba H]].]] '''1952''' : explosion de la premiera [[bomba H]] (31 d'octòbre). Pus poderosa que la [[bomba A]], èra destinada a permetre ais [[USA|Estats Units]] de mantenir sa superioritat tecnologica en matèria d'armaments nuclears sus l'[[URSS]] (→ [[1953]]). <br/> '''1952''' : au [[Reialme Unit|Reiaume Unit]], mòrt dau rèi [[Jòrdi VI del Reialme Unit|Jòrdi VI]]. [[Elisabèt II del Reialme Unit|Elisabèt II]] li succediguèt. <br/> '''1952''' : creacion de la [[Comunautat Europèa dau Carbon e de l'Acier]] per [[França]], l'[[Alemanha|Alemanha de l'Oèst]], [[Itàlia]], [[Belgica]], lei [[Païses Basses|País Bas]] e [[Luxemborg]]. L'objectiu èra de crear un mercat comun de l'[[acièr|acier]] e dau [[carbon]] entre aquelei país per aumentar la cooperacion economica. <br/> [[Fichièr:Flag of Occitania (with star).svg|20px]] '''1953''' : procès dau chaple d'Orador de Glanas. 21 soudats i foguèron jutjats. Totei foguèron condamnats franc d'un accusat que foguèt capable de demostrar son abséncia durant lo chaple. Pasmens, tre la fin dau procès, lei soudats d'origina [[Alsàcia|alsaciana]] foguèron amnistiats, çò qu'entraïnèt de protestacions vivas en [[Lemosin]]. <br/> '''1953''' : premiera explosion d'una [[bomba H]] [[URSS|sovietica]] (→ [[1957]]). <br/> '''1953''' : en [[Corèa]], signatura de l'[[armistici de Panmunjeom]] (27 de julhet). Restabliguèt mai ò mens lo ''[[statu quo ante bellum]]'' amb una linha de separacion situada a l'entorn dau 38{{e}} parallèl. <br/> {{veire|Còp d'Estat iranian de 1953}} '''1953''' : [[còp d'Estat iranian de 1953|còp d'Estat]] en [[Iran]] en favor dau chah. Largament organizada per lei servicis secrèts [[USA|estatsunidencs]] e [[Reialme Unit|britanics]], l'operacion aviá per objectiu de reversar lo Premier Ministre [[Mohammad Mossadegh]] que sei projèctes de [[nacionalizacion]] de l'industria deis [[idrocarbur]]s menaçava leis interès de [[Washington]] e de [[Londres]]. <br/> '''1953''' : en [[Cuba]], revirada d'una temptativa d'insureccion organizada per [[Fidel Castro]]. <br/> '''1953''' : extension dau drech de vòte ai femnas en [[Mexic]]. <br/> '''1953''' : premiera ascension dau [[Mont Everest]] per l'[[alpinisme|alpinista]] [[Edmund Hillary]] e lo sherpa [[Tenzing Norgay]]. <br/> [[Fichièr:Victory in Battle of Dien Bien Phu.jpg|thumb|right|Drapèu dau [[Vietminh]] plantat sus una posicion francesa a l'eissida de la [[batalha de Dien Bien Phu]].]] '''1954''' : en [[Indochina]], [[batalha de Dien Bien Phu]] e capitulacion d'una [[garnison]] francesa dins lo nòrd de [[Vietnam]]. S'aquela desfacha cambiava pas lo rapòrt de fòrça, foguèt utilizada per lo govèrn francés per abandonar la region e assaiar de concentrar sei fòrças sus sei [[colonialisme|colonias]] d'[[Africa]]. L'[[Indochina Francesa]] foguèt donc devesida entre quatre estats novèus : [[Laos]], [[Cambòtja]], [[Vietnam dau Sud]] e [[Vietnam|Vietnam dau Nòrd]]. Dins lei fachs, la guèrra contunièt car lei guerilhas comunistas de [[Laos]], de [[Cambòtja]] e, subretot, de [[Vietnam dau Sud]] èran maucontentadas de la formacion de [[govèrn]]s desenant protegits per leis [[USA|Estats Units]]. <br/> '''1954''' : dins lo Sud deis [[USA|Estats Units]], resurgéncia de la question raciala. D'efiech, lei Negres estatsunidencs, qu'avián largament participat a la victòria durant la Segonda Guèrra Mondiala, volián d'ara endavant obtenir de drechs egaus a aquelei dei Blancs. Divèrseis afaires èran en cors de jutjament mai dins lo corrent de l'annada, la [[Cort Suprèma deis Estats Units]] publiquèt una decision importanta (''[[Brown v. Board of Education]]'') que declarèt [[constitucion|inconstitucionala]] la segregacion dins leis [[escòla]]s publicas. En despiech de protestations fòrça violentas dei Blancs dau Sud, aquò marquèt lo començament de la fin dei lèis segregacionistas. <br/> '''1954''' : extension dau [[drech de vòte]] ai [[femna]]s en [[Colómbia]], en [[Paquistan]] e en [[Siria]]. <br/> '''1955''' : dubertura dau premier restaurant [[McDonald's]] a Des Plains en [[Illinois]] (15 d'abriu). <br/> [[Fichièr:Guèrra Freja - Euròpa (1945-1955).png|thumb|Division d'[[Euròpa]] entre l'[[OTAN]] e lo [[Pacte de Varsòvia]].]] {{veire|Pacte de Varsòvia}} '''1955''' : en reaccion a la reconoissença de la [[sobeiranetat]] de la [[Alemanha|RFA]] per leis Occidentaus (5 de mai), signatura dau [[Pacte de Varsòvia]] entre [[Union Sovietica]], [[Polonha]], [[Checoslovaquia]], [[Bulgaria]], [[Ongria]], [[Romania]], [[Albania]] e la [[Republica Democratica Alemanda|RDA]] (14 de mai). Aquò acabèt lo partiment d'[[Euròpa]] entre dos blòts rivaus. Aquela situacion anava durar fins a la fin deis [[ans 1980]]. <br/> '''1955''' : extension dau drech de vòte ai femnas en [[Egipte]]. <br/> '''1955''' : reconoissença de l'autonòmia intèrna de [[Tunisia]] au sen de l'Empèri Francés (3 de junh). <br/> '''1955''' : inauguracion dau premier [[pargue d'atraccion]] [[Disneyland]] a [[Anaheim]] en [[Califòrnia]]. <br/> '''1955''' : en [[Peró]], extension dau [[drech de vòte]] e de candidatura ai [[femna]]s (7 de setembre). <br/> '''1955''' : en [[Cambòtja]], menaçat de desfacha ais eleccions previstas dins lo corrent de l'annada, lo rèi [[Norodom Sihanouk]] abdiquèt au profiech de son paire [[Norodom Suramarit]] per participar totalament a la vida politica dau país. Creèt lo sieu partit politic e utilizèt l'aparelh de l'Estat per sostenir la sieuna campanha. Egalament ajudat per de fraudas importantas, ganhèt d'un biais clar leis eleccions legislativas de setembre ambé 83 % dei sufragis exprimits. Fondèt son regime sus lo [[nacionalisme]] khmer, la fidelitat au rèi, l'oposicion a l'injustícia e la proteccion dau [[bodisme]]. Aquò aguèt per consequéncia la mesa en plaça d'un [[conservatisme]] sociau fòrça important e l'adopcion de plans de construccion ambiciós regardant lo desvolopament dau país. <br/> '''1955-1956''' : ais [[USA|Estats Units]], començament de manifestacions e de movements sociaus còntra la segregacion dins leis [[Estats dels Estats Units|Estats]] dau Sud. Marcats per lei figuras de [[Martin Luther King]] e de [[Rosa Parks]], aquelei movements obtenguèron una reconoissença de l'inconstitucionalitat de la segregacion dins lei bus. Pasmens, lei segregacionistas contunièron tanben lo combat e d'atacas còntra lei Negres ò lei Blancs en favor dei drechs civics se multipliquèron en causa d'una resurgéncia dei grops liats au [[Ku Klux Klan]] (→ [[1957]]). <br/> [[Fichièr:Poznan 1956.jpg|thumb|right|Fotografia dei manifestacions de Poznan (« Volèm de pan » n'èra un deis eslogans principaus.)]] '''1956''' : en [[Polonha]], manifestacions importantas après la mòrt de [[Boleslaw Bierut]], especialament dins la vila de [[Poznan]]. Amb l'acòrdi de [[Nikita Khrushchov|Khrushchov]], [[Wladyslaw Gomulka|Gomulka]] foguèt tornarmai cargat de dirigir lo país. La politica novèla assaièt de se centrar sus la reforma de l'economia dau país tocada per de carestiás regularas e sus una libelizacion relativa de la societat amb lo melhorament dei relacions amb leis autoritats eclesiasticas. Dins aquò, lo succès foguèt limitat e de tensions apareguèron tornarmai au sen de la societat polonesa. <br/> '''1956-1957''' : en [[França]], govèrn de [[Guy Mollet]]. A l'origina d'avançadas socialas importantas, venguèt impopular en causa de sa decision de mandar de conscrits en [[Argeria]] e dei dificultats financieras dau país que foguèt obligat de demandar l'ajuda dau [[FMI]]. D'un biais generau, aqueu govèrn es considerat coma l'illustracion dei feblessas de la [[Quatrena Republica|IV{{a}} Republica]] e sa fin precipèt l'afondrament dau regim (→ [[1958]]). <br/> '''1957''' : dins lo Sud deis [[USA|Estats Units]], perseguida de la lucha dei populacions negras còntra la segregacion. Foguèt principalament centrada sus la vila de Little Rock onte de negres devián per lo premier còp èsser integrats dins una escòla blanca. Leis autoritats localas assaièron de s'i opausar, especialament lo governador [[Orval Faubus]]. Lo president [[Dwight D. Eisenhower|Eisenhower]] ordonèt finalament de desplegar un milier d'òmes eissits d'una formacion d'elèit de l'armada estatsunidenca – la 101{{a}} division aeroportada – per assegurar la proteccion deis estudiants negres (lei [[Nòu de Little Rock]]). Pasmens, leis autoritats de la vila capitèron de sarrar leis escòlas e la legislacion antisegregacion de 1957 demorèt pauc eficaça (→ [[1960]]). <br/> '''1957''' : premiera explosion d'una [[bomba H]] [[Reialme Unit|britanica]] (→ [[1967]]). <br/> '''1958''' : [[independéncia]] de [[Guinèa]] (2 d'octòbre). <br/> '''1958''' : a la seguida dei dificultats recurrentas per formar un govèrn estable dempuei la fragmentacion dau movement independentista, un còp d'Estat militar dirigit per lo generau [[Ibrahim Abboud]] prenguèt lo poder (18 de novembre). Pasmens, lo regime novèu deguèt faciar d'oposicions multiplas (islamistas de l'Umma, Partit Comunista, Fraires Musulmans, populacions dau sud que refusavan l'islamizacion de la societat... etc.). <br/> [[Fichièr:USS George Washington (SSBN-598) underway at sea, circa in the 1970s.jpg|thumb|right|L'''[[USS George Washington (SSBN-598)]]'', premier [[sosmarin nuclear lançaire d'engenhs]] de l'[[istòria]].]] '''1959''' : ais [[USA|Estats Units]], intrada de dos estats novèus au sen de la Federacion : [[Alaska]] ([[3 de genièr]]) e [[Hawaii]] ([[21 d'agost]]). Regardant leis afaires militars dau [[país]], intrada en servici dau premier [[sosmarin nuclear lançaire d'engenhs]]. Aqueu tipe de naviri que sa deteccion es fòrça malaisada anava donar una dimension novèla a la [[Guèrra Freja]] e aumentar l'impossibilitat d'un conflicte militare dirèct entre [[Washington]] e [[Moscòu]]. <br/> '''1959''' : en [[Cambòtja]], descubèrta d'un complòt organizat per [[Tailàndia]] e lo [[Vietnam dau Sud]] per reversar [[Norodom Sihanouk]] e la [[monarquia]]. Aquô èra la consequéncia dau raprochament dau país amb leis [[estat]]s [[comunisme|comunistas]] d'Asia dau Sud-Èst. == Cultura == '''1952''' : descubèrta de la [[tomba]] dau rèi [[civilizacion maia|maia]] [[K'inich Janaab' Pakal Ier|K'inich Janaab' Pakal I{{èr}}]]. <br/> '''1957''' : publicacion dau roman ''[[La Grèva]]'' de l'escrivana [[USA|estatsunidenca]] [[Ayn Rand]] ([[1905]]-[[1982]]). Còntra-utopia depintant l'afondrament de la societat après lo retirament volontaris deis « òmes d'esperit » (entrepreneires onèsts, scientifics independents, artistas individualistas... etc.), denòncia la [[democracia]] sociala e lo partiment dei richessas. Aquela òbra defend ansin lo [[capitalisme]] individualista e aguèt un succès considerable au sen de la societat [[USA|estatsunidenca]]. == Sciéncias e tecnicas == {{veire|Nívol d'Oort}} '''1950''' : publicacion dau trabalh de l'astronòm neerlandés [[Jan Oort]] postulant l'existéncia d'una sèrva de [[cometa]]s dins lei regions perifericas dau [[Sistèma Solar]]. Se Oort èra pas lo premier d'imaginar una tala estructura, sei recèrcas èran basadas sus l'estudi de la trajectòria de 46 [[cometa]]s. Mostrèron l'existéncia possibla d'un ensemble de nuclèus de cometas a de distàncias estimadas entre {{formatnum:100}} e {{formatnum:150000}} ua. <br/> '''1950''' : invencion de la [[disqueta]] per l'inventor [[japon]]és [[Yoshiro Nakamatsu]] (nascut en [[1928]]). Cedèt lei drechs d'esplecha dau concèpte a la companhiá [[USA|estatsunidenca]] [[International Business Machines|IBM]]. <br/> '''1950''' : concepcion dau premier [[transistor bipolar]] basat sus una [[joncion P-N|joncion NPN]]<ref name="Vignes 2003 pp. 161-164">'''[[francés|(fr)]]''' Alain Vignes, ''Le silicium, du sable aux puces 1. Composants microélectroniques · Volume 1'', ISTE Editions Limited, 2023, pp. 161-164.</ref>. Aquò permetèt rapidament de produrre de transistors utilizables dins l'industria deis ans 1950-[[ans 1960|1960]]. Lei transistors bipolars dominèron l'[[electronica]] fins a l'arribada dei transistors d'efiech de camp dins leis [[ans 1970]]. <br/> '''1951''' : premiera capitada d'un assai de produccion d'energia nucleara per la còla [[USA|estatsunidenca]] trabalhant sus lo reactor [[Experimental Breeder Reactor I|EBR-I]] dau [[Laboratòri nacionau d'Idaho]]. Aquò permetèt la concepcion e la construccion dei premierei [[centrala nucleara|centralas nuclearas]]. <br/> '''1952''' : comercializacion dau premier [[antibiotic]] de la classa dei [[macrolid]]s. <br/> '''1952''' : premier assai capitat d'una [[bomba H]]. Basada sus lo principi de la [[fusion nucleara]], es totjorn l'[[arma (guèrra)|arma]] pus poderosa concebuda per l'èsser uman. <br/> '''1952''' : premiera utilizacion de l'ecografia, aplicacion dau principi dau [[sonar]] au còrs uman, per l'[[USA|Estatsunidenc]] [[John Wild]] ([[1914]]-[[2009]]). <br/> {{veire|ADN}} '''1953''' : descubèrta de l'estructura de l'[[ADN]] per [[James D. Watson]] (nascut en [[1928]]) e per [[Francis Crick]] ([[1916]]-[[2004]]). <br/> '''1953''' : concepcion dau premier [[transistor d'efiech de camp]] per [[George Clement Dacey|George C. Dacey]] ([[1921]]-[[2010]]) e [[Ian Munro Ross|Ian M. Ross]] ([[1927]]-[[2013]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Jun-Ichi Nishizawa, « Junction Field-Effect Devices », ''Semiconductor Devices for Power Conditioning'', 1982, pp. 241-242.</ref>. <br/> '''1953''' : assai de la premiera pèça d'[[artilhariá]] tirant d'[[obús]] [[arma nucleara|nuclears]] per leis Estatsunidencs. <br/> '''1954''' : publicacion per lo [[Japon]]és [[Ukichiro Nakaya]] ([[1900]]-[[1962]]) d'un diagrama permetent d'establir un liame entre la formacion de flòcs de nèu, la [[temperatura]] e la saturacion de vapor d'[[aiga]]. Aquò foguèt la premiera explicacion vertadiera de la formacion dei [[cristal|cristaus]] de [[nèu]]. <br/> [[Fichièr:RIAN archive 409173 World's first nuclear power plant in Obninsk.jpg|thumb|right|[[Fotografia]] de la [[centrala nucleara d'Obninsk]] après sa sarradura en [[2002]].]] '''1954''' : intrada en servici de la centrala sovietica d'[[Obninsk]] (27 de junh), premiera [[centrala nucleara]] operacionala dau mond. [[França]] e lo [[Reialme Unit|Reiaume Unit]] imitèron lei Sovietics en [[1956]] e leis [[Estats Units d'America]] en [[1957]]. <br/> '''1954''' : invencion dau [[lengatge de programacion]] [[Fortran]] per l'informatician [[USA|estatsunidenc]] [[John Backus]] ([[1924]]-[[2007]]). <br/> '''1955''' : intrada en servici dau premier [[sosmarin]] de propulsion nucleara (dins la flòta [[USA|estatsunidenca]]). Rapidament imitat per leis autrei poissanças navalas majoras de la planeta, aqueu concèpte donèt una autonòmia fòrça importanta ai sosmarins que son desenant lo vector principau de la [[Arma nucleara|dissuasion nucleara]]. <br/> '''1955''' : premiera sintèsi de diamants sintetics per la companhiá [[USA|estatsunidenca]] [[General Electric]]. <br/> '''1956''' : concepcion dau premier motor de piston rotatiu per l'[[engenhariá|engenhaire]] [[Alemanha|alemand]] [[Felix Wankel]] ([[1902]]-[[1988]]). <br/> '''1956''' : descubèrta de la [[vancomicina]], un [[antibiotic]] poderós que permet de luchar còntra d'infeccions grèvas d'[[estafilocòc]]s ò de [[pneumocòc]]s. <br/> '''1956''' : presentacion dau premier [[disc dur]] per la companhiá [[USA|estatsunidenca]] [[IBM]]. Dich [[IBM RAMAC 305|RAMAC 305]], èra compausat de 50 discs de 60 cm de [[diamètre]] permetent d'enregistrar aperaquí 5 Mo de donadas. La totalitat pesava 1 t. <br/> [[Fichièr:Sputnik asm.jpg|thumb|right|Reproduccion de [[Sputnik 1]].]] {{veire|Sputnik 1}} '''1957''' : capitada dau premier vòl de la fusada [[URSS|sovietica]] [[R-7 Semiorka]] (21 d'aost). Puei capitada de la premiera temptativa, totjorn [[URSS|sovietica]], de mesa en orbita d'un satellit artificiau ([[Sputnik 1]]) lo 4 d'octòbre. De son caire, leis [[USA|Estats Units]] capitèron lo premier tir de la fusada [[Atlàs (fusada)|Atlàs]] (11 de decembre). <br/> '''1957''' : publicacion d'un estudi sus la fusion termonucleara per lo [[fisica|fisician]] [[Reialme Unit|britanic]] [[John Lawson]] ([[1923]]-[[2008]]). I prensentèt lei condicions necessàrias per obtenir una reaccion de fusion que son d'ara endavant dichas [[critèris de Lawson]]. <br/> '''1957''' : capitada de la premiera implantacion d'un [[còr]] artificiau (sus un [[chin]]) per lo mètge [[USA|estatsunidenc]] [[Willem Johan Kolff]] ([[1911]]-[[2009]]). L'animau subrevisquèt 90 minutas. Aquò marquèt lo començament de recèrcas importantas regardant lo desvolopament d'un còr artificiau per l'[[Homo sapiens|èsser uman]]. <br/> '''1957''' : ubertura de la premiera usina [[siderurgia|siderurgica]] utilizant un procès modèrne de reduccion dirècta a [[Monterrey]] en [[Mexic]]. Inspirat per lei tecnicas [[Antiquitat|anticas]] de reduccion, aqueu metòde utilizèt lo [[gas naturau]] coma reductor. Gràcias au còst limitat dau gas naturau, aqueu procès se desvolopèt e es totjorn utilizat a l'ora d'ara. <br/> {{veire|Supraconductivitat}} '''1957''' : formulacion de la [[teoria BCS]] — dicha segon leis inicialas de seis autors [[John Barden]], [[Leon Neil Cooper]] e [[John Robert Schrieffer]] — que permetèt per lo premier còp de descriure lo fenomèn de [[supraconductivitat]] descubèrt en [[1911]] per [[Heike Kmaerlingh Onnes]] ([[1853]]-[[1926]]). <br/> '''1957''' : a l'iniciativa de l'armada [[USA|estatsunidenca]], intrada en servici dau premier carrejaire modèrne equipat de rampas d'accès interioras. D'efiech, se l'idèa dau [[carrejaire]] èra pas novèla (→ [[1849]]), aqueu tipe de naviri despendiá de rampas d'accès bastits sus lo cai dei [[pòrt]]s, çò que representava un limit important a son utilizacion. Lo sistèma de rampas d'accès interioras permetiá d'utilizar un carrejaire dins la màger part dei pòrts importants e d'accelerar lo cargament e lo descargament dei naviris. Foguèt donc rapidament adoptat per totei lei tipes de carrejaires. <br/> '''1958''' : intrada en servici dau premier [[veïcul de combat d'infantariá]] (dins l'armada de la RFA). Aquò marcava una rompedura amb la pensada estatsunidenca qu'utilizava solament sei veïculs per transportar lei soudats sus lo prat batalhier sensa participar dirèctament au combat. L'adopcion d'un veïcul d'aqueu tipe per lei Sovietics en [[1967]] entraïnèt la generalizacion dau concèpte a la quasi totalitat dei fòrças armadas de la planeta. <br/> '''1958''' : publicacion de la premiera version dau [[Lisp]], un [[lengatge de programacion]] fòrça utilizat per la programacion d'[[intelligéncia artificiala|intelligéncias artificialas]] a partir deis [[ans 1970]]. Foguèt inventat per [[John McCarthy]]. <br/> {{veire|Complèx d'istocompatibilitat principau}} '''1958''' : descubèrta dau [[complèx d'istocompatibilitat principau]] per lo mètge [[França|francés]] [[Jean Dausset]] ([[1916]]-[[2009]]). Aquò marquèt una evolucion importanta dins la comprenença dei paramètres permetent de favorizar leis ensèrts. [[Jean Dausset]] recebèt lo [[Prèmi Nobel de Fisiologia o Medecina|Prèmi Nobel de Fisiologia ò Medecina]] en [[1980]] per aquelei trabalhs. <br/> '''1958''' : invencion dau premier pacemaker per lo mètge [[Suècia|suedés]] [[Ake Senning]] ([[1915]]-[[2000]]). <br/> '''1959''' : depaus de brevet depintant lo premier [[circuit integrat]]. Son autor èra l'engenhaire [[USA|estatsunidenc]] [[Jack Kilby]] ([[1923]]-[[2005]]). Aqueu dispositiu permet de formar de circuits complèxes amb plusors compausants diferents. Capables de realizar de foncions complètas, son venguts un element important dei sistèmas informatics. <br/> '''1959''' : invencion dau [[lengatge de programacion]] [[Cobol]] (8 d'abriu). <br/> '''1959''' : intrada en servici dau premier prototipe modèrne d'[[irrigacion]] gota a gota. Foguèt l'òbra de l'[[engenhariá|engenhaire]] [[Israèl|israelian]] [[Simcha Blass]] ([[1897]]-[[1982]]) que cercava de melhorar lei tecnicas d'aigatge emplegadas dins lei regions eissuchas d'[[Israèl]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Megh R. Goyal, ''Management of Drip/Trickle or Micro Irrigation'', Toronto, CRC Press, 2012, 408 p.</ref>. <br/> '''1959''' : en [[URSS|Union Sovietica]], intrada en servici dau premier [[brisa-glaça]] de [[energia nucleara|propulsion nucleara]] que foguèt dich ''[[Lenin (brisa-glaça)|Lenin]]''. Aquò representava una evolucion importanta car la propulsion nucleara permetiá d'eliminar lo problema de l'avitalhament de [[carburant]] dau naviri, totjorn malaisat dins lei regions polaras blocadas per la [[banquisa]]. <br/> '''1959''' : publicacion dei trabalhs sus la passivacion dau jaç extèrne d'un materiau per tractament termic de [[Mohamed M. Atalla]] ([[1924]]-[[2009]]). Aquò li permetèt de concebre lo premier [[transistor]] [[MOSFET]]<ref>De l'[[anglés]] ''Metal–oxide–semiconductor field-effect transistor''.</ref>)<ref>'''[[anglés|(en)]]''' E. Kooi, A. Schmitz, "Brief Notes on the History of Gate Dielectrics in MOS Devices" dins ''High Dielectric Constant Materials: VLSI MOSFET Applications'', 2005, Springer Science & Business Media, pp. 33–44.</ref>. Dins leis [[ans 1970]], lei [[MOSFET]] venguèron un element centrau dei circuits [[electronica|electronics]]. Tènon totjorn aqueu ròtle. == Decès == <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Loís Abric]], [[Poesia|poèta]] [[Provença|provençau]]. * [[Loís Alibèrt]], lingüista occitan. * [[Josèp d'Arbaud]], [[Poesia|poèta]] [[Provença|provençau]]. * [[Jacinto Benavente]], escrivan [[Espanha|espanhòu]]. * [[Artur Bernardes]], president de Brasil. * [[The Big Bopper]], musician estatsunidenc. * [[Hiram Bingham]], explorator e òme politic [[USA|estatsunidenc]]. * [[Léon Blum]], premier ministre [[França|francés]]. * [[Humphrey Bogart]], actor estatsunidenc. * [[David Bomberg]], pintre anglés. * [[Walther Bothe]], fisician alemand. * [[Constantin Brâncuşi]], esculptor romanés. * [[Jacques Edwin Brandenberger]], quimista [[Soïssa|soís]]. * [[Bertolt Brecht]], poèta e autor de teatre alemand. * [[Ivan Alekseievich Bunin]], [[Literatura|escrivan]] [[Russia|rus]]. * [[Egdar Rice Burroughs]], [[literatura|escrivan]] [[Anglatèrra|anglés]]. * [[Richard E. Byrd]], amirau estatsunidenc. * [[Raymond Chandler]], escrivan estatsunidenc. * [[Vere Gordon Childe]], arqueològ australian. * [[Gerty Cori]], bioquimista austriana. * [[Lou Costello]], actor estatsunidenc. * [[Bolesław Cybis]], pintre polonés. * [[Clinton Joseph Davisson]], fisician estatsunidenc. * [[Charles Gates Dawes]], òme politic estatsunidenc. * [[James Dean]], actor estatsunidenc. * [[André Derain]], pintor francés. * [[John Dewey]], [[filosofia|filosòf]] [[USA|estatsunidenc]]. * [[Otto Diels]], [[Quimia|quimista]] [[Alemanha|alemand]]. * [[Christian Dior]], modista francés. * [[Jimmy Dorsey]], musician estatsunidenc. * [[Tommy Dorsey]], musician estatsunidenc. * [[Raoul Dufy]], [[Pintura|pintor]] [[França|francés]]. * [[Albert Einstein]], [[fisica|fisician]] [[Alemanha|alemand]] e Prèmi Nobel de Fisica. * [[Paul Éluard]], poèta [[França|francés]]. * [[Estalin]], òme politic e cap de l'[[URSS|Union Sovietica]]. * [[Enrico Fermi]], fisician italoestatsunidenc. * [[Wilhelm Filchner]], explorator alemand. * [[Alexander Fleming]], [[Biologia|biologista]] e Prèmi Nobel de Fisiologia ò Medecina [[Escòcia|escocés]]. * [[Erroll Flynn]], actor estatsunidenc. * [[Rosalind Franklin]], bioquimista britanica. * [[Wilhelm Furtwängler]], cap d'orquèstra alemand. * [[Roger Martin du Gard]], escrivan francés. * [[Alcide De Gasperi]], premier ministre d'[[Itàlia]]. * [[Filadèlfa de Gerda]], poetessa bigordana. * [[André Gide]], escrivan [[França|francés]]. * [[Pau-Loís Granier]], poèta [[lemosin]]. * [[Kazys Grinius]], president de [[Lituània]]. * [[Heinz Guderian]], [[generau]] [[Alemanha|alemand]]. * [[Gustau V de Suècia|Gustau V]], rèi de [[Suècia]]. * [[Haakon VII de Norvègia]], rèi de [[Norvègia]]. * [[Knut Hamsun]], [[literatura|escrivan]] [[Norvègia|norvegian]]. * [[Oliver Hardy]], actor estatsunidenc. * [[Walter Norman Haworth]], [[Quimia|quimista]] [[Anglatèrra|anglés]]. * [[William Randolph Hearst]], entrepreneire [[USA|estatsunidenc]]. * [[Hans Hedtoft]], premier ministre de [[Danemarc]]. * [[Ernst Heinkel]], industria alemand. * [[Buddy Holly]], musician estatsunidenc. * [[Billie Holiday]], cantaira estatsunidenca. * [[Miklós Horthy]], [[amirau]] e [[regéncia|regent]] d'[[Ongria]]. * [[Curly Howard]], actor estatsunidenc. * [[Bedřich Hrozný]], arqueològ chèc. * [[Edwin Hubble]], [[astronomia|astronòm]] [[USA|estatsunidenc]]. * [[Cordell Hull]], Prèmi Nobel de la Patz [[USA|estatsunidenc]]. * [[Thomas Jaggar]], [[Geologia|geològ]] e [[Volcanologia|volcanològ]] [[USA|estatsunidenc]]. * [[Karl Jansky]], fisician e engenhaire estatsunidenc. * [[Johannes Vilhelm Jensen]], escrivan [[Danemarc|danés]]. * [[Juan Ramón Jiménez]], escrivan espanhòu. * [[Frédéric Joliot-Curie]], fisician francés e [[Prèmi Nobel de Fisica]]. * [[Irène Joliot-Curie]], fisiciana francesa e [[Prèmi Nobel de Fisica]]. * [[Al Jolson]], cantaire [[USA|estatsunidenc]]. * [[Jòrdi VI del Reialme Unit|Jòrdi VI]], rèi dau [[Reialme Unit|Reiaume Unit]]. * [[Léon Jouhaux]], [[sindicat|sindicalista]] [[França|francés]]. * [[Louis Jouvet]], actor francés. * [[Frida Kahlo]], pintor mexican. * [[Paul Ludwig Ewald von Kleist]], [[generau]] [[Alemanha|alemand]]. * [[Theodor Körner]], president d'Àustria. * [[František Kupka]], pintre chèc. * [[Irving Langmuir]], fisician e quimista estatsunidenc. * [[Albert François Lebrun]], president de la [[França|Republica Francesa]]. * [[Maurici Leenhardt]], religiós protestant e etnològ [[Occitània|occitan]]. * [[Sinclair Lewis]], escrivan estatsunidenc. * [[José Linhares]], president de Brasil. * [[José Lins do Rego]], escrivan brasilièr. * [[Josèp Lobet]], [[literatura|escrivan]] [[Provençau|provençau]]. * [[Washington Luís Pereira de Sousa|Washington Luís]], president de Brasil. * [[Auguste Lumière]], [[invencion|inventor]] [[França|francés]]. * [[Thorvald Madsen]], mètge danés. * [[Ramon Magsaysay]], president de las [[Filipinas]]. * [[Thomas Mann]], escrivan alemand e Prèmi Nobel de Literatura. * [[Carl Gustaf Emil Mannerheim]], [[manescau]] e president de [[Finlàndia]]. * [[George Marshall]], generau estatsunidenc. * [[Edgar Lee Masters]], escrivan estatsunidenc. * [[Henri Matisse]], pintor francés. * [[Joseph McCarthy]], òme politic estatsunidenc. * [[Mait Metsanurk]], escrivan estonian. * [[Otto Fritz Meyerhof]], mètge e bioquimista alemand. * [[Cecil B. DeMille]], realizator de cinèma estatsunidenc. * [[Robert Andrews Millikan]], fisician estatsunidenc. * [[Gabriela Mistral]], escrivana chilena e [[Prèmi Nobel de Literatura]]. * [[Egas Moniz]], neurològ portugués e Prèmi Nobel de Fisiologia ò Medecina. * [[Maria Montessori]], pedagoga e mètge [[Itàlia|italiana]]. * [[Thomas Hunt Morgan]], [[biologia|biologista]] [[USA|estatsunidenc]]. * [[John Mott]], Prèmi Nobel de la Patz. * [[Imre Nagy]], òme politic ongrés. * [[Juan Negrín]], premier ministre de la Segonda Republica Espanhòla. * [[Eliot Ness]], policier estatsunidenc. * [[John von Neumann]], [[matematicas|matematician]] austroestatsunidenc. * [[Domingos da Costa Oliveira]], premier ministre de Portugal. * [[Eugene O'Neill]], [[literatura|escrivan]] [[USA|estatsunidenc]]. * [[José Ortega y Gasset]], filosòf espanhòu. * [[George Orwell]], [[literatura|escrivan]] [[Anglatèrra|anglés]]. * [[Juho Kusti Paasikivi]], president de [[Finlàndia]]. * [[Arturo Alessandri Palma]], president de [[Chile]]. * [[Pedro Lascuráin Paredes]], president de [[Mexic]]. * [[Charlie Parker]], musician estatsunidenc. * [[Konstantin Päts]], president d'[[Estònia]]. * [[Wolfgang Pauli]], fisician austrian. * [[Friedrich Paulus]], manescau alemand. * [[Ante Pavelić]], cap d'Estat de [[Croàcia]]. * [[Eva Perón]], femna politica [[argentina]]. * [[Philippe Pétain]], [[manescau]] e òme politic [[França|francés]]. * [[Francis Picabia]], pintor e poèta francés. * [[Piu XII]], [[papa]]. * [[Jackson Pollock]], pintre estatsunidenc. * [[Ferdinand Porsche]], [[engenhariá|engenhaire]] e [[industria]]u [[Àustria|austrian]]. * [[Tyrone Power]], actor estatsunidenc. * [[Serguei Prokofiev]], [[Musica|compositor]] [[Russia|rus]]. * [[Nereu Ramos]], president de [[Brasil]]. * [[Wilhelm Reich]], psiquiatra alemand. * [[Django Reinhardt]], [[musica|musician]] [[USA|estatsunidenc]]. * [[José Antonio Remón Cantera]], president de [[Panamà]]. * [[Owen Willans Richardson]], fisician britanic. * [[Diego Rivera]], pintre [[mexic]]an. * [[Risto Ryti]], president de Finlàndia. * [[Carlos Saavedra Lamas]], politician argentin. * [[George Santayana]], escrivan e filosòf espanhòu. * [[Lasar Segall]], pintor lituanian-brasilièr. * [[George Bernard Shaw]], escrivan [[Irlanda|irlandés]]. * [[Charles Scott Sherrington]], [[fisiologia|fisiologista]] [[Anglatèrra|anglés]]. * [[Irma Sèthe]], [[violonista]] [[belgica|bèlga]]. * [[Hozumi Shigeto]], escrivan [[japon]]és. * [[Jean Sibelius]], compositor finlandés. * [[Jan Christiaan Smuts]], primièr ministre de [[Sud-Africa]]. * [[Frederick Soddy]], [[fisica|fisician]] [[Anglatèrra|anglés]]. * [[Johannes Stark]], fisician alemand. * [[Erich von Stroheim]], actor e realizator austroestatsunidenc. * [[James Batcheller Sumner]], quimista estatsunidenc e Prèmi Nobel de Quimia. * [[Gheorghe Tătărescu]], premier ministre de Romania. * [[Art Tatum]], pianista de [[jazz]] estatsunidenc. * [[Pèire Telhard de Chardin]], paleontològ [[Occitània|occitan]]. * [[Giuseppe Tomasi di Lampedusa]], escrivan italian. * [[Oscar Torp]], premier ministre de [[Norvègia]]. * [[Arturo Toscanini]], cap d'orquèstra italian. * [[Toyoda Soemu]], amirau [[japon]]és. * [[Alan Turing]], [[Matematicas|matematician]] britanic. * [[Maurice Utrillo]], pintre francés. * [[Ritchie Valens]], musician estatsunidenc. * [[Marie Vassilieff]], pintora russa. * [[Henry van de Velde]], pintor bèlga. * [[Pau Vezian]], felibre. * [[Heitor Villa-Lobos]], compositor brasilièr. * [[Sergei Vinogradskii]], microbiologista rus e ucraïnian. * [[Kurt Weill]], compositor germanoamerican. * [[Heinrich Otto Wieland]], quimista alemand. * [[Ralph Vaughan Williams]], compositor britanic. * [[Charles Thomson Rees Wilson]], fisician britanic. * [[Adolf Otto Reinhold Windaus]], quimista alemand. * [[Ludwig Wittgenstein]], matematician e filosòf austrian. * [[Frank Lloyd Wright]], arquitècte estatsunidenc. * [[Andrzej Wróblewski]], pintre polonés. * [[Hella Wuolijoki]], escrivan finlandés. * [[Jack Butler Yeats]], pintre irlandés. </div> == Liames intèrnes == * [[Energia nucleara]]. * [[Guèrra Freja]]. * [[Transistor]]. == Bibliografia == == Nòtas e referéncias == <references/> os72ibxfukn1sv70nghfz4f7dzd8baf 0 180939 2512987 2505128 2026-11-11T09:08:03Z Nicolas Eynaud 6858 /* Decès */ 2512987 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Provençau}} {{Fusion|Ans 1980|Annadas 1980}} <center>[[Ans 1940|../..]] | [[Ans 1950]] | [[Ans 1960]] | [[Ans 1970]] | ''' Ans 1980''' | [[Ans 1990]] | [[Ans 2000]] | [[Ans 2010]] | [[Ans 2020|../..]]</center> == Istòria == '''1983-1985''' : succession de crisis en [[Sodan]] amb la represa de la [[guèrra civila]] ([[1983]]), una [[famina]] grèva ([[1984]]) e d'esmogudas popularas. Minat per aquelei problemas, [[Gaafar Nimeiry]] foguèt obligat de laissar lo poder ai militars (6 d'abriu). Lo generau [[Siwar al-Dahab]] venguèt lo novèu cap de l'estat. Mantenguèt la natura autoritària dau regime mai prometeguèt l'organizacion d'eleccions liuras per [[1986]]. <br/> '''1985''' : en [[Bangladèsh]], {{formatnum:10000}} mòrts après lo passatge d'un [[ciclòn tropicau]]. <br/> [[Fichièr:Armero aftermath Marso.jpg|thumb|right|Fotografia de la vila d'[[Armero]] après sa destruccion per l'erupcion dau [[volcan]] [[Nevado del Ruiz]].]] '''1985''' : en [[Colómbia]], erupcion dau [[volcan]] [[Nevado del Ruiz]] que causèt la destruccion de la vila d'[[Armero]] pendent la nuech dau 13 au 14 de novembre. Entre {{formatnum:21000}} e {{formatnum:25000}} personas foguèron tuats per una colada de fanga. En causa de la manca de preparacion per faciar una catastròfa, lei secors manquèron d'eficacitat e lei subrevivents deguèron tanben faire fàcia a d'epidemias e a de pilhatges. Dins aquò, permetèt de facilitar lei campanhas de comunicacion ulterioras sus la menaça representada per lei volcans au sen dei govèrns e dei populacions (→ [[1991]])<ref>En particular, après aquela catastròfa, lei [[volcanologia|volcanològs]] [[França|francés]] [[Maurice Krafft|Maurice]] e [[Katia Krafft]] realizèron de films de prevencion sus lei perilhs volcanics.</ref>. <br/> '''1985''' : violent [[tèrratrem]] (magnitud de 8,0) dins la [[Ciutat de Mexic]]. Entraïnèt de destruccions importantas e la mòrt d'au mens {{formatnum:9500}} abitants. <br/> [[Fichièr:Carte trou ozone Antarctique.jpg|thumb|right|Imatge satellit dau « trauc » dau jaç d'[[ozòn]] en [[1987]].]] '''1985''' : conegut dempuei lo començament dau sègle, lo « trauc » dau jaç d'[[ozòn]] [[estratosfera|estratosferic]] au dessús de l'[[Antartida|Antartic]] venguèt un subjècte d'estudi per la comunautat scientifica. D'efiech, son aumentacion importanta entraïnèt una alèrta demandant l'enebiment dei gas CFC a l'origina de la disparicion de l'ozòn. Lo 22 de març, plusors [[estat]]s adoptèron ansin la [[Convencion de Viena sus la proteccion dau jaç d'ozòn]] per melhorar la cooperacion entre elei afin de demenir lei riscs de destruccion d'aqueu jaç. Lo tèxte èra pas constrenhent mai prevesiá de discussions ulterioras que permetèron d'enebir lei gas CFC (→ [[1987]]). <br/> '''1986''' : en [[Cameron]], [[erupcion limnica]] dau [[Catastròfa dau lac Nyos|lac Nyos]]. La catastròfa entraïnèt la mòrt de {{formatnum:1746}} abitants<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Serge Morin e Jean Pahaï, « La catastrophe de Nyos (Cameroun) », ''Yaoundé, Revue de géographie du Cameroun'', Vol VI n°2, 1986, pp. 81-105.</ref>. Suscitèt tanben un interès per l'estudi dei lacs meromictics susceptibles d'entraïnar de desastres similars. <br/> '''1987''' : dos ans après la signatura de la [[Convencion de Viena sus la proteccion dau jaç d'ozòn]] (→ [[1985]]), plusors [[estat]]s signèron lo [[Protocòl de Montreal]] per enebir l'utilizacion dei gas CFC a partir de [[2009]] (franc de quauqueis usatges limitats en [[medecina]]). Aqueu tèxte foguèt pauc a pauc ratificat per totei leis [[estat]]s de la [[planeta]]. <br/> '''1987''' : intrada en servici dau premier [[sosmarin nuclear lançaire d'engenhs]] chinés. <br/> '''1987''' : en [[Iraq]], l'intrada de tropas [[iran]]ianas en [[Curdistan]] a proximitat de [[Sulaymaniyya]] entraïnèt una intensificacion de la repression anticurda menada per leis autoritats de [[Bagdad]]. En particular, [[Saddam Hussein]] autorizèt l'utilizacion d'[[arma quimica|armas quimicas]] còntra lei populacions civilas en revòuta. Dins lo Golf, [[Iran]] assaièt d'internacionalizar lo conflicte en atacant de [[naviri]]s marchands per obtenir la fin dau sostèn internacionau a Iraq. Aquò entraïnèt una repòsta viva deis Estats Units que placèron divèrsei naviris sota sa proteccion e mandèron de naviris militars dins la region. Una tiera de combats navaus s'acabèron per de desfachas iranianas que perdiguèron plusors naviris leugiers. == Cultura == == Sciéncias e tecnicas == '''1983''' : premiera aparicion dau metòde [[HAZOP]], una tecnica d'identificacion dei [[risc industriau|riscs industriaus]] desvolopada per l'[[industria quimica]], dins la literatura tecnica<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Trevor A. Kletz, ''HAZOP & HAZAN. Notes on the Identification and Assessment of Hazards (2nd ed.)'', Rugby, IChemE, 1983.</ref>. <br/> [[Fichièr:Windows logo.png|thumb|right|Lògo dau [[sistèma operatiu|sistèma d'esplecha]] [[Windows]].]] '''1985''' : desvolopament de la premiera version dau [[sistèma operatiu]] [[Windows]] per la companhiá [[USA|estatsunidenca]] [[Microsoft]]. Aqueu sistèma foguèt integrada sus seis ordinators per [[International Business Machines|IBM]] en [[1987]] e es vengut lo sistèma d'esplecha pus escampat dins lo mond (90% en [[2008]]). <br/> '''1985''' : presentacion dau premier [[ecran tactil]] per la companhiá [[USA|estatsunidenca]] Zenith. <br/> '''1986''' : premier [[vaccin]] còntra lo [[paludisme]]. Pasmens, lo projècte s'acabèt per una revirada car aviá ges d'efiech còntra ''[[Plasmodium falciparum]]''. <br/> [[Fichièr:Eso0708a.jpg|thumb|right|[[Fotografia]] de la [[supernova]] [[SN 1987A]].]] '''1987''' : dins lo [[Grand Nívol de Magellan]], explosion de la [[supernova]] [[SN 1987A]] que foguèt la premiera supernova visibla a uelh nus dempuei [[1604]]. Foguèt fòrça estudiada per leis astronóms que collectèron d'importantei donadas sus lo fenomèn. En particular, l'estela a l'origina de l'explosion, una supergiganta blava, foguèt una suspresa car aqueu tipe d'estèla èra alora pas supausada èsser capable d'entraïnar una supernova. <br/> '''1987''' : aumentacion sobda de la luminositat de l'[[asteroïde]] [[Quiron (asteroïde)|Quiron]]. En [[1988]], l'explicacion dau fenomèn foguèt trobada amb la descubèrta d'una coa cometària. Aquò menèt a la creacion d'una classa novèla d'asteroïde : lei [[centaure (asteroïde)|centaures]]. <br/> '''1989''' : durant lo passatge de ''[[Voyager 2]]'' a proximitat de [[Triton (luna)|Triton]], lo [[satellit natural|satellit principau]] de [[Neptun (planeta)|Neptun]], premiera observacion d'una activitat [[criovolcanisme|criovolcanica]]. Dins leis annadas seguentas, aqueu fenomèn foguèt identificat a la superficia d'autreis objèctes fregs dau [[Sistèma Solar]]. == Decès == <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Alvin Ailey]], [[dança|dançaire]] e coregraf [[USA|estatsunidenc]]. * [[Fred Astaire]], actor e dançaire estatsunidenc. * [[Michel Audiard]], cineasta francés. * [[Simcha Blass]], [[engenhariá|engenhaire]] [[Israèl|israelian]]. * [[Félix Bloch]], fisician [[Soïssa|soís]]. * [[Heinrich Böll]], escrivan alemand. * [[Walter H. Brattain]], fisician estatsunidenc. * [[Fernand Braudel]], istorian francés. * [[Louis de Broglie]], fisician francés. * [[Erik Bruhn]], dançaire danés. * [[Italo Calvino]], escrivan italian. * [[Marc Chagall]], pintor rus. * [[Konstantin Chernenko]], òme politic [[URSS|sovietic]]. * [[Leon Còrdas]], escrivan [[Occitània|occitan]]. * [[Karl Dönitz]], [[amirau]] e òme [[politica|politic]] [[Alemanha|alemand]]. * [[René Dubos]], [[biologia|biologista]] francoestatsunidenc. * [[John Franklin Enders]], scientific estatsunidenc. * [[Rita Hayworth]], actritz estatsunidenca. * [[Rudolf Hess]], ministre dau [[Tresen Reich|III{{a}} Reich]]. * [[Enver Hoxha]], òme politic [[Albania|albanés]] * [[John Huston]], actor estatsunidenc. * [[Pascual Jordan]], fisician alemand. * [[Luis Federico Leloir]], quimista argentin. * [[Paul Flory]], quimista estatsunidenc. * [[Dian Fossey]], biologista estatsunidenc. * [[Primo Levi]], escrivan italian. * [[Philip Levine]], biologista estatsunidenc. * [[Frank Macfarlane Burnet]], biologista australian. * [[Lee Marvin]], actor estatsunidenc. * [[Peter Medawar]], biologista britanic. * [[Elsa Morante]], escrivana italiana. * [[William Parry Murphy]], mètge estatsunidenc. * [[Gunnar Myrdal]], economista suedés. * [[Pola Negri]], actritz polonesa. * [[Tancredo Neves]], president brasilièr. * [[John Howard Northrop]], quimista estatsunidenc. * [[Penn Nouth]], òme politic de [[Cambòtja]]. * [[Geraldine Page]], actritz estatsunidenca. * [[Charles Francis Richter]], [[sismologia|sismològ]] [[USA|estatsunidenc]]. * [[Rodney Robert Porter]], bioquimista anglés. * [[Ernst Ruska]], fisician alemand. * [[Randolph Scott]], actor estatsunidenc. * [[Simone Signoret]], actritz francesa. * [[Albert Speer]], [[arquitectura|arquitècte]] e ministre [[Alemanha|alemand]]. * [[Ian Stewart]], pianista britanic. * [[Albert Szent-Györgyi]], bioquimista ongrés. * [[Peter Tosh]], cantaire e compositor jamaican. * [[Big Joe Turner]], cantaire estatsunidenc. * [[Hideki Yukawa]], fisician japonés. * [[Helmuth Walter]], engenhaire alemand. * [[Andy Warhol]], artista estatsunidenc. * [[Orson Welles]], cineasta estatsunidenc. * [[Georg Wittig]], quimista alemand. </div> == Liames intèrnes == == Bibliografia == == Nòtas e referéncias == <references/> ngdukupyekyp7fm0naoh5o72lxhdzlz 0 182170 2512928 2443125 2026-11-10T18:29:45Z PichonDesgordit 65926 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|1|0 */ 2512928 wikitext text/x-wiki [[Fichièr:Ataud2.jpg|vinheta|Taüt]] [[Fichièr:Presidential_02.jpg|vinheta|Recreacion del taüt del President Abraham Lincoln al National Museum of Funera History, a Houston, al Texas.]] Un '''taüt''' o un '''ataüt''' ([[Var (departament)|var]]. gas. (''a'')''tahut'', (''a'')''tahuc'') (de l'arabi التبوت , at-tābūt; «tirador», «còfre»), una '''caissa''' (var. gasc. ''caisha''), una '''arca''' o un '''còfre/cròfe''' (gasc.) o encara una '''bèra''' o un '''bahuch''' (gasc.) es un recipient alongat per depausar lo [[Còrs (lenga)|còrs]] o despolha d'un mòrt, usualment pendent las ceremònias funeràrias e durant la siá inhumació (substituida per un viatge en vaissèl funerari en cèrtas culturas) o incineracion. Lo taüt, se s'entèrra, en fòrça culturas se depausa en la tomba.<ref>[http://cat.elpais.com/cat/2014/10/29/actualidad/1414615828_446535.html Catalans també a la tomba], El País, 29 d'octubre de 2014</ref> == Caracteristicas == Los materials per confeccionar un taüt son fòrça divèrses (acièr, plom...), en essent la [[fusta]] çò de mès de frequent (e en qualques cultes, lo sol permés). Se compausa de la caissa e la tapadoira, que pòt èsser entièra, practicable (per se dobrir per la mitat del còrs) o amb un veire, de sòrta que se pòsca veire la cara e una part del còrs del mòrt, a la demanda dels familiars (mas aquela visibilitat es pas abituala dins fòrça païses, coma Catalonha). Exteriorment pòt conténer ornaments (coma una crotz) gravats o plaçats a la tapadoira e los costats. Pendent los enterraments, se pòt cobrir de coronas de flors, bendas o bandièras, per exemple a las funeralhas pels soldats. La forma mai usuala es rectangulara, encara que n'i a de mièg exagonals a la partida del cap. Istoricament, i a agut taüts cilíndrics, ont lo mòrt se plaçava depès, coma als enterraments medievals de qualques regions japonesas. Dins lo taüt modernament se met una folradura.<ref>[https://web.archive.org/web/20220128120212/https://www.altima-sfi.com/ca/tanatopedia/taut/ Taüt] a la tanatopèdia Altima</ref> == Lo taüt dins la cultura == Coma un simbòl de la mòrt, apareis en nombrosas òbras que tractan aquela, e en filmes d'horror amb personatges com lo [[Vampire|vampir]], qu'usa en fach lo taüt coma lo sieu jaç per poder dormir de jorn e escapar a la lutz solara. Pòt èsser present a pinturas que remembran la fugacitat de la vida. En qualques varietats del tarot (coma la version popularizada per la francesa del sègle XIX Madame Lenormand), apareis una carta qu'a dessenhat un taüt e indica la fin d'una estapa vitala considerabla aital coma lo patiment propvenent. S'apareis amb autras cartas que fan allusion a cambiaments, indica l'urgéncia de far de cambiaments. Lo taüt apareis al temple maçonic dins las salas o zònas de reflexion, al cant d'autres simbòls de la mòrt coma l'[[esqueleta]]. == Referéncias == {{Commonscat}}{{Referéncias}} 8oijgagp3snnlxu33o987rwefy4z54n 0 182617 2513007 2469477 2026-11-11T11:44:29Z PichonDesgordit 65926 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:1|2|0 */ 2513007 wikitext text/x-wiki {{ortografia}} '''Lo Noste Camp''' qu'ei un [[Estadi (bastiment)|estadi]] de [[fotbòl]] e tanben un complèxe esportiu que's tròba suu territòri administratiu de la comuna de [[Visanòs]], dens la banlèga de [[Pau]]<ref>[https://books.google.fr/books?id=cUoIEAAAQBAJ&pg=PA168&lpg=PA168&dq=%22Lo+Noste+Camp%22&source=bl&ots=jblG6t0OXM&sig=ACfU3U0623FoL_oejWHcY44a_TFS7KrP8g&hl=fr&sa=X&ved=2ahUKEwj3jJGD98PwAhWFzIUKHcTBDOcQ6AEwCXoECBMQAw#v=onepage&q=%22Lo%20Noste%20Camp%22&f=false Recueil de versions gasconnes: bilingue : gascon-français]</ref>. Lo Noste Camp, estadi a l'anglesa ont lo public qu'ei pròche deu terrèn, qu'ei desempuish lo 14 de seteme de 2018 l'estadi deu [[Pau Football Club|Pau Fotbòl Club]]. Proprietat de la vila de Pau, lo projècte de construccion qu'ei estat iniciat en 2015, la construccion s'estirant de 2017 a 2018. Enfin, l'estadi qu'ei estat agrandit e mes a las nòrmas de la Liga 2 en 2020-2021, entà's conformar aus critèris establits per la FFF e la LFP. D'ua capacitat de 3 859 plaças assetadas, lo Noste Camp qu'ei l'estadi mei petit de la Liga 2 2022-2023. La purmèra partida de Liga 2 disputada aquí que vedó lo Pau FC s'impausar 2 a 0 davant lo Havre Athletic Club. Lo complexe compren dus o tres terrèns destinats au fotbòl, comprenent un terrèn d'entrenament sintetic dab vestidors, un club-house e dus oficis. Pendent longtemps, lo Pau FC hè era un club nòmada e benificia enfin dab aquest estadi de structures dedicadas. Primièrament, lo club evoluís suu Estadiu deu Hamèu, dinc a las annadas 1960 e puish a partir de 1991, en coabitacion dab los rugbimans de la [[Seccion Paulina]].[[Fichièr:LoNosteCamp.wav|esquèrra|vinheta|LoNosteCamp]] == Istòria == === Estadis anteriors === Lo FC Pau, a la soa creacion en 1959 après la separacion dab los Bleuets de Notre-Dame, qu'èra un club de fotbòl nomada, sense estadi dedicat. La majoritat de las partidas que's disputavan a l'estadi des Bleuets, que's revelè hèra viste inadaptat entà la practica deu fotbòl de haut nivèu amator. Lo FC Pau se torna donc cap a l'[[Estadiu deu Hamèu]], construit a las debanadas deus annadas 1950. Aquest estadi hè aquest moment un estadi militar destinat a la practica de l'atletisme. Enfin, lo FC Pau solicita tanben lo club bèthlèm deu fotbòl palois e bearnés d'après-guèrra, lo FA Bourbaki, entà disputar quauques partits a l'estadi Bourbaki. A la fin deus annadas 1960, la renovacion de l'ancian "estadi Pedeutour" permet de dotar la vila d'un estadi de fotbòl. L'ensemble deu complexe hè renomenat Estadiu de l'Ousse des Bois. Situat au miei d'un gran conjunt sus las ribèras de l'Ousse des Bois, qu'ei degradat fòrça vitèr e hè estat un estadi maudit entà lo club. Après la refondacion deu club sota lo son nom actual de Pau Football Club, lo club navèga enter l'Estadiu deu Hamèu, partatjat dab la Seccion paloèsa, e l'estadi de l'Ousse des Bois, que coincideish dab ua periòda baisha a la seguida de la soa relegacion en National 2. === Origines e construccion === ==== Renovacion de l'estadi de la Croix du Prince ==== A las debanadas deus annadas 2000, a la seguida deu desplaçament de la [[Seccion Paulina]] a l'Estadiu deu Hamèu, l'estadi de la Croix du Prince ei ara innocentat dempuish ua dàtzina d'annadas. Lo president Bernard Laporte-Fray imaginè de renovar aquest venerable estadiu, mes las obres de reabilitacion s'an revelat insurmuntablas entà las financèras deu club e de la vila. Lo Pau FC coabita donc dempuish 1991 a l'Estadiu deu Hamèu dab la Seccion paloèsa, a la seguida deu desplaçament dera rugebam que l'avèn deixat l'estadi de la Croiz deu Prince aqueth an. ==== Renovacion de l'estadi de l'Ousse des Bois ==== L'estadi de l'Ousse des Bois ei estat inaugurat en 1968, mes s'ei descomèis deteriorat. A la mieiada deus annadas 2010, a l'entà que lo Pau FC cerqui un estadi, l'ipotèsi de la reabilitacion ei tornada a l'ordi. Totun, lo projècte de renovacion de l'estadi de l'Ousse des Bois, pas plan agradat aths sostenaires e provocarè un levament de barrèras au Pau FC, ei definitivament abandonat en 2014. Ei l'an seguent, en 2015, que la mairia de Pau desvèla lo son projècte de creacion d'un estadi novèth. === Construccion d'un estadi novèth === Des 2005, Joël Lopez, a l'entà lo president, milita entà la construccion d'un estadi novèth d'environ 6000 plaças. La decision de construire un estadi de fotbòl a Pau serà presa 10 ans après per lo batlèr de la vila, François Bayrou. Des 2013, lo futur batlèr se posiciona entà la construccion d'infrastructures dedicadas au Pau FC, que aurén pogut aver plaça au Camp Pissard-Santerelli. L'estadi ei finalament estat construit a l'emplacement de l'ancian estadi de fotbòl americain de la plana deu Hamèu. Conçut pel grop Despré, basat a Nai, l'estadi se vòu evolutiu, dab la possibilitat d'ajotar tribunas en cas de promocion en Ligue 2. Una tribuna novèra de cara ei estada inaugurada en 2021. L'estadi ei aprovat categoria III per la Federacion francesa de fotbòl. === Origines deu nom Nouste Camp === La vila de Pau, proprietària deu complexe, a hèit tàrdat de baptisar oficialament aquest estadi, mei d'un an après la primèra partida. Dens las comunicacions oficialas, lo complexe èra alavetz denomenat "Nòu estadi" o "Estadi comunitari", o tanben "Estadi deu Hamèu Idron 1" per part de la FFF. Dens aquera primèra annada d'explotacion de l'estadi, l'abséncia de denominacion oficiala's fèt sentir, e pluras pistas de noms potenciaus son alavetz suggeridas. L'appelacion "Estadi de las Pirenèus" avè l'apròp de Bernard Laporte-Fray e de Joël Lopez, mentresa que Jean-Michel Larqué milita entà un "Estadi Joan Larqué". Totun, la natura ahorror deu void, un surnom sorgeish rápidament "Lo Noste Camp", portat pels sostenaires e lo jornalista Christian Sempé deu jornau paloi La République des Pyrénées. "Nouste Camp" significa "Nòstre tèrrain" en bearnés, a traduire per "Tèrrain deus Bearnés" en francés. Así, lo nom Nouste Camp evoca mei un tèrrain deu desport que pas un estadi de fotbòl pròpiament dit, puish que lo mot estadi se traduisha per "estadi" en bearnés. Enfin, las expressions bearnesas de "lenga nosta" e de "cultura nosta" designan respectivament la lenga e la cultura bearnesa e [[Gasconha|gascona]]. === Baptisme oficial === L'usatge d'aqueste surnom s'espandís en ua temporada memorable en Campionat e en Copa de França, qui vé lo Pau FC estar objecte d'una atencion mediatica a nivèu nacional, e las denominacions austers de "Nòu estadi" son progressivament reservadas a las comunicacions administrativas. Lo nom Nouste Camp s'ancra dens las memòrias en las transmissions TV sus Canal+ Sport e Eurosport. De mei, lo percorregut en Copa de França qui s'acaba a l'estadi deu Hamèu, dont la pelosa coneish críticas per la soa qualitat mediocre aqueth an, met especialament l'accent sus la question de l'estadi de fotbòl deu club. Aqueth nom ei alavetz poc a poc pres a partir de mai de 2020 per los medias nacionaus tals com L'Équipe. Lo districte de fotbòl de las Pirenèus-Atlantics adopta tanben aqueth nom tà las finaus de las cupas departamentalas de 2019. A l'entà de la promocion deu Pau FC en Ligue 2 au començament de la temporada 2020-2021, l'estadi ei oficialament baptisat per la vila, proprietària de l'infrastructura. == Caracteristicas == == Referencias == <references /> === Ligams === [https://web.archive.org/web/20210419225043/https://www.pau.fr/article/le-stade-communautaire-nouste-camp-fin-pret-a-accueillir-les-matchs-de-ligue-2 Lo Noste Camp], [[Categoria:Pau]] [[Categoria:Bearn]] [[Categoria:Gasconha]] [[Categoria:Estadi de fotbòl]] ht5pihlg7dfavkmfb59fxfnsk4c5k12 0 183083 2512917 2264898 2026-11-10T17:13:29Z PichonDesgordit 65926 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 2512917 wikitext text/x-wiki [[File:Paul_Bastide_btv1b9050662v.jpg|thumb|right|Paul Bastide]] Paul Adrien dich '''Paul Bastide''', nascut lo 6 d'abrial de 1879 a Quemper e mòrt lo 10 d'agost de 1962 a París es un cap d'orquèstre e compausitor occitanobreton. Los Bastidas sortissan de [[Margarida (Gard)|Margarida]] en [[Lengadòc]]. == Carrièra == Paul Bastide estudia a l'Universitat d'Ais e al [[Conservatòri Nacionau Superior de Musica e de Dança de París|Conservatòri de París]] amb Émile Pessard e Jules Massenet. De 1919 a 1938 es director de l'opera d'Estrasborg qu'i crea e dirigís per exemple ''Monsieur de Pourceaugnac'' d'après [[Molière]]. Es director de l'opera de Marselha de 1941 a 1945. Torna a Estrasborg de 1945 a 1950, a l'opera e coma director musical de l'orquèstre filarmonic. == Composicions == Operas que compausèt: ''Idylle à l’Étoile'' (Marselha, 11 de genièr de 1899), ''L'Amour magicien'' (Tolosa, febrièr de 1903),  ''Médée'' (La Haye, 1911), ''Le Gentil Bernard'' (Vichèi, 22 de julhet de 1919), ''Monsieur de Pourceaugnac'' (Estrasbourg, 5 de febrièr de 1921), ''La Vannina'' (Roan, 1926), ''Œdipe-Roi de Sophocle'' (Roan, 1936), ''La Divine Épopée'' (Marselha, 1943), e ''Jeanne d'Arc'' (1949). [[Categoria:Cavalièr de la Legion d'Onor]] [[Categoria:Portal:França/Articles ligats]] ru8ops56x9k5jei2k8lmtdhuq8565he 0 183531 2513023 2294210 2026-11-11T11:55:26Z PichonDesgordit 65926 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|1|0 */ 2513023 wikitext text/x-wiki '''''StarCraft''''' es un [[videojòc]] d'estrategia de temps reau desvolopat per [[Blizzard Entertainment]]. La premiera version foguèt publicada en març 1998 après lei sortidas de ''[[Warcraft: Orcs and Humans]] e de'' ''[[Warcraft II: Tides of Darkness|Warcraft <abbr>II</abbr>: Tides of Darkness]]''. Amb mai de 11 milions de còpias vendudas, es un dei succès pus importants de l'istòria dau [[videojòc]] [[Informatica|informatic]]. Aquò permetèt la sortida d'una extension, ''[[StarCraft: Brood War]],'' novembre de 1998 e d'una seguida, ''StarCraft 2: Wings of Liberty'', en 2010. L'intriga dau jòc se debana au sègle XXVI e cònta lei guèrras qu'opausan tres espècias diferentas per la dominacion dau Sector Koprulu, una region de la [[Via Lactèa]]. Lei Terrans son lei descendents de fòrçats originaris de la Tèrra. Lei Zergs son una raça insectoïda modificada per de manipulacions [[Genetica|geneticas]] per assimilar d'autrei formas de [[vida]]. Enfin, lei Protoss son una raça a l'origina d'una [[civilizacion]] avançada, anciana e [[Conservatisme|conservatritz]]. Cada faccion dispausa d'unitats que presentan de diferéncias importantas, çò que necessita d'adoptar de tacticas especificas. Aquela particularitat èra una innovacion importanta en 1998 e es un dei factors qu'explica lo succès dau jòc. ''StarCraft'' compren tanben un mòde multijogaire qu'es lo supòrt de competicions professionalas, especialament en [[Corèa del Sud|Corèa dau Sud]]. == Sistèma de jòc == ''StarCraft'' es un [[videojòc d'estrategia]] fondat sus lo concèpte « recoltar-bastir-conquistar » popularizat per lei serias ''Command and Conquer'' e ''Warcraft''. De missions de tipe comandò son tanben prepausadas. Lo jogaire i dispausa d'un nombre limitat d'unitats e dèu percórrer la carta per realizar d'objectius segon un scenari determinat. Pasmens, l'innovacion majora de ''StarCraft'' foguèt de prepausar tres faccions fòrça diferentas. === Economia === ''StarCraft'' demanda au jogaire de recoltar dos tipes diferents de ressorsas per construrre de basas e crear de tropas : * lo [[minerau]] es la ressorsa pus importanta car es requista per la produccion de totei leis unitats. Es en quantitat limitada sus cada carta e son contraròtle es donc sovent un enjòc estrategic. * lo gas vespin es una ressorsa segondària qu'es demandada per fabricar leis unitats pus poderosas. Sei jaciments permèton de'n produrre una quantitat infinida mai la produccion demenís fòrça après l'extraccion d'una quantitat donada de gas. Lo nombre d'unitats disponiblas es limitat per la construccion de depaus d'avitalhament. Cada unitat consuma una partida de la capacitat d'avitalhament dau jogaire. Pasmens, aquela capacitat pòu pas excedir la valor 200 e leis armaments pus poderós necessitan mai d'avitalhaments que leis unitats pus feblas. === Unitats === Leis unitats de ''StarCraft'' son dotadas d'un ensemble de caracteristicas : * l'ataca designa la valor de degalhs infligits a un adversari. Certaneis unitats an doas atacas diferentas coma lo goliath terran qu'utiliza un canon mitralhaire còntra leis unitats terrèstras e de [[Missil antiaerian|missils antiaerians]] còntra leis unitats aerianas. * l'armadura e lo bloquier designan la reduccion de degalhs recebuts après una ataca enemiga. Lei degalhs comptabilizats son la diferéncia entre lei valors d'ataca e d'armadura. * lei ponchs de vida designan lo nombre totau de degalhs qu'una unitat pòu subir avans sa destruccion. * una velocitat de desplaçament e un camp de vision. Leis unitats regularas son produchas per lei bastiments de la basa. Per fabricar leis unitats pus complèxas, es necessari de construrre de bastiments addicionaus. Certaneis unitats particularas an l'estatut « d'[[Eròi|eròis]] ». Son marcadas per una color diferenta e son provesidas per de mecanismes scenaristics. Leis « eròis » an de caracteristicas superioras ais unitats normalas equivalentas e correspondon a d'unitats d'elèit ò a de personatges importants de l'istòria coma [[Lista dei personatges de StarCraft|Kerrigan, Raynor ò Zeratul]]. Mai d'una unitat dispausa de caracteristicas suplementàrias : * lei Protoss an una valor de [[bloquier]] e de ponchs de bloquier. Foncionan coma la valor d'[[armadura]] e lei ponchs de vida e, per destrurre una unitat protoss, es normalament necessari de li infligir una quantitat de degalhs egala a sei ponchs de [[vida]] e a sei ponchs de bloquier. Lei ponchs de bloquier son consumats avans lei ponchs de vida. * lei ponchs de poder mesuran la capacitat d'activar e de mantenir de poders especiaus coma l'invisibilitat ò l'ataca psionica. === Faccions === ==== Protoss ==== Lei Protoss son una raça guerriera dotada de poders psionics importants. Sus sa planeta d'origina, Aiur, avián un mòde de vida tribau. Sei capacitats psionicas de tria atraiguèron l'atencion dei Xel'Naga, una raça fòrça avançada que protegissiá mai d'una planeta. S'interesavan tanben fòrça a l'estudi dau vivent en vista de crear una [[vida]] « perfècta ». Lei Xel'Naga ajudèron lei Protoss dins son desvolopaments. Après quauquei millenaris, lei Protoss venguèron una raça avançada. Pasmens, lei relacions se degradèron amb sei benfactors e lei diferentei tribüs, desirosas de desvolopar son identitat pròpria, s'alunchèron. Lei tensions entraïnèron una revòuta dei Protoss que tuèron per suspresa de miliers de Xel'Naga. Après la partença dei Xel'Naga, l'unitat de la nacion protoss resistiguèt pas lòngtemps ai desacòrdis tribaus. Durant de sègles, una guèrra civila opausèt lei diferentei faccions. La situacion se reglèt amb la redescubèrta d'un artefacte xel'naga que permetèt de restablir un ancian liame telepatic entre totei lei Protoss. Aquò permetèt de recampar lei Protoss au sen d'una comunautat telepatica unica e de restablir la patz. Una societat de castas foguèt creada per dirigir la nacion protoss. A sa tèsta, se trobèt un « Conclave » format per lei judicators, un grop reduch de Protoss experimentats. La màger part de la populacion jonhèt lei khalais, encargats dau foncionament de la societat. Enfin, lo rèsta formèt lei templiers, una casta militara destinada a protegir Aiur e seis abitants. Lei Protoss que refusèron aquel òrdre novèu deguèron s'enfugir. Considerats coma [[Eretgia|eretics]], fondèron una societat novèla sus la planeta Shakuras e foguèron dichs templiers negres. Pauc a pauc, lei Protoss adoptèron una [[filosofia]] similara a aquelei dei Xel'Naga e comencèron d'explorar l'Univèrs per observar la vida. Pasmens, manipular l'existéncia dei raças descubèrtas foguèt enebit. Es dins aquel encastre que lei Protoss rescontrèron la raça umana dins lo Sector Koprulu. Foguèron lèu intrigats per l'expansionisme uman e per son mòde de vida pauc respectuós de la [[natura]]. Pasmens, demorèron fidèus a sa politica de non intervencion fins a l'intrada de patrolhas zergs dins la region. L'analisi dei teissuts organics d'aquela raça novèla mostrèt la preséncia de materiau genetic xel'naga. Aquò foguèt una gròssa suspresa per lei Protoss qu'assaièron de comprendre l'interès dei Zergs per leis umans. Lei Protoss dispausan d'unitats poderosas dotadas de capacitats ofensivas importantas, d'un [[bloquier]] energetic recargable e d'una armadura importanta. En revènge, lo còst d'aqueleis unitats es important e la creacion d'una gròssa [[armada]] protoss es donc sovent impossibla. En plaça, es necessari d'organizar una armada pichona, sovent en inferioritat numerica clara. Un autre limit dei Protoss es la necessitat de construrre de [[Cristal|cristaus]] per alimentar sei bastiments. En consequéncia, tota extension d'una basa protoss dèu premier concebre un ret de cristaus. ==== Zergs ==== Lei Zergs son originaris de Zerus, una [[planeta]] cauda pauc favorabla a l'aparicion de la vida. Èran una pichona raça insectoïda dotada de facultats d'adaptacion de remarca. Aqueu trach intriguèt lei Xel'Naga qu'avián perseguit seis recèrcas après la revòuta dei Protoss. Aquò li permetèt de comprendre l'origina de la resisténcia dei Zergs ai condicions ostilas de Zerus : èran capables d'infiltrar lo [[sistèma nerviós]] d'un autre animau per ne'n prendre lo contraròtle. Un sistèma de seleccion genetica dirigissiá totjorn lei Zergs vèrs leis espècias amb un potenciau d'evolucion important. Pivelats per aquelei caracteristicas, lei Xel'Naga decidèron d'estudiar e de manipular la genetica dei Zergs. Aquò menèt rapidament a la formacion de l'Overmind, una entitat capable d'exprimir la consciéncia collectiva dei Zergs. Aquò entraïnèt la formacion d'una nèbla de Zergs centralizats a l'entorn de l'Overmind que transmetiá seis òrdres per lo mejan de Zergs especializats. La [[genetica]] zerg s'adaptèt a aquela transformacion amb l'establiment d'una mena de « barriera mentala » destinada a assegurar lo respècte estricte de la ierarquía. Una autra consequéncia de la formacion de l'eissame foguèt l'aparicion de Zergs especializats dins de pretzfachs especifics. Per còp d'azard, una raça capabla de viatges galactics s'espotiguèt sus Zerus. Foguèt lèu assimilada per lei Zergs que poguèron s'interessar ai regions perifericas de sa [[planeta]]. I descurbiguèron lei Xel'Naga que pensavan a tòrt qu'una ataca èra impossibla en causa de son ròtle decisiu dins l'evolucion zerg. L'ataca durèt solament quauquei jorns e lei Xel'Naga foguèron a son torn assimilats per lei Zergs. Aquò permetèt a l'Overmind d'aquistar totei lei conoissenças de sei creators. Descurbiguèron tanben leis archius que recensavan totei leis observacions xel'naga sus lei raças de l'Univèrs. Aquò ofriguèt la possibilitat ai Zergs d'identificar leis espècias d'assimilar per perseguir son desvolopament. Pasmens, li permetèt egalament de descubrir l'existéncia e la poissança dei Protoss. L'objectiu major de l'Overmind foguèt desenant de leis absorbir. Dins aquò, avans de realizar aqueu projècte, èra necessari de redurre la diferéncia de poders entre lei Protoss e lei Zergs. En particular, l'Overmind crenhava lei poders psionics protoss. Per aquela rason, s'interessèt ais umans dau Sector Koprulu car lei rapòrts xel'naga indicavan un important potenciau psionic en aquela espècia. Lei Zergs forman un eissame qu'es compausat de nèblas. L'Overmind es l'expression de la consciéncia collectiva de l'espècia. Seis òrdres son retransmes per una cadena de Zergs especializats. Dins aqueu sistèma, lei pus importants son lei cerebrats qu'asseguran lo comandament efectiu d'un grop de Zergs. A respècte deis autrei faccions, una autra particularitat dei Zergs es son aspècte organic. Totei seis unitats e sei bastiments son d'organismes vivents que son dotats de capacitats de regeneracion que li permèton de garir automaticament après un combat. En revènge, lei construccions zergs dèvon èsser installadas sus una substància especiala, lo creep. Au combat, leis unitats zergs son generalament mens poderosas que seis adversaris umans e protoss. En revènge, son pus nombrosas car son còst de fabricacion es pus feble. De mai, son tanben generalament pus rapidas. Pòdon donc saturar lei defensas enemigas per li rompre. Enfin, per sostenir aquela estrategia, lei Zergs an quauqueis unitats especializadas dins l'agarriment. ==== Terrans ==== Lei Terrans son d'umans originaris d'una populacion de fòrçats expulsats de la [[Tèrra]] après de trèbols entraïnats per la subrepopulacion durant lo sègle XXI. Lo contacte foguèt perdut entre lei vaissèus de transpòrt de presoniers e leis autoritats terrèstras. Lei subrevivents arribèron dins lo Sector Koprulu e prenguèron lo nom de Terrans. Sus la planeta Tarsonis, fondèron la Confederacio, un Estat inspirat deis [[Estats Confederats d'America]], que venguèt lèu la poissança umana dominanta de la region. Pasmens, leis umans arribats sus lei planetas Moria e Umoja gardèron son independéncia e fondèron lo Combinat Kel-Morian e lo Protectorat Umojan. Dins lo rèsta dau Sector, l'egemonia confederada foguèt mau acceptada per certanei colonias. Per exemple, la planeta Korhal se revoutèt còntra la corrupcion dei senators confederats. Menats per Angus Mengsk, lei rebèls obtenguèron lo retirament dei tropas confederadas. Pasmens, en realitat, aquò èra una leca. Angus Mengsk e la quasi totalitat de sa familha foguèron lèu [[Assassinat|assassinats]]. Lo darrier subrevivent, Arcturus Mengsk, prenguèt alora la direccion de l'insureccion e s'alièt amb lo Protectorat Umojan còntra la Confederacion. La repòsta foguèt fòrça violenta : una ataca nucleara generala destruguèt Korhal. Dins aquò, Mengsk subrevisqèt car èra absent de sa planeta durant sa destruccion. Amb quauquei fidèus, fondèt lei Fius de Korhal, una milícia que perseguiguèt lo ocmbat còntra la Confederacion gràcias a de tacticas de guerilha. L'arribada dei Zergs dins lo Sector Korpulu foguèt una suspresa per lei Terrans. De mai, l'amplor de la menaça foguèt pas compresa per lei diferentei faccions. La pichona [[Colonialisme|colonia]] de Chau Sara foguèt ansin lèu conquistada per leis envaïsseires. Pasmens, aqueu succès durèt gaire. Tre la presa de Chau Sara, una flòta protoss bombardèt la planeta e i exterminèt tota forma de vida. La campanha terran de StarCraft e lo jòc començan amb l'arribada dei Zergs sus la planeta Mar Sara. Leis unitats dei Terrans son inspiradas deis armaments terrèstres amb la preséncia de soudats armats de fusius, de carris de combat, de pèças d'artilhariá e de caçaires. Lei bastiments pus importants son equipats de reactors que permèton de lei desplaçar. Leis unitats mecanicas e lei construccions pòdon èsser reparadas. En revènge, es pas possible de garir leis unitats d'infantariá dins lo jòc originau car i a ges d'unitat medicala. De mai, se lei bastiments subisson de degalhs importants, un incendi acaba lor destruccion. Au combat, leis unitats terrans son consideradas coma equilibradas car an d'estatisticas intermediàrias entre aquelei dei Protoss e dei Zergs. Sensa aver la poissança dei Protoss, son generalament pus poderosas e mens rapidas que lei Zergs. = Resumit de l'intriga = == Campanha dei Terrans == Dins la premiera partida dau jòc, lo jogaire incarna un cap militar de la [[Colonialisme|colonia]] terrana de Mar Sara. Encargat d'enquistar sus una ataca extraterrèstra, descubrís lei Zergs e destrutz d'installacions de la Confederacion infectadas per leis envaïsseires. Pasmens, lo govèrn confederat – l'organizacion politica que dirigís lei colonias terranas dau Sector Koprulu – ordona l'arrestacion dau jogaire e de Jim Raynor, un marshal locau aguent ajudat a destrurre lei Zergs. Per permetre l'evacuacion dei colons menaçats, lo jogaire es obligat d'acceptar l'ajuda dei Fius de Khoral. Amb Raynor, lo jogaire raganta lei Fius de Khoral e mena mai d'una mission per Arcturus Mengsk. Aquò permet ai rebèls d'anihilar la Confederacion gràcias a l'utilizacion d'un emetor d'ondas capable d'atraire lei Zergs dins la capitala. Venceire, Mengsk se proclama emperaire e ven lo cap de la màger part dei colonias terranas. Pasmens, durant lo procès, sacrifica son luòctenent, Sarah Kerrigan, çò qu'entraïna la revòuta de Raynor e dau jogaire. Amb un grop de milicians de Mar Sara, lei dos òmes capitan a s'esfugir après aver romput lei linhas dei Fius de Khoral. == Campanha dei Zergs == Dins la segonda campanha, lo jogaire incarna un ''cerebrat'', una creatura encargada de dirigir un grop de Zergs. Dins un premier ensemble de missions, lo jogaire dèu protegir la crisalida Sarah Kerrigan. D'efiech, capturada per lei Zergs, l'èx-luòctenent dei Fius de Khoral es transformada per lei Zergs que son desirós d'aprofichar sei capacitats psionicas per renfòrçar sei fòrças. Dins lo rèsta de la campanha, lo jogaire e sei tropas son engatjats còntra lo [[còrs expedicionari]] dau templier protoss Tassadar. Amb sei fòrças, Tassadar assaia d'enquistar sus lei Zergs per trobar un mejan de leis anientar. Aquò li permet de descubrir la resisténcia dei cerebrats ais armas convencionalas. En revènge, descubrís qu'un grop de Protoss eretics, lei templiers negres, a la capacitat de tuar definitivament un cerebrat. Pasmens, sa còntra-ofensiva es arrestada e l'execucion d'un cerebrat per lei templiers negres permet a l'Overmind, l'esperit que dirigís lei nèblas zergs de localizar Aiur, la planeta d'origina dei Protoss. Lei darrierei missions fisadas au jogaire son donc destinadas a permetre l'invasion d'Aiur. En despiech d'una resisténcia de part dei Protoss, lei Zergs prènon lo contraròtle d'un temple sacrat que permet a l'Overmind de s'installar dirèctament sus la planeta e d'aumentar sa poissança. == Campanha dei Protoss == La darriera campanha dau jòc comença sus la planeta Aiur onte lo jogaire es cargat de dirigir de còntra-ofensivas còntra lei Zergs. Après quauquei victòrias, permet de redurre la pression militara exercida per lei Zergs e lo Conclave, lo conseu que comanda lei Protoss, decidís de lo mandar dins lo Sector Koprulu per arrestar Tassadar. Pasmens, a son arribada dins la region, lo jogaire chausís de ragantar lo templier rebèl. Aquò entraïna una guèrra civila entre lo Conclave e la faccion fidèla a Tassadar. Durant aquelei combats, lei rebèls protoss eliminan dos autrei cerebrats zergs gràcias a l'ajuda dau contingent de templiers negres menats per Zeratul. Aquò permet de conclure una trèva amb lo Conclave. Ajudats per lei Terrans de Raynor, lei Protoss de Tassadar e Zeratul atacan e destruson l'Overmind. Dins aquò, Tassadar es obligat de se sacrificar per assegurar la destruccion de la creatura. = Acuelh = ''StarCraft'' recebèt un acuelh positiu tant critic que comerciau. Lei sites Metacritic e GameRankings li dònan respectivament de nòtas de 88% e 93%. Se certanei jornalistas observèron de similituds importantas amb de jòcs precedents de Blizzard, la qualitat de l'intriga e de l'Univèrs creat e la diversitat dei tecnicas de jòc necessàrias per mestrejar lei tres faccions foguèron sotalinhadas. Au nivèu comerciau, mai de 1,5 milions de còpias foguèron vendudas en 1998 dins lo mond. Aqueu succès continuèt durant leis ans seguents amb un totau de 11 milions de còpias vendudas entre 1998 e 2009. Gràcias a aqueu succès, una extension, ''[[StarCraft: Brood War]]'', pareguèt en novembre de 1998. Prepausant tres campanhas e quauqueis unitats suplementàrias, foguèt tanben un succès amb 10 milions de còpias vendudas entre 1998 e 2007. Lo jòc venguèt un classic dei competicions de videojòc. Puei, una seguida, ''[[StarCraft 2: Wings of Liberty]],'' foguèt editada en 2010, totjorn per Blizzard. = Liames intèrnes = * [[Videojòc]]. * [[Lista dei personatges de StarCraft]]. = Bibliografia = = Nòtas e referéncias = <references/> cfc0qtzql4p6crh0qoghresy43fjexr 0 188992 2512915 2461569 2026-11-10T17:09:39Z PichonDesgordit 65926 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:1|2|0 */ 2512915 wikitext text/x-wiki [[Fichièr:Image_marelle_2.jpg|ligam=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/cb/Image_marelle_2.jpg/150px-Image_marelle_2.jpg|vinheta|220x220px|L'esquèma mai tradicional. Aval la tèrra, amont lo cèl.]] Lo '''pè ranquet''' o '''marèla''' o '''a sautacambeta''' (prov. ''marrèla''; gasc. ''sautapè'', ''chancapè'', ''saut d'agaça'', ''carrat'', ''carrelet'', ''seminari'', ''matarruet'', ''pairòla'', ''capcasau'', ''mac''; lem. ''rena''; viv. ''marela'') es un jòc enfantin practicat sus un esquèma traçat pel sòl, lo mai sovent dins la cort de recreacion de las escòlas primàrias. N'existisson divèrsas variantas, la màger part menoras e que diferisson principalament per la forma del traçat o la longor del percors complet. Aquel jòc participa al desvolopament de l'enfant en li aprenent a gardar l'equilibri, a melhorar son biais e tanben a comptar. La '''rengueta''' o '''las peiretas''' o '''la tièra'''/'''t'''('''i''')'''èira''' se jòga amb tres pèiras sus un carrat crosat. ''Rengueta'' designa tanben un jòc dins lo qual se tira sus d'objèctes pichons alinhats (nogas, nogalhs, bilhas) en s'esforçant d'alinhar tres getons pel costat o las diagonalas d'un carrat. == Jòc d'enfants == === Istoric === Es un jòc fòrça ancian, qu'òm retròba sul [[Forum Roman (Roma)|fòrum]] de Roma.<ref>{{Ligam web|lenga=|sit=www.cndp.fr|consulté le=2016-12-19}}. </ref> A l'Edat Mejana, s'i jogava fòrça, d'autant mai que lo dessenh pel sòl recòrda lo de las glèisas. === Material === Fa mestièr de pas grand causa per i jogar : * una [[greda]], de carbon o una poncha dura, segon la natura del sòl, per traçar lo dessenh ; * un [[calhau]] o una bostieta plana (de preferéncia metallica per aver un pes apropriat) per jogaire. Cal aver un percors ordenat dessenhat pel sòl, de carrats, que va de « tèrra » a « cèl ». Après aver lançat un palet o paleta (sovent un calhau plat), los jogaires progrèssan dins las diferentas casas, principalament '''a''' '''pè-ranquet''' (gasc. ''a sautapè'', ''a'' ''chancapè'', ''a pèchanquet'', ''a saut d’agaça'', ''a pèpigassòt'', ''a pè ranquet'', ''a paranquet''; lem. ''a chambaranqueta'', ''a pica-pè''; auv. ''a pè copet''; viv. ''a la jambeta'', ''a pè ranquet'', ''a pè coquet''), en tot defugissent la casa ont se tròba lo palet, aital coma d'encambar sus las linhas del traçat. Lo ganhaire, que '''fa tièra''', es lo que d'en primièr acaba la totalitat dels percorses de realizar. Lo jòc consistís en l’alinhament dels calhaus amb lo pè. === Règlas === Non i a pas de règlas oficialas. Aquestas se transmeton entre enfants, los mai jovents las se partejant après las aver aprendudas dels mai vièlhs, generalament a l'escòla durant la recreacion. A partir de la « Tèrra », cada jogaire, son torn vengut, fa progressar son palet sul percors en o plaçant sus la casa que conven. A començament del jòc, se met sus la casa numerotada « 1 ». Puèi es la casa que seguís numericament se lo torn precedent es estat capitat. Se lo plaçament del palet es corrècte, es a dire, se s'arrèsta sus la bona casa, sens encambar sus una linha, e eventualament se lo metòde utilizat es confòrme a las convencions, lo jogaire fa un anar e tornar ordenat del percors, sens encambar sus las linhas, sens pausar lo pè dins la casa del palet, autanplan après l'aver ramassat just abans de passar sa casa durant lo trajècte de retorn fins a la « Tèrra ». Tant que lo jogaire comet pas d'error, seguís son torn en contunhant de far progressar lo palet. Dins lo cas contrari, son torn s'acaba e, levat excepcion, quand tornarà son torn, partirà de son darrièr plaçament de palet capitat. === Variantas === [[Fichièr:Hopscotch_escargot.jpg|ligam=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/3/3f/Hopscotch_escargot.jpg/220px-Hopscotch_escargot.jpg|vinheta|Version de las regas en fòrma d'espirala o de cagaròl.]] En França, existís una varianta anomenada « escargot», « colimaçon » o « marelle ronde », dessenhada jos la forma d'una granda espirala, amb las casas que se fan mai e mai petitas. Los jogaires partisson de l'exterior e sautan a pè ranquet cap al centre.<ref>{{Ligam web|sit=enfants.fr|consulté le=04-10-2020}}.</ref> == Jòc de societat == Las regas designan tanben un jòc de societat que se jòga a dos sus un taulièr en fòrma de figura geometrica regulara sus la quala òm pausa de peons a las interseccions de las linhas. Lo ganhaire es lo primièr qu'alinha tres peons. Una version mai evolucionada es lo jòc del molin. Aquel jòc èra ja practicat pels egipcians e los romans. Foguèt fòrça popular al sègle XIV mas foguèt abandonat al sègle XVI. Tornarà mai tard jol nom de ''jòc del molin''. == Extension geografica == Lo pè-ranquet existís dins la màger part dels païses. Amb una basa de règlas comunas, nombrosas variantas existisson d'un país a l'autre, d'una region a una autra, quitament d'una escòla a l'autra. Es doncas d'efièch possible qu'una varianta locala pòsca diferir de las règlas mai comunament admesas. Aqueste jòc pren de noms divèrses selon los païses. Lo nom pòt autanplan variar a l'interior d'un meteis país, quitament d'una meteissa region. == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} == Sorsas == * Fabian Müllers, ''Los Jòcs a l'Edat mejana'' ( ). 73z5w8ludnh8zh3z28h4nr5ssq0a6ej 0 189878 2512937 2511187 2026-11-10T18:35:04Z PichonDesgordit 65926 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|1|0 */ 2512937 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Provençau}}[[File:Paul_Ricard_dans_Le_Petit_Journal_du_10_décembre_1938.png|thumb|Pau Ricard dins lo ''Petit Journal'' (1938)]] '''Pau Ricard''' (en francés ''Paul Louis Marius Ricard'') (nascut a [[Marselha]] lo 9 de julhet de 1909 e mòrt a [[Sinha]] lo 7 de novembre de 1997) foguèt un entrepreneire e un òme politic occitan, e mai lo cònsol màger de [[Sinha]] dins [[Var (departament)|Var]] de 1972 a 1980. Es lo creator dau pastís Ricard. Son entrepresa es uei integrada au grop Pernod Ricard. ==Biografia== === Jovença === Pau Ricard sortiguèt d'una familha de forniers e de negociants en vins. Vouguèt èstre pintor mai son paire, qu’èra mercadier de vin, refusèt. A 12 ans, rescontrèt Sénher Espanet, un ancian perruquier qu’èra vengut destillaire d'alcòl. Aqueu d'aquí li fisèt lo secret de sa recèpta de pastís a 60 gras. A 17 ans, quitèt lo licèu e temptèt amb son fraire Pèire de fabricar son pastís e de ne faire lo mai apreciat. Dins un pichon laboratòri improvisat a l'ostau, faguèt de mesclas per testar leis aròmas coma la regalícia e lei plantas provençalas. Faguèt una recèpta amb una mescla d'anís estelat e d'anís verd amb un pauc de regalícia. Puei, lo faguèt assajar dins lei cafès de son quartier de Santa Marta, a Marselha, maugrat que foguèsse illegau: l'aussent èra estat defendut en 1915, sota la pression dei ligas de vertut e viticòlas, per çò que disián que rendiá fòu e criminau.<ref>Paul Ricard et le « vrai pastis de Marseille » https://books.openedition.org/pup/25332?lang=fr#anchor-fulltext</ref> Lo 7 d’abriu de 1932, un decret autorizèt la fabricacion e la venda de bevendas anisadas a 40 gras. Pau Ricard finiguèt que creèt la recèpta originala de son pastís e li donèt son nom amb un eslogan, «Ricard, lo verai pastís de Marselha»: èra lo primier còp que lo mot ''pastís'' pareguèt sus l'etiqueta d'un aperitiu anisat. En uech mesadas, 250&nbsp;000 botelhas se vendèron. Ricard devenguèt lo primier vendeire de pastís en associant la bevenda a Marselha e Provença. === L'engatjament politic === En 1932, Pau Ricard rescontrèt l’occitanista felibre [[Jòrgi Rebol]], que ja aviá fondat l’associacion sociala e felibrenca ''[[Lou Calen|lo Calen (= lou Calen)]]'' en 1925. Se lancèt amb Jòrgi Rebol e amb un autre marselhés d’un an son ainat, [[Carles Camprós]] (Ricard èra originari dau quartier marselhés de Santa Marta e Camprós de la Bèla de Mai) dins lo ''Comitat per la Lenga d’Òc'' ò ''Grop Marselhés d'Occitània'', que venguèt puei lo ''Partit Federalista Provençau'' ò lo ''Partit dau Pòble Provençau.'' Es de notar que lo partit tanben s'apelèt ''Partit Provençau'' sus leis afichas electoralas. Fau remarcar l’unitat sus lei questions graficas: Ricard ò Rebol escrivián ''Parti Prouvençau'' en grafia mistralenca, Camprós escriviá ''Partit Provençau'' dins la grafia classica de Perbòsc. Lo principau èra de defendre ensems un avenir politic per Occitània e non de se batre sus de questions de grafia. Ben a son aise per menar de projèctes, Pau Ricard foguèt lo president naturau d’aquela chorma de marselhés. Aqueu partit èra de verai lo primier movement politic occitanista de l'Occitàna modèrna. Lo ''Partit Provençau'' èra la soleta seccion realament activa de la federacion dau ''Partit Occitanista'', que se situada a Marselha mai tanben –mejançant d’associacions– a [[Montpelhièr]] e Tolosa. Fondèron la revista ''L’Araire'' que devenguèt ''Occitània'' en 1934 après rescontrar [[Max Roqueta]]. Ricard ajudèt la revista e i faguèt passar de publicitats en occitan: ''«Bevètz un Ricard, aperitiu d’anís»''.<ref>Quand Pau Ricard èra occitanista engatjat https://web.archive.org/web/20190829200323/https://www.aquodaqui.info/Quand-Pau-Ricard-era-occitanista-engatjat_a240.html</ref> Dins un numèro d’''Occitània'' se desvelopèt lo «Programa occitanista basic». Revendiquèt l’autonomia dei regions d’un ponch de vista politic, economic e culturau dins l’encastre d’un sistèma federalista amb la paritat de l’occitan e dau francés dins l’ensenhament, per exemple. Èran influenciats per Proudhon.[[Fichièr:Parti provençal Affiche 1935.jpg|alt=Aficha dau Partit Provençau 1935|quadre|Aficha dau Partit Provençau 1935]] En 1935, Carles Camprós publiquèt un libre clau sus l’avenir politic occitanista: ''Per lo camp occitan''. Aqueu recuelh d’articles politics publicats dins ''Occitània'' prepausava de basas per bastir un avenir en favor d'Occitània. Preniá posicion un federalisme inter- e intranacionau, sus la basa de la lenga. Ansin redusiá lo problèma de la «nacion». Èra una argumentacion per evitar la guèrra en Euròpa, que n'aviá conegut lo perilh amb la mòrt de son paire dau temps de la Primiera Guèrra Mondiala: una Occitània federala dins una França federala dins una Euròpa federala. Amb una organizacion federala, lei guèrras serián impossiblas, aquò èra la tòca. En 1936 se presentèron ais eleccions legislativas a Brinhòla. Aguèron quauquei problèmas amb lei gendarmas. Ricard e Rebol subiguèron un procès per afichatge politic irregular. De pichons auvaris fin finala. Lors afichas èran de negre e blanc mentre que d’afichas de color èran reservadas ais afichatges oficiaus de l’Estat francés. Au tribunau, refusèron de respòndre en francés. Fonguèron defenduts per l’avocat [[Frederic Mistral]] nebot. Aquò mostrèt una bèla unitat e un bèu sosten dins lo mitan occitanista-provençalista. Après aiçò, cambièron e metèron seis afichas ai colors d’Occitània, sanh e aur, en i apondent, per se trufar de sa mauparada, la mençon seguenta: «Aicesta aficha [...] es plaçada sota la proteccion de la Gendarmariá».<ref>Pau Ricard, occitanista segur…se li aviá agut una borgesiá marselhesa emancipada https://www.aquodaqui.info/Pau-Ricard-occitanista-segur-se-li-avia-agut-una-borgesia-marselhesa-emancipada_a259.html</ref> === L’entrepreneire === En 1940, lo pastís foguèt interdich per Pétain. Ricard faguèt alora de resisténcia economica. Comercializèr l’aiga ''Ventadorn = Ventadour'' de la fònt de Pestrin, a Mairàs, en Vivarés; produguèt de jus de frucha e destillèt d’alcòl per la Resisténcia. Ctompèt lo domeni de Mejana en Camarga per i faire de risicultura e de bovina. Ansin evitèt a seis emplegats de faire lo servici dau trabalh obligatòri (STO). Après la guèrra de 1939-45, Ricard semblèt de se destacar de son interès per la politica. Benlèu foguèt maucorat per lo pauc de mond qu'aviá resistit. Fau notar que Carles Pasqua, que trabalhèt dins l’entrepresa Ricard, lo vesiá coma un grand sénher, fòra nòrma. Diguèt que Ricard considerava totei leis òmes politics coma sensa interès. Benlèu Ricard sentiá que seriá ben complicat per tornar presentar seis idèas en politica dins l’Aprèsguèrra? La societat èra traumatizada, benlèu blocada. Pasmens, per simpatia per d’occitanistas, contunhèt d’ajudar a l’occitanisme, per exemple sostenguèt de publicacions. Fins a la fin, foguèt l’amic pròche de Carles Camprós qu'èra devengut universitari a Montpelhièr. Coma proprietari d’un domeni de mila ectaras a Sinha, s’engatgèt encara dins la societat en essent cònsol màger de la comuna per uech ans, de 1972 a 1980. Mai la vision de l’òme èra mai granda. Çò que poguèt pas desvolopar en politica, dins un ambient dificil, o poguèt desvolopar dins lo comèrci per que son entrepresa devenguèsse un grop mondiau dins lo sector de la fabricacion e distribucion de vins e d'alcòls. [[Fichièr:Ricard Pastis 01 09.jpg|alt=Botelha de pastís|esquèrra|Botelha de pastís|vinheta|330x330px]] Aicí e ailà, lei simbòls semblavan de reprene la crotz occitana, que foguèsse mejançant la crotz sus lei tèstas de buòus sus lo lògo dau ''Club Taurin Pau Ricard'', o que foguèsse lo blason de l’illa de Bendòrt. Coma i aguèt un Abansguèrra e un Aprèsguèrra, i aguèt una Occitània abans Ricard e una Occirània après Ricard. L’òme, Pau Ricard es tan celèbre que de son temps, se'n creèt un filme amb Fernandèl. Se i parla de la mitologica fondacion dau pastagà a Marselha, per aquel enfant de vendeire de vins. A la maniera de Frederic Mistral que cantava ''Leis Isclas d'Aur = Lis Isclo d'Or'', Pau Ricard faguèt de seis illas (Bendòrt e leis Embiers) e de son esperit un meteis simbòl dau biais de viure occitan a la Ricard. == Referéncias == [[Categoria:Occitània]] l065dlogueg5ia4qdycx8yflerpe05i 0 189882 2512964 2445649 2026-11-11T05:09:46Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 2512964 wikitext text/x-wiki Es un istoric grèc francophone, ancian bolseire del govèrn francés, qu'es actualament l'istorian en cap de l'Institut d'Istòria Maritima grèga.S'ocupa subretot de las migracions de pòbles preïstorics e protoïstorics. '''Biografia''' Nascut a Atenas (1952), estudièt a l'Escòla Italiana d'Atenas (1964-1970), a la Facultat de Letras de l'Universitat Nacionala d'Atenas (1970-1974) e puèi a París, a l'Escòla Pratica dels Nauts Estudis (1974-1975) e, amb una borsa del govèrn francés, a l'Escòla dels Nauts Estudis en Sciéncias Socialas. Ací obtenguèt, en novembre de 1978, son doctorat en Istòria economica e sociala. Pendent lo sieu servici militar se ocupèt del classament dels Archius de la Marina Nacionala Grèca (1979-1980); après foguèt l'archivièr del President de la Republica Grèca (1980-1982). Dempuèi lo mes d'octòbre de 1982 e fins a mai de 1988 foguèt mèstre assistent encargat dels corses a l'Universitat Aristòtel de Salonica e i ensenhèt l'Istòria dels pòbles dels Balcans. Elegit professor assistent en 1988, assumiguèt tanben la direccion del Musèu de la Ciutat d'Atenas, que n'èra conservator fins a 2000. Parallèlament, foguèt professor d'Istòria Navala a l'Escòla de Guèrra de la Marina Nacionala de Grècia (1990-1997) e a l'Acadèmia Navala de Grècia (1994-1997). Fin finala, en 2004, prenguèt lo pòste de director efectiu a l'Institut de Recercas sus Eleuthérios Vénisélos e son epòca. I demorèt fins a 2011, que foguèt alara que comencèt de recercas sus la navigacion pendent la preistòria e la protoistòria.Au còp, qu'ei professor volontari de l'Istòria deus Balcans a l'Universitat deu Pòble, a Atènas.Acceptat, en 2016, a l'Acadèmia de las arts e sciéncias de la mer10, qu'i estó admetut, en 2018, au grade d'academician. '''L'Odissèa d'Omèr''' Dens lo son libe "l'Odissèa d'Omèr au delà deus mites", qui estó publicat en francés per l'Institut d'istòria maritima ellèna en 2016 (ISBN: 978-618-80599-2-4) e qui s'auhereish a títol gratuit peu dit Institut, que horní las pròvas de çò qui l'Odissèa avó lòc dens l'Ocean Atlantic e dens islas d'America. Aquò d'alhors qu'èra plan coneishut per autors classics, tau com Strabon e Plutarc.Aqueste qu'explica que l'isla d'Ogygie se tròba a l'oèst deus Ïles britanics, près deu continent gran qui “embarra” l'Ocean Atlantic e qu'un viatge de cinque dias sufitz entà la ganhar. Strabon, en mei, qu'afirma que la simpla lectura deu tèxte omeric ei sufisent entà que's comprenga que las aventuras deu rei d'Itaca avón lòc non pas dens la Mediterranèa mes dens l'Ocean. E per dessús-lo-mercat, gràcias a la descripcion deu país deus Lestrygons, que vad clar qui aqueste que's trobava dens Euròpa deu nòrd . '''Los Catars''' Dens l'encastre de la recèrca amorsada a l'Universitat deu Pòble, qu'estudiè de faiçon sistematica l'istòria deus Catars. Lo mot "Catar" qu'ei grèc (''catharós'') e que significa "pur", "net". Lo brèç deu movement que's tròba dens las regions grécophones deu Pròche Orient. Lo movement Catar, pr'aquò, que s'enrasiguè sustot en Bulgaria ; e aquò entà rason politicas e sociaus. De Bulgaria los Catars que ganhèn lo sud de França e après la lor des·hèita peus Crotzats de la Glèisa catolica qu'emigrèn en Anglatèrra purmèr e en America deu nòrd puish. La recèrca efectuada dens l'Universitat deu Pòble que horneish la pròva de çò qui lo tèrme latin "Puritani" ei pas qu'ua traduccion deu mot "Catars". '''Ligams extèrnes''' https://www.babelio.com/auteur/Dimitris-Michalopoulos/567227 http://www.academie-arts-sciences-mer.fr/FR/portfolio/dimitris-michalopoulos/ https://alumni-ehess.fr/profile/index/index https://web.archive.org/web/20221206170818/https://pascal-francis.inist.fr/vibad/index.php?action=getRecordDetail&idt=12693531 '''Notícias d'autoritat''' https://data.bnf.fr/16921998/di_mi__tri_s_michalopoulos/ https://www.idref.fr/075698307 https://id.loc.gov/authorities/names/n82150928.html https://web.archive.org/web/20221206170818/http://catalogo.bne.es/uhtbin/authoritybrowse.cgi?action=display&authority_id=XX1709310 https://cantic.bnc.cat/detall/61050/0 c4lba4cxk27c1o0tdvfadl1asc5hxtw 0 190064 2512931 2402420 2026-11-10T18:32:16Z PichonDesgordit 65926 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:0|2|0 */ 2512931 wikitext text/x-wiki * {{Infobox musica (grop)|Nom=Fit For A King|País=Estats Units|GenreMusical=Metalcòr Christian Metal|Label=Solid State Records|Annadas d'activitat=2007–Ara|SitOficial=https://fitforakingband.com/|FòtoGrop=[[File:20151127 Oberhausen Impericon Never Say DIE Fit For A King 0164 (cropped).jpg|thumb|20151127 Oberhausen Impericon Never Say DIE Fit For A King 0164]]}} '''Fit for a King''', tanben abreujat '''FFAK''', es un grop de metalcòr american vengut de Tyler en Tèxas format en 2007.<ref>{{Ligam web|url=https://www.indievisionmusic.com/reviews/fit-for-a-king-creationdestruction/|títol=Album Review: Fit For A King - Creation/Destruction|autor=Brody B.|annada=18/03/2013|editor=Indie Vision Music}}</ref> Lo grop compren los guitaristas Bobby Lynge e Daniel Gailey, lo cantaire Ryan Kirby, lo bassista Ryan "Tuck" O'Leary, e lo bateire Trey Celaya. A la debuta de lor carrièra, sortiguèron dos ''EPs'' independents entitulat ''Fit for a King'' en 2008, ''Awaken the Vesper'' en 2009 e fin finala un album estudiò ''Descendants'', en 2011. Apuèi aquò lo ''grop'' signèt en ço de ''Solid State Records'' e sortiguèron cinc albums estudiò de mai: ''Creation/Destruction'' (2013), ''Slave to Nothing'' (2014), ''Deathgrip'' (2016), ''Dark Skies'' (2018), ''The Path'' (2020) e ''The Hell We Create'', que sortiguèt ''lo'' [[28 d'octobre]] de 2022.<ref name="jfh">{{Ligam web|url=https://www.jesusfreakhideout.com/artists/FitForAKing.asp|editor=Jesus Freak Hideout|títol=Artist Discography - Fit For A King}}</ref> == Istòria == === Grop independent (2007-2012) === Es en Tyler, [[Tèxas]], que Jared Easterling, Aaron Decur, Justin Juno, Jared McFerron, Alex Danforth e Jed McNeill formeguèron ''Fit for a King'' en 2007. Lo grop jogava un pauc localament abans de sortir dos EPs : ''Fit For a King'' en 2008<ref>{{Ligam web|url=https://www.jesusfreakhideout.com/cdreviews/FitForAKingEP.asp|títol=JFH Music Review - Fit For A King EP|editor=Jesus Freak Hideout}}</ref> e ''Awaken the Vesper'' en 2009<ref>{{Ligam web|url=https://www.jesusfreakhideout.com/cdreviews/AwakenTheVesperEP.asp|títol=JFH Music Review - Awaken The Vesper EP|autor=Seth Crisp|editor=Jesus Freak Hideout|data=17/01/2014}}</ref>. Aqueste an, lo grop decidiguèt de se consacrar a temps plen a la musica, çò que faguèt que McNeill e McFerron daissèron lo grop per contunhar lors estudis. Ryan Kirby del grop ''Bodies Awake''<ref>{{Ligam web|url=https://www.famousbirthdays.com/people/ryan-kirby.html|títol=Ryan Joseph Kirby|editor=Famous Birthdays}}</ref> (fondat en [[Fort Worth]]) se jonhèt al grop en 2010 per remplaçar Mason Wilson, qu'aviá recentament remplaçat Danforth coma [[cantaire]] lidèr. Lo guitarista Bobby Lynge, tanben ancian membre de ''Bodies Awake'' amb Kirby'','' se jonhèt al grop. Aqueste còla sortiguèt son primièr album estudiò independent, ''Descendants'', en [[2011]]. Amb la sortida de lor videoclip ''Ancient Waters'', lo grop comencèt de se far connéisser. Memtretant, lo bassista Decur daissèt lo grop en 2011 per seguir una carrièra dins la polícia e foguèt remplaçat per Aaron Kadura que tanben fa lo cant clar amb Easterling. === Solid State Records (2012-ara) === En julhet de 2012, lo grop signèt en çò de ''Solid State Records''.<ref name="signed">{{Ligam web|url=http://mauce.nl/site/fit-for-a-king-has-signed-to-solid-state-records/|títol=Fit For A King’ Has Signed To ‘Solid State Records|autor=thrashboy|data=19/07/2012|editor=Mauce.nl}}</ref> Lo segond album estudiò ''Creation/Destruction'' sortiguèt en seguida lo 12 de març de 2013.<ref name="jfhone">{{Ligam web|url=https://www.jesusfreakhideout.com/cdreviews/CreationDestruction.asp|títol=JFH Music Review - Fit For A King - Creation {{!}} Destruction|autor=Michael Weaver|data=10/03/2013|editor=Jesus Freak Hideout}}</ref> 3 100 albums se vendèron dins la primièra setmana.<ref name="hm">{{Ligam web|url=https://hmmagazine.com/fit-for-a-kings-creationdestruction/|autor=Rob Houston|editor=HM Magazine|data=20/03/2013|títol=Fit for a King’s “Creation / Destruction” Enjoys Highest Debut in Solid State Records History}}</ref> Çò faguèt que ''Billboard'' classèt ''Creation/Destruction'' numerò 175, numerò 17 dins la categoria musica Christiana, e numerò 6 dins la categoria ''Hard Rock'' Albums.<ref name="bb200">{{Ligam web|url=https://www.billboard.com/charts/hard-rock-albums/2013-03-30/|títol=Hard Rock Albums: Marc 30, 2013|data=30/03/2013|editor=Billboard}}</ref> En 2013, lo grop tornèt enregistrar lor primier album estudiò independent, ''Descendants'', e lo sortiguèt lo 25 de novembre la meteissa annada.<ref name="jfhtwo">{{Ligam web|url=https://www.jesusfreakhideout.com/cdreviews/Descendants2013.asp|títol=JFH Music Review - Descendants|autor=Jon Rink|editor=Jesus Freak Hideout}}</ref> ''Billboard'' classèt aquel ''Descendants'' al numerò 38 de la categoria musica Christiania, e al numerò 8 de la categoria ''Heatseekers Albums''.<ref name="chrtwo">{{Ligam web|url=https://www.billboard.com/charts/heatseekers-albums/2013-12-14/|títol=Heatseekers Albums - December 14, 2013|editor=Billboard}}</ref> Lo tresen album estudiò del grop, ''Slave to Nothing'', sortiguèt lo 14 d'octobre de 2014<ref>{{Ligam web|url=https://www.discogs.com/release/6461593-Fit-For-A-King-Slave-To-Nothing|títol=Fit For A King – Slave To Nothing|editor=Discogs}}</ref> amb tres ''singles'' coma ''Slave to Nothing'' amb Mattie Montgomery del grop ''For Today'' o encara ''A Greater Sense of Self''. Lo grop lancèt son quatren album estudiò ''Deathgrip'' lo 7 d'octobre de 2016. Òm pòt notar la participacion del cantaire del grop ''August Burns Red'', Jake Luhrs, sus la cançon ''Dead Memory''<ref>Loïc Cormery, Metal Obs', https://metalobs.com/fit-for-a-king-deathgrip/</ref>. Lo cinquen album estudiò del grop sortiguèt lo 14 de setembre de 2018 jos lo nom ''Dark Skies''. Abans aqueste sortida, lo grop lancèt un primier ''single'', ''Tower of Pain'', lo 1èr de junh de 2018.<ref>{{Ligam web|url=https://metalnoise.net/2018/08/news-tower-of-pain-from-fit-for-a-king|títol=NEWS: “Tower of Pain” from Fit For A King!|editor=Metal Noise|consultat lo=20/12/2022|data=13/08/2018}}</ref> Quatre autres ''singles'' sortiguèron en seguida : ''The Price of Agony'', ''Backbreaker'', ''When Everything Means Nothing'' e Oblivion.<ref>{{Ligam web|títol=Fit For a King Discographie|url=https://www.spirit-of-metal.com/fr/band/Fit_For_A_King|editor=Spirit Of Metal}}</ref> Lo 30 de setembre de 2018, lo guitarista Bobby Lynge prenguèt una pausa de las viradas e se separèt del grop pr'aquò s'entendiá plan amb los autres membres. Se justifiquèt pel besonh d'èsser amb sa familha e un interés per de projèctes novels. Pasmens, Lynge diguèt qu'èra encara implicat dins l'escritura de l'album seguent del grop e que benlèu farà la virada seguenta. Lo 13 de Març 2020, lo grop desvelèt un nouvèl single entitolat ''Breaking the Mirror'' acompanhat per una vidéo amb las paraulas.<ref>{{Ligam web|títol=Fit For A King Drop Delicious New Song ‘Breaking The Mirror’|url=https://wallofsoundau.com/2020/03/13/fit-for-a-king-drop-delicious-new-song-breaking-the-mirror/|autor=Paul 'Browny' Brown|data=13/03/2020|editor=Wall Of Sound}}</ref> Lo 14 de mai, apuèi aver presentat de maquetas los jorns precedents, lo grop anoncièt pendent la pandèmia mondiala de [[Malautiá de coronavirus de 2019|COVID-19]] una collaboracion suspresa amb lo grop ''We Came as Romans''. La collaboracion impliquèt los dos cantaires dels grops dins un novèl enregistrament de lors darrieras cançons. Mentretant, los dos grops lançèron una linha de productes exclusiva per promòure aquesta collaboracion. Lo 8 de julhet de la meteissa anada, lo grop anoncièt la sortida de que seisen album ''The Path'' per lo 18 de setembre 2020.<ref>{{Ligam web|autor=Adrien|títol=Fit For A King annonce son nouvel album The Path (détails & teaser)|url=https://www.metalzone.fr/news/en-bref/139650-fit-for-a-king-the-path/|editor=Metal Zone|data=08/07/2020}}</ref> Lo 10 de julhet, lo grop lancèt un segond ''single'' entitolat ''God of Fire'' amb Ryo Kinoshita, lo cantaire del grop ''Crystal Lake''.<ref>{{Ligam web|títol=Listen To Fit For A King's Crushing New Single, God Of Fire|url=https://www.kerrang.com/listen-to-fit-for-a-kings-crushing-new-single-god-of-fire|data=10/07/2020|editor=Kerrang}}</ref> Aquesta cançon foguèt seguida, lo 6 d'agost, per un tresen ''single'' : ''Locked (In My Head)''<ref>{{Ligam web|títol=Fit For A King Premiere “Locked (In My Head)”|url=https://www.theprp.com/2020/08/06/news/fit-for-a-king-premiere-locked-in-my-head/|autor=Wookubus|editor=The PRP}}</ref>. Apuèi, lo 25 d'agost, lo grop anoncièt sus sos mèdias socials que lo quatren e darrièr single titulat ''Annihilation'' sortirà très jorns mai tard, lo 28 d'agost.<ref>{{Ligam web|títol=Fit For A King Premiere “Annihilation”|url=https://www.theprp.com/2020/08/27/news/fit-for-a-king-premiere-annihilation/|autor=Wookubus|data=27/08/2020|editor=The PRP}}</ref> Lo 16 de julhet de l'anada 2021, lo grop lancèt un nòu ''EP,'' ''Guardians of the Path'', amb la collaboracion de l'autre grop de metalcòr ''August Burns Red''.<ref>{{Ligam web|títol=Fit For A King & August Burns Red Drop Collaboration EP ‘Guardians of the Path’|data=16/07/2021|autor=Ricky Aarons|url=https://wallofsoundau.com/2021/07/16/fit-for-a-king-august-burns-red-drop-collaboration-ep-guardians-of-the-path/|editor=Wall of Sound}}</ref> Lo 3 de decembre, lo baterista fondator Jared Easterling anoncèt que daissèt lo grop per jogar dins lo grop Koe Wetzel.<ref>{{Ligam web|url=theprp.com/2021/12/04/news/fit-for-a-king-announce-departure-of-drummer-jared-easterling/|títol=Fit For A King Announce Departure Of Drummer Jared Easterling|autor=Wookubus|data=4/12/2021|editor=The PRP}}</ref> Mai tard, foguèt Trey Celaya del grop ''Invent Animate'' que lo remplaçèt coma baterista.<ref>{{Ligam web|url=https://wallofsoundau.com/2021/12/06/fit-for-a-king-recruits-invent-animate-drummer-trey-celaya/|títol=Fit For A King Recruits Invent Animate Drummer Trey Celaya|autor=Ricky Aarons|annada=2021|editor=Wall Of Sound|consultat lo=19/12/2022}}</ref> En 2022, Fit for a King lancèt dos ''singles'' nomenat ''Reaper'', lo 23 de junh, e ''End (The Other Side)'' lo 10 d'agost, totes amb un videoclip.<ref>{{Ligam web|url=https://www.kerrang.com/fit-for-a-king-unleash-first-new-single-of-2022-reaper|títol=Fit For A King unleash first new single of 2022, Reaper|autor=Emily Carter|annada=2022|editor=Kerrang|consultat lo=20/12/2022}}</ref> Atanben, anoncièron la sortita de lor seten album estudiò, ''The Hell We Create'', pel 28 d'octobre de 2022.<ref>{{Ligam web|url=https://wallofsoundau.com/2022/08/11/fit-for-a-king-deliver-new-release-end-the-other-side/|títol=Fit For A King Deliver New Release ‘End (The Other Side)’ & Unveil 7th Studio Album|autor=Ricky Aarons|annada=2022|editor=Wall Of Sound|consultat lo=20/12/2022}}</ref> Aquela anonça foguèt seguida, lo 8 de setembre, pel tresen ''single'' nomenat ''Falling Through the Sky'' <ref>{{Ligam web|url=https://rocksound.tv/news/fit-for-a-king-share-colossal-new-track-falling-through-the-sky|títol=Fit For A King Share Colossal New Track ‘Falling Through The Sky’|autor=Jack Rogers|annada=2022|editor=Rock Sound|consultat lo=20/12/2022}}</ref> e, lo 13 d'octobre, pel quatren ''Times Like This'', amb Jonathan Vigil lo cantaire del grop ''The Ghost Inside''.<ref>{{Ligam web|url=https://heavymag.com.au/fit-for-a-king-drop-times-like-this-from-upcoming-album-the-hell-we-create/|títol=FIT FOR A KING Drop ‘Times Like This’ From Upcoming Album THE HELL WE CREATE|autor=Heavy|editor=Heavy|consultat lo=20/12/2022}}</ref> == Membres del grop == Membres actual : * Bobby Lynge : guitara, segonda votz (2010 - ara) * Ryan Kirby : cantaire (2014 - ara) ; votz metal (2010 - 2014) * Ryan "Tuck" O'Leary : bassa, cant clar (2014 - ara) * Daniel Gailey : guitara, segonda votz (2018 - ara) * Trey Celaya : batariá (2021 - ara) == Referéncias == <references responsive="0"></references> [[Categoria:Musica]] [[Categoria:Musica americana]] [[Categoria:Metal (musica)]] [[Categoria:Estats Units]] 00ou14jcnioeqyjibyju4wf73iszgmw 0 192397 2512973 2392108 2026-11-11T07:11:33Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 2512973 wikitext text/x-wiki '''Euclid''' es un [[telescòpi]] espacial. Es estat mandat dins l'espaci lo 1{{èr}} de julhet de 2023. La mission es organizada e dirigida per l'[[Agéncia Espaciala Europèa]] (ESA). Sa mission es de melhorar las coneissenças sus l'estructura de l'[[Univèrs]] en realizant una cartografia precisa de las densitats de [[matèria]] e d'[[energia]]. La mission d'Euclid completarà e melhorarà las informacions recampadas pel [[Planck (telescòpi espacial)|telescòpi Planck]] que realizèt sa mission de 2009 a 2013. Lo 12 de julhet de 2023 Euclid es estat fotografiat pel telescòpi Canada-France-Hawai (CFHT). Euclid èra alara a 920 000 km de la Tèrra en rota vèrs sa destinacion finala, lo punt de Lagrange L2 del sistèma Tèrra-Solelh. Lo 31 de julhet l'Agéncia Espaciala Europèa difusava los primièrs imatges obtenguts per Euclid. == Ligams extèrnes == * {{en}} [https://www.esa.int/Science_Exploration/Space_Science/Euclid_overview/ Pagina d'informacion dedicada a la mission Euclid (ESA)] * {{en}} [https://web.archive.org/web/20230820060926/https://www.euclid-ec.org/ Site del consortium Euclid] * {{en}} [http://sci.esa.int/euclid/ Site official de la mission Euclid (ESA)] == Ligams intèrnes == * [[Univèrs]]. == Bibliografia == == Nòtas e referéncias == <references/> sjr0y8q4s83g75yzensxpcwhmhnvgf5 0 192464 2512914 2383405 2026-11-10T17:09:09Z PichonDesgordit 65926 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|1|0 */ 2512914 wikitext text/x-wiki Lo Stado Tarba Pirenèus rugbi es un club francés de rugbi de XV basat a Tarba. Venceire de la copa de l'Esperança 1919, e es doble campion de França (1920 e 1973). Fondat jol nom Stadoceste tarbés, fusiona en 2000 amb lo CA Lanamesa jol nom Lanamesa Tarba Pirenèus Nauts. En 2002, lo club ven Tarba Pirenèus rugbi, puèi vei en 2003 lo CA Lanamesa reprene son autonomia. == Istòria == === De las debutas prometedoras (1902-1918) === ==== Creacion del Stadoceste Tarbés 1902 ==== 1904 (genièr), l'U.S.E.V.T. (malhòts blancs) l'empòrta a Tarba, de cap al Stadoceste (malhòts blanc e negre). Lo Stadoceste tarbés es estat fondat en genièr de 1902 en seguida de la fusion de dos clubs de la vila, lo « Estadi Tarbés » (fondat lo 4 d'octobre de 1901), ont se practicava lo rugbi, e lo « Ceste », ont nos adonàvem a la bòxa e l'escrima. Lo primièr nom del club foguèt d'autre biais lo « Estadi Ceste » e es en seguida d'una error de prononciacion d'un soldat del regiment dels ussars estacionat a Tarba que l'estranh e singulara apellacion « Stadoceste » apareguèt. Son vivièr foguèt pendent plan longtemps l'Arsenal, la manufactura d'armas. Aquel club foguèt longtemps dirigit per de borgeses aisits e sustot per [[Jules Soulé]] qu'anèt fins a i dilapidar sa fortuna. Aqueste, tolosan de naissença se'n venguèt a Tarba en 1907 en seguida de la fusion que balharà naissença a l'[[Estadi Tolosenc]]. Demorarà president fins a sa mòrt, en 1945, a l'edat de 65 ans. Lo terren de Sarrolhas es alara oficialament batejat Estadi Jules-Soulé. == Rivalitats == Tarba parteja una rivalitat amb lo [[FC Auch Gers]] dins lo [[Derbí (espòrt)|derbí]] regional per un classic del campionat de França. Après una dominacion Auscitana fins en 2005, la situacion s'es invertida amb sièis victòrias consecutivas del TPR dont tres a Aush entre 2008 e 2011. Dempuèi 2008, lo TPR a emportat nòu de las dotze darrièras confrontacions. Autra granda rivalitat, amb la [[Seccion Paulina]], 40 km separan las doas vilas e aquel derbí descadena las passions en [[Bearn]] e [[Bigòrra]]. Lo TPR e la [[Seccion Paulina]] detenon lo recòrd del nombre de confrontacions se saldant per un punt d'escart : * Seccion paulina-TPR sason 2008-2009: 12-11 ; * TPR-Seccion paulina sason 2008-2009: 23-22 ; * TPR-Seccion paulina sason 2009-2010: 21-22 ; * Seccion paulina-TPR sason 2009-2010: 16-15 ; * TPR-Seccion paulina sason 2010-2011: 21-22 ; * Seccion paulina-TPR sason 2010-2011: 24-27 ; * TPR-Seccion paulina sason 2011-2012: 18-17 ; * Seccion paulina-TPR sason 2011-2012: 28-27. Egalament, la fusion mancada amb lo CA Lanamesa afortís la rivalitat entre los dos clubs. Malgrat que sián pas mai dins la meteissa division, la sason 2009-2010 de Pro D2 a vist los dos clubs s'afrontar, se saldant per una victòria pertot. Pendent aquela sason, es segur la victòria del CA Lanamesa a Tarba qu'aurà un resson fenomenal davant mai de 10 000 espectators a Trélut (dont près de 2 000 suportaires Lannemezanais). Foguèt una victòria encara mai polida pel CA Lanamesa n'entèrra tarbesa qu'èra inesperada, sul pelenc del club qu'èra estat "urós" de fusionar per que viva encara lo rugbi a Tarba. ‌ == Centre de formacion == Lo centre de formacion del TPR pren en carga los jogaires joves e es cargat de los far accedir a l'efectiu professional del club. A vist espelir dels jogaires de talent fasent o avent fach lo bonaür de lors clubs : Sebastian Fauqué, Luc Lafforgues, Marc Baget, Florian Cazenave, Olivier Azam, Thomas Soucaze, Fabien Fortassin, Alexandre Barozzi, Loïc Bernad, Christophe André, Jérémy Hurou, Teddy Iribaren, Thierry Lacrampe, Nicolas e Julien Laharrague. Los Reichels del TPR empòrtan tres còps aquela copa, en 1939 contra Bordèu-Begla (3-0), e en 1952 contra Romans (6-3). Foguèron dos còps finalistas, en 1954 contra lo [[Racing Club de France|Racing club de França]] (9-0), e en 1972 contra [[Perpinhan]]. En Copa René-Crabos, los -17 ans del TPR foguèron quatre còps venceires gràcias a un doblat en 1951 (contra l'US Romans, 8-6) e en 1952 (contra l'[[USAP|USA Perpinhan]], 17-8), puèi de victòrias en 1968 contra Bordèu-Begla (19-0), e en 1970 contra La Rochèla (17-6). Foguèron finalistas en 1971 contra Torreilles (6-5) e en 1974 contra Romans (14-6). b6klvaoagx25px8lbmxweaiadeco9k9 0 193986 2512945 2409012 2026-11-10T22:51:47Z Dostojewskij 20932 Categoria:Naissença a Roma 2512945 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Provençau}} [[Fichièr:Ennio Morricone Cannes 2007.jpg|thumb|right|Ennio Morricone en [[2007]].]] '''Ennio Morricone''' (10 de novembre de [[1928]], [[Roma]] – 6 de julhet de [[2020]], [[Roma]]) es un compositor e [[musica|musician]] [[Itàlia|italian]] famós coma autor de musicas de [[film]]s durant lo periòde [[1960]]-[[2020]]. Durant sa carriera, vendèt au mens 70 milions de discs e recebèt una quantitat considerabla de prèmis e de guierdons coma un [[Oscar|Oscar d'Onor]] ([[2007]]), un [[Oscar|Oscar de la melhora musica de film]] ([[2016]]) e 11 [[Ruban d'argent|Rubans d'argent]]. == Liames intèrnes == * [[Cinèma]]. * [[Musica]]. == Bibliografia == * '''[[francés|(fr)]]''' Jean-Blaise Collombin, ''Ennio Morricone : perspective d'une oeuvre'', París, l'Harmattan, 2016. == Nòtas e referéncias == <references/> {{ORDENA:Morricone, Ennio}} [[Categoria:Naissença a Roma]] [[Categoria:Naissença en 1928]] [[Categoria:Decès en 2020]] orhw54sf2dm5nzojh2xspzv7dyjx18l 0 196940 2513011 2441162 2026-11-11T11:46:13Z PichonDesgordit 65926 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:1|2|0 */ 2513011 wikitext text/x-wiki La '''camacrusa''' (o camacruda o cambacrusa) qu’ei ua creatura fantastica presenta en la [[Gasconha]] sancèra e dens las regions avesiadas ([[Pirenèus]]). Qu’ei un espaurugalh particularament esvarjant. Que s’ageish generaument d’ua cama sola qu’a un uelh au jolh (''la camba crusa dab l'uèlh dubèrt)''. Que surgeish la nueit entà emportar e devorar los imprudents. L’estranh d’aqueth èste e l’abséncia de precisions que’u balha un caractèr mei inquietant. Los «informators» e los illustrators qui’s son escaduts a produsir ua representacion que horneishen mantuas elements : ua boca, lo peu, còrns, urpas... Mes nada descripcion ne hè pas l’unanimitat. == Etimologia == Segon las variacions dialectaus, las prononciacions e las grafias utilizadas, que’s pòt trobar ''cama crusa'', ''camo cruso'', ''came cruse'', ''came crude''... Totun, l’origina vertadièra d’aquèra creatura n’ei pas explicada per aquèra apellacion. Mei d’ua interpretacion deu mot ''cruse'' (o crude) qu’existeishen. L’adjectiu acolat au nom de «cama» qu’ei percebut diferentament segon lo monde. La variacion morfologica [d] / [z] plan coneishuda en occitan de Gasconha (espasa / espada ; véser / véder...) que fonciona aquiu com ua multiplicacion de connotacions esvarjantas. «Crusa» qu’ei comprés per los uns com un sinonime de «cava», per los autes com volent díser «crudèla». Mes lo sens literau «cruda», antinomic de «cueit», que sembla lo mei plausible. La nocion de carn cruda o cueita que distingueish deus mondes qui s’opausan<ref>Voir Tabou alimentaire — Wikipédia (wikipedia.org)</ref> : lo deus umans, qui hen còser la carn, e lo de las bèstias o de las creaturas maleficas qui minjan la carn cruda. Dens ua version deu conte de Joan de l’Ors, l’agla giganta qui transpòrta lo eròi que reclama la son repàisher en cridar «Carn cruse» ! == Localization == * [[Gasconha]], [[Bearn]] : camecruda o camecrusa ; Un espaurugalh imaginari tà har paur aus mainatges<ref>Simin Palay, Escole Gastoû Febus, Dictionnaire du gascon et du béarnais modernes, Paris, CNRS, 1991, 3e éd. (1re éd. 1932-1934), 1053 p. (ISBN 2-222-01608-8).</ref>. Segon l’abat Vincent Foix<ref>Vincent Foix, ''Sorcières et Loups-garous dans les Landes'',1904.</ref>, la camacruda que s’estuja darrèr los palhèrs. Qu’a un equivalent, lo ''Soupe-tout-Sé'' * [[Departament de Gers|Gèrs]] e [[Landes|Las Lanas]] : segon l’abat Dambielle<ref>Abbé Dambielle, ''La sorcellerie en Gascogne'', Auch, imp. Cocharaux, 1907</ref>, la camacruda que seré ua pèth o ua desfròca (l'ensems deus vestits que deisha un religiós a la soa mort), l'aparéncia que preneré un broish com aquera deu lop garon. Qu'evòca l’idea de vampir. * [[Agen]] : los dus contes (La cama d’aur e la Goluda) publicats per J.F. Bladèr sus aqueth tèma qu’eran recuelhuts en Lot-et-Garonne. * [[Departament d'Arièja|Arièja]] : camba crusa et uelh dobèrt (la camacrusa e l’uelh obèrt) qu’ei segurament un deus espaurugalhs mei espandits en Arièja<ref>Charles Joisten, ''Les êtres fantastiques dans le folklore de l'Ariège'', Toulouse, Loubatières, 2000</ref>, «qu’ei ua cama dab l’uelh obèrt e un còrn, qui cor mei lèu que lo monde», «qu’ei ua cama cruda, qui n’a pas que l'òs», «qu’ei ua cama roia, mau fotuda, lèda, tota sanguinosa»... * [[Tolosa]] : [[Frederic Mistral]] (Tresaur dau [[Felibritge]]) que limita la camacrusa a la vila de Tolosa. == Originas e contes == Qu’existeish chic de contes que meten en scèna la camacrusa : qu’ei meilèu originària de las supersticions e credenças popularas atenuadas dab lo temps e «folclorizadas». Deus contes de Gasconha recuelhuts per [[Joan Francés Bladèr|Joan Francès Bladèr]]<ref>Jean-François Bladé, ''Contes de Gascogne'', 1886, Maisonneuve, Paris</ref>, classats per [[Paul Delarue]] com conte-tipe n°366<ref>''Le conte populaire français'', Paris, G.-P. Maisonneuve et Larose, 1976, tome {{Ier}}, p. 388</ref>, que pòden perméter de pensar a ua origina per aquèra credença. Los dus hèn referéncia a ua cama panada a un mòrt. N’ei pas la cama èra medisha, vaduda «independenta», qui’s venja, mes podem envisatjar ua origina possibla. Totun, qu’ei mei probable de’n trobar ua en tornar pujar mei luenh : lo diu cèlta [[Lug]] qu’ei representat a sautapè, un uelh barrat, en agitar un braç solet, abans la batalha de [[Samhain]]. Qu’existeish representacions nombrosas de personatges pitats sus ua cama soleta. Dens las tradicions alpinas e notadament dens los [[Grisons]], se parla de creaturas nocturnas qu’an ua cama, qui detienèvan los secrets de l’en delà e qu’us revelarén aus qui vienerén los interrogar en estar pitat sus un pè, segon ua postura frequenta dens l'univèrs cèlta<ref>Olivier de Marliave, ''Magie et sorcellerie dans les Pyrénées'', Sud-Ouest, 2006</ref>. De l’auta part, la camacruda qu’ei evocada dens Los Esperits deus Contes de Gasconha. === La Goluda === Dens aqueth conte, la ''Goluda'' qu’ei lo chafre balhat a ua gojata aganida de carn, que la minja un sarròt crud. Que’s hica dens ua colèra tarribla quan ei privada de carn. Un dia, los pais de la Goluda que parteishen per la vila. La gojata que’us demanda de’u portar carn. Au tornar, que s'aperceben qu’an desbrombat. En passar au ras deu cemeteri, que destèrran un mort frescament enterrat, que’u copan ua cama e que la portàn a la hilha. Que la devora suu còp. Lo lendoman, lo mort que vien reclamar la soa cama, qu’entraina la Goluda dinc a la soa tomba, on la devora eth medish. Bladèr qu’indica qu’aqueth conte s’apèra la ''Camo cruso'' segon quauques uns deus son informators. === La cama d'aur === Aqueth conte qu’ei situat en [[Agen]]. Un sénher ric qu’a ua beròia hemna. Un dia, la hemna que cad e que’s copa ua cama. Entà remplaçar la cama copada, lo sénher que’u hè har ua cama d’aur, dab la quau marcha dab tant de gràcia e de leugeretat com abans. Mes après sèt ans, la hemna que moreish e qu’ei enterrada dab la soa cama d’aur. Dens la nueit, un vailet aganit que pana la cama. Dens lo cemeteri, que s’enten ua votz qui gemica : «D’aur, d’aur, tornatz-me la mea cama d’aur». Previengut peu hossèr, lo marit que va dinc a la tomba, que promet de har díser missas, totun lo medish planh que torna : «D’aur, d’aur, tornatz-me la mea cama d’aur». Lo lendoman, le senhèr qu’enveja la soa goja, peu medish resultat. Lo tresau dia, qu’enveja lo vailet qui demanda un drin espaurit : «Qué voletz, Dauna ?» e la dauna que gesseish de la soa tomba en díser «Qu’ès tu que vòli !», e que l’entraina dens la hòssa e que’u devora. == Dens la ficcion == En 2021, ARG intitulat «Le Gîte de la Came-Cruse» s’ei debanat sus TikTok. Que s’inspira deu mite gascon, en hicar en scèna la disparicion d'utilizators de la platafòrma en seguida d’ua visita dens ua jasença de las Lanas qu'aparteishen a un adèpte deu broishami pirenenc. En seguida d’aqueth ARG qu’ei vadut un longmetratge intitulat «Cama-Cruso», produsit per la platafòrma de streaming francesa Shadow<ref>Cama-Cruso (shadowz.fr)</ref><ref>CAMA-CRUSO : L’âme du film, c’est vous ! - (close-upmag.com)</ref>. == Nòtas == <references /> [[Categoria:Espaurugalh]] [[Categoria:Creatura fantastica de la mitologia occitana]] [[Categoria:Creatura de la mitologia gasconha]] jqznvpi455bxqqgkfsy08wy269jj75p 0 200694 2512939 2494459 2026-11-10T20:10:05Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 2512939 wikitext text/x-wiki {{Ortografia}} {{Infobox edifici religiós|culte=[[Liturgia catolica|catolica]]}} Lo '''monastèri de Nòstra Dòna de Ganagòbia''' es una [[abadiá]] benedictina situada a unes 15 quilomètres al nòrd-èst de [[Forcauquier|Foncauquier]] e a prèp de 30 quilomètres al sud de [[Sisteron]], dins lo departament [[Aups de Provença Auta|dels Alps de Provença Auta]] dins la [[Region francesa|region]] [[Provença-Aups-Còsta d'Azur|Provença-Alps-Còsta d'Azur]]. Es conegut per son notable paviment de [[Mosaïc|mosaïcas]] medievalas policròmas, datat de la decennia 1120-1130, sens equivalent en França. L'abadiá es situada {{Nombre amb unitat|350|mètres}} al dessús del lièch de[[Durença]], sus un platèu estrech vorejat per de penjals escarpats. La [[Via Domícia]], que corrís lo long d'aquel platèu, constituissiá, a l'epòca gallo-romana, la rota "mai corta e mai segura" segon [[Estrabon|Estrabon,]] entre Espanha e Roma. Aquò èra encara lo cas a l'[[Edat Mejana]]. Al pè del tuc de Ganagòbia, un pont roman travèrsa lo Buès e es encara utilizat<ref>{{Ref-libre|annada=2016|isbn=}}.</ref>. Un [[priorat]] foguèt fondat au {{S-|X}} par l'avesque de [[Sisteron]] que lo donèt en 965 a l'[[Abadiá de Clunhic|abadiá de Cluny]]. Durant la [[Revolucion Francesa]], solament tres monges demorèron, e se dispersèron. Lo priorat foguèt abandonat entre los sègles XV e XX. Devengut una abadiá aculhiguèt la comunautat benedictina de Santa Magdalena de Marselha dempuèi 1987, establida abans a l'abadiá d'Autecomba. En 1992, l'abat Michel Pascal (1941-2018), elegit en 1976 e demissionari en 1996, decidiguèt, après un vòte de la comunautat, de transferir tota la comunautat a Ganagòbia. Los monges fabriquèron tota una gamma de cosmetics e de balmes a basa d'òlis essencials, dont lo "balme del pelegrin". L'abadiá fa partida de la congregacion Solesmes, dins la confederacion benedictina. == Etimologia == La significacion del tèrme es l'objècte de divèrsas ipotèsis: siá una raïtz [[Oronimia|oronimica]] (en referéncia a la nautor que lo monastèri es bastit), siá una allusion a una torre en marrit estat. === Articles connexes === * [[Priorat de Sant Andreu de Rosans]] * [[Capèla Sant Sixt d'Aubinhan]] * [[Ganagòbia]] === Ligams extèrns === * [http://abbayesprovencales.free.fr] * [https://www.abbaye-ganagobie.com Sit oficial del monastèri] * [https://web.archive.org/web/20250812042554/https://www.survoldefrance.fr/affichage2.php?&autocompletion=1&search=ganagobie&f=0&img=12311&prev_suiv_link=1 Fotogragia aeriana] * [http://www.pierreseche.com/restauration_mur_ganagobie.htm L'ancian claus de l'abadiá] * [https://web.archive.org/web/20191215103632/http://patrimages.culture.gouv.fr/siteArcheo/10322] a83vdw3h4vz1jmtbcgm2yag4bmyvoaj 0 201828 2512908 2026-11-10T14:47:34Z PichonDesgordit 65926 Crèa en tradusissent la pagina « [[:fr:Special:Redirect/revision/240514414|Phasme]] » 2512908 wikitext text/x-wiki {{sous-titre/Taxon|nsd1=Phasmida}} Phasmida  {{Taxobox début|animal|Phasmida|Phasmatodea overview.jpg|Diferentas espècias de fasmes.|classification=itis}} {{Taxobox|sosregne|Bilateria}} {{Taxobox|infraregne|Protostomia}} {{Taxobox|superembracament|Ecdysozoa}} {{Taxobox|embracament|Arthropoda}} {{Taxobox|sosembracament|Hexapoda}} {{Taxobox|classa|Insecta}} {{Taxobox|sosclassa|Pterygota}} {{Taxobox|infraclassa|Neoptera}} {{Taxobox|superòrdre|Polyneoptera}} {{Taxobox taxon|animal|òrdre|Phasmida|[[William Elford Leach|Leach]], [[1815 en science|1815]]}} {{Taxobox fin}} Los fasmes (Phasmida), mai rarament apelats '''fasmopteres''' (ou '''chéleutopteres'''), son un [[Òrdre (biologia)|ordre]] d'[[Insecta|insèctes]] [[Neoptera|neopteras]] contenan environ {{Nombre amb unitat|3500 espècias}}. De nombrós fasmes son mimetics,<ref>{{Ref-publicacion|lenga=en|nom=Bedford|p.=125–149|issn=0066-4170|doi=10.1146/annurev.en.23.010178.001013}}.</ref><ref>{{Ref-libre|nom=Foottit|nom2=H. Adler|isbn=978-1-118-94557-5|ISBN=978-1-118-94558-2|doi=10.1002/9781118945582.ch11}}.</ref> (parièrs a de fuèlhas, de tijas, o de brancas). Los fasmes son de còps utilizats coma animalas d'ornament e mai coma novèl animal de companhiá. La màger partida vivon dins de ambients tropicals. == Mode de vida == Los fasmes son de insèctes erbivòrs, se trobant atal enbàs de la cadena alimentari (òm obsèrva excepcionalament de cas de canibalisme en captivitat en rason de la promiscuitat de terrariums d'elevatge). Lors principals predators son de aucèls, de pichons [[Mammalia|mamifèras]] ([[Lemuridae|lemurids]], certans [[Rodentia|rosegaires]]), de insèctes ([[Prègadieu|prègadieus]], [[Formiga|formigas]], punaisas…) e de [[Araneae|aranhas]]. Per subreviure, se fondon dins lor environament en imitant a la perfeccion de buscalhas (amb totas lors particularitats : talha, nos, cicatritz des fuèlhas), de fuèlhas mòrts o verdas, e mai de [[Liquèn|liquèns]]. Òm parla dins aqueste cas d'homotipia et d'homocromia (respectivament « meteis fòrma, meteis color ») e aqueste tipe de mimetisme es a l'origina de son nom vernacular : lo « Baston del Diable ». Aqueste camoflatge es espoussat fins dins lor faiçon de se mòure, perqué se mudon lentament, per bassacadas, coma una baston balotat per lo ven. La màger part pòdon tanben restar perfèitament immobiles pendant de oras. D'unas espècias dispausan en autre de mejans de defensa, lors glandas protoracicas secretant alara divèrses substantius toxicas. Aquestes fasmes arboran de còps de colors aposematicas, non se confondant pas dins l'environament coma lors cosins citats precedentament. Lo fasme se noirís de plantas divèrses segon sa situacion geografica. En elevatge, se noirís regularament de romècs, de èura, de casse, de feuses, etc. == Reproduccion == [[Fichier:Hypsipetes_amaurotis_(crying).JPG|vinheta|Aqueste aucèl insectivòr (<nowiki><i>Hypsipetes amaurotis</i></nowiki>) pòt manjar de fasmes, dont una partida de uóus subreviuràn als acides digestius de l'aucèl. Aquestes uòus pòdon aital se far transportar sus de longas distàncias e par exemple permetre a l'espècia de colonizar des illas]] Los fasmes pondon de uòus de manièra regulas a partir del moment ont son al estadi adulte, valent a dire al estadi L7 (Los L representan los mudas, e per la màger part de fasmes, la muda finala es l'estadi L7, la muda finala essent aquesta que mena a l'age adulte). Las femes pondon en mejana un a tres uòus per jòrs (fòrça variable segon los espècias). La reproduccion pòt èsser sexuat, mas pòt tanben se far per partenogenese telitoque, sins fecondacion, ne donant naissença qu'a de femes. Aital, per d'unas espècias, non pas res mascle n'a pas encòra estat trobat, son inexisténcia estant possible. En elevatge, la ponduda se far tota l'annada. L’estudi del grop ''Bacillus'' (Scali ''et al'' 2003) a mostrat l’existencia de tres modes de reproducius suplementaris que son l’androgenese (l’uòu non pas conte que lo genome mascle e dona de mascles e de femes), la gynogenese (quasiment l’invèrs de l’androgenese mas non dona pas que de femes) e l’hibridogenese (mecanisme particularament complèx correspondent a de crotzaments naturals entre espècias pròchas). == Diagnòsi des fasmes == Los fasmes constituïsson un grop que, en mai de caractèrs comuns als taxons de reng superior, regropa los caractèrs comuns segon : * aparelh bucal (mandibulas) de tipa trissador (erbivòrs), son de [[Erbivòr|phytophages]] ; * joncion cap-torax mai marcada, amb una granda capacitat articulariá de circumducion ; * torax divisat en tres partidas (protorax, mesotorax, metatorax) de manièra distinta ; * abdomèn divisat en 10 segments ; * joncion abdomèn-torax pas ges mobile, en çò d'unas familhas lo primièr segment abdominal es fusionat amb lo metatorax ; * preséncia d'una furca sus la partida ventrala del torax ; * 5 tarses, e 4 per los Timematidae ; * patas de tipe caminaira, generalament longas e primas, mai es non pas un caractèr general (contre-exemple del genre ''Eurycantha'') ; * capacitat d'autonomia (seccion reflèxa d'una pata) e de regeneracion de membres amb las mudas pendent los estadis de larva ; * preséncia d'un organ pre-operculaire sus lo 7e segment abdominal ; * capacitat de partenogenese (tirat qualques genres, per exemple ''Heteropteryx'', ''Haaniella'') ; * ponduda regulara (los uóus son pondudas tot la vida adulta, e non pas pondudas tot en grop) ; * de manièra generala, los fasmes son un òrdre d'insèctes mimetics, imitant la natura que les environen. Pòden aital ressemblar a de liquèn (''Antongilia laciniata'') o de fust (<nowiki><i id="mwgg">Eurycantha</i></nowiki> spp.), de buscalhas (''Clonopsis gallica'', ''Phobaeticus chani'') o de fuèlhas (<nowiki><i id="mwiA">Phyllium</i></nowiki> spp.) ; * Aven un desvelopament de tipe eterometabol, e mai precisament paurometabole. == Reparticion == Aqueste [[taxon]] compta {{Nombre amb unitat|3100|espècias}}, son nom vernacular es « ''fasmes'' ». Environ tres cents espècias se tròban actualament en elevatge (o aven estat abalidas). Òm tròba tres espècias sus lo territòri francés metropolitan, essencialament dins la mitada sud del país e lo long del litoral atlantica : * ''Clonopsis gallica'' : lo fasme gallès (mitat sud del país fins a la Bretagna) * ''Pyjinackeria masettii'' : lo « fasme espanhol » (mitat sud del país) * ''Bacillus rossius'' : lo fasme de Rossi (mitat sud del país) La majoritat de espècias presentan una distribucion tropicala et equatoriala (Asia, America e Oceania). Son mai rares en Africa continentala. Òm tròba notadament mai d'espècias dins los [[departament e region d'otramar]], notadament en [[Guaiana|Guiana francesa]]. ''Phobaeticus chani'', la mai longa de espècias d'aqueste grop, viure dins la province de Guangxi, en China. == Espècias actuals e fossils == === Classificacion de espècias actuals === L’òrdre de ''Phasmatodea'' compta 3 taxons jos-ordinals, lo detalh de [[Familha (biologia)|familhas]] e [[Sosfamilha (biologia)|sosfamilhas]] es donnat çai jos : 1. Sosòrdre de '''[[Agathemerodea]]''' * familha de [[Agathemeridae]] 2. Sosòrdre de '''Timematodea''' * familha de [[Timematidae]] ** sosfamilha de [[Timematinae]] 3. Sosòrdre de '''Verophasmatodea'''{{colonnes|:3.1 Infraòrdre de '''[[Anareolatae]]''' * familha de [[Diapheromeridae]] ** sosfamilha de [[Diapheromerinae]] ** sosfamilha de [[Lonchodinae]] ** sosfamilha de [[Necrosciinae]] ** sosfamilha de [[Pachymorphinae]] ** sosfamilha de [[Palophinae]] * familha de [[Phasmatidae]] ** sosfamilha de [[Cladomorphinae]] ** sosfamilha de [[Clitumninae]] (de còps inclusa dins los Phasmatinae) ** sosfamilha de [[Eurycanthinae]] ** sosfamilha de [[Phasmatinae]] ** sosfamilha de [[Platycraninae]] ** sosfamilha de [[Tropidoderinae]] ** sosfamilha de [[Xeroderinae]] :3.2 Infraòrdre de '''[[Areolatae]]''' * familha de [[Aschiphasmatidae]] ** sosfamilha de [[Aschiphasmatinae]] ** sosfamilha de [[Korinninae]] * familha de [[Bacillidae]] ** sosfamilha de [[Bacillinae]] ** sosfamilha de [[Heteropteryginae]] ** sosfamilha de [[Pygirhynchinae]] * familha de [[Heteronemiidae]] * familha de [[Phylliidae]] ** sosfamilha de [[Phylliinae]] * familha de [[Pseudophasmatidae]] ** sosfamilha de [[Pseudophasmatinae]]|taille=30}}<gallery mode="packed"> Fichier:Clonopsis_gallica01.jpg|''Clonopsis gallica'' (Fasme gallès). Fichier:Extatosoma_Tiaratum.jpg|''Extatosoma tiaratum'' - feme. Fichier:Male_dilatata.JPG|''Heteropteryx dilatata'' - mascle. Fichier:LeafInsect.jpg|''[[Phyllium celebicum]]'' - feme. </gallery>{{colonnes|* ''[[Acanthomenexenus polyacanthus]]'' (Dorhn, 1910) * ''[[Acanthoxyla geisovii]]'' (Kaup, 1866) * ''[[Acanthoxyla inermis]]'' Salmon, 1955 * ''[[Acanthoxyla intermedia]]'' Salmon, 1955 * ''[[Acanthoxyla prasina]]'' (Westwood, 1859) * ''[[Achrioptera fallax]]'' Coquerel, 1861 * ''[[Achrioptera punctipes punctipes]]'' Audinet-Serville, 1838 * ''[[Acrophylla wuelfingi]]'' (Redtenbacher, 1908) * ''[[Alienobostra brocki]]'' (Hausleithner, 1987) * ''[[Anchiale maculata]]'' (Olivier, 1792) * ''[[Anisacantha difformis]]'' Redtenbacher, 1906 * ''[[Anisomorpha buprestoides]]'' (Stoll, 1813) * ''[[Anisomorpha ferruginea]]'' (Palisot de Beauvois, 1805) * ''[[Anisomorpha paromalus]]'' Westwood, 1859 * ''[[Aretaon asperrimus]]'' (Redtenbacher, 1906) * ''[[Bacillus atticus atticus]]'' Brunner, 1882 * ''[[Bacillus rossius rossius]]'' (Rossi, 1790) * ''[[Bacteria aetolus]]'' Westwood, 1859 * ''[[Bacteria ferula]]'' (Fabricius, 1793) * ''[[Baculofractum insigne]]'' (Brunner, 1907) * ''[[Brasidas samarensis]]'' Rehn & Rehn, 1939 * ''[[Calynda coronata]]'' Carl, 1913 * ''[[Canachus alligator]]'' Redtenbacher, 1908 * ''[[Carausius abbreviatus]]'' (Brunner, 1907) * ''[[Carausius alluaudi]]'' (Bolivar, 1895) * ''[[Carausius chani]]'' (Hausleithner, 1991) * ''[[Carausius morosus]]'' (de Sinéty, 1901) * ''[[Carausius sanguineoligatus]]'' (Brunner, 1907) * ''[[Carausius scotti]]'' Ferrière, 1912 * ''[[Caribbiophemora jamaicana]]'' Zompro, 2001 * ''[[Chondrotesthus woodfordi]]'' Kirby, 1896 * ''[[Clitarchus hookeri]]'' (White, 1846) * ''[[Clonaria fritzschei]]'' (Zompro, 2000) * ''[[Clonaria luethyi]]'' (Zompro, 2000) * ''[[Clonopsis gallica]]'' (Charpentier, 1825) * ''[[Cranidium gibbosum]]'' (Burmeister, 1838) * ''[[Creoxylus spinosus]]'' (Fabricius, 1775) * ''[[Cuniculina insignis]]'' (Wood-Mason, 1873) * ''[[Dares ulula]]'' (Westwiid, 1859) * ''[[Dares validispinus]]'' Stal, 1875 * ''[[Dares verrucosus]]'' Redtenbacher, 1906 * ''[[Diapheromera femorata]]'' (Say, 1824) * ''[[Diapherodes jamaicensis]]'' (Drury, 1773) * ''[[Dyme bifrons]]'' Stal, 1875 * ''[[Dyme rarospinosa]]'' Brunner, 1907 * ''[[Epidares nolimetangere]]'' (de Hann, 1842) * ''[[Eurycantha calcarata]]'' Lucas, 1869 * ''[[Eurycantha coriacea]]'' Redtenbacher, 1908 * ''[[Eurycnema goliath]]'' (Gray, 1834) * ''[[Eurycnema versirubra]]'' (Audinet-Serville, 1838) * ''[[Extatosoma tiaratum tiaratum]]'' (Macleay, 1826) * ''[[Haaniella dehaanii]]'' (Wetswood, 1859) * ''[[Haaniella grayii]]'' (Westwood, 1859) * ''[[Haaniella muelleri]]'' (de Haan, 1842) * ''[[Haaniella scabra]]'' (Redtenbacher, 1906) * ''[[Heteropteryx dilatata]]'' (Parkinson, 1798) * ''[[Hemiplasta falcata]]'' (Redtenbacher, 1908) * ''[[Lamponius guerini]]'' (Saussure, 1868) * ''[[Lonchodes cultratolobatus]]'' * ''[[Medauroidea extradentata]]'' * ''[[Neohirasea maerens]]'' * ''[[Oxyartes lamellatus]]'' * ''[[Oxyartes spinipennis]]'' * ''[[Oreophoetes peruana peruana]]'' P.S.G. {{numéro|84}} (voir le chapitre [[#Le P.S.G. (Phasmid Study Group)]]) * ''[[Peruphasma schultei]]'' * ''[[Phaenopharos herwaardeni]]'' * ''[[Phaenopharos khaoyaiensis]]'' * ''[[Phyllium giganteum]]'' * ''[[Phyllium philippinicum]]'' * ''[[Pseudophasma rufipes]]'' * ''[[Ramulus sp.]]'' P.S.G. {{numéro|144}} * ''[[Sipyloidea sipylus]]'' * ''[[Sungaya inexpectata]]''|taille=30}} === Registre fossil === Los [[Fossil|fossils]] de fasmes ont longtemps fa remontar l'òrdre de Phasmida a {{Nombre amb unitat|240 Ma}} (milions d'annadas). En 2021, una emprunta finament enregistrada sus un fragment de la fanga d'un ancian rieu, descobertat a [[Gonfaron]] dins lo [[Var (departament)|Var]] ([[Region francesa|région]] [[Provença-Aups-Còsta d'Azur]], França), es mai anciana d'environ {{Nombre amb unitat|30 Ma}}. Nommada ''Phasmichnus radagasti'', aqueste icnofossil sembla estretchament a ''[[Tropiderus childrenii]]'', un fasme-fuèlhe actual de l'est de l'[[Austràlia]].<ref>{{Ref-publicacion|lenga=en|doi=10.1038/s41598-021-00110-2}}.</ref> == Élevatge == === Espècias presenton de manièra courranta en elevatge === Òm pòt notar, demest las espècias los mai corants o los mai conudas :{{colonnes|* ''[[Acanthomenexenus polyacanthus]]'' (Dorhn, 1910) * ''[[Acanthoxyla geisovii]]'' (Kaup, 1866) * ''[[Acanthoxyla inermis]]'' Salmon, 1955 * ''[[Acanthoxyla intermedia]]'' Salmon, 1955 * ''[[Acanthoxyla prasina]]'' (Westwood, 1859) * ''[[Achrioptera fallax]]'' Coquerel, 1861 * ''[[Achrioptera punctipes punctipes]]'' Audinet-Serville, 1838 * ''[[Acrophylla wuelfingi]]'' (Redtenbacher, 1908) * ''[[Alienobostra brocki]]'' (Hausleithner, 1987) * ''[[Anchiale maculata]]'' (Olivier, 1792) * ''[[Anisacantha difformis]]'' Redtenbacher, 1906 * ''[[Anisomorpha buprestoides]]'' (Stoll, 1813) * ''[[Anisomorpha ferruginea]]'' (Palisot de Beauvois, 1805) * ''[[Anisomorpha paromalus]]'' Westwood, 1859 * ''[[Aretaon asperrimus]]'' (Redtenbacher, 1906) * ''[[Bacillus atticus atticus]]'' Brunner, 1882 * ''[[Bacillus rossius rossius]]'' (Rossi, 1790) * ''[[Bacteria aetolus]]'' Westwood, 1859 * ''[[Bacteria ferula]]'' (Fabricius, 1793) * ''[[Baculofractum insigne]]'' (Brunner, 1907) * ''[[Brasidas samarensis]]'' Rehn & Rehn, 1939 * ''[[Calynda coronata]]'' Carl, 1913 * ''[[Canachus alligator]]'' Redtenbacher, 1908 * ''[[Carausius abbreviatus]]'' (Brunner, 1907) * ''[[Carausius alluaudi]]'' (Bolivar, 1895) * ''[[Carausius chani]]'' (Hausleithner, 1991) * ''[[Carausius morosus]]'' (de Sinéty, 1901) * ''[[Carausius sanguineoligatus]]'' (Brunner, 1907) * ''[[Carausius scotti]]'' Ferrière, 1912 * ''[[Caribbiophemora jamaicana]]'' Zompro, 2001 * ''[[Chondrotesthus woodfordi]]'' Kirby, 1896 * ''[[Clitarchus hookeri]]'' (White, 1846) * ''[[Clonaria fritzschei]]'' (Zompro, 2000) * ''[[Clonaria luethyi]]'' (Zompro, 2000) * ''[[Clonopsis gallica]]'' (Charpentier, 1825) * ''[[Cranidium gibbosum]]'' (Burmeister, 1838) * ''[[Creoxylus spinosus]]'' (Fabricius, 1775) * ''[[Cuniculina insignis]]'' (Wood-Mason, 1873) * ''[[Dares ulula]]'' (Westwiid, 1859) * ''[[Dares validispinus]]'' Stal, 1875 * ''[[Dares verrucosus]]'' Redtenbacher, 1906 * ''[[Diapheromera femorata]]'' (Say, 1824) * ''[[Diapherodes jamaicensis]]'' (Drury, 1773) * ''[[Dyme bifrons]]'' Stal, 1875 * ''[[Dyme rarospinosa]]'' Brunner, 1907 * ''[[Epidares nolimetangere]]'' (de Hann, 1842) * ''[[Eurycantha calcarata]]'' Lucas, 1869 * ''[[Eurycantha coriacea]]'' Redtenbacher, 1908 * ''[[Eurycnema goliath]]'' (Gray, 1834) * ''[[Eurycnema versirubra]]'' (Audinet-Serville, 1838) * ''[[Extatosoma tiaratum tiaratum]]'' (Macleay, 1826) * ''[[Haaniella dehaanii]]'' (Wetswood, 1859) * ''[[Haaniella grayii]]'' (Westwood, 1859) * ''[[Haaniella muelleri]]'' (de Haan, 1842) * ''[[Haaniella scabra]]'' (Redtenbacher, 1906) * ''[[Heteropteryx dilatata]]'' (Parkinson, 1798) * ''[[Hemiplasta falcata]]'' (Redtenbacher, 1908) * ''[[Lamponius guerini]]'' (Saussure, 1868) * ''[[Lonchodes cultratolobatus]]'' * ''[[Medauroidea extradentata]]'' * ''[[Neohirasea maerens]]'' * ''[[Oxyartes lamellatus]]'' * ''[[Oxyartes spinipennis]]'' * ''[[Oreophoetes peruana peruana]]'' P.S.G. {{numéro|84}} (viure lo capítol [[#Le P.S.G. (Phasmid Study Group)]]) * ''[[Peruphasma schultei]]'' * ''[[Phaenopharos herwaardeni]]'' * ''[[Phaenopharos khaoyaiensis]]'' * ''[[Phyllium giganteum]]'' * ''[[Phyllium philippinicum]]'' * ''[[Pseudophasma rufipes]]'' * ''[[Ramulus sp.]]'' P.S.G. {{numèro|144}} * ''[[Sipyloidea sipylus]]'' * ''[[Sungaya inexpectata]]''|taille=30}} == Referéncies == <references responsive="1"></references> === Ligams extèrnes === * (en) Catalogue of Life : Phasmida Leach, 1815 (consulté le 2 novembre 2021) * (en) Fauna Europaea : Phasmatodea (consulté le 2 novembre 2021) syn. de Phasmatoptera * (fr + en) GBIF : Phasmida (consulté le 2 novembre 2021) * (fr + en) ITIS : Phasmida Leach, 1815 (consulté le 2 novembre 2021) * (en) NCBI : Phasmatodea (taxons inclus) * {{En}} [http://www.tolweb.org/ Tree of Life Web Project] : [http://www.tolweb.org/Phasmida/8249 Phasmida] * {{En}} [http://phasmida.speciesfile.org/HomePage/Phasmida/HomePage.aspx Phasmida species file] * [http://www.asper.org Association ASPER : Phasmes des Petites Antilles et 3 phasmes de France métropolitaine] * [http://phasmatodea.com Phasmatodea.com] - un site scientifique sur les phasmes avec des milliers de photos * {{Autoritats}} [[Categoria:Portal:Zoologia/Articles ligats]] 8no1au1t6su6vzy23kmgx1niku6ueyf 2512909 2512908 2026-11-10T14:48:40Z PichonDesgordit 65926 Crèa en tradusissent la pagina « [[:fr:Special:Redirect/revision/240514414|Phasme]] » 2512909 wikitext text/x-wiki {{sous-titre/Taxon|nsd1=Phasmida}} Phasmida  {{Taxobox début|animal|Phasmida|Phasmatodea overview.jpg|Diferentas espècias de fasmes.|classification=itis}} {{Taxobox|sosregne|Bilateria}} {{Taxobox|infraregne|Protostomia}} {{Taxobox|superembracament|Ecdysozoa}} {{Taxobox|embracament|Arthropoda}} {{Taxobox|sosembracament|Hexapoda}} {{Taxobox|classa|Insecta}} {{Taxobox|sosclassa|Pterygota}} {{Taxobox|infraclassa|Neoptera}} {{Taxobox|superòrdre|Polyneoptera}} {{Taxobox taxon|animal|òrdre|Phasmida|[[William Elford Leach|Leach]], [[1815 en science|1815]]}} {{Taxobox fin}} Los fasmes (Phasmida), mai rarament apelats '''fasmopteres''' (ou '''cheleutopteres'''), son un [[Òrdre (biologia)|ordre]] d'[[Insecta|insèctes]] [[Neoptera|neopteras]] contenan environ {{Nombre amb unitat|3500 espècias}}. De nombrós fasmes son mimetics,<ref>{{Ref-publicacion|lenga=en|nom=Bedford|p.=125–149|issn=0066-4170|doi=10.1146/annurev.en.23.010178.001013}}.</ref><ref>{{Ref-libre|nom=Foottit|nom2=H. Adler|isbn=978-1-118-94557-5|ISBN=978-1-118-94558-2|doi=10.1002/9781118945582.ch11}}.</ref> (parièrs a de fuèlhas, de tijas, o de brancas). Los fasmes son de còps utilizats coma animalas d'ornament e mai coma novèl animal de companhiá. La màger partida vivon dins de ambients tropicals. == Mode de vida == Los fasmes son de insèctes erbivòrs, se trobant atal enbàs de la cadena alimentari (òm obsèrva excepcionalament de cas de canibalisme en captivitat en rason de la promiscuitat de terrariums d'elevatge). Lors principals predators son de aucèls, de pichons [[Mammalia|mamifèras]] ([[Lemuridae|lemurids]], certans [[Rodentia|rosegaires]]), de insèctes ([[Prègadieu|prègadieus]], [[Formiga|formigas]], punaisas…) e de [[Araneae|aranhas]]. Per subreviure, se fondon dins lor environament en imitant a la perfeccion de buscalhas (amb totas lors particularitats : talha, nos, cicatritz des fuèlhas), de fuèlhas mòrts o verdas, e mai de [[Liquèn|liquèns]]. Òm parla dins aqueste cas d'homotipia et d'homocromia (respectivament « meteis fòrma, meteis color ») e aqueste tipe de mimetisme es a l'origina de son nom vernacular : lo « Baston del Diable ». Aqueste camoflatge es espoussat fins dins lor faiçon de se mòure, perqué se mudon lentament, per bassacadas, coma una baston balotat per lo ven. La màger part pòdon tanben restar perfèitament immobiles pendant de oras. D'unas espècias dispausan en autre de mejans de defensa, lors glandas protoracicas secretant alara divèrses substantius toxicas. Aquestes fasmes arboran de còps de colors aposematicas, non se confondant pas dins l'environament coma lors cosins citats precedentament. Lo fasme se noirís de plantas divèrses segon sa situacion geografica. En elevatge, se noirís regularament de romècs, de èura, de casse, de feuses, etc. == Reproduccion == [[Fichier:Hypsipetes_amaurotis_(crying).JPG|vinheta|Aqueste aucèl insectivòr (<nowiki><i>Hypsipetes amaurotis</i></nowiki>) pòt manjar de fasmes, dont una partida de uóus subreviuràn als acides digestius de l'aucèl. Aquestes uòus pòdon aital se far transportar sus de longas distàncias e par exemple permetre a l'espècia de colonizar des illas]] Los fasmes pondon de uòus de manièra regulas a partir del moment ont son al estadi adulte, valent a dire al estadi L7 (Los L representan los mudas, e per la màger part de fasmes, la muda finala es l'estadi L7, la muda finala essent aquesta que mena a l'age adulte). Las femes pondon en mejana un a tres uòus per jòrs (fòrça variable segon los espècias). La reproduccion pòt èsser sexuat, mas pòt tanben se far per partenogenese telitoque, sins fecondacion, ne donant naissença qu'a de femes. Aital, per d'unas espècias, non pas res mascle n'a pas encòra estat trobat, son inexisténcia estant possible. En elevatge, la ponduda se far tota l'annada. L’estudi del grop ''Bacillus'' (Scali ''et al'' 2003) a mostrat l’existencia de tres modes de reproducius suplementaris que son l’androgenese (l’uòu non pas conte que lo genome mascle e dona de mascles e de femes), la gynogenese (quasiment l’invèrs de l’androgenese mas non dona pas que de femes) e l’hibridogenese (mecanisme particularament complèx correspondent a de crotzaments naturals entre espècias pròchas). == Diagnòsi des fasmes == Los fasmes constituïsson un grop que, en mai de caractèrs comuns als taxons de reng superior, regropa los caractèrs comuns segon : * aparelh bucal (mandibulas) de tipa trissador (erbivòrs), son de [[Erbivòr|phytophages]] ; * joncion cap-torax mai marcada, amb una granda capacitat articulariá de circumducion ; * torax divisat en tres partidas (protorax, mesotorax, metatorax) de manièra distinta ; * abdomèn divisat en 10 segments ; * joncion abdomèn-torax pas ges mobile, en çò d'unas familhas lo primièr segment abdominal es fusionat amb lo metatorax ; * preséncia d'una furca sus la partida ventrala del torax ; * 5 tarses, e 4 per los Timematidae ; * patas de tipe caminaira, generalament longas e primas, mai es non pas un caractèr general (contre-exemple del genre ''Eurycantha'') ; * capacitat d'autonomia (seccion reflèxa d'una pata) e de regeneracion de membres amb las mudas pendent los estadis de larva ; * preséncia d'un organ pre-operculaire sus lo 7e segment abdominal ; * capacitat de partenogenese (tirat qualques genres, per exemple ''Heteropteryx'', ''Haaniella'') ; * ponduda regulara (los uóus son pondudas tot la vida adulta, e non pas pondudas tot en grop) ; * de manièra generala, los fasmes son un òrdre d'insèctes mimetics, imitant la natura que les environen. Pòden aital ressemblar a de liquèn (''Antongilia laciniata'') o de fust (<nowiki><i id="mwgg">Eurycantha</i></nowiki> spp.), de buscalhas (''Clonopsis gallica'', ''Phobaeticus chani'') o de fuèlhas (<nowiki><i id="mwiA">Phyllium</i></nowiki> spp.) ; * Aven un desvelopament de tipe eterometabol, e mai precisament paurometabole. == Reparticion == Aqueste [[taxon]] compta {{Nombre amb unitat|3100|espècias}}, son nom vernacular es « ''fasmes'' ». Environ tres cents espècias se tròban actualament en elevatge (o aven estat abalidas). Òm tròba tres espècias sus lo territòri francés metropolitan, essencialament dins la mitada sud del país e lo long del litoral atlantica : * ''Clonopsis gallica'' : lo fasme gallès (mitat sud del país fins a la Bretagna) * ''Pyjinackeria masettii'' : lo « fasme espanhol » (mitat sud del país) * ''Bacillus rossius'' : lo fasme de Rossi (mitat sud del país) La majoritat de espècias presentan una distribucion tropicala et equatoriala (Asia, America e Oceania). Son mai rares en Africa continentala. Òm tròba notadament mai d'espècias dins los [[departament e region d'otramar]], notadament en [[Guaiana|Guiana francesa]]. ''Phobaeticus chani'', la mai longa de espècias d'aqueste grop, viure dins la province de Guangxi, en China. == Espècias actuals e fossils == === Classificacion de espècias actuals === L’òrdre de ''Phasmatodea'' compta 3 taxons jos-ordinals, lo detalh de [[Familha (biologia)|familhas]] e [[Sosfamilha (biologia)|sosfamilhas]] es donnat çai jos : 1. Sosòrdre de '''[[Agathemerodea]]''' * familha de [[Agathemeridae]] 2. Sosòrdre de '''Timematodea''' * familha de [[Timematidae]] ** sosfamilha de [[Timematinae]] 3. Sosòrdre de '''Verophasmatodea'''{{colonnes|:3.1 Infraòrdre de '''[[Anareolatae]]''' * familha de [[Diapheromeridae]] ** sosfamilha de [[Diapheromerinae]] ** sosfamilha de [[Lonchodinae]] ** sosfamilha de [[Necrosciinae]] ** sosfamilha de [[Pachymorphinae]] ** sosfamilha de [[Palophinae]] * familha de [[Phasmatidae]] ** sosfamilha de [[Cladomorphinae]] ** sosfamilha de [[Clitumninae]] (de còps inclusa dins los Phasmatinae) ** sosfamilha de [[Eurycanthinae]] ** sosfamilha de [[Phasmatinae]] ** sosfamilha de [[Platycraninae]] ** sosfamilha de [[Tropidoderinae]] ** sosfamilha de [[Xeroderinae]] :3.2 Infraòrdre de '''[[Areolatae]]''' * familha de [[Aschiphasmatidae]] ** sosfamilha de [[Aschiphasmatinae]] ** sosfamilha de [[Korinninae]] * familha de [[Bacillidae]] ** sosfamilha de [[Bacillinae]] ** sosfamilha de [[Heteropteryginae]] ** sosfamilha de [[Pygirhynchinae]] * familha de [[Heteronemiidae]] * familha de [[Phylliidae]] ** sosfamilha de [[Phylliinae]] * familha de [[Pseudophasmatidae]] ** sosfamilha de [[Pseudophasmatinae]]|taille=30}}<gallery mode="packed"> Fichier:Clonopsis_gallica01.jpg|''Clonopsis gallica'' (Fasme gallès). Fichier:Extatosoma_Tiaratum.jpg|''Extatosoma tiaratum'' - feme. Fichier:Male_dilatata.JPG|''Heteropteryx dilatata'' - mascle. Fichier:LeafInsect.jpg|''[[Phyllium celebicum]]'' - feme. </gallery>{{colonnes|* ''[[Acanthomenexenus polyacanthus]]'' (Dorhn, 1910) * ''[[Acanthoxyla geisovii]]'' (Kaup, 1866) * ''[[Acanthoxyla inermis]]'' Salmon, 1955 * ''[[Acanthoxyla intermedia]]'' Salmon, 1955 * ''[[Acanthoxyla prasina]]'' (Westwood, 1859) * ''[[Achrioptera fallax]]'' Coquerel, 1861 * ''[[Achrioptera punctipes punctipes]]'' Audinet-Serville, 1838 * ''[[Acrophylla wuelfingi]]'' (Redtenbacher, 1908) * ''[[Alienobostra brocki]]'' (Hausleithner, 1987) * ''[[Anchiale maculata]]'' (Olivier, 1792) * ''[[Anisacantha difformis]]'' Redtenbacher, 1906 * ''[[Anisomorpha buprestoides]]'' (Stoll, 1813) * ''[[Anisomorpha ferruginea]]'' (Palisot de Beauvois, 1805) * ''[[Anisomorpha paromalus]]'' Westwood, 1859 * ''[[Aretaon asperrimus]]'' (Redtenbacher, 1906) * ''[[Bacillus atticus atticus]]'' Brunner, 1882 * ''[[Bacillus rossius rossius]]'' (Rossi, 1790) * ''[[Bacteria aetolus]]'' Westwood, 1859 * ''[[Bacteria ferula]]'' (Fabricius, 1793) * ''[[Baculofractum insigne]]'' (Brunner, 1907) * ''[[Brasidas samarensis]]'' Rehn & Rehn, 1939 * ''[[Calynda coronata]]'' Carl, 1913 * ''[[Canachus alligator]]'' Redtenbacher, 1908 * ''[[Carausius abbreviatus]]'' (Brunner, 1907) * ''[[Carausius alluaudi]]'' (Bolivar, 1895) * ''[[Carausius chani]]'' (Hausleithner, 1991) * ''[[Carausius morosus]]'' (de Sinéty, 1901) * ''[[Carausius sanguineoligatus]]'' (Brunner, 1907) * ''[[Carausius scotti]]'' Ferrière, 1912 * ''[[Caribbiophemora jamaicana]]'' Zompro, 2001 * ''[[Chondrotesthus woodfordi]]'' Kirby, 1896 * ''[[Clitarchus hookeri]]'' (White, 1846) * ''[[Clonaria fritzschei]]'' (Zompro, 2000) * ''[[Clonaria luethyi]]'' (Zompro, 2000) * ''[[Clonopsis gallica]]'' (Charpentier, 1825) * ''[[Cranidium gibbosum]]'' (Burmeister, 1838) * ''[[Creoxylus spinosus]]'' (Fabricius, 1775) * ''[[Cuniculina insignis]]'' (Wood-Mason, 1873) * ''[[Dares ulula]]'' (Westwiid, 1859) * ''[[Dares validispinus]]'' Stal, 1875 * ''[[Dares verrucosus]]'' Redtenbacher, 1906 * ''[[Diapheromera femorata]]'' (Say, 1824) * ''[[Diapherodes jamaicensis]]'' (Drury, 1773) * ''[[Dyme bifrons]]'' Stal, 1875 * ''[[Dyme rarospinosa]]'' Brunner, 1907 * ''[[Epidares nolimetangere]]'' (de Hann, 1842) * ''[[Eurycantha calcarata]]'' Lucas, 1869 * ''[[Eurycantha coriacea]]'' Redtenbacher, 1908 * ''[[Eurycnema goliath]]'' (Gray, 1834) * ''[[Eurycnema versirubra]]'' (Audinet-Serville, 1838) * ''[[Extatosoma tiaratum tiaratum]]'' (Macleay, 1826) * ''[[Haaniella dehaanii]]'' (Wetswood, 1859) * ''[[Haaniella grayii]]'' (Westwood, 1859) * ''[[Haaniella muelleri]]'' (de Haan, 1842) * ''[[Haaniella scabra]]'' (Redtenbacher, 1906) * ''[[Heteropteryx dilatata]]'' (Parkinson, 1798) * ''[[Hemiplasta falcata]]'' (Redtenbacher, 1908) * ''[[Lamponius guerini]]'' (Saussure, 1868) * ''[[Lonchodes cultratolobatus]]'' * ''[[Medauroidea extradentata]]'' * ''[[Neohirasea maerens]]'' * ''[[Oxyartes lamellatus]]'' * ''[[Oxyartes spinipennis]]'' * ''[[Oreophoetes peruana peruana]]'' P.S.G. {{numéro|84}} (voir le chapitre [[#Le P.S.G. (Phasmid Study Group)]]) * ''[[Peruphasma schultei]]'' * ''[[Phaenopharos herwaardeni]]'' * ''[[Phaenopharos khaoyaiensis]]'' * ''[[Phyllium giganteum]]'' * ''[[Phyllium philippinicum]]'' * ''[[Pseudophasma rufipes]]'' * ''[[Ramulus sp.]]'' P.S.G. {{numéro|144}} * ''[[Sipyloidea sipylus]]'' * ''[[Sungaya inexpectata]]''|taille=30}} === Registre fossil === Los [[Fossil|fossils]] de fasmes ont longtemps fa remontar l'òrdre de Phasmida a {{Nombre amb unitat|240 Ma}} (milions d'annadas). En 2021, una emprunta finament enregistrada sus un fragment de la fanga d'un ancian rieu, descobertat a [[Gonfaron]] dins lo [[Var (departament)|Var]] ([[Region francesa|région]] [[Provença-Aups-Còsta d'Azur]], França), es mai anciana d'environ {{Nombre amb unitat|30 Ma}}. Nommada ''Phasmichnus radagasti'', aqueste icnofossil sembla estretchament a ''[[Tropiderus childrenii]]'', un fasme-fuèlhe actual de l'est de l'[[Austràlia]].<ref>{{Ref-publicacion|lenga=en|doi=10.1038/s41598-021-00110-2}}.</ref> == Élevatge == === Espècias presenton de manièra courranta en elevatge === Òm pòt notar, demest las espècias los mai corants o los mai conudas :{{colonnes|* ''[[Acanthomenexenus polyacanthus]]'' (Dorhn, 1910) * ''[[Acanthoxyla geisovii]]'' (Kaup, 1866) * ''[[Acanthoxyla inermis]]'' Salmon, 1955 * ''[[Acanthoxyla intermedia]]'' Salmon, 1955 * ''[[Acanthoxyla prasina]]'' (Westwood, 1859) * ''[[Achrioptera fallax]]'' Coquerel, 1861 * ''[[Achrioptera punctipes punctipes]]'' Audinet-Serville, 1838 * ''[[Acrophylla wuelfingi]]'' (Redtenbacher, 1908) * ''[[Alienobostra brocki]]'' (Hausleithner, 1987) * ''[[Anchiale maculata]]'' (Olivier, 1792) * ''[[Anisacantha difformis]]'' Redtenbacher, 1906 * ''[[Anisomorpha buprestoides]]'' (Stoll, 1813) * ''[[Anisomorpha ferruginea]]'' (Palisot de Beauvois, 1805) * ''[[Anisomorpha paromalus]]'' Westwood, 1859 * ''[[Aretaon asperrimus]]'' (Redtenbacher, 1906) * ''[[Bacillus atticus atticus]]'' Brunner, 1882 * ''[[Bacillus rossius rossius]]'' (Rossi, 1790) * ''[[Bacteria aetolus]]'' Westwood, 1859 * ''[[Bacteria ferula]]'' (Fabricius, 1793) * ''[[Baculofractum insigne]]'' (Brunner, 1907) * ''[[Brasidas samarensis]]'' Rehn & Rehn, 1939 * ''[[Calynda coronata]]'' Carl, 1913 * ''[[Canachus alligator]]'' Redtenbacher, 1908 * ''[[Carausius abbreviatus]]'' (Brunner, 1907) * ''[[Carausius alluaudi]]'' (Bolivar, 1895) * ''[[Carausius chani]]'' (Hausleithner, 1991) * ''[[Carausius morosus]]'' (de Sinéty, 1901) * ''[[Carausius sanguineoligatus]]'' (Brunner, 1907) * ''[[Carausius scotti]]'' Ferrière, 1912 * ''[[Caribbiophemora jamaicana]]'' Zompro, 2001 * ''[[Chondrotesthus woodfordi]]'' Kirby, 1896 * ''[[Clitarchus hookeri]]'' (White, 1846) * ''[[Clonaria fritzschei]]'' (Zompro, 2000) * ''[[Clonaria luethyi]]'' (Zompro, 2000) * ''[[Clonopsis gallica]]'' (Charpentier, 1825) * ''[[Cranidium gibbosum]]'' (Burmeister, 1838) * ''[[Creoxylus spinosus]]'' (Fabricius, 1775) * ''[[Cuniculina insignis]]'' (Wood-Mason, 1873) * ''[[Dares ulula]]'' (Westwiid, 1859) * ''[[Dares validispinus]]'' Stal, 1875 * ''[[Dares verrucosus]]'' Redtenbacher, 1906 * ''[[Diapheromera femorata]]'' (Say, 1824) * ''[[Diapherodes jamaicensis]]'' (Drury, 1773) * ''[[Dyme bifrons]]'' Stal, 1875 * ''[[Dyme rarospinosa]]'' Brunner, 1907 * ''[[Epidares nolimetangere]]'' (de Hann, 1842) * ''[[Eurycantha calcarata]]'' Lucas, 1869 * ''[[Eurycantha coriacea]]'' Redtenbacher, 1908 * ''[[Eurycnema goliath]]'' (Gray, 1834) * ''[[Eurycnema versirubra]]'' (Audinet-Serville, 1838) * ''[[Extatosoma tiaratum tiaratum]]'' (Macleay, 1826) * ''[[Haaniella dehaanii]]'' (Wetswood, 1859) * ''[[Haaniella grayii]]'' (Westwood, 1859) * ''[[Haaniella muelleri]]'' (de Haan, 1842) * ''[[Haaniella scabra]]'' (Redtenbacher, 1906) * ''[[Heteropteryx dilatata]]'' (Parkinson, 1798) * ''[[Hemiplasta falcata]]'' (Redtenbacher, 1908) * ''[[Lamponius guerini]]'' (Saussure, 1868) * ''[[Lonchodes cultratolobatus]]'' * ''[[Medauroidea extradentata]]'' * ''[[Neohirasea maerens]]'' * ''[[Oxyartes lamellatus]]'' * ''[[Oxyartes spinipennis]]'' * ''[[Oreophoetes peruana peruana]]'' P.S.G. {{numéro|84}} (viure lo capítol [[#Le P.S.G. (Phasmid Study Group)]]) * ''[[Peruphasma schultei]]'' * ''[[Phaenopharos herwaardeni]]'' * ''[[Phaenopharos khaoyaiensis]]'' * ''[[Phyllium giganteum]]'' * ''[[Phyllium philippinicum]]'' * ''[[Pseudophasma rufipes]]'' * ''[[Ramulus sp.]]'' P.S.G. {{numèro|144}} * ''[[Sipyloidea sipylus]]'' * ''[[Sungaya inexpectata]]''|taille=30}} == Referéncies == <references responsive="1"></references> === Ligams extèrnes === * (en) Catalogue of Life : Phasmida Leach, 1815 (consulté le 2 novembre 2021) * (en) Fauna Europaea : Phasmatodea (consulté le 2 novembre 2021) syn. de Phasmatoptera * (fr + en) GBIF : Phasmida (consulté le 2 novembre 2021) * (fr + en) ITIS : Phasmida Leach, 1815 (consulté le 2 novembre 2021) * (en) NCBI : Phasmatodea (taxons inclus) * {{En}} [http://www.tolweb.org/ Tree of Life Web Project] : [http://www.tolweb.org/Phasmida/8249 Phasmida] * {{En}} [http://phasmida.speciesfile.org/HomePage/Phasmida/HomePage.aspx Phasmida species file] * [http://www.asper.org Association ASPER : Phasmes des Petites Antilles et 3 phasmes de France métropolitaine] * [http://phasmatodea.com Phasmatodea.com] - un site scientifique sur les phasmes avec des milliers de photos * {{Autoritats}} [[Categoria:Portal:Zoologia/Articles ligats]] 4kamab1b04tkun7p869uukn4339z5lc 2512911 2512909 2026-11-10T15:20:15Z PichonDesgordit 65926 Syntax 2512911 wikitext text/x-wiki Los fasmes (Phasmida) {{Taxobox debuta | animal | ''Phasmida'' | Phasmatodea_overview.jpg | Diferentas espècias de fasmes | classification=itis }} {{Taxobox | sosregne | Bilateria }} {{Taxobox | infraregne | Protostomia }} {{Taxobox | superembrancament | Ecdysozoa }} {{Taxobox | embrancament | Arthropoda }} {{Taxobox|sosembracament|Hexapoda}} {{Taxobox|classa|Insecta}} {{Taxobox|sosclassa|Pterygota}} {{Taxobox|infraclassa|Neoptera}} {{Taxobox|superòrdre|Polyneoptera}} {{Taxobox taxon|animal|òrdre|Phasmida|[[William Elford Leach|Leach]], [[1815 en science|1815]]}} {{Taxobox fin}} Los fasmes (Phasmida), mai rarament apelats '''fasmopteres''' (ou '''cheleutopteres'''), son un [[Òrdre (biologia)|ordre]] d'[[Insecta|insèctes]] [[Neoptera|neopteras]] contenan environ {{Nombre amb unitat|3500 espècias}}. De nombrós fasmes son mimetics,<ref>{{Ref-publicacion|lenga=en|nom=Bedford|p.=125–149|issn=0066-4170|doi=10.1146/annurev.en.23.010178.001013}}.</ref><ref>{{Ref-libre|nom=Foottit|nom2=H. Adler|isbn=978-1-118-94557-5|ISBN=978-1-118-94558-2|doi=10.1002/9781118945582.ch11}}.</ref> (parièrs a de fuèlhas, de tijas, o de brancas). Los fasmes son de còps utilizats coma animalas d'ornament e mai coma novèl animal de companhiá. La màger partida vivon dins de ambients tropicals. == Mode de vida == Los fasmes son de insèctes erbivòrs, se trobant atal enbàs de la cadena alimentari (òm obsèrva excepcionalament de cas de canibalisme en captivitat en rason de la promiscuitat de terrariums d'elevatge). Lors principals predators son de aucèls, de pichons [[Mammalia|mamifèras]] ([[Lemuridae|lemurids]], certans [[Rodentia|rosegaires]]), de insèctes ([[Prègadieu|prègadieus]], [[Formiga|formigas]], punaisas…) e de [[Araneae|aranhas]]. Per subreviure, se fondon dins lor environament en imitant a la perfeccion de buscalhas (amb totas lors particularitats : talha, nos, cicatritz des fuèlhas), de fuèlhas mòrts o verdas, e mai de [[Liquèn|liquèns]]. Òm parla dins aqueste cas d'homotipia et d'homocromia (respectivament « meteis fòrma, meteis color ») e aqueste tipe de mimetisme es a l'origina de son nom vernacular : lo « Baston del Diable ». Aqueste camoflatge es espoussat fins dins lor faiçon de se mòure, perqué se mudon lentament, per bassacadas, coma una baston balotat per lo ven. La màger part pòdon tanben restar perfèitament immobiles pendant de oras. D'unas espècias dispausan en autre de mejans de defensa, lors glandas protoracicas secretant alara divèrses substantius toxicas. Aquestes fasmes arboran de còps de colors aposematicas, non se confondant pas dins l'environament coma lors cosins citats precedentament. Lo fasme se noirís de plantas divèrses segon sa situacion geografica. En elevatge, se noirís regularament de romècs, de èura, de casse, de feuses, etc. == Reproduccion == [[Fichièr:Hypsipetes_amaurotis_(crying).JPG|vinheta|Aqueste aucèl insectivòr (<nowiki><i>Hypsipetes amaurotis</i></nowiki>) pòt manjar de fasmes, dont una partida de uóus subreviuràn als acides digestius de l'aucèl. Aquestes uòus pòdon aital se far transportar sus de longas distàncias e par exemple permetre a l'espècia de colonizar des illas]] Los fasmes pondon de uòus de manièra regulas a partir del moment ont son al estadi adulte, valent a dire al estadi L7 (Los L representan los mudas, e per la màger part de fasmes, la muda finala es l'estadi L7, la muda finala essent aquesta que mena a l'age adulte). Las femes pondon en mejana un a tres uòus per jòrs (fòrça variable segon los espècias). La reproduccion pòt èsser sexuat, mas pòt tanben se far per partenogenese telitoque, sins fecondacion, ne donant naissença qu'a de femes. Aital, per d'unas espècias, non pas res mascle n'a pas encòra estat trobat, son inexisténcia estant possible. En elevatge, la ponduda se far tota l'annada. L’estudi del grop ''Bacillus'' (Scali ''et al'' 2003) a mostrat l’existencia de tres modes de reproducius suplementaris que son l’androgenese (l’uòu non pas conte que lo genome mascle e dona de mascles e de femes), la gynogenese (quasiment l’invèrs de l’androgenese mas non dona pas que de femes) e l’hibridogenese (mecanisme particularament complèx correspondent a de crotzaments naturals entre espècias pròchas). == Diagnòsi des fasmes == Los fasmes constituïsson un grop que, en mai de caractèrs comuns als taxons de reng superior, regropa los caractèrs comuns segon : * aparelh bucal (mandibulas) de tipa trissador (erbivòrs), son de [[Erbivòr|phytophages]] ; * joncion cap-torax mai marcada, amb una granda capacitat articulariá de circumducion ; * torax divisat en tres partidas (protorax, mesotorax, metatorax) de manièra distinta ; * abdomèn divisat en 10 segments ; * joncion abdomèn-torax pas ges mobile, en çò d'unas familhas lo primièr segment abdominal es fusionat amb lo metatorax ; * preséncia d'una furca sus la partida ventrala del torax ; * 5 tarses, e 4 per los Timematidae ; * patas de tipe caminaira, generalament longas e primas, mai es non pas un caractèr general (contre-exemple del genre ''Eurycantha'') ; * capacitat d'autonomia (seccion reflèxa d'una pata) e de regeneracion de membres amb las mudas pendent los estadis de larva ; * preséncia d'un organ pre-operculaire sus lo 7e segment abdominal ; * capacitat de partenogenese (tirat qualques genres, per exemple ''Heteropteryx'', ''Haaniella'') ; * ponduda regulara (los uóus son pondudas tot la vida adulta, e non pas pondudas tot en grop) ; * de manièra generala, los fasmes son un òrdre d'insèctes mimetics, imitant la natura que les environen. Pòden aital ressemblar a de liquèn (''Antongilia laciniata'') o de fust, de buscalhas (''Clonopsis gallica'', ''Phobaeticus chani'') o de fuèlhas ; * Aven un desvelopament de tipe eterometabol, e mai precisament paurometabole. == Reparticion == Aqueste [[taxon]] compta {{Nombre amb unitat|3100|espècias}}, son nom vernacular es « ''fasmes'' ». Environ tres cents espècias se tròban actualament en elevatge (o aven estat abalidas). Òm tròba tres espècias sus lo territòri francés metropolitan, essencialament dins la mitada sud del país e lo long del litoral atlantica : * ''Clonopsis gallica'' : lo fasme gallès (mitat sud del país fins a la Bretagna) * ''Pyjinackeria masettii'' : lo « fasme espanhol » (mitat sud del país) * ''Bacillus rossius'' : lo fasme de Rossi (mitat sud del país) La majoritat de espècias presentan una distribucion tropicala et equatoriala (Asia, America e Oceania). Son mai rares en Africa continentala. Òm tròba notadament mai d'espècias dins los [[departament e region d'otramar]], notadament en [[Guaiana|Guiana francesa]]. ''Phobaeticus chani'', la mai longa de espècias d'aqueste grop, viure dins la province de Guangxi, en China. == Espècias actuals e fossils == === Classificacion de espècias actuals === L’òrdre de ''Phasmatodea'' compta 3 taxons jos-ordinals, lo detalh de [[Familha (biologia)|familhas]] e [[Sosfamilha (biologia)|sosfamilhas]] es donnat çai jos : 1. Sosòrdre de '''[[Agathemerodea]]''' * familha de [[Agathemeridae]] 2. Sosòrdre de '''Timematodea''' * familha de [[Timematidae]] ** sosfamilha de [[Timematinae]] 3. Sosòrdre de '''Verophasmatodea''' 3.1 Infraòrdre de '''[[Anareolatae]]''' * familha de [[Diapheromeridae]] ** sosfamilha de [[Diapheromerinae]] ** sosfamilha de [[Lonchodinae]] ** sosfamilha de [[Necrosciinae]] ** sosfamilha de [[Pachymorphinae]] ** sosfamilha de [[Palophinae]] * familha de [[Phasmatidae]] ** sosfamilha de [[Cladomorphinae]] ** sosfamilha de [[Clitumninae]] (de còps inclusa dins los Phasmatinae) ** sosfamilha de [[Eurycanthinae]] ** sosfamilha de [[Phasmatinae]] ** sosfamilha de [[Platycraninae]] ** sosfamilha de [[Tropidoderinae]] ** sosfamilha de [[Xeroderinae]] 3.2 Infraòrdre de '''[[Areolatae]]''' * familha de [[Aschiphasmatidae]] ** sosfamilha de [[Aschiphasmatinae]] ** sosfamilha de [[Korinninae]] * familha de [[Bacillidae]] ** sosfamilha de [[Bacillinae]] ** sosfamilha de [[Heteropteryginae]] ** sosfamilha de [[Pygirhynchinae]] * familha de [[Heteronemiidae]] * familha de [[Phylliidae]] ** sosfamilha de [[Phylliinae]] * familha de [[Pseudophasmatidae]] ** sosfamilha de [[Pseudophasmatinae]] <gallery mode="packed"> Fichièr:Clonopsis_gallica01.jpg|''Clonopsis gallica'' (Fasme gallès). Fichièr:Extatosoma_Tiaratum.jpg|''Extatosoma tiaratum'' - feme. Fichièr:Male_dilatata.JPG|''Heteropteryx dilatata'' - mascle. Fichièr:LeafInsect.jpg|''[[Phyllium celebicum]]'' - feme. </gallery> {| style="width:100%; border:0; background:transparent;" | style="width:50%; vertical-align:top; border:0;" | * ''[[Acanthomenexenus polyacanthus]]'' (Dorhn, 1910) * ''[[Acanthoxyla geisovii]]'' (Kaup, 1866) * ''[[Acanthoxyla inermis]]'' Salmon, 1955 * ''[[Acanthoxyla intermedia]]'' Salmon, 1955 * ''[[Acanthoxyla prasina]]'' (Westwood, 1859) * ''[[Achrioptera fallax]]'' Coquerel, 1861 * ''[[Achrioptera punctipes punctipes]]'' Audinet-Serville, 1838 * ''[[Acrophylla wuelfingi]]'' (Redtenbacher, 1908) * ''[[Alienobostra brocki]]'' (Hausleithner, 1987) * ''[[Anchiale maculata]]'' (Olivier, 1792) * ''[[Anisacantha difformis]]'' Redtenbacher, 1906 * ''[[Anisomorpha buprestoides]]'' (Stoll, 1813) * ''[[Anisomorpha ferruginea]]'' (Palisot de Beauvois, 1805) * ''[[Anisomorpha paromalus]]'' Westwood, 1859 * ''[[Aretaon asperrimus]]'' (Redtenbacher, 1906) * ''[[Bacillus atticus atticus]]'' Brunner, 1882 * ''[[Bacillus rossius rossius]]'' (Rossi, 1790) * ''[[Bacteria aetolus]]'' Westwood, 1859 * ''[[Bacteria ferula]]'' (Fabricius, 1793) * ''[[Baculofractum insigne]]'' (Brunner, 1907) * ''[[Brasidas samarensis]]'' Rehn & Rehn, 1939 * ''[[Calynda coronata]]'' Carl, 1913 * ''[[Canachus alligator]]'' Redtenbacher, 1908 * ''[[Carausius abbreviatus]]'' (Brunner, 1907) * ''[[Carausius alluaudi]]'' (Bolivar, 1895) * ''[[Carausius chani]]'' (Hausleithner, 1991) * ''[[Carausius morosus]]'' (de Sinéty, 1901) * ''[[Carausius sanguineoligatus]]'' (Brunner, 1907) * ''[[Carausius scotti]]'' Ferrière, 1912 * ''[[Caribbiophemora jamaicana]]'' Zompro, 2001 * ''[[Chondrotesthus woodfordi]]'' Kirby, 1896 * ''[[Clitarchus hookeri]]'' (White, 1846) * ''[[Clonaria fritzschei]]'' (Zompro, 2000) * ''[[Clonaria luethyi]]'' (Zompro, 2000) * ''[[Clonopsis gallica]]'' (Charpentier, 1825) * ''[[Cranidium gibbosum]]'' (Burmeister, 1838) | | style="width:50%; vertical-align:top; border:0;" | * ''[[Creoxylus spinosus]]'' (Fabricius, 1775) * ''[[Cuniculina insignis]]'' (Wood-Mason, 1873) * ''[[Dares ulula]]'' (Westwiid, 1859) * ''[[Dares validispinus]]'' Stal, 1875 * ''[[Dares verrucosus]]'' Redtenbacher, 1906 * ''[[Diapheromera femorata]]'' (Say, 1824) * ''[[Diapherodes jamaicensis]]'' (Drury, 1773) * ''[[Dyme bifrons]]'' Stal, 1875 * ''[[Dyme rarospinosa]]'' Brunner, 1907 * ''[[Epidares nolimetangere]]'' (de Hann, 1842) * ''[[Eurycantha calcarata]]'' Lucas, 1869 * ''[[Eurycantha coriacea]]'' Redtenbacher, 1908 * ''[[Eurycnema goliath]]'' (Gray, 1834) * ''[[Eurycnema versirubra]]'' (Audinet-Serville, 1838) * ''[[Extatosoma tiaratum tiaratum]]'' (Macleay, 1826) * ''[[Haaniella dehaanii]]'' (Wetswood, 1859) * ''[[Haaniella grayii]]'' (Westwood, 1859) * ''[[Haaniella muelleri]]'' (de Haan, 1842) * ''[[Haaniella scabra]]'' (Redtenbacher, 1906) * ''[[Heteropteryx dilatata]]'' (Parkinson, 1798) * ''[[Hemiplasta falcata]]'' (Redtenbacher, 1908) * ''[[Lamponius guerini]]'' (Saussure, 1868) * ''[[Lonchodes cultratolobatus]]'' * ''[[Medauroidea extradentata]]'' * ''[[Neohirasea maerens]]'' * ''[[Oxyartes lamellatus]]'' * ''[[Oxyartes spinipennis]]'' * ''[[Oreophoetes peruana peruana]]'' P.S.G. {{numéro|84}} (voir le chapitre [[#Le P.S.G. (Phasmid Study Group)]]) * ''[[Peruphasma schultei]]'' * ''[[Phaenopharos herwaardeni]]'' * ''[[Phaenopharos khaoyaiensis]]'' * ''[[Phyllium giganteum]]'' * ''[[Phyllium philippinicum]]'' * ''[[Pseudophasma rufipes]]'' * ''[[Ramulus sp.]]'' P.S.G. {{numéro|144}} * ''[[Sipyloidea sipylus]]'' * ''[[Sungaya inexpectata]]'' |} === Registre fossil === Los [[Fossil|fossils]] de fasmes ont longtemps fa remontar l'òrdre de Phasmida a {{Nombre amb unitat|240 Ma}} (milions d'annadas). En 2021, una emprunta finament enregistrada sus un fragment de la fanga d'un ancian rieu, descobertat a [[Gonfaron]] dins lo [[Var (departament)|Var]] ([[Region francesa|région]] [[Provença-Aups-Còsta d'Azur]], França), es mai anciana d'environ {{Nombre amb unitat|30 Ma}}. Nommada ''Phasmichnus radagasti'', aqueste icnofossil sembla estretchament a ''[[Tropiderus childrenii]]'', un fasme-fuèlhe actual de l'est de l'[[Austràlia]].<ref>{{Ref-publicacion|lenga=en|doi=10.1038/s41598-021-00110-2}}.</ref> == Élevatge == === Espècias presenton de manièra courranta en elevatge === Òm pòt notar, demest las espècias los mai corants o los mai conudas : * ''[[Acanthoxyla geisovii]]'' (Kaup, 1866) * ''[[Acanthoxyla inermis]]'' Salmon, 1955 * ''[[Acanthoxyla intermedia]]'' Salmon, 1955 * ''[[Acanthoxyla prasina]]'' (Westwood, 1859) * ''[[Achrioptera fallax]]'' Coquerel, 1861 * ''[[Achrioptera punctipes punctipes]]'' Audinet-Serville, 1838 * ''[[Acrophylla wuelfingi]]'' (Redtenbacher, 1908) * ''[[Alienobostra brocki]]'' (Hausleithner, 1987) * ''[[Anchiale maculata]]'' (Olivier, 1792) * ''[[Anisacantha difformis]]'' Redtenbacher, 1906 * ''[[Anisomorpha buprestoides]]'' (Stoll, 1813) * ''[[Anisomorpha ferruginea]]'' (Palisot de Beauvois, 1805) * ''[[Anisomorpha paromalus]]'' Westwood, 1859 * ''[[Aretaon asperrimus]]'' (Redtenbacher, 1906) * ''[[Bacillus atticus atticus]]'' Brunner, 1882 * ''[[Bacillus rossius rossius]]'' (Rossi, 1790) * ''[[Bacteria aetolus]]'' Westwood, 1859 * ''[[Bacteria ferula]]'' (Fabricius, 1793) * ''[[Baculofractum insigne]]'' (Brunner, 1907) * ''[[Brasidas samarensis]]'' Rehn & Rehn, 1939 * ''[[Calynda coronata]]'' Carl, 1913 * ''[[Canachus alligator]]'' Redtenbacher, 1908 * ''[[Carausius abbreviatus]]'' (Brunner, 1907) * ''[[Carausius alluaudi]]'' (Bolivar, 1895) * ''[[Carausius chani]]'' (Hausleithner, 1991) * ''[[Carausius morosus]]'' (de Sinéty, 1901) * ''[[Carausius sanguineoligatus]]'' (Brunner, 1907) * ''[[Carausius scotti]]'' Ferrière, 1912 * ''[[Caribbiophemora jamaicana]]'' Zompro, 2001 * ''[[Chondrotesthus woodfordi]]'' Kirby, 1896 * ''[[Clitarchus hookeri]]'' (White, 1846) * ''[[Clonaria fritzschei]]'' (Zompro, 2000) * ''[[Clonaria luethyi]]'' (Zompro, 2000) * ''[[Clonopsis gallica]]'' (Charpentier, 1825) * ''[[Cranidium gibbosum]]'' (Burmeister, 1838) * ''[[Creoxylus spinosus]]'' (Fabricius, 1775) * ''[[Cuniculina insignis]]'' (Wood-Mason, 1873) * ''[[Dares ulula]]'' (Westwiid, 1859) * ''[[Dares validispinus]]'' Stal, 1875 * ''[[Dares verrucosus]]'' Redtenbacher, 1906 * ''[[Diapheromera femorata]]'' (Say, 1824) * ''[[Diapherodes jamaicensis]]'' (Drury, 1773) * ''[[Dyme bifrons]]'' Stal, 1875 * ''[[Dyme rarospinosa]]'' Brunner, 1907 * ''[[Epidares nolimetangere]]'' (de Hann, 1842) * ''[[Eurycantha calcarata]]'' Lucas, 1869 * ''[[Eurycantha coriacea]]'' Redtenbacher, 1908 * ''[[Eurycnema goliath]]'' (Gray, 1834) * ''[[Eurycnema versirubra]]'' (Audinet-Serville, 1838) * ''[[Extatosoma tiaratum tiaratum]]'' (Macleay, 1826) * ''[[Haaniella dehaanii]]'' (Wetswood, 1859) * ''[[Haaniella grayii]]'' (Westwood, 1859) * ''[[Haaniella muelleri]]'' (de Haan, 1842) * ''[[Haaniella scabra]]'' (Redtenbacher, 1906) * ''[[Heteropteryx dilatata]]'' (Parkinson, 1798) * ''[[Hemiplasta falcata]]'' (Redtenbacher, 1908) * ''[[Lamponius guerini]]'' (Saussure, 1868) * ''[[Lonchodes cultratolobatus]]'' * ''[[Medauroidea extradentata]]'' * ''[[Neohirasea maerens]]'' * ''[[Oxyartes lamellatus]]'' * ''[[Oxyartes spinipennis]]'' * ''[[Oreophoetes peruana peruana]]'' P.S.G. {{numéro|84}} (viure lo capítol [[#Le P.S.G. (Phasmid Study Group)]]) * ''[[Peruphasma schultei]]'' * ''[[Phaenopharos herwaardeni]]'' * ''[[Phaenopharos khaoyaiensis]]'' * ''[[Phyllium giganteum]]'' * ''[[Phyllium philippinicum]]'' * ''[[Pseudophasma rufipes]]'' * ''[[Ramulus sp.]]'' P.S.G. {{numèro|144}} * ''[[Sipyloidea sipylus]]'' * ''[[Sungaya inexpectata]]''| == Referéncies == <references responsive="1"></references> === Ligams extèrnes === * (en) Catalogue of Life : Phasmida Leach, 1815 (consulté le 2 novembre 2021) * (en) Fauna Europaea : Phasmatodea (consulté le 2 novembre 2021) syn. de Phasmatoptera * (fr + en) GBIF : Phasmida (consulté le 2 novembre 2021) * (fr + en) ITIS : Phasmida Leach, 1815 (consulté le 2 novembre 2021) * (en) NCBI : Phasmatodea (taxons inclus) * {{En}} [http://www.tolweb.org/ Tree of Life Web Project] : [http://www.tolweb.org/Phasmida/8249 Phasmida] * {{En}} [http://phasmida.speciesfile.org/HomePage/Phasmida/HomePage.aspx Phasmida species file] * [http://www.asper.org Association ASPER : Phasmes des Petites Antilles et 3 phasmes de France métropolitaine] * [http://phasmatodea.com Phasmatodea.com] - un site scientifique sur les phasmes avec des milliers de photos * {{Autoritats}} [[Categoria:Portal:Zoologia/Articles ligats]] oepph7v3nxsxukx9ce374zsrezz5hjn 2512912 2512911 2026-11-10T15:21:07Z PichonDesgordit 65926 2512912 wikitext text/x-wiki {{Taxobox debuta | animal | ''Phasmida'' | Phasmatodea_overview.jpg | Diferentas espècias de fasmes | classification=itis }} {{Taxobox | sosregne | Bilateria }} {{Taxobox | infraregne | Protostomia }} {{Taxobox | superembrancament | Ecdysozoa }} {{Taxobox | embrancament | Arthropoda }} {{Taxobox|sosembracament|Hexapoda}} {{Taxobox|classa|Insecta}} {{Taxobox|sosclassa|Pterygota}} {{Taxobox|infraclassa|Neoptera}} {{Taxobox|superòrdre|Polyneoptera}} {{Taxobox taxon|animal|òrdre|Phasmida|[[William Elford Leach|Leach]], [[1815 en science|1815]]}} {{Taxobox fin}} Los fasmes (Phasmida), mai rarament apelats '''fasmopteres''' (ou '''cheleutopteres'''), son un [[Òrdre (biologia)|ordre]] d'[[Insecta|insèctes]] [[Neoptera|neopteras]] contenan environ {{Nombre amb unitat|3500 espècias}}. De nombrós fasmes son mimetics,<ref>{{Ref-publicacion|lenga=en|nom=Bedford|p.=125–149|issn=0066-4170|doi=10.1146/annurev.en.23.010178.001013}}.</ref><ref>{{Ref-libre|nom=Foottit|nom2=H. Adler|isbn=978-1-118-94557-5|ISBN=978-1-118-94558-2|doi=10.1002/9781118945582.ch11}}.</ref> (parièrs a de fuèlhas, de tijas, o de brancas). Los fasmes son de còps utilizats coma animalas d'ornament e mai coma novèl animal de companhiá. La màger partida vivon dins de ambients tropicals. == Mode de vida == Los fasmes son de insèctes erbivòrs, se trobant atal enbàs de la cadena alimentari (òm obsèrva excepcionalament de cas de canibalisme en captivitat en rason de la promiscuitat de terrariums d'elevatge). Lors principals predators son de aucèls, de pichons [[Mammalia|mamifèras]] ([[Lemuridae|lemurids]], certans [[Rodentia|rosegaires]]), de insèctes ([[Prègadieu|prègadieus]], [[Formiga|formigas]], punaisas…) e de [[Araneae|aranhas]]. Per subreviure, se fondon dins lor environament en imitant a la perfeccion de buscalhas (amb totas lors particularitats : talha, nos, cicatritz des fuèlhas), de fuèlhas mòrts o verdas, e mai de [[Liquèn|liquèns]]. Òm parla dins aqueste cas d'homotipia et d'homocromia (respectivament « meteis fòrma, meteis color ») e aqueste tipe de mimetisme es a l'origina de son nom vernacular : lo « Baston del Diable ». Aqueste camoflatge es espoussat fins dins lor faiçon de se mòure, perqué se mudon lentament, per bassacadas, coma una baston balotat per lo ven. La màger part pòdon tanben restar perfèitament immobiles pendant de oras. D'unas espècias dispausan en autre de mejans de defensa, lors glandas protoracicas secretant alara divèrses substantius toxicas. Aquestes fasmes arboran de còps de colors aposematicas, non se confondant pas dins l'environament coma lors cosins citats precedentament. Lo fasme se noirís de plantas divèrses segon sa situacion geografica. En elevatge, se noirís regularament de romècs, de èura, de casse, de feuses, etc. == Reproduccion == [[Fichièr:Hypsipetes_amaurotis_(crying).JPG|vinheta|Aqueste aucèl insectivòr (<nowiki>''Hypsipetes amaurotis''</nowiki>) pòt manjar de fasmes, dont una partida de uóus subreviuràn als acides digestius de l'aucèl. Aquestes uòus pòdon aital se far transportar sus de longas distàncias e par exemple permetre a l'espècia de colonizar des illas]] Los fasmes pondon de uòus de manièra regulas a partir del moment ont son al estadi adulte, valent a dire al estadi L7 (Los L representan los mudas, e per la màger part de fasmes, la muda finala es l'estadi L7, la muda finala essent aquesta que mena a l'age adulte). Las femes pondon en mejana un a tres uòus per jòrs (fòrça variable segon los espècias). La reproduccion pòt èsser sexuat, mas pòt tanben se far per partenogenese telitoque, sins fecondacion, ne donant naissença qu'a de femes. Aital, per d'unas espècias, non pas res mascle n'a pas encòra estat trobat, son inexisténcia estant possible. En elevatge, la ponduda se far tota l'annada. L’estudi del grop ''Bacillus'' (Scali ''et al'' 2003) a mostrat l’existencia de tres modes de reproducius suplementaris que son l’androgenese (l’uòu non pas conte que lo genome mascle e dona de mascles e de femes), la gynogenese (quasiment l’invèrs de l’androgenese mas non dona pas que de femes) e l’hibridogenese (mecanisme particularament complèx correspondent a de crotzaments naturals entre espècias pròchas). == Diagnòsi des fasmes == Los fasmes constituïsson un grop que, en mai de caractèrs comuns als taxons de reng superior, regropa los caractèrs comuns segon : * aparelh bucal (mandibulas) de tipa trissador (erbivòrs), son de [[Erbivòr|phytophages]] ; * joncion cap-torax mai marcada, amb una granda capacitat articulariá de circumducion ; * torax divisat en tres partidas (protorax, mesotorax, metatorax) de manièra distinta ; * abdomèn divisat en 10 segments ; * joncion abdomèn-torax pas ges mobile, en çò d'unas familhas lo primièr segment abdominal es fusionat amb lo metatorax ; * preséncia d'una furca sus la partida ventrala del torax ; * 5 tarses, e 4 per los Timematidae ; * patas de tipe caminaira, generalament longas e primas, mai es non pas un caractèr general (contre-exemple del genre ''Eurycantha'') ; * capacitat d'autonomia (seccion reflèxa d'una pata) e de regeneracion de membres amb las mudas pendent los estadis de larva ; * preséncia d'un organ pre-operculaire sus lo 7e segment abdominal ; * capacitat de partenogenese (tirat qualques genres, per exemple ''Heteropteryx'', ''Haaniella'') ; * ponduda regulara (los uóus son pondudas tot la vida adulta, e non pas pondudas tot en grop) ; * de manièra generala, los fasmes son un òrdre d'insèctes mimetics, imitant la natura que les environen. Pòden aital ressemblar a de liquèn (''Antongilia laciniata'') o de fust, de buscalhas (''Clonopsis gallica'', ''Phobaeticus chani'') o de fuèlhas ; * Aven un desvelopament de tipe eterometabol, e mai precisament paurometabole. == Reparticion == Aqueste [[taxon]] compta {{Nombre amb unitat|3100|espècias}}, son nom vernacular es « ''fasmes'' ». Environ tres cents espècias se tròban actualament en elevatge (o aven estat abalidas). Òm tròba tres espècias sus lo territòri francés metropolitan, essencialament dins la mitada sud del país e lo long del litoral atlantica : * ''Clonopsis gallica'' : lo fasme gallès (mitat sud del país fins a la Bretagna) * ''Pyjinackeria masettii'' : lo « fasme espanhol » (mitat sud del país) * ''Bacillus rossius'' : lo fasme de Rossi (mitat sud del país) La majoritat de espècias presentan una distribucion tropicala et equatoriala (Asia, America e Oceania). Son mai rares en Africa continentala. Òm tròba notadament mai d'espècias dins los [[departament e region d'otramar]], notadament en [[Guaiana|Guiana francesa]]. ''Phobaeticus chani'', la mai longa de espècias d'aqueste grop, viure dins la province de Guangxi, en China. == Espècias actuals e fossils == === Classificacion de espècias actuals === L’òrdre de ''Phasmatodea'' compta 3 taxons jos-ordinals, lo detalh de [[Familha (biologia)|familhas]] e [[Sosfamilha (biologia)|sosfamilhas]] es donnat çai jos : 1. Sosòrdre de '''[[Agathemerodea]]''' * familha de [[Agathemeridae]] 2. Sosòrdre de '''Timematodea''' * familha de [[Timematidae]] ** sosfamilha de [[Timematinae]] 3. Sosòrdre de '''Verophasmatodea''' 3.1 Infraòrdre de '''[[Anareolatae]]''' * familha de [[Diapheromeridae]] ** sosfamilha de [[Diapheromerinae]] ** sosfamilha de [[Lonchodinae]] ** sosfamilha de [[Necrosciinae]] ** sosfamilha de [[Pachymorphinae]] ** sosfamilha de [[Palophinae]] * familha de [[Phasmatidae]] ** sosfamilha de [[Cladomorphinae]] ** sosfamilha de [[Clitumninae]] (de còps inclusa dins los Phasmatinae) ** sosfamilha de [[Eurycanthinae]] ** sosfamilha de [[Phasmatinae]] ** sosfamilha de [[Platycraninae]] ** sosfamilha de [[Tropidoderinae]] ** sosfamilha de [[Xeroderinae]] 3.2 Infraòrdre de '''[[Areolatae]]''' * familha de [[Aschiphasmatidae]] ** sosfamilha de [[Aschiphasmatinae]] ** sosfamilha de [[Korinninae]] * familha de [[Bacillidae]] ** sosfamilha de [[Bacillinae]] ** sosfamilha de [[Heteropteryginae]] ** sosfamilha de [[Pygirhynchinae]] * familha de [[Heteronemiidae]] * familha de [[Phylliidae]] ** sosfamilha de [[Phylliinae]] * familha de [[Pseudophasmatidae]] ** sosfamilha de [[Pseudophasmatinae]] <gallery mode="packed"> Fichièr:Clonopsis_gallica01.jpg|''Clonopsis gallica'' (Fasme gallès). Fichièr:Extatosoma_Tiaratum.jpg|''Extatosoma tiaratum'' - feme. Fichièr:Male_dilatata.JPG|''Heteropteryx dilatata'' - mascle. Fichièr:LeafInsect.jpg|''[[Phyllium celebicum]]'' - feme. </gallery> {| style="width:100%; border:0; background:transparent;" | style="width:50%; vertical-align:top; border:0;" | * ''[[Acanthomenexenus polyacanthus]]'' (Dorhn, 1910) * ''[[Acanthoxyla geisovii]]'' (Kaup, 1866) * ''[[Acanthoxyla inermis]]'' Salmon, 1955 * ''[[Acanthoxyla intermedia]]'' Salmon, 1955 * ''[[Acanthoxyla prasina]]'' (Westwood, 1859) * ''[[Achrioptera fallax]]'' Coquerel, 1861 * ''[[Achrioptera punctipes punctipes]]'' Audinet-Serville, 1838 * ''[[Acrophylla wuelfingi]]'' (Redtenbacher, 1908) * ''[[Alienobostra brocki]]'' (Hausleithner, 1987) * ''[[Anchiale maculata]]'' (Olivier, 1792) * ''[[Anisacantha difformis]]'' Redtenbacher, 1906 * ''[[Anisomorpha buprestoides]]'' (Stoll, 1813) * ''[[Anisomorpha ferruginea]]'' (Palisot de Beauvois, 1805) * ''[[Anisomorpha paromalus]]'' Westwood, 1859 * ''[[Aretaon asperrimus]]'' (Redtenbacher, 1906) * ''[[Bacillus atticus atticus]]'' Brunner, 1882 * ''[[Bacillus rossius rossius]]'' (Rossi, 1790) * ''[[Bacteria aetolus]]'' Westwood, 1859 * ''[[Bacteria ferula]]'' (Fabricius, 1793) * ''[[Baculofractum insigne]]'' (Brunner, 1907) * ''[[Brasidas samarensis]]'' Rehn & Rehn, 1939 * ''[[Calynda coronata]]'' Carl, 1913 * ''[[Canachus alligator]]'' Redtenbacher, 1908 * ''[[Carausius abbreviatus]]'' (Brunner, 1907) * ''[[Carausius alluaudi]]'' (Bolivar, 1895) * ''[[Carausius chani]]'' (Hausleithner, 1991) * ''[[Carausius morosus]]'' (de Sinéty, 1901) * ''[[Carausius sanguineoligatus]]'' (Brunner, 1907) * ''[[Carausius scotti]]'' Ferrière, 1912 * ''[[Caribbiophemora jamaicana]]'' Zompro, 2001 * ''[[Chondrotesthus woodfordi]]'' Kirby, 1896 * ''[[Clitarchus hookeri]]'' (White, 1846) * ''[[Clonaria fritzschei]]'' (Zompro, 2000) * ''[[Clonaria luethyi]]'' (Zompro, 2000) * ''[[Clonopsis gallica]]'' (Charpentier, 1825) * ''[[Cranidium gibbosum]]'' (Burmeister, 1838) | | style="width:50%; vertical-align:top; border:0;" | * ''[[Creoxylus spinosus]]'' (Fabricius, 1775) * ''[[Cuniculina insignis]]'' (Wood-Mason, 1873) * ''[[Dares ulula]]'' (Westwiid, 1859) * ''[[Dares validispinus]]'' Stal, 1875 * ''[[Dares verrucosus]]'' Redtenbacher, 1906 * ''[[Diapheromera femorata]]'' (Say, 1824) * ''[[Diapherodes jamaicensis]]'' (Drury, 1773) * ''[[Dyme bifrons]]'' Stal, 1875 * ''[[Dyme rarospinosa]]'' Brunner, 1907 * ''[[Epidares nolimetangere]]'' (de Hann, 1842) * ''[[Eurycantha calcarata]]'' Lucas, 1869 * ''[[Eurycantha coriacea]]'' Redtenbacher, 1908 * ''[[Eurycnema goliath]]'' (Gray, 1834) * ''[[Eurycnema versirubra]]'' (Audinet-Serville, 1838) * ''[[Extatosoma tiaratum tiaratum]]'' (Macleay, 1826) * ''[[Haaniella dehaanii]]'' (Wetswood, 1859) * ''[[Haaniella grayii]]'' (Westwood, 1859) * ''[[Haaniella muelleri]]'' (de Haan, 1842) * ''[[Haaniella scabra]]'' (Redtenbacher, 1906) * ''[[Heteropteryx dilatata]]'' (Parkinson, 1798) * ''[[Hemiplasta falcata]]'' (Redtenbacher, 1908) * ''[[Lamponius guerini]]'' (Saussure, 1868) * ''[[Lonchodes cultratolobatus]]'' * ''[[Medauroidea extradentata]]'' * ''[[Neohirasea maerens]]'' * ''[[Oxyartes lamellatus]]'' * ''[[Oxyartes spinipennis]]'' * ''[[Oreophoetes peruana peruana]]'' P.S.G. {{numéro|84}} (voir le chapitre [[#Le P.S.G. (Phasmid Study Group)]]) * ''[[Peruphasma schultei]]'' * ''[[Phaenopharos herwaardeni]]'' * ''[[Phaenopharos khaoyaiensis]]'' * ''[[Phyllium giganteum]]'' * ''[[Phyllium philippinicum]]'' * ''[[Pseudophasma rufipes]]'' * ''[[Ramulus sp.]]'' P.S.G. {{numéro|144}} * ''[[Sipyloidea sipylus]]'' * ''[[Sungaya inexpectata]]'' |} === Registre fossil === Los [[Fossil|fossils]] de fasmes ont longtemps fa remontar l'òrdre de Phasmida a {{Nombre amb unitat|240 Ma}} (milions d'annadas). En 2021, una emprunta finament enregistrada sus un fragment de la fanga d'un ancian rieu, descobertat a [[Gonfaron]] dins lo [[Var (departament)|Var]] ([[Region francesa|région]] [[Provença-Aups-Còsta d'Azur]], França), es mai anciana d'environ {{Nombre amb unitat|30 Ma}}. Nommada ''Phasmichnus radagasti'', aqueste icnofossil sembla estretchament a ''[[Tropiderus childrenii]]'', un fasme-fuèlhe actual de l'est de l'[[Austràlia]].<ref>{{Ref-publicacion|lenga=en|doi=10.1038/s41598-021-00110-2}}.</ref> == Élevatge == === Espècias presenton de manièra courranta en elevatge === Òm pòt notar, demest las espècias los mai corants o los mai conudas : * ''[[Acanthoxyla geisovii]]'' (Kaup, 1866) * ''[[Acanthoxyla inermis]]'' Salmon, 1955 * ''[[Acanthoxyla intermedia]]'' Salmon, 1955 * ''[[Acanthoxyla prasina]]'' (Westwood, 1859) * ''[[Achrioptera fallax]]'' Coquerel, 1861 * ''[[Achrioptera punctipes punctipes]]'' Audinet-Serville, 1838 * ''[[Acrophylla wuelfingi]]'' (Redtenbacher, 1908) * ''[[Alienobostra brocki]]'' (Hausleithner, 1987) * ''[[Anchiale maculata]]'' (Olivier, 1792) * ''[[Anisacantha difformis]]'' Redtenbacher, 1906 * ''[[Anisomorpha buprestoides]]'' (Stoll, 1813) * ''[[Anisomorpha ferruginea]]'' (Palisot de Beauvois, 1805) * ''[[Anisomorpha paromalus]]'' Westwood, 1859 * ''[[Aretaon asperrimus]]'' (Redtenbacher, 1906) * ''[[Bacillus atticus atticus]]'' Brunner, 1882 * ''[[Bacillus rossius rossius]]'' (Rossi, 1790) * ''[[Bacteria aetolus]]'' Westwood, 1859 * ''[[Bacteria ferula]]'' (Fabricius, 1793) * ''[[Baculofractum insigne]]'' (Brunner, 1907) * ''[[Brasidas samarensis]]'' Rehn & Rehn, 1939 * ''[[Calynda coronata]]'' Carl, 1913 * ''[[Canachus alligator]]'' Redtenbacher, 1908 * ''[[Carausius abbreviatus]]'' (Brunner, 1907) * ''[[Carausius alluaudi]]'' (Bolivar, 1895) * ''[[Carausius chani]]'' (Hausleithner, 1991) * ''[[Carausius morosus]]'' (de Sinéty, 1901) * ''[[Carausius sanguineoligatus]]'' (Brunner, 1907) * ''[[Carausius scotti]]'' Ferrière, 1912 * ''[[Caribbiophemora jamaicana]]'' Zompro, 2001 * ''[[Chondrotesthus woodfordi]]'' Kirby, 1896 * ''[[Clitarchus hookeri]]'' (White, 1846) * ''[[Clonaria fritzschei]]'' (Zompro, 2000) * ''[[Clonaria luethyi]]'' (Zompro, 2000) * ''[[Clonopsis gallica]]'' (Charpentier, 1825) * ''[[Cranidium gibbosum]]'' (Burmeister, 1838) * ''[[Creoxylus spinosus]]'' (Fabricius, 1775) * ''[[Cuniculina insignis]]'' (Wood-Mason, 1873) * ''[[Dares ulula]]'' (Westwiid, 1859) * ''[[Dares validispinus]]'' Stal, 1875 * ''[[Dares verrucosus]]'' Redtenbacher, 1906 * ''[[Diapheromera femorata]]'' (Say, 1824) * ''[[Diapherodes jamaicensis]]'' (Drury, 1773) * ''[[Dyme bifrons]]'' Stal, 1875 * ''[[Dyme rarospinosa]]'' Brunner, 1907 * ''[[Epidares nolimetangere]]'' (de Hann, 1842) * ''[[Eurycantha calcarata]]'' Lucas, 1869 * ''[[Eurycantha coriacea]]'' Redtenbacher, 1908 * ''[[Eurycnema goliath]]'' (Gray, 1834) * ''[[Eurycnema versirubra]]'' (Audinet-Serville, 1838) * ''[[Extatosoma tiaratum tiaratum]]'' (Macleay, 1826) * ''[[Haaniella dehaanii]]'' (Wetswood, 1859) * ''[[Haaniella grayii]]'' (Westwood, 1859) * ''[[Haaniella muelleri]]'' (de Haan, 1842) * ''[[Haaniella scabra]]'' (Redtenbacher, 1906) * ''[[Heteropteryx dilatata]]'' (Parkinson, 1798) * ''[[Hemiplasta falcata]]'' (Redtenbacher, 1908) * ''[[Lamponius guerini]]'' (Saussure, 1868) * ''[[Lonchodes cultratolobatus]]'' * ''[[Medauroidea extradentata]]'' * ''[[Neohirasea maerens]]'' * ''[[Oxyartes lamellatus]]'' * ''[[Oxyartes spinipennis]]'' * ''[[Oreophoetes peruana peruana]]'' P.S.G. {{numéro|84}} (viure lo capítol [[#Le P.S.G. (Phasmid Study Group)]]) * ''[[Peruphasma schultei]]'' * ''[[Phaenopharos herwaardeni]]'' * ''[[Phaenopharos khaoyaiensis]]'' * ''[[Phyllium giganteum]]'' * ''[[Phyllium philippinicum]]'' * ''[[Pseudophasma rufipes]]'' * ''[[Ramulus sp.]]'' P.S.G. {{numèro|144}} * ''[[Sipyloidea sipylus]]'' * ''[[Sungaya inexpectata]]''| == Referéncies == <references responsive="1"></references> === Ligams extèrnes === * (en) Catalogue of Life : Phasmida Leach, 1815 (consulté le 2 novembre 2021) * (en) Fauna Europaea : Phasmatodea (consulté le 2 novembre 2021) syn. de Phasmatoptera * (fr + en) GBIF : Phasmida (consulté le 2 novembre 2021) * (fr + en) ITIS : Phasmida Leach, 1815 (consulté le 2 novembre 2021) * (en) NCBI : Phasmatodea (taxons inclus) * {{En}} [http://www.tolweb.org/ Tree of Life Web Project] : [http://www.tolweb.org/Phasmida/8249 Phasmida] * {{En}} [http://phasmida.speciesfile.org/HomePage/Phasmida/HomePage.aspx Phasmida species file] * [http://www.asper.org Association ASPER : Phasmes des Petites Antilles et 3 phasmes de France métropolitaine] * [http://phasmatodea.com Phasmatodea.com] - un site scientifique sur les phasmes avec des milliers de photos * {{Autoritats}} [[Categoria:Portal:Zoologia/Articles ligats]] 77dfe1fw0pofk69fe4tehfvplopmofn 2512913 2512912 2026-11-10T16:47:20Z Toku 7678 2512913 wikitext text/x-wiki {{Ortografia}} {{Taxobox debuta | animal | ''Phasmida'' | Phasmatodea_overview.jpg | Diferentas espècias de fasmes | classification=itis }} {{Taxobox | sosregne | Bilateria }} {{Taxobox | infraregne | Protostomia }} {{Taxobox | superembrancament | Ecdysozoa }} {{Taxobox | embrancament | Arthropoda }} {{Taxobox|sosembracament|Hexapoda}} {{Taxobox|classa|Insecta}} {{Taxobox|sosclassa|Pterygota}} {{Taxobox|infraclassa|Neoptera}} {{Taxobox|superòrdre|Polyneoptera}} {{Taxobox taxon|animal|òrdre|Phasmida|[[William Elford Leach|Leach]], [[1815 en science|1815]]}} {{Taxobox fin}} Los fasmes (Phasmida), mai rarament apelats '''fasmopteres''' (ou '''cheleutopteres'''), son un [[Òrdre (biologia)|ordre]] d'[[Insecta|insèctes]] [[Neoptera|neopteras]] contenan environ {{Nombre amb unitat|3500 espècias}}. De nombrós fasmes son mimetics,<ref>{{Ref-publicacion|lenga=en|nom=Bedford|p.=125–149|issn=0066-4170|doi=10.1146/annurev.en.23.010178.001013}}.</ref><ref>{{Ref-libre|nom=Foottit|nom2=H. Adler|isbn=978-1-118-94557-5|ISBN=978-1-118-94558-2|doi=10.1002/9781118945582.ch11}}.</ref> (parièrs a de fuèlhas, de tijas, o de brancas). Los fasmes son de còps utilizats coma animalas d'ornament e mai coma novèl animal de companhiá. La màger partida vivon dins de ambients tropicals. == Mode de vida == Los fasmes son de insèctes erbivòrs, se trobant atal enbàs de la cadena alimentari (òm obsèrva excepcionalament de cas de canibalisme en captivitat en rason de la promiscuitat de terrariums d'elevatge). Lors principals predators son de aucèls, de pichons [[Mammalia|mamifèras]] ([[Lemuridae|lemurids]], certans [[Rodentia|rosegaires]]), de insèctes ([[Prègadieu|prègadieus]], [[Formiga|formigas]], punaisas…) e de [[Araneae|aranhas]]. Per subreviure, se fondon dins lor environament en imitant a la perfeccion de buscalhas (amb totas lors particularitats : talha, nos, cicatritz des fuèlhas), de fuèlhas mòrts o verdas, e mai de [[Liquèn|liquèns]]. Òm parla dins aqueste cas d'homotipia et d'homocromia (respectivament « meteis fòrma, meteis color ») e aqueste tipe de mimetisme es a l'origina de son nom vernacular : lo « Baston del Diable ». Aqueste camoflatge es espoussat fins dins lor faiçon de se mòure, perqué se mudon lentament, per bassacadas, coma una baston balotat per lo ven. La màger part pòdon tanben restar perfèitament immobiles pendant de oras. D'unas espècias dispausan en autre de mejans de defensa, lors glandas protoracicas secretant alara divèrses substantius toxicas. Aquestes fasmes arboran de còps de colors aposematicas, non se confondant pas dins l'environament coma lors cosins citats precedentament. Lo fasme se noirís de plantas divèrses segon sa situacion geografica. En elevatge, se noirís regularament de romècs, de èura, de casse, de feuses, etc. == Reproduccion == [[Fichièr:Hypsipetes_amaurotis_(crying).JPG|vinheta|Aqueste aucèl insectivòr (<nowiki>''Hypsipetes amaurotis''</nowiki>) pòt manjar de fasmes, dont una partida de uóus subreviuràn als acides digestius de l'aucèl. Aquestes uòus pòdon aital se far transportar sus de longas distàncias e par exemple permetre a l'espècia de colonizar des illas]] Los fasmes pondon de uòus de manièra regulas a partir del moment ont son al estadi adulte, valent a dire al estadi L7 (Los L representan los mudas, e per la màger part de fasmes, la muda finala es l'estadi L7, la muda finala essent aquesta que mena a l'age adulte). Las femes pondon en mejana un a tres uòus per jòrs (fòrça variable segon los espècias). La reproduccion pòt èsser sexuat, mas pòt tanben se far per partenogenese telitoque, sins fecondacion, ne donant naissença qu'a de femes. Aital, per d'unas espècias, non pas res mascle n'a pas encòra estat trobat, son inexisténcia estant possible. En elevatge, la ponduda se far tota l'annada. L’estudi del grop ''Bacillus'' (Scali ''et al'' 2003) a mostrat l’existencia de tres modes de reproducius suplementaris que son l’androgenese (l’uòu non pas conte que lo genome mascle e dona de mascles e de femes), la gynogenese (quasiment l’invèrs de l’androgenese mas non dona pas que de femes) e l’hibridogenese (mecanisme particularament complèx correspondent a de crotzaments naturals entre espècias pròchas). == Diagnòsi des fasmes == Los fasmes constituïsson un grop que, en mai de caractèrs comuns als taxons de reng superior, regropa los caractèrs comuns segon : * aparelh bucal (mandibulas) de tipa trissador (erbivòrs), son de [[Erbivòr|phytophages]] ; * joncion cap-torax mai marcada, amb una granda capacitat articulariá de circumducion ; * torax divisat en tres partidas (protorax, mesotorax, metatorax) de manièra distinta ; * abdomèn divisat en 10 segments ; * joncion abdomèn-torax pas ges mobile, en çò d'unas familhas lo primièr segment abdominal es fusionat amb lo metatorax ; * preséncia d'una furca sus la partida ventrala del torax ; * 5 tarses, e 4 per los Timematidae ; * patas de tipe caminaira, generalament longas e primas, mai es non pas un caractèr general (contre-exemple del genre ''Eurycantha'') ; * capacitat d'autonomia (seccion reflèxa d'una pata) e de regeneracion de membres amb las mudas pendent los estadis de larva ; * preséncia d'un organ pre-operculaire sus lo 7e segment abdominal ; * capacitat de partenogenese (tirat qualques genres, per exemple ''Heteropteryx'', ''Haaniella'') ; * ponduda regulara (los uóus son pondudas tot la vida adulta, e non pas pondudas tot en grop) ; * de manièra generala, los fasmes son un òrdre d'insèctes mimetics, imitant la natura que les environen. Pòden aital ressemblar a de liquèn (''Antongilia laciniata'') o de fust, de buscalhas (''Clonopsis gallica'', ''Phobaeticus chani'') o de fuèlhas ; * Aven un desvelopament de tipe eterometabol, e mai precisament paurometabole. == Reparticion == Aqueste [[taxon]] compta {{Nombre amb unitat|3100|espècias}}, son nom vernacular es « ''fasmes'' ». Environ tres cents espècias se tròban actualament en elevatge (o aven estat abalidas). Òm tròba tres espècias sus lo territòri francés metropolitan, essencialament dins la mitada sud del país e lo long del litoral atlantica : * ''Clonopsis gallica'' : lo fasme gallès (mitat sud del país fins a la Bretagna) * ''Pyjinackeria masettii'' : lo « fasme espanhol » (mitat sud del país) * ''Bacillus rossius'' : lo fasme de Rossi (mitat sud del país) La majoritat de espècias presentan una distribucion tropicala et equatoriala (Asia, America e Oceania). Son mai rares en Africa continentala. Òm tròba notadament mai d'espècias dins los [[departament e region d'otramar]], notadament en [[Guaiana|Guiana francesa]]. ''Phobaeticus chani'', la mai longa de espècias d'aqueste grop, viure dins la province de Guangxi, en China. == Espècias actuals e fossils == === Classificacion de espècias actuals === L’òrdre de ''Phasmatodea'' compta 3 taxons jos-ordinals, lo detalh de [[Familha (biologia)|familhas]] e [[Sosfamilha (biologia)|sosfamilhas]] es donnat çai jos : 1. Sosòrdre de '''[[Agathemerodea]]''' * familha de [[Agathemeridae]] 2. Sosòrdre de '''Timematodea''' * familha de [[Timematidae]] ** sosfamilha de [[Timematinae]] 3. Sosòrdre de '''Verophasmatodea''' 3.1 Infraòrdre de '''[[Anareolatae]]''' * familha de [[Diapheromeridae]] ** sosfamilha de [[Diapheromerinae]] ** sosfamilha de [[Lonchodinae]] ** sosfamilha de [[Necrosciinae]] ** sosfamilha de [[Pachymorphinae]] ** sosfamilha de [[Palophinae]] * familha de [[Phasmatidae]] ** sosfamilha de [[Cladomorphinae]] ** sosfamilha de [[Clitumninae]] (de còps inclusa dins los Phasmatinae) ** sosfamilha de [[Eurycanthinae]] ** sosfamilha de [[Phasmatinae]] ** sosfamilha de [[Platycraninae]] ** sosfamilha de [[Tropidoderinae]] ** sosfamilha de [[Xeroderinae]] 3.2 Infraòrdre de '''[[Areolatae]]''' * familha de [[Aschiphasmatidae]] ** sosfamilha de [[Aschiphasmatinae]] ** sosfamilha de [[Korinninae]] * familha de [[Bacillidae]] ** sosfamilha de [[Bacillinae]] ** sosfamilha de [[Heteropteryginae]] ** sosfamilha de [[Pygirhynchinae]] * familha de [[Heteronemiidae]] * familha de [[Phylliidae]] ** sosfamilha de [[Phylliinae]] * familha de [[Pseudophasmatidae]] ** sosfamilha de [[Pseudophasmatinae]] <gallery mode="packed"> Fichièr:Clonopsis_gallica01.jpg|''Clonopsis gallica'' (Fasme gallès). Fichièr:Extatosoma_Tiaratum.jpg|''Extatosoma tiaratum'' - feme. Fichièr:Male_dilatata.JPG|''Heteropteryx dilatata'' - mascle. Fichièr:LeafInsect.jpg|''[[Phyllium celebicum]]'' - feme. </gallery> {| style="width:100%; border:0; background:transparent;" | style="width:50%; vertical-align:top; border:0;" | * ''[[Acanthomenexenus polyacanthus]]'' (Dorhn, 1910) * ''[[Acanthoxyla geisovii]]'' (Kaup, 1866) * ''[[Acanthoxyla inermis]]'' Salmon, 1955 * ''[[Acanthoxyla intermedia]]'' Salmon, 1955 * ''[[Acanthoxyla prasina]]'' (Westwood, 1859) * ''[[Achrioptera fallax]]'' Coquerel, 1861 * ''[[Achrioptera punctipes punctipes]]'' Audinet-Serville, 1838 * ''[[Acrophylla wuelfingi]]'' (Redtenbacher, 1908) * ''[[Alienobostra brocki]]'' (Hausleithner, 1987) * ''[[Anchiale maculata]]'' (Olivier, 1792) * ''[[Anisacantha difformis]]'' Redtenbacher, 1906 * ''[[Anisomorpha buprestoides]]'' (Stoll, 1813) * ''[[Anisomorpha ferruginea]]'' (Palisot de Beauvois, 1805) * ''[[Anisomorpha paromalus]]'' Westwood, 1859 * ''[[Aretaon asperrimus]]'' (Redtenbacher, 1906) * ''[[Bacillus atticus atticus]]'' Brunner, 1882 * ''[[Bacillus rossius rossius]]'' (Rossi, 1790) * ''[[Bacteria aetolus]]'' Westwood, 1859 * ''[[Bacteria ferula]]'' (Fabricius, 1793) * ''[[Baculofractum insigne]]'' (Brunner, 1907) * ''[[Brasidas samarensis]]'' Rehn & Rehn, 1939 * ''[[Calynda coronata]]'' Carl, 1913 * ''[[Canachus alligator]]'' Redtenbacher, 1908 * ''[[Carausius abbreviatus]]'' (Brunner, 1907) * ''[[Carausius alluaudi]]'' (Bolivar, 1895) * ''[[Carausius chani]]'' (Hausleithner, 1991) * ''[[Carausius morosus]]'' (de Sinéty, 1901) * ''[[Carausius sanguineoligatus]]'' (Brunner, 1907) * ''[[Carausius scotti]]'' Ferrière, 1912 * ''[[Caribbiophemora jamaicana]]'' Zompro, 2001 * ''[[Chondrotesthus woodfordi]]'' Kirby, 1896 * ''[[Clitarchus hookeri]]'' (White, 1846) * ''[[Clonaria fritzschei]]'' (Zompro, 2000) * ''[[Clonaria luethyi]]'' (Zompro, 2000) * ''[[Clonopsis gallica]]'' (Charpentier, 1825) * ''[[Cranidium gibbosum]]'' (Burmeister, 1838) | | style="width:50%; vertical-align:top; border:0;" | * ''[[Creoxylus spinosus]]'' (Fabricius, 1775) * ''[[Cuniculina insignis]]'' (Wood-Mason, 1873) * ''[[Dares ulula]]'' (Westwiid, 1859) * ''[[Dares validispinus]]'' Stal, 1875 * ''[[Dares verrucosus]]'' Redtenbacher, 1906 * ''[[Diapheromera femorata]]'' (Say, 1824) * ''[[Diapherodes jamaicensis]]'' (Drury, 1773) * ''[[Dyme bifrons]]'' Stal, 1875 * ''[[Dyme rarospinosa]]'' Brunner, 1907 * ''[[Epidares nolimetangere]]'' (de Hann, 1842) * ''[[Eurycantha calcarata]]'' Lucas, 1869 * ''[[Eurycantha coriacea]]'' Redtenbacher, 1908 * ''[[Eurycnema goliath]]'' (Gray, 1834) * ''[[Eurycnema versirubra]]'' (Audinet-Serville, 1838) * ''[[Extatosoma tiaratum tiaratum]]'' (Macleay, 1826) * ''[[Haaniella dehaanii]]'' (Wetswood, 1859) * ''[[Haaniella grayii]]'' (Westwood, 1859) * ''[[Haaniella muelleri]]'' (de Haan, 1842) * ''[[Haaniella scabra]]'' (Redtenbacher, 1906) * ''[[Heteropteryx dilatata]]'' (Parkinson, 1798) * ''[[Hemiplasta falcata]]'' (Redtenbacher, 1908) * ''[[Lamponius guerini]]'' (Saussure, 1868) * ''[[Lonchodes cultratolobatus]]'' * ''[[Medauroidea extradentata]]'' * ''[[Neohirasea maerens]]'' * ''[[Oxyartes lamellatus]]'' * ''[[Oxyartes spinipennis]]'' * ''[[Oreophoetes peruana peruana]]'' P.S.G. {{numéro|84}} (voir le chapitre [[#Le P.S.G. (Phasmid Study Group)]]) * ''[[Peruphasma schultei]]'' * ''[[Phaenopharos herwaardeni]]'' * ''[[Phaenopharos khaoyaiensis]]'' * ''[[Phyllium giganteum]]'' * ''[[Phyllium philippinicum]]'' * ''[[Pseudophasma rufipes]]'' * ''[[Ramulus sp.]]'' P.S.G. {{numéro|144}} * ''[[Sipyloidea sipylus]]'' * ''[[Sungaya inexpectata]]'' |} === Registre fossil === Los [[Fossil|fossils]] de fasmes ont longtemps fa remontar l'òrdre de Phasmida a {{Nombre amb unitat|240 Ma}} (milions d'annadas). En 2021, una emprunta finament enregistrada sus un fragment de la fanga d'un ancian rieu, descobertat a [[Gonfaron]] dins lo [[Var (departament)|Var]] ([[Region francesa|région]] [[Provença-Aups-Còsta d'Azur]], França), es mai anciana d'environ {{Nombre amb unitat|30 Ma}}. Nommada ''Phasmichnus radagasti'', aqueste icnofossil sembla estretchament a ''[[Tropiderus childrenii]]'', un fasme-fuèlhe actual de l'est de l'[[Austràlia]].<ref>{{Ref-publicacion|lenga=en|doi=10.1038/s41598-021-00110-2}}.</ref> == Élevatge == === Espècias presenton de manièra courranta en elevatge === Òm pòt notar, demest las espècias los mai corants o los mai conudas : * ''[[Acanthoxyla geisovii]]'' (Kaup, 1866) * ''[[Acanthoxyla inermis]]'' Salmon, 1955 * ''[[Acanthoxyla intermedia]]'' Salmon, 1955 * ''[[Acanthoxyla prasina]]'' (Westwood, 1859) * ''[[Achrioptera fallax]]'' Coquerel, 1861 * ''[[Achrioptera punctipes punctipes]]'' Audinet-Serville, 1838 * ''[[Acrophylla wuelfingi]]'' (Redtenbacher, 1908) * ''[[Alienobostra brocki]]'' (Hausleithner, 1987) * ''[[Anchiale maculata]]'' (Olivier, 1792) * ''[[Anisacantha difformis]]'' Redtenbacher, 1906 * ''[[Anisomorpha buprestoides]]'' (Stoll, 1813) * ''[[Anisomorpha ferruginea]]'' (Palisot de Beauvois, 1805) * ''[[Anisomorpha paromalus]]'' Westwood, 1859 * ''[[Aretaon asperrimus]]'' (Redtenbacher, 1906) * ''[[Bacillus atticus atticus]]'' Brunner, 1882 * ''[[Bacillus rossius rossius]]'' (Rossi, 1790) * ''[[Bacteria aetolus]]'' Westwood, 1859 * ''[[Bacteria ferula]]'' (Fabricius, 1793) * ''[[Baculofractum insigne]]'' (Brunner, 1907) * ''[[Brasidas samarensis]]'' Rehn & Rehn, 1939 * ''[[Calynda coronata]]'' Carl, 1913 * ''[[Canachus alligator]]'' Redtenbacher, 1908 * ''[[Carausius abbreviatus]]'' (Brunner, 1907) * ''[[Carausius alluaudi]]'' (Bolivar, 1895) * ''[[Carausius chani]]'' (Hausleithner, 1991) * ''[[Carausius morosus]]'' (de Sinéty, 1901) * ''[[Carausius sanguineoligatus]]'' (Brunner, 1907) * ''[[Carausius scotti]]'' Ferrière, 1912 * ''[[Caribbiophemora jamaicana]]'' Zompro, 2001 * ''[[Chondrotesthus woodfordi]]'' Kirby, 1896 * ''[[Clitarchus hookeri]]'' (White, 1846) * ''[[Clonaria fritzschei]]'' (Zompro, 2000) * ''[[Clonaria luethyi]]'' (Zompro, 2000) * ''[[Clonopsis gallica]]'' (Charpentier, 1825) * ''[[Cranidium gibbosum]]'' (Burmeister, 1838) * ''[[Creoxylus spinosus]]'' (Fabricius, 1775) * ''[[Cuniculina insignis]]'' (Wood-Mason, 1873) * ''[[Dares ulula]]'' (Westwiid, 1859) * ''[[Dares validispinus]]'' Stal, 1875 * ''[[Dares verrucosus]]'' Redtenbacher, 1906 * ''[[Diapheromera femorata]]'' (Say, 1824) * ''[[Diapherodes jamaicensis]]'' (Drury, 1773) * ''[[Dyme bifrons]]'' Stal, 1875 * ''[[Dyme rarospinosa]]'' Brunner, 1907 * ''[[Epidares nolimetangere]]'' (de Hann, 1842) * ''[[Eurycantha calcarata]]'' Lucas, 1869 * ''[[Eurycantha coriacea]]'' Redtenbacher, 1908 * ''[[Eurycnema goliath]]'' (Gray, 1834) * ''[[Eurycnema versirubra]]'' (Audinet-Serville, 1838) * ''[[Extatosoma tiaratum tiaratum]]'' (Macleay, 1826) * ''[[Haaniella dehaanii]]'' (Wetswood, 1859) * ''[[Haaniella grayii]]'' (Westwood, 1859) * ''[[Haaniella muelleri]]'' (de Haan, 1842) * ''[[Haaniella scabra]]'' (Redtenbacher, 1906) * ''[[Heteropteryx dilatata]]'' (Parkinson, 1798) * ''[[Hemiplasta falcata]]'' (Redtenbacher, 1908) * ''[[Lamponius guerini]]'' (Saussure, 1868) * ''[[Lonchodes cultratolobatus]]'' * ''[[Medauroidea extradentata]]'' * ''[[Neohirasea maerens]]'' * ''[[Oxyartes lamellatus]]'' * ''[[Oxyartes spinipennis]]'' * ''[[Oreophoetes peruana peruana]]'' P.S.G. {{numéro|84}} (viure lo capítol [[#Le P.S.G. (Phasmid Study Group)]]) * ''[[Peruphasma schultei]]'' * ''[[Phaenopharos herwaardeni]]'' * ''[[Phaenopharos khaoyaiensis]]'' * ''[[Phyllium giganteum]]'' * ''[[Phyllium philippinicum]]'' * ''[[Pseudophasma rufipes]]'' * ''[[Ramulus sp.]]'' P.S.G. {{numèro|144}} * ''[[Sipyloidea sipylus]]'' * ''[[Sungaya inexpectata]]''| == Referéncies == <references responsive="1"></references> === Ligams extèrnes === * (en) Catalogue of Life : Phasmida Leach, 1815 (consulté le 2 novembre 2021) * (en) Fauna Europaea : Phasmatodea (consulté le 2 novembre 2021) syn. de Phasmatoptera * (fr + en) GBIF : Phasmida (consulté le 2 novembre 2021) * (fr + en) ITIS : Phasmida Leach, 1815 (consulté le 2 novembre 2021) * (en) NCBI : Phasmatodea (taxons inclus) * {{En}} [http://www.tolweb.org/ Tree of Life Web Project] : [http://www.tolweb.org/Phasmida/8249 Phasmida] * {{En}} [http://phasmida.speciesfile.org/HomePage/Phasmida/HomePage.aspx Phasmida species file] * [http://www.asper.org Association ASPER : Phasmes des Petites Antilles et 3 phasmes de France métropolitaine] * [http://phasmatodea.com Phasmatodea.com] - un site scientifique sur les phasmes avec des milliers de photos * {{Autoritats}} [[Categoria:Portal:Zoologia/Articles ligats]] inkx7ge6e0ur11p2u1cksdoz6301oay 2512999 2512913 2026-11-11T11:35:35Z PichonDesgordit 65926 Correccion 2512999 wikitext text/x-wiki {{Ortografia}} {{Taxobox debuta | animal | ''Phasmida'' | Phasmatodea_overview.jpg | Diferentas espècias de fasmes | classification=itis }} {{Taxobox | sosregne | Bilateria }} {{Taxobox | infraregne | Protostomia }} {{Taxobox | superembrancament | Ecdysozoa }} {{Taxobox | embrancament | Arthropoda }} {{Taxobox|sosembracament|Hexapoda}} {{Taxobox|classa|Insecta}} {{Taxobox|sosclassa|Pterygota}} {{Taxobox|infraclassa|Neoptera}} {{Taxobox|superòrdre|Polyneoptera}} {{Taxobox taxon|animal|òrdre|Phasmida|[[William Elford Leach|Leach]], [[1815 en science|1815]]}} {{Taxobox fin}} Los fasmes (Phasmida), mai rarament apelats '''fasmopteres''' (o '''cheleutopteres'''), son un [[Òrdre (biologia)|ordre]] d'[[Insecta|insèctes]] [[Neoptera|neopteras]] contenan environ {{Nombre amb unitat|3500 espècias}}. De nombrós fasmes son mimetics,<ref>{{Ref-publicacion|lenga=en|nom=Bedford|p.=125–149|issn=0066-4170|doi=10.1146/annurev.en.23.010178.001013}}.</ref><ref>{{Ref-libre|nom=Foottit|nom2=H. Adler|isbn=978-1-118-94557-5|ISBN=978-1-118-94558-2|doi=10.1002/9781118945582.ch11}}.</ref> (parièrs a de fuèlhas, de tijas, o de brancas). Los fasmes son de còps utilizats coma animalas d'ornament e mai coma novèl animal de companhiá. La màger partida vivon dins d'ambients tropicals. == Mode de vida == Los fasmes son d'insèctes erbivòrs, se trobant atal enbàs de la cadena alimentari (òm obsèrva excepcionalament de cas de canibalisme en captivitat en rason de la promiscuitat de terrariums d'elevatge). Lors principals predators son de aucèls, de pichons [[Mammalia|mamifèras]] ([[Lemuridae|lemurids]], certans [[Rodentia|rosegaires]]), d'insèctes ([[Prègadieu|prègadieus]], [[Formiga|formigas]], punaisas…) e de [[Araneae|aranhas]]. Per subreviure, se fondon dins lor environament en imitant a la perfeccion de buscalhas (amb totas lors particularitats : talha, nos, cicatritz des fuèlhas), de fuèlhas mòrtas o verdas, e mai de [[Liquèn|liquèns]]. Òm parla dins aqueste cas d'homotipia et d'homocromia (respectivament « meteissa fòrma, meteissa color ») e aqueste tipe de mimetisme es a l'origina de son nom vernacular : lo « Baston del Diable ». Aqueste camoflatge es espoussat fins dins lor faiçon de se mòure, perqué se mudon lentament, per bassacadas, coma una baston balotat per lo ven. La màger part pòdon tanben restar perfèitament immobiles pendent de oras. D'unas espècias dispausan en autre de mejans de defensa, lors glandas protoracicas secretant alara divèrses substantius toxicas. Aquestes fasmes arboran de còps de colors aposematicas, non se confondant pas dins l'environament coma lors cosins citats precedentament. Lo fasme se noirís de plantas divèrses segon sa situacion geografica. En elevatge, se noirís regularament de romècs, de èura, de casse, de feuses, etc. == Reproduccion == [[Fichièr:Hypsipetes_amaurotis_(crying).JPG|vinheta|Aqueste aucèl insectivòr (<nowiki>''Hypsipetes amaurotis''</nowiki>) pòt manjar de fasmes, dont una partida de uóus subreviuràn als acides digestius de l'aucèl. Aquestes uòus pòdon aital se far transportar sus de longas distàncias e par exemple permetre a l'espècia de colonizar des illas]] Los fasmes pondon de uòus de manièra regulas a partir del moment ont son al estadi adulte, valent a dire al estadi L7 (Los L representan las mudas, e per la màger part de fasmes, la muda finala es l'estadi L7, la muda finala essent aquesta que mena a l'age adulte). Las femes pondon en mejana un a tres uòus per jòrs (fòrça variable segon las espècias). La reproduccion pòt èsser sexuat, mas pòt tanben se far per partenogenese telitoque, sins fecondacion, ne donant naissença qu'a de femes. Aital, per d'unas espècias, non pas res mascle n'a pas encòra estat trobat, son inexisténcia estant possible. En elevatge, la ponduda se far tota l'annada. L’estudi del grop ''Bacillus'' (Scali ''et al'' 2003) a mostrat l’existencia de tres modes de reproducius suplementaris que son l’androgenese (l’uòu non pas conte que lo genome mascle e dona de mascles e de femes), la gynogenese (quasiment l’invèrs de l’androgenese mas non dona pas que de femes) e l’hibridogenese (mecanisme particularament complèx correspondent a de crotzaments naturals entre espècias pròchas). == Diagnòsi des fasmes == Los fasmes constituïsson un grop que, en mai de caractèrs comuns als taxons de reng superior, regropa los caractèrs comuns segon : * aparelh bucal (mandibulas) de tipa trissador (erbivòrs), son de [[Erbivòr|fitofages]] ; * joncion cap-torax mai marcada, amb una granda capacitat articulariá de circumducion ; * torax divisat en tres partidas (protorax, mesotorax, metatorax) de manièra distinta ; * abdomèn divisat en 10 segments ; * joncion abdomèn-torax pas ges mobile, en çò d'unas familhas lo primièr segment abdominal es fusionat amb lo metatorax ; * preséncia d'una furca sus la partida ventrala del torax ; * 5 tarses, e 4 per los Timematidae ; * patas de tipe caminaira, generalament longas e primas, mai es non pas un caractèr general (contre-exemple del genre ''Eurycantha'') ; * capacitat d'autonomia (seccion reflèxa d'una pata) e de regeneracion de membres amb las mudas pendent los estadis de larva ; * preséncia d'un organ pre-operculaire sus lo 7e segment abdominal ; * capacitat de partenogenese (tirat qualques genres, per exemple ''Heteropteryx'', ''Haaniella'') ; * ponduda regulara (los uóus son pondudas tot la vida adulta, e non pas pondudas tot en grop) ; * de manièra generala, los fasmes son un òrdre d'insèctes mimetics, imitant la natura que les environen. Pòden aital ressemblar a de liquèn (''Antongilia laciniata'') o de fust, de buscalhas (''Clonopsis gallica'', ''Phobaeticus chani'') o de fuèlhas ; * Aven un desvelopament de tipe eterometabol, e mai precisament paurometabole. == Reparticion == Aqueste [[taxon]] compta {{Nombre amb unitat|3100|espècias}}, son nom vernacular es « ''fasmes'' ». Environ tres cents espècias se tròban actualament en elevatge (o aven estat abalidas). Òm tròba tres espècias sus lo territòri francés metropolitan, essencialament dins la mitada sud del país e lo long del litoral atlantica : * ''Clonopsis gallica'' : lo fasme gallès (mitat sud del país fins a la Bretagna) * ''Pyjinackeria masettii'' : lo « fasme espanhol » (mitat sud del país) * ''Bacillus rossius'' : lo fasme de Rossi (mitat sud del país) La majoritat de espècias presentan una distribucion tropicala e eqüatoriala (Asia, America e Oceania). Son mai rares en Africa continentala. Òm tròba notadament mai d'espècias dins los [[departament e region d'otramar]], notadament en [[Guaiana|Guiana francesa]]. ''Phobaeticus chani'', la mai longa de espècias d'aqueste grop, viure dins la província de Guangxi, en China. == Espècias actuals e fossils == === Classificacion de espècias actuals === L’òrdre de ''Phasmatodea'' compta 3 taxons jos-ordinals, lo detalh de [[Familha (biologia)|familhas]] e [[Sosfamilha (biologia)|sosfamilhas]] es donnat çai jos : 1. Sosòrdre de '''[[Agathemerodea]]''' * familha de [[Agathemeridae]] 2. Sosòrdre de '''Timematodea''' * familha de [[Timematidae]] ** sosfamilha de [[Timematinae]] 3. Sosòrdre de '''Verophasmatodea''' 3.1 Infraòrdre de '''[[Anareolatae]]''' * familha de [[Diapheromeridae]] ** sosfamilha de [[Diapheromerinae]] ** sosfamilha de [[Lonchodinae]] ** sosfamilha de [[Necrosciinae]] ** sosfamilha de [[Pachymorphinae]] ** sosfamilha de [[Palophinae]] * familha de [[Phasmatidae]] ** sosfamilha de [[Cladomorphinae]] ** sosfamilha de [[Clitumninae]] (de còps inclusa dins los Phasmatinae) ** sosfamilha de [[Eurycanthinae]] ** sosfamilha de [[Phasmatinae]] ** sosfamilha de [[Platycraninae]] ** sosfamilha de [[Tropidoderinae]] ** sosfamilha de [[Xeroderinae]] 3.2 Infraòrdre de '''[[Areolatae]]''' * familha de [[Aschiphasmatidae]] ** sosfamilha de [[Aschiphasmatinae]] ** sosfamilha de [[Korinninae]] * familha de [[Bacillidae]] ** sosfamilha de [[Bacillinae]] ** sosfamilha de [[Heteropteryginae]] ** sosfamilha de [[Pygirhynchinae]] * familha de [[Heteronemiidae]] * familha de [[Phylliidae]] ** sosfamilha de [[Phylliinae]] * familha de [[Pseudophasmatidae]] ** sosfamilha de [[Pseudophasmatinae]] <gallery mode="packed"> Fichièr:Clonopsis_gallica01.jpg|''Clonopsis gallica'' (Fasme gallès). Fichièr:Extatosoma_Tiaratum.jpg|''Extatosoma tiaratum'' - feme. Fichièr:Male_dilatata.JPG|''Heteropteryx dilatata'' - mascle. Fichièr:LeafInsect.jpg|''[[Phyllium celebicum]]'' - feme. </gallery> {| style="width:100%; border:0; background:transparent;" | style="width:50%; vertical-align:top; border:0;" | * ''[[Acanthomenexenus polyacanthus]]'' (Dorhn, 1910) * ''[[Acanthoxyla geisovii]]'' (Kaup, 1866) * ''[[Acanthoxyla inermis]]'' Salmon, 1955 * ''[[Acanthoxyla intermedia]]'' Salmon, 1955 * ''[[Acanthoxyla prasina]]'' (Westwood, 1859) * ''[[Achrioptera fallax]]'' Coquerel, 1861 * ''[[Achrioptera punctipes punctipes]]'' Audinet-Serville, 1838 * ''[[Acrophylla wuelfingi]]'' (Redtenbacher, 1908) * ''[[Alienobostra brocki]]'' (Hausleithner, 1987) * ''[[Anchiale maculata]]'' (Olivier, 1792) * ''[[Anisacantha difformis]]'' Redtenbacher, 1906 * ''[[Anisomorpha buprestoides]]'' (Stoll, 1813) * ''[[Anisomorpha ferruginea]]'' (Palisot de Beauvois, 1805) * ''[[Anisomorpha paromalus]]'' Westwood, 1859 * ''[[Aretaon asperrimus]]'' (Redtenbacher, 1906) * ''[[Bacillus atticus atticus]]'' Brunner, 1882 * ''[[Bacillus rossius rossius]]'' (Rossi, 1790) * ''[[Bacteria aetolus]]'' Westwood, 1859 * ''[[Bacteria ferula]]'' (Fabricius, 1793) * ''[[Baculofractum insigne]]'' (Brunner, 1907) * ''[[Brasidas samarensis]]'' Rehn & Rehn, 1939 * ''[[Calynda coronata]]'' Carl, 1913 * ''[[Canachus alligator]]'' Redtenbacher, 1908 * ''[[Carausius abbreviatus]]'' (Brunner, 1907) * ''[[Carausius alluaudi]]'' (Bolivar, 1895) * ''[[Carausius chani]]'' (Hausleithner, 1991) * ''[[Carausius morosus]]'' (de Sinéty, 1901) * ''[[Carausius sanguineoligatus]]'' (Brunner, 1907) * ''[[Carausius scotti]]'' Ferrière, 1912 * ''[[Caribbiophemora jamaicana]]'' Zompro, 2001 * ''[[Chondrotesthus woodfordi]]'' Kirby, 1896 * ''[[Clitarchus hookeri]]'' (White, 1846) * ''[[Clonaria fritzschei]]'' (Zompro, 2000) * ''[[Clonaria luethyi]]'' (Zompro, 2000) * ''[[Clonopsis gallica]]'' (Charpentier, 1825) * ''[[Cranidium gibbosum]]'' (Burmeister, 1838) | | style="width:50%; vertical-align:top; border:0;" | * ''[[Creoxylus spinosus]]'' (Fabricius, 1775) * ''[[Cuniculina insignis]]'' (Wood-Mason, 1873) * ''[[Dares ulula]]'' (Westwiid, 1859) * ''[[Dares validispinus]]'' Stal, 1875 * ''[[Dares verrucosus]]'' Redtenbacher, 1906 * ''[[Diapheromera femorata]]'' (Say, 1824) * ''[[Diapherodes jamaicensis]]'' (Drury, 1773) * ''[[Dyme bifrons]]'' Stal, 1875 * ''[[Dyme rarospinosa]]'' Brunner, 1907 * ''[[Epidares nolimetangere]]'' (de Hann, 1842) * ''[[Eurycantha calcarata]]'' Lucas, 1869 * ''[[Eurycantha coriacea]]'' Redtenbacher, 1908 * ''[[Eurycnema goliath]]'' (Gray, 1834) * ''[[Eurycnema versirubra]]'' (Audinet-Serville, 1838) * ''[[Extatosoma tiaratum tiaratum]]'' (Macleay, 1826) * ''[[Haaniella dehaanii]]'' (Wetswood, 1859) * ''[[Haaniella grayii]]'' (Westwood, 1859) * ''[[Haaniella muelleri]]'' (de Haan, 1842) * ''[[Haaniella scabra]]'' (Redtenbacher, 1906) * ''[[Heteropteryx dilatata]]'' (Parkinson, 1798) * ''[[Hemiplasta falcata]]'' (Redtenbacher, 1908) * ''[[Lamponius guerini]]'' (Saussure, 1868) * ''[[Lonchodes cultratolobatus]]'' * ''[[Medauroidea extradentata]]'' * ''[[Neohirasea maerens]]'' * ''[[Oxyartes lamellatus]]'' * ''[[Oxyartes spinipennis]]'' * ''[[Oreophoetes peruana peruana]]'' P.S.G. {{numéro|84}} (voir le chapitre [[#Le P.S.G. (Phasmid Study Group)]]) * ''[[Peruphasma schultei]]'' * ''[[Phaenopharos herwaardeni]]'' * ''[[Phaenopharos khaoyaiensis]]'' * ''[[Phyllium giganteum]]'' * ''[[Phyllium philippinicum]]'' * ''[[Pseudophasma rufipes]]'' * ''[[Ramulus sp.]]'' P.S.G. {{numéro|144}} * ''[[Sipyloidea sipylus]]'' * ''[[Sungaya inexpectata]]'' |} === Registre fossil === Los [[Fossil|fossils]] de fasmes ont longtemps fa remontar l'òrdre de Phasmida a {{Nombre amb unitat|240 Ma}} (milions d'annadas). En 2021, una emprunta finament enregistrada sus un fragment de la fanga d'un ancian rieu, descobertat a [[Gonfaron]] dins lo [[Var (departament)|Var]] ([[Region francesa|région]] [[Provença-Aups-Còsta d'Azur]], França), es mai anciana d'environ {{Nombre amb unitat|30 Ma}}. Nommada ''Phasmichnus radagasti'', aqueste icnofossil sembla estretchament a ''[[Tropiderus childrenii]]'', un fasme-fuèlhe actual de l'est de l'[[Austràlia]].<ref>{{Ref-publicacion|lenga=en|doi=10.1038/s41598-021-00110-2}}.</ref> == Élevatge == === Espècias presenton de manièra courranta en elevatge === Òm pòt notar, demest las espècias los mai corants o los mai conudas : * ''[[Acanthoxyla geisovii]]'' (Kaup, 1866) * ''[[Acanthoxyla inermis]]'' Salmon, 1955 * ''[[Acanthoxyla intermedia]]'' Salmon, 1955 * ''[[Acanthoxyla prasina]]'' (Westwood, 1859) * ''[[Achrioptera fallax]]'' Coquerel, 1861 * ''[[Achrioptera punctipes punctipes]]'' Audinet-Serville, 1838 * ''[[Acrophylla wuelfingi]]'' (Redtenbacher, 1908) * ''[[Alienobostra brocki]]'' (Hausleithner, 1987) * ''[[Anchiale maculata]]'' (Olivier, 1792) * ''[[Anisacantha difformis]]'' Redtenbacher, 1906 * ''[[Anisomorpha buprestoides]]'' (Stoll, 1813) * ''[[Anisomorpha ferruginea]]'' (Palisot de Beauvois, 1805) * ''[[Anisomorpha paromalus]]'' Westwood, 1859 * ''[[Aretaon asperrimus]]'' (Redtenbacher, 1906) * ''[[Bacillus atticus atticus]]'' Brunner, 1882 * ''[[Bacillus rossius rossius]]'' (Rossi, 1790) * ''[[Bacteria aetolus]]'' Westwood, 1859 * ''[[Bacteria ferula]]'' (Fabricius, 1793) * ''[[Baculofractum insigne]]'' (Brunner, 1907) * ''[[Brasidas samarensis]]'' Rehn & Rehn, 1939 * ''[[Calynda coronata]]'' Carl, 1913 * ''[[Canachus alligator]]'' Redtenbacher, 1908 * ''[[Carausius abbreviatus]]'' (Brunner, 1907) * ''[[Carausius alluaudi]]'' (Bolivar, 1895) * ''[[Carausius chani]]'' (Hausleithner, 1991) * ''[[Carausius morosus]]'' (de Sinéty, 1901) * ''[[Carausius sanguineoligatus]]'' (Brunner, 1907) * ''[[Carausius scotti]]'' Ferrière, 1912 * ''[[Caribbiophemora jamaicana]]'' Zompro, 2001 * ''[[Chondrotesthus woodfordi]]'' Kirby, 1896 * ''[[Clitarchus hookeri]]'' (White, 1846) * ''[[Clonaria fritzschei]]'' (Zompro, 2000) * ''[[Clonaria luethyi]]'' (Zompro, 2000) * ''[[Clonopsis gallica]]'' (Charpentier, 1825) * ''[[Cranidium gibbosum]]'' (Burmeister, 1838) * ''[[Creoxylus spinosus]]'' (Fabricius, 1775) * ''[[Cuniculina insignis]]'' (Wood-Mason, 1873) * ''[[Dares ulula]]'' (Westwiid, 1859) * ''[[Dares validispinus]]'' Stal, 1875 * ''[[Dares verrucosus]]'' Redtenbacher, 1906 * ''[[Diapheromera femorata]]'' (Say, 1824) * ''[[Diapherodes jamaicensis]]'' (Drury, 1773) * ''[[Dyme bifrons]]'' Stal, 1875 * ''[[Dyme rarospinosa]]'' Brunner, 1907 * ''[[Epidares nolimetangere]]'' (de Hann, 1842) * ''[[Eurycantha calcarata]]'' Lucas, 1869 * ''[[Eurycantha coriacea]]'' Redtenbacher, 1908 * ''[[Eurycnema goliath]]'' (Gray, 1834) * ''[[Eurycnema versirubra]]'' (Audinet-Serville, 1838) * ''[[Extatosoma tiaratum tiaratum]]'' (Macleay, 1826) * ''[[Haaniella dehaanii]]'' (Wetswood, 1859) * ''[[Haaniella grayii]]'' (Westwood, 1859) * ''[[Haaniella muelleri]]'' (de Haan, 1842) * ''[[Haaniella scabra]]'' (Redtenbacher, 1906) * ''[[Heteropteryx dilatata]]'' (Parkinson, 1798) * ''[[Hemiplasta falcata]]'' (Redtenbacher, 1908) * ''[[Lamponius guerini]]'' (Saussure, 1868) * ''[[Lonchodes cultratolobatus]]'' * ''[[Medauroidea extradentata]]'' * ''[[Neohirasea maerens]]'' * ''[[Oxyartes lamellatus]]'' * ''[[Oxyartes spinipennis]]'' * ''[[Oreophoetes peruana peruana]]'' P.S.G. {{numéro|84}} (viure lo capítol [[#Le P.S.G. (Phasmid Study Group)]]) * ''[[Peruphasma schultei]]'' * ''[[Phaenopharos herwaardeni]]'' * ''[[Phaenopharos khaoyaiensis]]'' * ''[[Phyllium giganteum]]'' * ''[[Phyllium philippinicum]]'' * ''[[Pseudophasma rufipes]]'' * ''[[Ramulus sp.]]'' P.S.G. {{numèro|144}} * ''[[Sipyloidea sipylus]]'' * ''[[Sungaya inexpectata]]''| == Referéncies == <references responsive="1"></references> === Ligams extèrnes === * (en) Catalogue of Life : Phasmida Leach, 1815 (consulté le 2 novembre 2021) * (en) Fauna Europaea : Phasmatodea (consulté le 2 novembre 2021) syn. de Phasmatoptera * (fr + en) GBIF : Phasmida (consulté le 2 novembre 2021) * (fr + en) ITIS : Phasmida Leach, 1815 (consulté le 2 novembre 2021) * (en) NCBI : Phasmatodea (taxons inclus) * {{En}} [http://www.tolweb.org/ Tree of Life Web Project] : [http://www.tolweb.org/Phasmida/8249 Phasmida] * {{En}} [http://phasmida.speciesfile.org/HomePage/Phasmida/HomePage.aspx Phasmida species file] * [http://www.asper.org Association ASPER : Phasmes des Petites Antilles et 3 phasmes de France métropolitaine] * [http://phasmatodea.com Phasmatodea.com] - un site scientifique sur les phasmes avec des milliers de photos * {{Autoritats}} [[Categoria:Portal:Zoologia/Articles ligats]] ex40z2cbjofzcf54i3rao3iicgxmzzj 2513013 2512999 2026-11-11T11:49:30Z PichonDesgordit 65926 Correccion 2513013 wikitext text/x-wiki {{Ortografia}} {{Taxobox debuta | animal | ''Phasmida'' | Phasmatodea_overview.jpg | Diferentas espècias de fasmes | classification=itis }} {{Taxobox | sosregne | Bilateria }} {{Taxobox | infraregne | Protostomia }} {{Taxobox | superembrancament | Ecdysozoa }} {{Taxobox | embrancament | Arthropoda }} {{Taxobox|sosembracament|Hexapoda}} {{Taxobox|classa|Insecta}} {{Taxobox|sosclassa|Pterygota}} {{Taxobox|infraclassa|Neoptera}} {{Taxobox|superòrdre|Polyneoptera}} {{Taxobox taxon|animal|òrdre|Phasmida|[[William Elford Leach|Leach]], [[1815 en science|1815]]}} {{Taxobox fin}} Los fasmes (Phasmida), mai rarament apelats '''fasmopteres''' (o '''keleutopteres'''), son un [[Òrdre (biologia)|òrdre]] d'[[Insecta|insèctes]] [[Neoptera|neopteras]] contenan environ {{Nombre amb unitat|3500 espècias}}. De nombrós fasmes son mimetics,<ref>{{Ref-publicacion|lenga=en|nom=Bedford|p.=125–149|issn=0066-4170|doi=10.1146/annurev.en.23.010178.001013}}.</ref><ref>{{Ref-libre|nom=Foottit|nom2=H. Adler|isbn=978-1-118-94557-5|ISBN=978-1-118-94558-2|doi=10.1002/9781118945582.ch11}}.</ref> (parièrs a de fuèlhas, de tijas, o de brancas). Los fasmes son de còps utilizats coma animalas d'ornament e mai coma novèl animal de companhiá. La màger partida vivon dins d'ambients tropicals. == Mode de vida == Los fasmes son d'insèctes erbivòrs, se trobant atal enbàs de la cadena alimentari (òm obsèrva excepcionalament de cas de canibalisme en captivitat en rason de la promiscuitat de terrariums d'elevatge). Lors principals predators son de aucèls, de pichons [[Mammalia|mamifèras]] ([[Lemuridae|lemurids]], certans [[Rodentia|rosegaires]]), d'insèctes ([[Prègadieu|prègadieus]], [[Formiga|formigas]], punaisas…) e de [[Araneae|aranhas]]. Per subreviure, se fondon dins lor environament en imitant a la perfeccion de buscalhas (amb totas lors particularitats : talha, nos, cicatritz des fuèlhas), de fuèlhas mòrtas o verdas, e mai de [[Liquèn|liquèns]]. Òm parla dins aqueste cas d'homotipia et d'homocromia (respectivament « meteissa fòrma, meteissa color ») e aqueste tipe de mimetisme es a l'origina de son nom vernacular : lo « Baston del Diable ». Aqueste camoflatge es espoussat fins dins lor faiçon de se mòure, perqué se mudon lentament, per bassacadas, coma una baston balotat per lo ven. La màger part pòdon tanben restar perfèitament immobiles pendent de oras. D'unas espècias dispausan en autre de mejans de defensa, lors glandas protoracicas secretant alara divèrses substantius toxicas. Aquestes fasmes arboran de còps de colors aposematicas, non se confondant pas dins l'environament coma lors cosins citats precedentament. Lo fasme se noirís de plantas divèrses segon sa situacion geografica. En elevatge, se noirís regularament de romècs, de èura, de casse, de feuses, etc. == Reproduccion == [[Fichièr:Hypsipetes_amaurotis_(crying).JPG|vinheta|Aqueste aucèl insectivòr (<nowiki>''Hypsipetes amaurotis''</nowiki>) pòt manjar de fasmes, dont una partida de uóus subreviuràn als acides digestius de l'aucèl. Aquestes uòus pòdon aital se far transportar sus de longas distàncias e par exemple permetre a l'espècia de colonizar des illas]] Los fasmes pondon de uòus de manièra regulas a partir del moment ont son al estadi adulte, valent a dire al estadi L7 (Los L representan las mudas, e per la màger part de fasmes, la muda finala es l'estadi L7, la muda finala essent aquesta que mena a l'age adulte). Las femes pondon en mejana un a tres uòus per jòrs (fòrça variable segon las espècias). La reproduccion pòt èsser sexuat, mas pòt tanben se far per partenogenese telitoque, sins fecondacion, ne donant naissença qu'a de femes. Aital, per d'unas espècias, non pas res mascle n'a pas encòra estat trobat, son inexisténcia estant possible. En elevatge, la ponduda se far tota l'annada. L’estudi del grop ''Bacillus'' (Scali ''et al'' 2003) a mostrat l’existencia de tres modes de reproducius suplementaris que son l’androgenese (l’uòu non pas conte que lo genome mascle e dona de mascles e de femes), la gynogenese (quasiment l’invèrs de l’androgenese mas non dona pas que de femes) e l’hibridogenese (mecanisme particularament complèx correspondent a de crotzaments naturals entre espècias pròchas). == Diagnòsi des fasmes == Los fasmes constituïsson un grop que, en mai de caractèrs comuns als taxons de reng superior, regropa los caractèrs comuns segon : * aparelh bucal (mandibulas) de tipa trissador (erbivòrs), son de [[Erbivòr|fitofages]] ; * joncion cap-torax mai marcada, amb una granda capacitat articulariá de circumducion ; * torax divisat en tres partidas (protorax, mesotorax, metatorax) de manièra distinta ; * abdomèn divisat en 10 segments ; * joncion abdomèn-torax pas ges mobile, en çò d'unas familhas lo primièr segment abdominal es fusionat amb lo metatorax ; * preséncia d'una furca sus la partida ventrala del torax ; * 5 tarses, e 4 per los Timematidae ; * patas de tipe caminaira, generalament longas e primas, mai es non pas un caractèr general (contre-exemple del genre ''Eurycantha'') ; * capacitat d'autonomia (seccion reflèxa d'una pata) e de regeneracion de membres amb las mudas pendent los estadis de larva ; * preséncia d'un organ pre-operculaire sus lo 7e segment abdominal ; * capacitat de partenogenese (tirat qualques genres, per exemple ''Heteropteryx'', ''Haaniella'') ; * ponduda regulara (los uóus son pondudas tot la vida adulta, e non pas pondudas tot en grop) ; * de manièra generala, los fasmes son un òrdre d'insèctes mimetics, imitant la natura que les environen. Pòden aital ressemblar a de liquèn (''Antongilia laciniata'') o de fust, de buscalhas (''Clonopsis gallica'', ''Phobaeticus chani'') o de fuèlhas ; * Aven un desvelopament de tipe eterometabol, e mai precisament paurometabole. == Reparticion == Aqueste [[taxon]] compta {{Nombre amb unitat|3100|espècias}}, son nom vernacular es « ''fasmes'' ». Environ tres cents espècias se tròban actualament en elevatge (o aven estat abalidas). Òm tròba tres espècias sus lo territòri francés metropolitan, essencialament dins la mitada sud del país e lo long del litoral atlantica : * ''Clonopsis gallica'' : lo fasme gallès (mitat sud del país fins a la Bretagna) * ''Pyjinackeria masettii'' : lo « fasme espanhol » (mitat sud del país) * ''Bacillus rossius'' : lo fasme de Rossi (mitat sud del país) La majoritat de espècias presentan una distribucion tropicala e eqüatoriala (Asia, America e Oceania). Son mai rares en Africa continentala. Òm tròba notadament mai d'espècias dins los [[departament e region d'otramar]], notadament en [[Guaiana|Guiana francesa]]. ''Phobaeticus chani'', la mai longa de espècias d'aqueste grop, viure dins la província de Guangxi, en China. == Espècias actuals e fossils == === Classificacion de espècias actuals === L’òrdre de ''Phasmatodea'' compta 3 taxons jos-ordinals, lo detalh de [[Familha (biologia)|familhas]] e [[Sosfamilha (biologia)|sosfamilhas]] es donnat çai jos : 1. Sosòrdre de '''[[Agathemerodea]]''' * familha de [[Agathemeridae]] 2. Sosòrdre de '''Timematodea''' * familha de [[Timematidae]] ** sosfamilha de [[Timematinae]] 3. Sosòrdre de '''Verophasmatodea''' 3.1 Infraòrdre de '''[[Anareolatae]]''' * familha de [[Diapheromeridae]] ** sosfamilha de [[Diapheromerinae]] ** sosfamilha de [[Lonchodinae]] ** sosfamilha de [[Necrosciinae]] ** sosfamilha de [[Pachymorphinae]] ** sosfamilha de [[Palophinae]] * familha de [[Phasmatidae]] ** sosfamilha de [[Cladomorphinae]] ** sosfamilha de [[Clitumninae]] (de còps inclusa dins los Phasmatinae) ** sosfamilha de [[Eurycanthinae]] ** sosfamilha de [[Phasmatinae]] ** sosfamilha de [[Platycraninae]] ** sosfamilha de [[Tropidoderinae]] ** sosfamilha de [[Xeroderinae]] 3.2 Infraòrdre de '''[[Areolatae]]''' * familha de [[Aschiphasmatidae]] ** sosfamilha de [[Aschiphasmatinae]] ** sosfamilha de [[Korinninae]] * familha de [[Bacillidae]] ** sosfamilha de [[Bacillinae]] ** sosfamilha de [[Heteropteryginae]] ** sosfamilha de [[Pygirhynchinae]] * familha de [[Heteronemiidae]] * familha de [[Phylliidae]] ** sosfamilha de [[Phylliinae]] * familha de [[Pseudophasmatidae]] ** sosfamilha de [[Pseudophasmatinae]] <gallery mode="packed"> Fichièr:Clonopsis_gallica01.jpg|''Clonopsis gallica'' (Fasme gallès). Fichièr:Extatosoma_Tiaratum.jpg|''Extatosoma tiaratum'' - feme. Fichièr:Male_dilatata.JPG|''Heteropteryx dilatata'' - mascle. Fichièr:LeafInsect.jpg|''[[Phyllium celebicum]]'' - feme. </gallery> {| style="width:100%; border:0; background:transparent;" | style="width:50%; vertical-align:top; border:0;" | * ''[[Acanthomenexenus polyacanthus]]'' (Dorhn, 1910) * ''[[Acanthoxyla geisovii]]'' (Kaup, 1866) * ''[[Acanthoxyla inermis]]'' Salmon, 1955 * ''[[Acanthoxyla intermedia]]'' Salmon, 1955 * ''[[Acanthoxyla prasina]]'' (Westwood, 1859) * ''[[Achrioptera fallax]]'' Coquerel, 1861 * ''[[Achrioptera punctipes punctipes]]'' Audinet-Serville, 1838 * ''[[Acrophylla wuelfingi]]'' (Redtenbacher, 1908) * ''[[Alienobostra brocki]]'' (Hausleithner, 1987) * ''[[Anchiale maculata]]'' (Olivier, 1792) * ''[[Anisacantha difformis]]'' Redtenbacher, 1906 * ''[[Anisomorpha buprestoides]]'' (Stoll, 1813) * ''[[Anisomorpha ferruginea]]'' (Palisot de Beauvois, 1805) * ''[[Anisomorpha paromalus]]'' Westwood, 1859 * ''[[Aretaon asperrimus]]'' (Redtenbacher, 1906) * ''[[Bacillus atticus atticus]]'' Brunner, 1882 * ''[[Bacillus rossius rossius]]'' (Rossi, 1790) * ''[[Bacteria aetolus]]'' Westwood, 1859 * ''[[Bacteria ferula]]'' (Fabricius, 1793) * ''[[Baculofractum insigne]]'' (Brunner, 1907) * ''[[Brasidas samarensis]]'' Rehn & Rehn, 1939 * ''[[Calynda coronata]]'' Carl, 1913 * ''[[Canachus alligator]]'' Redtenbacher, 1908 * ''[[Carausius abbreviatus]]'' (Brunner, 1907) * ''[[Carausius alluaudi]]'' (Bolivar, 1895) * ''[[Carausius chani]]'' (Hausleithner, 1991) * ''[[Carausius morosus]]'' (de Sinéty, 1901) * ''[[Carausius sanguineoligatus]]'' (Brunner, 1907) * ''[[Carausius scotti]]'' Ferrière, 1912 * ''[[Caribbiophemora jamaicana]]'' Zompro, 2001 * ''[[Chondrotesthus woodfordi]]'' Kirby, 1896 * ''[[Clitarchus hookeri]]'' (White, 1846) * ''[[Clonaria fritzschei]]'' (Zompro, 2000) * ''[[Clonaria luethyi]]'' (Zompro, 2000) * ''[[Clonopsis gallica]]'' (Charpentier, 1825) * ''[[Cranidium gibbosum]]'' (Burmeister, 1838) | | style="width:50%; vertical-align:top; border:0;" | * ''[[Creoxylus spinosus]]'' (Fabricius, 1775) * ''[[Cuniculina insignis]]'' (Wood-Mason, 1873) * ''[[Dares ulula]]'' (Westwiid, 1859) * ''[[Dares validispinus]]'' Stal, 1875 * ''[[Dares verrucosus]]'' Redtenbacher, 1906 * ''[[Diapheromera femorata]]'' (Say, 1824) * ''[[Diapherodes jamaicensis]]'' (Drury, 1773) * ''[[Dyme bifrons]]'' Stal, 1875 * ''[[Dyme rarospinosa]]'' Brunner, 1907 * ''[[Epidares nolimetangere]]'' (de Hann, 1842) * ''[[Eurycantha calcarata]]'' Lucas, 1869 * ''[[Eurycantha coriacea]]'' Redtenbacher, 1908 * ''[[Eurycnema goliath]]'' (Gray, 1834) * ''[[Eurycnema versirubra]]'' (Audinet-Serville, 1838) * ''[[Extatosoma tiaratum tiaratum]]'' (Macleay, 1826) * ''[[Haaniella dehaanii]]'' (Wetswood, 1859) * ''[[Haaniella grayii]]'' (Westwood, 1859) * ''[[Haaniella muelleri]]'' (de Haan, 1842) * ''[[Haaniella scabra]]'' (Redtenbacher, 1906) * ''[[Heteropteryx dilatata]]'' (Parkinson, 1798) * ''[[Hemiplasta falcata]]'' (Redtenbacher, 1908) * ''[[Lamponius guerini]]'' (Saussure, 1868) * ''[[Lonchodes cultratolobatus]]'' * ''[[Medauroidea extradentata]]'' * ''[[Neohirasea maerens]]'' * ''[[Oxyartes lamellatus]]'' * ''[[Oxyartes spinipennis]]'' * ''[[Oreophoetes peruana peruana]]'' P.S.G. {{numéro|84}} (voir le chapitre [[#Le P.S.G. (Phasmid Study Group)]]) * ''[[Peruphasma schultei]]'' * ''[[Phaenopharos herwaardeni]]'' * ''[[Phaenopharos khaoyaiensis]]'' * ''[[Phyllium giganteum]]'' * ''[[Phyllium philippinicum]]'' * ''[[Pseudophasma rufipes]]'' * ''[[Ramulus sp.]]'' P.S.G. {{numéro|144}} * ''[[Sipyloidea sipylus]]'' * ''[[Sungaya inexpectata]]'' |} === Registre fossil === Los [[Fossil|fossils]] de fasmes ont longtemps fa remontar l'òrdre de Phasmida a {{Nombre amb unitat|240 Ma}} (milions d'annadas). En 2021, una emprunta finament enregistrada sus un fragment de la fanga d'un ancian rieu, descobertat a [[Gonfaron]] dins lo [[Var (departament)|Var]] ([[Region francesa|région]] [[Provença-Aups-Còsta d'Azur]], França), es mai anciana d'environ {{Nombre amb unitat|30 Ma}}. Nommada ''Phasmichnus radagasti'', aqueste icnofossil sembla estretchament a ''[[Tropiderus childrenii]]'', un fasme-fuèlhe actual de l'est de l'[[Austràlia]].<ref>{{Ref-publicacion|lenga=en|doi=10.1038/s41598-021-00110-2}}.</ref> == Élevatge == === Espècias presenton de manièra courranta en elevatge === Òm pòt notar, demest las espècias los mai corants o los mai conudas : * ''[[Acanthoxyla geisovii]]'' (Kaup, 1866) * ''[[Acanthoxyla inermis]]'' Salmon, 1955 * ''[[Acanthoxyla intermedia]]'' Salmon, 1955 * ''[[Acanthoxyla prasina]]'' (Westwood, 1859) * ''[[Achrioptera fallax]]'' Coquerel, 1861 * ''[[Achrioptera punctipes punctipes]]'' Audinet-Serville, 1838 * ''[[Acrophylla wuelfingi]]'' (Redtenbacher, 1908) * ''[[Alienobostra brocki]]'' (Hausleithner, 1987) * ''[[Anchiale maculata]]'' (Olivier, 1792) * ''[[Anisacantha difformis]]'' Redtenbacher, 1906 * ''[[Anisomorpha buprestoides]]'' (Stoll, 1813) * ''[[Anisomorpha ferruginea]]'' (Palisot de Beauvois, 1805) * ''[[Anisomorpha paromalus]]'' Westwood, 1859 * ''[[Aretaon asperrimus]]'' (Redtenbacher, 1906) * ''[[Bacillus atticus atticus]]'' Brunner, 1882 * ''[[Bacillus rossius rossius]]'' (Rossi, 1790) * ''[[Bacteria aetolus]]'' Westwood, 1859 * ''[[Bacteria ferula]]'' (Fabricius, 1793) * ''[[Baculofractum insigne]]'' (Brunner, 1907) * ''[[Brasidas samarensis]]'' Rehn & Rehn, 1939 * ''[[Calynda coronata]]'' Carl, 1913 * ''[[Canachus alligator]]'' Redtenbacher, 1908 * ''[[Carausius abbreviatus]]'' (Brunner, 1907) * ''[[Carausius alluaudi]]'' (Bolivar, 1895) * ''[[Carausius chani]]'' (Hausleithner, 1991) * ''[[Carausius morosus]]'' (de Sinéty, 1901) * ''[[Carausius sanguineoligatus]]'' (Brunner, 1907) * ''[[Carausius scotti]]'' Ferrière, 1912 * ''[[Caribbiophemora jamaicana]]'' Zompro, 2001 * ''[[Chondrotesthus woodfordi]]'' Kirby, 1896 * ''[[Clitarchus hookeri]]'' (White, 1846) * ''[[Clonaria fritzschei]]'' (Zompro, 2000) * ''[[Clonaria luethyi]]'' (Zompro, 2000) * ''[[Clonopsis gallica]]'' (Charpentier, 1825) * ''[[Cranidium gibbosum]]'' (Burmeister, 1838) * ''[[Creoxylus spinosus]]'' (Fabricius, 1775) * ''[[Cuniculina insignis]]'' (Wood-Mason, 1873) * ''[[Dares ulula]]'' (Westwiid, 1859) * ''[[Dares validispinus]]'' Stal, 1875 * ''[[Dares verrucosus]]'' Redtenbacher, 1906 * ''[[Diapheromera femorata]]'' (Say, 1824) * ''[[Diapherodes jamaicensis]]'' (Drury, 1773) * ''[[Dyme bifrons]]'' Stal, 1875 * ''[[Dyme rarospinosa]]'' Brunner, 1907 * ''[[Epidares nolimetangere]]'' (de Hann, 1842) * ''[[Eurycantha calcarata]]'' Lucas, 1869 * ''[[Eurycantha coriacea]]'' Redtenbacher, 1908 * ''[[Eurycnema goliath]]'' (Gray, 1834) * ''[[Eurycnema versirubra]]'' (Audinet-Serville, 1838) * ''[[Extatosoma tiaratum tiaratum]]'' (Macleay, 1826) * ''[[Haaniella dehaanii]]'' (Wetswood, 1859) * ''[[Haaniella grayii]]'' (Westwood, 1859) * ''[[Haaniella muelleri]]'' (de Haan, 1842) * ''[[Haaniella scabra]]'' (Redtenbacher, 1906) * ''[[Heteropteryx dilatata]]'' (Parkinson, 1798) * ''[[Hemiplasta falcata]]'' (Redtenbacher, 1908) * ''[[Lamponius guerini]]'' (Saussure, 1868) * ''[[Lonchodes cultratolobatus]]'' * ''[[Medauroidea extradentata]]'' * ''[[Neohirasea maerens]]'' * ''[[Oxyartes lamellatus]]'' * ''[[Oxyartes spinipennis]]'' * ''[[Oreophoetes peruana peruana]]'' P.S.G. {{numéro|84}} (viure lo capítol [[#Le P.S.G. (Phasmid Study Group)]]) * ''[[Peruphasma schultei]]'' * ''[[Phaenopharos herwaardeni]]'' * ''[[Phaenopharos khaoyaiensis]]'' * ''[[Phyllium giganteum]]'' * ''[[Phyllium philippinicum]]'' * ''[[Pseudophasma rufipes]]'' * ''[[Ramulus sp.]]'' P.S.G. {{numèro|144}} * ''[[Sipyloidea sipylus]]'' * ''[[Sungaya inexpectata]]''| == Referéncies == <references responsive="1"></references> === Ligams extèrnes === * (en) Catalogue of Life : Phasmida Leach, 1815 (consulté le 2 novembre 2021) * (en) Fauna Europaea : Phasmatodea (consulté le 2 novembre 2021) syn. de Phasmatoptera * (fr + en) GBIF : Phasmida (consulté le 2 novembre 2021) * (fr + en) ITIS : Phasmida Leach, 1815 (consulté le 2 novembre 2021) * (en) NCBI : Phasmatodea (taxons inclus) * {{En}} [http://www.tolweb.org/ Tree of Life Web Project] : [http://www.tolweb.org/Phasmida/8249 Phasmida] * {{En}} [http://phasmida.speciesfile.org/HomePage/Phasmida/HomePage.aspx Phasmida species file] * [http://www.asper.org Association ASPER : Phasmes des Petites Antilles et 3 phasmes de France métropolitaine] * [http://phasmatodea.com Phasmatodea.com] - un site scientifique sur les phasmes avec des milliers de photos * {{Autoritats}} [[Categoria:Portal:Zoologia/Articles ligats]] iattkl7l0w12jcoirq96key8q5qmigk 0 201829 2512923 2026-11-10T17:49:53Z PichonDesgordit 65926 Crèa en tradusissent la pagina « [[:fr:Special:Redirect/revision/232004669|Phyllium]] » 2512923 wikitext text/x-wiki  {{Taxobox début|animal|''Phyllium''|Phyllium.sp.JPG|''Phyllium'' sp. - feme adulta}} {{Taxobox|embrancament|Arthropoda}} {{Taxobox|sosembracament|Hexapoda}} {{Taxobox|classa|Insecta}} {{Taxobox|sosclassa|Pterygota}} {{Taxobox|infraclassa|Neoptera}} {{Taxobox|superòrdre|Orthopteroidea}} {{Taxobox|òrdre|Phasmida}} {{Taxobox|sosòrdre|Verophasmatodea}} {{Taxobox|infraòrdre|Areolatae}} {{Taxobox|familha|Phylliidae}} {{Taxobox|sosfamilha|Phylliinae}} {{Taxobox|tribú|Phylliini}} {{Taxobox taxon|animal|genre|Phyllium|[[Johann Karl Wilhelm Illiger|Illiger]], [[1798]]}} {{Taxobox fin}} '''''Phyllium''''' (las '''filias''') es un [[Genre (biologia)|genre]] de fasmes dont los [[Espècia (biologia)|espècias]] aven l'aspèct de fuèlhas d'arbres. Aquestas espècias se rencontran de l'[[Austràlia]] fins a [[Índia|Í]]<nowiki/>ndia, en China e als [[Filipinas]]. == Descripcion, compòrtament == Las espècias de ''Phyllium'' pòden mesurar fins a una desena de centimètres de long. Aven l'aspèct de fuèlhas, aqueste lor procura un excellent camoflatge dins los arbres e arbustes ont vivon. Los uòus ressemblan a de pichonas granas, e los dròlles aven generalament una coloracion diferenta que remembran aquestas de pichonas fuèlhas. Las fuèlhas constituïsson pasmens lo quotidian de lor alimentacion. Lo [[dimorfisme sexual]] es mai marcat : los mascles son en general mai pichons, aven de antenas mai longas e pòden voler, aqueste non es pas lo cas de femes. == Elevatge en captivitat == Òm rencontra mai d'unas espècias d'aqueste genre en captivitat (terrariofilia) perqué segon son relativament aisit d'abalir. La taxinomia de espècias de filias evoluant actualament, de divérgencias entre cercaires existisson, e de modificacions son de preveire. [[Fichier:Phyllium_Philippinicum.jpg|vinheta|''Phyllium philippinicum'']] [[Fichier:Phyllium_Philippinicum_(Male_and_Female).jpg|vinheta|''Phyllium philippinicum'' (femelle stade larve à gauche et mâle adultes à droite )]] == Lista de sosgenres e espècias == Segon ''BioLib'' (28 de decembre de 2014)[1] : * sosgenre ''Phyllium (Phyllium)'' Illiger, 1798 ** ''[[Phyllium athanysus]]'' Westwood, 1859 ** ''[[Phyllium bilobatum]]'' Gray, 1843 ** ''[[Phyllium brevipennis]]'' Grösser, 1992 ** ''[[Phyllium caudatum]]'' Redtenbacher, 1906 ** ''[[Phyllium celebicum]]'' deHaan, 1842 ** ''[[Phyllium chitoniscoides]]'' Grösser, 1992 ** ''[[Phyllium drunganum]]'' Yang, 1995 ** ''[[Phyllium elegans]]'' Grösser, 1991 ** ''[[Phyllium frondosum]]'' Redtenbacher, 1906 ** ''[[Phyllium geryon]]'' Gray, 1843 ** ''[[Phyllium hausleithneri]]'' Brock, 1999 ** ''[[Phyllium jacobsoni]]'' Rehn & Rehn, 1934 ** ''[[Phyllium keyicum]]'' Karny, 1914 ** ''[[Phyllium palawanensis]]'' Grösser, 2001 ** ''[[Phyllium parum]]'' Liu, 1993 ** ''[[Phyllium pusillum]]'' Rehn & Rehn, 1934 ** ''[[Phyllium rarum]]'' Liu, 1993 ** ''[[Phyllium siccifolium]]'' (Linnaeus, 1758) ** ''[[Phyllium westwoodi]]'' Wood-Mason, 1875 ** ''[[Phyllium woodi]]'' Rehn & Rehn, 1934 ** ''[[Phyllium yunnanense]]'' Liu, 1993 ** ''[[Phyllium zomproi]]'' Grösser, 2001 * sosgenre ''Phyllium (Pulchriphyllium)'' Griffini, 1898 ** ''[[Phyllium asekiensis]]'' Grösser, 2002 ** ''Phyllium bioculatum'' (Gray, 1832) ** ''[[Phyllium exsectum]]'' Zompro, 2001 ** ''Phyllium giganteum'' Hausleithner, 1984 ** ''[[Phyllium groesseri]]'' Zompro, 1998 ** ''[[Phyllium schultzei]]'' Giglio-Tos, 1912 ** ''[[Phyllium sinensis]]'' Liu, 1990 ** ''[[Phyllium tibetense]]'' Liu, 1993 == Galariá == <gallery widths="180px" heights="180px"> Fichier:Phasme_3_jours1.jpg|<center>Fasme de 3 jòrs.</center> Fichier:Phasme_1_semaine1.jpg|<center>Fasme d'una sematna : pren una colora verda.</center> Fichier:Phasme_Mue_1.jpg|<center>Fasme a mudar.</center> Fichier:Phasme_Mue_2.jpg|<center>Fasme a manjar sa muda de quitina.</center> Fichier:Phasmes_14.jpg|<center>Fasmes femes en libertat.</center> Fichier:Phasmes_Femelle_et_mâle.jpg|<center>Fasme mascle de fecondar una feme.</center> </gallery> == Notas e referencias == {{Referéncias}} * (en) BioLib : Phyllium Illiger, 1798 * (en) Phasmida Species Files : Phyllium Illiger, 1798 * (en) Catalogue of Life : Phyllium Illiger, 1798 (consulté le 8 décembre 2021) * (en) NCBI : Phyllium (taxons inclus) * [http://aramel.free.fr/INSECTES9%27.shtml Phyllies sur le site aramel.free.fr] [[Categoria:Portal:Zoologia/Articles ligats]] c9v3ly98oxupet6b1yu5e6ns6i8u0cv 2512924 2512923 2026-11-10T17:52:27Z PichonDesgordit 65926 Syntax 2512924 wikitext text/x-wiki {{Taxobox debuta|animal|''Phyllium''|Phyllium.sp.JPG|''Phyllium'' sp. - feme adulta}} {{Taxobox|embrancament|Arthropoda}} {{Taxobox|sosembracament|Hexapoda}} {{Taxobox|classa|Insecta}} {{Taxobox|sosclassa|Pterygota}} {{Taxobox|infraclassa|Neoptera}} {{Taxobox|superòrdre|Orthopteroidea}} {{Taxobox|òrdre|Phasmida}} {{Taxobox|sosòrdre|Verophasmatodea}} {{Taxobox|infraòrdre|Areolatae}} {{Taxobox|familha|Phylliidae}} {{Taxobox|sosfamilha|Phylliinae}} {{Taxobox|tribú|Phylliini}} {{Taxobox taxon|animal|genre|Phyllium|[[Johann Karl Wilhelm Illiger|Illiger]], [[1798]]}} {{Taxobox fin}} '''''Phyllium''''' (las '''filias''') es un [[Genre (biologia)|genre]] de fasmes dont los [[Espècia (biologia)|espècias]] aven l'aspèct de fuèlhas d'arbres. Aquestas espècias se rencontran de l'[[Austràlia]] fins a [[Índia|Í]]<nowiki/>ndia, en China e als [[Filipinas]]. == Descripcion, compòrtament == Las espècias de ''Phyllium'' pòden mesurar fins a una desena de centimètres de long. Aven l'aspèct de fuèlhas, aqueste lor procura un excellent camoflatge dins los arbres e arbustes ont vivon. Los uòus ressemblan a de pichonas granas, e los dròlles aven generalament una coloracion diferenta que remembran aquestas de pichonas fuèlhas. Las fuèlhas constituïsson pasmens lo quotidian de lor alimentacion. Lo [[dimorfisme sexual]] es mai marcat : los mascles son en general mai pichons, aven de antenas mai longas e pòden voler, aqueste non es pas lo cas de femes. == Elevatge en captivitat == Òm rencontra mai d'unas espècias d'aqueste genre en captivitat (terrariofilia) perqué segon son relativament aisit d'abalir. La taxinomia de espècias de filias evoluant actualament, de divérgencias entre cercaires existisson, e de modificacions son de preveire. [[Fichièr:Phyllium_Philippinicum.jpg|vinheta|''Phyllium philippinicum'']] [[Fichièr:Phyllium_Philippinicum_(Male_and_Female).jpg|vinheta|''Phyllium philippinicum'' (femelle stade larve à gauche et mâle adultes à droite )]] == Lista de sosgenres e espècias == Segon ''BioLib'' (28 de decembre de 2014)[1] : * sosgenre ''Phyllium (Phyllium)'' Illiger, 1798 ** ''[[Phyllium athanysus]]'' Westwood, 1859 ** ''[[Phyllium bilobatum]]'' Gray, 1843 ** ''[[Phyllium brevipennis]]'' Grösser, 1992 ** ''[[Phyllium caudatum]]'' Redtenbacher, 1906 ** ''[[Phyllium celebicum]]'' deHaan, 1842 ** ''[[Phyllium chitoniscoides]]'' Grösser, 1992 ** ''[[Phyllium drunganum]]'' Yang, 1995 ** ''[[Phyllium elegans]]'' Grösser, 1991 ** ''[[Phyllium frondosum]]'' Redtenbacher, 1906 ** ''[[Phyllium geryon]]'' Gray, 1843 ** ''[[Phyllium hausleithneri]]'' Brock, 1999 ** ''[[Phyllium jacobsoni]]'' Rehn & Rehn, 1934 ** ''[[Phyllium keyicum]]'' Karny, 1914 ** ''[[Phyllium palawanensis]]'' Grösser, 2001 ** ''[[Phyllium parum]]'' Liu, 1993 ** ''[[Phyllium pusillum]]'' Rehn & Rehn, 1934 ** ''[[Phyllium rarum]]'' Liu, 1993 ** ''[[Phyllium siccifolium]]'' (Linnaeus, 1758) ** ''[[Phyllium westwoodi]]'' Wood-Mason, 1875 ** ''[[Phyllium woodi]]'' Rehn & Rehn, 1934 ** ''[[Phyllium yunnanense]]'' Liu, 1993 ** ''[[Phyllium zomproi]]'' Grösser, 2001 * sosgenre ''Phyllium (Pulchriphyllium)'' Griffini, 1898 ** ''[[Phyllium asekiensis]]'' Grösser, 2002 ** ''Phyllium bioculatum'' (Gray, 1832) ** ''[[Phyllium exsectum]]'' Zompro, 2001 ** ''Phyllium giganteum'' Hausleithner, 1984 ** ''[[Phyllium groesseri]]'' Zompro, 1998 ** ''[[Phyllium schultzei]]'' Giglio-Tos, 1912 ** ''[[Phyllium sinensis]]'' Liu, 1990 ** ''[[Phyllium tibetense]]'' Liu, 1993 == Galariá == <gallery widths="180px" heights="180px"> Fichièr:Phasme_3_jours1.jpg|<center>Fasme de 3 jòrs.</center> Fichièr:Phasme_1_semaine1.jpg|<center>Fasme d'una sematna : pren una colora verda.</center> Fichièr:Phasme_Mue_1.jpg|<center>Fasme a mudar.</center> Fichièr:Phasme_Mue_2.jpg|<center>Fasme a manjar sa muda de quitina.</center> Fichièr:Phasmes_14.jpg|<center>Fasmes femes en libertat.</center> Fichièr:Phasmes_Femelle_et_mâle.jpg|<center>Fasme mascle de fecondar una feme.</center> </gallery> == Notas e referencias == {{Referéncias}} * (en) BioLib : Phyllium Illiger, 1798 * (en) Phasmida Species Files : Phyllium Illiger, 1798 * (en) Catalogue of Life : Phyllium Illiger, 1798 (consulté le 8 décembre 2021) * (en) NCBI : Phyllium (taxons inclus) * [http://aramel.free.fr/INSECTES9%27.shtml Phyllies sur le site aramel.free.fr] [[Categoria:Portal:Zoologia/Articles ligats]] 7l0qvw1dl5e72e892ybgxp5snfo0mtn 2512959 2512924 2026-11-11T04:53:25Z Nicolas Eynaud 6858 2512959 wikitext text/x-wiki {{ortografia}} {{Taxobox debuta|animal|''Phyllium''|Phyllium.sp.JPG|''Phyllium'' sp. - feme adulta}} {{Taxobox|embrancament|Arthropoda}} {{Taxobox|sosembracament|Hexapoda}} {{Taxobox|classa|Insecta}} {{Taxobox|sosclassa|Pterygota}} {{Taxobox|infraclassa|Neoptera}} {{Taxobox|superòrdre|Orthopteroidea}} {{Taxobox|òrdre|Phasmida}} {{Taxobox|sosòrdre|Verophasmatodea}} {{Taxobox|infraòrdre|Areolatae}} {{Taxobox|familha|Phylliidae}} {{Taxobox|sosfamilha|Phylliinae}} {{Taxobox|tribú|Phylliini}} {{Taxobox taxon|animal|genre|Phyllium|[[Johann Karl Wilhelm Illiger|Illiger]], [[1798]]}} {{Taxobox fin}} '''''Phyllium''''' (las '''filias''') es un [[Genre (biologia)|genre]] de fasmes dont los [[Espècia (biologia)|espècias]] aven l'aspèct de fuèlhas d'arbres. Aquestas espècias se rencontran de l'[[Austràlia]] fins a [[Índia|Í]]<nowiki/>ndia, en China e als [[Filipinas]]. == Descripcion, compòrtament == Las espècias de ''Phyllium'' pòden mesurar fins a una desena de centimètres de long. Aven l'aspèct de fuèlhas, aqueste lor procura un excellent camoflatge dins los arbres e arbustes ont vivon. Los uòus ressemblan a de pichonas granas, e los dròlles aven generalament una coloracion diferenta que remembran aquestas de pichonas fuèlhas. Las fuèlhas constituïsson pasmens lo quotidian de lor alimentacion. Lo [[dimorfisme sexual]] es mai marcat : los mascles son en general mai pichons, aven de antenas mai longas e pòden voler, aqueste non es pas lo cas de femes. == Elevatge en captivitat == Òm rencontra mai d'unas espècias d'aqueste genre en captivitat (terrariofilia) perqué segon son relativament aisit d'abalir. La taxinomia de espècias de filias evoluant actualament, de divérgencias entre cercaires existisson, e de modificacions son de preveire. [[Fichièr:Phyllium_Philippinicum.jpg|vinheta|''Phyllium philippinicum'']] [[Fichièr:Phyllium_Philippinicum_(Male_and_Female).jpg|vinheta|''Phyllium philippinicum'' (femelle stade larve à gauche et mâle adultes à droite )]] == Lista de sosgenres e espècias == Segon ''BioLib'' (28 de decembre de 2014)[1] : * sosgenre ''Phyllium (Phyllium)'' Illiger, 1798 ** ''[[Phyllium athanysus]]'' Westwood, 1859 ** ''[[Phyllium bilobatum]]'' Gray, 1843 ** ''[[Phyllium brevipennis]]'' Grösser, 1992 ** ''[[Phyllium caudatum]]'' Redtenbacher, 1906 ** ''[[Phyllium celebicum]]'' deHaan, 1842 ** ''[[Phyllium chitoniscoides]]'' Grösser, 1992 ** ''[[Phyllium drunganum]]'' Yang, 1995 ** ''[[Phyllium elegans]]'' Grösser, 1991 ** ''[[Phyllium frondosum]]'' Redtenbacher, 1906 ** ''[[Phyllium geryon]]'' Gray, 1843 ** ''[[Phyllium hausleithneri]]'' Brock, 1999 ** ''[[Phyllium jacobsoni]]'' Rehn & Rehn, 1934 ** ''[[Phyllium keyicum]]'' Karny, 1914 ** ''[[Phyllium palawanensis]]'' Grösser, 2001 ** ''[[Phyllium parum]]'' Liu, 1993 ** ''[[Phyllium pusillum]]'' Rehn & Rehn, 1934 ** ''[[Phyllium rarum]]'' Liu, 1993 ** ''[[Phyllium siccifolium]]'' (Linnaeus, 1758) ** ''[[Phyllium westwoodi]]'' Wood-Mason, 1875 ** ''[[Phyllium woodi]]'' Rehn & Rehn, 1934 ** ''[[Phyllium yunnanense]]'' Liu, 1993 ** ''[[Phyllium zomproi]]'' Grösser, 2001 * sosgenre ''Phyllium (Pulchriphyllium)'' Griffini, 1898 ** ''[[Phyllium asekiensis]]'' Grösser, 2002 ** ''Phyllium bioculatum'' (Gray, 1832) ** ''[[Phyllium exsectum]]'' Zompro, 2001 ** ''Phyllium giganteum'' Hausleithner, 1984 ** ''[[Phyllium groesseri]]'' Zompro, 1998 ** ''[[Phyllium schultzei]]'' Giglio-Tos, 1912 ** ''[[Phyllium sinensis]]'' Liu, 1990 ** ''[[Phyllium tibetense]]'' Liu, 1993 == Galariá == <gallery widths="180px" heights="180px"> Fichièr:Phasme_3_jours1.jpg|<center>Fasme de 3 jòrs.</center> Fichièr:Phasme_1_semaine1.jpg|<center>Fasme d'una sematna : pren una colora verda.</center> Fichièr:Phasme_Mue_1.jpg|<center>Fasme a mudar.</center> Fichièr:Phasme_Mue_2.jpg|<center>Fasme a manjar sa muda de quitina.</center> Fichièr:Phasmes_14.jpg|<center>Fasmes femes en libertat.</center> Fichièr:Phasmes_Femelle_et_mâle.jpg|<center>Fasme mascle de fecondar una feme.</center> </gallery> == Notas e referencias == {{Referéncias}} * (en) BioLib : Phyllium Illiger, 1798 * (en) Phasmida Species Files : Phyllium Illiger, 1798 * (en) Catalogue of Life : Phyllium Illiger, 1798 (consulté le 8 décembre 2021) * (en) NCBI : Phyllium (taxons inclus) * [http://aramel.free.fr/INSECTES9%27.shtml Phyllies sur le site aramel.free.fr] [[Categoria:Portal:Zoologia/Articles ligats]] h68srrphhd42mjslo754sai6xzmsq7f 0 201830 2512925 2026-11-10T18:26:06Z PichonDesgordit 65926 Crèa en tradusissent la pagina « [[:fr:Special:Redirect/revision/240424501|Prione tanneur]] » 2512925 wikitext text/x-wiki  {{Taxobox début|animal|''Prionus coriarius''|Prionus coriarius02.jpg|Prionus coriarius - mascle.}} {{Taxobox|embrancament|Arthropoda}} {{Taxobox|classa|Insecta}} {{Taxobox|òrdre|Coleoptera}} {{Taxobox|familha|Cerambycidae}} {{Taxobox|sosfamilha|Prioninae}} {{Taxobox|tribú|Prionini}} {{Taxobox|genre|Prionus}} {{Taxobox taxon|animal|espècia|Prionus coriarius|([[Carl von Linné|Linnaeus]], [[1758]])}} {{Taxobox fin}} '''''Prionus coriarius''''' es una [[Espècia (biologia)|espècia]] d'insèctes de l'[[Òrdre (biologia)|òrdre]] de [[Coleoptèr|coleoptèrs]]. Es lo mai grand de longicòrnes [[Euròpa|europèus]]. == Descripcion == Aqueste cerambicide mesura de 25 a {{Nombre amb unitat|40|mm}} long. Es negre a brun sorn, lusent. Las antenas del mascle son composidas de 12 articles a bòrd extèrne salhent lor donant un aspèct extèrne dentat, en fòrma de ressèga.<ref>{{Ref-libre|nom=du CHATENET|annada=2000|isbn=2-91 3688-03-9}}</ref> La feme es mai granda non pas que lo mascle, sas antenas son çaquelà mai finas. La fàcia ventrala de la feme es glabre, lo mascle es pubescent. Lo mascle mai pichon es mai mobile non pas que la feme amb un vòl tan rapid qu'aqueste d'una mosca. La feme dispausa d'un oviscapte, sòrta per la ponduda dins lo sol a proximitat d'arbres mòrts. [[Fichier:Prione_tanneur_Moselle_2011.jpg|vinheta]] == Biologia == La larva se desvelopa dins los socas descompausadas d'arbres fuelhut (cassas, castanhs, fags, olms, fraisses, saücs, robinèrs, sauçes) mas tanben de còps de rosinós ; es xylophage (manja de fust). Pòt aténher {{Nombre amb unitat|6|cm}} de long. Al fin de tres ans se transforma en imago. L'adulte non manja ges. L'[[imago]] es visible de julhet a setembre. Es solitari e son activitat es sustot crepuscular e nocturn..Es atirat par la lumièra. Malgrat sa grand talha, vòl mai aisit, d'un vòl rapid e brusent. == Distribucion geografica == Euròpa centrala, Turquia, Caucas, Iran, Africa del Nòrd. Comun en Franca, sins èsser mai abondant. Se rencontra fins a {{Nombre amb unitat|1000|m}} d'altitud.<ref>{{Ref-web|lenga=fr|autor=INPN|url=https://inpn.mnhn.fr/espece/cd_nom/12200/tab/fiche}}</ref> == Notas e referencias == {{Referéncias}} === Ligam externas === * (en) Fauna Europaea : Prionus (Prionus) coriarius (Linnaeus, 1758) (consulté le 22 mars 2023) * (en) BioLib : Prionus coriarius (Linnaeus, 1758) * (fr) INPN : Prionus coriarius (Linnaeus, 1758) (TAXREF) * [https://www.insectes-net.fr/prionus/prionus2.htm Prione tanneur sur insectes-net.fr] [[Categoria:Portal:Zoologia/Articles ligats]] l2c001izj2d2hibwl6qj33qdsoz1kd0 2512926 2512925 2026-11-10T18:28:21Z PichonDesgordit 65926 2512926 wikitext text/x-wiki {{Taxobox debuta|animal|''Prionus coriarius''|Prionus coriarius02.jpg|Prionus coriarius - mascle.}} {{Taxobox|embrancament|Arthropoda}} {{Taxobox|classa|Insecta}} {{Taxobox|òrdre|Coleoptera}} {{Taxobox|familha|Cerambycidae}} {{Taxobox|sosfamilha|Prioninae}} {{Taxobox|tribú|Prionini}} {{Taxobox|genre|Prionus}} {{Taxobox taxon|animal|espècia|Prionus coriarius|([[Carl von Linné|Linnaeus]], [[1758]])}} {{Taxobox fin}} '''''Prionus coriarius''''' es una [[Espècia (biologia)|espècia]] d'insèctes de l'[[Òrdre (biologia)|òrdre]] de [[Coleoptèr|coleoptèrs]]. Es lo mai grand de longicòrnes [[Euròpa|europèus]]. == Descripcion == Aqueste cerambicide mesura de 25 a {{Nombre amb unitat|40|mm}} long. Es negre a brun sorn, lusent. Las antenas del mascle son composidas de 12 articles a bòrd extèrne salhent lor donant un aspèct extèrne dentat, en fòrma de ressèga.<ref>{{Ref-libre|nom=du CHATENET|annada=2000|isbn=2-91 3688-03-9}}</ref> La feme es mai granda non pas que lo mascle, sas antenas son çaquelà mai finas. La fàcia ventrala de la feme es glabre, lo mascle es pubescent. Lo mascle mai pichon es mai mobile non pas que la feme amb un vòl tan rapid qu'aqueste d'una mosca. La feme dispausa d'un oviscapte, sòrta per la ponduda dins lo sol a proximitat d'arbres mòrts. [[Fichier:Prione_tanneur_Moselle_2011.jpg|vinheta]] == Biologia == La larva se desvelopa dins los socas descompausadas d'arbres fuelhut (cassas, castanhs, fags, olms, fraisses, saücs, robinèrs, sauçes) mas tanben de còps de rosinós ; es xylophage (manja de fust). Pòt aténher {{Nombre amb unitat|6|cm}} de long. Al fin de tres ans se transforma en imago. L'adulte non manja ges. L'[[imago]] es visible de julhet a setembre. Es solitari e son activitat es sustot crepuscular e nocturn..Es atirat par la lumièra. Malgrat sa grand talha, vòl mai aisit, d'un vòl rapid e brusent. == Distribucion geografica == Euròpa centrala, Turquia, Caucas, Iran, Africa del Nòrd. Comun en Franca, sins èsser mai abondant. Se rencontra fins a {{Nombre amb unitat|1000|m}} d'altitud.<ref>{{Ref-web|lenga=fr|autor=INPN|url=https://inpn.mnhn.fr/espece/cd_nom/12200/tab/fiche}}</ref> == Notas e referencias == {{Referéncias}} === Ligam externas === * (en) Fauna Europaea : Prionus (Prionus) coriarius (Linnaeus, 1758) (consulté le 22 mars 2023) * (en) BioLib : Prionus coriarius (Linnaeus, 1758) * (fr) INPN : Prionus coriarius (Linnaeus, 1758) (TAXREF) * [https://www.insectes-net.fr/prionus/prionus2.htm Prione tanneur sur insectes-net.fr] [[Categoria:Portal:Zoologia/Articles ligats]] nbt712r7dxw8cem0r1ybqd04gghqcql 2512958 2512926 2026-11-11T04:52:54Z Nicolas Eynaud 6858 2512958 wikitext text/x-wiki {{ortografia}} {{Taxobox debuta|animal|''Prionus coriarius''|Prionus coriarius02.jpg|Prionus coriarius - mascle.}} {{Taxobox|embrancament|Arthropoda}} {{Taxobox|classa|Insecta}} {{Taxobox|òrdre|Coleoptera}} {{Taxobox|familha|Cerambycidae}} {{Taxobox|sosfamilha|Prioninae}} {{Taxobox|tribú|Prionini}} {{Taxobox|genre|Prionus}} {{Taxobox taxon|animal|espècia|Prionus coriarius|([[Carl von Linné|Linnaeus]], [[1758]])}} {{Taxobox fin}} '''''Prionus coriarius''''' es una [[Espècia (biologia)|espècia]] d'insèctes de l'[[Òrdre (biologia)|òrdre]] de [[Coleoptèr|coleoptèrs]]. Es lo mai grand de longicòrnes [[Euròpa|europèus]]. == Descripcion == Aqueste cerambicide mesura de 25 a {{Nombre amb unitat|40|mm}} long. Es negre a brun sorn, lusent. Las antenas del mascle son composidas de 12 articles a bòrd extèrne salhent lor donant un aspèct extèrne dentat, en fòrma de ressèga.<ref>{{Ref-libre|nom=du CHATENET|annada=2000|isbn=2-91 3688-03-9}}</ref> La feme es mai granda non pas que lo mascle, sas antenas son çaquelà mai finas. La fàcia ventrala de la feme es glabre, lo mascle es pubescent. Lo mascle mai pichon es mai mobile non pas que la feme amb un vòl tan rapid qu'aqueste d'una mosca. La feme dispausa d'un oviscapte, sòrta per la ponduda dins lo sol a proximitat d'arbres mòrts. [[Fichier:Prione_tanneur_Moselle_2011.jpg|vinheta]] == Biologia == La larva se desvelopa dins los socas descompausadas d'arbres fuelhut (cassas, castanhs, fags, olms, fraisses, saücs, robinèrs, sauçes) mas tanben de còps de rosinós ; es xylophage (manja de fust). Pòt aténher {{Nombre amb unitat|6|cm}} de long. Al fin de tres ans se transforma en imago. L'adulte non manja ges. L'[[imago]] es visible de julhet a setembre. Es solitari e son activitat es sustot crepuscular e nocturn..Es atirat par la lumièra. Malgrat sa grand talha, vòl mai aisit, d'un vòl rapid e brusent. == Distribucion geografica == Euròpa centrala, Turquia, Caucas, Iran, Africa del Nòrd. Comun en Franca, sins èsser mai abondant. Se rencontra fins a {{Nombre amb unitat|1000|m}} d'altitud.<ref>{{Ref-web|lenga=fr|autor=INPN|url=https://inpn.mnhn.fr/espece/cd_nom/12200/tab/fiche}}</ref> == Notas e referencias == {{Referéncias}} === Ligam externas === * (en) Fauna Europaea : Prionus (Prionus) coriarius (Linnaeus, 1758) (consulté le 22 mars 2023) * (en) BioLib : Prionus coriarius (Linnaeus, 1758) * (fr) INPN : Prionus coriarius (Linnaeus, 1758) (TAXREF) * [https://www.insectes-net.fr/prionus/prionus2.htm Prione tanneur sur insectes-net.fr] [[Categoria:Portal:Zoologia/Articles ligats]] s13i0zwehlo2opdt4h7azgi6c7tp33w 0 201831 2512941 2026-11-10T22:26:28Z Alaric 506 44932 Alaric 506 a desplaçat la pagina [[Lo Mas de L'Artija]] cap a [[Lo Mas d'Artija]] per dessús una redireccion : Títol mal escrit : segon Ives Lavalada 2512941 wikitext text/x-wiki #REDIRECCION [[Lo Mas d'Artija]] qb9o2myer04bsfe6qvh34ael3u5qaf9 0 201832 2512947 2026-11-10T23:56:12Z Alaric 506 44932 Creacion de la pagina amb « {{Infobox Vila |carta=oc |nom= Pijairòu |nom2 = <i>''Pigerolles''</i> |imatge = cap |legenda = |blason = |bandièra= |nom de division1 = Region ist |division1 = {{Lemosin}} {{Marcha}} |nom de division2 = Parçan |division2 = |nom de division3 = Estat |division3 = {{França}} |nom de division4 = Region |division4 = [[Novela Aquitània]] |nom de division5 = Departament |division5 = {{Cruesa}} |nom de division6 = Arrondiment |division6 = Arrondiment dau... » 2512947 wikitext text/x-wiki {{Infobox Vila |carta=oc |nom= Pijairòu |nom2 = <i>''Pigerolles''</i> |imatge = cap |legenda = |blason = |bandièra= |nom de division1 = Region ist |division1 = {{Lemosin}} {{Marcha}} |nom de division2 = Parçan |division2 = |nom de division3 = Estat |division3 = {{França}} |nom de division4 = Region |division4 = [[Novela Aquitània]] |nom de division5 = Departament |division5 = {{Cruesa}} |nom de division6 = Arrondiment |division6 = [[Arrondiment dau Buçon|Au Buçon]] |nom de division7 = Canton |division7 = Canton de Falatin ([[Canton de Genciòus e Pijairòu|Genciòus e Pijairòu]] avant 2015) |nom de division8 = Intercom |division8 = [[Comunautat de comunas de Cruesa Grand Sud|CC de Cruesa Grand Sud]] |nom de division9 = Comuna |division9 = [[Genciòus e Pijairòu]] |còda = 23153 |ehess = |cp = 23340 |mapa = |imatge de mapa = |latitud = |longitud = |estatut = | altmin = | altitud = 823 | altmax = |superfícia = . |populacion = {{popfrs23|153}} |annada-pop = {{popfrs23|0}} |densitat = {{formatnum:{{#expr:({{popfrs23|153}}/.) round 2}}}} |sits-toristics = |divèrs = comuna associada |gentilici = pijairauds |url= |imatgeloc= }} '''Pijairòu''' (''Pigerolles'' en [[francés]]) es una anciana [[comuna]] [[Occitània|occitana]] de [[Marcha]], en [[Lemosin]], situada dins lo [[departament francés|departament]] de [[Cruesa (departament)|Cruesa]] e la [[region francesa|region]] de [[Novela Aquitània]], <small>ancianament de [[Lemosin (region)|Lemosin]]</small>. Dempuei lo 1er de setembre [[1972]], es comuna associada (lei Marcellin) de Genciòus e Pijairòu. ==Geografia== Pijairòu es a l'èst de Genciòus, sus la RD 8, a 823 m d'altitud. ==Toponimia== ==Istòria== Pijairòu es comuna associada de Genciòus dempuei lo 1er de setembre 1972 <ref>https://www.insee.fr/fr/metadonnees/geographie/commune-associee/23153-pigerolles</ref>. ==Administracion== Pijairòu a un maire delegat. ==Demografia== {{Demografia |insee=23153 |1793= |1800= |1806= |1821= |1831= |1836= |1841= |1846= |1851= |1856= |1861= |1866= |1872= |1876= |1881= |1886= |1891= |1896= |1901= |1906= |1911= |1921= |1926= |1931= |1936= |1946= |1954= |1962= |1968= |1975= |1982= |1990= |1999=79 |cassini= |senscomptesdobles= 1962}} * En {{popfr23|0}} la populacion èra de {{popfrs23|153}} abitants. ==Lòcs e monuments== ==Personalitats ligadas amb la comuna== ==Veire tanben== ==Nòtas== <references/> 8so4p0q79zos7fjdo1xvztud19be9w0 2512978 2512947 2026-11-11T08:07:51Z Alaric 506 44932 2512978 wikitext text/x-wiki {{Infobox Vila |carta=oc |nom= Pijairòu |nom2 = <i>''Pigerolles''</i> |imatge = cap |legenda = |blason = |bandièra= |nom de division1 = Region ist |division1 = {{Lemosin}} {{Marcha}} |nom de division2 = Parçan |division2 = |nom de division3 = Estat |division3 = {{França}} |nom de division4 = Region |division4 = [[Novela Aquitània]] |nom de division5 = Departament |division5 = {{Cruesa}} |nom de division6 = Arrondiment |division6 = [[Arrondiment dau Buçon|Au Buçon]] |nom de division7 = Canton |division7 = Canton de Falatin ([[Canton de Genciòus e Pijairòu|Genciòus e Pijairòu]] avant 2015) |nom de division8 = Intercom |division8 = [[Comunautat de comunas de Cruesa Grand Sud|CC de Cruesa Grand Sud]] |nom de division9 = Comuna |division9 = [[Genciòus e Pijairòu]] |còda = 23153 |ehess = |cp = 23340 |mapa = |imatge de mapa = |latitud = |longitud = |estatut = | altmin = | altitud = 823 | altmax = |superfícia = . |populacion = {{popfrs23|153}} |annada-pop = {{popfrs23|0}} |densitat = {{formatnum:{{#expr:({{popfrs23|153}}/.) round 2}}}} |sits-toristics = |divèrs = comuna associada |gentilici = pijairauds |url= |imatgeloc= }} '''Pijairòu''' (''Pigerolles'' en [[francés]]) es una anciana [[comuna]] [[Occitània|occitana]] de [[Marcha]], en [[Lemosin]], situada dins lo [[departament francés|departament]] de [[Cruesa (departament)|Cruesa]] e la [[region francesa|region]] de [[Novela Aquitània]], <small>ancianament de [[Lemosin (region)|Lemosin]]</small>. Dempuei lo 1er de setembre [[1972]], es comuna associada (lei Marcellin) de Genciòus e Pijairòu. ==Geografia== Pijairòu es a l'èst de Genciòus, sus la RD 8, a 823 m d'altitud. ==Toponimia== Segon [[Albèrt Dauzat|Dauzat]], ''Pijairòu'' ven dau latin ''pīca'' « ajassa », pusleu que ''*pĭca'' « peja », emb lo sufixe ''-aria'' e lo sufixe diminutiu ''-eola'' <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 531</ref>. L'argument es que ''Pi-'' s'es conservat.</br> Ives Lavalada fornís de las fòrmas ancianas : ''Ecclesia de Pigerou'' en 1106, ''Pigeyroulx'' en 1557, etc. Ives Lavalada aima mai explicar lo nom per la peja que non pas per l'ajassa. En lemosin de Corresa, lo ''-e-'' de ''peja'' s'es barrat en ''i'' [e la Corresa es a costat]. Lo nom francés supausa un femenin plurau, la prononciacion occitana [tanplan coma las fòrmas ancianas] es au masculin singular. Dauzat e Rostaing donan a [[Pegairòlas de Buòja]] e a [[Pegairòlas de l'Escaleta]] lo sens de « luec ente se prepara la peja ». Pijairòu pòt aver la mesma origina. Mas finalament Ives Lavalada aima mai lo mot ''pegairòla'', « terra liposa, argilosa », prepausat per Astor <ref>Yves Lavalade, ''Dictionnaire des communes de la Creuse'', ed. la Geste, 2022, p. 102-103</ref>. ==Istòria== Pijairòu es comuna associada de Genciòus dempuei lo 1er de setembre 1972 <ref>https://www.insee.fr/fr/metadonnees/geographie/commune-associee/23153-pigerolles</ref>. ==Administracion== Pijairòu a un maire delegat. ==Demografia== Impossibilitat d'accedir a Cassini-EHESS. {{Demografia |insee=23153 |1793= |1800= |1806= |1821= |1831= |1836= |1841= |1846= |1851= |1856= |1861= |1866= |1872= |1876= |1881= |1886= |1891= |1896= |1901= |1906= |1911= |1921= |1926= |1931= |1936= |1946= |1954= |1962= |1968= |1975= |1982= |1990= |1999=79 |cassini= |senscomptesdobles= 1962}} * En {{popfr23|0}} la populacion èra de {{popfrs23|153}} abitants. ==Lòcs e monuments== ==Personalitats ligadas amb la comuna== ==Veire tanben== ==Nòtas== <references/> dz84jm2owvnhde7x5edtvlpa3361nsv 2512980 2512978 2026-11-11T08:13:38Z Alaric 506 44932 2512980 wikitext text/x-wiki {{Infobox Vila |carta=oc |nom= Pijairòu |nom2 = <i>''Pigerolles''</i> |imatge = cap |legenda = |blason = |bandièra= |nom de division1 = Region ist |division1 = {{Lemosin}} {{Marcha}} |nom de division2 = Parçan |division2 = |nom de division3 = Estat |division3 = {{França}} |nom de division4 = Region |division4 = [[Novela Aquitània]] |nom de division5 = Departament |division5 = {{Cruesa}} |nom de division6 = Arrondiment |division6 = [[Arrondiment dau Buçon|Au Buçon]] |nom de division7 = Canton |division7 = Canton de Falatin ([[Canton de Genciòus e Pijairòu|Genciòus e Pijairòu]] avant 2015) |nom de division8 = Intercom |division8 = [[Comunautat de comunas de Cruesa Grand Sud|CC de Cruesa Grand Sud]] |nom de division9 = Comuna |division9 = [[Genciòus e Pijairòu]] |còda = 23153 |ehess = |cp = 23340 |mapa = |imatge de mapa = |latitud = |longitud = |estatut = | altmin = | altitud = 823 | altmax = |superfícia = . |populacion = {{popfrs23|153}} |annada-pop = {{popfrs23|0}} |densitat = {{formatnum:{{#expr:({{popfrs23|153}}/.) round 2}}}} |sits-toristics = |divèrs = comuna associada |gentilici = pijairauds |url= |imatgeloc= }} '''Pijairòu''' (''Pigerolles'' en [[francés]]) es una anciana [[comuna]] [[Occitània|occitana]] de [[Marcha]], en [[Lemosin]], situada dins lo [[departament francés|departament]] de [[Cruesa (departament)|Cruesa]] e la [[region francesa|region]] de [[Novela Aquitània]], <small>ancianament de [[Lemosin (region)|Lemosin]]</small>. Dempuei lo 1er de setembre [[1972]], es comuna associada (lei Marcellin) de Genciòus e Pijairòu. ==Geografia== Pijairòu es a l'èst de Genciòus, sus la RD 8, a 823 m d'altitud. ==Toponimia== Segon [[Albèrt Dauzat|Dauzat]], ''Pijairòu'' ven dau latin ''pīca'' « ajassa », pusleu que ''*pĭca'' « peja », emb lo sufixe ''-aria'' e lo sufixe diminutiu ''-eola'' <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 531</ref>. L'argument es que ''Pi-'' s'es conservat.</br> Ives Lavalada fornís de las fòrmas ancianas : ''Ecclesia de Pigerou'' en 1106, ''Pigeyroulx'' en 1557, etc. Ives Lavalada aima mai explicar lo nom per la peja que non pas per l'ajassa. En lemosin de Corresa, lo ''-e-'' de ''peja'' s'es barrat en ''i'' [e la Corresa es a costat]. Lo nom francés supausa un femenin plurau, la prononciacion occitana [tanplan coma las fòrmas ancianas] es au masculin singular. Dauzat e Rostaing donan a [[Pegairòlas de Buòja]] e a [[Pegairòlas de l'Escaleta]] lo sens de « luec ente se prepara la peja ». Pijairòu pòt aver la mesma origina. Mas finalament Ives Lavalada aima mai lo mot ''pegairòla'', « terra liposa, argilosa », prepausat per Astor <ref>Yves Lavalade, ''Dictionnaire des communes de la Creuse'', ed. la Geste, 2022, p. 102-103</ref>. ==Istòria== Pijairòu es comuna associada de Genciòus dempuei lo 1er de setembre 1972 <ref>https://www.insee.fr/fr/metadonnees/geographie/commune-associee/23153-pigerolles</ref>. ==Administracion== Pijairòu a un maire delegat. ==Demografia== Impossibilitat d'accedir a Cassini-EHESS. {{Demografia |insee=23153 |1793= |1800= |1806= |1821= |1831= |1836= |1841= |1846= |1851= |1856= |1861= |1866= |1872= |1876= |1881= |1886= |1891= |1896= |1901= |1906= |1911= |1921= |1926= |1931= |1936= |1946= |1954= |1962= |1968= |1975= |1982= |1990= |1999=79 |cassini=26692 |senscomptesdobles= 1962}} * En {{popfr23|0}} la populacion èra de {{popfrs23|153}} abitants. ==Lòcs e monuments== ==Personalitats ligadas amb la comuna== ==Veire tanben== ==Nòtas== <references/> 8plt4qx1h75cnyhdasg7fiqco5taprm