Wikipèdia ocwiki https://oc.wikipedia.org/wiki/Acu%C3%A8lh MediaWiki 1.48.0-wmf.4 first-letter Mèdia Especial Discutir Utilizaire Discussion Utilizaire Wikipèdia Discussion Wikipèdia Fichièr Discussion Fichièr MediaWiki Discussion MediaWiki Modèl Discussion Modèl Ajuda Discussion Ajuda Categoria Discussion Categoria Portal Discussion Portal Projècte Discussion Projècte TimedText TimedText talk Mòdul Mòdul Discussió Event Event talk 0 2988 2513123 2512363 2026-11-12T09:24:28Z Toku 7678 Traduccion automatica cross-wiki (veire : https://oc.wikipedia.org/wiki/Especial:CentralAuth/Westseax) 2513123 wikitext text/x-wiki {{1000 fondamentals}} {{Infobox País | nom = Reialme Unit de Grand Bretanha e Irlanda del Nòrd | imne_nacional = {{Bes | «[[God Save the Queen|God Save the King]]» ([[anglés]]) | (en occitan: «Dieu salva lo rei») }} | devisa = {{Bes | «Dieu et mon droit» ([[francés]]) | (en occitan: «Dieu e mon dreit») }} | autre_simbòl = Utilizadas en relacion amb Escòcia (dreita) e alhors (esquèrra) | autre_simbòl_tipe = [[Fichièr:Coat_of_arms_of_the_United_Kingdom_(2022,_both_variants).svg|200px]] | mapa = Europe-UK_(orthographic_projection).svg | legenda mapa = | etiqueta_capitala = | capitala = [[Londres (Anglatèrra)|Londres]] | mai_granda_vila = [[Londres (Anglatèrra)|Londres]] | latitud = | longitud = | lengas_oficialas = [[anglés]] (''de facto'') | lengas reconegudas = [[cornic]], [[galés]], [[Scòts (lenga)|scòts]], [[gaelic escocés]], [[gaelic irlandés]] | grops_etnics = {{Bes | 83,0 % [[Blanc (uman)|Blanc]]s | 8,6 % [[Asiatic (uman)|Asiatic]]s | 3,7 % [[Negre (uman)|Negre]]s | 2,7 % [[Mestís|Mestisses]] | 2,0 % Autres }} | grops_etnics_an= 2021 | grops_etnics_ref= <ref>{{Ref-web |autor=Office for National Statistics (ONS) |títol=Ethnic groups Census (2021) |url=https://www.ons.gov.uk/datasets/TS021/editions/2021/versions/3/filter-outputs/2c225a7b-0b5a-4a56-825e-2d6df1c6be93 |consulta=30 d'octobre de 2024}}</ref> | religion = {{Bes | 46,5 % [[Cristianisme]] | 37,6 % [[Ateïsme]] | 6,0 % [[Islam]] | 1,6 % [[Indoïsme]] | 0,8 % [[Sikhisme]] | 0,4 % [[Bodisme]] | 0,4 % [[Judaïsme]] | 0,6 % [[Autres]] | 5,9 % Non declarat }} | religion_an = 2021 | religion_ref = <ref>{{Ref-web |autor=Office for National Statistics (ONS) |títol=Religion detailed |url=https://www.ons.gov.uk/datasets/TS031/editions/2021/versions/4/filter-outputs/0ec10f6a-4f46-4655-b634-57e540601744 |consulta=30 d'octobre de 2024}}</ref> | gentilici = Britanic, Britanica | tipe_govèrn = [[Monarquia constitucionala|monarquia constitucionala parlamentària]] | títols_dirigents = | dirigents = | cap_títol1 = Monarca | cap1 = [[Carles III (Reiaume Unit)|Carles III]] | cap_títol2 = Primièr ministre | cap2 = [[Andy Burnham]] (P.T.) | cap_títol3 = | cap3 = | cap_títol4 = | cap4 = | tipe_formacion = [[Tractat anglo-irlandés]] | data_formacion = 12 d'abril de 1922 | superfícia_reng = 78 | superfícia_totala = 244376 | superfícia_an = | superfícia_ref = <ref>{{Ref-web |autor=Office for National Statistics (ONS) |títol=Standard Area Measurements for Administrative Areas (December 2023) in the UK |url=https://geoportal.statistics.gov.uk/datasets/ons::standard-area-measurements-for-administrative-areas-december-2023-in-the-uk/about |data=24 d'abril de 2024 |consula=30 d'octobre de 2024}}</ref> | percentatge_aiga = 1,34 | percentatge_aiga_an = | percentatge_aiga_ref = | populacion_reng = 21 | populacion_totala = 68265209 | populacion_an = 2023 | populacion_ref = <ref>{{Ref-web |autor=Office for National Statistics (ONS) |títol=Population estimates for the UK, England, Wales, Scotland and Northern Ireland: mid-2023 |url=https://www.ons.gov.uk/peoplepopulationandcommunity/populationandmigration/populationestimates/bulletins/annualmidyearpopulationestimates/latest |data=8 d'octobre de 2023 |consulta=24 d'octobre de 2024}}</ref> | densitat = 281 | PIB = USD 4 029 438 mil. | PIB_an = 2024 | PIB_ref = <ref>{{Ref-web |autor=Fond Monetari Internacional |títol=United Kingdom |url=https://www.imf.org/en/Publications/SPROLLS/world-economic-outlook-databases#sort=%40imfdate%20descending |consulta=30 d'octobre de 2024}}</ref> | moneda = [[Liura esterlina]] | còde_moneda = GBP | indicatiu_telefonic = +44 | còde_país = UK | fus_orari = [[UTC]]+00:00 | domeni_internet = [[.uk]] | organizacions_internacionalas = [[ONU]] | nòtas = }} Lo '''Reialme Unit'''<ref name="CLO">{{Ref-web|url=https://clo-occitan.com/wp-content/uploads/2021/08/CLO-preconizacions-2007.pdf|títol=Preconizacions del Conselh de la Lenga Occitana|pagina=130|lenga=oc}}</ref> (var. '''Reiaume Unit'''; sigla: '''RU'''), oficialament lo '''Reialme Unit de Grand Bretanha e Irlanda del Nòrd'''<ref>{{Ref-web|url=https://thecommonwealth.org/our-member-countries/united-kingdom#:~:text=The%20United%20Kingdom%20of%20Great,It%20has%20numerous%20smaller%20islands.|autor=[[Commonwealth]]|sit=thecommonwealth.org|citacion=The United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland (UK) is an island country that sits north-west of mainland Europe. It is made up of mainland Great Britain (England, Wales and Scotland) and the northern part of the island of Ireland (Northern Ireland). It has numerous smaller islands.|lenga=en-uk|títol=Members of the Commonwealth of Nations ─ United Kingdom}}</ref> (en [[anglés]]: ''United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland''; compendi en ''UK'', {{AFI|[juːˈkeɪ]|3=afi}}),<ref group="nt">{{Bes | • ''An Rìoghachd Aonaichte na Breatainn Mhòr agus Eirinn mu Thuath'' ([[gaelic escocés]]) | • ''Teyrnas Gyfunol Prydain Fawr a Gogledd Iwerddon'' ([[galés]]) | • ''Ríocht Aontaithe na Breataine Móire agus Tuaisceart na hÉireann'' ([[gaelic irlandés]]) | • ''An Rywvaneth Unys a Vreten Veur hag Iwerdhon Glédh'' ([[cornic]]) | • ''Unitit Kinrick o Great Breetain an Northern Ireland'' ([[scòts]]) | • ''Claught Kängrick o Docht Brätain an Norlin Airlann / Unitet Kängdom o Great Britain an Norlin Airlann'' (scòts d'Ulster)}}</ref> es un [[estat sobeiran]] del nòrd-oèst d'[[Euròpa]], compausat de la [[Grand Bretanha]], del nòrd de l'illa d'[[Irlanda]] e d'illas pichonas adjacentas. La capitala es [[Londres (Anglatèrra)|Londres]], mentre que [[Edimborg]], [[Caerdydd|Cardiff]] e [[Béal Feirste|Belfast]] son respectivament las capitalas regionalas d'Escòcia, de Galas e de l'Irlanda del Nòrd. Estat unitari, actulament se compausa de quatre nacions constitutivas (''home countries''): [[Anglatèrra]], [[Escòcia]], [[País de Galas|Galas]] e l'[[Irlanda del Nòrd]].<ref>{{Ref-web|url=https://www.bbc.co.uk/bitesize/topics/zp8r4xs/articles/z2wjqfr|títol=What is the UK?|autor=[[BBC]]|consulta=30 d'octobre de 2024}}</ref> L'[[illa de Man]], [[Guernesey]] e [[Jersei|Jersey]] non fan pas partida del Reialme Unit, essent de [[dependéncias de la Corona]]. Lo Reialme Unit possedís egalament catòrze [[Territòris Britanics d'Otramar|territòris d'otramar]]. Cal notar que [[Cornoalha]] non es pas reconeguda coma nacion constitutiva: es oficialament una part d'Anglatèrra. Lo Reialme Unit es una monarquia constitucionala parlamentària,<ref>{{Ref-web|url=https://www.royal.uk/MonarchUK/HowtheMonarchyworks/Whatisconstitutionalmonarchy.aspx|url-archiu=https://web.archive.org/web/20190604151257/http://www.royal.gov.uk/MonarchUK/HowtheMonarchyworks/Whatisconstitutionalmonarchy.aspx|data-archiu=19 de junh de 2021|data-consulta=30 d'octobre de 2024|títol=The British Monarchy, "What is constitutional monarchy?"}}</ref> eissida de l'union del Reialme Unit de Grand Bretanha e del Reialme d'Irlanda (1801–1922). A partir de 1922 amb lo tractat anglo-irlandés, l'[[Estat Liure d'Irlanda]] (actuala Republica d'Irlanda) non es pus integrat dins la monarquia britanica. De sinonims inexactes de ''Reialme Unit'' son ''[[Grand Bretanha]]'' e ''[[Anglatèrra]]''. == Geografia == === Geografia fisica === ''Veire tanben: [[Anglatèrra]], [[Escòcia]], [[País de Galas]], [[Irlanda del Nòrd]]''. [[Fichièr:BenNevis2005.jpg|thumb|[[Ben Nevis]], en Escòcia, es lo trescòl del Reialme Unit.]] La [[aira|superfícia]] totala del Reialme Unit es d'aperaquí {{unitat|243610|km|2}} <ref name=factbook>[https://web.archive.org/web/20190107065049/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/uk.html CIA ''The World Factbook - United Kingdom'' (2010)]</ref> que comprenon l'illa de [[Grand Bretanha]] e la part nòrd-orientala de l'[[Irlanda|illa d'Irlanda]] ([[Irlanda del Nòrd]]) e d'autras illas mai pichonas<ref name=factbook/>. Lo país se tròba entre l'[[ocean Atlantic]] e la [[mar del Nòrd]], a 35 quilomètres de la còsta nòrd-oèst de [[França]], que se'n tròba separada per la [[Marga (mar)|Marga]]<ref name=factbook/>. La Grand Bretanha se tròba entre las [[latitud]]s 49° e 59° N (las [[Illas Shetland]] s'estendon gaireben als 61° N) e las [[longitud]]s 8° O a 2° E. L'[[Observatòri de Greenwich]], en Londres, es lo punt de definicion pel [[meridian de Greenwich]]. Quand se mesura dirèctament del nòrd al sud, la Grand Bretanha mesura un pauc mai de 1100 quilomètres de longor e un pauc mens de 500 quilomètres dins la siá part pus larga. Malgrat aiçò, la màger distància entre dos punts dins l'illa es de 1350 quilomètres entre la fin de la tèrra en [[Cornoalha]] (près de [[Penzance]]) e [[John o' Groats]] en [[Caithness]] (près de [[Thurso]]). [[Irlanda del Nòrd]] parteja una frontièra de tèrra de {{unitat|360|km}} amb la [[Republica d'Irlanda]] <ref name=factbook/>. === Clima === [[File:Reiaume Unit - Clima.png|thumb|Clima dau Reiaume Unit]] Lo clima britanic es de tipe oceanic, çò que s'explica aisament per la posicion dau país au nòrd-èst de l'[[Ocean Atlantic]]. Quauquei regions pus autas, en [[Escòcia]], an un clima montanhòl. Lei temperaturas mejanas son moderadas car lo país es somés a l'influéncia dau [[Corrent del Golf|Corrent dau Golf]]. Lei precipitacions regularas anant de 553 mm a [[Cambridge]] fins a {{formatnum:3000}} mm sus lei cimas escocesas. == Istòria == ==== De la Preïstòria a la conquista romana ==== [[Fichièr:Illas Britanicas - Conquista romana.png|thumb|right|Conquista romana deis illas britanicas e formacion de la província de Britannia.]] Fins au milleni VI avC, èran liats au [[continent]] per una faissa terrèstra dicha [[Doggerland]]. Leis [[Illas Britanicas]] foguèron donc pobladas après la fin dau [[Periòde Glaciari de Würm]] e lei vestigis pus ancians descubèrts per leis [[arqueologia|arqueològs]] datan dau [[Paleolitic]]. Pasmens, en causa de [[Clima|condicions climaticas]] duras, la populacion deis illas demorèt pus febla que dins lei regions pus meridionalas coma lo mostra de produccions agricòla e artesenala limitadas. Lei progrès acomencèron durant lo [[Neolitic]] gràcias a un melhorament de l'agricultura que permetèt de desvolopar d'estructuras politicas o religiosas pus complèxas. Un exemple d'aqueu desvolopament foguèt la bastida de l'ensems de [[Stonehenge]] a partir de 2800 avC. Vèrs 1000 avC, de tribús [[cèltas]] vengudas dau nòrd d'[[Euròpa]] e de [[Gàllia]] s'installèron dins l'[[Archipèla]] en [[Irlanda (illa)|Irlanda]], en [[Escòcia]] e dins lo sud e l'èst d'[[Anglatèrra]]. Coma dins lo rèsta d'Euròpa cèlta, se formèt una [[civilizacion]] guerrièra dominada per una classa [[aristocràcia|aristocratica]] e caracterizada per la bastida d'[[oppidum]]s e lo desvolopament d'una [[indústria]] [[metallurgia|metallurgica]]. Gràcias ai ressorsas mineralas deis illas, l'archipèla venguèt rapidament un territòri exportador de [[metau]]s ([[estam]] en particular) au sen dau comèrci europèu [[Antiquitat|antic]]. A partir de 55 avC, lei Romans acomencèron de s'interessar au contraròtle dei ressorsas deis [[Illas Britanicas]] ambé la campanha de [[Juli Cesar]]. Pasmens, de revòutas en [[Gàllia]] l'obliguèron de se retirar sus lo continent. La conquista vertadiera se debanèt après la formacion de l'[[Empèri Roman]] durant lo rèine de l'emperaire [[Claudi (emperaire roman)|Claudi]] ([[41]]-[[53]]). En [[43]], una premiera campanha permetèt ai Romans de desbarcar dins lo sud-èst d'Anglatèrra après la [[batalha de Medway]]. Aquò representava lo començament d'una tièra de campanhas de [[43]] a [[84]] que van se turtar a una resisténcia acarnada, especialament dins lei regions [[País de Galas|galesas]] e [[Escòcia|escosesas]]. Lei premierei foguèron somesas après divèrsei campanhas de [[47]] a [[84]]. En revènge, lo nòrd de l'illa demorèt independent e maugrat d'ofensivas victoriosas dins la region, l'armada romana poguèt jamai la conquistar totalament. Au contrari, au sègle II, leis emperaires [[Adrian (emperaire)|Adrian]] ([[117]]-[[138]]) e [[Antonin lo Piós]] ([[138]]-[[161]]) ordonèron de construrre de muralhas defensivas per blocar leis atacas dei tribús cèltas dau nòrd (Picts, Scots) en direccion dei zònas romanas que formèron la província de Britannia. En fòra de la menaça dei tribús cèltas totjorn independentas, l'òrdre roman foguèt tanben contestat dins lo sud de l'illa. La revòuta pus importanta se debanèt de 60 a 61 sota la direccion de la rèina Budicca. Entraïnèt la destruccion d'unei ciutats e temples romans mai s'acabèt per una desfacha a [[Batalha de Watling Street|Watling Street]]. Per s'aparar còntra de dificultats novèlas, l'Empèri gardèt de tropas importantas (generalament quatre legions) dins l'archipèla fins au sègle V e la disparicion de la província. ==== De la província romania de Britannia a la conquista de Guilhèm de Normandia ==== [[File:Illas Britanicas (vèrs la fin dau sègle IX).png|thumb|right|Illas Britanicas vèrs la fin dau sègle IX.]] [[File:Territòris de Cnut lo Grand.png|thumb|right|Territòris de Cnut lo Grand ([[1016]]-[[1035]]).]] Coma d'una província de l'[[Empèri Roman|Empèri]], la romanizacion dau país demorèt parciala e leis elèits autoctònas foguèron integradas a l'administracion locala. Ansin, en fòra dau ret dei vilas ([[Londres]], [[York]]...) e dei rotas romanas, l'influéncia romana èra febla e lei tradicions cèltas demorèron vivas. Lo [[Cristianisme]] foguèt introduch dins l'archipèla au sègle IV. Trobèt un endrech favorable a son desvolopament car l'emperaire [[Constantin I lo Grand|Constantin I{{èr}}]] ([[306]]-[[324]]), qu'adoptèt per la seguida l'edicte de tolerància religiosa de Milan, foguèt proclamat per lei legions britanicas e demorèt popular dins la region. A partir de la fin dau sègle IV, leis ambicions dei generaus romans de venir emperaire entraïnèron un afebliment militar de la província. De [[368]] a [[370]], una campanha saunosa permetèt de replegar lei tribús cèltas irlandesas e escocesas qu'avián desbordat la [[Paret d'Adrian|muralha d'Adrian]]. Una autra guèrra se debanèt en [[383]] e s'acabèt per una victòria romana. Pasmens, en [[406]], lei frontieras continentalas de l'Empèri foguèron rompudas e l'archipèla venguèt la buta d'invasions anglas e saxonas. En [[407]], lei legions britanicas capitèron d'empachar aquelei desbarcaments e proclamèron emperaire una tièra de generaus de l'archipèla. Vèrs [[410]], totei lei legions romanas de Britannia èran estadas transferidas en Gàllia per sostenir la revendicacion imperiala de lor generau o per assaiar de replegar leis invasions barbaras. Sensa legion per assegurar sa defensa, Britannia foguèt atacada per de tribús cèltas (Scots, Picts...) e per de pòbles germanics (Saxons, Angles, Jutes). Pasmens, la disparicion de l'òrdre foguèt progressiva car una tièra de caps indigèns capitèron de formar de principats cèltas a partir dei rèstas de l'administracion romana<ref>Aqueu periòde es mau conegut. Pasmens, sembla que certaneis administracions d'origina romana foguèsson totjorn activas fins a la fin dau sègle V sota l'autoritat de caps cèltas.</ref> e rapidament un conflicte lòng acomencèt entre lei [[Cèltas]], mai o mens crestianizats, e leis Anglosaxons pagans. Maugrat una resisténcia importanta dei Cèltas (legenda dau [[Rei Artús]]), lei pòbles germanics conquistèron pauc a pauc lo sud e lo centre d'[[Anglatèrra]] onte fondèron divèrsei reiaumes. Au sègle VII, se debanèt l'evangelizacion dei pòbles germanics e, en [[825]], lo [[Reiaume de Wessex|rèi de Wessex]] [[Egbert de Wessex|Egbert lo Grand]] ([[802]]-[[839]]) capitèt d'unificar lei principats saxons sota son autoritat. Pasmens, a partir de [[865]], d'envasidors novèus, lei [[Viking]]s ataquèron la region. Wessex resistiguèt dins lo sud e l'oèst d'Anglatèrra. Dins aquò, l'autoritat de son senhor sus sei vassaus demeniguèt e lei Vikings poguèron fondar una tièra de colonias dins l'èst de l'archipèla que formèron un territòri unificat dich [[Danelaw]]. En [[878]], lo rèi [[Alfred de Wessex|Alfred lo Grand]] ([[871]]-[[899]]) bloquèt aquela invasion e Anglatèrra foguèt partejada entre Vikings e Saxons. Obtenguèt tanben la conversion au [[cristianisme]] de divèrsei caps nordics vencuts. Dins lo rèsta de l'archipèla, lei Vikings conquistèron leis illas lòng dei costats d'[[Escòcia]] e quauquei pòrts de [[País de Galas]] e d'[[Irlanda]]. Pasmens, la resisténcia dei tribús cèltas lei convenquèron de pas assaiar d'avançar mai dins lei tèrras. Au contrari, dins certanei regions (País de Galas en particular), Vikings e Cèltas formèron d'alianças còntra lei Saxons. Au sègle X, lei posicions vikingas foguèron pauc a pauc conquistadas per lei Saxons e lei dos pòbles acomencèron pauc a pauc de se mesclar. Ansin, après l'unificacion d'Anglatèrra per lo rèi [[viking]] [[Cnut lo Grand]] ([[1016]]-[[1035]]) que creèt un empèri a l'entorn de la [[Mar dau Nòrd]], un rèi saxon de l'Ostau d'Alfred lo Grand, [[Edoard lo Confessor]] ([[1044]]-[[1066]]), li succediguèt. Sa mòrt entraïnèt una crisi de successions que va entraïnar en [[1066]] la [[Guèrra de succession d'Anglatèrra]] entre caps saxons e « vikings ». ==== De la conquista per lei Normands a la presa dau poder per lei Tudors ==== [[File:Illas Britanicas - Conquista normanda d'Anglatèrra.png|thumb|Esquèma de la conquista normanda d'Anglatèrra.]] [[File:Guèrra de Cent Ans (1337-1453).png|thumb|right|Guèrra de Cent Ans (1337-1453).]] [[Fichièr:Guèrra dei Doas Ròsas - Esquèma generau.png|thumb|Esquèma generau de la [[Guèrra dei Doas Ròsas]].]] Tres senhors assaièron de succedir en [[1066]] a [[Edoard lo Confessor]]. Lo premier èra [[Harold II d'Anglatèrra|Harold II]] que foguèt elegit rèi per l'[[aristocràcia]] anglesa. Lo segond foguèt [[Harald III de Norvègia|Harald III]]. Desbarquèt amb una flòta [[viking]]a mai foguèt vencut e tuat per Harold a [[Batalha de Stamford Bridge|Stamford Bridge]]. Enfn, lo tresen foguèt lo duc de Normandia, [[Guilhèm Ièr d'Anglatèrra|Guilhèm lo Conquistaire]] que desbarquèt dins lo sud-èst d'Anglatèrra. La batalha decisiva se debanèt a [[Batalha d'Hastings|Hastings]] e s'acabèt per la desfacha e la mòrt d'Harold. Après aquela victòria, Guilhèm venguèt rèi d'Anglatèrra e acomencèt una tièra campanhas saunosas per pacificar lo país fins a [[1076]]. Per aquò, eliminèt una partida importanta dei caps saxons que foguèron remplaçats per de senhors normands e formèt un ret de [[castèl|castèu]]s per se protegir còntra lei revòutas. Après lei rèines dei dos fius dau Conquistaire, la question de la succession reiala entraïnèt una [[guèrra civila]] de [[1135]] a [[1154]] que s'acabèt per la designacion d'Enric Plantagenêt ([[1154]]-[[1189]]), senhors d'[[Anjau]] e [[Normandia]] coma rèi d'Anglatèrra. Son maridatge en [[1152]] amb [[Alienòr d'Aquitània]] li donèt un domeni continentau fòrça important que va venir una fònt de tensions e de guèrras ambé de rèis [[França|francés]] desirós de limitar la poténcia anglesa dins lo Reiaume de França. Aprofichant lei dificultats anglesas durant la [[Tresena Crosada]], [[Felip II de França]] ([[1190]]-[[1223]]) capitèt de conquistar la màger part dei fèus anglés, franc de [[Guiana]], au començament dau sègle XIII. Aquela desfacha entraïnèt una crisi intèrna grèva en [[Anglatèrra]] e la noblesa se revoutèt còntra lo rèi [[Joan I d'Anglatèrra]] ([[1199]]-[[1216]]). Vencut, lo rèi deguèt acceptar de signar en [[1215]] la ''[[Magna Carta]]'' que limitèt lo poder reiau au profiech d'un conseu de la noblesa e d'una independéncia importanta de la justícia. En [[1258]], un grop de nobles dirigit per [[Simon V de Montfòrt]], fiu dau cap crosat [[Simon IV de Montfòrt]], obtenguèt un renfòrçament d'aquelei mesuras. Pasmens, la mòrt de Montfòrt a [[Batalha d'Eversham|Eversham]] còntra lei partisans dau rèi [[Enric III d'Anglatèrra|Enric III]] ([[1216]]-[[1272]]) permetèt de restablir l'autoritat reiala maugrat lo mantenement d'un parlament. Lo rèine d'[[Edoard Ier d'Anglatèrra|Edoard I{{èr}}]] ([[1272]]-[[1307]]) marquèt lo començament d'un periòde d'expansion anglesa. [[País de Galas]] foguèt conquistat en [[1284]]. [[Escòcia]] acceptèt lo rèi anglés coma senhor en [[1291]] mai la dominacion anglesa foguèt mau acceptada per la populacion locala e, tre [[1314]], la [[batalha de Bannockburn]] s'acabèt per la restauracion de l'independéncia escocesa. En [[1337]], [[Edoard III d'Anglatèrra|Edoard III]] ([[1327]]-[[1377]]) revendiquèt la succession de [[Felip IV de França]] après la mòrt de sei tres fius. Aquò foguèt lo començament de la [[Guèrra de Cent Ans]] que marcarà prefondament lei dos país. D'efèct, lei premiereis annadas de la guèrra veguèron una tièra de victòrias anglesas a [[Batalha de Crécy (1346)|Crécy]] ([[1346]]), [[Sètge de Calais (1347)|Calais]] ([[1347]]) e [[Batalha de Peitieus (1356)|Peitius]] ([[1356]]). Pasmens, [[Carles V de França]] ([[1364]]-[[1380]]) redreicèt lo Reiaume de França e capitèt de conquistar la màger part dei [[fèu]]s continentaus anglés. Aquelei desfachas obliguèron lei rèis anglés de faciar de revòutas de païsans e d'acceptar de donar mai de poders au parlament. Una autra consequéncia d'aquelei reviradas foguèt la demenicion de l'influéncia dei senhors francés — es a dire continentaus — sus leis afaires d'Anglatèrra que favorizèt lo remplaçament progressiu dau [[francés]] per l'[[anglés]] coma lenga de govèrn. La guèrra acomencèt tornarmai durant lo rèine d'[[Enric V d'Anglatèrra|Enric V]] ([[1413]]-[[1422]]). Devesits per una guèrra civila, lei Francés foguèron esquichats a [[Batalha d'Azincourt|Azincourt]] ([[1415]]) e leis Anglés s'alièron ambé Borgonha per dominar lo nòrd e lo sud-oèst de [[França]]. Aprofichant la foliá dau rèi [[Carles VI de França]] ([[1380]]-[[1422]]), impausèt la signatura dau [[tractat de Troyes (1420)|tractat de Troyes]] que sei condicions permetián d'unificar lei dos reiaumes sota l'autoritat dau rèi d'Anglatèrra. Dins aquò, lo fiu de Carles VI refusèt aqueu tractat e contunièt la lucha a partir dau centre e dau sud dau Reiaume de França. A partir de [[1429]], prenguèt l'avantatge e acomencèt una reconquista progressiva dau territòri francés que s'acabèt per una desfacha anglesa en [[1453]]. Coma au sègle XIII, aquela desfacha entraïnèt una crisi intèrna grèva en Anglatèrra en causa de la feblessa e de la foliá dau rèi [[Enric VI d'Anglatèrra|Enric VI]] ([[1422]]-[[1461]] puei [[1470]]-[[1471]]). En [[1455]], acomencèt una guèrra civila lònga, dicha [[Guèrra de las Doas Ròsas|Guèrra dei Doas Ròsas]], entre leis Ostaus de York e de Lancastre. S'acabèt solament en [[1485]] per la presa dau poder dei Tudors que fondèron una [[dinastia]] novèla ambé l'acòrd dei York e dei Lancastre fòrça afeblits per lo conflicte. ==== Dei Tudors a la formacion dau Reiaume Unit ==== [[File:Illas Britanicas - Guèrra Civila Anglesa (1642-1651).png|thumb|right|Esquèma generau de la Guèrra Civila Anglesa (1642-1651).]] Lo sègle XVI foguèt marcat per lei tensions causadas per la politica e lei divisions de la dinastia Tudor. Pasmens, maugrat aquelei dificultats, la poténcia anglesa capitèt de se renfòrçar durant aqueu periòde. D'efèct, après lo rèine d'[[Enric VII d'Anglatèrra|Enric VII]] ([[1485]]-[[1509]]), [[Enric VIII d'Anglatèrra|Enric VIII]] ([[1509]]-[[1547]]) prenguèt una tièra de decisions fondamentalas. La premiera d'Enric VIII foguèt la separacion religiosa ambé la [[Glèisa Catolica Romana]] e la creacion de l'[[Anglicanisme]] en [[1533]]. Permetèt au rèi de divorciar e de prendre lo contraròtle d'una partida dei bens dau clergat anglés. La segonda decision foguèt l'adopcion de l'[[Acte d'Union (1536)|Acte d'Union]] de [[1536]] entre [[Anglatèrra]] e lo [[País de Galas]]. Aquò renforcèt l'integracion entre lei doas regions e foguèt la premiera etapa de la fondacion dau Reiaume Unit. Puei, en partida gràcias au tesaur confiscat dins lei monastèris, decidiguèt de fondar la premiera flòta anglesa permanenta per s'aparar còntra lei naviris dau rèi [[Escòcia|escocés]] aliat ai Francés. Enfin, en [[1541]], prenguèt tanben lo títol de rèi d'[[Irlanda]] après l'extension de la dominacion anglesa sus tota l'illa en [[1494]]<ref>La politica de colonizacion anglesa acomencèt dins lei regions occidentalas de l'illa au sègle XII sota lei rèis normands. S'estendèt pauc a pauc en direccion de l'èst mais demorèt fòrça contestada.</ref>. La segonda mitat dau sègle XVI foguèt marcada per lei rèines de tres enfants d'Enric VIII. Foguèt un periòde de crisi religiosa car [[Maria I d'Anglatèrra|Maria I{{èra}}]] ([[1553]]-[[1558]]) assaièt de restablir lo [[Glèisa Catolica Romana|Catolicisme]] mentre qu'[[Edoard VI d'Anglatèrra|Edoard VI]] ([[1547]]-[[1553]]) e [[Elisabeta I d'Anglatèrra|Elisabeta I{{èra}}]] ([[1558]]-[[1603]]) renforcèron la [[reforma]] anglicana. Lo rèine d'aquela darriera foguèt l'apogèu de la [[Renaissença]] anglesa e permetèt d'estabilizar pauc a pauc la societat anglesa. Pasmens, a partir de [[1585]], una [[Guèrra Angloespanhòla (1585-1604)|guèrra malaisada]] còntra [[Espanha]] entraïnèt de dificultats financieras e s'acabarà en [[1604]] per un resultat indecís. D'autra part, la mòrt sensa eiretier dirèct de la rèina causèt la fin de la dinastia. Son successor foguèt lo rèi d'[[Escòcia]] [[Jaume Stuart]] ([[1567]]-[[1625]]) sota un regime d'union personala dei dos reiaumes. Coma lei periòdes precedents, lei rèines de premiers sobeirans Stuart foguèron marcats per de tensions religiosas. Pasmens, conjugadas ai temptativas de renfòrçament de l'absolutisme reiau, la situacion s'agravèt rapidament e entraïnèt una tièra de guèrras civilas de [[1642]] a [[1651]] entre lo rèi e lo parlament. Après un començament relativament equilibrat fins a [[1644]], lei fòrças parlementària aprofichèron lei reformas d'[[Oliver Cromwell]] per prendre l'avantatge e esquichar totei leis aliats dau rèi [[Carles Ier d'Anglatèrra|Carles I{{èr}}]] ([[1625]]-[[1649]]) que foguèt executat. Après sa victòria, Cromwell venguèt lo Lord Protector d'un govèrn republican dich [[Commonwealth d'Angletèrra]] e impausèt la dominacion anglesa ais Escocés e ais Irlandés. Renforcèt tanben la politica de colonizacion anglesa d'Irlanda que va venir la fònt d'unei conflictes fins au sègle XX. Pasmens, lo [[Commonwealth d'Angletèrra]] subrevisquèt pas a la mòrt de son fondator e la monarquia foguèt restaurada après la mòrt de Cromwell segon un sistèma de monarquia parlementària. En particular, en [[1679]], lo Parlament adoptèt l'''[[Habeas corpus]]'', jalon major de l'istòria dau [[drech]], que permetèt de renfòrçar la [[Separacion dels poders|separacion dei poders]]. Lo periòde foguèt tanben marcat per l'extension, sostenguda per la creissença dau [[comèrci triangular]], de l'empèri coloniau anglés dins lei [[Cariba]]s e en [[America del Nòrd|America dau Nòrd]]. A la mòrt de [[Carles II d'Anglatèrra|Carles II]] ([[1660]]-[[1685]]), son fraire catolic [[Jaume II d'Anglatèrra|Jaume II]] ([[1685]]-[[1688]]) li succediguèt. Sei temptativas de restablir l'absolutisme reiau entraïnèron una [[guèrra civila]] que s'acabèt per sa desfacha e son exil. [[Guilhèm III d'Aurenja Nassau]] lo remplacèt e adoptèt en [[1689]] una declaracion dei drechs que limitèt d'un biais definitiu lei poders dau rèi au profiech dau Parlament. Capitèt tanben d'estabilizar la situacion religiosa e de demenir pauc a pauc lei tensions entre lei diferentei glèisas. Pasmens, leis acòrds negociats ambé lei Catolics irlandés en [[1691]] foguèron pas respectats. Enfin, en [[1707]], l'[[Acte d'Union (1707)|Acte d'Union]] permetèt d'unificar lei reiaumes d'[[Escòcia]] e d'[[Anglatèrra]] dins un ensems administratiu unic. ==== La lucha còntra lo Reiaume de França per la dominacion mondiala ==== [[File:Guèrra de Sèt Ans (1756-1763) - Teatre d'America dau Nòrd.png|thumb|Teatre d'America dau Nòrd de la Guèrra de Sèt Ans (1756-1763).]] A partir de la fin dau sègle XVII, [[Londres]] venguèt lo poténcia emergenta d'[[Euròpa]]. En particular, la rivalitat ambé [[França]] acomencèt tornarmai en causa dei tensions colonialas en [[America]] e en [[Índia]] entre lei dos país e de l'oposicion anglesa ais ambicions continentalas de [[París]]. Ansin, de [[1688]] a [[1815]], [[França]] e lo Reiaume Unit foguèron dins un estat de guèrra quasi permanent. Lo conflicte decisiu foguèt la [[Guèrra de Sèt Ans]] ([[1756]]-[[1763]]) que s'acabèt per la conquista de la màger part de l'empèri coloniau francés e faguèt dau Reiaume Unit la premiera poissança mondiala. Maugrat una desfacha durant la [[Guèrra d'Independéncia dels Estats Units d'America|Guèrra d'Independéncia deis Estats Units d'America]] ([[1775]]-[[1783]]) e la pèrda dei colonias estatsunidencas, lo Reiaume Unit gardèt aquela posicion fins a la [[Premiera Guèrra Mondiala]] e va fondar lo [[Empèri Britanic|premier empèri coloniau mondiau]]. Durant aqueu periòde, lo Reiaume Unit conoguèt un desvolopament economic important que preparèt la [[Revolucion industriala]] dau sègle XIX. Ansin, la valor deis importacions passèt de 6 a 24 milions de liuras entre 1701 e 1798, aquela deis exportacions de 4,5 a 18 milions e aquela dei reexportacions de 2,1 a 12 milions. Un [[Banca|sistèma bancari]] modèrn e eficaç (4% còntra generalament 10% sus lo continent) e l'aumentacion dau nivèu tecnologic permetèron de sostenir aquela evolucion gràcias a de taus febles e au melhorament deis otís de produccion. ==== Lei guèrras revolucionàrias e napoleonencas ==== [[File:Trafalgar-Auguste Mayer.jpg|thumb|right|Pintura de [[1836]] representant la [[batalha de Trafalgar]] que venguèt lo simbòl de la supremàcia navala anglesa au sègle XIX.]] [[Fichièr:Euròpa après lo Congrès de Viena (1815).png|thumb|right|Euròpa e Reiaume Unit après lo [[Congrès de Viena]] en [[1815]].]] La [[Revolucion Francesa]] e l'[[Napoleon Bonaparte|Empèri Napoleonenc]] foguèron una menaça majora per la posicion anglesa que desirava empachar l'emergéncia d'una nacion dominanta sus lo continent. Ansin, maugrat una simpatia iniciala per la monarquia parlementària francesa, lo Reiaume Unit venguèt rapidament l'enemic pus acarnat de [[França]] e lei dos [[estat]]s foguèron en guèrra permanenta de [[1793]] a [[1814]] franc d'una trèva en [[1802]]-[[1803]]. En [[1815]], formèt tanben la fòrça principala que s'opausèt au retorn de l'emperaire a [[Batalha de Waterloo|Waterloo]]. Protegida per sa posicion insulara e ais victòrias de l'amirau [[Horatio Nelson]] a [[Batalha navala d'Abokir|Abokir]], a [[Batalha de Copenaga (1801)|Copenaga]] e a [[Batalha de Trafalgar|Trafalgar]]. En [[1807]], aquò foguèt completat per la destruccion dau rèsta de la flòta danesa durant la [[Batalha de Copenaga (1807)|segonda batalha de Copenaga]] e per d'atacas còntra lei colonias francesas. En revènge, sus lo continent, Londres aguèt de dificultats per formar una armada vertadiera e preferiguèt finançar leis esfòrç de guèrra deis autrei poténcias colonialas coma [[Prússia]], [[Àustria]] e [[Russia]]. En [[1808]], lo començament de la [[guèrra d'Espanha]] foguèt l'occasion per lei Britanics de desbarcar pauc a pauc de fòrças importantas sus lo continent e d'avançar vèrs lei Pirenèus. Pasmens, lei desfachas francesas decisivas foguèron infligidas per lei [[Russia|Rus]], leis [[Àustria|Austrians]], lei [[Prússia|Prussians]] e lei [[Suècia|Suedés]] a [[Batalha de Leipzig|Leipzig]] en [[1813]] e durant la [[campanha de França (1814)|campanha de França]] en [[1814]]. Durant lei negociacions de patz, lo Reiaume Unit aguèt un ròtle primordiau que foguèt renfòrçat per la victòria dau [[Arthur Wellesley|duc de Wellington]] a [[Batalha de Waterloo|Waterloo]] en [[1815]] e la captura britanica de [[Napoleon Bonaparte|Napoleon]]. En particular, lo Reiaume Unit reprenguèt lo contraròtle de Hanovre, conquistèt Heligoland, Malta e leis Illas Ionianas e establiguèt un protectorat sus la partida [[Euròpa|europèa]] de [[Portugal]]. De mai, capitèt de limitar l'afebliment de [[França]] per restaurar la basa deis equilibris continentaus de la fin dau sègle XVIII. Ansin, Londres venguèt l'arbitre dei relacions europèas fins a la formacion de l'[[Empèri alemand]] dirigit per lo cancelièr [[Otto von Bismarck]]. Enfin, en [[1800]], s'acabèt la formacion dau Reiaume Unit quand [[Irlanda]] i foguèt integrada après la revirada d'una revòuta en [[1796]]. ==== Dau Congrès de Viena a la Premièra Guèrra Mondiala ==== Après la victòria còntra [[Napoleon Bonaparte|Napoleon I{{èr}}]], lo Reiaume Unit perdèt rapidament sei posicions principalas sus lo continent e [[Londres]] deguèt se contentar de sa posicion d'arbitre. Se concentrèt donc subretot sus lo mantenement dau ''statu quo'', son desvolopament economic e l'extension de son [[Empèri Britanic|empèri coloniau]]. Ansin, en [[1820]], una revòuta portuguesa entraïnèt la fin dau protectorat britanic. Puei, en [[1837]], lei règlas de succession diferentas dau Reiaume Unit e dau Reiaume de Hanovre entraïnèron la separacion dei dos [[estat]]s sota lei direccions respectivas de [[Victòria I dau Reiaume Unit|Victòria I{{èra}}]] ([[1837]]-[[1901]]) e d'[[Ernest August Ier de Hanovre|Ernest August I{{èr}} de Hanovre]] ([[1837]]-[[1851]])<ref>La [[Lei salica|lèi salica]] enebissiá l'accession d'una frema sus lo tròne de Hanovre.</ref>. En fòra d'aquelei pèrdas territòrialas, lo Reiaume Unit participèt a la formacion de [[Belgica]], de [[Grècia]] e a l'emergéncia de nacions novèlas dins lei [[Balcans]] dins lei províncias europèas de l'[[Empèri Otoman]]. Pasmens, maugrat aqueu sostèn, Londres empachèt la disparicion de l'[[Empèri Otoman]] e s'opausèt militarament ais ambicions russas dins la region deis Estrechs durant la [[Guèrra de Crimèa]] ([[1853]]-[[1856]]). Acceptèt tanben leis unificacions d'[[Itàlia]] e d'[[Alemanha]] dins leis annadas 1860 e 1870. Aqueleis evolucions entraïnèron quauquei cambiaments territòriaus : leis [[Illas Ionianas]] foguèron balhadas a [[Grècia]] en [[1864]], [[Chipre]] foguèt ocupada en [[1878]] en cambi dau pagament d'una [[redevença]] anuala ais Otomans e [[Heligoland]] foguèt cambiada còntra [[Zanzibar]] en [[1890]]. L'acòrd de cambi entre Heligoland e Zanzibar mostrava l'evolucion de la poténcia britanica dins lo corrent dau sègle XIX. D'efèct, en causa de l'extension de son empèri coloniau, son centre de gravitat se desplacèt pauc a pauc dau continent europèu vèrs lo rèsta dau mond, especialament vèrs lo continent asiatic onte lei Britanics formèron l'[[Raj Britanic|Empèri deis Índias Britanicas]] en [[1858]]. Ansin, au començament dau sègle XX, Londres contrarotlèt [[Canadà]], divèrseis illas americanas, la mitat orientala d'Africa, lo sud de la [[Peninsula Aràbia]], [[Índia]], la màger part dau sud-èst asiatic e la màger part d'[[Oceania]], compres [[Austràlia]] e [[Nòva Zelanda]]. ==== Lei dos conflictes mondiaus e l'afebliment britanic ==== [[File:British Empire 1921.png|thumb|right|L'[[Empèri Britanic]] a son apogèu en [[1921]].]] Après la desmission de [[Otto von Bismarck|Bismarck]] en [[1890]], la politica [[Alemanha|alemanda]] cambièt d'orientacion e adoptèt una politica expansionista que s'opausèt ais interés britanics. En particular, lo modernizacion e l'aumentacion numerica de la flòta alemanda èra una menaça per lo [[Reiaume Unit]] que sa marina èra pus nombrosa mai dispersada per protegir lei linhas d'avitalhament de l'[[Empèri Britanic|Empèri]]. Ansin, au començament dau sègle XX, Londres formèt una aliança ambé [[França]], segonda poissança coloniala mondiala e enemiga acarnada d'[[Alemanha]] dempuei [[1871]], e [[Russia]], subretot opausada au govèrn de Viena qu'èra l'aliat deis Alemands. La rivalitat entre aquelei blòts foguèt la causa de la [[Primièra Guèrra Mondiala|Premiera Guèrra Mondiala]] ([[1914]]-[[1918]]). Sensa armada vertadiera au començament dau conflicte, lei Britanics utilizèron sei naviris per blocar lei liasons maritimas amb Alemanha e formèron pauc a pauc una armada terrèstra per participar a la guèrra continentala. Lei colonias qu'avián de còps de fòrças terrèstras pus importantas que la metropòli en [[1914]] participèron a l'esfòrç de guèrra e ataquèron lei colonias alemandas o lei territòris [[Empèri Otoman|otomans]]. Fins a [[1914]], lei tropas britanicas perdiguèron {{formatnum:890000}} soudats tuats mai la guèrra s'acabèt per una victòria. L'[[Empèri Rus]], rivau dei Britanics en Asia Centrala, dispareguèt e la conquista d'una partida dei colonias alemandas permetèt a l'[[Empèri Britanic]] d'agantar son apogèu territòriau e economic dins leis annadas 1920 e 1930. Pasmens, tre la fin dei combats, lei premiers indicis de declin apareguèron. Premier, lo còst èra estat important e Londres perdiguèt sa posicion de premiera plaça bancàriaau profiech de [[Nòva York]]. Puei, la dificultat dei combats aviá començat de crear un sentiment nacionau au sen de certanei regions de l'Empèri. Ansin, l'autonòmia dei dominions aumentèt pauc a pauc e, en [[1923]], lo drech de [[Canadà]] e de [[Sud-Africa]] d'aver una politica estrangiera differenta dau Reiaume Unit foguèt reconegut. Dins lei zònas, de movements de contestacion se formèron tanben per revendicar l'independéncia. Per exemple, foguèt lo cas d'[[Índia]] a partir de [[1922]]. Pasmens, en [[Irlanda]], lo movement nacionalista esperèt pas la fin de la guèrra e una insureccion armada acomencèt en [[1916]]. S'acabèt en [[1921]] per l'independéncia de l'illa franc de la region d'Ulster au nòrd-èst. La [[Segonda Guèrra Mondiala]] ([[1939]]-[[1945]]) foguèt l'eveniment decisiu qu'afebliguèt lo govèrn centrau e entraïnèt la desintegracion de l'Empèri. D'efèct, sei desfachas còntra leis Alemands en [[1940]] e subretot còntra lei Japonés en [[1941]] ([[batalha de Singapor]]) entrainèron la disparicion dau mite de l'invinsibilitat britanica e encoratjèron la formacion d'insureccions independentistas après la guèrra. De mai, lei bombardaments alemands avián causat de destruccions importants sus lo territòri britanic e, en [[1945]], lo Reiaume Unit èra dependent de l'ajuda economica [[Estats Units d'America|estatsunidenca]]. ==== Lo Reiaume Unit contemporanèu ==== [[Fichièr:Descolonizacion d'Africa (1945-1991).png|thumb|right|Descolonizacion d'Africa.]] Après la Segonda Guèrra Mondiala, lo [[plan Marshall]] permetèt de redreiçar l'economia britanica e lo país participèt ai reünions ambé lei Sovietics per assaiar de reglar lei consequéncias dau conflicte. Après la rompedura entre lei venceires, intrèt dins l'[[OTAN]] tre sa fondacion en [[1949]] e desvolopèt l'[[arma nucleara]] en [[1952]]. Pasmens, aquelei succès empachèron pas la desintegracion de l'Empèri a partir de [[1947]] ambé l'independéncia d'[[Índia]], de [[Birmania]] e la retirada dau mandat de [[Palestina]]. En [[1956]], la revirada de l'expedicion de Suèz e leis atacas estatsunidencas còntra la moneda britanica mostrèron l'estenduda de la pèrda de poissança dau Reiaume Unit e entraïnèt un renfòrçament dei movements anticolonialistas. Conjugats ambé lei guèrras d'independéncia lòngas e acarnadas dins leis empèris coloniaus francés e portugués, aquò ecidiguèt lo govèrn britanic d'acceptar e de favorizar l'independéncia de sei colonias. Ansin, dins leis annadas 1960, la màger part de l'Empèri dispareguèt au profiech d'estats independents novèus. Lei darrierei colonialas importantas foguèron abandonadas en [[1981]] fins a la restitucion de Hong Kong en [[1997]] que marquèt la fin de l'Empèri. Una autra consequéncia de la revirada de Suèz foguèt l'abandon d'una politica estrangiera independenta d'aquela deis Estats Units e Londres venguèt l'aliat pus fidèu e pus pròche de Washington. La disparicion de l'Empèri obliguèt lo Reiaume Unit de reorientar sa politica en direccion d'[[Euròpa]] e d'[[America del Nòrd|America dau Nòrd]]. En [[1973]], venguèt donc memebre de la Comunautat Economica Europèa. Pasmens, Londres deguèt tanben faciar un conflicte novèu en Irlanda dau Nòrd menat per lei nacionalistas irlandés de l'IRA a partir deis annadas 1960. En [[1979]], l'eleccion de [[Margaret Thatcher]] entraïnèt un cambiament major de la politica economica britanica qu'adoptèt un modèl fòrça liberau. Maugrat de grèvas importantas organizadas per lei sindicats, especialament en [[1984]]-[[1985]] per leis obriers de l'indústria miniera, capitèt d'aumentar lei taus d'interés, de demenir leis [[impòst]]s dirècts au profiech dei taxas indirèctas, de limitar l'inflacion e de privatizar unei companhiás nacionalas. Aquò causèt una desindustralizacion importanta dau país (-30% d'emplechs dins lo sector de [[1979]] a [[1984]]). En revènge, permetèt l'emergéncia dau premier centre financièr europèu a [[Londres]] que venguèt la basa de l'economia dau Reiaume Unit. L'eleccion dau trabalhista [[Tony Blair]] de 1997 a 2007 cambièt pas aquela orientacion de diminucion dau ròtle de l'estat dins leis afaires economics (independéncia de la Banca d'Anglatèrra). En revènge, Tony Blair capitèt de reglar lo conflicte nòrd-irlandés ambé lo desarmament de l'IRA e la participacion dei partits catolics ais institucions d'Ulster. == Politica == Lo Reialme Unit es una [[monarquia constitucionala]] onte lo [[poder executiu]] es presidit en representacion del monarca pel [[Lista dels primièrs ministres del Reialme Unit|primièr ministre]] e los autres membres del gabinet. Lo gabinet, que compren lo primièr ministre, e los autres ministres constituisson lo Govèrn de Sa Majestat. Los ministres provenon del [[Parlament]], lo còrs legislatiu, considerat coma organisme « suprèm » (es a dire, que pòt legiferar de quin tèma que siá e es pas limitat per las decisions de los sieus predecessors). Lo Reialme Unit es actualament un dels paucs estats del mond qu'an pas cap de [[constitucion]] codificada, mas qu'es regulat per las tradicions e las leis constitucionalas divèrsas e separadas. Lo Reialme Unit compta amb un [[parlamentarisme|govèrn parlamentari]], basat en lo [[sistèma de Westminster]], qu'es estat emulat a l'entorn del mond; lo monarca es lo [[cap d'Estat]] e a teoricament tot lo poder executiu, lo primièr ministre es lo [[cap de govèrn]]. Lo parlament del Reialme Unit que s'amassa al [[Palais de Westminster]] a doas cambras: la Cambra dels Comuns (elegida pel pòble) e la Cambra dels ''Lords''. Tota lei aprovada pel Parlament requerís lo consentiment real per venir una lei. Lo fach que lo parlament descentralizat en Escòcia e las assembladas en [[Irlanda del Nòrd]] e [[País de Galas]] son pas d'organs sobeirans e pòdon èsser abolits pel parlament britanic, fa qu'aqueste darrièr siá l'organ legislatiu pus important del país. Lo primièr ministre actual es [[Theresa May]], dempuèi [[2016]]. Los ministres, totun, an pas l'obligacion legala de provenir del Parlament; es una costuma recenta. Al Reialme Unit, lo monarca a de poders executius vastes, mas teorics, que son ròtle es principalament, mas pas exclusivament, ceremonial. Lo monarca es part integrala del Parlament (coma la "Corona dins lo Parlament") e dona teoricament l'autorizacion al Parlament per s'amassar e per legiferar. Un Acte del Parlament pòt pas venir una lei s'es pas signat pel monarca (accion coneguda coma l'Aprovacion Reiala), e mai se cap de monarca a pas refusat las actas aprovadas pel Parlament dempuèi los tempses de la [[Anna Ièra de la Grand Bretanha|reina Anna]], lo [[1708]]. Per signar la lei, lo monarca utiliza la formula « Le Roi/La Reine le veut » (en [[francés]]: « Lo Rei/La Reina o vòl »). E mai se s'es prepausat l'abolicion de la monarquia, la siá popularitat es encara nauta. Lo supòrt al sistèma republican fluctua entre 15 e 25% de la populacion, amb 10% d'indiferents. Lo monarca actual es la reina [[Elisabeta II del Reialme Unit|Elisabeta II]] que pugèt al tròn en [[1952]] e foguèt coronada en [[1953]]. == Economia == :''De veire: [[Economia del Reialme Unit]]'' L'[[economia]] del [[Reialme Unit]] seguís lo modèl anglosaxon: liberalizacion economica, liure mercat, [[impòst]]s e regulacions minimas. Basat sus la mesura del [[produch interior brut]] en taxa de cambiament del mercat, lo Reialme Unit es la cinquena economia del mond e la segonda d'[[Euròpa]] après [[Alemanha]]; es la seisena economia del mond en PIB en [[paritat de poder adquisitiu]]. Los britanics foguèron los primièrs dins lo mond a dintrar dins la [[Revolucion industriala]] e coma la rèsta dels estats en industrializacion d'alavetz, la siá economia èra concentrada dins l'industria pesuga: bastison navala, minas, produccion d'[[acièr]] e textils. L'[[Empèri Britanic]] creèt un mercat mondial pels produches britanics, en permetent que lo Reialme Unit dominèsse lo comèrci internacional al sègle XIX, un avantatge unic que conservèt fins a l'industrializacion d'autras nacions europèas e nòrd-americanas. L'industria pesuga demeniguèt en importància al cors del [[sègle XX]], del temps que lo sector dels servicis a crescut substancialament e representa a l'ora d'ara 73% del PIB. Lo sector dels servicis es dominat per las entrepresas financièras. [[Londres]] es un dels centres financièrs pus grands del mond. L'[[agricultura]] representa unicament 1% del [[PIB]] e es fòrtament mecanizada. Dins l'[[industria]], las principalas activitats son la maquinària, lo material de transpòrt ([[veïcul]]s, [[camin de fèrre]]s e [[aeronautica]]) e los produches quimics. Dins l'insdustria minièra, las minas de [[carbon]] situadas en [[Yorkshire]], [[País de Galas]], [[Escòcia]] e [[Lancashire]] provesiguèron a las centralas termicas britanicas l'energia necessària pel desvolopament economic. Mercés al [[petròli]] descobèrt en [[1970]] en [[mar del Nòrd]], lo Reialme Unit es lo segond productor europèu après [[Norvègia]]. Lo sector de servicis es lo qu'apòrta mai al PIB del país. Cal senhalar la [[borsa]], los servicis financièrs de la [[banc (entrepresa)|banc]] e las [[assegurança|companhiás d'asseguranças]]. La moneda del Reialme Unit es la [[liura esterlina]], representada amb lo simbòl £. Lo Banc d'Anglatèrra es lo banc central de l'Estat encargat de l'emission de la moneda, e mai se los bancs d'Escòcia e Irlanda del Nòrd conservan lo drech d'emetre de bilhets subjèctes a la retenguda de pro bilhets del Banc d'Anglatèrra per ne realizar l'emission. Al cors de l'istòria la liura esterlina s'es mantenguda coma una de las devisas mai establas e fòrtas del mond. Lo Reialme Unit foguèt un dels tres Estats que s'integrèron pas a la [[eurozona|zòna èuro]] en 2002, e mai se lo govèrn s'es engatjat a realizar un [[referendum]] se las "cinc condicions economicas" per l'integracion se complisson. La majoritat de la populacion, segon las darrièras enquèstas, s'i opausan, çò que los critics an nomenat l' "euroscepticisme". == Defensa == ==== Alianças e cooperacions militaras ==== Lo Reiaume Unit es una poténcia militara majora que fa partida de divèrseis organizacions militaras. La principala es l'[[OTAN]] que lo país n'es membre fondador. Entre lei membres d'aquela organizacion, tèn de relacions fòrça pròchas amb los Estats Units e certaneis aliats europèus coma França. D'acòrds existisson egalament per l'utilizacion de basas o l'obtencion de facilitats ambé de país coma Austràlia, Paquistan o Arabia Saudita. Enfin, dispausa de territòris vestigis de l'Empèri Britanic que pòdon èsser utilizats per sei fòrças armadas. ==== Fòrças armadas ==== [[Fichièr:Trident boat.jpg|thumb|right|Sota-marin nuclear britanic de classa ''Vanguard''.]] ''De veire: [[Fòrças armadas dau Reiaume Unit]]'' Lei fòrças armadas britanicas son devesidas entre tres còrs principaus que son : * l'Armada Britanica (''British Army'') que gropa l'ensems dei fòrças terrèstras. * la Fòrça Aeriana Reiala (''Royal Air Force'') qu'es compausada per leis unitats aerianas. * la Flòta Reialia (''Royal Navy'') que gropa lei fòrças navalas. En 2008, lo budget militar èra situat entre 2,3 e 2,5% dau PIB per {{formatnum:230000}} òmes. Es un nivèu entre lei pus auts d'Euròpa Occidentala ambé [[França]] e [[Grècia]]. De mai, l'armada britanica fa partida dei fòrças pus modèrnas de la planeta. Enfin, lo país es un dei cinc possessors oficiaus de l'[[arma nucleara]]. Ansin, en 2008, lei fòrças terrèstras èran devesidas entre 2 divisions e 8 bregadas activas. Seis equipaments principaus èran 345 carris de combats [[Challenger 2]], 325 carris leugiers, aperaquí 4500 veïculs de combat o de transpòrt de tropas, 304 canons d'artilhariá e 42 MLRS. L'aviacion dei fòrças terrèstras se compausava de 218 aparelhs que 206 son d'elicoptèrs. L'aviacion militara dispausava de son caire de 988 aparelhs que 220 èran de combats. Enfin, la flòta britanica èra capabla d'alinhar 79 naviris que certanei fan partida dei naviris europèus pus importants. == Annèxas == === Bibliografia === * {{En}} Chandler, David (2003), ''The Oxford History of the British Army'', Oxford Paperbacks (ISBN 0-19-280311-5). * {{En}} ''A History of Britain: At the Edge of the World, 3500 BC - 1603 AD'', Simon Schama, Hyperion Books, 2000 (ISBN 0-7868-6675-6). * '''{{En}}''' ''A History of Britain, Volume 2: The Wars of the British 1603-1776'', Simon Schama, Hyperion Books, 2001 (ISBN 0-7868-6675-6). * '''{{En}}''' ''A History of Britain III: The Fate of Empire 1776-2000'', Simon Schama. * '''{{En}}''' ''The British Isles: A History of Four Nations'', Hugh Kearney, Cambridge University Press 2nd edition 2006, (ISBN 978-0-521-84600-4). * '''{{En}}''' ''The Isles, A History'', Norman Davies, Oxford University Press, 1999, (ISBN 0-19-513442-7). * '''{{En}}''' ''Shortened History of England'', G. M. Trevelyan Penguin Books (ISBN 0-14-023323-7). * '''{{En}}''' ''This Sceptred Isle: 55BC-1901'', Christopher Lee Penguin Books (ISBN 0-14-026133-8). * '''{{En}}''' ''The Reduced History of Britain'', Chas Newkey-Burden. === Nòtas === <references group="nt"/> === Referéncias === <references /> === Voses connèxas === * [[Illas Britanicas]] ** [[Anglatèrra]] ** [[Irlanda del Nòrd]] ** [[Escòcia]] === Ligams extèrnes === {{Païses d'Euròpa (COE)}} {{Portal del Reialme Unit}} [[Categoria:Reialme Unit|*]] ab45fsy6qdtfoheixnh6t0ljtqlkpno 0 3110 2513105 2404371 2026-11-11T21:38:53Z Briantin de Montrei 37340 /* Personalitats ligadas dab la comuna */ 2513105 wikitext text/x-wiki {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Tarba | nom2 = ''Tarbes'' | imatge = Mairie de Tarbes (Hautes-Pyrénées, France).jpg | descripcion = La maison comuna. | lògo = cap | escut = Blason ville Tarbes.svg | escais = los maherans (istoric) | parçan = {{Bigòrra}} | region = {{Occitània (Region)}} | ist = {{Gasconha}} | departament = {{Hauts Pirenèus}}<br />([[prefectura]]) | arrondiment = [[Arrondiment de Tarba]]<br />([[caplòc]]) | canton = Tarba-1, Tarba-2, Tarba-3 ([[caplòc]] de 5 cantons avant 2015) | insee = 65440 | cp = 65000 | cònsol = [[Gérard Trémège]] ([[UMP|UMP, LR]]) | mandat = [[2020]]-[[2026]] | intercom = [[Comunautat d'aglomeracion de Tarba-Lorda-Pirenèus|CA de Tarba-Lorda-Pirenèus]] | gentilici = Tarbais, Tarbaises (en [[francés]]) | latitud = 43.230700 | longitud = 0.072600 | alt mini = 284 | alt mej = 304 | alt maxi = 326 | ectaras = 1533 | km² = 15.33 |}} '''Tarba'''<ref>https://www.jornalet.com/opinion/20909/formas-toponimicas-occitanas-dal-bon</ref> (''Tarbes'' en [[francés]]) qu'ei ua [[comuna francesa|comuna]] [[Gasconha|gascona]] de [[Bigòrra]] situada dens lo [[departaments franceses|departament]] deus [[Hauts Pirenèus]] e la [[region francesa|region]] administrativa d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Miègjorn-Pirenèus]]</small>. ==Geografia == Autes vilatges e quartièrs : La Seda, Carrèra Lonca, lo Borg Vielh, lo Mauborguet, lo Borg Nau, Martiac, Matalop, lo Borg Crabèr, Bastilhac, Conhac, L' Aubadera, L'Aumeta, lo Marcadiu, lo Pradèu, la Sendèra, la Planeta. [[Imatge:Map commune FR insee code 65440.png|vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.]] ==Toponimia== La prononciacion qu'ei ['tarbo] (grafia fonetica deus autors). Las fòrmas ancianas que son : ''Civitas Turba ubi castrum Bogorra'', en latin, enter 386 e 450 (''Noticia Provinciarum''), ''Gurba''/''Tussa''/''Tursæ'', en latin (''Noticia Provinciarum''), ''Beorretanæ Urbis... apud Talvam vicum hujus territorii'', en latin, cap a 580, Gregòri de Tors, ''De gloria confessorum'', ''Bigorritanæ civitas'' en 506 (Concili d'Agde), ''Consilio Pontii Tarbensis episcopi'', en latin, en 1080, ''Tharba'' en 1171, ''Tarvia'' en 1175, ''Tarbe'' en 1214, ''Tarba'', au sègle XII, ''apud Tarviam'', en latin, en 1292, ''apud Tarbiam'', en latin, en 1300, ''la cede de Tarbe'' en 1313, ''de Taruia'' en 1313, ''In Sede Tarviensis, Archipresbiter Sedis Tarbiae'', en latin, en 1342, ''Tarba'' en 1429 e 1541, ''Tarbe'' (mapa de Cassini, a la fin deu sègle XVIII)<ref name = glb>Michel Grosclaude et Jean-François Le Nail, ''Dictionnaire toponymique des communes des Hautes-Pyrénées intégrant les travaux de Jacques Boisgontier'', Conseil Général des Hautes-Pyrénées, 2000 https://www.archivesenligne65.fr/article.php?laref=1254&titre=tarbes</ref>. Segon [[Albèrt Dauzat|Dauzat]], ''Tarba'' qu'ei un nom escur, probablament d'origina aquitana<ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 669</ref>. Segon [[Ernèst Negre|Negre]], lo preceltic ''Tarba'' qu'ei d'origina e de sens mausegurs<ref name = glb/>. Segon [[Miquèu Grosclaude]], la prumèra fòrma qu'estó sovent discutida : caleré corregir ''Turba'', en latin « horrèra, aplec », en ''Tarba'' ? Per la mencion de 580, segon Roland Coquerel (''De Bigorra à Saint Lézer'' p. 12), ''Urbs Beorretana'' e ''Talva'' designen pas ací la medisha localitat. R. Coquerel (op. cit.) que pròva gràcias a tèxtes e arguments arqueologics, l'''oppidum'' deus Bigerriones èra pas a Tarba, mes a [[Sent Leser]], l'anciana ''Bigorra''. Tarba que seré vienuda capitala deus Bigerriones (o ''Bigerri'') que plan tard, a ua data desconeishuda, mes tanlèu la patz romana solida. La dificultat qu'ei R. Coquerel escriu « Qu'ei probable a ''Tarbelli'', poblada que vivèva sus un territòri de la vath d'[[Ador]] vesin deu deus Bigerriones, lo [[caplòc]] deus [[Hauts Pirenèus]] deu lo son nom. La civitas Tarba e la civitas Bigorra qui existisshèvan ensemble podèvan pas qu'estar dictinctas ua de l'auta. Tarba qu'èra hòra deu territòri bigordan ». Lo problèma qu'ei l'espandida enòrma deu territòri atribuït aus Tarbelli, qui aniré entrò a [[Dacs]] (''Aquæ Tarbellicæ'') e a la Mar Grana. E alavetz que vienen los pòbles situats dens l'intervalle entre Dacs e Tarba, com los Venarni (Bearn), Iluronenses, etc ? Èran tanben Tarbelli ? Justament, l'aparicion de las mencion qui concerneishen los Venarni e los Iluronenses qu'ei tardiva : serén a l'origina ua fraccion deus Tarbelli ? Lo nom de Tarba qu'ei probablament aquitan, benlhèu deu nom deus Tarbelli<ref name = glb/>. ==Istòria== {{...}} ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 65440 |Títol= Lista deus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= març [[2001]] |Fin= [[2026]] |Identitat= [[Gérard Trémège]]|Partit= [[UDF]] puish [[UMP|UMP, LR]] |Qualitat=dirigent d'ua societat d'expertessa comptabla, conselhèr regionau despuish 2004, president (2008 → 2014) puish vice-president deu Gran Tarba (2014 → 2017), president de la [[Comunautat d'aglomeracion de Tarba-Lorda-Pirenèus|CA de Tarba-Lorda-Pirenèus]]}} {{Elegit |Debuta= març [[1983]] |Fin=2001 |Identitat=Raymond Erraçarret |Partit=[[PCF]] |Qualitat=regent, conselhèr generau de Tarba-1 (1979 → 1985) e de Tarba-3 (1988 → 2001)}} {{Elegit |Debuta=març [[1977]] |Fin=[[1983]] (defuntat pendent lo compte de las voses) |Identitat= Paul Chastellain|Partit= |Qualitat= ancian obrèr ajustaire a l'Arsenau, conselhèr generau de Tarba Nòrd (1964 → 1973) puish de Tarba-3 (1973 → 1983) }} {{Elegit |Debuta= març [[1959]] |Fin=1977 |Identitat=Paul Boyrie |Partit=RI (Republican Independent) |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= julhet [[1953]] |Fin= 1959 |Identitat=Marcel Billières |Partit=SFIO |Qualitat= director deu centre espitalèr de Tarba, conselhèr generau de Tarba Nòrd (1958 → 1964)}} {{Elegit |Debuta= |Fin= 1953 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee= 65440 |1793= |1800= |1806= |1821= |1831= |1836= |1841=12425 |1846=13321 |1851=14004 |1856= |1861= |1866= |1872= |1876=21293 |1881= |1886= |1891= |1896= |1901= |1906= |1911=28615 |1921= |1926= |1931= |1936= |1946= |1954= |1962= 46600 |1968= 55375 |1975= 54897 |1982= 51422 |1990= 47566 |1999= 46275 |2006=45433 |2007= |2008= |2009= |max=60000 |cassini= |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr65|0}} la populacion qu'èra de {{popfr65|440}} abitants e la densitat qu'èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr65|440}}/15.33) round 2}}}} ab/km². ==Lòcs e monuments== ==Personalitats ligadas dab la comuna== *[[Miquèu de Camelat]] (1871-1962), dramaturg, poèta e escrivan moriguèt a Tarba *[[Ferdinand Foish]] (1851-1929), militar *[[Teofil Gautièr]] (1811-1872), escrivan d'expression francesa *[[Hélios Latchoumanaya]] (2000-), [[judo|judoka]] *[[Maxime Pianfetti]] (1999-), [[escrima|escrimaire]] *[[Laurenç Talhada]] (1854-1919), polemista, poèta, anarquista e [[Francmaçoneria|francmaçon]] ==Véder tanben== * [[Comunas deths Hauts Pirenèus]] ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Gasconha}} {{Comunas deths Hauts Pirenèus}} [[Categoria:Comuna de Gasconha]] [[Categoria:Comuna de Bigòrra]] [[Categoria:Comuna deths Hauts Pirenèus]] 7a3to4p5vccbwp6q7azifhlskpfnibp 0 5969 2513107 2503689 2026-11-12T03:47:32Z Westseax 65785 2513107 wikitext text/x-wiki {{1000 fondamentals}} {{Infobox País | nom = Escòcia | imne_nacional = {{Bes | divèrses, mai que mai «Flower of Scotland» ([[anglés]]) | (en occitan: «Flor d'Escòcia») }} | devisa = | autre_simbòl = Armas reialas utilizadas en Escòcia | autre_simbòl_tipe = [[Fichièr:Coat of arms of the United Kingdom in Scotland (2022).svg|200px]] | mapa = Scotland in the UK and Europe.svg | legenda mapa = Localizacion d'Escòcia (verd escur) en Euròpa (verd e gris escur) e dins lo Reialme Unit (verd) | etiqueta_capitala = | capitala = [[Edimborg]] | mai_granda_vila = [[Glasgow]] | latitud = | longitud = | lengas_oficialas = [[anglés]] (''de facto''), [[scòts]], [[gaelic escocés]] (scòts e gaelic: estatut oficial en Escòcia pel Scottish Languages Act 2025; abans, lengas minoritàrias reconegudas) | lengas reconegudas = lenga dels signes britanica (reconeguda pel British Sign Language Act 2022, per Escòcia, Anglatèrra e lo País de Galas) | grops_etnics = {{Bes | 92,9 % Blancs | 3,9 % Asiatics | 1,2 % [[Negre (uman)|Negre]]s | 1,1 % Mestisses | 0,9 % Autres }} | grops_etnics_an = 2022 | grops_etnics_ref = <ref name="census2022eth">Scotland's Census, "Scotland's Census 2022 - Ethnic group, national identity, language and religion - Chart data", 21 May 2024. https://www.scotlandscensus.gov.uk/media/trbdxzme/scotland-s-census-2022-ethnic-group-national-identity-language-and-religion-chart-data.xlsx</ref> | religion = {{Bes | 51,1 % [[Ateïsme|Sens religion]] | 38,8 % [[Cristianisme|Crestianisme]] (20,4 % Glèisa d'Escòcia; 13,3 % catolics romans; 5,1 % autres crestians) | 2,2 % [[Islam]] | 0,6 % [[Indoïsme]] | 0,3 % [[Bodisme|Budisme]] | 0,2 % [[Sikhisme]] | 0,1 % [[Judaïsme]] | 0,6 % Autras | 6,2 % Non declarat }} | religion_an = 2022 | religion_ref = <ref name="census2022eth" /> | gentilici = Escocés, Escocesa | tipe_govèrn = Legislatura parlamentària autonòma dins una [[monarquia constitucionala]] parlamentària | títols_dirigents = | dirigents = | cap_títol1 = Monarca | cap1 = [[Carles III (Reiaume Unit)|Carles III]] | cap_títol2 = Primièr ministre | cap2 = John Swinney | cap_títol3 = Secretari d'Estat per Escòcia | cap3 = Douglas Alexander | cap_títol4 = Deputats a Westminster | cap4 = 57 | tipe_formacion = Fondacion | data_formacion = sègle IX (tradicionalament 843) | superfícia_reng = | superfícia_totala = 80231 | superfícia_an = | superfícia_ref = <ref name="onsarea">Office for National Statistics, "Standard Area Measurements for Administrative Areas (December 2023) in the UK", Open Geography Portal, 31 May 2024. https://geoportal.statistics.gov.uk/datasets/ons::standard-area-measurements-for-administrative-areas-december-2023-in-the-uk/about</ref> | percentatge_aiga = | percentatge_aiga_an = | percentatge_aiga_ref = | populacion_reng = | populacion_totala = 5439842 | populacion_an = 2022 | populacion_ref = <ref>Scotland's Census, "Quality Assurance report – Unrounded population estimates and ethnic group, national identity, language and religion topic data", 21 May 2024. https://www.scotlandscensus.gov.uk/2022-results/scotland-s-census-2022-quality-assurance-reports/quality-assurance-report-unrounded-population-estimates-and-ethnic-group-national-identity-language-and-religion-topic-data/</ref> | densitat = 68 | PIB = GBP 230 900 mil. | PIB_an = 2025 | PIB_ref = <ref>Scottish Government, "GDP in nominal terms", www.gov.scot. https://www.gov.scot/publications/gdp-quarterly-national-accounts-2024-q4/pages/gdp-in-nominal-terms/</ref> | moneda = [[Liura esterlina]] | còde_moneda = GBP | indicatiu_telefonic = +44 | còde_país = | fus_orari = [[UTC]]+00:00 (estiu: UTC+01:00) | domeni_internet = [[.scot]] (GeoTLD, pas ccTLD); tanben [[.uk]] | organizacions_internacionalas = | nòtas = Legislatura: Parlament escocés. Autras datas: tractat d'Edimborg–Northampton (17 de març de 1328); tractat de Berwick (3 d'octòbre de 1357)<ref>History Scotland, "The Treaty of Berwick was signed – On this day in Scottish history", 3 October 2020. https://www.historyscotland.com/history/the-treaty-of-berwick-was-signed-on-this-day-in-scottish-history</ref>; union amb Anglatèrra (1èr de mai de 1707); devolucion (19 de novembre de 1998). VAB: 165,7 miliards de £ (2022), 30 419 £ per abitant<ref>Office for National Statistics, "Regional gross value added (balanced) per head and income components", 24 April 2024. https://www.ons.gov.uk/economy/grossvalueaddedgva/datasets/nominalregionalgrossvalueaddedbalancedperheadandincomecomponents</ref>. PIB per abitant: 40 339 £ (2025, amb lo petròli e lo gas de la platafòrma continentala). Gini: 33 (2020–23)<ref>Scottish Government, "Poverty and Income Inequality in Scotland 2020-23", 21 March 2024. https://data.gov.scot/poverty/index.html</ref>. IDH: 0,933 (2022)<ref>Global Data Lab, "Subnational HDI". https://globaldatalab.org/shdi/table/shdi/GBR/?years=2022</ref>. Format de data: jj/mm/aaaa. }} '''Escòcia''' (en scòts: ''Scotland''; en gaelic escocés: ''Alba'') es un país que fa partida del Reialme Unit. Ocupa la partida septentrionala de Grand Bretanha e las illas vesinas, mai que mai las Ebridas e las illas del Nòrd. Populacion en 2022: environ 5,4 milions d'abitants.<ref name="r1">Office for National Statistics, "A Beginner's Guide to UK Geography (2023)", Open Geography Portal, 4 February 2025, https://geoportal.statistics.gov.uk/datasets/d1f39e20edb940d58307a54d6e1045cd/about</ref> Capitala: Edimborg; vila mai granda: Glasgow. Escòcia confronta amb Anglatèrra al sud, amb l'ocean Atlantic al nòrd e a l'oèst, amb la mar del Nòrd a l'èst e amb la mar d'Irlanda al sud-oèst. Lo Parlament escocés compta 129 membres per 73 circonscripcions.<ref name="r2">SpatialData.gov.scot, Scottish Government, "Scottish Parliamentary Constituencies", www.data.gov.uk, 6 June 2024, https://www.data.gov.uk/dataset/e8eae7cf-3aa3-4d09-bfe8-3d5354bf0d63/scottish-parliamentary-constituencies#:~:text=Scottish%20Parliamentary%20Constituencies%20and%20Regions,electing%20an%20additional%20seven%20MSPs.</ref> Lo Govèrn escocés es l'executiu del govèrn autonòm; lo primièr ministre lo dirigís, presidís lo conselh dels ministres e mena la politica e las relacions internacionalas.<ref name="r3">"First Minister", www.gov.scot, https://www.gov.scot/about/who-runs-government/first-minister/#:~:text=As%20head%20of%20the%20Scottish,Scotland%20at%20home%20and%20overseas.</ref><ref name="r4">"What is the role of Scotland's First Minister?", BBC Bitesize, https://www.bbc.co.uk/bitesize/articles/z69y8p3#zsmktcw</ref> Lo Reialme d'Escòcia apareguèt coma estat sobeiran al sègle IX e gardèt son independéncia davant Anglatèrra en partida gràcias a una aliança amb França. En 1603 Jacme VI eretèt dels trons d'Anglatèrra e d'Irlanda (union personala). Lo 1èr de mai de 1707 Escòcia e Anglatèrra formèron lo Reialme de Grand Bretanha,<ref name="r5">Keay, J. & Keay, J. (1994) ''Collins Encyclopaedia of Scotland''. London. HarperCollins.</ref><ref name="r6">Mackie, J.D. (1969) ''A History of Scotland''. London. Penguin.</ref> e lo Parlament d'Escòcia se fondèt dins lo Parlament de Grand Bretanha. Un Parlament escocés foguèt restablit en 1999 amb de poders transferits sus fòrça domenis de la politica interiora.<ref name="r7">gov.uk, "Devolution Settlement, Scotland", https://www.gov.uk/guidance/devolution-settlement-scotland</ref> Escòcia a son pròpri sistèma juridic, son pròpri sistèma educatiu e una istòria religiosa pròpria, que sostenon la societat, la cultura e l'identitat nacionala escocesas.<ref name="r8">Devine, T. M. (1999), ''The Scottish Nation 1700–2000'', P.288–289, ISBN 0-14-023004-1 ''"created a new and powerful ''local state'' run by the Scottish bourgeoisie and reflecting their political and religious values. It was this local state, rather than a distant and usually indifferent Westminster authority, that in effect routinely governed Scotland"''</ref> L'anglés d'Escòcia e lo scòts son las lengas mai parladas e forman un continuum dialectal.<ref name="r9">Maguire, Warren, "Areal Features of the Anglophone World", 2012, pp. 53–78</ref> Lo gaelic escocés es parlat coma lenga mairala sustot dins las Ebridas;<ref name="r10">"Gaelic Language", Outer Hebrides, https://www.visitouterhebrides.co.uk/see-and-do/gaelic/gaelic-language</ref> los gaelicofòns son mens de 2 % de la populacion, mas la revitalizacion menada per l'estat a creat una comunautat creissenta de locutors de segonda lenga.<ref name="r11">"Gaelic in modern Scotland", Open Learning, https://www.open.edu/openlearn/languages/gaelic-modern-scotland/content-section-3.3</ref> Lo continent a tres regions: las Highlands (montanhosas, al nòrd e al nòrd-oèst), las Lowlands (plana mai plata, al centre) e las Southern Uplands (colinas, a la frontièra del sud). Las Highlands son la region mai montanhosa de las illas Britanicas e i se tròba lo cim mai naut, lo Ben Nevis (1 345 m).<ref name="r1" /> La region a fòrça lacs nomenats ''lochs''; lo tèrme s'aplica tanben a las intradas d'aiga salada de la còsta oèst, fòrça retalhada. Las illas son variadas: Mull e Skye son montanhosas, Tiree e Coll mai platas. == Etimologia == ''Scotland'' ven de ''Scoti'', lo nom latin dels Gaèls.<ref name="r12">BBC, "Scotland's History - The Kingdom of the Gaels", www.bbc.co.uk, https://www.bbc.co.uk/scotland/history/articles/kingdom_of_the_gaels/</ref> Philip Freeman suggerís una raiç indoeuropèa *''skot'', de comparar amb lo grèc ''skotos'' ('escurina').<ref name="r13">P. Freeman, ''Ireland and the Classical World'', Austin, 2001, pp. [https://books.google.com/books?id=ZSHhfOM-5AEC&pg=PA93 93] .</ref> Lo latin tardiu ''Scotia'' («tèrra dels Gaèls») e l'anglés ancian primitiu ''Scotland'' designèron primièr Irlanda.<ref name="r14">Gwynn, Stephen, "The History Of Ireland", July 2009, p. 16, ISBN 9781113155177, https://books.google.com/books?id=2RlF7sq48n4C&pg=PA16</ref><ref name="r15">Lemke, Andreas: [https://www.univerlag.uni-goettingen.de/bitstream/handle/3/isbn-978-3-86395-189-4/GSEP8_lemke.pdf?sequence=1 The Old English Translation of Bede's ''Historia Ecclesiastica Gentis Anglorum'' in its Historical and Cultural Context] , Chapter II: The ''OEHE'': The Material Evidence; page 71 (Universitätsdrucke Göttingen, 2015)</ref> Al sègle XI ''Scotia'' designava l'Escòcia gaelicofòna al nòrd del flume Forth, al costat d'''Albania'' o ''Albany'' (del gaelic ''Alba'').<ref name="r16">Ayto, John, "Brewer's Britain & Ireland: The History, Culture, Folklore and Etymology of 7500 Places in These Islands", 2005, ISBN 978-0-304-35385-9, https://archive.org/details/brewersbritainir0000unse</ref> ''Scots'' e ''Scotland'' venguèron designar tota l'Escòcia actuala a la fin de l'Edat Mejana.<ref name="r5" /> == Istòria == === Preïstòria === Las pròvas mai ancianas de preséncia umana en Escòcia son d'aisinas de pèira ambourgianas fabricadas per de caçaires-culhidors del Paleolitic superior final, i a environ 14 500–14 000 ans, pendent l'interestadi de Bølling–Allerød, aprèp lo recuol de la calòta glaciària.<ref name="r17">Hardy, Karen, "At the far end of everything: A likely Ahrensburgian presence in the far north of the Isle of Skye, Scotland", Journal of Quaternary Science, 23 April 2025, pp. 847–861</ref><ref name="r18">Ballin, Torben Bjarke, "Reindeer hunters at Howburn Farm, South Lanarkshire: a late Hamburgian settlement in Southern Scotland - its lithic artefacts and natural environment", 2018, ISBN 978-1-78491-902-3, https://www.archaeopress.com/Archaeopress/Products/9781784919016</ref> Los agricultors neolitics arribèron i a environ 6000 ans.<ref name="r19">Rowley-Conwy, P., Gron, K.J., Bishop, R.R. et al. (5 more authors) (2020) [https://eprints.whiterose.ac.uk/id/eprint/157765/3/Rowley%20Conwey%20et%20al_Accepted_Earliest%20farming%20Britain%20ch%2019.pdf The earliest farming in Britain : towards a new synthesis]. In: Gron, K.J., Sorensen, L. and RowleyConwy, P., (eds.) Farmers at the Frontier: A Pan European Perspective on Neolithisation. Oxbow Books, Oxford, UK, pp. 401-424. ISBN 9781789251401</ref> Skara Brae, en Òrcadas, data d'aquel periòde. Los sites neolitics son comuns dins las illas del Nòrd e las illas de l'Oèst, ont la manca d'arbres menèt a bastir en pèira.<ref name="r20">Pryor, Francis, "Britain BC", 2003, pp. 98–104 & 246–250, ISBN 978-0-00-712693-4</ref> Las pèiras de Callanish sus Lewis e Maes Howe en Òrcadas (tresen millenari abans J.-C.) mòstran de cresenças precrestianas complèxas.<ref name="r21">Houston, Rab, "Scotland: A Very Short Introduction", 2008, ISBN 9780191578861</ref> === Istòria anciana === [[Fichièr:Skara Brae - geograph.org.uk - 3912232.jpg|thumb|Skara Brae, lo vilatge neolitic mai complet d'Euròpa, ocupat d'environ 3180 a 2500 abans J.-C.]] La primièra mencion escricha d'Escòcia es del navigator grèc Pitèas en 320 abans J.-C., que nomenèt «Orcas» la punta nòrd de Bretanha, origina del nom de las Òrcadas.<ref name="r22">Forsyth, Katherine, "Scotland: A History", 2005, ISBN 9780199601646</ref> La màger part d'Escòcia faguèt pas jamai partida de l'Empèri roman. Agricòla l'envasiguèt en 79 après J.-C. e desfaguèt una armada caledoniana a Mons Graupius en 83.<ref name="r22" /> Los fòrts romans del Gask Ridge foguèron abandonats en tres ans e los Romans se retirèron cap a las Southern Uplands.<ref name="r23">Hanson, William S. ''The Roman Presence: Brief Interludes'', in Edwards, Kevin J. & Ralston, Ian B.M. (Eds) (2003). ''Scotland After the Ice Age: Environment, Archeology and History, 8000 BC—AD 1000.'' Edinburgh. Edinburgh University Press.</ref> De fòrts del sègle I arribèron al nòrd fins al Moray Firth.<ref name="r24">Richmond, Ian Archibald, "Oxford Classical Dictionary", 2012, ISBN 9780199545568</ref> Jos Trajan (r. 98–117) lo contraròtle roman recuolèt fins a una linha entre lo flume Tyne e lo Solway Firth,<ref name="r25">Millett, Martin J., "The Oxford Classical Dictionary", 2012, ISBN 978-0-19-954556-8</ref> ont Adrian (r. 117–138) bastiguèt lo mur d'Adrian; lo ''Limes Britannicus'' venguèt la frontièra septentrionala de l'empèri.<ref name="r22" /><ref name="r26">Robertson, Anne S. (1960). ''The Antonine Wall''. Glasgow Archaeological Society.</ref><ref name="r27">Keys, David, "Ancient Roman 'hand of god' discovered near Hadrian's Wall sheds light on biggest combat operation ever in UK", 27 June 2018, https://www.independent.co.uk/news/uk/home-news/hand-of-god-ancient-roman-hadrians-wall-sculpture-bronze-found-latest-a8419131.html</ref> Los Romans influencièron lo sud e i introduguèron lo crestianisme.<ref name="r22" /><ref name="r21" /> Antonin lo Piós (r. 138–161) bastiguèt lo mur d'Antonin a partir de 142, entre lo Firth of Clyde e lo Firth of Forth.<ref name="r28">Visit Scotland, "Frontiers of the Roman Empire, The Antonine Wall", Visitscotland, https://www.visitscotland.com/things-to-do/unesco-trail/designations/antonine-wall</ref> L'invasion severiana de Caledònia (208–210) respondiá a una rompedura de tractat per los Caledonians en 197,<ref name="r24" /> mas la guerrilha e la mòrt de Septimi Sevèr (r. 193–211) a Eboracum (York) empachèron la conquista completa; los Caledonians se revoltèron en 210–211 e prenguèron los fòrts novèls.<ref name="r24" /> Tacit e Cassi Dion nomenavan Caledònia las Highlands e la tèrra al nòrd del Forth; Dion nomena sos pòbles los Caledonians e los Meatas.<ref name="r24" /> Ptolemèu (sègle II) plaçava un relèu bosquet (''saltus'') al sud-oèst del Beauly Firth. Lo nom subreviu dins Dunkeld, Rohallion e Schiehallion.<ref name="r24" /> A la fin del sègle IV, la Granda Conspiracion, una invasion que comprenguèt los Scoti gaelics e los Caledonians (alara nomenats Pictes), foguèt desfacha per Teodòsi. Roma se retirèt de Bretanha al començament del sègle V, e seguiguèt l'installacion dels Anglosaxons, amb de Saxons dins lo sud-èst d'Escòcia.<ref name="r25" /> === Reialme d'Escòcia === [[Fichièr:Early Medieval Scotland areas.png|thumb|Divisions politicas d'Escòcia a l'Edat Mejana nauta]] A partir del sègle VI la region aviá quatre partidas: lo País dels Pictes (pichonas senhorias dins lo centre d'Escòcia);<ref name="r22" /> lo reialme anglosaxon de Northúmbria al sud-èst;<ref name="r22" /> lo territòri britonic del Nòrd centrat sus Alt Clut (ròca de Dumbarton) e la val de Clyde;<ref name="r29">Clarkson, Tim, "Strathclyde and the Anglo-Saxons in the Viking Age", 2014, ISBN 9781906566784</ref> e Dál Riata (oèst d'Escòcia e nòrd d'Irlanda), que difusèt la lenga e la cultura gaelicas.<ref name="r30">Woolf, Alex, "Ancient Kindred? Dál Riata and the Cruthin", academia.edu, 2012, https://www.academia.edu/1502702</ref> La societat èra basada sus la familha e fòrça inegala; la màger part de la gent èran de paures agricultors de subsisténcia. Los Pictes gardèron d'esclaus, sustot de presonièrs de guèrra, fins al sègle IX.<ref name="r22" /> De missionaris gaelics espandiguèron l'influéncia gaelica sul País dels Pictes e sus Northúmbria;<ref name="r22" /> sant Columba, a Iona al sègle VI, foguèt un dels primièrs.<ref name="r21" /> Los Vikings faguèron de rasias a partir del sègle VIII, en cèrca d'esclaus, d'objèctes de luxe e subretot de tèrras; s'installèron primièr al nòrd-oèst, puèi long de fòrça còstas. Lo nòrdic ancian remplacèt lo pictic dins las illas del Nòrd.<ref name="r31">"What makes Shetland, Shetland?", Shetland.org, 18 December 2021, https://www.shetland.org/blog/what-makes-shetland-shetland</ref> Al sègle IX, jos la pression nòrdica, lo Gaèl Kenneth I (Cináed mac Ailpín) prenguèt lo poder sul País dels Pictes e fondèt la linhada reiala de la quala descendon los monarcas modèrnes.<ref name="r22" /><ref name="r32">Brown, Dauvit, "The Oxford Companion to Scottish History", 2001, p. 359, ISBN 978-0-19-211696-3</ref> Son reialme, Alba, èra de caractèr gaelic; lo pictic despareguèt a la fin del sègle X quand sos locutors passèron al gaelic.<ref name="r22" /> A partir de sa basa entre lo Forth e lo Spey, Alba s'espandiguèt al sud dins l'anciana Northúmbria e al nòrd dins Moray. Cap a 1000 l'agricultura foguèt centralizada e las primièras vilas fondadas.<ref name="r22" /> [[Fichièr:Great Window, Parliament Hall, Edinburgh.JPG|thumb|Jacme V d'Escòcia a la Cort de Session en 1532, a Parliament House, Edimborg, sèti del Parlament d'Escòcia fins a 1707]] Als sègles XII–XIII la màger part d'Escòcia èra jos un sol sobeiran. D'immigrants venguts de França, d'Anglatèrra e de Flandres diversifiquèron la societat, lo scòts comencèt de remplaçar lo gaelic e un estat nacion apareguèt; puèi la guèrra amb Anglatèrra bastiguèt una consciéncia nacionala.<ref name="r33">Stringer, Keith, "Scotland: A History", 2005, ISBN 9780199601646</ref><ref name="r34">Barrell, A. D. M., "Medieval Scotland", 2000, ISBN 978-0-521-58602-3</ref> David I (1124–1153) e sos successors centralizèron lo poder reial e prenguèron Moray, Galloway e Caithness, mas pas las Ebridas, governadas per de clans aprèp la mòrt de Somerled en 1164.<ref name="r33" /> Dins la guèrra escocesa-norvegiana de 1266, aprèp la desfacha d'Haakon IV a la batalha de Largs, Escòcia recobrèt las Ebridas,<ref name="r35">theorkneynews, "The Battle of Largs #OnThisDay", The Orkney News, 1 October 2022, https://theorkneynews.scot/2022/10/02/the-battle-of-largs-onthisday/</ref> que èran estadas jos contraròtle norvegian pendent environ 400 ans e avián una cultura nòrdica e gaelica; de mots manlevats al nòrdic intrèron dins lo gaelic de las illas e los Nòrdics foguèron assimilats dins lo sistèma dels clans. Escòcia reconeguèt lo domeni norvegian sus las illas del Nòrd, que s'uniguèron a Escòcia al sègle XV; aquí la lenga norn durèt mai e formèt los dialèctes scòts de Shetland e d'Òrcadas.<ref name="r36">Petrie, Calum, "Spikkin Scandinavian: The similarity between Scots and Nordic tongues", Press and Journal, 7 November 2021, https://www.pressandjournal.co.uk/fp/education/schools/3652656/similarity-between-scots-nordic/</ref> Lo feudalisme se consolidèt, e de tèrras foguèron donadas a d'arribants anglonormands e a de caps gaelics en escambi de servici reial.<ref name="r33" /> Los reis escoceses profechèron de còps dels trebolums anglés; 1217–1296 foguèt la patz medievala mai longa entre los dos reialmes. === Guèrras d'independéncia d'Escòcia === [[Fichièr:The Battle of Stirling Bridge.jpg|thumb|Representacion de la batalha del pont de Stirling, combatuda pendent la primièra guèrra d'independéncia d'Escòcia, en 1297]] La mòrt d'Alexandre III en març de 1286 acabèt la linhada reiala. Eduard I d'Anglatèrra arbitrèt entre los pretendents; Joan Balliol venguèt rei en 1292 aprèp aver cedit l'independéncia nominala d'Escòcia.<ref name="r33" /><ref name="r37">National Archives, "Scotland Conquered, 1174–1296", http://www.nationalarchives.gov.uk/utk/scotland/conquered.htm</ref> En 1294 Balliol e d'autres senhors refusèron de servir Eduard contra França; lo 23 d'octòbre de 1295 Escòcia e França signèron l'Auld Alliance. Eduard destituiguèt Joan e governèt Escòcia dirèctament. Andrew Moray e William Wallace menèron la resisténcia<ref name="r38">National Archives of the United Kingdom, "Scotland Regained, 1297–1328", http://www.nationalarchives.gov.uk/utk/scotland/regained.htm</ref> fins a la coronament de Robèrt Bruce en 1306.<ref name="r39">Murison, A. F., "King Robert the Bruce", 1899, p. 30, ISBN 978-1-4179-1494-4, https://books.google.com/books?id=iMEMc45g9s8C</ref> La victòria de Bannockburn en 1314 restabliguèt lo contraròtle escocés. En 1320 la Declaracion d'Arbroath, la primièra declaracion d'independéncia documentada del mond, obtenguèt lo sosten del papa Joan XXII e menèt a la reconeissença anglesa de la sobeiranetat escocesa.<ref name="r40">Brown, Michael, "Scotland: A History", 2005, ISBN 9780199601646</ref> Una guèrra civila entre la dinastia Bruce e los ostals de Comyn e de Balliol durèt fins al mitan del sègle XIV. David II moriguèt sens eretièr; son miègnebot Robèrt II, lo Lord High Steward, fondèt l'ostal Stewart,<ref name="r40" /> que regnèt fins a la fin de l'Edat Mejana. La prosperitat creguèt a partir de la fin del sègle XIV, a travèrs la Renaissença escocesa fins a la Reforma,<ref name="r41">Mason, Roger, "Scotland: A History", 2005, ISBN 9780199601646</ref> malgrat la Pèsta Negra (1349) e una division creissenta entre Highlands e Lowlands; de trèvas reduguèron la guèrra de frontièra.<ref name="r40" /> === Union de las Coronas === [[Fichièr:Adam de Colone (c.1572-1651) - James VI and I (1566–1625), King of Scotland (1567–1625), King of England and Ireland (1603–1625) - PG 2172 - National Galleries of Scotland.jpg|thumb|Jacme VI, rei d'Escòcia, succediguèt als trons anglés e irlandés en 1603.]] Jacme IV d'Escòcia e Enric VII d'Anglatèrra signèron lo tractat de Patz Perpetuala en 1502; Jacme esposèt la filha d'Enric, Margarida Tudor.<ref name="r42">BBC, "James IV, King of Scots 1488–1513", https://www.bbc.co.uk/scotland/history/articles/james_iv/</ref> Jacme envasiguèt Anglatèrra per sosténer França dins l'Auld Alliance e moriguèt a Flodden en 1513, darrièr monarca de Grand Bretanha tuat en batalha.<ref name="r43">"Battle of Flodden, (Sept.&nbsp;9, 1513)", Encyclopædia Britannica, 2 September 2023, http://www.britannica.com/EBchecked/topic/210431/Battle-of-Flodden</ref> La guèrra amb Anglatèrra de 1543–1551, pendent la minoritat de Maria Estuard, es nomenada lo ''Rough Wooing''.<ref name="r44">Marcus Merriman, ''The Rough Wooings'' (East Linton: Tuckwell, 2000), p. 6.</ref> Lo tractat d'Edimborg (1560) acabèt lo sètge de Leith e reconeguèt la protestanta Elisabèt I coma reina d'Anglatèrra.<ref name="r41" /> Lo Parlament d'Escòcia adoptèt la Confession escocesa, en rompent amb l'autoritat papala (Reforma escocesa).<ref name="r21" /> La catolica Maria foguèt forçada d'abdicar en 1567.<ref name="r45">The National Archives of the United Kingdom, "Religion, Marriage and Power in Scotland, 1503–1603", http://www.nationalarchives.gov.uk/utk/scotland/religion.htm</ref> En 1603 Jacme VI eretèt dels trons d'Anglatèrra e d'Irlanda (Union de las Coronas) e s'installèt a Londres.<ref name="r46">Ross, David, "Chronology of Scottish History", 2002, p. 56, ISBN 978-1-85534-380-1</ref> Los reialmes gardèron de parlaments, de leis e d'institucions separats. Jacme faguèt dessenhar la primièra Union Jack. Son projècte d'un sol Reialme de Grand Bretanha fracassèt: lo Parlament anglés exigiguèt una union juridica completa, que lo Parlament escocés refusèt.<ref name="r47">"On this Day: 21 November 1606: The proposed union between England and Scotland | History of Parliament Online", www.historyofparliamentonline.org, https://www.historyofparliamentonline.org/periods/stuarts/day-21-november-1606-proposed-union-between-england-and-scotland</ref> Levat jos lo Protectorat, Escòcia demorèt un estat separat al sègle XVII, amb un conflicte entre la corona e los Covenantaris a prepaus del govèrn de la glèisa.<ref name="r48">Wormald, Jenny, "Scotland: A History", 2005, ISBN 9780199601646</ref> Una armada mai fòrta impausèt l'autoritat reiala als clans de las Highlands de l'oèst; los Estatuts d'Iona (1609) forcèron l'integracion culturala dels caps de clan ebridencs.<ref name="r49">Devine, T M, "The Scottish Clearances: A History of the Dispossessed, 1600–1900", 2018, ISBN 978-0241304105</ref> En 1641 e 1643 lo Parlament escocés cerquèt una union «federativa» e non «incorporativa» amb Anglatèrra, sens succès; l'union devisèt lo parlament en 1648.<ref name="r50">"BBC – History – British History in depth: Acts of Union: The creation of the United Kingdom", www.bbc.co.uk, https://www.bbc.co.uk/history/british/empire_seapower/acts_of_union_01.shtml</ref> Aprèp l'execucion del rei a Whitehall en 1649, pendent las guèrras dels Tres Reialmes, Oliver Cromwell impausèt a Escòcia en 1652 l'Instrument de Govèrn, la primièra constitucion escricha de las illas Britanicas, dins lo quadre del Commonwealth d'Anglatèrra, d'Escòcia e d'Irlanda.<ref name="r50" /> Lo Parlament del Protectorat foguèt lo primièr parlament de Westminster amb de membres escoceses nominals. La monarquia dels Estuards tornèt en 1660. D'autres projèctes d'union fracassèron: una union comerciala escocesa (1664, regetada en 1668); de refuses anglés en 1670, 1674 e 1685; un refús escocés en 1689.<ref name="r50" /> Lo jacobitisme, lo sosten als Estuards catolics exiliats, menacèt l'estat britanic protestant fins a la desfacha de la revòlta de 1745.<ref name="r50" /> En 1698 la Companhiá d'Escòcia ensagèt de fondar una colonia comerciala sus l'istme de Panamà, lo projècte de Darien, ont investiguèt gaireben cada proprietari terrenc qu'aviá d'argent de mai.<ref name="r51">Scottish Affairs, "Why did the Scottish parliament accept the Treaty of Union?", http://www.scottishaffairs.org/backiss/pdfs/sa52/Sa52_Scott.pdf</ref><ref name="r52">Scottish Historical Society, "Popular Opposition to the Ratification of the Treaty of Anglo-Scottish Union in 1706–7", scottishhistorysociety.com, https://scottishhistorysociety.com/popular-opposition-to-the-ratification-of-the-treaty-of-anglo-scottish-union-in-1706-7</ref> === Tractat d'Union === [[Fichièr:Treaty of Union.jpg|thumb|Exemplificacion escocesa (còpia oficiala) del tractat d'Union de 1707]] L'union foguèt regetada tornarmai en 1695, 1700 e 1702.<ref name="r50" /> Lo fracàs de Darien arroïnèt los proprietaris terrencs que i avián investit (pas los borgs); aquò, amb la menaça d'una invasion anglesa, butèt l'elita escocesa a acceptar l'union.<ref name="r51" /><ref name="r52" /> Lo tractat d'Union foguèt conclús lo 22 de julhet de 1706; los Actes d'Union bessons creèron lo Reialme de Grand Bretanha a partir del 1èr de mai de 1707,<ref name="r53">UK Parliament, "Act of Union 1707", www.parliament.uk, https://www.parliament.uk/about/living-heritage/evolutionofparliament/legislativescrutiny/act-of-union-1707/#:~:text=The%20Acts%20of%20Union%2C%20passed,1%20May%20of%20that%20year.</ref> malgrat de revòltas contra l'union a Edimborg, a Glasgow e alhors.<ref name="r54">Devine, T. M., "The Scottish Nation 1700–2000", 1999, p. 9, ISBN 978-0-14-023004-8</ref><ref name="r55">The House of Lords, "Act of Union 1707 Mob unrest and disorder", 2007, http://www.parliament.uk/actofunion/06_03_mob.html</ref> Lo novèl Parlament de Grand Bretanha remplacèt los dos parlaments e regetèt las demandas irlandesas d'adesion.<ref name="r50" /> Andrew Fletcher avertiguèt qu'Escòcia vendriá «mai coma una província conquistada»;<ref name="r56">"Union of Parliaments", National Library of Scotland, https://www.nls.uk/collections/rare-books/collections/union-of-parliaments/</ref> en 1713 James Ogilvy, 4en comte de Findlater, ancian partisan de l'union, ne demandèt l'abrogacion sens succès.<ref name="r57">"James Ogilvy, 1st Earl of Seafield, 1663 - 1730. Lord Chancellor", Nationalgalleries.org, https://www.nationalgalleries.org/art-and-artists/3734</ref> Los Estuards jacobitas demorèron populars dins las Highlands e lo nòrd-èst, mai que mai entre los catolics e los episcopalians. Las revòltas de 1715 e de 1745 fracassèron; la batalha de Culloden, la darrièra batalha rengada de Grand Bretanha, acabèt la menaça jacobita. L'union portèt pas de prosperitat immediata, perque l'economia escocesa aviá pas gaire estada presa en compte.<ref name="r58">William, Rilley, Patrick, Joseph, "The Union of England and Scotland A Study in Anglo-Scottish Politics of the Eighteenth Century", 1978, p. 312, ISBN 9780719007279</ref> Sos partisans avián promés de ganhs aprèp la banca-rota de Darien.<ref name="r56" /> Un còp acabadas las taxas doanièras amb Anglatèrra, lo comèrci creguèt, sustot amb l'America coloniala; fins a 1776 Glasgow, amb los clippers rapides dels ''Tobacco Lords'', foguèt lo primièr pòrt de tabat del mond.<ref name="r59">Robert, Joseph C, "The Tobacco Lords: A study of the Tobacco Merchants of Glasgow and their Activities", The Virginia Magazine of History and Biography, 1976, pp. 100–102</ref> La distància entre los rics negociants de las Lowlands e los clans de las Highlands s'agrandiguèt. Dins las Highlands, los caps de clan venguèron de proprietaris comercials; aquò menèt a las primièras ''Highland Clearances'' e a la fin del sistèma dels clans.<ref name="r60">Devine, T M, "Clanship to Crofters' War: The social transformation of the Scottish Highlands", 1994, ISBN 978-0-7190-9076-9</ref> === Edat industriala e Illuminisme escocés === [[Fichièr:Sir Henry Raeburn - Portrait of Sir Walter Scott.jpg|thumb|Walter Scott, que sos romans de Waverley ajudèron a definir l'identitat escocesa al sègle XIX]] L'Illuminisme escocés e la Revolucion industriala faguèron d'Escòcia una poténcia intellectuala, comerciala e industriala;<ref name="r61">"[http://www.uiowa.edu/%7Ec008224b/scotline2.htm Some Dates in Scottish History from 1745 to 1914] ", The University of Iowa.</ref> Voltaire diguèt: «Es d'Escòcia que nos venon totas nòstras idèas de civilizacion.»<ref name="r62">Learning and Teaching Scotland, "Enlightenment Scotland", http://www.ltscotland.org.uk/scottishenlightenment/scotland/index.asp</ref> Aprèp la fin del jacobitisme, de milièrs d'Escoceses, sustot de las Lowlands, prenguèron de pòstes dins la politica, l'administracion, l'armada, la marina, lo comèrci e las entrepresas colonialas de tot l'Empèri britanic. L'istorian Neil Davidson escriu qu'aprèp 1746 la participacion politica escocesa arribèt a «un nivèl entièrament novèl», e que las Lowlands èran al «còr» de l'economia britanica.<ref name="r63">Neil Davidson(2000), "The Origins of Scottish Nationhood", pp. 94–95</ref> Lo Scottish Reform Act de 1832 apondèt de deputats escoceses e estendèt lo vòte a una part mai granda de las classas mejanas.<ref name="r64">T. M. Devine and R. J. Finlay, ''Scotland in the Twentieth Century'' (Edinburgh: Edinburgh University Press, 1996), pp. 64–65.</ref> A partir del mitan del sègle XIX i aguèt de demandas d'autonomia (''Home Rule''), e lo pòste de secretari d'Estat per Escòcia foguèt restablit.<ref name="r65">F. Requejo and K-J Nagel, ''Federalism Beyond Federations: Asymmetry and Processes of Re-symmetrization in Europe'' (Aldershot: Ashgate, 2011), p. 39.</ref> Entre los primièrs ministres d'ascendéncia escocesa i aguèt William Gladstone e lo comte de Rosebery.<ref name="r66">R. Quinault, "Scots on Top? Tartan Power at Westminster 1707–2007", ''History Today'', 2007 57(7): 30–36. ISSN 0018-2753 Fulltext: Ebsco.</ref><ref name="r67">K. Kumar, ''The Making of English National Identity'' (Cambridge: Cambridge University Press, 2003), p. 183.</ref> Lo succès de Keir Hardie a l'eleccion parciala de Mid Lanarkshire en 1888 menèt al Partit Laborista escocés, absorbit en 1895 dins l'Independent Labour Party, amb Hardie coma primièr cap.<ref name="r68">D. Howell, ''British Workers and the Independent Labour Party, 1888–1906'' (Manchester: Manchester University Press, 1984), p. 144.</ref> Glasgow venguèt una de las vilas mai grandas del mond, «la segonda vila de l'Empèri».<ref name="r69">J. F. MacKenzie, "The second city of the Empire: Glasgow – imperial municipality", in F. Driver and D. Gilbert, eds, ''Imperial Cities: Landscape, Display and Identity'' (2003), pp. 215–223.</ref> Aprèp 1860 los chantièrs navals del Clyde bastiguèron de vaporièrs en fèrre (aprèp 1870 en acièr) e venguèron lo primièr centre de construccion navala del mond.<ref name="r70">J. Shields, ''Clyde Built: a History of Ship-Building on the River Clyde'' (1949).</ref> Lo lotjament, l'urbanisme e la santat publica demorèron en rèire de la creissença industriala, çò que causèt la subrepopulacion, una mortalitat infantila nauta e una tuberculòsi creissenta.<ref name="r71">C. H. Lee, ''Scotland and the United Kingdom: the Economy and the Union in the Twentieth Century'' (1995), p. 43.</ref> L'Illuminisme escocés s'acabèt a la fin del sègle XVIII,<ref name="r72">M. Magnusson, "Review of James Buchan, ''Capital of the Mind: how Edinburgh Changed the World''", New Statesman, 10 November 2003, http://www.newstatesman.com/200311100040</ref> mas de grandas contribucions escocesas a la sciéncia continuèron pendent 50 ans o mai, dels fisicians James Clerk Maxwell e Lord Kelvin e dels engenhaires James Watt e William Murdoch, claus de la Revolucion industriala.<ref name="r73">E. Wills, ''Scottish Firsts: a Celebration of Innovation and Achievement'' (Edinburgh: Mainstream, 2002).</ref> ''Waverley'' (1814) de Walter Scott es sovent nomenat lo primièr roman istoric;<ref name="r74">K. S. Whetter, "Understanding Genre and Medieval Romance", 2008, p. 28</ref> sa carrièra faguèt mai que cap d'autra per definir l'identitat culturala escocesa.<ref name="r75">N. Davidson, "The Origins of Scottish Nationhood", 2000, p. 136</ref> Robert Louis Stevenson, Arthur Conan Doyle, J. M. Barrie e George MacDonald ganhèron un renom internacional a la fin del sègle XIX.<ref name="r76">"Cultural Profile: 19th and early 20th century developments", Visiting Arts: Scotland: Cultural Profile, http://www.culturalprofiles.net/scotland/Directories/Scotland_Cultural_Profile/-5402.html</ref> L'Escòla de Glasgow (fin del sègle XIX – començament del sègle XX), que mesclava la Renaissença celtica, Arts and Crafts e lo japonisme, ajudèt a definir l'Art Nouveau; sa figura principala foguèt Charles Rennie Mackintosh.<ref name="r77">Stephan Tschudi-Madsen, ''The Art Nouveau Style: a Comprehensive Guide'' (Courier Dover, 2002), pp. 283–284.</ref> === Guèrras mondialas e Scotland Act 1998 === [[Fichièr:Bagpiper Battle of Bazentin Ridge 14-07-1916 IWM Q 4012.jpg|thumb|Un sonaire de cornamusa dels Seaforth Highlanders mena la 26a Brigada en tornant de las trencadas pendent la batalha de Bazentin Ridge, en julhet de 1916]] Pendent la Primièra Guèrra mondiala Escòcia forniguèt d'òmes, de naus, de maquinas, de peis e d'argent.<ref name="r78">Richard J. Finlay, ''Modern Scotland 1914–2000'' (2006), pp 1–33</ref> Amb 4,8 milions d'abitants en 1911, mandèt mai de 500 000 òmes; mai d'un quart moriguèron e 150 000 foguèron grèvament nafrats.<ref name="r79">R. A. Houston and W. W. J. Knox, eds. ''The New Penguin History of Scotland'' (2001) p 426.[https://books.google.com/books?id=VI5nAAAAMAAJ&q=casualties] Niall Ferguson points out in "The Pity of War" that the proportion of enlisted Scots who died was third highest in the war behind Serbia and Turkey and a much higher proportion than in other parts of the UK.[https://books.google.com/books?id=QrYhAQAAIAAJ&q=enlisted] [http://news.scotsman.com/worldwarone/39Savage-Scots39-wish-you-weren39t.6487746.jp]</ref> Lo marescal Sir Douglas Haig comandèt las fòrças britanicas sul front de l'Oèst. Lo movement radical del «Clydeside Roge», menat per de sindicalistas militants, nasquèt; los districtes industrials passèron dels liberals als laboristas en 1922, amb una basa dins los quartièrs obrièrs catolics irlandeses, e de femnas activas sus las questions de lotjament. Lo movement aguèt pauc d'influéncia parlamentària e s'amortèt a la fin dels ans 1920.<ref name="r80">Iain McLean, ''The Legend of Red Clydeside'' (1983)</ref> Pendent la Segonda Guèrra mondiala Alemanha bombardèt d'usinas, de chantièrs navals e de minas de carbon escocesas, a Glasgow, a Edimborg e dins las vilas de la cintura centrala.<ref name="r81">BBC, "Primary History – World War 2 – Scotland's Blitz", https://www.bbc.co.uk/bitesize/subjects/zcw76sg</ref> Lo Blitz de Clydebank de març de 1941, que visava la construccion navala militara, tuèt 528 personas e destruguèt 4 000 ostals.<ref name="r82">BBC, "Scotland's Landscape : Clydebank Blitz", https://www.bbc.co.uk/scotland/landscapes/clydebank_blitz/</ref> En 1941 Rudolf Hess volèt fins a Renfrewshire, benlèu per negociar la patz per l'intermediari del duc de Hamilton.<ref name="r83">J. Leasor ''Rudolf Hess: The Uninvited Envoy'' (Kelly Bray: House of Stratus, 2001), ISBN 0-7551-0041-7, p. 15.</ref> Aviá daissat a son ajudant Karlheinz Pintsch una letra per Adolf Hitler qu'explicava son plan de patz, liurada al Berghof l'11 de mai.<ref name="r84">Evans, Richard J., "The Third Reich at War", 2008, ISBN 978-0-14-311671-4, p. 168</ref> Segon Albert Speer, Hitler vegèt aquel vòl coma una traïson personala e un dels pièger còps de sa vida;<ref name="r85">Sereny, Gitta, "Albert Speer: His Battle With Truth", 1996, ISBN 978-0-679-76812-8, p. 240</ref> aviá paur qu'Itàlia e lo Japon pensèsson que cercava en secrèt la patz amb Bretanha. [[Fichièr:Opening of the Scottish Parliament, 1999.jpg|thumb|Reünion del Parlament escocés en julhet de 1999 amb Donald Dewar, primièr ministre (a esquèrra) e la reina Elisabèt II (al centre)]] Aprèp 1945 l'economia declinèt a causa de la concurréncia estrangièra, d'una industria pauc eficaça e dels conflictes socials.<ref name="r86">Harvie, Christopher ''No Gods and Precious Few Heroes'' (Edward Arnold, 1989) pp 54–63.</ref> La represa de las darrièras decennias venguèt dels servicis financièrs, de l'electronica (Silicon Glen)<ref name="r87">Stewart, Heather, "Celtic Tiger Burns Brighter at Holyrood", The Guardian, 6 May 2007, https://www.theguardian.com/business/2007/may/06/scottishparliament.devolution</ref> e del petròli e del gas de la mar del Nòrd.<ref name="r88">"National Planning Framework for Scotland", Gov.scot, April 2004, http://www.gov.scot/Publications/2004/04/19170/35326</ref> Lo govèrn de Margaret Thatcher introduguèt la Community Charge (Poll Tax) en Escòcia en 1989, un an abans la rèsta de Grand Bretanha,<ref name="r89">Torrance, David, "Modern myth of a poll tax test-bed lives on", The Scotsman, 30 March 2009, http://www.scotsman.com/news/david-torrance-modern-myth-of-a-poll-tax-test-bed-lives-on-1-1031968</ref> çò que noiriguèt lo movement per l'autogovèrn escocés.<ref name="r90">"The poll tax in Scotland 20 years on", BBC News, 1 April 2009, https://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/scotland/7976782.stm</ref> Lo 21 de decembre de 1988 lo vòl 103 de Pan Am esclatèt sus Lockerbie, en tuant totes los passatgièrs e onze abitants; demòra l'atemptat terrorista mai mortal del Reialme Unit.<ref name="r91">"Lockerbie tragedy: 35th anniversary of the bombing of Pan Am flight 103", Sky News, https://news.sky.com/story/lockerbie-tragedy-35th-anniversary-of-the-bombing-of-pan-am-flight-103-13033448</ref> Aprèp lo referendum de 1997 sus la devolucion, lo Scotland Act 1998<ref name="r92">[http://www.opsi.gov.uk/Acts/acts1998/ukpga_19980046_en_1 "Scotland Act 1998"] , Office of Public Sector Information. Retrieved 22 April 2008.</ref> creèt un Parlament escocés e un Govèrn escocés autonòms, responsables de la màger part de las leis pròprias a Escòcia.<ref name="r93">"Devolution > Scottish responsibilities", Scottish Government, http://www.gov.scot/About/Factfile/18060/11552</ref> Lo Parlament se reüniguèt a Edimborg lo 4 de julhet de 1999.<ref name="r94">"Special Report &#124; 1999 &#124; 06/99 &#124; Scottish Parliament opening &#124; Scotland's day of history", BBC News, 4 July 1999, https://news.bbc.co.uk/1/hi/special_report/1999/06/99/scottish_parliament_opening/382490.stm</ref> Lo primièr primièr ministre, Donald Dewar, demorèt en foncion fins a sa mòrt subita en 2000.<ref name="r95">"Donald Dewar dies after fall", The Independent, 11 October 2000, https://www.independent.co.uk/news/uk/politics/donald-dewar-dies-after-fall-634695.html</ref> === Sègle XXI === [[Fichièr:Signing of the Edinburgh Agreement, 2012.jpg|thumb|La signatura de l'Acòrdi d'Edimborg permetèt de téner un referendum d'independéncia en 2014]] L'edifici del Parlament escocés a Holyrood se dubriguèt en octòbre de 2004, amb retard e al delà del budget.<ref name="r96">"UK &#124; Scotland &#124; Guide to opening of Scottish Parliament", BBC News, 6 October 2004, https://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/scotland/3719396.stm</ref> Amb lo sistèma de membres addicionals, cap de partit obtenguèt pas la majoritat a las tres primièras eleccions. Lo Partit Nacional Escocés (SNP), independentista, menat per Alex Salmond, obtenguèt la majoritat en 2011, 69 sètis sus 129,<ref name="r97">Carrell, Severin, "Salmond hails 'historic' victory as SNP secures Holyrood's first ever majority &#124; Politics", The Guardian, 6 May 2011, https://www.theguardian.com/politics/2011/may/06/scottish-elections-salmond-historic-victory-snp</ref> çò que menèt al referendum d'independéncia de setembre de 2014, ont 55 % votèron non.<ref name="r98">"Scottish independence referendum – Results", BBC News, 19 September 2014, https://www.bbc.co.uk/news/events/scotland-decides/results</ref> Aprèp de discussions entre partits dins la Comission Smith, de poders novèls, sustot en matèria fiscala, foguèron transferits. Lo Brexit, que la majoritat dels electors escoceses s'i opausèt, menèt a de demandas d'un segond referendum. En 2022 la Lord Advocate Dorothy Bain sostenguèt que lo Govèrn escocés lo podiá organizar; la Cort Suprèma decidiguèt lo contrari.<ref name="r99">"Supreme court rules against Scottish parliament holding new independence referendum", The Guardian, 23 November 2022, https://www.theguardian.com/politics/2022/nov/23/scottish-independence-supreme-court-scottish-parliament-second-referendum-indyref2</ref> Lo Govèrn escocés cerquèt alara de modificar lo Scotland Act 1998 per permetre un referendum.<ref name="r100">Brown, Faye, "SNP reveals new plan to secure indyref2 without Westminster backing", Sky News, 14 December 2022, https://news.sky.com/story/snp-reveals-new-plan-to-secure-indyref2-without-westminster-backing-12767700</ref><ref name="r101">Torrance, David, "Scottish independence referendum: legal issues", House of Commons Library, 18 February 2025, https://commonslibrary.parliament.uk/research-briefings/cbp-9104/</ref> Lo 14 de setembre de 2026 lo primièr ministre John Swinney signèt un memorandum d'entenduda amb los primièrs ministres del País de Galas e d'Irlanda del Nòrd que demanda un referendum d'independéncia futur, que nomenèt un «moment decisiu dins lo camin constitucional».<ref name="r102">"Westminster coming to an end, say Welsh, Scottish and Northern Irish leaders", BBC News, 13 September 2026, https://www.bbc.co.uk/news/articles/c62enegxyl9o</ref> == Geografia == [[Fichièr:Corpach Basin - geograph.org.uk - 5757851.jpg|thumb|Amb sos 1 345 m (4 413 pès), lo Ben Nevis es lo cim mai naut d'Escòcia e de las illas Britanicas]] L'Escòcia continentala es lo tèrç septentrional de Grand Bretanha, al nòrd-oèst de l'Euròpa continentala. Superfícia totala: 80 231 km², superfícia terrèstra: 77 901 km²,<ref name="r103">Office for National Statistics, "Standard Area Measurements for Administrative Areas (December 2023) in the UK", Open Geography Portal, 31 May 2024, https://geoportal.statistics.gov.uk/datasets/ons::standard-area-measurements-for-administrative-areas-december-2023-in-the-uk/about</ref> semblabla a la de la Republica Chèca. Sa sola frontièra terrèstra, amb Anglatèrra, fa 154 km (96 milas), del bacin del flume Tweed a l'èst fins al Solway Firth a l'oèst. L'Atlantic es a l'oèst e la mar del Nòrd a l'èst. Irlanda es a 21 km de la peninsula de Kintyre;<ref name="r104">[http://www.britannica.com/place/North-Channel-strait North Channel] , Encyclopædia Britannica. Retrieved 2 May 2016.</ref> Norvègia es a 305 km al nòrd-èst e las illas Fèroe a 270 km al nòrd. L'extension d'Escòcia foguèt fixada sustot pel tractat d'York amb Anglatèrra (1237)<ref name="r37" /> e pel tractat de Perth amb Norvègia (1266).<ref name="r6" /> Excepcions: l'illa de Man, perduda per Anglatèrra al sègle XIV e uèi dependéncia de la Corona; las Òrcadas e Shetland, aquesidas de Norvègia en 1472;<ref name="r105">''Whitaker's Almanack'' (1991) London. J. Whitaker and Sons.</ref> e Berwick-upon-Tweed, cedida a Anglatèrra en 1482.<ref name="r106">Ellis, Steven G., "The Making of the British Isles", 15 July 2014, p. 30, ISBN 978-1-317-90050-4</ref> Lo centre geografic es prèp de Newtonmore, en Badenoch.<ref name="r107">See [http://www.newtonmore.com/our-community/centre-of-scotland.html "Centre of Scotland"] Newtonmore.com. Retrieved 7 September 2012.</ref> Lo punt mai naut es lo Ben Nevis (1 345 m), en Lochaber; lo flume mai long es lo Tay (188 km).<ref name="r1" /> === Illas === [[Fichièr:South over the Quiraing, Isle of Skye - 2.jpg|thumb|Lo Quiraing sus l'illa de Skye, una de las illas de las Ebridas Interioras]] Escòcia a environ 900 illas, de las qualas environ 118 abitadas,<ref name="r108">"Facts and figures about Scotland's sea area (coastline length, sea area in sq kms) | marine.gov.scot", marine.gov.scot, https://marine.gov.scot/data/facts-and-figures-about-scotlands-sea-area-coastline-length-sea-area-sq-kms</ref> en quatre grops principals: Shetland, las Òrcadas, las Ebridas Interioras e las Ebridas Exterioras. A la màger part de las illas grandas de las illas Britanicas: 71 d'al mens 5 km².<ref name="r109">"Britain's largest islands | Blog | OS", Ordnance Survey, 28 June 2018, https://www.ordnancesurvey.co.uk/blog/britains-largest-islands</ref> Las mai grandas son Lewis e Harris, Skye, Mainland de Shetland e Mull.<ref name="r109" /> Arran, Bute, South Uist, Islay e Great Cumbrae an caduna de 1 300 a 6 400 abitants.<ref name="r110">"5 Exploring individual factors: population, local amenities, and ferry connections", www.gov.scot, https://www.gov.scot/publications/scottish-islands-typology-overview-2024/pages/7/</ref> Ailsa Craig, inabitada, al larg de South Ayrshire, provesís lo microgranit de las pèiras de curling.<ref name="r111">"Ailsa Craig: Asking price reduced in Irish Sea island sale", BBC News, 21 March 2013, https://www.bbc.co.uk/news/uk-northern-ireland-21878099</ref> Shetland e las Òrcadas, escocesas dempuèi 1472, gardan d'elements de lor pròpria cultura e identitat. Jacme III d'Escòcia las aquesiguèt quand Cristian I de Danemarc i renoncièt.<ref name="r112">"550 Years Ago: how Shetland became part of Scotland - part 2", Shetland Museum & Archives, 14 February 2022, https://www.shetlandmuseumandarchives.org.uk/blog/550-years-ago-how-shetland-became-part-of-scotland-part-2</ref> Cadun a son pròpri conselh e es una de las 32 zònas administrativas d'Escòcia.<ref name="r113">"Organisations", www.mygov.scot, https://www.mygov.scot/organisations</ref> L'illòt de Rockall, dins l'Atlantic Nòrd, foguèt declarat escocés per l'Island of Rockall Act 1972;<ref name="r114">BBC News, "On This Day: 21 September", 21 September 1955, https://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/september/21/newsid_4582000/4582327.stm</ref><ref name="r115">"House of Lords Hansard", 24 June 1997, https://publications.parliament.uk/pa/ld199798/ldhansrd/vo970624/text/70624-02.htm</ref> Irlanda, Danemarc e Islàndia contèstan aquela revendicacion, que benlèu se pòt pas aplicar en dreit internacional.<ref name="r116">Dáil Éireann, "Oral Questions to the Minister of Foreign Affairs", Official Report of the Parliamentary Debates of the Houses of the Oireachtas, 1 November 1973, http://historical-debates.oireachtas.ie/D/0268/D.0268.197311010090.html</ref><ref name="r117">MacDonald (2006) pp. 627–647.</ref> === Geologia e geomorfologia === [[Fichièr:Arthur's Seat seen from the Pentlands - geograph.org.uk - 7138235.jpg|thumb|Arthur's Seat, Edimborg]] Tota Escòcia foguèt jos de calòtas glaciàrias al Pleistocèn, e la glaciacion formèt lo païsatge. I a tres divisions geologicas: las Highlands e las Illas, las Lowlands centralas e las Southern Uplands. Las Highlands e las Illas se tròban al nòrd e a l'oèst de la falha de la Frontièra de las Highlands (d'Arran a Stonehaven). Son sustot de ròcas cambrianas e precambrianas levadas per l'orogenèsi caledoniana, amb d'intrusions ignèas mai joves que formèron de massisses coma los Cairngorms e lo Cuillin.<ref name="r118">"Hebrides – Scottish Geology Trust", https://www.scottishgeologytrust.org/geology/scotlands-geology/regional-geology/hebrides/</ref> Al nòrd-èst, l'alteracion d'abans la darrièra glaciacion formèt una granda part de la tèrra.<ref name="r119">Hall, Adian M., "Deep weathering patterns in north-east Scotland and their geomorphological significance", Zeitschrift für Geomorphologie, 1986, pp. 407–422</ref> Lo Vièlh Gres Roge, ric en fossils, de la còsta del Moray Firth es una excepcion. Las Highlands an los cims mai nauts de las illas Britanicas e de lochs coma lo Loch Lomond e lo Loch Ness; de partidas de la còsta son de machair, de pasturas bassas de dunas. Las Lowlands centralas son una val de rift de ròcas paleozoicas, amb los jaciments de carbon e de fèrre qu'alimentèron la revolucion industriala. Lo volcanisme ancian daissèt Arthur's Seat a Edimborg. La zòna es bassa, amb de colinas coma los Ochils e las Campsie Fells. Las Southern Uplands son una seria de colinas de gaireben 200 km de long amb de vals largas, al sud de la falha de las Southern Uplands (de Girvan a Dunbar).<ref name="r120">Tiscali.co.uk, "Southern Uplands", 16 November 1990, http://www.tiscali.co.uk/reference/encyclopaedia/hutchinson/m0029160.html</ref><ref name="r121">BBC, "Education Scotland – Standard Grade Bitesize Revision – Ask a Teacher – Geography – Physical – Question From PN", http://www.bbc.co.uk/scotland/education/bitesize/standard/other/sos/geography/physical/answerphysical_59.shtml</ref><ref name="r122">Intheknowtraveler.com, "Scotland Today " ITKT", 28 December 2006, http://www.intheknowtraveler.com/1144</ref> Son sustot de depauses silurians, de 400 a 500 milions d'ans. Lo punt mai naut es lo Merrick (843 m).<ref name="r5" /><ref name="r123">Murray, W.H. (1973) ''The Islands of Western Scotland''. London. Eyre Methuen ISBN 978-0-413-30380-6</ref><ref name="r124">Murray, W.H. (1968) ''The Companion Guide to the West Highlands of Scotland''. London. Collins. ISBN 0-00-211135-7</ref><ref name="r125">Johnstone, Scott ''et al.'' (1990) ''The Corbetts and Other Scottish Hills''. Edinburgh. Scottish Mountaineering Trust. Page 9.</ref> Wanlockhead (430 m) es lo vilatge mai naut d'Escòcia.<ref name="r122" /> === Clima === [[Fichièr:The beach below Balevullin - geograph.org.uk - 4480551.jpg|thumb|Tiree, dins las Ebridas Interioras, es un dels luòcs mai solelhoses d'Escòcia.]] La màger part d'Escòcia a un clima temperat, oceanic e fòrça cambiadís. Lo Gulf Stream dona d'ivèrns mai doces mas d'estiu mai freges e mai umides que dins de luòcs de latituds semblablas, coma lo Labrador, lo sud d'Escandinàvia, la region de Moscòu e Kamchatka. Las temperaturas son mai bassas que dins la rèsta del Reialme Unit. Lo record de freg del Reialme Unit, −27,2 °C, foguèt enregistrat a Braemar l'11 de febrièr de 1895, e tornarmai a Braemar lo 10 de genièr de 1982 e a Altnaharra lo 30 de decembre de 1995.<ref name="r126">BBC Weather, "UK Records", http://www.bbc.co.uk/weather/features/understanding/uk_records.shtml</ref> Las maximas d'ivèrn son en mejana de 6 °C dins las Lowlands, las maximas d'estiu de 18 °C. Lo record de calor es de 34,8 °C a Charterhall, dins las Scottish Borders, lo 19 de julhet de 2022.<ref name="r127">"Scotland's record temperature of 34.8C at Charterhall confirmed", 28 July 2022, https://www.bbc.com/news/uk-scotland-south-scotland-62334687</ref> L'oèst es generalament mai caud que l'èst, a causa dels corrents atlantics e de la mar del Nòrd mai freja. Tiree es un dels luòcs mai solelhoses, amb mai de 300 oras de solelh en mai de 1975.<ref name="r128">Met Office, "Weather extremes", http://www.metoffice.gov.uk/public/weather/climate-extremes/#?tab=climateExtremes</ref> Las Highlands de l'oèst son las mai plujosas, mai de 3000 mm per an en d'endreches;<ref name="r129">"Western Scotland: climate", http://www.metoffice.gov.uk/climate/uk/ws</ref> una granda part de las Lowlands recep mens de 800 mm.<ref name="r130">"Eastern Scotland: climate", http://www.metoffice.gov.uk/climate/uk/es</ref> La nèu espessa es rara dins las Lowlands e creis amb l'altitud: Braemar a en mejana 59 jorns de nèu per an,<ref name="r131">BBC, "Scottish Weather Part One", http://www.bbc.co.uk/weather/features/understanding/scotland_01.shtml</ref> fòrça còstas mens de 10 jorns de nèu al sòl.<ref name="r130" /> Lo cambiament climatic tocarà Escòcia fòrça: 3 grases d'escaufament global poirián costar fins a 8 % del PIB del Reialme Unit d'aicí a 2070. Escòcia reduguèt sas emissions de gases a efièch de sèrra de 51,3 % entre 1990 e 2023. Son plan climatic de 2026 visa la neutralitat carbòni en 2045, un caufatge dels ostals sens carbòni en 2045, 21 % de cobèrta forestièra en 2032 e la restauracion de las torbièras.<ref name="r132">"Scotland's Climate Change Plan: 2026 – 2040 & Annexes", Scottish Government, https://www.gov.scot/publications/scotlands-climate-change-plan-2026-2040-annexes/</ref><ref name="r133">"Scotland's Climate Change Plan: 2026 – 2040 & Annexes - Introduction", Scottish Government, https://www.gov.scot/publications/scotlands-climate-change-plan-2026-2040-annexes/pages/2/</ref><ref name="r134">"Climate Change Plan published", March 2026, https://nen.press/climate-change-plan-published/</ref> === Flòra e fauna === [[Fichièr:White-tailed eagle in flight at Falkenhof Schloss Rosenburg.jpg|thumb|Aigla de coa blanca]] La fauna d'Escòcia es tipica del nòrd-oèst d'Euròpa; lo linx, l'ors brun, lo lop, l'elan e lo morsa foguèron caçats fins a lor extincion en temps istorics. I a de populacions importantas de fòcas e de colonias d'aucèls marins d'importància internacionala, coma los fós de Bassan.<ref name="r135">Fraser Darling, F. & Boyd, J. M. (1969) ''Natural History in the Highlands and Islands.'' London. Bloomsbury.</ref> L'aigla reiala es una icòna nacionala.<ref name="r136">Benvie, Neil (2004) ''Scotland's Wildlife''. London. Aurum Press. ISBN 1-85410-978-2 p. 12.</ref> Suls cims nauts, la perdiu blanca, la lèbre variabla e l'ermina venon blancas l'ivèrn.<ref name="r137">[http://www.cairngorms.co.uk/resource/docs/publications/CNPA.Paper.225.State%20of%20the%20Park%20Report%20-%20Chapter%202%20Natural%20Resources.pdf "State of the Park Report. Chapter 2: Natural Resources"] (pdf) (2006) Cairngorms National Park Authority. Retrieved 14 October 2007.</ref> Los rèstes de la forèst nativa de pin silvèstre<ref name="r138">Preston, C. D., Pearman, D. A., & Dines, T. D. (2002) ''New Atlas of the British and Irish Flora''. Oxford University Press.</ref> albergan lo bèc-crosat d'Escòcia (l'unic aucèl e vertebrat endemic del Reialme Unit), lo gran tetràs, lo gat salvatge d'Escòcia, l'esquiròl roge e la mart.<ref name="r139">Gooders, J. (1994) ''Field Guide to the Birds of Britain and Ireland''. London. Kingfisher.</ref><ref name="r140">Matthews, L. H. (1968) ''British Mammals''. London. Bloomsbury.</ref><ref name="r141">WM Adams, "Future nature:a vision for conservation", 2003, p. 30, ISBN 978-1-85383-998-6, https://books.google.com/books?id=kxlN8YJQWQsC&q=future+nature:+a+vision+for+conservation</ref> L'aigla de coa blanca (1975) e lo milan roge (ans 1980) foguèron reintroduches;<ref name="r142">[https://web.archive.org/web/20110420032140/http://www.rspb.org.uk/ourwork/projects/details/274707-east-scotland-sea-eagles-esse "East Scotland Sea Eagles"] RSPB. Retrieved 3 January 2014.</ref><ref name="r143">Ross, John, "Mass slaughter of the red kites", The Scotsman, 29 December 2006</ref> de lachadas experimentalas de castòrs e de singlars son uèi espandidas. La màger part de la forèst caledoniana que demòra es dins lo Parc Nacional dels Cairngorms, amb de rèstes sus 84 sites. De rèstes rars de forèst plujosa celtica subrevivon sus la còsta oèst, sustot sus la peninsula de Taynish en Argyll, aprèp de sègles de desboscament.<ref name="r144">Ross, David (26 November 2009) "Wild Boar: our new eco warriors" ''The Herald.'' Glasgow.</ref><ref name="r145">"Beavers return after 400-year gap", BBC News, 29 May 2009, https://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/scotland/glasgow_and_west/8072443.stm</ref> Escòcia es dins los 15 % de païses mai bas de l'indici d'integritat de la biodiversitat.<ref name="r146">"NatureScot Research Report 1309 - Understanding the Indirect Drivers of Biodiversity Loss in Scotland &#124; NatureScot", www.nature.scot, 31 August 2023, https://www.nature.scot/doc/naturescot-research-report-1309-understanding-indirect-drivers-biodiversity-loss-scotland</ref><ref name="r147">"How does Scotland's biodiversity measure up?", SPICe Spotlight &#124; Solas air SPICe, 4 June 2021, https://spice-spotlight.scot/2021/06/04/how-does-scotlands-biodiversity-measure-up/</ref> La flòra compren d'espècias de bòsc caducifòli e conifèr, de landa e de tundra. La silvicultura comerciala e las landas geridas per las fedas, la caça del cèrvi e la caça de la grósa an un impacte sus las espècias nativas.<ref name="r148">''[https://web.archive.org/web/20191004122226/http://citeseerx.ist.psu.edu/viewdoc/download?doi=10.1.1.382.9320&rep=rep1&type=pdf Integrated Upland Management for Wildlife, Field Sports, Agriculture & Public Enjoyment]'' (pdf) (September 1999) Scottish Natural Heritage. Retrieved 14 October 2007.</ref> L'arbre mai naut del Reialme Unit es un avet de Vancouver plantat prèp del Loch Fyne, en Argyll, dins los ans 1870; l'if de Fortingall poiriá aver 5 000 ans, probablament l'èsser viu mai ancian d'Euròpa.<ref name="r149">Forestry and Land Scotland, "Yew", www.forestryandland.gov.scot, https://forestryandland.gov.scot/learn/trees/yew</ref><ref name="r150">Forestry Commission, "Scotland remains home to Britain's tallest tree as Dughall Mor reaches new heights", http://www.forestry.gov.uk/newsrele.nsf/WebPressReleases/3EEE4838BED1F155802570D8003965E9</ref><ref name="r151">Copping, Jasper (4 June 2011) [https://web.archive.org/web/20110607184948/http://www.telegraph.co.uk/earth/countryside/8557126/Britains-record-breaking-trees-identified.html "Britain's record-breaking trees identified"] London. ''The Telegraph''. Retrieved 10 July 2011.</ref> Las plantas vascularas nativas son pauc nombrosas a l'escala mondiala, mas la flòra de briofits d'Escòcia a una importància mondiala.<ref name="r152">"Why Scotland has so many mosses and liverworts", Snh.org.uk, http://www.snh.org.uk/publications/on-line/naturallyscottish/mossesliverworts/whyscotland.asp</ref><ref name="r153">"Bryology (mosses, liverworts and hornworts)", Rbge.org.uk, http://www.rbge.org.uk/science/cryptogamic-plants-and-fungi/bryology</ref> == Govèrn e politica == [[Fichièr:King Charles III (July 2023).jpg|thumb|Lo rei Carles III, monarca dempuèi 2022]] Escòcia fa partida del Reialme Unit, una monarquia constitucionala que son sobeiran es Carles III.<ref name="r154">"Scotland marks the Coronation of King Charles III and Queen Camilla", royal.uk, 5 July 2023, https://www.royal.uk/news-and-activity/2023-07-05/scotland-marks-the-coronation-of-king-charles-iii-and-queen-camilla</ref> La monarquia utiliza de simbòls pròpris a Escòcia, eretats del reialme d'abans l'union: l'Estendard reial d'Escòcia, las armas reialas e lo títol de duc de Rothesay per l'eretièr aparent. I a d'Oficièrs d'Estat e de la Corona escoceses distints, e l'Òrdre del Cardon.<ref name="r155">Scottish Parliament, "Opening of Parliament: Procession of the Crown of Scotland", 29 June 2016, http://www.parliament.scot/newsandmediacentre/100237.aspx</ref> Lo Parlament del Reialme Unit e lo Parlament escocés son las legislaturas principalas. Lo Parlament del Reialme Unit es sobeiran sul Parlament escocés<ref name="r156">Select Committee on the Constitution, "Respect and Co-operation: Building a Stronger Union for the 21st century", 2022, https://publications.parliament.uk/pa/ld5802/ldselect/ldconst/142/14206.htm#_idTextAnchor033</ref> mas legisla en general sonque suls domenis reservats: d'unes impòstes, de partidas de la seguretat sociala, la defensa, las relacions internacionalas e la difusion audiovisuala.<ref name="r157">"Government of Scotland Facts", http://www.scotland.org/about/fact-file/government/index.html</ref> Per convencion, legisla pas suls domenis transferits sens lo consentiment escocés.<ref name="r158">"Sewel Convention", UK Parliament, https://www.parliament.uk/site-information/glossary/sewel-convention/</ref> Escòcia elegís 57 dels 650 deputats de la Cambra de las Comunas,<ref name="r159">"Parliamentary constituencies", UK Parliament, https://www.parliament.uk/about/how/elections-and-voting/constituencies/</ref> al escrutin majoritari a un torn dins de circonscripcions uninominalas. La Scotland Office representa lo govèrn del Reialme Unit en Escòcia e los interèsses escoceses dins lo govèrn;<ref name="r160">"Scotland Office Charter", Scotland Office website, 9 August 2004, http://www.scotlandoffice.gov.uk/our-communications/doc.php?id=11</ref> es dirigida pel secretari d'Estat per Escòcia, membre del Cabinet del Reialme Unit.<ref name="r161">BBC, "Alister Jack: What do we know about the new Scottish Secretary?", BBC News, 24 July 2019, https://www.bbc.co.uk/news/uk-scotland-scotland-politics-49103859</ref> Lo deputat laborista Douglas Alexander ocupa lo pòste dempuèi setembre de 2025,<ref name="r162">Lennon, Holly, "Douglas Alexander replaces Ian Murray after Scottish secretary sacked", STV News, 5 September 2025, https://news.stv.tv/politics/scottish-secretary-sacked-as-starmer-reshuffles-cabinet-in-wake-of-rayner-resignation</ref> succedissent a Ian Murray (en foncion dempuèi julhet de 2024).<ref name="r163">"Ian Murray: From lone Labour MP to Scottish secretary", BBC, 5 July 2024, https://www.bbc.co.uk/news/articles/cxe2xyv13g3o.amp</ref> [[Fichièr:Scottish Parliament Debating Chamber 1.jpg|thumb|Cambra de debats del Parlament escocés a Edimborg]] Lo Parlament escocés es unicameral amb 129 membres: 73 elegits al escrutin majoritari a un torn dins de circonscripcions e 56 dins uèch regions pel sistèma de membres addicionals, normalament per cinc ans.<ref name="r164">Scottish Government, "Parliamentary and local election terms extended", www.gov.scot, 3 June 2020, https://www.gov.scot/news/parliamentary-and-local-election-terms-extended</ref> A los poders mai largs dels parlaments autonòms del Reialme Unit<ref name="r165">"The progress of devolution - Erskine May - UK Parliament", erskinemay.parliament.uk, https://erskinemay.parliament.uk/section/4537/the-progress-of-devolution</ref> e es un dels parlaments autonòms mai poderoses del mond.<ref name="r166">"David Mundell speech: 20 years of Scottish devolution", GOV.UK, https://www.gov.uk/government/news/david-mundell-speech-20-years-of-scottish-devolution</ref> Lo Govèrn escocés, tanben un dels govèrns autonòms mai poderoses,<ref name="r167">"5 reasons why Scotland is more powerful as part of the United Kingdom", GOV.UK, 22 January 2015, https://www.gov.uk/government/news/5-reasons-why-scotland-is-more-powerful-as-part-of-the-united-kingdom</ref> es dirigit pel primièr ministre, designat pels membres del Parlament e generalament cap del partit mai grand; lo primièr ministre nomena los autres ministres.<ref name="r168">Scottish Government, "People: Who runs the Scottish Government", 21 November 2014, http://www.gov.scot/About/People</ref> Lo primièr ministre dirigís la politica del govèrn e promòu Escòcia dins lo país e a l'estrangièr.<ref name="r169">"First Minister", www.gov.scot, https://www.gov.scot/about/who-runs-government/first-minister/</ref> John Swinney, cap del SNP, es primièr ministre dempuèi lo 8 de mai de 2024.<ref name="r170">National Records of Scotland, "First Minister swearing in ceremony", ros.gov.uk, https://www.ros.gov.uk/about/news/2024/first-minister-swearing-in-ceremony</ref> === Diplomacia e relacions === [[Fichièr:President Donald Trump meets with Scottish First Minister John Swinney and U.K. Ambassador to the U.S. Peter Mandelson (54778210513).jpg|thumb|Lo primièr ministre Swinney encontra lo president dels Estats Units Donald Trump, en setembre de 2025]] Lo primièr ministre sièja al Conselh del Primièr Ministre e dels Caps dels Govèrns Desconcentrats e al Conselh de las Nacions e de las Regions, los organismes de las relacions intergovernamentalas del Reialme Unit.<ref name="r171">"StackPath", www.instituteforgovernment.org.uk, 11 December 2017, https://www.instituteforgovernment.org.uk/explainers/devolution-joint-ministerial-committee</ref> La politica estrangièra es reservada al Foreign Office del Reialme Unit,<ref name="r172">Scottish Parliament, "Devolved and Reserved Matters – Visit & Learn", 14 February 2017, http://www.parliament.scot/visitandlearn/Education/18642.aspx</ref> mas lo Govèrn escocés pòt promòure los interèsses escoceses a l'estrangièr e atraire d'investiments estrangièrs.<ref name="r173">gov.scot, "International", http://www.gov.scot/Topics/International</ref> Lo primièr ministre e lo secretari a la constitucion tenon de portafuèlhs d'afars estrangièrs.<ref name="r174">gov.scot, "Cabinet Secretary for Culture, Tourism and External Affairs", https://beta.gov.scot/about/who-runs-government/cabinet-and-ministers/cabinet-secretary-culture-tourism-external-affairs</ref><ref name="r175">gov.scot, "Minister for Europe, Migration and International Development", https://beta.gov.scot/about/who-runs-government/cabinet-and-ministers/minister-international-development-europe</ref><ref name="r176">Government of the United Kingdom, "The Review of Intergovernmental Relations", https://assets.publishing.service.gov.uk/government/uploads/system/uploads/attachment_data/file/1046083/The_Review_of_Intergovernmental_Relations.pdf</ref> La ret internacionala d'Escòcia compren doas Scotland Houses (Brussèlas e Londres, gerida de faiçon independenta pel Govèrn escocés), sèt burèus del Govèrn escocés dins d'embaissadas o d'autas comissions britanicas, e mai de 30 burèus de Scottish Development International.<ref name="r177">Scottish Government, "Scotland's International Network Annual Report 2022-23", https://www.gov.scot/binaries/content/documents/govscot/publications/corporate-report/2023/12/scotlands-international-network-annual-report-2022-23/documents/scotlands-international-network-annual-report-2022-23/scotlands-international-network-annual-report-2022-23/govscot%3Adocument/scotlands-international-network-annual-report-2022-23.pdf</ref> Los burèus del Govèrn escocés son a Pequin, Berlin, Brussèlas, Copenaga, Dublin, Londres, Ottawa, París e Washington.<ref name="r178">"International relations - gov.scot", gov.scot, https://www.gov.scot/policies/international-relations/</ref> La màger part de las missions estrangièras en Escòcia son a Edimborg.<ref name="r179">"Consular Corps in Scotland | Consulates in Scotland", CCS, https://www.consularcorpsscotland.org</ref> L'Auld Alliance amb França (1295) aviá per tòca de dissuadir las invasions anglesas;<ref name="r180">BBC, "Scotland's History – The Auld Alliance", https://www.bbc.co.uk/scotland/history/articles/auld_alliance/</ref> s'acabèt al sègle XVI, mas los ligams demòran estrechs, amb una Declaracion d'intencion signada amb França en 2013.<ref name="r181">"Scottish & French Connections", Scotland.org, https://www.scotland.org/events/lorient-celtic-festival/scottish-french-connections</ref> La Scotland Malawi Partnership (2004) coordina los ligams amb Malawi; la Revista bilaterala Irlanda-Escòcia (2021) engatja los dos govèrns a una cooperacion mai estrecha en diplomacia, economia e afars.<ref name="r177" /><ref name="r182">Scotland Malawi Partnership, "About us", 3 November 2005, https://www.scotland-malawipartnership.org/who-we-are/about-us</ref><ref name="r183">First Minister of Scotland, "First Minister in Dublin: Day 2", 29 November 2016, https://firstminister.gov.scot/first-minister-in-dublin-day-2</ref> Escòcia a de ligams istorics e culturals amb Escandinàvia.<ref name="r184">Fitzpatrick, Tara, "Arts festival celebrates Scotland's ties to Canada and Scandinavia", STV News, 29 September 2022, https://news.stv.tv/highlands-islands/highlands-arts-festival-celebrates-scotlands-ties-to-canada-and-scandinavia</ref><ref name="r185">"How DNA reveals Vikings never left Scotland – BBC REEL", 6 June 2022, https://www.youtube.com/watch?v=dw3VbJ0RTcQ</ref> Lo Govèrn escocés cèrca de relacions mai estrechas amb los païses nordics e baltics e adoptèt de politicas inspiradas dels païses nordics coma las caissas per nadons;<ref name="r186">Heather, Alistair, "Why Finns believe Scotland could become Nordic nation number six", The Scotsman, 17 May 2020, https://www.scotsman.com/news/opinion/columnists/alistair-heather-why-finns-believe-scotland-could-become-nordic-nation-number-six-2855748</ref><ref name="r187">"Nordic Baltic Policy Statement", gov.scot, https://www.gov.scot/policies/europe/nordic-baltic-policy-statement/</ref> de representants del Parlament escocés assistiguèron per primièr còp al Conselh Nordic coma observators en 2022.<ref name="r188">"Presiding Officer leads Holyrood delegation to strengthen links with Nordic Council", parliament.scot, 31 October 2022, https://www.parliament.scot/about/news/news-listing/presiding-officer-leads-holyrood-delegation-to-strengthen-links-with-nordic-council</ref> Escòcia es membre del Conselh Britanic-Irlandés, de la Conferéncia de las Regions Europèas amb Poder Legislatiu (REGLEG), de l'Assemblada Parlamentària Britanica-Irlandesa, del Conselh de las Comunas e Regions d'Euròpa,<ref name="r189">"National Associations", CEMR CCRE, https://ccre-cemr.org/national-associations</ref> del Forum Interparlamentari, del Congrès dels Poders Locals e Regionals,<ref name="r190">"Détail pays - Congress of Local and Regional Authorities - www.coe.int", Congress of Local and Regional Authorities, https://www.coe.int/en/web/congress/country?id=13</ref> de l'Associacion Parlamentària del Commonwealth<ref name="r191">"Scotland", UK-CPA, https://www.uk-cpa.org/where-we-work/americas-caribbean-europe/scotland</ref><ref name="r192">"Scotland / Alba", British-Irish Council, 7 December 2011, http://www.britishirishcouncil.org/member-administrations/scotland-alba</ref><ref name="r193">British-Irish Parliamentary Assembly, "Members", http://www.britishirish.org/members-2</ref> e de l'Assemblada de Partenariat Parlamentari amb l'Union Europèa.<ref name="r194">"Parliamentary Partnership Assembly", www.parliament.scot, https://www.parliament.scot/chamber-and-committees/committees/current-and-previous-committees/session-6-constitution-europe-external-affairs-and-culture-committee/correspondence/2021/parliamentary-partnership-assembly</ref> Escòcia tenguèt la presidéncia de REGLEG de novembre de 2003 a novembre de 2004 jos Jack McConnell.<ref name="r195">"Scotland on the international stage", SPICe Spotlight | Solas air SPICe, 18 September 2019, https://spice-spotlight.scot/2019/09/18/scotland-on-the-international-stage/</ref> === Devolucion e independéncia === [[Fichièr:Donald Dewar First Minister.jpg|thumb|Donald Dewar, lo primièr primièr ministre, nomenat lo «Paire de la Nacion»]] La devolucion, lo transferiment de poders del govèrn central a un govèrn regional, venguèt populara dins lo Reialme Unit a la fin del sègle XX; lo cap laborista John Smith l'apelèt la «volontat establida del pòble escocés».<ref name="r196">Cavanagh, Michael (2001) ''[http://gdl.cdlr.strath.ac.uk/aspect/docs/aspectcampaigns.htm The Campaigns for a Scottish Parliament] ''. University of Strathclyde. Retrieved 12 April 2008.</ref> Aprèp que lo referendum de 1997 sostenguèt un Parlament amb de poders limitats sus l'impòst sul revengut, lo Scotland Act 1998 creèt lo Parlament e lo Govèrn escoceses,<ref name="r197">Kerr, Andrew, "Scottish devolution referendum: The birth of a parliament", BBC News, 8 September 2017, https://www.bbc.co.uk/news/uk-scotland-scotland-politics-41189455</ref> capables de legislar sus tot çò que es pas reservat al Parlament del Reialme Unit.<ref name="r198">"Devolved and Reserved Powers", www.parliament.scot, https://www.parliament.scot/about/how-parliament-works/devolved-and-reserved-powers</ref> Los Scotland Acts de 2012 e de 2016 apondèron de poders en matèria de fiscalitat e de seguretat sociala;<ref name="r199">Fraser, Douglas, "Scotland's tax powers: What it has and what's coming?", BBC News, 2 February 2016, https://www.bbc.co.uk/news/uk-scotland-scotland-politics-35470086</ref> l'Act de 2016 donèt tanben lo contraròtle del Crown Estate en Escòcia.<ref name="r200">"Holyrood gives approval to devolved powers Scotland Bill", BBC News, 16 March 2016, https://www.bbc.co.uk/news/uk-scotland-scotland-politics-35815426</ref> Pasmens, lo United Kingdom Internal Market Act 2020 limita lo poder del Parlament escocés de reglamentar los bens e los servicis,<ref name="r201">Masterman, Roger, "Constitutional and Administrative Law", 2022, pp. 471–473, ISBN 9781009158503, https://www.cambridge.org/highereducation/books/constitutional-and-administrative-law/E1EB9FEDC43459C991E42BD945231DB5</ref><ref name="r202">Dougan, Michael, "Sleeping with an Elephant: Devolution and the United Kingdom Internal Market Act 2020", Law Quarterly Review, 2022, pp. 650–676, https://dro.dur.ac.uk/35167/</ref> e afeblís aital la devolucion.<ref name="r203">Guderjan, Marius, "Intergovernmental Relations in the UK: Cooperation and Conflict in a Devolved Unitary State", 2023, pp. 166–176, ISBN 978-1-032-39485-5, https://www.routledge.com/Intergovernmental-Relations-in-the-UK-Cooperation-and-Conflict-in-a-Devolved/Guderjan/p/book/9781032394855</ref><ref name="r204">Keating, Michael, "Taking back control? Brexit and the territorial constitution of the United Kingdom", Journal of European Public Policy, 2 February 2021, pp. 491–509</ref><ref name="r205">Lydgate, Emily, "Brexit, food law and the UK's search for a post-EU identity", Modern Law Review, September 2022, pp. 1168–1190</ref><ref name="r206">Dougan, Michael, "UK and the Internal Market, Devolution and the Union", 2020, pp. 2–3, https://www.centreonconstitutionalchange.ac.uk/publications/uk-and-internal-market-devolution-and-union</ref><ref name="r207">Armstrong, Kenneth A., "The Governance of Economic Unionism after the United Kingdom Internal Market Act", Modern Law Review, May 2022, pp. 635–660</ref> Aprèp l'eleccion de 2007 lo SNP independentista formèt un govèrn minoritari e lancèt una «Conversa nacionala» sus d'opcions coma mai de poders, lo federalisme o un referendum d'independéncia. Lo Partit Laborista escocés, los Conservators escoceses e los Liberals Democratas escoceses creèron una comission separada sus la reparticion dels poders, sens l'independéncia.<ref name="r208">Porter, David, "Party people confront new realities", BBC News, 18 January 2008, https://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/scotland/7195800.stm</ref> En agost de 2009 lo SNP prepausèt un referendum per novembre de 2010; totes los autres partits màgers lo bloquèron.<ref name="r209">Scottish Government, "Referendum Bill", 2 September 2009, http://www.gov.scot/About/programme-for-government/2009-10/summary-of-bills/referendum-bill</ref><ref name="r210">MacLeod, Angus, "Salmond to push ahead with referendum Bill", The Times, 3 September 2009, http://www.timesonline.co.uk/tol/news/uk/scotland/article6820542.ece</ref><ref name="r211">"Scottish independence plan 'an election issue'", BBC News, 6 September 2010, https://www.bbc.co.uk/news/uk-scotland-11196967</ref> [[Fichièr:Visit of Nicola Sturgeon, First Minister of the Scottish Government, to the EC.jpg|thumb|La primièra ministra Nicola Sturgeon amb Michel Barnier a Brussèlas, per discutir dels afars escoceses aprèp lo Brexit, en 2019]] Aprèp que lo SNP obtenguèt la majoritat en 2011, lo referendum d'independéncia se tenguèt lo 18 de setembre de 2014<ref name="r212">Black, Andrew, "Scottish independence: Referendum to be held on 18 September, 2014", BBC News, 21 March 2013, https://www.bbc.co.uk/news/uk-scotland-scotland-politics-21828424</ref> e regetèt l'independéncia per 55,3 % contra 44,7 %.<ref name="r213">"Scotland votes no: the union has survived, but the questions for the left are profound", The Guardian, 19 September 2014, https://www.theguardian.com/commentisfree/2014/sep/19/scottish-independence-union-survived-put-away-flags</ref><ref name="r214">"Scotland decides", BBC, https://www.bbc.co.uk/news/events/scotland-decides/live</ref> Pendent la campanha, los Conservators, los Laboristas e los Liberals Democratas prometèron mai de poders;<ref name="r215">[https://www.gov.uk/government/news/scottish-independence-referendum-statement-by-the-prime-minister Scottish Independence Referendum: statement by the Prime Minister] , UK Government</ref><ref name="r216">[https://www.bbc.co.uk/news/uk-scotland-scotland-politics-29273177 Scottish referendum: Who is Lord Smith of Kelvin?] , BBC News</ref> la comission de totes los partits menada per Robert Smith, baron Smith de Kelvin,<ref name="r216" /> menèt al Scotland Act 2016.<ref name="r217">"Scotland Act 2016", 23 March 2016, https://www.legislation.gov.uk/ukpga/2016/11/contents/enacted</ref> Al referendum sus l'apartenéncia a l'UE del 23 de junh de 2016 lo Reialme Unit votèt per sortir, Escòcia per demorar.<ref name="r218">"Brexit: Nicola Sturgeon says second Scottish independence vote 'highly likely'", 24 June 2016, https://www.bbc.com/news/uk-scotland-scotland-politics-36621030</ref> La primièra ministra Nicola Sturgeon diguèt l'endeman qu'un novèl referendum d'independéncia èra «fòrça probable».<ref name="r219">"Scottish Leader Nicola Sturgeon Announces Plans for Second Independence Referendum", 24 June 2016, https://time.com/4381327/brexit-nicole-sturgeon-scotland-referendum/</ref><ref name="r218" /> Lo Reialme Unit sortiguèt de l'UE lo 31 de genièr de 2020. === Govèrn local === [[Fichièr:Cunningham House, Irvine.jpg|thumb|Cunninghame House a Irvine, North Ayrshire, sèti del conselh de North Ayrshire]] Escòcia a 32 zònas de conselh a un sol nivèl,<ref name="r220">[http://www.opsi.gov.uk/acts/acts1994/Ukpga_19940039_en_1.htm "Local Government etc. (Scotland) Act 1994"] Office of Public Sector Information. Retrieved 26 September 2007.</ref> creadas en 1996, que lors conselhs fornisson totes los servicis locals. Los conselhièrs son elegits cada cinc ans; lo cap del conselh ven generalament del partit mai grand, e un cap civic (''provost'' o ''lord provost'') presidís las reünions e a de foncions ceremonialas.<ref name="r221">"Local authorities: factsheet", www.gov.scot, http://www.gov.scot/publications/local-authorities-factsheet/</ref> Los conselhs de comunautat son d'organismes informals per de zònas mai pichonas.<ref name="r222">"Scotland – Office for National Statistics", www.ons.gov.uk, https://www.ons.gov.uk/methodology/geography/ukgeographies/administrativegeography/scotland</ref> Police Scotland e lo Scottish Fire and Rescue Service cobrisson tot lo país. Los organismes de santat, de pòsta e de glèisa utilizan lors pròprias subdivisions ancianas. Escòcia a uèch ciutats: Aberdeen, Dundee, Dunfermline, Edimborg, Glasgow, Inverness, Perth e Stirling.<ref name="r223">"UK Cities", Dca.gov.uk, http://www.dca.gov.uk/constitution/city/citygj.htm</ref> Lo monarca acòrda l'estatut de ciutat per letras patentas.<ref name="r224">"City status", Dca.gov.uk, http://www.dca.gov.uk/constitution/city/cityhome.htm</ref> === Fòrças armadas === [[Fichièr:Eurofighter Typhoon, ZK312 (19451923880).jpg|thumb|Un Typhoon FGR4 amb las marcas de l'esquadron n° 6 a RAF Lossiemouth]] Las fòrças armadas d'Escòcia son las Fòrças armadas britanicas; environ 3,3 miliards de £ de las despensas de defensa del Reialme Unit èran atribuïblas a Escòcia en 2018–2019.<ref name="r225">Scottish Government, "Government Expenditure & Review 2018-19", www.gov.scot, https://www.gov.scot/binaries/content/documents/govscot/publications/statistics/2019/08/government-expenditure-revenue-scotland-gers/documents/government-expenditure-revenue-scotland-2018-19/government-expenditure-revenue-scotland-2018-19/govscot%3Adocument/government-expenditure-revenue-scotland-2018-19.pdf?forceDownload=true</ref> Aprèp l'union de 1707 l'Armada escocesa e la Marina reiala escocesa se fondèron amb lors omològas anglesas dins la British Army e la Royal Navy.<ref name="r226">Williams, Noel T. St John, "Redcoats and courtesans: the birth of the British Army (1660–1690)", 1 January 1994, pp. 1–2, ISBN 9781857530971, https://books.google.com/books?id=zDxnAAAAMAAJ&q=%22british+army%22+1660</ref><ref name="r227">Walton, Clifford, "History of the British Standing Army. A.D. 1660 to 1700", 1 January 1894, p. [https://archive.org/details/historybritishs00waltgoog/page/n42 16], https://archive.org/details/historybritishs00waltgoog</ref> Los Atholl Highlanders, l'unica armada privada legala que demòra en Euròpa, demorèron fòra de las Fòrças armadas britanicas.<ref name="r228">Atholl Estates, "Atholl Highlanders", www.atholl-estates.co.uk, https://atholl-estates.co.uk/blair-castle/atholl-highlanders/</ref> Entre los regiments escoceses i a los Scots Guards, los Royal Scots Dragoon Guards e lo regiment de resèrva 154 (Scottish) Regiment RLC. En 2006, segon lo libre blanc ''Delivering Security in a Changing World'', los regiments d'infantariá escoceses se fondèron dins lo Royal Regiment of Scotland.<ref name="r229">The British Army, "Royal Regiment of Scotland", www.army.mod.uk, https://www.army.mod.uk/who-we-are/corps-regiments-and-units/infantry/royal-regiment-of-scotland/#:~:text=The%20Royal%20Regiment%20of%20Scotland%20was%20formed%20in%202006%20through,those%20regiments%20that%20formed%20us.</ref> Aprèp la Strategic Defence and Security Review de 2010, la Division escocesa intrèt en 2017 dins la Division escocesa, galesa e irlandesa; abans, l'infantariá escocesa formava una Brigada de las Lowlands e una Brigada de las Highlands.<ref name="r230">The Telegraph, "Army to merge Scottish brigades", www.telegraph.co.uk, 7 May 2001, https://www.telegraph.co.uk/news/uknews/1329420/Army-to-merge-Scottish-brigades.html</ref> A causa de son relèu e de son isolament, Escòcia alberga fòrça sites de defensa sensibles.<ref name="r231">The large number of military bases in Scotland led some to use the euphemism "Fortress Scotland". See Spaven, Malcolm (1983) ''Fortress Scotland''. London. Pluto Press in association with Scottish CND.</ref><ref name="r232">"Pensioner, 94, in nuclear protest", BBC News Online, 16 December 2006, https://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/scotland/6186213.stm</ref><ref name="r233">"Reprieve for RAF Lossiemouth base", News.bbc.co.uk, https://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/scotland/4083933.stm</ref> De 1960 a 1991 lo Holy Loch foguèt una basa de sosmarins Polaris estatsunidencs.<ref name="r234">"Dunoon and the US Navy", Argyllonline.co.uk, http://www.argyllonline.co.uk/places/dunoon-cowal/dunoon-and-the-us-navy</ref> La basa navala HM Naval Base Clyde, a 40 km (25 milas) al nòrd-oèst de Glasgow, alberga los quatre sosmarins Trident de la dissuasion nucleara britanica. Scapa Flow foguèt la basa principala de la Royal Navy al sègle XX.<ref name="r235">Angus Konstam, ''Scapa Flow: The Defences of Britain's Great Fleet Anchorage 1914–45'' (2009).</ref> En 1961 los Estats Units despleguèron de sosmarins Polaris al Holy Loch malgrat las protestacions de la CND; la Royal Navy l'acceptèt per obténer sos pròpris sosmarins Polaris (1963), basats a la basa navala agrandida de Faslane, sul Gare Loch. La primièra patrolha Trident se faguèt en 1994; la basa estatsunidenca barrèt a la fin de la Guèrra freja.<ref name="r236">Andrew Marr, ''A History of Modern Britain'' (2009), p. 211.</ref> RAF Lossiemouth, en Moray, l'unica basa de primièra linha de la RAF en Escòcia e la basa de caça mai septentrionala del Reialme Unit, alberga quatre esquadrons d'Eurofighter Typhoon, tres esquadrons de Poseidon MRA1 e un esquadron del RAF Regiment.<ref name="r237">Royal Air Force, "RAF Lossiemouth", www.raf.mod.uk, https://www.raf.mod.uk/our-organisation/stations/raf-lossiemouth/#:~:text=RAF%20Lossiemouth%20in%20Moray%2C%20north,and%20an%20RAF%20Regiment%20squadron.</ref> Quatre esquadrons de la RAF Reserve son en Escòcia: lo 612, lo 2622 (Highland) e lo 602 a Glasgow, e lo 603 a Edimborg.<ref name="r238">"The Royal Air Force in Scotland", Delivering for Scotland, https://www.deliveringforscotland.gov.uk/security/the-royal-air-force-in-scotland/</ref> === Dreit e òrdre public === [[Fichièr:Parliament Square, Edinburgh facing east.jpg|thumb|Parliament House a Edimborg, ancian Parlament d'Escòcia, alberga uèi las Cortes Suprèmas d'Escòcia]] Lo dreit escocés ven del dreit roman,<ref name="r239">The University of Edinburgh School of Law, "History of the Faculty of Law", http://www.law.ed.ac.uk/history/chpt4.aspx</ref> e combina un dreit civil non codificat (eissit del ''Corpus Juris Civilis'') e lo dreit comun medieval. Lo tractat d'Union de 1707 garentiguèt un sistèma juridic separat d'aquel d'Anglatèrra e del País de Galas.<ref name="r240">The Articles: legal and miscellaneous, UK Parliament House of Lords (2007). "Article 19: The Scottish legal system and its courts were to remain unchanged":House of Lords, "Act of Union 1707", http://www.parliament.uk/actofunion/04_05_legal.html</ref> Abans 1611 i aviá de sistèmas regionals, coma lo dreit udal (ancian dreit nòrdic) en Òrcadas e Shetland; lo dreit celtic (brehon) subrevisquèt dins las Highlands fins als ans 1800.<ref name="r241">"Law and institutions, Gaelic" & "Law and lawyers" in M. Lynch (ed.), ''The Oxford Companion to Scottish History'', (Oxford, 2001), pp. 381–382 & 382–386. Udal Law remains relevant to land law in Orkney and Shetland: Law Society of Scotland, "A General History of Scots Law (20th century)", http://www.lawscot.org.uk/uploads/Ad-Hoc/AGeneralHistoryofScotsLaw_20thCentury.pdf</ref> Los tribunals escoceses son civils, penals e eraldics. La cort civila suprèma es la Court of Session, amb apèl a la Cort Suprèma del Reialme Unit (abans lo 1èr d'octòbre de 2009, la Cambra dels Lòrds). La High Court of Justiciary es la cort penala suprèma. La Court of Session sièja a Parliament House, Edimborg, l'ancian Parlament d'Escòcia; la High Court of Justiciary e la cort suprèma d'apèl son sul Lawnmarket. Los 49 tribunals de sheriff jutjan la màger part dels afars civils e penals.<ref name="r242">[http://www.scotcourts.gov.uk/locations/index.asp "Court Information"] www.scotcourts.gov.uk. Retrieved 26 September 207.</ref> Los tribunals de districte (dempuèi 1975) pels afars menors foguèron remplaçats per de tribunals de jutges de patz en 2008–2010. Pendent tres sègles lo dreit escocés foguèt l'unic sistèma juridic nacional sens parlament, fins al Parlament escocés de 1999.<ref name="r198" /> Los procèsses penals escoceses an tres verdictes: «colpable», «non colpable» e «''not proven''» (non provat).<ref name="r243">The Times, "The case for keeping 'not proven' verdict", Timesonline.co.uk, http://www.timesonline.co.uk/tol/news/uk/scotland/article431121.ece?token=null&offset=0&page=1</ref> Los dos acquitaments empachan normalament un novèl procès (''double jeopardy''), levat en cas de pròvas decisivas novèlas, d'una confession posteriora o de pròva que l'acquitament foguèt obtengut en corrompent la justícia. Las jurias penalas an 15 membres, tres de mai que de costuma alhors.<ref name="r244">The Scotsman, "Scotland's unique 15-strong juries will not be abolished", www.scotsman.com, 11 May 2009, http://www.scotsman.com/news/politics/scotland-s-unique-15-strong-juries-will-not-be-abolished-1-1037747</ref> [[Fichièr:The High Court, Glasgow (geograph 6643274).jpg|thumb|Los Justiciary Buildings de Glasgow, que foncionan coma partida de la High Court of Justiciary amb d'installacions semblablas a Edimborg e Aberdeen]] Lo Lord Advocate es lo cap juridic del Govèrn escocés e de la Corona en Escòcia, cap de las prosecucions penalas e de las enquèstas sus las mòrts, e conselhièr juridic principal del govèrn.<ref name="r245">Scottish Government, "Lord Advocate", www.gov.scot, 16 August 2021, https://www.gov.scot/about/who-runs-government/cabinet-and-ministers/lord-advocate/</ref> Totas las prosecucions sus acte d'acusacion son menadas pel Crown Office and Procurator Fiscal Service al nom del Lord Advocate.<ref name="r245" /> Lo Lord Advocate es un dels Grands Oficièrs d'Estat d'Escòcia. Dorothy Bain, designada per Nicola Sturgeon, l'ocupa dempuèi junh de 2021,<ref name="r246">Scottish Government, "Rt Hon Dorothy Bain KC", www.gov.scot, https://www.gov.scot/about/who-runs-government/cabinet-and-ministers/dorothy-bain-qc/</ref> ajudada pel Solicitor General per Escòcia.<ref name="r247">Scottish Government, "Solicitor General", www.gov.scot, https://www.gov.scot/about/who-runs-government/cabinet-and-ministers/solicitor-general/</ref> Police Scotland es una fòrça unica dempuèi 2013. Lo Scottish Prison Service gerís de presons que gardan mai de 8 500 presonièrs,<ref name="r248">Scottish Prison Service, "Prisoner Population", www.sps.gov.uk, http://www.sps.gov.uk/default.aspx?documentid=7811a7f1-6c61-4667-a12c-f102bbf5b808</ref> jos l'autoritat del secretari de Cabinet a la Justícia. == Economia == [[Fichièr:Skyline of Edinburgh.jpg|thumb|Edimborg, 13en centre financièr del mond e 4en d'Euròpa en 2020]] Escòcia a una economia mixta e dobèrta de tipe occidental e es lo centre financièr mai grand del Reialme Unit fòra de Londres.<ref name="r249">Union Media, "Scotland retains status as the UK's second largest international financial hub", Scottish Business News, 5 September 2023, https://scottishbusinessnews.net/scotland-retains-status-as-the-uks-second-largest-international-financial-hub/</ref> Edimborg alberga Lloyds Banking Group, la Bank of Scotland, la Royal Bank of Scotland e Standard Life;<ref name="r250">Scottish Development International, "Financial services and fintech", www.sdi.co.uk, https://www.sdi.co.uk/business-in-scotland/find-your-industry/digital-and-technology-industries/financial-services-and-fintech</ref> èra 15a a l'indici dels centres financièrs mondials en 2007<ref name="r251">"Scots cities slide down chart of the world's top financial centres", The Scotsman, 20 March 2012, https://www.scotsman.com/business/scots-cities-slide-down-chart-of-the-worlds-top-financial-centres-1638036#:~:text=Edinburgh's%20fortunes%20as%20a%20world,Index%20(GFCI)%20in%202007.</ref> e 33a al mond (10a en Euròpa) en 2024. Glasgow èra 42a en 2024.<ref name="r252">"Scottish cities rise in Global Financial Centres Index as industry reports 13,000 new jobs", Scottish Financial Enterprise (SFE), https://www.sfe.org.uk/news-database/scottish-cities-rise-in-global-financial-centres-index-as-industry-reports-13000-new-jobsnbsp</ref> Escòcia es entre las 10 primièras regions europèas per l'investiment estrangièr dirècte.<ref name="r253">"Scotland's sustainable and inclusive economy", www.sdi.co.uk, https://www.sdi.co.uk/business-in-scotland/sustainable-economy</ref> [[Fichièr:Distillery-gates.jpg|thumb|Produccion de whisky escocés a la destillariá de Bruichladdich]] Lo PIB de 2024, comprés lo petròli e lo gas offshore, èra d'environ 223,4 miliards de £.<ref name="r254">"GDP in nominal terms", www.gov.scot, https://www.gov.scot/publications/gdp-quarterly-national-accounts-2024-q4/pages/gdp-in-nominal-terms/</ref> Las exportacions de bens e de servicis, levat lo comèrci intèrne al Reialme Unit, èran de 50,1 miliards de £ en 2021.<ref name="r255">Tuck, Helen, "International trade in UK nations, regions and cities: 2021", Office for National Statistics, 28 June 2023, https://www.ons.gov.uk/businessindustryandtrade/internationaltrade/bulletins/internationaltradeinuknationsregionsandcities/2021</ref> Exportacions principalas de bens: combustibles minerals, maquinas e materials de transpòrt, bevendas e tabat.<ref name="r256">HM Revenue and Customs, "UK Regional Trade in Goods Statistics", UK Trade Info, 14 December 2023, https://www.uktradeinfo.com/media/uainztpl/rts-q3-2023.xlsx</ref> Mercats mai grands per los bens: los Païses Basses (6,9 miliards de £), los Estats Units (4,0 miliards), Irlanda (2,8 miliards), Alemanha (2,8 miliards), França (2,3 miliards) e China (0,8 miliard);<ref name="r257">"Goods exports by destination", www.gov.scot, https://www.gov.scot/publications/scotlands-international-goods-trade-quarter-3-2023/pages/goods-exports-by-destination/</ref> lo mercat internacional mai grand es l'Union Europèa.<ref name="r258">McKee, Ivan, "Scotland and Poland: European partners", Scotland's Economy, 23 January 2019, https://blogs.gov.scot/scotlands-economy/2019/01/23/scotland-and-poland-european-partners/</ref><ref name="r259">"SCOTLAND'S TRADE POSITION AND PERFORMANCE", Scottish Enterprise, https://www.scottish-enterprise.com/media/o0nbozgp/scotland-s-trade-position-and-performance.pdf</ref> Las exportacions de whisky escocés raportèron 5,4 miliards de £ en 2024; lo whisky representava 74 % de las exportacions escocesas d'alimentacion e de bevendas en 2023 e sosten mai de 41 000 emplecs.<ref name="r260">"Facts & Figures", Scotch Whisky Association, https://www.scotch-whisky.org.uk/industry-insights/facts-figures/#:~:text=There%20are%2043%20bottles%20of,popular%20tourist%20attraction%20in%20Scotland</ref> Entre las entrepresas conegudas a l'escala internacionala i a Rockstar North (jòcs), Pringle of Scotland e Lyle & Scott (mòda), A.G. Barr (bevendas), Alexander Dennis (autobuses), Stagecoach Group (transpòrt), Tunnock's (confisariá) e Johnnie Walker (whisky). [[Fichièr:Beryl alpha from air.jpg|thumb|Extraccion de petròli dins las aigas escocesas de la mar del Nòrd]] A partir de la Revolucion industriala Escòcia foguèt un cap de fila mondial de l'industria manufacturièra,<ref name="r261">"Scotland profile", BBC News, 17 October 2012, https://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/country_profiles/7219799.stm</ref> que daissèt una produccion variada, dels teissuts, del whisky e del shortbread fins als motors de reaccion, als autobuses, als logicials e a la gestion d'investiments.<ref name="r262">"Scottish Goods and Services", Scotland, https://www.scotland.org/business/goods-and-services</ref> Coma dins las autras economias avançadas, l'industria e l'extraccion an declinat e los servicis son uèi lo sector mai grand.<ref name="r263">gov.scot, "Financial and Business Services", Scotland: a trading nation, 1 May 2019, https://www.gov.scot/publications/scotland-a-trading-nation/sectors/financial-and-business-services</ref> L'industria pesuga (construccion navala de Glasgow, carbon, acièr) dominava abans; lo petròli de la mar del Nòrd es un emplegaire màger dempuèi los ans 1970, sustot al nòrd-èst. Aprèp la desindustrializacion dels ans 1970–1980, los sectors principals son l'agricultura, la silvicultura, la pesca, l'industria, la construccion, lo petròli e lo gas, las sciéncias, la tecnologia, los servicis financièrs, l'alimentacion e las bevendas e lo torisme; l'espaci, las energias renovelablas e la tecnologia financièra son de sectors en desvolopament.<ref name="r264">"Key Sectors | Scotland.org", Scotland, https://www.scotland.org/business/key-sectors</ref> La zòna de pesca d'Escòcia es la quatrena mai granda d'Euròpa.<ref name="r265">"SCOTLAND'S PLACE IN EUROPE: People, Jobs and Investment", Scottish Government, https://www.cdn.ac.uk/wp-content/uploads/2018/01/Scotlands-place-in-Europe.pdf</ref> La Scottish National Investment Bank, fondada en 2020 amb 2 miliards de £ d'argent public, finança de projèctes comercials per atraire d'investiments privats.<ref name="r266">BBC News, "Scotland's national investment bank launches", 23 November 2020, https://www.bbc.co.uk/news/uk-scotland-scotland-business-55035520</ref> === Torisme === [[Fichièr:Horses' heads in the clouds - geograph.org.uk (cropped for SCO Portal).jpg|thumb|The Kelpies, una atraccion màger de Falkirk]] Lo torisme e los eveniments internacionals son un sector clau:<ref name="r267">"Tourism and events", www.gov.scot, https://www.gov.scot/policies/tourism-and-events/</ref> mai de 245 000 emplecs e 10,8 miliards de £ en 2023, 6 % de l'economia.<ref name="r268">Davidson, Shongah, "Industry Update: Driving the visitor economy | Scottish Tourism Alliance", Scottish Tourism Alliance, 12 May 2025, https://scottishtourismalliance.co.uk/industry-update-driving-the-visitor-economy/#:~:text=In%202023%2C%20visitor%20spend%20was%20worth%20£10.8,these%20areas%20in%20the%20past%2012%20months.</ref> Entre las atraccions principalas i a lo castèl d'Edimborg, lo Musèu Nacional d'Escòcia, lo centre de visitaires de Culloden, lo zoo d'Edimborg, lo castèl de Stirling e lo castèl d'Urquhart;<ref name="r269">"Visitor Attractions Performance I VisitScotland.org", www.visitscotland.org, https://www.visitscotland.org/research-insights/about-our-industry/visitor-attractions</ref> lo castèl d'Edimborg e lo Musèu Nacional aguèron caduns mai de 2 milions de visitaires en 2017.<ref name="r270">"Chapter 2: The Value of Visitors to Scotland[4]", www.gov.scot, https://www.gov.scot/publications/tourism-scotland-economic-contribution-sector/pages/3/</ref> VisitScotland, creada pel Tourist Boards (Scotland) Act 2006, es l'agéncia governamentala del torisme.<ref name="r267" /> Un sondatge de 2023 classèt lo païsatge d'Escòcia 7en sus 60 païses.<ref name="r271">"Scotland's international reputation grows", www.gov.scot, https://www.gov.scot/news/scotlands-international-reputation-grows/</ref> Mai de 4 milions de personas la visitèron en 2023, 15 % de mai qu'en 2019.<ref name="r272">"Record number of overseas tourists visit Scotland", BBC News, 17 May 2024, https://www.bbc.co.uk/news/articles/cv2rg3rjdvjo</ref> Lo Loch Lomond, The Kelpies e lo legendari monstre del Loch Ness atiran sustot de visitaires nòrd-americans;<ref name="r273">"Tourism rises sharply in Falkirk with almost a million visits in 2024", www.falkirk.gov.uk, https://www.falkirk.gov.uk/news/council/tourism-rises-sharply-in-falkirk-with-almost-a-million-visits-in-2024</ref><ref name="r274">"We came to Scotland to see the Loch Ness Monster", BBC News, 19 May 2023, https://www.bbc.co.uk/news/uk-scotland-scotland-business-65637377</ref> la màger part dels visitaires estrangièrs venon dels Estats Units, d'Alemanha, del Canadà e d'Austràlia.<ref name="r275">"International Visitors | VisitScotland.org", www.visitscotland.org, https://www.visitscotland.org/research-insights/about-our-visitors/international</ref> La còsta, las plajas, los castèls e lo patrimòni fan d'Escòcia una de las destinacions mai popularas d'Euròpa.<ref name="r276">"Visiting Scotland | Scotland.org", Scotland, https://www.scotland.org/visit</ref><ref name="r277">"Why People Choose Scotland I VisitScotland.org", www.visitscotland.org, https://www.visitscotland.org/research-insights/about-our-visitors/why-people-choose-scotland#:~:text=The%20overall%20%22nation%20brand%22%20rank,towards%20and%20familiar%20with%20Scotland.</ref> Las despensas del torisme internacional èran de 9,7 miliards de £ en 2016.<ref name="r278">"Chapter 2: The Value of Visitors to Scotland[4]", www.gov.scot, https://www.gov.scot/publications/tourism-scotland-economic-contribution-sector/pages/3/#</ref> === Banca e moneda === [[Fichièr:Museum on the mound, Edinburgh (41404375864).jpg|thumb|La Bank of Scotland es una de las bancas mai ancianas del mond, e la primièra banca d'Euròpa qu'estampèt amb succès sos pròpris bilhets]] La Bank of England es la banca centrala del Reialme Unit, mas tres bancas escocesas emeton de bilhets en liura esterlina: la Bank of Scotland, la Royal Bank of Scotland e la Clydesdale Bank. La Bank of Scotland, qu'emet de bilhets dempuèi 1696, foguèt la primièra banca europèa qu'estampèt sa pròpria moneda de papièr e es l'emissor continú mai ancian del mond.<ref name="r279">"Lloyds Banking Group - Bank of Scotland History", www.lloydsbankinggroup.com, https://www.lloydsbankinggroup.com/who-we-are/our-heritage/bank-of-scotland-heritage.html</ref> La Royal Bank of Scotland venguèt la segonda banca d'Euròpa e la cinquena del mond per valor de mercat en 2002,<ref name="r280">"Royal Bank of Scotland Group", Scottish Financial Enterprise (SFE), https://www.sfe.org.uk/members-database/royal-bank-of-scotland-group</ref> mas s'esfondrèt dins la crisi financièra de 2008 e aguèt besonh d'un salvament de 76 miliards de £ pel govèrn del Reialme Unit;<ref name="r281">"RBS collapse: timeline", The Guardian, 12 December 2011, https://www.theguardian.com/business/2011/dec/12/rbs-collapse-timeline</ref> son sèti d'Edimborg afortiguèt lo ròtle financièr de la vila. Abans 2008 Escòcia èra segonda sonque aprèp Londres coma sèti de las 30 bancas mai grandas d'Euròpa.<ref name="r282">"Scottish Financial Enterprise – Financial Industry Overview", http://www.sfe.org.uk/info/overview_scottish_financial_industry</ref><ref name="r283">"Lloyds Bank – About Lloyds Banking Group – TSB", Lloydsbank.com, https://www.lloydsbank.com/about_ltsb/tsb.asp</ref> L'emission de bilhets escoceses es regida pel Banking Act 2009 e las Scottish and Northern Ireland Banknote Regulations 2009.<ref name="r284">"The Bank of England's approach to regulating Scottish and Northern Ireland commercial banknotes", March 2017, https://www.bankofengland.co.uk/-/media/boe/files/banknotes/scottish-northern-ireland/scottish-and-northern-ireland-regime-approach.pdf</ref> Los bilhets escoceses en circulacion en 2013 valián 3,8 miliards de £, garentits per de depauses tenguts per la Bank of England.<ref name="r285">"Scottish Banknotes: The Treasury's Symbolic Hostage in the Independence Debate", The Guardian, https://www.theguardian.com/politics/scottish-independence-blog/2013/apr/22/scottish-independence-banknotes</ref> === Infrastructuras e transpòrts === [[Fichièr:Airport and plane Barra airstrip - geograph.org.uk - 852094.jpg|thumb|L'aeropòrt de Barra, l'unic aeropòrt del mond qu'utiliza una plaja de marèa coma pista]] Escòcia a cinc aeropòrts internacionals amb de vòls cap a Euròpa, America del Nòrd e Asia, e mai de linhas interioras.<ref name="r286">Visit Scotland, "Scotland's Airports & Flights Around The Country", www.visitscotland.com, https://www.visitscotland.com/travel-planning/getting-around/plane</ref> Highlands and Islands Airports gerís onze aeropòrts dins las Highlands, las Òrcadas, Shetland e las illas de l'Oèst, sustot per de vòls corts de servici public; l'aeropòrt d'Inverness servís tanben lo Reialme Unit e l'Euròpa continentala.<ref name="r287">Highlands and Islands Airport Limited, "Destinations from Inverness Airport", www.hial.co.uk, https://www.hial.co.uk/inverness-airport/destinations-5/1</ref> L'aeropòrt d'Edimborg es lo mai frequentat (mai de 13 milions de passatgièrs en 2017) e lo 6en del Reialme Unit.<ref name="r288">"Datasets – UK Civil Aviation Authority", Caa.co.uk, https://www.caa.co.uk/Data-and-analysis/UK-aviation-market/Airports/Datasets</ref> Loganair, «la companhiá aeriana d'Escòcia», es basada a l'aeropòrt de Glasgow.<ref name="r289">Isle of Man Government, "Loganair to link Scotland's capital with the Isle of Man", www.gov.im, https://www.gov.im/news/2017/mar/31/loganair-to-link-scotlands-capital-with-the-isle-of-man/</ref> Network Rail es proprietària de l'infrastructura ferroviària; lo Govèrn escocés fixa l'estrategia e lo finançament del camin de fèrre.<ref name="r290">[https://web.archive.org/web/20050722065527/http://www.rail-reg.gov.uk/upload/pdf/238.pdf "Disaggregating Network Rail's expenditure and revenue allowance and future price control framework: a consultation (June 2005)"] Office of Rail Regulation. Retrieved 2 November 2007.</ref> La ret a 359 estacions e environ 2760 km de vias;<ref name="r291">Transport Scotland, "Scottish Transport Statistics No 38: 2019 Edition Chapter 7: Rail Services", Transport.gov.scot, 18 March 2020, https://www.transport.gov.scot/publication/scottish-transport-statistics-no-38-2019-edition/chapter-7-rail-services</ref> ScotRail transportèt 64 milions de passatgièrs en 2022–23.<ref name="r292">"Scottish Transport Statistics 2023 Rail", transport.gov.scot, https://www.transport.gov.scot/media/ahohoblv/chapter-7-rail-transport-scottish-transport-statistics-2023.pdf</ref> Transport Scotland, creat lo 1èr de genièr de 2006, reglamenta lo camin de fèrre e mena los grands projèctes.<ref name="r293">Transport in Scotland, "Corporate: Freedom of Information Publication Scheme", http://www.transportscotland.gov.uk/corporate/freedom-information-publication-scheme/freedom-information-publication-scheme</ref> Per Scottish Rail Holdings, passèt ScotRail jos proprietat publica en abril de 2022<ref name="r294">"ScotRail goes back into public ownership", BBC News, 1 April 2022, https://www.bbc.co.uk/news/uk-scotland-60842268</ref> e lo Caledonian Sleeper en junh de 2023.<ref name="r295">Transport Scotland, "Caledonian Sleeper to be delivered by the Scottish Government", 2 March 2023, https://www.transport.gov.scot/news/caledonian-sleeper-to-be-delivered-by-the-scottish-government/</ref> Lo mètro de Glasgow, dobèrt lo 14 de decembre de 1896, es l'unic mètro d'Escòcia e lo tresen mai ancian del mond aprèp Budapèst e Londres; Strathclyde Partnership for Transport lo gerís.<ref name="r296">Strathclyde Partnership for Transport, "Celebrating 125 years of Subway", www.spt.co.uk, https://www.spt.co.uk/125/</ref> Transport Scotland gerís las autorotas e las rotas principalas; las autoritats localas gerisson las autras rotas. De ferris religan lo continent e las illas. Caledonian MacBrayne, proprietat de l'estat, servís las Ebridas Interioras e Exterioras;<ref name="r297">Traveline Scotland, "Ferry operators", www.travelinescotland.com, https://www.travelinescotland.com/ferry-operators</ref><ref name="r298">CalMac Ferries, "Scotland's west coast ferry seascape", www.calmac.co.uk, https://www.calmac.co.uk/article/5655/Scotlands-west-coast-ferry-seascape#:~:text=They%20are%20a%20company%20wholly%20owned%20by%20the%20Scottish%20Government.&text=CalMac%20Ferries%20Ltd%20is%20a,service%20provider%20David%20MacBrayne%20Ltd.</ref> Serco servís las illas del Nòrd; mantuna companhiá religa lo sud-oèst d'Escòcia e Irlanda del Nòrd.<ref name="r299">Direct Ferries, "Ferries from Northern Ireland to Scotland", www.directferries.co.uk, https://www.directferries.co.uk/ferries_from_northern_ireland_to_scotland.htm#:~:text=There%20are%202%20ferry%20routes,which%20runs%205%20times%20daily.</ref> DFDS Seaways faguèt rotlar un ferri de mercandisas Rosyth–Zeebrugge fins a qu'un fuòc damatgèt son batèl;<ref name="r300">"Ferry freight service axed after fire", Bbc.co.uk, 23 April 2018, https://www.bbc.com/news/uk-scotland-edinburgh-east-fife-43864813</ref> un servici de passatgièrs foncionèt de 2002 a 2010.<ref name="r301">"Passenger ferry service to stop", Bbc.co.uk, 20 August 2010, https://www.bbc.com/news/uk-scotland-edinburgh-east-fife-11041554</ref> === Sciéncia, tecnologia e energia === [[Fichièr:Synthetic Production of Penicillin TR1468 crop.jpg|thumb|Sir Alexander Fleming, descobridor de la primièra substància antibiotica largament eficaça del mond, la penicillina]] L'energia d'Escòcia ven de las energias renovelablas (61,8 %), del nuclear (25,7 %) e dels combustibles fossils (10,9 %).<ref name="r302">"Quarterly energy statistics bulletins", www.gov.scot, http://www.gov.scot/publications/quarterly-energy-statistics-bulletins</ref> Lo parc eolian de Whitelee es lo parc eolian terrèstre mai grand del Reialme Unit e foguèt un temps lo mai grand d'Euròpa.<ref name="r303">Iberdrola, "Whitelee wind farm in Scotland", iberdrola.com, https://www.iberdrola.com/about-us/what-we-do/onshore-wind-energy/-whitelee-onshore-wind-farm#:~:text=Whitelee%2C%20with%20215%20turbines%20in,period%20the%20largest%20in%20Europe.</ref> L'energia de las marèas es en desvolopament; MeyGen, al nòrd, seriá lo projècte de corrent de marèa mai grand del mond.<ref name="r304">Dickie, Mure, "Scotland unveils world's largest tidal stream power project", ft.com, 12 September 2016, https://www.ft.com/content/d197308a-7826-11e6-97ae-647294649b28</ref> Exportacions deduchas, 98,6 % de l'electricitat consumida èra renovelabla.<ref name="r302" /> D'octòbre de 2021 a setembre de 2022, 63,1 % de l'electricitat producha èra renovelabla, 83,6 % de bas carbòni e 14,5 % fossila.<ref name="r305">"Scottish Energy Statistics Hub: Proportion of electricity consumption by fuel", scotland.shinyapps.io, https://scotland.shinyapps.io/Energy/?Section=RenLowCarbon&Subsection=RenElec&Chart=ElecConsumptionFuel</ref> L'objectiu es que 50 % de l'energia de la calor, dels transpòrts e de l'electricitat venga de las renovelablas d'aicí a 2030.<ref name="r306">"The future of energy in Scotland: Scottish energy strategy", Gov.scot, https://www.gov.scot/publications/scottish-energy-strategy-future-energy-scotland-9781788515276/pages/5</ref> En 2022 las renovelablas produguèron l'equivalent de 113 % del consum d'electricitat, un record.<ref name="r307">Scottish Government, "Record renewable energy output", www.gov.scot, https://www.gov.scot/news/record-renewable-energy-output/</ref> D'invencions escocesas coma la television, lo telefòn, lo refrigerador, l'escàner IRM, los comuns amb cassa d'aiga e la maquina a vapor son atribuïdas a las universitats d'Escòcia, a sas escòlas parroquialas e a l'engatjament de l'Illuminisme per l'educacion.<ref name="r308">Live Breathe Scotland, "Scottish Inventions", https://www.livebreathescotland.com/scottish-inventions/</ref> Alexander Fleming descobriguèt la penicillina, lo primièr antibiotic largament eficaç, e ganhèt lo prèmi Nobel de fisiologia o medecina de 1945.<ref name="r309">The Nobel Foundation, "Alexander Fleming Biography", Les Prix Nobel, 1945, http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1945/fleming.html</ref><ref name="r310">Hugh, T. B., "Howard Florey, Alexander Fleming and the fairy tale of penicillin", The Medical Journal of Australia, 2002, pp. 52–53; author 53 53</ref><ref name="r311">Cruickshank, Robert, "Sir Alexander Fleming, F.R.S", Nature, 1955, pp. 355–6</ref> La ròda de Falkirk es l'unic elevador de batèls rotatiu del mond e la Glasgow Tower l'estructura autoportanta entièrament rotativa mai nauta.<ref name="r312">Scottish Canals, "The Falkirk Wheel", https://www.scottishcanals.co.uk/visit/canals/visit-the-forth-clyde-canal/attractions/the-falkirk-wheel</ref><ref name="r313">Glasgow Science Centre, "Glasgow Tower", https://www.glasgowsciencecentre.org/discover/our-experiences/glasgow-tower</ref> L'industria espaciala d'Escòcia es en tèsta per la tecnologia espaciala durabla;<ref name="r314">"The Scottish Space Cluster Executive Summary May 2020", https://londoneconomics.co.uk/wp-content/uploads/2020/05/LE-SE-Scottish-Space-Cluster-EXECUTIVE-SUMMARY-FINAL-Issue-4-S2C110520.pdf</ref><ref name="r315">Scottish Development International, "Space technology industry in Scotland", Sdi.co.uk, https://www.sdi.co.uk/business-in-scotland/find-your-industry/digital-and-technology-industries/space-tech</ref> la UK Space Agency comptava 173 entrepresas espacialas en mai de 2021,<ref name="r316">"More than 3,000 jobs created as space sector grows across the UK", GOV.UK, 19 May 2021, https://www.gov.uk/government/news/more-than-3000-jobs-created-as-space-sector-grows-across-the-uk</ref> entre las qualas de fabricants de veïculs espacials, de provesidors d'aviada, d'analistas de donadas e d'organismes de recèrca.<ref name="r317">"Boldly going towards the new age of space", HeraldScotland, 20 February 2021, https://www.heraldscotland.com/news/19104939.boldly-going-towards-new-age-space/</ref> Lo sector deuriá raportar 2 miliards de £ d'aicí a 2030<ref name="r314" /> e a gaireben un emplec espacial britanic sus cinc.<ref name="r318">"Manufacturing: Space sector - gov.scot", www.gov.scot, https://www.gov.scot/policies/manufacturing/space-sector/</ref> Dos espaciopòrts son previstes: Sutherland e SaxaVord.<ref name="r319">Carrell, Severin, "Rocket men: locals divided over plans for UK's first spaceport", The Guardian, 16 July 2018, https://www.theguardian.com/science/2018/jul/16/rocket-men-locals-divided-over-plans-for-uks-first-spaceport</ref> L'Astronòm Reial per Escòcia, creat en 1834, es uèi un títol onorific per un astronòm eminent e promotor de la sciéncia publica.<ref name="r320">"Expert is first female Astronomer Royal for Scotland | Research and innovation", The University of Edinburgh, 27 May 2021, https://www.ed.ac.uk/research-innovation/latest-research-news/expert-first-female-astronomer-royal-for-scotland</ref> == Demografia == === Populacion === [[Fichièr:Scotland population cartogram.svg|thumb|Cartograma de la populacion d'Escòcia. La talha dels conselhs es proporcionala a lor populacion.]] Dins los ans 1820 fòrça Escoceses, sustot de las pauras Highlands, emigrèron en Austràlia, als Estats Units e al Canadà.<ref name="r321">National Library of Scotland, "Emigration", www.nls.uk, https://www.nls.uk/family-history/emigration/</ref> Las Highlands èran l'unica partida de la Bretanha continentala amb de famina recurrenta.<ref name="r322">University of Glasgow, "Poverty, Protest and Politics: Perceptions of the Scottish Highlands in the 1880s", www.gla.ac.uk, https://www.gla.ac.uk/media/Media_792389_smxx.pdf</ref> Pauc d'exportacions, gaireben pas d'industria e la creissença de la populacion metèron en dificultat l'agricultura de subsisténcia. Aqueles problèmas e la cèrca de profièch agricòla causèron las ''Highland Clearances'': d'expulsions massissas quand las tèrras foguèron enclausas, sustot per las fedas. La primièra fasa seguiguèt los cambiaments agricòlas de tota Bretanha; la segonda foguèt causada per la subrepopulacion, la famina de la trufa dins las Highlands e l'esfondrament de las industrias de las guèrras napoleonianas.<ref name="r323">E. Richards, ''The Highland Clearances: People, Landlords and Rural Turmoil'' (2008).</ref> La populacion passèt de 1 608 000 (1801) a 2 889 000 (1851) e 4 472 000 (1901).<ref name="r324">A. K. Cairncross, ''The Scottish Economy: A Statistical Account of Scottish Life by Members of the Staff of Glasgow University'' (Glasgow: Glasgow University Press, 1953), p. 10.</ref> Los emplecs èran insufisents: en 1841–1931 environ 2 milions d'Escoceses emigrèron en America del Nòrd e en Austràlia e 750 000 s'installèron en Anglatèrra.<ref name="r325">R. A. Houston and W. W. Knox, eds, ''The New Penguin History of Scotland'' (Penguin, 2001), p. xxxii.</ref> Dins los ans 1870 la refrigeracion e l'importacion d'anhèl, de moton e de lana faguèron tombar los prèses de las fedas e acabèron l'espelida de l'abalatge ovin.<ref name="r326">Warren, Charles R., "Managing Scotland's environment", 2009, pp. [https://archive.org/details/managingscotland00warr/page/n73 45] ff., 179 ff, ISBN 9780748630639, https://archive.org/details/managingscotland00warr</ref> Escòcia es lo país mens densament poblat del Reialme Unit.<ref name="r327">"Number of people per square kilometer in the United Kingdom in 2023, by region", Statista, https://www.statista.com/statistics/281322/population-density-in-the-uk-by-region/</ref><ref name="r328">"Population estimates for the UK, England, Wales, Scotland and Northern Ireland - Office for National Statistics", www.beta.ons.gov.uk, https://www.beta.ons.gov.uk/peoplepopulationandcommunity/populationandmigration/populationestimates/bulletins/annualmidyearpopulationestimates/mid2023</ref> En agost de 2012 la populacion arribèt a un record de 5,25 milions, perque las naissenças despassavan las mòrts e d'immigrants arribavan; en 2011, 43 700 personas venguèron d'Anglatèrra, del País de Galas e d'Irlanda del Nòrd.<ref name="r329">The Courier, "Scotland's population reaches record of high of 5.25&nbsp;million", 3 August 2012, http://www.thecourier.co.uk/news/scotland-s-population-reaches-record-of-high-of-5-25-million-1.57049</ref> Lo darrièr recensament, en març de 2022, pel Govèrn escocés e los National Records of Scotland,<ref name="r330">"Scotland's Census 2022 - key milestones", https://www.scotlandscensus.gov.uk/about/2022-census/2022-timeline/key-milestones/</ref> comptèt 5 436 600 abitants, lo mai naut de l'istòria, al delà de 5 295 400 (2011)<ref name="r330" /> e 5 062 011 (2001).<ref name="r331">National Records of Scotland, "Scotland's Population at its Highest Ever", 30 April 2015, http://www.nrscotland.gov.uk/news/2015/scotlands-population-at-its-highest-ever</ref> (L'estimacion actuala de l'ONS a mièg an es generada de faiçon dinamica sul wiki d'origina e es pas donada aicí.) Al recensament de 2011, 62 % se declarèron «sonque escoceses», 18 % «escoceses e britanics», 8 % «sonque britanics» e 4 % «sonque d'una autra identitat».<ref name="r332">[http://www.scotlandscensus.gov.uk/news/census-2011-detailed-characteristics-ethnicity-identity-language-and-religion-scotland-%E2%80%93 Census 2011: Detailed characteristics on Ethnicity, Identity, Language and Religion in Scotland – Release 3A] . Scotland Census 2011. Retrieved 20 September 2014.</ref> Escòcia a conegut dempuèi longtemps l'emigracion e l'immigracion. En 2021 environ 41 000 personas immigrèron e 22 100 emigrèron, contra 27 800 e 26 200 en 2002.<ref name="r333">"statistics.gov.scot", statistics.gov.scot, https://statistics.gov.scot/slice?dataset=http://statistics.gov.scot/data/migration-to-and-from-scotland&http://purl.org/linked-data/cube#measureType=http://statistics.gov.scot/def/measure-properties/count&http://purl.org/linked-data/sdmx/2009/dimension</ref> === Urbanizacion === Edimborg es la capitala, mas Glasgow es la vila mai granda, amb un pauc mai de 584 000 abitants; lo Grand Glasgow, gaireben 1,2 milion, a gaireben un quart de la populacion.<ref name="r334">"Did You Know?—Scotland's Cities", Rampantscotland.com, http://rampantscotland.com/know/blknow_cities.htm</ref> La màger part de las vilas e ciutats, entre las qualas Glasgow, Edimborg, Dundee e Perth, son dins la Cintura Centrala; Aberdeen es l'unica vila granda fòra d'aquesta. Las Lowlands albergan 80 % de la populacion, la Cintura Centrala 3,5 milions. Sonque las illas mai grandas e mai accessiblas son encara abitadas, uèi mens de 90. Las Southern Uplands son rurals, dominadas per l'agricultura e la silvicultura.<ref name="r335">Clapperton, C.M. (ed) (1983) ''Scotland: A New Study''. London. David & Charles.</ref><ref name="r336">Miller, J. (2004) ''Inverness''. Edinburgh. Birlinn. ISBN 978-1-84158-296-2</ref> Los problèmas de lotjament a Glasgow e a Edimborg menèron a cinc vilas novèlas en 1947–1966: East Kilbride, Glenrothes, Cumbernauld, Livingston e Irvine.<ref name="r337">"New Towns", Bbc.co.uk, https://www.bbc.co.uk/scotland/education/as/sixties/standard/rural/new_towns.shtml</ref> La zòna de conselh mai poblada es Glasgow City; per la superfícia, Highland. {| class="wikitable" |+ Localitats mai grandas (recensament d'Escòcia de 2022)<ref>National Records of Scotland, "2022 Census population data for localities in Scotland", Scotlandscensus.gov.uk. http://www.scotlandscensus.gov.uk/ods-analyser/jsf/tableView/crosstabTableView.xhtml</ref> ! Reng !! Localitat !! Zòna de conselh !! Populacion |- | 1 || Glasgow || Glasgow City || 632 350 |- | 2 || Edimborg || City of Edinburgh || 506 520 |- | 3 || Aberdeen || Aberdeen || 198 590 |- | 4 || Dundee || Dundee City || 148 210 |- | 5 || Paisley || Renfrewshire || 77 270 |- | 6 || East Kilbride || South Lanarkshire || 75 310 |- | 7 || Livingston || West Lothian || 56 840 |- | 8 || Dunfermline || Fife || 54 990 |- | 9 || Hamilton || South Lanarkshire || 54 480 |- | 10 || Cumbernauld || North Lanarkshire || 50 530 |- | 11 || Kirkcaldy || Fife || 50 370 |- | 12 || Inverness || Highland || 47 790 |- | 13 || Perth || Perth and Kinross || 47 350 |- | 14 || Kilmarnock || East Ayrshire || 46 970 |- | 15 || Ayr || South Ayrshire || 46 260 |- | 16 || Coatbridge || North Lanarkshire || 43 950 |- | 17 || Greenock || Inverclyde || 41 280 |- | 18 || Glenrothes || Fife || 38 360 |- | 19 || Stirling || Stirling || 37 910 |- | 20 || Airdrie || North Lanarkshire || 36 390 |} === Lengas === [[Fichièr:Welcome to Scotland sign on the A1 - geograph.org.uk - 4057371.jpg|thumb|La frontièra entre Anglatèrra e Escòcia, qu'aculhís los viatjaires en anglés e en gaelic escocés]] Escòcia a quatre lengas indigènas: l'anglés, lo scòts,<ref name="r338">[https://www.gov.scot/Topics/ArtsCultureSport/arts/Scots/ScotsLanguagePolicy Scots Language Policy] , Gov.scot, Retrieved 2 October 2014</ref> lo gaelic escocés<ref name="r339">[https://www.gov.scot/Topics/ArtsCultureSport/arts/GaelicLanguage/languageplan Gaelic Language Plan, www.gov.scot] . Retrieved 2 October 2014</ref> e la lenga dels signes britanica.<ref name="r340">Samuel, Harriet, "British Sign Language Week", 4 January 2026, https://commonslibrary.parliament.uk/research-briefings/cdp-2025-0061/</ref> L'anglés estandard escocés forma un cap d'un continuum que lo scòts larg n'es l'autre cap<ref name="r341">Stuart-Smith J. ''Scottish English: Phonology'' in Varieties of English: The British Isles, Kortman & Upton (Eds), Mouton de Gruyter, New York 2008. p. 47</ref> e pòt èsser influenciat pel scòts.<ref name="r342">Stuart-Smith J. ''Scottish English: Phonology'' in Varieties of English: The British Isles, Kortman & Upton (Eds), Mouton de Gruyter, New York 2008. p.48</ref><ref name="r343">Macafee C. ''Scots'' in Encyclopedia of Language and Linguistics, Vol. 11, Elsevier, Oxford, 2005. p. 33</ref> L'anglés de las Highlands es parlat dins las Highlands; lo gaelic es parlat sustot dins las illas de l'Oèst, per una granda part dels abitants. L'usatge de las lengas indigènas autras que l'anglés a declinat dempuèi lo sègle XIX. En 2011, 63 % avián «cap de competéncia en scòts».<ref name="r344">National Records of Scotland, "2022 Census population data for localities in Scotland", Scotlandscensus.gov.uk, http://www.scotlandscensus.gov.uk/ods-analyser/jsf/tableView/crosstabTableView.xhtml</ref> Lo gaelic es utilizat per 1 % de la populacion;<ref name="r345">Kenneth MacKinnon, "A Century on the Census—Gaelic in Twentieth Century Focus", http://www2.arts.gla.ac.uk/SESLL/STELLA/STARN/lang/GAELIC/focus.htm</ref> los locutors passèron de 250 000 en 1881 a 60 000 en 2008.<ref name="r346">"[http://news.scotsman.com/gaelic/Can-TV39s-evolution-ignite-a.4494029.jp Can TV's evolution ignite a Gaelic revolution?] ". ''The Scotsman''. 16 September 2008.</ref> En 2011, 25 000 personas (0,49 %) utilizavan lo gaelic a l'ostal.<ref name="r347">"2011: Gaelic report (part 1)", Scotland's Census, https://www.scotlandscensus.gov.uk/media/cqoji4qx/report_part_1.pdf</ref> Lo sosten oficial creguèt al sègle XXI, de la reconeissença coma lengas minoritàrias fins a l'estatut oficial pel scòts e lo gaelic en 2025.<ref name="r348">"Scottish Languages Bill passed", www.gov.scot, https://www.gov.scot/news/scottish-languages-bill-passed/</ref> Aprèp l'anglés e lo scòts, la lenga mai comuna a l'ostal es lo polonés (environ 1,1 %, 54 000 personas).<ref name="r349">"Scotland's Census at a glance: Languages", Scotland's Census, https://www.scotlandscensus.gov.uk/census-results/at-a-glance/languages/</ref> L'immigracion d'aprèp guèrra creèt de pichonas comunautats sud-asiaticas a Glasgow, a Edimborg e a Dundee.<ref name="r350">"Scotland speaks Urdu", Urdustan.net, http://www.urdustan.net/2004/11/scotland-speaks-urdu.html</ref> En 2011 environ 49 000 Pakistanés formavan lo grop non blanc mai grand.<ref name="r351">Scottish Government, "Ethnic groups, Scotland, 2001 and 2011", 2013, http://www.scotlandscensus.gov.uk/documents/censusresults/release2a/rel2asbtable2.pdf</ref> L'eslargiment de l'UE en 2004 aumentèt la migracion d'Euròpa centrala e orientala; 61 000 Polonés vivián en Escòcia en 2011.<ref name="r351" /><ref name="r352">''The Pole Position'' (6 August 2005). Glasgow. ''Sunday Herald'' newspaper.</ref> Mai de personas d'ascendéncia escocesa vivon a l'estrangièr qu'en Escòcia. Al recensament estatsunidenc de 2000, 9,2 milions d'Americans declarèron una ascendéncia escocesa.<ref name="r353">The [http://factfinder.census.gov/servlet/QTTable?_bm=y&-geo_id=01000US&-qr_name=DEC_2000_SF3_U_QTP13&-ds_name=DEC_2000_SF3_U&-_lang=en&-redoLog=false&-_sse=on US Census 2000] . The [http://factfinder.census.gov/servlet/ADPTable?_bm=y&-geo_id=01000US&-qr_name=ACS_2004_EST_G00_DP2&-ds_name=ACS_2004_EST_G00_&-_lang=en&-_sse=on] American Community Survey 2004 by the US Census Bureau estimates 5,752,571 people claiming Scottish ancestry and 5,323,888 people claiming Scotch-Irish ancestry. "Explore Census Data", http://factfinder.census.gov/servlet/QTTable?_bm=y&-geo_id=01000US&-qr_name=DEC_2000_SF3_U_QTP13&-ds_name=DEC_2000_SF3_U&-_lang=en&-redoLog=false&-_sse=on</ref> Los protestants d'Ulster son sustot d'ascendéncia escocesa de las Lowlands,<ref name="r354">"The Scotch-Irish", American Heritage Magazine, December 1970, http://www.americanheritage.com/articles/magazine/ah/1970/1/1970_1_28.shtml</ref> e mai de 27 milions de descendents dels ''Scots-Irish'' vivon als Estats Units.<ref name="r355">Powells.com, "Born Fighting: How the Scots-Irish Shaped America", 12 August 2009, http://www.powells.com/biblio/1-9780767916899-1</ref><ref name="r356">Nitakeacloserlook.gov.uk, "Scots-Irish By Alister McReynolds, writer and lecturer in Ulster-Scots studies", http://www.nitakeacloserlook.gov.uk/index/american-connections/scots-irish.htm</ref> Los Canadians d'origina escocesa son 4,7 milions.<ref name="r357">"2006 Canadian Census", 12.statcan.ca, 2 April 2008, http://www12.statcan.ca/english/census06/data/highlights/ethnic/pages/Page.cfm?Lang=E&Geo=PR&Code=01&Data=Count&Table=2&StartRec=1&Sort=3&Display=All&CSDFilter=5000</ref> Environ 20 % dels primièrs colons europèus de Nòva Zelanda èran escoceses.<ref name="r358">Linguistic Archaeology: The Scottish Input to New Zealand English Phonology Trudgill et al. Journal of English Linguistics.2003; 31: 103–124</ref> === Religion === [[Fichièr:St Marys Cathedral ,Edinburgh - 20240916182847.jpg|thumb|Catedrala de Santa Maria, Edimborg]] Al recensament de 2022, 51,12 % declarèron cap de religion. Lo crestianisme (38,79 %) es la religion mai granda, sustot la Glèisa d'Escòcia (20,36 %) e lo catolicisme roman (13,3 %).<ref name="r359">"Scotland's Census 2022 - Ethnic group, national identity, language and religion", Scotland's Census, https://www.scotlandscensus.gov.uk/2022-results/scotland-s-census-2022-ethnic-group-national-identity-language-and-religion/</ref> «Cap de religion» foguèt la responsa mai frequenta dins gaireben cada zòna de conselh, levat Na h-Eileanan Siar (Glèisa d'Escòcia, 35,3 %) e Inverclyde (catolics, 33,4 %).<ref name="r359" /> Lo crestianisme domina la vida religiosa dempuèi mai de 1 400 ans.<ref name="r360">L. Alcock, ''Kings and Warriors, Craftsmen and Priests in Northern Britain AD 550–850'' (Edinburgh: Society of Antiquaries of Scotland), ISBN 0-903903-24-5, p. 63.</ref><ref name="r361">Lucas Quensel von Kalben, "The British Church and the Emergence of the Anglo-Saxon Kingdom", in T. Dickinson and D. Griffiths, eds, ''Anglo-Saxon Studies in Archaeology and History, 10: Papers for the 47th Sachsensymposium, York, September 1996'' (Oxford: Oxford University Press, 1999), ISBN 086054138X, p. 93.</ref> Dempuèi la Reforma de 1560 la Glèisa nacionala d'Escòcia (''The Kirk'') es protestanta e reformada; dempuèi 1689 a un govèrn presbiterian independent de l'estat.<ref name="r5" /> Sos membres tombèron just jos 300 000 (5 %) en 2020;<ref name="r362">"Church of Scotland General Assembly 2021 CONGREGATIONAL STATISTICS 2020 Summary Page 75", https://churchofscotland.org.uk/__data/assets/pdf_file/0005/80744/Order-of-Proceedings-2021.pdf</ref><ref name="r363">"Church of Scotland 'struggling to stay alive'", scotsman.com, http://www.scotsman.com/news/politics/top-stories/church-of-scotland-struggling-to-stay-alive-1-3391152</ref><ref name="r364">"Survey indicates 1.5&nbsp;million Scots identify with Church", Churchofscotland.org.uk, http://www.churchofscotland.org.uk/news_and_events/news/archive/articles/survey_indicates_1.5_million_scots_identify_with_church</ref> cada comunautat a una congregacion parroquiala. Los catolics romans (13,3 %) son concentrats dins lo Grand Glasgow e al nòrd-oèst.<ref name="r365">Andrew Collier, "Scotland's Confident Catholics", ''The Tablet'' 10 January 2009, 16.</ref><ref name="r359" /> Lo catolicisme subrevisquèt a la Reforma dins las Highlands e dins d'illas coma Uist e Barra e creguèt amb l'immigracion irlandesa del sègle XIX. Entre las autras glèisas i a la Free Church of Scotland e d'autras brancas presbiterianas; la Glèisa episcopala escocesa es la tresena mai granda.<ref name="r366">"Scottish Episcopal Church could be first in UK to conduct same-sex weddings", Scottish Legal News, 20 May 2016, http://www.scottishlegal.com/2016/05/20/scottish-episcopal-church-could-be-first-in-uk-to-conduct-same-sex-weddings</ref> Las religions minoritàrias comprenon l'islam (2,2 %), l'indoïsme (0,55 %), lo sikhisme, lo budisme e lo judaïsme;<ref name="r359" /><ref name="r367">National Records of Scotland, "Scotland's Census 2011", http://www.scotlandscensus.gov.uk/documents/censusresults/release2a/scotland/KS209SCb.pdf</ref><ref name="r368">General Register Office for Scotland, "Analysis of Religion in the 2001 Census", http://www.gro-gov.scot/press/news2005/analysis-of-religion-in-the-2001-census.html</ref> en 2022, 10 988 personas èran sikhs, 15 501 budistas e 5 847 josievas.<ref name="r369">"Further information on the Jewish and Sikh populations", Scotland's Census, https://www.scotlandscensus.gov.uk/census-blog/further-information-on-the-jewish-and-sikh-populations/</ref> Lo Gudwara Guru Granth Sahib Sikh Sabha de Pollokshields, Glasgow (2013) es lo primièr gurdwara d'Escòcia bastit per aquel usatge.<ref name="r370">"How do you prepare a Sikh temple?", BBC News, https://www.bbc.com/news/av/uk-scotland-22314647</ref> Samyé Ling prèp d'Eskdalemuir (40en anniversari en 2007) es lo monastèri budista mai ancian d'Euròpa occidentala.<ref name="r371">"In the Scottish Lowlands, Europe's first Buddhist monastery turns 40", Buddhistchannel.tv, http://www.buddhistchannel.tv/index.php?id=3,4102,0,0,1,0</ref> La sinagòga de Garnethill de Glasgow (1879), la mai anciana que demòra en Escòcia, alberga lo Scottish Jewish Archives Centre; las comunautats josievas datan de la fin del sègle XVII, amb de congregacions a Edimborg e a Glasgow dempuèi lo començament del sègle XIX.<ref name="r372">"Scottish Jewish Heritage Centre", https://sjhc.org.uk/</ref><ref name="r373">"Exploring Jewish History in Glasgow: Glasgow City Heritage Trust", Glasgow Heritage, https://www.glasgowheritage.org.uk/exploring-jewish-history-in-glasgow/</ref> === Educacion === [[Fichièr:+ 908 wurde St Andrews bereits Bischohfssitz. 13 (cropped).jpg|thumb|Fondada en 1413, l'Universitat de St Andrews es la mai anciana d'Escòcia e una de las mai ancianas del mond]] L'educacion escocesa a totjorn insistit sus l'amplor.<ref name="r374">Scottish Government, "A Guide to Education and Training in Scotland – "the broad education long regarded as characteristic of Scotland"", 17 March 2003, http://www.gov.scot/Publications/2003/03/16743/19914</ref> L'Education Act de 1496 obligava los filhs dels barons e dels proprietaris importants a frequentar las escòlas de gramatica per aprene lo «perfyct Latyne», çò que levèt l'alfabetizacion dins una elita masculina rica.<ref name="r375">P. J. Bawcutt and J. H. Williams, ''A Companion to Medieval Scottish Poetry'' (Woodbridge: Brewer, 2006), ISBN 1-84384-096-0, pp.&nbsp;29–30.</ref> Lo ''First Book of Discipline'' (1560) prevesiá una escòla dins cada parròquia mas podiá pas èsser finançat;<ref name="r376">R. A. Houston, ''Scottish Literacy and the Scottish Identity: Illiteracy and Society in Scotland and Northern England, 1600–1800'' (Cambridge: Cambridge University Press, 2002), ISBN 0-521-89088-8, p. 5.</ref> un acte del Conselh Privat de 1616 l'exigiguèt.<ref name="r377">"School education prior to 1873", Scottish Archive Network, 2010, http://www.scan.org.uk/knowledgebase/topics/education_box1.htm</ref> A la fin del sègle XVII las Lowlands avián una ret d'escòlas parroquialas gaireben completa, mas una granda part de las Highlands aviá pas d'educacion de basa.<ref name="r378">R. Anderson, "The history of Scottish Education pre-1980", in T. G. K. Bryce and W. M. Humes, eds, ''Scottish Education: Post-Devolution'' (Edinburgh: Edinburgh University Press, 2nd edn., 2003), ISBN 0-7486-1625-X, pp.&nbsp;219–228.</ref> L'educacion demorèt a la glèisa fins a l'Education (Scotland) Act de 1872.<ref name="r379">"Schools and schooling" in M. Lynch (ed.), ''The Oxford Companion to Scottish History'', (Oxford, 2001), pp. 561–563.</ref> Lo Govèrn escocés fixa la politica educativa, amb Education Scotland (melhorament de la qualitat) e His Majesty's Inspectorate of Education (inspeccions).<ref name="r380">"Education Scotland &#124; Education Scotland", education.gov.scot, https://education.gov.scot/</ref> Lo ''Curriculum for Excellence'' cobrís las edats de 3 a 18 ans.<ref name="r381">Scottish Government, "Curriculum for Excellence – Aims, Purposes and Principles", http://www.ltscotland.org.uk/curriculumforexcellence/index.asp</ref> Totes los enfants de 3 e 4 ans an una plaça gratuita a l'escòla mairala. L'escòla primària comença a environ 5 ans e dura 7 ans (P1–P7); los escolans passan las National Qualifications de 14 a 18 ans. L'edat de fin d'escolaritat es de 16 ans. Qualques escòlas privadas seguisson lo sistèma anglés del GCSE e dels A-Levels.<ref name="r382">"The Scottish Exam System", http://www.scis.org.uk/genInfo/genInfo_scott_exam.html</ref> Escòcia a quinze universitats, d'unas entre las mai ancianas del mond.<ref name="r383">Carnegie Trust for the Universities of Scotland, "Welcome to the Carnegie Trust for the Universities of Scotland", http://www.carnegie-trust.org/what_we_do.htm</ref><ref name="r384">Scottish Agricultural College, "Understanding Scottish Qualifications", http://www.sac.ac.uk/learning/prospective/international/ireland/IrelandScotsqual</ref> Las quatre universitats ancianas, fondadas abans 1600, son St Andrews, Glasgow, Aberdeen e Edimborg; totas son dins las 200 primièras del classament mondial THE, Edimborg dins las 50 primièras.<ref name="r385">"World University Rankings", Times Higher Education (THE), 20 August 2019, https://www.timeshighereducation.com/world-university-rankings/2020/world-ranking</ref> En 2012 Escòcia aviá mai d'universitats per abitant dins lo top 100 QS que cap d'autra nacion.<ref name="r386">Newsnet Scotland, "Scotland tops global university rankings", 11 September 2012, http://www.newsnetscotland.com/index.php/scottish-news/5813-scotland-tops-global-university-rankings</ref> Amb mens de 0,1 % de la populacion mondiala produsís 1 % de la recèrca publicada; l'ensenhament superior representa 9 % de las exportacions de servicis.<ref name="r387">Scottish Government, "A Framework for Higher Education in Scotland: Higher Education Review Phase 2", 20 March 2003, http://www.gov.scot/Publications/2003/03/16786/20354</ref><ref name="r388">Universities Scotland, "What is higher education?", http://www.universities-scotland.ac.uk/Facts%20and%20Figures/HigherEducation.pdf</ref> Sonque las University Courts pòdon conferir de diplòmas. === Santat === [[Fichièr:View along the access road towards the new Southern General Hospital (geograph 4542089).jpg|thumb|Lo Queen Elizabeth University Hospital de NHS Scotland, a Glasgow. Es lo campus ospitalièr mai grand d'Euròpa.]] Los suènhs de santat son fornits sustot per NHS Scotland, fondat pel National Health Service (Scotland) Act de 1947 (puèi remplaçat per l'Act de 1978) e lançat lo 5 de julhet de 1948 al costat del NHS d'Anglatèrra e del País de Galas. Abans 1948 lo Highlands and Islands Medical Service forniguèt ja de suènhs finançats per l'estat a la mitat del territòri d'Escòcia.<ref name="r389">[http://www.60yearsofnhsscotland.co.uk/history/birth-of-nhs-scotland/highlands-and-islands-medical-service.html Highlands and Islands Medical Service (HIMS)] www.60yearsofnhsscotland.co.uk. Retrieved 28 July 2008.</ref> Las direccions de la santat del Govèrn escocés fixan la politica e lo finançament. NHS Scotland aviá environ 140 000 emplegats en 2014.<ref name="r390">"About the NHS in Scotland", http://www.show.scot.nhs.uk/introduction.aspx</ref> Lo taus de feconditat total es jos lo nivèl de renovèlament de 2,1 (1,73 en 2011).<ref name="r391">Gro-gov.scot, "Scotland's Population 2011: The Registrar General's Annual Review of Demographic Trends 157th Edition", http://www.gro-gov.scot/files2/stats/annual-review-2011/j21285204.htm</ref> La màger part de las naissenças son fòra maridatge (51,3 % en 2012).<ref name="r392">General Register Office for Scotland, "Table Q1: Births, stillbirths, deaths, marriages and civil partnerships, numbers and rates, Scotland, quarterly, 2002 to 2012", http://www.gro-gov.scot/files2/stats/births-marriages-deaths-quarterly/ve-2012-q4-tableq1.pdf</ref> L'esperança de vida en 2012–2014 èra de 77,1 ans pels òmes e de 81,1 per las femnas, la mai bassa dels quatre païses del Reialme Unit.<ref name="r393">National Records of Scotland, "Life Expectancy for Areas within Scotland 2012–2014", 13 October 2015, p. 5, https://www.nrscotland.gov.uk/files//statistics/life-expectancy-areas-in-scotland/12-14/life-exp-in-scotland-2012-to-2014.pdf</ref> Las admissions a l'espital per cancèr passèron de 2 528 (2002) a 2 669 (2012); per las malautiás coronàrias tombèron de 727 a 489.<ref name="r394">[https://statistics.gov.scot/slice?dataset=http%3A%2F%2Fstatistics.gov.scot%2Fdata%2Fhospital-admissions&http%3A%2F%2Fpurl.org%2Flinked-data%2Fcube%23measureType=http%3A%2F%2Fstatistics.gov.scot%2Fdef%2Fmeasure-properties%2Fratio&http%3A%2F%2Fstatistics.gov.scot%2Fdef%2Fdimension%2FadmissionType=http%3A%2F%2Fstatistics.gov.scot%2Fdef%2Fconcept%2Fadmission-type%2Fcancer&http%3A%2F%2Fstatistics.gov.scot%2Fdef%2Fdimension%2Fage=http%3A%2F%2Fstatistics.gov.scot%2Fdef%2Fconcept%2Fage%2Fall&http%3A%2F%2Fstatistics.gov.scot%2Fdef%2Fdimension%2Fgender=http%3A%2F%2Fstatistics.gov.scot%2Fdef%2Fconcept%2Fgender%2Fall Hospital Admissions: a data cube spreadsheet] , Scottish Government</ref> == Cultura == === Patrimòni mondial === [[Fichièr:New Lanark (45324811821).jpg|thumb|New Lanark, un dels sites del patrimòni mondial de l'UNESCO en Escòcia]] Escòcia a sèt sites del patrimòni mondial: St Kilda, la Vila Vièlha e la Vila Nòva d'Edimborg, lo còr neolitic de las Òrcadas, New Lanark, lo mur d'Antonin, lo pont del Forth e lo Flow Country.<ref name="r395">"World Heritage Sites in Scotland", www.historicenvironment.scot, https://www.historicenvironment.scot/advice-and-support/listing-scheduling-and-designations/world-heritage-sites/world-heritage-sites-in-scotland/</ref> Lo Zenith of Iron Age Shetland es candidat a l'UNESCO.<ref name="r396">"The iron age sites seeking world heritage status", BBC News, 10 April 2023, https://www.bbc.co.uk/news/uk-scotland-north-east-orkney-shetland-65231943</ref> Historic Environment Scotland gerís los sites culturals; la direccion de l'environament gerís los sites naturals.<ref name="r397">Historic Environment Scotland, "What is A World Heritage Site?", https://www.historicenvironment.scot/advice-and-support/listing-scheduling-and-designations/world-heritage-sites/what-is-a-world-heritage-site/</ref> === Ligams celtics === Coma nacion celtica, Escòcia participa als eveniments interceltics. Alberga de festenals coma Celtic Connections (Glasgow) e lo Hebridean Celtic Festival (Stornoway). Lo Festival Interceltique de Lorient (Bretanha), lo Pan Celtic Festival (Irlanda) e lo National Celtic Festival (Portarlington, Austràlia) presentan la lenga, la musica e la dança escocesas.<ref name="r398">Celtic Connections, "Celtic connections:Scotland's premier winter music festival", Celtic connections website, 2010, http://www.celticconnections.com</ref><ref name="r399">Festival Interceltique de Lorient, "Site Officiel du Festival Interceltique de Lorient", Festival Interceltique de Lorient website, 2009, http://www.festival-interceltique.com/le-monde-des-celtes-et-de-la-celtie.php</ref><ref name="r400">Fáilte Ireland, "Welcome to the Pan Celtic 2010 Home Page", Pan Celtic Festival 2010 website, 2010, http://www.panceltic.ie</ref><ref name="r401">National Celtic Festival, "About the Festival", National Celtic Festival website, 2009, http://www.nationalcelticfestival.com/index.php?option=com_content&view=article&id=24&Itemid=26</ref> === Literatura, teatre e mèdias === [[Fichièr:PG 1063Burns Naysmith.jpg|thumb|Lo poèta de renom mondial Robert Burns es considerat coma lo poèta nacional, conegut sustot per d'òbras coma «Auld Lang Syne» e per son escritura en scòts]] La literatura mai anciana de l'Escòcia actuala es de vèrses britonics del sègle VI, conservats dins la literatura galesa.<ref name="r402">R. T. Lambdin and L. C. Lambdin, ''Encyclopedia of Medieval Literature'' (London: Greenwood, 2000), ISBN 0-313-30054-2, p. 508.</ref> Seguiguèron d'òbras medievalas en latin,<ref name="r403">I. Brown, T. Owen Clancy, M. Pittock, S. Manning, eds, ''The Edinburgh History of Scottish Literature: From Columba to the Union, until 1707'' (Edinburgh: Edinburgh University Press, 2007), ISBN 0-7486-1615-2, p. 94.</ref> en gaelic,<ref name="r404">J. T. Koch, ''Celtic Culture: a Historical Encyclopedia'' (ABC-CLIO, 2006), ISBN 1-85109-440-7, p. 999.</ref> en anglés ancian<ref name="r405">E. M. Treharne, ''Old and Middle English c.890-c.1400: an Anthology'' (Wiley-Blackwell, 2004), ISBN 1-4051-1313-8, p. 108.</ref> e en francés.<ref name="r406">M. Fry, ''Edinburgh'' (London: Pan Macmillan, 2011), ISBN 0-330-53997-3.</ref> Lo primièr tèxte màger en scòts ancian es l'epopèa ''Brus'' de John Barbour, del sègle XIV, sus Robèrt I,<ref name="r407">N. Jayapalan, ''History of English Literature'' (Atlantic, 2001), ISBN 81-269-0041-5, p. 23.</ref> seguida de romans e de pròsa en lenga vernaculara.<ref name="r408">J. Wormald, ''Court, Kirk, and Community: Scotland, 1470–1625'' (Edinburgh: Edinburgh University Press, 1991), ISBN 0-7486-0276-3, pp. 60–67.</ref> Lo patronatge reial favorizèt lo teatre e la poesia en scòts al sègle XVI,<ref name="r409">I. Brown, T. Owen Clancy, M. Pittock, S. Manning, eds, ''The Edinburgh History of Scottish Literature: From Columba to the Union, until 1707'' (Edinburgh: Edinburgh University Press, 2007), ISBN 0-7486-1615-2, pp. 256–257.</ref> mas la partença de Jacme VI per Anglatèrra suprimiguèt aquel patronatge e marginalizèt lo scòts coma lenga literària.<ref name="r410">R. D. S. Jack, "Poetry under King James VI", in C. Cairns, ed., ''The History of Scottish Literature'' (Aberdeen University Press, 1988), vol. 1, ISBN 0-08-037728-9, pp. 137–138.</ref> Al sègle XVIII lo cicle d'Ossian de James Macpherson ne faguèt lo primièr poèta escocés de renom internacional e influencièt l'Illuminisme europèu,<ref name="r411">J. Buchan, "Crowded with Genius", 2003, p. [https://archive.org/details/crowdedwithgeniu00buch/page/163 163], ISBN 978-0-06-055888-8, https://archive.org/details/crowdedwithgeniu00buch/page/163</ref> e mai Robert Burns, sovent considerat coma lo poèta nacional,<ref name="r412">L. McIlvanney, "Hugh Blair, Robert Burns, and the Invention of Scottish Literature", Eighteenth-Century Life, Spring 2005, pp. 25–46</ref> e Walter Scott, que sos romans de Waverley formèron l'identitat escocesa del sègle XIX.<ref name="r413">N. Davidson, "The Origins of Scottish Nationhood", 2000, p. [https://archive.org/details/originsscottishn00davi/page/n141 136], ISBN 978-0-7453-1608-6, https://archive.org/details/originsscottishn00davi</ref> D'autors de la fin de l'epòca victoriana qu'escrivián en anglés, coma Robert Louis Stevenson, Arthur Conan Doyle, J. M. Barrie e George MacDonald, venguèron coneguts a l'escala internacionala.<ref name="r76" /> La Renaissença escocesa del sègle XX cerquèt de restablir lo scòts coma lenga literària.<ref name="r414">"The Scottish 'Renaissance' and beyond", Visiting Arts: Scotland: Cultural Profile, http://www.culturalprofiles.net/scotland/Directories/Scotland_Cultural_Profile/-5403.html</ref> Seguiguèron de poètas d'aprèp guèrra, coma Edwin Morgan, nomenat primièr Makar en 2004.<ref name="r415">Scottish Government, "The Scots Makar", 16 February 2004, http://www.gov.scot/News/Releases/2004/02/5075</ref> La Scottish Poetry Library apèla Sorley MacLean «un dels poètas escoceses màgers de l'epòca modèrna»;<ref name="r416">Scottish Poetry Library, "Sorley MacLean", http://www.scottishpoetrylibrary.org.uk/poetry/poets/sorley-maclean</ref> Seamus Heaney li reconeguèt lo merit d'aver salvat la poesia gaelica.<ref name="r417">Edinburgh Live, "Edinburgh streets could be given Gaelic names under plans to celebrate language", 18 March 2022, https://www.edinburghlive.co.uk/news/edinburgh-news/edinburgh-streets-could-given-gaelic-23437071</ref> Una represa novèla a partir dels ans 1980 es ligada a d'escrivans coma Irvine Welsh.<ref name="r414" /> Carol Ann Duffy venguèt la primièra Poet Laureate escocesa en mai de 2009.<ref name="r418">"Duffy reacts to new Laureate post", BBC News, 1 May 2009, https://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/8029388.stm</ref> Lo Makar, lo poèta nacional nomenat pel primièr ministre, promòu la lectura e la poesia, escriu pels eveniments nacionals e fa cada an un rapòrt al govèrn.<ref name="r419">"The story of the Makar - National Poet of Scotland", Scottish Poetry Library, https://www.scottishpoetrylibrary.org.uk/the-story-of-the-makar-national-poet-of-scotland/</ref> Lo Makar actual, Pàdraig MacAoidh, es lo primièr escrivan gaelic dins aquel pòste.<ref name="r420">"Lewis-born Gaelic poet Peter Mackay appointed Scotland's Makar", BBC News, 3 December 2024, https://www.bbc.co.uk/news/articles/cn0x31w69d1o</ref> Los jornals nacionals produches en Escòcia comprenon lo ''Daily Record'', ''The Herald'', ''The Scotsman'' e ''The National''; entre los quotidians regionals i a l'''Evening News'' (Edimborg), ''The Courier'' (Dundee) e ''The Press and Journal'' (Aberdeen e lo nòrd).<ref name="r421">IFLA University of Stirling, "Newspapers and National Identity in Scotland", http://archive.ifla.org/IV/ifla68/papers/051-127e.pdf</ref> De participants escoceses an ganhat fòrça prèmis al Celtic Media Festival dempuèi 1980.<ref name="r422">Celtic Media Festival, "About Us::Celtic Media Festival", Celtic Media Festival website, 2014, http://www.celticmediafestival.co.uk/about</ref> BBC Scotland gerís las cadenas de television BBC One Scotland, BBC Scotland e BBC Alba, en gaelic, e las estacions de ràdio ''BBC Radio Scotland'' e ''BBC Radio nan Gàidheal''. Lo difusor comercial principal es STV, que cobrís doas de las tres regions ITV d'Escòcia.<ref name="r423">"ITV Media – STV", www.itvmedia.co.uk, https://www.itvmedia.co.uk/itv-regions/stv</ref> Screen Scotland finança la produccion de filmes.<ref name="r424">Scotland, Screen, "About Us", Screen Scotland, 12 January 2021, https://www.screen.scot/about</ref> === Musica === [[Fichièr:Edinburgh Scottish bagpiper (49552292312).jpg|thumb|La cornamusa es un instrument fòrça associat a Escòcia, e un exemple ancian de musica populara escocesa]] La musica escocesa combina d'influéncias tradicionalas e modèrnas. La Great Highland bagpipe a tres bordons e un caramèl de melodia (''chanter''), alimentats per l'aire d'una saca. Las ''pipe bands'', amb cornamusas, tambors e vestits tradicionals, son popularas pertot dins lo mond a las fèstas, desfilats, enterraments e maridatges; fòrça regiments n'an una. De cornamusas mai pichonas amb bofet comprenon las ''smallpipes'' e las ''Border pipes''. Entre los artistas pop internacionals i a Lewis Capaldi, Amy Macdonald, KT Tunstall, Nina Nesbitt, Chvrches, Gerry Cinnamon e Paolo Nutini. Lo DJ Calvin Harris foguèt un dels artistas mai escotats sus Spotify en 2023;<ref name="r425">Bracknell News, "Spotify Wrapped 2023 top song predictions ahead of release", www.bracknellnews.co.uk, 25 October 2023, https://www.bracknellnews.co.uk/news/national/uk-today/23875288.spotify-wrapped-2023-top-song-predictions-ahead-release/</ref><ref name="r426">Lydia, "Top 25 Most Popular Scottish Singers", discoverwalks.com, 4 February 2023, https://www.discoverwalks.com/blog/united-kingdom/top-25-most-popular-scottish-singers/#:~:text=1.,help%20of%20his%20eldest%20brother.</ref> lo primièr album de Susan Boyle foguèt l'album mai vendut del mond en 2009.<ref name="r427">Kisiel, Ryan, "Tragedies, feuds and public tantrums: Is the dream finally over for Susan Boyle?", news.com.au, 2 May 2016, https://www.news.com.au/entertainment/celebrity-life/tragedies-feuds-and-public-tantrums-is-the-dream-finally-over-for-susan-boyle/news-story/bdfa00d9c14b9ccf1ec22d59ebdc80fa</ref> Runrig popularizèt lo ròck celtic en gaelic; son single de 1995 «An Ubhal as Àirde» foguèt la primièra cançon en gaelic dins lo Top 20 del Reialme Unit.<ref name="r428">"RUNRIG – The Story (Ridge RR078)", Folking.com, 22 January 2016, https://folking.com/runrig-the-story-ridge-rr078/</ref> Entre los prèmis i a los Scottish Music Awards, lo Scottish Album of the Year Award, los Scots Trad Music Awards e lo prèmi BBC Radio Scotland Young Traditional Musician. === Cosina === [[Fichièr:Haggis neeps and tatties.jpg|thumb|Haggis, neeps and tatties]] La cosina escocesa a sas pròprias recèptas mas parteja fòrça causas amb la cosina britanica e europèa; l'immigracion i apondèt de plats internacionals. La cosina tradicionala se basa sus la caça locala, los produches lachièrs, lo peis, los fruches e los legums, preparats simplament e amb pauc d'espècias, que èran istoricament raras e caras.<ref name="r429">National Trust for Scotland, "Edinburgh's Pantry: Tatties, neeps, oranges and lemons", www.nts.org.uk, https://www.nts.org.uk/stories/edinburghs-pantry-tatties-neeps-oranges-and-lemons</ref> L'Irn-Bru, la bevenda gasosa escocesa mai comuna, es nomenada «l'autra bevenda nacionala d'Escòcia» aprèp lo whisky.<ref name="r430">Brooks, Libby, "Scotland's other national drink", The Guardian, 30 May 2007, https://www.theguardian.com/commentisfree/2007/may/30/scotlandsothernationaldrink</ref> Per l'Auld Alliance, la cosina francesa influencièt la cosina escocesa a la fin de l'Edat Mejana e al començament de l'epòca modèrna,<ref name="r431">Gail Kilgore, "The Auld Alliance and its Influence on Scottish Cuisine", http://www.historichighlanders.com/auldfood.htm</ref> sustot jos Maria Estuard, que son personal francés transformèt la cosina escocesa e daissèt de tèrmes culinaris d'origina francesa.<ref name="r432">"Traditional Scottish Food – Brief History of Food in Scotland", Taste of Scotland, https://www.taste-of-scotland.com/traditional-scottish-food-scotlands-cuisine</ref> === Espòrt === [[Fichièr:Scotland Starting XI Scotland v Bolivia 6 June 2026-15.jpg|thumb|L'equipa nacionala de fotbòl alinhada abans una partida contra Bolívia, en junh de 2026]] Escòcia a sas pròprias competicions nacionalas e d'equipas separadas a la Copa del Mond de la FIFA, a la Liga de las Nacions de l'UEFA, al Campionat d'Euròpa de l'UEFA, a la Copa del Mond de rugbi, a la Copa del Mond de rugbi a XIII, a la Copa del Mond de cricket, a la Copa del Mond de netball e als Jòcs del Commonwealth. Sos organismes de govèrn comprenon la Scottish Football Association (la segonda mai anciana del mond)<ref name="r433">''Soccer in South Asia: Empire, Nation, Diaspora'' by James Mills, Paul Dimeo: Page 18 – Oldest Football Association is England's FA, then Scotland and third oldest is the Indian FA.</ref> e la Scottish Rugby Union. De formas de fotbòl son atestadas en Escòcia dempuèi 1424.<ref name="r434">Gerhardt, W., "The colourful history of a fascinating game. More than 2000 Years of Football", https://www.fifa.com/en/history/history/0,1283,1,00.html</ref> La primièra partida internacionala oficiala de fotbòl, Escòcia contra Anglatèrra, se joguèt a Glasgow lo 30 de novembre de 1872 (0–0).<ref name="r435">"First ever international football match recreated in Glasgow", UEFA, 1 December 2022, https://www.uefa.com/news-media/news/027c-16b892bcfd7e-1d75251aa5cc-1000--first-ever-international-football-match-recreated-in-glasgow/</ref> La Copa d'Escòcia, disputada per primièr còp en 1873, es lo trofèu de fotbòl mai ancian.<ref name="r436">"Scottish Cup History | Scottish Cup | Scottish FA", scottishfa.co.uk, https://www.scottishfa.co.uk/scottish-cup/archive/scottish-cup-history/</ref> La SFA, membre fondador de l'International Football Association Board (IFAB), que fixa las leis del jòc, es un dels quatre membres permanents; la FIFA nomena los quatre autres.<ref name="r437">"IFAB Meetings 1914-2008", FIFA, http://www.fifa.com/mm/document/fifafacts/organisation/ip-100_04e_ifab_9481.pdf</ref><ref name="r438">Moore, Kevin, "What you think you know about football is wrong", 2019, ISBN 9781472955678</ref> La SFA gerís las equipas nacionalas masculina e femenina. [[Fichièr:Old 18th tee lr.jpg|thumb|L'Old Course de St Andrews, lo percors de gòlf mai ancian del mond]] Lo gòlf modèrne nasquèt en Escòcia al sègle XV, «la patria del gòlf».<ref name="r439">PGA Tour official website, "Scotland is the home of golf", http://www.pgatour.com/2008/tourlife/travel/04/08/trans_atlantic/index.html</ref><ref name="r440">Scottish Government, "The Home of Golf", 6 March 2007, http://www.gov.scot/News/Releases/2007/03/06090032</ref><ref name="r441">Keay (1994) ''op cit'' page 839. "In 1834 the Royal and Ancient Golf Club declared St. Andrews 'the Alma Mater of golf'".</ref> L'Old Course de St Andrews, en Fife, un ''links'' anterior a 1552,<ref name="r442">Scottish Golf History, "1574 St Andrews – The Student Golfer", http://www.scottishgolfhistory.org/oldest-golf-sites/1574-st-andrews</ref> es un luòc de pelegrinatge pels golfaires.<ref name="r443">Cochrane, Alistair (ed) ''Science and Golf IV: proceedings of the World Scientific Congress of Golf''. Page 849. Routledge.</ref> En 1764 foguèt reduch de 22 a 18 traucs, çò que creèt lo percors estandard.<ref name="r444">Forrest L. Richardson (2002). "Routing the Golf Course: The Art & Science That Forms the Golf Journey". p. 46. John Wiley & Sons</ref> L'Open Championship, lo tornèg mai ancian e lo primièr ''major'', comencèt lo 17 d'octòbre de 1860 a Prestwick, en Ayrshire; d'Escoceses ganhèron las primièras edicions.<ref name="r445">[http://www.pgatour.com/2007/travel/07/16/trans_071607/index.html The Open Championship – More Scottish than British] PGA Tour. Retrieved 23 September 2011</ref> D'autres percorses celèbres comprenon Carnoustie, Gleneagles, Muirfield e Royal Troon. La Scottish Rugby Union es la segonda mai anciana del mond. L'estadi de Murrayfield a Edimborg es l'estadi nacional. Escòcia ganhèt lo primièr tèst oficial, contra Anglatèrra a Raeburn Place en 1871. Escòcia jòga lo Tornèg de las Sièis Nacions dempuèi 1883, l'a ganhat 14 còps sola (comprés lo darrièr Tornèg de las Cinc Nacions en 1999) e a partejat 8 títols. A jogat las nòu Copas del Mond de rugbi dempuèi 1987, la darrièra en 2023. Escòcia e Anglatèrra se disputan cada an la Calcutta Cup dins lo Tornèg de las Sièis Nacions; Escòcia la ganhèt per darrièr còp en 2026.<ref name="r446">Calvert, Lee, "Scotland 30-21 England: Six Nations 2024 – as it happened", the Guardian, 24 February 2024, https://www.theguardian.com/sport/live/2024/feb/24/scotland-v-england-six-nations-2024-live</ref> [[Fichièr:Murrayfield Autumn 2017.jpg|thumb|L'estadi de Murrayfield, estadi nacional de l'equipa d'Escòcia de rugbi]] D'autres espòrts nacionals comprenon los jòcs de las Highlands, lo curling e lo shinty. Escòcia a agut 13 campions del mond de bòxa, entre los quals Ken Buchanan, Benny Lynch e Jim Watt. Entre los pilòts de Formula 1 i a David Coulthard, Jim Clark, Paul Di Resta e Jackie Stewart;<ref name="r447">"10 Scottish motor racing great", heraldscotland.com, 30 January 2015, https://www.heraldscotland.com/sport/other_sports/13199539.10-scottish-motor-racing-great</ref> Dario Franchitti ganhèt quatre campionats IndyCar consecutius.<ref name="r448">Oreovicz, John, "Dario Franchitti seals his place as the greatest Indy car driver of the modern era", ESPN.com, 4 October 2010, https://www.espn.com/racing/racing/indycar/columns/story?columnist=oreovicz_john&id=5649822</ref> Escòcia a participat a totes los Jòcs del Commonwealth dempuèi 1930, e i a ganhat 508 medalhas (134 d'aur, 146 d'argent, 228 de bronze).<ref name="r449">Scotland, Team, "Medal History", Team Scotland, https://www.teamscotland.scot/games/medal-history/</ref> Organizèt los Jòcs quatre còps: Edimborg en 1970 e 1986, Glasgow en 2014 e 2026<ref name="r450">"Overview and History", Cgcs.org.uk, http://www.cgcs.org.uk/past-games/overview-and-history</ref> (confirmat en setembre de 2024).<ref name="r451">"Glasgow 2026 Commonwealth Games - What do we know so far?", BBC News, 18 September 2024, https://www.bbc.co.uk/news/articles/czj978gnmgpo</ref> Edimborg organizèt los primièrs Jòcs de la Joventut del Commonwealth en 2000.<ref name="r452">"Edinburgh 2000 Commonwealth Youth Games", Commonwealth Sport, https://www.commonwealthsport.com/commonwealth-youth-games/edinburgh-2000</ref> === Identitat nacionala === [[Fichièr:Royal Arms of the Kingdom of Scotland.svg|thumb|Las armas reialas d'Escòcia]] L'imatge de sant Andrièu, martirizat sus una crotz en forma d'X, apareguèt per primièr còp en Escòcia jos Guilhèm I.<ref name="r453">The National Archives of Scotland, "Feature: Saint Andrew seals Scotland's independence", 28 November 2007, http://www.nas.gov.uk/about/051124.asp</ref> Aprèp la mòrt d'Alexandre III en 1286 figurava sul sagèl dels Gardians d'Escòcia pendent l'interregne.<ref name="r453" /> Lo sautor data de la fin del sègle XIV: en 1385 lo Parlament d'Escòcia ordenèt als soldats de portar una crotz de Sant Andrièu blanca sus lor tunica.<ref name="r454">Dickinson, Donaldson, Milne (eds.), A Source Book Of Scottish History, Nelson and Sons Ltd, Edinburgh 1952, p. 205</ref> Lo fons blau data al mens del sègle XV.<ref name="r455">G. Bartram, [http://www.flaginstitute.org/images/page10_large.gif www.flaginstitute.org ''British Flags & Emblems''] (Edinburgh: Tuckwell Press, 2004), ISBN 1-86232-297-X, p. 10.</ref> Dempuèi 1606 lo sautor fa partida de l'Union Flag. D'autres simbòls comprenon lo cardon, l'emblèma floral (celebrat dins la cançon ''The Thistle o' Scotland''); la Declaracion d'Arbroath del 6 d'abril de 1320; lo tartan, sovent ligat a un clan; e la bandièra reiala del Lion Rampant.<ref name="r456">"National identity" in M. Lynch (ed.), ''The Oxford Companion to Scottish History'', (Oxford, 2001), pp. 437–444.</ref><ref name="r457">Keay, J. & Keay, J. (1994) ''Collins Encyclopaedia of Scotland''. London. HarperCollins. Page 936.</ref><ref name="r458">"Symbols of Scotland—Index", Rampantscotland.com, http://www.rampantscotland.com/symbols/blsymbols_index.htm</ref> Lo Dress Act de 1746 enebiguèt lo tartan; foguèt abrogat en 1782 aprèp una campanha de James Graham, 3en duc de Montrose.<ref name="r459">Bain, Robert, "Clans & Tartans of Scotland (revised)", 1959, p. 108</ref> Los Onors d'Escòcia (joièls de la Corona escocesa) son la Corona d'Escòcia, un Ceptre e l'Espasa d'Estat. Los monarcas portavan la corona a lor coronament; es gardada dins la Crown Room del castèl d'Edimborg e es presenta a cada dobertura solemna del Parlament escocés.<ref name="r460">"Scottish Parliament opening: Crown returns to seat of parliament", BBC News, https://news.bbc.co.uk/2/hi/special_report/1999/06/99/scottish_parliament_opening/378157.stm</ref> Datant de la fin del sègle XV e del començament del sègle XVI, son las regalias mai ancianas de las illas Britanicas.<ref name="r461">"The Honours of Scotland", www.royal.uk, https://www.royal.uk/honours-scotland</ref> [[Fichièr:The Queen at the Scottish Parliament - crop.jpg|thumb|La Corona d'Escòcia]] Escòcia a pas d'imne oficial,<ref name="r462">"Action call over national anthem", BBC News, 21 March 2006, https://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/scotland/4828454.stm</ref> mas ''Flower of Scotland'' es jogat a las ocasions especialas e a las partidas de fotbòl e de rugbi, e dempuèi 2010 als Jòcs del Commonwealth, aprèp que los atlètas escoceses l'agèron causit.<ref name="r463">BBC, "Games team picks new Scots anthem", 9 January 2010, https://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/scotland/8449939.stm</ref> De candidats mens populars comprenon ''Scotland the Brave'', ''Highland Cathedral'', ''Scots Wha Hae'' e ''A Man's A Man for A' That''.<ref name="r464">"Background Info", www.parliament.scot, 11 May 2014, http://www.parliament.scot/gettinginvolved/petitions/PE01500-PE01599/PE01541_BackgroundInfo.aspx</ref> Lo jorn de Sant Andrièu, lo 30 de novembre, es la jornada nacionala, mas la Nuèch de Burns es mai largament celebrada, sustot a l'estrangièr. Lo St Andrew's Day Bank Holiday (Scotland) Act 2007, votat en 2006, ne faguèt un jorn feriat.<ref name="r465">[http://www.opsi.gov.uk/legislation/scotland/en2007/2007en02.htm "Explanatory Notes to St. Andrew's Day Bank Holiday (Scotland) Act 2007"] Office of Public Sector Information. Retrieved 22 September 2007.</ref> Lo Tartan Day es una innovacion canadiana recenta.<ref name="r466">"Tartan Day in Canada | Scotland.org", Scotland, https://www.scotland.org/events/scotland-week/tartan-day-in-canada</ref> L'animal nacional es lo licòrn, simbòl eraldic escocés dempuèi lo sègle XII.<ref name="r467">"Scottish fact of the week: Scotland's official animal, the Unicorn", Scotsman.com, http://www.scotsman.com/lifestyle/heritage/scottish-fact-of-the-week-scotland-s-official-animal-the-unicorn-1-2564399</ref> La Court of the Lord Lyon reglamenta l'eraldica e garda lo registre public de totas las armariás d'Escòcia (Public Register of All Armorial Bearings in Scotland).<ref name="r468">"About us", The Court of the Lord Lyon, https://www.courtofthelordlyon.scot/about%20us.htm</ref> == Referéncias == {{Reflist}} {{UK}} [[Categoria:Escòcia| *]] [[Categoria:Reialme Unit]] [[Categoria:Mond celtic]] [[Categoria:Ancian país d'Euròpa]] 541wgduc1ktcqd1a5kr2l64gyvqp8zj 2513115 2513107 2026-11-12T06:01:47Z Nicolas Eynaud 6858 2513115 wikitext text/x-wiki {{Infobox País | nom = Escòcia | imne_nacional = {{Bes | divèrses, mai que mai «Flower of Scotland» ([[anglés]]) | (en occitan: «Flor d'Escòcia») }} | devisa = | autre_simbòl = Armas reialas utilizadas en Escòcia | autre_simbòl_tipe = [[Fichièr:Coat of arms of the United Kingdom in Scotland (2022).svg|200px]] | mapa = Scotland in the UK and Europe.svg | legenda mapa = Localizacion d'Escòcia (verd escur) en Euròpa (verd e gris escur) e dins lo Reialme Unit (verd) | etiqueta_capitala = | capitala = [[Edimborg]] | mai_granda_vila = [[Glasgow]] | latitud = | longitud = | lengas_oficialas = [[anglés]] (''de facto''), [[scòts]], [[gaelic escocés]] (scòts e gaelic: estatut oficial en Escòcia pel Scottish Languages Act 2025; abans, lengas minoritàrias reconegudas) | lengas reconegudas = lenga dels signes britanica (reconeguda pel British Sign Language Act 2022, per Escòcia, Anglatèrra e lo País de Galas) | grops_etnics = {{Bes | 92,9 % Blancs | 3,9 % Asiatics | 1,2 % [[Negre (uman)|Negre]]s | 1,1 % Mestisses | 0,9 % Autres }} | grops_etnics_an = 2022 | grops_etnics_ref = <ref name="census2022eth">Scotland's Census, "Scotland's Census 2022 - Ethnic group, national identity, language and religion - Chart data", 21 May 2024. https://www.scotlandscensus.gov.uk/media/trbdxzme/scotland-s-census-2022-ethnic-group-national-identity-language-and-religion-chart-data.xlsx</ref> | religion = {{Bes | 51,1 % [[Ateïsme|Sens religion]] | 38,8 % [[Cristianisme|Crestianisme]] (20,4 % Glèisa d'Escòcia; 13,3 % catolics romans; 5,1 % autres crestians) | 2,2 % [[Islam]] | 0,6 % [[Indoïsme]] | 0,3 % [[Bodisme|Budisme]] | 0,2 % [[Sikhisme]] | 0,1 % [[Judaïsme]] | 0,6 % Autras | 6,2 % Non declarat }} | religion_an = 2022 | religion_ref = <ref name="census2022eth" /> | gentilici = Escocés, Escocesa | tipe_govèrn = Legislatura parlamentària autonòma dins una [[monarquia constitucionala]] parlamentària | títols_dirigents = | dirigents = | cap_títol1 = Monarca | cap1 = [[Carles III (Reiaume Unit)|Carles III]] | cap_títol2 = Primièr ministre | cap2 = John Swinney | cap_títol3 = Secretari d'Estat per Escòcia | cap3 = Douglas Alexander | cap_títol4 = Deputats a Westminster | cap4 = 57 | tipe_formacion = Fondacion | data_formacion = sègle IX (tradicionalament 843) | superfícia_reng = | superfícia_totala = 80231 | superfícia_an = | superfícia_ref = <ref name="onsarea">Office for National Statistics, "Standard Area Measurements for Administrative Areas (December 2023) in the UK", Open Geography Portal, 31 May 2024. https://geoportal.statistics.gov.uk/datasets/ons::standard-area-measurements-for-administrative-areas-december-2023-in-the-uk/about</ref> | percentatge_aiga = | percentatge_aiga_an = | percentatge_aiga_ref = | populacion_reng = | populacion_totala = 5439842 | populacion_an = 2022 | populacion_ref = <ref>Scotland's Census, "Quality Assurance report – Unrounded population estimates and ethnic group, national identity, language and religion topic data", 21 May 2024. https://www.scotlandscensus.gov.uk/2022-results/scotland-s-census-2022-quality-assurance-reports/quality-assurance-report-unrounded-population-estimates-and-ethnic-group-national-identity-language-and-religion-topic-data/</ref> | densitat = 68 | PIB = GBP 230 900 mil. | PIB_an = 2025 | PIB_ref = <ref>Scottish Government, "GDP in nominal terms", www.gov.scot. https://www.gov.scot/publications/gdp-quarterly-national-accounts-2024-q4/pages/gdp-in-nominal-terms/</ref> | moneda = [[Liura esterlina]] | còde_moneda = GBP | indicatiu_telefonic = +44 | còde_país = | fus_orari = [[UTC]]+00:00 (estiu: UTC+01:00) | domeni_internet = [[.scot]] (GeoTLD, pas ccTLD); tanben [[.uk]] | organizacions_internacionalas = | nòtas = Legislatura: Parlament escocés. Autras datas: tractat d'Edimborg–Northampton (17 de març de 1328); tractat de Berwick (3 d'octòbre de 1357)<ref>History Scotland, "The Treaty of Berwick was signed – On this day in Scottish history", 3 October 2020. https://www.historyscotland.com/history/the-treaty-of-berwick-was-signed-on-this-day-in-scottish-history</ref>; union amb Anglatèrra (1èr de mai de 1707); devolucion (19 de novembre de 1998). VAB: 165,7 miliards de £ (2022), 30 419 £ per abitant<ref>Office for National Statistics, "Regional gross value added (balanced) per head and income components", 24 April 2024. https://www.ons.gov.uk/economy/grossvalueaddedgva/datasets/nominalregionalgrossvalueaddedbalancedperheadandincomecomponents</ref>. PIB per abitant: 40 339 £ (2025, amb lo petròli e lo gas de la platafòrma continentala). Gini: 33 (2020–23)<ref>Scottish Government, "Poverty and Income Inequality in Scotland 2020-23", 21 March 2024. https://data.gov.scot/poverty/index.html</ref>. IDH: 0,933 (2022)<ref>Global Data Lab, "Subnational HDI". https://globaldatalab.org/shdi/table/shdi/GBR/?years=2022</ref>. Format de data: jj/mm/aaaa. }} '''Escòcia''' (en scòts: ''Scotland''; en gaelic escocés: ''Alba'') es un país que fa partida del Reialme Unit. Ocupa la partida septentrionala de Grand Bretanha e las illas vesinas, mai que mai las Ebridas e las illas del Nòrd. Populacion en 2022: environ 5,4 milions d'abitants.<ref name="r1">Office for National Statistics, "A Beginner's Guide to UK Geography (2023)", Open Geography Portal, 4 February 2025, https://geoportal.statistics.gov.uk/datasets/d1f39e20edb940d58307a54d6e1045cd/about</ref> Capitala: Edimborg; vila mai granda: Glasgow. Escòcia confronta amb Anglatèrra al sud, amb l'ocean Atlantic al nòrd e a l'oèst, amb la mar del Nòrd a l'èst e amb la mar d'Irlanda al sud-oèst. Lo Parlament escocés compta 129 membres per 73 circonscripcions.<ref name="r2">SpatialData.gov.scot, Scottish Government, "Scottish Parliamentary Constituencies", www.data.gov.uk, 6 June 2024, https://www.data.gov.uk/dataset/e8eae7cf-3aa3-4d09-bfe8-3d5354bf0d63/scottish-parliamentary-constituencies#:~:text=Scottish%20Parliamentary%20Constituencies%20and%20Regions,electing%20an%20additional%20seven%20MSPs.</ref> Lo Govèrn escocés es l'executiu del govèrn autonòm; lo primièr ministre lo dirigís, presidís lo conselh dels ministres e mena la politica e las relacions internacionalas.<ref name="r3">"First Minister", www.gov.scot, https://www.gov.scot/about/who-runs-government/first-minister/#:~:text=As%20head%20of%20the%20Scottish,Scotland%20at%20home%20and%20overseas.</ref><ref name="r4">"What is the role of Scotland's First Minister?", BBC Bitesize, https://www.bbc.co.uk/bitesize/articles/z69y8p3#zsmktcw</ref> Lo Reialme d'Escòcia apareguèt coma estat sobeiran al sègle IX e gardèt son independéncia davant Anglatèrra en partida gràcias a una aliança amb França. En 1603 Jacme VI eretèt dels trons d'Anglatèrra e d'Irlanda (union personala). Lo 1èr de mai de 1707 Escòcia e Anglatèrra formèron lo Reialme de Grand Bretanha,<ref name="r5">Keay, J. & Keay, J. (1994) ''Collins Encyclopaedia of Scotland''. London. HarperCollins.</ref><ref name="r6">Mackie, J.D. (1969) ''A History of Scotland''. London. Penguin.</ref> e lo Parlament d'Escòcia se fondèt dins lo Parlament de Grand Bretanha. Un Parlament escocés foguèt restablit en 1999 amb de poders transferits sus fòrça domenis de la politica interiora.<ref name="r7">gov.uk, "Devolution Settlement, Scotland", https://www.gov.uk/guidance/devolution-settlement-scotland</ref> Escòcia a son pròpri sistèma juridic, son pròpri sistèma educatiu e una istòria religiosa pròpria, que sostenon la societat, la cultura e l'identitat nacionala escocesas.<ref name="r8">Devine, T. M. (1999), ''The Scottish Nation 1700–2000'', P.288–289, ISBN 0-14-023004-1 ''"created a new and powerful ''local state'' run by the Scottish bourgeoisie and reflecting their political and religious values. It was this local state, rather than a distant and usually indifferent Westminster authority, that in effect routinely governed Scotland"''</ref> L'anglés d'Escòcia e lo scòts son las lengas mai parladas e forman un continuum dialectal.<ref name="r9">Maguire, Warren, "Areal Features of the Anglophone World", 2012, pp. 53–78</ref> Lo gaelic escocés es parlat coma lenga mairala sustot dins las Ebridas;<ref name="r10">"Gaelic Language", Outer Hebrides, https://www.visitouterhebrides.co.uk/see-and-do/gaelic/gaelic-language</ref> los gaelicofòns son mens de 2 % de la populacion, mas la revitalizacion menada per l'estat a creat una comunautat creissenta de locutors de segonda lenga.<ref name="r11">"Gaelic in modern Scotland", Open Learning, https://www.open.edu/openlearn/languages/gaelic-modern-scotland/content-section-3.3</ref> Lo continent a tres regions: las Highlands (montanhosas, al nòrd e al nòrd-oèst), las Lowlands (plana mai plata, al centre) e las Southern Uplands (colinas, a la frontièra del sud). Las Highlands son la region mai montanhosa de las illas Britanicas e i se tròba lo cim mai naut, lo Ben Nevis (1 345 m).<ref name="r1" /> La region a fòrça lacs nomenats ''lochs''; lo tèrme s'aplica tanben a las intradas d'aiga salada de la còsta oèst, fòrça retalhada. Las illas son variadas: Mull e Skye son montanhosas, Tiree e Coll mai platas. == Etimologia == ''Scotland'' ven de ''Scoti'', lo nom latin dels Gaèls.<ref name="r12">BBC, "Scotland's History - The Kingdom of the Gaels", www.bbc.co.uk, https://www.bbc.co.uk/scotland/history/articles/kingdom_of_the_gaels/</ref> Philip Freeman suggerís una raiç indoeuropèa *''skot'', de comparar amb lo grèc ''skotos'' ('escurina').<ref name="r13">P. Freeman, ''Ireland and the Classical World'', Austin, 2001, pp. [https://books.google.com/books?id=ZSHhfOM-5AEC&pg=PA93 93] .</ref> Lo latin tardiu ''Scotia'' («tèrra dels Gaèls») e l'anglés ancian primitiu ''Scotland'' designèron primièr Irlanda.<ref name="r14">Gwynn, Stephen, "The History Of Ireland", July 2009, p. 16, ISBN 9781113155177, https://books.google.com/books?id=2RlF7sq48n4C&pg=PA16</ref><ref name="r15">Lemke, Andreas: [https://www.univerlag.uni-goettingen.de/bitstream/handle/3/isbn-978-3-86395-189-4/GSEP8_lemke.pdf?sequence=1 The Old English Translation of Bede's ''Historia Ecclesiastica Gentis Anglorum'' in its Historical and Cultural Context] , Chapter II: The ''OEHE'': The Material Evidence; page 71 (Universitätsdrucke Göttingen, 2015)</ref> Al sègle XI ''Scotia'' designava l'Escòcia gaelicofòna al nòrd del flume Forth, al costat d'''Albania'' o ''Albany'' (del gaelic ''Alba'').<ref name="r16">Ayto, John, "Brewer's Britain & Ireland: The History, Culture, Folklore and Etymology of 7500 Places in These Islands", 2005, ISBN 978-0-304-35385-9, https://archive.org/details/brewersbritainir0000unse</ref> ''Scots'' e ''Scotland'' venguèron designar tota l'Escòcia actuala a la fin de l'Edat Mejana.<ref name="r5" /> == Istòria == === Preïstòria === Las pròvas mai ancianas de preséncia umana en Escòcia son d'aisinas de pèira ambourgianas fabricadas per de caçaires-culhidors del Paleolitic superior final, i a environ 14 500–14 000 ans, pendent l'interestadi de Bølling–Allerød, aprèp lo recuol de la calòta glaciària.<ref name="r17">Hardy, Karen, "At the far end of everything: A likely Ahrensburgian presence in the far north of the Isle of Skye, Scotland", Journal of Quaternary Science, 23 April 2025, pp. 847–861</ref><ref name="r18">Ballin, Torben Bjarke, "Reindeer hunters at Howburn Farm, South Lanarkshire: a late Hamburgian settlement in Southern Scotland - its lithic artefacts and natural environment", 2018, ISBN 978-1-78491-902-3, https://www.archaeopress.com/Archaeopress/Products/9781784919016</ref> Los agricultors neolitics arribèron i a environ 6000 ans.<ref name="r19">Rowley-Conwy, P., Gron, K.J., Bishop, R.R. et al. (5 more authors) (2020) [https://eprints.whiterose.ac.uk/id/eprint/157765/3/Rowley%20Conwey%20et%20al_Accepted_Earliest%20farming%20Britain%20ch%2019.pdf The earliest farming in Britain : towards a new synthesis]. In: Gron, K.J., Sorensen, L. and RowleyConwy, P., (eds.) Farmers at the Frontier: A Pan European Perspective on Neolithisation. Oxbow Books, Oxford, UK, pp. 401-424. ISBN 9781789251401</ref> Skara Brae, en Òrcadas, data d'aquel periòde. Los sites neolitics son comuns dins las illas del Nòrd e las illas de l'Oèst, ont la manca d'arbres menèt a bastir en pèira.<ref name="r20">Pryor, Francis, "Britain BC", 2003, pp. 98–104 & 246–250, ISBN 978-0-00-712693-4</ref> Las pèiras de Callanish sus Lewis e Maes Howe en Òrcadas (tresen millenari abans J.-C.) mòstran de cresenças precrestianas complèxas.<ref name="r21">Houston, Rab, "Scotland: A Very Short Introduction", 2008, ISBN 9780191578861</ref> === Istòria anciana === [[Fichièr:Skara Brae - geograph.org.uk - 3912232.jpg|thumb|Skara Brae, lo vilatge neolitic mai complet d'Euròpa, ocupat d'environ 3180 a 2500 abans J.-C.]] La primièra mencion escricha d'Escòcia es del navigator grèc Pitèas en 320 abans J.-C., que nomenèt «Orcas» la punta nòrd de Bretanha, origina del nom de las Òrcadas.<ref name="r22">Forsyth, Katherine, "Scotland: A History", 2005, ISBN 9780199601646</ref> La màger part d'Escòcia faguèt pas jamai partida de l'Empèri roman. Agricòla l'envasiguèt en 79 après J.-C. e desfaguèt una armada caledoniana a Mons Graupius en 83.<ref name="r22" /> Los fòrts romans del Gask Ridge foguèron abandonats en tres ans e los Romans se retirèron cap a las Southern Uplands.<ref name="r23">Hanson, William S. ''The Roman Presence: Brief Interludes'', in Edwards, Kevin J. & Ralston, Ian B.M. (Eds) (2003). ''Scotland After the Ice Age: Environment, Archeology and History, 8000 BC—AD 1000.'' Edinburgh. Edinburgh University Press.</ref> De fòrts del sègle I arribèron al nòrd fins al Moray Firth.<ref name="r24">Richmond, Ian Archibald, "Oxford Classical Dictionary", 2012, ISBN 9780199545568</ref> Jos Trajan (r. 98–117) lo contraròtle roman recuolèt fins a una linha entre lo flume Tyne e lo Solway Firth,<ref name="r25">Millett, Martin J., "The Oxford Classical Dictionary", 2012, ISBN 978-0-19-954556-8</ref> ont Adrian (r. 117–138) bastiguèt lo mur d'Adrian; lo ''Limes Britannicus'' venguèt la frontièra septentrionala de l'empèri.<ref name="r22" /><ref name="r26">Robertson, Anne S. (1960). ''The Antonine Wall''. Glasgow Archaeological Society.</ref><ref name="r27">Keys, David, "Ancient Roman 'hand of god' discovered near Hadrian's Wall sheds light on biggest combat operation ever in UK", 27 June 2018, https://www.independent.co.uk/news/uk/home-news/hand-of-god-ancient-roman-hadrians-wall-sculpture-bronze-found-latest-a8419131.html</ref> Los Romans influencièron lo sud e i introduguèron lo crestianisme.<ref name="r22" /><ref name="r21" /> Antonin lo Piós (r. 138–161) bastiguèt lo mur d'Antonin a partir de 142, entre lo Firth of Clyde e lo Firth of Forth.<ref name="r28">Visit Scotland, "Frontiers of the Roman Empire, The Antonine Wall", Visitscotland, https://www.visitscotland.com/things-to-do/unesco-trail/designations/antonine-wall</ref> L'invasion severiana de Caledònia (208–210) respondiá a una rompedura de tractat per los Caledonians en 197,<ref name="r24" /> mas la guerrilha e la mòrt de Septimi Sevèr (r. 193–211) a Eboracum (York) empachèron la conquista completa; los Caledonians se revoltèron en 210–211 e prenguèron los fòrts novèls.<ref name="r24" /> Tacit e Cassi Dion nomenavan Caledònia las Highlands e la tèrra al nòrd del Forth; Dion nomena sos pòbles los Caledonians e los Meatas.<ref name="r24" /> Ptolemèu (sègle II) plaçava un relèu bosquet (''saltus'') al sud-oèst del Beauly Firth. Lo nom subreviu dins Dunkeld, Rohallion e Schiehallion.<ref name="r24" /> A la fin del sègle IV, la Granda Conspiracion, una invasion que comprenguèt los Scoti gaelics e los Caledonians (alara nomenats Pictes), foguèt desfacha per Teodòsi. Roma se retirèt de Bretanha al començament del sègle V, e seguiguèt l'installacion dels Anglosaxons, amb de Saxons dins lo sud-èst d'Escòcia.<ref name="r25" /> === Reialme d'Escòcia === [[Fichièr:Early Medieval Scotland areas.png|thumb|Divisions politicas d'Escòcia a l'Edat Mejana nauta]] A partir del sègle VI la region aviá quatre partidas: lo País dels Pictes (pichonas senhorias dins lo centre d'Escòcia);<ref name="r22" /> lo reialme anglosaxon de Northúmbria al sud-èst;<ref name="r22" /> lo territòri britonic del Nòrd centrat sus Alt Clut (ròca de Dumbarton) e la val de Clyde;<ref name="r29">Clarkson, Tim, "Strathclyde and the Anglo-Saxons in the Viking Age", 2014, ISBN 9781906566784</ref> e Dál Riata (oèst d'Escòcia e nòrd d'Irlanda), que difusèt la lenga e la cultura gaelicas.<ref name="r30">Woolf, Alex, "Ancient Kindred? Dál Riata and the Cruthin", academia.edu, 2012, https://www.academia.edu/1502702</ref> La societat èra basada sus la familha e fòrça inegala; la màger part de la gent èran de paures agricultors de subsisténcia. Los Pictes gardèron d'esclaus, sustot de presonièrs de guèrra, fins al sègle IX.<ref name="r22" /> De missionaris gaelics espandiguèron l'influéncia gaelica sul País dels Pictes e sus Northúmbria;<ref name="r22" /> sant Columba, a Iona al sègle VI, foguèt un dels primièrs.<ref name="r21" /> Los Vikings faguèron de rasias a partir del sègle VIII, en cèrca d'esclaus, d'objèctes de luxe e subretot de tèrras; s'installèron primièr al nòrd-oèst, puèi long de fòrça còstas. Lo nòrdic ancian remplacèt lo pictic dins las illas del Nòrd.<ref name="r31">"What makes Shetland, Shetland?", Shetland.org, 18 December 2021, https://www.shetland.org/blog/what-makes-shetland-shetland</ref> Al sègle IX, jos la pression nòrdica, lo Gaèl Kenneth I (Cináed mac Ailpín) prenguèt lo poder sul País dels Pictes e fondèt la linhada reiala de la quala descendon los monarcas modèrnes.<ref name="r22" /><ref name="r32">Brown, Dauvit, "The Oxford Companion to Scottish History", 2001, p. 359, ISBN 978-0-19-211696-3</ref> Son reialme, Alba, èra de caractèr gaelic; lo pictic despareguèt a la fin del sègle X quand sos locutors passèron al gaelic.<ref name="r22" /> A partir de sa basa entre lo Forth e lo Spey, Alba s'espandiguèt al sud dins l'anciana Northúmbria e al nòrd dins Moray. Cap a 1000 l'agricultura foguèt centralizada e las primièras vilas fondadas.<ref name="r22" /> [[Fichièr:Great Window, Parliament Hall, Edinburgh.JPG|thumb|Jacme V d'Escòcia a la Cort de Session en 1532, a Parliament House, Edimborg, sèti del Parlament d'Escòcia fins a 1707]] Als sègles XII–XIII la màger part d'Escòcia èra jos un sol sobeiran. D'immigrants venguts de França, d'Anglatèrra e de Flandres diversifiquèron la societat, lo scòts comencèt de remplaçar lo gaelic e un estat nacion apareguèt; puèi la guèrra amb Anglatèrra bastiguèt una consciéncia nacionala.<ref name="r33">Stringer, Keith, "Scotland: A History", 2005, ISBN 9780199601646</ref><ref name="r34">Barrell, A. D. M., "Medieval Scotland", 2000, ISBN 978-0-521-58602-3</ref> David I (1124–1153) e sos successors centralizèron lo poder reial e prenguèron Moray, Galloway e Caithness, mas pas las Ebridas, governadas per de clans aprèp la mòrt de Somerled en 1164.<ref name="r33" /> Dins la guèrra escocesa-norvegiana de 1266, aprèp la desfacha d'Haakon IV a la batalha de Largs, Escòcia recobrèt las Ebridas,<ref name="r35">theorkneynews, "The Battle of Largs #OnThisDay", The Orkney News, 1 October 2022, https://theorkneynews.scot/2022/10/02/the-battle-of-largs-onthisday/</ref> que èran estadas jos contraròtle norvegian pendent environ 400 ans e avián una cultura nòrdica e gaelica; de mots manlevats al nòrdic intrèron dins lo gaelic de las illas e los Nòrdics foguèron assimilats dins lo sistèma dels clans. Escòcia reconeguèt lo domeni norvegian sus las illas del Nòrd, que s'uniguèron a Escòcia al sègle XV; aquí la lenga norn durèt mai e formèt los dialèctes scòts de Shetland e d'Òrcadas.<ref name="r36">Petrie, Calum, "Spikkin Scandinavian: The similarity between Scots and Nordic tongues", Press and Journal, 7 November 2021, https://www.pressandjournal.co.uk/fp/education/schools/3652656/similarity-between-scots-nordic/</ref> Lo feudalisme se consolidèt, e de tèrras foguèron donadas a d'arribants anglonormands e a de caps gaelics en escambi de servici reial.<ref name="r33" /> Los reis escoceses profechèron de còps dels trebolums anglés; 1217–1296 foguèt la patz medievala mai longa entre los dos reialmes. === Guèrras d'independéncia d'Escòcia === [[Fichièr:The Battle of Stirling Bridge.jpg|thumb|Representacion de la batalha del pont de Stirling, combatuda pendent la primièra guèrra d'independéncia d'Escòcia, en 1297]] La mòrt d'Alexandre III en març de 1286 acabèt la linhada reiala. Eduard I d'Anglatèrra arbitrèt entre los pretendents; Joan Balliol venguèt rei en 1292 aprèp aver cedit l'independéncia nominala d'Escòcia.<ref name="r33" /><ref name="r37">National Archives, "Scotland Conquered, 1174–1296", http://www.nationalarchives.gov.uk/utk/scotland/conquered.htm</ref> En 1294 Balliol e d'autres senhors refusèron de servir Eduard contra França; lo 23 d'octòbre de 1295 Escòcia e França signèron l'Auld Alliance. Eduard destituiguèt Joan e governèt Escòcia dirèctament. Andrew Moray e William Wallace menèron la resisténcia<ref name="r38">National Archives of the United Kingdom, "Scotland Regained, 1297–1328", http://www.nationalarchives.gov.uk/utk/scotland/regained.htm</ref> fins a la coronament de Robèrt Bruce en 1306.<ref name="r39">Murison, A. F., "King Robert the Bruce", 1899, p. 30, ISBN 978-1-4179-1494-4, https://books.google.com/books?id=iMEMc45g9s8C</ref> La victòria de Bannockburn en 1314 restabliguèt lo contraròtle escocés. En 1320 la Declaracion d'Arbroath, la primièra declaracion d'independéncia documentada del mond, obtenguèt lo sosten del papa Joan XXII e menèt a la reconeissença anglesa de la sobeiranetat escocesa.<ref name="r40">Brown, Michael, "Scotland: A History", 2005, ISBN 9780199601646</ref> Una guèrra civila entre la dinastia Bruce e los ostals de Comyn e de Balliol durèt fins al mitan del sègle XIV. David II moriguèt sens eretièr; son miègnebot Robèrt II, lo Lord High Steward, fondèt l'ostal Stewart,<ref name="r40" /> que regnèt fins a la fin de l'Edat Mejana. La prosperitat creguèt a partir de la fin del sègle XIV, a travèrs la Renaissença escocesa fins a la Reforma,<ref name="r41">Mason, Roger, "Scotland: A History", 2005, ISBN 9780199601646</ref> malgrat la Pèsta Negra (1349) e una division creissenta entre Highlands e Lowlands; de trèvas reduguèron la guèrra de frontièra.<ref name="r40" /> === Union de las Coronas === [[Fichièr:Adam de Colone (c.1572-1651) - James VI and I (1566–1625), King of Scotland (1567–1625), King of England and Ireland (1603–1625) - PG 2172 - National Galleries of Scotland.jpg|thumb|Jacme VI, rei d'Escòcia, succediguèt als trons anglés e irlandés en 1603.]] Jacme IV d'Escòcia e Enric VII d'Anglatèrra signèron lo tractat de Patz Perpetuala en 1502; Jacme esposèt la filha d'Enric, Margarida Tudor.<ref name="r42">BBC, "James IV, King of Scots 1488–1513", https://www.bbc.co.uk/scotland/history/articles/james_iv/</ref> Jacme envasiguèt Anglatèrra per sosténer França dins l'Auld Alliance e moriguèt a Flodden en 1513, darrièr monarca de Grand Bretanha tuat en batalha.<ref name="r43">"Battle of Flodden, (Sept.&nbsp;9, 1513)", Encyclopædia Britannica, 2 September 2023, http://www.britannica.com/EBchecked/topic/210431/Battle-of-Flodden</ref> La guèrra amb Anglatèrra de 1543–1551, pendent la minoritat de Maria Estuard, es nomenada lo ''Rough Wooing''.<ref name="r44">Marcus Merriman, ''The Rough Wooings'' (East Linton: Tuckwell, 2000), p. 6.</ref> Lo tractat d'Edimborg (1560) acabèt lo sètge de Leith e reconeguèt la protestanta Elisabèt I coma reina d'Anglatèrra.<ref name="r41" /> Lo Parlament d'Escòcia adoptèt la Confession escocesa, en rompent amb l'autoritat papala (Reforma escocesa).<ref name="r21" /> La catolica Maria foguèt forçada d'abdicar en 1567.<ref name="r45">The National Archives of the United Kingdom, "Religion, Marriage and Power in Scotland, 1503–1603", http://www.nationalarchives.gov.uk/utk/scotland/religion.htm</ref> En 1603 Jacme VI eretèt dels trons d'Anglatèrra e d'Irlanda (Union de las Coronas) e s'installèt a Londres.<ref name="r46">Ross, David, "Chronology of Scottish History", 2002, p. 56, ISBN 978-1-85534-380-1</ref> Los reialmes gardèron de parlaments, de leis e d'institucions separats. Jacme faguèt dessenhar la primièra Union Jack. Son projècte d'un sol Reialme de Grand Bretanha fracassèt: lo Parlament anglés exigiguèt una union juridica completa, que lo Parlament escocés refusèt.<ref name="r47">"On this Day: 21 November 1606: The proposed union between England and Scotland | History of Parliament Online", www.historyofparliamentonline.org, https://www.historyofparliamentonline.org/periods/stuarts/day-21-november-1606-proposed-union-between-england-and-scotland</ref> Levat jos lo Protectorat, Escòcia demorèt un estat separat al sègle XVII, amb un conflicte entre la corona e los Covenantaris a prepaus del govèrn de la glèisa.<ref name="r48">Wormald, Jenny, "Scotland: A History", 2005, ISBN 9780199601646</ref> Una armada mai fòrta impausèt l'autoritat reiala als clans de las Highlands de l'oèst; los Estatuts d'Iona (1609) forcèron l'integracion culturala dels caps de clan ebridencs.<ref name="r49">Devine, T M, "The Scottish Clearances: A History of the Dispossessed, 1600–1900", 2018, ISBN 978-0241304105</ref> En 1641 e 1643 lo Parlament escocés cerquèt una union «federativa» e non «incorporativa» amb Anglatèrra, sens succès; l'union devisèt lo parlament en 1648.<ref name="r50">"BBC – History – British History in depth: Acts of Union: The creation of the United Kingdom", www.bbc.co.uk, https://www.bbc.co.uk/history/british/empire_seapower/acts_of_union_01.shtml</ref> Aprèp l'execucion del rei a Whitehall en 1649, pendent las guèrras dels Tres Reialmes, Oliver Cromwell impausèt a Escòcia en 1652 l'Instrument de Govèrn, la primièra constitucion escricha de las illas Britanicas, dins lo quadre del Commonwealth d'Anglatèrra, d'Escòcia e d'Irlanda.<ref name="r50" /> Lo Parlament del Protectorat foguèt lo primièr parlament de Westminster amb de membres escoceses nominals. La monarquia dels Estuards tornèt en 1660. D'autres projèctes d'union fracassèron: una union comerciala escocesa (1664, regetada en 1668); de refuses anglés en 1670, 1674 e 1685; un refús escocés en 1689.<ref name="r50" /> Lo jacobitisme, lo sosten als Estuards catolics exiliats, menacèt l'estat britanic protestant fins a la desfacha de la revòlta de 1745.<ref name="r50" /> En 1698 la Companhiá d'Escòcia ensagèt de fondar una colonia comerciala sus l'istme de Panamà, lo projècte de Darien, ont investiguèt gaireben cada proprietari terrenc qu'aviá d'argent de mai.<ref name="r51">Scottish Affairs, "Why did the Scottish parliament accept the Treaty of Union?", http://www.scottishaffairs.org/backiss/pdfs/sa52/Sa52_Scott.pdf</ref><ref name="r52">Scottish Historical Society, "Popular Opposition to the Ratification of the Treaty of Anglo-Scottish Union in 1706–7", scottishhistorysociety.com, https://scottishhistorysociety.com/popular-opposition-to-the-ratification-of-the-treaty-of-anglo-scottish-union-in-1706-7</ref> === Tractat d'Union === [[Fichièr:Treaty of Union.jpg|thumb|Exemplificacion escocesa (còpia oficiala) del tractat d'Union de 1707]] L'union foguèt regetada tornarmai en 1695, 1700 e 1702.<ref name="r50" /> Lo fracàs de Darien arroïnèt los proprietaris terrencs que i avián investit (pas los borgs); aquò, amb la menaça d'una invasion anglesa, butèt l'elita escocesa a acceptar l'union.<ref name="r51" /><ref name="r52" /> Lo tractat d'Union foguèt conclús lo 22 de julhet de 1706; los Actes d'Union bessons creèron lo Reialme de Grand Bretanha a partir del 1èr de mai de 1707,<ref name="r53">UK Parliament, "Act of Union 1707", www.parliament.uk, https://www.parliament.uk/about/living-heritage/evolutionofparliament/legislativescrutiny/act-of-union-1707/#:~:text=The%20Acts%20of%20Union%2C%20passed,1%20May%20of%20that%20year.</ref> malgrat de revòltas contra l'union a Edimborg, a Glasgow e alhors.<ref name="r54">Devine, T. M., "The Scottish Nation 1700–2000", 1999, p. 9, ISBN 978-0-14-023004-8</ref><ref name="r55">The House of Lords, "Act of Union 1707 Mob unrest and disorder", 2007, http://www.parliament.uk/actofunion/06_03_mob.html</ref> Lo novèl Parlament de Grand Bretanha remplacèt los dos parlaments e regetèt las demandas irlandesas d'adesion.<ref name="r50" /> Andrew Fletcher avertiguèt qu'Escòcia vendriá «mai coma una província conquistada»;<ref name="r56">"Union of Parliaments", National Library of Scotland, https://www.nls.uk/collections/rare-books/collections/union-of-parliaments/</ref> en 1713 James Ogilvy, 4en comte de Findlater, ancian partisan de l'union, ne demandèt l'abrogacion sens succès.<ref name="r57">"James Ogilvy, 1st Earl of Seafield, 1663 - 1730. Lord Chancellor", Nationalgalleries.org, https://www.nationalgalleries.org/art-and-artists/3734</ref> Los Estuards jacobitas demorèron populars dins las Highlands e lo nòrd-èst, mai que mai entre los catolics e los episcopalians. Las revòltas de 1715 e de 1745 fracassèron; la batalha de Culloden, la darrièra batalha rengada de Grand Bretanha, acabèt la menaça jacobita. L'union portèt pas de prosperitat immediata, perque l'economia escocesa aviá pas gaire estada presa en compte.<ref name="r58">William, Rilley, Patrick, Joseph, "The Union of England and Scotland A Study in Anglo-Scottish Politics of the Eighteenth Century", 1978, p. 312, ISBN 9780719007279</ref> Sos partisans avián promés de ganhs aprèp la banca-rota de Darien.<ref name="r56" /> Un còp acabadas las taxas doanièras amb Anglatèrra, lo comèrci creguèt, sustot amb l'America coloniala; fins a 1776 Glasgow, amb los clippers rapides dels ''Tobacco Lords'', foguèt lo primièr pòrt de tabat del mond.<ref name="r59">Robert, Joseph C, "The Tobacco Lords: A study of the Tobacco Merchants of Glasgow and their Activities", The Virginia Magazine of History and Biography, 1976, pp. 100–102</ref> La distància entre los rics negociants de las Lowlands e los clans de las Highlands s'agrandiguèt. Dins las Highlands, los caps de clan venguèron de proprietaris comercials; aquò menèt a las primièras ''Highland Clearances'' e a la fin del sistèma dels clans.<ref name="r60">Devine, T M, "Clanship to Crofters' War: The social transformation of the Scottish Highlands", 1994, ISBN 978-0-7190-9076-9</ref> === Edat industriala e Illuminisme escocés === [[Fichièr:Sir Henry Raeburn - Portrait of Sir Walter Scott.jpg|thumb|Walter Scott, que sos romans de Waverley ajudèron a definir l'identitat escocesa al sègle XIX]] L'Illuminisme escocés e la Revolucion industriala faguèron d'Escòcia una poténcia intellectuala, comerciala e industriala;<ref name="r61">"[http://www.uiowa.edu/%7Ec008224b/scotline2.htm Some Dates in Scottish History from 1745 to 1914] ", The University of Iowa.</ref> Voltaire diguèt: «Es d'Escòcia que nos venon totas nòstras idèas de civilizacion.»<ref name="r62">Learning and Teaching Scotland, "Enlightenment Scotland", http://www.ltscotland.org.uk/scottishenlightenment/scotland/index.asp</ref> Aprèp la fin del jacobitisme, de milièrs d'Escoceses, sustot de las Lowlands, prenguèron de pòstes dins la politica, l'administracion, l'armada, la marina, lo comèrci e las entrepresas colonialas de tot l'Empèri britanic. L'istorian Neil Davidson escriu qu'aprèp 1746 la participacion politica escocesa arribèt a «un nivèl entièrament novèl», e que las Lowlands èran al «còr» de l'economia britanica.<ref name="r63">Neil Davidson(2000), "The Origins of Scottish Nationhood", pp. 94–95</ref> Lo Scottish Reform Act de 1832 apondèt de deputats escoceses e estendèt lo vòte a una part mai granda de las classas mejanas.<ref name="r64">T. M. Devine and R. J. Finlay, ''Scotland in the Twentieth Century'' (Edinburgh: Edinburgh University Press, 1996), pp. 64–65.</ref> A partir del mitan del sègle XIX i aguèt de demandas d'autonomia (''Home Rule''), e lo pòste de secretari d'Estat per Escòcia foguèt restablit.<ref name="r65">F. Requejo and K-J Nagel, ''Federalism Beyond Federations: Asymmetry and Processes of Re-symmetrization in Europe'' (Aldershot: Ashgate, 2011), p. 39.</ref> Entre los primièrs ministres d'ascendéncia escocesa i aguèt William Gladstone e lo comte de Rosebery.<ref name="r66">R. Quinault, "Scots on Top? Tartan Power at Westminster 1707–2007", ''History Today'', 2007 57(7): 30–36. ISSN 0018-2753 Fulltext: Ebsco.</ref><ref name="r67">K. Kumar, ''The Making of English National Identity'' (Cambridge: Cambridge University Press, 2003), p. 183.</ref> Lo succès de Keir Hardie a l'eleccion parciala de Mid Lanarkshire en 1888 menèt al Partit Laborista escocés, absorbit en 1895 dins l'Independent Labour Party, amb Hardie coma primièr cap.<ref name="r68">D. Howell, ''British Workers and the Independent Labour Party, 1888–1906'' (Manchester: Manchester University Press, 1984), p. 144.</ref> Glasgow venguèt una de las vilas mai grandas del mond, «la segonda vila de l'Empèri».<ref name="r69">J. F. MacKenzie, "The second city of the Empire: Glasgow – imperial municipality", in F. Driver and D. Gilbert, eds, ''Imperial Cities: Landscape, Display and Identity'' (2003), pp. 215–223.</ref> Aprèp 1860 los chantièrs navals del Clyde bastiguèron de vaporièrs en fèrre (aprèp 1870 en acièr) e venguèron lo primièr centre de construccion navala del mond.<ref name="r70">J. Shields, ''Clyde Built: a History of Ship-Building on the River Clyde'' (1949).</ref> Lo lotjament, l'urbanisme e la santat publica demorèron en rèire de la creissença industriala, çò que causèt la subrepopulacion, una mortalitat infantila nauta e una tuberculòsi creissenta.<ref name="r71">C. H. Lee, ''Scotland and the United Kingdom: the Economy and the Union in the Twentieth Century'' (1995), p. 43.</ref> L'Illuminisme escocés s'acabèt a la fin del sègle XVIII,<ref name="r72">M. Magnusson, "Review of James Buchan, ''Capital of the Mind: how Edinburgh Changed the World''", New Statesman, 10 November 2003, http://www.newstatesman.com/200311100040</ref> mas de grandas contribucions escocesas a la sciéncia continuèron pendent 50 ans o mai, dels fisicians James Clerk Maxwell e Lord Kelvin e dels engenhaires James Watt e William Murdoch, claus de la Revolucion industriala.<ref name="r73">E. Wills, ''Scottish Firsts: a Celebration of Innovation and Achievement'' (Edinburgh: Mainstream, 2002).</ref> ''Waverley'' (1814) de Walter Scott es sovent nomenat lo primièr roman istoric;<ref name="r74">K. S. Whetter, "Understanding Genre and Medieval Romance", 2008, p. 28</ref> sa carrièra faguèt mai que cap d'autra per definir l'identitat culturala escocesa.<ref name="r75">N. Davidson, "The Origins of Scottish Nationhood", 2000, p. 136</ref> Robert Louis Stevenson, Arthur Conan Doyle, J. M. Barrie e George MacDonald ganhèron un renom internacional a la fin del sègle XIX.<ref name="r76">"Cultural Profile: 19th and early 20th century developments", Visiting Arts: Scotland: Cultural Profile, http://www.culturalprofiles.net/scotland/Directories/Scotland_Cultural_Profile/-5402.html</ref> L'Escòla de Glasgow (fin del sègle XIX – començament del sègle XX), que mesclava la Renaissença celtica, Arts and Crafts e lo japonisme, ajudèt a definir l'Art Nouveau; sa figura principala foguèt Charles Rennie Mackintosh.<ref name="r77">Stephan Tschudi-Madsen, ''The Art Nouveau Style: a Comprehensive Guide'' (Courier Dover, 2002), pp. 283–284.</ref> === Guèrras mondialas e Scotland Act 1998 === [[Fichièr:Bagpiper Battle of Bazentin Ridge 14-07-1916 IWM Q 4012.jpg|thumb|Un sonaire de cornamusa dels Seaforth Highlanders mena la 26a Brigada en tornant de las trencadas pendent la batalha de Bazentin Ridge, en julhet de 1916]] Pendent la Primièra Guèrra mondiala Escòcia forniguèt d'òmes, de naus, de maquinas, de peis e d'argent.<ref name="r78">Richard J. Finlay, ''Modern Scotland 1914–2000'' (2006), pp 1–33</ref> Amb 4,8 milions d'abitants en 1911, mandèt mai de 500 000 òmes; mai d'un quart moriguèron e 150 000 foguèron grèvament nafrats.<ref name="r79">R. A. Houston and W. W. J. Knox, eds. ''The New Penguin History of Scotland'' (2001) p 426.[https://books.google.com/books?id=VI5nAAAAMAAJ&q=casualties] Niall Ferguson points out in "The Pity of War" that the proportion of enlisted Scots who died was third highest in the war behind Serbia and Turkey and a much higher proportion than in other parts of the UK.[https://books.google.com/books?id=QrYhAQAAIAAJ&q=enlisted] [http://news.scotsman.com/worldwarone/39Savage-Scots39-wish-you-weren39t.6487746.jp]</ref> Lo marescal Sir Douglas Haig comandèt las fòrças britanicas sul front de l'Oèst. Lo movement radical del «Clydeside Roge», menat per de sindicalistas militants, nasquèt; los districtes industrials passèron dels liberals als laboristas en 1922, amb una basa dins los quartièrs obrièrs catolics irlandeses, e de femnas activas sus las questions de lotjament. Lo movement aguèt pauc d'influéncia parlamentària e s'amortèt a la fin dels ans 1920.<ref name="r80">Iain McLean, ''The Legend of Red Clydeside'' (1983)</ref> Pendent la Segonda Guèrra mondiala Alemanha bombardèt d'usinas, de chantièrs navals e de minas de carbon escocesas, a Glasgow, a Edimborg e dins las vilas de la cintura centrala.<ref name="r81">BBC, "Primary History – World War 2 – Scotland's Blitz", https://www.bbc.co.uk/bitesize/subjects/zcw76sg</ref> Lo Blitz de Clydebank de març de 1941, que visava la construccion navala militara, tuèt 528 personas e destruguèt 4 000 ostals.<ref name="r82">BBC, "Scotland's Landscape : Clydebank Blitz", https://www.bbc.co.uk/scotland/landscapes/clydebank_blitz/</ref> En 1941 Rudolf Hess volèt fins a Renfrewshire, benlèu per negociar la patz per l'intermediari del duc de Hamilton.<ref name="r83">J. Leasor ''Rudolf Hess: The Uninvited Envoy'' (Kelly Bray: House of Stratus, 2001), ISBN 0-7551-0041-7, p. 15.</ref> Aviá daissat a son ajudant Karlheinz Pintsch una letra per Adolf Hitler qu'explicava son plan de patz, liurada al Berghof l'11 de mai.<ref name="r84">Evans, Richard J., "The Third Reich at War", 2008, ISBN 978-0-14-311671-4, p. 168</ref> Segon Albert Speer, Hitler vegèt aquel vòl coma una traïson personala e un dels pièger còps de sa vida;<ref name="r85">Sereny, Gitta, "Albert Speer: His Battle With Truth", 1996, ISBN 978-0-679-76812-8, p. 240</ref> aviá paur qu'Itàlia e lo Japon pensèsson que cercava en secrèt la patz amb Bretanha. [[Fichièr:Opening of the Scottish Parliament, 1999.jpg|thumb|Reünion del Parlament escocés en julhet de 1999 amb Donald Dewar, primièr ministre (a esquèrra) e la reina Elisabèt II (al centre)]] Aprèp 1945 l'economia declinèt a causa de la concurréncia estrangièra, d'una industria pauc eficaça e dels conflictes socials.<ref name="r86">Harvie, Christopher ''No Gods and Precious Few Heroes'' (Edward Arnold, 1989) pp 54–63.</ref> La represa de las darrièras decennias venguèt dels servicis financièrs, de l'electronica (Silicon Glen)<ref name="r87">Stewart, Heather, "Celtic Tiger Burns Brighter at Holyrood", The Guardian, 6 May 2007, https://www.theguardian.com/business/2007/may/06/scottishparliament.devolution</ref> e del petròli e del gas de la mar del Nòrd.<ref name="r88">"National Planning Framework for Scotland", Gov.scot, April 2004, http://www.gov.scot/Publications/2004/04/19170/35326</ref> Lo govèrn de Margaret Thatcher introduguèt la Community Charge (Poll Tax) en Escòcia en 1989, un an abans la rèsta de Grand Bretanha,<ref name="r89">Torrance, David, "Modern myth of a poll tax test-bed lives on", The Scotsman, 30 March 2009, http://www.scotsman.com/news/david-torrance-modern-myth-of-a-poll-tax-test-bed-lives-on-1-1031968</ref> çò que noiriguèt lo movement per l'autogovèrn escocés.<ref name="r90">"The poll tax in Scotland 20 years on", BBC News, 1 April 2009, https://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/scotland/7976782.stm</ref> Lo 21 de decembre de 1988 lo vòl 103 de Pan Am esclatèt sus Lockerbie, en tuant totes los passatgièrs e onze abitants; demòra l'atemptat terrorista mai mortal del Reialme Unit.<ref name="r91">"Lockerbie tragedy: 35th anniversary of the bombing of Pan Am flight 103", Sky News, https://news.sky.com/story/lockerbie-tragedy-35th-anniversary-of-the-bombing-of-pan-am-flight-103-13033448</ref> Aprèp lo referendum de 1997 sus la devolucion, lo Scotland Act 1998<ref name="r92">[http://www.opsi.gov.uk/Acts/acts1998/ukpga_19980046_en_1 "Scotland Act 1998"] , Office of Public Sector Information. Retrieved 22 April 2008.</ref> creèt un Parlament escocés e un Govèrn escocés autonòms, responsables de la màger part de las leis pròprias a Escòcia.<ref name="r93">"Devolution > Scottish responsibilities", Scottish Government, http://www.gov.scot/About/Factfile/18060/11552</ref> Lo Parlament se reüniguèt a Edimborg lo 4 de julhet de 1999.<ref name="r94">"Special Report &#124; 1999 &#124; 06/99 &#124; Scottish Parliament opening &#124; Scotland's day of history", BBC News, 4 July 1999, https://news.bbc.co.uk/1/hi/special_report/1999/06/99/scottish_parliament_opening/382490.stm</ref> Lo primièr primièr ministre, Donald Dewar, demorèt en foncion fins a sa mòrt subita en 2000.<ref name="r95">"Donald Dewar dies after fall", The Independent, 11 October 2000, https://www.independent.co.uk/news/uk/politics/donald-dewar-dies-after-fall-634695.html</ref> === Sègle XXI === [[Fichièr:Signing of the Edinburgh Agreement, 2012.jpg|thumb|La signatura de l'Acòrdi d'Edimborg permetèt de téner un referendum d'independéncia en 2014]] L'edifici del Parlament escocés a Holyrood se dubriguèt en octòbre de 2004, amb retard e al delà del budget.<ref name="r96">"UK &#124; Scotland &#124; Guide to opening of Scottish Parliament", BBC News, 6 October 2004, https://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/scotland/3719396.stm</ref> Amb lo sistèma de membres addicionals, cap de partit obtenguèt pas la majoritat a las tres primièras eleccions. Lo Partit Nacional Escocés (SNP), independentista, menat per Alex Salmond, obtenguèt la majoritat en 2011, 69 sètis sus 129,<ref name="r97">Carrell, Severin, "Salmond hails 'historic' victory as SNP secures Holyrood's first ever majority &#124; Politics", The Guardian, 6 May 2011, https://www.theguardian.com/politics/2011/may/06/scottish-elections-salmond-historic-victory-snp</ref> çò que menèt al referendum d'independéncia de setembre de 2014, ont 55 % votèron non.<ref name="r98">"Scottish independence referendum – Results", BBC News, 19 September 2014, https://www.bbc.co.uk/news/events/scotland-decides/results</ref> Aprèp de discussions entre partits dins la Comission Smith, de poders novèls, sustot en matèria fiscala, foguèron transferits. Lo Brexit, que la majoritat dels electors escoceses s'i opausèt, menèt a de demandas d'un segond referendum. En 2022 la Lord Advocate Dorothy Bain sostenguèt que lo Govèrn escocés lo podiá organizar; la Cort Suprèma decidiguèt lo contrari.<ref name="r99">"Supreme court rules against Scottish parliament holding new independence referendum", The Guardian, 23 November 2022, https://www.theguardian.com/politics/2022/nov/23/scottish-independence-supreme-court-scottish-parliament-second-referendum-indyref2</ref> Lo Govèrn escocés cerquèt alara de modificar lo Scotland Act 1998 per permetre un referendum.<ref name="r100">Brown, Faye, "SNP reveals new plan to secure indyref2 without Westminster backing", Sky News, 14 December 2022, https://news.sky.com/story/snp-reveals-new-plan-to-secure-indyref2-without-westminster-backing-12767700</ref><ref name="r101">Torrance, David, "Scottish independence referendum: legal issues", House of Commons Library, 18 February 2025, https://commonslibrary.parliament.uk/research-briefings/cbp-9104/</ref> Lo 14 de setembre de 2026 lo primièr ministre John Swinney signèt un memorandum d'entenduda amb los primièrs ministres del País de Galas e d'Irlanda del Nòrd que demanda un referendum d'independéncia futur, que nomenèt un «moment decisiu dins lo camin constitucional».<ref name="r102">"Westminster coming to an end, say Welsh, Scottish and Northern Irish leaders", BBC News, 13 September 2026, https://www.bbc.co.uk/news/articles/c62enegxyl9o</ref> == Geografia == [[Fichièr:Corpach Basin - geograph.org.uk - 5757851.jpg|thumb|Amb sos 1 345 m (4 413 pès), lo Ben Nevis es lo cim mai naut d'Escòcia e de las illas Britanicas]] L'Escòcia continentala es lo tèrç septentrional de Grand Bretanha, al nòrd-oèst de l'Euròpa continentala. Superfícia totala: 80 231 km², superfícia terrèstra: 77 901 km²,<ref name="r103">Office for National Statistics, "Standard Area Measurements for Administrative Areas (December 2023) in the UK", Open Geography Portal, 31 May 2024, https://geoportal.statistics.gov.uk/datasets/ons::standard-area-measurements-for-administrative-areas-december-2023-in-the-uk/about</ref> semblabla a la de la Republica Chèca. Sa sola frontièra terrèstra, amb Anglatèrra, fa 154 km (96 milas), del bacin del flume Tweed a l'èst fins al Solway Firth a l'oèst. L'Atlantic es a l'oèst e la mar del Nòrd a l'èst. Irlanda es a 21 km de la peninsula de Kintyre;<ref name="r104">[http://www.britannica.com/place/North-Channel-strait North Channel] , Encyclopædia Britannica. Retrieved 2 May 2016.</ref> Norvègia es a 305 km al nòrd-èst e las illas Fèroe a 270 km al nòrd. L'extension d'Escòcia foguèt fixada sustot pel tractat d'York amb Anglatèrra (1237)<ref name="r37" /> e pel tractat de Perth amb Norvègia (1266).<ref name="r6" /> Excepcions: l'illa de Man, perduda per Anglatèrra al sègle XIV e uèi dependéncia de la Corona; las Òrcadas e Shetland, aquesidas de Norvègia en 1472;<ref name="r105">''Whitaker's Almanack'' (1991) London. J. Whitaker and Sons.</ref> e Berwick-upon-Tweed, cedida a Anglatèrra en 1482.<ref name="r106">Ellis, Steven G., "The Making of the British Isles", 15 July 2014, p. 30, ISBN 978-1-317-90050-4</ref> Lo centre geografic es prèp de Newtonmore, en Badenoch.<ref name="r107">See [http://www.newtonmore.com/our-community/centre-of-scotland.html "Centre of Scotland"] Newtonmore.com. Retrieved 7 September 2012.</ref> Lo punt mai naut es lo Ben Nevis (1 345 m), en Lochaber; lo flume mai long es lo Tay (188 km).<ref name="r1" /> === Illas === [[Fichièr:South over the Quiraing, Isle of Skye - 2.jpg|thumb|Lo Quiraing sus l'illa de Skye, una de las illas de las Ebridas Interioras]] Escòcia a environ 900 illas, de las qualas environ 118 abitadas,<ref name="r108">"Facts and figures about Scotland's sea area (coastline length, sea area in sq kms) | marine.gov.scot", marine.gov.scot, https://marine.gov.scot/data/facts-and-figures-about-scotlands-sea-area-coastline-length-sea-area-sq-kms</ref> en quatre grops principals: Shetland, las Òrcadas, las Ebridas Interioras e las Ebridas Exterioras. A la màger part de las illas grandas de las illas Britanicas: 71 d'al mens 5 km².<ref name="r109">"Britain's largest islands | Blog | OS", Ordnance Survey, 28 June 2018, https://www.ordnancesurvey.co.uk/blog/britains-largest-islands</ref> Las mai grandas son Lewis e Harris, Skye, Mainland de Shetland e Mull.<ref name="r109" /> Arran, Bute, South Uist, Islay e Great Cumbrae an caduna de 1 300 a 6 400 abitants.<ref name="r110">"5 Exploring individual factors: population, local amenities, and ferry connections", www.gov.scot, https://www.gov.scot/publications/scottish-islands-typology-overview-2024/pages/7/</ref> Ailsa Craig, inabitada, al larg de South Ayrshire, provesís lo microgranit de las pèiras de curling.<ref name="r111">"Ailsa Craig: Asking price reduced in Irish Sea island sale", BBC News, 21 March 2013, https://www.bbc.co.uk/news/uk-northern-ireland-21878099</ref> Shetland e las Òrcadas, escocesas dempuèi 1472, gardan d'elements de lor pròpria cultura e identitat. Jacme III d'Escòcia las aquesiguèt quand Cristian I de Danemarc i renoncièt.<ref name="r112">"550 Years Ago: how Shetland became part of Scotland - part 2", Shetland Museum & Archives, 14 February 2022, https://www.shetlandmuseumandarchives.org.uk/blog/550-years-ago-how-shetland-became-part-of-scotland-part-2</ref> Cadun a son pròpri conselh e es una de las 32 zònas administrativas d'Escòcia.<ref name="r113">"Organisations", www.mygov.scot, https://www.mygov.scot/organisations</ref> L'illòt de Rockall, dins l'Atlantic Nòrd, foguèt declarat escocés per l'Island of Rockall Act 1972;<ref name="r114">BBC News, "On This Day: 21 September", 21 September 1955, https://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/september/21/newsid_4582000/4582327.stm</ref><ref name="r115">"House of Lords Hansard", 24 June 1997, https://publications.parliament.uk/pa/ld199798/ldhansrd/vo970624/text/70624-02.htm</ref> Irlanda, Danemarc e Islàndia contèstan aquela revendicacion, que benlèu se pòt pas aplicar en dreit internacional.<ref name="r116">Dáil Éireann, "Oral Questions to the Minister of Foreign Affairs", Official Report of the Parliamentary Debates of the Houses of the Oireachtas, 1 November 1973, http://historical-debates.oireachtas.ie/D/0268/D.0268.197311010090.html</ref><ref name="r117">MacDonald (2006) pp. 627–647.</ref> === Geologia e geomorfologia === [[Fichièr:Arthur's Seat seen from the Pentlands - geograph.org.uk - 7138235.jpg|thumb|Arthur's Seat, Edimborg]] Tota Escòcia foguèt jos de calòtas glaciàrias al Pleistocèn, e la glaciacion formèt lo païsatge. I a tres divisions geologicas: las Highlands e las Illas, las Lowlands centralas e las Southern Uplands. Las Highlands e las Illas se tròban al nòrd e a l'oèst de la falha de la Frontièra de las Highlands (d'Arran a Stonehaven). Son sustot de ròcas cambrianas e precambrianas levadas per l'orogenèsi caledoniana, amb d'intrusions ignèas mai joves que formèron de massisses coma los Cairngorms e lo Cuillin.<ref name="r118">"Hebrides – Scottish Geology Trust", https://www.scottishgeologytrust.org/geology/scotlands-geology/regional-geology/hebrides/</ref> Al nòrd-èst, l'alteracion d'abans la darrièra glaciacion formèt una granda part de la tèrra.<ref name="r119">Hall, Adian M., "Deep weathering patterns in north-east Scotland and their geomorphological significance", Zeitschrift für Geomorphologie, 1986, pp. 407–422</ref> Lo Vièlh Gres Roge, ric en fossils, de la còsta del Moray Firth es una excepcion. Las Highlands an los cims mai nauts de las illas Britanicas e de lochs coma lo Loch Lomond e lo Loch Ness; de partidas de la còsta son de machair, de pasturas bassas de dunas. Las Lowlands centralas son una val de rift de ròcas paleozoicas, amb los jaciments de carbon e de fèrre qu'alimentèron la revolucion industriala. Lo volcanisme ancian daissèt Arthur's Seat a Edimborg. La zòna es bassa, amb de colinas coma los Ochils e las Campsie Fells. Las Southern Uplands son una seria de colinas de gaireben 200 km de long amb de vals largas, al sud de la falha de las Southern Uplands (de Girvan a Dunbar).<ref name="r120">Tiscali.co.uk, "Southern Uplands", 16 November 1990, http://www.tiscali.co.uk/reference/encyclopaedia/hutchinson/m0029160.html</ref><ref name="r121">BBC, "Education Scotland – Standard Grade Bitesize Revision – Ask a Teacher – Geography – Physical – Question From PN", http://www.bbc.co.uk/scotland/education/bitesize/standard/other/sos/geography/physical/answerphysical_59.shtml</ref><ref name="r122">Intheknowtraveler.com, "Scotland Today " ITKT", 28 December 2006, http://www.intheknowtraveler.com/1144</ref> Son sustot de depauses silurians, de 400 a 500 milions d'ans. Lo punt mai naut es lo Merrick (843 m).<ref name="r5" /><ref name="r123">Murray, W.H. (1973) ''The Islands of Western Scotland''. London. Eyre Methuen ISBN 978-0-413-30380-6</ref><ref name="r124">Murray, W.H. (1968) ''The Companion Guide to the West Highlands of Scotland''. London. Collins. ISBN 0-00-211135-7</ref><ref name="r125">Johnstone, Scott ''et al.'' (1990) ''The Corbetts and Other Scottish Hills''. Edinburgh. Scottish Mountaineering Trust. Page 9.</ref> Wanlockhead (430 m) es lo vilatge mai naut d'Escòcia.<ref name="r122" /> === Clima === [[Fichièr:The beach below Balevullin - geograph.org.uk - 4480551.jpg|thumb|Tiree, dins las Ebridas Interioras, es un dels luòcs mai solelhoses d'Escòcia.]] La màger part d'Escòcia a un clima temperat, oceanic e fòrça cambiadís. Lo Gulf Stream dona d'ivèrns mai doces mas d'estiu mai freges e mai umides que dins de luòcs de latituds semblablas, coma lo Labrador, lo sud d'Escandinàvia, la region de Moscòu e Kamchatka. Las temperaturas son mai bassas que dins la rèsta del Reialme Unit. Lo record de freg del Reialme Unit, −27,2 °C, foguèt enregistrat a Braemar l'11 de febrièr de 1895, e tornarmai a Braemar lo 10 de genièr de 1982 e a Altnaharra lo 30 de decembre de 1995.<ref name="r126">BBC Weather, "UK Records", http://www.bbc.co.uk/weather/features/understanding/uk_records.shtml</ref> Las maximas d'ivèrn son en mejana de 6 °C dins las Lowlands, las maximas d'estiu de 18 °C. Lo record de calor es de 34,8 °C a Charterhall, dins las Scottish Borders, lo 19 de julhet de 2022.<ref name="r127">"Scotland's record temperature of 34.8C at Charterhall confirmed", 28 July 2022, https://www.bbc.com/news/uk-scotland-south-scotland-62334687</ref> L'oèst es generalament mai caud que l'èst, a causa dels corrents atlantics e de la mar del Nòrd mai freja. Tiree es un dels luòcs mai solelhoses, amb mai de 300 oras de solelh en mai de 1975.<ref name="r128">Met Office, "Weather extremes", http://www.metoffice.gov.uk/public/weather/climate-extremes/#?tab=climateExtremes</ref> Las Highlands de l'oèst son las mai plujosas, mai de 3000 mm per an en d'endreches;<ref name="r129">"Western Scotland: climate", http://www.metoffice.gov.uk/climate/uk/ws</ref> una granda part de las Lowlands recep mens de 800 mm.<ref name="r130">"Eastern Scotland: climate", http://www.metoffice.gov.uk/climate/uk/es</ref> La nèu espessa es rara dins las Lowlands e creis amb l'altitud: Braemar a en mejana 59 jorns de nèu per an,<ref name="r131">BBC, "Scottish Weather Part One", http://www.bbc.co.uk/weather/features/understanding/scotland_01.shtml</ref> fòrça còstas mens de 10 jorns de nèu al sòl.<ref name="r130" /> Lo cambiament climatic tocarà Escòcia fòrça: 3 grases d'escaufament global poirián costar fins a 8 % del PIB del Reialme Unit d'aicí a 2070. Escòcia reduguèt sas emissions de gases a efièch de sèrra de 51,3 % entre 1990 e 2023. Son plan climatic de 2026 visa la neutralitat carbòni en 2045, un caufatge dels ostals sens carbòni en 2045, 21 % de cobèrta forestièra en 2032 e la restauracion de las torbièras.<ref name="r132">"Scotland's Climate Change Plan: 2026 – 2040 & Annexes", Scottish Government, https://www.gov.scot/publications/scotlands-climate-change-plan-2026-2040-annexes/</ref><ref name="r133">"Scotland's Climate Change Plan: 2026 – 2040 & Annexes - Introduction", Scottish Government, https://www.gov.scot/publications/scotlands-climate-change-plan-2026-2040-annexes/pages/2/</ref><ref name="r134">"Climate Change Plan published", March 2026, https://nen.press/climate-change-plan-published/</ref> === Flòra e fauna === [[Fichièr:White-tailed eagle in flight at Falkenhof Schloss Rosenburg.jpg|thumb|Aigla de coa blanca]] La fauna d'Escòcia es tipica del nòrd-oèst d'Euròpa; lo linx, l'ors brun, lo lop, l'elan e lo morsa foguèron caçats fins a lor extincion en temps istorics. I a de populacions importantas de fòcas e de colonias d'aucèls marins d'importància internacionala, coma los fós de Bassan.<ref name="r135">Fraser Darling, F. & Boyd, J. M. (1969) ''Natural History in the Highlands and Islands.'' London. Bloomsbury.</ref> L'aigla reiala es una icòna nacionala.<ref name="r136">Benvie, Neil (2004) ''Scotland's Wildlife''. London. Aurum Press. ISBN 1-85410-978-2 p. 12.</ref> Suls cims nauts, la perdiu blanca, la lèbre variabla e l'ermina venon blancas l'ivèrn.<ref name="r137">[http://www.cairngorms.co.uk/resource/docs/publications/CNPA.Paper.225.State%20of%20the%20Park%20Report%20-%20Chapter%202%20Natural%20Resources.pdf "State of the Park Report. Chapter 2: Natural Resources"] (pdf) (2006) Cairngorms National Park Authority. Retrieved 14 October 2007.</ref> Los rèstes de la forèst nativa de pin silvèstre<ref name="r138">Preston, C. D., Pearman, D. A., & Dines, T. D. (2002) ''New Atlas of the British and Irish Flora''. Oxford University Press.</ref> albergan lo bèc-crosat d'Escòcia (l'unic aucèl e vertebrat endemic del Reialme Unit), lo gran tetràs, lo gat salvatge d'Escòcia, l'esquiròl roge e la mart.<ref name="r139">Gooders, J. (1994) ''Field Guide to the Birds of Britain and Ireland''. London. Kingfisher.</ref><ref name="r140">Matthews, L. H. (1968) ''British Mammals''. London. Bloomsbury.</ref><ref name="r141">WM Adams, "Future nature:a vision for conservation", 2003, p. 30, ISBN 978-1-85383-998-6, https://books.google.com/books?id=kxlN8YJQWQsC&q=future+nature:+a+vision+for+conservation</ref> L'aigla de coa blanca (1975) e lo milan roge (ans 1980) foguèron reintroduches;<ref name="r142">[https://web.archive.org/web/20110420032140/http://www.rspb.org.uk/ourwork/projects/details/274707-east-scotland-sea-eagles-esse "East Scotland Sea Eagles"] RSPB. Retrieved 3 January 2014.</ref><ref name="r143">Ross, John, "Mass slaughter of the red kites", The Scotsman, 29 December 2006</ref> de lachadas experimentalas de castòrs e de singlars son uèi espandidas. La màger part de la forèst caledoniana que demòra es dins lo Parc Nacional dels Cairngorms, amb de rèstes sus 84 sites. De rèstes rars de forèst plujosa celtica subrevivon sus la còsta oèst, sustot sus la peninsula de Taynish en Argyll, aprèp de sègles de desboscament.<ref name="r144">Ross, David (26 November 2009) "Wild Boar: our new eco warriors" ''The Herald.'' Glasgow.</ref><ref name="r145">"Beavers return after 400-year gap", BBC News, 29 May 2009, https://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/scotland/glasgow_and_west/8072443.stm</ref> Escòcia es dins los 15 % de païses mai bas de l'indici d'integritat de la biodiversitat.<ref name="r146">"NatureScot Research Report 1309 - Understanding the Indirect Drivers of Biodiversity Loss in Scotland &#124; NatureScot", www.nature.scot, 31 August 2023, https://www.nature.scot/doc/naturescot-research-report-1309-understanding-indirect-drivers-biodiversity-loss-scotland</ref><ref name="r147">"How does Scotland's biodiversity measure up?", SPICe Spotlight &#124; Solas air SPICe, 4 June 2021, https://spice-spotlight.scot/2021/06/04/how-does-scotlands-biodiversity-measure-up/</ref> La flòra compren d'espècias de bòsc caducifòli e conifèr, de landa e de tundra. La silvicultura comerciala e las landas geridas per las fedas, la caça del cèrvi e la caça de la grósa an un impacte sus las espècias nativas.<ref name="r148">''[https://web.archive.org/web/20191004122226/http://citeseerx.ist.psu.edu/viewdoc/download?doi=10.1.1.382.9320&rep=rep1&type=pdf Integrated Upland Management for Wildlife, Field Sports, Agriculture & Public Enjoyment]'' (pdf) (September 1999) Scottish Natural Heritage. Retrieved 14 October 2007.</ref> L'arbre mai naut del Reialme Unit es un avet de Vancouver plantat prèp del Loch Fyne, en Argyll, dins los ans 1870; l'if de Fortingall poiriá aver 5 000 ans, probablament l'èsser viu mai ancian d'Euròpa.<ref name="r149">Forestry and Land Scotland, "Yew", www.forestryandland.gov.scot, https://forestryandland.gov.scot/learn/trees/yew</ref><ref name="r150">Forestry Commission, "Scotland remains home to Britain's tallest tree as Dughall Mor reaches new heights", http://www.forestry.gov.uk/newsrele.nsf/WebPressReleases/3EEE4838BED1F155802570D8003965E9</ref><ref name="r151">Copping, Jasper (4 June 2011) [https://web.archive.org/web/20110607184948/http://www.telegraph.co.uk/earth/countryside/8557126/Britains-record-breaking-trees-identified.html "Britain's record-breaking trees identified"] London. ''The Telegraph''. Retrieved 10 July 2011.</ref> Las plantas vascularas nativas son pauc nombrosas a l'escala mondiala, mas la flòra de briofits d'Escòcia a una importància mondiala.<ref name="r152">"Why Scotland has so many mosses and liverworts", Snh.org.uk, http://www.snh.org.uk/publications/on-line/naturallyscottish/mossesliverworts/whyscotland.asp</ref><ref name="r153">"Bryology (mosses, liverworts and hornworts)", Rbge.org.uk, http://www.rbge.org.uk/science/cryptogamic-plants-and-fungi/bryology</ref> == Govèrn e politica == [[Fichièr:King Charles III (July 2023).jpg|thumb|Lo rei Carles III, monarca dempuèi 2022]] Escòcia fa partida del Reialme Unit, una monarquia constitucionala que son sobeiran es Carles III.<ref name="r154">"Scotland marks the Coronation of King Charles III and Queen Camilla", royal.uk, 5 July 2023, https://www.royal.uk/news-and-activity/2023-07-05/scotland-marks-the-coronation-of-king-charles-iii-and-queen-camilla</ref> La monarquia utiliza de simbòls pròpris a Escòcia, eretats del reialme d'abans l'union: l'Estendard reial d'Escòcia, las armas reialas e lo títol de duc de Rothesay per l'eretièr aparent. I a d'Oficièrs d'Estat e de la Corona escoceses distints, e l'Òrdre del Cardon.<ref name="r155">Scottish Parliament, "Opening of Parliament: Procession of the Crown of Scotland", 29 June 2016, http://www.parliament.scot/newsandmediacentre/100237.aspx</ref> Lo Parlament del Reialme Unit e lo Parlament escocés son las legislaturas principalas. Lo Parlament del Reialme Unit es sobeiran sul Parlament escocés<ref name="r156">Select Committee on the Constitution, "Respect and Co-operation: Building a Stronger Union for the 21st century", 2022, https://publications.parliament.uk/pa/ld5802/ldselect/ldconst/142/14206.htm#_idTextAnchor033</ref> mas legisla en general sonque suls domenis reservats: d'unes impòstes, de partidas de la seguretat sociala, la defensa, las relacions internacionalas e la difusion audiovisuala.<ref name="r157">"Government of Scotland Facts", http://www.scotland.org/about/fact-file/government/index.html</ref> Per convencion, legisla pas suls domenis transferits sens lo consentiment escocés.<ref name="r158">"Sewel Convention", UK Parliament, https://www.parliament.uk/site-information/glossary/sewel-convention/</ref> Escòcia elegís 57 dels 650 deputats de la Cambra de las Comunas,<ref name="r159">"Parliamentary constituencies", UK Parliament, https://www.parliament.uk/about/how/elections-and-voting/constituencies/</ref> al escrutin majoritari a un torn dins de circonscripcions uninominalas. La Scotland Office representa lo govèrn del Reialme Unit en Escòcia e los interèsses escoceses dins lo govèrn;<ref name="r160">"Scotland Office Charter", Scotland Office website, 9 August 2004, http://www.scotlandoffice.gov.uk/our-communications/doc.php?id=11</ref> es dirigida pel secretari d'Estat per Escòcia, membre del Cabinet del Reialme Unit.<ref name="r161">BBC, "Alister Jack: What do we know about the new Scottish Secretary?", BBC News, 24 July 2019, https://www.bbc.co.uk/news/uk-scotland-scotland-politics-49103859</ref> Lo deputat laborista Douglas Alexander ocupa lo pòste dempuèi setembre de 2025,<ref name="r162">Lennon, Holly, "Douglas Alexander replaces Ian Murray after Scottish secretary sacked", STV News, 5 September 2025, https://news.stv.tv/politics/scottish-secretary-sacked-as-starmer-reshuffles-cabinet-in-wake-of-rayner-resignation</ref> succedissent a Ian Murray (en foncion dempuèi julhet de 2024).<ref name="r163">"Ian Murray: From lone Labour MP to Scottish secretary", BBC, 5 July 2024, https://www.bbc.co.uk/news/articles/cxe2xyv13g3o.amp</ref> [[Fichièr:Scottish Parliament Debating Chamber 1.jpg|thumb|Cambra de debats del Parlament escocés a Edimborg]] Lo Parlament escocés es unicameral amb 129 membres: 73 elegits al escrutin majoritari a un torn dins de circonscripcions e 56 dins uèch regions pel sistèma de membres addicionals, normalament per cinc ans.<ref name="r164">Scottish Government, "Parliamentary and local election terms extended", www.gov.scot, 3 June 2020, https://www.gov.scot/news/parliamentary-and-local-election-terms-extended</ref> A los poders mai largs dels parlaments autonòms del Reialme Unit<ref name="r165">"The progress of devolution - Erskine May - UK Parliament", erskinemay.parliament.uk, https://erskinemay.parliament.uk/section/4537/the-progress-of-devolution</ref> e es un dels parlaments autonòms mai poderoses del mond.<ref name="r166">"David Mundell speech: 20 years of Scottish devolution", GOV.UK, https://www.gov.uk/government/news/david-mundell-speech-20-years-of-scottish-devolution</ref> Lo Govèrn escocés, tanben un dels govèrns autonòms mai poderoses,<ref name="r167">"5 reasons why Scotland is more powerful as part of the United Kingdom", GOV.UK, 22 January 2015, https://www.gov.uk/government/news/5-reasons-why-scotland-is-more-powerful-as-part-of-the-united-kingdom</ref> es dirigit pel primièr ministre, designat pels membres del Parlament e generalament cap del partit mai grand; lo primièr ministre nomena los autres ministres.<ref name="r168">Scottish Government, "People: Who runs the Scottish Government", 21 November 2014, http://www.gov.scot/About/People</ref> Lo primièr ministre dirigís la politica del govèrn e promòu Escòcia dins lo país e a l'estrangièr.<ref name="r169">"First Minister", www.gov.scot, https://www.gov.scot/about/who-runs-government/first-minister/</ref> John Swinney, cap del SNP, es primièr ministre dempuèi lo 8 de mai de 2024.<ref name="r170">National Records of Scotland, "First Minister swearing in ceremony", ros.gov.uk, https://www.ros.gov.uk/about/news/2024/first-minister-swearing-in-ceremony</ref> === Diplomacia e relacions === [[Fichièr:President Donald Trump meets with Scottish First Minister John Swinney and U.K. Ambassador to the U.S. Peter Mandelson (54778210513).jpg|thumb|Lo primièr ministre Swinney encontra lo president dels Estats Units Donald Trump, en setembre de 2025]] Lo primièr ministre sièja al Conselh del Primièr Ministre e dels Caps dels Govèrns Desconcentrats e al Conselh de las Nacions e de las Regions, los organismes de las relacions intergovernamentalas del Reialme Unit.<ref name="r171">"StackPath", www.instituteforgovernment.org.uk, 11 December 2017, https://www.instituteforgovernment.org.uk/explainers/devolution-joint-ministerial-committee</ref> La politica estrangièra es reservada al Foreign Office del Reialme Unit,<ref name="r172">Scottish Parliament, "Devolved and Reserved Matters – Visit & Learn", 14 February 2017, http://www.parliament.scot/visitandlearn/Education/18642.aspx</ref> mas lo Govèrn escocés pòt promòure los interèsses escoceses a l'estrangièr e atraire d'investiments estrangièrs.<ref name="r173">gov.scot, "International", http://www.gov.scot/Topics/International</ref> Lo primièr ministre e lo secretari a la constitucion tenon de portafuèlhs d'afars estrangièrs.<ref name="r174">gov.scot, "Cabinet Secretary for Culture, Tourism and External Affairs", https://beta.gov.scot/about/who-runs-government/cabinet-and-ministers/cabinet-secretary-culture-tourism-external-affairs</ref><ref name="r175">gov.scot, "Minister for Europe, Migration and International Development", https://beta.gov.scot/about/who-runs-government/cabinet-and-ministers/minister-international-development-europe</ref><ref name="r176">Government of the United Kingdom, "The Review of Intergovernmental Relations", https://assets.publishing.service.gov.uk/government/uploads/system/uploads/attachment_data/file/1046083/The_Review_of_Intergovernmental_Relations.pdf</ref> La ret internacionala d'Escòcia compren doas Scotland Houses (Brussèlas e Londres, gerida de faiçon independenta pel Govèrn escocés), sèt burèus del Govèrn escocés dins d'embaissadas o d'autas comissions britanicas, e mai de 30 burèus de Scottish Development International.<ref name="r177">Scottish Government, "Scotland's International Network Annual Report 2022-23", https://www.gov.scot/binaries/content/documents/govscot/publications/corporate-report/2023/12/scotlands-international-network-annual-report-2022-23/documents/scotlands-international-network-annual-report-2022-23/scotlands-international-network-annual-report-2022-23/govscot%3Adocument/scotlands-international-network-annual-report-2022-23.pdf</ref> Los burèus del Govèrn escocés son a Pequin, Berlin, Brussèlas, Copenaga, Dublin, Londres, Ottawa, París e Washington.<ref name="r178">"International relations - gov.scot", gov.scot, https://www.gov.scot/policies/international-relations/</ref> La màger part de las missions estrangièras en Escòcia son a Edimborg.<ref name="r179">"Consular Corps in Scotland | Consulates in Scotland", CCS, https://www.consularcorpsscotland.org</ref> L'Auld Alliance amb França (1295) aviá per tòca de dissuadir las invasions anglesas;<ref name="r180">BBC, "Scotland's History – The Auld Alliance", https://www.bbc.co.uk/scotland/history/articles/auld_alliance/</ref> s'acabèt al sègle XVI, mas los ligams demòran estrechs, amb una Declaracion d'intencion signada amb França en 2013.<ref name="r181">"Scottish & French Connections", Scotland.org, https://www.scotland.org/events/lorient-celtic-festival/scottish-french-connections</ref> La Scotland Malawi Partnership (2004) coordina los ligams amb Malawi; la Revista bilaterala Irlanda-Escòcia (2021) engatja los dos govèrns a una cooperacion mai estrecha en diplomacia, economia e afars.<ref name="r177" /><ref name="r182">Scotland Malawi Partnership, "About us", 3 November 2005, https://www.scotland-malawipartnership.org/who-we-are/about-us</ref><ref name="r183">First Minister of Scotland, "First Minister in Dublin: Day 2", 29 November 2016, https://firstminister.gov.scot/first-minister-in-dublin-day-2</ref> Escòcia a de ligams istorics e culturals amb Escandinàvia.<ref name="r184">Fitzpatrick, Tara, "Arts festival celebrates Scotland's ties to Canada and Scandinavia", STV News, 29 September 2022, https://news.stv.tv/highlands-islands/highlands-arts-festival-celebrates-scotlands-ties-to-canada-and-scandinavia</ref><ref name="r185">"How DNA reveals Vikings never left Scotland – BBC REEL", 6 June 2022, https://www.youtube.com/watch?v=dw3VbJ0RTcQ</ref> Lo Govèrn escocés cèrca de relacions mai estrechas amb los païses nordics e baltics e adoptèt de politicas inspiradas dels païses nordics coma las caissas per nadons;<ref name="r186">Heather, Alistair, "Why Finns believe Scotland could become Nordic nation number six", The Scotsman, 17 May 2020, https://www.scotsman.com/news/opinion/columnists/alistair-heather-why-finns-believe-scotland-could-become-nordic-nation-number-six-2855748</ref><ref name="r187">"Nordic Baltic Policy Statement", gov.scot, https://www.gov.scot/policies/europe/nordic-baltic-policy-statement/</ref> de representants del Parlament escocés assistiguèron per primièr còp al Conselh Nordic coma observators en 2022.<ref name="r188">"Presiding Officer leads Holyrood delegation to strengthen links with Nordic Council", parliament.scot, 31 October 2022, https://www.parliament.scot/about/news/news-listing/presiding-officer-leads-holyrood-delegation-to-strengthen-links-with-nordic-council</ref> Escòcia es membre del Conselh Britanic-Irlandés, de la Conferéncia de las Regions Europèas amb Poder Legislatiu (REGLEG), de l'Assemblada Parlamentària Britanica-Irlandesa, del Conselh de las Comunas e Regions d'Euròpa,<ref name="r189">"National Associations", CEMR CCRE, https://ccre-cemr.org/national-associations</ref> del Forum Interparlamentari, del Congrès dels Poders Locals e Regionals,<ref name="r190">"Détail pays - Congress of Local and Regional Authorities - www.coe.int", Congress of Local and Regional Authorities, https://www.coe.int/en/web/congress/country?id=13</ref> de l'Associacion Parlamentària del Commonwealth<ref name="r191">"Scotland", UK-CPA, https://www.uk-cpa.org/where-we-work/americas-caribbean-europe/scotland</ref><ref name="r192">"Scotland / Alba", British-Irish Council, 7 December 2011, http://www.britishirishcouncil.org/member-administrations/scotland-alba</ref><ref name="r193">British-Irish Parliamentary Assembly, "Members", http://www.britishirish.org/members-2</ref> e de l'Assemblada de Partenariat Parlamentari amb l'Union Europèa.<ref name="r194">"Parliamentary Partnership Assembly", www.parliament.scot, https://www.parliament.scot/chamber-and-committees/committees/current-and-previous-committees/session-6-constitution-europe-external-affairs-and-culture-committee/correspondence/2021/parliamentary-partnership-assembly</ref> Escòcia tenguèt la presidéncia de REGLEG de novembre de 2003 a novembre de 2004 jos Jack McConnell.<ref name="r195">"Scotland on the international stage", SPICe Spotlight | Solas air SPICe, 18 September 2019, https://spice-spotlight.scot/2019/09/18/scotland-on-the-international-stage/</ref> === Devolucion e independéncia === [[Fichièr:Donald Dewar First Minister.jpg|thumb|Donald Dewar, lo primièr primièr ministre, nomenat lo «Paire de la Nacion»]] La devolucion, lo transferiment de poders del govèrn central a un govèrn regional, venguèt populara dins lo Reialme Unit a la fin del sègle XX; lo cap laborista John Smith l'apelèt la «volontat establida del pòble escocés».<ref name="r196">Cavanagh, Michael (2001) ''[http://gdl.cdlr.strath.ac.uk/aspect/docs/aspectcampaigns.htm The Campaigns for a Scottish Parliament] ''. University of Strathclyde. Retrieved 12 April 2008.</ref> Aprèp que lo referendum de 1997 sostenguèt un Parlament amb de poders limitats sus l'impòst sul revengut, lo Scotland Act 1998 creèt lo Parlament e lo Govèrn escoceses,<ref name="r197">Kerr, Andrew, "Scottish devolution referendum: The birth of a parliament", BBC News, 8 September 2017, https://www.bbc.co.uk/news/uk-scotland-scotland-politics-41189455</ref> capables de legislar sus tot çò que es pas reservat al Parlament del Reialme Unit.<ref name="r198">"Devolved and Reserved Powers", www.parliament.scot, https://www.parliament.scot/about/how-parliament-works/devolved-and-reserved-powers</ref> Los Scotland Acts de 2012 e de 2016 apondèron de poders en matèria de fiscalitat e de seguretat sociala;<ref name="r199">Fraser, Douglas, "Scotland's tax powers: What it has and what's coming?", BBC News, 2 February 2016, https://www.bbc.co.uk/news/uk-scotland-scotland-politics-35470086</ref> l'Act de 2016 donèt tanben lo contraròtle del Crown Estate en Escòcia.<ref name="r200">"Holyrood gives approval to devolved powers Scotland Bill", BBC News, 16 March 2016, https://www.bbc.co.uk/news/uk-scotland-scotland-politics-35815426</ref> Pasmens, lo United Kingdom Internal Market Act 2020 limita lo poder del Parlament escocés de reglamentar los bens e los servicis,<ref name="r201">Masterman, Roger, "Constitutional and Administrative Law", 2022, pp. 471–473, ISBN 9781009158503, https://www.cambridge.org/highereducation/books/constitutional-and-administrative-law/E1EB9FEDC43459C991E42BD945231DB5</ref><ref name="r202">Dougan, Michael, "Sleeping with an Elephant: Devolution and the United Kingdom Internal Market Act 2020", Law Quarterly Review, 2022, pp. 650–676, https://dro.dur.ac.uk/35167/</ref> e afeblís aital la devolucion.<ref name="r203">Guderjan, Marius, "Intergovernmental Relations in the UK: Cooperation and Conflict in a Devolved Unitary State", 2023, pp. 166–176, ISBN 978-1-032-39485-5, https://www.routledge.com/Intergovernmental-Relations-in-the-UK-Cooperation-and-Conflict-in-a-Devolved/Guderjan/p/book/9781032394855</ref><ref name="r204">Keating, Michael, "Taking back control? Brexit and the territorial constitution of the United Kingdom", Journal of European Public Policy, 2 February 2021, pp. 491–509</ref><ref name="r205">Lydgate, Emily, "Brexit, food law and the UK's search for a post-EU identity", Modern Law Review, September 2022, pp. 1168–1190</ref><ref name="r206">Dougan, Michael, "UK and the Internal Market, Devolution and the Union", 2020, pp. 2–3, https://www.centreonconstitutionalchange.ac.uk/publications/uk-and-internal-market-devolution-and-union</ref><ref name="r207">Armstrong, Kenneth A., "The Governance of Economic Unionism after the United Kingdom Internal Market Act", Modern Law Review, May 2022, pp. 635–660</ref> Aprèp l'eleccion de 2007 lo SNP independentista formèt un govèrn minoritari e lancèt una «Conversa nacionala» sus d'opcions coma mai de poders, lo federalisme o un referendum d'independéncia. Lo Partit Laborista escocés, los Conservators escoceses e los Liberals Democratas escoceses creèron una comission separada sus la reparticion dels poders, sens l'independéncia.<ref name="r208">Porter, David, "Party people confront new realities", BBC News, 18 January 2008, https://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/scotland/7195800.stm</ref> En agost de 2009 lo SNP prepausèt un referendum per novembre de 2010; totes los autres partits màgers lo bloquèron.<ref name="r209">Scottish Government, "Referendum Bill", 2 September 2009, http://www.gov.scot/About/programme-for-government/2009-10/summary-of-bills/referendum-bill</ref><ref name="r210">MacLeod, Angus, "Salmond to push ahead with referendum Bill", The Times, 3 September 2009, http://www.timesonline.co.uk/tol/news/uk/scotland/article6820542.ece</ref><ref name="r211">"Scottish independence plan 'an election issue'", BBC News, 6 September 2010, https://www.bbc.co.uk/news/uk-scotland-11196967</ref> [[Fichièr:Visit of Nicola Sturgeon, First Minister of the Scottish Government, to the EC.jpg|thumb|La primièra ministra Nicola Sturgeon amb Michel Barnier a Brussèlas, per discutir dels afars escoceses aprèp lo Brexit, en 2019]] Aprèp que lo SNP obtenguèt la majoritat en 2011, lo referendum d'independéncia se tenguèt lo 18 de setembre de 2014<ref name="r212">Black, Andrew, "Scottish independence: Referendum to be held on 18 September, 2014", BBC News, 21 March 2013, https://www.bbc.co.uk/news/uk-scotland-scotland-politics-21828424</ref> e regetèt l'independéncia per 55,3 % contra 44,7 %.<ref name="r213">"Scotland votes no: the union has survived, but the questions for the left are profound", The Guardian, 19 September 2014, https://www.theguardian.com/commentisfree/2014/sep/19/scottish-independence-union-survived-put-away-flags</ref><ref name="r214">"Scotland decides", BBC, https://www.bbc.co.uk/news/events/scotland-decides/live</ref> Pendent la campanha, los Conservators, los Laboristas e los Liberals Democratas prometèron mai de poders;<ref name="r215">[https://www.gov.uk/government/news/scottish-independence-referendum-statement-by-the-prime-minister Scottish Independence Referendum: statement by the Prime Minister] , UK Government</ref><ref name="r216">[https://www.bbc.co.uk/news/uk-scotland-scotland-politics-29273177 Scottish referendum: Who is Lord Smith of Kelvin?] , BBC News</ref> la comission de totes los partits menada per Robert Smith, baron Smith de Kelvin,<ref name="r216" /> menèt al Scotland Act 2016.<ref name="r217">"Scotland Act 2016", 23 March 2016, https://www.legislation.gov.uk/ukpga/2016/11/contents/enacted</ref> Al referendum sus l'apartenéncia a l'UE del 23 de junh de 2016 lo Reialme Unit votèt per sortir, Escòcia per demorar.<ref name="r218">"Brexit: Nicola Sturgeon says second Scottish independence vote 'highly likely'", 24 June 2016, https://www.bbc.com/news/uk-scotland-scotland-politics-36621030</ref> La primièra ministra Nicola Sturgeon diguèt l'endeman qu'un novèl referendum d'independéncia èra «fòrça probable».<ref name="r219">"Scottish Leader Nicola Sturgeon Announces Plans for Second Independence Referendum", 24 June 2016, https://time.com/4381327/brexit-nicole-sturgeon-scotland-referendum/</ref><ref name="r218" /> Lo Reialme Unit sortiguèt de l'UE lo 31 de genièr de 2020. === Govèrn local === [[Fichièr:Cunningham House, Irvine.jpg|thumb|Cunninghame House a Irvine, North Ayrshire, sèti del conselh de North Ayrshire]] Escòcia a 32 zònas de conselh a un sol nivèl,<ref name="r220">[http://www.opsi.gov.uk/acts/acts1994/Ukpga_19940039_en_1.htm "Local Government etc. (Scotland) Act 1994"] Office of Public Sector Information. Retrieved 26 September 2007.</ref> creadas en 1996, que lors conselhs fornisson totes los servicis locals. Los conselhièrs son elegits cada cinc ans; lo cap del conselh ven generalament del partit mai grand, e un cap civic (''provost'' o ''lord provost'') presidís las reünions e a de foncions ceremonialas.<ref name="r221">"Local authorities: factsheet", www.gov.scot, http://www.gov.scot/publications/local-authorities-factsheet/</ref> Los conselhs de comunautat son d'organismes informals per de zònas mai pichonas.<ref name="r222">"Scotland – Office for National Statistics", www.ons.gov.uk, https://www.ons.gov.uk/methodology/geography/ukgeographies/administrativegeography/scotland</ref> Police Scotland e lo Scottish Fire and Rescue Service cobrisson tot lo país. Los organismes de santat, de pòsta e de glèisa utilizan lors pròprias subdivisions ancianas. Escòcia a uèch ciutats: Aberdeen, Dundee, Dunfermline, Edimborg, Glasgow, Inverness, Perth e Stirling.<ref name="r223">"UK Cities", Dca.gov.uk, http://www.dca.gov.uk/constitution/city/citygj.htm</ref> Lo monarca acòrda l'estatut de ciutat per letras patentas.<ref name="r224">"City status", Dca.gov.uk, http://www.dca.gov.uk/constitution/city/cityhome.htm</ref> === Fòrças armadas === [[Fichièr:Eurofighter Typhoon, ZK312 (19451923880).jpg|thumb|Un Typhoon FGR4 amb las marcas de l'esquadron n° 6 a RAF Lossiemouth]] Las fòrças armadas d'Escòcia son las Fòrças armadas britanicas; environ 3,3 miliards de £ de las despensas de defensa del Reialme Unit èran atribuïblas a Escòcia en 2018–2019.<ref name="r225">Scottish Government, "Government Expenditure & Review 2018-19", www.gov.scot, https://www.gov.scot/binaries/content/documents/govscot/publications/statistics/2019/08/government-expenditure-revenue-scotland-gers/documents/government-expenditure-revenue-scotland-2018-19/government-expenditure-revenue-scotland-2018-19/govscot%3Adocument/government-expenditure-revenue-scotland-2018-19.pdf?forceDownload=true</ref> Aprèp l'union de 1707 l'Armada escocesa e la Marina reiala escocesa se fondèron amb lors omològas anglesas dins la British Army e la Royal Navy.<ref name="r226">Williams, Noel T. St John, "Redcoats and courtesans: the birth of the British Army (1660–1690)", 1 January 1994, pp. 1–2, ISBN 9781857530971, https://books.google.com/books?id=zDxnAAAAMAAJ&q=%22british+army%22+1660</ref><ref name="r227">Walton, Clifford, "History of the British Standing Army. A.D. 1660 to 1700", 1 January 1894, p. [https://archive.org/details/historybritishs00waltgoog/page/n42 16], https://archive.org/details/historybritishs00waltgoog</ref> Los Atholl Highlanders, l'unica armada privada legala que demòra en Euròpa, demorèron fòra de las Fòrças armadas britanicas.<ref name="r228">Atholl Estates, "Atholl Highlanders", www.atholl-estates.co.uk, https://atholl-estates.co.uk/blair-castle/atholl-highlanders/</ref> Entre los regiments escoceses i a los Scots Guards, los Royal Scots Dragoon Guards e lo regiment de resèrva 154 (Scottish) Regiment RLC. En 2006, segon lo libre blanc ''Delivering Security in a Changing World'', los regiments d'infantariá escoceses se fondèron dins lo Royal Regiment of Scotland.<ref name="r229">The British Army, "Royal Regiment of Scotland", www.army.mod.uk, https://www.army.mod.uk/who-we-are/corps-regiments-and-units/infantry/royal-regiment-of-scotland/#:~:text=The%20Royal%20Regiment%20of%20Scotland%20was%20formed%20in%202006%20through,those%20regiments%20that%20formed%20us.</ref> Aprèp la Strategic Defence and Security Review de 2010, la Division escocesa intrèt en 2017 dins la Division escocesa, galesa e irlandesa; abans, l'infantariá escocesa formava una Brigada de las Lowlands e una Brigada de las Highlands.<ref name="r230">The Telegraph, "Army to merge Scottish brigades", www.telegraph.co.uk, 7 May 2001, https://www.telegraph.co.uk/news/uknews/1329420/Army-to-merge-Scottish-brigades.html</ref> A causa de son relèu e de son isolament, Escòcia alberga fòrça sites de defensa sensibles.<ref name="r231">The large number of military bases in Scotland led some to use the euphemism "Fortress Scotland". See Spaven, Malcolm (1983) ''Fortress Scotland''. London. Pluto Press in association with Scottish CND.</ref><ref name="r232">"Pensioner, 94, in nuclear protest", BBC News Online, 16 December 2006, https://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/scotland/6186213.stm</ref><ref name="r233">"Reprieve for RAF Lossiemouth base", News.bbc.co.uk, https://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/scotland/4083933.stm</ref> De 1960 a 1991 lo Holy Loch foguèt una basa de sosmarins Polaris estatsunidencs.<ref name="r234">"Dunoon and the US Navy", Argyllonline.co.uk, http://www.argyllonline.co.uk/places/dunoon-cowal/dunoon-and-the-us-navy</ref> La basa navala HM Naval Base Clyde, a 40 km (25 milas) al nòrd-oèst de Glasgow, alberga los quatre sosmarins Trident de la dissuasion nucleara britanica. Scapa Flow foguèt la basa principala de la Royal Navy al sègle XX.<ref name="r235">Angus Konstam, ''Scapa Flow: The Defences of Britain's Great Fleet Anchorage 1914–45'' (2009).</ref> En 1961 los Estats Units despleguèron de sosmarins Polaris al Holy Loch malgrat las protestacions de la CND; la Royal Navy l'acceptèt per obténer sos pròpris sosmarins Polaris (1963), basats a la basa navala agrandida de Faslane, sul Gare Loch. La primièra patrolha Trident se faguèt en 1994; la basa estatsunidenca barrèt a la fin de la Guèrra freja.<ref name="r236">Andrew Marr, ''A History of Modern Britain'' (2009), p. 211.</ref> RAF Lossiemouth, en Moray, l'unica basa de primièra linha de la RAF en Escòcia e la basa de caça mai septentrionala del Reialme Unit, alberga quatre esquadrons d'Eurofighter Typhoon, tres esquadrons de Poseidon MRA1 e un esquadron del RAF Regiment.<ref name="r237">Royal Air Force, "RAF Lossiemouth", www.raf.mod.uk, https://www.raf.mod.uk/our-organisation/stations/raf-lossiemouth/#:~:text=RAF%20Lossiemouth%20in%20Moray%2C%20north,and%20an%20RAF%20Regiment%20squadron.</ref> Quatre esquadrons de la RAF Reserve son en Escòcia: lo 612, lo 2622 (Highland) e lo 602 a Glasgow, e lo 603 a Edimborg.<ref name="r238">"The Royal Air Force in Scotland", Delivering for Scotland, https://www.deliveringforscotland.gov.uk/security/the-royal-air-force-in-scotland/</ref> === Dreit e òrdre public === [[Fichièr:Parliament Square, Edinburgh facing east.jpg|thumb|Parliament House a Edimborg, ancian Parlament d'Escòcia, alberga uèi las Cortes Suprèmas d'Escòcia]] Lo dreit escocés ven del dreit roman,<ref name="r239">The University of Edinburgh School of Law, "History of the Faculty of Law", http://www.law.ed.ac.uk/history/chpt4.aspx</ref> e combina un dreit civil non codificat (eissit del ''Corpus Juris Civilis'') e lo dreit comun medieval. Lo tractat d'Union de 1707 garentiguèt un sistèma juridic separat d'aquel d'Anglatèrra e del País de Galas.<ref name="r240">The Articles: legal and miscellaneous, UK Parliament House of Lords (2007). "Article 19: The Scottish legal system and its courts were to remain unchanged":House of Lords, "Act of Union 1707", http://www.parliament.uk/actofunion/04_05_legal.html</ref> Abans 1611 i aviá de sistèmas regionals, coma lo dreit udal (ancian dreit nòrdic) en Òrcadas e Shetland; lo dreit celtic (brehon) subrevisquèt dins las Highlands fins als ans 1800.<ref name="r241">"Law and institutions, Gaelic" & "Law and lawyers" in M. Lynch (ed.), ''The Oxford Companion to Scottish History'', (Oxford, 2001), pp. 381–382 & 382–386. Udal Law remains relevant to land law in Orkney and Shetland: Law Society of Scotland, "A General History of Scots Law (20th century)", http://www.lawscot.org.uk/uploads/Ad-Hoc/AGeneralHistoryofScotsLaw_20thCentury.pdf</ref> Los tribunals escoceses son civils, penals e eraldics. La cort civila suprèma es la Court of Session, amb apèl a la Cort Suprèma del Reialme Unit (abans lo 1èr d'octòbre de 2009, la Cambra dels Lòrds). La High Court of Justiciary es la cort penala suprèma. La Court of Session sièja a Parliament House, Edimborg, l'ancian Parlament d'Escòcia; la High Court of Justiciary e la cort suprèma d'apèl son sul Lawnmarket. Los 49 tribunals de sheriff jutjan la màger part dels afars civils e penals.<ref name="r242">[http://www.scotcourts.gov.uk/locations/index.asp "Court Information"] www.scotcourts.gov.uk. Retrieved 26 September 207.</ref> Los tribunals de districte (dempuèi 1975) pels afars menors foguèron remplaçats per de tribunals de jutges de patz en 2008–2010. Pendent tres sègles lo dreit escocés foguèt l'unic sistèma juridic nacional sens parlament, fins al Parlament escocés de 1999.<ref name="r198" /> Los procèsses penals escoceses an tres verdictes: «colpable», «non colpable» e «''not proven''» (non provat).<ref name="r243">The Times, "The case for keeping 'not proven' verdict", Timesonline.co.uk, http://www.timesonline.co.uk/tol/news/uk/scotland/article431121.ece?token=null&offset=0&page=1</ref> Los dos acquitaments empachan normalament un novèl procès (''double jeopardy''), levat en cas de pròvas decisivas novèlas, d'una confession posteriora o de pròva que l'acquitament foguèt obtengut en corrompent la justícia. Las jurias penalas an 15 membres, tres de mai que de costuma alhors.<ref name="r244">The Scotsman, "Scotland's unique 15-strong juries will not be abolished", www.scotsman.com, 11 May 2009, http://www.scotsman.com/news/politics/scotland-s-unique-15-strong-juries-will-not-be-abolished-1-1037747</ref> [[Fichièr:The High Court, Glasgow (geograph 6643274).jpg|thumb|Los Justiciary Buildings de Glasgow, que foncionan coma partida de la High Court of Justiciary amb d'installacions semblablas a Edimborg e Aberdeen]] Lo Lord Advocate es lo cap juridic del Govèrn escocés e de la Corona en Escòcia, cap de las prosecucions penalas e de las enquèstas sus las mòrts, e conselhièr juridic principal del govèrn.<ref name="r245">Scottish Government, "Lord Advocate", www.gov.scot, 16 August 2021, https://www.gov.scot/about/who-runs-government/cabinet-and-ministers/lord-advocate/</ref> Totas las prosecucions sus acte d'acusacion son menadas pel Crown Office and Procurator Fiscal Service al nom del Lord Advocate.<ref name="r245" /> Lo Lord Advocate es un dels Grands Oficièrs d'Estat d'Escòcia. Dorothy Bain, designada per Nicola Sturgeon, l'ocupa dempuèi junh de 2021,<ref name="r246">Scottish Government, "Rt Hon Dorothy Bain KC", www.gov.scot, https://www.gov.scot/about/who-runs-government/cabinet-and-ministers/dorothy-bain-qc/</ref> ajudada pel Solicitor General per Escòcia.<ref name="r247">Scottish Government, "Solicitor General", www.gov.scot, https://www.gov.scot/about/who-runs-government/cabinet-and-ministers/solicitor-general/</ref> Police Scotland es una fòrça unica dempuèi 2013. Lo Scottish Prison Service gerís de presons que gardan mai de 8 500 presonièrs,<ref name="r248">Scottish Prison Service, "Prisoner Population", www.sps.gov.uk, http://www.sps.gov.uk/default.aspx?documentid=7811a7f1-6c61-4667-a12c-f102bbf5b808</ref> jos l'autoritat del secretari de Cabinet a la Justícia. == Economia == [[Fichièr:Skyline of Edinburgh.jpg|thumb|Edimborg, 13en centre financièr del mond e 4en d'Euròpa en 2020]] Escòcia a una economia mixta e dobèrta de tipe occidental e es lo centre financièr mai grand del Reialme Unit fòra de Londres.<ref name="r249">Union Media, "Scotland retains status as the UK's second largest international financial hub", Scottish Business News, 5 September 2023, https://scottishbusinessnews.net/scotland-retains-status-as-the-uks-second-largest-international-financial-hub/</ref> Edimborg alberga Lloyds Banking Group, la Bank of Scotland, la Royal Bank of Scotland e Standard Life;<ref name="r250">Scottish Development International, "Financial services and fintech", www.sdi.co.uk, https://www.sdi.co.uk/business-in-scotland/find-your-industry/digital-and-technology-industries/financial-services-and-fintech</ref> èra 15a a l'indici dels centres financièrs mondials en 2007<ref name="r251">"Scots cities slide down chart of the world's top financial centres", The Scotsman, 20 March 2012, https://www.scotsman.com/business/scots-cities-slide-down-chart-of-the-worlds-top-financial-centres-1638036#:~:text=Edinburgh's%20fortunes%20as%20a%20world,Index%20(GFCI)%20in%202007.</ref> e 33a al mond (10a en Euròpa) en 2024. Glasgow èra 42a en 2024.<ref name="r252">"Scottish cities rise in Global Financial Centres Index as industry reports 13,000 new jobs", Scottish Financial Enterprise (SFE), https://www.sfe.org.uk/news-database/scottish-cities-rise-in-global-financial-centres-index-as-industry-reports-13000-new-jobsnbsp</ref> Escòcia es entre las 10 primièras regions europèas per l'investiment estrangièr dirècte.<ref name="r253">"Scotland's sustainable and inclusive economy", www.sdi.co.uk, https://www.sdi.co.uk/business-in-scotland/sustainable-economy</ref> [[Fichièr:Distillery-gates.jpg|thumb|Produccion de whisky escocés a la destillariá de Bruichladdich]] Lo PIB de 2024, comprés lo petròli e lo gas offshore, èra d'environ 223,4 miliards de £.<ref name="r254">"GDP in nominal terms", www.gov.scot, https://www.gov.scot/publications/gdp-quarterly-national-accounts-2024-q4/pages/gdp-in-nominal-terms/</ref> Las exportacions de bens e de servicis, levat lo comèrci intèrne al Reialme Unit, èran de 50,1 miliards de £ en 2021.<ref name="r255">Tuck, Helen, "International trade in UK nations, regions and cities: 2021", Office for National Statistics, 28 June 2023, https://www.ons.gov.uk/businessindustryandtrade/internationaltrade/bulletins/internationaltradeinuknationsregionsandcities/2021</ref> Exportacions principalas de bens: combustibles minerals, maquinas e materials de transpòrt, bevendas e tabat.<ref name="r256">HM Revenue and Customs, "UK Regional Trade in Goods Statistics", UK Trade Info, 14 December 2023, https://www.uktradeinfo.com/media/uainztpl/rts-q3-2023.xlsx</ref> Mercats mai grands per los bens: los Païses Basses (6,9 miliards de £), los Estats Units (4,0 miliards), Irlanda (2,8 miliards), Alemanha (2,8 miliards), França (2,3 miliards) e China (0,8 miliard);<ref name="r257">"Goods exports by destination", www.gov.scot, https://www.gov.scot/publications/scotlands-international-goods-trade-quarter-3-2023/pages/goods-exports-by-destination/</ref> lo mercat internacional mai grand es l'Union Europèa.<ref name="r258">McKee, Ivan, "Scotland and Poland: European partners", Scotland's Economy, 23 January 2019, https://blogs.gov.scot/scotlands-economy/2019/01/23/scotland-and-poland-european-partners/</ref><ref name="r259">"SCOTLAND'S TRADE POSITION AND PERFORMANCE", Scottish Enterprise, https://www.scottish-enterprise.com/media/o0nbozgp/scotland-s-trade-position-and-performance.pdf</ref> Las exportacions de whisky escocés raportèron 5,4 miliards de £ en 2024; lo whisky representava 74 % de las exportacions escocesas d'alimentacion e de bevendas en 2023 e sosten mai de 41 000 emplecs.<ref name="r260">"Facts & Figures", Scotch Whisky Association, https://www.scotch-whisky.org.uk/industry-insights/facts-figures/#:~:text=There%20are%2043%20bottles%20of,popular%20tourist%20attraction%20in%20Scotland</ref> Entre las entrepresas conegudas a l'escala internacionala i a Rockstar North (jòcs), Pringle of Scotland e Lyle & Scott (mòda), A.G. Barr (bevendas), Alexander Dennis (autobuses), Stagecoach Group (transpòrt), Tunnock's (confisariá) e Johnnie Walker (whisky). [[Fichièr:Beryl alpha from air.jpg|thumb|Extraccion de petròli dins las aigas escocesas de la mar del Nòrd]] A partir de la Revolucion industriala Escòcia foguèt un cap de fila mondial de l'industria manufacturièra,<ref name="r261">"Scotland profile", BBC News, 17 October 2012, https://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/country_profiles/7219799.stm</ref> que daissèt una produccion variada, dels teissuts, del whisky e del shortbread fins als motors de reaccion, als autobuses, als logicials e a la gestion d'investiments.<ref name="r262">"Scottish Goods and Services", Scotland, https://www.scotland.org/business/goods-and-services</ref> Coma dins las autras economias avançadas, l'industria e l'extraccion an declinat e los servicis son uèi lo sector mai grand.<ref name="r263">gov.scot, "Financial and Business Services", Scotland: a trading nation, 1 May 2019, https://www.gov.scot/publications/scotland-a-trading-nation/sectors/financial-and-business-services</ref> L'industria pesuga (construccion navala de Glasgow, carbon, acièr) dominava abans; lo petròli de la mar del Nòrd es un emplegaire màger dempuèi los ans 1970, sustot al nòrd-èst. Aprèp la desindustrializacion dels ans 1970–1980, los sectors principals son l'agricultura, la silvicultura, la pesca, l'industria, la construccion, lo petròli e lo gas, las sciéncias, la tecnologia, los servicis financièrs, l'alimentacion e las bevendas e lo torisme; l'espaci, las energias renovelablas e la tecnologia financièra son de sectors en desvolopament.<ref name="r264">"Key Sectors | Scotland.org", Scotland, https://www.scotland.org/business/key-sectors</ref> La zòna de pesca d'Escòcia es la quatrena mai granda d'Euròpa.<ref name="r265">"SCOTLAND'S PLACE IN EUROPE: People, Jobs and Investment", Scottish Government, https://www.cdn.ac.uk/wp-content/uploads/2018/01/Scotlands-place-in-Europe.pdf</ref> La Scottish National Investment Bank, fondada en 2020 amb 2 miliards de £ d'argent public, finança de projèctes comercials per atraire d'investiments privats.<ref name="r266">BBC News, "Scotland's national investment bank launches", 23 November 2020, https://www.bbc.co.uk/news/uk-scotland-scotland-business-55035520</ref> === Torisme === [[Fichièr:Horses' heads in the clouds - geograph.org.uk (cropped for SCO Portal).jpg|thumb|The Kelpies, una atraccion màger de Falkirk]] Lo torisme e los eveniments internacionals son un sector clau:<ref name="r267">"Tourism and events", www.gov.scot, https://www.gov.scot/policies/tourism-and-events/</ref> mai de 245 000 emplecs e 10,8 miliards de £ en 2023, 6 % de l'economia.<ref name="r268">Davidson, Shongah, "Industry Update: Driving the visitor economy | Scottish Tourism Alliance", Scottish Tourism Alliance, 12 May 2025, https://scottishtourismalliance.co.uk/industry-update-driving-the-visitor-economy/#:~:text=In%202023%2C%20visitor%20spend%20was%20worth%20£10.8,these%20areas%20in%20the%20past%2012%20months.</ref> Entre las atraccions principalas i a lo castèl d'Edimborg, lo Musèu Nacional d'Escòcia, lo centre de visitaires de Culloden, lo zoo d'Edimborg, lo castèl de Stirling e lo castèl d'Urquhart;<ref name="r269">"Visitor Attractions Performance I VisitScotland.org", www.visitscotland.org, https://www.visitscotland.org/research-insights/about-our-industry/visitor-attractions</ref> lo castèl d'Edimborg e lo Musèu Nacional aguèron caduns mai de 2 milions de visitaires en 2017.<ref name="r270">"Chapter 2: The Value of Visitors to Scotland[4]", www.gov.scot, https://www.gov.scot/publications/tourism-scotland-economic-contribution-sector/pages/3/</ref> VisitScotland, creada pel Tourist Boards (Scotland) Act 2006, es l'agéncia governamentala del torisme.<ref name="r267" /> Un sondatge de 2023 classèt lo païsatge d'Escòcia 7en sus 60 païses.<ref name="r271">"Scotland's international reputation grows", www.gov.scot, https://www.gov.scot/news/scotlands-international-reputation-grows/</ref> Mai de 4 milions de personas la visitèron en 2023, 15 % de mai qu'en 2019.<ref name="r272">"Record number of overseas tourists visit Scotland", BBC News, 17 May 2024, https://www.bbc.co.uk/news/articles/cv2rg3rjdvjo</ref> Lo Loch Lomond, The Kelpies e lo legendari monstre del Loch Ness atiran sustot de visitaires nòrd-americans;<ref name="r273">"Tourism rises sharply in Falkirk with almost a million visits in 2024", www.falkirk.gov.uk, https://www.falkirk.gov.uk/news/council/tourism-rises-sharply-in-falkirk-with-almost-a-million-visits-in-2024</ref><ref name="r274">"We came to Scotland to see the Loch Ness Monster", BBC News, 19 May 2023, https://www.bbc.co.uk/news/uk-scotland-scotland-business-65637377</ref> la màger part dels visitaires estrangièrs venon dels Estats Units, d'Alemanha, del Canadà e d'Austràlia.<ref name="r275">"International Visitors | VisitScotland.org", www.visitscotland.org, https://www.visitscotland.org/research-insights/about-our-visitors/international</ref> La còsta, las plajas, los castèls e lo patrimòni fan d'Escòcia una de las destinacions mai popularas d'Euròpa.<ref name="r276">"Visiting Scotland | Scotland.org", Scotland, https://www.scotland.org/visit</ref><ref name="r277">"Why People Choose Scotland I VisitScotland.org", www.visitscotland.org, https://www.visitscotland.org/research-insights/about-our-visitors/why-people-choose-scotland#:~:text=The%20overall%20%22nation%20brand%22%20rank,towards%20and%20familiar%20with%20Scotland.</ref> Las despensas del torisme internacional èran de 9,7 miliards de £ en 2016.<ref name="r278">"Chapter 2: The Value of Visitors to Scotland[4]", www.gov.scot, https://www.gov.scot/publications/tourism-scotland-economic-contribution-sector/pages/3/#</ref> === Banca e moneda === [[Fichièr:Museum on the mound, Edinburgh (41404375864).jpg|thumb|La Bank of Scotland es una de las bancas mai ancianas del mond, e la primièra banca d'Euròpa qu'estampèt amb succès sos pròpris bilhets]] La Bank of England es la banca centrala del Reialme Unit, mas tres bancas escocesas emeton de bilhets en liura esterlina: la Bank of Scotland, la Royal Bank of Scotland e la Clydesdale Bank. La Bank of Scotland, qu'emet de bilhets dempuèi 1696, foguèt la primièra banca europèa qu'estampèt sa pròpria moneda de papièr e es l'emissor continú mai ancian del mond.<ref name="r279">"Lloyds Banking Group - Bank of Scotland History", www.lloydsbankinggroup.com, https://www.lloydsbankinggroup.com/who-we-are/our-heritage/bank-of-scotland-heritage.html</ref> La Royal Bank of Scotland venguèt la segonda banca d'Euròpa e la cinquena del mond per valor de mercat en 2002,<ref name="r280">"Royal Bank of Scotland Group", Scottish Financial Enterprise (SFE), https://www.sfe.org.uk/members-database/royal-bank-of-scotland-group</ref> mas s'esfondrèt dins la crisi financièra de 2008 e aguèt besonh d'un salvament de 76 miliards de £ pel govèrn del Reialme Unit;<ref name="r281">"RBS collapse: timeline", The Guardian, 12 December 2011, https://www.theguardian.com/business/2011/dec/12/rbs-collapse-timeline</ref> son sèti d'Edimborg afortiguèt lo ròtle financièr de la vila. Abans 2008 Escòcia èra segonda sonque aprèp Londres coma sèti de las 30 bancas mai grandas d'Euròpa.<ref name="r282">"Scottish Financial Enterprise – Financial Industry Overview", http://www.sfe.org.uk/info/overview_scottish_financial_industry</ref><ref name="r283">"Lloyds Bank – About Lloyds Banking Group – TSB", Lloydsbank.com, https://www.lloydsbank.com/about_ltsb/tsb.asp</ref> L'emission de bilhets escoceses es regida pel Banking Act 2009 e las Scottish and Northern Ireland Banknote Regulations 2009.<ref name="r284">"The Bank of England's approach to regulating Scottish and Northern Ireland commercial banknotes", March 2017, https://www.bankofengland.co.uk/-/media/boe/files/banknotes/scottish-northern-ireland/scottish-and-northern-ireland-regime-approach.pdf</ref> Los bilhets escoceses en circulacion en 2013 valián 3,8 miliards de £, garentits per de depauses tenguts per la Bank of England.<ref name="r285">"Scottish Banknotes: The Treasury's Symbolic Hostage in the Independence Debate", The Guardian, https://www.theguardian.com/politics/scottish-independence-blog/2013/apr/22/scottish-independence-banknotes</ref> === Infrastructuras e transpòrts === [[Fichièr:Airport and plane Barra airstrip - geograph.org.uk - 852094.jpg|thumb|L'aeropòrt de Barra, l'unic aeropòrt del mond qu'utiliza una plaja de marèa coma pista]] Escòcia a cinc aeropòrts internacionals amb de vòls cap a Euròpa, America del Nòrd e Asia, e mai de linhas interioras.<ref name="r286">Visit Scotland, "Scotland's Airports & Flights Around The Country", www.visitscotland.com, https://www.visitscotland.com/travel-planning/getting-around/plane</ref> Highlands and Islands Airports gerís onze aeropòrts dins las Highlands, las Òrcadas, Shetland e las illas de l'Oèst, sustot per de vòls corts de servici public; l'aeropòrt d'Inverness servís tanben lo Reialme Unit e l'Euròpa continentala.<ref name="r287">Highlands and Islands Airport Limited, "Destinations from Inverness Airport", www.hial.co.uk, https://www.hial.co.uk/inverness-airport/destinations-5/1</ref> L'aeropòrt d'Edimborg es lo mai frequentat (mai de 13 milions de passatgièrs en 2017) e lo 6en del Reialme Unit.<ref name="r288">"Datasets – UK Civil Aviation Authority", Caa.co.uk, https://www.caa.co.uk/Data-and-analysis/UK-aviation-market/Airports/Datasets</ref> Loganair, «la companhiá aeriana d'Escòcia», es basada a l'aeropòrt de Glasgow.<ref name="r289">Isle of Man Government, "Loganair to link Scotland's capital with the Isle of Man", www.gov.im, https://www.gov.im/news/2017/mar/31/loganair-to-link-scotlands-capital-with-the-isle-of-man/</ref> Network Rail es proprietària de l'infrastructura ferroviària; lo Govèrn escocés fixa l'estrategia e lo finançament del camin de fèrre.<ref name="r290">[https://web.archive.org/web/20050722065527/http://www.rail-reg.gov.uk/upload/pdf/238.pdf "Disaggregating Network Rail's expenditure and revenue allowance and future price control framework: a consultation (June 2005)"] Office of Rail Regulation. Retrieved 2 November 2007.</ref> La ret a 359 estacions e environ 2760 km de vias;<ref name="r291">Transport Scotland, "Scottish Transport Statistics No 38: 2019 Edition Chapter 7: Rail Services", Transport.gov.scot, 18 March 2020, https://www.transport.gov.scot/publication/scottish-transport-statistics-no-38-2019-edition/chapter-7-rail-services</ref> ScotRail transportèt 64 milions de passatgièrs en 2022–23.<ref name="r292">"Scottish Transport Statistics 2023 Rail", transport.gov.scot, https://www.transport.gov.scot/media/ahohoblv/chapter-7-rail-transport-scottish-transport-statistics-2023.pdf</ref> Transport Scotland, creat lo 1èr de genièr de 2006, reglamenta lo camin de fèrre e mena los grands projèctes.<ref name="r293">Transport in Scotland, "Corporate: Freedom of Information Publication Scheme", http://www.transportscotland.gov.uk/corporate/freedom-information-publication-scheme/freedom-information-publication-scheme</ref> Per Scottish Rail Holdings, passèt ScotRail jos proprietat publica en abril de 2022<ref name="r294">"ScotRail goes back into public ownership", BBC News, 1 April 2022, https://www.bbc.co.uk/news/uk-scotland-60842268</ref> e lo Caledonian Sleeper en junh de 2023.<ref name="r295">Transport Scotland, "Caledonian Sleeper to be delivered by the Scottish Government", 2 March 2023, https://www.transport.gov.scot/news/caledonian-sleeper-to-be-delivered-by-the-scottish-government/</ref> Lo mètro de Glasgow, dobèrt lo 14 de decembre de 1896, es l'unic mètro d'Escòcia e lo tresen mai ancian del mond aprèp Budapèst e Londres; Strathclyde Partnership for Transport lo gerís.<ref name="r296">Strathclyde Partnership for Transport, "Celebrating 125 years of Subway", www.spt.co.uk, https://www.spt.co.uk/125/</ref> Transport Scotland gerís las autorotas e las rotas principalas; las autoritats localas gerisson las autras rotas. De ferris religan lo continent e las illas. Caledonian MacBrayne, proprietat de l'estat, servís las Ebridas Interioras e Exterioras;<ref name="r297">Traveline Scotland, "Ferry operators", www.travelinescotland.com, https://www.travelinescotland.com/ferry-operators</ref><ref name="r298">CalMac Ferries, "Scotland's west coast ferry seascape", www.calmac.co.uk, https://www.calmac.co.uk/article/5655/Scotlands-west-coast-ferry-seascape#:~:text=They%20are%20a%20company%20wholly%20owned%20by%20the%20Scottish%20Government.&text=CalMac%20Ferries%20Ltd%20is%20a,service%20provider%20David%20MacBrayne%20Ltd.</ref> Serco servís las illas del Nòrd; mantuna companhiá religa lo sud-oèst d'Escòcia e Irlanda del Nòrd.<ref name="r299">Direct Ferries, "Ferries from Northern Ireland to Scotland", www.directferries.co.uk, https://www.directferries.co.uk/ferries_from_northern_ireland_to_scotland.htm#:~:text=There%20are%202%20ferry%20routes,which%20runs%205%20times%20daily.</ref> DFDS Seaways faguèt rotlar un ferri de mercandisas Rosyth–Zeebrugge fins a qu'un fuòc damatgèt son batèl;<ref name="r300">"Ferry freight service axed after fire", Bbc.co.uk, 23 April 2018, https://www.bbc.com/news/uk-scotland-edinburgh-east-fife-43864813</ref> un servici de passatgièrs foncionèt de 2002 a 2010.<ref name="r301">"Passenger ferry service to stop", Bbc.co.uk, 20 August 2010, https://www.bbc.com/news/uk-scotland-edinburgh-east-fife-11041554</ref> === Sciéncia, tecnologia e energia === [[Fichièr:Synthetic Production of Penicillin TR1468 crop.jpg|thumb|Sir Alexander Fleming, descobridor de la primièra substància antibiotica largament eficaça del mond, la penicillina]] L'energia d'Escòcia ven de las energias renovelablas (61,8 %), del nuclear (25,7 %) e dels combustibles fossils (10,9 %).<ref name="r302">"Quarterly energy statistics bulletins", www.gov.scot, http://www.gov.scot/publications/quarterly-energy-statistics-bulletins</ref> Lo parc eolian de Whitelee es lo parc eolian terrèstre mai grand del Reialme Unit e foguèt un temps lo mai grand d'Euròpa.<ref name="r303">Iberdrola, "Whitelee wind farm in Scotland", iberdrola.com, https://www.iberdrola.com/about-us/what-we-do/onshore-wind-energy/-whitelee-onshore-wind-farm#:~:text=Whitelee%2C%20with%20215%20turbines%20in,period%20the%20largest%20in%20Europe.</ref> L'energia de las marèas es en desvolopament; MeyGen, al nòrd, seriá lo projècte de corrent de marèa mai grand del mond.<ref name="r304">Dickie, Mure, "Scotland unveils world's largest tidal stream power project", ft.com, 12 September 2016, https://www.ft.com/content/d197308a-7826-11e6-97ae-647294649b28</ref> Exportacions deduchas, 98,6 % de l'electricitat consumida èra renovelabla.<ref name="r302" /> D'octòbre de 2021 a setembre de 2022, 63,1 % de l'electricitat producha èra renovelabla, 83,6 % de bas carbòni e 14,5 % fossila.<ref name="r305">"Scottish Energy Statistics Hub: Proportion of electricity consumption by fuel", scotland.shinyapps.io, https://scotland.shinyapps.io/Energy/?Section=RenLowCarbon&Subsection=RenElec&Chart=ElecConsumptionFuel</ref> L'objectiu es que 50 % de l'energia de la calor, dels transpòrts e de l'electricitat venga de las renovelablas d'aicí a 2030.<ref name="r306">"The future of energy in Scotland: Scottish energy strategy", Gov.scot, https://www.gov.scot/publications/scottish-energy-strategy-future-energy-scotland-9781788515276/pages/5</ref> En 2022 las renovelablas produguèron l'equivalent de 113 % del consum d'electricitat, un record.<ref name="r307">Scottish Government, "Record renewable energy output", www.gov.scot, https://www.gov.scot/news/record-renewable-energy-output/</ref> D'invencions escocesas coma la television, lo telefòn, lo refrigerador, l'escàner IRM, los comuns amb cassa d'aiga e la maquina a vapor son atribuïdas a las universitats d'Escòcia, a sas escòlas parroquialas e a l'engatjament de l'Illuminisme per l'educacion.<ref name="r308">Live Breathe Scotland, "Scottish Inventions", https://www.livebreathescotland.com/scottish-inventions/</ref> Alexander Fleming descobriguèt la penicillina, lo primièr antibiotic largament eficaç, e ganhèt lo prèmi Nobel de fisiologia o medecina de 1945.<ref name="r309">The Nobel Foundation, "Alexander Fleming Biography", Les Prix Nobel, 1945, http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1945/fleming.html</ref><ref name="r310">Hugh, T. B., "Howard Florey, Alexander Fleming and the fairy tale of penicillin", The Medical Journal of Australia, 2002, pp. 52–53; author 53 53</ref><ref name="r311">Cruickshank, Robert, "Sir Alexander Fleming, F.R.S", Nature, 1955, pp. 355–6</ref> La ròda de Falkirk es l'unic elevador de batèls rotatiu del mond e la Glasgow Tower l'estructura autoportanta entièrament rotativa mai nauta.<ref name="r312">Scottish Canals, "The Falkirk Wheel", https://www.scottishcanals.co.uk/visit/canals/visit-the-forth-clyde-canal/attractions/the-falkirk-wheel</ref><ref name="r313">Glasgow Science Centre, "Glasgow Tower", https://www.glasgowsciencecentre.org/discover/our-experiences/glasgow-tower</ref> L'industria espaciala d'Escòcia es en tèsta per la tecnologia espaciala durabla;<ref name="r314">"The Scottish Space Cluster Executive Summary May 2020", https://londoneconomics.co.uk/wp-content/uploads/2020/05/LE-SE-Scottish-Space-Cluster-EXECUTIVE-SUMMARY-FINAL-Issue-4-S2C110520.pdf</ref><ref name="r315">Scottish Development International, "Space technology industry in Scotland", Sdi.co.uk, https://www.sdi.co.uk/business-in-scotland/find-your-industry/digital-and-technology-industries/space-tech</ref> la UK Space Agency comptava 173 entrepresas espacialas en mai de 2021,<ref name="r316">"More than 3,000 jobs created as space sector grows across the UK", GOV.UK, 19 May 2021, https://www.gov.uk/government/news/more-than-3000-jobs-created-as-space-sector-grows-across-the-uk</ref> entre las qualas de fabricants de veïculs espacials, de provesidors d'aviada, d'analistas de donadas e d'organismes de recèrca.<ref name="r317">"Boldly going towards the new age of space", HeraldScotland, 20 February 2021, https://www.heraldscotland.com/news/19104939.boldly-going-towards-new-age-space/</ref> Lo sector deuriá raportar 2 miliards de £ d'aicí a 2030<ref name="r314" /> e a gaireben un emplec espacial britanic sus cinc.<ref name="r318">"Manufacturing: Space sector - gov.scot", www.gov.scot, https://www.gov.scot/policies/manufacturing/space-sector/</ref> Dos espaciopòrts son previstes: Sutherland e SaxaVord.<ref name="r319">Carrell, Severin, "Rocket men: locals divided over plans for UK's first spaceport", The Guardian, 16 July 2018, https://www.theguardian.com/science/2018/jul/16/rocket-men-locals-divided-over-plans-for-uks-first-spaceport</ref> L'Astronòm Reial per Escòcia, creat en 1834, es uèi un títol onorific per un astronòm eminent e promotor de la sciéncia publica.<ref name="r320">"Expert is first female Astronomer Royal for Scotland | Research and innovation", The University of Edinburgh, 27 May 2021, https://www.ed.ac.uk/research-innovation/latest-research-news/expert-first-female-astronomer-royal-for-scotland</ref> == Demografia == === Populacion === [[Fichièr:Scotland population cartogram.svg|thumb|Cartograma de la populacion d'Escòcia. La talha dels conselhs es proporcionala a lor populacion.]] Dins los ans 1820 fòrça Escoceses, sustot de las pauras Highlands, emigrèron en Austràlia, als Estats Units e al Canadà.<ref name="r321">National Library of Scotland, "Emigration", www.nls.uk, https://www.nls.uk/family-history/emigration/</ref> Las Highlands èran l'unica partida de la Bretanha continentala amb de famina recurrenta.<ref name="r322">University of Glasgow, "Poverty, Protest and Politics: Perceptions of the Scottish Highlands in the 1880s", www.gla.ac.uk, https://www.gla.ac.uk/media/Media_792389_smxx.pdf</ref> Pauc d'exportacions, gaireben pas d'industria e la creissença de la populacion metèron en dificultat l'agricultura de subsisténcia. Aqueles problèmas e la cèrca de profièch agricòla causèron las ''Highland Clearances'': d'expulsions massissas quand las tèrras foguèron enclausas, sustot per las fedas. La primièra fasa seguiguèt los cambiaments agricòlas de tota Bretanha; la segonda foguèt causada per la subrepopulacion, la famina de la trufa dins las Highlands e l'esfondrament de las industrias de las guèrras napoleonianas.<ref name="r323">E. Richards, ''The Highland Clearances: People, Landlords and Rural Turmoil'' (2008).</ref> La populacion passèt de 1 608 000 (1801) a 2 889 000 (1851) e 4 472 000 (1901).<ref name="r324">A. K. Cairncross, ''The Scottish Economy: A Statistical Account of Scottish Life by Members of the Staff of Glasgow University'' (Glasgow: Glasgow University Press, 1953), p. 10.</ref> Los emplecs èran insufisents: en 1841–1931 environ 2 milions d'Escoceses emigrèron en America del Nòrd e en Austràlia e 750 000 s'installèron en Anglatèrra.<ref name="r325">R. A. Houston and W. W. Knox, eds, ''The New Penguin History of Scotland'' (Penguin, 2001), p. xxxii.</ref> Dins los ans 1870 la refrigeracion e l'importacion d'anhèl, de moton e de lana faguèron tombar los prèses de las fedas e acabèron l'espelida de l'abalatge ovin.<ref name="r326">Warren, Charles R., "Managing Scotland's environment", 2009, pp. [https://archive.org/details/managingscotland00warr/page/n73 45] ff., 179 ff, ISBN 9780748630639, https://archive.org/details/managingscotland00warr</ref> Escòcia es lo país mens densament poblat del Reialme Unit.<ref name="r327">"Number of people per square kilometer in the United Kingdom in 2023, by region", Statista, https://www.statista.com/statistics/281322/population-density-in-the-uk-by-region/</ref><ref name="r328">"Population estimates for the UK, England, Wales, Scotland and Northern Ireland - Office for National Statistics", www.beta.ons.gov.uk, https://www.beta.ons.gov.uk/peoplepopulationandcommunity/populationandmigration/populationestimates/bulletins/annualmidyearpopulationestimates/mid2023</ref> En agost de 2012 la populacion arribèt a un record de 5,25 milions, perque las naissenças despassavan las mòrts e d'immigrants arribavan; en 2011, 43 700 personas venguèron d'Anglatèrra, del País de Galas e d'Irlanda del Nòrd.<ref name="r329">The Courier, "Scotland's population reaches record of high of 5.25&nbsp;million", 3 August 2012, http://www.thecourier.co.uk/news/scotland-s-population-reaches-record-of-high-of-5-25-million-1.57049</ref> Lo darrièr recensament, en març de 2022, pel Govèrn escocés e los National Records of Scotland,<ref name="r330">"Scotland's Census 2022 - key milestones", https://www.scotlandscensus.gov.uk/about/2022-census/2022-timeline/key-milestones/</ref> comptèt 5 436 600 abitants, lo mai naut de l'istòria, al delà de 5 295 400 (2011)<ref name="r330" /> e 5 062 011 (2001).<ref name="r331">National Records of Scotland, "Scotland's Population at its Highest Ever", 30 April 2015, http://www.nrscotland.gov.uk/news/2015/scotlands-population-at-its-highest-ever</ref> (L'estimacion actuala de l'ONS a mièg an es generada de faiçon dinamica sul wiki d'origina e es pas donada aicí.) Al recensament de 2011, 62 % se declarèron «sonque escoceses», 18 % «escoceses e britanics», 8 % «sonque britanics» e 4 % «sonque d'una autra identitat».<ref name="r332">[http://www.scotlandscensus.gov.uk/news/census-2011-detailed-characteristics-ethnicity-identity-language-and-religion-scotland-%E2%80%93 Census 2011: Detailed characteristics on Ethnicity, Identity, Language and Religion in Scotland – Release 3A] . Scotland Census 2011. Retrieved 20 September 2014.</ref> Escòcia a conegut dempuèi longtemps l'emigracion e l'immigracion. En 2021 environ 41 000 personas immigrèron e 22 100 emigrèron, contra 27 800 e 26 200 en 2002.<ref name="r333">"statistics.gov.scot", statistics.gov.scot, https://statistics.gov.scot/slice?dataset=http://statistics.gov.scot/data/migration-to-and-from-scotland&http://purl.org/linked-data/cube#measureType=http://statistics.gov.scot/def/measure-properties/count&http://purl.org/linked-data/sdmx/2009/dimension</ref> === Urbanizacion === Edimborg es la capitala, mas Glasgow es la vila mai granda, amb un pauc mai de 584 000 abitants; lo Grand Glasgow, gaireben 1,2 milion, a gaireben un quart de la populacion.<ref name="r334">"Did You Know?—Scotland's Cities", Rampantscotland.com, http://rampantscotland.com/know/blknow_cities.htm</ref> La màger part de las vilas e ciutats, entre las qualas Glasgow, Edimborg, Dundee e Perth, son dins la Cintura Centrala; Aberdeen es l'unica vila granda fòra d'aquesta. Las Lowlands albergan 80 % de la populacion, la Cintura Centrala 3,5 milions. Sonque las illas mai grandas e mai accessiblas son encara abitadas, uèi mens de 90. Las Southern Uplands son rurals, dominadas per l'agricultura e la silvicultura.<ref name="r335">Clapperton, C.M. (ed) (1983) ''Scotland: A New Study''. London. David & Charles.</ref><ref name="r336">Miller, J. (2004) ''Inverness''. Edinburgh. Birlinn. ISBN 978-1-84158-296-2</ref> Los problèmas de lotjament a Glasgow e a Edimborg menèron a cinc vilas novèlas en 1947–1966: East Kilbride, Glenrothes, Cumbernauld, Livingston e Irvine.<ref name="r337">"New Towns", Bbc.co.uk, https://www.bbc.co.uk/scotland/education/as/sixties/standard/rural/new_towns.shtml</ref> La zòna de conselh mai poblada es Glasgow City; per la superfícia, Highland. {| class="wikitable" |+ Localitats mai grandas (recensament d'Escòcia de 2022)<ref>National Records of Scotland, "2022 Census population data for localities in Scotland", Scotlandscensus.gov.uk. http://www.scotlandscensus.gov.uk/ods-analyser/jsf/tableView/crosstabTableView.xhtml</ref> ! Reng !! Localitat !! Zòna de conselh !! Populacion |- | 1 || Glasgow || Glasgow City || 632 350 |- | 2 || Edimborg || City of Edinburgh || 506 520 |- | 3 || Aberdeen || Aberdeen || 198 590 |- | 4 || Dundee || Dundee City || 148 210 |- | 5 || Paisley || Renfrewshire || 77 270 |- | 6 || East Kilbride || South Lanarkshire || 75 310 |- | 7 || Livingston || West Lothian || 56 840 |- | 8 || Dunfermline || Fife || 54 990 |- | 9 || Hamilton || South Lanarkshire || 54 480 |- | 10 || Cumbernauld || North Lanarkshire || 50 530 |- | 11 || Kirkcaldy || Fife || 50 370 |- | 12 || Inverness || Highland || 47 790 |- | 13 || Perth || Perth and Kinross || 47 350 |- | 14 || Kilmarnock || East Ayrshire || 46 970 |- | 15 || Ayr || South Ayrshire || 46 260 |- | 16 || Coatbridge || North Lanarkshire || 43 950 |- | 17 || Greenock || Inverclyde || 41 280 |- | 18 || Glenrothes || Fife || 38 360 |- | 19 || Stirling || Stirling || 37 910 |- | 20 || Airdrie || North Lanarkshire || 36 390 |} === Lengas === [[Fichièr:Welcome to Scotland sign on the A1 - geograph.org.uk - 4057371.jpg|thumb|La frontièra entre Anglatèrra e Escòcia, qu'aculhís los viatjaires en anglés e en gaelic escocés]] Escòcia a quatre lengas indigènas: l'anglés, lo scòts,<ref name="r338">[https://www.gov.scot/Topics/ArtsCultureSport/arts/Scots/ScotsLanguagePolicy Scots Language Policy] , Gov.scot, Retrieved 2 October 2014</ref> lo gaelic escocés<ref name="r339">[https://www.gov.scot/Topics/ArtsCultureSport/arts/GaelicLanguage/languageplan Gaelic Language Plan, www.gov.scot] . Retrieved 2 October 2014</ref> e la lenga dels signes britanica.<ref name="r340">Samuel, Harriet, "British Sign Language Week", 4 January 2026, https://commonslibrary.parliament.uk/research-briefings/cdp-2025-0061/</ref> L'anglés estandard escocés forma un cap d'un continuum que lo scòts larg n'es l'autre cap<ref name="r341">Stuart-Smith J. ''Scottish English: Phonology'' in Varieties of English: The British Isles, Kortman & Upton (Eds), Mouton de Gruyter, New York 2008. p. 47</ref> e pòt èsser influenciat pel scòts.<ref name="r342">Stuart-Smith J. ''Scottish English: Phonology'' in Varieties of English: The British Isles, Kortman & Upton (Eds), Mouton de Gruyter, New York 2008. p.48</ref><ref name="r343">Macafee C. ''Scots'' in Encyclopedia of Language and Linguistics, Vol. 11, Elsevier, Oxford, 2005. p. 33</ref> L'anglés de las Highlands es parlat dins las Highlands; lo gaelic es parlat sustot dins las illas de l'Oèst, per una granda part dels abitants. L'usatge de las lengas indigènas autras que l'anglés a declinat dempuèi lo sègle XIX. En 2011, 63 % avián «cap de competéncia en scòts».<ref name="r344">National Records of Scotland, "2022 Census population data for localities in Scotland", Scotlandscensus.gov.uk, http://www.scotlandscensus.gov.uk/ods-analyser/jsf/tableView/crosstabTableView.xhtml</ref> Lo gaelic es utilizat per 1 % de la populacion;<ref name="r345">Kenneth MacKinnon, "A Century on the Census—Gaelic in Twentieth Century Focus", http://www2.arts.gla.ac.uk/SESLL/STELLA/STARN/lang/GAELIC/focus.htm</ref> los locutors passèron de 250 000 en 1881 a 60 000 en 2008.<ref name="r346">"[http://news.scotsman.com/gaelic/Can-TV39s-evolution-ignite-a.4494029.jp Can TV's evolution ignite a Gaelic revolution?] ". ''The Scotsman''. 16 September 2008.</ref> En 2011, 25 000 personas (0,49 %) utilizavan lo gaelic a l'ostal.<ref name="r347">"2011: Gaelic report (part 1)", Scotland's Census, https://www.scotlandscensus.gov.uk/media/cqoji4qx/report_part_1.pdf</ref> Lo sosten oficial creguèt al sègle XXI, de la reconeissença coma lengas minoritàrias fins a l'estatut oficial pel scòts e lo gaelic en 2025.<ref name="r348">"Scottish Languages Bill passed", www.gov.scot, https://www.gov.scot/news/scottish-languages-bill-passed/</ref> Aprèp l'anglés e lo scòts, la lenga mai comuna a l'ostal es lo polonés (environ 1,1 %, 54 000 personas).<ref name="r349">"Scotland's Census at a glance: Languages", Scotland's Census, https://www.scotlandscensus.gov.uk/census-results/at-a-glance/languages/</ref> L'immigracion d'aprèp guèrra creèt de pichonas comunautats sud-asiaticas a Glasgow, a Edimborg e a Dundee.<ref name="r350">"Scotland speaks Urdu", Urdustan.net, http://www.urdustan.net/2004/11/scotland-speaks-urdu.html</ref> En 2011 environ 49 000 Pakistanés formavan lo grop non blanc mai grand.<ref name="r351">Scottish Government, "Ethnic groups, Scotland, 2001 and 2011", 2013, http://www.scotlandscensus.gov.uk/documents/censusresults/release2a/rel2asbtable2.pdf</ref> L'eslargiment de l'UE en 2004 aumentèt la migracion d'Euròpa centrala e orientala; 61 000 Polonés vivián en Escòcia en 2011.<ref name="r351" /><ref name="r352">''The Pole Position'' (6 August 2005). Glasgow. ''Sunday Herald'' newspaper.</ref> Mai de personas d'ascendéncia escocesa vivon a l'estrangièr qu'en Escòcia. Al recensament estatsunidenc de 2000, 9,2 milions d'Americans declarèron una ascendéncia escocesa.<ref name="r353">The [http://factfinder.census.gov/servlet/QTTable?_bm=y&-geo_id=01000US&-qr_name=DEC_2000_SF3_U_QTP13&-ds_name=DEC_2000_SF3_U&-_lang=en&-redoLog=false&-_sse=on US Census 2000] . The [http://factfinder.census.gov/servlet/ADPTable?_bm=y&-geo_id=01000US&-qr_name=ACS_2004_EST_G00_DP2&-ds_name=ACS_2004_EST_G00_&-_lang=en&-_sse=on] American Community Survey 2004 by the US Census Bureau estimates 5,752,571 people claiming Scottish ancestry and 5,323,888 people claiming Scotch-Irish ancestry. "Explore Census Data", http://factfinder.census.gov/servlet/QTTable?_bm=y&-geo_id=01000US&-qr_name=DEC_2000_SF3_U_QTP13&-ds_name=DEC_2000_SF3_U&-_lang=en&-redoLog=false&-_sse=on</ref> Los protestants d'Ulster son sustot d'ascendéncia escocesa de las Lowlands,<ref name="r354">"The Scotch-Irish", American Heritage Magazine, December 1970, http://www.americanheritage.com/articles/magazine/ah/1970/1/1970_1_28.shtml</ref> e mai de 27 milions de descendents dels ''Scots-Irish'' vivon als Estats Units.<ref name="r355">Powells.com, "Born Fighting: How the Scots-Irish Shaped America", 12 August 2009, http://www.powells.com/biblio/1-9780767916899-1</ref><ref name="r356">Nitakeacloserlook.gov.uk, "Scots-Irish By Alister McReynolds, writer and lecturer in Ulster-Scots studies", http://www.nitakeacloserlook.gov.uk/index/american-connections/scots-irish.htm</ref> Los Canadians d'origina escocesa son 4,7 milions.<ref name="r357">"2006 Canadian Census", 12.statcan.ca, 2 April 2008, http://www12.statcan.ca/english/census06/data/highlights/ethnic/pages/Page.cfm?Lang=E&Geo=PR&Code=01&Data=Count&Table=2&StartRec=1&Sort=3&Display=All&CSDFilter=5000</ref> Environ 20 % dels primièrs colons europèus de Nòva Zelanda èran escoceses.<ref name="r358">Linguistic Archaeology: The Scottish Input to New Zealand English Phonology Trudgill et al. Journal of English Linguistics.2003; 31: 103–124</ref> === Religion === [[Fichièr:St Marys Cathedral ,Edinburgh - 20240916182847.jpg|thumb|Catedrala de Santa Maria, Edimborg]] Al recensament de 2022, 51,12 % declarèron cap de religion. Lo crestianisme (38,79 %) es la religion mai granda, sustot la Glèisa d'Escòcia (20,36 %) e lo catolicisme roman (13,3 %).<ref name="r359">"Scotland's Census 2022 - Ethnic group, national identity, language and religion", Scotland's Census, https://www.scotlandscensus.gov.uk/2022-results/scotland-s-census-2022-ethnic-group-national-identity-language-and-religion/</ref> «Cap de religion» foguèt la responsa mai frequenta dins gaireben cada zòna de conselh, levat Na h-Eileanan Siar (Glèisa d'Escòcia, 35,3 %) e Inverclyde (catolics, 33,4 %).<ref name="r359" /> Lo crestianisme domina la vida religiosa dempuèi mai de 1 400 ans.<ref name="r360">L. Alcock, ''Kings and Warriors, Craftsmen and Priests in Northern Britain AD 550–850'' (Edinburgh: Society of Antiquaries of Scotland), ISBN 0-903903-24-5, p. 63.</ref><ref name="r361">Lucas Quensel von Kalben, "The British Church and the Emergence of the Anglo-Saxon Kingdom", in T. Dickinson and D. Griffiths, eds, ''Anglo-Saxon Studies in Archaeology and History, 10: Papers for the 47th Sachsensymposium, York, September 1996'' (Oxford: Oxford University Press, 1999), ISBN 086054138X, p. 93.</ref> Dempuèi la Reforma de 1560 la Glèisa nacionala d'Escòcia (''The Kirk'') es protestanta e reformada; dempuèi 1689 a un govèrn presbiterian independent de l'estat.<ref name="r5" /> Sos membres tombèron just jos 300 000 (5 %) en 2020;<ref name="r362">"Church of Scotland General Assembly 2021 CONGREGATIONAL STATISTICS 2020 Summary Page 75", https://churchofscotland.org.uk/__data/assets/pdf_file/0005/80744/Order-of-Proceedings-2021.pdf</ref><ref name="r363">"Church of Scotland 'struggling to stay alive'", scotsman.com, http://www.scotsman.com/news/politics/top-stories/church-of-scotland-struggling-to-stay-alive-1-3391152</ref><ref name="r364">"Survey indicates 1.5&nbsp;million Scots identify with Church", Churchofscotland.org.uk, http://www.churchofscotland.org.uk/news_and_events/news/archive/articles/survey_indicates_1.5_million_scots_identify_with_church</ref> cada comunautat a una congregacion parroquiala. Los catolics romans (13,3 %) son concentrats dins lo Grand Glasgow e al nòrd-oèst.<ref name="r365">Andrew Collier, "Scotland's Confident Catholics", ''The Tablet'' 10 January 2009, 16.</ref><ref name="r359" /> Lo catolicisme subrevisquèt a la Reforma dins las Highlands e dins d'illas coma Uist e Barra e creguèt amb l'immigracion irlandesa del sègle XIX. Entre las autras glèisas i a la Free Church of Scotland e d'autras brancas presbiterianas; la Glèisa episcopala escocesa es la tresena mai granda.<ref name="r366">"Scottish Episcopal Church could be first in UK to conduct same-sex weddings", Scottish Legal News, 20 May 2016, http://www.scottishlegal.com/2016/05/20/scottish-episcopal-church-could-be-first-in-uk-to-conduct-same-sex-weddings</ref> Las religions minoritàrias comprenon l'islam (2,2 %), l'indoïsme (0,55 %), lo sikhisme, lo budisme e lo judaïsme;<ref name="r359" /><ref name="r367">National Records of Scotland, "Scotland's Census 2011", http://www.scotlandscensus.gov.uk/documents/censusresults/release2a/scotland/KS209SCb.pdf</ref><ref name="r368">General Register Office for Scotland, "Analysis of Religion in the 2001 Census", http://www.gro-gov.scot/press/news2005/analysis-of-religion-in-the-2001-census.html</ref> en 2022, 10 988 personas èran sikhs, 15 501 budistas e 5 847 josievas.<ref name="r369">"Further information on the Jewish and Sikh populations", Scotland's Census, https://www.scotlandscensus.gov.uk/census-blog/further-information-on-the-jewish-and-sikh-populations/</ref> Lo Gudwara Guru Granth Sahib Sikh Sabha de Pollokshields, Glasgow (2013) es lo primièr gurdwara d'Escòcia bastit per aquel usatge.<ref name="r370">"How do you prepare a Sikh temple?", BBC News, https://www.bbc.com/news/av/uk-scotland-22314647</ref> Samyé Ling prèp d'Eskdalemuir (40en anniversari en 2007) es lo monastèri budista mai ancian d'Euròpa occidentala.<ref name="r371">"In the Scottish Lowlands, Europe's first Buddhist monastery turns 40", Buddhistchannel.tv, http://www.buddhistchannel.tv/index.php?id=3,4102,0,0,1,0</ref> La sinagòga de Garnethill de Glasgow (1879), la mai anciana que demòra en Escòcia, alberga lo Scottish Jewish Archives Centre; las comunautats josievas datan de la fin del sègle XVII, amb de congregacions a Edimborg e a Glasgow dempuèi lo començament del sègle XIX.<ref name="r372">"Scottish Jewish Heritage Centre", https://sjhc.org.uk/</ref><ref name="r373">"Exploring Jewish History in Glasgow: Glasgow City Heritage Trust", Glasgow Heritage, https://www.glasgowheritage.org.uk/exploring-jewish-history-in-glasgow/</ref> === Educacion === [[Fichièr:+ 908 wurde St Andrews bereits Bischohfssitz. 13 (cropped).jpg|thumb|Fondada en 1413, l'Universitat de St Andrews es la mai anciana d'Escòcia e una de las mai ancianas del mond]] L'educacion escocesa a totjorn insistit sus l'amplor.<ref name="r374">Scottish Government, "A Guide to Education and Training in Scotland – "the broad education long regarded as characteristic of Scotland"", 17 March 2003, http://www.gov.scot/Publications/2003/03/16743/19914</ref> L'Education Act de 1496 obligava los filhs dels barons e dels proprietaris importants a frequentar las escòlas de gramatica per aprene lo «perfyct Latyne», çò que levèt l'alfabetizacion dins una elita masculina rica.<ref name="r375">P. J. Bawcutt and J. H. Williams, ''A Companion to Medieval Scottish Poetry'' (Woodbridge: Brewer, 2006), ISBN 1-84384-096-0, pp.&nbsp;29–30.</ref> Lo ''First Book of Discipline'' (1560) prevesiá una escòla dins cada parròquia mas podiá pas èsser finançat;<ref name="r376">R. A. Houston, ''Scottish Literacy and the Scottish Identity: Illiteracy and Society in Scotland and Northern England, 1600–1800'' (Cambridge: Cambridge University Press, 2002), ISBN 0-521-89088-8, p. 5.</ref> un acte del Conselh Privat de 1616 l'exigiguèt.<ref name="r377">"School education prior to 1873", Scottish Archive Network, 2010, http://www.scan.org.uk/knowledgebase/topics/education_box1.htm</ref> A la fin del sègle XVII las Lowlands avián una ret d'escòlas parroquialas gaireben completa, mas una granda part de las Highlands aviá pas d'educacion de basa.<ref name="r378">R. Anderson, "The history of Scottish Education pre-1980", in T. G. K. Bryce and W. M. Humes, eds, ''Scottish Education: Post-Devolution'' (Edinburgh: Edinburgh University Press, 2nd edn., 2003), ISBN 0-7486-1625-X, pp.&nbsp;219–228.</ref> L'educacion demorèt a la glèisa fins a l'Education (Scotland) Act de 1872.<ref name="r379">"Schools and schooling" in M. Lynch (ed.), ''The Oxford Companion to Scottish History'', (Oxford, 2001), pp. 561–563.</ref> Lo Govèrn escocés fixa la politica educativa, amb Education Scotland (melhorament de la qualitat) e His Majesty's Inspectorate of Education (inspeccions).<ref name="r380">"Education Scotland &#124; Education Scotland", education.gov.scot, https://education.gov.scot/</ref> Lo ''Curriculum for Excellence'' cobrís las edats de 3 a 18 ans.<ref name="r381">Scottish Government, "Curriculum for Excellence – Aims, Purposes and Principles", http://www.ltscotland.org.uk/curriculumforexcellence/index.asp</ref> Totes los enfants de 3 e 4 ans an una plaça gratuita a l'escòla mairala. L'escòla primària comença a environ 5 ans e dura 7 ans (P1–P7); los escolans passan las National Qualifications de 14 a 18 ans. L'edat de fin d'escolaritat es de 16 ans. Qualques escòlas privadas seguisson lo sistèma anglés del GCSE e dels A-Levels.<ref name="r382">"The Scottish Exam System", http://www.scis.org.uk/genInfo/genInfo_scott_exam.html</ref> Escòcia a quinze universitats, d'unas entre las mai ancianas del mond.<ref name="r383">Carnegie Trust for the Universities of Scotland, "Welcome to the Carnegie Trust for the Universities of Scotland", http://www.carnegie-trust.org/what_we_do.htm</ref><ref name="r384">Scottish Agricultural College, "Understanding Scottish Qualifications", http://www.sac.ac.uk/learning/prospective/international/ireland/IrelandScotsqual</ref> Las quatre universitats ancianas, fondadas abans 1600, son St Andrews, Glasgow, Aberdeen e Edimborg; totas son dins las 200 primièras del classament mondial THE, Edimborg dins las 50 primièras.<ref name="r385">"World University Rankings", Times Higher Education (THE), 20 August 2019, https://www.timeshighereducation.com/world-university-rankings/2020/world-ranking</ref> En 2012 Escòcia aviá mai d'universitats per abitant dins lo top 100 QS que cap d'autra nacion.<ref name="r386">Newsnet Scotland, "Scotland tops global university rankings", 11 September 2012, http://www.newsnetscotland.com/index.php/scottish-news/5813-scotland-tops-global-university-rankings</ref> Amb mens de 0,1 % de la populacion mondiala produsís 1 % de la recèrca publicada; l'ensenhament superior representa 9 % de las exportacions de servicis.<ref name="r387">Scottish Government, "A Framework for Higher Education in Scotland: Higher Education Review Phase 2", 20 March 2003, http://www.gov.scot/Publications/2003/03/16786/20354</ref><ref name="r388">Universities Scotland, "What is higher education?", http://www.universities-scotland.ac.uk/Facts%20and%20Figures/HigherEducation.pdf</ref> Sonque las University Courts pòdon conferir de diplòmas. === Santat === [[Fichièr:View along the access road towards the new Southern General Hospital (geograph 4542089).jpg|thumb|Lo Queen Elizabeth University Hospital de NHS Scotland, a Glasgow. Es lo campus ospitalièr mai grand d'Euròpa.]] Los suènhs de santat son fornits sustot per NHS Scotland, fondat pel National Health Service (Scotland) Act de 1947 (puèi remplaçat per l'Act de 1978) e lançat lo 5 de julhet de 1948 al costat del NHS d'Anglatèrra e del País de Galas. Abans 1948 lo Highlands and Islands Medical Service forniguèt ja de suènhs finançats per l'estat a la mitat del territòri d'Escòcia.<ref name="r389">[http://www.60yearsofnhsscotland.co.uk/history/birth-of-nhs-scotland/highlands-and-islands-medical-service.html Highlands and Islands Medical Service (HIMS)] www.60yearsofnhsscotland.co.uk. Retrieved 28 July 2008.</ref> Las direccions de la santat del Govèrn escocés fixan la politica e lo finançament. NHS Scotland aviá environ 140 000 emplegats en 2014.<ref name="r390">"About the NHS in Scotland", http://www.show.scot.nhs.uk/introduction.aspx</ref> Lo taus de feconditat total es jos lo nivèl de renovèlament de 2,1 (1,73 en 2011).<ref name="r391">Gro-gov.scot, "Scotland's Population 2011: The Registrar General's Annual Review of Demographic Trends 157th Edition", http://www.gro-gov.scot/files2/stats/annual-review-2011/j21285204.htm</ref> La màger part de las naissenças son fòra maridatge (51,3 % en 2012).<ref name="r392">General Register Office for Scotland, "Table Q1: Births, stillbirths, deaths, marriages and civil partnerships, numbers and rates, Scotland, quarterly, 2002 to 2012", http://www.gro-gov.scot/files2/stats/births-marriages-deaths-quarterly/ve-2012-q4-tableq1.pdf</ref> L'esperança de vida en 2012–2014 èra de 77,1 ans pels òmes e de 81,1 per las femnas, la mai bassa dels quatre païses del Reialme Unit.<ref name="r393">National Records of Scotland, "Life Expectancy for Areas within Scotland 2012–2014", 13 October 2015, p. 5, https://www.nrscotland.gov.uk/files//statistics/life-expectancy-areas-in-scotland/12-14/life-exp-in-scotland-2012-to-2014.pdf</ref> Las admissions a l'espital per cancèr passèron de 2 528 (2002) a 2 669 (2012); per las malautiás coronàrias tombèron de 727 a 489.<ref name="r394">[https://statistics.gov.scot/slice?dataset=http%3A%2F%2Fstatistics.gov.scot%2Fdata%2Fhospital-admissions&http%3A%2F%2Fpurl.org%2Flinked-data%2Fcube%23measureType=http%3A%2F%2Fstatistics.gov.scot%2Fdef%2Fmeasure-properties%2Fratio&http%3A%2F%2Fstatistics.gov.scot%2Fdef%2Fdimension%2FadmissionType=http%3A%2F%2Fstatistics.gov.scot%2Fdef%2Fconcept%2Fadmission-type%2Fcancer&http%3A%2F%2Fstatistics.gov.scot%2Fdef%2Fdimension%2Fage=http%3A%2F%2Fstatistics.gov.scot%2Fdef%2Fconcept%2Fage%2Fall&http%3A%2F%2Fstatistics.gov.scot%2Fdef%2Fdimension%2Fgender=http%3A%2F%2Fstatistics.gov.scot%2Fdef%2Fconcept%2Fgender%2Fall Hospital Admissions: a data cube spreadsheet] , Scottish Government</ref> == Cultura == === Patrimòni mondial === [[Fichièr:New Lanark (45324811821).jpg|thumb|New Lanark, un dels sites del patrimòni mondial de l'UNESCO en Escòcia]] Escòcia a sèt sites del patrimòni mondial: St Kilda, la Vila Vièlha e la Vila Nòva d'Edimborg, lo còr neolitic de las Òrcadas, New Lanark, lo mur d'Antonin, lo pont del Forth e lo Flow Country.<ref name="r395">"World Heritage Sites in Scotland", www.historicenvironment.scot, https://www.historicenvironment.scot/advice-and-support/listing-scheduling-and-designations/world-heritage-sites/world-heritage-sites-in-scotland/</ref> Lo Zenith of Iron Age Shetland es candidat a l'UNESCO.<ref name="r396">"The iron age sites seeking world heritage status", BBC News, 10 April 2023, https://www.bbc.co.uk/news/uk-scotland-north-east-orkney-shetland-65231943</ref> Historic Environment Scotland gerís los sites culturals; la direccion de l'environament gerís los sites naturals.<ref name="r397">Historic Environment Scotland, "What is A World Heritage Site?", https://www.historicenvironment.scot/advice-and-support/listing-scheduling-and-designations/world-heritage-sites/what-is-a-world-heritage-site/</ref> === Ligams celtics === Coma nacion celtica, Escòcia participa als eveniments interceltics. Alberga de festenals coma Celtic Connections (Glasgow) e lo Hebridean Celtic Festival (Stornoway). Lo Festival Interceltique de Lorient (Bretanha), lo Pan Celtic Festival (Irlanda) e lo National Celtic Festival (Portarlington, Austràlia) presentan la lenga, la musica e la dança escocesas.<ref name="r398">Celtic Connections, "Celtic connections:Scotland's premier winter music festival", Celtic connections website, 2010, http://www.celticconnections.com</ref><ref name="r399">Festival Interceltique de Lorient, "Site Officiel du Festival Interceltique de Lorient", Festival Interceltique de Lorient website, 2009, http://www.festival-interceltique.com/le-monde-des-celtes-et-de-la-celtie.php</ref><ref name="r400">Fáilte Ireland, "Welcome to the Pan Celtic 2010 Home Page", Pan Celtic Festival 2010 website, 2010, http://www.panceltic.ie</ref><ref name="r401">National Celtic Festival, "About the Festival", National Celtic Festival website, 2009, http://www.nationalcelticfestival.com/index.php?option=com_content&view=article&id=24&Itemid=26</ref> === Literatura, teatre e mèdias === [[Fichièr:PG 1063Burns Naysmith.jpg|thumb|Lo poèta de renom mondial Robert Burns es considerat coma lo poèta nacional, conegut sustot per d'òbras coma «Auld Lang Syne» e per son escritura en scòts]] La literatura mai anciana de l'Escòcia actuala es de vèrses britonics del sègle VI, conservats dins la literatura galesa.<ref name="r402">R. T. Lambdin and L. C. Lambdin, ''Encyclopedia of Medieval Literature'' (London: Greenwood, 2000), ISBN 0-313-30054-2, p. 508.</ref> Seguiguèron d'òbras medievalas en latin,<ref name="r403">I. Brown, T. Owen Clancy, M. Pittock, S. Manning, eds, ''The Edinburgh History of Scottish Literature: From Columba to the Union, until 1707'' (Edinburgh: Edinburgh University Press, 2007), ISBN 0-7486-1615-2, p. 94.</ref> en gaelic,<ref name="r404">J. T. Koch, ''Celtic Culture: a Historical Encyclopedia'' (ABC-CLIO, 2006), ISBN 1-85109-440-7, p. 999.</ref> en anglés ancian<ref name="r405">E. M. Treharne, ''Old and Middle English c.890-c.1400: an Anthology'' (Wiley-Blackwell, 2004), ISBN 1-4051-1313-8, p. 108.</ref> e en francés.<ref name="r406">M. Fry, ''Edinburgh'' (London: Pan Macmillan, 2011), ISBN 0-330-53997-3.</ref> Lo primièr tèxte màger en scòts ancian es l'epopèa ''Brus'' de John Barbour, del sègle XIV, sus Robèrt I,<ref name="r407">N. Jayapalan, ''History of English Literature'' (Atlantic, 2001), ISBN 81-269-0041-5, p. 23.</ref> seguida de romans e de pròsa en lenga vernaculara.<ref name="r408">J. Wormald, ''Court, Kirk, and Community: Scotland, 1470–1625'' (Edinburgh: Edinburgh University Press, 1991), ISBN 0-7486-0276-3, pp. 60–67.</ref> Lo patronatge reial favorizèt lo teatre e la poesia en scòts al sègle XVI,<ref name="r409">I. Brown, T. Owen Clancy, M. Pittock, S. Manning, eds, ''The Edinburgh History of Scottish Literature: From Columba to the Union, until 1707'' (Edinburgh: Edinburgh University Press, 2007), ISBN 0-7486-1615-2, pp. 256–257.</ref> mas la partença de Jacme VI per Anglatèrra suprimiguèt aquel patronatge e marginalizèt lo scòts coma lenga literària.<ref name="r410">R. D. S. Jack, "Poetry under King James VI", in C. Cairns, ed., ''The History of Scottish Literature'' (Aberdeen University Press, 1988), vol. 1, ISBN 0-08-037728-9, pp. 137–138.</ref> Al sègle XVIII lo cicle d'Ossian de James Macpherson ne faguèt lo primièr poèta escocés de renom internacional e influencièt l'Illuminisme europèu,<ref name="r411">J. Buchan, "Crowded with Genius", 2003, p. [https://archive.org/details/crowdedwithgeniu00buch/page/163 163], ISBN 978-0-06-055888-8, https://archive.org/details/crowdedwithgeniu00buch/page/163</ref> e mai Robert Burns, sovent considerat coma lo poèta nacional,<ref name="r412">L. McIlvanney, "Hugh Blair, Robert Burns, and the Invention of Scottish Literature", Eighteenth-Century Life, Spring 2005, pp. 25–46</ref> e Walter Scott, que sos romans de Waverley formèron l'identitat escocesa del sègle XIX.<ref name="r413">N. Davidson, "The Origins of Scottish Nationhood", 2000, p. [https://archive.org/details/originsscottishn00davi/page/n141 136], ISBN 978-0-7453-1608-6, https://archive.org/details/originsscottishn00davi</ref> D'autors de la fin de l'epòca victoriana qu'escrivián en anglés, coma Robert Louis Stevenson, Arthur Conan Doyle, J. M. Barrie e George MacDonald, venguèron coneguts a l'escala internacionala.<ref name="r76" /> La Renaissença escocesa del sègle XX cerquèt de restablir lo scòts coma lenga literària.<ref name="r414">"The Scottish 'Renaissance' and beyond", Visiting Arts: Scotland: Cultural Profile, http://www.culturalprofiles.net/scotland/Directories/Scotland_Cultural_Profile/-5403.html</ref> Seguiguèron de poètas d'aprèp guèrra, coma Edwin Morgan, nomenat primièr Makar en 2004.<ref name="r415">Scottish Government, "The Scots Makar", 16 February 2004, http://www.gov.scot/News/Releases/2004/02/5075</ref> La Scottish Poetry Library apèla Sorley MacLean «un dels poètas escoceses màgers de l'epòca modèrna»;<ref name="r416">Scottish Poetry Library, "Sorley MacLean", http://www.scottishpoetrylibrary.org.uk/poetry/poets/sorley-maclean</ref> Seamus Heaney li reconeguèt lo merit d'aver salvat la poesia gaelica.<ref name="r417">Edinburgh Live, "Edinburgh streets could be given Gaelic names under plans to celebrate language", 18 March 2022, https://www.edinburghlive.co.uk/news/edinburgh-news/edinburgh-streets-could-given-gaelic-23437071</ref> Una represa novèla a partir dels ans 1980 es ligada a d'escrivans coma Irvine Welsh.<ref name="r414" /> Carol Ann Duffy venguèt la primièra Poet Laureate escocesa en mai de 2009.<ref name="r418">"Duffy reacts to new Laureate post", BBC News, 1 May 2009, https://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/8029388.stm</ref> Lo Makar, lo poèta nacional nomenat pel primièr ministre, promòu la lectura e la poesia, escriu pels eveniments nacionals e fa cada an un rapòrt al govèrn.<ref name="r419">"The story of the Makar - National Poet of Scotland", Scottish Poetry Library, https://www.scottishpoetrylibrary.org.uk/the-story-of-the-makar-national-poet-of-scotland/</ref> Lo Makar actual, Pàdraig MacAoidh, es lo primièr escrivan gaelic dins aquel pòste.<ref name="r420">"Lewis-born Gaelic poet Peter Mackay appointed Scotland's Makar", BBC News, 3 December 2024, https://www.bbc.co.uk/news/articles/cn0x31w69d1o</ref> Los jornals nacionals produches en Escòcia comprenon lo ''Daily Record'', ''The Herald'', ''The Scotsman'' e ''The National''; entre los quotidians regionals i a l'''Evening News'' (Edimborg), ''The Courier'' (Dundee) e ''The Press and Journal'' (Aberdeen e lo nòrd).<ref name="r421">IFLA University of Stirling, "Newspapers and National Identity in Scotland", http://archive.ifla.org/IV/ifla68/papers/051-127e.pdf</ref> De participants escoceses an ganhat fòrça prèmis al Celtic Media Festival dempuèi 1980.<ref name="r422">Celtic Media Festival, "About Us::Celtic Media Festival", Celtic Media Festival website, 2014, http://www.celticmediafestival.co.uk/about</ref> BBC Scotland gerís las cadenas de television BBC One Scotland, BBC Scotland e BBC Alba, en gaelic, e las estacions de ràdio ''BBC Radio Scotland'' e ''BBC Radio nan Gàidheal''. Lo difusor comercial principal es STV, que cobrís doas de las tres regions ITV d'Escòcia.<ref name="r423">"ITV Media – STV", www.itvmedia.co.uk, https://www.itvmedia.co.uk/itv-regions/stv</ref> Screen Scotland finança la produccion de filmes.<ref name="r424">Scotland, Screen, "About Us", Screen Scotland, 12 January 2021, https://www.screen.scot/about</ref> === Musica === [[Fichièr:Edinburgh Scottish bagpiper (49552292312).jpg|thumb|La cornamusa es un instrument fòrça associat a Escòcia, e un exemple ancian de musica populara escocesa]] La musica escocesa combina d'influéncias tradicionalas e modèrnas. La Great Highland bagpipe a tres bordons e un caramèl de melodia (''chanter''), alimentats per l'aire d'una saca. Las ''pipe bands'', amb cornamusas, tambors e vestits tradicionals, son popularas pertot dins lo mond a las fèstas, desfilats, enterraments e maridatges; fòrça regiments n'an una. De cornamusas mai pichonas amb bofet comprenon las ''smallpipes'' e las ''Border pipes''. Entre los artistas pop internacionals i a Lewis Capaldi, Amy Macdonald, KT Tunstall, Nina Nesbitt, Chvrches, Gerry Cinnamon e Paolo Nutini. Lo DJ Calvin Harris foguèt un dels artistas mai escotats sus Spotify en 2023;<ref name="r425">Bracknell News, "Spotify Wrapped 2023 top song predictions ahead of release", www.bracknellnews.co.uk, 25 October 2023, https://www.bracknellnews.co.uk/news/national/uk-today/23875288.spotify-wrapped-2023-top-song-predictions-ahead-release/</ref><ref name="r426">Lydia, "Top 25 Most Popular Scottish Singers", discoverwalks.com, 4 February 2023, https://www.discoverwalks.com/blog/united-kingdom/top-25-most-popular-scottish-singers/#:~:text=1.,help%20of%20his%20eldest%20brother.</ref> lo primièr album de Susan Boyle foguèt l'album mai vendut del mond en 2009.<ref name="r427">Kisiel, Ryan, "Tragedies, feuds and public tantrums: Is the dream finally over for Susan Boyle?", news.com.au, 2 May 2016, https://www.news.com.au/entertainment/celebrity-life/tragedies-feuds-and-public-tantrums-is-the-dream-finally-over-for-susan-boyle/news-story/bdfa00d9c14b9ccf1ec22d59ebdc80fa</ref> Runrig popularizèt lo ròck celtic en gaelic; son single de 1995 «An Ubhal as Àirde» foguèt la primièra cançon en gaelic dins lo Top 20 del Reialme Unit.<ref name="r428">"RUNRIG – The Story (Ridge RR078)", Folking.com, 22 January 2016, https://folking.com/runrig-the-story-ridge-rr078/</ref> Entre los prèmis i a los Scottish Music Awards, lo Scottish Album of the Year Award, los Scots Trad Music Awards e lo prèmi BBC Radio Scotland Young Traditional Musician. === Cosina === [[Fichièr:Haggis neeps and tatties.jpg|thumb|Haggis, neeps and tatties]] La cosina escocesa a sas pròprias recèptas mas parteja fòrça causas amb la cosina britanica e europèa; l'immigracion i apondèt de plats internacionals. La cosina tradicionala se basa sus la caça locala, los produches lachièrs, lo peis, los fruches e los legums, preparats simplament e amb pauc d'espècias, que èran istoricament raras e caras.<ref name="r429">National Trust for Scotland, "Edinburgh's Pantry: Tatties, neeps, oranges and lemons", www.nts.org.uk, https://www.nts.org.uk/stories/edinburghs-pantry-tatties-neeps-oranges-and-lemons</ref> L'Irn-Bru, la bevenda gasosa escocesa mai comuna, es nomenada «l'autra bevenda nacionala d'Escòcia» aprèp lo whisky.<ref name="r430">Brooks, Libby, "Scotland's other national drink", The Guardian, 30 May 2007, https://www.theguardian.com/commentisfree/2007/may/30/scotlandsothernationaldrink</ref> Per l'Auld Alliance, la cosina francesa influencièt la cosina escocesa a la fin de l'Edat Mejana e al començament de l'epòca modèrna,<ref name="r431">Gail Kilgore, "The Auld Alliance and its Influence on Scottish Cuisine", http://www.historichighlanders.com/auldfood.htm</ref> sustot jos Maria Estuard, que son personal francés transformèt la cosina escocesa e daissèt de tèrmes culinaris d'origina francesa.<ref name="r432">"Traditional Scottish Food – Brief History of Food in Scotland", Taste of Scotland, https://www.taste-of-scotland.com/traditional-scottish-food-scotlands-cuisine</ref> === Espòrt === [[Fichièr:Scotland Starting XI Scotland v Bolivia 6 June 2026-15.jpg|thumb|L'equipa nacionala de fotbòl alinhada abans una partida contra Bolívia, en junh de 2026]] Escòcia a sas pròprias competicions nacionalas e d'equipas separadas a la Copa del Mond de la FIFA, a la Liga de las Nacions de l'UEFA, al Campionat d'Euròpa de l'UEFA, a la Copa del Mond de rugbi, a la Copa del Mond de rugbi a XIII, a la Copa del Mond de cricket, a la Copa del Mond de netball e als Jòcs del Commonwealth. Sos organismes de govèrn comprenon la Scottish Football Association (la segonda mai anciana del mond)<ref name="r433">''Soccer in South Asia: Empire, Nation, Diaspora'' by James Mills, Paul Dimeo: Page 18 – Oldest Football Association is England's FA, then Scotland and third oldest is the Indian FA.</ref> e la Scottish Rugby Union. De formas de fotbòl son atestadas en Escòcia dempuèi 1424.<ref name="r434">Gerhardt, W., "The colourful history of a fascinating game. More than 2000 Years of Football", https://www.fifa.com/en/history/history/0,1283,1,00.html</ref> La primièra partida internacionala oficiala de fotbòl, Escòcia contra Anglatèrra, se joguèt a Glasgow lo 30 de novembre de 1872 (0–0).<ref name="r435">"First ever international football match recreated in Glasgow", UEFA, 1 December 2022, https://www.uefa.com/news-media/news/027c-16b892bcfd7e-1d75251aa5cc-1000--first-ever-international-football-match-recreated-in-glasgow/</ref> La Copa d'Escòcia, disputada per primièr còp en 1873, es lo trofèu de fotbòl mai ancian.<ref name="r436">"Scottish Cup History | Scottish Cup | Scottish FA", scottishfa.co.uk, https://www.scottishfa.co.uk/scottish-cup/archive/scottish-cup-history/</ref> La SFA, membre fondador de l'International Football Association Board (IFAB), que fixa las leis del jòc, es un dels quatre membres permanents; la FIFA nomena los quatre autres.<ref name="r437">"IFAB Meetings 1914-2008", FIFA, http://www.fifa.com/mm/document/fifafacts/organisation/ip-100_04e_ifab_9481.pdf</ref><ref name="r438">Moore, Kevin, "What you think you know about football is wrong", 2019, ISBN 9781472955678</ref> La SFA gerís las equipas nacionalas masculina e femenina. [[Fichièr:Old 18th tee lr.jpg|thumb|L'Old Course de St Andrews, lo percors de gòlf mai ancian del mond]] Lo gòlf modèrne nasquèt en Escòcia al sègle XV, «la patria del gòlf».<ref name="r439">PGA Tour official website, "Scotland is the home of golf", http://www.pgatour.com/2008/tourlife/travel/04/08/trans_atlantic/index.html</ref><ref name="r440">Scottish Government, "The Home of Golf", 6 March 2007, http://www.gov.scot/News/Releases/2007/03/06090032</ref><ref name="r441">Keay (1994) ''op cit'' page 839. "In 1834 the Royal and Ancient Golf Club declared St. Andrews 'the Alma Mater of golf'".</ref> L'Old Course de St Andrews, en Fife, un ''links'' anterior a 1552,<ref name="r442">Scottish Golf History, "1574 St Andrews – The Student Golfer", http://www.scottishgolfhistory.org/oldest-golf-sites/1574-st-andrews</ref> es un luòc de pelegrinatge pels golfaires.<ref name="r443">Cochrane, Alistair (ed) ''Science and Golf IV: proceedings of the World Scientific Congress of Golf''. Page 849. Routledge.</ref> En 1764 foguèt reduch de 22 a 18 traucs, çò que creèt lo percors estandard.<ref name="r444">Forrest L. Richardson (2002). "Routing the Golf Course: The Art & Science That Forms the Golf Journey". p. 46. John Wiley & Sons</ref> L'Open Championship, lo tornèg mai ancian e lo primièr ''major'', comencèt lo 17 d'octòbre de 1860 a Prestwick, en Ayrshire; d'Escoceses ganhèron las primièras edicions.<ref name="r445">[http://www.pgatour.com/2007/travel/07/16/trans_071607/index.html The Open Championship – More Scottish than British] PGA Tour. Retrieved 23 September 2011</ref> D'autres percorses celèbres comprenon Carnoustie, Gleneagles, Muirfield e Royal Troon. La Scottish Rugby Union es la segonda mai anciana del mond. L'estadi de Murrayfield a Edimborg es l'estadi nacional. Escòcia ganhèt lo primièr tèst oficial, contra Anglatèrra a Raeburn Place en 1871. Escòcia jòga lo Tornèg de las Sièis Nacions dempuèi 1883, l'a ganhat 14 còps sola (comprés lo darrièr Tornèg de las Cinc Nacions en 1999) e a partejat 8 títols. A jogat las nòu Copas del Mond de rugbi dempuèi 1987, la darrièra en 2023. Escòcia e Anglatèrra se disputan cada an la Calcutta Cup dins lo Tornèg de las Sièis Nacions; Escòcia la ganhèt per darrièr còp en 2026.<ref name="r446">Calvert, Lee, "Scotland 30-21 England: Six Nations 2024 – as it happened", the Guardian, 24 February 2024, https://www.theguardian.com/sport/live/2024/feb/24/scotland-v-england-six-nations-2024-live</ref> [[Fichièr:Murrayfield Autumn 2017.jpg|thumb|L'estadi de Murrayfield, estadi nacional de l'equipa d'Escòcia de rugbi]] D'autres espòrts nacionals comprenon los jòcs de las Highlands, lo curling e lo shinty. Escòcia a agut 13 campions del mond de bòxa, entre los quals Ken Buchanan, Benny Lynch e Jim Watt. Entre los pilòts de Formula 1 i a David Coulthard, Jim Clark, Paul Di Resta e Jackie Stewart;<ref name="r447">"10 Scottish motor racing great", heraldscotland.com, 30 January 2015, https://www.heraldscotland.com/sport/other_sports/13199539.10-scottish-motor-racing-great</ref> Dario Franchitti ganhèt quatre campionats IndyCar consecutius.<ref name="r448">Oreovicz, John, "Dario Franchitti seals his place as the greatest Indy car driver of the modern era", ESPN.com, 4 October 2010, https://www.espn.com/racing/racing/indycar/columns/story?columnist=oreovicz_john&id=5649822</ref> Escòcia a participat a totes los Jòcs del Commonwealth dempuèi 1930, e i a ganhat 508 medalhas (134 d'aur, 146 d'argent, 228 de bronze).<ref name="r449">Scotland, Team, "Medal History", Team Scotland, https://www.teamscotland.scot/games/medal-history/</ref> Organizèt los Jòcs quatre còps: Edimborg en 1970 e 1986, Glasgow en 2014 e 2026<ref name="r450">"Overview and History", Cgcs.org.uk, http://www.cgcs.org.uk/past-games/overview-and-history</ref> (confirmat en setembre de 2024).<ref name="r451">"Glasgow 2026 Commonwealth Games - What do we know so far?", BBC News, 18 September 2024, https://www.bbc.co.uk/news/articles/czj978gnmgpo</ref> Edimborg organizèt los primièrs Jòcs de la Joventut del Commonwealth en 2000.<ref name="r452">"Edinburgh 2000 Commonwealth Youth Games", Commonwealth Sport, https://www.commonwealthsport.com/commonwealth-youth-games/edinburgh-2000</ref> === Identitat nacionala === [[Fichièr:Royal Arms of the Kingdom of Scotland.svg|thumb|Las armas reialas d'Escòcia]] L'imatge de sant Andrièu, martirizat sus una crotz en forma d'X, apareguèt per primièr còp en Escòcia jos Guilhèm I.<ref name="r453">The National Archives of Scotland, "Feature: Saint Andrew seals Scotland's independence", 28 November 2007, http://www.nas.gov.uk/about/051124.asp</ref> Aprèp la mòrt d'Alexandre III en 1286 figurava sul sagèl dels Gardians d'Escòcia pendent l'interregne.<ref name="r453" /> Lo sautor data de la fin del sègle XIV: en 1385 lo Parlament d'Escòcia ordenèt als soldats de portar una crotz de Sant Andrièu blanca sus lor tunica.<ref name="r454">Dickinson, Donaldson, Milne (eds.), A Source Book Of Scottish History, Nelson and Sons Ltd, Edinburgh 1952, p. 205</ref> Lo fons blau data al mens del sègle XV.<ref name="r455">G. Bartram, [http://www.flaginstitute.org/images/page10_large.gif www.flaginstitute.org ''British Flags & Emblems''] (Edinburgh: Tuckwell Press, 2004), ISBN 1-86232-297-X, p. 10.</ref> Dempuèi 1606 lo sautor fa partida de l'Union Flag. D'autres simbòls comprenon lo cardon, l'emblèma floral (celebrat dins la cançon ''The Thistle o' Scotland''); la Declaracion d'Arbroath del 6 d'abril de 1320; lo tartan, sovent ligat a un clan; e la bandièra reiala del Lion Rampant.<ref name="r456">"National identity" in M. Lynch (ed.), ''The Oxford Companion to Scottish History'', (Oxford, 2001), pp. 437–444.</ref><ref name="r457">Keay, J. & Keay, J. (1994) ''Collins Encyclopaedia of Scotland''. London. HarperCollins. Page 936.</ref><ref name="r458">"Symbols of Scotland—Index", Rampantscotland.com, http://www.rampantscotland.com/symbols/blsymbols_index.htm</ref> Lo Dress Act de 1746 enebiguèt lo tartan; foguèt abrogat en 1782 aprèp una campanha de James Graham, 3en duc de Montrose.<ref name="r459">Bain, Robert, "Clans & Tartans of Scotland (revised)", 1959, p. 108</ref> Los Onors d'Escòcia (joièls de la Corona escocesa) son la Corona d'Escòcia, un Ceptre e l'Espasa d'Estat. Los monarcas portavan la corona a lor coronament; es gardada dins la Crown Room del castèl d'Edimborg e es presenta a cada dobertura solemna del Parlament escocés.<ref name="r460">"Scottish Parliament opening: Crown returns to seat of parliament", BBC News, https://news.bbc.co.uk/2/hi/special_report/1999/06/99/scottish_parliament_opening/378157.stm</ref> Datant de la fin del sègle XV e del començament del sègle XVI, son las regalias mai ancianas de las illas Britanicas.<ref name="r461">"The Honours of Scotland", www.royal.uk, https://www.royal.uk/honours-scotland</ref> [[Fichièr:The Queen at the Scottish Parliament - crop.jpg|thumb|La Corona d'Escòcia]] Escòcia a pas d'imne oficial,<ref name="r462">"Action call over national anthem", BBC News, 21 March 2006, https://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/scotland/4828454.stm</ref> mas ''Flower of Scotland'' es jogat a las ocasions especialas e a las partidas de fotbòl e de rugbi, e dempuèi 2010 als Jòcs del Commonwealth, aprèp que los atlètas escoceses l'agèron causit.<ref name="r463">BBC, "Games team picks new Scots anthem", 9 January 2010, https://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/scotland/8449939.stm</ref> De candidats mens populars comprenon ''Scotland the Brave'', ''Highland Cathedral'', ''Scots Wha Hae'' e ''A Man's A Man for A' That''.<ref name="r464">"Background Info", www.parliament.scot, 11 May 2014, http://www.parliament.scot/gettinginvolved/petitions/PE01500-PE01599/PE01541_BackgroundInfo.aspx</ref> Lo jorn de Sant Andrièu, lo 30 de novembre, es la jornada nacionala, mas la Nuèch de Burns es mai largament celebrada, sustot a l'estrangièr. Lo St Andrew's Day Bank Holiday (Scotland) Act 2007, votat en 2006, ne faguèt un jorn feriat.<ref name="r465">[http://www.opsi.gov.uk/legislation/scotland/en2007/2007en02.htm "Explanatory Notes to St. Andrew's Day Bank Holiday (Scotland) Act 2007"] Office of Public Sector Information. Retrieved 22 September 2007.</ref> Lo Tartan Day es una innovacion canadiana recenta.<ref name="r466">"Tartan Day in Canada | Scotland.org", Scotland, https://www.scotland.org/events/scotland-week/tartan-day-in-canada</ref> L'animal nacional es lo licòrn, simbòl eraldic escocés dempuèi lo sègle XII.<ref name="r467">"Scottish fact of the week: Scotland's official animal, the Unicorn", Scotsman.com, http://www.scotsman.com/lifestyle/heritage/scottish-fact-of-the-week-scotland-s-official-animal-the-unicorn-1-2564399</ref> La Court of the Lord Lyon reglamenta l'eraldica e garda lo registre public de totas las armariás d'Escòcia (Public Register of All Armorial Bearings in Scotland).<ref name="r468">"About us", The Court of the Lord Lyon, https://www.courtofthelordlyon.scot/about%20us.htm</ref> == Referéncias == {{Reflist}} {{UK}} [[Categoria:Escòcia| *]] [[Categoria:Reialme Unit]] [[Categoria:Mond celtic]] [[Categoria:Ancian país d'Euròpa]] nwbznzzn7fgaftnyzfl5lg5wj4c73bj 2513124 2513115 2026-11-12T09:25:00Z Toku 7678 Traduccion automatica cross-wiki (veire : https://oc.wikipedia.org/wiki/Especial:CentralAuth/Westseax) 2513124 wikitext text/x-wiki <!--Article redigit en lengadocian-->{{Infobox_País | nom_local=''Scotland'' ([[anglés]], [[scòts]])<br>''Alba'' ([[escocés]]) | imatge_mapa = Scotland_in_the_UK_and_Europe.svg | devisa= ''In My Defens God Me Defend''<br>(en occitan: «Per ma defensa, que Dieu me defenda») | capitala=[[Edimborg]] | coordenadas_capitala={{coord|||||||type:country()|display=inline}} | mai_granda_vila=[[Glasgow]] | tipe_govèrn=Legislatura parlamentària<ref group="nt.">Es part intengranta del [[Reialme Unit]].</ref> | títols_dirigents=Premièr Ministre | noms_dirigents=[[John Swinney]] |superfícia_totala={{formatnum:78772}} |percentatge_aiga={{unitat|1,1}} |populacion_totala={{formatnum:5295000}} |populacion_annada=2011 |gentilici=Escocés, Escocesa |IDH_annada= |IDH= |IDH_categoria= |IDH_reng= |còde_país= |fus_orari=(estiu +1) | domeni_internet=[[.scot]] [[.uk]] | indicatiu_telefonic= +44 | lengas_oficialas= [[anglés]] · [[escocés]]<ref>{{Ref-web |títol= Gaelic Language (Scotland) Act 2005 |url=https://www.legislation.gov.uk/asp/2005/7/contents |autor=Parlament d'Escòcia |sit=www.legislation.gov.uk}}</ref> · [[scòts]] | lengas reconegudas=[[lenga dels signes]] |PIB_annada=2012 |PIB=166 miliards de [[Liura esterlina|GBP]] |PIB_categoria=nominal |ISO 3166=GB-SCT<small>(ISO 3166-2)</small> | nòtas = {{Referéncias|grop=nt.}} }} '''Escòcia''' (en [[anglés]] e [[scòts (lenga)|scòts]]: ''Scotland''; en [[escocés]]: ''Alba''; en [[occitan ancian|occitan medieval]]: ''Escot'') es un [[Païses constitutius del Reialme Unit|país constitutiu]] del [[Reialme Unit]], situat dins lo nòrd de l'illa de [[Grand Bretanha]], en [[Euròpa]]. Confronta al sud amb [[Anglatèrra]]; al nòrd e a l'oèst amb l'[[ocean Atlantic]]; a l'èst amb la [[mar del Nòrd]]; e al sud-oèst amb la [[mar d'Irlanda]]. La capitala, centre financièr e administratiu, es [[Edimborg]], mentre que la pus granda vila es [[Glasgow]], que l'aglomaracion metropolitana concentra 40% de la populacion escocesa. D'autras vilas notablas son [[Aberdeen]] e [[Dundee]], seguidas per [[Stirling (vila)|Stirling]], [[Perth (Escòcia)|Perth]] e [[Inverness]]. Confòrmament a la devolucion dels poders al Reialme Unit, lo [[govèrn d'Escòcia]] es l'organ executiu format pel gabinet del primièr ministre, de secretaris de gabinet e de ministres. Son ''status'' es regulat per la lei britanica ''[[Scotland Act 1998]]''. Escòcia ten doas lengas pròprias: lo [[gaelic escocés]] e lo [[scòts (lenga)|scòts]].<ref>[https://web.archive.org/web/20140428173803/http://www.arts.gla.ac.uk/ScotLit/ASLS/SWE/ScotUnivLinks.html Langues parlées en Écosse]</ref> La religion pus espandida es lo [[cristianisme]].<ref>[https://web.archive.org/web/20130329134029/http://www.sacred-destinations.com/scotland/scotland-religion.htm Religion en Écosse]</ref> Existís una granda diversitat de «[[Denominacion religiosa|denominacions religiosas]]»,<ref>Terme synonyme de « confession religieuse »</ref> mas la Glèisa pus importanta es la [[Glèisa catolica d'Escòcia]], una Glèisa reformada presbitariana,<ref>[http://www.churchofscotland.org.uk Glèisa reformada presbitariana]</ref> seguida per la [[catolicisme|Glèisa catolica]]; nombre d'escoceses son [[Ateïsme|atèus]]. == Istòria == L'istòria d'Escòcia comença fa aperaquí {{formatnum:10000}} ans, amb l'arribada de las primièras populacions umanas aprèp la fin de la [[Periòde Glaciari de Würm|Glaciacion de Würm]]. De vestigis nombroses de las Edats del [[Edat del Bronze|Bronze]] e del [[Edat del Fèrre|Fèrre]] son estats trobats, mas pauc de traças d'escritura. L'istòria escrita d'Escòcia comença amb l'arribada dels romans en [[Grand Bretanha]] (Britània). Ocupan e administran los territòris d'[[Anglatèrra]] e del [[País de Galas]] actuals jol nom de [[Província de Britània]]. Los romans nomenan [[Caledònia]] la tèrra s'espandissent al nòrd de Britània, e lo pòble qu'i viu los [[Pictes]]. La conquista de la Grand Bretanha per l'Empèri Roman comença en l'an 43. Aprèp una tièra de victòrias militaras dins lo sud de l'illa, las fòrças menadas per [[Juli Agricòla]] dintran en Escòcia en 79 ont encontran una resisténcia ferotja. En 82 o 83, Agricòla manda un barcarés de galèras a l'entorn de las còstas d'Escòcia e arriba a las [[Orcadas]]. En 83 los romans vençon las tribús caledonianas a la batalha del [[Mons Graupius]]. Los romans marcan la seuna frontièra per una seria de fortificacions defensivas, mai que mai de muralhas continuas. A l'entorn de 120, l'emperaire [[Adrian]] ordena la construccion d'una muralha fortificada anant de la ribièra [[Tyne]] a [[Solway Firth]] e sonada la [[Paret d'Adrian]]. == Geografia == [[Fichièr:Ecosse_carte_physique.png|thumb|250px|left|Mapa d'Escòcia]]Escòcia es situada al nòrd de l'illa de [[Grand Bretanha]] e ten una frontièra al sud amb [[Anglatèrra]]. La [[Mar del Nòrd]] la costeja a l'èst, l'[[Ocean Atlantic]] al nòrd e a l'oèst, lo [[Canal del Nòrd]] e la [[Mar d'Irlanda]] al sud-oèst. En mai de l'illa principala, Escòcia amassa 790 illas. Las aigas territorialas d'Escòcia que cobrisson un sector larg de l'Atlantic sud e de la Mar del Nòrd contenon las pus bèlas resèrvas de petròli de l'[[Union Europèa]]. [[Edimborg]], la capitala de la nacion e la segonda ciutat del país, es un dels mai bèls centres financièrs d'[[Euròpa]]. La ciutat pus importanta del país es [[Glasgow]] qu'amb sa banlèga amassa a pauc prèp 40% de la populacion d'Escòcia. Escòcia s'espandís sus un territòri de {{unitat|78772|km²}}, çò que fa a pauc près 30 % del [[Reialme Unit]] tot. Las còstas de la partida non insulara d'Escòcia cobrisson 9911&nbsp;km. La [[geomorfologia]] d'Escòcia se formèt per l'accion de las [[placa tectonica|placas tectonicas]], puèi per l'erosion deguda a la glaciacion. La principala division d'Escòcia es la [[linha de falha dels Highlands]] que separa las Tèrras Nautas o ''[[Highlands]]'' al nòrd e a l'oèst, de las Tèrras Bassas o ''[[Lowlands]]'' al sud. Los Highlands son mai que mai montanhoses, e son las pus nautas tèrras del Reialme Unit : son separadas per lo ''[[Great Glen]]'' entre los ''[[Grampians|Monts Grampian]]'' al sud-èst e los Highlands del Nòrd-oèst. Los Lowlands, eles, son partejats entre los ''[[Southern Uplands]]'', una espandida de tèrras agricòlas valonadas cobèrtas de brugas, e las tèrras agricòlas de la ''[[Central Belt]]'' e de l'èst d'Escòcia. == Politica == Politicament, Escòcia a un fòrt movement [[Indepeendéncia|independentiste]]. Après las eleccions legislativas de [[2007]], lo [[Partit Nacional Escocés]] (SNP) formèt lo primièr govèrn independentist (mas minoritari) de l'istòria d'Escòcia. A las eleccions del 5 de mai de 2011, lo SNP obtenguèt la majoritat absoluda dels sètges (69 de 129<ref>[http://www.parliament.uk/briefing-papers/rp11-41.pdf Resultat de las eleccions del 5 de mai de 2011]</ref>) e, lo 15 d'octobre de 2012, lo primièr ministre britanic [[David Cameron]] signèt un accòrd portant sus l'organizacion en 2014 d'un [[referendum sus l'independéncia d'Escòcia]]. Aqueste se debanèt lo 18 de setembre de 2014 amb una larga participacion e abotiguèt al rejecte de l'independéncia per 55,3 % dels electors<ref>[https://web.archive.org/web/20131029185622/http://www.levif.be/info/actualite/international/l-ecosse-independante-en-2014/article-4000194518955.htm Referendum sus l'independéncia d'Escòcia en 2014.]</ref>{{,}}<ref>[https://www.bbc.com/news/events/scotland-decides/results]</ref>. ===Descopatge administratiu=== {{Article detalhat|Subdivisions d'Escòcia}} ====Actual (dempuèi 1996)==== [[File:Scotland Administrative Map 2009.png|thumb|250px]] <table class="wikitable sortable"> <tr> <th>CONTINENT</th> <th>Superficia<br>(miles²)</th> <th>Superficia<br>(km²)</th> <th>Populacion<br>(2001)</th> <th>Densitat<br>(per km²)</th> </tr> <tr> <td>[[Aberdeen|Aberdeen (ciutat)]]</td> <td>70</td> <td>182</td> <td>212,125</td> <td>1164</td> </tr> <tr> <td>[[Aberdeenshire]]</td> <td>2439</td> <td>6317</td> <td>226,871</td> <td>36</td> </tr> <tr> <td>[[Angus]]</td> <td>843</td> <td>2184</td> <td>108,400</td> <td>50</td> </tr> <tr> <td>[[Argyll e Bute]]</td> <td>2712</td> <td>7023</td> <td>91,306</td> <td>13</td> </tr> <tr> <td>[[Clackmannanshire]]</td> <td>61</td> <td>158</td> <td>48,077</td> <td>304</td> </tr> <tr> <td>[[Dumfries e Galloway]]</td> <td>2489</td> <td>6446</td> <td>147,765</td> <td>23</td> </tr> <tr> <td>[[Vila de Dundee|Dundee City]]</td> <td>21</td> <td>55</td> <td>145,663</td> <td>2648</td> </tr> <tr> <td>[[East Ayrshire]]</td> <td>492</td> <td>1275</td> <td>120,235</td> <td>94</td> </tr> <tr> <td>[[East Dunbartonshire]]</td> <td>68</td> <td>176</td> <td>108,243</td> <td>617</td> </tr> <tr> <td>[[East Lothian]]</td> <td>257</td> <td>666</td> <td>90,088</td> <td>135</td> </tr> <tr> <td>[[East Renfrewshire]]</td> <td>65</td> <td>168</td> <td>89,311</td> <td>532</td> </tr> <tr> <td>[[Vila d'Edinburgh]]</td> <td>100</td> <td>260</td> <td>448,624</td> <td>1725</td> </tr> <tr> <td>[[Falkirk (council area)|Falkirk]]</td> <td>113</td> <td>293</td> <td>145,191</td> <td>496</td> </tr> <tr> <td>[[Fife]]</td> <td>517</td> <td>1340</td> <td>349,429</td> <td>261</td> </tr> <tr> <td>[[Glasgow|Glasgow City]]</td> <td>68</td> <td>175</td> <td>577,869</td> <td>3307</td> </tr> <tr> <td>[[Highland (council area)|Highland]]</td> <td>10,085</td> <td>26,119</td> <td>208,914</td> <td>8</td> </tr> <tr> <td>[[Inverclyde]]</td> <td>64</td> <td>167</td> <td>84,203</td> <td>503</td> </tr> <tr> <td>[[Midlothian]]</td> <td>135</td> <td>350</td> <td>80,941</td> <td>231</td> </tr> <tr> <td>[[Moray]]</td> <td>864</td> <td>2237</td> <td>86,940</td> <td>39</td> </tr> <tr> <td>[[North Ayrshire]]</td> <td>343</td> <td>888</td> <td>135,817</td> <td>153</td> </tr> <tr> <td>[[North Lanarkshire]]</td> <td>184</td> <td>476</td> <td>321,067</td> <td>674</td> </tr> <tr> <td>[[Perth e Kinross]]</td> <td>2083</td> <td>5395</td> <td>134,949</td> <td>25</td> </tr> <tr> <td>[[Renfrewshire]]</td> <td>102</td> <td>263</td> <td>172,867</td> <td>659</td> </tr> <tr> <td>[[Scottish Borders]]</td> <td>1825</td> <td>4727</td> <td>106,764</td> <td>23</td> </tr> <tr> <td>[[South Ayrshire]]</td> <td>475</td> <td>1230</td> <td>112,097</td> <td>93</td> </tr> <tr> <td>[[South Lanarkshire]]</td> <td>686</td> <td>1778</td> <td>302,216</td> <td>170</td> </tr> <tr> <td>[[Stirling (council area)|Stirling]]</td> <td>866</td> <td>2243</td> <td>86,212</td> <td>38</td> </tr> <tr> <td>[[West Dunbartonshire]]</td> <td>68</td> <td>176</td> <td>93,378</td> <td>531</td> </tr> <tr> <td>[[West Lothian]]</td> <td>165</td> <td>427</td> <td>158,714</td> <td>372</td> </tr> <tr> <th>''TOTAU CONTINENT''</th> <th>''28,260''</th> <th>''73,193''</th> <th>''4,994,276''</th> <th>''68''</th> </tr> <tr> <th>ISLAS</th> <th>&nbsp;</th> <th>&nbsp;</th> <th>&nbsp;</th> <th>&nbsp;</th> </tr> <tr> <td>[[Na h-Eileanan Siar]]</td> <td>1185</td> <td>3070</td> <td>26,502</td> <td>9</td> </tr> <tr> <td>[[Orcadas|Islas Orcadas]]</td> <td>396</td> <td>1025</td> <td>19,245</td> <td>19</td> </tr> <tr> <td>[[Islas Shetland]]</td> <td>568</td> <td>1471</td> <td>21,988</td> <td>15</td> </tr> <tr> <th>''TOTAU ISLAS''</th> <th>''2149''</th> <th>''5566''</th> <th>''67,735''</th> <th>''12''</th> </tr> <tr> <th>TOTAU ESCÒCIA</th> <th>30,409</th> <th>78,759</th> <th>5,062,011</th> <th>64</th> </tr> </table> {{Paleta council areas d'Escòcia}} ==== Regions d'Escòcia entre 1975 e 1996==== {| class="wikitable sortable" ! Numerò ! Region ! Mapa |- | 1 | [[Strathclyde]] | rowspan="12"| [[Image:Scotland1974Numbered.png|250px]] |- | 2 | [[Dumfries and Galloway]] |- | 3 |[[Scottish Borders]] |- | 4 |[[Lothian]] |- | 5 |[[Central Scotland]] |- | 6 |[[Fife]] |- | 7 |[[Tayside]] |- | 8 |[[Grampian]] |- | 9 |[[Highland]] |- | 10 |[[Western Isles]] |- | | [[Shetland]] |- | |[[Orkney]] |} == Economia == ''De veire: [[Economia d'Escòcia]]'' == Cultura == {{Clr}} == Nòtas e referéncias == === Ligams extèrnes === <references />{{UK}} [[Categoria:Escòcia| *]] [[Categoria:Reialme Unit]] [[Categoria:Mond celtic]] [[Categoria:Ancian país d'Euròpa]] 5khqtwcixdm4vw487dutwm6nytmfee1 0 10353 2513027 2512948 2026-11-11T12:33:05Z Alaric 506 44932 2513027 wikitext text/x-wiki {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Genciòus | nom2 = ''Gentioux-Pigerolles'' | imatge = Gentioux-Pigerolles - Mairie-école.JPG | descripcion = La mairaria e l'escòla de Genciòus. | lògo = | escut = Blason Gentioux-Pigerolles 23.svg | escais = | parçan = | ist = {{Lemosin}} </br> {{Marcha}} | region = [[Novela Aquitània]] | arrondiment = [[Arrondiment dau Buçon|Au Buçon]] | canton = [[Canton de Falatin|Falatin]] ([[chapluec]] dau [[canton de Genciòus e Pijairòu]] davant 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas de Cruesa Grand Sud|CC de Cruesa Grand Sud]] | insee = 23090 | cp = 23340 | cònsol = Benjamin Simons | mandat = [[2026]]-[[2032]] | longitud = 1.995 | latitud = 45.7852777778 | alt mini = 653 | alt maxi = 929 | km² = 79.29 | gentilici = |}} '''Genciòus e Pijairòu'''<ref>[http://www.lemosin.net/oc/canton_gentioux.htm Toponímia occitana] a lemosin.net.</ref> (''Gentioux-Pigerolles'' en [[francés]]) es una [[comuna]] [[Occitània|occitana]] de [[Marcha]], en [[Lemosin]], situada dins lo [[departament francés|departament]] de [[Cruesa (departament)|Cruesa]] e la [[region francesa|region]] de [[Novela Aquitània]], <small>ancianament de [[Lemosin (region)|Lemosin]]</small>. Sa populacion au recensament de [[1999]] èra de 389 estatjants, 79 daus quaus a la comuna associada de Pijairòu. La susfàcia de la comuna es de 79,29 km², la pus granda dau departament, per'mor de l'ajostadis de [[Pijairòu]]. Sa [[densitat de populacion]] es de solament 4,9 hab./km². Fai partida de la [[Comunautat de comunas de Cruesa Grand Sud]], ancianament dau Plan de Genciòus. ==Geografia== {{...}} [[Imatge:Map commune FR insee code 23090.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] === Perimètre dau territòri === {{Communes limitrophes | comuna = Genciòus e Pijairòu | nòrd = [[Sent Marc a Lobaud]] | nòrd-èst = [[La Noalha (Cruesa)|La Noalha]] | èst = [[Juòus]] | sud-èst = [[Feniers]] | sud = [[Peiralevada]] <small>([[Corresa (departament)|Corresa]])</small> | sud-oèst = [[Faus (Cruesa)|Faus]] | oèst = | nòrd-oèst = [[Roièra]] }} ==Toponimia== Segon [[Albèrt Dauzat|Dauzat]], ''Genciòus'' ven benleu dau nom latin d'òme ''Gentilis'' (''-il-'' > ''-iu-'') <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 316</ref>. </br> La prononciacion es / jan'ssiô pigéi'rô /. Las fòrmas ancianas son ''de Gensio'' en 1281, ''Gensils'' en 1225, ''Gensieux'' au segle XIV, etc. <ref>Yves Lavalade, ''Dictionnaire des communes de la Creuse'', ed. la Geste, 2022, p. 100-101</ref> ===Pijairòu=== Veire a [[Pijairòu|l'article]]. ==Istòria== A la fin dau segle XVIII, Genciòus e Pijairòu èran paròfias, Palhier èra paròfia annexa (sucursala), segon la mapa de Cassini.</br> Lo monument aus mòrts de Genciòus pòrta l'inscripcion ''Maudite soit la guerre'' (Maudita siá la guerra). Las autoritats d'etat refuseren de l'inaugurar.</br> [[imatge:Gentioux_Monument_aux_morts_pacifiste_1.JPG|thumb|center|Lo monument aus mòrts pacifista]] Dempuei lo 1er de setembre 1972, [[Pijairòu]] (INSEE 23153) es comuna associada de Genciòus <ref>https://www.insee.fr/fr/metadonnees/geographie/commune-associee/23153-pigerolles</ref>. ==Administracion== ===Lista daus maires=== {{ElegitDebuta|insee= 23090 |Títol= Lista daus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2021]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat= Benjamin Simons |Partit= sens |Qualitat= guide-conferencier }} {{Elegit |Debuta= [[2020]] |Fin= 2021 |Identitat=Denise Jeanblanc |Partit= sens |Qualitat= retirada d'agenta de soenh }} {{Elegit |Debuta= [[2014]] |Fin= 2020 |Identitat= Dominique Simoneau |Partit= [[PS]] |Qualitat= retirada de regenta}} {{Elegit |Debuta= [[2003]] |Fin= 2014 |Identitat= Pierre Simons |Partit= sens |Qualitat= agricultor}} {{Elegit |Debuta= març [[1983]] |Fin= 2003 |Identitat=Pierre Desrozier |Partit=[[PS]] |Qualitat= professor de matematicas }} {{Elegit |Debuta= [[1970]] |Fin= 1983 |Identitat= Raymond Marliac |Partit= [[PCF]] |Qualitat= retirat d'agricultor }} {{Elegit |Debuta= [[1965]] |Fin= 1970 |Identitat= Jean Beillonet |Partit= |Qualitat= perruquier }} {{Elegit |Debuta= [[1920]] |Fin= 1965 |Identitat= Jules Coutaud |Partit= [[SFIO]] |Qualitat= mareschau, chivalier de la Legion d'Onor }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 1920 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ===Intercomunalitat=== ==Demografia== {{Demografia |insee= 23090 |1793=1217 |1800=907 |1806=1037 |1821=1245 |1831=1235 |1836=1372 |1841=1451 |1846=1489 |1851=1530 |1856=1448 |1861=1487 |1866=1496 |1872=1465 |1876=1426 |1881=1440 |1886=1451 |1891=1483 |1896=1339 |1901=1221 |1906=1251 |1911=1109 |1921=1059 |1926=914 |1931=885 |1936=846 |1946=685 |1954=587 |1962=503 |1968=430 |1975=419 |1982=371 |1990=367 |1999=389 |2004=372 |cassini=15324 |senscomptesdobles= 1962}} * En {{popfr23|0}} la populacion èra de {{popfr23|090}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|090}}/79.29) round 2}}}} ab/km². ==Luecs e monuments== '''Chasteu de la Rana''' (en francés ''Chateau de la Grenouille). <gallery> Lac_Lavaud-Gelade.JPG|Lac de la Vau Gelada. Bruyère.JPG|Bruja sus lo Replanat de Miuvachas (lo planetge de Genciòus ne'n es una brancha nòrd). Prairie1.JPG|Pradas, idem. Prairie2.JPG|Idem. Gentioux_croix.JPG|Crotz a Genciòus. Gentioux2.jpg|Paisatge a Genciòus. Pont_senoueix_vgen.jpg|Pont de ''Senoueix'' (en francés). Eglise_de_Pallier.jpg|L'egleisa Senta Magdalena de Palhier, fotografiada dempuei la maison dau notari. Eoliennes2.JPG|Eolianas. Logo_Gentioux-Pigerolles.jpg|Lògò de la comuna. </gallery> {{messatge galariá}} ==Personalitats liadas a la comuna== ==Veire tanben== * [[Comunas de Cruesa]] ==Liams externes== ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Multibendèl | Portal Lemosin | Portal Occitània | Portal Cruesa | Portal Comunas de França }} {{Comunas de Cruesa}} [[Categoria:Comuna de Cruesa]] [[Categoria:Comuna de Lemosin (Occitània)]] eklshoxmajt7iku16t1v7o912kqmnpq 2513065 2513027 2026-11-11T15:04:34Z Alaric 506 44932 /* Toponimia */ 2513065 wikitext text/x-wiki {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Genciòus | nom2 = ''Gentioux-Pigerolles'' | imatge = Gentioux-Pigerolles - Mairie-école.JPG | descripcion = La mairaria e l'escòla de Genciòus. | lògo = | escut = Blason Gentioux-Pigerolles 23.svg | escais = | parçan = | ist = {{Lemosin}} </br> {{Marcha}} | region = [[Novela Aquitània]] | arrondiment = [[Arrondiment dau Buçon|Au Buçon]] | canton = [[Canton de Falatin|Falatin]] ([[chapluec]] dau [[canton de Genciòus e Pijairòu]] davant 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas de Cruesa Grand Sud|CC de Cruesa Grand Sud]] | insee = 23090 | cp = 23340 | cònsol = Benjamin Simons | mandat = [[2026]]-[[2032]] | longitud = 1.995 | latitud = 45.7852777778 | alt mini = 653 | alt maxi = 929 | km² = 79.29 | gentilici = |}} '''Genciòus e Pijairòu'''<ref>[http://www.lemosin.net/oc/canton_gentioux.htm Toponímia occitana] a lemosin.net.</ref> (''Gentioux-Pigerolles'' en [[francés]]) es una [[comuna]] [[Occitània|occitana]] de [[Marcha]], en [[Lemosin]], situada dins lo [[departament francés|departament]] de [[Cruesa (departament)|Cruesa]] e la [[region francesa|region]] de [[Novela Aquitània]], <small>ancianament de [[Lemosin (region)|Lemosin]]</small>. Sa populacion au recensament de [[1999]] èra de 389 estatjants, 79 daus quaus a la comuna associada de Pijairòu. La susfàcia de la comuna es de 79,29 km², la pus granda dau departament, per'mor de l'ajostadis de [[Pijairòu]]. Sa [[densitat de populacion]] es de solament 4,9 hab./km². Fai partida de la [[Comunautat de comunas de Cruesa Grand Sud]], ancianament dau Plan de Genciòus. ==Geografia== {{...}} [[Imatge:Map commune FR insee code 23090.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] === Perimètre dau territòri === {{Communes limitrophes | comuna = Genciòus e Pijairòu | nòrd = [[Sent Marc a Lobaud]] | nòrd-èst = [[La Noalha (Cruesa)|La Noalha]] | èst = [[Juòus]] | sud-èst = [[Feniers]] | sud = [[Peiralevada]] <small>([[Corresa (departament)|Corresa]])</small> | sud-oèst = [[Faus (Cruesa)|Faus]] | oèst = | nòrd-oèst = [[Roièra]] }} ==Toponimia== Segon [[Albèrt Dauzat|Dauzat]], ''Genciòus'' ven benleu dau nom latin d'òme ''Gentilis'' (''-il-'' > ''-iu-'') <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 316</ref>. </br> La prononciacion es / jan'ssiô pigéi'rô /. Las fòrmas ancianas son ''de Gensio'' en 1281, ''Gensils'' en 1225, ''Gensieux'' au segle XIV, etc. Ives Lavalada accepta pas lo nom patronimic latin au plurau ''Gentilis'', aparentat a de mots ancians en ''-t-'' : gentil (de bona raça, nòble, gent ( > gente dins la lenga moderna); o en ''-ç-'' : gensor, comparatiu de gent. L'origina es lo latin ''genere'', ''genitus'' (naissut). Ives Lavalada, a partir dau toponime ''Gensialeix'' (diminutiu de Genciòus) en seccion BM dau cadastre, supausa que ''Genciòus'' a transitat per ''*Genciaus''<ref>Yves Lavalade, ''Dictionnaire des communes de la Creuse'', ed. la Geste, 2022, p. 100-101</ref>, suposicion estranja : la finala ''-òu(s)'' es pus etimologica e òm vei pas perqué lo nom auria fait un anar e venir; au contrari, l'evolucion ''òu'' > ''au'' es pus aisada a la pretonica, posicion fragila, qu'a la tonica. ===Pijairòu=== Veire a [[Pijairòu|l'article]]. ==Istòria== A la fin dau segle XVIII, Genciòus e Pijairòu èran paròfias, Palhier èra paròfia annexa (sucursala), segon la mapa de Cassini.</br> Lo monument aus mòrts de Genciòus pòrta l'inscripcion ''Maudite soit la guerre'' (Maudita siá la guerra). Las autoritats d'etat refuseren de l'inaugurar.</br> [[imatge:Gentioux_Monument_aux_morts_pacifiste_1.JPG|thumb|center|Lo monument aus mòrts pacifista]] Dempuei lo 1er de setembre 1972, [[Pijairòu]] (INSEE 23153) es comuna associada de Genciòus <ref>https://www.insee.fr/fr/metadonnees/geographie/commune-associee/23153-pigerolles</ref>. ==Administracion== ===Lista daus maires=== {{ElegitDebuta|insee= 23090 |Títol= Lista daus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2021]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat= Benjamin Simons |Partit= sens |Qualitat= guide-conferencier }} {{Elegit |Debuta= [[2020]] |Fin= 2021 |Identitat=Denise Jeanblanc |Partit= sens |Qualitat= retirada d'agenta de soenh }} {{Elegit |Debuta= [[2014]] |Fin= 2020 |Identitat= Dominique Simoneau |Partit= [[PS]] |Qualitat= retirada de regenta}} {{Elegit |Debuta= [[2003]] |Fin= 2014 |Identitat= Pierre Simons |Partit= sens |Qualitat= agricultor}} {{Elegit |Debuta= març [[1983]] |Fin= 2003 |Identitat=Pierre Desrozier |Partit=[[PS]] |Qualitat= professor de matematicas }} {{Elegit |Debuta= [[1970]] |Fin= 1983 |Identitat= Raymond Marliac |Partit= [[PCF]] |Qualitat= retirat d'agricultor }} {{Elegit |Debuta= [[1965]] |Fin= 1970 |Identitat= Jean Beillonet |Partit= |Qualitat= perruquier }} {{Elegit |Debuta= [[1920]] |Fin= 1965 |Identitat= Jules Coutaud |Partit= [[SFIO]] |Qualitat= mareschau, chivalier de la Legion d'Onor }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 1920 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ===Intercomunalitat=== ==Demografia== {{Demografia |insee= 23090 |1793=1217 |1800=907 |1806=1037 |1821=1245 |1831=1235 |1836=1372 |1841=1451 |1846=1489 |1851=1530 |1856=1448 |1861=1487 |1866=1496 |1872=1465 |1876=1426 |1881=1440 |1886=1451 |1891=1483 |1896=1339 |1901=1221 |1906=1251 |1911=1109 |1921=1059 |1926=914 |1931=885 |1936=846 |1946=685 |1954=587 |1962=503 |1968=430 |1975=419 |1982=371 |1990=367 |1999=389 |2004=372 |cassini=15324 |senscomptesdobles= 1962}} * En {{popfr23|0}} la populacion èra de {{popfr23|090}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|090}}/79.29) round 2}}}} ab/km². ==Luecs e monuments== '''Chasteu de la Rana''' (en francés ''Chateau de la Grenouille). <gallery> Lac_Lavaud-Gelade.JPG|Lac de la Vau Gelada. Bruyère.JPG|Bruja sus lo Replanat de Miuvachas (lo planetge de Genciòus ne'n es una brancha nòrd). Prairie1.JPG|Pradas, idem. Prairie2.JPG|Idem. Gentioux_croix.JPG|Crotz a Genciòus. Gentioux2.jpg|Paisatge a Genciòus. Pont_senoueix_vgen.jpg|Pont de ''Senoueix'' (en francés). Eglise_de_Pallier.jpg|L'egleisa Senta Magdalena de Palhier, fotografiada dempuei la maison dau notari. Eoliennes2.JPG|Eolianas. Logo_Gentioux-Pigerolles.jpg|Lògò de la comuna. </gallery> {{messatge galariá}} ==Personalitats liadas a la comuna== ==Veire tanben== * [[Comunas de Cruesa]] ==Liams externes== ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Multibendèl | Portal Lemosin | Portal Occitània | Portal Cruesa | Portal Comunas de França }} {{Comunas de Cruesa}} [[Categoria:Comuna de Cruesa]] [[Categoria:Comuna de Lemosin (Occitània)]] 18zxcmcbevyy2juea4iydgoe2786lun 2513066 2513065 2026-11-11T15:08:45Z Alaric 506 44932 2513066 wikitext text/x-wiki {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Genciòus | nom2 = ''Gentioux-Pigerolles'' | imatge = Gentioux-Pigerolles - Mairie-école.JPG | descripcion = La mairaria e l'escòla de Genciòus. | lògo = | escut = Blason Gentioux-Pigerolles 23.svg | escais = | parçan = | ist = {{Lemosin}} </br> {{Marcha}} | region = [[Novela Aquitània]] | arrondiment = [[Arrondiment dau Buçon|Au Buçon]] | canton = [[Canton de Falatin|Falatin]] ([[chapluec]] dau [[canton de Genciòus e Pijairòu]] davant 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas de Cruesa Grand Sud|CC de Cruesa Grand Sud]] | insee = 23090 | cp = 23340 | cònsol = Benjamin Simons | mandat = [[2026]]-[[2032]] | longitud = 1.995 | latitud = 45.7852777778 | alt mini = 653 | alt maxi = 929 | km² = 79.29 | gentilici = genciòus |}} '''Genciòus e Pijairòu'''<ref>[http://www.lemosin.net/oc/canton_gentioux.htm Toponímia occitana] a lemosin.net.</ref> (''Gentioux-Pigerolles'' en [[francés]]) es una [[comuna]] [[Occitània|occitana]] de [[Marcha]], en [[Lemosin]], situada dins lo [[departament francés|departament]] de [[Cruesa (departament)|Cruesa]] e la [[region francesa|region]] de [[Novela Aquitània]], <small>ancianament de [[Lemosin (region)|Lemosin]]</small>. Sa populacion au recensament de [[1999]] èra de 389 estatjants, 79 daus quaus a la comuna associada de Pijairòu. La susfàcia de la comuna es de 79,29 km², la pus granda dau departament, per'mor de l'ajostadis de [[Pijairòu]]. Sa [[densitat de populacion]] es de solament 4,9 hab./km². Fai partida de la [[Comunautat de comunas de Cruesa Grand Sud]], ancianament dau Plan de Genciòus. ==Geografia== {{...}} [[Imatge:Map commune FR insee code 23090.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] === Perimètre dau territòri === {{Communes limitrophes | comuna = Genciòus e Pijairòu | nòrd = [[Sent Marc a Lobaud]] | nòrd-èst = [[La Noalha (Cruesa)|La Noalha]] | èst = [[Juòus]] | sud-èst = [[Feniers]] | sud = [[Peiralevada]] <small>([[Corresa (departament)|Corresa]])</small> | sud-oèst = [[Faus (Cruesa)|Faus]] | oèst = | nòrd-oèst = [[Roièra]] }} ==Toponimia== Segon [[Albèrt Dauzat|Dauzat]], ''Genciòus'' ven benleu dau nom latin d'òme ''Gentilis'' (''-il-'' > ''-iu-'') <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 316</ref>. </br> La prononciacion es / jan'ssiô pigéi'rô /. Las fòrmas ancianas son ''de Gensio'' en 1281, ''Gensils'' en 1225, ''Gensieux'' au segle XIV, etc. Ives Lavalada accepta lo nom patronimic latin au plurau ''Gentilis'', aparentat a de mots ancians en ''-t-'' : gentil (de bona raça, nòble, gent ( > gente dins la lenga moderna); o en ''-ç-'' : gensor, comparatiu de gent. L'origina es lo latin ''genere'', ''genitus'' (naissut). Ives Lavalada, a partir dau toponime ''Gensialeix'' (diminutiu de Genciòus) en seccion BM dau cadastre, supausa que ''Genciòus'' a transitat per ''*Genciaus''<ref>Yves Lavalade, ''Dictionnaire des communes de la Creuse'', ed. la Geste, 2022, p. 100-101</ref>, suposicion estranja : la finala ''-òu(s)'' es pus etimologica e òm vei pas perqué lo nom auria fait un anar e venir; au contrari, l'evolucion ''òu'' > ''au'' es pus aisada a la pretonica, posicion fragila, qu'a la tonica. ===Pijairòu=== Veire a [[Pijairòu|l'article]]. ==Istòria== A la fin dau segle XVIII, Genciòus e Pijairòu èran paròfias, Palhier èra paròfia annexa (sucursala), segon la mapa de Cassini.</br> Lo monument aus mòrts de Genciòus pòrta l'inscripcion ''Maudite soit la guerre'' (Maudita siá la guerra). Las autoritats d'etat refuseren de l'inaugurar.</br> [[imatge:Gentioux_Monument_aux_morts_pacifiste_1.JPG|thumb|center|Lo monument aus mòrts pacifista]] Dempuei lo 1er de setembre 1972, [[Pijairòu]] (INSEE 23153) es comuna associada de Genciòus <ref>https://www.insee.fr/fr/metadonnees/geographie/commune-associee/23153-pigerolles</ref>. ==Administracion== ===Lista daus maires=== {{ElegitDebuta|insee= 23090 |Títol= Lista daus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2021]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat= Benjamin Simons |Partit= sens |Qualitat= guide-conferencier }} {{Elegit |Debuta= [[2020]] |Fin= 2021 |Identitat=Denise Jeanblanc |Partit= sens |Qualitat= retirada d'agenta de soenh }} {{Elegit |Debuta= [[2014]] |Fin= 2020 |Identitat= Dominique Simoneau |Partit= [[PS]] |Qualitat= retirada de regenta}} {{Elegit |Debuta= [[2003]] |Fin= 2014 |Identitat= Pierre Simons |Partit= sens |Qualitat= agricultor}} {{Elegit |Debuta= març [[1983]] |Fin= 2003 |Identitat=Pierre Desrozier |Partit=[[PS]] |Qualitat= professor de matematicas }} {{Elegit |Debuta= [[1970]] |Fin= 1983 |Identitat= Raymond Marliac |Partit= [[PCF]] |Qualitat= retirat d'agricultor }} {{Elegit |Debuta= [[1965]] |Fin= 1970 |Identitat= Jean Beillonet |Partit= |Qualitat= perruquier }} {{Elegit |Debuta= [[1920]] |Fin= 1965 |Identitat= Jules Coutaud |Partit= [[SFIO]] |Qualitat= mareschau, chivalier de la Legion d'Onor }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 1920 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ===Intercomunalitat=== ==Demografia== {{Demografia |insee= 23090 |1793=1217 |1800=907 |1806=1037 |1821=1245 |1831=1235 |1836=1372 |1841=1451 |1846=1489 |1851=1530 |1856=1448 |1861=1487 |1866=1496 |1872=1465 |1876=1426 |1881=1440 |1886=1451 |1891=1483 |1896=1339 |1901=1221 |1906=1251 |1911=1109 |1921=1059 |1926=914 |1931=885 |1936=846 |1946=685 |1954=587 |1962=503 |1968=430 |1975=419 |1982=371 |1990=367 |1999=389 |2004=372 |cassini=15324 |senscomptesdobles= 1962}} * En {{popfr23|0}} la populacion èra de {{popfr23|090}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|090}}/79.29) round 2}}}} ab/km². ==Luecs e monuments== '''Chasteu de la Rana''' (en francés ''Chateau de la Grenouille). <gallery> Lac_Lavaud-Gelade.JPG|Lac de la Vau Gelada. Bruyère.JPG|Bruja sus lo Replanat de Miuvachas (lo planetge de Genciòus ne'n es una brancha nòrd). Prairie1.JPG|Pradas, idem. Prairie2.JPG|Idem. Gentioux_croix.JPG|Crotz a Genciòus. Gentioux2.jpg|Paisatge a Genciòus. Pont_senoueix_vgen.jpg|Pont de ''Senoueix'' (en francés). Eglise_de_Pallier.jpg|L'egleisa Senta Magdalena de Palhier, fotografiada dempuei la maison dau notari. Eoliennes2.JPG|Eolianas. Logo_Gentioux-Pigerolles.jpg|Lògò de la comuna. </gallery> {{messatge galariá}} ==Personalitats liadas a la comuna== ==Veire tanben== * [[Comunas de Cruesa]] ==Liams externes== ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Multibendèl | Portal Lemosin | Portal Occitània | Portal Cruesa | Portal Comunas de França }} {{Comunas de Cruesa}} [[Categoria:Comuna de Cruesa]] [[Categoria:Comuna de Lemosin (Occitània)]] sd7q0da8k9mr0xgu16ftvzbs2r5sy8v 2513093 2513066 2026-11-11T17:49:32Z Alaric 506 44932 /* Toponimia */ 2513093 wikitext text/x-wiki {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Genciòus | nom2 = ''Gentioux-Pigerolles'' | imatge = Gentioux-Pigerolles - Mairie-école.JPG | descripcion = La mairaria e l'escòla de Genciòus. | lògo = | escut = Blason Gentioux-Pigerolles 23.svg | escais = | parçan = | ist = {{Lemosin}} </br> {{Marcha}} | region = [[Novela Aquitània]] | arrondiment = [[Arrondiment dau Buçon|Au Buçon]] | canton = [[Canton de Falatin|Falatin]] ([[chapluec]] dau [[canton de Genciòus e Pijairòu]] davant 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas de Cruesa Grand Sud|CC de Cruesa Grand Sud]] | insee = 23090 | cp = 23340 | cònsol = Benjamin Simons | mandat = [[2026]]-[[2032]] | longitud = 1.995 | latitud = 45.7852777778 | alt mini = 653 | alt maxi = 929 | km² = 79.29 | gentilici = genciòus |}} '''Genciòus e Pijairòu'''<ref>[http://www.lemosin.net/oc/canton_gentioux.htm Toponímia occitana] a lemosin.net.</ref> (''Gentioux-Pigerolles'' en [[francés]]) es una [[comuna]] [[Occitània|occitana]] de [[Marcha]], en [[Lemosin]], situada dins lo [[departament francés|departament]] de [[Cruesa (departament)|Cruesa]] e la [[region francesa|region]] de [[Novela Aquitània]], <small>ancianament de [[Lemosin (region)|Lemosin]]</small>. Sa populacion au recensament de [[1999]] èra de 389 estatjants, 79 daus quaus a la comuna associada de Pijairòu. La susfàcia de la comuna es de 79,29 km², la pus granda dau departament, per'mor de l'ajostadis de [[Pijairòu]]. Sa [[densitat de populacion]] es de solament 4,9 hab./km². Fai partida de la [[Comunautat de comunas de Cruesa Grand Sud]], ancianament dau Plan de Genciòus. ==Geografia== {{...}} [[Imatge:Map commune FR insee code 23090.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] === Perimètre dau territòri === {{Communes limitrophes | comuna = Genciòus e Pijairòu | nòrd = [[Sent Marc a Lobaud]] | nòrd-èst = [[La Noalha (Cruesa)|La Noalha]] | èst = [[Juòus]] | sud-èst = [[Feniers]] | sud = [[Peiralevada]] <small>([[Corresa (departament)|Corresa]])</small> | sud-oèst = [[Faus (Cruesa)|Faus]] | oèst = | nòrd-oèst = [[Roièra]] }} ==Toponimia== Segon [[Albèrt Dauzat|Dauzat]], ''Genciòus'' ven benleu dau nom latin d'òme ''Gentilis'' (''-il-'' > ''-iu-'') <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 316</ref>. </br> La prononciacion es / jan'ssiô pigéi'rô /. Ives Lavalada escriu '''Genciòus-Pijairòu'''. Las fòrmas ancianas son ''de Gensio'' en 1281, ''Gensils'' en 1225, ''Gensieux'' au segle XIV, etc. Ives Lavalada accepta lo nom patronimic latin au plurau ''Gentilis'', aparentat a de mots ancians en ''-t-'' : gentil (de bona raça, nòble, gent ( > gente dins la lenga moderna); o en ''-ç-'' : gensor, comparatiu de gent. L'origina es lo latin ''genere'', ''genitus'' (naissut). Ives Lavalada, a partir dau toponime ''Gensialeix'' (diminutiu de Genciòus) en seccion BM dau cadastre, supausa que ''Genciòus'' a transitat per ''*Genciaus''<ref>Yves Lavalade, ''Dictionnaire des communes de la Creuse'', ed. la Geste, 2022, p. 100-101</ref>, suposicion estranja : la finala ''-òu(s)'' es pus etimologica e òm vei pas perqué lo nom auria fait un anar e venir; au contrari, l'evolucion ''òu'' > ''au'' es pus aisada a la pretonica, posicion fragila, qu'a la tonica. ===Pijairòu=== Veire a [[Pijairòu|l'article]]. ==Istòria== A la fin dau segle XVIII, Genciòus e Pijairòu èran paròfias, Palhier èra paròfia annexa (sucursala), segon la mapa de Cassini.</br> Lo monument aus mòrts de Genciòus pòrta l'inscripcion ''Maudite soit la guerre'' (Maudita siá la guerra). Las autoritats d'etat refuseren de l'inaugurar.</br> [[imatge:Gentioux_Monument_aux_morts_pacifiste_1.JPG|thumb|center|Lo monument aus mòrts pacifista]] Dempuei lo 1er de setembre 1972, [[Pijairòu]] (INSEE 23153) es comuna associada de Genciòus <ref>https://www.insee.fr/fr/metadonnees/geographie/commune-associee/23153-pigerolles</ref>. ==Administracion== ===Lista daus maires=== {{ElegitDebuta|insee= 23090 |Títol= Lista daus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2021]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat= Benjamin Simons |Partit= sens |Qualitat= guide-conferencier }} {{Elegit |Debuta= [[2020]] |Fin= 2021 |Identitat=Denise Jeanblanc |Partit= sens |Qualitat= retirada d'agenta de soenh }} {{Elegit |Debuta= [[2014]] |Fin= 2020 |Identitat= Dominique Simoneau |Partit= [[PS]] |Qualitat= retirada de regenta}} {{Elegit |Debuta= [[2003]] |Fin= 2014 |Identitat= Pierre Simons |Partit= sens |Qualitat= agricultor}} {{Elegit |Debuta= març [[1983]] |Fin= 2003 |Identitat=Pierre Desrozier |Partit=[[PS]] |Qualitat= professor de matematicas }} {{Elegit |Debuta= [[1970]] |Fin= 1983 |Identitat= Raymond Marliac |Partit= [[PCF]] |Qualitat= retirat d'agricultor }} {{Elegit |Debuta= [[1965]] |Fin= 1970 |Identitat= Jean Beillonet |Partit= |Qualitat= perruquier }} {{Elegit |Debuta= [[1920]] |Fin= 1965 |Identitat= Jules Coutaud |Partit= [[SFIO]] |Qualitat= mareschau, chivalier de la Legion d'Onor }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 1920 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ===Intercomunalitat=== ==Demografia== {{Demografia |insee= 23090 |1793=1217 |1800=907 |1806=1037 |1821=1245 |1831=1235 |1836=1372 |1841=1451 |1846=1489 |1851=1530 |1856=1448 |1861=1487 |1866=1496 |1872=1465 |1876=1426 |1881=1440 |1886=1451 |1891=1483 |1896=1339 |1901=1221 |1906=1251 |1911=1109 |1921=1059 |1926=914 |1931=885 |1936=846 |1946=685 |1954=587 |1962=503 |1968=430 |1975=419 |1982=371 |1990=367 |1999=389 |2004=372 |cassini=15324 |senscomptesdobles= 1962}} * En {{popfr23|0}} la populacion èra de {{popfr23|090}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|090}}/79.29) round 2}}}} ab/km². ==Luecs e monuments== '''Chasteu de la Rana''' (en francés ''Chateau de la Grenouille). <gallery> Lac_Lavaud-Gelade.JPG|Lac de la Vau Gelada. Bruyère.JPG|Bruja sus lo Replanat de Miuvachas (lo planetge de Genciòus ne'n es una brancha nòrd). Prairie1.JPG|Pradas, idem. Prairie2.JPG|Idem. Gentioux_croix.JPG|Crotz a Genciòus. Gentioux2.jpg|Paisatge a Genciòus. Pont_senoueix_vgen.jpg|Pont de ''Senoueix'' (en francés). Eglise_de_Pallier.jpg|L'egleisa Senta Magdalena de Palhier, fotografiada dempuei la maison dau notari. Eoliennes2.JPG|Eolianas. Logo_Gentioux-Pigerolles.jpg|Lògò de la comuna. </gallery> {{messatge galariá}} ==Personalitats liadas a la comuna== ==Veire tanben== * [[Comunas de Cruesa]] ==Liams externes== ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Multibendèl | Portal Lemosin | Portal Occitània | Portal Cruesa | Portal Comunas de França }} {{Comunas de Cruesa}} [[Categoria:Comuna de Cruesa]] [[Categoria:Comuna de Lemosin (Occitània)]] 53lp7azv3vpcvxyr50kjqqqtcvlymdb 0 16800 2513082 2505158 2026-11-11T15:53:21Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 2513082 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Niçard}} {{omon|niçard (omonimia)}} {{Infobox Lenga |lenga=Niçard |imatge=Languages of Alpes-Maritimes Department, France.svg |fam1=[[Lengas indoeuropèas]] |fam2=[[lengas romanicas|Lengas romaniqui]] |fam3=[[occitanoromanic|Lengas occitanoromaniqui]] |fam4=[[Occitan]] |fam5=[[Provençau]] |legenda= Lengas de lu Aups Maritims<br/>{{legend|#ff2a7f|Occitan vivaroaupenc (aupenc)}} {{legend|#d40055|Occitan vivaroaupenc (mentonasc)}} {{legend|#ffaaaa|Occitan vivaroaupenc (intermediari)}} {{legend|#ffd42a|Occitan provençau (niçard)}} {{legend|#ffeeaa|Occitan provençau (maritim)}} {{legend|#b69650|&dagger; figon (remplaçat pèr lo provençau)}} {{legend|#bc5fd3|roiasc, d'aqueu}} {{legend|#8800aa|tendasc}} {{legend|#975fd3|brigasc}} | iso3 = – }} Lo [[niçard]]<ref>En [[Nòrma classica|nòrma classica]], s'escriu ''niçard, niçarda''. En [[nòrma mistralenca]], s'escriu ''<niçard, niçarda>'' mas una granda part dei niçardistas emplegan li formas ''<nissart, nissarda>''.</ref> es una varietat regionala de l'[[occitan]] que si parla en la part bassa de l'airal istoric de la [[Comtat de Niça]], dintre de la vila de [[Niça]] e au sieu entorn, aital coma dins lo [[Principat de Mónegue]].<ref>{{Ref-publicacion |editor=Editorial Team |títol=Monaco: Language Situation |òbra=Encyclopedia of Language & Linguistics |edicion=2a‎ edicion |an=2006 |pagina=230 |doi=10.1016/B0-08-044854-2/01814-9}}: {{Blòc de citacion |A further 15% of the population of Monaco speaks the Niçard (Niçois) variety of Provençal, which greatly influences the French of the Monegasque region. In fact, the Niçard-speaking community comprises mainly individuals of over 50 years of age, but Provençal is increasingly gaining status as a literary language.}}</ref> Es generalament classat per lu especialistas de la lenga d'òc coma un sosdialècte dau [[provençau]]. E pura, li sieus caracteristicas pròpri originali e la sieu tradicion literària fòrta implican, segon mai d'un actor culturau e mai d'un lingüista, la sieu reconoissença coma un [[occitan larg|estandard regionau]] de l'occitan, a egalitat emb au provençau generau. ==Comparason dei nòrmas== En niçard, doi nòrmas si fan concurréncia: la [[Nòrma classica|nòrma classica]] e la [[nòrma mistralenca]]. <center> {| class="wikitable" celpadding="4" align="center" |- ! colspan="2"| Comparason entra li doi nòrmas existenti en occitan niçard (extrach de la Declaracion Universala dei Drechs Umans) <small>Un tablèu mai complet de toti li nòrmas de l'occitan si pòu consultar a l'article [[occitan#Grafia|occitan]].</small> |- ! [[Nòrma classica]] ! [[Nòrma mistralenca]] |- |style="background: #f1f1f1; "|Toti li personas naisson liuri e egali en dignitat e en drech. Son dotadi de rason e de consciéncia e li cau agir entra eli emb un esperit de frairesa. |style="background: #f1f1f1; "|Touti li persouna naisson lib(e)ri e egali en dignità e en drech. Soun doutadi de rasoun e de counsciènça e li cau agì entra eli em' un esperit de frairessa/fratelança. |} </center> Li diferéncias son dins la grafia, mas finda dins la forma orala de quaucu mots. La nòrma classica evita sovent lu francismes e lu italianismes: si preferisse ''liure'' e ''consciéncia'' a de [[Francés|francismes]] coma ''libre'' e ''consciença''; si preferisse ''frairesa'' a l'[[Italian|italianisme]] ''fratelança''. La nòrma mistralenca accèpta mai sovent lu francismes e lu italianismes. == Lèxic niçard == *panaman: eissugaman *passeron: aucèu *alhà: ailà, alai ==Veètz finda== * [[Roiasc]] ==Nòtas== <references /> == Estacs extèrnes == * {{oc}} [https://web.archive.org/web/20210801231119/http://toscanoreinat.chez-alice.fr/diconi.html Diccionari niçard de Reinat Toscano] (nòrma classica) * {{oc}} [https://www.youtube.com/watch?v=nVjbXwymBQs Francis Gag: Istòria en niçard] * {{oc}} {{fr}} {{en}} [http://mtcn.free.fr/ Tradicions musicales de la comtat de Niça] * {{fr}} [http://www.sourgentin.org/cours-de-nissart/les-prenoms/ Prénoms - Lou Sourgentin] (nòrma mistralenca?) {{Multibendèl|Portal Provença}} [[Categoria:Niça]] [[Categoria:Aups Maritims]] kqb4dwgm5oj1k1n6u2mnp7f43r2pmih 0 16845 2513056 2511866 2026-11-11T14:47:10Z Raymond Trencavel 26125 /* Vejatz tanben */ 2513056 wikitext text/x-wiki [[Fichièr:Partit de la Nacion Occitana.svg|vinheta|Logo oficial del partit.]] {{Infobox |tematica= |carta=oc |legenda=Barcelona, 11/09/2012 }} [[image:Francés Fontan.jpg|200px|thumb|right|'''Francés Fontan''', fondator del P.N.O. en 1959.]] [[imatge:Jaume Ressaire.jpg|200px|thumb|right|'''Jaume Ressaire''', President del P.N.O. de 1979 fins a 2009]] [[image:Ben Vautier holding a cactus.jpg|200px|thumb|rigght|L'artista niçard [[Benjamin Vautier|Ben]] foguet politicament influençat per [[Francés Fontan]] e a defendut tota sa vida las ideas etnistas.]] [[Imatge:Manifestation occitane du 25 octobre 2025 à Villefranche-de-Rouergue.jpg|200px|thumb|right|Lo P.N.O. al [[Carrièras occitanas|passa-carrièra]] per l'[[occitan]] del dissabte 25 d'octobre de 2025 a [[Vilafranca de Roergue]]. A dreta : [[Felip Bonnet]]<ref>https://www.ladepeche.fr/2017/11/09/-7686962.php</ref>]] Lo '''Partit de la Nacion Occitana''' o '''PNO''' es un movement politic occitan, de tendéncia independentista, fondat a [[Niça]] en [[1959]] per [[Francés Fontan]]. Se disiá fins en [[2004]] '''Partit Nacionalista Occitan'''. Los presidents successius del PNO son estats [[Francés Fontan]] (de [[1959]] a [[1979]]), [[Jaume Ressaire]] (de [[1979]] a [[2009]]) e [[Felip Bonnet]] ([[2009]]-[[2011]]). Dempuèi la demission d'aqueste, la presidéncia es venguda collegiala entre Pèire Barral,<ref> Calandreta Lemosina a été fondée par Pierre Barral qui était en 2011 le vice-président de cette association et le co-président du Parti de la Nation Occcitane. https://www.agoravox.fr/tribune-libre/article/la-mairie-de-limoges-le-conseil-120668</ref> Gèli Grande (defuntat en 2022)<ref>Gèli Grande s’en est aussi allé https://www.petitbleu.fr/2022/01/11/geli-grande-sen-est-aussi-alle-10038987.php</ref> e Joan-Pèire Alari.<ref>Parti de la nation occitane : une conférence-débat et un repas pour commémorer 60 ans de lutte https://www.ladepeche.fr/2019/07/19/parti-de-la-nation-occitane-une-conference-debat-et-un-repas-pour-commemorer-60-ans-de-lutte,8320606.php</ref>. Al mes de novembre de 2025, Felip Bonnet es tornamai elegit president del partit.<ref>Lo Partit de la Nacion Occitana, amassat en Amassada generala a Nimes (Gard) lo 29 e 30 de novembre 2025, a elegit a l'unanimitat una equipa dirigenta amb un president novèl, Felip Bonnet https://lo-lugarn-pno.over-blog.org/2025/12/assemblee-generale-2025-du-parti-de-la-nation-occitane.html</ref> Lo '''PNO''' publica dempuèi 1971 una revista trimestrala, ''Lo Lugarn''. ==Eleccions== ====Presidencialas de 1974 ([[França]])==== En 1974, lo '''Partit Nacionalista Occitan''' sosten la candidatura del federalista [[Guy Héraud]] vist qu'es l'un dels pensaires de l'etnisme ambe [[Francés Fontan]]. ====Municipalas de 1978 ([[Itàlia]])==== En 1978, jos l'etiqueta '''MAO''' per « Movimento Autonomista Occitano » (Movement Autonomista Occitan), lo '''Partit Nacionalista Occitan''' obten una capitada electorala a [[Fraisse (Val Varacha)|Fraisse]], un vilatge de las [[Valadas Occitanas|valadas occitanas]] del [[Piemont]]. ====Legislativas de 1986==== A las eleccions legislativas a la proporcionala de 1986, lo '''Partit Nacionalista Occitan''' se presentèt ambe son president [[Jaume Ressaire]] coma cap de lista dins lo departament de [[Gard (departament)|Gard]], pasmens sens succès. ====Regionalas e europèas de 2004 ([[França]])==== En 2004, lo '''Partit de la nacion occitana''' a fach aliança ambe d'autras formacions occitanistas ([[País Nòstre]], [[Movement Regionalista Lengadocian]]) e de catalanistas a las eleccions regionalas en [[Lengadòc-Rosselhon]] sus la lista « Les Régionalistes » menada per [[Christian Lacour]], lista qu'a obtengut al mes de març 1,27 % de las voses.<ref>Communiqué de presse du parti des Régionalistes Languedociens et Catalans https://web.archive.org/web/20250519135606/https://www.occitania-oc.com/occitan/partenariats/</ref> [[Christian Lacour]] foguèt tornamai lo cap de lista « Les régionalistes : Occitanie, Catalogne, Euskadi » aquesta meteissa annada de 2004 (12 e 13 de junh) a las eleccions europèas dins la circonscripcion Sud-Oèst de [[França]]. ====Legislativas de 2007==== A las eleccions legislativas 2007 en França, lo '''PNO''' presenta entre autras la candidatura de [[Felip Bonnet]] dins la 8na circonscripcion ''[[Comenge]]-[[Savés]]'' de [[Nauta Garona]], la de [[Jaume Ressaire]] dins la 3na de [[Gard]], la de Nathalie Vieillefon dins la 4na de Gard.<ref>Haute-Garonne. 8e circonscription https://www.ladepeche.fr/article/2007/06/08/21812-haute-garonne-8e-circonscription-le-sud-ancre-a-gauche.html</ref> ====Cantonalas de 2011==== En 2011, lo '''PNO''' presentèt un candidat a las eleccions cantonalas de 2011 dins lo canton de [[Preishàs]], dins [[Agenés]].<ref>Un candidat du PNO https://www.sudouest.fr/lot-et-garonne/madaillan/un-candidat-du-pno-10012017.php</ref> ====Municipalas de 2014==== Lo '''Partit de la nacion occitana''' a participat activament al movement [[Bastir!]] pendent las eleccions municipalas de 2014 en [[França]].<ref>Municipales et occitan : de que ne cal pensar? 31/03/2014 https://france3-regions.blog.franceinfo.fr/le-blog-de-viure-al-pais-france3/2014/03/31/municipales-et-occitan-de-que-ne-cal-pensar.html</ref> Jos aquela etiqueta, lo '''PNO''' a obtengut dos conselhièrs municipals, un a [[Luceram]] en [[Provença]], e [[Felip Bonnet]] a [[Marinhac (Nauta Garona)|Marinhac]] dins lo [[Comenge]]. [[Imatge:Occitan farmers from the Rural Coordination and the PNO demonstrate on November 20, 2024.jpg|200px|thumb|right|Manifestant del '''P.N.O.''' pendent l'Acte 2 del [[Movement dels agricultors de 2024|movement dels agricultors]] (novembre de 2024).]] [[Imatge:Bastir Occitanie, Puylaurens, 13 juin 2021.jpg|300px|thumb|right|Las eleccions regionalas de 2021 en [[Occitània (region administrativa)|Occitània centrala]] : "Bastir Occitanie" aquí a [[Puèglaurenç]]. Al centre : Patrice Castel e Laurence Taillade ([[Partit republican solidariste]]), Joan-Luc Davezac ([[Occitània País Nòstre]] / [[Bastir!|Bastir Occitània]]), [[Sèrgi Viaule]] ('''P.N.O.'''), Stéphane Albert ([[Occitània País Nòstre]]).]] ====Europèas de 2014==== Còp-sec après las eleccions municipalas en França, lo '''PNO''' monta una lista simbolica « Occitània, per una Euròpa dels pòbles » a las eleccions europèas del 25 de mai de 2014.<ref>Eleccions europèas: Occitània per una Euròpa dels Pòbles https://www.jornalet.com/nova/3480/eleccions-europeas-occitania-per-una-europa-dels-pobles</ref> ====Cantonalas (departamentalas) de 2015==== Encara dins l'encastre del movement [[Bastir!]], e en aliança ambe d'ecologistas, lo '''PNO''' a presentat de candidats a las eleccions departamentalas de 2015 dins 6 cantons del [[Departament de Gers|Gers]] jos l'etiqueta « Libres et Indépendants pour le Gers » (LIG, ''Liures e Independents pel Gers'').<ref>ÉLECTIONS DÉPARTEMENTALES - COMMUNIQUÉ DU PARTI DE LA NATION OCCITANE - 17 mars 2015 https://abp.bzh/elections-departementales-36793</ref> ====Regionalas de 2015==== Al mes de decembre de 2015, lo '''PNO''' participa a la lista « Le Bien Commun » menada pel deputat ecologista [[Christophe Cavard]].<ref>Le Parti de la Nation Occitane adhère à la démarche du Bien Commun https://lejournaldugers.fr/article/3129-le-parti-de-la-nation-occitane-pno-adhre-la-dmarche-du-bien-commun</ref><ref>Valence (82) : le PNO sur le marché https://www.ladepeche.fr/article/2015/11/11/2214983-valence-le-pno-sur-le-marche.html</ref> ====Legislativas de 2017==== En 2017, lo '''PNO''' presenta pas qu'una sola candidatura a las eleccions legislativas, un còp de mai dins la 8na circonscripcion ''[[Comenge]]-[[Savés]]'' de [[Nauta Garona]], e aqueste còp, una candidatura comuna ambe [[Bastir!|Bastir Occitània]].<ref>Dans le cadre de la campagne des Législatives, Jérôme Piques, candidat du PNO (Parti de la Nation Occitane) a reçu un bon accueil en ce jeudi de l’ascension sur le marché de Saint-Gaudens https://www.lepetitjournal.net/31-haute-garonne/e31c-saint-gaudinois/2017/05/29/jerome-piques-sur-le-marche/</ref> ====Municipalas de 2020==== Lo '''PNO''' a tanben agut qualques aderents candidats dins l'encastre del front occitanista [[Occitània País Nòstre]] a las eleccions municipalas de 2020 en [[França]].<ref>"Occitanie País Nòstre" labellise une vingtaine de listes pour le deuxième tour des municipales https://lo-lugarn-pno.over-blog.org/2020/06/occitanie-pais-nostre-labellise-une-vingtaine-de-listes.html</ref> ====Regionalas de 2021==== En 2021, lo '''PNO''' participa en [[Occitània (region administrativa)|Occitània Centrala]] a la lista « Bastir Occitanie 2021 » menada per Joan-Luc Davezac, una lista d'aliança d'[[Occitània País Nòstre]] ambe en particular [[Résistons !|Resistim]], lo partit de [[Joan de Lassala]]. ====Legislativas de 2022 e de 2024==== A las eleccions legislativas de 2022 en [[França]], lo '''PNO''' s'èra contentat de sosténguer las candidaturas de [[Bastir!|Bastir Occitània]] (11 en [[Occitània (region administrativa)|Occitània centrala]], e una de la diaspora occitana a [[París]]), e tres candidaturas de [[Résistons !|Resistim]], lo partit de [[Joan de Lassala]] (sus las 5na e 6na circonscripcions de [[Departament de la Nauta Garona|Nauta Garona]], e la de Gérard Lenfant<ref>Législatives2022 : Gérard Lenfant et Coralie Malric, candidats de "la Narbonnaise authentique" https://www.lindependant.fr/2022/05/05/narbonne-legislatives-gerard-lenfant-et-coralie-malric-candidats-de-la-narbonnaise-authentique-10277041.php</ref> dins la segonda circonscripcion d'[[Departament d'Aude|Aude]]).<ref>27/05/2022 : Le Parti de la Nation Occitane et les législatives du 12/06/2022 https://lo-lugarn-pno.over-blog.org/2022/05/le-parti-de-la-nation-occitane-et-les-legislatives-du-12/06/2022.html</ref> Per contra, en 2024, lo '''PNO''' presenta oficialament tres candidaturas a las eleccions legislativas, doas comunas ambe [[Bastir!|Bastir Occitània]] (primièra circonscripcion d'Òlt e Garona e 8na circonscripcion ''[[Comenge]]-[[Savés]]'' de [[Nauta Garona]]), e una sostenguda per [[Joan de Lassala]] sus la 5na circonscripcion de [[Nauta Garona]].<ref>Le Petit Journal, 18 juin 2024 https://www.lepetitjournal.net/31-haute-garonne/2024/06/18/jean-lassalle-apporte-son-soutien-a-la-candidature-de-sylvie-bonnemaison/</ref> ==Ligams extèrnes== * [https://web.archive.org/web/20061108110043/http://www.p-n-o.org/entrada.php Site oficiau dau PNO]. ==Vejatz tanben== * [[Francés Fontan]] * [[Jaume Ressaire]] * [[Felip Bonnet]] * [[Benjamin Vautier]] * [[Movement Regionalista Lengadocian]] * [[Bastir!]] [[Categoria:Partit politic occitan]] [[Categoria:Partits politics independentistas en França]] {{Movements politics occitans}} ==Referéncias== 1c9ob6knd4l4nf0pwzaoypewq1bj990 0 23445 2513104 2503548 2026-11-11T21:30:04Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 2513104 wikitext text/x-wiki {{1000 fondamentals}} {{Infobox Edifici |imatge = Eiffel_tower_from_Cite_Architecture_Chaillot.jpg }} [[Imatge:Paris 06 Eiffelturm 4828.jpg|right|thumb|200px|La Torre Eiffel]] [[Imatge:Torre Eiffel Paris 2006.jpg|right|thumb|200px|Fòto presa dempuèi lo Pòrt de Suffren, al pè de la torre, costat èst.]] [[Fichièr:Tour Eiffel - 20150801 15h30 (10621).jpg|vinheta]] [[File:Eiffel Tower Drone 4k-Qx c1X3zfEc-313-251.webm|thumb|Torre Eiffel]] La '''Torre Eiffel''' (''Tour Eiffel'' en [[lenga francesa|francés]]) es una estructura concebuda e dessenhada per l'[[engenhariá|engenhaire]] francés [[Gustave Eiffel]] a l'ocasion de l'[[Exposicion Universala]] de [[1889]] a [[París]] ([[França]]). Construïda en plena controvèrsia amb los [[artista]]s de l'epòca, que la percebián coma un mostre d'[[acièr]], es considerada coma lo simbòl màger de l'[[Estat francés]] e subretot de la vila de [[París]]. Es lo [[monument]] mai visitat del mond. == Caracteristicas tecnicas == La [[Torre]] es nauta de 300&nbsp;[[mètre|m]]. Amb l'antena de ràdio qu'es a sa cima, la torre arriba a mesurar 324&nbsp;m. Quand foguèt bastida, la Torre pesava aperaquí 7300 tonas, a mai se uèi se calcula que son pes passa 10&nbsp;000 tonas (per encausa del [[musèu]], dels [[Restaurant|restaurants]] e de las botigas que encabís actualament). Èra previst que la torre arribèsse a 350&nbsp;m, mas los vesins èran espantats (de paur qu'un edifici talament naut e bastit sens [[pèira]]s poguèsse tombar) e se manifestèron, provocant un cambiament dins los plans. Los 24 darrièrs mètres correspondon a una [[antena]] de [[ràdio]] que foguèt aponduda plan mai tard.<br /> (Situacion geografica 48º 51' 29,04" N; 2º 17' 40,10" E) En foncion de la [[temperatura]] ambienta, la cima de la Torre Eiffel se pòt sarrar o alunhar del sòl de gaireben 8&nbsp;cm, per encausa que la [[dilatacion]] termica del [[metal]] que la vertèbra. Segon lo site oficial del monument, per aténher la cima cal montar 1665 escalons (e non pas 1792, nombre que d'unes creson cèrt en allusion a l'annada de la [[Primièra Republica Francesa]]). Lo manteniment de la torre demanda l'aplicacion de 50&nbsp;t de pintura cada sèt ans, pr'amor de la protegir de la [[corrosion]]. Qualques vegadas, la color de la pintura se càmbia, a mai se en ([[2005]]) la torre aguèt una tonalitat parda. Al primièr nivèl, i a de consòlas que permeton de votar per la causida de la futura color de l'estructura. La color originala de la torre èra lo jaune, a mai se actualament demòra pas res d'el. == Istòria == L'estructura se construiguèt entre [[1887]] e [[1889]] pr'amor que venguèsse arca de dintrada de l'[[Exposicion Universala]], una fièra mondiala organizada per commemorar lo centenari de la [[Revolucion Francesa]]. La torre foguèt inaugurada lo [[31 de març]] de [[1889]], e foguèt dobèrta al public lo [[6 de mai]] d'aquela annada. Gaireben 200 obrièrs uniguèron 18&nbsp;038 pèças de [[fèrre]], en emplegar dos milions e mièg de [[bolon]]s, e en seguir lo dessenh estructural de [[Maurice Koechlin]]. Per encausa de la proximitat del flum e de la natura del sòl sos cements an, a una de sus pautas, una prigondor de 30 mètres. En diferéncia dels gratacèls modèrnes, la torre ten una estructura dobèrta sens nivèls intermediaris, se fasèm excepcion de sas doas plataformas. Malgrat las precaucions immensas d'Eiffel devèrs sos obrièrs (que inclusián l'emplec d'arneses), un d'eles tombèt durant l'installacion dels ascensors. Coma anecdòta, cal notar que l'engenhaire francés [[Gustave Eiffel]] presentèt d'en primièr son projècte de torre als responsables de la Comuna de Barcelona, per que la torre siá construida a [[Barcelona]] a l'ocasion de l'[[Exposicion Universala de Barcelona (1888)]]. Mas un projècte aital semblèt als responsables de la comuna barcelonesa una construccion estranha e cara, que convendriá pas ges a l'arquitectura de la vila. Aprèp la responsa negativa de las autoritats de la ciutat, Eiffel presentèt son projècte als responsables de l'Exposicion Universala de [[París]], que se faguèt un an mai tard, en [[1889]]. Aqueles acceptèron de bastir la torre, malgrat que a la debuta pensèssen que se deuriá desmontar un còp s'acabèsse l'exposicion. Sonque la volontat populara evitèt que se tombèsse. == Vejatz tanben == * [[Istòria de París]] == Ligams extèrnes == {{commonscat|Tour Eiffel}} * [https://web.archive.org/web/20101205121142/http://www.tour-eiffel.fr/teiffel/uk/ Sit oficial] (en [[francés]]) * [https://web.archive.org/web/20070210213721/http://www.visitandoeuropa.com/paris/monumentos/torre-eiffel.html Guida per visitar la Torre Eiffel] * [https://web.archive.org/web/20061108124404/http://www.valvanera.com/allende/eiffel.htm Informacion sus la Torre Eiffel] * [http://www.voyages-photos.fr/tour-eiffel/etour-eiffel1.htm Fotografías - Torre Eiffel] * [https://web.archive.org/web/20061009015934/http://www.familia.cl/ContenedorTmp/Eiffel/eiffel2.htm Gustave Eiffel] * [https://web.archive.org/web/20070304095303/http://paris.vagabondage.fr/en/tour_eiffel/english-eiffel.html Torre Eiffel - Fotografias] * [https://web.archive.org/web/20150511205917/http://zsmith.net/ Vidèos de la Torre Eiffel] * [https://web.archive.org/web/20060807231123/http://www.paris-live.com/ Torre Eiffel Webcams] * [http://tk.kelly.free.fr/tour%20eiffel/menu.html Fotografias e Vidèos de la Torre Eiffel] * [https://web.archive.org/web/20110805143357/http://www.world-city-photos.org/Paris/photos/Eiffel_Tower/ Fotografias de la Torre Eiffel] * [http://www.baudelet.net/paris/tour-eiffel.htm Fotografias de la Torre Eiffel] (francés) [[Categoria:Monument francés]] [[Categoria:Torre|Eiffel]] [[Categoria:Monument de París]] [[Categoria:Emissor de radiofrequéncias|Eiffel]] [[Categoria:Torre autoportanta|Eiffel]] chi86e05gv2g5y25df5fc8frrhwuh8c 0 23642 2513092 2428905 2026-11-11T17:49:19Z Seraphinzd 25682 pèca 2513092 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} [[Imatge:Great Sphinx with Stelae.jpg|thumb|200px|Estela deu Saunei]] Lo '''Gran Esfinx de Giza''' qu'ei un monument de [[Portal:egiptopèdia|l'Egipta anciana]] qui representa un [[leon]] deu cap d'òmi, probablement lo cap deu [[faraon]] [[Khafra|Quefrèn]] de la [[IVau dinastia egipciana|IVau dinastia]] (a maugrat qui poderé estar lo son pair [[Khofo|Queòps]]). Per'mor de l'associacion cronologica dab aquesta dinastia, que's data l'Esfinx au cap de [[-2500]]. Qu'ei situat suu platèu de [[Giza]] sus l'arribèra occidentau deu [[Nil]] au ras de las tres famosas [[piramidas de Giza]]. Lo còs e lo cap que hon talhat dens l'arròca mentre que las patas e hon bastidas dab peiras. Qu'ei haut de 14&nbsp;m, long de 72 e larg de 20. Que's pensa que devèva estar pintrat. Enter las soas patas l''''Estèla deu Saunei''' que conta que lo faraon [[Djehotimes IV|Tutmòsis IV]] qui s'endromí au pè de l'Esfinx un deus numerós temps qui èra caperat peu sable deu desèrt e qu'en saunei l'Esfinx que'u demanè que'u liberosse, çò qui he. L'estèla ce ditz: ''Un dia que s'escadó que lo hilh reiau Tutmòsis, en bèth passejà's de cap a mieidia, que s'arrepausè a l'ombra d'aqueth gran diu ; lo saunèi que'u gahè de quan lo so b'èra au son zenit. Alavetz que s'apercevó que la Majestat d'aqueth gran diu que'u parlava dab la soa quita boca com un pair e devisa dab lo son hilh: espia me, contempla me, ò Totmòsis lo men hilh; que soi lo ton pair, Hòrakheti-[[Khepri]]-[[Ra]]-[[Atom]]; que't daréi la reiautat sus la Tèrra, au cap deus vius, que portaràs la corona blanca e la corona arroia suu tròne de [[Geb]], lo prince. La Tèrra que serà toa en la soa longor e en la soa largor, e ton tot çò qui lusèish l'uèlh estiglant deu Mèste de l'univers. (...) Adara que s'escad que patèishi deu sable deu desèrt, lo quite sable au dessús deu quau e m'estavi autes còps; amaneja't de cap a jo, entà qui pòsqui har çò qui desseji.'' [[Imatge:The Great Sphinx.jpg||200px|thumb|left|En 1839, devath lo sable]] L'Esfinx qu'a patit hèra deu temps. En purmèr lo sable que'u caperè mantun còp. Que ho desensablat au [[sègle XIX]] peu famós [[egiptologia|egiptològ]] francés [[Auguste Mariette]], e un còp mei en [[1923]]. Que patí tanben còps de canons au [[sègle XIV]] qui trenquèn la soa faussa barba de faraon (uei lo dia au [[British Museum]] qui arrefusa d'ac anc tornar) e lo nas (perdut tanben desempuish aqueth còp). En [[1989]] que i avó tribalhs entà tornar ahortir lo son còth vadut flac. L'esfinx, qu'ei present dens la cultura populara [[Gasconha|gascona]], puishque que dens los [[Contes de Gasconha]] apielats per [[Joan Francés Blader]] que trovam un [[Edip]] gascon qui se'n va cercar fortuna en bèth respóner la question de la ''bèstia deu cap d'òmi'' (la quita question sus l'animau qui camina sus quate, duas e tres patas). == Galeria == <gallery> Imatge:Sphinxfront.jpg Imatge:Cairo Sphinx.JPG Image:Sphinx de gizeh arriere.JPG Imatge:SphinxProfil.jpg </gallery> {{Egipte antica}} [[Categoria:Egiptologia]] [[Categoria:Literatura de l'Egipte antica]] [[Categoria:Monument de l'Egipte antica]] s9ynnq201che17or9w1sco7buql9ays 0 23967 2513089 2451946 2026-11-11T17:31:29Z ~2026-60086-48 66060 chepic d'acòrd 2513089 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} {{UNESCO}} Las '''Piramidas d'Egipte''' qu'èran tombas de gran endom bastidas peus monarcas [[faraon]]s. Las purmèras tombas qui coneishem que son los [[mastaba]]s, monuments funeraris bastits en purmèr dab bricas de tèrra cuèita, puish dab pèiras talhadas. Durant [[l'Ancian Empèri egipcian|Empèri ancian]], lo faraon [[Djòser]] e lo son arquitècte [[Imhotep]] que bastín la purmèra piramida a partir deu modèl deus mastabas : la [[Piramida graduada]] a [[Saqara]]. Puish [[Snefro]], que bastí tres piramidas sonque per eth medish en bèth cercar la forma perhèita e qu'inventè la [[piramida romboïdala]] e la piramida de fàcias lissas. Atau, puish que n'avèva pas sonque un còs, las piramidas que vadón au còp [[tomba]]s o [[cenotaf]]s. {{Egipte antica Luòcs|plan=Giza pyramid complex (multilingual map).svg}} {{Iero|Piramida|<hiero>U23-G17:r-O24</hiero>|trans=mr|align=left|epòca=egipte}} == Lista de las piramidas: == === Piramida graduada === * [[Piramida graduada]] de [[Djòser]] === Piramida romboïdala === * [[Piramida romboïdala]] de [[Snefro]] === Piramidas de fàcias lissas === * [[Grana Piramida de Giza]] === Piramida en forma de [[mastaba]] === {{Egipte antica}} [[Categoria:Indèx egiptologic]] [[Categoria:Tombèl de l'Egipte antica]] [[Categoria:Patrimòni Mondial en Egipte]] [[Categoria:Piramida|Egipte]] h6gfezw25auax2h7bkgbgsanu8cics6 0 23994 2513037 2411698 2026-11-11T13:47:05Z Raymond Trencavel 26125 /* Manifestacion de Montpelhièr del 24 d'octòbre de 2015 */ 2513037 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= |imatge = <!-- Wikidata: Òc per l'occitan.PNG --> |legenda = L'aficha de la manifestacion de Besièrs, dessenhada per l'artista Ben. }} La {{Àudio|Oc-Manifestacion per l'occitan.ogg|'''Manifestacion per l'occitan'''}}, {{Àudio|Oc-Anem! Per la lenga occitana, òc!.ogg|'''Anem! Per la lenga occitana, òc!'''}}, es una manifestacion organizada per lo collectiu ''Anem Òc''. Aquel collectiu es constituit de las principalas associacions occitanas ([[Institut d'Estudis Occitans]], [[Felibritge]], [[FELCO]], [[Calandreta]], [[Òc-Bi]] e [[Conselh de la Joventut d'Òc]]). De [[Lista dels comitats locals d'Anem Òc|collectius locals]] son presents dins fòrça departaments. Las manifestacions an per objectiu d'agandir la diversitat lingüistica e culturala en França e dins lo mond e de demandar a l'Estat una politica publica per la lenga occitana. Per ara son cinc las manifestacions que son estadas fachas (dos còps a Carcassona, un a Besièrs, un a Tolosa e un a Montpelhièr). ==Manifestacion de Carcassona del 22 d'octòbre de 2005== La manifestacion per la lenga occitana de [[Carcassona]] foguèt un grand succès popular, qu'entre 8000 e 12&nbsp;000 personas i èran presentas. Lo cortègi partiguèt del jardin André Chenier per arribar a la [[Ciutat de Carcassona]]. A la fin de la manifestacion, las personas cantèron ''[[Se canta]]''. Aprèp la manifestacion, una granda fèsta, amb divèrses grops de musica, s'organizèt a [[Vilagalhenc]]. Lo mond occitanista parla d'un abans e aprèp la manifestation de Carcassona. ===Fotografias de la manifestacion de Carcassona=== <gallery mode=packed heights=180px> Manifestacioncarcassona1.jpg| Manifestacioncarcassona2.jpg| Manifestacioncarcassona3.jpg| Manifestacioncarcassona4.jpg| Manifestacioncarcassona5.jpg| Manifestacioncarcassona6.jpg| Manifestacioncarcassona7.jpg| Manifestacioncarcassona8.jpg| Manifestacioncarcassona9.jpg| Manifestacioncarcassona10.jpg| Manifestacioncarcassona11.jpg| Manifestacioncarcassona12.jpg| Manifestacioncarcassona13.jpg| Manifestacioncarcassona14.jpg| Manifestacioncarcassona15.jpg| </gallery> {{messatge galariá}} ==Manifestacion de [[Besièrs]] del 17 de març de 2007== Mai de 20&nbsp;000 personas manifestèron per faire dintrar las lengas minorizadas dins l'eleccion presidenciala e per sosténer la lenga e la cultura occitana. La tòca èra de demandar la modificacion de l'article 2 de la Constitucion francesa e la ratificacion de la [[Carta Europèa de las Lengas Regionalas o Minoritàrias]]. Aquela manifestacion foguèt marcada per la preséncia del [[Felibritge]] e de son capolièr que diguèt dins son parladís que lenga d'òc e occitan èran dos tèrmes sinonims. Tanben, mantun òme o femna politic èra present coma lo cònsol de Tolosa [[Jean-Luc Moudenc]] o la candidata a l'eleccion presidenciala dels [[Los Verds (França)|verds]], [[Dominique Voynet]] e mai los representants del autres candidats. De delegacions [[bretanha|bretonas]], [[Catalonha|catalanas]], [[País Basc|bascas]] e [[Corsega|còrsas]] portèron lor sosten. Aprèp la manifestacion, una granda fèsta organizada per l'associacion [[Gardarem la Tèrra]], amb divèrses gropes de musica, se debanèt dins las arenas de [[Besièrs]]. Amb aquela mobilizacion, lo movement [[occitanisme|occitanista]] mòstra qu'es pas un movement marginal. ===Fotografias de la manifestacion de Besièrs=== <gallery mode=packed heights=180px> ManifestacionBesièrs1.jpg| ManifestacionBesiers2.jpg| ManifestacionBesièrs3.jpg| ManifestacionBesièrs4.jpg| ManifestacionBesièrs5.jpg| ManifestacionBesièrs6.jpg| ManifestacionBesièrs7.jpg| ManifestacionBesièrs8.jpg| ManifestacionBesièrs9.jpg| ManifestacionBesièrs11.jpg| ManifestacionBesièrs12.jpg| ManifestacionBesièrs13.jpg| ManifestacionBesièrs14.jpg| ManifestacionBesièrs15.jpg| </gallery> {{messatge galariá}} ==Manifestacion de [[Carcassona]] del 24 d'octòbre de 2009== Mai de 25 000 personas participèron a la manifestacion. De notar tanben la preséncia de fòrça òmes politics entre los quals : Gustau Aliròl (President de ''Regions e Pòbles Solidaris'' e del Partit Occitan), Eric Andrieu (Vicepresident de la Region de Lengadòc-Rosselhon, encargat de l'occitan e de las politicas territorialas), José Bové (Eurodeputat), Martin Malvy (President de la Region de Miègjorn-Pirenèus), Gerard Onesta (èx Viceresident del Parlament Europèu), Sylvain Pastor (Conselhièr regional de Lengadòc-Rossilhon), Remèsi Pech, (Conselhièr regional de Miègjorn-Pirenèus encargat de l'occitan), Jean-Claude Pérez (Cònsol de Carcassona) René Ricarrère (Conselhièr regional d'Aquitània encargat de l'occitan) Jean-Charles Valadier (Adjunt a la comuna de Tolosa, encargat de l'occitan e de l'amainatjament), ===Fotografias de la manifestacion de Carcassona=== <gallery mode=packed heights=180px> Imatge:ManifestacionCarcassona1.jpg| Imatge:ManifestacionCarcassona2.jpg| Imatge:ManifestacionCarcassona3.jpg| Imatge:ManifestacionCarcassona4.jpg| Imatge:ManifestacionCarcassona5.jpg| Imatge:ManifestacionCarcassona6.jpg| Imatge:ManifestacionCarcassona7.jpg| Imatge:ManifestacionCarcassona8.jpg| </gallery> {{messatge galariá}} ==Manifestacion de [[Tolosa]] del 31 de març de 2012== ==Manifestacion de [[Montpelhièr]] del 24 d'octòbre de 2015== * Vejatz : [[Manifestacion per l'occitan del 24 d'octobre de 2015]] ==Ligams extèrnes== *{{oc}} {{fr}} [http://manifestar.online.fr/ Sit oficial del collectiu ''Anem Òc''] *[http://www.youtube.com/watch?v=dtT1qMqhL54 Reportatge de Barcelona TV sus la manifestation de Carcasonna] *[http://www.youtube.com/watch?v=aeuas96doUk&mode=related&search= Reportatge de Barcelona TV sus la fèsta de Vilagalhenc] *{{oc}} [https://web.archive.org/web/20190912083327/http://pp.auto.ke.orange.fr/ La premsa parla de la manifestacion de Carcasonna] *{{fr}} [https://web.archive.org/web/20070607192455/http://www.cardabelle.fr/occitan-manifestation-carcassonne.htm Fotografias de la manifestacion de Carcassona per Charles Camberoque] *{{oc}} [http://creo-mp.chez-alice.fr/manifbesiers/indexbesi.htm Revista de premsa pel CREO de Montpelhièr] [[Categoria:Occitanisme]] [[Categoria:Politica occitana]] [[Categoria:Cultura occitana]] [[Categoria:Anem, Òc!]] 3omdq1a21m98agsbb0jkk03rpxuo423 2513038 2513037 2026-11-11T13:51:27Z Raymond Trencavel 26125 2513038 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= |imatge = <!-- Wikidata: Òc per l'occitan.PNG --> |legenda = L'aficha de la manifestacion de Besièrs, dessenhada per l'artista Ben. }} La {{Àudio|Oc-Manifestacion per l'occitan.ogg|'''Manifestacion per l'occitan'''}}, {{Àudio|Oc-Anem! Per la lenga occitana, òc!.ogg|'''Anem! Per la lenga occitana, òc!'''}}, es una manifestacion organizada per lo collectiu ''Anem Òc''. Aquel collectiu es constituit de las principalas associacions occitanas ([[Institut d'Estudis Occitans]], [[Felibritge]], [[FELCO]], [[Calandreta]], [[Òc-Bi]] e [[Conselh de la Joventut d'Òc]]). De [[Lista dels comitats locals d'Anem Òc|collectius locals]] son presents dins fòrça departaments. Las manifestacions an per objectiu d'agandir la diversitat lingüistica e culturala en França e dins lo mond e de demandar a l'Estat una politica publica per la lenga occitana. I aguèt una seguida de cinc gròssas manifestacions entre 2005 e 2015, a [[Carcassona]] en 2005 e tornamai en 2009, a [[Besièrs]] en 2007, a [[Tolosa]] en 2012, e un darrèr còp a [[Montpelhièr]] en 2015. ==Manifestacion de Carcassona del 22 d'octòbre de 2005== La manifestacion per la lenga occitana de [[Carcassona]] foguèt un grand succès popular, qu'entre 8000 e 12&nbsp;000 personas i èran presentas. Lo cortègi partiguèt del jardin André Chenier per arribar a la [[Ciutat de Carcassona]]. A la fin de la manifestacion, las personas cantèron ''[[Se canta]]''. Aprèp la manifestacion, una granda fèsta, amb divèrses grops de musica, s'organizèt a [[Vilagalhenc]]. Lo mond occitanista parla d'un abans e aprèp la manifestation de Carcassona. ===Fotografias de la manifestacion de Carcassona=== <gallery mode=packed heights=180px> Manifestacioncarcassona1.jpg| Manifestacioncarcassona2.jpg| Manifestacioncarcassona3.jpg| Manifestacioncarcassona4.jpg| Manifestacioncarcassona5.jpg| Manifestacioncarcassona6.jpg| Manifestacioncarcassona7.jpg| Manifestacioncarcassona8.jpg| Manifestacioncarcassona9.jpg| Manifestacioncarcassona10.jpg| Manifestacioncarcassona11.jpg| Manifestacioncarcassona12.jpg| Manifestacioncarcassona13.jpg| Manifestacioncarcassona14.jpg| Manifestacioncarcassona15.jpg| </gallery> {{messatge galariá}} ==Manifestacion de [[Besièrs]] del 17 de març de 2007== Mai de 20&nbsp;000 personas manifestèron per faire dintrar las lengas minorizadas dins l'eleccion presidenciala e per sosténer la lenga e la cultura occitana. La tòca èra de demandar la modificacion de l'article 2 de la Constitucion francesa e la ratificacion de la [[Carta Europèa de las Lengas Regionalas o Minoritàrias]]. Aquela manifestacion foguèt marcada per la preséncia del [[Felibritge]] e de son capolièr que diguèt dins son parladís que lenga d'òc e occitan èran dos tèrmes sinonims. Tanben, mantun òme o femna politic èra present coma lo cònsol de Tolosa [[Jean-Luc Moudenc]] o la candidata a l'eleccion presidenciala dels [[Los Verds (França)|verds]], [[Dominique Voynet]] e mai los representants del autres candidats. De delegacions [[bretanha|bretonas]], [[Catalonha|catalanas]], [[País Basc|bascas]] e [[Corsega|còrsas]] portèron lor sosten. Aprèp la manifestacion, una granda fèsta organizada per l'associacion [[Gardarem la Tèrra]], amb divèrses gropes de musica, se debanèt dins las arenas de [[Besièrs]]. Amb aquela mobilizacion, lo movement [[occitanisme|occitanista]] mòstra qu'es pas un movement marginal. ===Fotografias de la manifestacion de Besièrs=== <gallery mode=packed heights=180px> ManifestacionBesièrs1.jpg| ManifestacionBesiers2.jpg| ManifestacionBesièrs3.jpg| ManifestacionBesièrs4.jpg| ManifestacionBesièrs5.jpg| ManifestacionBesièrs6.jpg| ManifestacionBesièrs7.jpg| ManifestacionBesièrs8.jpg| ManifestacionBesièrs9.jpg| ManifestacionBesièrs11.jpg| ManifestacionBesièrs12.jpg| ManifestacionBesièrs13.jpg| ManifestacionBesièrs14.jpg| ManifestacionBesièrs15.jpg| </gallery> {{messatge galariá}} ==Manifestacion de [[Carcassona]] del 24 d'octòbre de 2009== Mai de 25 000 personas participèron a la manifestacion. De notar tanben la preséncia de fòrça òmes politics entre los quals : Gustau Aliròl (President de ''Regions e Pòbles Solidaris'' e del Partit Occitan), Eric Andrieu (Vicepresident de la Region de Lengadòc-Rosselhon, encargat de l'occitan e de las politicas territorialas), José Bové (Eurodeputat), Martin Malvy (President de la Region de Miègjorn-Pirenèus), Gerard Onesta (èx Viceresident del Parlament Europèu), Sylvain Pastor (Conselhièr regional de Lengadòc-Rossilhon), Remèsi Pech, (Conselhièr regional de Miègjorn-Pirenèus encargat de l'occitan), Jean-Claude Pérez (Cònsol de Carcassona) René Ricarrère (Conselhièr regional d'Aquitània encargat de l'occitan) Jean-Charles Valadier (Adjunt a la comuna de Tolosa, encargat de l'occitan e de l'amainatjament), ===Fotografias de la manifestacion de Carcassona=== <gallery mode=packed heights=180px> Imatge:ManifestacionCarcassona1.jpg| Imatge:ManifestacionCarcassona2.jpg| Imatge:ManifestacionCarcassona3.jpg| Imatge:ManifestacionCarcassona4.jpg| Imatge:ManifestacionCarcassona5.jpg| Imatge:ManifestacionCarcassona6.jpg| Imatge:ManifestacionCarcassona7.jpg| Imatge:ManifestacionCarcassona8.jpg| </gallery> {{messatge galariá}} ==Manifestacion de [[Tolosa]] del 31 de març de 2012== ==Manifestacion de [[Montpelhièr]] del 24 d'octòbre de 2015== * Vejatz : [[Manifestacion per l'occitan del 24 d'octobre de 2015]] ==Ligams extèrnes== *{{oc}} {{fr}} [http://manifestar.online.fr/ Sit oficial del collectiu ''Anem Òc''] *[http://www.youtube.com/watch?v=dtT1qMqhL54 Reportatge de Barcelona TV sus la manifestation de Carcasonna] *[http://www.youtube.com/watch?v=aeuas96doUk&mode=related&search= Reportatge de Barcelona TV sus la fèsta de Vilagalhenc] *{{oc}} [https://web.archive.org/web/20190912083327/http://pp.auto.ke.orange.fr/ La premsa parla de la manifestacion de Carcasonna] *{{fr}} [https://web.archive.org/web/20070607192455/http://www.cardabelle.fr/occitan-manifestation-carcassonne.htm Fotografias de la manifestacion de Carcassona per Charles Camberoque] *{{oc}} [http://creo-mp.chez-alice.fr/manifbesiers/indexbesi.htm Revista de premsa pel CREO de Montpelhièr] [[Categoria:Occitanisme]] [[Categoria:Politica occitana]] [[Categoria:Cultura occitana]] [[Categoria:Anem, Òc!]] i96vcff7xyg8mt6rt0r36a33u693os2 2513039 2513038 2026-11-11T13:54:20Z Raymond Trencavel 26125 2513039 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= |imatge = <!-- Wikidata: Òc per l'occitan.PNG --> |legenda = L'aficha de la manifestacion de Besièrs, dessenhada per l'artista Ben. }} La {{Àudio|Oc-Manifestacion per l'occitan.ogg|'''Manifestacion per l'occitan'''}}, {{Àudio|Oc-Anem! Per la lenga occitana, òc!.ogg|'''Anem! Per la lenga occitana, òc!'''}}, es una manifestacion organizada per lo collectiu ''Anem Òc''. Aquel collectiu es constituit de las principalas associacions occitanas ([[Institut d'Estudis Occitans]], [[Felibritge]], [[FELCO]], [[Calandreta]], [[Òc-Bi]] e [[Conselh de la Joventut d'Òc]]). De [[Lista dels comitats locals d'Anem Òc|collectius locals]] son presents dins fòrça departaments. Las manifestacions an per objectiu d'agandir la diversitat lingüistica e culturala en França e dins lo mond e de demandar a l'Estat una politica publica per la lenga occitana. I aguèt una seguida de cinc gròssas manifestacions entre 2005 e 2015, a [[Carcassona]] en 2005 e tornamai en 2009, a [[Besièrs]] en 2007, a [[Tolosa]] en 2012, e un darrèr còp a [[Montpelhièr]] en 2015. ==Manifestacion de Carcassona del 22 d'octòbre de 2005== La manifestacion per la lenga occitana de [[Carcassona]] foguèt un grand succès popular, qu'entre 8000 e 12&nbsp;000 personas i èran presentas. Lo cortègi partiguèt del jardin André Chenier per arribar a la [[Ciutat de Carcassona]]. A la fin de la manifestacion, las personas cantèron ''[[Se canta]]''. Aprèp la manifestacion, una granda fèsta, amb divèrses grops de musica, s'organizèt a [[Vilagalhenc]]. Lo mond occitanista parla d'un abans e aprèp la manifestation de Carcassona. ===Fotografias de la manifestacion de Carcassona=== <gallery mode=packed heights=180px> Manifestacioncarcassona1.jpg| Manifestacioncarcassona2.jpg| Manifestacioncarcassona3.jpg| Manifestacioncarcassona4.jpg| Manifestacioncarcassona5.jpg| Manifestacioncarcassona6.jpg| Manifestacioncarcassona7.jpg| Manifestacioncarcassona8.jpg| Manifestacioncarcassona9.jpg| Manifestacioncarcassona10.jpg| Manifestacioncarcassona11.jpg| Manifestacioncarcassona12.jpg| Manifestacioncarcassona13.jpg| Manifestacioncarcassona14.jpg| Manifestacioncarcassona15.jpg| </gallery> {{messatge galariá}} ==Manifestacion de [[Besièrs]] del 17 de març de 2007== Mai de 20&nbsp;000 personas manifestèron per faire dintrar las lengas minorizadas dins l'eleccion presidenciala e per sosténer la lenga e la cultura occitana. La tòca èra de demandar la modificacion de l'article 2 de la Constitucion francesa e la ratificacion de la [[Carta Europèa de las Lengas Regionalas o Minoritàrias]]. Aquela manifestacion foguèt marcada per la preséncia del [[Felibritge]] e de son capolièr que diguèt dins son parladís que lenga d'òc e occitan èran dos tèrmes sinonims. Tanben, mantun òme o femna politic èra present coma lo cònsol de Tolosa [[Jean-Luc Moudenc]] o la candidata a l'eleccion presidenciala dels [[Los Verds (França)|verds]], [[Dominique Voynet]] e mai los representants del autres candidats. De delegacions [[bretanha|bretonas]], [[Catalonha|catalanas]], [[País Basc|bascas]] e [[Corsega|còrsas]] portèron lor sosten. Aprèp la manifestacion, una granda fèsta organizada per l'associacion [[Gardarem la Tèrra]], amb divèrses gropes de musica, se debanèt dins las arenas de [[Besièrs]]. Amb aquela mobilizacion, lo movement [[occitanisme|occitanista]] mòstra qu'es pas un movement marginal. ===Fotografias de la manifestacion de Besièrs=== <gallery mode=packed heights=180px> ManifestacionBesièrs1.jpg| ManifestacionBesiers2.jpg| ManifestacionBesièrs3.jpg| ManifestacionBesièrs4.jpg| ManifestacionBesièrs5.jpg| ManifestacionBesièrs6.jpg| ManifestacionBesièrs7.jpg| ManifestacionBesièrs8.jpg| ManifestacionBesièrs9.jpg| ManifestacionBesièrs11.jpg| ManifestacionBesièrs12.jpg| ManifestacionBesièrs13.jpg| ManifestacionBesièrs14.jpg| ManifestacionBesièrs15.jpg| </gallery> {{messatge galariá}} ==Manifestacion de [[Carcassona]] del 24 d'octòbre de 2009== Mai de 25 000 personas participèron a la manifestacion. De notar tanben la preséncia de fòrça òmes politics entre los quals : Gustau Aliròl (President de ''Regions e Pòbles Solidaris'' e del Partit Occitan), Eric Andrieu (Vicepresident de la Region de Lengadòc-Rosselhon, encargat de l'occitan e de las politicas territorialas), José Bové (Eurodeputat), Martin Malvy (President de la Region de Miègjorn-Pirenèus), Gerard Onesta (èx Viceresident del Parlament Europèu), Sylvain Pastor (Conselhièr regional de Lengadòc-Rossilhon), Remèsi Pech, (Conselhièr regional de Miègjorn-Pirenèus encargat de l'occitan), Jean-Claude Pérez (Cònsol de Carcassona) René Ricarrère (Conselhièr regional d'Aquitània encargat de l'occitan) Jean-Charles Valadier (Adjunt a la comuna de Tolosa, encargat de l'occitan e de l'amainatjament), ===Fotografias de la manifestacion de Carcassona=== <gallery mode=packed heights=180px> Imatge:ManifestacionCarcassona1.jpg| Imatge:ManifestacionCarcassona2.jpg| Imatge:ManifestacionCarcassona3.jpg| Imatge:ManifestacionCarcassona4.jpg| Imatge:ManifestacionCarcassona5.jpg| Imatge:ManifestacionCarcassona6.jpg| Imatge:ManifestacionCarcassona7.jpg| Imatge:ManifestacionCarcassona8.jpg| </gallery> {{messatge galariá}} ==Manifestacion de [[Tolosa]] del 31 de març de 2012== ==Manifestacion de [[Montpelhièr]] del 24 d'octòbre de 2015== * Vejatz : [[Manifestacion per l'occitan del 24 d'octobre de 2015]] ==Vejatz tanben== * [[Collectiu Anem òc !]] ==Ligams extèrnes== *{{oc}} {{fr}} [http://manifestar.online.fr/ Sit oficial del collectiu ''Anem Òc''] *[http://www.youtube.com/watch?v=dtT1qMqhL54 Reportatge de Barcelona TV sus la manifestation de Carcasonna] *[http://www.youtube.com/watch?v=aeuas96doUk&mode=related&search= Reportatge de Barcelona TV sus la fèsta de Vilagalhenc] *{{oc}} [https://web.archive.org/web/20190912083327/http://pp.auto.ke.orange.fr/ La premsa parla de la manifestacion de Carcasonna] *{{fr}} [https://web.archive.org/web/20070607192455/http://www.cardabelle.fr/occitan-manifestation-carcassonne.htm Fotografias de la manifestacion de Carcassona per Charles Camberoque] *{{oc}} [http://creo-mp.chez-alice.fr/manifbesiers/indexbesi.htm Revista de premsa pel CREO de Montpelhièr] [[Categoria:Occitanisme]] [[Categoria:Politica occitana]] [[Categoria:Cultura occitana]] [[Categoria:Anem, Òc!]] m21gvv9bfmiv20qk4cgjn07wjtn19g5 2513040 2513039 2026-11-11T13:55:09Z Raymond Trencavel 26125 2513040 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= |imatge = <!-- Wikidata: Òc per l'occitan.PNG --> |legenda = L'aficha de la manifestacion de Besièrs, dessenhada per l'artista Ben. }} La {{Àudio|Oc-Manifestacion per l'occitan.ogg|'''Manifestacion per l'occitan'''}}, {{Àudio|Oc-Anem! Per la lenga occitana, òc!.ogg|'''Anem! Per la lenga occitana, òc!'''}}, es una manifestacion organizada per lo collectiu ''Anem Òc''. Aquel collectiu es constituit de las principalas associacions occitanas ([[Institut d'Estudis Occitans]], [[Felibritge]], [[FELCO]], [[Calandreta]], [[Òc-Bi]] e [[Conselh de la Joventut d'Òc]]). De [[Lista dels comitats locals d'Anem Òc|collectius locals]] son presents dins fòrça departaments. Las manifestacions an per objectiu d'agandir la diversitat lingüistica e culturala en França e dins lo mond e de demandar a l'Estat una politica publica per la lenga occitana. I aguèt una seguida de cinc gròssas manifestacions entre 2005 e 2015, a [[Carcassona]] en 2005 e tornamai en 2009, a [[Besièrs]] en 2007, a [[Tolosa]] en 2012, e un darrèr còp a [[Montpelhièr]] en 2015. ==Manifestacion de Carcassona del 22 d'octòbre de 2005== La manifestacion per la lenga occitana de [[Carcassona]] foguèt un grand succès popular, qu'entre 8000 e 12&nbsp;000 personas i èran presentas. Lo cortègi partiguèt del jardin André Chenier per arribar a la [[Ciutat de Carcassona]]. A la fin de la manifestacion, las personas cantèron ''[[Se canta]]''. Aprèp la manifestacion, una granda fèsta, amb divèrses grops de musica, s'organizèt a [[Vilagalhenc]]. Lo mond occitanista parla d'un abans e aprèp la manifestation de Carcassona. ===Fotografias de la manifestacion de Carcassona=== <gallery mode=packed heights=180px> Manifestacioncarcassona1.jpg| Manifestacioncarcassona2.jpg| Manifestacioncarcassona3.jpg| Manifestacioncarcassona4.jpg| Manifestacioncarcassona5.jpg| Manifestacioncarcassona6.jpg| Manifestacioncarcassona7.jpg| Manifestacioncarcassona8.jpg| Manifestacioncarcassona9.jpg| Manifestacioncarcassona10.jpg| Manifestacioncarcassona11.jpg| Manifestacioncarcassona12.jpg| Manifestacioncarcassona13.jpg| Manifestacioncarcassona14.jpg| Manifestacioncarcassona15.jpg| </gallery> {{messatge galariá}} ==Manifestacion de [[Besièrs]] del 17 de març de 2007== Mai de 20&nbsp;000 personas manifestèron per faire dintrar las lengas minorizadas dins l'eleccion presidenciala e per sosténer la lenga e la cultura occitana. La tòca èra de demandar la modificacion de l'article 2 de la Constitucion francesa e la ratificacion de la [[Carta Europèa de las Lengas Regionalas o Minoritàrias]]. Aquela manifestacion foguèt marcada per la preséncia del [[Felibritge]] e de son capolièr que diguèt dins son parladís que lenga d'òc e occitan èran dos tèrmes sinonims. Tanben, mantun òme o femna politic èra present coma lo cònsol de Tolosa [[Jean-Luc Moudenc]] o la candidata a l'eleccion presidenciala dels [[Los Verds (França)|verds]], [[Dominique Voynet]] e mai los representants del autres candidats. De delegacions [[bretanha|bretonas]], [[Catalonha|catalanas]], [[País Basc|bascas]] e [[Corsega|còrsas]] portèron lor sosten. Aprèp la manifestacion, una granda fèsta organizada per l'associacion [[Gardarem la Tèrra]], amb divèrses gropes de musica, se debanèt dins las arenas de [[Besièrs]]. Amb aquela mobilizacion, lo movement [[occitanisme|occitanista]] mòstra qu'es pas un movement marginal. ===Fotografias de la manifestacion de Besièrs=== <gallery mode=packed heights=180px> ManifestacionBesièrs1.jpg| ManifestacionBesiers2.jpg| ManifestacionBesièrs3.jpg| ManifestacionBesièrs4.jpg| ManifestacionBesièrs5.jpg| ManifestacionBesièrs6.jpg| ManifestacionBesièrs7.jpg| ManifestacionBesièrs8.jpg| ManifestacionBesièrs9.jpg| ManifestacionBesièrs11.jpg| ManifestacionBesièrs12.jpg| ManifestacionBesièrs13.jpg| ManifestacionBesièrs14.jpg| ManifestacionBesièrs15.jpg| </gallery> {{messatge galariá}} ==Manifestacion de [[Carcassona]] del 24 d'octòbre de 2009== Mai de 25 000 personas participèron a la manifestacion. De notar tanben la preséncia de fòrça òmes politics entre los quals : Gustau Aliròl (President de ''Regions e Pòbles Solidaris'' e del Partit Occitan), Eric Andrieu (Vicepresident de la Region de Lengadòc-Rosselhon, encargat de l'occitan e de las politicas territorialas), José Bové (Eurodeputat), Martin Malvy (President de la Region de Miègjorn-Pirenèus), Gerard Onesta (èx Viceresident del Parlament Europèu), Sylvain Pastor (Conselhièr regional de Lengadòc-Rossilhon), Remèsi Pech, (Conselhièr regional de Miègjorn-Pirenèus encargat de l'occitan), Jean-Claude Pérez (Cònsol de Carcassona) René Ricarrère (Conselhièr regional d'Aquitània encargat de l'occitan) Jean-Charles Valadier (Adjunt a la comuna de Tolosa, encargat de l'occitan e de l'amainatjament), ===Fotografias de la manifestacion de Carcassona=== <gallery mode=packed heights=180px> Imatge:ManifestacionCarcassona1.jpg| Imatge:ManifestacionCarcassona2.jpg| Imatge:ManifestacionCarcassona3.jpg| Imatge:ManifestacionCarcassona4.jpg| Imatge:ManifestacionCarcassona5.jpg| Imatge:ManifestacionCarcassona6.jpg| Imatge:ManifestacionCarcassona7.jpg| Imatge:ManifestacionCarcassona8.jpg| </gallery> {{messatge galariá}} ==Manifestacion de [[Tolosa]] del 31 de març de 2012== ==Manifestacion de [[Montpelhièr]] del 24 d'octòbre de 2015== * Vejatz : [[Manifestacion per l'occitan del 24 d'octobre de 2015]] ==Vejatz tanben== * [[Collectiu Anem òc !]] * [[Carrièras occitanas]] ==Ligams extèrnes== *{{oc}} {{fr}} [http://manifestar.online.fr/ Sit oficial del collectiu ''Anem Òc''] *[http://www.youtube.com/watch?v=dtT1qMqhL54 Reportatge de Barcelona TV sus la manifestation de Carcasonna] *[http://www.youtube.com/watch?v=aeuas96doUk&mode=related&search= Reportatge de Barcelona TV sus la fèsta de Vilagalhenc] *{{oc}} [https://web.archive.org/web/20190912083327/http://pp.auto.ke.orange.fr/ La premsa parla de la manifestacion de Carcasonna] *{{fr}} [https://web.archive.org/web/20070607192455/http://www.cardabelle.fr/occitan-manifestation-carcassonne.htm Fotografias de la manifestacion de Carcassona per Charles Camberoque] *{{oc}} [http://creo-mp.chez-alice.fr/manifbesiers/indexbesi.htm Revista de premsa pel CREO de Montpelhièr] [[Categoria:Occitanisme]] [[Categoria:Politica occitana]] [[Categoria:Cultura occitana]] [[Categoria:Anem, Òc!]] fzlag28uvrw1viemihgzdohobvpw4x8 2513041 2513040 2026-11-11T14:01:01Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 2513041 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= |imatge = <!-- Wikidata: Òc per l'occitan.PNG --> |legenda = L'aficha de la manifestacion de Besièrs, dessenhada per l'artista Ben. }} La {{Àudio|Oc-Manifestacion per l'occitan.ogg|'''Manifestacion per l'occitan'''}}, {{Àudio|Oc-Anem! Per la lenga occitana, òc!.ogg|'''Anem! Per la lenga occitana, òc!'''}}, es una manifestacion organizada per lo collectiu ''Anem Òc''. Aquel collectiu es constituit de las principalas associacions occitanas ([[Institut d'Estudis Occitans]], [[Felibritge]], [[FELCO]], [[Calandreta]], [[Òc-Bi]] e [[Conselh de la Joventut d'Òc]]). De [[Lista dels comitats locals d'Anem Òc|collectius locals]] son presents dins fòrça departaments. Las manifestacions an per objectiu d'agandir la diversitat lingüistica e culturala en França e dins lo mond e de demandar a l'Estat una politica publica per la lenga occitana. I aguèt una seguida de cinc gròssas manifestacions entre 2005 e 2015, a [[Carcassona]] en 2005 e tornamai en 2009, a [[Besièrs]] en 2007, a [[Tolosa]] en 2012, e un darrèr còp a [[Montpelhièr]] en 2015. ==Manifestacion de Carcassona del 22 d'octòbre de 2005== La manifestacion per la lenga occitana de [[Carcassona]] foguèt un grand succès popular, qu'entre 8000 e 12&nbsp;000 personas i èran presentas. Lo cortègi partiguèt del jardin André Chenier per arribar a la [[Ciutat de Carcassona]]. A la fin de la manifestacion, las personas cantèron ''[[Se canta]]''. Aprèp la manifestacion, una granda fèsta, amb divèrses grops de musica, s'organizèt a [[Vilagalhenc]]. Lo mond occitanista parla d'un abans e aprèp la manifestation de Carcassona. ===Fotografias de la manifestacion de Carcassona=== <gallery mode=packed heights=180px> Manifestacioncarcassona1.jpg| Manifestacioncarcassona2.jpg| Manifestacioncarcassona3.jpg| Manifestacioncarcassona4.jpg| Manifestacioncarcassona5.jpg| Manifestacioncarcassona6.jpg| Manifestacioncarcassona7.jpg| Manifestacioncarcassona8.jpg| Manifestacioncarcassona9.jpg| Manifestacioncarcassona10.jpg| Manifestacioncarcassona11.jpg| Manifestacioncarcassona12.jpg| Manifestacioncarcassona13.jpg| Manifestacioncarcassona14.jpg| Manifestacioncarcassona15.jpg| </gallery> {{messatge galariá}} ==Manifestacion de [[Besièrs]] del 17 de març de 2007== Mai de 20&nbsp;000 personas manifestèron per faire dintrar las lengas minorizadas dins l'eleccion presidenciala e per sosténer la lenga e la cultura occitana. La tòca èra de demandar la modificacion de l'article 2 de la Constitucion francesa e la ratificacion de la [[Carta Europèa de las Lengas Regionalas o Minoritàrias]]. Aquela manifestacion foguèt marcada per la preséncia del [[Felibritge]] e de son capolièr que diguèt dins son parladís que lenga d'òc e occitan èran dos tèrmes sinonims. Tanben, mantun òme o femna politic èra present coma lo cònsol de Tolosa [[Jean-Luc Moudenc]] o la candidata a l'eleccion presidenciala dels [[Los Verds (França)|verds]], [[Dominique Voynet]] e mai los representants del autres candidats. De delegacions [[bretanha|bretonas]], [[Catalonha|catalanas]], [[País Basc|bascas]] e [[Corsega|còrsas]] portèron lor sosten. Aprèp la manifestacion, una granda fèsta organizada per l'associacion [[Gardarem la Tèrra]], amb divèrses gropes de musica, se debanèt dins las arenas de [[Besièrs]]. Amb aquela mobilizacion, lo movement [[occitanisme|occitanista]] mòstra qu'es pas un movement marginal. ===Fotografias de la manifestacion de Besièrs=== <gallery mode=packed heights=180px> ManifestacionBesièrs1.jpg| ManifestacionBesiers2.jpg| ManifestacionBesièrs3.jpg| ManifestacionBesièrs4.jpg| ManifestacionBesièrs5.jpg| ManifestacionBesièrs6.jpg| ManifestacionBesièrs7.jpg| ManifestacionBesièrs8.jpg| ManifestacionBesièrs9.jpg| ManifestacionBesièrs11.jpg| ManifestacionBesièrs12.jpg| ManifestacionBesièrs13.jpg| ManifestacionBesièrs14.jpg| ManifestacionBesièrs15.jpg| </gallery> {{messatge galariá}} ==Manifestacion de [[Carcassona]] del 24 d'octòbre de 2009== Mai de 25 000 personas participèron a la manifestacion. De notar tanben la preséncia de fòrça òmes politics entre los quals : Gustau Aliròl (President de ''Regions e Pòbles Solidaris'' e del Partit Occitan), Eric Andrieu (Vicepresident de la Region de Lengadòc-Rosselhon, encargat de l'occitan e de las politicas territorialas), José Bové (Eurodeputat), Martin Malvy (President de la Region de Miègjorn-Pirenèus), Gerard Onesta (èx Viceresident del Parlament Europèu), Sylvain Pastor (Conselhièr regional de Lengadòc-Rossilhon), Remèsi Pech, (Conselhièr regional de Miègjorn-Pirenèus encargat de l'occitan), Jean-Claude Pérez (Cònsol de Carcassona) René Ricarrère (Conselhièr regional d'Aquitània encargat de l'occitan) Jean-Charles Valadier (Adjunt a la comuna de Tolosa, encargat de l'occitan e de l'amainatjament), ===Fotografias de la manifestacion de Carcassona=== <gallery mode=packed heights=180px> Imatge:ManifestacionCarcassona1.jpg| Imatge:ManifestacionCarcassona2.jpg| Imatge:ManifestacionCarcassona3.jpg| Imatge:ManifestacionCarcassona4.jpg| Imatge:ManifestacionCarcassona5.jpg| Imatge:ManifestacionCarcassona6.jpg| Imatge:ManifestacionCarcassona7.jpg| Imatge:ManifestacionCarcassona8.jpg| </gallery> {{messatge galariá}} ==Manifestacion de [[Tolosa]] del 31 de març de 2012== ==Manifestacion de [[Montpelhièr]] del 24 d'octòbre de 2015== * Vejatz : [[Manifestacion per l'occitan del 24 d'octobre de 2015]] ==Vejatz tanben== * [[Collectiu Anem òc !]] * [[Carrièras occitanas]] ==Ligams extèrnes== *{{oc}} {{fr}} [http://manifestar.online.fr/ Sit oficial del collectiu ''Anem Òc''] *[http://www.youtube.com/watch?v=dtT1qMqhL54 Reportatge de Barcelona TV sus la manifestation de Carcasonna] *[http://www.youtube.com/watch?v=aeuas96doUk&mode=related&search= Reportatge de Barcelona TV sus la fèsta de Vilagalhenc] *{{oc}} [https://web.archive.org/web/20190912083327/http://pp.auto.ke.orange.fr/ La premsa parla de la manifestacion de Carcasonna] *{{fr}} [https://web.archive.org/web/20070607192455/http://www.cardabelle.fr/occitan-manifestation-carcassonne.htm Fotografias de la manifestacion de Carcassona per Charles Camberoque] *{{oc}} [https://web.archive.org/web/20120106093807/http://creo-mp.chez-alice.fr/manifbesiers/indexbesi.htm Revista de premsa pel CREO de Montpelhièr] [[Categoria:Occitanisme]] [[Categoria:Politica occitana]] [[Categoria:Cultura occitana]] [[Categoria:Anem, Òc!]] mvw83x2jphty2n67idgk5ltyk6d6o12 0 24133 2513032 2508170 2026-11-11T13:09:38Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 2513032 wikitext text/x-wiki {{ortografia}}'''Lista dels prenoms [[occitan]]s''' : ==De notar abans de legir== De notar sus las fonts utilizadas per trobar aquestes noms: '''Grafia''': Totes los noms d'autras ortografias son retranscriches en [[nòrma classica]]. '''Abreviacions''' - ''dim.'' significa "diminutiu". ''nic.'' significa niçard. '''Las Fonts e lors Biaises''': *L''''[[Acadèmia Occitana]]''' ([https://www.academiaoccitana.eu/site/getprenoms ligam]) inclús l'etimologia de sos noms mas ten una tendéncia d'utilizar de formas plan conservativas dins sos lexics occitans (ex. sud-lengadocian "fòc" en plaça de "fuòc", la forma mai emplegada e comprenible en Occitània d'uèi). *Las '''listas de l'[[IEO]]''' son pas complètas. Tenon solament qualques originas de paraulas e manca totas las formas [[nòrdoccitan]]as. *'''[[Lo Congrès]]''' ([https://web.archive.org/web/20220115050105/https://www.locongres.org/images/flipbook/lexics/prenoms/files/assets/basic-html/index.html#1 ligam al lexic]; [https://web.archive.org/web/20221227090819/https://locongres.org/oc/aplicacions/dicodoc-oc/dicodoc-recerca ligam a lor multidiccionari occitan]) ten mantes noms occitans mas mancan sas etimologias. Existisson de duplicacions dins son diccionari quand un nom ten mai d'una traduccion francesa. Dins son lexic occitan dels prenoms mancan totes los prenoms lemosins. *'''[[Lo Tresaur dau Felibritge]]''' ten mantas informacions sus las etimologias e originas de noms personals occitans, aital que lor usatge en [[occitan ancian]] e dins las autras [[lengas romanicas]]. Pasmens, sembla inclusir mai de formas e usatges provençals e lengadocians que dins los autres dialectes occitans, mancan en particular de formas lemosinas. Lo diccionari es escrich en [[nòrma mistralenca]] e sos noms devon èsser retranscrich en [[nòrma classica]]. Fonts regionalas: *Lo siti '''[https://web.archive.org/web/20080129151349/http://www.lebearn.net/ Eth Bearn]''' ([https://web.archive.org/web/20080420070744/http://www.lebearn.net/prenomsbearnais.bis.html ligam]) - Pauc de noms; pas cap d'etimologias. *'''[[Lo Sorgentin]]''' ([http://www.sourgentin.org/cours-de-nissart/les-prenoms/ ligam]) ten mantes noms dins lor usatge niçard. Ten tanben un còrpus robuste d'etimologias, de diminitius, e de las formas d'autre genre de lors noms. Es, coma lo Tresaur, escrich en [[nòrma mistralenca]] e sos noms devon èsser retranscrich en [[nòrma classica]] per los utilizar aicí. *Lo diccionari de '''Noms Pròpris''' de [[Reinat Toscano]] ([https://web.archive.org/web/20221227085327/http://toscanoreinat.chez-alice.fr/diconomspropris.pdf ligam]) ten mantes noms pròpris en niçard, inclusent de prenoms. Pr'amor qu'es en grafia classica, es possible de verificar o "corregir" d'atestacions del Sorgentin. *Lo '''[[Tresaur de Bartavel]]''' ([http://bartavel.com/tresor/5.Noms%20propres.pdf ligam]). ==Prenoms femenins== ===A=== {| class="wikitable sortable" |- ! [[Imatge:Flag of Occitania.svg|20px|Occitan]] Nom mai comun en [[Occitània]]<br>_{(en [[Grafia alibertina|grafia classica]])} !! [[Auvernhat]] !! [[Gascon]] !! [[Lemosin (dialecte)|Lemosin]] !! [[Lengadocian]] !! [[Provençal]] !! [[Vivaroalpenc]] !! Noms parièrs || Nòtas |- | [[Abdonia]]<ref name="Sorgentin"/> || || || || || || || ''Abdonie''<ref name="Sorgentin"/> {{fr}} || <small>Etim. "de l'ebrieu ''abdon'', que significa ''servidor''.<ref name="Sorgentin"/> Masc. [[Abdon]].<ref name="Sorgentin"/></small> |- | [[Abelarda]]<ref name="Sorgentin"/> || || || || || || || ''Abelarde''<ref name="Sorgentin"/> {{fr}} || <small>Etim. Femenin d'[[Abelard]], varianta d'''Abèl'', "de l'ebrieu ''habel'', que significa ''filh''."<ref name="Sorgentin"/> Masc. [[Abelard]].<ref name="Sorgentin"/></small> |- | [[Abelia]]*?/[[Abèlia]]*? || || || || || En [[niçard]]: [[Abelia]] (dim. Abelina)<ref name="Sorgentin"/> || || ''Abélie''<ref name="Sorgentin"/> {{fr}} || <small>Etim. "varianta d'Abèla."<ref name="Sorgentin"/> Masc. [[Abèl]], [[Abel]].</small> |- | [[Abèla]] || || || || En [[niçard]]: [[Abela]]<ref name="Sorgentin"/> || || || ''Abelle''<ref name="Sorgentin"/> {{fr}} || <small>Etim. Femenin d'[[Abèla]], "de l'ebrieu ''habel'', que significa ''filh''."<ref name="Sorgentin"/><ref name="Sorgentin"/> Masc. [[Abèl]], [[Abel]].</small> |- | [[Abondància]]?<ref name="DO Abondance">https://web.archive.org/web/20230108214225/https://locongres.org/oc/aplicacions/dicodoc-oc/dicodoc-recerca?option=com_dicodoc&view=search&Itemid=168&type=fr-oc&dic%5B%5D=BASIC&dic%5B%5D=RBVD&dic%5B%5D=ALPC&dic%5B%5D=ATAU&dic%5B%5D=PROV&dic%5B%5D=PNST&dic%5B%5D=OMLH&dic%5B%5D=LAUS&dic%5B%5D=LAGA&dic%5B%5D=LEMO&q=abondance&q2=&submit=Cercar</ref> || [[Abondança]]?<ref name="DO Abondance"/> || || || || En [[niçard]]: [[Abondença]]<ref name="Sorgentin"/> || || ''Abondance''<ref name="Sorgentin"/> {{fr}} || <small>Etim. "del latin ''abundantia'', que significa abondància, opuléncia."<ref name="Sorgentin"/></small> |- | [[Adalarda]]<ref name="Sorgentin"/> || || || || || || || ''??????''<ref name="Sorgentin"/> {{fr}} || <small>Etim. ""<ref name="Sorgentin"/></small> |- | [[Adelaïda]]<ref name="Sorgentin"/> || || || || || || || ''??????''<ref name="Sorgentin"/> {{fr}} || <small>Etim. ""<ref name="Sorgentin"/></small> |- | [[Adèla]] || || || || || En niçard: [[Adela]]?<ref name="Sorgentin"/> || || ''??????''<ref name="Sorgentin"/> {{fr}} || <small>Etim. ""<ref name="Sorgentin"/></small> |- | [[Adeliça]]<ref name="Sorgentin"/> || || || || || || || ''??????''<ref name="Sorgentin"/> {{fr}} || <small>Etim. ""<ref name="Sorgentin"/></small> |- | [[Adelia]]<ref name="Sorgentin"/> || || || || || || || ''??????''<ref name="Sorgentin"/> {{fr}} || <small>Etim. ""<ref name="Sorgentin"/></small> |- | [[Adelina]]<ref name="Sorgentin"/> || || || || || || || ''??????''<ref name="Sorgentin"/> {{fr}} || <small>Etim. ""<ref name="Sorgentin"/></small> |- | [[Adelfìa]]<ref name="Sorgentin"/> || || || || || || || ''??????''<ref name="Sorgentin"/> {{fr}} || <small>Etim. ""<ref name="Sorgentin"/></small> |- | [[]] || || || || || nic. Adofia<ref name="Sorgentin"/> || || ''??????''<ref name="Sorgentin"/> {{fr}} || <small>Etim. ""<ref name="Sorgentin"/></small> |- | [[Adonisa]]<ref name="Sorgentin"/> || || || || || || || ''??????''<ref name="Sorgentin"/> {{fr}} || <small>Etim. ""<ref name="Sorgentin"/></small> |- | [[Adriana]]<ref name="Sorgentin"/> || || || || || || || ''??????''<ref name="Sorgentin"/> {{fr}} || <small>Etim. ""<ref name="Sorgentin"/></small> |- | [[]]<ref name="Sorgentin"/> || || || || || || || ''??????''<ref name="Sorgentin"/> {{fr}} || <small>Etim. ""<ref name="Sorgentin"/></small> |- | [[]]<ref name="Sorgentin"/> || || || || || || || ''??????''<ref name="Sorgentin"/> {{fr}} || <small>Etim. ""<ref name="Sorgentin"/></small> |- | [[]] || || || || || || || ''??????'' {{fr}} || <small>?</small> |- |} *[[Adelina]] *[[Adriana]] *[[Aelís]] *[[Agata]] *[[Agnès]] *[[Agustà]] *[[Aimada]] *[[Alaria]] *[[Alemanda]] *[[Alèxia]] *[[Alícia]] *[[Alienòr]] *[[Alaïs]] *[[Alazaïs]] *[[Anna (prenom)|Anna]] *[[Antonieta]] *[[Auda (prenom)|Auda]] *[[Aubrèa]] *[[Aulària]] *[[Aslaís]] *[[Azalais]] o [[Asalaïs]] ===B=== *[[Bernada]] *[[Blanca]] *[[Brigida]] ===C=== *[[Catarina]] *[[Clamença]] *[[Clara]] *[[Claria]] *[[Clàudia]] *[[Claudina]] *[[Colomba]] ===D=== * [[Danisa]]<br> * [[Doça]] ===E=== * [[Ermengarda]] * [[Esclarmonda]] ===F=== * [[Felipina]] ===G=== ===H=== ===I=== * [[Iveta]] * [[Ivona]] ===J=== ===K=== ===L=== *[[Lilòia]] ===M=== * [[Mailís#Lo prenom "Mailís"|Mailís]] * [[Marcèla]] * [[Mirèlha (prenom)]] ===N=== ===O=== * [[Orsula]] * [[Orsulina]] ===P=== * [[Peireta]] ===Q=== * [[Quitèira|Quitèria / Quitèira]] ===R=== * [[Regina]] * [[Reina]] * [[Renada]] * [[Renaudina]] * [[Robèrta]] * [[Ròsa (prenom)|Ròsa]] * [[Rosalina]] * [[Rosselina]], [[Rossolina]], [[Orselina]]<ref>https://tdf.locongres.org/files/assets/common/page-substrates/page2031.jpg</ref> * [[Rut]] ===S=== * [[Sara (prenom)|Sara]] * [[Sibilla]] * [[Sidònia]] * [[Sigolena]] * [[Sofia]] * [[Suseta]] * [[Suson]] ===T=== * [[Terèsa]] ===U=== ===V=== * [[Valèria]] * [[Valeriana]] * [[Veronica]] * [[Viviana]] ===X=== * [[Xavièra]]/Xaviera/Xavèira ===Z=== * [[Zoè]] ==Prenoms masculins== ===A=== {| class="wikitable sortable" |- ! [[Imatge:Flag of Occitania.svg|20px|Occitan]] Nom mai comun en [[Occitània]]<br>_{(en [[Grafia alibertina|grafia classica]])} !! [[Auvernhat]] !! [[Gascon]] !! [[Lemosin (dialecte)|Lemosin]] !! [[Lengadocian]] !! [[Provençal]] !! [[Vivaroalpenc]] !! Noms parièrs || Nòtas |- | <ref name="Congrès"/><ref name="IEO-M"/> || || || || || || || '''' {{fr}}<br>'''' {{it}} || <small></small> |- | [[Abèl]]<ref name=RT>http://toscanoreinat.chez-alice.fr/diconomspropris.pdf</ref> || || || || || || || ''Abel'' {{fr}} || biblic |- | [[Abraam]]<ref name=RT/> || || || || || || || ''Abraham'' {{fr}} || biblic |- | [[Adrian]]<ref name=RT/> || || || || || || || ''Adrien/Hadrien'' {{fr}} || latin |- | [[Adam]]<ref name=RT/> || || || || || || || ''Adam'' {{fr}} || biblic |- | [[Aimeric]]<ref name="Congrès"/><ref name="IEO-M">https://web.archive.org/web/20220115050120/https://ieo-oc.org/spip.php?page=article&id_article=290</ref> || || Aimeric, Meric<ref name="IEO-M"/> || || Aimeric<ref name="IEO-M"/> || Aimeric<ref name="IEO-M"/> || || ''Eimeric, Aimeric'' {{ca}}<br>''Aymeric, Aimery, Émeric, Emery'' {{fr}}<br>''Emerico, Almerigo, Almerico, Aimerico, Americo, Merigo, Merico'' {{it}} || <small></small> |- | Albèrt, Aubèrt<ref name="Congrès"/> || || || Albert, Aubert || || || Albert, Aubert<ref name="Congrès"/> || '''' {{fr}}<br>'''' {{it}} || <small>Mai ''Aubert'' en lemosin.</small> |- | [[Alexandre]]<ref name=RT/> || || || || || || || ''Alexandre'' {{fr}} || grec |- | [[Ambròsi]]<ref name=RT/> || || || || || || || ''Ambroise'' {{fr}} || ? |- | Andrieu<ref name="Congrès"/> || Andreu<ref name="Congrès"/> || Andrèu<ref name="Congrès"/>, Andriu || Andriu, Andrivet (dim)<ref name="Congrès"/>, Andrieu || || Andrieu<ref name=RT/> || || ''André'' {{fr}}<br>''Andrea'' {{it}} || <small>"Andrieu" mai comun en lengadocian.</small> |- | [[Antòni]]<ref name=RT/> || || || || || || || ''Antoine'' {{fr}} || ? |- | [[Arnaud]]<ref name="Congrès"/><ref name="IEO-M"/> || || [[Arnaud]]<ref name="Congrès"/><ref name="IEO-M"/> || || [[Arnaud]]<ref name="IEO-M"/>, [[Arnald]]<ref name="Congrès"/> || [[Arnaud]]<ref name="IEO-M"/> || || ''Arnau'' {{ca}}<br>''Arnaud'' {{fr}}<br>''Arnaldo, Arnoldo, Arnoaldo, Ernaldo, Naldo'' {{it}} || <small>[[Arnalt]] o [[Arnaut]] en [[occitan ancian]]. </small> |- | ? || || || || || [[Arnols]]<ref name="Congrès">https://web.archive.org/web/20220115050105/https://www.locongres.org/images/flipbook/lexics/prenoms/files/assets/basic-html/index.html#1</ref><ref name="IEO-M"/> || [[Arnulf]]/[[Arnós]]<ref>Enquèsta de [[Briantín Loís]] a un amic gavòt.<br>BL: "Coma se ditz lo nom de persona/familha "Arnoux" localament? Etim. Arnulph en Auts Aups https://dicotopo.cths.fr/places/P39480978 https://dicotopo.cths.fr/places/P43443863. "Arnulf" a las Valadas e "Arnols" a Provença"<br>G: "Arnulf coma nom de familha existe dins qualques luecs, coma en la Gavotina dal 06, L'Escarea, eça. Arnós existe dins la toponimia coma dins la Gavotina de 04, Chastèu Arnós - Sant Auban"</ref> || ''Arnulf'' {{ca}}<br>''Arnoul, Arnoulf, Arnulf, Arnulphe, Arnolphe'' {{fr}}<br>''Arnolfo, Arnulfo'' {{it}} || <small></small> |- |} * [[Alan (prenom)|Alan]] * [[Alari]] (<small>''vivaup'': </small>Alari/Ilari<small>; ''marchés'': </small>Ilaire) * [[Artús]] ===B=== * [[Batiston]] * [[Bernat]]/Bernard ===C=== * [[Claudi]] * [[Cristian]] ===D=== {| class="wikitable sortable" |- ! [[Imatge:Flag of Occitania.svg|20px|Occitan]] Nom mai comun en [[Occitània]]<br>_{(en [[Grafia alibertina|grafia classica]])} !! [[Auvernhat]] !! [[Gascon]] !! [[Lemosin (dialecte)|Lemosin]] !! [[Lengadocian]] !! [[Provençal]] !! [[Vivaroalpenc]] !! Noms parièrs || Nòtas |- | [[Dafnís]]<ref name="Congrès"/>/[[Dafnis]]<ref name="AO"/> || || || || || || || ''Daphnis'' {{fr}} || <small>Etim. grèca. Fem: [[Dafne]]<ref name="AO"/></small> |- | [[Dagobèrt]]<ref name="IEO-M"/> || || || || || || || || <small>Etim. "del germanic ''dag'', que significa jorn, e ''berht'', que significa ''celèbre'', ''brilhant''."<ref name="Sorgentin"/></small> |- | [[Daidièr]]<ref name="IEO-M"/><ref name="Congrès"/><ref name="AO"/>/[[Gèri]]<ref name="AO"/> || || [[Desidèri]]<ref name="Congrès"/>, [[Daidièr]]<ref name="EthBearn">https://web.archive.org/web/20080420070744/http://www.lebearn.net/prenomsbearnais.bis.html</ref> || || [[Didon]] (dim.)<ref name="Congrès"/> || [[Daidier]]<ref name="Congrès"/>, [[Deidier]]<ref name="IEO-M"/><ref name="Congrès"/><br/>En [[niçard]]: [[Didièri]], dims. [[Dídi]], [[Didon]]<ref name="Sorgentin"/> || || ''Didier'' {{fr}} || <small>Etim. "del latin ''Desiderius''<ref name="AO"/>, que significa ''desirat''."<ref name="Sorgentin"/></small> |- | [[Daire]]<ref name=TDF-Daire>https://tdf.locongres.org/files/assets/common/page-substrates/page0702.jpg</ref>, [[Dàrius]]<ref name="IEO-M"/> || || || || || || ''Darius, Darios'' {{fr}}<ref name="IEO-M"/> || ''Dari, Daire'' {{pro}}<ref name=TDF-Daire/> || <small>Etim. del latin ''Dārīus'', del grèc ''Dāreîos'', del pèrs ''Dārayauš''.</small> |- | [[Dalmatz]]<ref name="AO"/> || || [[Dalmaci]], [[Dalmau]]<ref name="Congrès"/> || || [[Dalmatz]]<ref name="Congrès"/> || [[Dalmaç]]<ref name="IEO-M"/>{{exp|(var. ''Dalmas''<ref name="Sorgentin">http://www.sourgentin.org/cours-de-nissart/les-prenoms/</ref>)}}, [[Dalmace]]<ref name="IEO-M"/>, [[Daumaç]]<ref name="Congrès"/> || [[Dalmatz]]<ref group="N">Veire [[Lo Borg Sant Dalmatz]], a las [[Valadas Occitanas]].</ref> || ''Dalmace'' {{fr}} || <small>Etim. del latin ''Dalmatius'', benlèu del germanic ''Dal-Maht''.<ref name="AO"/></small> |- | [[Damàs]]<ref name="IEO-M"/><ref name="Congrès"/> || || || || || || || ''Damas'' {{ca}}{{TdF}}<br/>''Damase'' {{fr}}<br/>''Damaso'' {{it}}{{TdF}} || <small>Etim. del latin ''Damasius''{{TdF}}</small> |- | [[Damian]]<ref name="AO"/><ref name="Congrès"/><ref name="IEO-M"/> || || || || || || || ''Damià'' {{ca}}<br>''Damien'' {{fr}}<br>''Damiano'' {{it}}{{TdF}} || <small>Etim. del latin ''Damianus''<ref name="AO"/>, "del [[pèrs]] ''daêmon'' significant [[àngel]]."<ref name="Sorgentin"/> Fem: [[Damiana]]<ref name="AO"/></small> |- | [[Danièl]]<ref name="AO"/><ref name="Congrès"/><ref name="IEO-M"/>/[[Danièu]] || || || || [[Danièl]] || [[Danièu]]<ref name="Congrès"/><ref name="IEO-M"/><br/>En [[niçard]]: [[Danièle]], dim. [[Dàni]]<ref name="Sorgentin"/> || || ''Daniel'' {{fr}} || <small>Etim. "de l'ebrèu ''dan'', que significa jutjar, e ''El'', que significa Dieu."<ref name="Sorgentin"/> Fem: [[Danièla]]<ref name="AO"/></small> |- | [[Danís]]<ref group=N><small>Sembla que "Danís" es la sola version qu'exista dins los 6 dialèctes e es donc "panoccitan".</ref><br/><small>(dim. [[Danison]], [[Daniset]], [[Niset]]{{TdF}})</small>,<br/>''[[Daunís]], [[Denís]], [[Dionisi]]''...<ref group=N>[[Acadèmia Occitana|AO]]:[[Dionisi]], [[Daunés]][/Daunís?];<br/>[[Lo Congrès|Congrès]]: [[Danís]], [[Denís]];<br/>[[Tresaur dau Felibritge]]: [[Danís]], [[Daunís]]</ref> || [[Danís]]<ref group=N>Atestat dins lo [[Tresaur dau Felibritge]] per descriure [[Sent Danís de Combarnasac]] al [[Puèi de Doma (departament)|Puèi de Doma]].</ref> || [[Danís]], [[Denís]]<ref name=DO>https://web.archive.org/web/20230101061112/https://locongres.org/oc/aplicacions/dicodoc-oc/dicodoc-recerca?option=com_dicodoc&view=search&Itemid=168&type=fr-oc&dic%5B%5D=BASIC&dic%5B%5D=RBVD&dic%5B%5D=ALPC&dic%5B%5D=ATAU&dic%5B%5D=PROV&dic%5B%5D=PNST&dic%5B%5D=OMLH&dic%5B%5D=LAUS&dic%5B%5D=LAGA&dic%5B%5D=LEMO&q=Denis&q2=&submit=Cercar</ref> || [[Danis]]<ref group="N">Coma [[Danis Chaduelh]].</ref>, [[Deunis]]<ref group="N">Veire la toponimia dels païses lemosinoparlants</ref> || [[Danís]]<ref name=DO/>; [[Daunís]]{{TdF}}; [[Daniset]]<ref name="Congrès"/> (dim.?) || [[Danís]]<ref>https://www.prouvenco-aro.com/archieu/janvie07.html</ref>, [[Dionisi]]<ref name="Congrès"/><ref name="Sorgentin"/>, [[Denís]]<ref name="Sorgentin"/> || Danís, Denís<ref name=DO/>, [[Daunís]]{{TdF}} || ''Dionís, Donís, Dionisi'' {{ca}}; ''Denis'' {{fr}} || <small>Etim. grecolatin ''Dionysius''.<br/>Fem. [[Danisa]], [[Dionísia]], etc. en ''-isa''. Mistral cita ''Dionisi'' coma agionime, en [[occitan ancian|òc anc.]] Dionisi o Dionís<ref group=N>Tanben ''Dionés'' en francés a [[Tula]]: [https://tdf.locongres.org/files/assets/common/page-substrates/page0812.jpg]</ref>.</small> |- | [[Dàvid]]<ref name="AO"/><ref name="Congrès"/><ref name="IEO-M"/><br/><small>(dim. ''[[Davion]]''{{TdF|p=703}})</small> || || || || || || || ''David'' {{fr}} || <small>Etim. biblic.<ref name="AO"/> Fem: [[Dàvia]], [[Davieta]]{{TdF|p=703}}</small> |- | [[Delfin (nom)|Delfin]]<ref name="AO"/>/[[Daufin (nom)|Daufin]]/[[Dalfin (nom)|Dalfin]] || || || || || || || ''Delfin'' {{ca}} || <small>Etim. del latin ''Delphinus''. Fem: [[Delfina]]<ref name="AO"/></small> |- | [[Demètri]]<br/>"[cf. Mitre]"<ref name="AO"/> || || [[Demètri]]<ref name="IEO-M"/> || || [[Demètri]]<ref name="IEO-M"/> || [[Dimitrí]]<ref name="IEO-M"/><ref name="Sorgentin"/> || || ''Dimitri'' {{fr}} || <small>Etim. del latin ''Demetrius''<ref name="AO"/>, "del grèc ''Demeter'', divessa de las sègas e de la fertilitat dins la mitologia grèca."<ref name="Sorgentin"/> Fem: [[Demètria]]<ref name="Congrès"/></small> |- | [[Demetrian]]<ref name="Congrès"/> || || || || || || || ''Démétrien'' {{fr}} || <small>Etim. del latin ''Demetrianus'', probablament diminitiu de Demetrius. |- | [[Deodat]]<ref name="Congrès"/><ref name="IEO-M"/> || || || || || || || ''Dieudonné'' {{fr}} || ? |- | [[Desirat]]<ref name="AO"/><ref name="Congrès"/> || || || || || || || ''Désiré'' {{fr}} || <small>Etim. del latin ''Desideratus''. Fem: [[Desirada]]<ref name="AO"/></small> |- | [[Didac]]<ref name="AO">https://www.academiaoccitana.eu/site/getprenoms</ref><ref name="Congrès"/> || || || || || || || ''Dídac'' {{ca}}<br>''Didace'' {{fr}}<br>''Diego'' {{es}}<br>''Diogo'' {{pt}} || <small>Etim. lat. ''Didacus'', latinizacion d'un nom grèc.<ref name="AO"/><br/>Rar en òc, mas sos aparentats son comuns dins tot l'[[Ibèria]].</small><ref group=N>Lo cognom ''Dídaquis'' {{ca}} o ''Díaz'' {{es}} ven d'aqueste nom. Segon la forma catalana, l'occitanizacion reconstruida es ''Didaquis''.</ref> |- | Didim(e)? || || [[Didime]]<ref name="Congrès"/> || || [[Didim]]<ref name="Congrès"/> || || || ''Didyme'' {{fr}}<ref name="Congrès"/> || ? |- | [[Diodòr]]<ref name="IEO-M"/> || || || || || || || ''Diodore'' {{fr}}<ref name="IEO-M"/> || ? |- | [[Diogènes]]<ref name="Congrès"/><ref name="IEO-M"/> || || || || || [[Diogenian]]<ref name="Congrès"/> || || ''Diogène'' {{fr}} || ? |- | [[Docelin]]<ref name="Congrès"/><ref name="IEO-M"/> || || || || || || || ''Doucelin'' {{fr}} || ? |- | [[Domenge]]<ref name="Congrès"/><ref name="IEO-M"/><br/>"[cf. Mange]"<ref name="AO"/> || || || || || [[Minguet]] (dim.), [[Menjolet]] (dim.)<ref name="Congrès"/> || [[Domergue]]<ref name="Congrès"/><ref name="IEO-M"/><br/>En [[niçard]]: Domènegue<ref name="Sorgentin"/> || ''Dominique'' {{fr}} || <small>Etim. "del latin dominicus, que significa relatiu a Dieu."<ref name="Sorgentin"/> Fem. [[Domenja]], [[Domerga]]<ref name="Congrès"/></small> |- | [[Domician]]<ref name="Congrès"/><ref name="IEO-M"/> || || || || || || || ''Domitien'' {{fr}} || ? |- | [[Donacian]]<ref name="Congrès"/><ref name="IEO-M"/><ref name="AO"/> || || || || || || || ''Donatien'' {{fr}} || Etim. Varianta de [[Donat]].<ref name="Sorgentin"/> |- | [[Donat]]<ref name="Congrès"/><ref name="IEO-M"/><ref name="AO"/> || || [[Doat]]<ref name="Congrès"/><ref name="IEO-M"/> || || || En [[niçard]]: dim. [[Naton]]<ref name="Sorgentin"/> || || ''Donat'' {{fr}} || Etim. "del latin ''donatus'', que significa donat."<ref name="Sorgentin"/> |- | [[Dorian]]<ref name="Congrès"/><ref name="IEO-M"/> || || || || || || || ''Dorian'' {{fr}} || <small>Etim. "del grèc ''doron'', que significa ''don, present''."<ref name="Sorgentin"/> Fem. [[Doriana]]<ref name="Congrès"/><ref name="Sorgentin"/>, [[Dorina]]<ref name="Sorgentin"/></small> |- |} ===E=== *[[Eble]] *[[Ebrard]], [[Evrard]] *[[Edgar]] *[[Elias]] *[[Emili]] *[[Enric]] *[[Estève]] *[[Eugèni]] *[[Eustaqui]], [[Estaqui]], [[Eustachi]] ===F=== * [[Francés]] * [[Frederic]] ===G=== * [[Guilhèm]] * [[Guiraut]] ===H=== ===I=== * [[Ismaèl]]<ref>https://books.google.com/books?id=bvYYAAAAYAAJ&pg=RA1-PA45&dq=%22Graveloto%22&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&sa=X&ved=2ahUKEwiazrqsz4f9AhVDHzQIHSwuCnEQ6AF6BAgKEAI#v=onepage&q=%22Graveloto%22&f=false</ref> * [[Ives]] ===J=== * [[Jaume]]/Jacme * [[Joan]] * [[Jiròni]] * [[Jòrdi]]/Jòrgi ===K=== ===L=== * [[Loís]] * [[Luc (prenom)|Luc]] ===M=== * [[Matieu]]/[[Matiu]] * [[Miquèl]]/Miquèu/Michèu * [[Mordacai]]/[[Mardoquèu]]/[[Mardochèu]] ===N=== * [[Nadal]]/Nadau ===O=== *Olivièr/Olivier (var. mist. ''Oulivié'') ===P=== * [[Pau]] * [[Pèire]] ===Q=== ===R=== * [[Rainier]] * [[Ramon]] (ancianament: Raimon) * [[Renat]] * [[Ricard]]/Richard * [[Robèrt]] * [[Romieu]] * [[Rotland]] ===V=== * [[Vivian]] {| class="wikitable sortable" |- ! [[Imatge:Flag of Occitania.svg|20px|Occitan]] Nom mai comun en [[Occitània]]<br>_{(en [[Grafia alibertina|grafia classica]])} !! [[Auvernhat]] !! [[Gascon]] !! [[Lemosin (dialecte)|Lemosin]] !! [[Lengadocian]] !! [[Provençal]] !! [[Vivaroalpenc]] !! Noms parièrs || Nòtas |- | [[]] || || || || || || || ''??????'' {{fr}} || <small>?</small> |- | [[]] || || || || || || || ''??????'' {{fr}} || <small>?</small> |- | [[]] || || || || || || || ''??????'' {{fr}} || <small>?</small> |- | [[]] || || || || || || || ''??????'' {{fr}} || <small>?</small> |- | [[]] || || || || || || || ''??????'' {{fr}} || <small>?</small> |- | [[]] || || || || || || || ''??????'' {{fr}} || <small>?</small> |- | [[]] || || || || || || || ''??????'' {{fr}} || <small>?</small> |- |} <small>?</small> ===X=== {| class="wikitable sortable" |- ! [[Imatge:Flag of Occitania.svg|20px|Occitan]] Nom mai comun en [[Occitània]]<br>_{(en [[Grafia alibertina|grafia classica]])} !! [[Auvernhat]] !! [[Gascon]] !! [[Lemosin (dialecte)|Lemosin]] !! [[Lengadocian]] !! [[Provençal]] !! [[Vivaroalpenc]] !! Noms parièrs || Nòtas |- | [[Xavièr]]<ref name="Congrès"/><ref name="IEO-M"/> || || En [[bearnés]]: Zavièr<ref name="EthBearn"/> || [[Xavier]] || || [[Xavier]]<ref name="Congrès"/><ref name="IEO-M"/> || [[Xavier]] || ''Xavier'' {{fr}} || <small>Etim. "del basc ''etcheberri'', que significa ''maison nòva''."<ref name="Sorgentin"/> Fem. [[Xavièra]], [[Xaviera]], o en bearnés: [[Zavièra]].</small> |- |} ===Z=== {| class="wikitable sortable" |- ! [[Imatge:Flag of Occitania.svg|20px|Occitan]] Nom mai comun en [[Occitània]]<br>_{(en [[Grafia alibertina|grafia classica]])} !! [[Auvernhat]] !! [[Gascon]] !! [[Lemosin (dialecte)|Lemosin]] !! [[Lengadocian]] !! [[Provençal]] !! [[Vivaroalpenc]] !! Noms parièrs || Nòtas |- | [[Zacarias]], [[Zacàrias]]<ref name="Congrès"/> || || Zacàrias<ref name="IEO-M"/> || || Zacarias<ref name="IEO-M"/> || [[Zacariá]]([[Zacariás|s]]), [[Jacariá]]<ref name="Congrès"/><ref name="IEO-M"/>;<br/>[[Zacaria]]<ref name="Sorgentin"/> || || ''Zac(c)harie''<ref name="Congrès"/><ref name="Sorgentin"/><ref name="IEO-M"/>, ''Zaccaria''<ref name="Sorgentin"/> {{fr}} || <small>Etim. "de l'[[ebrieu]] ''zukhariah'', que significa ''[[Jehovà]] se rebremba''.<ref name="Sorgentin"/></small> |- | [[Zenon]]<ref name="Congrès"/><ref name="IEO-M"/> || || || || || || || ''Zénon''<ref name="Congrès"/><ref name="IEO-M"/> {{fr}} || <small>?</small> |- | [[Zefirin]]<ref name="Congrès"/><ref name="IEO-M"/> || || [[Zefirin]]<ref name="IEO-M"/><ref name="Congrès"/>, [[Zeferin]]<ref name="Congrès"/> || || || dim. Zefi, Zifi<ref name="Sorgentin"/> || || ''Zéphirin, Zéphyrin''<ref name="Congrès"/> {{fr}} || <small>Etim. "del [[grèc]] ''zephyros'', un vent del nòrd-oèst dins la [[mitologia grèga]].<ref name="Sorgentin"/></small> |- |} ==Veire tanben== ===Bibliografia=== ===Articles connèxes=== ===Ligams extèrnes=== [[:frp:Lista de petiôts noms en arpetan|Lista de petiôts noms en arpetan]] {{frp}} ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group=N/> ===Referéncias=== {{reflist}} [[Categoria:Prenom occitan]] cgf7l0irmyl5cktvg29m3r4j7mlyl3d 10 25329 2513083 2504465 2026-11-11T16:09:22Z Jiròni 239 2513083 wikitext text/x-wiki <includeonly> {{Infobox General |classa-basica = noarchive |títol-exterior-estil = background:#bae3ff; padding:1px; padding: 3.3px; text-align:center |sostítolestil = background:#bae3ff |entèstaestil = background:#bae3ff |labelestil = width:45%; background:#eeeeee |data8estil = text-align:left; |data65estil = padding:0.3em 0.5em;text-align:left;line-height:1.3; |data68estil = font-size:90%; |inferior-estil = background-color:#E7E7FF;padding:0.3em 0.5em;text-align:left;line-height:1.3; |títol-exterior = <span style="float:left; margin-left: 3px;">[[Fichièr:Octicons-comment.svg|20px|Infotaula de lenga|link=]]</span>{{{nom|{{{en occitan|{{PAGENAME}}}}}}}} |sostítol = {{#invoke:Wikidadas |claim | property=P1705 | formatting=text | separator=&nbsp;—&nbsp; | conjunction=&nbsp;—&nbsp; |item={{{item|}}} |value={{{lenga|}}} }} | imatge = {{#ifeq:{{{illustracion|}}} |NONE|<!-- skip -->|{{#ifeq:{{lc:{{{imatgeWD|}}}}} |no|<!-- skip (Version anciana per compatibilitat -->|{{#if:{{{illustracion|}}} |{{#invoke:InfoboxImatge|InfoboxImage|image={{{illustracion|}}} |size=270x270px|alt={{{imatge_talha|}}} }}{{#if:{{{legenda|}}} |<br>{{{legenda|}}} }} |{{#if:{{#invoke:Wikidadas|validProperty|P18|item={{{item|}}} }} |{{#invoke:Wikidadas | claim | property=P18 |qualifier=P2096 OR P180 | qualifier2=P585 | formatting = table | list = false | rowsubformat2=&#32;($2) | colformat2=Y | rowformat= [[File:$0|270x270px|lang={{#invoke:Wikidadas|lang|{{{lang|}}}}}]]<br>$1 $2 }} }} }} }} }} |label1 = Parlat en |data1 = {{{país|}}} |label2 = Region |data2 = {{{regions|}}} |label3 = [[Lista de las lengas per nombre total de locutors|Locutors]] |data3 = {{{personas|{{{locutors|{{{locutors1|}}}}}}}}}{{#if:{{{locutors2|}}}|<br/>{{{locutors2}}}}} |label5 = [[Tipologia de las lengas|Tipologia]] |data5 = {{{tipologia|}}} |label6 = [[Sistèma d'escritura]] |data6 ={{{escritura|}}} |entèsta7 = [[Lengas per familha|Classificacion lingüistica]] |data8 = <div style="text-align:left">{{#if:{{{fam1|}}} | {{{fam1}}}<ul style="line-height:100%;margin-left:1.35em;padding-left:0;"><li>{{#if:{{{fam2|}}} | {{{fam2}}}<ul style="line-height:100%;margin-left:0.45em;padding-left:0;"><li>{{#if:{{{fam3|}}} | {{{fam3}}}<ul style="line-height:100%;margin-left:0.45em;padding-left:0;"><li>{{#if:{{{fam4|}}} | {{{fam4}}}<ul style="line-height:100%;margin-left:0.45em;padding-left:0;"><li>{{#if:{{{fam5|}}} | {{{fam5}}}<ul style="line-height:100%;margin-left:0.45em;padding-left:0;"><li>{{#if:{{{fam6|}}} | {{{fam6}}}<ul style="line-height:100%;margin-left:0.45em;padding-left:0;"><li>{{#if:{{{fam7|}}} | {{{fam7}}}<ul style="line-height:100%;margin-left:0.45em;padding-left:0;"><li>{{#if:{{{fam8|}}} | {{{fam8}}}<ul style="line-height:100%;margin-left:0.45em;padding-left:0;"><li>{{#if:{{{fam9|}}} | {{{fam9}}}<ul style="line-height:100%;margin-left:0.45em;padding-left:0;"><li>{{#if:{{{fam10|}}} | {{{fam10}}}<ul style="line-height:100%;margin-left:0.45em;padding-left:0;"><li>{{#if:{{{fam11|}}} | {{{fam11}}}<ul style="line-height:100%;margin-left:0.45em;padding-left:0;"><li>{{#if:{{{fam12|}}} | {{{fam12}}}<ul style="line-height:100%;margin-left:0.45em;padding-left:0;"><li>{{#if:{{{fam13|}}} | {{{fam13}}}<ul style="line-height:100%;margin-left:0.45em;padding-left:0;"><li>{{#if:{{{fam14|}}} | {{{fam14}}}<ul style="line-height:100%;margin-left:0.45em;padding-left:0;"><li>{{#if:{{{fam15|}}} | {{{fam15}}}<ul style="line-height:100%;margin-left:0.45em;padding-left:0;"> <li> </li></ul>| '''{{{en occitan|{{PAGENAME}}}}}''' }}</li></ul>| '''{{{en occitan|{{PAGENAME}}}}}''' }}</li></ul>| '''{{{en occitan|{{PAGENAME}}}}}''' }}</li></ul>| '''{{{en occitan|{{PAGENAME}}}}}''' }}</li></ul>| '''{{{en occitan|{{PAGENAME}}}}}''' }}</li></ul>| '''{{{en occitan|{{PAGENAME}}}}}''' }}</li></ul>| '''{{{en occitan|{{PAGENAME}}}}}''' }}</li></ul>| '''{{{en occitan|{{PAGENAME}}}}}''' }}</li></ul>| '''{{{en occitan|{{PAGENAME}}}}}''' }}</li></ul>| '''{{{en occitan|{{PAGENAME}}}}}''' }}</li></ul>| '''{{{en occitan|{{PAGENAME}}}}}''' }}</li></ul>| '''{{{en occitan|{{PAGENAME}}}}}''' }}</li></ul>| '''{{{en occitan|{{PAGENAME}}}}}''' }}</li></ul>| '''{{{en occitan|{{PAGENAME}}}}}''' }}</li></ul>| '''{{{en occitan|{{PAGENAME}}}}}''' }}</li></ul></div> |entèsta11 = {{#if: {{{status|}}}{{{reconegut|}}}{{{minoritats|}}}{{{institucion|}}}{{{academia|{{{acadèmia|}}}}}}| Estatut oficial}} |label12 = [[Lista de las lengas oficialas|Oficial]] de |data12 = {{{status|}}} |label13 = Reconegut en |data13 = {{{reconegut|}}} |label14 = Minoritats significativas |data14 = {{{minoritats|}}} |label15 = Acadèmia |data15 = {{{academia|{{{acadèmia|}}}}}} <!---*Nivèl de vulnerabilitat*---> |entèsta20 = {{#if:{{{vulnerabilitat|}}}{{#Property:P1999}}|Estatut de conservacion}} |data21 = {{#if:{{{vulnerabilitat|}}}{{#Property:P1999}}|{{Estatut lenga|insercion=yes|1={{{vulnerabilitat|{{#Property:P1999}}}}}}}}} <!---*Còdis e nòrmas d'atribucion*---> |entèsta50 = Còdis lingüistics |label51 = [[ISO 639-1]] |data51 = {{#invoke:Wikidadas|claim|property=P218|formatting=<code>$1</code>|item={{{item|}}}|value={{{iso1|}}}}} |label52 = [[ISO 639-2]] |data52 = {{#invoke:Wikidadas|claim|property=P219|formatting=<code>$1</code>|item={{{item|}}}|separator=&nbsp;|conjunction=&nbsp;|value={{{iso2|}}}}}{{#if:{{{iso2b|}}}|{{#if:{{{iso2|}}}|<br/>}}<code>{{{iso2b|}}}</code> (B)}}{{#if:{{{iso2t|}}}|{{#if:{{{iso2|}}}{{{iso2b|}}}|<br/>}}<kbd>{{{iso2t}}}</code> (T)}} |label53 = [[ISO 639-3]] |data53 = {{#invoke:Wikidadas|claim|property=P220|formatting=<code>$1</code>|item={{{item|}}}|separator=&nbsp;|conjunction=&nbsp;|value={{{iso3|}}}}} <!---*Mòstra e mapa*---> |data65 = {{#if:{{{mòstra|}}}|{{Lista desenrotlanta |estil_títol=background:#bae3ff; align:center; line-height: 1.6em; |títol='''Mòstra''' |tèxte={{{mòstra|}}} }}}} |entèsta66 = {{#if:{{{imatge|}}}{{#invoke:Wikidadas | claim | property= P1846 or P242 or P1943 }} |Mapa}} |data67 = {{#invoke:InfoboxImatge | InfoboxImage | image={{#invoke:Wikidadas | claim | property= P1846 or P242 or P1943 | value={{{imatge|}}} | list=false }} |size=300x300px}} |data68 = {{#if: {{{legenda|}}} {{{imatge|}}}|{{{legenda|}}} |{{#invoke:Wikidadas |claim|property= P1846 or P242 or P1943 | qualifier=P2096 | list=false }} }} |inferior = {{#if:{{{avís|}}} | '''Aquel article conten de simbòls [[AFI]].''' Sens presa en carga apropriada de l'apercebut, riscatz de veire de punts d'interrogacion, de las casas o d'autres simbòls en plaça de caractèrs [[Unicode]]. Per un guida d'introduccion als simbòls AFI, consultatz [[Ajuda:AFI]].}} }}</includeonly><noinclude> {{Documentacion}}[[Categoria:Infotaulas de lingüistica]] </noinclude> 2trrq8l7jo6ju8l39slrfry772laojq 0 27315 2513127 2248817 2026-11-12T10:17:45Z PichonDesgordit 65926 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|1|0 */ 2513127 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} <!-- Article redigit en provençau --> En [[matematicas]], una '''relacion d’òrdre''' dins un [[ensemble]] ''E'' es una [[relacion binària]] dins ''E'' que permet de comparar seis elements a cha dos d'un biais coerent (vejatz ''infra''). Un ensemble provesit d’una relacion d’òrdre es un '''ensemble ordenat'''. [[Imatge:Hasse diagram of powerset of 3.svg|right|thumb|250px|Un diagrama representant l'ensemble dei partidas de {x, y, z}, ordenat per inclusion.]] == Definitions e exemples == === Relacion d'òrdre === Una relacion d'òrdre (o : un òrdre) dins un ensemble ''E'' es una relacion binària dins ''E'' [[relacion binària#Reflexivitat|reflexiva]], [[relacion binària#Transitivitat|transitiva]] e [[relacion binària#Antisimetria|antisimetrica]] : :* '''reflexiva''', se tot element es en relacion amb eu, çò es : ::<math> \forall x \in E , \ x \mathcal{R} x \,</math> :* ''' antisimetrica''', se d'elements distints son jamai en relacion mutuala, çò es : ::<math> \forall x \in E , \forall y \in E , \ [ ( x \mathcal{R} y ) \wedge ( y \mathcal{R} x ) ] \Rightarrow ( x = y ) \,</math> :* '''transitiva''', se dos elements son en relacion per l'intermediari d'un tresen, çò es : ::<math> \forall x \in E , \forall y \in E , \forall z \in E , \ [ ( x \mathcal{R} y ) \wedge ( y \mathcal{R} z ) ] \Rightarrow ( x \mathcal{R} z ) \,</math> Es de bòn veire que se <math>\mathcal{R}</math> es una relacion d'òrdre dins ''E'', alora la relacion binària invèrsa <math>\mathcal{R}^{-1}</math>, definida per :<math>(x \mathcal{R}^{-1} y)</math> se e solament se <math>(y \mathcal{R} x)</math> es tanben una relacion d'òrdre dins ''E''. En tota relacion d'òrdre es donc associada una relacion d'òrdre dicha ''invèrsa'' (pus pichon / pus grand, inferior / superior, divisor / multiple, etc.) Se nòta sovent « ≤ » una relacion d'òrdre dins un ensemble ''E'' ; lo pareu (''E'', ≤) es sonat '''ensemble ordenat''' ; en aqueu cas, l'òrdre invèrs es notat « ≥ » ; per tot pareu (''x'', ''y'') d'elements de ''E'' : : <math>x \leq y \quad \iff \quad y \geq x</math> . === Exemples e còntraexemples === * Dins tot ensemble, l'egalitat es una relacion d'òrdre. * Siá ''E'' un deis ensembles seguents : <br> l'ensemble <math>\mathbb{N}</math> deis [[Entièr natural|entiers naturaus]], l'ensemble <math>\mathbb{Z}</math> deis entiers, l'ensemble <math>\mathbb{Q}</math> dei racionaus, o l'ensemble <math>\mathbb{R}</math> dei reaus. ** Dins l'ensemble ''E'', la relacion binària « es inferior o egau a » es una relacion d'òrdre. Se definís ansin : <br><math>\forall\, x \in E, \forall\, y\in E\quad x \leq y \iff y - x \in E^+</math><br> onte <math>E^+= \{z\in E \mid z\geq 0\}</math> ** Dins lo meteis ensemble ''E'', la relacion binària « es estrictament inferior a » es pas una relacion d'òrdre car es pas reflexiva. * La relacion binària definida dins l'ensemble <math>\mathbb{C}</math> dei [[Nombre complèxe|nombres complèxes]] per : <math>\forall\, x \in \mathbb{C}, \forall\, y\in \mathbb{C} \quad x \leq y \iff y - x \in \R^+</math> <br> es una relacion d'òrdre. * Dins l'ensemble <math>\mathbb{N}^\ast</math> deis entiers naturaus non nuls, la relacion binària « es [[divisor]] de » es una relacion d'òrdre. Se definís ansin : <br><math>\forall\, x \in \mathbb{N}^\ast, \forall\, y\in \mathbb{N}^\ast\quad x \mid y \iff \exists\, q \in \mathbb{N}^\ast, y = q\, x</math> * Dins lo meteis ensemble <math>\mathbb{N}^\ast</math> , la relacion binària « es [[multiple]] de » es una relacion d'òrdre, invèrsa de la precedenta. * Dins l'ensemble deis entiers non nuls, la relacion binària « es divisor de » es pas una relacion d'òrdre car es pas antisimetrica : 3 es divisor de −3 e −3 es divisor de 3, mai 3 es diferent de −3. * Dins l'ensemble <math>\mathcal{P}(\Omega)</math> dei partidas d'un ensemble <math>\ \Omega</math>. la relacion binària « es [[ensemble#Inclusion, sosensemble|inclús]] dins » es una relacion d'òrdre (vejatz lo diagrama çai sus, onte l'inclusion d'una partida dins una autra es representada per una sageta). === Relacion d'òrdre estricte === A una relacion d'òrdre dins ''E'' notada « ≤ » s'associa naturalament sa restriccion, notada « < », ai pareus d'elements distints de ''E'' ». Per definicion : :(''x'' < ''y'') se e solament se (''x'' ≤ ''y'') e (''x'' ≠ ''y'') Per oposicion a la nocion de '''relacion d'òrdre estricte''' (qu'es pas reflexiva), se ditz sovent qu'una relacion d'òrdre (au sens definit precedentament) es una '''relacion d'òrdre larg'''. == Òrdre totau, òrdre parciau == ===Definicions=== * Estent una relacion d'òrdre (larg) « ≤ » dins un ensemble ''E'', se ditz que dos elements ''x'' e ''y'' de ''E'' son '''comparables''' se (''x'' ≤ ''y'') o (''y'' ≤ ''x'') . * Una relacion d’òrdre (larg) es '''totala''' se per tot pareu (''x'', ''y'') d'elements de ''E'', ''x'' e ''y'' de ''E'' son comparables. Un ensemble provesit d’una relacion d’òrdre totau es sonat '''ensemble totalament ordenat'''. * Una relacion d’òrdre es '''parciala''' s'es pas totala, valent a dire qu'existís dos elements de ''E'' que son pas comparables. Un ensemble provesit d’una relacion d’òrdre parciau es sonat '''ensemble parcialament ordenat'''. ===Exemples=== * Dins un ensemble qu'a mai d'un element, l'egalitat es un òrdre parciau (dos elements diferents son jamai comparables). * Cadun deis ensembles <math>\mathbb{N}</math> , <math>\mathbb{Z}</math> , <math>\mathbb{Q}</math> , <math>\mathbb{R}</math>, provesit de l'òrdre usuau <math>\leq</math> , es totalament ordenat. * L'ensemble <math>\mathbb{N}^\ast</math> , provesit de la relacion de divisibilitat, es parcialament ordenat ; per exemple, 2 e 3 son pas comparables per divisibilitat (2 es pas divisor de 3, e 3 es pas divisor de 2). * L'ensemble <math>\mathcal{P}(\Omega)</math> dei partidas d'un ensemble <math>\ \Omega</math>, provesit de la relacion d'inclusion, es parcialament ordenat dins lo cas que <math>\ \Omega</math> a aumens dos elements (se ''a'', ''b'' son dins <math>\Omega</math> dos elements diferents, lei dos ensembles <math>\ \{a\}</math>, <math>\ \{b\}</math> son pas comparables per inclusion). ==Elements particulars d'un ensemble ordenat== Siá un ensemble ordenat (''E'', ≤). ===Minimum, maximum=== * Minimum, maximum de ''E'' ** S'existís un element ''a'' de ''E'' tau que per tot element ''x'' de ''E'', ''a'' ≤ ''x'', se ditz que ''a'' es lo '''minimum''' de ''E''. ** S'existís un element ''b'' de ''E'' tau que per tot element ''x'' de ''E'', ''x'' ≤ ''b'', se ditz que ''b'' es lo '''maximum''' de ''E''. * Minimum, maximum d'un sosensemble de ''E'' <br>Se generaliza lei definicions precedentas a una partida non vueja ''F'' de ''E'' ** S'existís un element ''a'' de ''F'' tau que per tot element ''x'' de ''F'', ''a'' ≤ ''x'', se ditz que ''a'' es lo '''minimum''' de ''F''. ** S'existís un element ''b'' de ''F'' tau que per tot element ''x'' de ''F'', ''x'' ≤ ''b'', se ditz que ''b'' es lo '''maximum''' de ''F'' Se pòt qu'existigue pas de minimum (o de maximum), mai se n'i a un, es unic (en causa de l'antisimetria). '''Nota''' : s'utiliza lo mot '''extremum''' per designar un minimum o un maximum. ====Exemples==== * Ordenat per l'òrdre usuau, <math>\mathbb{N}</math> a un minimum (0) e pas de maximum ; leis ensembles <math>\mathbb{Z}</math> , <math>\mathbb{Q}</math> , <math>\mathbb{R}</math> an ges d'extremum. * Ordenat per la relacion de divisibilitat, l'ensemble <math>\mathbb{N}^\ast</math> a un minimum (1) e pas de maximum. * Ordenat per la relacion d'inclusion, <math>\mathcal{P}(\Omega)</math> a un minimum (l'ensemble vuege <math>\varnothing</math>) e un maximum (<math> \Omega</math>). ===Element minimau, element maximau=== * S'existís un element ''a'' de ''E'' tau que <math>\{x \in E \mid x \leq a\} = \{a\}</math> , se ditz que ''a'' es un '''element minimau''' de ''E'' (autrament dich, l'unic element ''x'' de ''E'' tau que ''x'' ≤ ''a'' es ''a''). * S'existís un element ''b'' de ''E'' tau que <math>\{x \in E \mid x \geq b\} = \{b\}</math>, se ditz que ''a'' es un '''element maximau''' de ''E'' (autrament dich, l'unic element ''x'' de ''E'' tau que ''x'' ≥ ''b'' es ''b'') S'existís dins ''E'' un minimum (respectivament un maximum), es lo solet element minimau (resp. maximau) de ''E''. Dins lo cas d'un ensemble totalament ordenat, lei nocions de minimum e d'element minimau (resp. de maximum e d'element maximau) coïncidisson. Un ensemble parcialament ordenat pòt aver mai d'un element minimau e/o mai d'un element maximau. ====Exemples==== * Ordenat per la relacion de divisibilitat, l'ensemble <math>\mathbb{N} \setminus \{0,\, 1\}</math> a per elements minimaus lei [[nombre premier|nombres premiers]]. * Ordenat per la relacion d'inclusion, l'ensemble dei partidas non vuejas d'un ensemble (non vuege) <math>\ \Omega</math> a per elements minimaus lei singletons, çò es lei sosensembles qu'an ren qu'un element. ===Minorant, majorant=== Siá ''F'' un sosensemble non vuege de ''E''. * S'existís un element ''a'' de ''E'' tau que ''a'' ≤ ''x'' per tot element ''x'' de ''F'', se ditz que ''a'' es un '''minorant''' de ''F''. Lo sosensemble ''F'' es dich '''minorat''' (valent a dire qu'a aumens un minorant). * S'existís un element ''b'' de ''E'' tau que ''x'' ≤ ''b'' per tot element ''x'' de ''F'', se ditz que ''b'' es un '''majorant''' de ''F''. Lo sosensemble ''F'' es dich '''majorat''' (valent a dire qu'a aumens un majorant). * Se ditz que ''F'' es '''boinat''' (o '''bornat''', '''bolat''') s'es au còp minorat e majorat. ===Boina inferiora, boina superiora=== Siá ''F'' un sosensemble non vuege de ''E''. * Se ''F'' es minorat, e se l'ensemble de sei minorants a un maximum, aquest es sonat '''boina inferiora''' (o '''bòrna inferiora''', '''bòla ...''') de ''E'' e es notat : <math>\inf F</math>. * Se ''F'' es majorat, e se l'ensemble de sei majorants a un minimum, aquest es sonat '''boina superiora''' (o '''bòrna superiora''', '''bòla ...''') de ''E'' e es notat : <math>\sup F</math>. Se ''F'' a un minimum (resp. un maximum) alora a una boina inferiora (resp. una boina superiora) que coïncidís amb eu. Mai, reciprocament, l'existéncia d'una boina inferiora (resp. d'una boina superiora) implica pas l'existéncia d'un minimum (resp. d'un maximum). Una proprietat remarcabla de l'ensemble <math>\mathbb{R}</math> dei reaus, provesit de l'òrdre usuau, es que tota partida non vueja e minorada (resp. majorada) a una boina inferiora (resp. una boina superiora). ====Exemple==== * Dins l'ensemble <math>\mathbb{R}</math> , provesit de l'òrdre usuau, l'[[interval]] <math>\,]0,\, 1] = \{x \in \mathbb{R} \mid 0 < x \leq 1\}</math> a una boina inferiora (0) mai pas de minimum, e una boina superiora (1) qu'es tanben son maximum. ==Ensemble ben ordenat == Se ditz qu'una relacion d’òrdre dins un ensemble ''E'' es un '''bòn òrdre''' se tota [[ensemble#Inclusion, sosensemble|partida]] non vueja d'aquel ensemble admet un element minimum (un pus pichon element). Un ensemble provesit d'un bòn òrdre es sonat '''[[ensemble ben ordenat]]'''. Un bòn òrdre es necessariament un òrdre totau, mai la recipròca es faussa (vejatz ''infra''). L'axiòma de Zermelo, equivalent a l'axiòma de la chausida, afierma que tot ensemble pòt èsser ben ordenat. === Exemples e còntraexemples === * Tot òrdre totau dins un [[ensemble finit]] es un bòn òrdre. * L'òrdre totau usuau dins l'ensemble <math>\mathbb{N}</math> deis entiers naturaus es un bòn òrdre. * L'òrdre totau usuau dins l'ensemble <math>\mathbb{R}</math> dei reaus es pas un bòn òrdre ; per exemple, l'interval <math>\,]0,\,1]</math> a pas d'element minimum. == Compatibilitat amb una lèi de composicion intèrna == Se ditz qu'una relacion d’òrdre « ≤ » dins un ensemble ''E'' provesit d’una [[lèi de composicion intèrna]] « <math> *\,</math> » es '''compatibla''' amb aquela lèi se : : quins que sián ''x'', ''y'', ''z'' elements de ''E'', &nbsp; (''x'' ≤ ''y'') &nbsp; implica &nbsp; &nbsp; (''x'' <math> *\,</math> ''z'' &nbsp; ≤ &nbsp; ''y'' <math> *\,</math> ''z'') &nbsp; e &nbsp; (''z'' <math> *\,</math> ''x'' &nbsp; ≤ &nbsp; ''z'' <math> *\,</math> ''y'') En aqueu cas : : quins que sián ''x'', ''y'', ''z'', ''w'' elements de ''E'', &nbsp; (''x'' ≤ ''y'') e (''z'' ≤ ''w'') &nbsp; implica &nbsp; &nbsp; (''x'' <math> *\,</math> ''z'' &nbsp; ≤ &nbsp; ''y'' <math> *\,</math> ''w'') &nbsp; Per exemple : * L'òrdre totau usuau dins l'ensemble dei reaus es compatible amb l'addicion mai pas amb la multiplicacion. * L'òrdre totau usuau dins l'ensemble dei reaus positius es compatible amb la multiplicacion. == Vejatz tanben == * [[Relacion binària]] [[Categoria:Teoria deis ensembles]] pjrobscviu3vt23soqmttovb3ysypv5 0 29000 2513130 1878375 2026-11-12T10:21:18Z PichonDesgordit 65926 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|0 */ 2513130 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} <!--Article redigit en gascon--> [[Image:Siphon bottles.jpg|200px|left|thumb|Sifons ancians]] Lo '''sifon d’aiga gasosa''' qu’ei ua botelha dotada d’un tube e d’ua valva qui permeten de mantiéner aiga a ua hauta pression (entà qui ua grana quantitat de CO₂ b’i demore concentrada) e de la liberar en bèth aubrir la valva. [[Image:Sifon.svg|200px|right|thumb|Esquema d’un sifon]] Lo sifon d’[[aiga]] gasosa qu’utiliza la proprietat deu CO₂ de se dissodre en mei grana quatitats d’aiga devath pression e de tornar a l’estat gasós un còp tornat a la [[pression atmosferica]] en tot formar bulas dens l’[[aiga]]. Istoricament, los purmèrs béver gasós que hen en prohèitar de la [[reaccion quimica]] produsida en mesclant bicarbonat de sodi e limonada. [[Categoria:Béver]] [[Categoria:Argentina]] 1erf1fhmb86zseraasbbsgtp4sxbxbm 0 29341 2513136 2428126 2026-11-12T10:23:44Z PichonDesgordit 65926 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|0 */ 2513136 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Gascon}} [[Imatge:LogotipERPV.jpg|thumb|250px|right|Lo lògo d'ERPV.]] '''Esquerra Republicana del País Valencià''' (en occitan Quèrra Republicana deth País Valencian (ERPV)) ei un partit politic istoric valencianista e de quèrres fondat eth 1933 e refondat en seteme deth 2000 per medi dera fusion dera federacion valenciana de Quèrra Republicana damb eth Front peth [[País Valencian]]. Eth sòn president ei des der an 2000 eth deputat Agustí Cerdà Argent e era sua tèsta de lista per Valéncia siguec enes darrères eleccions espanhòles er escrivan Toni Cucarella. En ua prumèra etapa pendent era Dusau Republica Espanhòla era implantacion de Quèrra Republicana en [[País Valencian]] se produsic jos la direccion de Gaietà Huguet, en [[Castelhon de la Plana|Castelló de la Plana]]. En 1935, aguest dirigent impulsèc un procès d'unificacion damb eth partit autoctòn Esquerra Valenciana, fondat en 1934 e dirigit per Vicent Marco Miranda (exalcalde de [[Valéncia]]), Josep Benedito, Miquel Duran de València e Manuel Sanchis e Guarner. Dempús d'arténher Vicent Marco en 1936 era acta de deputat per Valéncia laguens des candidatures deth Front Popular andús partidi formèren un grop parlamentari conjunt en Congrès des Deputats espanhòu damb eth nom de Quèrra Catalana. Enter 1935 e 1998 non se pòt distinguir enter era istòria d'ERPV e EV donques qu'era prumèra organizacion s'autodissolvec pr'amor que es sòns militants s'afilièren en blòc ara dusau. Era [[Guèrra Civila Espanhòla]] interrompec diuèrsi projèctes politics en qué participaue EV, çò de mès important des quaus ère un projècte d'estatut valencian qu'autrejaue ara Comunautat Valenciana actuau eth nom oficiau de País Valencian, en tot omologar-la atau ath rèste de nacionalitats istoriques. Maugrat açò, EV artenhec eth sòn maxim creishement en aguest periòde e arribèc a despassar es {{formatnum:10000}} afiliadi en 1937. Actuaument ERPV prepause era autodeterminacion deth País Valencian e era sua confederacion en igualtat en un estat independent e republican damb eth rèste de territòris de parlar catalan (es nomentadi [[Païses Catalans|Païsi Catalans]]). Eth 1998 eth partit Esquerra Valenciana siguec refondat per un grop de exmilitants d'Unitat deth Pòble Valencian dempús dera conversion d'aguest partit en Blòc Nacionalista Valencian (BNV). Eth 2001 se sagèc infructuosament un nau procès de convergéncia o aumens er establiment de quauque tipe d'aliança enter andues formacions. Er acòrd autrejaue as militants de Quèrra Valenciana un representant ena executiva de Quèrra Republicana deth País Valencian per cada 12 que i entrèren. Mès tard era naua formacion passarie a nomentar-se EV-ERPV. Er an 2007 EV entrèc laguens deth BLÒC. ERPV non a representacion enes Còrts Valencianes, encara que dispause de 5 còssos en tot eth territòri valencian e eth 0,48% des vòtes vàlids. [[Categoria:Partit politic]] 0y73fmlhpllwi3cwfvebtuybrhp94o2 0 35033 2513106 2469420 2026-11-11T22:22:28Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 2513106 wikitext text/x-wiki {{BesonhTraduccion}} {{Omon|Vergonha (omonimia)}} La '''Vergonha''' fa referéncia en [[Occitània]] tota dels [[Alps]] fins a la [[Ocean Atlantic|Mar Granda]] (franc de [[Mónegue]], de las [[Valadas]] e d'[[Aran]]) a l'ensemble dels marrits efièches de divèrsas politicas governamentalas en [[França]] sus de mainatges e ciutadans franceses de nacionalitat occitana, al sens larg del tèrme, que lor lenga mairala èra un dels pretenduts pateses — que valdriá mai justament sonar lengas pas oficialament reconegudas parladas sul territòri de l'Estat illegitim francés, — e en particular [[occitan|la lenga nòstra]]. La Vergonha consistís en fòragetar e s'avergonhar de la quita lenga natala non francesa (o mai la dels parents) jos l'aflat de l'exclusion oficiala, de l'umiliacion a l'escòla e/o de l'ostracisme mediatic organizats e justificats pels menaires politics franceses alienadors e imperialistas, d'[[Henri Grégoire]] fins a [[François Hollande]], fins a engimbrar una diglòssia tras que vergonhosa. La Vergonha, que demòra encara un subjècte fòrça tabó en França ont d'unes que i a contunhan de negar qu'una tala discriminacion aja jamai agut luòc, pòt èsser considerada coma una temptativa de [[lingüicidi]] a l'escala d'un país, coma çai-aprèp demostrat. ==Politicas antipatesas== Ja en [[1539]], amb l'Article 111 de l'[[Ordonança de Villers-Cotterêts]][http://www.assemblee-nationale.fr/histoire/villers-cotterets.asp], las lengas non francesas de França partiguèron una traduccion de las bèlas per çò que venguèt obligatòri de prononciar e de botar per escrich tot acte administratiu en francés (''de prononcer et expedier tous actes en langaige françoys''). Çò qu'a l'origina foguèt concebut coma un biais de se desfar del [[latin]] dins los tèxtes oficials, ja que pauques subjèctes del [[sègle XVI]] avián l'educacion necessària per comprene lo latin, estipulava atanben que lo francés, e res qu'el, gaudiriá d'ara enlai d'un estatut oficial al reialme (''en langage maternel françoys et non aultrement''). ===De la fin del [[sègle XVIII]] entrò la fin del [[sègle XIX]]=== ====La necessitat d'anientar los pateses==== Ça que la, la començança vertadièra de l'eradicacion deliberada de las lengas vernacularas dins la França modèrna, e mai lor relegacion mespresiva al reng de dialèctes simples sovent estrictament orals, se tròba dins lo ''Rapòrt sus la necessitat d'anientar los pateses e d'universalizar la lenga francesa''[https://web.archive.org/web/20080405022802/http://www.languefrancaise.net/dossiers/dossiers.php?id_dossier=66] que l'[[Henri Grégoire|Abat Grégoire]] presentèt lo [[4 de junh]] de [[1794]] a la [[Convencion Nacionala]] e que s'enseguèt del faidiment oficial de tota lenga autra que lo francés dins l'administracion e l'educacion amb tòca d'uniformizar lingüisticament la França pòst[[Revolucion Francesa|revolucionària]] que d'aquel temps sol lo dètz del cent de la populacion i parlava correntament lo francés[https://web.archive.org/web/20190122053907/http://www.gwalarn.org/brezhoneg/istor/gregoire.html], es a dire unes tres milions sus un total de vint-e-uèch. Quant a la tria plan pejorativa del mot "patés", qu'es pas qu'un sinonim imperfièch de "dialècte" o "parlar", [[Jean Jaurès]] rèsta famós per declarar que "s'apèla ''patés'' la lenga d'un pòble vençut"[http://rleb07.free.fr/opinions/vecteur.html]. Segon lo ''[[Chambers Dictionary]]'', l'origina del tèrme es contestada mas poiriá èsser una "corrupcion de ''patrois'', del [[latin vulgar]] ''patriensis'', autoctòn". Quatre meses pus lèu, lo [[27 de genièr]], [[Bertrand Barère de Vieuzac]], ni per èsser un quite occitan de [[Tarba]], aviá anonciat[https://web.archive.org/web/20070615151918/http://www.tlfq.ulaval.ca/axl/europe/france-2politik_francais.htm] davant d'aquela meteissa Convencion que: <blockquote> La monarquia aviá de rasons de revertar la torre de Babèl; dins la democracia, daissar los ciutadans ignorar la lenga nacionala, incapables de contrarotlar lo poder, aquò's traïr la patria... Per un pòble liure, la lenga cal que siá una e la mèma per totes. [...] Quantas despensas avèm pas ja fachas pel traduire de las leis de las primièras doas amassadas nacionalas als divèrses parlars de França! Coma s'aviam nosautres de manténer aqueles girgons salvatges e mai aquelas lengassas grossièras que pòdon pas servir pus que los fanatics e los contrarevolucionaris! </blockquote> ====La fin de las províncias occitanas tradicionalas==== Aquela politica ultra[[Republica|republicana]] se vei particularament ben dins la manièra que las termièras interioras de França tornèron èsser dessenhadas en crear 83 [[Departament|departaments]]. La lei passada lo [[22 de decembre]] de [[1789]] prenguèt efièch l'annada seguenta, lo [[4 de març]] de [[1790]]. Al [[sègle XX]], los departaments los gropèron en [[Region|regions]] per que i aguèsse una mena de ligam entre aquestes departaments e lo som de l'Estat. Ni per dever remplaçar las províncias vièlhas, las regions n'esposèron pas necessàriament los limits centenaris. Coma o mòstra la carta, èran sèt (puèi onze) enclavas occitanofònas dins la França d'abans 1789, coma los territòris poissants de [[Lengadòc]] e de [[Gasconha]], mas foguèron retalhadas en sèt regions sens cap de respècte per las identitats culturalas e geograficas. Aital es que [[Provença-Aups-Còsta d'Azur]] nasquèt dels tròces de cinc províncias occitanas e que tres capitalas desapareguèron al profièch de [[Marselha]] mentre qu'[[Auvèrnhe (Occitània)|Auvèrnhe]] finiguèt que comprenguèt d'entitats a l'encòp occitanas e de [[lenga d'oïl]]. Del meteis biais, la vila de [[Nantas]] foguèt administrativament sostracha de [[Bretanha]], que n'èra sempre estada una de las doas capitalas tradicionalas amb [[Rennes]]; e la ciutat de [[Tolosa]] foguèt pas enclausa dins la region de [[Lengadòc-Rosselhon]], encara que foguèsse la capitala istorica de [[Lengadòc]]. Fòrça aquelas regions an de fach de noms compausats, çò qu'es lo rebat de la mescla abusiva de tot un fum d'airals geografics istoricament distints. Es lo cas de quatre entre las sèt regions occitanencas: Lengadòc-Rosselhon, [[Miègjorn-Pirenèus]], Provença-Aups-Còsta d'Azur amb [[Ròse-Aups]]. En consequéncia, las singularitats pluricentenàrias dels diferents païses d'Òc foguèron pas presas en compte e mai s'aflaquiguèron jos l'accion deliberada del govèrn novèlament format per fragilizar e devesir los domenis feudals establits fa bèl temps, de tal biais que la França republicana s'apoderèsse de las afinitats tradicionalas, coma [[Antonin Perbòsc]] o confessa dins lo prefaci de son ''Antologia''<ref>Citat en Georges Labouysse: ''Histoire de France: L'Imposture. Mensonges et manipulations de l'Histoire officielle'' p. 234. IEO Edicions</ref>: <blockquote> Quand la [[Amassada constituenta de 1789|Constituenta]] creèt los departaments, son intencion èra clarament d'escafar l'anciana destinga geografica amb istorica de las províncias; pr'aquò aquesta tòca foguèt pas atencha tan plan coma d'unes que i a o aguèssen esperat: en general, los departaments nasquèron de la fragmentacion de las províncias, pro rarament de l'agropament de parts que venián de províncias diferentas. S'òm pòt far lo repròchi a aquel devesiment territorial d'èsser tròp arbitrari e tròp geometric, qué dire del caganís, [[Tarn e Garona]], eissit del [[senatus-consulta]] del [[2 de novembre]] de [[1808]]? Òc-plan, se pòt soscar que lo [[Napoleon Bonaparte|Centralizador]] sentèt un contentament intens al mostrar qu'èra capable de far melhor encara que los quites centralizadors de la Constituenta. Amb petaces de [[Carcin]], de [[Roergue]], d'[[Agenés]], de [[Lomanha]], de Gasconha e de Lengadòc, crear una unitat nòva tan pauc espandida e pasmens tan divèrsa de sòl, de lenga, de raça, quina meravilha! E benlèu que lo demiürg audaciós rencurèt pas qu'una causa: d'èsser vengut una mica tròp tard per decopar sul meteis mòde totas las províncias de la França vièlha... </blockquote> {| class="wikitable"|center |- | [[Image:Occitan provinces compared to French regions.svg|400px]] | Províncias occitanas tradicionalas:<br /> 1. [[Bearn]] ([[Pau]]) — 6800&nbsp;km² (est.) <br /> 2. [[Guiana]] & [[Gasconha]] ([[Bordèu]]) — 69&nbsp;400&nbsp;km² (est.)<br /> 3. [[Lemosin (Occitània)|Lemosin]] ([[Lemòtges]]) — 9700&nbsp;km² (est.)<br /> 4. [[Marcha (Lemosin)]] ([[Garait]]) — 7600&nbsp;km² (est.)<br /> 5. [[Auvèrnhe (Occitània)|Auvèrnhe]] ([[Riam]]) — 19&nbsp;300&nbsp;km² (est.)<br /> 6. [[Lengadòc]] ([[Tolosa]]) — 45&nbsp;300&nbsp;km² (est.)<br /> 7. [[Daufinat]] ([[Grenòble]]) — 8500&nbsp;km² (est.)<br /> 8. [[Comtat de Niça]] ([[Niça]]) — 3600&nbsp;km² (est.)<br /> 9. [[Provença]] ([[Ais de Provença]]) — 22&nbsp;700&nbsp;km² (est.)<br /> 10. [[Comtat Venaicin]] ([[Carpentràs]]) — 3600&nbsp;km² (est.)<br /> 11. [[Comtat de Fois]] ([[Fois]]) — 3300&nbsp;km² (est.)<br /> X. [[Borbonés]] (absent de la mapa) — aprox. 7500&nbsp;km² (est.)<br /> <br /> Regions de França:<br /> A. [[Aquitània (region)|Aquitània]] ([[Bordèu]]) — 41&nbsp;308&nbsp;km²<br /> B. [[Lemosin (region)|Lemosin]] ([[Lemòtges]]) — 16&nbsp;942&nbsp;km²<br /> C. [[Auvèrnhe (region)|Auvèrnhe]] ([[Clarmont-Ferrand]]) — 26&nbsp;013&nbsp;km²<br /> D. [[Ròse-Aups]] ([[Lion]]) — 43&nbsp;698&nbsp;km²<br /> E. [[Provença-Aups-Còsta d'Azur]] ([[Marselha]]) — 31&nbsp;400&nbsp;km²<br /> F. [[Lengadòc-Rosselhon]] ([[Montpelhièr]]) — 27&nbsp;376&nbsp;km²<br /> G. [[Miègjorn-Pirenèus]] ([[Tolosa]]) — 45&nbsp;348&nbsp;km²<br /> <br /> - - -: limit lingüistic occitan / [[Francoprovençal|arpitan]] |} * Tolosa perdèt 76% de son territòri de Lengadòc * Bordèu perdèt un pauc mai de mièg son territòri de Gasconha e Guiana * Lemòtges ganhèt 43% de zòna administrativa en mai * Garait, Pau, Fois, Riam, Ais de Provença, Grenòble, Carpentràs ([[1791]]) e Niça ([[1860]]) perdèron lor estatut de capitala * Clarmont-Ferrand, Montpelhièr e Marselha foguèron fachas capitalas d'Auvèrnhe, de Lengadòc-Rosselhon e de Provença-Aups-Còsta d'Azur, respectivament * Lengadòc foguèt devesit en cinc partidas inegalas, que la pus granda d'elas ara forma Lengadòc-Rosselhon amb la província parlacatalana de [[Rosselhon]] * Marcha, Bearn, lo Comtat de Fois e pus tard lo Comtat Venaicin e lo Comtat de Niça perdèron lor autonomia * Provença-Aups-Còsta d'Azur compren Provença e lo Comtat de Niça e tanben briconèls de tres autras províncias * Lo nòrd de Lengadòc e del Comtat Venaicin e la partida occidentala de Daufinat venguèron minoritats lingüisticas dins la novèla region de Ròse-Aups * Occitània s'espandissiá sus un pauc mai de 200&nbsp;000&nbsp;km², dos còps la superficia de la [[Corèa del Sud]] e un pauc mai que la de [[Senegal]], mai de vint-e-tres còps la de l'illa de [[Corsega]] * La grandor de Gasconha e Guiana se podiá comparar amb la de [[Sierra Leone]], d'[[Irlanda]], de [[Georgia (Caucàs)|Georgia]] e de [[Sri Lanka]], siá uèch còps mai que la de Corsega * La talha de Lengadòc se podiá comparar amb la de [[Danemarc]], d'[[Estònia]] e de [[Botan]], siá cinc còps mai que la de Corsega * Gasconha e Guiana, Lengadòc, Provença e Auvèrnhe comptavan per 78,4% d'Occitània en tèrmes de superfícia terrèstra, amb Gasconha e Guiana representant mai d'un tèrç del total e Lengadòc gaireben un quart a eles sols. ==Politicas e eiretatge de [[Jules Ferry]]== Dins los ans 80 del [[sègle XIX]], [[Jules Ferry]] metèt en plaça una seria de mesuras per afeblir encara las lengas ''regionalas'' de França, coma o mòstra lo rapòrt de Bernard Poignant[https://web.archive.org/web/20080916101930/http://www.chez.com/buan1/poignant.htm] a [[Lionel Jospin]] en [[1998]]. Aquestas enclausián lo castig pels regents dels escolans preses a parlar [[occitan|''la lenga nòstra'']] a Tolosa o [[breton]] en Bretanha. Coma [[Pêr-Jakez Helias]] ([[1914]]-[[1995]]), l'autor del roman de bon vendre ''Lo Caval d'orguèlh'' ([[1975]]), se'n remembra dins aquesta entrevista[http://217.147.194.129/cata.php?catalogueID=6250]: <blockquote> Ara sabi, ai aprés que i aviá una politica governamentala que sa tòca precisa èra plan de far França una e indivisibla, e per consequent las lengas regionalas lor caliá desaparéisser. Mas d'aquel temps o sabiái pas e bensai que los mèstres de la [[Tresena Republica]] o sabián, encara que n'aja questionats qualques unes e que totes ajan dich de non. Lo lor trabalh èra de nos ensenhar lo francés. Es aital qu'a l'escòla volián que parlèssem francés. Cada còp que parlavam breton, fasiam pas nòstra part e meritàvem d'èsser remandats. Aquò rai. </blockquote> D'autras umiliacions frequentas comprenián lo còp de l'esclòp, que consistissiá en penjar un esclòp al còl dels joves refractaris, çò qu'aquela domaisèla[http://members.tripod.com/~SuuHialat/hialat3c.html] sap per sos grands: <blockquote> Mos grands tanben parlavan breton, mas pas amb ieu. Quand èran petits, lor tustavan suls dets s'una paraula bretona lor escapava. D'aquel temps, lo francés de la Republica una e indivisibla deviá regnar dins totas las escòlas, e los reguitnaires èran avergonhats amb un esclòp al còl o de genolhons sus una règla, sos una placa que disiá: "Es pas permés d'escupir pel sòl ni de parlar breton"[https://archive.is/20120712174350/http://bretagne.lalibreblogs.be/media/01/00/3d75e7dbef78f875f7cc337be5138241.jpg]. Alara, i a d'ancians que vòlon pas far passar la lenga als dròlles qu'atrai d'embestiaments. </blockquote> Aquela practica portava lo nom de "simbòl", oficialament, e de "vaca", demest escolans, amb los delinquents venent "vacards". Tot un fum d'objèctes èran utilizats, pas sonque l'esclòp: fèrres, codolasses, lausas, placas de fust amb un messatge engravat, de pèças de moneda marcadas d'una crotz... Aquí per exemple las recomandacions oficialas del sosprefècte de [[Finistèrra]] al còs ensenhaire en [[1845]]: "E rementatz-vos ben, mossens, que sètz pas establits que per tuar la lenga bretona." Lo prefècte dels [[Pirenèus Atlantics|Basses Pirenèus]] al [[País Basc]] francés escriguèt en [[1846]]: "Nòstras escòlas al País Basc an particularament per tòca de remplaçar lo [[basc]] per la lenga francesa..."<ref>Georges Labouysse: ''Histoire de France: L'Imposture. Mensonges et manipulations de l'Histoire officielle'' pp. 90-92. IEO Edicions</ref> Lo recors a la practica de l'esclòp es confirmada pel site dels Autonòms de Solidaritat Laïcs[http://www.autonome-solidarite.fr/?fas-usu=tribune&type=politique&id=1497]: <blockquote> L'escòla a agut un ròtle unificator per la practica de la lenga "nòbla" [lo francés] que redusiguèt los parlars regionals e pateses. Se cita l'umiliacion de l'esclòp atribuit a l'escolan a qui escapava un mot en lenga populara. </blockquote> Quant a las pancartas, òm las retrobèt dins las escòlas [[Peitau|peitavinas]][http://parlange.free.fr/pages/bas_poitevin.html]: <blockquote> Il semblerait que ce fût l'instauration de l'école gratuite et obligatoire par Jules Ferry en 1881 qui ait vraiment concrétisé l'œuvre commencée quatre siècles plus tôt; la méthode de répression et d'humiliation entreprise porta ses fruits avec, par exemple, les fameux écriteaux stipulant dans les écoles: "Il est interdit de cracher par terre et de parler patois". </blockquote> Lo Conselh de Representacion Generala de la Joventut d'Òc (CRGJOC), al biais del site de ''Youth of European Nationalities''[https://web.archive.org/web/20050421083901/http://www.yeni.org/default.php?s=members&p=members%2Fmembersitem.php&id=204&m=&l=english], rapòrta que: <blockquote> Notre langue [l'occitan] perdit son nom, devenant une sorte de "patois", d'abord à l'école, puis dans les familles à travers la culpabilisation des femmes dans leur éducation ("Interdit de cracher par terre et de parler patois") sous la IIIe République, [[Benito Mussolini|Mussolini]] et [[Francisco Franco|Franco]]. </blockquote> Lo site del Confolentés Occitan (Lemosin occitanofòn)[http://ujan.free.fr/englOc2.htm] testimònia dels metòdes emplegats per las autoritats francesas tot lo long del sègle passat: <blockquote> Pour aider à effacer les identités régionales traditionnelles, on ne fit pas que décourager l'usage de la langue d'oc: on l'empêcha activement. Les écoliers ont été punis pendant plusieurs générations d'avoir parlé leur langue natale dans l'enceinte scolaire. Le gouvernement français est parvenu à faire croire aux Occitans que leur langue n'est qu'un patois, qu'une forme corrompue de français utilisée exclusivement par les ignares et les rustres. Ce processus d'aliénation porte le nom de ''Vergonha'', ou la honte. Nombre d'occitanophones âgés continuent de considérer leur langue maternelle comme un patois honteux. C'est ainsi qu'on ne l'entend que rarement en public — ou hors du cercle familial et du voisinage immédiat. </blockquote> A l'escòla de [[Cameles]] en [[Catalonha del Nòrd]], segon una anciana escolana<ref>''Quatre femmes en Roussillon'', emission televisada del 1 d'abril de 1973</ref>: <blockquote> Et sauf les enfants de l'instituteur, nous parlions tous catalan entre nous. Nous nous faisions d'ailleurs punir, parce qu'à l'époque il fallait que tout le monde parle français. ''Soyez propres, parlez français!'' C'était marqué sur tous les murs de l'école. Et si l'on ne parlait pas français, on nous donnait une espèce de petite plaque en bois qu'il fallait refiler au voisin jusqu'à ce que mort s'en suive, c'est-à-dire que le dernier, le soir, avait vingt lignes à copier. On parlait français dans la cour, on parlait français peut-être dix mètres sur le chemin, tant qu'on pensait que l'instituteur pouvait nous entendre, et puis on se remettait à notre langue maternelle qui était le catalan.<br /> À ce moment-là, on méprisait un peu celui qui parlait catalan. Ç'a été ma génération où on a ressenti que de parler catalan, c'était un peu une tare, qu'on était moins que les autres, qu'on risquait de ne pas pouvoir monter dans l'échelle sociale comme les autres, que ça créait des difficultés. </blockquote> Coma aquels exemples o mòstran, lo tèrmes meteisses de l'Abat Grégoire foguèron conservats per designar las "lengas de França": si la lenga de Bretanha s'apelava ben breton, lo mot "patois", englobava totas las [[lengas romanicas]], entre autres l'occitan e l'[[francoprovençal|arpitan]]. Dins son ''Rapport'', lo [[Còrs (lenga)|còrs]] e l'[[alsacian]] èran tractats amb mesprètz de fòrmas ''tras que-degeneradas'' d'[[italian]] e d'[[alemand]], respectivament. En consequéncia, cèrts apèlan encara lor lenga "patois", encoratjats per lo fait que son pas estats jamai ensenhats a l'escriure et que los an convencuts que sol lo francés s'escriu. ===Mièg-[[sègle XX]] fins a l'ora d'ara=== Coma [[Jaume Corbera i Pou]]<ref>''Llengua Nacional'', revista de linguistica catalana, primtemps 2002</ref>[http://fpl.forumactif.com/Forum-Occitan-f11/Le-patois-des-vieux-el-patues-dels-vells-p11914.htm] o declara: <blockquote> Lorsqu'au mileu du XIXe siècle, l'école primaire est rendue obligatoire à travers l'État, on indique aussi clairement que seul le français y sera enseigné, et les maîtres d'école puniront sévèrement tout élève parlant ''patois''. Le but du système éducatif français ne sera donc pas de donner sa dignité à l'humanité naturel des enfants en développant leur culture et en leur apprenant à écrire leur langue, mais plutôt de les humilier et de les rabaisser moralement pour le simple fait d'être le produit de traditions et de la nature. L'auto-proclamé pays des [[Droits de l'Homme]] va donc ignorer l'un des droits les plus fondamentaux de l'Homme, celui d'être lui-même et de parler l'idiome de sa nation. Et c'est avec cette attitude que cette "Grande France", qui aime à se surnommer la championne de la liberté, passera le XXe siècle, indifférente aux timides mouvements protestataires des diverses communautés linguistiques qu'elle a soumises et au prestige littéraire dont elles peuvent être accompagnées. <br /> [...]<br /> La France, qui sous Franco était considérée ici [en [[Catalogne]]] comme le havre de paix de la liberté, a le misérable honneur d'être l'État d'[[Europe]] — et probablement du monde — qui a le mieux réussi dans sa quête diabolique de destruction de son propre patrimoine ethnique et linguistique et de surcroît, de destruction du tissu familial et humain: de nombreux parents et enfants, ou bien des grands-parents et leurs petits-enfants, ont des langues différentes, et ces derniers ont honte des premiers parce qu'ils parlent un méprisable ''patois'', et aucun élément de la culture des aïeux n'a été transmis à la jeune génération, comme s'ils étaient nés sur une autre planète. Voici l'État français qui vient d'entrer dans le [[XXIe siècle]], un pays où les monuments de pierre et les parcs naturels sont préservés et respectés, mais où des siècles de création populaire exprimée en diverses langues sont en voie d'extinction. La "gloire" et la "grandeur" bâties sur un génocide. Pas de [[liberté, égalité, fraternité|liberté]], pas d'égalité, pas de fraternité: juste une extermination culturelle, telle est la véritable devise de la République française. </blockquote> ====Problèmas constitucionals==== En [[1992]], après que certains se furent interrogés sur la ségrégation anticonstitutionnelle des langues minoritaires en France, l'Article II de la [[Constitution française]] de [[1958]] fut amendé de manière à ce que ''la langue de la République [fût] le français''. Ceci fut réalisé à peine quelques mois avant que le [[Conseil de l'Europe]] ne mît en place la [[Charte européenne des langues régionales ou minoritaires]][https://web.archive.org/web/20110226052008/http://conventions.coe.int/Treaty/EN/Treaties/HTML/148.htm], que [[Jacques Chirac]] ignora[http://www.humanite.fr/popup_print.php3?id_article=291867] malgré le plaidoyer de [[Lionel Jospin]] devant le [[Conseil constitutionnel]] en vue d'inclure toutes les langues vernaculaires parlées sur le sol français. Cependant encore, les langues non françaises de France se virent refuser toute reconnaissance et furent jugées trop dangereuses pour l'unité du pays, et les Occitans, les Basques, les Corses, les Catalans, les Bretons, les Alsaciens etc n'ont à ce jour toujours aucun droit d'exister en tant que tels sur leur propre terre. Sur le site de l'[[Union pour un mouvement populaire]][https://web.archive.org/web/20070825082354/http://www.u-m-p.org/propositions/index.php?id=charte_europeene_des_langues_regionales], [[Nicolas Sarkozy]], parisien de naissance et de père [[Hongrie|hongrois]], nie toute discrimination et va jusqu'à annoncer lors d'un discours pré-électoral à [[Besançon]] le [[13 mars]] [[2007]] que: <blockquote> Si je suis élu, je ne serai pas favorable à la Charte européenne des langues régionales. Je ne veux pas que demain un juge européen ayant une expérience historique du problème des minorités différente de la nôtre, décide qu’une langue régionale doit être considérée comme langue de la République au même titre que le Français. <br/> Car au-delà de la lettre des textes il y a la dynamique des interprétations et des jurisprudences qui peut aller très loin. J’ai la conviction qu’en France, terre de liberté, aucune minorité n’est opprimée et qu’il n’est donc pas nécessaire de donner à des juges européens le droit de se prononcer sur un sujet qui est consubstantiel à notre identité nationale et n’a absolument rien à voir avec la construction de l’[[Union européenne|Europe]]. </blockquote> Sa rivale [[Parti socialiste (France)|socialiste]] [[Ségolène Royal]], au contraire, se déclare prête à appliquer la Charte dans un discours[https://web.archive.org/web/20171010235447/http://sego29.over-blog.org/article-5914843.html] prononcé en mars 2007 en [[Pays basque français|Iparralde]] au nom de la variété culturelle en France: <blockquote> Les identités régionales constituent une formidable valeur d'avenir et je crois que c'est en faisant le lien entre ces valeurs fondamentales qui font l'identité de toujours entre la France et la nation française dans sa diversité, dans son authenticité, dans ses traditions authentiques [...] que l'Etat fonctionne bien. </blockquote> ====L'eiretatge occitan==== Lo poèta [[Ives Roqueta]] escriu sus la vergonha d'èsser occitan en França dins aquelas linhas[https://web.archive.org/web/20070930190511/http://www.aprene.org/spip.php?page=forum&id_article=7] sul site d'Aprene: <blockquote> Le rouge tourbillonne dans mon esprit, je suis rouge de honte, rouge est ma rebellion. Je suis rouge, le vin renversé sur moi, sur les chemins des [[Corbières (région)|Corbières]]. Le rouge confine mon esprit, je suis rouge de honte: je parle occitan. Je suis rouge, rouge du sang de mon visage. Debout! Où est le sang de nos pères? </blockquote> Pasmens la lenga occitana demòra viva, e mai que la segregacion constitucionala aguèsse agut d'efièches devastators sul nombre d'occitanofòns en Occitània. Lo cantaire [[Patric]] fa allusion a tota aquesta situacion dins una cançon intitulada ''Soi un marrit dròlle'' [https://web.archive.org/web/20080110123017/http://patric.aura-occitania.com/textes.html]: <blockquote> Je suis un mauvais garçon de voler ton cœur<br /> Mais je t'en donnerai un autre pour vivre plus fort<br /> Et quand nous partirons le visage blanc<br /> L'adieu, nous le ferons en chantant<br /> Adieu honte, il y avait un voyou<br /> Il y avait une fille et tout est fini<br /> Mais nous avons fait des hommes de ce pays<br /> Adieu honte, je ne suis pas un voyou<br /> Adieu ma terre, bonjour mon pays<br /> </blockquote> [[Claudi Martí]] planteja la question de l'[[obscurantisme]] del sistèma escolar francés dins ''Perqué m'an pas dit?'' [https://web.archive.org/web/20071105011511/http://www.paroles.net/chansons/19905.htm]: <blockquote> Coma totis los mainatges, soi anat a l'escòla;<br /> Coma totis los mainatges, m'an aprés e legir,<br /> M'an cantat plen de cançons, m'aprenguèron tant d'istòria: [[Lutècia|Lutèce]]... [[París|Paris]]... Paris...<br /> Mas perqué, ò perqué m'an pas dit a l'escòla lo nom de mon país?<br /> <br /> Nos contava lo regent, aquel grand rei de França<br /> Acaptat davant los paures: un sant òme, aquel [[Loís IX de França|Sant Loís]]!<br /> amava tota las gents e voliá pas la misèria: un sant òme, aquel Sant Loís!<br /> Mas perqué, perqué, m'an pas dit à l'escòla qu'aviá tuat mon país?<ref>[[Louis IX de France]] joua un rôle majeur dans la [[Croisade des Albigeois]] contre les [[cathares]] d'Occitanie et l'[[Inquisition]] qui s'ensuivit</ref><br /> <br /> E quand foguèrem mai grands nos calguèt parlar très lengas;<br /> Per far un bon tecnician, nos caliá cargar tres lengas,<br /> E l'[[anglés|inglés]] e l'[[alemand]] e çò que s'escriu a [[Roma]] per far un bon tecnician.<br /> Mas perqué perqué m'an pas dit a l'escòla la lenga de mon país?<br /> Benlèu tantas coneissenças nos mascan la vertat;<br /> Aprendrem sols qu'en la Tèrra regna pas la libertat;<br /> Sauprem la talent d'Índia e lo dòl dels africans e la mòrt de Guevara,<br /> Mas perqué perqué m'an pas dit a l'escòla lo nom de nòstre país... <br /> </blockquote> [[Joan Pau Verdier]] dedica sa cançon ''Veiquí l'occitan'' al combat contra ''la vergonha'' e a l'orguèlh d'èsser occitans[http://joanpauverdier.free.fr/chansons/T_Exil.htm]: <blockquote> L'aviá la vergonha<br /> au cròs dau païs<br /> L'aviàm perdut la terra<br /> Los aubres eran mòrts<br /> Esclaus en cò nòstre<br /> A viure acorbats<br /> sens uelhs e sens memòria<br /> un pòble gusard Me disiatz : tot es achabat<br /> Tu mon pair e vos mos amics<br /> Pòdem pus tornar en arrièr<br /> Me disiatz : ne chau pus resvar ! Veiqui l'esperança<br /> au chap dau chamin<br /> l'òme noveu se leva<br /> Veiqui l'occitan<br /> Lo rum se propaga<br /> dins los vilatjons<br /> la gardarem la terra<br /> Vòlem pas crebar Sèm nascuts per un ser de vent<br /> quora lo mau bufava fòrt<br /> N'en avèm pro d'essèr daus chens<br /> Veses mon Pair que sèm pas mòrts Te salude frair<br /> bonjorn païsan<br /> un obrièr te sona<br /> un autre Occitan !<br /> Pus res d'impossible<br /> cresèm a l'amor<br /> Puèi que l'istòria nòstra<br/ > es d'avenidor E ma mair te vesi uèi<br /> Floris la prima dins tos piaus<br /> As compres lo nostre solelh<br /> Zo sabes ben que sèm pas fòus Veiqui l'esperança<br /> Que chante l'enfant<br /> Aurem lo dreit de viure<br /> d'esser Occitan<br /> Te saluda frair,<br /> - bonjorn païsan -<br /> l'òme noveu te sona,<br /> un Basc, un Breton Lo rum se propaga<br /> dins los vilatjons<br /> la gardarem la terra<br /> Veiqui l’Occitan !<br /> Lo rum se propaga, etc. </blockquote> [[Jan dau Melhau]], del Lemosin, dins ''Lo Diable es jos la pòrta'', contèt cossí los Occitans an aprés a aver vergonha de lor occitanitat dins una societat que lor refusa tota legitimitat [https://web.archive.org/web/20070912221758/http://membres.lycos.fr/chamboliva/newpage2.html]: <blockquote> Vint le temps que l'on eut honte:<br /> On eut honte de ce qu'on parlait;<br /> De sa langue cousue du fil d'une si longue histoire, on eut honte.<br /> <br /> Vint le temps que l'on eut honte:<br /> On eut honte de sa façon de parler;<br /> D'en dire tant en si peu de mots et de sourire de l'âme, on eut honte.<br /> [...]<br /> Vint le temps que l'on eut honte:<br /> On eut honte de ce qu'on était;<br /> De ce qui faisait ce que l'on était, on eut honte.<br /> <br /> Maudit soit ce temps qu'on eut honte <br /> Et maudit soit celui qui a eu honte! </blockquote> Hartèra, un movement de jovenesa per la promocion de l'occitanitat, milita contra l'umiliacion e la vergonha, coma se pòt véser en aquesta afica [http://www.hartera.org/images/vergonha.jpg]. S'i legís a l'encòp en occitan [[gascon]] e en francés, amb un tòc d'ironia e una fisança renovelada dins l'avenir d'Occitània: <blockquote> Ras le bol de la honte...<br /> Notre ''patois'' est une langue: l'occitan;<br /> Notre Sud est un pays: l'Occitanie;<br /> Notre folklore est une culture.<br /> Nous voulons le respect pour notre différence.<br /> Partager, mélanger, marcher!! </blockquote> Lo catalan [[Joan Pau Giné]], de Catalonha del Nòrd, dins ''Els mestres educats'', denóncia los "hussards noirs de la République", çò es los ensenhants qu'obrèron contra lo catalan: <blockquote> Els mestres educats són aquellos que riuen<br /> Quan tot parlant t´escapa un mot de català<br /> Els mestres educats són aquellos que diuen<br /> Que cal parlar francès i sobretot callar<br /> Els mestres educats són aquellos que creuen<br /> Que ja ho saben tot, fan com el capellà<br /> Els mestres educats són aquellos que treuen<br /> Gats vius de gates mortes* i parlen per parlar<br /> Els mestres educats són aquellos que arriben<br /> Cada matí a l´hora i se cal assentar<br /> Els mestres educats són aquellos que tiben<br /> El gesto natural tan com se pot tibar<br /> Els mestres educats són aquellos que ensenyen<br /> Que aqueix món és bonic, que ho cal tot conservar<br /> Els mestres educats són aquellos que crényen<br /> Que n´hi hagi pas cap que els vulgui escoltar<br /> Els mestres educats són aquellos que miren<br /> Com el dia d´ahir el dia de demà<br /> Els mestres educats són aquellos que rumien<br /> Amb un llibre enfonsat dins la mà<br /> Els mestres educats són aquellos que saben<br /> Lo que s´ha de saber per se poguer mudar<br /> Els mestres educats són aquellos que somiaven<br /> Quan eren petitets de ser capità<br /> Els mestres educats són aquellos que creuen<br /> Que la història que conten és lo que se va passar<br /> Els mestres educats són aquellos que dubten<br /> Fora* quan l´inspector els diu de dubtar<br /> Els mestres educats són aquellos que canten<br /> Cançons com els soldats, cançons que fan plorar<br /> Els mestres educats són aquellos que xapen<br /> Tota la poesia que se pugui trobar<br /> Els mestres educats són aquellos que salten<br /> D´un rei a l´altre rei com per vos (nos) enaiguar<br /> Els mestres educats són aquellos que exalten<br /> Tots aquellos herois que la sang van vessar<br /> Els mestres educats són aquellos que mantenen<br /> Dins la rivalitat l´esperit de desnunçar<br /> Els mestres educats són aquellos que tenen<br /> Una classe al davant sempre a punt de llepar<br /> Els mestres educats són aquellos que esperen<br /> Que facis una falta per poguer rembolar<br /> Els mestres educats són aquellos que quan eren<br /> Petits i eixerits se van esgarriar<br /> Els mestres educats són aquellos que festejen<br /> Una classe burgesa que els vol integrar<br /> Els mestres educats són perroquets dins de gàbies<br /> Que tiren el rideu sus del sol català<br /> ==Referéncias== {{reflist}} ==Ligams extèrnes== * [http://www.assemblee-nationale.fr/histoire/villers-cotterets.asp Ordonnance de Villers-Cotterêt] * [https://web.archive.org/web/20080405022802/http://www.languefrancaise.net/dossiers/dossiers.php?id_dossier=66 Abbé Grégoire: Rapport sur la nécessité et les moyens d'anéantir les patois et d'universaliser la langue française] * [https://web.archive.org/web/20080916101930/http://www.chez.com/buan1/poignant.htm Rapport de Bernard Poignant] * [https://web.archive.org/web/20100301072754/http://www.assemblee-nationale.fr/english/8ab.asp#TITLE%20I Constitution française] * [https://web.archive.org/web/20110226052008/http://conventions.coe.int/Treaty/EN/Treaties/HTML/148.htm Charte européenne des langues régionales ou minoritaires] * [https://web.archive.org/web/20050421083901/http://www.yeni.org/default.php?s=members&p=members%2Fmembersitem.php&id=204&m=&l=english Youth of European Nationalities] * [https://web.archive.org/web/20070509113740/http://www.aprene.org/spip.php?page=sommaire Aprene, Establiment d'Ensenhament Superior Occitan] [[Categoria:Antimeridionalisme]] [[Categoria:Istòria de França]] [[Categoria:Occitan]] fwigtdbzyti8r7ap9izz9ycei475ipv 0 42054 2513028 2512966 2026-11-11T12:41:30Z Pdbdt 1104 /* Personalitats ligadas a la comuna */ 2513028 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Gascon}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Doasith | nom2 = ''Doazit'' | imatge = Camp Mus.jpg | descripcion = Doasith, lo Camp de Murs. | lògo = | escut = Blason ville fr Doazit (Landes).svg | region = [[Navèra Aquitània]] | parçan = {{Shalòssa}} Hauta | departament = {{Lanas}} | arrondiment = [[Arrondiment de Dacs|Dacs]] | canton = [[Canton deu Costalat de Shalòssa|Costalat de Shalòssa]] ([[Canton de Mugron|Mugron]] avant 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas de Tèrras de Shalòssa|CC de Tèrras de Shalòssa]] | insee = 40089 | cp = 40700 | cònsol = Fréderic Darget | mandat = [[2024]]-[[2032]] | gentilici = Los Doasiths | latitud = 43.6913888889 | longitud = -0.645 | alt mini = 57 | alt mej = 112 | alt maxi = 127 | ectaras = 2216 | km² = 22.16 | web = https://www.doazit.fr/ |}} '''Doasith''' (''Doazit'' en [[francés]]) qu'ei ua [[comuna francesa|comuna]] [[Gasconha|gascona]] de [[Shalòssa]], situada dens lo [[departaments franceses|departament]] de las [[Lanas (departament)|Lanas]] e la [[region francesa|region]] de [[Navèra Aquitània]], <small>ancianament d'[[Aquitània (region)|Aquitània]]</small>. En {{popfr40|0}}, que comptavan {{popfr40|089}} Doasiths. == Geografia == Doasith que's tròba en [[Gasconha]], au mijorn de l'[[Ador]], en [[Shalòssa]] o tà miélher díser en plenh còr de Shalòssa Hauta. La comuna qu'es traversada per la Guauga qui's vueita dens lo [[Lots|Los]]. Las comunas tòcatocantas que son : [[Horcs Arriu|Horsarriu]], [[Audinhon]], [[Banòs]], [[Mont Aut (Lanas)|Montaut]], [[Mailís]], [[Sent Cric de Shalòssa]], [[Sèrraslós e Arribans]], e [[Hagetmau]]. [[Imatge:Map commune FR insee code 40089.png|vignette|upright=1.6|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre deu territòri=== {{Localizacion vila | nòrd-oèst = [[Mont Aut (Lanas)|Mont Aut]] | nòrd = [[Banòs]] | nòrd-èst = [[Audinhon]] | oèst = [[Mailís]] | vila = Doasith | èst = [[Horcs Arriu]] | sud-oèst = [[Sent Cric de Shalòssa]] | sud = [[Sèrraslós e Arribans]] | sud-èst = [[Hagetmau]] }} === Quartièrs === * lo borg * Aulèrs (''de Auleriis''<ref>Pouillé d’Aire ; Bulletin de la Société de Borda 1884, p.202, 212 e 213.</ref>) * Murs (''de Muris''<ref>en 1335 ; Libe roi de l'Avescat d'Aire ; Bulletin de la Société de Borda 1885, p. 280 , e 1886, p. 3 e 8.</ref>) ==Toponimia== La prononciacion qu'ei [dwa'zit]. Las fòrmas ancianas que son ''Donagello'' en latin, en 933 (<i>sic pro 988</i>), ''G. de Diazid'' en 1242, ''de Doazito'', en latin, en 1289, ''Otto de Doaset'' en 1294, Doasit (mapa de 1638), ''Doüazit'' (mapa de 1651), ''Doazin'' (mapa deu sègle XVIII), ''Doasit'' (mapa de 1714), ''Doazit'' (mapa de 1733) <ref name = bbf>Bénédicte Boyrie-Fénié, ''Dictionnaire toponymique des communes. Landes et Bas-Adour'', ed. Institut occitan e CAIRN, Pau, 2005, p. 92</ref>. Per [[Albèrt Dauzat|Dauzat]], qui's basa sus l'atestacion de 933 (<i>sic pro 988</i>), lo nom que vien de ''*Donatiellum'', derivat rare deu nom latin d'òmi ''Donatius'' e deu sufixe ''-ellum''. Lo nom qu'ei religat dab [[Doason]]<ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 248</ref>. [[Ernèst Negre|Negre]], citat per Bénédicte Boyrie-Fénié, qu'interprèta lo nom com ''Donatillus'', tractat com ''*Donadillus'' [per explicar lo passatge a -z-]; la tombada de ''n'' intervocalica e lo passatge de ''-ll'' a ''-t'' que complètan l'evolucion. Astor, tanben citat per B. Boyrie-Fénié, que dona la medisha explicacion, en precisant que ''Donatillus'' deriva de ''Donatus'' « donat (a Diu) »<ref name = bbf/>. Bénédicte Boyrie-Fénié qu'accèpta lo nom ''Donatillus'', derivat deu cognomen ''Donatus''. La fòrma de 933 qu'ei devuda a un cambiament d'oclusiva intervocalica <ref name = bbf/> (mès l'autora precisa pas s'ei fonetic o simplament grafic). == Istòria == [[Fichièr:Blason ville fr Doazit (Landes).svg|thumb|left|Blason de la "vila de Doasit"<ref>[https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k1114668/f330.image Charles-René d'Hozier, ''Armorial général de France'', tome XIII Guienne, folio 327 ; "La ville de Douazit", 1700.]</ref> : ''D'azur a las tres tors d'aur''.]] La comuna de Doasith qu’a balhat traças vielhas d’aucupacion umana, com pèirahuec talhadas, deu paleolitic inferior, tà las mei ancianas.<br /> Lo « camp de Murs »<ref>J.-F. Massie ; Le "Camp" du Mus, à Doazit ; in Bulletin de la Société de Borda, 1969.</ref> (enclaus de terra), lo « Tucòu deu Casterar » (esperon barrat) e lo site deu borg<ref>Colonel J.-F. Massie ; Les Origines du Bourg de Doazit ; in Bulletin de la Société de Borda, 1975.</ref> (esperon barrat), que son tres obratges de mau datar, qui poirén estar autan plan [[Protoïstòria|protoistorics]] com [[Edat Mejana|miejancèrs]].<br /> Lo senhor Donat Garcia de « Donazello » (fòrma vielha de « Doasith »), que viscó au sègle X^au. Qu’avó solide, lo son [[Castèl|castèth]] au bèc de la mòta lhevada a l’oèst deu borg actuau. Qu’es au pè d’aqueth « tarrèr » que, de cap a 1300, los poblants e s’amassàn en un castèthnau amainatjat sus l’esperon barrat deu borg.<br /> Bastida au sègle XII^au, la glèisa de Sent Joan d’Aulèrs qu’estó lo sièti de l’arquiprestat de Shalòssa (avescat d’[[Aira (Lanas)|Aira]]), dinc a 1827<ref>Farbos Jean-Paul, ''Les dates de l'histoire de Saint-Sever'', en linha : http://ypf-dico.blogspot.com/2008/10/d-dates-les-grandes-et-petites-de.html, consurtat lo 28-05-2020).</ref>.<br /> Los Foish-Candale que crompàn la baronia de Doasith au sègle XV^au, e qu’i hasón bastir lo castèth de Candale a la fin deu XVI^au.<br /> Dinc au sègle XVII^au, qu'i avè a Doasith ua hòrta preséncia de [[Cagòt]]s.<br /> Un cronicaire deu vilatge, l’Enric de [http://dzt-isto.chez-alice.fr/relation.htm Labòrda-Pèboèr], qui viscó au sègle XVII^au, que’ns conda los hèits petits o grans d’aquera tempòra destraubiada en Shalòssa, susquetot per la « Fronde » e la revòlta contre la gabèla, miada preu [[Bernat Daudijòs]] e los « Invisibles ». Dinc au mes d'abriu de 2015, la comuna de Doasith qu'èra restacada au canton de [[Mugron]]. ==Administracion== {{ElegitDebuta |Títol = Lista deus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= noveme de [[2024]] |Fin= (2032) |Identitat=Fréderic Darget|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= mai de [[2020]] |Fin= octobre de 2024 |Identitat=Denis Langlade|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[2014]] |Fin= 2020 |Identitat=Maryline Beyris|Partit= [[PS]] |Qualitat= agricultritz, conselhèra regionau}} {{Elegit |Debuta= març de [[1977]] |Fin= 2014 |Identitat=Marcel Dutoya |Partit=PS|Qualitat= agricultor}} |- |colspan="5" align="center" bgcolor="#f3fff3" | {{bóstia desenrotlanta/debuta |títol=Seguida de la lista deus maires }} {{ElegitDebuta |Títol =}} {{Elegit |Debuta= [[1959]] |Fin= 1977 |Identitat=Joseph-Jean Bonnefemne |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= mai [[1945]] |Fin= 1959 |Identitat=Jean-Norbert Ducau |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1935]] |Fin= 1945 |Identitat=Marie-Alexandre-Jean Gaillard |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1909]] |Fin= 1935 |Identitat=Jules-Raymond Branzeau<ref>Base Leonore [http://www.culture.gouv.fr/LH/LH201/PG/FRDAFAN84_O19800035v0891900.htm Jules Raymond Branzeau]</ref> |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1900]] |Fin= 1909 |Identitat=Joseph-Henri Barbe |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1896]] |Fin= 1900 |Identitat=Gaston Lacaze |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1893]] |Fin= 1896 |Identitat=Arnaud Lalaude |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1888]] |Fin= 1893 |Identitat= Gaston Lacaze|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1883]] |Fin= 1888 |Identitat= Jean-Alexandre Dagès|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1871]] |Fin= 1883 |Identitat=Jean-Jacques Victor Brocas-Perras |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1870]] |Fin= 1871 |Identitat=Jean-Alexandre Dagès |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1861]] |Fin= 1870 |Identitat=Jean-Jacques Victor Brocas-Perras |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1856]] |Fin= 1861 |Identitat=Jean-Pierre Dubernet |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1854]] |Fin= 1855 |Identitat=Arnaud Ducamp |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1837]] |Fin= 1854 |Identitat=Jean-Jacques Victor Brocas-Perras |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1821]] |Fin= 1837 |Identitat=Jean Barbe |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1808]] |Fin= 1821 |Identitat=François Henri de Foix Candale |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1803]] |Fin= 1808 |Identitat=Jean Tachouères |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1800]] |Fin= 1803 |Identitat=Ambroise poysegur |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1800]] |Fin= 1800 |Identitat=Martin Lanevère |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1799]] |Fin= 1800 |Identitat=Jean Diris |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1798]] |Fin= 1799 |Identitat=Jean Tachouères |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1797]] |Fin= 1798 |Identitat=Jean Darcahute |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1797]] |Fin= 1797 |Identitat=Pierre Barbe |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1796]] |Fin= 1797 |Identitat=Jean Darcahute |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1795]] |Fin= 1796 |Identitat=Pierre Poységur |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1793]] |Fin= 1795 |Identitat=Pierre Barbe |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= 09/05/1793 |Fin= |Identitat=creacion de la comuna per l'aplec de las comunas de : * Aulèrs Paradèra * Murs * Doasith (borg)}} {{ElegitFin}} {{bóstia desenrotlanta/fin}} {{ElegitFin}} == Economia == Se la cultura de la [[vinha]] e lo colonat a miejas e marcavan d’auts còps l’economia deu vilatge, uei qu’es lo [[milhòc]] qui senhoreja.<br /> Per çò deus mestieraus, au sègle XX, Doasit que’s distingueish per mantuas enterpresas de hustatge. Mes la principau, l'enterpresa Soubaigné, qui emplegà dinc a 85 obrèrs, qu'es barrada en 2014<ref>http://www.sudouest.fr/2014/10/30/l-entreprise-familiale-soubaigne-liquidee-1720256-3350.php</ref>. == Demografia == {{Demografia |insee=40089 |1793=1379 |1800=1395 |1806=1407 |1821=1437 |1831=1498 |1836=1499 |1841=1490 |1846=1520 |1851=1504 |1856=1493 |1861=1503 |1866=1465 |1872=1408 |1876=1360 |1881=1319 |1886=1273 |1891=1273 |1896=1250 |1901=1260 |1906=1256 |1911=1257 |1921=1177 |1926=1143 |1931=1074 |1936=1071 |1946=1004 |1954=1028 |1962=1069 |1968=1032 |1975=901 |1982=865 |1990=858 |1999=884 |cassini=11888 |senscomptesdobles=1962}} ==Lòcs e monuments== * Glèisa de Sent Joan d’Aulèrs, classada Monument Istoric (8-11-2004). Absida deu sègle XII^au * Glèisa de Sent Martin de Murs. * Glèisa de N.-D. de l’Assompcion (glèisa deu borg)<ref>Lhèu fondada preu Rogèr de Vielar lo 28/10/1463 (V. Foix, ''Dictionnaire des Seigneuries'', segon "gen. mss. de Viella par Mme de la Baume-Pluvinel" ; Archius de la Lanas IIF180 f°38).</ref>. * Castèth de Candale. * Arenas (1976) ; 1200 plaças ; corsas de vacas. * [http://dzt-isto.chez-alice.fr/16_stele.htm Estèlas discoïdaus] (pèiras de cementèris) : un dotzenat que son estadas recensadas sus la comuna. <gallery mode="packed" heights="180px"> Camp_Mus.jpg|Lo camp de Murs Gleisa_Aules.JPG|Glèisa de St Joan d'Aulèrs Gleisa_Mus.JPG|Glèisa de St Martin de Murs Eglise_ND_Doazit.jpg|Glèisa de Nosta Dauna de l'Asompcion deu borg de Doasith Château de Candale.jpg|Castèth de Candale Jean d'Arcet.jpg|[[Jean Darcet]]<br />(Doasith 1724 - París 1801) </gallery> {{messatge galariá}} == Personalitats ligadas a la comuna == * [[Jean Darcet]] (Doasit 1724 – [[París]] 1801) : Quimista. * [https://dzt-isto.netlify.app/08_l_lam.htm Louis Lamaignère] (Doasith 1855 – [[Artassen]] 1917) ; aliàs "Vin-cent" : autor de textes e poesias en gascon. * [[Raphaël Lamaignère]] (Doasith 1887 – [[Èrm (Lanas)|Èrm]] 1951) ; aliàs "Jan de Junat" : autor de textes e poesias en gascon. * [https://dzt-isto.netlify.app/o_luquet.htm Olivier Luquet] ([[Bona Guarda]] 1914 – [[Sent Vincenç de Pau (Lanas)|Lo Poi]] (Bruglòssa) 2005) ; aliàs "Jan deu Pradèu" ; curat de Doasith (1956-1996) : autor de peçòtas en gascon. == Bibliografia == * (fr) [https://web.archive.org/web/20110921091628/http://dzt-isto.chez-alice.fr/dzt_rl.htm Doazit aux trois églises], per l'Abat Raphaël Lamaignère; 1941. * (fr) [https://web.archive.org/web/20110921165033/http://dzt-isto.chez-alice.fr/dzt_jf1.htm Regards sur le passé], per Joseph Ferré; 1940. ==Véder tanben== {{Sisterlinks| commons=Category:Doazit|}} * [[Comunas de las Lanas]] ==Ligams extèrnes== * [https://web.archive.org/web/20160703080602/http://dzt-isto.chez-alice.fr/37_langu.htm Lo parlar de Doasith] == Nòtas e referéncias == <references/> {{Portal Gasconha}} {{Comunas de las Lanas}} [[Categoria:Comuna de Shalòssa]] [[Categoria:Comuna de las Lanas]] [[Categoria:Lanas]] [[Categoria:Comuna de Gasconha]] srdmli7pvuovbjj3bh3an49mdci63jz 2513029 2513028 2026-11-11T12:45:14Z Pdbdt 1104 /* Bibliografia */ 2513029 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Gascon}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Doasith | nom2 = ''Doazit'' | imatge = Camp Mus.jpg | descripcion = Doasith, lo Camp de Murs. | lògo = | escut = Blason ville fr Doazit (Landes).svg | region = [[Navèra Aquitània]] | parçan = {{Shalòssa}} Hauta | departament = {{Lanas}} | arrondiment = [[Arrondiment de Dacs|Dacs]] | canton = [[Canton deu Costalat de Shalòssa|Costalat de Shalòssa]] ([[Canton de Mugron|Mugron]] avant 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas de Tèrras de Shalòssa|CC de Tèrras de Shalòssa]] | insee = 40089 | cp = 40700 | cònsol = Fréderic Darget | mandat = [[2024]]-[[2032]] | gentilici = Los Doasiths | latitud = 43.6913888889 | longitud = -0.645 | alt mini = 57 | alt mej = 112 | alt maxi = 127 | ectaras = 2216 | km² = 22.16 | web = https://www.doazit.fr/ |}} '''Doasith''' (''Doazit'' en [[francés]]) qu'ei ua [[comuna francesa|comuna]] [[Gasconha|gascona]] de [[Shalòssa]], situada dens lo [[departaments franceses|departament]] de las [[Lanas (departament)|Lanas]] e la [[region francesa|region]] de [[Navèra Aquitània]], <small>ancianament d'[[Aquitània (region)|Aquitània]]</small>. En {{popfr40|0}}, que comptavan {{popfr40|089}} Doasiths. == Geografia == Doasith que's tròba en [[Gasconha]], au mijorn de l'[[Ador]], en [[Shalòssa]] o tà miélher díser en plenh còr de Shalòssa Hauta. La comuna qu'es traversada per la Guauga qui's vueita dens lo [[Lots|Los]]. Las comunas tòcatocantas que son : [[Horcs Arriu|Horsarriu]], [[Audinhon]], [[Banòs]], [[Mont Aut (Lanas)|Montaut]], [[Mailís]], [[Sent Cric de Shalòssa]], [[Sèrraslós e Arribans]], e [[Hagetmau]]. [[Imatge:Map commune FR insee code 40089.png|vignette|upright=1.6|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre deu territòri=== {{Localizacion vila | nòrd-oèst = [[Mont Aut (Lanas)|Mont Aut]] | nòrd = [[Banòs]] | nòrd-èst = [[Audinhon]] | oèst = [[Mailís]] | vila = Doasith | èst = [[Horcs Arriu]] | sud-oèst = [[Sent Cric de Shalòssa]] | sud = [[Sèrraslós e Arribans]] | sud-èst = [[Hagetmau]] }} === Quartièrs === * lo borg * Aulèrs (''de Auleriis''<ref>Pouillé d’Aire ; Bulletin de la Société de Borda 1884, p.202, 212 e 213.</ref>) * Murs (''de Muris''<ref>en 1335 ; Libe roi de l'Avescat d'Aire ; Bulletin de la Société de Borda 1885, p. 280 , e 1886, p. 3 e 8.</ref>) ==Toponimia== La prononciacion qu'ei [dwa'zit]. Las fòrmas ancianas que son ''Donagello'' en latin, en 933 (<i>sic pro 988</i>), ''G. de Diazid'' en 1242, ''de Doazito'', en latin, en 1289, ''Otto de Doaset'' en 1294, Doasit (mapa de 1638), ''Doüazit'' (mapa de 1651), ''Doazin'' (mapa deu sègle XVIII), ''Doasit'' (mapa de 1714), ''Doazit'' (mapa de 1733) <ref name = bbf>Bénédicte Boyrie-Fénié, ''Dictionnaire toponymique des communes. Landes et Bas-Adour'', ed. Institut occitan e CAIRN, Pau, 2005, p. 92</ref>. Per [[Albèrt Dauzat|Dauzat]], qui's basa sus l'atestacion de 933 (<i>sic pro 988</i>), lo nom que vien de ''*Donatiellum'', derivat rare deu nom latin d'òmi ''Donatius'' e deu sufixe ''-ellum''. Lo nom qu'ei religat dab [[Doason]]<ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 248</ref>. [[Ernèst Negre|Negre]], citat per Bénédicte Boyrie-Fénié, qu'interprèta lo nom com ''Donatillus'', tractat com ''*Donadillus'' [per explicar lo passatge a -z-]; la tombada de ''n'' intervocalica e lo passatge de ''-ll'' a ''-t'' que complètan l'evolucion. Astor, tanben citat per B. Boyrie-Fénié, que dona la medisha explicacion, en precisant que ''Donatillus'' deriva de ''Donatus'' « donat (a Diu) »<ref name = bbf/>. Bénédicte Boyrie-Fénié qu'accèpta lo nom ''Donatillus'', derivat deu cognomen ''Donatus''. La fòrma de 933 qu'ei devuda a un cambiament d'oclusiva intervocalica <ref name = bbf/> (mès l'autora precisa pas s'ei fonetic o simplament grafic). == Istòria == [[Fichièr:Blason ville fr Doazit (Landes).svg|thumb|left|Blason de la "vila de Doasit"<ref>[https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k1114668/f330.image Charles-René d'Hozier, ''Armorial général de France'', tome XIII Guienne, folio 327 ; "La ville de Douazit", 1700.]</ref> : ''D'azur a las tres tors d'aur''.]] La comuna de Doasith qu’a balhat traças vielhas d’aucupacion umana, com pèirahuec talhadas, deu paleolitic inferior, tà las mei ancianas.<br /> Lo « camp de Murs »<ref>J.-F. Massie ; Le "Camp" du Mus, à Doazit ; in Bulletin de la Société de Borda, 1969.</ref> (enclaus de terra), lo « Tucòu deu Casterar » (esperon barrat) e lo site deu borg<ref>Colonel J.-F. Massie ; Les Origines du Bourg de Doazit ; in Bulletin de la Société de Borda, 1975.</ref> (esperon barrat), que son tres obratges de mau datar, qui poirén estar autan plan [[Protoïstòria|protoistorics]] com [[Edat Mejana|miejancèrs]].<br /> Lo senhor Donat Garcia de « Donazello » (fòrma vielha de « Doasith »), que viscó au sègle X^au. Qu’avó solide, lo son [[Castèl|castèth]] au bèc de la mòta lhevada a l’oèst deu borg actuau. Qu’es au pè d’aqueth « tarrèr » que, de cap a 1300, los poblants e s’amassàn en un castèthnau amainatjat sus l’esperon barrat deu borg.<br /> Bastida au sègle XII^au, la glèisa de Sent Joan d’Aulèrs qu’estó lo sièti de l’arquiprestat de Shalòssa (avescat d’[[Aira (Lanas)|Aira]]), dinc a 1827<ref>Farbos Jean-Paul, ''Les dates de l'histoire de Saint-Sever'', en linha : http://ypf-dico.blogspot.com/2008/10/d-dates-les-grandes-et-petites-de.html, consurtat lo 28-05-2020).</ref>.<br /> Los Foish-Candale que crompàn la baronia de Doasith au sègle XV^au, e qu’i hasón bastir lo castèth de Candale a la fin deu XVI^au.<br /> Dinc au sègle XVII^au, qu'i avè a Doasith ua hòrta preséncia de [[Cagòt]]s.<br /> Un cronicaire deu vilatge, l’Enric de [http://dzt-isto.chez-alice.fr/relation.htm Labòrda-Pèboèr], qui viscó au sègle XVII^au, que’ns conda los hèits petits o grans d’aquera tempòra destraubiada en Shalòssa, susquetot per la « Fronde » e la revòlta contre la gabèla, miada preu [[Bernat Daudijòs]] e los « Invisibles ». Dinc au mes d'abriu de 2015, la comuna de Doasith qu'èra restacada au canton de [[Mugron]]. ==Administracion== {{ElegitDebuta |Títol = Lista deus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= noveme de [[2024]] |Fin= (2032) |Identitat=Fréderic Darget|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= mai de [[2020]] |Fin= octobre de 2024 |Identitat=Denis Langlade|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[2014]] |Fin= 2020 |Identitat=Maryline Beyris|Partit= [[PS]] |Qualitat= agricultritz, conselhèra regionau}} {{Elegit |Debuta= març de [[1977]] |Fin= 2014 |Identitat=Marcel Dutoya |Partit=PS|Qualitat= agricultor}} |- |colspan="5" align="center" bgcolor="#f3fff3" | {{bóstia desenrotlanta/debuta |títol=Seguida de la lista deus maires }} {{ElegitDebuta |Títol =}} {{Elegit |Debuta= [[1959]] |Fin= 1977 |Identitat=Joseph-Jean Bonnefemne |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= mai [[1945]] |Fin= 1959 |Identitat=Jean-Norbert Ducau |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1935]] |Fin= 1945 |Identitat=Marie-Alexandre-Jean Gaillard |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1909]] |Fin= 1935 |Identitat=Jules-Raymond Branzeau<ref>Base Leonore [http://www.culture.gouv.fr/LH/LH201/PG/FRDAFAN84_O19800035v0891900.htm Jules Raymond Branzeau]</ref> |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1900]] |Fin= 1909 |Identitat=Joseph-Henri Barbe |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1896]] |Fin= 1900 |Identitat=Gaston Lacaze |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1893]] |Fin= 1896 |Identitat=Arnaud Lalaude |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1888]] |Fin= 1893 |Identitat= Gaston Lacaze|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1883]] |Fin= 1888 |Identitat= Jean-Alexandre Dagès|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1871]] |Fin= 1883 |Identitat=Jean-Jacques Victor Brocas-Perras |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1870]] |Fin= 1871 |Identitat=Jean-Alexandre Dagès |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1861]] |Fin= 1870 |Identitat=Jean-Jacques Victor Brocas-Perras |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1856]] |Fin= 1861 |Identitat=Jean-Pierre Dubernet |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1854]] |Fin= 1855 |Identitat=Arnaud Ducamp |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1837]] |Fin= 1854 |Identitat=Jean-Jacques Victor Brocas-Perras |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1821]] |Fin= 1837 |Identitat=Jean Barbe |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1808]] |Fin= 1821 |Identitat=François Henri de Foix Candale |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1803]] |Fin= 1808 |Identitat=Jean Tachouères |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1800]] |Fin= 1803 |Identitat=Ambroise poysegur |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1800]] |Fin= 1800 |Identitat=Martin Lanevère |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1799]] |Fin= 1800 |Identitat=Jean Diris |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1798]] |Fin= 1799 |Identitat=Jean Tachouères |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1797]] |Fin= 1798 |Identitat=Jean Darcahute |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1797]] |Fin= 1797 |Identitat=Pierre Barbe |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1796]] |Fin= 1797 |Identitat=Jean Darcahute |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1795]] |Fin= 1796 |Identitat=Pierre Poységur |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1793]] |Fin= 1795 |Identitat=Pierre Barbe |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= 09/05/1793 |Fin= |Identitat=creacion de la comuna per l'aplec de las comunas de : * Aulèrs Paradèra * Murs * Doasith (borg)}} {{ElegitFin}} {{bóstia desenrotlanta/fin}} {{ElegitFin}} == Economia == Se la cultura de la [[vinha]] e lo colonat a miejas e marcavan d’auts còps l’economia deu vilatge, uei qu’es lo [[milhòc]] qui senhoreja.<br /> Per çò deus mestieraus, au sègle XX, Doasit que’s distingueish per mantuas enterpresas de hustatge. Mes la principau, l'enterpresa Soubaigné, qui emplegà dinc a 85 obrèrs, qu'es barrada en 2014<ref>http://www.sudouest.fr/2014/10/30/l-entreprise-familiale-soubaigne-liquidee-1720256-3350.php</ref>. == Demografia == {{Demografia |insee=40089 |1793=1379 |1800=1395 |1806=1407 |1821=1437 |1831=1498 |1836=1499 |1841=1490 |1846=1520 |1851=1504 |1856=1493 |1861=1503 |1866=1465 |1872=1408 |1876=1360 |1881=1319 |1886=1273 |1891=1273 |1896=1250 |1901=1260 |1906=1256 |1911=1257 |1921=1177 |1926=1143 |1931=1074 |1936=1071 |1946=1004 |1954=1028 |1962=1069 |1968=1032 |1975=901 |1982=865 |1990=858 |1999=884 |cassini=11888 |senscomptesdobles=1962}} ==Lòcs e monuments== * Glèisa de Sent Joan d’Aulèrs, classada Monument Istoric (8-11-2004). Absida deu sègle XII^au * Glèisa de Sent Martin de Murs. * Glèisa de N.-D. de l’Assompcion (glèisa deu borg)<ref>Lhèu fondada preu Rogèr de Vielar lo 28/10/1463 (V. Foix, ''Dictionnaire des Seigneuries'', segon "gen. mss. de Viella par Mme de la Baume-Pluvinel" ; Archius de la Lanas IIF180 f°38).</ref>. * Castèth de Candale. * Arenas (1976) ; 1200 plaças ; corsas de vacas. * [http://dzt-isto.chez-alice.fr/16_stele.htm Estèlas discoïdaus] (pèiras de cementèris) : un dotzenat que son estadas recensadas sus la comuna. <gallery mode="packed" heights="180px"> Camp_Mus.jpg|Lo camp de Murs Gleisa_Aules.JPG|Glèisa de St Joan d'Aulèrs Gleisa_Mus.JPG|Glèisa de St Martin de Murs Eglise_ND_Doazit.jpg|Glèisa de Nosta Dauna de l'Asompcion deu borg de Doasith Château de Candale.jpg|Castèth de Candale Jean d'Arcet.jpg|[[Jean Darcet]]<br />(Doasith 1724 - París 1801) </gallery> {{messatge galariá}} == Personalitats ligadas a la comuna == * [[Jean Darcet]] (Doasit 1724 – [[París]] 1801) : Quimista. * [https://dzt-isto.netlify.app/08_l_lam.htm Louis Lamaignère] (Doasith 1855 – [[Artassen]] 1917) ; aliàs "Vin-cent" : autor de textes e poesias en gascon. * [[Raphaël Lamaignère]] (Doasith 1887 – [[Èrm (Lanas)|Èrm]] 1951) ; aliàs "Jan de Junat" : autor de textes e poesias en gascon. * [https://dzt-isto.netlify.app/o_luquet.htm Olivier Luquet] ([[Bona Guarda]] 1914 – [[Sent Vincenç de Pau (Lanas)|Lo Poi]] (Bruglòssa) 2005) ; aliàs "Jan deu Pradèu" ; curat de Doasith (1956-1996) : autor de peçòtas en gascon. == Bibliografia == * (fr) [https://dzt-isto.netlify.app/dzt_rl.htm Doazit aux trois églises], per l'Abat Raphaël Lamaignère; 1941. * (fr) [https://dzt-isto.netlify.app/dzt_jf1.htm Regards sur le passé], per Joseph Ferré; 1940. ==Véder tanben== {{Sisterlinks| commons=Category:Doazit|}} * [[Comunas de las Lanas]] ==Ligams extèrnes== * [https://web.archive.org/web/20160703080602/http://dzt-isto.chez-alice.fr/37_langu.htm Lo parlar de Doasith] == Nòtas e referéncias == <references/> {{Portal Gasconha}} {{Comunas de las Lanas}} [[Categoria:Comuna de Shalòssa]] [[Categoria:Comuna de las Lanas]] [[Categoria:Lanas]] [[Categoria:Comuna de Gasconha]] qk153vl77k0lfaqe53detz171ao0n4i 2513030 2513029 2026-11-11T13:06:42Z Pdbdt 1104 /* Lòcs e monuments */ ligam 2513030 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Gascon}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Doasith | nom2 = ''Doazit'' | imatge = Camp Mus.jpg | descripcion = Doasith, lo Camp de Murs. | lògo = | escut = Blason ville fr Doazit (Landes).svg | region = [[Navèra Aquitània]] | parçan = {{Shalòssa}} Hauta | departament = {{Lanas}} | arrondiment = [[Arrondiment de Dacs|Dacs]] | canton = [[Canton deu Costalat de Shalòssa|Costalat de Shalòssa]] ([[Canton de Mugron|Mugron]] avant 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas de Tèrras de Shalòssa|CC de Tèrras de Shalòssa]] | insee = 40089 | cp = 40700 | cònsol = Fréderic Darget | mandat = [[2024]]-[[2032]] | gentilici = Los Doasiths | latitud = 43.6913888889 | longitud = -0.645 | alt mini = 57 | alt mej = 112 | alt maxi = 127 | ectaras = 2216 | km² = 22.16 | web = https://www.doazit.fr/ |}} '''Doasith''' (''Doazit'' en [[francés]]) qu'ei ua [[comuna francesa|comuna]] [[Gasconha|gascona]] de [[Shalòssa]], situada dens lo [[departaments franceses|departament]] de las [[Lanas (departament)|Lanas]] e la [[region francesa|region]] de [[Navèra Aquitània]], <small>ancianament d'[[Aquitània (region)|Aquitània]]</small>. En {{popfr40|0}}, que comptavan {{popfr40|089}} Doasiths. == Geografia == Doasith que's tròba en [[Gasconha]], au mijorn de l'[[Ador]], en [[Shalòssa]] o tà miélher díser en plenh còr de Shalòssa Hauta. La comuna qu'es traversada per la Guauga qui's vueita dens lo [[Lots|Los]]. Las comunas tòcatocantas que son : [[Horcs Arriu|Horsarriu]], [[Audinhon]], [[Banòs]], [[Mont Aut (Lanas)|Montaut]], [[Mailís]], [[Sent Cric de Shalòssa]], [[Sèrraslós e Arribans]], e [[Hagetmau]]. [[Imatge:Map commune FR insee code 40089.png|vignette|upright=1.6|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre deu territòri=== {{Localizacion vila | nòrd-oèst = [[Mont Aut (Lanas)|Mont Aut]] | nòrd = [[Banòs]] | nòrd-èst = [[Audinhon]] | oèst = [[Mailís]] | vila = Doasith | èst = [[Horcs Arriu]] | sud-oèst = [[Sent Cric de Shalòssa]] | sud = [[Sèrraslós e Arribans]] | sud-èst = [[Hagetmau]] }} === Quartièrs === * lo borg * Aulèrs (''de Auleriis''<ref>Pouillé d’Aire ; Bulletin de la Société de Borda 1884, p.202, 212 e 213.</ref>) * Murs (''de Muris''<ref>en 1335 ; Libe roi de l'Avescat d'Aire ; Bulletin de la Société de Borda 1885, p. 280 , e 1886, p. 3 e 8.</ref>) ==Toponimia== La prononciacion qu'ei [dwa'zit]. Las fòrmas ancianas que son ''Donagello'' en latin, en 933 (<i>sic pro 988</i>), ''G. de Diazid'' en 1242, ''de Doazito'', en latin, en 1289, ''Otto de Doaset'' en 1294, Doasit (mapa de 1638), ''Doüazit'' (mapa de 1651), ''Doazin'' (mapa deu sègle XVIII), ''Doasit'' (mapa de 1714), ''Doazit'' (mapa de 1733) <ref name = bbf>Bénédicte Boyrie-Fénié, ''Dictionnaire toponymique des communes. Landes et Bas-Adour'', ed. Institut occitan e CAIRN, Pau, 2005, p. 92</ref>. Per [[Albèrt Dauzat|Dauzat]], qui's basa sus l'atestacion de 933 (<i>sic pro 988</i>), lo nom que vien de ''*Donatiellum'', derivat rare deu nom latin d'òmi ''Donatius'' e deu sufixe ''-ellum''. Lo nom qu'ei religat dab [[Doason]]<ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 248</ref>. [[Ernèst Negre|Negre]], citat per Bénédicte Boyrie-Fénié, qu'interprèta lo nom com ''Donatillus'', tractat com ''*Donadillus'' [per explicar lo passatge a -z-]; la tombada de ''n'' intervocalica e lo passatge de ''-ll'' a ''-t'' que complètan l'evolucion. Astor, tanben citat per B. Boyrie-Fénié, que dona la medisha explicacion, en precisant que ''Donatillus'' deriva de ''Donatus'' « donat (a Diu) »<ref name = bbf/>. Bénédicte Boyrie-Fénié qu'accèpta lo nom ''Donatillus'', derivat deu cognomen ''Donatus''. La fòrma de 933 qu'ei devuda a un cambiament d'oclusiva intervocalica <ref name = bbf/> (mès l'autora precisa pas s'ei fonetic o simplament grafic). == Istòria == [[Fichièr:Blason ville fr Doazit (Landes).svg|thumb|left|Blason de la "vila de Doasit"<ref>[https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k1114668/f330.image Charles-René d'Hozier, ''Armorial général de France'', tome XIII Guienne, folio 327 ; "La ville de Douazit", 1700.]</ref> : ''D'azur a las tres tors d'aur''.]] La comuna de Doasith qu’a balhat traças vielhas d’aucupacion umana, com pèirahuec talhadas, deu paleolitic inferior, tà las mei ancianas.<br /> Lo « camp de Murs »<ref>J.-F. Massie ; Le "Camp" du Mus, à Doazit ; in Bulletin de la Société de Borda, 1969.</ref> (enclaus de terra), lo « Tucòu deu Casterar » (esperon barrat) e lo site deu borg<ref>Colonel J.-F. Massie ; Les Origines du Bourg de Doazit ; in Bulletin de la Société de Borda, 1975.</ref> (esperon barrat), que son tres obratges de mau datar, qui poirén estar autan plan [[Protoïstòria|protoistorics]] com [[Edat Mejana|miejancèrs]].<br /> Lo senhor Donat Garcia de « Donazello » (fòrma vielha de « Doasith »), que viscó au sègle X^au. Qu’avó solide, lo son [[Castèl|castèth]] au bèc de la mòta lhevada a l’oèst deu borg actuau. Qu’es au pè d’aqueth « tarrèr » que, de cap a 1300, los poblants e s’amassàn en un castèthnau amainatjat sus l’esperon barrat deu borg.<br /> Bastida au sègle XII^au, la glèisa de Sent Joan d’Aulèrs qu’estó lo sièti de l’arquiprestat de Shalòssa (avescat d’[[Aira (Lanas)|Aira]]), dinc a 1827<ref>Farbos Jean-Paul, ''Les dates de l'histoire de Saint-Sever'', en linha : http://ypf-dico.blogspot.com/2008/10/d-dates-les-grandes-et-petites-de.html, consurtat lo 28-05-2020).</ref>.<br /> Los Foish-Candale que crompàn la baronia de Doasith au sègle XV^au, e qu’i hasón bastir lo castèth de Candale a la fin deu XVI^au.<br /> Dinc au sègle XVII^au, qu'i avè a Doasith ua hòrta preséncia de [[Cagòt]]s.<br /> Un cronicaire deu vilatge, l’Enric de [http://dzt-isto.chez-alice.fr/relation.htm Labòrda-Pèboèr], qui viscó au sègle XVII^au, que’ns conda los hèits petits o grans d’aquera tempòra destraubiada en Shalòssa, susquetot per la « Fronde » e la revòlta contre la gabèla, miada preu [[Bernat Daudijòs]] e los « Invisibles ». Dinc au mes d'abriu de 2015, la comuna de Doasith qu'èra restacada au canton de [[Mugron]]. ==Administracion== {{ElegitDebuta |Títol = Lista deus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= noveme de [[2024]] |Fin= (2032) |Identitat=Fréderic Darget|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= mai de [[2020]] |Fin= octobre de 2024 |Identitat=Denis Langlade|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[2014]] |Fin= 2020 |Identitat=Maryline Beyris|Partit= [[PS]] |Qualitat= agricultritz, conselhèra regionau}} {{Elegit |Debuta= març de [[1977]] |Fin= 2014 |Identitat=Marcel Dutoya |Partit=PS|Qualitat= agricultor}} |- |colspan="5" align="center" bgcolor="#f3fff3" | {{bóstia desenrotlanta/debuta |títol=Seguida de la lista deus maires }} {{ElegitDebuta |Títol =}} {{Elegit |Debuta= [[1959]] |Fin= 1977 |Identitat=Joseph-Jean Bonnefemne |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= mai [[1945]] |Fin= 1959 |Identitat=Jean-Norbert Ducau |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1935]] |Fin= 1945 |Identitat=Marie-Alexandre-Jean Gaillard |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1909]] |Fin= 1935 |Identitat=Jules-Raymond Branzeau<ref>Base Leonore [http://www.culture.gouv.fr/LH/LH201/PG/FRDAFAN84_O19800035v0891900.htm Jules Raymond Branzeau]</ref> |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1900]] |Fin= 1909 |Identitat=Joseph-Henri Barbe |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1896]] |Fin= 1900 |Identitat=Gaston Lacaze |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1893]] |Fin= 1896 |Identitat=Arnaud Lalaude |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1888]] |Fin= 1893 |Identitat= Gaston Lacaze|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1883]] |Fin= 1888 |Identitat= Jean-Alexandre Dagès|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1871]] |Fin= 1883 |Identitat=Jean-Jacques Victor Brocas-Perras |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1870]] |Fin= 1871 |Identitat=Jean-Alexandre Dagès |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1861]] |Fin= 1870 |Identitat=Jean-Jacques Victor Brocas-Perras |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1856]] |Fin= 1861 |Identitat=Jean-Pierre Dubernet |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1854]] |Fin= 1855 |Identitat=Arnaud Ducamp |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1837]] |Fin= 1854 |Identitat=Jean-Jacques Victor Brocas-Perras |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1821]] |Fin= 1837 |Identitat=Jean Barbe |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1808]] |Fin= 1821 |Identitat=François Henri de Foix Candale |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1803]] |Fin= 1808 |Identitat=Jean Tachouères |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1800]] |Fin= 1803 |Identitat=Ambroise poysegur |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1800]] |Fin= 1800 |Identitat=Martin Lanevère |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1799]] |Fin= 1800 |Identitat=Jean Diris |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1798]] |Fin= 1799 |Identitat=Jean Tachouères |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1797]] |Fin= 1798 |Identitat=Jean Darcahute |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1797]] |Fin= 1797 |Identitat=Pierre Barbe |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1796]] |Fin= 1797 |Identitat=Jean Darcahute |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1795]] |Fin= 1796 |Identitat=Pierre Poységur |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1793]] |Fin= 1795 |Identitat=Pierre Barbe |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= 09/05/1793 |Fin= |Identitat=creacion de la comuna per l'aplec de las comunas de : * Aulèrs Paradèra * Murs * Doasith (borg)}} {{ElegitFin}} {{bóstia desenrotlanta/fin}} {{ElegitFin}} == Economia == Se la cultura de la [[vinha]] e lo colonat a miejas e marcavan d’auts còps l’economia deu vilatge, uei qu’es lo [[milhòc]] qui senhoreja.<br /> Per çò deus mestieraus, au sègle XX, Doasit que’s distingueish per mantuas enterpresas de hustatge. Mes la principau, l'enterpresa Soubaigné, qui emplegà dinc a 85 obrèrs, qu'es barrada en 2014<ref>http://www.sudouest.fr/2014/10/30/l-entreprise-familiale-soubaigne-liquidee-1720256-3350.php</ref>. == Demografia == {{Demografia |insee=40089 |1793=1379 |1800=1395 |1806=1407 |1821=1437 |1831=1498 |1836=1499 |1841=1490 |1846=1520 |1851=1504 |1856=1493 |1861=1503 |1866=1465 |1872=1408 |1876=1360 |1881=1319 |1886=1273 |1891=1273 |1896=1250 |1901=1260 |1906=1256 |1911=1257 |1921=1177 |1926=1143 |1931=1074 |1936=1071 |1946=1004 |1954=1028 |1962=1069 |1968=1032 |1975=901 |1982=865 |1990=858 |1999=884 |cassini=11888 |senscomptesdobles=1962}} ==Lòcs e monuments== * Glèisa de Sent Joan d’Aulèrs, classada Monument Istoric (8-11-2004). Absida deu sègle XII^au * Glèisa de Sent Martin de Murs. * Glèisa de N.-D. de l’Assompcion (glèisa deu borg)<ref>Lhèu fondada preu Rogèr de Vielar lo 28/10/1463 (V. Foix, ''Dictionnaire des Seigneuries'', segon "gen. mss. de Viella par Mme de la Baume-Pluvinel" ; Archius de la Lanas IIF180 f°38).</ref>. * Castèth de Candale. * Arenas (1976) ; 1200 plaças ; corsas de vacas. * [https://dzt-isto.netlify.app/16_stele.htm Estèlas discoïdaus] (pèiras de cementèris) : un dotzenat que son estadas recensadas sus la comuna. <gallery mode="packed" heights="180px"> Camp_Mus.jpg|Lo camp de Murs Gleisa_Aules.JPG|Glèisa de St Joan d'Aulèrs Gleisa_Mus.JPG|Glèisa de St Martin de Murs Eglise_ND_Doazit.jpg|Glèisa de Nosta Dauna de l'Asompcion deu borg de Doasith Château de Candale.jpg|Castèth de Candale Jean d'Arcet.jpg|[[Jean Darcet]]<br />(Doasith 1724 - París 1801) </gallery> {{messatge galariá}} == Personalitats ligadas a la comuna == * [[Jean Darcet]] (Doasit 1724 – [[París]] 1801) : Quimista. * [https://dzt-isto.netlify.app/08_l_lam.htm Louis Lamaignère] (Doasith 1855 – [[Artassen]] 1917) ; aliàs "Vin-cent" : autor de textes e poesias en gascon. * [[Raphaël Lamaignère]] (Doasith 1887 – [[Èrm (Lanas)|Èrm]] 1951) ; aliàs "Jan de Junat" : autor de textes e poesias en gascon. * [https://dzt-isto.netlify.app/o_luquet.htm Olivier Luquet] ([[Bona Guarda]] 1914 – [[Sent Vincenç de Pau (Lanas)|Lo Poi]] (Bruglòssa) 2005) ; aliàs "Jan deu Pradèu" ; curat de Doasith (1956-1996) : autor de peçòtas en gascon. == Bibliografia == * (fr) [https://dzt-isto.netlify.app/dzt_rl.htm Doazit aux trois églises], per l'Abat Raphaël Lamaignère; 1941. * (fr) [https://dzt-isto.netlify.app/dzt_jf1.htm Regards sur le passé], per Joseph Ferré; 1940. ==Véder tanben== {{Sisterlinks| commons=Category:Doazit|}} * [[Comunas de las Lanas]] ==Ligams extèrnes== * [https://web.archive.org/web/20160703080602/http://dzt-isto.chez-alice.fr/37_langu.htm Lo parlar de Doasith] == Nòtas e referéncias == <references/> {{Portal Gasconha}} {{Comunas de las Lanas}} [[Categoria:Comuna de Shalòssa]] [[Categoria:Comuna de las Lanas]] [[Categoria:Lanas]] [[Categoria:Comuna de Gasconha]] eijng93z9zwc0ha2nzg8u961dinyc5e 2513031 2513030 2026-11-11T13:08:39Z Pdbdt 1104 /* Ligams extèrnes */ ligam 2513031 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Gascon}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Doasith | nom2 = ''Doazit'' | imatge = Camp Mus.jpg | descripcion = Doasith, lo Camp de Murs. | lògo = | escut = Blason ville fr Doazit (Landes).svg | region = [[Navèra Aquitània]] | parçan = {{Shalòssa}} Hauta | departament = {{Lanas}} | arrondiment = [[Arrondiment de Dacs|Dacs]] | canton = [[Canton deu Costalat de Shalòssa|Costalat de Shalòssa]] ([[Canton de Mugron|Mugron]] avant 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas de Tèrras de Shalòssa|CC de Tèrras de Shalòssa]] | insee = 40089 | cp = 40700 | cònsol = Fréderic Darget | mandat = [[2024]]-[[2032]] | gentilici = Los Doasiths | latitud = 43.6913888889 | longitud = -0.645 | alt mini = 57 | alt mej = 112 | alt maxi = 127 | ectaras = 2216 | km² = 22.16 | web = https://www.doazit.fr/ |}} '''Doasith''' (''Doazit'' en [[francés]]) qu'ei ua [[comuna francesa|comuna]] [[Gasconha|gascona]] de [[Shalòssa]], situada dens lo [[departaments franceses|departament]] de las [[Lanas (departament)|Lanas]] e la [[region francesa|region]] de [[Navèra Aquitània]], <small>ancianament d'[[Aquitània (region)|Aquitània]]</small>. En {{popfr40|0}}, que comptavan {{popfr40|089}} Doasiths. == Geografia == Doasith que's tròba en [[Gasconha]], au mijorn de l'[[Ador]], en [[Shalòssa]] o tà miélher díser en plenh còr de Shalòssa Hauta. La comuna qu'es traversada per la Guauga qui's vueita dens lo [[Lots|Los]]. Las comunas tòcatocantas que son : [[Horcs Arriu|Horsarriu]], [[Audinhon]], [[Banòs]], [[Mont Aut (Lanas)|Montaut]], [[Mailís]], [[Sent Cric de Shalòssa]], [[Sèrraslós e Arribans]], e [[Hagetmau]]. [[Imatge:Map commune FR insee code 40089.png|vignette|upright=1.6|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre deu territòri=== {{Localizacion vila | nòrd-oèst = [[Mont Aut (Lanas)|Mont Aut]] | nòrd = [[Banòs]] | nòrd-èst = [[Audinhon]] | oèst = [[Mailís]] | vila = Doasith | èst = [[Horcs Arriu]] | sud-oèst = [[Sent Cric de Shalòssa]] | sud = [[Sèrraslós e Arribans]] | sud-èst = [[Hagetmau]] }} === Quartièrs === * lo borg * Aulèrs (''de Auleriis''<ref>Pouillé d’Aire ; Bulletin de la Société de Borda 1884, p.202, 212 e 213.</ref>) * Murs (''de Muris''<ref>en 1335 ; Libe roi de l'Avescat d'Aire ; Bulletin de la Société de Borda 1885, p. 280 , e 1886, p. 3 e 8.</ref>) ==Toponimia== La prononciacion qu'ei [dwa'zit]. Las fòrmas ancianas que son ''Donagello'' en latin, en 933 (<i>sic pro 988</i>), ''G. de Diazid'' en 1242, ''de Doazito'', en latin, en 1289, ''Otto de Doaset'' en 1294, Doasit (mapa de 1638), ''Doüazit'' (mapa de 1651), ''Doazin'' (mapa deu sègle XVIII), ''Doasit'' (mapa de 1714), ''Doazit'' (mapa de 1733) <ref name = bbf>Bénédicte Boyrie-Fénié, ''Dictionnaire toponymique des communes. Landes et Bas-Adour'', ed. Institut occitan e CAIRN, Pau, 2005, p. 92</ref>. Per [[Albèrt Dauzat|Dauzat]], qui's basa sus l'atestacion de 933 (<i>sic pro 988</i>), lo nom que vien de ''*Donatiellum'', derivat rare deu nom latin d'òmi ''Donatius'' e deu sufixe ''-ellum''. Lo nom qu'ei religat dab [[Doason]]<ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 248</ref>. [[Ernèst Negre|Negre]], citat per Bénédicte Boyrie-Fénié, qu'interprèta lo nom com ''Donatillus'', tractat com ''*Donadillus'' [per explicar lo passatge a -z-]; la tombada de ''n'' intervocalica e lo passatge de ''-ll'' a ''-t'' que complètan l'evolucion. Astor, tanben citat per B. Boyrie-Fénié, que dona la medisha explicacion, en precisant que ''Donatillus'' deriva de ''Donatus'' « donat (a Diu) »<ref name = bbf/>. Bénédicte Boyrie-Fénié qu'accèpta lo nom ''Donatillus'', derivat deu cognomen ''Donatus''. La fòrma de 933 qu'ei devuda a un cambiament d'oclusiva intervocalica <ref name = bbf/> (mès l'autora precisa pas s'ei fonetic o simplament grafic). == Istòria == [[Fichièr:Blason ville fr Doazit (Landes).svg|thumb|left|Blason de la "vila de Doasit"<ref>[https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k1114668/f330.image Charles-René d'Hozier, ''Armorial général de France'', tome XIII Guienne, folio 327 ; "La ville de Douazit", 1700.]</ref> : ''D'azur a las tres tors d'aur''.]] La comuna de Doasith qu’a balhat traças vielhas d’aucupacion umana, com pèirahuec talhadas, deu paleolitic inferior, tà las mei ancianas.<br /> Lo « camp de Murs »<ref>J.-F. Massie ; Le "Camp" du Mus, à Doazit ; in Bulletin de la Société de Borda, 1969.</ref> (enclaus de terra), lo « Tucòu deu Casterar » (esperon barrat) e lo site deu borg<ref>Colonel J.-F. Massie ; Les Origines du Bourg de Doazit ; in Bulletin de la Société de Borda, 1975.</ref> (esperon barrat), que son tres obratges de mau datar, qui poirén estar autan plan [[Protoïstòria|protoistorics]] com [[Edat Mejana|miejancèrs]].<br /> Lo senhor Donat Garcia de « Donazello » (fòrma vielha de « Doasith »), que viscó au sègle X^au. Qu’avó solide, lo son [[Castèl|castèth]] au bèc de la mòta lhevada a l’oèst deu borg actuau. Qu’es au pè d’aqueth « tarrèr » que, de cap a 1300, los poblants e s’amassàn en un castèthnau amainatjat sus l’esperon barrat deu borg.<br /> Bastida au sègle XII^au, la glèisa de Sent Joan d’Aulèrs qu’estó lo sièti de l’arquiprestat de Shalòssa (avescat d’[[Aira (Lanas)|Aira]]), dinc a 1827<ref>Farbos Jean-Paul, ''Les dates de l'histoire de Saint-Sever'', en linha : http://ypf-dico.blogspot.com/2008/10/d-dates-les-grandes-et-petites-de.html, consurtat lo 28-05-2020).</ref>.<br /> Los Foish-Candale que crompàn la baronia de Doasith au sègle XV^au, e qu’i hasón bastir lo castèth de Candale a la fin deu XVI^au.<br /> Dinc au sègle XVII^au, qu'i avè a Doasith ua hòrta preséncia de [[Cagòt]]s.<br /> Un cronicaire deu vilatge, l’Enric de [http://dzt-isto.chez-alice.fr/relation.htm Labòrda-Pèboèr], qui viscó au sègle XVII^au, que’ns conda los hèits petits o grans d’aquera tempòra destraubiada en Shalòssa, susquetot per la « Fronde » e la revòlta contre la gabèla, miada preu [[Bernat Daudijòs]] e los « Invisibles ». Dinc au mes d'abriu de 2015, la comuna de Doasith qu'èra restacada au canton de [[Mugron]]. ==Administracion== {{ElegitDebuta |Títol = Lista deus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= noveme de [[2024]] |Fin= (2032) |Identitat=Fréderic Darget|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= mai de [[2020]] |Fin= octobre de 2024 |Identitat=Denis Langlade|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[2014]] |Fin= 2020 |Identitat=Maryline Beyris|Partit= [[PS]] |Qualitat= agricultritz, conselhèra regionau}} {{Elegit |Debuta= març de [[1977]] |Fin= 2014 |Identitat=Marcel Dutoya |Partit=PS|Qualitat= agricultor}} |- |colspan="5" align="center" bgcolor="#f3fff3" | {{bóstia desenrotlanta/debuta |títol=Seguida de la lista deus maires }} {{ElegitDebuta |Títol =}} {{Elegit |Debuta= [[1959]] |Fin= 1977 |Identitat=Joseph-Jean Bonnefemne |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= mai [[1945]] |Fin= 1959 |Identitat=Jean-Norbert Ducau |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1935]] |Fin= 1945 |Identitat=Marie-Alexandre-Jean Gaillard |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1909]] |Fin= 1935 |Identitat=Jules-Raymond Branzeau<ref>Base Leonore [http://www.culture.gouv.fr/LH/LH201/PG/FRDAFAN84_O19800035v0891900.htm Jules Raymond Branzeau]</ref> |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1900]] |Fin= 1909 |Identitat=Joseph-Henri Barbe |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1896]] |Fin= 1900 |Identitat=Gaston Lacaze |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1893]] |Fin= 1896 |Identitat=Arnaud Lalaude |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1888]] |Fin= 1893 |Identitat= Gaston Lacaze|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1883]] |Fin= 1888 |Identitat= Jean-Alexandre Dagès|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1871]] |Fin= 1883 |Identitat=Jean-Jacques Victor Brocas-Perras |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1870]] |Fin= 1871 |Identitat=Jean-Alexandre Dagès |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1861]] |Fin= 1870 |Identitat=Jean-Jacques Victor Brocas-Perras |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1856]] |Fin= 1861 |Identitat=Jean-Pierre Dubernet |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1854]] |Fin= 1855 |Identitat=Arnaud Ducamp |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1837]] |Fin= 1854 |Identitat=Jean-Jacques Victor Brocas-Perras |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1821]] |Fin= 1837 |Identitat=Jean Barbe |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1808]] |Fin= 1821 |Identitat=François Henri de Foix Candale |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1803]] |Fin= 1808 |Identitat=Jean Tachouères |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1800]] |Fin= 1803 |Identitat=Ambroise poysegur |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1800]] |Fin= 1800 |Identitat=Martin Lanevère |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1799]] |Fin= 1800 |Identitat=Jean Diris |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1798]] |Fin= 1799 |Identitat=Jean Tachouères |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1797]] |Fin= 1798 |Identitat=Jean Darcahute |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1797]] |Fin= 1797 |Identitat=Pierre Barbe |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1796]] |Fin= 1797 |Identitat=Jean Darcahute |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1795]] |Fin= 1796 |Identitat=Pierre Poységur |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1793]] |Fin= 1795 |Identitat=Pierre Barbe |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= 09/05/1793 |Fin= |Identitat=creacion de la comuna per l'aplec de las comunas de : * Aulèrs Paradèra * Murs * Doasith (borg)}} {{ElegitFin}} {{bóstia desenrotlanta/fin}} {{ElegitFin}} == Economia == Se la cultura de la [[vinha]] e lo colonat a miejas e marcavan d’auts còps l’economia deu vilatge, uei qu’es lo [[milhòc]] qui senhoreja.<br /> Per çò deus mestieraus, au sègle XX, Doasit que’s distingueish per mantuas enterpresas de hustatge. Mes la principau, l'enterpresa Soubaigné, qui emplegà dinc a 85 obrèrs, qu'es barrada en 2014<ref>http://www.sudouest.fr/2014/10/30/l-entreprise-familiale-soubaigne-liquidee-1720256-3350.php</ref>. == Demografia == {{Demografia |insee=40089 |1793=1379 |1800=1395 |1806=1407 |1821=1437 |1831=1498 |1836=1499 |1841=1490 |1846=1520 |1851=1504 |1856=1493 |1861=1503 |1866=1465 |1872=1408 |1876=1360 |1881=1319 |1886=1273 |1891=1273 |1896=1250 |1901=1260 |1906=1256 |1911=1257 |1921=1177 |1926=1143 |1931=1074 |1936=1071 |1946=1004 |1954=1028 |1962=1069 |1968=1032 |1975=901 |1982=865 |1990=858 |1999=884 |cassini=11888 |senscomptesdobles=1962}} ==Lòcs e monuments== * Glèisa de Sent Joan d’Aulèrs, classada Monument Istoric (8-11-2004). Absida deu sègle XII^au * Glèisa de Sent Martin de Murs. * Glèisa de N.-D. de l’Assompcion (glèisa deu borg)<ref>Lhèu fondada preu Rogèr de Vielar lo 28/10/1463 (V. Foix, ''Dictionnaire des Seigneuries'', segon "gen. mss. de Viella par Mme de la Baume-Pluvinel" ; Archius de la Lanas IIF180 f°38).</ref>. * Castèth de Candale. * Arenas (1976) ; 1200 plaças ; corsas de vacas. * [https://dzt-isto.netlify.app/16_stele.htm Estèlas discoïdaus] (pèiras de cementèris) : un dotzenat que son estadas recensadas sus la comuna. <gallery mode="packed" heights="180px"> Camp_Mus.jpg|Lo camp de Murs Gleisa_Aules.JPG|Glèisa de St Joan d'Aulèrs Gleisa_Mus.JPG|Glèisa de St Martin de Murs Eglise_ND_Doazit.jpg|Glèisa de Nosta Dauna de l'Asompcion deu borg de Doasith Château de Candale.jpg|Castèth de Candale Jean d'Arcet.jpg|[[Jean Darcet]]<br />(Doasith 1724 - París 1801) </gallery> {{messatge galariá}} == Personalitats ligadas a la comuna == * [[Jean Darcet]] (Doasit 1724 – [[París]] 1801) : Quimista. * [https://dzt-isto.netlify.app/08_l_lam.htm Louis Lamaignère] (Doasith 1855 – [[Artassen]] 1917) ; aliàs "Vin-cent" : autor de textes e poesias en gascon. * [[Raphaël Lamaignère]] (Doasith 1887 – [[Èrm (Lanas)|Èrm]] 1951) ; aliàs "Jan de Junat" : autor de textes e poesias en gascon. * [https://dzt-isto.netlify.app/o_luquet.htm Olivier Luquet] ([[Bona Guarda]] 1914 – [[Sent Vincenç de Pau (Lanas)|Lo Poi]] (Bruglòssa) 2005) ; aliàs "Jan deu Pradèu" ; curat de Doasith (1956-1996) : autor de peçòtas en gascon. == Bibliografia == * (fr) [https://dzt-isto.netlify.app/dzt_rl.htm Doazit aux trois églises], per l'Abat Raphaël Lamaignère; 1941. * (fr) [https://dzt-isto.netlify.app/dzt_jf1.htm Regards sur le passé], per Joseph Ferré; 1940. ==Véder tanben== {{Sisterlinks| commons=Category:Doazit|}} * [[Comunas de las Lanas]] ==Ligams extèrnes== * [https://web.archive.org/web/20160703080602/https://dzt-isto.netlify.app/37_langu.htm Lo parlar de Doasith] == Nòtas e referéncias == <references/> {{Portal Gasconha}} {{Comunas de las Lanas}} [[Categoria:Comuna de Shalòssa]] [[Categoria:Comuna de las Lanas]] [[Categoria:Lanas]] [[Categoria:Comuna de Gasconha]] 4kpinzhme8m8uatdtgejp3sbpaau250 2513033 2513031 2026-11-11T13:09:50Z Pdbdt 1104 /* Ligams extèrnes */ ligam 2513033 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Gascon}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Doasith | nom2 = ''Doazit'' | imatge = Camp Mus.jpg | descripcion = Doasith, lo Camp de Murs. | lògo = | escut = Blason ville fr Doazit (Landes).svg | region = [[Navèra Aquitània]] | parçan = {{Shalòssa}} Hauta | departament = {{Lanas}} | arrondiment = [[Arrondiment de Dacs|Dacs]] | canton = [[Canton deu Costalat de Shalòssa|Costalat de Shalòssa]] ([[Canton de Mugron|Mugron]] avant 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas de Tèrras de Shalòssa|CC de Tèrras de Shalòssa]] | insee = 40089 | cp = 40700 | cònsol = Fréderic Darget | mandat = [[2024]]-[[2032]] | gentilici = Los Doasiths | latitud = 43.6913888889 | longitud = -0.645 | alt mini = 57 | alt mej = 112 | alt maxi = 127 | ectaras = 2216 | km² = 22.16 | web = https://www.doazit.fr/ |}} '''Doasith''' (''Doazit'' en [[francés]]) qu'ei ua [[comuna francesa|comuna]] [[Gasconha|gascona]] de [[Shalòssa]], situada dens lo [[departaments franceses|departament]] de las [[Lanas (departament)|Lanas]] e la [[region francesa|region]] de [[Navèra Aquitània]], <small>ancianament d'[[Aquitània (region)|Aquitània]]</small>. En {{popfr40|0}}, que comptavan {{popfr40|089}} Doasiths. == Geografia == Doasith que's tròba en [[Gasconha]], au mijorn de l'[[Ador]], en [[Shalòssa]] o tà miélher díser en plenh còr de Shalòssa Hauta. La comuna qu'es traversada per la Guauga qui's vueita dens lo [[Lots|Los]]. Las comunas tòcatocantas que son : [[Horcs Arriu|Horsarriu]], [[Audinhon]], [[Banòs]], [[Mont Aut (Lanas)|Montaut]], [[Mailís]], [[Sent Cric de Shalòssa]], [[Sèrraslós e Arribans]], e [[Hagetmau]]. [[Imatge:Map commune FR insee code 40089.png|vignette|upright=1.6|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre deu territòri=== {{Localizacion vila | nòrd-oèst = [[Mont Aut (Lanas)|Mont Aut]] | nòrd = [[Banòs]] | nòrd-èst = [[Audinhon]] | oèst = [[Mailís]] | vila = Doasith | èst = [[Horcs Arriu]] | sud-oèst = [[Sent Cric de Shalòssa]] | sud = [[Sèrraslós e Arribans]] | sud-èst = [[Hagetmau]] }} === Quartièrs === * lo borg * Aulèrs (''de Auleriis''<ref>Pouillé d’Aire ; Bulletin de la Société de Borda 1884, p.202, 212 e 213.</ref>) * Murs (''de Muris''<ref>en 1335 ; Libe roi de l'Avescat d'Aire ; Bulletin de la Société de Borda 1885, p. 280 , e 1886, p. 3 e 8.</ref>) ==Toponimia== La prononciacion qu'ei [dwa'zit]. Las fòrmas ancianas que son ''Donagello'' en latin, en 933 (<i>sic pro 988</i>), ''G. de Diazid'' en 1242, ''de Doazito'', en latin, en 1289, ''Otto de Doaset'' en 1294, Doasit (mapa de 1638), ''Doüazit'' (mapa de 1651), ''Doazin'' (mapa deu sègle XVIII), ''Doasit'' (mapa de 1714), ''Doazit'' (mapa de 1733) <ref name = bbf>Bénédicte Boyrie-Fénié, ''Dictionnaire toponymique des communes. Landes et Bas-Adour'', ed. Institut occitan e CAIRN, Pau, 2005, p. 92</ref>. Per [[Albèrt Dauzat|Dauzat]], qui's basa sus l'atestacion de 933 (<i>sic pro 988</i>), lo nom que vien de ''*Donatiellum'', derivat rare deu nom latin d'òmi ''Donatius'' e deu sufixe ''-ellum''. Lo nom qu'ei religat dab [[Doason]]<ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 248</ref>. [[Ernèst Negre|Negre]], citat per Bénédicte Boyrie-Fénié, qu'interprèta lo nom com ''Donatillus'', tractat com ''*Donadillus'' [per explicar lo passatge a -z-]; la tombada de ''n'' intervocalica e lo passatge de ''-ll'' a ''-t'' que complètan l'evolucion. Astor, tanben citat per B. Boyrie-Fénié, que dona la medisha explicacion, en precisant que ''Donatillus'' deriva de ''Donatus'' « donat (a Diu) »<ref name = bbf/>. Bénédicte Boyrie-Fénié qu'accèpta lo nom ''Donatillus'', derivat deu cognomen ''Donatus''. La fòrma de 933 qu'ei devuda a un cambiament d'oclusiva intervocalica <ref name = bbf/> (mès l'autora precisa pas s'ei fonetic o simplament grafic). == Istòria == [[Fichièr:Blason ville fr Doazit (Landes).svg|thumb|left|Blason de la "vila de Doasit"<ref>[https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k1114668/f330.image Charles-René d'Hozier, ''Armorial général de France'', tome XIII Guienne, folio 327 ; "La ville de Douazit", 1700.]</ref> : ''D'azur a las tres tors d'aur''.]] La comuna de Doasith qu’a balhat traças vielhas d’aucupacion umana, com pèirahuec talhadas, deu paleolitic inferior, tà las mei ancianas.<br /> Lo « camp de Murs »<ref>J.-F. Massie ; Le "Camp" du Mus, à Doazit ; in Bulletin de la Société de Borda, 1969.</ref> (enclaus de terra), lo « Tucòu deu Casterar » (esperon barrat) e lo site deu borg<ref>Colonel J.-F. Massie ; Les Origines du Bourg de Doazit ; in Bulletin de la Société de Borda, 1975.</ref> (esperon barrat), que son tres obratges de mau datar, qui poirén estar autan plan [[Protoïstòria|protoistorics]] com [[Edat Mejana|miejancèrs]].<br /> Lo senhor Donat Garcia de « Donazello » (fòrma vielha de « Doasith »), que viscó au sègle X^au. Qu’avó solide, lo son [[Castèl|castèth]] au bèc de la mòta lhevada a l’oèst deu borg actuau. Qu’es au pè d’aqueth « tarrèr » que, de cap a 1300, los poblants e s’amassàn en un castèthnau amainatjat sus l’esperon barrat deu borg.<br /> Bastida au sègle XII^au, la glèisa de Sent Joan d’Aulèrs qu’estó lo sièti de l’arquiprestat de Shalòssa (avescat d’[[Aira (Lanas)|Aira]]), dinc a 1827<ref>Farbos Jean-Paul, ''Les dates de l'histoire de Saint-Sever'', en linha : http://ypf-dico.blogspot.com/2008/10/d-dates-les-grandes-et-petites-de.html, consurtat lo 28-05-2020).</ref>.<br /> Los Foish-Candale que crompàn la baronia de Doasith au sègle XV^au, e qu’i hasón bastir lo castèth de Candale a la fin deu XVI^au.<br /> Dinc au sègle XVII^au, qu'i avè a Doasith ua hòrta preséncia de [[Cagòt]]s.<br /> Un cronicaire deu vilatge, l’Enric de [http://dzt-isto.chez-alice.fr/relation.htm Labòrda-Pèboèr], qui viscó au sègle XVII^au, que’ns conda los hèits petits o grans d’aquera tempòra destraubiada en Shalòssa, susquetot per la « Fronde » e la revòlta contre la gabèla, miada preu [[Bernat Daudijòs]] e los « Invisibles ». Dinc au mes d'abriu de 2015, la comuna de Doasith qu'èra restacada au canton de [[Mugron]]. ==Administracion== {{ElegitDebuta |Títol = Lista deus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= noveme de [[2024]] |Fin= (2032) |Identitat=Fréderic Darget|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= mai de [[2020]] |Fin= octobre de 2024 |Identitat=Denis Langlade|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[2014]] |Fin= 2020 |Identitat=Maryline Beyris|Partit= [[PS]] |Qualitat= agricultritz, conselhèra regionau}} {{Elegit |Debuta= març de [[1977]] |Fin= 2014 |Identitat=Marcel Dutoya |Partit=PS|Qualitat= agricultor}} |- |colspan="5" align="center" bgcolor="#f3fff3" | {{bóstia desenrotlanta/debuta |títol=Seguida de la lista deus maires }} {{ElegitDebuta |Títol =}} {{Elegit |Debuta= [[1959]] |Fin= 1977 |Identitat=Joseph-Jean Bonnefemne |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= mai [[1945]] |Fin= 1959 |Identitat=Jean-Norbert Ducau |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1935]] |Fin= 1945 |Identitat=Marie-Alexandre-Jean Gaillard |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1909]] |Fin= 1935 |Identitat=Jules-Raymond Branzeau<ref>Base Leonore [http://www.culture.gouv.fr/LH/LH201/PG/FRDAFAN84_O19800035v0891900.htm Jules Raymond Branzeau]</ref> |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1900]] |Fin= 1909 |Identitat=Joseph-Henri Barbe |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1896]] |Fin= 1900 |Identitat=Gaston Lacaze |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1893]] |Fin= 1896 |Identitat=Arnaud Lalaude |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1888]] |Fin= 1893 |Identitat= Gaston Lacaze|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1883]] |Fin= 1888 |Identitat= Jean-Alexandre Dagès|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1871]] |Fin= 1883 |Identitat=Jean-Jacques Victor Brocas-Perras |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1870]] |Fin= 1871 |Identitat=Jean-Alexandre Dagès |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1861]] |Fin= 1870 |Identitat=Jean-Jacques Victor Brocas-Perras |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1856]] |Fin= 1861 |Identitat=Jean-Pierre Dubernet |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1854]] |Fin= 1855 |Identitat=Arnaud Ducamp |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1837]] |Fin= 1854 |Identitat=Jean-Jacques Victor Brocas-Perras |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1821]] |Fin= 1837 |Identitat=Jean Barbe |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1808]] |Fin= 1821 |Identitat=François Henri de Foix Candale |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1803]] |Fin= 1808 |Identitat=Jean Tachouères |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1800]] |Fin= 1803 |Identitat=Ambroise poysegur |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1800]] |Fin= 1800 |Identitat=Martin Lanevère |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1799]] |Fin= 1800 |Identitat=Jean Diris |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1798]] |Fin= 1799 |Identitat=Jean Tachouères |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1797]] |Fin= 1798 |Identitat=Jean Darcahute |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1797]] |Fin= 1797 |Identitat=Pierre Barbe |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1796]] |Fin= 1797 |Identitat=Jean Darcahute |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1795]] |Fin= 1796 |Identitat=Pierre Poységur |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1793]] |Fin= 1795 |Identitat=Pierre Barbe |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= 09/05/1793 |Fin= |Identitat=creacion de la comuna per l'aplec de las comunas de : * Aulèrs Paradèra * Murs * Doasith (borg)}} {{ElegitFin}} {{bóstia desenrotlanta/fin}} {{ElegitFin}} == Economia == Se la cultura de la [[vinha]] e lo colonat a miejas e marcavan d’auts còps l’economia deu vilatge, uei qu’es lo [[milhòc]] qui senhoreja.<br /> Per çò deus mestieraus, au sègle XX, Doasit que’s distingueish per mantuas enterpresas de hustatge. Mes la principau, l'enterpresa Soubaigné, qui emplegà dinc a 85 obrèrs, qu'es barrada en 2014<ref>http://www.sudouest.fr/2014/10/30/l-entreprise-familiale-soubaigne-liquidee-1720256-3350.php</ref>. == Demografia == {{Demografia |insee=40089 |1793=1379 |1800=1395 |1806=1407 |1821=1437 |1831=1498 |1836=1499 |1841=1490 |1846=1520 |1851=1504 |1856=1493 |1861=1503 |1866=1465 |1872=1408 |1876=1360 |1881=1319 |1886=1273 |1891=1273 |1896=1250 |1901=1260 |1906=1256 |1911=1257 |1921=1177 |1926=1143 |1931=1074 |1936=1071 |1946=1004 |1954=1028 |1962=1069 |1968=1032 |1975=901 |1982=865 |1990=858 |1999=884 |cassini=11888 |senscomptesdobles=1962}} ==Lòcs e monuments== * Glèisa de Sent Joan d’Aulèrs, classada Monument Istoric (8-11-2004). Absida deu sègle XII^au * Glèisa de Sent Martin de Murs. * Glèisa de N.-D. de l’Assompcion (glèisa deu borg)<ref>Lhèu fondada preu Rogèr de Vielar lo 28/10/1463 (V. Foix, ''Dictionnaire des Seigneuries'', segon "gen. mss. de Viella par Mme de la Baume-Pluvinel" ; Archius de la Lanas IIF180 f°38).</ref>. * Castèth de Candale. * Arenas (1976) ; 1200 plaças ; corsas de vacas. * [https://dzt-isto.netlify.app/16_stele.htm Estèlas discoïdaus] (pèiras de cementèris) : un dotzenat que son estadas recensadas sus la comuna. <gallery mode="packed" heights="180px"> Camp_Mus.jpg|Lo camp de Murs Gleisa_Aules.JPG|Glèisa de St Joan d'Aulèrs Gleisa_Mus.JPG|Glèisa de St Martin de Murs Eglise_ND_Doazit.jpg|Glèisa de Nosta Dauna de l'Asompcion deu borg de Doasith Château de Candale.jpg|Castèth de Candale Jean d'Arcet.jpg|[[Jean Darcet]]<br />(Doasith 1724 - París 1801) </gallery> {{messatge galariá}} == Personalitats ligadas a la comuna == * [[Jean Darcet]] (Doasit 1724 – [[París]] 1801) : Quimista. * [https://dzt-isto.netlify.app/08_l_lam.htm Louis Lamaignère] (Doasith 1855 – [[Artassen]] 1917) ; aliàs "Vin-cent" : autor de textes e poesias en gascon. * [[Raphaël Lamaignère]] (Doasith 1887 – [[Èrm (Lanas)|Èrm]] 1951) ; aliàs "Jan de Junat" : autor de textes e poesias en gascon. * [https://dzt-isto.netlify.app/o_luquet.htm Olivier Luquet] ([[Bona Guarda]] 1914 – [[Sent Vincenç de Pau (Lanas)|Lo Poi]] (Bruglòssa) 2005) ; aliàs "Jan deu Pradèu" ; curat de Doasith (1956-1996) : autor de peçòtas en gascon. == Bibliografia == * (fr) [https://dzt-isto.netlify.app/dzt_rl.htm Doazit aux trois églises], per l'Abat Raphaël Lamaignère; 1941. * (fr) [https://dzt-isto.netlify.app/dzt_jf1.htm Regards sur le passé], per Joseph Ferré; 1940. ==Véder tanben== {{Sisterlinks| commons=Category:Doazit|}} * [[Comunas de las Lanas]] ==Ligams extèrnes== * [https://dzt-isto.netlify.app/37_langu.htm Lo parlar de Doasith] == Nòtas e referéncias == <references/> {{Portal Gasconha}} {{Comunas de las Lanas}} [[Categoria:Comuna de Shalòssa]] [[Categoria:Comuna de las Lanas]] [[Categoria:Lanas]] [[Categoria:Comuna de Gasconha]] 9qq0fg2lb37ahk2rl2zbck4x7sgjgsp 0 42094 2513025 2512990 2026-11-11T12:24:13Z Pdbdt 1104 /* Personalitats ligadas a la comuna */ ligam 2513025 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Gascon}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Horcs Arriu | nom2 = ''Horsarrieu'' | imatge = Horsarrieu (Landes, Fr), pèlerins devant l'église.JPG | descripcion = Pelegrins davant la glèisa. | lògo = | escut = | escais = | ist = {{Gasconha}} | parçan = [[Shalòssa]] Hauta | region = [[Navèra Aquitània]] | departament = {{Lanas}} | arrondiment = [[Arrondiment deu Mont|Lo Mont]] | canton = Shalòssa Tursan ([[Canton de Hagetmau|Hagetmau]] avant 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas de Shalòssa Tursan|CC de Shalòssa Tursan]] (2017 ---->) | insee = 40128 | cp = 40700 | cònsol = Denis Dumartin | mandat = [[2020]]-[[2026]] | gentilici = los horsarrius | latitud = 43.6844444444 | longitud = -0.595833333333 | alt mini = 50 | alt mej = | alt maxi = 133 | ectaras = 1102 | km² = 11.02 |}} '''Horcs Arriu''' (''Horsarrieu'' en [[francés]]) qu'ei ua [[comuna francesa|comuna]] [[Gasconha|gascona]] de [[Shalòssa]] situada dens lo [[departaments franceses|departament]] de las [[Lanas (departament)|Lanas]] e la [[regions francesas|region]] de [[Navèra Aquitània]], <small>ancianament d'[[Aquitània (region)|Aquitània]]</small>. == Geografia == Horcs Arriu qu’es situat en [[Shalòssa]], près de la rota departamentau 933, a mieitat camin deu [[Lo Mont|Mont]] (40) a [[Ortès]] (64), e a 3 quilomètres de [[Hagetmau|Haget]], lo capdulh deu canton. Las comunas tanhentas que son : [[Senta Coloma (Lanas)|Senta Coloma]], [[Dume]], [[Audinhon]], [[Doasith]] e [[Hagetmau]]. [[Imatge:Map commune FR insee code 40128.png|vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre deu territòri=== {{Localizacion vila | nòrd-oèst = | nòrd = [[Audinhon]] | nòrd-èst = [[Dume]] | oèst = [[Doasith]] | vila = Horcs Arriu | èst = [[Senta Coloma (Lanas)|Senta Coloma]] | sud-oèst = | sud = [[Hagetmau]] | sud-èst = }} ==Toponimia== La prononciacion qu'ei [hursa'rriw]. Las fòrmas ancianas que son ''Horsarrieu'' (mapa de 1638), ''Horsariou'' (mapa de 1651), ''Horsarrieu'' (mapa de 1714), ''Horsarieu'' (mapa de 1733) <ref name = bbf>Bénédicte Boyrie-Fénié, ''Dictionnaire toponymique des communes. Landes et Bas-Adour'', ed. Institut occitan e CAIRN, Pau, 2005, p. 116</ref>. « Horcs Arriu » : « Las conjuntas de l’arriu » <ref name = bbf/>. Que cau donc qu’i agi un arriu solet, dab mei d’ua conjunta. Açò que pòt correspóner a l’arriu de la Glèisa, qui s’arrecapta totas las aigas a l’entorn deu borg, e qui se’n va de cap au nòrd, vueità’s dens lo Laudon. == Istòria == La comuna que’s tròba suu territòri de çò qui estó, dinc a la Revolucion, las caverias d’Arrimbès, de Crunhon, de Cuquerenh, e lhèu d’autas.<br/> La parròpia que s’aperava Aulha Morta (''parochia Ovis Mortue'')<ref>Recogniciones Feodorum in Aquitania ; n°99 ; ed. Ch. Bémont, 1914, p.40</ref>. Aqueth nom, uei desbrombat, qu’es enqüèra emplegat en 1650<ref>Arch. du Grand Séminaire d’Aire, citat per V. Foix ; Vieux clochers, vieilles ruines ; Aquius de la Lanas IIF904 f°26</ref>.<br/> Dens lo medish periòde 1250-1350, on s’implantàn las [[Bastida (vila)|bastida]]s ([[Pimbo]], [[Casèras]], [[Gèuna]], [[Granada (Lanas)|Granada]], [[Bona Guarda]]…), que bastín tanbenh borgs castraus ([[Brassempoi]], [[Doasit|Doasith]], [[Mont Aut (Lanas)|Montaut]] …) preus quaus n’am pas cartas de fondacion. Lo borg de Horcs Arriu qu’es un d’aqueths, bastit suu medish modèl: au som d’ua sèrra longa e estreta, ua carrèra rectilinèa barrada aus estrems pr’ua pòrta o un castèth, e protegida suus penents per hossats e palissadas.<br/> La glèisa de la parròpia Sent Martin d’Aulha Morta qu’èra dens la vath a 500 mètres au nòrd-oèst deu borg. Qu’estó cremada pendent las guèrras de religion<ref>V. Foix ; Vieux clochers, vieilles ruines ; Aquius de la Lanas IIF904 f°27</ref>. Desbastida en 1871, n’i damora pas mei sonque lo cementèri. Qu’estó lavetz la capèra deu borg, dedicada a Sent Blasi, qui vadó glèisa parropiau. Qu’èra estada alargada d’ua nau en 1867 tà poder respóner a las soas navèras foncions. [[Imatge:Horsarrieu (Landes, Fr), pèlerins devant l'église.JPG|thumb|right|Romius devant la glèisa de Horcs Arriu]] == Administracion == {{ElegitDebuta |Títol = Lista deus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2014]] |Fin= (2032) |Identitat= Denis Dumartin|Partit= divèrs esquèrra |Qualitat= Responsable mantenença e trabalhs naus}} {{Elegit |Debuta= [[2001]] |Fin= 2014 |Identitat= Bernard Labat|Partit= [[PS]] |Qualitat= retirat}} {{Elegit |Debuta= [[1971]] |Fin= 2001 |Identitat=Jean Lailheugue |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1969]] |Fin= 1971 |Identitat=Robert Boueilh |Partit= |Qualitat= }} |- |colspan="5" align="center" bgcolor="#f3fff3" | {{bóstia desenrotlanta/debuta |títol=Seguida de la lista deus maires }} {{ElegitDebuta |Títol =}} {{Elegit |Debuta= [[1947]] |Fin= 1969 |Identitat=Félicien Plantier |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1944]] |Fin= 1947 |Identitat=René Labat |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1936]] |Fin= 1944 |Identitat=Joseph Conciroles |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1920]] |Fin= 1936 |Identitat=Constant Bonnefemne |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1880]] |Fin= 1920 |Identitat=Eugène Consiroles |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1872]] |Fin= 1879 |Identitat=Jean Conciroles |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1869]] |Fin= 1872 |Identitat=Jean-Baptiste Lamarque |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1860]] |Fin= 1869 |Identitat=Jean Conciroles |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= <1846 |Fin= >1846 |Identitat=Jean-Baptiste Lamarque |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= >1810 |Fin= |Identitat=Lalanne des Camps |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1790]] |Fin= 1810 |Identitat=Dulau du Barat |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitFin}} {{bóstia desenrotlanta/fin}} {{ElegitFin}} == Demografia == {{Demografia |insee=40128 |1793=606 |1800=554 |1806=603 |1821=562 |1831=607 |1836=650 |1841=627 |1846=665 |1851=660 |1856=593 |1861=581 |1866=579 |1872=561 |1876=583 |1881=579 |1886=584 |1891=562 |1896=527 |1901=551 |1906=601 |1911=561 |1921=518 |1926=512 |1931=495 |1936=499 |1946=485 |1954=413 |1962=424 |1968=447 |1975=478 |1982=567 |1990=634 |1999=636 |2004= |2005= |2006=629 |2007=628 |2008= |2009= |cassini=17269 |senscomptesdobles=1962}} ==Lòcs e monuments== * Glèisa de Sent Blasi, au borg ; sègle XV^au, inscriuta a l’inventari deus Monuments Istorics (12-12-1939) * Calvari arcaïc monolit, a proximitat de l’Espitau. * Duas pèiras discoïdaus que son expausadas devant la glèisa. * Hont de Sent Blasi. Qu’es lhèu a l’entorn d’aquera hont que hasèn virar lo monde gahats de la jaunissa tà’us i har-la passar<ref>Pierre Duval ; [http://dzt-isto.chez-alice.fr/evesche.htm Description de l’Evesché d’Aire en Gascogne] ; ed. 1651.</ref>. * Arenas aprigadas ; corsas de vacas. == Suu Camin de Compostèla == La maison aperada « L’Espitau », au sud-èst de la comuna, qu’es ua anciana comanderia de l’òrdi de Malta dab un espitau, suu [[Camin de Sant Jaume|camin de Compostèla]] ([[Via Lemovicensis|via lemosia]]), 2 quilomètres abans d’arribar a la cripta de Sent Guironç (comuna de [[Hagetmau]]). == Personalitats ligadas a la comuna == * Arnaut Dubusquet (Horcs Arriu ca 1630 – 1719), autor d’ua satira borlesca en francés : [https://web.archive.org/web/20080716012605/https://dzt-isto.netlify.app/huque.htm « Le Huque des faux-nobles »]. * Maurice Justes ([[Sent Aubin (Lanas)|Sent Aubin]] 1911 – 1990) ; curat de Horcs Arriu (1955-1990). Qu’a publicat enter auts obratges : ’’ Un village de Chalosse Horsarrieu’’ ; imprimerie Ducasse-Duhon, Dax, février 1985. Extrait du bulletin de la Société de Borda, numéros 397 et 398. * Frédéric Fauthoux ([[Sent Sever (Lanas)|Sent Sever]] 1972 -) : jogador e capitani deu Vam Biarnés Pau-Ortés. ==Véder tanben== * [[Comunas de las Lanas]] {{Sisterlinks|commons=Category:Horsarrieu|}} ==Ligams extèrnes == * [https://web.archive.org/web/20110305192809/https://www.chalossetursan.fr/ Comunautat de comunas de Shalòssa Tursan] ==Nòtas== <references/> <br/> {{Camin de Compostèla | precedenta = [[Audinhon]] | via = Via Lemovicensis | seguenta = [[Hagetmau]] }} {{Portal Gasconha}} {{Comunas de las Lanas}} [[Categoria:Comuna de las Lanas]] [[Categoria:Comuna de Gasconha]] [[Categoria:Comuna de Shalòssa]] dfnu9a126hmflyhymf9al1ulqn4e3vu 2513026 2513025 2026-11-11T12:26:36Z Pdbdt 1104 /* Personalitats ligadas a la comuna */ ligam 2513026 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Gascon}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Horcs Arriu | nom2 = ''Horsarrieu'' | imatge = Horsarrieu (Landes, Fr), pèlerins devant l'église.JPG | descripcion = Pelegrins davant la glèisa. | lògo = | escut = | escais = | ist = {{Gasconha}} | parçan = [[Shalòssa]] Hauta | region = [[Navèra Aquitània]] | departament = {{Lanas}} | arrondiment = [[Arrondiment deu Mont|Lo Mont]] | canton = Shalòssa Tursan ([[Canton de Hagetmau|Hagetmau]] avant 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas de Shalòssa Tursan|CC de Shalòssa Tursan]] (2017 ---->) | insee = 40128 | cp = 40700 | cònsol = Denis Dumartin | mandat = [[2020]]-[[2026]] | gentilici = los horsarrius | latitud = 43.6844444444 | longitud = -0.595833333333 | alt mini = 50 | alt mej = | alt maxi = 133 | ectaras = 1102 | km² = 11.02 |}} '''Horcs Arriu''' (''Horsarrieu'' en [[francés]]) qu'ei ua [[comuna francesa|comuna]] [[Gasconha|gascona]] de [[Shalòssa]] situada dens lo [[departaments franceses|departament]] de las [[Lanas (departament)|Lanas]] e la [[regions francesas|region]] de [[Navèra Aquitània]], <small>ancianament d'[[Aquitània (region)|Aquitània]]</small>. == Geografia == Horcs Arriu qu’es situat en [[Shalòssa]], près de la rota departamentau 933, a mieitat camin deu [[Lo Mont|Mont]] (40) a [[Ortès]] (64), e a 3 quilomètres de [[Hagetmau|Haget]], lo capdulh deu canton. Las comunas tanhentas que son : [[Senta Coloma (Lanas)|Senta Coloma]], [[Dume]], [[Audinhon]], [[Doasith]] e [[Hagetmau]]. [[Imatge:Map commune FR insee code 40128.png|vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre deu territòri=== {{Localizacion vila | nòrd-oèst = | nòrd = [[Audinhon]] | nòrd-èst = [[Dume]] | oèst = [[Doasith]] | vila = Horcs Arriu | èst = [[Senta Coloma (Lanas)|Senta Coloma]] | sud-oèst = | sud = [[Hagetmau]] | sud-èst = }} ==Toponimia== La prononciacion qu'ei [hursa'rriw]. Las fòrmas ancianas que son ''Horsarrieu'' (mapa de 1638), ''Horsariou'' (mapa de 1651), ''Horsarrieu'' (mapa de 1714), ''Horsarieu'' (mapa de 1733) <ref name = bbf>Bénédicte Boyrie-Fénié, ''Dictionnaire toponymique des communes. Landes et Bas-Adour'', ed. Institut occitan e CAIRN, Pau, 2005, p. 116</ref>. « Horcs Arriu » : « Las conjuntas de l’arriu » <ref name = bbf/>. Que cau donc qu’i agi un arriu solet, dab mei d’ua conjunta. Açò que pòt correspóner a l’arriu de la Glèisa, qui s’arrecapta totas las aigas a l’entorn deu borg, e qui se’n va de cap au nòrd, vueità’s dens lo Laudon. == Istòria == La comuna que’s tròba suu territòri de çò qui estó, dinc a la Revolucion, las caverias d’Arrimbès, de Crunhon, de Cuquerenh, e lhèu d’autas.<br/> La parròpia que s’aperava Aulha Morta (''parochia Ovis Mortue'')<ref>Recogniciones Feodorum in Aquitania ; n°99 ; ed. Ch. Bémont, 1914, p.40</ref>. Aqueth nom, uei desbrombat, qu’es enqüèra emplegat en 1650<ref>Arch. du Grand Séminaire d’Aire, citat per V. Foix ; Vieux clochers, vieilles ruines ; Aquius de la Lanas IIF904 f°26</ref>.<br/> Dens lo medish periòde 1250-1350, on s’implantàn las [[Bastida (vila)|bastida]]s ([[Pimbo]], [[Casèras]], [[Gèuna]], [[Granada (Lanas)|Granada]], [[Bona Guarda]]…), que bastín tanbenh borgs castraus ([[Brassempoi]], [[Doasit|Doasith]], [[Mont Aut (Lanas)|Montaut]] …) preus quaus n’am pas cartas de fondacion. Lo borg de Horcs Arriu qu’es un d’aqueths, bastit suu medish modèl: au som d’ua sèrra longa e estreta, ua carrèra rectilinèa barrada aus estrems pr’ua pòrta o un castèth, e protegida suus penents per hossats e palissadas.<br/> La glèisa de la parròpia Sent Martin d’Aulha Morta qu’èra dens la vath a 500 mètres au nòrd-oèst deu borg. Qu’estó cremada pendent las guèrras de religion<ref>V. Foix ; Vieux clochers, vieilles ruines ; Aquius de la Lanas IIF904 f°27</ref>. Desbastida en 1871, n’i damora pas mei sonque lo cementèri. Qu’estó lavetz la capèra deu borg, dedicada a Sent Blasi, qui vadó glèisa parropiau. Qu’èra estada alargada d’ua nau en 1867 tà poder respóner a las soas navèras foncions. [[Imatge:Horsarrieu (Landes, Fr), pèlerins devant l'église.JPG|thumb|right|Romius devant la glèisa de Horcs Arriu]] == Administracion == {{ElegitDebuta |Títol = Lista deus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2014]] |Fin= (2032) |Identitat= Denis Dumartin|Partit= divèrs esquèrra |Qualitat= Responsable mantenença e trabalhs naus}} {{Elegit |Debuta= [[2001]] |Fin= 2014 |Identitat= Bernard Labat|Partit= [[PS]] |Qualitat= retirat}} {{Elegit |Debuta= [[1971]] |Fin= 2001 |Identitat=Jean Lailheugue |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1969]] |Fin= 1971 |Identitat=Robert Boueilh |Partit= |Qualitat= }} |- |colspan="5" align="center" bgcolor="#f3fff3" | {{bóstia desenrotlanta/debuta |títol=Seguida de la lista deus maires }} {{ElegitDebuta |Títol =}} {{Elegit |Debuta= [[1947]] |Fin= 1969 |Identitat=Félicien Plantier |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1944]] |Fin= 1947 |Identitat=René Labat |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1936]] |Fin= 1944 |Identitat=Joseph Conciroles |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1920]] |Fin= 1936 |Identitat=Constant Bonnefemne |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1880]] |Fin= 1920 |Identitat=Eugène Consiroles |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1872]] |Fin= 1879 |Identitat=Jean Conciroles |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1869]] |Fin= 1872 |Identitat=Jean-Baptiste Lamarque |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1860]] |Fin= 1869 |Identitat=Jean Conciroles |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= <1846 |Fin= >1846 |Identitat=Jean-Baptiste Lamarque |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= >1810 |Fin= |Identitat=Lalanne des Camps |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1790]] |Fin= 1810 |Identitat=Dulau du Barat |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitFin}} {{bóstia desenrotlanta/fin}} {{ElegitFin}} == Demografia == {{Demografia |insee=40128 |1793=606 |1800=554 |1806=603 |1821=562 |1831=607 |1836=650 |1841=627 |1846=665 |1851=660 |1856=593 |1861=581 |1866=579 |1872=561 |1876=583 |1881=579 |1886=584 |1891=562 |1896=527 |1901=551 |1906=601 |1911=561 |1921=518 |1926=512 |1931=495 |1936=499 |1946=485 |1954=413 |1962=424 |1968=447 |1975=478 |1982=567 |1990=634 |1999=636 |2004= |2005= |2006=629 |2007=628 |2008= |2009= |cassini=17269 |senscomptesdobles=1962}} ==Lòcs e monuments== * Glèisa de Sent Blasi, au borg ; sègle XV^au, inscriuta a l’inventari deus Monuments Istorics (12-12-1939) * Calvari arcaïc monolit, a proximitat de l’Espitau. * Duas pèiras discoïdaus que son expausadas devant la glèisa. * Hont de Sent Blasi. Qu’es lhèu a l’entorn d’aquera hont que hasèn virar lo monde gahats de la jaunissa tà’us i har-la passar<ref>Pierre Duval ; [http://dzt-isto.chez-alice.fr/evesche.htm Description de l’Evesché d’Aire en Gascogne] ; ed. 1651.</ref>. * Arenas aprigadas ; corsas de vacas. == Suu Camin de Compostèla == La maison aperada « L’Espitau », au sud-èst de la comuna, qu’es ua anciana comanderia de l’òrdi de Malta dab un espitau, suu [[Camin de Sant Jaume|camin de Compostèla]] ([[Via Lemovicensis|via lemosia]]), 2 quilomètres abans d’arribar a la cripta de Sent Guironç (comuna de [[Hagetmau]]). == Personalitats ligadas a la comuna == * Arnaut Dubusquet (Horcs Arriu ca 1630 – 1719), autor d’ua satira borlesca en francés : [https://dzt-isto.netlify.app/huque.htm « Le Huque des faux-nobles »]. * Maurice Justes ([[Sent Aubin (Lanas)|Sent Aubin]] 1911 – 1990) ; curat de Horcs Arriu (1955-1990). Qu’a publicat enter auts obratges : ’’ Un village de Chalosse Horsarrieu’’ ; imprimerie Ducasse-Duhon, Dax, février 1985. Extrait du bulletin de la Société de Borda, numéros 397 et 398. * Frédéric Fauthoux ([[Sent Sever (Lanas)|Sent Sever]] 1972 -) : jogador e capitani deu Vam Biarnés Pau-Ortés. ==Véder tanben== * [[Comunas de las Lanas]] {{Sisterlinks|commons=Category:Horsarrieu|}} ==Ligams extèrnes == * [https://web.archive.org/web/20110305192809/https://www.chalossetursan.fr/ Comunautat de comunas de Shalòssa Tursan] ==Nòtas== <references/> <br/> {{Camin de Compostèla | precedenta = [[Audinhon]] | via = Via Lemovicensis | seguenta = [[Hagetmau]] }} {{Portal Gasconha}} {{Comunas de las Lanas}} [[Categoria:Comuna de las Lanas]] [[Categoria:Comuna de Gasconha]] [[Categoria:Comuna de Shalòssa]] eur88ojw4a4s0107dhvudvzwx5eeu5m 0 43219 2513034 2508455 2026-11-11T13:16:25Z Pdbdt 1104 /* Pelegrinatge */ ligam 2513034 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Gascon}} {{infobox vila occitana |nom=Mailís |carta=oc |nom2=''Maylis'' |region=[[Aquitània Nava]] |lògo= |imatge=Maylis.jpg |descripcion=Glèisa nava de Nosta Dauna de Mailís (1868-1875) |escut= |ist={{Gasconha}} |parçan= [[Shalòssa]] Hauta |departament={{Lanas}} |arrondiment=[[Arrondiment de Dacs|Dacs]] |canton= [[Canton deu Costalat de Shalòssa|Costalat de Shalòssa]] ([[Canton de Mugron|Mugron]] avant 2015) |insee=40177 |cp=40250 |cònsol=Anne-Marie Lailheugue |mandat=2020-2026 |intercom= [[Comunautat de comunas de Tèrras de Shalòssa|CC de Tèrras de Shalòssa]] |longitud=-0.679444444444 |latitud=43.6977777778 |alt mini=43 |alt mej= |alt maxi=122 |gentilici=los mailís |km²=12.21 |}} '''Mailís'''<ref>http://www.institutoccitan.com/index.php?option=com_content&task=view&id=167&Itemid=0</ref> (en [[francés]]: ''Maylis'') qu'ei ua [[comuna francesa|comuna]] [[Gasconha|gascona]] de [[Shalòssa]], situada dens lo [[departaments franceses|departament]] de las [[Lanas (departament)|Lanas]] e la [[region francesa|region]] de [[Navèra Aquitània]], <small>ancianament d'[[Aquitània (region)|Aquitània]]</small>. == Geografia == La comuna de Mailís que's tròba dens la Hauta [[Shalòssa]], sus l'arribèra dreta deu [[Lots|Los]]. Que tòca a las comunas de [[Doasith]], [[Montaut (Lanas)|Montaut]], [[Sent Aubin (Lanas)|Sent Aubin]], [[Larbei]], [[Caupena]], [[Vergüei (Lanas)|Vergüei]], e [[Sent Cric de Shalòssa]]. Lo nòrd de la comuna qu'es traucat per l'arriu de la Guauga. [[Imatge:Map commune FR insee code 40177.png|vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre deu territòri=== {{Localizacion vila |nòrd-oèst= |nòrd=[[Sent Aubin (Lanas)|Sent Aubin]] |nòrd-èst=[[Montaut (Lanas)|Montaut]] |oèst=[[Larbei]] |vila=Mailís |èst=[[Doasith]] |sud-oèst=[[Caupena]] |sud=[[Vergüei (Lanas)|Vergüei]] |sud-èst=[[Sent Cric de Shalòssa]] }} ==Toponimia== La prononciacion qu'ei [mɛj'lis]. Las fòrmas ancianas que son ''Maylis'' en 1280, ''Mailis'', ''Mailie'', ''Maye'' en 1335 <ref name = bbf>Bénédicte Boyrie-Fénié, ''Dictionnaire toponymique des communes. Landes et Bas-Adour'', ed. Institut occitan e CAIRN, Pau, 2005, p. 149</ref>. Lo nom que vien benlhèu de ''Magilicius'', tirat deu cognomen ''Magilius'' o deu nomen ''Magilius'', dab l'evolucion prepausada per Bénédicte Boyrie-Fénié : ''*Magilicius''> ''*Mayilício''> ''*May(i)lis''> ''Maylís''; [aj] que passa a [ɛj] com dens a bona partida deu gascon<ref name = bbf/>. ==Istòria== Mailís que pareish peu permèr còp dens los textes en 1273 o 1274<ref>''Recogniciones Feodorum in Aquitania'' ; Bémont, p.42, n°107.</ref>. L’istòria civila de Mailís que’s con·hon dab la de [[Doasith]]. En efèit, avant la [[Revolucion Francesa|Revolucion]], tot lo territòri deu Mailís actuau, qu’èra de la baronia de Doasith, e la màger part d’aqueth territòri, dab lo nom de « Sauvon » o « Bòsc-Sauvon » que formava l’ua de las 4 mandas (quartièrs) de la comunautat de Doasith, qui elegèn sengles jurats.<br /> Lo nom de « Mailíes », que sembla d’aver designat meilèu la parròpia, qui èra annèxe de [[Larbei]], e despenè de la diocèsi d’[[Aira (Lanas)|Aira]].<br /> Tà formar la manda de "Bòsc-Sauvon", Mailís (o Sauvon), qu'èra aplegat dab lo vielèr de Bòsc. Aqueth quartièr de Bòsc qu’èra cobedejat dens las annadas 1950 preu maire de Caupena, qui’u volè restacar a la soa comuna<ref>L’ahar qu’es evocat dens los libes de las deliberacions deus conselhs municipaus de Mailís e Caupena enter genèr de 1947 e abriu de 1957.</ref>. Dab la creacion de la comuna en 1790, en mei deu vielèr de Bòsc, Mailís que s’agraní d’un troçòt de la parròpia de Sent Joan d’Aulèrs (Doasith), dont la maison de Crabessat, anciana caveria<ref>Arnaut Guilhem de Crebassac, cavèr (''miles''), mentavut in ''Recogniciones feodorum in Aquitania'', n°68 ; 22 octobre 1273 ou 1274 ; publicat per Charles Bémont ; p.33.</ref>. Puish, que son los quartièrs de Tomina, sus l’arriba dreta de la Guauga, e los de La Veiria e deu Teulèr, gahats sus [[Sent Aubin (Lanas)|Sent Aubin]], qui’s vienen ajustar a la comuna<ref>En 1843, segon David Chabas ; ''Villes et Villages des Landes'' ; tome II ; p.260.</ref>. La maison « La Veiria » (uei aperada Sent Germain), qu’èra l’ostau de la familha nòbla d’Abadia de Sent German, dempuish au mensh 1612, dinc a la [[Revolucion Francesa|Revolucion]]<ref>''La Paroisse de Saint-Aubin'' ; [[Raphaël Lamaignère]] ; imprimerie Bonne Presse du Midi, Vaison-la-Romaine (Vaucluse) ; 1938 ; chapitre IV.</ref>. == Economia == ==Administracion== {{ElegitDebuta |insee=40177 |Títol = Lista deus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2014]] |Fin= (2032) |Identitat= Anne-Marie Lailheugue|Partit= divèrs esquèrra |Qualitat= ensenhaira}} {{Elegit |Debuta= seteme de [[2012]] |Fin= 2014 |Identitat=Philippe Serra |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2008]] |Fin= seteme 2012 |Identitat=Sylvie Marsan |Partit= |Qualitat= assistenta familhau}} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat=André Noaillan |Partit= [[UMP]] |Qualitat= }} |- |colspan="5" align="center" bgcolor="#f3fff3" | {{bóstia desenrotlanta/debuta |títol=Seguida de la lista deus maires }} {{ElegitDebuta |Títol =}} {{Elegit |Debuta= |Fin= |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1904]] |Fin= 1911... |Identitat=Raymond Vignes |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1896]] |Fin= 1904 |Identitat=Isidore Campagne |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= ...[[1892]] |Fin= 1896 |Identitat=Fabien Dangoumau |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1876]] |Fin= 1889... |Identitat=Jean Vignes |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1874]] |Fin= 1876 |Identitat=Étienne Debic |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1871]] |Fin= 1874 |Identitat=Pierre Saint-Martin |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1871]] |Fin= 1871 |Identitat=Louis Ducamp |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1870]] |Fin= 1871 |Identitat=Léopold Saint-Martin |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1868]] |Fin= 1870 |Identitat=Pierre Saint-Martin |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1865]] |Fin= 1868 |Identitat=Vincent Candau |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1853]] |Fin= 1865 |Identitat=Étienne Debic |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1832]] |Fin= 1852 |Identitat=Jacques Despouys |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1813]] |Fin= 1831 |Identitat=Benoît Saint-Martin |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1809]] |Fin= 1812 |Identitat=Bernard Dudés |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1808]] |Fin= |Identitat=Cazaubon |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1807]] |Fin= 1808 |Identitat=Benoît Saint-Martin |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= an IX |Fin= 1806 |Identitat=Bernard Dudés |Partit= |Qualitat=maire }} {{Elegit |Debuta= an VIII |Fin= |Identitat=Benoît Saint-Martin |Partit= |Qualitat=maire provisòri }} {{Elegit |Debuta= an VI |Fin= |Identitat=Bernard Dudés |Partit= |Qualitat=agent municipau }} {{Elegit |Debuta= an IV |Fin= |Identitat=Benoît Saint-Martin |Partit= |Qualitat=agent municipau }} {{Elegit |Debuta= an III |Fin= |Identitat=Jean Despouys |Partit= |Qualitat=maire }} {{Elegit |Debuta= |Fin= |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitFin}} {{bóstia desenrotlanta/fin}} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee= 40177 |1793=231 |1800=407 |1806=469 |1821=482 |1831=504 |1836=502 |1841=489 |1846=561 |1851=570 |1856=572 |1861=512 |1866=481 |1872=431 |1876=449 |1881=451 |1886=438 |1891=436 |1896=413 |1901=440 |1906=461 |1911=467 |1921=438 |1926=419 |1931=405 |1936=369 |1946=400 |1954=359 |1962=369 |1968=369 |1975=337 |1982=329 |1990=338 |1999=330 |2004= |2005= |2006=334 |2007= |2008=334 |2009= |cassini=22396 |senscomptesdobles=1962}} ==Lòcs e monuments== * La capèra de Nosta Dauna de Mailís. Sègles XII e XIII^au ; Inscriuta Monument Istoric lo 2 de noveme de 1976<ref>[http://www.culture.gouv.fr/public/mistral/merimee_fr?ACTION=CHERCHER&FIELD_1=INSEE&VALUE_1=40177 Base Mérimée : Maylis]</ref>. Renovada de cap a 1980. * La glèisa nava de Nosta Dauna de Mailís : purmèra pèira en 1868 ; acabada en 1875. * L'abadia : Monges olivetans, dempuish lo 30 d'aost de 1948. [[Fichièr:Maÿlismonastère.JPG|thumb|200px|right|La mongia de Mailís]] [[Fichièr:ChapelleMaÿlis.JPG|thumb|200px|right|La capèra de Nosta Dauna de Mailís]] == Pelegrinatge == Cartas de 1548 o 1554<ref>Abat V.Foix ; Vieux clochers, vieilles ruines ; Tome IX (370 bis, Maylis). A. d. Lanas II F 912.</ref>, que pòrtan testimòni de çò que la gent hasèn paréisher ua devocion tà Nosta Dauna de Mailís, mes finalament briga mei que tà las autas glèisas vesias.<br /> La mencion mei anciana d'ua devocion especiau a Nosta Dauna, dab desplaçament de monde, qu'es de 1640 : "''Daubuns lòcs que son hòrt visitats de las gents deus parçans vesins,''' Mailies''', [[Sopròssa|Godòssa]], & [[Sent Genh]], per la devocion a Nosta Dauna, lo [[Aira (Lanas)|Mas]], per senta [[Quitèira]], [[Bascons]] pr'amor de Sent Aman, & quauques auts, on se cuelhen mant bonas aumoinas''."<ref>[http://dzt-isto.chez-alice.fr/evesche.htm Descripcion de l'abescat d'Aira] per [[:fr: Pierre Duval|Pierre Duval]] ; 1651, segon ua visita hèita en 1640 e 1641.</ref><br /> Aquesta descripcion que deisha pensar en practicas espontanèas. Lo vertadèr peregrinatge organizat, eth, que serà aviat en 1658. Enric de Laborde, cronicaire deu sègle XVII^au e purmèr vesin (que damora a mensh de {{unitat|2|km}} de la capèra de Mailís), qu'ac ditz clarament : "''Ce fut pour lors qu'on commença à parler de tout de bon de faire avec la grâce de Dieu une fort belle dévotion à l'église de Noustre-Dame de Meylis''"<ref>[https://dzt-isto.netlify.app/relation.htm Relation veritable...] ; Henry de Laborde</ref>. Lo màger mestierau que n'estó l'abat Hugues Dufaur vienut de [[Gondrin]] au [[diocèsi]] d'[[Aush]], aperat tad aquera mission per l'avesque d'[[Aira (Lanas)|Aira]] Monsenhor Bernard de Sariac. == Lo prenom "Mailís" == Lo nom de [[baptisme|batiòu]] femenin '''Mailís''', qu'estó balhat peu purmèr còp oficiaument en 1932. Mes qu'èra dejà emplegat com petit nom dens los mitans de la noblessa o borgesia deu parçan<ref>Mailís qu'èra lo petit nom usuau de Mailís de Gorostarzu, deu castèth de Candale a Doasith, vaduda Antoinette Gabrielle Marie Personnaz ([[Baiona]] 1908 - [[Sent Sever (Lanas)|Sent Sever]] 1997) ; o enqüèra, de Mailís de Cardaillac, vaduda au castèth de Fauron a [[Monthòrt]] de Shalòssa, e enregistrada com Marie de Cardaillac (Monthòrt 1924 - [[París]] 1978).</ref>. En 2006 en França, que vienè en 194{{au}} posicion, dab 339 atribucions<ref>RNIPP, INSEE.</ref> dab ua tropa de variantas ortograficas com ''Maylis, Maïlis, Maïlys, Mailys, Maÿlis,...''. L'escaduda d'aqueth prenom que vien màgerment deu jòc de mots suu nom ''Mailís'' descompausat en "mair"+"''lys''"(mot francés), e interpretat com "mair deus liris" qui designaré la Verge Maria. Mes ne cau pas con·hóner un jòc de mots dab ua [[etimologia]]. Que's cau tanben avisar de ne'u pas mesclar dab lo petit nom [[breton]] ''Maelys''. === Hèsta === Pr'amor deu ligam popular hèit dab Senta Maria, las Mailís que son hestejadas lo 15 d'aost.</br> La hèsta de Nosta Dauna de Mailís qu'es lo 25 de març<ref>[https://web.archive.org/web/20220526084736/https://www.lectura.plus/Presse/show/?id=26LACROIX___-18960329-S-0009.pdf&query=&back=%2FPresse%2Fsearch%2F%3F%26startPage%3D8986 La Croix de la Drôme, 29 mars 1896, p.9].</ref>. == Honts == * (fr) ''Notre Dame de Maylis, Histoire et Pélerinage'' ; per [[Cesari Daugèr]] ; Laffitau et Labonne, Impr. Centrale, Aire-sur-l’Adour ; 1936 ; 190p. * (fr) [http://dzt-isto.chez-alice.fr/maylis.htm ''Histoire de N. D. de Maylis''] ; per A. Labarrère; Bordeaux ; 1864. ==Véder tanben== * [[Comunas de las Lanas]] ==Ligams extèrnes == * (fr) [http://www.abbaye-de-maylis.com/ Site de l'abadia de Mailís]. ==Nòtas== <references /> {{Sisterlinks| commons=Category:Maylis (Landes)| }} {{Portal Gasconha}} {{Comunas de| insee =40177 }} [[Categoria:Comuna de Shalòssa]] [[Categoria:Comuna de las Lanas]] [[Categoria:Comuna de Gasconha]] ju37wkws58ma2puhbj4mm34kqf81blj 2513035 2513034 2026-11-11T13:21:39Z Pdbdt 1104 /* Honts */ ligam 2513035 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Gascon}} {{infobox vila occitana |nom=Mailís |carta=oc |nom2=''Maylis'' |region=[[Aquitània Nava]] |lògo= |imatge=Maylis.jpg |descripcion=Glèisa nava de Nosta Dauna de Mailís (1868-1875) |escut= |ist={{Gasconha}} |parçan= [[Shalòssa]] Hauta |departament={{Lanas}} |arrondiment=[[Arrondiment de Dacs|Dacs]] |canton= [[Canton deu Costalat de Shalòssa|Costalat de Shalòssa]] ([[Canton de Mugron|Mugron]] avant 2015) |insee=40177 |cp=40250 |cònsol=Anne-Marie Lailheugue |mandat=2020-2026 |intercom= [[Comunautat de comunas de Tèrras de Shalòssa|CC de Tèrras de Shalòssa]] |longitud=-0.679444444444 |latitud=43.6977777778 |alt mini=43 |alt mej= |alt maxi=122 |gentilici=los mailís |km²=12.21 |}} '''Mailís'''<ref>http://www.institutoccitan.com/index.php?option=com_content&task=view&id=167&Itemid=0</ref> (en [[francés]]: ''Maylis'') qu'ei ua [[comuna francesa|comuna]] [[Gasconha|gascona]] de [[Shalòssa]], situada dens lo [[departaments franceses|departament]] de las [[Lanas (departament)|Lanas]] e la [[region francesa|region]] de [[Navèra Aquitània]], <small>ancianament d'[[Aquitània (region)|Aquitània]]</small>. == Geografia == La comuna de Mailís que's tròba dens la Hauta [[Shalòssa]], sus l'arribèra dreta deu [[Lots|Los]]. Que tòca a las comunas de [[Doasith]], [[Montaut (Lanas)|Montaut]], [[Sent Aubin (Lanas)|Sent Aubin]], [[Larbei]], [[Caupena]], [[Vergüei (Lanas)|Vergüei]], e [[Sent Cric de Shalòssa]]. Lo nòrd de la comuna qu'es traucat per l'arriu de la Guauga. [[Imatge:Map commune FR insee code 40177.png|vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre deu territòri=== {{Localizacion vila |nòrd-oèst= |nòrd=[[Sent Aubin (Lanas)|Sent Aubin]] |nòrd-èst=[[Montaut (Lanas)|Montaut]] |oèst=[[Larbei]] |vila=Mailís |èst=[[Doasith]] |sud-oèst=[[Caupena]] |sud=[[Vergüei (Lanas)|Vergüei]] |sud-èst=[[Sent Cric de Shalòssa]] }} ==Toponimia== La prononciacion qu'ei [mɛj'lis]. Las fòrmas ancianas que son ''Maylis'' en 1280, ''Mailis'', ''Mailie'', ''Maye'' en 1335 <ref name = bbf>Bénédicte Boyrie-Fénié, ''Dictionnaire toponymique des communes. Landes et Bas-Adour'', ed. Institut occitan e CAIRN, Pau, 2005, p. 149</ref>. Lo nom que vien benlhèu de ''Magilicius'', tirat deu cognomen ''Magilius'' o deu nomen ''Magilius'', dab l'evolucion prepausada per Bénédicte Boyrie-Fénié : ''*Magilicius''> ''*Mayilício''> ''*May(i)lis''> ''Maylís''; [aj] que passa a [ɛj] com dens a bona partida deu gascon<ref name = bbf/>. ==Istòria== Mailís que pareish peu permèr còp dens los textes en 1273 o 1274<ref>''Recogniciones Feodorum in Aquitania'' ; Bémont, p.42, n°107.</ref>. L’istòria civila de Mailís que’s con·hon dab la de [[Doasith]]. En efèit, avant la [[Revolucion Francesa|Revolucion]], tot lo territòri deu Mailís actuau, qu’èra de la baronia de Doasith, e la màger part d’aqueth territòri, dab lo nom de « Sauvon » o « Bòsc-Sauvon » que formava l’ua de las 4 mandas (quartièrs) de la comunautat de Doasith, qui elegèn sengles jurats.<br /> Lo nom de « Mailíes », que sembla d’aver designat meilèu la parròpia, qui èra annèxe de [[Larbei]], e despenè de la diocèsi d’[[Aira (Lanas)|Aira]].<br /> Tà formar la manda de "Bòsc-Sauvon", Mailís (o Sauvon), qu'èra aplegat dab lo vielèr de Bòsc. Aqueth quartièr de Bòsc qu’èra cobedejat dens las annadas 1950 preu maire de Caupena, qui’u volè restacar a la soa comuna<ref>L’ahar qu’es evocat dens los libes de las deliberacions deus conselhs municipaus de Mailís e Caupena enter genèr de 1947 e abriu de 1957.</ref>. Dab la creacion de la comuna en 1790, en mei deu vielèr de Bòsc, Mailís que s’agraní d’un troçòt de la parròpia de Sent Joan d’Aulèrs (Doasith), dont la maison de Crabessat, anciana caveria<ref>Arnaut Guilhem de Crebassac, cavèr (''miles''), mentavut in ''Recogniciones feodorum in Aquitania'', n°68 ; 22 octobre 1273 ou 1274 ; publicat per Charles Bémont ; p.33.</ref>. Puish, que son los quartièrs de Tomina, sus l’arriba dreta de la Guauga, e los de La Veiria e deu Teulèr, gahats sus [[Sent Aubin (Lanas)|Sent Aubin]], qui’s vienen ajustar a la comuna<ref>En 1843, segon David Chabas ; ''Villes et Villages des Landes'' ; tome II ; p.260.</ref>. La maison « La Veiria » (uei aperada Sent Germain), qu’èra l’ostau de la familha nòbla d’Abadia de Sent German, dempuish au mensh 1612, dinc a la [[Revolucion Francesa|Revolucion]]<ref>''La Paroisse de Saint-Aubin'' ; [[Raphaël Lamaignère]] ; imprimerie Bonne Presse du Midi, Vaison-la-Romaine (Vaucluse) ; 1938 ; chapitre IV.</ref>. == Economia == ==Administracion== {{ElegitDebuta |insee=40177 |Títol = Lista deus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2014]] |Fin= (2032) |Identitat= Anne-Marie Lailheugue|Partit= divèrs esquèrra |Qualitat= ensenhaira}} {{Elegit |Debuta= seteme de [[2012]] |Fin= 2014 |Identitat=Philippe Serra |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2008]] |Fin= seteme 2012 |Identitat=Sylvie Marsan |Partit= |Qualitat= assistenta familhau}} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat=André Noaillan |Partit= [[UMP]] |Qualitat= }} |- |colspan="5" align="center" bgcolor="#f3fff3" | {{bóstia desenrotlanta/debuta |títol=Seguida de la lista deus maires }} {{ElegitDebuta |Títol =}} {{Elegit |Debuta= |Fin= |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1904]] |Fin= 1911... |Identitat=Raymond Vignes |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1896]] |Fin= 1904 |Identitat=Isidore Campagne |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= ...[[1892]] |Fin= 1896 |Identitat=Fabien Dangoumau |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1876]] |Fin= 1889... |Identitat=Jean Vignes |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1874]] |Fin= 1876 |Identitat=Étienne Debic |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1871]] |Fin= 1874 |Identitat=Pierre Saint-Martin |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1871]] |Fin= 1871 |Identitat=Louis Ducamp |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1870]] |Fin= 1871 |Identitat=Léopold Saint-Martin |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1868]] |Fin= 1870 |Identitat=Pierre Saint-Martin |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1865]] |Fin= 1868 |Identitat=Vincent Candau |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1853]] |Fin= 1865 |Identitat=Étienne Debic |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1832]] |Fin= 1852 |Identitat=Jacques Despouys |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1813]] |Fin= 1831 |Identitat=Benoît Saint-Martin |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1809]] |Fin= 1812 |Identitat=Bernard Dudés |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1808]] |Fin= |Identitat=Cazaubon |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1807]] |Fin= 1808 |Identitat=Benoît Saint-Martin |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= an IX |Fin= 1806 |Identitat=Bernard Dudés |Partit= |Qualitat=maire }} {{Elegit |Debuta= an VIII |Fin= |Identitat=Benoît Saint-Martin |Partit= |Qualitat=maire provisòri }} {{Elegit |Debuta= an VI |Fin= |Identitat=Bernard Dudés |Partit= |Qualitat=agent municipau }} {{Elegit |Debuta= an IV |Fin= |Identitat=Benoît Saint-Martin |Partit= |Qualitat=agent municipau }} {{Elegit |Debuta= an III |Fin= |Identitat=Jean Despouys |Partit= |Qualitat=maire }} {{Elegit |Debuta= |Fin= |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitFin}} {{bóstia desenrotlanta/fin}} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee= 40177 |1793=231 |1800=407 |1806=469 |1821=482 |1831=504 |1836=502 |1841=489 |1846=561 |1851=570 |1856=572 |1861=512 |1866=481 |1872=431 |1876=449 |1881=451 |1886=438 |1891=436 |1896=413 |1901=440 |1906=461 |1911=467 |1921=438 |1926=419 |1931=405 |1936=369 |1946=400 |1954=359 |1962=369 |1968=369 |1975=337 |1982=329 |1990=338 |1999=330 |2004= |2005= |2006=334 |2007= |2008=334 |2009= |cassini=22396 |senscomptesdobles=1962}} ==Lòcs e monuments== * La capèra de Nosta Dauna de Mailís. Sègles XII e XIII^au ; Inscriuta Monument Istoric lo 2 de noveme de 1976<ref>[http://www.culture.gouv.fr/public/mistral/merimee_fr?ACTION=CHERCHER&FIELD_1=INSEE&VALUE_1=40177 Base Mérimée : Maylis]</ref>. Renovada de cap a 1980. * La glèisa nava de Nosta Dauna de Mailís : purmèra pèira en 1868 ; acabada en 1875. * L'abadia : Monges olivetans, dempuish lo 30 d'aost de 1948. [[Fichièr:Maÿlismonastère.JPG|thumb|200px|right|La mongia de Mailís]] [[Fichièr:ChapelleMaÿlis.JPG|thumb|200px|right|La capèra de Nosta Dauna de Mailís]] == Pelegrinatge == Cartas de 1548 o 1554<ref>Abat V.Foix ; Vieux clochers, vieilles ruines ; Tome IX (370 bis, Maylis). A. d. Lanas II F 912.</ref>, que pòrtan testimòni de çò que la gent hasèn paréisher ua devocion tà Nosta Dauna de Mailís, mes finalament briga mei que tà las autas glèisas vesias.<br /> La mencion mei anciana d'ua devocion especiau a Nosta Dauna, dab desplaçament de monde, qu'es de 1640 : "''Daubuns lòcs que son hòrt visitats de las gents deus parçans vesins,''' Mailies''', [[Sopròssa|Godòssa]], & [[Sent Genh]], per la devocion a Nosta Dauna, lo [[Aira (Lanas)|Mas]], per senta [[Quitèira]], [[Bascons]] pr'amor de Sent Aman, & quauques auts, on se cuelhen mant bonas aumoinas''."<ref>[http://dzt-isto.chez-alice.fr/evesche.htm Descripcion de l'abescat d'Aira] per [[:fr: Pierre Duval|Pierre Duval]] ; 1651, segon ua visita hèita en 1640 e 1641.</ref><br /> Aquesta descripcion que deisha pensar en practicas espontanèas. Lo vertadèr peregrinatge organizat, eth, que serà aviat en 1658. Enric de Laborde, cronicaire deu sègle XVII^au e purmèr vesin (que damora a mensh de {{unitat|2|km}} de la capèra de Mailís), qu'ac ditz clarament : "''Ce fut pour lors qu'on commença à parler de tout de bon de faire avec la grâce de Dieu une fort belle dévotion à l'église de Noustre-Dame de Meylis''"<ref>[https://dzt-isto.netlify.app/relation.htm Relation veritable...] ; Henry de Laborde</ref>. Lo màger mestierau que n'estó l'abat Hugues Dufaur vienut de [[Gondrin]] au [[diocèsi]] d'[[Aush]], aperat tad aquera mission per l'avesque d'[[Aira (Lanas)|Aira]] Monsenhor Bernard de Sariac. == Lo prenom "Mailís" == Lo nom de [[baptisme|batiòu]] femenin '''Mailís''', qu'estó balhat peu purmèr còp oficiaument en 1932. Mes qu'èra dejà emplegat com petit nom dens los mitans de la noblessa o borgesia deu parçan<ref>Mailís qu'èra lo petit nom usuau de Mailís de Gorostarzu, deu castèth de Candale a Doasith, vaduda Antoinette Gabrielle Marie Personnaz ([[Baiona]] 1908 - [[Sent Sever (Lanas)|Sent Sever]] 1997) ; o enqüèra, de Mailís de Cardaillac, vaduda au castèth de Fauron a [[Monthòrt]] de Shalòssa, e enregistrada com Marie de Cardaillac (Monthòrt 1924 - [[París]] 1978).</ref>. En 2006 en França, que vienè en 194{{au}} posicion, dab 339 atribucions<ref>RNIPP, INSEE.</ref> dab ua tropa de variantas ortograficas com ''Maylis, Maïlis, Maïlys, Mailys, Maÿlis,...''. L'escaduda d'aqueth prenom que vien màgerment deu jòc de mots suu nom ''Mailís'' descompausat en "mair"+"''lys''"(mot francés), e interpretat com "mair deus liris" qui designaré la Verge Maria. Mes ne cau pas con·hóner un jòc de mots dab ua [[etimologia]]. Que's cau tanben avisar de ne'u pas mesclar dab lo petit nom [[breton]] ''Maelys''. === Hèsta === Pr'amor deu ligam popular hèit dab Senta Maria, las Mailís que son hestejadas lo 15 d'aost.</br> La hèsta de Nosta Dauna de Mailís qu'es lo 25 de març<ref>[https://web.archive.org/web/20220526084736/https://www.lectura.plus/Presse/show/?id=26LACROIX___-18960329-S-0009.pdf&query=&back=%2FPresse%2Fsearch%2F%3F%26startPage%3D8986 La Croix de la Drôme, 29 mars 1896, p.9].</ref>. == Honts == * (fr) ''Notre Dame de Maylis, Histoire et Pélerinage'' ; per [[Cesari Daugèr]] ; Laffitau et Labonne, Impr. Centrale, Aire-sur-l’Adour ; 1936 ; 190p. * (fr) [https://dzt-isto.netlify.app/maylis.htm ''Histoire de N. D. de Maylis''] ; per A. Labarrère; Bordeaux ; 1864. ==Véder tanben== * [[Comunas de las Lanas]] ==Ligams extèrnes == * (fr) [http://www.abbaye-de-maylis.com/ Site de l'abadia de Mailís]. ==Nòtas== <references /> {{Sisterlinks| commons=Category:Maylis (Landes)| }} {{Portal Gasconha}} {{Comunas de| insee =40177 }} [[Categoria:Comuna de Shalòssa]] [[Categoria:Comuna de las Lanas]] [[Categoria:Comuna de Gasconha]] op4044413dcu5h94cuye9mm2nznewsd 2513036 2513035 2026-11-11T13:28:12Z Pdbdt 1104 /* Pelegrinatge */ ligam 2513036 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Gascon}} {{infobox vila occitana |nom=Mailís |carta=oc |nom2=''Maylis'' |region=[[Aquitània Nava]] |lògo= |imatge=Maylis.jpg |descripcion=Glèisa nava de Nosta Dauna de Mailís (1868-1875) |escut= |ist={{Gasconha}} |parçan= [[Shalòssa]] Hauta |departament={{Lanas}} |arrondiment=[[Arrondiment de Dacs|Dacs]] |canton= [[Canton deu Costalat de Shalòssa|Costalat de Shalòssa]] ([[Canton de Mugron|Mugron]] avant 2015) |insee=40177 |cp=40250 |cònsol=Anne-Marie Lailheugue |mandat=2020-2026 |intercom= [[Comunautat de comunas de Tèrras de Shalòssa|CC de Tèrras de Shalòssa]] |longitud=-0.679444444444 |latitud=43.6977777778 |alt mini=43 |alt mej= |alt maxi=122 |gentilici=los mailís |km²=12.21 |}} '''Mailís'''<ref>http://www.institutoccitan.com/index.php?option=com_content&task=view&id=167&Itemid=0</ref> (en [[francés]]: ''Maylis'') qu'ei ua [[comuna francesa|comuna]] [[Gasconha|gascona]] de [[Shalòssa]], situada dens lo [[departaments franceses|departament]] de las [[Lanas (departament)|Lanas]] e la [[region francesa|region]] de [[Navèra Aquitània]], <small>ancianament d'[[Aquitània (region)|Aquitània]]</small>. == Geografia == La comuna de Mailís que's tròba dens la Hauta [[Shalòssa]], sus l'arribèra dreta deu [[Lots|Los]]. Que tòca a las comunas de [[Doasith]], [[Montaut (Lanas)|Montaut]], [[Sent Aubin (Lanas)|Sent Aubin]], [[Larbei]], [[Caupena]], [[Vergüei (Lanas)|Vergüei]], e [[Sent Cric de Shalòssa]]. Lo nòrd de la comuna qu'es traucat per l'arriu de la Guauga. [[Imatge:Map commune FR insee code 40177.png|vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre deu territòri=== {{Localizacion vila |nòrd-oèst= |nòrd=[[Sent Aubin (Lanas)|Sent Aubin]] |nòrd-èst=[[Montaut (Lanas)|Montaut]] |oèst=[[Larbei]] |vila=Mailís |èst=[[Doasith]] |sud-oèst=[[Caupena]] |sud=[[Vergüei (Lanas)|Vergüei]] |sud-èst=[[Sent Cric de Shalòssa]] }} ==Toponimia== La prononciacion qu'ei [mɛj'lis]. Las fòrmas ancianas que son ''Maylis'' en 1280, ''Mailis'', ''Mailie'', ''Maye'' en 1335 <ref name = bbf>Bénédicte Boyrie-Fénié, ''Dictionnaire toponymique des communes. Landes et Bas-Adour'', ed. Institut occitan e CAIRN, Pau, 2005, p. 149</ref>. Lo nom que vien benlhèu de ''Magilicius'', tirat deu cognomen ''Magilius'' o deu nomen ''Magilius'', dab l'evolucion prepausada per Bénédicte Boyrie-Fénié : ''*Magilicius''> ''*Mayilício''> ''*May(i)lis''> ''Maylís''; [aj] que passa a [ɛj] com dens a bona partida deu gascon<ref name = bbf/>. ==Istòria== Mailís que pareish peu permèr còp dens los textes en 1273 o 1274<ref>''Recogniciones Feodorum in Aquitania'' ; Bémont, p.42, n°107.</ref>. L’istòria civila de Mailís que’s con·hon dab la de [[Doasith]]. En efèit, avant la [[Revolucion Francesa|Revolucion]], tot lo territòri deu Mailís actuau, qu’èra de la baronia de Doasith, e la màger part d’aqueth territòri, dab lo nom de « Sauvon » o « Bòsc-Sauvon » que formava l’ua de las 4 mandas (quartièrs) de la comunautat de Doasith, qui elegèn sengles jurats.<br /> Lo nom de « Mailíes », que sembla d’aver designat meilèu la parròpia, qui èra annèxe de [[Larbei]], e despenè de la diocèsi d’[[Aira (Lanas)|Aira]].<br /> Tà formar la manda de "Bòsc-Sauvon", Mailís (o Sauvon), qu'èra aplegat dab lo vielèr de Bòsc. Aqueth quartièr de Bòsc qu’èra cobedejat dens las annadas 1950 preu maire de Caupena, qui’u volè restacar a la soa comuna<ref>L’ahar qu’es evocat dens los libes de las deliberacions deus conselhs municipaus de Mailís e Caupena enter genèr de 1947 e abriu de 1957.</ref>. Dab la creacion de la comuna en 1790, en mei deu vielèr de Bòsc, Mailís que s’agraní d’un troçòt de la parròpia de Sent Joan d’Aulèrs (Doasith), dont la maison de Crabessat, anciana caveria<ref>Arnaut Guilhem de Crebassac, cavèr (''miles''), mentavut in ''Recogniciones feodorum in Aquitania'', n°68 ; 22 octobre 1273 ou 1274 ; publicat per Charles Bémont ; p.33.</ref>. Puish, que son los quartièrs de Tomina, sus l’arriba dreta de la Guauga, e los de La Veiria e deu Teulèr, gahats sus [[Sent Aubin (Lanas)|Sent Aubin]], qui’s vienen ajustar a la comuna<ref>En 1843, segon David Chabas ; ''Villes et Villages des Landes'' ; tome II ; p.260.</ref>. La maison « La Veiria » (uei aperada Sent Germain), qu’èra l’ostau de la familha nòbla d’Abadia de Sent German, dempuish au mensh 1612, dinc a la [[Revolucion Francesa|Revolucion]]<ref>''La Paroisse de Saint-Aubin'' ; [[Raphaël Lamaignère]] ; imprimerie Bonne Presse du Midi, Vaison-la-Romaine (Vaucluse) ; 1938 ; chapitre IV.</ref>. == Economia == ==Administracion== {{ElegitDebuta |insee=40177 |Títol = Lista deus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2014]] |Fin= (2032) |Identitat= Anne-Marie Lailheugue|Partit= divèrs esquèrra |Qualitat= ensenhaira}} {{Elegit |Debuta= seteme de [[2012]] |Fin= 2014 |Identitat=Philippe Serra |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2008]] |Fin= seteme 2012 |Identitat=Sylvie Marsan |Partit= |Qualitat= assistenta familhau}} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat=André Noaillan |Partit= [[UMP]] |Qualitat= }} |- |colspan="5" align="center" bgcolor="#f3fff3" | {{bóstia desenrotlanta/debuta |títol=Seguida de la lista deus maires }} {{ElegitDebuta |Títol =}} {{Elegit |Debuta= |Fin= |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1904]] |Fin= 1911... |Identitat=Raymond Vignes |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1896]] |Fin= 1904 |Identitat=Isidore Campagne |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= ...[[1892]] |Fin= 1896 |Identitat=Fabien Dangoumau |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1876]] |Fin= 1889... |Identitat=Jean Vignes |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1874]] |Fin= 1876 |Identitat=Étienne Debic |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1871]] |Fin= 1874 |Identitat=Pierre Saint-Martin |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1871]] |Fin= 1871 |Identitat=Louis Ducamp |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1870]] |Fin= 1871 |Identitat=Léopold Saint-Martin |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1868]] |Fin= 1870 |Identitat=Pierre Saint-Martin |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1865]] |Fin= 1868 |Identitat=Vincent Candau |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1853]] |Fin= 1865 |Identitat=Étienne Debic |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1832]] |Fin= 1852 |Identitat=Jacques Despouys |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1813]] |Fin= 1831 |Identitat=Benoît Saint-Martin |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1809]] |Fin= 1812 |Identitat=Bernard Dudés |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1808]] |Fin= |Identitat=Cazaubon |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1807]] |Fin= 1808 |Identitat=Benoît Saint-Martin |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= an IX |Fin= 1806 |Identitat=Bernard Dudés |Partit= |Qualitat=maire }} {{Elegit |Debuta= an VIII |Fin= |Identitat=Benoît Saint-Martin |Partit= |Qualitat=maire provisòri }} {{Elegit |Debuta= an VI |Fin= |Identitat=Bernard Dudés |Partit= |Qualitat=agent municipau }} {{Elegit |Debuta= an IV |Fin= |Identitat=Benoît Saint-Martin |Partit= |Qualitat=agent municipau }} {{Elegit |Debuta= an III |Fin= |Identitat=Jean Despouys |Partit= |Qualitat=maire }} {{Elegit |Debuta= |Fin= |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitFin}} {{bóstia desenrotlanta/fin}} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee= 40177 |1793=231 |1800=407 |1806=469 |1821=482 |1831=504 |1836=502 |1841=489 |1846=561 |1851=570 |1856=572 |1861=512 |1866=481 |1872=431 |1876=449 |1881=451 |1886=438 |1891=436 |1896=413 |1901=440 |1906=461 |1911=467 |1921=438 |1926=419 |1931=405 |1936=369 |1946=400 |1954=359 |1962=369 |1968=369 |1975=337 |1982=329 |1990=338 |1999=330 |2004= |2005= |2006=334 |2007= |2008=334 |2009= |cassini=22396 |senscomptesdobles=1962}} ==Lòcs e monuments== * La capèra de Nosta Dauna de Mailís. Sègles XII e XIII^au ; Inscriuta Monument Istoric lo 2 de noveme de 1976<ref>[http://www.culture.gouv.fr/public/mistral/merimee_fr?ACTION=CHERCHER&FIELD_1=INSEE&VALUE_1=40177 Base Mérimée : Maylis]</ref>. Renovada de cap a 1980. * La glèisa nava de Nosta Dauna de Mailís : purmèra pèira en 1868 ; acabada en 1875. * L'abadia : Monges olivetans, dempuish lo 30 d'aost de 1948. [[Fichièr:Maÿlismonastère.JPG|thumb|200px|right|La mongia de Mailís]] [[Fichièr:ChapelleMaÿlis.JPG|thumb|200px|right|La capèra de Nosta Dauna de Mailís]] == Pelegrinatge == Cartas de 1548 o 1554<ref>Abat V.Foix ; Vieux clochers, vieilles ruines ; Tome IX (370 bis, Maylis). A. d. Lanas II F 912.</ref>, que pòrtan testimòni de çò que la gent hasèn paréisher ua devocion tà Nosta Dauna de Mailís, mes finalament briga mei que tà las autas glèisas vesias.<br /> La mencion mei anciana d'ua devocion especiau a Nosta Dauna, dab desplaçament de monde, qu'es de 1640 : "''Daubuns lòcs que son hòrt visitats de las gents deus parçans vesins,''' Mailies''', [[Sopròssa|Godòssa]], & [[Sent Genh]], per la devocion a Nosta Dauna, lo [[Aira (Lanas)|Mas]], per senta [[Quitèira]], [[Bascons]] pr'amor de Sent Aman, & quauques auts, on se cuelhen mant bonas aumoinas''."<ref>[https://dzt-isto.netlify.app/evesche.htm Descripcion de l'abescat d'Aira] per [[:fr: Pierre Duval|Pierre Duval]] ; 1651, segon ua visita hèita en 1640 e 1641.</ref><br /> Aquesta descripcion que deisha pensar en practicas espontanèas. Lo vertadèr peregrinatge organizat, eth, que serà aviat en 1658. Enric de Laborde, cronicaire deu sègle XVII^au e purmèr vesin (que damora a mensh de {{unitat|2|km}} de la capèra de Mailís), qu'ac ditz clarament : "''Ce fut pour lors qu'on commença à parler de tout de bon de faire avec la grâce de Dieu une fort belle dévotion à l'église de Noustre-Dame de Meylis''"<ref>[https://dzt-isto.netlify.app/relation.htm Relation veritable...] ; Henry de Laborde</ref>. Lo màger mestierau que n'estó l'abat Hugues Dufaur vienut de [[Gondrin]] au [[diocèsi]] d'[[Aush]], aperat tad aquera mission per l'avesque d'[[Aira (Lanas)|Aira]] Monsenhor Bernard de Sariac. == Lo prenom "Mailís" == Lo nom de [[baptisme|batiòu]] femenin '''Mailís''', qu'estó balhat peu purmèr còp oficiaument en 1932. Mes qu'èra dejà emplegat com petit nom dens los mitans de la noblessa o borgesia deu parçan<ref>Mailís qu'èra lo petit nom usuau de Mailís de Gorostarzu, deu castèth de Candale a Doasith, vaduda Antoinette Gabrielle Marie Personnaz ([[Baiona]] 1908 - [[Sent Sever (Lanas)|Sent Sever]] 1997) ; o enqüèra, de Mailís de Cardaillac, vaduda au castèth de Fauron a [[Monthòrt]] de Shalòssa, e enregistrada com Marie de Cardaillac (Monthòrt 1924 - [[París]] 1978).</ref>. En 2006 en França, que vienè en 194{{au}} posicion, dab 339 atribucions<ref>RNIPP, INSEE.</ref> dab ua tropa de variantas ortograficas com ''Maylis, Maïlis, Maïlys, Mailys, Maÿlis,...''. L'escaduda d'aqueth prenom que vien màgerment deu jòc de mots suu nom ''Mailís'' descompausat en "mair"+"''lys''"(mot francés), e interpretat com "mair deus liris" qui designaré la Verge Maria. Mes ne cau pas con·hóner un jòc de mots dab ua [[etimologia]]. Que's cau tanben avisar de ne'u pas mesclar dab lo petit nom [[breton]] ''Maelys''. === Hèsta === Pr'amor deu ligam popular hèit dab Senta Maria, las Mailís que son hestejadas lo 15 d'aost.</br> La hèsta de Nosta Dauna de Mailís qu'es lo 25 de març<ref>[https://web.archive.org/web/20220526084736/https://www.lectura.plus/Presse/show/?id=26LACROIX___-18960329-S-0009.pdf&query=&back=%2FPresse%2Fsearch%2F%3F%26startPage%3D8986 La Croix de la Drôme, 29 mars 1896, p.9].</ref>. == Honts == * (fr) ''Notre Dame de Maylis, Histoire et Pélerinage'' ; per [[Cesari Daugèr]] ; Laffitau et Labonne, Impr. Centrale, Aire-sur-l’Adour ; 1936 ; 190p. * (fr) [https://dzt-isto.netlify.app/maylis.htm ''Histoire de N. D. de Maylis''] ; per A. Labarrère; Bordeaux ; 1864. ==Véder tanben== * [[Comunas de las Lanas]] ==Ligams extèrnes == * (fr) [http://www.abbaye-de-maylis.com/ Site de l'abadia de Mailís]. ==Nòtas== <references /> {{Sisterlinks| commons=Category:Maylis (Landes)| }} {{Portal Gasconha}} {{Comunas de| insee =40177 }} [[Categoria:Comuna de Shalòssa]] [[Categoria:Comuna de las Lanas]] [[Categoria:Comuna de Gasconha]] hhwjsuir1s9ys4q982sbiuyzb2uwu74 0 43231 2513058 2296189 2026-11-11T14:51:14Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 2513058 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Gascon}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Monget | nom2 = ''Monget'' | imatge = Glèisa_Monget.jpg | descripcion = La glèisa de Sent Jacme de Monget. | lògo = | escut = | escais = | ist = {{Gasconha}} | parçan = {{Shalòssa}} | region = [[Navèra Aquitània]] | departament = {{Lanas}} | arrondiment = [[Arrondiment deu Mont|Lo Mont]] | canton = Shalòssa Tursan ([[Canton de Hagetmau|Hagetmau]] avant 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas de Shalòssa Tursan|CC de Shalòssa Tursan]] (2017 ---->) | insee = 40189 | cp = 40700 | cònsol = Christian Guichené | mandat = [[2020]]-[[2026]] | gentilici = | latitud = 43.5672 | longitud = -0.519444444444 | alt mini = 70 | alt mej = | alt maxi = 170 | ectaras = 564 | km² = 5.64 |}} '''Monget''' (en [[francés]] tanplan com en [[occitan]]) qu'ei ua [[comuna francesa|comuna]] [[Gasconha|gascona]] de [[Shalòssa]] situada dens lo [[departaments franceses|departament]] de las [[Lanas (departament)|Lanas]] e la [[regions francesas|region]] de [[Navèra Aquitània]], <small>ancianament d'[[Aquitània (region)|Aquitània]]</small>. == Geografia == [[Imatge:Map commune FR insee code 40189.png|vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.]] {{Localizacion vila | nòrd-oèst = [[Pèira (Lanas)|Pèira]] | nòrd = [[Mant]] | nòrd-èst = [[Malaussana]] | oèst = [[Sent Medard (Bearn)|Sent Medard]] | vila = Monget | èst = [[Montagut (Bearn)|Montagut]] | sud-oèst = [[Castèida e Candau]] | sud = [[Arget]] | sud-èst = }} Lo vilatge de Monget que's tròba sus un tuc entornejat per lo [[Lui de França]] au nòrd e per l'arriu de la Rança au sud. L'arriu deu Horquet, afluent de la Rança, que hè lo limit enter Monget et [[Arget]]. ==Toponimia== La prononciacion qu'ei [mun'jet]. Las fòrmas ancianas que son ''Mondieto'', en latin, en 1275, ''Monget'' (mapa de 1638) <ref name = bbf>Bénédicte Boyrie-Fénié, ''Dictionnaire toponymique des communes. Landes et Bas-Adour'', ed. Institut occitan e CAIRN, Pau, 2005, p. 157</ref>. Lo nom qu'ei escur. Un derivat de ''monge'', deu latin ''monachu'', qu'ei possible, mès que's tròba meilèu dens los microtoponimes. Bénédicte Boyrie-Fénié que prepausa un collectiu vegetau en ''-et'' (deu latin ''-etu'') deu gascon ''monge'', « petit pòr sauvatge, asfodèu » <ref name = bbf/>. == Istòria == {{...}} == Administracion == {{ElegitDebuta|insee= 40189 |Títol= Lista deus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2014]] |Fin= (2026)|Identitat= Christian Guichené|Partit= divèrs esquèrra |Qualitat= Intervenent prevencion deus risques professionaus}} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= 2014 |Identitat= Jean-Rémy Feyte|Partit= shens |Qualitat= agent comerciau}} {{Elegit |Debuta= [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= Patrick Ambroise|Partit= shens |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 2001 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} == Demografia == {{Demografia |insee= 40189 |1793=245 |1800=275 |1806=325 |1821=344 |1831=376 |1836=359 |1841=337 |1846=350 |1851=375 |1856=349 |1861=307 |1866=302 |1872=275 |1876=299 |1881=284 |1886=261 |1891=240 |1896=239 |1901=233 |1906=234 |1911=222 |1921=174 |1926=161 |1931=166 |1936=164 |1946=150 |1954=160 |1962=145 |1968=133 |1975=100 |1982=94 |1990=102 |1999=87 |2004= |2005= |2006=72 |2007=75 |2008= |2009= |cassini=22938 |senscomptesdobles=1962}} ==Lòcs e monuments== ==Personalitats ligadas dab la comuna== == Bibliografia == (fr) [https://web.archive.org/web/20120316195640/http://dzt-isto.chez-alice.fr/monget.htm Petite histoire de Monget], per l'Abat [[Raphaël Lamaignère]]; 1930. ==Véder tanben== {{Sisterlinks| commons=Category:Monget| }} * [[Comunas de las Lanas]] ==Ligams extèrnes== * [https://web.archive.org/web/20110305192809/https://www.chalossetursan.fr/ Comunautat de comunas de Shalòssa Tursan] ==Nòtas== <references/> {{Portal Gasconha}} {{Comunas de las Lanas}} [[Categoria:Comuna de Shalòssa]] [[Categoria:Comuna de las Lanas]] [[Categoria:Lanas]] [[Categoria:Comuna de Gasconha]] 92zjyizy7j21wfv9tnzis3w8ur3gpi9 0 43233 2513063 2508452 2026-11-11T14:58:33Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 2513063 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Gascon}} {{omon|Mont Aut (omonimia)}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Montaut | nom2 = ''Montaut'' | imatge = Eglise Saint-Pierre de Brocas à Montaut.jpg | descripcion = La glèisa de Sent Pèir de Brocars. | lògo = | escut = Blason Montaut.svg | region = [[Navèra Aquitània]] | ist = {{Gasconha}} | parçan = [[Shalòssa]] Hauta | departament = {{Lanas}} | arrondiment = [[Arrondiment deu Mont|Lo Mont]] | canton = Shalòssa Tursan ([[Canton de Sent Sever|Sent Sever]] avant 2015) | insee = 40191 | cp = 40500 | cònsol = Anne-Marie Larrère | mandat = [[2020]]-[[2026]] | intercom = [[Comunautat de comunas de Shalòssa Tursan|CC de Shalòssa Tursan]] (2017 ---->) | latitud = 43.7416666667 | longitud = -0.655 | alt mini = 25 | alt mej = | alt maxi = 121 | ectaras = 1488 | gentilici = Los Montautons | km² = 14.88 | sitweb = https://www.montaut.org/ |}} ''Mont Aut''<ref>http://www.institutoccitan.com/index.php?option=com_content&task=view&id=167&Itemid=0</ref> o meilèu '''Montaut''' (en [[francés]] ''Montaut'') qu'ei ua [[comuna francesa|comuna]] [[Gasconha|gascona]] de [[Shalòssa]] situada dens lo [[departaments franceses|departament]] de las [[Lanas (departament)|Lanas]] e la [[regions francesas|region]] de [[Navèra Aquitània]], <small>ancianament d'[[Aquitània (region)|Aquitània]]</small>. == Geografia == Montaut que's tròba en [[Shalòssa]] sus l'arribèra esquèrra deu [[Gabàs]], enter los caplòcs de canton que son [[Sent Sever (Lanas)|Sent Sever]] e [[Mugron]]. Que tòca las comunas de [[Banòs]], Sent Sever, [[Toloseta]], [[Hauriet]], [[Sent Aubin (Lanas)|Sent Aubin]], [[Mailís]] e [[Doasith]]. Au Nòrd, lo Gabàs que hè lo limit dab Sent Sever e Toloseta, e au mijorn, la Guauga (afluent deu [[Lots|Los]]), que hè un tròç deu limit dab Mailís. [[Imatge:Map commune FR insee code 40191.png|vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre deu territòri=== {{Localizacion vila | nòrd-oèst = | nòrd = [[Toloseta]] | nòrd-èst = [[Sent Sever (Lanas)|Sent Sever]] | oèst = [[Hauriet]] | vila = Montaut | èst = [[Banòs]] | sud-oèst = [[Sent Aubin (Lanas)|Sent Aubin]] | sud = [[Mailís]] | sud-èst = [[Doasith]] }} ==Toponimia== La prononciacion qu'ei [mun'tawt]. Las fòrmas ancianas que son '' de Montealto'', en latin, en 1265, ''Mõtaut'' (mapa de 1638), ''Montault'' (mapas de 1651 e deu començament deu sègle XVIII), ''Montaut'' (mapa de 1714) <ref name = bbf>Bénédicte Boyrie-Fénié, ''Dictionnaire toponymique des communes. Landes et Bas-Adour'', ed. Institut occitan e CAIRN, Pau, 2005, p. 158-159</ref>. Lo nom que vien de ''mont'', deu latin ''mons'', ''montem'' (ací au sens de « turon, tuc ») e de l'adjectiu ''haut'', deu latin ''altus'', per indicar que l'accès ei mauaisit. Segon Astor, ''mont'' pòt designar las tors d'un castèth (dens aqueth cas que serén las tors deu castèth d'Arcet (nom francés) <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 473</ref>{{,}}<ref name = bbf/>. == Istòria == En [[1813]], lo quartier d'Arcet, destacat de la comuna d'"Arcet e [[Banòs]]", qu'es restacat a Montaut, dinc a 1825, on torna estar aplegat a Banòs. Finalament, qu'es l'ordonança deu rei [[Carles X de França|Carles X]] deu 7 de mai de 1828 qui balha definitivament Arcet a la comuna de Montaut<ref>Francis Marsan; ''Conflit avec nos voisins de Banos'', in La gazette de Montaut; décembre 1980; pp. 39-44.</ref>. === Puntas de Montaut === Lo gisament paleolitic superior descobèrt dens las [[peirèra]]s d'Arcet en 1889 per Felix Mascaraux, que balhà [[silex|pèirahuecs]] talhadas, puntas foliacèas a lasquaus e don lo nom de "Puntas de Montaut". == Economia == ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee=40191 |Títol= Lista deus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= mai de [[2020]] |Fin= (2032)|Identitat=Anne-Marie Larrère |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2008]] |Fin= 2020 |Identitat=Dauna Claude Boisseau Deschouarts|Partit= |Qualitat= retirada de quadra de direccion}} {{Elegit |Debuta=març de [[1989]] |Fin= 2008 |Identitat=Gérard Labadie |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta=març de [[1983]] |Fin= 1989 |Identitat=Roger Dupouy |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 1983|Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee=40191 |1793=1148 |1800=865 |1806=1060 |1821=1372 |1831=1407 |1836=1301 |1841=1180 |1846=1227 |1851=1205 |1856=1228 |1861=1135 |1866=1107 |1872=1062 |1876=1050 |1881=1104 |1886=1033 |1891=1035 |1896=1219 |1901=956 |1906=964 |1911=962 |1921=909 |1926=856 |1931=819 |1936=812 |1946=811 |1954=758 |1962=794 |1968=766 |1975=704 |1982=556 |1990=592 |1999=602 |2004= |2005= |2006=567 |2007=562 |2008= |2009= |cassini=23126 |senscomptesdobles=1962}} ==Lòcs e monuments== * La glèisa de Sent Pèir de Brocars. * La glèisa de Senta Catalina de Montaut. <gallery> Montaut_Landes.JPG|Vista de Montaut e de sa glèisa de Senta Catalina. Eglise_Sainte-Catherine_de_Montaut.jpg|La glèisa de Senta Catalina de Montaut. Façade_sud_de_l'église_Sainte-Catherine_de_Montaut.jpg|Façada Sud, la capèra e la sacristia. L'autel_de_la_chapelle_de_la_Vierge_-_église_Sainte-Catherine_de_Montaut.jpg|Retaule de la capèra de Senta Catalina. Vue_transversale.jpg|Vista transversau de Senta Catalina. Retombées_d'ogives_avec_voute_en_brique_et_en_pierre.jpg|Retombadas d'ogivas a Senta Catalina. Eglise_Saint-Pierre_de_Brocas_(10)_Portail_de_la_nef.jpg|Portau de la nau de Sent Pèir de Brocars. Eglise_Saint-Pierre_de_Brocas_(7)_-_Portail_monumental.jpg|Portau d'estile roman antic, a Sent Pèir. Eglise_Saint-Pierre_de_Brocas_(6)_Portail_du_collatéral.jpg|Portau deu collaterau. Fontaine_St_Vincent_Montaut.JPG|Lavadèr de Sent Vincenç, dens lo quartier d'Arcet. </gallery> {{messatge galariá}} ==Personalitats ligadas a la comuna== * Gaston Léon, dit « lo comte Léon », arrèr-hilh de [[Napoleon Bonaparte|Napoleon 1èr]] e venedor de diccionaris, que s'es mort a Montaut en [[1937]]<ref>{{Lien web|langue=|titre=A Montaut, le comte Gaston Léon petit-fils de Napoléon 1er|url=http://expressionsdici.com/crbst_47.html|site=Expressions d'ici Landes - Pays Basque - Béarn|date=|consulté le=3 avril 2016}}</ref>. Qu'èra lo hilh de Charles Léon e Françoise Jonet. Aqueth Charles Léon qu'estó lo permèr hilh naturau deu Napoleon Bonaparte dab Catherine Éléonore Denuelle de la Plaigne. ==Véser tanben== ==Ligams externes== * (fr) [http://www.montaut.org/ Site oficiau] * (fr) [https://web.archive.org/web/20090605202453/http://dzt-isto.chez-alice.fr/brocas.htm L'église de Brocas], per [[Raphaël Lamaignère|R. Lamaignère]]; 1943. * (fr) [http://www.archeolandes.com/documents/montaut.pdf Le Périgordien supérieur et l'Azilien d'Arcet à Montaut], per J.-C. Merlet ; 1996. [[Fichièr:Montaut-Église de Brocas.jpg|thumb|left|Glèisa de Brocars (Montaut)]] [[Fichièr:Montaut 2.JPG|thumb|left|Arenas de Montaut]] ==Nòtas== <references /> {{Sisterlinks| commons=Category:Montaut (Landes)|Mont Aut| }} {{Portal Gasconha}} {{Comunas de las Lanas}} [[Categoria:Comuna de las Lanas]] [[Categoria:Comuna de Shalòssa]] ticiqz2cgyd73dr8iqmygh7sf8koc4g 0 46867 2513103 2512901 2026-11-11T21:05:50Z Alaric 506 44932 còssol 2026, perimètre del territòri, toponimia, etc 2513103 wikitext text/x-wiki {{Dialecte Lemosin}} {{Omon|La Noalha (omonimia)}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = La Noalha | nom2 = ''La Nouaille'' | imatge = La_Nouaille_-_Mairie_et_Monument_aux_Morts.JPG | descripcion = La mairariá e lo monument aus mòrts. | lògo = | escut = | escais = | parçan = | ist = {{Lemosin}} </br> {{Marcha}} | region = [[Novela Aquitània]] | arrondiment = [[Arrondiment dau Buçon|Au Buçon]] | canton = [[Canton de Falatin|Falatin]] ([[canton de Genciòus e Pijairòu|Genciòus e Pijairòu]] davant 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas de Cruesa Grand Sud|CC de Cruesa Grand Sud]] | insee = 23144 | cp = 23500 | cònsol = Nadine Ravet | mandat = [[2026]]-[[2032]] | latitud = 45.8475 | longitud = 2.06555555556 | alt mej = | alt mini = 576 | alt maxi = 846 | km² = 48.12 | gentilici = lòs noalhauds |}} '''La Noalha''' (''La Nouaille'' en [[francés]]) es una [[comuna]] [[Occitània|occitana]] de [[Marcha]], en [[Lemosin (Occitània)|Lemosin]], situada dins lo [[departament francés|departament]] de [[Cruesa (departament)|Cruesa]] e la [[region francesa|region]] de [[Novela Aquitània]], <small>ancianament de [[Lemosin (region)|Lemosin]]</small>. ==Geografia== {{...}} [[Imatge:Map commune FR insee code 23144.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre dau territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = La Noalha | nòrd = [[Valièra]] | nòrd-èst = [[Sent Quentin (Cruesa)|Sent Quentin]] | èst = | sud-èst = [[Juòus]] | sud = | sud-oèst = [[Genciòus e Pijairòu]] | oèst = [[Sent Marc a Lobaud]] | nòrd-oèst = [[Sant Ariei la Montanha|Sent Iriés la Montanha]] }} <div style="position: relative; float:left; 450px; line-height:80%; width:35em;"> [[Fichièr:Blank map.svg|400px|left|Distanças e posicion relativa]] {{Image label|x=0.490|y=0.495|scale=400|text=[[Fichièr:Map pointer black.svg|20px|La Noalha]] '''La Noalha'''}} {{Image label|x=0.319665140135|y=0.265375009841|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 230 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Sant Ariei la Montanha]] <br/>(5,3 km)}}}} {{Image label|x=0.20631235115|y=0.492043432155|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 134 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Sent Marc a Lobaud]] <br/>(5,4 km)}}}} {{Image label|x=0.772633829198|y=0.744860126184|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 171 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Juòus]] <br/>(6,0 km)}}}} {{Image label|x=0.375178635885|y=0.112496730052|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|8px|Comuna amb 756 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Valièra]] <br/>(7,1 km)}}}} {{Image label|x=0.926282708427|y=0.391767030512|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 354 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Sent Quentin (Cruesa)|Sent Quentin]] <br/>(7,3 km)}}}} {{Image label|x=0.526161720911|y=0.948776156226|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 376 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Genciòus e Pijairòu]] <br/>(7,5 km)}}}} </div><br clear=left> ==Toponimia== ''La Noalha'' deriva de ''novalia'', « tèrras èrmas desboijadas i a pas gaire »<ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', reedicion Librairie Guénégaud, 1984, p. 491, a ''Neaux''</ref>.</br> La prononciacion es / lo nou'aio /. Las fòrmas ancianas son ''Noala'' en 1106, ''La Noailla'' au segle XII, ''de Nobilia'' en 1157, etc (latinizacions erronèas), ''La Noalha'' au segle XIV, etc. Ven dau latin ''novalia'', terras novelament desboijadas o achenadas, boijas <ref>Yves Lavalade, ''Dictionnaire des communes de la Creuse'', ed. la Geste, 2022, p. 145</ref>. == Istòria == {{...}} == Administracion == ===Lista daus maires=== {{ElegitDebuta|insee=23144 |Títol= Lista daus maires successius}} {{Elegit |Debuta= [[2020]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat= Nadine Ravet |Partit= |Qualitat= retirada foncion publica }} {{Elegit |Debuta= [[2005]] |Fin= [[2020]] |Identitat=Jacques Georget|Partit= divers dreita |Qualitat= chap d'entrepresa }} {{Elegit |Debuta= març [[1971]] |Fin= 2005 |Identitat=Pierre Gourdy |Partit= [[UMP]] |Qualitat= conselhier generau (1994-2005)}} {{Elegit |Debuta= |Fin= 1971 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ===Intercomunalitat=== == Demografia == {{Demografia |insee=23144 |1793=1619 |1800=1610 |1806=1733 |1821=1763 |1831=1697 |1836=1440 |1841=1449 |1846=1509 |1851=1486 |1856=1463 |1861=1480 |1866=1438 |1872=1283 |1876=1361 |1881=1316 |1886=1393 |1891=1498 |1896=1455 |1901=1322 |1906=1327 |1911=1265 |1921=1058 |1926=1012 |1931=860 |1936=787 |1946=787 |1954=587 |1962=478 |1968=401 |1975=379 |1982=329 |1990=264 |1999=248 |2005=254 |senscomptesdobles= 1962}} * En {{popfr23|0}} la populacion èra de {{popfr23|144}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|144}}/48.12) round 2}}}} ab/km². ==Luecs e monuments== * L'egleisa Sent Pèir-Sent Paul fuguet classada [[monument istoric en França|Monument istoric]] en 1923. * Lo Domeni de ''Baniseta'' (en francés) es situat a La Noalha. Lo domeni es inscrit sus l'Inventari suplementari dels [[Monument istoric en França|Monuments istorics]] en 1992. <gallery> La_Nouaille_-_Eglise_Saint-Pierre-Saint-Paul_-2.JPG|Clochier-tor de l'egleisa Sent Peire Sent Pau. Domaine_de_Banizette_02.JPG|Domeni de ''Baniseta''. La_Nouaille_Carte_postale_10.jpg|Rota de Genciòus vers 1920. La_Nouaille_Carte_postale_11.jpg|Charriera màger vers 1920. La_Nouaille_Carte_postale_13.jpg La_Nouaille_Carte_postale_15.jpg La_Nouaille_Carte_postale_17.jpg|Plaça de la mairaria. La_Nouaille_Carte_postale_18.jpg|L'egleisa. </gallery> {{messatge galariá}} ==Personalitats liadas a la comuna== ==Veire tanben== * [[Comunas de Cruesa]] ==Liams externes== ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Multibendèl | Portal Lemosin | Portal Occitània | Portal Cruesa | Portal Comunas de França }} {{Comunas de Cruesa}} [[Categoria:Comuna de Cruesa]] [[Categoria:Comuna de Lemosin (Occitània)]] n8ukak9pjn8enxw9atn5xs2t3kqgd6x 2513116 2513103 2026-11-12T06:25:04Z Alaric 506 44932 /* Toponimia */ 2513116 wikitext text/x-wiki {{Dialecte Lemosin}} {{Omon|La Noalha (omonimia)}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = La Noalha | nom2 = ''La Nouaille'' | imatge = La_Nouaille_-_Mairie_et_Monument_aux_Morts.JPG | descripcion = La mairariá e lo monument aus mòrts. | lògo = | escut = | escais = | parçan = | ist = {{Lemosin}} </br> {{Marcha}} | region = [[Novela Aquitània]] | arrondiment = [[Arrondiment dau Buçon|Au Buçon]] | canton = [[Canton de Falatin|Falatin]] ([[canton de Genciòus e Pijairòu|Genciòus e Pijairòu]] davant 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas de Cruesa Grand Sud|CC de Cruesa Grand Sud]] | insee = 23144 | cp = 23500 | cònsol = Nadine Ravet | mandat = [[2026]]-[[2032]] | latitud = 45.8475 | longitud = 2.06555555556 | alt mej = | alt mini = 576 | alt maxi = 846 | km² = 48.12 | gentilici = lòs noalhauds |}} '''La Noalha''' (''La Nouaille'' en [[francés]]) es una [[comuna]] [[Occitània|occitana]] de [[Marcha]], en [[Lemosin (Occitània)|Lemosin]], situada dins lo [[departament francés|departament]] de [[Cruesa (departament)|Cruesa]] e la [[region francesa|region]] de [[Novela Aquitània]], <small>ancianament de [[Lemosin (region)|Lemosin]]</small>. ==Geografia== {{...}} [[Imatge:Map commune FR insee code 23144.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre dau territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = La Noalha | nòrd = [[Valièra]] | nòrd-èst = [[Sent Quentin (Cruesa)|Sent Quentin]] | èst = | sud-èst = [[Juòus]] | sud = | sud-oèst = [[Genciòus e Pijairòu]] | oèst = [[Sent Marc a Lobaud]] | nòrd-oèst = [[Sant Ariei la Montanha|Sent Iriés la Montanha]] }} <div style="position: relative; float:left; 450px; line-height:80%; width:35em;"> [[Fichièr:Blank map.svg|400px|left|Distanças e posicion relativa]] {{Image label|x=0.490|y=0.495|scale=400|text=[[Fichièr:Map pointer black.svg|20px|La Noalha]] '''La Noalha'''}} {{Image label|x=0.319665140135|y=0.265375009841|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 230 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Sant Ariei la Montanha]] <br/>(5,3 km)}}}} {{Image label|x=0.20631235115|y=0.492043432155|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 134 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Sent Marc a Lobaud]] <br/>(5,4 km)}}}} {{Image label|x=0.772633829198|y=0.744860126184|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 171 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Juòus]] <br/>(6,0 km)}}}} {{Image label|x=0.375178635885|y=0.112496730052|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|8px|Comuna amb 756 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Valièra]] <br/>(7,1 km)}}}} {{Image label|x=0.926282708427|y=0.391767030512|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 354 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Sent Quentin (Cruesa)|Sent Quentin]] <br/>(7,3 km)}}}} {{Image label|x=0.526161720911|y=0.948776156226|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 376 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Genciòus e Pijairòu]] <br/>(7,5 km)}}}} </div><br clear=left> ==Toponimia== Segon [[Albèrt Dauzat|Dauzat]] e Rostaing, ''La Noalha'' deriva de ''novalia'', « tèrras èrmas desboijadas i a pas gaire »<ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', reedicion Librairie Guénégaud, 1984, p. 491, a ''Neaux''</ref>.</br> La prononciacion es / lo nou'aio /. Las fòrmas ancianas son ''Noala'' en 1106, ''La Noailla'' au segle XII, ''de Nobilia'' en 1157, etc (latinizacions erronèas), ''La Noalha'' au segle XIV, etc. Segon Ives Lavalada, ven dau latin ''novalia'', terras novelament desboijadas o achenadas, boijas <ref>Yves Lavalade, ''Dictionnaire des communes de la Creuse'', ed. la Geste, 2022, p. 145</ref>. I a donc una ambiguïtat dins l'explicacion de Lavalada, presenta dins lo latin (sens de restadis = garait, frachiva, tèrra pausada). == Istòria == {{...}} == Administracion == ===Lista daus maires=== {{ElegitDebuta|insee=23144 |Títol= Lista daus maires successius}} {{Elegit |Debuta= [[2020]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat= Nadine Ravet |Partit= |Qualitat= retirada foncion publica }} {{Elegit |Debuta= [[2005]] |Fin= [[2020]] |Identitat=Jacques Georget|Partit= divers dreita |Qualitat= chap d'entrepresa }} {{Elegit |Debuta= març [[1971]] |Fin= 2005 |Identitat=Pierre Gourdy |Partit= [[UMP]] |Qualitat= conselhier generau (1994-2005)}} {{Elegit |Debuta= |Fin= 1971 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ===Intercomunalitat=== == Demografia == {{Demografia |insee=23144 |1793=1619 |1800=1610 |1806=1733 |1821=1763 |1831=1697 |1836=1440 |1841=1449 |1846=1509 |1851=1486 |1856=1463 |1861=1480 |1866=1438 |1872=1283 |1876=1361 |1881=1316 |1886=1393 |1891=1498 |1896=1455 |1901=1322 |1906=1327 |1911=1265 |1921=1058 |1926=1012 |1931=860 |1936=787 |1946=787 |1954=587 |1962=478 |1968=401 |1975=379 |1982=329 |1990=264 |1999=248 |2005=254 |senscomptesdobles= 1962}} * En {{popfr23|0}} la populacion èra de {{popfr23|144}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|144}}/48.12) round 2}}}} ab/km². ==Luecs e monuments== * L'egleisa Sent Pèir-Sent Paul fuguet classada [[monument istoric en França|Monument istoric]] en 1923. * Lo Domeni de ''Baniseta'' (en francés) es situat a La Noalha. Lo domeni es inscrit sus l'Inventari suplementari dels [[Monument istoric en França|Monuments istorics]] en 1992. <gallery> La_Nouaille_-_Eglise_Saint-Pierre-Saint-Paul_-2.JPG|Clochier-tor de l'egleisa Sent Peire Sent Pau. Domaine_de_Banizette_02.JPG|Domeni de ''Baniseta''. La_Nouaille_Carte_postale_10.jpg|Rota de Genciòus vers 1920. La_Nouaille_Carte_postale_11.jpg|Charriera màger vers 1920. La_Nouaille_Carte_postale_13.jpg La_Nouaille_Carte_postale_15.jpg La_Nouaille_Carte_postale_17.jpg|Plaça de la mairaria. La_Nouaille_Carte_postale_18.jpg|L'egleisa. </gallery> {{messatge galariá}} ==Personalitats liadas a la comuna== ==Veire tanben== * [[Comunas de Cruesa]] ==Liams externes== ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Multibendèl | Portal Lemosin | Portal Occitània | Portal Cruesa | Portal Comunas de França }} {{Comunas de Cruesa}} [[Categoria:Comuna de Cruesa]] [[Categoria:Comuna de Lemosin (Occitània)]] 59ecm7s0hx9g63k2g87j12q3flgvpws 0 50415 2513073 2456217 2026-11-11T15:31:10Z Jiròni 239 Jiròni a desplaçat la pagina [[Cree]] cap a [[Cri]] 2456217 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} {{omon|Cree (omonimia)}} [[Imatge:Nemiscau QC 2006.jpg|thumb|left|200px|Vilatge cree de Nemaska]] Los '''Cree''' son una nacion autoctòna d'[[America del Nòrd]]. Sos territòris s'espandisson entre las [[Montanhas Rocosas|montanhas rocosas]] e l'[[ocean Atlantic]], mai que mai en [[Canadà]] ([[Quebèc]], [[Ontàrio]], [[Manitòba]], [[Saskatchewan]] e [[Albèrta]]), mas tanben als [[Estats Units]] (oèst de [[Minnesòta]] e uèi [[Montana]]). Amb mai de {{formatnum:200000}} personas, e mai de 135 comunitats enregistradas, los Cree forman lo pus grand grop entre las [[Primièras Nacions]] de Canadà. La [[Cree (lenga)|lenga cree]] de la familha de las lengas [[Lengas algonquinas|algonquinas]] es, amb aperaquí {{formatnum:117000}} locutors, una de las pus parladas en America del Nòrd . A causa de l'acceptacion dels maridatges intertribals, existís una comunitat [[mestís|mestissa]] eissuda d'unions entre crees e europèus, qu'a desvolopada una lenga pròpria sonada [[michif]], qu'es una mescla de francés (mai que mai per los noms) e de cree (subretot pels vèrbs). Lo tèrme ''cree'' ven de la francizacion del nom de vilatge ''Kenisteniwak'' en ''Christenaux'' que donèt ''cree''. Eles se sonan eles meteisses collectivament ''Nēhilawē'' ({{cita|los que parlan la lenga nòstra}}). En Quebèc, a l'encòp las activitats minièras e los grands projèctes idroelectrics de l'estat quebequés dins los ans 1970 a l'entorn de la [[baia de James]] aguèron per consequéncias l'apropriacion per de companhiás quebequesas de fòrça tèrras dels crees, e l'installacion sus sos territòris de vilas non autoctònas. Entre los grops màger i a d'oèst cap a l'èst : * Los crees de las planas (''Plains Cree'';''paskwawininiwug'') . * Los crees dels bòsques (''Woods Cree'';''Sakawiyiniwak''). * Los crees dels paluns (''Swampy Cree''; ''Maškēkowak''). * Los crees de l'elan (''Moose Cree''; ''Mosoni'') * Los crees de la baia de James (''Wiinibeyk Iiyuu'' e ''Nuuchcimiihc Iiyuu''). * Los Montagnais * Los Atikamekw. * Los Naskapi. ==Ligams extèrnes== *[https://www.youtube.com/watch?v=hhSxzBPAYXA| Cree hunters of Mistassini, documentari en anglés per Tony Ianzelo e Boyce Richardson] [[Categoria:Pòble indigèna d'America del Nòrd]] r9sbdcmabij3kw0d1r3hk4143uv5wgn 2513075 2513073 2026-11-11T15:32:40Z Jiròni 239 2513075 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} {{omon|Cree (omonimia)}} [[Imatge:Nemiscau QC 2006.jpg|thumb|left|200px|Vilatge cree de Nemaska]] Los '''Cri''' son una nacion autoctòna d'[[America del Nòrd]]. Sos territòris s'espandisson entre las [[Montanhas Rocosas|montanhas rocosas]] e l'[[ocean Atlantic]], mai que mai en [[Canadà]] ([[Quebèc]], [[Ontàrio]], [[Manitòba]], [[Saskatchewan]] e [[Albèrta]]), mas tanben als [[Estats Units]] (oèst de [[Minnesòta]] e uèi [[Montana]]). Amb mai de {{formatnum:200000}} personas, e mai de 135 comunitats enregistradas, los cri forman lo pus grand grop entre las [[Primièras Nacions]] de Canadà. La [[Cri (lenga)|lenga cri]] de la familha de las lengas [[Lengas algonquinas|algonquinas]] es, amb aperaquí {{formatnum:117000}} locutors, una de las pus parladas en America del Nòrd . A causa de l'acceptacion dels maridatges intertribals, existís una comunitat [[mestís|mestissa]] eissuda d'unions entre crees e europèus, qu'a desvolopada una lenga pròpria sonada [[michif]], qu'es una mescla de francés (mai que mai per los noms) e de cree (subretot pels vèrbs). Lo tèrme ''cri'' ven de la francizacion del nom de vilatge ''Kenisteniwak'' en ''Christenaux'' que donèt ''cri''. Eles se sonan eles meteisses collectivament ''Nēhilawē'' ({{cita|los que parlan la lenga nòstra}}). En Quebèc, a l'encòp las activitats minièras e los grands projèctes idroelectrics de l'estat quebequés dins los ans 1970 a l'entorn de la [[baia de James]] aguèron per consequéncias l'apropriacion per de companhiás quebequesas de fòrça tèrras dels crees, e l'installacion sus sos territòris de vilas non autoctònas. Entre los grops màger i a d'oèst cap a l'èst : * Los cris de las planas (''Plains Cree'';''paskwawininiwug'') . * Los cris dels bòsques (''Woods Cree'';''Sakawiyiniwak''). * Los cris dels paluns (''Swampy Cree''; ''Maškēkowak''). * Los cris de l'elan (''Moose Cree''; ''Mosoni'') * Los cris de la baia de James (''Wiinibeyk Iiyuu'' e ''Nuuchcimiihc Iiyuu''). * Los Montagnais * Los Atikamekw. * Los Naskapi. ==Ligams extèrnes== *[https://www.youtube.com/watch?v=hhSxzBPAYXA| Cree hunters of Mistassini, documentari en anglés per Tony Ianzelo e Boyce Richardson] [[Categoria:Pòble indigèna d'America del Nòrd]] m977nx2emieiox2k1ttudp589jp3ma1 2513079 2513075 2026-11-11T15:33:59Z Jiròni 239 2513079 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} {{omon|Cree (omonimia)}} [[Imatge:Nemiscau QC 2006.jpg|thumb|left|200px|Vilatge cree de Nemaska]] Los '''Cri''' son una nacion autoctòna d'[[America del Nòrd]]. Sos territòris s'espandisson entre las [[Montanhas Rocosas|montanhas rocosas]] e l'[[ocean Atlantic]], mai que mai en [[Canadà]] ([[Quebèc]], [[Ontàrio]], [[Manitòba]], [[Saskatchewan]] e [[Albèrta]]), mas tanben als [[Estats Units]] (oèst de [[Minnesòta]] e uèi [[Montana]]). Amb mai de {{formatnum:200000}} personas, e mai de 135 comunitats enregistradas, los cri forman lo pus grand grop entre las [[Primièras Nacions]] de Canadà. La [[Cri (lenga)|lenga cri]] de la familha de las lengas [[Lengas algonquianas|algonquianas]] es, amb aperaquí {{formatnum:117000}} locutors, una de las pus parladas en America del Nòrd . A causa de l'acceptacion dels maridatges intertribals, existís una comunitat [[mestís|mestissa]] eissuda d'unions entre crees e europèus, qu'a desvolopada una lenga pròpria sonada [[michif]], qu'es una mescla de francés (mai que mai per los noms) e de cree (subretot pels vèrbs). Lo tèrme ''cri'' ven de la francizacion del nom de vilatge ''Kenisteniwak'' en ''Christenaux'' que donèt ''cri''. Eles se sonan eles meteisses collectivament ''Nēhilawē'' ({{cita|los que parlan la lenga nòstra}}). En Quebèc, a l'encòp las activitats minièras e los grands projèctes idroelectrics de l'estat quebequés dins los ans 1970 a l'entorn de la [[baia de James]] aguèron per consequéncias l'apropriacion per de companhiás quebequesas de fòrça tèrras dels crees, e l'installacion sus sos territòris de vilas non autoctònas. Entre los grops màger i a d'oèst cap a l'èst : * Los cris de las planas (''Plains Cree'';''paskwawininiwug'') . * Los cris dels bòsques (''Woods Cree'';''Sakawiyiniwak''). * Los cris dels paluns (''Swampy Cree''; ''Maškēkowak''). * Los cris de l'elan (''Moose Cree''; ''Mosoni'') * Los cris de la baia de James (''Wiinibeyk Iiyuu'' e ''Nuuchcimiihc Iiyuu''). * Los Montagnais * Los Atikamekw. * Los Naskapi. ==Ligams extèrnes== *[https://www.youtube.com/watch?v=hhSxzBPAYXA| Cree hunters of Mistassini, documentari en anglés per Tony Ianzelo e Boyce Richardson] [[Categoria:Pòble indigèna d'America del Nòrd]] 35xxht63jb6tqw3rbnfvd6409y9kesr 0 61578 2513062 2374870 2026-11-11T14:56:33Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 2513062 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Gascon}} {{Omon|Montagut}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Montagut d'Arròs | nom2 = ''Montégut-Arros'' | imatge = Montegut Arros eglise 1.jpg | descripcion = Vista sus Montagut d'Arròs. | lògo = cap | escut = | escais = | ist = {{Gasconha}} | parçan = | region = {{Occitània (Region)}} | departament = {{Gers}} | arrondiment = [[Arrondiment de Miranda|Miranda]] | canton = Miranda-Astarac ([[Canton de Mielan|Mielan]] abans 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas Astarac Arròs en Gasconha|CC d'Astarac Arròs en Gasconha]] | insee = 32283 | sitweb = | cp = 32730 | cònsol = Francis Monserrat | mandat = [[2020]]-[[2026]] | gentilici = | latitud = 43.38254232852464 | longitud = 0.22356912367078977 | alt mini = 170 | alt mej = 180 | alt maxi = 334 | ectaras = 1529 | km² = 15.29 |}} '''Montagut d'Arròs'''{{bdtopoc|4366}}{{RepTopMP}} (''Montégut-Arros'' en [[francés]]) qu'ei ua [[comuna]] [[Occitània|occitana]] de [[Gasconha]] situada dens lo [[Gers]] e la region d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Mieidia-Pirenèus]]</small>. ==Geografia== Sus la mapa, lo nom ''Montégut'' que correspón a ua aglomeracion situada dens la ribèra. Pr'aquò, la glèisa, lo cementèri, l'ostau de comuna, l'anciana escòla e quitament la sala de las hèstas, shens nada aglomeracion, son suu poi, a l'emplaçament de l'ancian castèthnau, cas excepcionau, pr'amor quan l'aglomeracion principala ei dens la partida planèra, las municipalitats an agut tendéncia a i plaçar las administracions e sovent ua glèisa nava. [[Imatge:Map commune FR insee code 32283.png|vignette|upright=1.6|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre deu territòri=== {{Communes limitrophes | commune = Montagut d'Arròs | nord = [[Vilacomdau d'Arròs]] | nord-est = [[Laguian e Masons]] | est = [[Estampas e Castèthfranc]] | sud-est = [[Freisheda]] <small>([[Hauts Pirenèus]])</small>, [[Montmolós]] <small>([[Hauts Pirenèus]])</small> | sud = [[Sent Sever (Hauts Pirenèus)|Sent Sever]] <small>([[Hauts Pirenèus]])</small> | sud-ouest = [[Senac]] <small>([[Hauts Pirenèus]])</small> | ouest = [[Mingòt]] <small>([[Hauts Pirenèus]])</small> | nord-ouest = [[Rabastens de Bigòrra]] <small>([[Hauts Pirenèus]])</small> }} ==Toponimia== Segon [[Albèrt Dauzat|Dauzat]], ''Montagut'' qu'ei format deu latin ''mons'' [----> ''montem''] e deu latin ''acutus'', « ponchut, puntut » <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 465 e 472</ref>.</br> Segon [[Ernèst Negre|Negre]], ''Montagut'' qu'ei format de l'occitan ''mont'' e adjectiu ''agut'' <ref>Ernest Nègre, ''Toponymie générale de la France'', 1990-98, vol. II, p. 1168, par. 21815</ref>.</br> Qu'ei un nom medievau qui correspond sovent a un castèth hòrt, e que donavan dens l'intencion d'avertir los enemics que lo castèth seré de mau prénguer. Lo determinant ''Arròs'' qu'ei un petit flume. == Istòria == {{...}} == Administracion == {{ElegitDebuta|insee=32283 |Títol= Lista deus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2020]] |Fin= [[2026]] |Identitat=Francis Monserrat |Partit= |Qualitat=}} {{Elegit |Debuta= [[2014]] o [[2008]] |Fin= 2020 |Identitat= Michèle Cousse |Partit= divèrs esquèrra |Qualitat= emplegada}} {{Elegit |Debuta= març de [[1989]] |Fin= [[2014]] o [[2008]] |Identitat=Christian Cachalou|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1973]] |Fin= 1989 |Identitat= Arlette Caréac|Partit= |Qualitat=}} {{Elegit |Debuta= març de [[1965]] |Fin= 1973 |Identitat=Pierre Caréac |Partit= |Qualitat=}} {{Elegit |Debuta= |Fin= 1965 |Identitat= |Partit= |Qualitat=}} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * Avant la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna qu'èra deu canton de [[Mielan]] ; qu'es adara deu canton Miranda-Astarac. == Demografia == {{Demografia |insee=32283 |1793=609 |1800=588 |1806=664 |1821=746 |1831=772 |1841=792 |1846=788 |1851=726 |1856=713 |1861=704 |1866=690 |1872=659 |1876=668 |1881=664 |1886=299 |1891=302 |1896=306 |1901=290 |1906=294 |1911=273 |1921=240 |1926=220 |1931=404 |1936=214 |1946=348 |1954=317 |1962=333 |1968=340 |1975=335 |1982=350 |1990=328 |1999=286 |2004=288 |2006=288 |2007=292 |2008=295 |2009=298 |cassini=23095 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr32|0}} la populacion qu'èra de {{popfr32|283}} abitants e la densitat qu'èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr32|283}}/15.29) round 2}}}} ab/km². * I a pas d'informacions sus las causas de las variacions de populacion en 1886 e 1931-1936. I a problèmas semblables au [[Lo Mont de Marrast|Mont de Marrast]], mes las duas comunas se tòcan pas. == Lòcs e monuments == == Personalitats ligadas dab la comuna == == Véser tanben == * [[Comunas de Gers]] === Articles connexes === ==Ligams extèrnes== * [https://www.insee.fr/fr/metadonnees/cog/commune/COM32283-montegut-arros Montagut suu site de l'Insee] * [https://web.archive.org/web/20080417213830/http://www.chez.com/sabadie/monthistoire2.htm Istòria de Montegut] sus lo sit de Stéphane Abadia, istòrian. == Nòtas e referéncias == <references/> {{Portal Gasconha}} {{Comunas de Gers}} [[Categoria:Comuna de Gers]] [[Categoria:Comuna de Gasconha]] 5ugg71y0kaa2b7qw5j8wav5flaiol53 0 62274 2513053 1871936 2026-11-11T14:42:49Z Jiròni 239 2513053 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} '''Labrador''' es la region continentala atribuida a la província de [[Tèrranòva e Labrador]], pel [[comitat judiciari del Conselh privat]] de [[Londres]]. Mas, un conflicte frontalièr demora entre aquela província e [[Quebèc]]. La [[centrala de Churchill Falls]] e la poténcia territoriala en [[energia idroelectrica]] n'es lo simbòl. D'una part, un drech exclusiu e majoritari es acordat a la província atlantica respectivament de proprietat del territòri e de la centrala. Mai, d'un ponch de vista constitucional e geografic, [[Quebèc]] ten l'[[usufruch]] segon dos jutjaments de la [[Cort Suprèma de Canadà]] en 1984 e 1988. Labrador es separat de l'illa de [[Tèrranòva]] per l'[[estrech de Belle-Isle]]. La region es una part de la [[peninsula de Labrador]] (que sa region costièra es de còps que i a tanben nomenada [[Markland]], « tèrra de fusta » en [[noroèc]]). Labrador a una populacion de {{formatnum:27860}} abitants (2001) que 30 % d'entre eles es d'origina autoctòna ([[Inuit]], [[Innu]] e [[Mestís]]), espandida sus la superfícia de {{unitat|294330|km²}} tant granda coma [[Itàlia]], o [[Nòva Zelanda]]. S'i tròba una pichona comunautat francofòna d'origina quebequesa e acadiana, venguda dins las annadas 1960 per trabalhar dins l'expleitacion minièra. == Istòria == Un procès davant lo [[Comitat judiciari del Conselh privat|Conselh Privat]] a [[Londres]], que durèt de 1922 fins a 1927, desavantatgèt fòrça Tèrranòva, que fasiá pas encara part de [[Canadà]]. Quebèc tostemps contestèt aquela decision dempuèi aqueste epòca. Al moment de sa dintrada dins la [[Confederacion canadiana]], en 1949, Tèrranòva exigiguèt que la frontièra de 1927 faguèsse part integranta de la Constitucion. La pretension de Quebèc es pasmens pas tant importanta coma autrescòps. La sola pretension mantenguda pel govèrn uèi es una definicion diferenta de la frontièra sud entre Labrador e Quebèc qu'apareis sus las mapas geograficas en Quebèc. === Projècte de scission amb Tèrranòva === Una Comission reiala en [[2002]] revelèt una insatisfaccion fòrta dels Labradorians al subjècte de lor seuna plaça dins la Providéncia de [[Tèrranòva e Labrador]] e doncas una pression naissenta d'unes per que Labrador se dessepare de Tèrranòva e que se faga un territòri despartit. Los [[Innus]] aimavan mai que lo territòri venga lor patria coma [[Nunavut]] es pels Inuits; una resolucion de l'[[Assemblada de las Primièras Nacions]] en [[1999]] reclamèt Labrador coma patria dels Innu e exigiguèt sa reconeissença formala abans tota discussion constitucionala ulteriora sus la region. Dempuèi 2005, los [[Inuit]]s que vivon dins lo nòrd de Labrador tenon drech a un regim de govèrn autonòm dins una region nomenada [[Nunatsiavut]] ("nòstre bèl país"), que compren tot lo nòrd de Labrador e mai qualques regions dins las latituds centralas. [[Categoria:Canadà]] [[Categoria:Quebèc]] qq15ia1gczsl7ovp2cygfztgyk8qmoa 0 65892 2513099 2503134 2026-11-11T19:53:33Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 2513099 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} {{Veire omonims|Seda (omonim)}} [[Imatge:Khmersilk.JPG|thumb|right|300px|Seda de [[Cambòtja]]]] De '''seda''' (fibra [[textila]] d'origina animala) es producha per fòrça insèctes, aranhas<ref>[https://web.archive.org/web/20120601085251/http://www.entoflorachne.com/araignee/araign%E9e_s%E9ricig%E8ne.html sus lo filatge de la seda, de las aranhas]</ref> e canilhas de parpalhons coma ([[Iponomeuta]]s, [[bombyx]]). Aquela que s'utliza per produire de teissuts de seda es eissida del [[cocon]] produit per la [[Canilha (lepidoptèr)|canilha]] del bombyx de l'[[amorier|amorièr]], [[cuca de seda]] o [[manhan]]. La tecnica permetent de produire la seda data de 2500 ab. C. e venguèt de [[China]] per la [[Rota de la Seda]]. Demorèt un secret fins a 560. La produccion comencèt en [[Euròpa]] al sègle VI. En cò nòstre, la produccion debutèt al sègle XIII. == Istòria == {{Article detalhat|Istòria de la seda}} [[Imatge:Planche Soie.jpg|thumb|produccion de la seda]] L'[[Istòria de la seda]] comencèt segon la tradicion chinesa al sègle XVII ab. C. e seguèt tres millennis d’exclusivitat pendent que [[China]] comercèt aquel teissut preciós sens jamai transmetre lo secret. L’art de fabricar la seda foguèt puèi progressivament transmés a d'autras [[civilizacion]]s mercé a d'espias de totas menas (monges, princessas ...) o pilhards e mercants. En [[Euròpa]], la [[seda]] foguèt longtemps un monopòli de l'[[Emperi Roman d'Orient]]. Arribada en Euròpa Occidentala a la fin de l'[[Edat Mejana]], la produccion de seda venguèt al nivèl de l'[[industrializacion]] a partir del sègle XIX mas coneguèt un grèu declin ligat amb la concurréncia de las fibras modèrnas (coma lo [[nilon]]), e l'evolucion de las costumas vestimentàrias en Euròpa, e a las epidèmias d'aquela epòca. Doncas finalament tornèt una produccion subretot asiatica. == Produccion == === Elevatge del manhan === {{article detalhat|sericicultura}} <gallery> Imatge:Silk worm 21 days 01.jpg|Canilhas de [[manhan]], de 21 jorns Imatge:Bombyx mori Cocon 02.jpg|Cocon de [[manhan]] </gallery> === La preparacion dels cocons === # Lo '''descoconatge'''. Uèit a dètz jorns aprèp la fabricacion del cocon, se fa lo descoconatge. Los cocons son levats de lor supòrt e causits. Puèi se tira la borra, fixacion del cocon. # L''''estofatge'''. Los cocons son apuèi estofats dins de [[estofa]]s de 70 a {{unitat|80|°C}}, puèi trempats dins l'aiga bolhenta per que lo [[gres]] venga mòl. Lo [[babòt]] deu èsser tuat sens degalhar lo cocon. === La filadura === Per trobar l'extremitat de cada fil, se remena de contunh los cocons amb una pichona escoba de [[bruc]] (dins las [[Cevenas]] e en França) o de palha de ris (en China). Aquel per agafar los primièrs fils de [[desvidatge]]. Coma cada fil es tròp fin, se reünisson un desenat lors del desvidatge. Aqueles se sòudan entre eles mercé al gres, quand refregisson. Los fils son entornejats sus de « debanadors », la seda es dicha seda « greja ». Aquela es apuèi entornejada sus de cabdèls. Un [[quilograma]] de seda greja s'obten amb uèit a detz quilogramas de cocon. <gallery> Imatge:Khotan-fabrica-seda-d07.jpg|Filadura artisanala de la seda en China ([[Hotan]]) Image:Khotan-fabrica-seda-d02.jpg|Filadura artisanala de la seda en China ([[Hotan]]) </gallery> <gallery> Image:Chiny Shuzhou tkalnia jedwabiu 07.JPG|Filadura industriala de la seda en China ([[Suzhou]]) Image:Chiny Shuzhou tkalnia jedwabiu 08.JPG|Filadura industriala de la seda en China ([[Suzhou]]) Image:Chiny Shuzhou tkalnia jedwabiu 09.JPG|Filadura industriala de la seda en China ([[Suzhou]]) Image:Silk production 02.jpg |Filadura industriala de la seda en China ([[Suzhou]]) </gallery> === Lo tissatge === <gallery> Image:Khotan-fabrica-seda-d11.jpg|Tissatge artisanal de la seda en China ([[Hotan]]) Image:Khotan-fabrica-seda-d09.jpg|Tissatge artisanal de la seda en China ([[Hotan]]) Image:Khotan-fabrica-seda-d10.jpg|Tissatge artisanal de la seda en China ([[Hotan]]) Image:Khotan-fabrica-seda-d16.jpg|Tissatge artisanal de la seda en China ([[Hotan]]) Image:Khotan-fabrica-seda-d17.jpg|Tissatge artisanal de la seda en China ([[Hotan]]) Image:Khotan-fabrica-seda-d18.jpg|Tissatge artisanal de la seda en China ([[Hotan]]) Image:Khotan-mercado-d53.jpg|Teissut de seda en China ([[Hotan]]) Image:Silk weaving 01.jpg|Tissatge industrial de la seda en China ([[Suzhou]]) </gallery> == Composicion quimica == La seda es una [[proteïna]], constituida d'un polimèr d'[[aminoacid]]s. Es una repeticion d'aminoacids idrofòbs [[alanina]]-[[glicina]]. A una estructura en [[fuèlh beta]]. == Seda artificiala == Lo comte [[Hilaire de Chardonnet]] es l'inventor de la « seda artificiala » o [[viscosa]]. L'expression de seda artificiala es '''legalament interdicha dempuèi de decenias'''' ; ''' se deu''' parlar uèi de [[viscosa]] (o de [[raiona]]). Projèctes d'organismes geneticament modificats per produire de sedas fòrça resistentas o a mendre còst existisson. == Comèrci de la seda amb Japon == A l’epoca Edo (sègle XIX), Japon salvèt la sericicultura francesa enviant de manhans per amagar las pèrdas ligadas a una epidemia. Puèi [[Louis Pasteur]] e sas equipas trobèron lo remèdi per aquela epidemia, una innovacion introduita par Meiji en Japon… E uèi encara, los manhans son l'objècte de collaboracions scientificas amb Japon. == Vejatz tanben == === Ligams extèrnes === * {{fr}} [https://web.archive.org/web/20090919114401/http://www.marysecasol.com/France-paris-foulards-soie.html Seda de Lion, França] * {{fr}} [https://web.archive.org/web/20080919153303/http://www.chez.com/soie/index.html Site sus l'istòria de la seda] * {{fr}} [https://web.archive.org/web/20130322000621/http://lefildufutur.servhome.org/ Site sus la fabricacion, las proprietats e las utilizacions futuras de la seda d'aranha] === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <references /> [[Categoria:Seda|*]] [[Categoria:Produch d'elevatge]] [[Categoria:Polimèr]] qmwjvwvi3ibhpmf7q5uei5919lth8jd 10 76370 2513119 2492351 2026-11-12T06:45:58Z Alaric 506 44932 Sent Iriés la Montanha 2513119 wikitext text/x-wiki {{Metapaleta de navigacion | modèl = Comunas de Cruesa<!-- de modificar pas --> | tematica = Geografia | carta = oc | estiltítol = {{Geografia|coloroc}} | títol = [[imatge:Flag of Occitania (with star).svg|30px]] {{Títolcolor|oc|Comunas de Cruesa|Comunas de}} {{Títolcolor|oc|Cruesa (departament)|Cruesa}}<br/><small>(comunas actualas, <u>comunas que caupon de comunas delegadas</u>, ''ancianas comunas'', ''<u>ancianas comunas vengudas comunas delegadas</u>'') </small> | lista1 = [[Aiun]]{{·}} [[Ajanh]]{{·}} [[Alairac (Cruesa)|Alairac]]{{·}} [[Anzesme]]{{·}} [[Arfuelha Chastenh]]{{·}} [[Arç]]{{·}} [[Auja]]{{·}} [[Augieras]]{{·}} [[Auriac (Cruesa)|Auriac]]{{·}} [[Ausança]]{{·}} [[Asac Chastanèt]]{{·}} [[Banhesa]]{{·}} [[Basvila]]{{·}} [[Balasac]]{{·}} [[Bèiçac]]{{·}} [[Belagarda (Cruesa)|Belagarda]]{{·}} [[Benavent]]{{·}} [[Beteste]]{{·}} [[Blaudés]]{{·}} [[Blaçac]]{{·}} [[Bònac]]{{·}} [[Bòrn Sent Jòrge]]{{·}} [[Bòsc Morèl]]{{·}} [[Bòsc Rogier]]{{·}} [[Borgonuòu]]{{·}} [[Le Borg d'Hem]]{{·}} [[Boçac (Nauta Marcha)|Boçac]]{{·}} [[Boçac Borg]]{{·}} [[La Briòne]]{{·}} [[Brossa (Cruesa)|Brossa]]{{·}} [[Lo Buçon]]{{·}} [[Budeliere]]{{·}} [[Bussiera de Dun]]{{·}} [[Bussiera Novela]]{{·}} [[Bussiera Sent Jòrge]]{{·}} [[La Cela de Dun]]{{·}} [[La Cela de Gosom]]{{·}} [[La Celeta]]{{·}} [[Ceiron]]{{·}} [[Chambareu]]{{·}} [[Chambon Senta Crotz]]{{·}} [[Chambon_(Combralha)|Chambon]]{{·}} [[Chambonchard]]{{·}} [[Chamborent]]{{·}} [[Champanhac (Cruesa)|Champanhac]]{{·}} [[Champ Sanglard]]{{·}} [[La Chapèle]]{{·}} [[La Chapela Sent Marçau]]{{·}} [[La Chapela Talhafer]]{{·}} [[Chàrd]]{{·}} [[Charoms]]{{·}} [[Chastelar]]{{·}} [[Chasteluç lo Marchés]]{{·}} [[Chasteluç Malvalés]]{{·}} [[Lo Chauchèt]]{{·}} [[La Chauçada]]{{·}} [[Chavanac (Cruesa)|Chavanac]]{{·}} [[Charnalhas]]{{·}} [[Chamniers]]{{·}} [[Claravau]]{{·}} [[Clunhac]]{{·}} [[Colonzanas]]{{·}} [[Lo Compàs]]{{·}} [[La Cortina]]{{·}} [[Cressac]]{{·}} [[Cròc (vila)|Cròc]]{{·}} [[Crosenc]]{{·}} [[Cròsa]]{{·}} [[Domeiròt]]{{·}} [[Dontrés]]{{·}} [[Drable]]{{·}} [[Sent Saupise le Donselh]]{{·}} [[Dun|Dun]]{{·}} [[Evaus]]{{·}} [[Faus (Cruesa)|Faus]]{{·}} [[Faus Masuras]]{{·}} [[Falatin]]{{·}} [[Feniers]]{{·}} [[Flaiac]]{{·}} [[Fleurac (Cruesa)|Fleurac]]{{·}} [[Fontanieras]]{{·}} [[La Forest dau Temple]]{{·}} [[Franceschas]]{{·}} [[Fraisselines]]{{·}} <u>[[Furçac]]</u>{{·}} [[Gartempa]]{{·}} [[Genolhac (Cruesa)|Genolhac]]{{·}} [[Genciòus e Pijairòu]]{{·}} [[Juòus]]{{·}} [[Glenic]]{{·}} [[Gosom]]{{·}} [[Le Grand Borg]]{{·}} [[Garait]]{{·}} [[Eissodun]]{{·}} [[Jalesches]]{{·}} [[Janalhac (Cruesa)|Janalhac]]{{·}} [[Jarnajas]]{{·}} [[Jolhac]]{{·}} [[Ladapeira]]{{·}} [[La Fag]]{{·}} [[La Vau Franche]]{{·}} [[La Vavetz]]{{·}} [[L'Espaud]]{{·}} [[L'Espinaç]]{{·}} [[Lairac (Cruesa)|Lairac]]{{·}} ''<u>[[Linard]]</u>''{{·}} <u>[[Linar e Malaval]]</u>{{·}} [[Lion las Monjas]]{{·}} [['Lisieras]]{{·}} [[L'Ordoir]]{{·}} [[Luperçac]]{{·}} [[Luçac (Cruesa)|Luçac]]{{·}} [[Maison Feine]]{{·}} [[Maisoniças]]{{·}} ''<u>[[Malaval]]</u>''{{·}} [[Malerèt]]{{·}} [[Malerèt de Boçac]]{{·}} [[Mançac]]{{·}} [[Mançac la Corriéra]]{{·}} [[Manhac (Cruesa)|Manhac]]{{·}} [[Los Març]]{{·}} [[Marçac (Cruesa)|Marçac]]{{·}} [[Lo Mas de Barèu e Mairinhac]]{{·}} [[Lo Mas de L'Artija]]{{·}} [[La Masèira]]{{·}} [[Masèirac]]{{·}} [[Mautas]]{{·}} [[Mesnes]]{{·}} [[Mairinchal]]{{·}} [[Montagut (Marcha)|Montagut]]{{·}} [[Montbochier (Marcha)|Montbochier]]{{·}} [[Grand Montelh]]{{·}} [[Moriòu Vielhavila]]{{·}} [[Mortròu]]{{·}} [[Mostier d'Aiun]]{{·}} [[Mostier Malcard]]{{·}} [[Mostier Roselha]]{{·}} [[Nalhac (Cruesa)|Nalhac]]{{·}} [[N-Aulon]]{{·}} [[Neon (Cruesa)|Neon]]{{·}} [[Nòt]]{{·}} [[La Noalha (Cruesa)|La Noalha]]{{·}} [[Noent]]{{·}} [[Noserines]]{{·}} [[Noseròles]]{{·}} [[Nosiers]]{{·}} [[Parçac e Rimondés]] ([[Parçac (Marcha)|Parçac de Marcha]], [[Parçac (Berric)|Parçac de Berric]], [[Rimondés]]){{·}} [[Peirabon]]{{·}} [[Peirac]]{{·}} [[Peira Fita]]{{·}} [[Piònac]]{{·}} [[Pont a Riom]]{{·}} [[Pont Charreu]]{{·}} [[La Poja]]{{·}} [[Possanjas]]{{·}} [[Pueg Malsinhac]]{{·}} [['Rena]]{{·}} [[Retèrra]]{{·}} [[Ròches]]{{·}} [[Ronhac (Cruesa)|Ronhac]]{{·}} [[Roièra]]{{·}} [[Sanhac]]{{·}} [[Sent Anhan (Cruesa)|Sent Anhan]]{{·}} [[Sent Anhan de Cròc]]{{·}} [[Sent Auprian]]{{·}} [[Sent Amand (Cruesa)|Sent Amand]]{{·}} [[Sent Amand Jartodés]]{{·}} [[Sent Avit de Tarda]]{{·}} [[Sent Avit le Paubre]]{{·}} [[Sent Bard]]{{·}} [[Sent Chabrés]]{{·}} [[Sent Cristòu]]{{·}} [[Sent Desíer la Tor]]{{·}} [[Sent Desíer (Cruesa)|Sent Desíer]]{{·}} [[Sent Desíer las Reinas]]{{·}} [[Sent Domèt]]{{·}} [[Sent Afeiran]]{{·}} [[Sent Afeiran la Montanha]]{{·}} [[Sent Alec]]{{·}} ''<u>[[Furçac (Sent Estefe)]]</u>''{{·}} [[Sent Fiel]]{{·}} [[Sent Frion]]{{·}} [[Sent Jòrgi de la Poja]]{{·}} [[Sent Jòrgi e Negre Mont]]{{·}} [[Sent German]]{{·}} [[Sent Gossaud]]{{·}} [[Sent Alari la Plana]]{{·}} [[Sent Alari lo Chasteu]]{{·}} [[Sent Julian la Genesta]]{{·}} [[Sent Julian lo Chastel]]{{·}} [[Sent Ginhan]]{{·}} [[Sent Laurenç (Cruesa)|Sent Laurenç]]{{·}} [[Sent Legèr (Cruesa)|Sent Legèr]]{{·}} [[Sent Legèr (Garaitós)]]{{·}} [[Sent Lop (Cruesa)|Sent Lop]]{{·}} [[Sent Maissenç (Cruesa)|Sent Maissenç]]{{·}} [[Sent Marc a Frongier]]{{·}} [[Sent Marc a Lobaud]]{{·}} [[Sent Marien]]{{·}} [[Sent Marçau lo Mont]]{{·}} [[Sent Marçau lo Vielh]]{{·}} [[Sent Martin Chasteu]]{{·}} [[Sent Martin Senta Catarina]]{{·}} [[Sent Maurici]]{{·}} [[Sent Maurici de Cròc]]{{·}} [[Sent Medard e la Rocheta]]{{·}} [[Sent Mèrd la Bruelha]]{{·}} [[Sent Michiu de Vaissa]]{{·}} [[Sent Maurèlh]]{{·}} [[Sent Orador de Chirosa]]{{·}} [[Sent Orador de Cròc]]{{·}} [[Sent Pardós d'Arnèt]]{{·}} [[Sent Pardós lo Nuòu]]{{·}} [[Sent Pardós los Cars]]{{·}} [[Sent Pardós Morteiròu]]{{·}} [[Sent Peir]]{{·}} [[Sent Peir Charnhac]]{{·}} ''<u>[[Furçac (Sent Peir)]]</u>''{{·}} [[Sent Peir dau Bòsc]]{{·}} [[Sent Priech]]{{·}} [[Sent Prich la Feulhe]]{{·}} [[Sent Príech (Cruesa)|Sent Príech]]{{·}} [[Sent Priech Paluç]]{{·}} [[Sent Quentin (Cruesa)|Sent Quentin]]{{·}} [[Sent Sebastian]]{{·}} [[Sent Silvan (Cruesa)|Sent Silvan]]{{·}} [[Sent Sauve de Bèla Garda]]{{·}} [[Sant Sauve Montagut]]{{·}} [[Sant Sauve de Tol]]{{·}} [[Sent Sepise (Dun)]]{{·}} [[Sent Sepise (Garaitós)]]{{·}} [[Sent Soupise las Chams]]{{·}} [[Sent Vauric]]{{·}} [[Sent Victòr]]{{·}} [[Sent Iriés la Montanha]]{{·}} [[Sent Iriès lo Bòsc]]{{·}} [[Sanac]]{{·}} [[Sarden]]{{·}} [[La Saunièra]]{{·}} [[Savenas (Cruesa)|Savenas]]{{·}} [[Sermur]]{{·}} [[La Serra e Bussiera Vielha]]{{·}} [[Sobrebòsc]]{{·}} [[Solmans]]{{·}} [[Sos Parçac]]{{·}} [[la Sostrana]]{{·}} [[Tardas]]{{·}} [[Tercilhac]]{{·}} [[Tauron]]{{·}} [[Tol Senta Crotz]]{{·}} [[Tres Fonts]]{{·}} [[Valièra]]{{·}} [[Varelhes]]{{·}} [[Vernejes]]{{·}} [[Vidalhac (Cruesa)|Vidalhac]]{{·}} [[Viersac]]{{·}} [[Vijavila]]{{·}} [[Vilar (Cruesa)|Vilar]]{{·}} [[La Viala-Diau]]{{·}} [[La Vila Nueva]]{{·}} [[La Vialatèla]] }} <noinclude> [[Categoria:Modèl de navigacion de comunas de França|Cruesa]]</noinclude> ayle17aax5bbk72qh8va6r6jqsz4kba 0 83611 2513126 2220799 2026-11-12T09:54:35Z Ziv 56933 ([[c:GR|GR]]) [[File:Neuviller.JPG]] → [[File:Entrée Neuviller-lès-Badonviller.jpg]] [[c:COM:FR#FR2|Criterion 2]] · More precise 2513126 wikitext text/x-wiki {{Infobox Comuna de França | carta=fr | nomcomuna= Neuviller-lès-Badonviller | nomcomuna2=Neuviller-lès-Badonviller | imatge= Entrée Neuviller-lès-Badonviller.jpg | descripcion= | lògo= | escut= | escais= | region ist = | parçan= | arrondiment= [[Arrondiment de Lunéville|Lunéville]] | canton= [[Canton de Badonviller|Badonviller]] | insee = 54398 | sitweb= | cp = 54540 | cònsol = André Thomas | mandat = [[2008]]-[[2014]] | gentilici = (en [[francés]]) | longitud= 6.8747 | latitud= 48.5183 | alt mini = 289 | alt mej = | alt maxi = 341 | km² = 5.75 }} '''Neuviller-lès-Badonviller''' es una [[Comuna francesa|comuna]] [[frança|francesa]], situada dins lo [[departaments franceses|departament]] de [[Meurthe e Mosèla]] e la [[regions francesas|region]] de [[Lorena (region)|Lorena]]. ==Geografia== ===Comunas vesinas=== <div style="position: relative; float:left; width:450px;"> [[Fichièr:Blank map.svg|400px|left||Distanças e posicion relativa]] {{Image label|x=0.506|y=0.495|scale=400|text=[[Fichièr:Map pointer black.svg|20px|Neuviller-lès-Badonviller]]'''Neuviller-lès-Badonviller'''}} {{Image label|x=0.604831032005|y=0.267117726764|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 56 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Montreux (Meurthe e Mosèla)|Montreux]] (2,2km)}}}} {{Image label|x=0.282685675626|y=0.603715308271|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 85 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Saint-Maurice-aux-Forges]] (2,2km)}}}} {{Image label|x=0.688522028037|y=0.744585368876|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|10px|Comuna amb 1588 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Badonviller]] (2,6km)}}}} {{Image label|x=0.188432115703|y=0.311180269753|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 248 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Ancerviller]] (3,3km)}}}} {{Image label|x=0.574137435362|y=0.89830189461|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 107 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Fenneviller]] (3,4km)}}}} {{Image label|x=0.903385087327|y=0.432482934807|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 134 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Bréménil]] (3,4km)}}}} {{Image label|x=0.563737338681|y=0.0663535184382|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 106 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Nonhigny]] (3,8km)}}}} {{Image label|x=0.455906113315|y=0.949120171503|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 386 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Pexonne]] (3,8km)}}}} {{Image label|x=0.0817602735341|y=0.602186447794|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 196 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Sainte-Pôle]] (3,8km)}}}} </div>{{clear|left}} ==Istòria== {{Apertium|fr}} Gr&egrave;vament deteriorat al cors de la gu&egrave;rra 1914-1918. {{Original|fr}} Gravement endommagé au cours de la guerre 1914-1918. ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 54398 |Títol= Lista deus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat= André Thomas|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee= 54398 |1793=294 |1800=325 |1806=346 |1821=329 |1831=334 |1836=364 |1841=373 |1846=332 |1851=306 |1856=276 |1861=285 |1866= |1872=282 |1876=266 |1881=256 |1886=240 |1891=225 |1896=211 |1901=211 |1906=212 |1911=202 |1921=141 |1926=141 |1931=161 |1936=142 |1946=146 |1954=124 |1962=107 |1968=113 |1975=117 |1982=96 |1990=80 |1999=80 |2004= |2005= |2006=89 |2007= 90 |2008=90 |2009=92 |cassini=24911 |senscomptesdobles=1962}} ==Luòcs e monuments== ==Personalitats ligadas amb la comuna== ==Véser tanben== ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Comunas}} {{Comunas de| insee = 54398 }} [[Categoria:Comuna de Meurthe e Mosèla]] 2271nj8q9ryjjd808vj6y42q0ffde2y 0 97077 2513108 2145460 2026-11-12T05:06:19Z Jfblanc 104 2513108 wikitext text/x-wiki {{Infobox Comuna de França |carta=fr | nomcomuna= Les Ponts-de-Cé | nomcomuna2= Les Ponts-de-Cé | imatge= | descripcion= | lògo=[ | escut=[[Fichièr:Blason ville fr Les Ponts-de-Cé (Maine-et-Loire).svg|60px]] | escais= | region ist = Anjau | parçan= | arrondiment=[[Arrondiment d’Angers|Angers]] | canton=[[Canton des Ponts-de-Cé|Ponts-de-Cé]] | insee =49246 | sitweb= [http://www.ville-lespontsdece.fr/ Sit oficial] | cp =49130 | cònsol =Joël Bigot | mandat = [[2008]]-[[2014]] | gentilici = Ponts-de-Céais, Ponts-de-Céaise (en [[francés]]) | longitud=-0.524166666667 | latitud=47.4252777778 | alt mini =15 | alt mej = | alt maxi =36 | km² =19.55 }} '''Les Ponts-de-Cé''' es una [[Comuna francesa|comuna]] d’[[Anjau]], situada a cabalhons sus Léger. Administrativament, es dins lo [[departaments franceses|departament]] de [[Maine e Léger]] e la [[regions francesas|region]] dels [[Païses de Léger]]. Istoricament, es a la frontièra dels reialmes de França (part màger, Les Ponts de Cé) e d’Aquitània (Esma o Sant Maurilhe, sus la riba esquèrra de Léger). == Geografia == {{Apertium|fr}} La municipalitat a situat en b&ograve;rds de Loire, #que trav&egrave;rsa lo territ&ograve;ri al centre, pel Authion canalis&eacute; al N&ograve;rd, e pel Louet al Sud. Aqueles corses d'aiga an salvat a l'origina per un pont unic. Al fil del desvolopament de la vila medievala, los arcs an #&egrave;sser combl&eacute;es tot en assegurant la particularit&eacute; de la municipalitat dels Ponts-de-C&eacute;. {{Original|fr}} La commune est située en bords de Loire, qui traverse le territoire au centre, par l'Authion canalisé au Nòrd, et par le Louet au Sud. Ces cours d'eau sont enjambés à l'origine par un pont unique. Au fil du développement de la cité médiévale, les arches ont été comblées tout en assurant la particularité de la commune des Ponts-de-Cé. === Comunas vesinas === <div style="position: relative; float:left; width:450px;"> [[Fichièr:Blank map.svg|400px|left||Distanças e posicion relativa]] {{Image label|x=0.506|y=0.495|scale=400|text=[[Fichièr:Map pointer black.svg|20px|Les Ponts-de-Cé|]]'''Les Ponts-de-Cé'''}} {{Image label|x=0.322906774561|y=0.511399891031|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|14px|Comuna amb 3922 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Sainte-Gemmes-sur-Loire]] (2,4km)}}}} {{Image label|x=0.343469615267|y=0.743677223062|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|16px|Comuna amb 5305 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Mûrs-Erigné]] (3,8km)}}}} {{Image label|x=0.791369992195|y=0.646013908925|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|12px|Comuna amb 2497 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Juigné-sur-Loire]] (4,1km)}}}} {{Image label|x=0.856216124189|y=0.308636290988|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|18px|Comuna amb 12030 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Trélazé]] (5,1km)}}}} {{Image label|x=0.361123729938|y=0.0974022178938|scale=400|text=[[Fichièr:Dot-yellow.svg|20px|Comuna amb 151108 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Angers]] (5,3km)}}}} {{Image label|x=0.125086890291|y=0.631141340152|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 237 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Saint-Jean-de-la-Croix]] (5,3km)}}}} {{Image label|x=0.681287092547|y=0.108088737416|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|16px|Comuna amb 9003 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Saint-Barthélemy-d'Anjou]] (5,4km)}}}} {{Image label|x=0.904795063875|y=0.708266960738|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|10px|Comuna amb 1698 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Saint-Jean-des-Mauvrets]] (5,7km)}}}} </div><br clear=left> == Istòria == == Administracion == {{ElegitDebuta|insee=49246 |Títol= Lista deus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat=Joël Bigot|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} == Demografia == {{Demografia |insee=49246 |1793=3692 |1800=3108 |1806=3512 |1821=3740 |1831=3665 |1836=3864 |1841=3829 |1846=3924 |1851=3839 |1856=3814 |1861=3739 |1866=3557 |1872=3397 |1876=3444 |1881=3483 |1886=3600 |1891=3568 |1896=3530 |1901=3586 |1906=3573 |1911=3224 |1921=3379 |1926=3573 |1931=3771 |1936=3999 |1946=4479 |1954=5293 |1962=5911 |1968=7175 |1975=9589 |1982=10739 |1990=11032 |1999=11387 |2004= |2005= |2006=11440 |2007= 11500 |2008=11 434 |2009=11575 |cassini=27522 |senscomptesdobles=1962}} == Luòcs e monuments == == Personalitats ligadas amb la comuna == == Véser tanben == == Ligams extèrnes == == Nòtas == <references/> {{Portal Comunas}} {{Comunas de| insee =49246 }} [[Categoria:Comuna de Maine e Léger]] kmc0qjw5lq0nsiq509wdfgo3k5l578r 2513109 2513108 2026-11-12T05:06:42Z Jfblanc 104 2513109 wikitext text/x-wiki {{Infobox Comuna de França |carta=fr | nomcomuna= Les Ponts-de-Cé | nomcomuna2= Les Ponts-de-Cé | imatge= | descripcion= | lògo= | escut=Blason ville fr Les Ponts-de-Cé (Maine-et-Loire).svg | escais= | region ist = Anjau | parçan= | arrondiment=[[Arrondiment d’Angers|Angers]] | canton=[[Canton des Ponts-de-Cé|Ponts-de-Cé]] | insee =49246 | sitweb= [http://www.ville-lespontsdece.fr/ Sit oficial] | cp =49130 | cònsol =Joël Bigot | mandat = [[2008]]-[[2014]] | gentilici = Ponts-de-Céais, Ponts-de-Céaise (en [[francés]]) | longitud=-0.524166666667 | latitud=47.4252777778 | alt mini =15 | alt mej = | alt maxi =36 | km² =19.55 }} '''Les Ponts-de-Cé''' es una [[Comuna francesa|comuna]] d’[[Anjau]], situada a cabalhons sus Léger. Administrativament, es dins lo [[departaments franceses|departament]] de [[Maine e Léger]] e la [[regions francesas|region]] dels [[Païses de Léger]]. Istoricament, es a la frontièra dels reialmes de França (part màger, Les Ponts de Cé) e d’Aquitània (Esma o Sant Maurilhe, sus la riba esquèrra de Léger). == Geografia == {{Apertium|fr}} La municipalitat a situat en b&ograve;rds de Loire, #que trav&egrave;rsa lo territ&ograve;ri al centre, pel Authion canalis&eacute; al N&ograve;rd, e pel Louet al Sud. Aqueles corses d'aiga an salvat a l'origina per un pont unic. Al fil del desvolopament de la vila medievala, los arcs an #&egrave;sser combl&eacute;es tot en assegurant la particularit&eacute; de la municipalitat dels Ponts-de-C&eacute;. {{Original|fr}} La commune est située en bords de Loire, qui traverse le territoire au centre, par l'Authion canalisé au Nòrd, et par le Louet au Sud. Ces cours d'eau sont enjambés à l'origine par un pont unique. Au fil du développement de la cité médiévale, les arches ont été comblées tout en assurant la particularité de la commune des Ponts-de-Cé. === Comunas vesinas === <div style="position: relative; float:left; width:450px;"> [[Fichièr:Blank map.svg|400px|left||Distanças e posicion relativa]] {{Image label|x=0.506|y=0.495|scale=400|text=[[Fichièr:Map pointer black.svg|20px|Les Ponts-de-Cé|]]'''Les Ponts-de-Cé'''}} {{Image label|x=0.322906774561|y=0.511399891031|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|14px|Comuna amb 3922 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Sainte-Gemmes-sur-Loire]] (2,4km)}}}} {{Image label|x=0.343469615267|y=0.743677223062|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|16px|Comuna amb 5305 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Mûrs-Erigné]] (3,8km)}}}} {{Image label|x=0.791369992195|y=0.646013908925|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|12px|Comuna amb 2497 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Juigné-sur-Loire]] (4,1km)}}}} {{Image label|x=0.856216124189|y=0.308636290988|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|18px|Comuna amb 12030 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Trélazé]] (5,1km)}}}} {{Image label|x=0.361123729938|y=0.0974022178938|scale=400|text=[[Fichièr:Dot-yellow.svg|20px|Comuna amb 151108 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Angers]] (5,3km)}}}} {{Image label|x=0.125086890291|y=0.631141340152|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 237 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Saint-Jean-de-la-Croix]] (5,3km)}}}} {{Image label|x=0.681287092547|y=0.108088737416|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|16px|Comuna amb 9003 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Saint-Barthélemy-d'Anjou]] (5,4km)}}}} {{Image label|x=0.904795063875|y=0.708266960738|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|10px|Comuna amb 1698 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Saint-Jean-des-Mauvrets]] (5,7km)}}}} </div><br clear=left> == Istòria == == Administracion == {{ElegitDebuta|insee=49246 |Títol= Lista deus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat=Joël Bigot|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} == Demografia == {{Demografia |insee=49246 |1793=3692 |1800=3108 |1806=3512 |1821=3740 |1831=3665 |1836=3864 |1841=3829 |1846=3924 |1851=3839 |1856=3814 |1861=3739 |1866=3557 |1872=3397 |1876=3444 |1881=3483 |1886=3600 |1891=3568 |1896=3530 |1901=3586 |1906=3573 |1911=3224 |1921=3379 |1926=3573 |1931=3771 |1936=3999 |1946=4479 |1954=5293 |1962=5911 |1968=7175 |1975=9589 |1982=10739 |1990=11032 |1999=11387 |2004= |2005= |2006=11440 |2007= 11500 |2008=11 434 |2009=11575 |cassini=27522 |senscomptesdobles=1962}} == Luòcs e monuments == == Personalitats ligadas amb la comuna == == Véser tanben == == Ligams extèrnes == == Nòtas == <references/> {{Portal Comunas}} {{Comunas de| insee =49246 }} [[Categoria:Comuna de Maine e Léger]] 4fgedet9f0h7dwn83hvrfss2l66m7gr 0 107046 2513117 2469463 2026-11-12T06:44:27Z Alaric 506 44932 Alaric 506 a desplaçat la pagina [[Sant Ariei la Montanha]] cap a [[Sent Iriés la Montanha]] : Títol mal escrit : segon Ives Lavalada 2469463 wikitext text/x-wiki {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Sant Ariei la Montanha | nom2 = ''Saint-Yrieix-la-Montagne'' | imatge = Saint-Yrieix-la-Montagne église (2).jpg | descripcion = L'egleisa de Sant Ariei. | lògo = | escut = | escais = | ist = | parçan = | region = [[Novela Aquitània]] | insee = 23249 | cònsol = Didier Miomandre | mandat = [[2020]]-[[2026]] | gentilici = | latitud = 45.8838888889 | longitud = 2.0225 | alt mini = 556 | alt maxi = 736 | km² = 24.04 |}} '''Sent Ariei la Montanha'''<ref>Contribution à l'étude du parler de la Creuse : le patois de la région de Chavanat : vocabulaire patois-français · Bibliothèque numérique du Limousin · Limoges</ref> (''Saint-Yrieix-la-Montagne'' en [[francés]]) es una [[comuna]] [[Occitània|occitana]] de [[Marcha]], en [[Lemosin (Occitània)|Lemosin]], situada dins lo [[departament francés|departament]] de [[Cruesa (departament)|Cruesa]] e la [[region francesa|region]] de [[Novela Aquitània]], <small>ancianament de [[Lemosin (region)|Lemosin]]</small>. ==Geografia== == Istòria == {{...}} == Administracion == ===Lista daus maires=== {{ElegitDebuta|insee= 23249 |Títol= Lista daus maires successius}} {{Elegit |Debuta=julhet [[2020]] |Fin= |Identitat= Didier Miomandre<ref>{{Ligam web |url=https://www.data.gouv.fr/fr/datasets/r/2876a346-d50c-4911-934e-19ee07b0e503 |títol= Répertoire national des élus (RNE) - version du 24 juillet 2020 |sit =le portail des données publiques de l'État |consulta= 10 septembre 2020|lenga=fr}}.</ref>|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març [[1995]] |Fin= julhet 2020 |Identitat= Maurice Magoutier |Partit= [[Partit Socialista (França)|PS]] |Qualitat= Retrait }} {{Elegit |Debuta= març [[1983]] |Fin= 1995 |Identitat= Jean-Louis Delarbre |Partit= [[Partit Comunista Francés|PCF]] |Qualitat= Educator }} {{Elegit |Debuta= març [[1978]] |Fin= 1983 |Identitat= René Madrangeas |Partit= [[Divers dreita|DVD]] |Qualitat= Chap d'entrepresa }} {{Elegit |Debuta= |Fin= |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ===Intercomunalitat=== == Demografia == {{Demografia |insee= 23249 |senscomptesdobles= 1962}} * En {{popfr23|0}} la populacion èra de {{popfr23|249}} abitants. ==Luecs e monuments== ==Personalitats liadas a la comuna== *[[Toène Tomàs]] (1857-1935), romanista e istorian medievalista. ==Veire tanben== ===Liams connexes=== ===Liams externes=== ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Multibendèl | Portal Lemosin | Portal Occitània | Portal Cruesa | Portal Comunas de França }} {{Comunas de Cruesa}} [[Categoria:Comuna de Cruesa]] [[Categoria:Comuna de Lemosin (Occitània)]] r1doxw44142cz8oudlaj7pymzwm75qj 0 107072 2513122 2512903 2026-11-12T06:51:45Z Alaric 506 44932 còssol 2026, perimètre del territòri, etc 2513122 wikitext text/x-wiki {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Sent Marc a Lobaud | nom2 = ''Saint-Marc-à-Loubaud'' | imatge = Saint-Marc-à-Loubaud_01.JPG | descripcion = L'egleisa Sent Marc e Senta Agata, monument aus mòrts. | lògo = | escut = | escais = | ist = {{Lemosin}} </br> {{Marcha}} | parçan = | region = [[Novela Aquitània]] | arrondiment = [[Arrondiment dau Buçon|Au Buçon]] | canton = [[Canton de Falatin|Falatin]] ([[canton de Genciòus e Pijairòu|Genciòus e Pijairòu]] davant 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas de Cruesa Grand Sud|CC de Cruesa Grand Sud]] | insee = 23212 | cp = 23460 | cònsol = Jean-Luc Léger | mandat = [[2026]]-[[2032]] | gentilici = | latitud = 45.8494444444 | longitud = 1.99722222222 | alt mini = 634 | alt maxi = 774 | km² = 18.42 |}} '''Sent Marc a Lobaud''' (''Saint-Marc-à-Loubaud'' en [[francés]]) es una [[comuna]] [[Occitània|occitana]] de [[Marcha]], en [[Lemosin (Occitània)|Lemosin]], situada dins lo [[departament francés|departament]] de [[Cruesa (departament)|Cruesa]] e la [[region francesa|region]] de [[Novela Aquitània]], <small>ancianament de [[Lemosin (region)|Lemosin]]</small>. == Geografia == [[Imatge:Map commune FR insee code 23212.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre dau territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = Sent Marc a Lobaud | nòrd = [[Sent Iriés la Montanha]] | nòrd-èst = | èst = [[La Noalha (Cruesa)|La Noalha]] | sud-èst = | sud = [[Genciòus e Pijairòu]] | sud-oèst = | oèst = [[Roièra]] | nòrd-oèst = }} <div style="position: relative; float:left; 450px; line-height:80%; width:35em;"> [[Fichièr:Blank map.svg|400px|left|Distanças e posicion relativa]] {{Image label|x=0.490|y=0.495|scale=400|text=[[Fichièr:Map pointer black.svg|20px|Sent Marc a Lobaud]] '''Sent Marc a Lobaud'''}} {{Image label|x=0.608478609272|y=0.325265191143|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 230 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Sant Ariei la Montanha]] </br>(4,3 km)}}}} {{Image label|x=0.766980166242|y=0.518245258836|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 245 abitants (2000)]]{{mida|80%|</br>[[La Noalha (Cruesa)|La Noalha]] </br>(5,4 km)}}}}</br> {{Image label|x=0.208603918236|y=0.545731290901|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|8px|Comuna amb 568 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Roièra]] </br>(6,7 km)}}}} {{Image label|x=0.652407555386|y=0.202402520299|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|8px|Comuna amb 756 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Valièra]] </br>(7,1 km)}}}} {{Image label|x=0.522881845107|y=0.0790011419029|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 156 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Banisa]] </br>(9,1 km)}}}} {{Image label|x=0.773669275792|y=0.871986322332|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 376 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Genciòus e Pijairòu]] </br>(9,5 km)}}}} </div><br clear=left> == Toponimia == [[Imatge:Saint-Marc-à-Loubaud_panneau.jpg|thumb|350px|center|Panèl e Sent Marc a Lobaud.]] == Istòria == {{...}} == Administracion == ===Lista daus maires=== {{ElegitDebuta|insee=23212 |Títol= Lista daus maires successius}} {{Elegit |Debuta= març [[2026]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat= Jean-Luc Léger |Partit= [[PS]] |Qualitat= professor, conselhier generau (2005-2015) puei departamentau (2015-), president de la CC de Cruesa Grand Sud (2026-) }} {{Elegit |Debuta= [[2020]] |Fin= 2026 |Identitat= Roger Fougeron |Partit= |Qualitat= menaire }} {{Elegit |Debuta= març [[2014]] |Fin= 2020 |Identitat= Jean-Luc Léger |Partit= [[PS]] |Qualitat= professor, conselhier generau (2005-2015) puei departamentau (2015-), president de la CC Cruesa Grand Sud (2016-2020) }} {{Elegit |Debuta= març [[2001]] |Fin= [[2014]] |Identitat= Jacques Farges |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 2001 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ===Intercomunalitat=== == Demografia == {{Demografia |insee=23212 |1793=637 |1800=643 |1806=689 |1821=709 |1831=623 |1836=640 |1841=598 |1846=610 |1851=570 |1856=587 |1861=572 |1866=551 |1872=497 |1876=493 |1881=478 |1886=548 |1891=574 |1896=602 |1901=597 |1906=542 |1911=524 |1921=415 |1926=510 |1931=500 |1936=441 |1946=270 |1954=228 |1962=202 |1968=166 |1975=134 |1982=107 |1990=91 |1999=122 |2005=131 |cassini=33107 |senscomptesdobles= 1962}} * En {{popfr23|0}} la populacion èra de {{popfr23|212}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|212}}/18.42) round 2}}}} ab/km². ==Luecs e monuments== ==Personalitats liadas a la comuna== ==Veire tanben== ===Liams connexes=== * [[Comunas de Cruesa]] ===Liams externes=== ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Multibendèl | Portal Lemosin | Portal Occitània | Portal Cruesa | Portal Comunas de França }} {{Comunas de Cruesa}} [[Categoria:Comuna de Cruesa]] [[Categoria:Comuna de Lemosin (Occitània)]] ekhsxs0gdapem98da493qh6plpn8edw 2513150 2513122 2026-11-12T11:51:56Z Alaric 506 44932 toponimia 2513150 wikitext text/x-wiki {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Sent Marc a Lobaud | nom2 = ''Saint-Marc-à-Loubaud'' | imatge = Saint-Marc-à-Loubaud_01.JPG | descripcion = L'egleisa Sent Marc e Senta Agata, monument aus mòrts. | lògo = | escut = | escais = | ist = {{Lemosin}} </br> {{Marcha}} | parçan = | region = [[Novela Aquitània]] | arrondiment = [[Arrondiment dau Buçon|Au Buçon]] | canton = [[Canton de Falatin|Falatin]] ([[canton de Genciòus e Pijairòu|Genciòus e Pijairòu]] davant 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas de Cruesa Grand Sud|CC de Cruesa Grand Sud]] | insee = 23212 | cp = 23460 | cònsol = Jean-Luc Léger | mandat = [[2026]]-[[2032]] | gentilici = lòs sent marcs | latitud = 45.8494444444 | longitud = 1.99722222222 | alt mini = 634 | alt maxi = 774 | km² = 18.42 |}} '''Sent Marc a Lobaud''' (''Saint-Marc-à-Loubaud'' en [[francés]]) es una [[comuna]] [[Occitània|occitana]] de [[Marcha]], en [[Lemosin (Occitània)|Lemosin]], situada dins lo [[departament francés|departament]] de [[Cruesa (departament)|Cruesa]] e la [[region francesa|region]] de [[Novela Aquitània]], <small>ancianament de [[Lemosin (region)|Lemosin]]</small>. == Geografia == [[Imatge:Map commune FR insee code 23212.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre dau territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = Sent Marc a Lobaud | nòrd = [[Sent Iriés la Montanha]] | nòrd-èst = | èst = [[La Noalha (Cruesa)|La Noalha]] | sud-èst = | sud = [[Genciòus e Pijairòu]] | sud-oèst = | oèst = [[Roièra]] | nòrd-oèst = }} <div style="position: relative; float:left; 450px; line-height:80%; width:35em;"> [[Fichièr:Blank map.svg|400px|left|Distanças e posicion relativa]] {{Image label|x=0.490|y=0.495|scale=400|text=[[Fichièr:Map pointer black.svg|20px|Sent Marc a Lobaud]] '''Sent Marc a Lobaud'''}} {{Image label|x=0.608478609272|y=0.325265191143|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 230 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Sent Iriés la Montanha]] </br>(4,3 km)}}}} {{Image label|x=0.766980166242|y=0.518245258836|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 245 abitants (2000)]]{{mida|80%|</br>[[La Noalha (Cruesa)|La Noalha]] </br>(5,4 km)}}}}</br> {{Image label|x=0.208603918236|y=0.545731290901|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|8px|Comuna amb 568 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Roièra]] </br>(6,7 km)}}}} {{Image label|x=0.652407555386|y=0.202402520299|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|8px|Comuna amb 756 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Valièra]] </br>(7,1 km)}}}} {{Image label|x=0.522881845107|y=0.0790011419029|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 156 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Banisa]] </br>(9,1 km)}}}} {{Image label|x=0.773669275792|y=0.871986322332|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 376 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Genciòus e Pijairòu]] </br>(9,5 km)}}}} </div><br clear=left> == Toponimia == [[Imatge:Saint-Marc-à-Loubaud_panneau.jpg|thumb|350px|center|Panèl e Sent Marc a Lobaud.]] [[Albèrt Dauzat|Dauzat]] e Rostaing [probablament per'mor daus noms francés] pensan que (St) [mar] pòden representar Marc o Merd (''Medardus'') <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 613</ref>. En realitat, en Lemosin, lo nom correspond a l'apòstol. </br> Lo nom es citat ''Lupiniano'' en 631, qu'auriá menat a ''*Lobinhan''. Quò's un nom de la familha abondanta de ''Lupus'' (lo lop). Las atestacions seguentas son ''sancti Marci a Lobaut'' en 1157, ''a Lobau'' au segle XIV, etc. ''Lobaut'', ''-aud'' sembla un derivat de ''Lop'', mas es pas lo resultat de ''Lupiniano''. Lobaud es un luec [desabitat aura] de la comuna [au sud de Sent Marc]<ref>Yves Lavalade, ''Dictionnaire des communes de la Creuse'', ed. la Geste, 2022, p. 182-183</ref>, semblable foneticament a [[Sent Genès de Lobaut|Sent Genès de Lombaut]], que fuguet ''-de Lobaut''. Bénédicte Boyrie-Fénié i vei una racina ''*lop-'', que seria oronimica, mas sens certitud <ref>Bénédicte Boyrie-Fénié, ''Dictionnaire toponymique des communes. Gironde'', ed. CAIRN e Institut Occitan, Pau, 2008, p. 291-292</ref>. ''Loubaud'' es un patronime totplen present dins la [[Cruesa (departament)|Cruesa]], mas pas exclusivament <ref>https://www.filae.com/nom-de-famille/Loubaud.html</ref>. Nom d'origina (Lobaud devia èsser lo vilatge principau de la comuna a una certana epòca) o nom germanic d'òme : racinas ''Hlod-'' (grand, celèbre) e ''Bald'' > ''baud'' (ardit, audaciós), se l'ensemble a un sens ? == Istòria == {{...}} == Administracion == ===Lista daus maires=== {{ElegitDebuta|insee=23212 |Títol= Lista daus maires successius}} {{Elegit |Debuta= març [[2026]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat= Jean-Luc Léger |Partit= [[PS]] |Qualitat= professor, conselhier generau (2005-2015) puei departamentau (2015-), president de la CC de Cruesa Grand Sud (2026-) }} {{Elegit |Debuta= [[2020]] |Fin= 2026 |Identitat= Roger Fougeron |Partit= |Qualitat= menaire }} {{Elegit |Debuta= març [[2014]] |Fin= 2020 |Identitat= Jean-Luc Léger |Partit= [[PS]] |Qualitat= professor, conselhier generau (2005-2015) puei departamentau (2015-), president de la CC Cruesa Grand Sud (2016-2020) }} {{Elegit |Debuta= març [[2001]] |Fin= [[2014]] |Identitat= Jacques Farges |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 2001 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ===Intercomunalitat=== == Demografia == {{Demografia |insee=23212 |1793=637 |1800=643 |1806=689 |1821=709 |1831=623 |1836=640 |1841=598 |1846=610 |1851=570 |1856=587 |1861=572 |1866=551 |1872=497 |1876=493 |1881=478 |1886=548 |1891=574 |1896=602 |1901=597 |1906=542 |1911=524 |1921=415 |1926=510 |1931=500 |1936=441 |1946=270 |1954=228 |1962=202 |1968=166 |1975=134 |1982=107 |1990=91 |1999=122 |2005=131 |cassini=33107 |senscomptesdobles= 1962}} * En {{popfr23|0}} la populacion èra de {{popfr23|212}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|212}}/18.42) round 2}}}} ab/km². ==Luecs e monuments== ==Personalitats liadas a la comuna== ==Veire tanben== ===Liams connexes=== * [[Comunas de Cruesa]] ===Liams externes=== ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Multibendèl | Portal Lemosin | Portal Occitània | Portal Cruesa | Portal Comunas de França }} {{Comunas de Cruesa}} [[Categoria:Comuna de Cruesa]] [[Categoria:Comuna de Lemosin (Occitània)]] 9wrqm9f80ccq1j7vm263w37toqtaz0d 0 107133 2513100 2512900 2026-11-11T20:21:18Z Alaric 506 44932 còssol 2026, perimètre del territòri, toponimia, etc 2513100 wikitext text/x-wiki {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Juòus | nom2 = ''Gioux'' | imatge = Eglise de Saint-Pierre et Saint-Paul de Gioux (1).JPG | descripcion = L'egleisa Sent Peire e Sent Pau. | lògo = | escut = | escais = | ist = {{Lemosin}} </br> {{Marcha}} | parçan = | region = [[Novela Aquitània]] | arrondiment = [[Arrondiment dau Buçon|Au Buçon]] | canton = [[Canton de Falatin|Falatin]] ([[canton de Genciòus e Pijairòu|Genciòus e Pijairòu]] davant 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas de Cruesa Grand Sud|CC de Cruesa Grand Sud]] | insee = 23091 | cp = 23500 | cònsol = Marina Bonifas | mandat = [[2026]]-[[2032]] | gentilici = juòu, juòla (lòs juòus) | longitud = 2.1225 | latitud = 45.8111111111 | alt mini = 608 | alt maxi = 886 | km² = 37.42 |}} '''Juòus''' (''Gioux'' en [[francés]]) es una [[comuna]] [[Occitània|occitana]] de [[Marcha]], en [[Lemosin]], situada dins lo [[departament francés|departament]] de [[Cruesa (departament)|Cruesa]] e la [[region francesa|region]] de [[Novela Aquitània]], <small>ancianament de [[Lemosin (region)|Lemosin]]</small>. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 23091.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre dau territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = Juòus | nòrd = [[Sent Quentin (Cruesa)|Sent Quentin]] | nòrd-èst = [[Cròsa]] | èst = | sud-èst = [[Claravau]] | sud = [[Feniers]] | sud-oèst = [[Genciòus e Pijairòu]] | oèst = | nòrd-oèst = [[La Noalha (Cruesa)|La Noalha]] }} <div style="position: relative; float:left; 450px; line-height:80%; width:35em;"> [[Fichièr:Blank map.svg|400px|left|Distanças e posicion relativa]] {{Image label|x=0.490|y=0.495|scale=400|text=[[Fichièr:Map pointer black.svg|20px|Juòus]] '''Juòus'''}} {{Image label|x=0.735053159165|y=0.446878618335|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 187 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Cròsa]] </br>(3,9 km)}}}} {{Image label|x=0.720532568287|y=0.684804162151|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 155 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Claravau]] </br>(4,6 km)}}}} {{Image label|x=0.271166815172|y=0.710514723071|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 376 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Genciòus e Pijairòu]] </br>(5,5 km)}}}} {{Image label|x=0.262799629638|y=0.268341400912|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 245 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[La Noalha (Cruesa)|La Noalha]] </br>(6,0 km)}}}} {{Image label|x=0.671549293147|y=0.153509167429|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 354 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Sent Quentin (Cruesa)|Sent Quentin]] </br>(6,6 km)}}}} {{Image label|x=0.539368544136|y=0.900584795609|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 86 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Feniers]] </br>(6,7 km)}}}} {{Image label|x=0.934559933461|y=0.402007583516|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 144 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Possanjas]] </br>(7,4 km)}}}} </div>{{clear|left}} ==Toponimia== Segon [[Albèrt Dauzat|Dauzat]], Juòus ven dau latin ''Jovem'', Jupitèr (temple de Jupiter) <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 320, a ''Giou-de-Mamou''</ref>. </br> La prononciacion es / dziô /. Las fòrmas ancianas son ''Jeou'' en 1157, ''Jou'' en 1276, ''Jeous'' en 1297, ''Juous'' au segle XIV, ''Geoux'' en 1504, ''Jioux'' en 1593, etc. Segon Ives Lavalada, l'origina es pas lo latin ''jugum'' « nautor », lo gallic ''juris'' « nautor boisada », mas lo genitiu latin ''Jovis'' (de Jupiter). Lo resultat es lo mesme que per ''dijuòus'', de ''dies Jovis'' <ref>Yves Lavalade, ''Dictionnaire des communes de la Creuse'', ed. la Geste, 2022, p. 103-104</ref>. ==Istòria== ==Administracion== ===Lista daus maires=== {{ElegitDebuta|insee=23091 |Títol= Lista daus maires successius}} {{Elegit |Debuta= mai [[2020]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat= Marina Bonifas |Partit= |Qualitat= secretària de mairaria }} {{Elegit |Debuta= març [[2014]] |Fin= [[2020]] |Identitat= Isabelle Grand |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març [[2008]] |Fin= 2014 |Identitat= Mireille Grégoire |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= Régine Bonifas |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 2001 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ===Intercomunalitat=== ==Demografia== {{Demografia |insee=23091 |1793=1145 |1800=1205 |1806=1239 |1821=1365 |1831=1346 |1836=1193 |1841=1176 |1846=1200 |1851=1183 |1856=1156 |1861=1172 |1866=1150 |1872=1023 |1876=1041 |1881=976 |1886=969 |1891=1021 |1896=983 |1901=1033 |1906=1052 |1911=986 |1921=823 |1926=785 |1931=754 |1936=693 |1946=600 |1954=387 |1962=317 |1968=313 |1975=233 |1982=210 |1990=214 |1999=198 |cassini=15527 |senscomptesdobles= 1962}} * En {{popfr23|0}} la populacion èra de {{popfr23|091}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|091}}/37.42) round 2}}}} ab/km². ==Luecs e monuments== <gallery> Gioux1315bis.jpg|Tròç de l'inventari daus bens eclesiastics de 1315 (diocèsi de Limòtges). Villa_gallo-romaine_de_Maisonnières_(1).JPG|Villa galloromana de Maisonnieras. Gioux_Carte_postale_10.jpg|Monument e maison d'escòla. Gioux_Carte_postale_11.jpg|L'egleisa. Gioux_Carte_postale_12.jpg|La cura. </gallery> {{messatge galariá}} ==Personalitats liadas a la comuna== ==Veire tanben== * [[Comunas de Cruesa]] ==Liams externes== ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Multibendèl | Portal Lemosin | Portal Occitània | Portal Cruesa | Portal Comunas de França }} {{Comunas de Cruesa}} [[Categoria:Comuna de Cruesa]] [[Categoria:Comuna de Lemosin (Occitània)]] sqmyc83ubvii43jr7bi0m6iyrz2ung4 0 108028 2513145 2228815 2026-11-12T10:36:18Z CommonsDelinker 245 Bòt: A remplaçat [[:Imatge:Blason_L_Hospitalet.svg]] per [[:Imatge:Blason_ville_fr_L'Hospitalet_(Alpes-de-Haute-Provence).svg]] ([[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR4|Criterion 4]] (harmonizing names of file set)) 2513145 wikitext text/x-wiki {{omon|L'Espitalet (omonimia)}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = L'Espitalet | nom2 = ''L'Hospitalet'' | imatge = L'Hospitalet-vue générale.JPG | descripcion = Vista generala de l'Espitalet. | lògo = | escut = Blason ville fr L'Hospitalet (Alpes-de-Haute-Provence).svg | escais = | ist = {{Provença}} | parçan = | sitweb = | cp = 04150 | insee = 04095 | arrondiment = [[Arrondiment de Forcauquier|Forcauquier]] | canton = [[canton de Ralhana|Ralhana]], ancianament de [[Canton de Banon|Banon]] | intercom = Comunautat de comunas Auta Provença País de Banon (2017 --->) | cònsol = Marcel Istria | mandat = [[2014]]-[[2020]] | gentilici = | latitud = 44.0877777778 | longitud = 5.69916666667 | alt mini = 779 | alt mej = | alt maxi = 1632 | km² = 19.35 |}} '''L'Espitalet''' (''L'Hospitalet'') es una [[comuna]] [[Provença|provençala]] situada dins lo [[departaments franceses|departament]] deis [[Aups d'Auta Provença]] e la [[regions francesas|region]] de [[Provença-Aups-Còsta d'Azur]]. ==Geografia== {{...}} ===Comunas vesinas=== <div style="position: relative; float:left; 450px; line-height:80%; width:35em;"> [[Fichièr:Blank map.svg|400px|left|Distanças e posicion relativa]] {{Image label|x=0.490|y=0.495|scale=400|text=[[Fichièr:Map pointer black.svg|20px|L'Espitalet]] <br/>'''L'Espitalet'''}} {{Image label|x=0.478869289671|y=0.475543838853|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 104 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Saumana (Aups d'Auta Provença)|Saumana]] (0,9 km)}}}} {{Image label|x=0.57924749209|y=0.703043113079|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 115 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Lardièrs]] <br/>(3,5 km)}}}} {{Image label|x=0.31273296049|y=0.583114233476|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 106 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[La Ròchagiron]] <br/>(3,8 km)}}}} {{Image label|x=0.675645572862|y=0.892624753515|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 324 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Onglas]] <br/>(7,1 km)}}}} {{Image label|x=0.180736651864|y=0.822823305392|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|10px|Comuna amb 1077 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Banon (comuna)|Banon]] <br/>(7,9 km)}}}} {{Image label|x=0.889538128232|y=0.774792996887|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|10px|Comuna amb 1186 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Sant Estève deis Òrgues]] <br/>(8,0 km)}}}} </div><br clear=left> ==Istòria== {{...}} ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 04095 |Títol= Lista dei cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2014]] |Fin= [[2020]] |Identitat=Marcel Istria |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 2014 |Identitat= Yves Lovera|Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee= 04095 |1793=227 |1800=230 |1806=337 |1821=261 |1831=269 |1836=238 |1841=262 |1846=231 |1851=223 |1856=195 |1861=196 |1866=180 |1872=147 |1876=144 |1881=161 |1886=163 |1891=154 |1896=149 |1901=132 |1906=134 |1911=126 |1921=117 |1926=107 |1931=86 |1936=74 |1946=66 |1954=57 |1962=32 |1968=49 |1975=33 |1982=52 |1990=58 |1999=78 |2006= 88 |2007=89 |2008=89 |2009= 89 |cassini=17276 |senscomptesdobles=1962}} * 2016 : 90 ==Luòcs e monuments== ==Personalitats liadas ambé la comuna== ==Veire tanben== * [[Comunas deis Aups d'Auta Provença]] == Liames extèrnes == == Nòtas e referéncias == {{reflist}} {{Portal Provença }} {{Comunas dels Aups d'Auta Provença}} [[Categoria:Comuna dels Aups d'Auta Provença]] [[Categoria:Comuna de Provença]] b26h2am92r0w07tebti25hfj9b7dehg 0 108695 2513051 2150352 2026-11-11T14:38:02Z Jiròni 239 2513051 wikitext text/x-wiki {{omon|Cree (omonimia)}} {{Infobox Lenga | lenga =Cree </br>''Nēhiyawēwin ''/ ᓀᐦᐃᔭᐍᐏᐣ| país = [[Canadà]]| regions = [[Quebèc]], [[Ontàrio]], [[Manitòba]], [[Saskatchewan]], [[Albèrta]], [[Montana]]| personas = 120,000| n = | tipologia = | familha =[[Lengas algicas]]</br>[[Lengas algonquianas]]</br> [[Lengas algonquianas centralas]]</br>Cree | status = [[Territòris del Nòrd Oèst]] | academia = | iso-1 =cr |iso-2=cre |iso-3=cre |iso-6=cre |iso-6P=agip | grop = | mòstra = Article primièr de la Declaracion dels Dreches de l'Òme <br /><br /> | espandida= |tipe= [[Macrolenga]] (Moose Cree iso-6:[crm], Northern East Cree [crl], Plains Cree [crk],Southern East Cree [crj], Swampy Cree [csw],Woods Cree [cwd] }} Lo '''Cree''' (Nēhiyawēwin / ᓀᐦᐃᔭᐍᐏᐣ; dit tanben cree–[[montanhés (lenga)|montanhés]], cree–montagnais–[[naskapi (lenga)|naskapi]]) es un [[continuum dialectal]] de las [[lengas algonquianas]] parlat per aperaquí 86,475 personas en [[Canadà]] en 2021, dels [[Territòris del Nòrd Oèst]] entrò [[Albèrta]] e [[Labrador]].<ref>{{Ligam web|url=https://www.ece.gov.nt.ca/en/services/secretariat-des-langues-autochtones/official-languages-overview|títol=Education, Culture, and Employment|website=Government of the Northwest Territories|access-date=October 4, 2017|archive-date=July 27, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180727215340/https://www.ece.gov.nt.ca/en/services/secretariat-des-langues-autochtones/official-languages-overview|url-status=dead}}</ref> Se òm lo considara coma una sola lenga, es la [[Native American languages|lenga aborigèna]] amb lo pus grand nombre de parlaires en Canadà. La sola region ont lo Cree ten pas d'[[lenga oficiala| estatut oficial]] es la dels [[Territòris del Nòrd Oèst]], amb uèit autras lengas localas.<ref name="lang">[http://www.justice.gov.nt.ca/PDF/ACTS/Official_Languages.pdf Northwest Territories Official Languages Act, 1988] {{Ligam web |url=https://web.archive.org/web/20090324202430/http://www.justice.gov.nt.ca/PDF/ACTS/Official_Languages.pdf |date=March 24, 2009}} (as amended 1988, 1991–1992, 2003)</ref> Ailà, lo Cree es parlat pricipalament a [[Fort Smith, Northwest Territories|Fort Smith]] e [[Hay River, Northwest Territories|Hay River]].<ref name=":2">{{cite web |publisher=Government of the Northwest Territories |títol=2016–2017 annual report on official languages |url=https://www.ece.gov.nt.ca/sites/www.ece.gov.nt.ca/files/resources/english_version.2016-2017_ol_ar.pdf }}</ref> {{Portal Lenga}} [[Categoria:lenga algonquiana]] 4fk4n6jdttciu3k84l9l90r6htp2y0a 2513052 2513051 2026-11-11T14:38:44Z Jiròni 239 2513052 wikitext text/x-wiki {{omon|Cree (omonimia)}} {{Infobox Lenga | lenga =Cree </br>''Nēhiyawēwin ''/ ᓀᐦᐃᔭᐍᐏᐣ| país = [[Canadà]]| regions = [[Quebèc]], [[Ontàrio]], [[Manitòba]], [[Saskatchewan]], [[Albèrta]], [[Montana]]| personas = 120,000| n = | tipologia = | familha =[[Lengas algicas]]</br>[[Lengas algonquianas]]</br> [[Lengas algonquianas centralas]]</br>Cree | status = [[Territòris del Nòrd Oèst]] | academia = | iso-1 =cr |iso-2=cre |iso-3=cre |iso-6=cre |iso-6P=agip | grop = | mòstra = Article primièr de la Declaracion dels Dreches de l'Òme <br /><br /> | espandida= |tipe= [[Macrolenga]] (Moose Cree iso-6:[crm], Northern East Cree [crl], Plains Cree [crk],Southern East Cree [crj], Swampy Cree [csw],Woods Cree [cwd] }} Lo '''Cree''' (Nēhiyawēwin / ᓀᐦᐃᔭᐍᐏᐣ; dit tanben cree–[[montanhés (lenga)|montanhés]], cree–montagnais–[[naskapi (lenga)|naskapi]]) es un [[continuum dialectal]] de las [[lengas algonquianas]] parlat per aperaquí 86,475 personas en [[Canadà]] en 2021, dels [[Territòris del Nòrd Oèst]] entrò [[Albèrta]] e [[Labrador]].<ref>{{Ligam web|url=https://www.ece.gov.nt.ca/en/services/secretariat-des-langues-autochtones/official-languages-overview|títol=Education, Culture, and Employment|website=Government of the Northwest Territories|access-date=October 4, 2017|archive-date=July 27, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180727215340/https://www.ece.gov.nt.ca/en/services/secretariat-des-langues-autochtones/official-languages-overview|url-status=dead}}</ref> Se òm lo considara coma una sola lenga, es la [[Native American languages|lenga aborigèna]] amb lo pus grand nombre de parlaires en Canadà. La sola region ont lo Cree ten pas d'[[lenga oficiala| estatut oficial]] es la dels [[Territòris del Nòrd Oèst]], amb uèit autras lengas localas.<ref name="lang">[http://www.justice.gov.nt.ca/PDF/ACTS/Official_Languages.pdf Northwest Territories Official Languages Act, 1988] {{Ligam web |url=https://web.archive.org/web/20090324202430/http://www.justice.gov.nt.ca/PDF/ACTS/Official_Languages.pdf |date=March 24, 2009}} (as amended 1988, 1991–1992, 2003)</ref> Ailà, lo Cree es parlat pricipalament a [[Fort Smith, Northwest Territories|Fort Smith]] e [[Hay River, Northwest Territories|Hay River]].<ref name=":2">{{cite web |publisher=Government of the Northwest Territories |títol=2016–2017 annual report on official languages |url=https://www.ece.gov.nt.ca/sites/www.ece.gov.nt.ca/files/resources/english_version.2016-2017_ol_ar.pdf }}</ref> =Referéncias= <references /> {{Portal Lenga}} [[Categoria:lenga algonquiana]] bvfrw2946b6ptxhlechiybc3rtniigf 2513054 2513052 2026-11-11T14:44:20Z Jiròni 239 2513054 wikitext text/x-wiki {{omon|Cree (omonimia)}} {{Infobox Lenga | lenga =Cree </br>''Nēhiyawēwin ''/ ᓀᐦᐃᔭᐍᐏᐣ| país = [[Canadà]]| regions = [[Quebèc]], [[Ontàrio]], [[Manitòba]], [[Saskatchewan]], [[Albèrta]], [[Montana]]| personas = 120,000| n = | tipologia = | familha =[[Lengas algicas]]</br>[[Lengas algonquianas]]</br> [[Lengas algonquianas centralas]]</br>Cree | status = [[Territòris del Nòrd Oèst]] | academia = | iso-1 =cr |iso-2=cre |iso-3=cre |iso-6=cre |iso-6P=agip | grop = | mòstra = Article primièr de la Declaracion dels Dreches de l'Òme <br /><br /> | espandida= |tipe= [[Macrolenga]] (Moose Cree iso-6:[crm], Northern East Cree [crl], Plains Cree [crk],Southern East Cree [crj], Swampy Cree [csw],Woods Cree [cwd] }} Lo '''Cree''' (Nēhiyawēwin / ᓀᐦᐃᔭᐍᐏᐣ; dit tanben cree–[[montanhés (lenga)|montanhés]], cree–montagnais–[[naskapi (lenga)|naskapi]]) es un [[continuum dialectal]] de las [[lengas algonquianas]] parlat per aperaquí 86,475 personas en [[Canadà]] en 2021, dels [[Territòris del Nòrd Oèst]] entrò [[Albèrta]] e [[Labrador (region)|Labrador]].<ref>{{Ligam web|url=https://www.ece.gov.nt.ca/en/services/secretariat-des-langues-autochtones/official-languages-overview|títol=Education, Culture, and Employment|website=Government of the Northwest Territories|access-date=October 4, 2017|archive-date=July 27, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180727215340/https://www.ece.gov.nt.ca/en/services/secretariat-des-langues-autochtones/official-languages-overview|url-status=dead}}</ref> Se òm lo considara coma una sola lenga, es la [[Native American languages|lenga aborigèna]] amb lo pus grand nombre de parlaires en Canadà. La sola region ont lo Cree ten pas d'[[lenga oficiala| estatut oficial]] es la dels [[Territòris del Nòrd Oèst]], amb uèit autras lengas localas.<ref name="lang">[http://www.justice.gov.nt.ca/PDF/ACTS/Official_Languages.pdf Northwest Territories Official Languages Act, 1988] {{Ligam web |url=https://web.archive.org/web/20090324202430/http://www.justice.gov.nt.ca/PDF/ACTS/Official_Languages.pdf |date=March 24, 2009}} (as amended 1988, 1991–1992, 2003)</ref> Ailà, lo Cree es parlat pricipalament a [[Fort Smith, Northwest Territories|Fort Smith]] e [[Hay River, Northwest Territories|Hay River]].<ref name=":2">{{cite web |publisher=Government of the Northwest Territories |títol=2016–2017 annual report on official languages |url=https://www.ece.gov.nt.ca/sites/www.ece.gov.nt.ca/files/resources/english_version.2016-2017_ol_ar.pdf }}</ref> =Referéncias= <references /> {{Portal Lenga}} [[Categoria:lenga algonquiana]] bj40u0px4ctfdgq9qw4d74hyxh1fjem 2513057 2513054 2026-11-11T14:50:54Z Jiròni 239 2513057 wikitext text/x-wiki {{omon|Cree (omonimia)}} {{Infobox Lenga | lenga =Cree </br>''Nēhiyawēwin ''/ ᓀᐦᐃᔭᐍᐏᐣ| país = [[Canadà]]| regions = [[Quebèc]], [[Ontàrio]], [[Manitòba]], [[Saskatchewan]], [[Albèrta]], [[Montana]]| personas = 120,000| n = | tipologia = |fam1 = [[Lengas algicas]] |fam2 = [[Lengas algonquianas]] |fam3 = [[Lengas algonquianas centralas]] |fam4 = [[cree nakaspi]] ::::'''montanhés''' | status = [[Territòris del Nòrd Oèst]] | academia = | iso-1 =cr |iso-2=cre |iso-3=cre |iso-6=cre |iso-6P=agip | grop = | mòstra = Article primièr de la Declaracion dels Dreches de l'Òme <br /><br /> | espandida= |tipe= [[Macrolenga]] (Moose Cree iso-6:[crm], Northern East Cree [crl], Plains Cree [crk],Southern East Cree [crj], Swampy Cree [csw],Woods Cree [cwd] }} Lo '''Cree''' (Nēhiyawēwin / ᓀᐦᐃᔭᐍᐏᐣ; dit tanben cree–[[montanhés (lenga)|montanhés]], cree–montagnais–[[naskapi (lenga)|naskapi]]) es un [[continuum dialectal]] de las [[lengas algonquianas]] parlat per aperaquí 86,475 personas en [[Canadà]] en 2021, dels [[Territòris del Nòrd Oèst]] entrò [[Albèrta]] e [[Labrador (region)|Labrador]].<ref>{{Ligam web|url=https://www.ece.gov.nt.ca/en/services/secretariat-des-langues-autochtones/official-languages-overview|títol=Education, Culture, and Employment|website=Government of the Northwest Territories|access-date=October 4, 2017|archive-date=July 27, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180727215340/https://www.ece.gov.nt.ca/en/services/secretariat-des-langues-autochtones/official-languages-overview|url-status=dead}}</ref> Se òm lo considara coma una sola lenga, es la [[Native American languages|lenga aborigèna]] amb lo pus grand nombre de parlaires en Canadà. La sola region ont lo Cree ten pas d'[[lenga oficiala| estatut oficial]] es la dels [[Territòris del Nòrd Oèst]], amb uèit autras lengas localas.<ref name="lang">[http://www.justice.gov.nt.ca/PDF/ACTS/Official_Languages.pdf Northwest Territories Official Languages Act, 1988] {{Ligam web |url=https://web.archive.org/web/20090324202430/http://www.justice.gov.nt.ca/PDF/ACTS/Official_Languages.pdf |date=March 24, 2009}} (as amended 1988, 1991–1992, 2003)</ref> Ailà, lo Cree es parlat pricipalament a [[Fort Smith, Northwest Territories|Fort Smith]] e [[Hay River, Northwest Territories|Hay River]].<ref name=":2">{{cite web |publisher=Government of the Northwest Territories |títol=2016–2017 annual report on official languages |url=https://www.ece.gov.nt.ca/sites/www.ece.gov.nt.ca/files/resources/english_version.2016-2017_ol_ar.pdf }}</ref> =Referéncias= <references /> {{Portal Lenga}} [[Categoria:lenga algonquiana]] 20f0vrg4ktc477a22s8hcqs5iye30n7 2513059 2513057 2026-11-11T14:52:46Z Jiròni 239 2513059 wikitext text/x-wiki {{omon|Cree (omonimia)}} {{Infobox Lenga | lenga =Cree </br>''Nēhiyawēwin ''/ ᓀᐦᐃᔭᐍᐏᐣ| país = [[Canadà]]| regions = [[Quebèc]], [[Ontàrio]], [[Manitòba]], [[Saskatchewan]], [[Albèrta]], [[Montana]]| personas = 120,000| n = | tipologia = |fam1 = [[Lengas algicas]] |fam2 = [[Lengas algonquianas]] |fam3 = [[Lengas algonquianas centralas]] |fam4 = [[cree-innu-naskapi]] ::::'''montanhés''' | status = [[Territòris del Nòrd Oèst]] | academia = | iso-1 =cr |iso-2=cre |iso-3=cre |iso-6=cre |iso-6P=agip | grop = | mòstra = Article primièr de la Declaracion dels Dreches de l'Òme <br /><br /> | espandida= |tipe= [[Macrolenga]] (Moose Cree iso-6:[crm], Northern East Cree [crl], Plains Cree [crk],Southern East Cree [crj], Swampy Cree [csw],Woods Cree [cwd] }} Lo '''Cree''' (Nēhiyawēwin / ᓀᐦᐃᔭᐍᐏᐣ; dit tanben cree–[[montanhés (lenga)|montanhés]], cree–montagnais–[[naskapi (lenga)|naskapi]]) es un [[continuum dialectal]] de las [[lengas algonquianas]] parlat per aperaquí 86,475 personas en [[Canadà]] en 2021, dels [[Territòris del Nòrd Oèst]] entrò [[Albèrta]] e [[Labrador (region)|Labrador]].<ref>{{Ligam web|url=https://www.ece.gov.nt.ca/en/services/secretariat-des-langues-autochtones/official-languages-overview|títol=Education, Culture, and Employment|website=Government of the Northwest Territories|access-date=October 4, 2017|archive-date=July 27, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180727215340/https://www.ece.gov.nt.ca/en/services/secretariat-des-langues-autochtones/official-languages-overview|url-status=dead}}</ref> Se òm lo considara coma una sola lenga, es la [[Native American languages|lenga aborigèna]] amb lo pus grand nombre de parlaires en Canadà. La sola region ont lo Cree ten pas d'[[lenga oficiala| estatut oficial]] es la dels [[Territòris del Nòrd Oèst]], amb uèit autras lengas localas.<ref name="lang">[http://www.justice.gov.nt.ca/PDF/ACTS/Official_Languages.pdf Northwest Territories Official Languages Act, 1988] {{Ligam web |url=https://web.archive.org/web/20090324202430/http://www.justice.gov.nt.ca/PDF/ACTS/Official_Languages.pdf |date=March 24, 2009}} (as amended 1988, 1991–1992, 2003)</ref> Ailà, lo Cree es parlat pricipalament a [[Fort Smith, Northwest Territories|Fort Smith]] e [[Hay River, Northwest Territories|Hay River]].<ref name=":2">{{cite web |publisher=Government of the Northwest Territories |títol=2016–2017 annual report on official languages |url=https://www.ece.gov.nt.ca/sites/www.ece.gov.nt.ca/files/resources/english_version.2016-2017_ol_ar.pdf }}</ref> =Referéncias= <references /> {{Portal Lenga}} [[Categoria:lenga algonquiana]] mtiif4lhu461ikd853l7m1cv56oj3g6 2513064 2513059 2026-11-11T15:01:34Z Jiròni 239 2513064 wikitext text/x-wiki {{omon|Cree (omonimia)}} {{Infobox Lenga | lenga =Cree </br>''Nēhiyawēwin ''/ ᓀᐦᐃᔭᐍᐏᐣ| país = [[Canadà]]| regions = [[Quebèc]], [[Ontàrio]], [[Manitòba]], [[Saskatchewan]], [[Albèrta]], [[Montana]]| personas = 120,000| n = | tipologia = |fam1 = [[Lengas algicas]] |fam2 = [[Lengas algonquianas]] |fam3 = [[Lengas algonquianas centralas]] |fam4 = [[cree-innu-naskapi]] ::::'''montanhés''' | status = [[Territòris del Nòrd Oèst]] | academia = | iso-1 =cr |iso-2=cre |iso-3=cre |iso-6=cre |iso-6P=agip | grop = | mòstra = Article primièr de la Declaracion dels Dreches de l'Òme <br /><br /> | espandida= |tipe= [[Macrolenga]] (Moose Cree iso-6:[crm], Northern East Cree [crl], Plains Cree [crk],Southern East Cree [crj], Swampy Cree [csw],Woods Cree [cwd] |vulnerabilitat=VU }} Lo '''Cree''' (Nēhiyawēwin / ᓀᐦᐃᔭᐍᐏᐣ; dit tanben cree–[[montanhés (lenga)|montanhés]], cree–montagnais–[[naskapi (lenga)|naskapi]]) es un [[continuum dialectal]] de las [[lengas algonquianas]] parlat per aperaquí 86,475 personas en [[Canadà]] en 2021, dels [[Territòris del Nòrd Oèst]] entrò [[Albèrta]] e [[Labrador (region)|Labrador]].<ref>{{Ligam web|url=https://www.ece.gov.nt.ca/en/services/secretariat-des-langues-autochtones/official-languages-overview|títol=Education, Culture, and Employment|website=Government of the Northwest Territories|access-date=October 4, 2017|archive-date=July 27, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180727215340/https://www.ece.gov.nt.ca/en/services/secretariat-des-langues-autochtones/official-languages-overview|url-status=dead}}</ref> Se òm lo considara coma una sola lenga, es la [[Native American languages|lenga aborigèna]] amb lo pus grand nombre de parlaires en Canadà. La sola region ont lo Cree ten pas d'[[lenga oficiala| estatut oficial]] es la dels [[Territòris del Nòrd Oèst]], amb uèit autras lengas localas.<ref name="lang">[http://www.justice.gov.nt.ca/PDF/ACTS/Official_Languages.pdf Northwest Territories Official Languages Act, 1988] {{Ligam web |url=https://web.archive.org/web/20090324202430/http://www.justice.gov.nt.ca/PDF/ACTS/Official_Languages.pdf |date=March 24, 2009}} (as amended 1988, 1991–1992, 2003)</ref> Ailà, lo Cree es parlat pricipalament a [[Fort Smith, Northwest Territories|Fort Smith]] e [[Hay River, Northwest Territories|Hay River]].<ref name=":2">{{cite web |publisher=Government of the Northwest Territories |títol=2016–2017 annual report on official languages |url=https://www.ece.gov.nt.ca/sites/www.ece.gov.nt.ca/files/resources/english_version.2016-2017_ol_ar.pdf }}</ref> =Referéncias= <references /> {{Portal Lenga}} [[Categoria:lenga algonquiana]] ep6wohykh7jv60kpizbjmj8eu20txet 2513070 2513064 2026-11-11T15:29:14Z Jiròni 239 Jiròni a desplaçat la pagina [[Cree (lenga)]] cap a [[Cri (lenga)]] 2513064 wikitext text/x-wiki {{omon|Cree (omonimia)}} {{Infobox Lenga | lenga =Cree </br>''Nēhiyawēwin ''/ ᓀᐦᐃᔭᐍᐏᐣ| país = [[Canadà]]| regions = [[Quebèc]], [[Ontàrio]], [[Manitòba]], [[Saskatchewan]], [[Albèrta]], [[Montana]]| personas = 120,000| n = | tipologia = |fam1 = [[Lengas algicas]] |fam2 = [[Lengas algonquianas]] |fam3 = [[Lengas algonquianas centralas]] |fam4 = [[cree-innu-naskapi]] ::::'''montanhés''' | status = [[Territòris del Nòrd Oèst]] | academia = | iso-1 =cr |iso-2=cre |iso-3=cre |iso-6=cre |iso-6P=agip | grop = | mòstra = Article primièr de la Declaracion dels Dreches de l'Òme <br /><br /> | espandida= |tipe= [[Macrolenga]] (Moose Cree iso-6:[crm], Northern East Cree [crl], Plains Cree [crk],Southern East Cree [crj], Swampy Cree [csw],Woods Cree [cwd] |vulnerabilitat=VU }} Lo '''Cree''' (Nēhiyawēwin / ᓀᐦᐃᔭᐍᐏᐣ; dit tanben cree–[[montanhés (lenga)|montanhés]], cree–montagnais–[[naskapi (lenga)|naskapi]]) es un [[continuum dialectal]] de las [[lengas algonquianas]] parlat per aperaquí 86,475 personas en [[Canadà]] en 2021, dels [[Territòris del Nòrd Oèst]] entrò [[Albèrta]] e [[Labrador (region)|Labrador]].<ref>{{Ligam web|url=https://www.ece.gov.nt.ca/en/services/secretariat-des-langues-autochtones/official-languages-overview|títol=Education, Culture, and Employment|website=Government of the Northwest Territories|access-date=October 4, 2017|archive-date=July 27, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180727215340/https://www.ece.gov.nt.ca/en/services/secretariat-des-langues-autochtones/official-languages-overview|url-status=dead}}</ref> Se òm lo considara coma una sola lenga, es la [[Native American languages|lenga aborigèna]] amb lo pus grand nombre de parlaires en Canadà. La sola region ont lo Cree ten pas d'[[lenga oficiala| estatut oficial]] es la dels [[Territòris del Nòrd Oèst]], amb uèit autras lengas localas.<ref name="lang">[http://www.justice.gov.nt.ca/PDF/ACTS/Official_Languages.pdf Northwest Territories Official Languages Act, 1988] {{Ligam web |url=https://web.archive.org/web/20090324202430/http://www.justice.gov.nt.ca/PDF/ACTS/Official_Languages.pdf |date=March 24, 2009}} (as amended 1988, 1991–1992, 2003)</ref> Ailà, lo Cree es parlat pricipalament a [[Fort Smith, Northwest Territories|Fort Smith]] e [[Hay River, Northwest Territories|Hay River]].<ref name=":2">{{cite web |publisher=Government of the Northwest Territories |títol=2016–2017 annual report on official languages |url=https://www.ece.gov.nt.ca/sites/www.ece.gov.nt.ca/files/resources/english_version.2016-2017_ol_ar.pdf }}</ref> =Referéncias= <references /> {{Portal Lenga}} [[Categoria:lenga algonquiana]] ep6wohykh7jv60kpizbjmj8eu20txet 2513072 2513070 2026-11-11T15:30:15Z Jiròni 239 2513072 wikitext text/x-wiki {{omon|Cree (omonimia)}} {{Infobox Lenga | lenga =Cri </br>''Nēhiyawēwin ''/ ᓀᐦᐃᔭᐍᐏᐣ| país = [[Canadà]]| regions = [[Quebèc]], [[Ontàrio]], [[Manitòba]], [[Saskatchewan]], [[Albèrta]], [[Montana]]| personas = 120,000| n = | tipologia = |fam1 = [[Lengas algicas]] |fam2 = [[Lengas algonquianas]] |fam3 = [[Lengas algonquianas centralas]] |fam4 = [[cri-innu-naskapi]] | status = [[Territòris del Nòrd Oèst]] | academia = | iso-1 =cr |iso-2=cre |iso-3=cre |iso-6=cre |iso-6P=agip | grop = | mòstra = Article primièr de la Declaracion dels Dreches de l'Òme <br /><br /> | espandida= |tipe= [[Macrolenga]] (Moose Cree iso-6:[crm], Northern East Cree [crl], Plains Cree [crk],Southern East Cree [crj], Swampy Cree [csw],Woods Cree [cwd] |vulnerabilitat=VU }} Lo '''cri''' (Nēhiyawēwin / ᓀᐦᐃᔭᐍᐏᐣ; dit tanben cree–[[montanhés (lenga)|montanhés]], cri–montagnais–[[naskapi (lenga)|naskapi]]) es un [[continuum dialectal]] de las [[lengas algonquianas]] parlat per aperaquí 86,475 personas en [[Canadà]] en 2021, dels [[Territòris del Nòrd Oèst]] entrò [[Albèrta]] e [[Labrador (region)|Labrador]].<ref>{{Ligam web|url=https://www.ece.gov.nt.ca/en/services/secretariat-des-langues-autochtones/official-languages-overview|títol=Education, Culture, and Employment|website=Government of the Northwest Territories|access-date=October 4, 2017|archive-date=July 27, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180727215340/https://www.ece.gov.nt.ca/en/services/secretariat-des-langues-autochtones/official-languages-overview|url-status=dead}}</ref> Se òm lo considara coma una sola lenga, es la [[Native American languages|lenga aborigèna]] amb lo pus grand nombre de parlaires en Canadà. La sola region ont lo Cree ten pas d'[[lenga oficiala| estatut oficial]] es la dels [[Territòris del Nòrd Oèst]], amb uèit autras lengas localas.<ref name="lang">[http://www.justice.gov.nt.ca/PDF/ACTS/Official_Languages.pdf Northwest Territories Official Languages Act, 1988] {{Ligam web |url=https://web.archive.org/web/20090324202430/http://www.justice.gov.nt.ca/PDF/ACTS/Official_Languages.pdf |date=March 24, 2009}} (as amended 1988, 1991–1992, 2003)</ref> Ailà, lo Cree es parlat pricipalament a [[Fort Smith, Northwest Territories|Fort Smith]] e [[Hay River, Northwest Territories|Hay River]].<ref name=":2">{{cite web |publisher=Government of the Northwest Territories |títol=2016–2017 annual report on official languages |url=https://www.ece.gov.nt.ca/sites/www.ece.gov.nt.ca/files/resources/english_version.2016-2017_ol_ar.pdf }}</ref> =Referéncias= <references /> {{Portal Lenga}} [[Categoria:lenga algonquiana]] r3sg7utq7tty2uddin8po5mb8nojj8k 2513081 2513072 2026-11-11T15:36:00Z Jiròni 239 2513081 wikitext text/x-wiki {{omon|Cree (omonimia)}} {{Infobox Lenga | lenga =Cri </br>''Nēhiyawēwin ''/ ᓀᐦᐃᔭᐍᐏᐣ| país = [[Canadà]]| regions = [[Quebèc]], [[Ontàrio]], [[Manitòba]], [[Saskatchewan]], [[Albèrta]], [[Montana]]| personas = 120,000| n = | tipologia = |fam1 = [[Lengas algicas]] |fam2 = [[Lengas algonquianas]] |fam3 = [[Lengas algonquianas centralas]] |fam4 = [[cri-innu-naskapi]] | status = [[Territòris del Nòrd Oèst]] | academia = | iso-1 =cr |iso-2=cre |iso-3=cre |iso-6=cre |iso-6P=agip | grop = | mòstra = Article primièr de la Declaracion dels Dreches de l'Òme <br /><br /> | espandida= |tipe= [[Macrolenga]] (Moose Cree iso-6:[crm], Northern East Cree [crl], Plains Cree [crk],Southern East Cree [crj], Swampy Cree [csw],Woods Cree [cwd] |vulnerabilitat=VU }} Lo '''cri''' (Nēhiyawēwin / ᓀᐦᐃᔭᐍᐏᐣ; dit tanben cri–[[montanhés (lenga)|montanhés]]-[[naskapi (lenga)|naskapi]]) es un [[continuum dialectal]] de las [[lengas algonquianas]] parlat per aperaquí 86,475 personas en [[Canadà]] en 2021, dels [[Territòris del Nòrd Oèst]] entrò [[Albèrta]] e [[Labrador (region)|Labrador]].<ref>{{Ligam web|url=https://www.ece.gov.nt.ca/en/services/secretariat-des-langues-autochtones/official-languages-overview|títol=Education, Culture, and Employment|website=Government of the Northwest Territories|access-date=October 4, 2017|archive-date=July 27, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180727215340/https://www.ece.gov.nt.ca/en/services/secretariat-des-langues-autochtones/official-languages-overview|url-status=dead}}</ref> Se òm lo considara coma una sola lenga, es la [[Native American languages|lenga aborigèna]] amb lo pus grand nombre de parlaires en Canadà. La sola region ont lo Cree ten pas d'[[lenga oficiala| estatut oficial]] es la dels [[Territòris del Nòrd Oèst]], amb uèit autras lengas localas.<ref name="lang">[http://www.justice.gov.nt.ca/PDF/ACTS/Official_Languages.pdf Northwest Territories Official Languages Act, 1988] {{Ligam web |url=https://web.archive.org/web/20090324202430/http://www.justice.gov.nt.ca/PDF/ACTS/Official_Languages.pdf |date=March 24, 2009}} (as amended 1988, 1991–1992, 2003)</ref> Ailà, lo Cree es parlat pricipalament a [[Fort Smith, Northwest Territories|Fort Smith]] e [[Hay River, Northwest Territories|Hay River]].<ref name=":2">{{cite web |publisher=Government of the Northwest Territories |títol=2016–2017 annual report on official languages |url=https://www.ece.gov.nt.ca/sites/www.ece.gov.nt.ca/files/resources/english_version.2016-2017_ol_ar.pdf }}</ref> =Referéncias= <references /> {{Portal Lenga}} [[Categoria:lenga algonquiana]] sj2h7flusksqz47hzmryyhhs8ebiw6w 0 108696 2513076 1819178 2026-11-11T15:33:02Z Jiròni 239 Jiròni a desplaçat la pagina [[Cree (omonimia)]] cap a [[Cri (omonimia)]] 1819178 wikitext text/x-wiki {{Omonimia}} '''Cree''' pòt designar: *Lo [[Cree|pòble Cree]], grop etnic d'[[America del Nòrd]]. *La [[Cree (lenga)|lenga cree]], del grop de las [[lengas algonquinas]]. sbpod63rfd5q303cu515m9d0fi3gfqo 2513078 2513076 2026-11-11T15:33:31Z Jiròni 239 2513078 wikitext text/x-wiki {{Omonimia}} '''Cree''' pòt designar: *Lo [[Cri|pòble Cri]], grop etnic d'[[America del Nòrd]]. *La [[Cri (lenga)|lenga cri]], del grop de las [[lengas algonquianas]]. applmdb6s98hendo5whdyrb97vekf1b 0 116477 2513144 2378752 2026-11-12T10:28:16Z PichonDesgordit 65926 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 2513144 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} [[File:Troops of the Eight nations alliance 1900.jpg|thumb|right|Fotografia dei tropas de cada país mandadas en China durant l'Aliança deis Uech Nacions.]] L''''Aliança deis Uech Nacions''' foguèt una aliança concluda entre lei nacions europèas principalas mai lo [[Japon]] e leis Estats Units per luchar còntra la [[Revòuta dei Boxers]] e lo govèrn chinés qu'ajudèt l'insurreccion. Sei membres èran Japon, Russia, lo [[Reialme Unit|Reiaume Unit]], França, leis Estats Units, Alemanha, [[Itàlia]] e Àustria-Ongria. En dificultat durant lo mes de junh de 1900, aquelei tropas deguèron se replegar e esperar per de renfòrç fins au mes d'aost. L'ofensiva decisiva vèrs Pequin acomencèt lo 4 d'aost e permetèt sa conquista lo 14. Puei, lei tropas de l'Aliança demorèron per s'ocupar de la repression dau movement dei Boxers fins a setembre de 1901. [[Categoria:Revòuta dei Boxers]] 4xksro5o2cqvgvm4cqentarc9jzxv9m 0 120346 2513147 2234691 2026-11-12T11:02:29Z CommonsDelinker 245 Bòt: A remplaçat [[:Imatge:Combat_deuxième_croisade.jpg]] per [[:Imatge:Bataille_de_Damas_(1148)_-_Français_22495.jpg]] ([[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR2|Criterion 2]] (meaningless or ambiguous name) · Nom de la bataille + nom du manuscrit) 2513147 wikitext text/x-wiki {{Infobox Conflicte militar |imatge = [[File:Bataille de Damas (1148) - Français 22495.jpg|300px]] |legenda = |conflicte = |guèrra = |data = [[1145]] - [[1149]] |luòc = [[Siria]], [[Palestina]], [[Peninsula Iberica]] |casus = Conquista d'[[Edessa]] per [[Zengi]] |territòris = |eissida = |comandant1 = |combatents1 = |combatents2 = |combatents3 = |fòrças1 = |pèrdas1 = |comandant2 = |fòrças2 = |pèrdas2 = |comandant3 = |fòrças3 = |pèrdas3 = |batalhas = '''Teatre orientau''' : [[Batalha de Dorilèa|Dorilèa]] – [[Batalha dau Mont Cadmos|Mont Cadmos]] – [[Sètge de Damasc (1148)|Damasc]] – [[Batalha d'Inab|Inab]]<br/> '''Teatre iberic''' : [[Sètge de Lisbona (1147)|Lisbona]] |nòtas = }} La '''Segonda [[Crosada]]''' se debanèt de [[1145]] a [[1149]]. Entraïnada per la presa d'[[Edessa]] per lo cap turc [[Zengi]], foguèt menada per lo rèi [[Loís VII de França]] e per l'emperaire germanic [[Conrad III de Hohenstaufen]]. S'acabèt per de resultats febles permetent ai Turcs de gardar la màger part de sei possessions. == Causas == Permés per la division dau mond araboturc, lo succès de la [[Premiera Crosada]] venguèt lèu fragilizat per l'unificacion de principats musulmans sota la direccion d'un cap unic. [[Zengi]], un governador au servici dei [[Seldjokid]]s foguèt la figura principala d'aqueu movement en [[Siria]]. Ja senhor de [[Mossol]] e d'[[Alèp]], prenguèt [[Edessa]] en [[1144]] e i destruguèt l'[[estat latin]] creat a l'entorn de la [[vila]]. Pasmens, aquela victòria, premiera etapa de la reconquista musulmana en [[Siria]]-[[Palestina]], suscitèt una emocion fòrta en [[Euròpa]] e lo papa [[Eugèni III]] organizèt una crosada novèla per protegir lei Luòcs Sants. Obtenguèt lo sostèn dau rèi [[Loís VII de França|Loís VII]] e de l'emperaire [[Conrad III de Hohenstaufen|Conrad III]] que decidèron de mobilizar sei tropas per partir vèrs l'Èst. Dins la [[Peninsula Iberica]], obtenguèt tanben lo sostèn dei sobeirans locaus que preparèron una ataca deis estats musulmans. == Debanament == En Orient, la Crosada se dirigiguèt vèrs [[Constantinòble]] avans de passar en [[Anatolia]]. Lo passatge de la region, foguèt fòrça malaisada en causa de problemas d'avitalhament e de la resisténcia dei Turcs. Lo 25 d'octòbre de 1147, una [[emboscada]] turca dirigida còntra leis Imperiaus entraïnèt la destruccion de l'armada de [[Conrad III de Hohenstaufen|Conrad III]] a [[Batalha de Dorilèa|Dorilèa]]. Per s'aparar còntra aquela menaçada, lei Francés chausiguèron de costejar lo litorau. Pasmens, subiguèron tanben de pèrdas importantas a la [[batalha dau Mont Cadmos]] lo 6 de genier de [[1148]]. Pasmens, capitèron d'agantar [[Antalya]] onte lei Crosats decidèron d'acabar lo trajècte amb una flòta [[Empèri Bizantin|bizantina]] per evitar la rota terrèstra. Arribats dins lo [[Reiaume de Jerusalèm]], lei sobeirans crosats acabèron son romavatge dins la vila avans de preparar la perseguida de son expedicion. Devesits, lei Crosats aguèron de dificultats per definir un objectiu comun e menèron solament una ataca limitada vèrs [[Damasc]]. Un brèu sètge de la vila foguèt organizat (24-28 de julhet de [[1148]]) mai l'arribada de renfòrç turcs entraïnèt lèu la retirada. Un an pus tard, [[Zengi]] menèt una campanha còntra la region d'[[Antioquia]] ont infligiguèt una desfacha ai crestians a la [[batalha d'Inab]] (29 de junh de [[1149]]. Aquò li permetèt de capturar lo cap dau [[Principat d'Antioquia]], [[Ramon de Peitieus]], que foguèt decapitat. Après aquela revirada, lei Crosats s'entornèron en [[Euròpa]]. Dins la [[Peninsula Iberica]], lei Crosats se concentrèron en [[Portugal]]. I ataquèron [[Lisbona]] que foguèt presa après un sètge de quauquei mes (1{{èr}} de julhet - 24 d'octòbre de [[1147]]). La vila foguèt pilhada e annexada per lei Portugués. Lòng dau litorau mediterranèu, divèrsei pòrts tenguts per de senhors musulmans foguèron tanben atacats per lo rèi [[Anfós VII de Castelha]], lo rèi [[Garcia V de Navarra]] e lo còmte [[Ramon Berenguier IV de Barcelona]]. Permetèron d'ocupar [[Tortosa]], [[Fraga]], [[Almería]] e [[Lerida]] == Consequéncias == La Segonda Crosada es generalament considerada coma una revirada dei Crosats que mau capitèron de reconquistar [[Edessa]] e deguèron rapidament abandonar lo [[sètge de Damasc (1148)|sètge de Damasc]]. Au contrari, lo prestigi de [[Zengi]] e de seis oficiers foguèt fòrça renfòrçat permetent la formacion d'un estat musulman poderós en [[Siria]]. Perseguida per [[Nur ad-Din]] e per [[Saladin]], sa politica permetèt pauc a pauc ai Turcs de rompre la poissança deis estats crosats avans la fin dau sègle. Dins aquò, dins la [[Peninsula Iberica]], l'operacion foguèt un succès car permetèt ai [[cristanisme|crestians]] de reconquistar au mens cinc vilas importantas. == Liames intèrnes == * [[Comtat d'Edessa]] * [[Crosada]] * [[Zengi]] == Bibliografia == * [[René Grousset]], ''Histoire des croisades et du royaume franc de Jérusalem - I L'anarchie musulmane'', Perrin, 1991. * [[René Grousset]], ''Histoire des croisades et du royaume franc de Jérusalem - II L'équilibre'', Perrin, 1991. == Nòtas e referéncias == <references/> [[categoria:Crosada]] ibb1qe1f5obnjcazh8jxi4tmlfrnqhv 0 131332 2513128 2503670 2026-11-12T10:19:33Z PichonDesgordit 65926 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:1|2|0 */ 2513128 wikitext text/x-wiki Eth '''Pliocèn'''(1) ei ua epòca geologica qu'es plaça demest es 5.3 e es 2.58 milions (2) d'annadas auans deth nòste present. Ei era dusaua e mès joena epòca deth periòde [[Neogèn]] ena Era [[Cenozoïc|Cenozoïca]]. Eth Pliocèn seguís ath [[Miocèn]] e ei seguit peth [[Pleïstocèn]]. Auans dera revision hèta en 2009 dera escala geologica deth temps que plaçaua es quate [[glaciacion]]s mès granes laguens deth Pleïstocèn, eth Pliocèn tamben incudiva eth [[Gelasian]], demest es 2.58 milions e es 1.80 milions d'annadas e adara ei includit en eth [[Pleïstocèn]] (3). Coma d'autes periòdes geologics, es dades geologiques que defineishen er inici e era sua fin an sigut ben identificades mès era data exacta deth sòn inici e dera sua fin son encara poc definides. Es termières que defineishen eth Pliocèn non son pas identificades en tot eth mond de forma parièra. Mès si qu'an pogut d'éster identificades a nivèu regional pr'amor qu'eth [[Miocèn]] siguec mès caud e eth [[Pleïstocèn]] mès heired. Era termièra de sòn inici auec coma causa diuerses glaciacions deth [[Pleïstocèn]]. ===Etimologia=== Eth Pliocèn siguec atau aperat per Sir Charles Lyell. eth sòn nom provien des paraules gregues ''pleion ''(mès) e ''kainos ''(nauèth) (4) e vò díder ''contunhament deth recent'' pr'amor qu'es referís ara fauna de molluscs marins moderni. H. W. Fowler diguec, totun, qu'aguest terme (e tamben [[Pleïstocèn]] e [[Miocèn]]) qu'ère un barbarisme tà doblidar e un indici qu'enquia un escolaire classic com Lyell auriá d'auer demandat era ajuda d'un filològ quan bastia era paraula (5). ===Sosdivisions=== Ena escala de temps oficial der ICS, eth Pliocèn se sosdivideish en dus periodes: * Piacenzian (3.600-2.58 Ma) * Zanclean (5.333-3.600 Ma) Eth Piacenzian qu'ei aperat tamben coma Pliocèn Ancian e eth Zanclean coma Pliocèn Lèu. En eth sistema des * Mamifèrs nòrd-americans (NALMA) includís er Hemfillian (9-4.75 Ma) e eth Blancan (4.74-1.806 Ma). Eth Blancan arriba enquiath [[Pleïstocèn]]. * Mamifèrs terrestres sud-americans (SALMA) includís eth Montehermosan (6.8-4.0 Ma), eth Chapadmalalan (4.0-3.0 Ma) e eth Uquian (3.0-1.2 Ma) En eth airau de Paratetis (Europa central e porcions der oèst d'Asia, eth 'Pliocèn conten eth Dacian (parièr ath Zanclean) e eth Romanian (parièr ath Piacenzian e eth Gelasian amassa). e coma ei abitual i a plan d'autes sosdivisions locals e regionals que tamben s'utilizen. En eth [[Reiaume Unit]] se dividís en aguesti estadis: Gedgravian, Waltonian, Pre-Ludhamian, Ludhamian, Thurnian, Bramertonian o Antian, Pre-Pastonian o Baventian, Pastonian e Beestonian. En [[Olanda]] eth Pliocèn se dividís en aguesti estadis ( de mès ancian a mès joen): Brussumian C, Reuverian A, reuverian B, Reuverian C, Praetiglian, Tiglian A, Tiglian B, Tiglian C1-4b, Tiglian CHc, Tiglian C5, Tiglian C6 e Eburonian. Es correlacions exactes demest aguesti estadis locals e es estadis der ICS encara mostren ua question de detalhs (6). ===Clima=== Era mieja dera temperatura pendent eth Pliocèn miei (3.3 -3 Ma) ère de dus a tres grads mès nauta que aué (7) e eth nivèu dera mar ère 25 metres mès naut que non pas adara (8). Er emisferi Nòrd e era sua capa de gèu èren efimeres auans dera glaciacion que i aguec en [[Groenlàndia]] pendent eth Pliocèn ancian hè 3 milions d'annadas (9). Era formacion d'ua capa de gèu sus er [[Artic]] se donèc per un cambi bruc es es isotòps der oxigen e yamben en quauques pèires rondes que i auia sus es lhets des oceans en eth Nòrd [[Atlantic]] e eth Nòrd [[Pacific]] (10). Era meia dera nautitud dera glaciacion qu'ère ja en descens auans deth fin dera epoca. Eth reheiredament qu'aguec lòc pendent eth Pliocèn podiá auer era causa ena distribucion des bòsqui e eth creishement des vaths e savanes ena [[Tèrra]] (11). ===Paleogeografia=== Es continents contunhauen berugant-se des d'un lòcs qu'èren, probaubaments, a 250 Km d'on son adara a sonque 70 Km de sòns lòcs actuals. [[America del Sud]] s'amassèc dab [[America del Nòrd]] a trauers deth Istme de [[Panamà]] pendent eth Pliocèn e atau qu'es hèc paussible eth Gran Intercambi American. Dab açò grani predators marsupials e ungulats que demorauen en [[America del Sud]] que s'escandiren. Era formacion deth Istme aué consequencies granes enes temperatures globals pr'amor qu'es escorrents oceanics equatorials d'aigua cauda es vederen talhats e comencec un clcle de reheiredament en er Atlantic, dab ues aigues artiques e antartiques que baisharen es sues temperatures en un Ocen Atlantic qu'adara demoraua aislat. Era collision d'[[Africa]] dab [[Euròpa]] formèc era Mar [[Mediterranèa]] e copèc es despuèlhas der ocean de [[Tetis]]. Era termièra demest eth [[Miocèu]] e eth Pliocèn siguec tamben era epoca dera crisi de sau deth Messinian demest [[Alaska]] e [[Asia]]. S'an trapat plan d'arroques marines deth Pliocèn dera [[Mediterranèa]], [[Índia]] e [[China]]. En d'autes lòcs tamben s'en trapen enes plajes. ===Flora=== Eth cambi entara un clima mès sec e heired aue un impacte important ena flora deth Pliocèn pr'amor que se redusiren plan es espècies tropicals en tot eth mond. Creisheren es bòsqui de huelha caduca, e es bòsqui de pins mentres qu'era tundra caperaua plan des tèrres deth nòrd e es paisatges d'èrba creishien en toti es continents ( a excepcion dera [[Antartida]]). es bòsqui tropicals se vederen limitats a ua linha magra ath tòrn der equador e a mès deres savanes seques apareisheren diuersi deserts en [[Asia]] e [[Africa]]. [[File:Great American Biotic Interchange examples.svg|thumb|Pendent eth Pliocèu s'amassaren America del Nòrd e America del Sud e aue lòc eth Gran Intercambi American d'animals.]] ===Fauna=== Era fauna continental e marina ère basicauments moderna. totun, era fauna continental ère un pauc mès primitiva qu'aué. pendent eth Pliocèn apareishen es prumèrs ominins, es australopitecids. Es patacs des tèrres causaven granes migracions atau coma ua barreja de diuerses espècies auans aislades coma passec en eth Gran Intercambi American. Es erbivòrs qu'es heren mès grani e tamben sòns predators. ===Mamifèrs=== En [[America del Nòrd]] se desvolopauen grani mastodonts, gamfoteri e opossums mentres qu'es grani ungulats declinauen, coma eth camel, eth cèrvi e eth shivau, que vederen coma es sòns populacions s'arredusien. Rinoceròs, shivaus dab tres dets, oreodonts, protoceratids e calicoteres s'escandiren. Es cans borofagini e es agriotherium tamben mès d'autes carnivòrs includint es dera familha des daunes bères se diversificaren e tamben ac hèren es ossi caçaires que corrien plan. Es peresosi terrestri, es grani glyptodonts e es armadillos migraren tàth nòrd dab era formacion der Istme de [[Panamà]]. En [[Eurasia]] es rosegaires perviueren ben mentres qu'era distribucion des primati declinèc. Elefants, gomfoteris e stegodonts aueran plan d'escaduda en [[Asia]] e es hyraxes migraren tàth nòrd d'[[Africa]]. Era diuersitat de shivaus declinèc mès es tapirs e es rinoceròs s'escamparen. Es vaques e es antelòps auren escaduda e quauques espècies de camel crotzaren entara [[Asia]] des d'[[America del Nòrd]]. Es ienes e es gats dab dents de sabre apareisheren e s'amassaren as predators ja eisistents coma es cani, ossi e daunes-bères. [[Africa]] ère dominada per animals dab bates e es primats contunharen era sòn evolucion dab es australopitecids (bèri uns des prumèrs ominids) qu'apareishen pendent eth Pliocèn ancian. Es rosegaires tamben aueren escaduda e es populacions d'alefants creisheren. Es vaques e es antelòps contunharen era diuersificacion e n'aueren plan mès que non pas pòrcs en nombre d'espècies. Es prumères e primitives girafes tamben apareisheren e es camels migraren via [[Asia]] des d'[[America del Nòrd|America del Nò<nowiki/>rd]]. Es shivaus e es rinoceròs moderns tamben hèren era sua prumèra dintrada en scena. Ossi, cani e daunes-bèresa (originals d'[[America del Nòrd]]) s'amassaren as gats, ienes e civets coma predators africans. Atau, qu'es ienes aueren d'especializar-se coma carronhaires. [[America del Sud]] vedèc ua invasion d'espècies nòrd-americanes per prumèr còp des deth [[Cretacèu]] dab rosegaires nòrd-americans e primats qu'es barrejaven dab formes deth sud. Es litopterids e es nonungulats nadius d'America del Sud s'escandiren. Toti mens es macrauchenids e es taxodonts, que suberviueren. Mustelids carnivòrs coma es petites daunes-bères, es coatís e es ossi de cara cuerta migraren des deth nòrd. Es gliptodents, gegants peresosi e petits rosegegaires caviomorfes, pampaterids e armadillos desmarcharen totun entàth nòrd. Es marsupials demoraren es mamifèrs dominants australians dab formes erbivòres qu'includiden wombats e cangurs atau coma eth gran diprotodon. Es marsupials carnivòrs contunharen caçant pendent eth Pliocèn includint es dasyurids, es tilacins dab forma de can e eth thylacoleo dab forma de gat. Es prumèrs rosegaires qu'arribaren en [[Austràlia]]. Tamben apareishèc eth platypus, un monotreme. ===Audèths=== [[File:Titanis07DB.jpg|thumb|Eth Titanis siguec un forusracid qu'emigrèc tà America del Nòrd en tot rivalisar dab es grans predadors americani]] Es forusracids predators sud-americans èren paucs en aquera epoca. Demest eri que i auia eth [[Titanis]], un forusracid plan gran que migrèc tà [[America del Nòrd]] e qu'ère un rival d'autes grani predatots mamifèrs. D'autes audèths tamben evolucionaren en aguesta epoca, quauqu'ns entàra espècies mès modernes, quauques autes entàra er escandiment. ===Reptils e amfibis=== Es aligators e es cocodrils s'escandiren en [[Euròpa]] quan eth clima se tornèc mès heired. Eth genre des sèrps venenoses contunharen d'espandir-se pr'amor qu'es rosegaires e es audèths tamben ac hèren. Es sèrps de campanela tamben apareishen pendent eth Pliocèn. Era espècie ''Alligator mississippiensis'', qu'auia evolucionat pendent eth [[Miocèn]], contunhèc pendent eth Pliocèn, mès demorèc encara mès en eth nòrd: s'an trapat individús d'aquera epoca pendent eth [[Miocèn]] plan ancian en depaus de Tennessee. Es tartarugues gegants tamben demoraren en [[America del Nòrd]], dab genres coma eth ''Hesperostestudo''. Nauères espècies tamben apareishen en [[Austràlia]]. Es amfibis deth orden des Allocaudeta s'escandiren. ===Oceans=== Es oceans contunharen d'èster relatiuaments cauds pendent eth Pliocèn. Totun, contunharen eth sòn reheiredament. se formèc ua capa de gèu sus er Artic e eth clima se tornèc mès sec. Es escorrents heiredsder [[Atlantic]] deth Nòrd creisheren. I auia tamben diuersi escorrents heireds que flotauen des der [[Antartic]]. Era formacion der Istme de [[Panamà]] hè 3.5 milions d'annadas copèc er escorrent circum-equatorial qu'auia eisistit pendent eth [[Cretacèu]] e eth [[Cenozoic]] lèu. Açò hèc qu'es oceans de tot eth mond tamben se reheiredessen. es mars deth Pliocèn èren plens de vaques marines, foques e leons de mar. ===Supernovae=== En 2002 Narciso Benítez e d'autes estimaren que hè 2 milions d'annadas, pendent era fin deth Pliocèn, un grop d'esteles 0 e B, aperades Scorpius-Centaurus 0B passaren sonque a 130 milions d'annades dera nòsta planeta e que ua o mès d'un espetatges de supernova plasmaren era grana Botiòla Local (12). Un espetatge d'aguest tipe podiá auer hèt plan de mau ar ozon dera [[Tèrra]] e causat er escandiment de plan de vida en es oceans (ua supernova d'aguest tamanh que podiá éster tan grana coma ua galaxia sancera de 200 bilions d'esteles (13)(14). ===Tà vèder tamben=== * List of fossil sites ''(with link directory)'' ===Referències=== # "Geologic Age Symbol Font (StratagemAge)". USGS. 99-430. Retrieved 2011-06-22. # See the 2014 version of the ICS geologic time scale # Ogg, James George; Ogg, Gabi; Gradstein F. M. (2008).''The Concise Geologic Time Scale''. Cambridge University Press. pp. 150–1. ISBN 9780521898492. # "Pliocene". Online Etymology Dictionary. # Fowler, H.W. (2009). David Crystal, ed. ''A Dictionary of Modern English Usage: The Classic First Edition'' (Reissue ed.). USA: Oxford University Press. ISBN 0-19-953534-5. # Kuhlmann, G.; C.G. Langereis, D. Munsterman, R.-J. van Leeuwen, R. Verreussel, J.E. Meulenkamp & Th.E. Wong (2006). "Integrated chronostratigraphy of the Pliocene-Pleistocene interval and its relation to the regional stratigraphical stages in the southern North Sea region".''Netherlands Journal of Geosciences'' '''85''': 19–35. Retrieved 12 November 2012. # Robinson, M., H.J. Dowsett, and M.A. Chandler, 2008: Pliocene role in assessing future climate impacts. Eos Trans. Amer. Geophys. U., 89, 501–502.[1] # Dwyer, G.S., and M.A. Chandler, 2009: Mid-Pliocene sea level and continental ice volume based on coupled benthic Mg/Ca palaeotemperatures and oxygen isotopes. Phil. Trans. Royal Soc. A, 367, 157–168,doi:10.1098/rsta.2008.0222. [2] # Bartoli, G. et al. Final closure of Panama and the onset of northern hemisphere glaciation. Earth Planet. Sci. Lett. 237, 3344 (2005). # Van Andel (1994), p. 226. # "The Pliocene epoch". ''University of California Museum of Paleontology''. Retrieved 2008-03-25. # Benitez, Narciso; et al., Jesús; Canelles, Matilde (2002). "Evidence for Nearby Supernova Explosions". ''Phys. Rev. Lett.'' '''88''' (8): 081101. doi:10.1103/PhysRevLett.88.081101. # Katie Pennicott (Feb 13, 2002). "Supernova link to ancient extinction". ''physicsworld.com''. Retrieved 16 July 2012. # Comins & Kaufmann (2005), p. 359. ===Tà lèger mès=== * Comins, Niel F.; William J. Kaufmann III (2005). ''Discovering the Universe'' (7th ed.). New York, NY: Susan Finnemore Brennan. ISBN 0-7167-7584-0. * Gradstein, F.M.; Ogg, J.G. & Smith, A.G.; '''2004''': ''A Geologic Time Scale 2004'', Cambridge University Press. * Ogg, Jim (June 2004). "Overview of Global Boundary Stratotype Sections and Points (GSSP's)". Retrieved 2006-04-30. * Van Andel, Tjeerd H. (1994). ''New Views on an Old Planet: a History of Global Change'' (2nd ed.). Cambridge: Cambridge University Press. ISBN 0-521-44243-5. ===Pàgines web=== * Palaeos Pliocene^{[''dead link'']} * PBS Change: Deep Time: Pliocene * Possible Pliocene supernova * "Supernova dealt deaths on Earth? Stellar blasts may have killed ancient marine life" ''Science News Online'' retrieved February 2, 2002^{[''dead link'']} * UCMP Berkeley Pliocene Epoch Page * Pliocene Microfossils: 100+ images of Pliocene Foraminifera [[Categoria:Paleontologia]] 4a8ro7oz203y3iy990qq1ru3rjdbtqk 0 135544 2513114 1981284 2026-11-12T05:59:12Z Juvavum 66070 2513114 wikitext text/x-wiki [[File:Profesoro-Th-Cart.jpg|thumb|Théophile Cart|200px]] '''Théophile Cart''' (nascut lo 31 de març de 1855 a [[Sent Antòni del Bruèlh]] ([[Perigòrd]]) e mòrt lo 21 de mai de 1931 [[París]]) es un [[escrivan]] e un dels mai importants esperantofòns francés. Es a vegadas qualificat de «segond paire de l'[[esperanto]]». [[la:Theophilus Cart]] pua90azyjg09mydtpkhr40bf8hhnoq4 0 146473 2513125 2507740 2026-11-12T09:44:47Z Sovenhic 36254 2513125 wikitext text/x-wiki {{Ortografia}} {{Infobox |tematica= |carta= }} [[Fichièr:LocalRegiaoAlgarve.svg|250px|thumb|Localizacion d'Algarve]] '''Algarbe'''<ref>''Algarbe'' en grafia classica e segon lo [[Conselh de la Lenga Occitana]], ''Algarbe'' en [[grafia mistralenca]] — Reférencia: https://books.google.com/books?id=3OHY-dlYveMC&newbks=1&newbks_redir=0&dq=%22Portugal%22%20AND%20%22d%C3%B3u%20F%C3%A9librige%22&pg=PA70#v=onepage&q=%22Portugal%22%20AND%20%22d%C3%B3u%20F%C3%A9librige%22&f=false</ref> (en [[portugués]] ''Algarve'' [aɫˈɡaɾv(ɨ)]) es una region administrativa situada al sud del [[Portugal continental]]. La vila de [[Faro]] n'es la capitala administrativa. S'agís d'una de las regions toristicas estivalas mai importantas de [[Portugal]] e d'[[Euròpa]], mercé a las [[plaja|plajas]] e son [[Patrimòni cultural|patrimòni istoric]]. Situada al tèrme sud oèst d'Euròpa, bordada al sud e a l'oèst per l'[[ocean Atlantic]], l'Algarve parteja sa frontièra a l'èst amb [[Andalosia]] qu'es separada pel flum [[Guadiana]]; au nòrd, avesina la region d'[[Alentejo]]. La region regropa setze municipalitats e compren lo [[districte de Faro]]. Amb sa superfícia de {{Unitat|4988.56|km|2}}, l'Algarve es la mai pichona de las regions creadas per la [[Comissão de Coordenação e Desenvolvimento Regional]] (Comission de Coordinacion e del Desvolopament Regional, CCDR) de Portugal. Lo [[Produch interior brut]] (PIB) es de {{formatnum:6951}} milions d'èuros, o un [[PIB per capita]] de {{Unitat|16231|€}}. Lo sector economic màger es lo [[sector terciari]] gràcias als revenguts del torisme; lo [[sector primari]] representa 4,6 %, lo [[sector segondari]] 11,9 % e lo terciari 83,5 % de l'economia de la region. == Geografia == [[Fichièr:Algarve topographic map-fr.png|thumb||alt=Carte de la région|right|upright=1|Mapa topografica d'Algarve]] L'Algarve constituís una josregion estatistica omonima e correspon totalament a l'anciana província del meteis nom e al [[districte de Faro]]. Sa superfícia es de {{Unitat|4960|km|2}}, sa populacion en 2007 es de {{Unitat|426386|abitants}}. La region es vesinada al nòrd per la region portuguesa d'[[Alentejo]] (josregions de l'[[Alentejo Litoral]] e del [[Bas Alentejo|Baixo Alentejo]]), al sud e a l'oèst per l'[[ocean Atlantic]] e a l'èst pel flum [[Guadiana]] que la separa de la region [[espanha|espanhòla]] d'[[Andalosia]]. Lo punt culminant de la region es lo [[Pico da Foia]], {{unitat|902|mètres}}, dins la [[Serra de Monchique]]<ref>{{fr}}{{ligam web|url=http://voyage.viamichelin.fr/web/Destination/Portugal_et_Madere-Monchique/Site-Pico_da_Foia-N266_3 |títol=Pico da Foia - Guide michelin |consultat lo=20 mars 2012}}</ref>{{,}}<ref>{{pt}} {{ligam web|url=http://www.ine.pt/xportal/xmain?xpid=INE&xpgid=ine_unid_territorial&menuBOUI=13707095&contexto=ut&selTab=tab3 |títol=Altitude máxima (m) das unidades territoriais por Localização geográfica. |editor=ine.pt, Instituto nacional de estatistica |consultat lo= 4 de genier de 2011}}</ref>. La region es divisada en doas zonas, una partida occidentala nomenada ''Barlavento'' e una partida orientala nomenada ''Sotavento''. Caduna d'aquelas doas zonas compren uèit municipalitats qu'una es principala: [[Faro]] per la zona del ''Sotavento'' e [[Portimão]] per aquela del ''Barlavento''. La còsta maritima d'Algarve es de gaireben 155 quilomètres de long, que 50 dempuèi lo tèrme del [[Cabo de São Vicente]], lo punt mai al sud oèst d'[[Euròpa]]. La còsta se caracteriza per des cròtas dubèrtas dins lo ròc calcari, subretot a l'entorn de la vila de [[Lagos (Portugal)|Lagos]]. === Relèu === [[Fichièr:Serra_de_Monchique.JPG|thumb|La [[Serra de Monchique]].]] Lo relèu de la region se caracteriza per de puèges lises traversats per de [[valada]]s. Las principalas zonas montanhosas son la ''Serra de Monchique'', la ''Serra de Espinhaço de Cão'' e la ''Serra do Caldeirão''. Coma lo clima subumid de la region<ref>{{fr}}{{ligam web|url=http://ualg.academia.edu/AntonioFaustinoCarvalho/Papers/449166/Le_passage_vers_lAtlantique_le_processus_de_neolithisation_en_Algarve_sud_du_Portugal_ |títol=Le passage vers l'Atlantique : le processus de néolithisation en Algarve (sud du Portugal) |consultat lo= 3 de mai de 2012}}</ref>, lo mes de [[març]] a una mejana pluviometrica anadièra situada entre {{formatnum:1000}} e {{unité|2000|mm}}, combinada amb de temperaturas moderadas. de rius an lor font dins la ''Serra''. Las principalas son la ''Ribeira de Seixe'', la ''Ribeira de Aljezur'' (o ''da Cerca''), la ''Ribeira de Odiáxere'', la ''Ribeira de Monchique'' e la ''Ribeira de Boina''. Al nòrd èst, la ''Serra do Caldeirão'' es situada a la [[frontièra]] entre la còsta e las planas del bas Alentejo<ref>{{it}}{{pt}}{{fr}}{{ligam web|url=http://ec.europa.eu/agriculture/rur/leader2/rural-fr/biblio/defis/art04.htm |títol=Construire l'image de la Serra do Caldeirão |consultat lo= 3 de mai de 2012}}</ref>. Son altitud capita los {{unitat|580|mètres}}, las municipalitats de [[Tavira]] e de [[Loulé]] amb qualques punt passan {{unitat|500|mètres}} d'altitud. La ''Serra do Caldeirão'', malgrat son altitud modèsta, forma un paisatge plan particular, que los puèges son descopats per un sistèma fluvial pro dens, compausat de rius de regim estacionari. === Idrografia === Algarve es traversada per de flums que lo [[Guadiana]], frontièra entre Algarve e Andalosia e forma doncas la frontièra lusoespanhòla sud<ref>{{fr}}{{ligam web|url=http://www.routard.com/mag_reportage/184/4/le_long_du_rio_guadiana.htm |títol=Le long du Rio Guadiana |consultat lo= 3 de mai de 2012}}</ref>. Lo flum nais dins lo pargue natural dels [[lacs de Ruidera]], dins la [[Ciudad Real (província)|província espanhòla de Ciudad Real]]; sa longor totala es de 829 quilomètres. L'[[Arade]] nais dins la ''Serra do Caldeirão'' e travèrsa las municipalitats de [[Silves (Portugal)|Silves]], [[Portimão]] e [[Lagoa (Algarve)|Lagoa]], puèi s'escampa dins l'ocean Atlantic a Portimão, a l'èst de la [[praia da Rocha]]<ref>{{obratge|lenga=en |títol=Silves, Tourist Guide to the Town and Borough |autor=J.D. Garcia Domingues |editor=Empresa Litográfica Do Sul, S.A.}}</ref>. La region aculhís tanben la [[Ria Formosa]], un ensems de lònas e d'illas formadas aprèp lo [[Tèrratrem de Lisbona de 1755]], separada de la mar per un [[cordon litoral]], al bòrd del qual s'espandisson las municipalitats de [[Loulé]], [[Faro]], [[Olhão]], [[Tavira]] e [[Vila Real de Santo António]]. Sa superfícia totala es de {{Unitat|18400|ectars}} per una longor de {{Unitat|60|quilomètres}}, del flum [[Ancão]] fins a la ''praia da Manta Rota''<ref>{{en}} {{ligam web|url=http://www.algarve-portal.com/en/country/landscapes/ria_formosa/ |títol=The Ria Formosa |consultat lo= 3 de mai de 2012}}</ref>. [[Imatge:Portimao road bridge 211-2.jpg|thumb|upright=3.2|center|Vista sul flum Arade, entre [[Parchal]] (esquèrra) e Portimão (decha)]] === Clima === La temperatura mejana annadièra del litoral del ''Sotavento'' e del centre de la region es la mai nauta del [[Portugal continental]] e una de las mai nautas de la [[peninsula Iberica]]; s'establís a gaireben {{tmp|18|°C}} (1961-1990). La region gausís d'un clima puslèu caud e sec de tipe [[Clima mediterranèu|mediterranèu]]<ref>{{ligam web|url=http://www.linternaute.com/voyage/portugal/algarve/climat-meteo/ |títol=Algarve |editor=Internaute Magazine |consultat lo=11 d'abril de 2012}}</ref>. Entre octobre e febrièr, se vei de concentracions de [[precipitacion]]s, sovent de caractèr torrencial. Las mejanas annadièras son inferioras a {{unitat|600|mm}} per la mai granda partida del litoral e dins la val del Guadiana; passan los {{unitat|800|mm}} dins la ''serra do Caldeirão'' e {{unitat|1000|mm}} dins la ''Serra de Monchique''. Dins la [[region litorala]], i a cinc meses pro secs, e, entre junh e setembre, las precipitacions son raras. L'[[ensolelhament]] mejan de la region, levat la ''Serra de Monchique'', es de {{unitat|2800|oras per an}}, çò que ne fa una de las regions europèas mai solelhada<ref>"eaux">{{fr}}{{ligam web|url=http://unesdoc.unesco.org/images/0004/000477/047764fo.pdf |títol=Évaluation des ressources en eaux des systèmes aquifères de l'Algarve |consultat lo= 16 d'abril de 2012}}</ref>. [[Fichièr:Dona Ana Beach - Lagos, Portugal.jpg|thumb|left|175px|Praia Dona Ana, municipalitat de [[Lagos (Portugal)|Lagos]]]] [[Fichièr:Castelejo, Costa vicentina.JPG|thumb|175px|Vista sul [[Parcgue natural del Sud Oèst Alentejano e Costa Vicentina|parc naturel Costa Vicentina]]]] Lo clima de la region, segon la [[classificacion de Köppen]], se divisa en doas zònas : la primièra aparten al [[clima temperat]], çò que significa fòrtas de precipitacions en [[ivèrn]] e un temps sec e caud en [[estiu]]; la segonda es de clima temperat amb d'ivèrns pluvioses e d'estiu secs amb de temperaturas pauc elevadas. Las nevadas son raras dins la region. La darrièra casuda sul litoral foguèt registrada en febrièr de 1954<ref>{{pt}} {{ligam web|url=http://www.meteo.pt/pt/areaeducativa/estudos_casos/quedadeneve/index.html |títol=Queda de Neve em Portugal |consultat lo= 11 d'abril de 2012}}</ref>, mas nevèt suls massisses de la region coma lo 1{{èr}} de febrièr de 2006 dins la ''Serra do Caldeirão'' e lo 10 de genièr de 2009 dins la ''Serra de Monchique''<ref>{{pt}} {{ligam web|url=http://www.youtube.com/watch?v=WP3eaziKPv4 |títol=Neve no Algarve |consultat lo= 11 avril 2012}} {{YouTube}}</ref>. === Environament === L'urbanizacion es subretot concentrada sul litoral alara que l'interior de las tèrras demora puslèu rural e abriga fòrça massisses boscoses. La region es menaçada cada an pels [[encendi de bòsc]]<ref>{{fr}}{{ligam web |url=http://www.alquimista.net/htm/public4.htm#onda |títol=Feux de forêts dans la région de l'Alentejo et de l'Algarve |consultat lo= 4 de mai de 2012}}</ref>. L'urbanizacion del litoral es lo fruch del torisme de massa aparegut dins los [[ans 1960]]. Las primièras criticas contra aquel tipe urbanizacion apareguèron dins lo [[ans 1980]]<ref>{{fr}}{{ligam web|url=http://books.google.fr/books?id=Ql-tqRsxGv0C&pg=PA287&dq=Urbanisation+de+masse+Algarve&hl=fr&sa=X&ei=d9p5T6qsItKz0QX2i-GzDQ&ved=0CD0Q6AEwAg#v=onepage&q=Urbanisation%20de%20masse%20Algarve&f=false |títol=Vers un rural postindustriel : rural et environnement dans huit pays européens, page 287 |consultat lo= 2 avril 2012}}</ref>. Existís, al sud de la region, una resèrva naturala de {{unitat|184|km|2}}, la [[Ria Formosa]], ont es possible d'observar de centenas d'espècias d'aucèls<ref>petit</ref>, e d'illas e illòtas. S'agís d'una zona aparada per l'estatut de [[Lista dels pargues naturals du Portugal|pargue natural]] dempuèi lo 9 de decembre de 1987<ref>{{ligam web|url=http://www.persee.fr/web/revues/home/prescript/article/geo_0003-4010_2003_num_112_629_889 |títol=Les marais endigués de la Ria Formosa (Algarve) face à un siècle de développement économique. Le cas de la réserve naturelle de Ludo |consultat lo= 2 d'abril de 2012}}</ref>{{,}}<ref>"park" > {{en}} {{ligam web|url=http://portal.icnb.pt/ICNPortal/vEN2007/O+ICNB/Areas+Protegidas/Parques+Naturais/Ria+Formosa/?res=1366x768 |títol=Ria Formosa Nature Park |consultat lo=2 avril 2012}}</ref>. Las regions de l'Algarve e d'Alentejo se partejan lo [[pargue natural del Sud Oèst Alentejano e Còsta Vicentina]], que la superfícia es de {{Unitat|56952|ectars}}, que s'apond una zòna maritima protegida de {{Unitat|17460|ectars}}. Lo pargue s'espandís dempuèi lo riu de la ''Junqueira'' a ''São Torpes'' fins a la plaja de ''Burgau'', sus una longor de {{Unitat|110|quilomètres}}<ref>{{pt}} {{ligam web|url=http://www.visitportugal.com/NR/exeres/40048323-D0A9-4FAC-B8A6-FEFFC9B4267F,frameless.htm |títol=Parc naturel du Sud-Ouest Alentejano et Costa Vicentina |consultat lo= 4 de mai de 2012}}</ref>. <gallery> Fichièr:Albufeira-Strand.JPG|Praia do Peneco, a [[Albufeira]] Fichièr:Caldas de Monchique - vista geral.JPG|Caldas de Monchique Fichièr:Ria de Alvor.jpg|Ria de [[Alvor]] File:Port d'Alvor.jpg|thumb|Pòrt d'Alvor Fichièr:9028 Cabo san Vicente.JPG|Bauces al nòrd del [[Cabo de São Vicente]] File:Lagos falaise pont.jpg|thumb|[[Lagos]], bauç e pont Fichièr:Fire in Algarve.JPG|[[encendi de bòsc]] dins la region (2005) Fichièr:Quarteira-Algarve.jpg|Urbanizacion del litoral a [[Quarteira]] </gallery> La flora relève es de tipe [[mediterranèu]], levat aquela de la [[Serra de Monchique]], mai prèp del tipe subtropical<ref>petit {{obratge|lenga=fr|autor=Jean Labourdette e Dominique Auzias|títol=Algarve 2011|editor=Petit Futé|anada=2010|Nb.p=240|isbn=274692871X|url=http://books.google.fr/books?id=_dqYVqzgeCkC&pg=PA22&dq=algarve+faune+flore&hl=fr&ei=d3hjTr_vH-X44QSvidmwCg&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1&ved=0CC4Q6AEwAA#v=onepage&q=algarve%20faune%20flore&f=false}}</ref>. I a dins la Serra de Monchique una granda varietat d'espècias vegetalas, que l'espècia dominanta es lo [[Quesrsus canariensis|garric de las Canàrias]], mesclat au [[siure]]. S'i vei tanben de [[castanhièr]]s, de [[manhòlia]]s, de [[bananièr]]s e de [[Rhododendron ponticum|rododendrons]]. Fòrça espècias d'aucèls frequentan aquela region, tota l'anada o per de passas de [[Migracion animala|migratòris]]. == Istòria == {{article detalhat|Istòria de l'Algarve|Reialma d'Algarve}} === Etimologia === Lo tèrme ''Algarve'' ven del nom ''al-Gharb al-Ândalus'' (''Andalosia de l'Oèst''), nom donat a l'actual Algarve e al [[bas Alentejo (josregion)|bas Alentejo]] pendent l'ocupacion musulmana<ref>{{ligam web |url=http://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopedie-de-l-islam/gharb-al-andalus-SIM_2463?s.num=0&s.q=Gharb+al-%C3%82ndalus&s.f.s2_parent_title=s.f.book.Encyclop%C3%A9die+de+l%E2%80%99Islam |títol=Encyclopédie de l’Islam |consultat lo=20 de març de 2012}}</ref>. Al sègle XIII, lo ''[[Gharb al-Ândalus]]'' se redusiá a una faissa al sud del [[reialme de Portugal]], que [[Silves (Portugal)|Silves]] n'èra la capitala<ref>{{fr}}{{ligam web|url=http://www.dossiers-archeologie.com/numero-198/portugal-prehistoire-a-l-epoque-romaine/silves-une-capitale-gharb-al-andalus.8237.php#article_8237 |títol=Silves, une capitale du Gharb al-Andalus |consultat lo=15 de mai de 2012}}</ref>. Lo nom d'''al-Gharb'', adaptat a la fonetica e a l'ortografia portuguesas, acabèt doncas per designar sonque aquela darrièra region jos dominacion maura al Portugal, que pòrta ara lo nom d'Algarve. === Preistòria e Antiquitat === [[Imatge:Praia da Luz Portugal February 2915 12.jpg|thumb|[[Tèrmes romans]] a [[Praia da Luz]].]] Dins l'[[Antiquitat]], l'actuala Algarve e lo sud del ''[[districte de Beja]]'' son ocupats pels [[Conís]]<ref>"cinetes">{{obratge|títol=Enciclopédia Luso-Brasileira de Cultura|lenga=pt |anada=1963 |tiítole=Algarve |luòc=Lisboa |editor=Editorial Verbo}}</ref>, pòble possiblament linguisticament e etnicament d'origina [[Ibèrs|ibèra]] e [[celtibèrs|celtibèra]], jos l'influéncia culturala de la civilizacion de [[Tartessos]]. Pendant la [[guèrra lusitaniana]], la principala vila dels Conii, [[Conistorgis]], foguèt destruida pels [[Lusitània|Lusitanians]]. Los Fenicians establiguèron de pòrts de comèrci, per la còsta, vèrs 1000 Abc. Los Cartagineses fondèron ''Portus Hanibalis'', ara [[Portimão]], vèrs l'an 550 Abc Aprèp la conquèsta romana, la region foguèt incorporada a la [[província romana]] de [[Lusitània]]. Los [[Republica romana|Romans]] nomenèron la region ''Cuneus''<ref>{{obratge|lenga=fr |títol=Géographie comparée ou analyse de la géographie ancienne et moderne des peuples de tous les pays et de tous les ages |autor=Edme Mentelle |luòc=París |anada=1781}}</ref> o Cyneticum segon las fonts<ref> "cinetes" </ref>. L'Algarve fasiá partida de l'[[Empèri Roman]], integrant d'en primièr la província de l'[[Hispania Ulterieura]], puèi aquela de la [[Lusitània]]. Demorèt dins l'Empèri roman gaireben 600 ans (de l'an 200 AbC a l'an 410 APC), amb coma vilas principalas ''Baesuris'' (ara [[Castro Marim]]), ''Balsa'' (prèp de [[Tavira]]), ''Ossonoba'' ([[Faro]]), ''Cilpes'' ([[Silves (Portugal)|Silves]]), ''Lacobriga'' ([[Lagos (Portugal)|Lagos]]) e ''Myrtilis'' ([[Mértola]])<ref> "cinetes" </ref>. Pendent l'epòca romana, lo desvelopament cultural e economic (agricultura e pesca) es significatiu, la region èra una importanta region agricòla. A l'epòca, l'[[òli d'oliva]] e lo [[garum]] èran los principals produchs exportats. Sa localizacion geografica li balhan d’importància, au caireforc de las vias maritimas entre los pòrts romans de la [[mar Mediterranèa]] e de l'[[ocean Atlantic]], de l'[[Hispania]], de la [[Gàllia]] e de la [[Britannia]]. Los flums [[Guadiana]] (''Anas'') e [[Arade]] (''Aradus'') èran de camins fluvials cap a l'interior. Ara, l'Arade es gaireben pas navigable per nau a causa de l'[[agradacion]]<ref>{{fr}}{{ligam web|url=http://www.asf.epoc.u-bordeaux1.fr/theses/Manuscrits/MARCHES_2005.pdf |títol=Édification des rides sédimentaires d'Albufeira, Portimão et Lagos |consultat loe= 20 de març de 2012}} {{pdf}}</ref>. En [[409]], les [[Alans]] ocupèron [[Lusitània]]. Los [[Visigòts]] prenguèron lo contraròtle de la region en [[469]] jos [[Teodoric Ier|Teodoric I{{èr}}]]. Lo [[reialme Visigòt de Tolèda]] durèt fins a [[711]], data de l'invasion musulmana<ref>{{fr}}{{ligam web |url=http://www.clio.fr/CHRONOLOGIE/chronologie_portugal_des_origines_a_la_lusitanie_romaine_et_a_l_occupation_germanique_et_musulmane.asp |títol=Des origines à la Lusitanie romaine et à l’occupation germanique et musulmane |consultat lo= 20 de març de 2012}}</ref>. === L'ocupacion araba e la conquèsta portuguesa === [[Imatge:Reino de Sevilla s. XI.png|thumb|right|Conquèsta del taïfa de Sevilha al sègle XI.]] A l'epòca musulmana, la principala vila de la ragion (''Gharb al-Ândalus'', الغرب الأندلس en arab) es [[Silves (Portugal)|Silves]]. Al començament del sègle XI, le [[califat de Còrdoa]] se separèt en de pichons reialmes o [[taïfa|''taïfas'']]. Algarve foguèt partajat entre lo [[taïfa de Santa Maria do Algarve|''taïfa d'Algarve'']] e aquel de [[taïfa de Silves|Silves]]. Ambedós reialme foguèron conquerits pel ''[[taïfa de Sevilha]]'' en [[1051]] e [[1063]], respectivament. Aprèp la casuda de las [[Dinastia Almoravid|Almoravids]] en [[1147]], lo ''taïfa de Silves'' tornèt brèvament independent per de càser jos l'autoritat dels [[Almoads]] en [[1151]]. En [[1191]], lo rei [[Sanche Ier de Portugal|Sanche I{{èr}} de Portugal]] prenguèt Silves ajudat dels [[Crosada|crosats]], mas capitèt pas demorar. En [[1242]], D. Paio Peres Correia expulsèt los Moros de [[Tavira]] aprèp cinc sègles de dominacion<ref>{{fr}}{{ligam web|url=http://routelab.ana.pt/ucm/groups/algarve/documents/documento/mkt_007353.pdf |títol=L’Agarve. La côte sud du Portugal en huit coups de cœur - page 2 |consultat lo= 16 de març de 2012}} {{pdf}}</ref>. En [[1249]], lo rei [[Alfons III de Portugal]] conqueriguèt definitivament Algarve, acabant atal la ''[[Reconquista]]'' portuguesa. Prenguèt lo títol de « rei de Portugal e d'Algarve ». En [[1254]], vendèt al rei [[Anfons X de Castelha]] la partida de las seunas conquèstas situada a l'èst del flum [[Guadiana]] (frontièra actuala entre Espanha e Portugal), que los noms d'« Algarve espanhòla » (enclusida dempuèi dins l'Andalosia) e « Algarve portuguesa ». Amb [[tractat de Badajoz (1267)]] Castelha reconeguèt las conquèstas portuguesas e abandonèt la seunas pretensions sus la region<ref>{{fr}}{{ligam web|url=http://www.tlfq.ulaval.ca/axl/europe/portugal_Hst.htm |títol=Brève histoire du Portugal et de sa langue |consultat lo= 15 mai 2012}}</ref>. === Del sègle XV al XVII === [[Fichièr:Portugalliae 1561 (Baseado no primeiro mapa de Portugal)-JM.jpg|thumb|upright=0.8|left|Los reialmes de Portugal e d'Algarve en [[1561]].]] La [[comarca]] d'Algarve foguèt creada en [[1406]]<ref>{{pt}} {{ligam web|url=http://www.somosportugueses.com/modules/articles/print.php?id=353 |títol=História do Ordenamento de 27 a.c. até hoje |consultat lo= 16 mars 2012}}</ref>. Malgrat lo títol de « rei de Portugal e d'Algarve » portat pels successors d'Anfons III, lo [[reialme d'Algarve]] constituís pas, levat lo nom, un Estat separat: las seunas institucions e leis son las meteisses que dins lo rèste de Portugal. Lo nom d'« Algarve » s'espandiguèt, mai tard, a las conquèstas de Portugal otramer. En [[1471]], aprèp que prenguèt las vilas marroquinas de [[Tànger]], [[Ksar el-Kébir|Alcácer-Quibir]] e [[Asilah|Arzila]], lo rei [[Alfonso V de Portugal|Alfonso V]] prenguèt lo títol de « rei de Portugal e ''de las Algarves'' » au plural. Aquel « [[Marròc portugués|Algarve d'otramar]] » demorèt fins a [[1769]]. Lo territòri s'espandissiá alara fins a la vila d'Almeira<ref>{{fr}}{{obratge|lenga=fr |autor=A. Germond de Lavigne |colleccion=Collection des guides Joanne |títol=Itinéraire descriptif, historique et artistique de l'Espagne et du Portugal |ananda=1866 |url=http://books.google.fr/books?id=D_w-AAAAcAAJ&source=gbs_navlinks_s Google books}}</ref>. Vèrs [[1417]], una escòla de navigacion foguèt fondada per l'Infant [[Enric lo Navegador]]<ref>"sagres">{{pt}} {{ligam web| |url=http://cvc.instituto-camoes.pt/navegaport/g19.html |títol=Escola de Sagres |consultat lo=20 avril 2012}}</ref>. Cap de referéncia, rèstas arqueologics o documents originals d'epòca sus aquela escola nautica foguèron trobats<ref>"sagres2">{{fr}}{{ligam web|url=http://www.luso.fr/index.php?option=com_content&task=view&id=198&Itemid=53 |títol=L'école de Sagres est un mythe |consultat lo= 21 avril 2012}}</ref>. En [[1877]], Sousa Holstein afirmèt que l'escòla jamai existiguèt mas que seriá estat una acadèmia scientifica per la navigacion e la mar<ref>"sagres"</ref>. D'autres rebutan fins a l'existéncia d'aquela l'escòla<ref>"sagres2" </ref>, coma Luís de Albuquerque, Thomaz Marcondes de Souza, Será Duarte Leite ou encore Fábio Pestana Ramos<ref>"sagres2" </ref>, alara que d'autres sostengan son existéncia, coma Jaime Cortesão<ref>"sagres"</ref>. Al sègle XV, lo pòrt de [[Lagos (Portugal)|Lagos]] aqueriguèt una importància creissenta amb los viatges dels explorators coma [[Gil Eanes]]. De [[1576]] a [[1756]], la vila de Lagos venguèt la capitala d'Algarve<ref>{{pt}} {{ligam web|url=http://www.portugalvirtual.pt/_tourism/algarve/lagos/ptindex.html |títol=Présentation de Lagos |consultat lo= 3 mai 2012}}</ref>. A la fin del sègle XVI, la vila de [[Vila do Bispo]] foguèt atacada mai d'un còp per de piratas e los Moros e tanben pel corsari anglés [[Francis Drake]]<ref>"Guialgarve">{{pt}} {{ligam web|url=http://issuu.com/turismo_algarve/docs/patrimonio_cultural |títol=Guia do Património Cultural do Algarve |consultat lo=7 mai 2012}}</ref>. ===Del sègle XVIII fins ara === Jol reialme de [[Josèp Ièr de Portugal|Josèp I{{èr}}]], que regnèt de 1750 a 1777, lo [[marqués de Pombal]] tentèt de divisar lo [[diocèsi d'Algarve|diocèsi de Faro]] en dos, amb la creacion d'un novèl diocèsi a [[Portimão|Vila Nova de Portimão]], mas aquela division foguèt pas reconeguda pel papa. Lo limit entre les dos diocèsis seriá estat la ribeira de [[Quarteira]], prolongada en linha drecha fins a [[Alentejo]]. En [[1755]], Algarve foguèt durament tocada pel [[Tèrratrem de Lisbona de 1755]]. Los saquejals provoquèron de destruccions dins fòrça vilas de la region, e l'onda de mar damatjèt plan las fortalesa costièras: se la vila de Faro es aparada per la lòna de [[Ria Formosa]], a Lagos, las ondas capitèron lo suc dels barris de la vila. [[Fichièr:Revolta olhanense.JPG|thumb|Començament de la revòlta d'Olhão (1809).]] En [[1807]], la mitat nòrd del país foguèt envasida per las tropas napoleonianas du [[Jean-Andoche Junot|general Junot]], alara que le [[reialme d'Algarve]] e la província d'[[Alentejo]] foguèron envasidas per las tropas espanhòlas de [[Manuel Godoy]], prince de la patz<ref>{{fr}}{{obratge|lenga=fr |autor=Napoléon 1{{èr}} |títol=Correspondance de Napoléon I : publiée par ordre de l'empereur Napoléon III |passatge=119 |luòc=París |editor=H. Plon, J. Dumaine |anada=1858 |format=20 volumes |url=http://archive.org/details/correspondancede20napouoft}}</ref>. Aquela occupacion s'acabèt l'an seguent, aprèp la [[revòlta d'Olhão]]<ref>"Algarveonez" > {{ligam|url=http://books.google.fr/books?id=_dqYVqzgeCkC&pg=PA25&lpg=PA25&dq=R%C3%A9publique+de+l%27Algarve&source=bl&ots=II3rWxFpwz&sig=MozCR2c-dE2nmjb_S0zAj2Ntb44&hl=fr&sa=X&ei=k4WiT9CvGaHm4QTsn7nXCA&ved=0CCAQ6AEwADgK#v=onepage&q=R%C3%A9publique%20de%20l%27Algarve&f=false |títol=Algarve 2011 |consultat lo= 3 mai 2012}}</ref>. Lo 16 de decembre de 1815, ambedos reialmes venguèron lo [[Reialme Unit de Portugal, de Brasil e d'Algarve]], amb [[Rio de Janeiro]] coma capitala del reialme. Vèrs [[1820]], la region visquèt una imigracion importanta de josieus [[Marròc|marrocans]], [[gibartar]]ians e [[espanhòl]]s, mas la region foguèt sonque un luòc de passatge per aqueles que s'anèron cap als [[Açòres]]. D'autres demorèron dins la zona de [[Faro]] que comptèt un seissantenat de fogals josieus. En [[1836]], una novèla division administrativa foguèt creada, lo [[districte de Faro]]. A la casuda de la monarquia, en [[1910]], los reialmes de Portugal e d'Algarve desapareguèron e, amb l'instauracion de la [[Premièra Republica portuguesa]] (1911-1926), l'Algarve venguèt una província<ref> "Algarveonez" </ref>. A la debuta dels ans [[1960]], [[Salazar]] comencèt una politica, lo plan regional d'Algarve (1963-1964), que creèt un impòst sus las construccions toristicas. Aquel tèxte de lei foguèt tanben adoptat dins d'autras regions coma a Lisbona, que pasmens foguèt leu suprimit<ref>{{pt}} {{ligam web |url=http://sergiopalmabrito.blogspot.fr/2012/03/o-algarve-as-sextas-20120224-salazar.html |títol=Salazar, Política de Solo e Planeamento Urbano no Algarve |consultat lo= 5 mai 2012}}</ref>. Foguèt suprimit aprèp la casuda de la dictatura, en 1974. == Economia == {{article detalhat|Economia d'Algarve}} [[Imatge:Lagos 2 copy.jpg|thumb|center|upright=3.2|Vista panoramica de Lagos, l'Avenida dos descobrimentos.]] En [[1685]], l'ensems dels pòrts de la region exportava pas que 3,2 % e importava sonque 2,9 % de las merças pel país, alara que lo [[pòrt de Lisbona]] importava 75 % e exportava 77 % de las merças del país<ref>{{pt}}{{ligam web|url=http://www.persee.fr/web/revues/home/prescript/article/ahess_0395-2649_1957_num_12_1_2618_t1_0166_0000_2 |autor=Virginia Rau |títol=Subsidies para о estudo do movimento dos portos de Faro e Lisboa durante о século XVII |consultat lo= 27 avril 2012}}</ref>. [[Fichièr:BarcoPescaTavira.JPG|Nau de pèsca a [[Tavira]]|thumb]] Ara Algarve es una region toristica e agricòla. Las principalas produccions agricòlas de la region son las [[figa]]s, las [[amètla]]s, las [[Irange]]s, las [[Carrobièr|carróbas]], los [[arboç|arboces]] e lo [[surrièr]] per la produccion del [[siure]]. L'[[orticultura]] es pro practicada dins la region<ref>{{fr}}{{ligam web|url=http://www.gpp.pt/pbl/Diagnosticos/subfileiras/Horticultura.pdf |títol=Horticulture au Portugal|consultat lo=15 mai 2012}}</ref>, qu'es tanben productritz de vins, que quatre son jos la [[Denominacion d'Origina Protegida|Denominação de Origem Controlada]]: [[Lagoa (DOC)|Lagoa]], [[Lagos (DOC)|Lagos]], [[Portimão (DOC)|Portimão]] e [[Tavira (DOC)|Tavira]]. [[Fichièr:Algarve - Poço Barreto - Laranjeiras - HDR Compressor Deep.jpg|thumb|Irangedas prèp de Silves.]] La pesca e l'[[aquacultura]] son d'activitats importantas dins las regions costièras d'Algarve; las [[sardina]]s, las [[soleidae|sòlas]], los [[ciprinid]]s (carpas…), las [[daurada reiala|dauradas reialas]] e autres [[coquilhum]] son los mai pescats dins la region. L'[[pèsca|industria de la pèsca]] s'apièja sul desvelopament de fòrça usinas de consèrvas que tenguèron un ròtle important dins l'[[economia d'Algarve]] a l'epòca de l'[[Estado Novo (Portugal)|''Estado Novo'']] (1933-1974). Mas, a la fin del sègle XX se tanquèron aquelas usinas. Las municipalitats mai implicadas dins la pesca son [[Olhão]], [[Tavira]], [[Portimão]] e [[Vila Real de Santo António]]. Dempuèi l'epòca romana, l'agricultura ten una plaça importanta dins l'economia<ref>{{pt}}{{ligam web |url=http://repositorio.ul.pt/handle/10451/568 |títol=A ocupação romana do Algarve : estudo do povoamento e economia do Algarve central e oriental no período romano|consultat lo=6 de mai de 2012}}</ref>. En [[1970]], lo [[sector primari]] representava 29 % del [[PIB]] de la region ({{unitat|3431000000|d'[[escudo portugués]]}}) e 3 % de l'ensems del [[Portugal continental]]. Lo sector ocupava prèp de 45 % de la populacion activa, o gaireben {{formatnum:45000}} trabalhadors<ref>"eaux" </ref>. Totjorn a l'epòca, la produccion de fruch representa 40 % de la produccion nacionala<ref>"eaux" </ref>. Al començament del sègle XXI, lo sector primari representa 4,6 % del PIB. [[Fichièr:SilvesCastle-Tower.jpg|thumb|left|upright=0.6|[[Castèl de Silves]].]] Lo torisme es la principala font economica de la region. Mercés a las plajas e del clima mediterranèu, Algarve venguèt, dempuèi los ans [[1960]], una destinacion fòrça populara pels toristas forastièrs, subretot de [[Grand Bretanha]]. Puèi la destinacion es tanben estimada pels [[Portugal|Portugueses]], los [[Espanha|Espanhòls]], los [[Alemanha|Alemands]], los [[Païses Basses|Olandeses]] e los [[Irlanda|Irlandeses]]<ref> "Analise" >{{pt}} {{ligam web|url=http://www.turismodoalgarve.pt/NR/rdonlyres/77F0782C-CB71-4215-BABA-0F3920915E07/0/Analise_conjuntura_Junho_2009.pdf |títol=Algarve, Análise de conjuntura turística |consultat lo= 18 janvier 2011}} {{pdf}}</ref>. Fòrças forastièrd possedisson de demoranças secondàrias dins la region. En mai de la beutat de las plajas, Algarve investiguèt dins la creacion de camps de [[gòlf]]. Las plajas d'Algarve s'espandisson de la ''Praia da Marinha'' fins a ''Armação de Pêra''. Existís tanben una estacion termala, ''Caldas de Monchique''. Lo clima doç d'Algarve atira l'interès dels [[Euròpa del Nòrd|Nòrdeuropèus]] desirant possedar una demorança de vacanças dins la region. S'agís d'uns region [[Portugal|Portuguesa]] de l'[[Union Europèa]], aquò fa que quin que siá ciutadan de l'Union pòt que n'importe comprar liurament une proprietat e d'i demorar<ref>{{en}} {{ligam web|url=http://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=OJ:L:2004:229:0035:0048:fr:PDF |títol=On the Rights of Citizens of the Union |consultat lo= 18 janvier 2011}} {{pdf}}</ref>. Los expatriats [[Reialme Unit|britanics]], puèi los [[Alemanha|Alemands]], los [[Païses Basses|Olandeses]] e los [[Escandinàvia|escandinaus]] son los màgers. En [[1970]], mercé al torisme, lo [[sector terciari]] representava 52 % del [[PIB]] de la region, 3 % de l'ensems del [[Portugal continental]]. Emplegava prèp de 29 % de la populacion activa, sián prèp de 30000 trabalhadors<ref> "eaux" </ref>. Al començament del sègle XXI, lo sector terciari capita 83,5 % del PIB de la region. En març de 2007, lo ministre de l'Economia, Manuel Pinho, anoncièt la creacion del projècte ''Allgarve'' coma partida d'una promocion estrategica d'Algarve coma destinacion toristica pels forastièrs<ref>{{fr}}{{ligam web |url=http://www.senioractu.com/Allgarve-09-le-retour-du-plus-grand-evenement-culturel-du-Portugal_a11124.html |títol=« Allgarve 09 » : le retour du plus grand événement culturel du Portugal |consultat lo= 18 janvier 2010}}</ref>. === Transpòrts === [[Fichièr:Puente Internacional 416.jpg|thumb|L'Autorota A22, lo pont Internacional sul Guadiana, entre [[Espanha]] e [[Portugal]].]] ====Malhum rotièr==== Algarve es traversada per doas autorotas. La primièra, l'A22 passa al sud de la region de [[Bensafrim]] ([[Lagos (Portugal)|Lagos]]) a [[Ayamonte]] en [[Espanha]]. Trvèrsa las vilas de Lagos, [[Portimão]], [[Albufeira]], [[Loulé]], [[Faro]], [[Olhão]], [[Tavira]] e la vila termièra de [[Vila Real de Santo Antonio]]; liga l'[[aeropòrt de Faro]]. Fae 133 quilomètres de long<ref>{{pt}} {{ligam web|url=http://www.ana.pt/portal/page/portal/ANA/AEROPORTO_FARO_CNT/?AE_FR=83665552&actualmenu=82232403&cboui=83665552 |títol=Acessos para o Aeroporto de Faro |consultat lo= 11 avril 2012}}</ref>. La segonda autorota, l'A2, passa al centre de la region. Va a la capitala ([[Lisbona]]) passant per las vilas algarvienas de [[Albufeira]] (Portimão), [[Salir (Loulé)|Salir]] (Silves) e la vila de [[São Bartolomeu de Messines]] (Silves). La region possedís tanben de rotas segondárias importantas, coma l' ''itinerari complementar 4'' qui permet ligar la vila de Lagos a Vila Real de Santo António. Una autra rota, l' ''itinerari principal'', va al nòrd de Portugal ([[Valença (Portugal)|Valença]]) a la frontièra espanhòla al nivèl de [[Castro Marim]] en passant per [[Lisbona]]. ====Malhum ferroviari==== [[Fichièr:Alfa Pendular in Tunes.jpg|thumb|L'[[Alfa Pendular]] a [[Silves (Portugal)|Tunes]].]] Dins la region i a doas linhas de camins de fèrre. La primièra, la [[linha do Sul]], permet d'anar a la capitala portuguesa via las garas Campolide e de [[Silves (Portugal)|Tunes]]. Es la segonda mai granda linha de país, aprèp la [[linha do Norte]]. Lo [[13 de setembre]] de [[1954]], un accident se passèt sus la linha dins l'Algarve, amb mai de 30 mòrts e 50 ferits<ref>{{pt}} {{ligam web|url=http://gasolim.blogs.sapo.pt/774075.html |títol=O desastre do Rápido do Algarve |consultat lo= 12 d'abril de 2012}}</ref>. La region possedís en pròpri lo seu malhum, la [[linha do Algarve]], que permet de traversar la region d'oèst a l'èst, anant de [[Lagos (Portugal)|Lagos]]a [[Vila Real de Santo António]], sus {{unitat|139.5|km}} de long amb connexion a la frontièra<ref>{{pt}}{{de}}{{en}} {{ligam web|url=http://www.algarve-portal.com/en/traffic/linha-algarve/ |títol=Linha do Algarve ; From Lagos to Vila Real de Santo António |consultat lo= 15 mai 2012}}</ref>. ====Malhum aerian==== [[Fichièr:FaroAirport.jpg|thumb|L'[[aeropòrt de Faro]].]] L'[[aeropòrt de Faro]] es a 9 quilomètres de la vila. Dubriguèt l'[[11 de julhet]] de [[1965]]. Es lo le tresen mai grand aeropòrt portugués pel trafec, aprèp l'[[aeropòrt de Portela]] a [[Lisbona]] e l'[[aeropòrt de Porto|aeropòrt Francisco Sá Carneiro]] a [[Porto]]. Doas companhiá aerianas i an una basa d'operacions, [[Ryanair]] e [[TAP Air Portugal]]. D'òbras per renovar l'aeropòrt entre [[2011]] e [[2013]]an per objectius l'alargament e reamainatjament de l'[[aerogara]]<ref>{{fr}}{{ligam web|url=http://portfolio.zagope.pt/fr/SiteProjects.aspx?company=244ecc9a-48fa-4b5a-bb71-2f2f93d1712b&type=9be593a7-0c52-4140-ae10-c6b94ad126ff#!prettyPhoto[iframes]/1/ |títol=Aéroports : Bienvenue dans notre Portefeuille des projets |consultat lo= 11 avril 2012}}</ref>, d'aumentar lo nombre de vòls e passar de 2400 a 3000 clients per ora. == Administracion == [[Fichièr:CamaraMunicipalFaro.JPG|Sèti de la comuna de Faro|thumb]] Algarve es la region administrativa mas al sud de [[Portugal]], es divisada en 16 municipalitats. La region correspond amb l'anciana region istorica omomina, amb la [[Josregions du Portugal|josregion]], e amb la [[nomenclatura d'unitats territorialas estatisticas|region estatistica]]. La region correspond exactament amb lo [[districte de Faro]]. I amai d'una administracions dins la region coma l'''Administração Regional de Saúde do Algarve'' que depend del ministèri portugués de la santat<ref>{{ligam web |url=http://www.arsalgarve.min-saude.pt/site/index.php?option=com_content&view=article&id=133&Itemid=56&lang=pt |títol= Administração Regional de Saúde do Algarve|consultat lo= 9 mai 2012}}</ref>, la ''Direcção Regional de Cultura do Algarve'', delegacion del ministèri de la cultura<ref>[[pt}}{{ligam web |url=http://www.cultalg.pt/ |títol= Direcção Regional de Cultura do Algarve|consultat lo= 9 mai 2012}}</ref>, la ''Direcção Regional do Algarve do Ministério da Economia'', direccion regionala du ministèri de l'economia<ref>{{fr}}{{ligam web |url=http://www.dre-algarve.min-economia.pt |títol= Direcção Regional do Algarve do Ministério da Economia|consultat lo= 9 mai 2012}}/</ref> o la ''Direcção Regional do Ambiente e do Ordenamento do Território do Algarve'', direccion regionala de l'environament de la ragion. La region abriga tanben la ''Direcção Regional de Educação do Algarve'', direccion generala de l’[[Educacion]] de la region, la ''Direcção Regional de Agricultura e Pescas do Algarve'', direccion de l'agricultura e de la pèsca e la ''Direcção Regional de Florestas do Algarve'', direccion regionala des [[sèlva]]s de la region. La [[Comissão de Coordenação e Desenvolvimento Regional|comission de coordinacion e del desvelopament local d'Algarve]] es una [[administracion publica]] ligada a l’[[Portugal|Estat portugués]] pel Ministèri de l'agricultura, de la mar, de l'environament, de l'amainatjament du territòri e de l'economia. S'ocupa d’executar las politicas de l'Estat, e d'ajudar al desvolopament economic de las comunas e de la region<ref>{{pt}} {{ligam web |url=http://www.ccdr-alg.pt/ccdr/index.php?module=ContentExpress&func=display&ceid=250 |títol=Missions de la CCDR |consultat lo= 9 mai 2012}}</ref>. === Municipalitats === <div style="clear:both;margin:0.5em 0;border:1px solid #83A697;background:white;color:black;padding:0.2em"> {|width="100%" border="1" cellspacing="0" cellpadding="4" style="margin:0;border:1px solid white;border-collapse:collapse;text-align:center;line-height:1.2;font-size:95%" |- !width="100%" colspan="9" style="background:#d8d2bc;padding:0 0.5em;font-size:136%"| Municipalitats de la region |- !width="2%" style="border:none;border-bottom:1px solid black;background:white;color:black"| &nbsp; !width="15%" style="border:none;border-bottom:1px solid black;background:white;color:black;text-align:left"| Municipalitat !width="15%" style="border:none;border-bottom:1px solid black;background:white;color:black"| Superfícia !width="10%" style="border:none;border-bottom:1px solid black;background:white;color:black"| Populacion !width="16%" rowspan="11" align="center" valign="middle" style="border:none;border-left:1px solid black;border-right:1px solid black;background:white"| [[Fichièr:Barlavento e sotavento 2.jpg|200px|Mapa numerotada dels districtes de Portugal.]] !width="2%" style="border:none;border-bottom:1px solid black;background:white;color:black"| &nbsp; !width="15%" style="border:none;border-bottom:1px solid black;background:white;color:black;text-align:left"| Municipalitat !width="15%" style="border:none;border-bottom:1px solid black;background:white;color:black"| Superfícia !width="10%" style="border:none;border-bottom:1px solid black;background:white;color:black"| Populacion |- |style="background:#f6f3dd"| [[Fichièr:COA of Albufeira municipality (Portugal).png|25px]] |style="text-align:left"| '''[[Albufeira]]''' | {{Unitat|140.57|km²}} || {{formatnum:38966}} |style="background:#f6f3dd"| [[Fichièr:Alcoutim municipality coat of arms.png|25px]] |style="text-align:left"| '''[[Alcoutim]]''' | {{Unitat|576.57|km²}} || {{formatnum:3272}} |- |style="background:#f6f3dd"| [[Fichièr:COA of Aljezur municipality (Portugal).png|25px]] |style="text-align:left"| '''[[Aljezur]]''' |{{Unitat|323.65|km²}} || {{formatnum:5349}} |style="background:#f6f3dd"| [[Fichièr:CTM.png|25px]] |style="text-align:left"| '''[[Castro Marim]]''' | {{Unitat|299.83|km²}} || {{formatnum:6493}} |- |style="background:#f6f3dd"| [[Fichièr:Faroarms.svg|25px]] |style="text-align:left"| '''[[Faro]]''' |{{Unitat|201.59|km²}} || {{formatnum:58698}} |style="background:#f6f3dd"| [[Fichièr:LGA1.png|25px]] |style="text-align:left"| '''[[Lagoa (Algarve)|Lagoa]]''' | {{Unitat|88.50|km²}} || {{formatnum:23835}} |- |style="background:#f6f3dd"| [[Fichièr:LGS.png|25px]] ||style="text-align:left"| '''[[Lagos (Portugal)|Lagos]]''' | {{Unitat|212.84|km²}} || {{formatnum:29298}} |style="background:#f6f3dd"| [[Fichièr:LLE1.png|25px]] ||style="text-align:left"| '''[[Loulé]]''' | {{Unitat|765.12|km²}} || {{formatnum:65444}} |- |style="background:#f6f3dd"| [[Fichièr:Crest of Monchique, Portugal.png|25px]] |style="text-align:left"| '''[[Monchique]]''' | {{Unitat|396.15|km²}} || {{formatnum:6441}} |style="background:#f6f3dd"| [[Fichièr:OLH2.png|25px]] |style="text-align:left"| '''[[Olhão]]''' | {{Unitat|130.89|km²}} || {{formatnum:44319}} |- |style="background:#f6f3dd"| [[Fichièr:PTM.png|25px]] |style="text-align:left"| '''[[Portimão]]''' | {{Unitat|277.2|km²}} || {{formatnum:50454}} |style="background:#f6f3dd"| [[Fichièr:COA of São Brás de Alportel municipality (Portugal).png|25px]] |style="text-align:left"| '''[[São Brás de Alportel]]''' |{{Unitat|150.05|km²}} ||{{formatnum:11205}} |- |style="background:#f6f3dd"| [[Fichièr:SLV.png|25px]] |style="text-align:left"| '''[[Silves (Portugal)|Silves]]''' | {{Unitat|680.02|km²}} || {{formatnum:36165}} |style="background:#f6f3dd"| [[Fichièr:TVR.png|25px]] |style="text-align:left"| '''[[Tavira]]''' | {{Unitat|606.98|km²}} || {{formatnum:25394}} |- |style="background:#f6f3dd"| [[Fichièr:VBP.png|25px]] |style="text-align:left"| '''[[Vila do Bispo]]''' |{{Unitat|178.99|km²}} || {{formatnum:5381}} |style="background:#f6f3dd"| [[Fichièr:VRS1.png|25px]] |style="text-align:left"| '''[[Vila Real de Santo António]]''' | {{Unitat|312.1|km²}} || {{formatnum:18158}} |} </div> === Politica estrangièra === De consulats et consulats onorifics son installats dins la region. Los principals son aqueles dels païses de l'[[Union Europèa]] representant 14 païses. Los païses [[America|americans]] son tanben presents amb 4 consulats per 3 païses. Lo continent [[Africa]]n possedís tanben una preséncia politica amb 3 consulats. Otra l'Union Europèa, lo continent europèu es representat per dos consulats, Norvègia e Russia. ==== Consulats dels païses europèus==== {{colomnas|nombre=3| * Alemanha * Àustria * Belgica * Danemarc * Espanha * Finlàndia * França * Malta<ref>ligam web |url=http://embassy-finder.com/pt/malta_in_algarve_portugal |títol=Consulado de Malte no Algarve |consultat lo= 8 mai 2012</ref>. * Norvègia * Republica Chèca * Polònha * Romania * Reialme Unit * Russia * Suècia * Païses Basses }} ====Consulats dels païses americans==== {{colomnas|nombre=3| * Brasil (dos consulats) * Canadà * Mexic }} ====Consulats dels païses africans==== {{colomnas|nombre=3| * Cap Verd * Republica Democratica de Còngo * Marròc }} == Populacion e societats == === Demografia === En 2007, segon lo cens de l'[[Instituto Nacional de Estatística|INE]], la region d'Algarve èra poblada de {{Unitat|426386|abitants}}, es a dire mai de 4 % de la populacion portuguesa ({{Unitat|10356117|abitants}}). Sa densitat de population es en 2010 de 87,6 abitants/km²<ref>{{pt}} {{ligam web |url=http://www.ine.pt/xportal/xmain?xpid=INE&xpgid=ine_unid_territorial&menuBOUI=13707095&contexto=ut&selTab=tab3 |títol=Densité de population |site=Instituto Nacional de Estatitíca |consultat lo=13 de mai de 2012}}</ref>. La populacion d'Algarve aumenta de contunh dempuèi d'ans. En [[1900]], la populacion de la region èra de {{Unitat|257378|abitants}} o gairebene 5 % de la populacion portuguesa de l'epòca ({{Unitat|5423132|abitants}}). Pendent lo periòde de l'[[Estado Novo (Portugal)|Estado Novo]] e subretot dins los ans [[1960]] e [[1970]], la region visquèt una fòrta emigracion de 14 %. Mas aprèp la à la [[Revolucion dels ulhets]], en abril de [[1974]], {{formatnum:20000}} rapatriats s'installèron dins la region çò que donèt una populacion de {{unitat|310000|abitants}} en [[1975]], o un creis de 15 % al repècte de 1970<ref> "eaux" </ref>. Le [[taus de natalitat]], en 2007, èra d'11,5 % alara que lo [[taus de mortalitat]] s'établís a 11,0 %, o un taus de creis natural de 0,5 %. Lo [[taus de feconditat]] èra de {{Unitat|50|‰}}. L'imigracion es plan responsabla de l'aumentacion de la populacion; en efècte, lo taus de creis migratori es de 1,9 %<ref>{{pt}} {{ligam web |url=http://www.ine.pt/bddXplorer/htdocs/printable.jsp?id=c1c0071b30d8387f226cad8d4f72993b893a820b56bc&lingua_cd=PT |títol=Données de l'INE.pt |consultat lo= 23 décembre 2010}}</ref>. Segon un estudi del ministèri portugués de la santat, Algarve es la region qui coneis lo mai fòrta aument demografic, amb un creis de 16 %, entre [[1991]] e [[2001]]. Aquel estudi mòstra que prèp 17 % de la populacion algarviena activa es compausada de personas forastièras e que las naissenças de maires forastièras passèron de 5 % en [[2000]] a 20 % en [[2007]]<ref>{{fr}}{{ligam web |url=http://www.strawberry-world.com/fr/portugal/algarve/population.html |títol=Population de l'Algarve |consultat lo= 25 d'abril de 2012}}</ref>. Segon [[Eurostat]], organisme europèu d'estatisticas, la populacion de la region augmenterà de 30 % fins [[2030]], amb l'imigration. Una estimacion dona una populacion de {{Unitat|564000|abitants}} en 2030, çò que representa la tresana mai grand creis, al nivèl de l'[[Union Europèa]], aprèp [[Irlanda (estat)|Irlanda]] e [[Múrcia]], en [[Espanha]]. === Ensenhament === [[Fichièr:Igreja Carmo - Escola Gil Eanes.JPG|Escòla segondária a Lagos.|thumb]] La region possedís una [[universitat]] d'[[Estat]] amb sèti a Faro, l'[[Universidade do Algarve]]. Fondada en [[1976]], i a quatre campus : los ''Campus de Gambelas'', ''Campus da Penha'', ''Campus da Saúde'' (Faro) e ''Campus de Portimão'' à Portimão. L'universitat acculhís prèp de {{unitat|10000|estudiants}} cada an, emplega prep de 400 foncionaris<ref>{{pt}} {{ligam web |url=http://www.ualg.pt/index.php?option=com_content&task=view&id=12507&Itemid=90&lang=pt |títol=Histoire et fonctionnement de l'Université de l'Algarve |consultat lo= 18 d'abril de 2012}}</ref>. I a tres facultats, Sciéncias e Tecnologias, Sciéncias Umanas e Socialas, [[Economia]] ; tanben i a tres escòlas superioras dins los domènis de l'educacion, la comunicacion, la gestion, l'ostalariá, lo torisme e la santat. I a tanben un institut d'Engenhaires <ref>{{en}} - {{pt}} {{ligam web |url=http://www.ualg.pt/ |títol=Université de l'Algarve |consultat lo= 18 avril 2012}}</ref>. [[Fichièr:Faro Museu Municipal.jpg|thumb|upright=0.6|left|Musèu de Faro.]] Doas escòlas internacionalas son situadas dins la region. L’''Escola Internacional do Algarve'', situada dins la vila de Lagoa, foguèt fondada en [[1972]]<ref>{{pt}} {{ligam web |url=http://www.internationalschoolofthealgarve.com/sobreaescola.html |títol=Sobre a Escola |consultat lo= 18 d'abril de 2012}}</ref>. L’''International School São Lourenço'', es situada a [[Almancil]] e foguèt fondada en [[1979]]<ref>{{en}} {{ligam web |url=http://www.algarveschool.com/# |títol=École internationale de S. Lourenço}}</ref>. La [[portugués|lenga portuguesa]] es la lenga oficiala d Portugal, es doncas utilizat dins totes los establiments d'ensenhamement<ref>{{pt}} {{ligam web |url=http://www.tlfq.ulaval.ca/axl/europe/portugal.htm |títol=Langue officielle du Pays|consultat lo=10 mai 2012}}</ref>. La [[Anglés|lenga angles]] ten una granda plaça dins la region, per causa del torisme e de la populacion britanica qu'i demora. Es ensenhat dins totes los collègis, licèus e a l'[[Universitat d'Algarve]]. === Espòrts === [[Fichièr:Equipa PortimonenseSC.jpg|thumb|L'equipa du Portimonense en [[2008]].]] Las aquipas de fotbòl algarvienas que son mai primadas son l'[[Sporting Clube Farense]], l'[[Sporting Clube Olhanense]], lo [[Portimonense Sporting Clube]] e lo [[Louletano Desportos Clube]]. Las tres primièras equipas citadas juguèron en primièra liga portuguesa; ara lo sola l'equipa d'Olhanense n'i es. En [[2004]] foguèt inaugurat, dins lo ''Parque das Cidades'', entre [[Faro]] e [[Loulé]], le [[Estádio Algarve|Estadi d'Algarve]]. Foguèt bastit per l'[[Euro 2004]], que Portugal es l'organisador<ref>{{pt}} {{ligam web |url=http://www.parquecidades-eim.pt/estadio-algarve-1/estadio-algarve?set_language=pt&cl=pt |títol=Estádio Algarve |consultat lo= 17 avril 2012}}</ref>. Los autres estadis son l'[[Estádio José Arcanjo]] e l'[[Estádio do Portimonense]]. L'estadi es encara utilizat per de grands eveniments coma la Supercopa portuguesa, la Copa de Portugal, l'Algarve Summer Festival, lo [[Torn d'Algarve]] e lo [[Rallye de Portugal]]. {{clr}} <center> {| class="wikitable" ! ! style="background: #d8d2bc; color:black;" |Equipa ! style="background: #d8d2bc; color:black;" |Espòrt ! style="background: #d8d2bc; color:black;" |Creacion ! style="background: #d8d2bc; color:black;" |Liga ! style="background: #d8d2bc; color:black;" |Estadi ! style="background: #d8d2bc; color:black;" |Capacitat ! style="background: #d8d2bc; color:black;" |Entraïnaire |-align="center" |<center>[[Imatge:Scolhanense-1-.gif|40px]]</center> |[[Sporting Clube Olhanense]] |[[omnisports]] |[[27 d'abril]] [[1912]] |[[Campionat du Portugal de fótbal|L1]] |[[Estádio José Arcanjo]] |11 622 plaças |[[Sérgio Conceição]] |- |<center>[[Imatge:SC Farense.png|27px]]</center> |<center>[[Sporting Clube Farense]]</center> |<center>[[omnisports]]</center> |<center>1èr d'abril de 1910</center> |<center>[[Campionat du Portugal de fótbal|III Divisão - Série F]]</center> |<center>[[Estádio Algarve]]</center> |<center>30 335 plaças</center> |<center>[[Jorge Portela]]</center> |-align="center" |[[Imatge:Louletanodc.gif|40px]] ||[[Louletano DC]] |[[omnisports]] |[[6 de junh]] de [[1923]] |[[Campionat du Portugal de fótbal|L3]] |[[Estádio Algarve]] |30 335 plaças | [[Paulo Renato]] |-align="center" |[[Imatge:Portimonense.png|40px]] |[[Portimonense Sporting Clube]] |[[omnisports]] |[[14 d'agost]] de [[1914]] |[[Campionat du Portugal de fótbal|L1]] |[[Estádio do Portimonense]] | {{formatnum:6204}} plaças | [[Carlos Azenha]] |} </center> [[Fichièr:Autódromo Internacional do Algarve 02289.jpg|thumb|[[Autódromo Internacional do Algarve]]]] Dempuèi [[1960]], lo [[Torn de l'Algarve]] (''Volta ao Algarve''), atira de grands ciclistas. Existís un complèxe sportiu per los espòrts mecanics, l'[[Autódromo Internacional do Algarve]], situat Portimão<ref>{{pt}} {{ligam web |url=http://www.autodromodoalgarve.com/ |títol=Autódromo Internacional do Algarve|consultat lo= 9 mai 2012}}</ref>. En 2009 s'i debanèt la primièra corsa nocturna de l'istòria del circuit. === Santat === [[Fichièr:MisericordiaFaro.JPG|thumb|left|upright=0.6|[[Santa Casa de Misericórdia|Santa Casa de Faro]].]] Fòrça [[espital]]s son implantats dins Algarve, qualues uns son ancians. L’espital de Faro èra situat dins la Glèisa de la Misericòrdia fins al [[4 de decembre]] de [[1979]] quand foguèt transferit ara i cab 253000 personas. Lo segon es lo ''Centro Hospitalar do Barlavento Algarvio'', situat a [[Portimão]]<ref> "saude2" </ref>. En [[2009]] i aviá 16 centres de santat, un dins cada municipalitat<ref>{{pt}} {{ligam web |url=http://www.hdfaro.min-saude.pt/site/index.php?option=com_content&task=view&id=12&Itemid=54 |títol=Site de l'espital de Faro}}</ref>. Existisson 4 ''unitats d'urgéncias basicas'' : Lagos, Albufeira, Loulé e Vila Real Santo António<ref>"saude3" >{{pt}} {{ligam web |url=http://www.portaldasaude.pt/portal/conteudos/a+saude+em+portugal/noticias/arquivo/2011/4/consultas+cs+algarve+mmx.htm |títol=Consultas nos centros de saúde do Algarve - 2010 |consultat lo= 21 avril 2012}}</ref>. {{clr}} === Religion === ==== Catolicisme ==== [[Fichièr:FaroKesklinn.jpg|thumb|[[Catedrala de Faro]].]] Lo primièr sèti del [[Diocèsi d'Algarve]] èra la ciuitat romana de Ossónoba, ara [[Faro]]. En [[304]], l'[[evèsque]] Vincenç es lo premier inscrich sul registre istoric; assitiguèt al [[Concili d'Elvira]], lo [[15 de mai]] de [[304]]<ref> "crist">{{pt}} {{ligam web |url=http://www.diocese-algarve.pt/site/index.php?module=ContentExpress&func=display&ceid=4&meid=17 |títol=Nota Histórica do Diocese do Algarve |consultat lo= 18 avril 2012}}</ref>. Pendent les dominacions [[visigòts|wisigòta]] e [[Musulmans|musulmans]], los evèsques contunhèron a tenir lo Diocèsi. En [[1189]], aprèp la conquèsta de Silves per [[Sancho I de Portugal]], lo diocèsi d'Ossonoba tornèt èsser creat, mas detrüit en [[1191]], amb l'avançada dels [[Almoads]]. Pendent lo periòde d'occupacion musulmana, la religion crestiana patiguèt de temps de restriccions de libertat mas tamnben i aguèt de tempsi de toleréncia<ref> "crist" </ref>. La restauracion definitiva del diocèsi venguèt amb lo rei [[Alfos X de Castelha]] en [[1251]]. Le diocèsi foguèt vreat dins la dependéncia de la [[Catedrala de Sevilha]], e mai tard de Braga. En [[1394]], la metropòla ecclesiastica, Silves, dependèt du [[Patriarcat de Lisbona]]. Los evèsques d'Algarve demorèron a Silves fins al sègle XVI. La localizacion de la vila à l'interior de la region e l'engravada progressiu del riu provoquèt al declin de la vila. Lo [[20 d'octobre]] de [[1539]], le papa [[Paul III]] autorizèt lo transferiment. Lo rei [[Joan III de Portugal]], procediguèt a l'elevacion de la vila litorala de Faro a l'estatut de ''Ciutat''. En 1540, Algarve venguèt un diocèsi dependent de l'[[Arquiidiocèsi d'Évora]], situacion que demòra fins ara<ref>{{en}} {{ligam web |url=http://www.catholic-hierarchy.org/diocese/dfaro.html |títol=Diocese of Faro |site=catholic-hierarchy.org}}</ref>. Mas, le retorn de l’evèsque dins la catedrala de Faro se faguèt sonque lo [[30 de març]] de [[1577]], quand lo prelat umanista e teologian, Jiròni Osorio, foguèt ordenat<ref> "crist" </ref>. ;Principalas glèisas catolicas en Algarve {{colomnas|nombre=3| * [[Catedrala de Silves]] (Silves) * [[Glèisa de São Bartolomeu de Messines]] (Silves) * [[Glèisa d'Estômbar]] (Lagoa) * [[Glèisa de la Luz de Lagos]] (Lagos) * [[Glèisa de la Misericórdia de Tavira]] (Tavira) * [[Glèisa de Santa Maria do Castelo]] (Tavira) * [[Glèisa de São Sebastião]] (Tavira) * [[Glèisa de Santa Bárbara de Nexe]] (Faro) * [[Glèisa de Carmo]] (Faro) * [[Convent de Santo António dos Capuchos]] (Faro) * [[Convent de Nossa Senhora da Assumpção]] (Faro) * [[Catedrala de Faro]] (Faro) * [[Glèisa d'Ordem Terceira do Carmo]] (Tavira) }} <gallery> Fichièr:Sé silves III.jpg|[[Catedrala de Silves]] Fichièr:IgrejaSantaBarbaraNexe.JPG|[[Glèisa de Santa Bárbara de Nexe]] Fichièr:Faro Igreja do Carmo.jpg|[[Glèisa de Carmo]] Fichièr:Praia da Luz (5044049632).jpg|[[Glèisa de la Luz de Lagos]] Fichièr:74741-Igreja_de_S._Bartolomeu_de_Messines_no_Concelho_de_Silves.jpg|[[Glèisa de São Bartolomeu de Messines]] Fichièr:ConventoCapuchosfaro.JPG|[[Convent de Santo António dos Capuchos]] </gallery> ==== Judaïsme ==== [[Fichièr:72816-Pousada de Tavira-Algarve.jpg|thumb|Pousada da Enatur, ancian convent da Graça. Abans d'èsser un convent èra la glèisa de Nossa Senhora da Graça a partir de [[1542]]. D'en primièr, èra una sinagòga.]] {{article detalhat|Istòria dels Josieus portugueses}} A l'[[edat mejana]] dins la capitala, [[Faro]], i aviá un quartièr josieu conegut per èsser lo bèrç de la premsa en Portugal, perque en [[1487]], Samuel Gacon i estampèt e publiquèt lo [[Pentateuc]] en [[ebrieu]]<ref>{{fr}}{{ligam web |url=http://dubleudansmesnuages.com/?p=14039 |títol=Le Pentateuque de Samuel Gacon |consultat lo= 15 d'avril de 2012}}</ref>{{,}}<ref> name="juifs">{{pt}} {{ligam web |url=http://www.redejudiariasportugal.com/index.php?option=com_k2&view=item&id=47%3Aalgarve&Itemid=168&lang=pt |títol=Rede de Judiarias de Portugal |consultat lo= 15 avril 2012}}</ref>. Lo rei [[Manual Ier de Portugal|Manual I{{èr}} de Portugal]] èra favorable a la preséncia dels josieus, mas deguèt lèu rapidement desviar sa politica per agradar los [[Reis catholics]] e aplicar una de las clausulas del contrate de mariadatge amb [[Isabèl Ièra de Castelha]], eritièra del tròn d’[[Espanha]] aprèp la mòrt del seu fraire Joan. Aquela clausula disiá que, totes los abitants du Portugal devian obligatòriament èsser [[crestians]]. Un decret d'expulsion foguèt promulgat lo [[5 de decembre]] de [[1496]]. Volent pas cap lo despart dels josieus, lo rei los constenguèt a la conversion. En contrapartida, aqueles [[nòus crestians]] recebèron la garantida, limitada dins lo temps, que cap d'enquèsta seriá menenada sus lor [[vida privada]]. Pendent lo reialme de Manual I{{èr}}, aqueles que volián podavan atal contunhar a practicar lor ancian culte clandestinament sens risca d'èsser inquietats per las autoritats. Pamesns, en [[1542]], la sinagòga de [[Tavira]] foguèt destuida parcialament e remplaçada per la Glèisa de Nòstra Dama de la Gràcia<ref> "juifs" </ref>. Aquel descrèt de 1496 faguèt pasmens fugir los josieus e foguèt sonque al sègleu XIX que sevei lor retorn dins la zona de [[Faro]], çò que contribuiguèt al creis del comerci local<ref> "juifs" </ref>. [[Fichièr:CemiterioJudeusFaro.JPG|thumb|left|upright=0.6|Dintrada del cementèri.]] Al sègle XIX, los josieus que venián de [[Marròc]], de [[Gibartar]] e d'[[Espanha]]. S'installèron dins la region, mas une partida se n'anèt a causa de la crisi dins lo país. Se concentrèron dins la vila de [[Faro]] que coàmptava alara compte alara un seissantenat de fogal josieus. Vèrs [[1830]], doas sinagògas e un cementèri israelit foguèron bastits a Faro<ref> "juifs" </ref>. Lo terren del cementèri foguèt comprat en [[1851]] per Josèp Sicsu, Moises Sequerra e Samuel Amram, lo cementèri foguèt murat en [[1887]] coma es gravat sus la pòrta de dintrada<ref>"center">{{pt}} {{ligam web |url=http://www.farojewishheritagecentre.org/FrontPort.html |títol=The Faro Jewish Heritage Centre |consultat lo= 15 d'abril de 2012}}</ref>. Al començament del sègle XX, una partida de la comunautat dassèt Algarve per s'installar a [[Lisbona]]<ref>{{ligam web |url=http://184.173.197.201/~sefarad/lm/041/9.html |títol=Les juifs au Portugal aujourd'hui |consultat lo= 13 avril 2012}}</ref>. La religion josieva s'apaguèt amb lo temps e los decès dins la comunautat<ref>"juifs" </ref>. Lo cementèri foguèt abandonada en 1932 aprèp una darrièra inumacion<ref>{{pt}} {{ligam web |url=http://www.diocese-algarve.pt/site/index.php?name=News&file=article&sid=1481 |títol=Centro Judaico de Faro |consultat lo=15 d'abril de 2012}}</ref> e demòra pas que rèstes de doas [[sinagòga]]s<ref> "juifs"</ref>. Lo ''Centre Istoric Judaïc de Faro'' classificat coma site en ''Imóvel de interesse público'' ([[1978]])<ref>{{pt}} {{ligam web |url=http://radix.cultalg.pt/visualizar.html?id=3056 |títol=Centro Histórico Judaico de Faro |consultat lo= 15 avril 2012}}</ref>. Lo cementèri foguèt renovat en [[1992]] e inaugurat lo [[16 de mai]] de [[1993]] en preséncia del [[President de la Republica portuguesa]], [[Mário Soares]]<ref>"center" </ref>. Lo [[3 de junh]] de [[2007]]<ref>{{pt}} {{ligam web |url=http://www.lifecooler.com/edicoes/lifecooler/desenvRegArtigo.asp?reg=404202 |títol=Museu Sinagoga Isaac Bitton |consultat lo= 15 d'abril de 2012}}</ref>, un musèu dubriguèt, lo ''musèu sinagòga Isaac Bitton''<ref>"center" </ref>. La religion josieva es pas mai viva dins la region, e, levat lo cementèri sinagòga, cap de luòc de culte josieu demòra dins la region. {{Clr}} ====Islam==== {{article detalhat|Gharb al-Ândalus|Conquèsta musulmana de la peninsula Iberica}} [[Fichièr:Silves-maures.jpg|thumb|upright=1.6|'''Xelb''', ara [[Silves (Portugal)|Silves]], representacion de la vila en [[1230]], amb sa [[mosquèta]] al centre, las muralhas e lo [[Castèl de Silves|castèl]].]] L'arribada de la [[religion musulmana]] dins la region es consecutiva de l'invasion dels [[Moros]] al sègle VIII; a l'epòca la populacion locala èra subretot crestiana. Los nòus conquerents, qu'èran pas mai de qualques millierats, s'installèron en Algarve e al sud del [[Tage]]. [[Fichièr:TorreSinoIgrejaMatrizLoule.JPG|thumb|left|upright=0.6|L'ancian minaret de la mosquèta de Loulé, vegut lo camanar de la glèisa.]] Los moros balhèron lor lenga, l'[[arab]], e lor religion, l'[[Islam]]. La conversion de la populacion locala es lenta, çò que s'explica benlèu l'abséncia d'un elèit de sabents. Pendent los dos primièrs sègles de preséncia de l'Islam den Algarve, lo passatge a la « nòva religion » se faguèt de biais difús. Al començament del sègle XI, la religion musulmana èra la confession dominanta<ref>{{fr}}{{ligam web |url=http://www.persee.fr/web/revues/home/prescript/article/ahess_0395-2649_1998_num_53_2_279669# |títol=À l'extrémité de l'Islam médiéval : élites urbaines et islamisation en Algarve |consultat lo=16 avril 2012}}</ref>. La populacion musulmana del [[Gharb al-Ândalus]] èra contituïda d'[[arabs]], de [[Berbèrs]] e de latins convertits a l'islam. Los arabs èra subretot originaris del [[Iemèn]] e, alara qu'èran minoritaris, formavan un elèit. Los berbèrs originaris de las montanhas d'[[Africa del Nòrd]] demorèron, eles, gaireben totes nomads. Los latins convertits a l'Islam, nomenats ''[[Muladi|muwallads]]'', formèron llo grop majoritari. L’Islam s’apaguèt pendent la [[Reconquista]], los sabents foguèron expulsats o daissèron la region, lo rei [[Alfons III de Portugal]] recuperèt las tèrras algarvienas e aquelass situadas a l'èst del flum Guadiana en [[1249]]<ref>{{pt}}{{ligam web |url=http://www.wdl.org/fr/item/471/ |títol=Reialme d'Algarve |consultat lo=16 d'abril de 2012}}</ref> puèi las vendèt al rei [[Alfons X de Castelha]] en [[1254]]. Las [[mosqueta]]s de l'ancian Gharb al-Ândalus (Algarve e l'[[Alentejo]] d'ara), foguèron destruidas o transformadas en glèisas pel culte [[Catolic roman]]. Ara, la religion musulmana tornète dins la region. Accompanha l'imigracion venguda de las ancianas colonias portuguesas, coma [[Guinèa Bissau]], [[Marròc]], [[Moçambic]] e [[Índia]]. La region possedís quatre mosquetas, a [[Faro]]<ref>{{en}} {{ligam web |url=http://www.islamicfinder.org/getitWorld.php?id=74048 |títol=Mesquita de Faro |consultat lo= 16 d'abril de 2012}}</ref>, [[Albufeira]], [[Armação de Pêra]], [[Portimão]] e una sala de culte a [[Quarteira]]<ref>{{pt}} {{ligam web |url=http://islamnet.blogs.sapo.pt/145876.html |títol=Mosquées au Portugal |consultat lo= 16 avril 2012}}</ref>. ===Mèdias=== Son difusadas las cadenas de television del Portugal continental, [[RTP1]], [[RTP2]], [[SIC]] e [[TVI (Portugal)|TVI]]. I a de cadenas de television sus internet: ''TV Algarve''<ref>{{pt}} {{ligam web |url=http://www.tvalgarve.pt|títol=tvalgarve}} </ref>, ''Canal do Sul''<ref>{{pt}} {{ligam web |url=http://www.canaldosul.com|títol=canaldosul}}</ref> o ''Digital Mais TV''<ref>{{pt}} {{ligam web |url=http://www.digitalmaistv.com|títol=digitalmaistv}} </ref>. I a pas cap de cadenas localas. La region possedís de journals que le ''Jornal do Algarve'', ''Jornal Região Sul'', amb una version, ''DiáriOnline Algarve'' o lo ''Barlavento''. La region possedís de journals en lenga anglesa per la populacion d'origina britanica coma l’''Algarve Resident''. == Cultura locala e patrimòni == === Monuments e luòcs toristics === [[Fichièr:Castelo de Silves - Arco arabe.jpg|thumb|Reconstitucion d'una pòrta morèsca del [[castèl de Silves]].]] Los monuments mai celèbres de la region datan d'epòcas variadas, de l'epòca romana a la [[Reconquista]], passant per la [[Moros|Morèsca]]. I a de sites romans coma los rèstes romans ''do Milreu''<ref>{{pt}} {{ligam web |url=http://www.guiadacidade.pt/pt/poi-ruinas-romanas-do-milreu-15528 |títol=Ruínas Romanas do Milreu |consultat lo= 30 avril 2012}}</ref> o encara los ''rèstes romans de Cerro da Vila'' ; s’agís d'una anciana villá romana, situada dins la vila de [[Vilamoura]]<ref>{{pt}} {{ligam web |url=http://www.igespar.pt/en/patrimonio/pesquisa/geral/patrimonioimovel/detail/69840 |títol=Site du Patrimoine portugais |consultat lo= 30 d'abril de 2012}}</ref>. Bastida entre l'an 27 ABC e 14 ABC, la villá seriá estat abitada pels [[Empèri Roman|romans]], los [[visigòts]] e los [[moros]]. Un pont, de sèt arcadas e de {{unitat|87|mètres}} de long<ref>"Guia">{{pt}} {{ligam web|url=http://issuu.com/turismo_algarve/docs/patrimonio_cultural |títol=Guia do Patrimonio Cultural do Algarve |consultat lo= 30 d'abril de 2012}}</ref>, situat a Tavira, es d'epòca roman; permet de traversar lo riusset Gilão. Èra sus una via anat de [[Mértola]] a Faro<ref>{{pt}} {{ligam web |url=http://www.guiadacidade.pt/pt/poi-ponte-romana-de-tavira-15560 |títol=Ponte Romana de Tavira |consultat lo= 30 avril 2012}}</ref>. D'autres ponts romans existisson dins la region coma Silves o a Faro. La dominacion musulmana daissèt derèstes dins lo territòri, subretot dins l'arquitectura e lo patrinòni. Des castèls e muralhas foguèron bastits pels Moros: los castèls d'[[Aljezur]], al sègle X, conquerits pels cretians al sègle XIII e de [[Paderne (Albufeira)|Paderne]] bastit al sègle XII e conquerit pels crestians en [[1280]]<ref>"Guia" </ref>. Lo [[castèl de Silves]] foguèt bastit al sègle XI pels arabs almoravids; es una construccion d'aquela epòca fòrt plan conservada dins la region. Dins la vila de Lagos i a un castèl, tanben d'epòca araba, que las muralhas foguèron agrandidas al sègle XVI. Èran estrategicas al sègle XV e XVI. La ''Cruz de Portugal'' es un calvari bastit entre la fin del sègle XV e lo debut del XVI, es d'estil gotic amd d'elements [[Estil manuelin|manuelin]]. Es situat dins la vila de Silves, donat pel rei [[Manuel Ier de Portugal|Manuel I{{èr}}]] quand visitèt la vila en [[1499]].<ref>"Guia" </ref>. La [[fortalesa de Sagres]] foguèt bastida sus òrdre de l'Infant Enric, elle es situada estrategicament entre Portugal e l'[[Africa del Nòrd]] per de rasons economicas e militaras<ref>{{pt}} {{ligam web |url=http://www.guiadacidade.pt/pt/poi-fortaleza-de-sagres-13827 |títol=Fortaleza de Sagres |consultat lo= 1èr de mai de 2012}}</ref>. Es situada sul [[Cabo de São Vicente]], punt situat al tèrme oèst de l'[[Euròpa]]. ====Principals castèls e sites de la region==== {{colomnas|nombre=2| * [[Castèl d'Alcoutim]] (Alcoutim) * [[Castèl d'Aljezur]] (Aljezur) * [[Castèl de Cacela]] (Vila Real de Santo António) * [[Castèl de Castro Marim]] (Castro Marim) * [[Castèl de Lagos]] (Lagos) * [[Castèl de Loulé]] (Loulé) * [[Castèl de Silves]] (Silves) * [[Castèl de Paderne]] (Albufeira) * [[Rèstes romans de Cerro da Vila]] (Loulé) }} <gallery> Fichièr:Cerro da Vila Roman Ruins Saturday 20 November 2010.JPG|[[Rèstes romans de Cerro da Vilaa]] Fichièr:Castelo de Aljezur - entrada.jpg|[[Castèl de Aljezur]] Fichièr:Portugal-Milreu-1.JPG|[[Rèstes romans do Milreu]] Fichièr:Wall of Loule 2.JPG|Muralhas de Loulé Fichièr:Silves - Antiga ponte.jpg|Pont roman de Silves Fichièr:Castelo sagres IPPAR.jpg|Fortalesa de Sagres </gallery> === Musèus === Dins la region i a malhum de musèus e de sits museologics ligats al passat cultural<ref>{{pt}} {{ligam web |url=http://www.cultalg.pt/EspacosCulturais/ |títol=Espaços Culturais |site=Direcção Regional de Cultura do Algarve |consultat lo=1{{èr}} de mai de 2012}}</ref>. Dins la vila de Faro i a un musèu sinagòga; los musèus de la marina, de l'arqueologia e d'etnografia. A Lagos i a lo musèu ''Regional'' e a Silves los musèus de l'arqueologia e del [[siure]]<ref>{{pt}} {{ligam web |url=http://www.linternaute.com/voyage/portugal/algarve/musee. |títol=Musées dans la région|consultat lo=2 de mai de 2012}}</ref>. Dins la region i a tanben d'autres musèus secondaris sus l'art, lo vin o los fruchs secs<ref>{{pt}} {{ligam web |url=http://www.petitfute.com/adresse/annuaire/d-629-958/visites-points-d-interet-musee-algarve?page=2. |títol=Musées de la région|consultat lo=2 mai 2012}}</ref>. === Gastronomia === La gastronomia algarviena rebat las influéncias eissida de l'istòria, amb la preséncia dels Romans e dels [[Moros]]. De l'''Arroz de Lingueirão'' de [[Faro]], a las [[sardina]]s grasilhadas de [[Portimão]] passant pel plat sucrat ''Dão Rodrigos'' de [[Lagos (Portugal)|Lagos]], existís una granda varietat de plats. La gastronomia de la region es dominada pels coquilhum e poissons de tota mena. Los fruchs, secs e frescs, son fòrça utilizats en pastissariá e dins los dessèrts. Las figas e amètlas son de fruches tradicionals utilizats en pastissariá e dins de liquors<ref>{{fr}}{{ligam web |url=http://www.vacances-a-louer.com/info/algarve-histoire-geographie-gastronomie-401 |títol=L’Algarve, histoire, géographie et gastronomie |consultat lo= 2 de mai de 2012}}</ref>{{,}}<ref>{{pt}} {{ligam web |url=http://www.portugal.gastronomias.com/algarve.html |títol=Viaje connosco através da gastronomia do Algarve |consultat lo= 2 mai 2012}}</ref>. <gallery> Fichièr:Enchidos portugueses2.jpg|Enchidos portugueses Fichièr:Doce filhos.jpg|Filhós </gallery> ====Plats tipics de la region==== {{colomnas|nombre=3| * Carapaus alimados * Cataplana * Perna de carneiro no tacho * Carne de porco com amêijoas * Papas de milho, mais conhecida como Xarém * Ervilhas com ovos à Algarvia * Perdiz estufada * Coelho frito * Raia Alhada * Assadura à Monchique * [[Gaspacho]] * Cozido de grão * Lulas recheadas à Algarvia * Polvo no forno com entrecosto * Bifes de atum de tomatada * Favas à moda do Algarve * Canja com conquilhas * Gaspacho de alho }} ====Dessèrts==== {{colomnas|nombre=3| * Dom Rodrigos * Colchão de Noiva * Queijinhos de Amêndoas * Gargantas de Freira * Bolo Tacho * Empanadilhas * Filhós * Massa de Amêndoa * Estrelas de figo e amêndoa * Folares * Torta de Claras * Morgados }} == Notas e referéncias == {{colomnas|nombre=3| <References/> }} == Vejatz tanben== {{commons|Algarve}} === Bibliografia {{fr}}=== * {{obratge|lenga=fr |autor=Adriano Balbi |títol=Essai statistique sur le royaume de Portugal et d'Algarve |anada=1822 |url=http://books.google.fr/books?id=_Jo2AAAAMAAJ&dq=Royaume+de+l%27Algarve&source=gbs_navlinks_s Google books}} * {{obratge|lenga=fr |autor=Jean-Paul Labourdette e Dominique Auzias |títol=Algarve 2011 |an=2010 |url=https://archive.org/details/algarvedition2010000maxe |luòc=París |éditeur=Nouv. éd. de l'Université |année=2010 |ISBN=9782746928718}} * {{obratge|lenga=fr |autor=Claude-Oronce Finé de Brianville |títol=Jeu d'armoiries des souverains et États d'Europe |anada=1700 |url=http://books.google.fr/books?id=84KiKBXkAboC&dq=Blason+algarve+Maure+Roi&hl=fr&source=gbs_navlinks_s Google books}} * {{obratge|lenga=fr |autor=Edme Mentelle |títol=Géographie comparée ou analyse de la géographie ancienne et moderne |anada=1784 |url=http://books.google.fr/books?id=_BoPAAAAQAAJ&source=gbs_navlinks_s Google books}} * Marie-Nicolas Bouillet et Alexis Chassang (dir.), « Algarve » dans Dictionnaire universel d’histoire et de géographie, 1878 * {{obratge|lenga=fr |autor=A. Germond de Lavigne |colleccion=Collection des guides Joanne |títol=Itinéraire descriptif, historique et artistique de l'Espagne et du Portugal |anada=1866 |url=http://books.google.fr/books?id=D_w-AAAAcAAJ&source=gbs_navlinks_s Google books}} === Articles connèxes === * [[Lagos (Portugal)|Lagos]] * [[Cabo de São Vicente]] * [[Reialme d'Algarve]] === Ligams extèrnes === * {{pt}} {{ligam web |url=http://www.gov-civil-faro.pt |títol=Sit oficial del Govèrn Civil del Districte de Faro (Algarve)}} * {{pt}} {{ligam web |url=http://www.ccdr-alg.pt |títol=Sit oficial de la Comissão de Coordenação e Desenvolvimento Regional do Algarve}} onb7zhhrmh1mvahagiz46j30w84i9vi 0 149675 2513135 2405621 2026-11-12T10:23:15Z PichonDesgordit 65926 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|1|0 */ 2513135 wikitext text/x-wiki {{Infobox Geografia fisica |periòdes_istorics = 56.000 ans |documentat = [[1838]] ([[Marcel de Serres]]) |trobalhas=[[Òme de Talteüll]]<ref name="Diccionari">''Diccionari d'Història de Catalunya''; p. 52.</ref> |tipologia=[[Balma|bauma]] e sit arqueologic }}[[Fichièr:Arago02.jpg|250px|thumb|Era bauma de l'Aragó ei ena termièra enter Catalonha nòrd e Occitània]] Era '''bauma de l’Aragó''' (loc. '''cauna de l'Aragó''') ei un site preïstoric que se trapa en eth vilatge de [[Talteüll]] en es [[Pirenèus Orientals]] ([[Catalonha Nòrd]]) laguens ua cavitat que tresplomba un cors d’aiga perenne, Verdoble. A deishat rèstes umanes atribuïdes ar [[òme de Talteüll]] e vestigis litics deth [[Paleolitic]] inferior. == Situacion e descripcion == Era bauma de l’Aragó ei plaçada ena Catalonha der Nòrd, en er èst des Pirineus, en eth Departament des [[Pirenèus Orientaus]], ena comuna de Talteüll. Se trapa en un malh calcari deth massís des [[Corbièras]] (1). Tresplomba quauqui dotzenats de metres (Aué, 80 m, mens de 60 ena epòca der òme de Talteüll) ua vath on er arriu Verdoble deisha un canon tà serpejar en aguesta plana (2). Era bauma ei longa de trenta metres, més podiá hèr cent vint pendent es temps preïstorics. Totun, ua part deth celestre queiguec e eth hons s’auia daufit pendent aguest temps (3). Era sua longada maxima qu’ei de dètz metres (4). Era tuta se daubrís aué entarath sud més era gessuda èra tornada entarath èst auans dera embolnada (5). Açò situec aguesta bauma en un lòc privilegiat e a het un abric ideal tàs caçaires-culheires preïstorics (2). Era dubertura der èst ei sus ua rancareda prientada entarath sud-èst, que permetia d’auer ua temperatura relativaments nauta pendent er ivern. Eth relèu plan variat d’aguesta environa fornia plan de nins ecologics que, ath torn, fornien uns autes de caucilha: es animals adaptats ara riba (los vibres), e d’autes adaptats ath gèr. Aguesta èra, a trauers des epoques e es climes succesius, caperada d’aforest (damb cèrvis e daines) més tamben auia animals adaptats ara estepa (shivaus, bisons, rinoceròs, elefants) atau coma ervibòrs que demorauen sus terrenhs escalabrosi (buòus muscats, rens ) (6). Ath cant, just en dejós dera bauma se trapava ua dralha per on marchaven bandades de grands ervibòrs e açò heia més aisida era caça (7). Era situacion nauta dera bauma heia d’aguesta un fantastic observatori tà caçar aguests animals ena plana (2) e protegia a sòns abitants des predadors. Era riba pròche, jamès seca, fornia d’aiga més tamben de calhaus tà emplenar eth terra dera bauma o tà hèr otís. Era environa més luenhana, a mens de miei jorn de caminada (uns 30 Km) podia fornir tanben dab d’autes pèires tà fabregar otís de silex (a [[Ròcafòrt de las Corbièras]]), de ròca 'jaspe' (a Cornellà de Conflent), de [[qüars]] (a Solatges), d’arròcs volcanics (en eth còl de Coisan (8) o d’autes minerals (a Ribesaltes). [[Fichièr:Caune_de_l%27Arago_004.jpg|250px|thumb|Er òme de Taulteüll demorèc aciu pendent milièrs d'annades]] == Interès scientific == Era bauma de l’Aragó a sigut emplenada dab més de 15 metres de sediments, arròcs e material diuers pendent un periode d’enter 100.000 e 700.000 annades auans de Crist. Eth nombre (eth periòde de huelhes de 1967 a 1994 a deishat ja 260.000 objectes: ossi, pèires, industria litica (9) e era riquesa d’aguesti vestigis que balhen plan d’informacions sus es òmes preïstorics que i an demorat, més tamben sus es animals e eres plantes, tamben sus es climes que i a agut ena region pendent aguestes 600.000 annades. == Recerques == Coneguda dempús miei sègle XIX pes rèstes dera fauna, era bauma de l’Aragó a començat a balhar industries litiques preïstoriques en 1948 a J. Abelanet. Se hèren campanhes tà cercar huelhes sistematicament, dirigides per [[Henry de Lumley]] e se hen cada annada dempús abril 1964. Es prumères campanhes annals (1964, 1965, 1966) son de dus setmanes. De 1967 a 1978 un mes, dempús tres mesi (de 1979 a 1991) e dempús 1992 de cinc mesi. Aguesta bauma de l’Aragó a estat classada coma monument istoric en abril 1965 (10). [[Fichièr:Caune_de_l%27Arago_005.jpg|250px|thumb| Es caçaires-culheires de Talteüll caçauen shivaus e buòus, cèrvis e bisons]] == Stratigrafia e cronologia == Dab son poderós remplenament, espés d'un dotzenat de metres, capera era grana partida deth Pleistocèn miei e a sigut objecte de nombroses temtatives de datacions radiometriques soent contradictories (11) (12) (13). Es edats miejanes d’enter 700.000 a 350.000 annades an sigut obtengudes per datacion d’uranium-thorium pes pondes stalagmitics plaçats ena base e en desús dera economia estratigrafica. == Eth conjunt III == Es principaus nivèus arqueologics se trapen en eth conjunt III (nivèus D a G) e son d’ua edat enter 300.000 e 450.000 annades. Aguest conjunt a liurat quauqu’es rèstes umanes fossils. Enter aguesti un crani sancer (cara frontal e parietal drech) atau coma dus gares atribuats ar òme de Talteüll (14). Es industries de colcats més ancianes deth conjunt III an sigut classades laguens er Tayacian ancian, çò ei a díder Tautavelhian. An sigut hetes en [[qüars]] e mens en silex o qüarsita e son rascladors, e nombrosi otís encocats (denticulats, encocats, pontes de Tayac, becs, ect) atau coma calhaus talhats e bifaces escarsencs (mens d’un per cada 1000 otís) (15). Despús deth conjunt III es bifaces son proporcionauments més nombrosi e açò hec que’Henry de Lumley restaqués aguest industria a l’Acheulian miei. Totun, aguest diferéncies son relatiues pr’amor qu’es efectius des bifaces son plan flacs en es nivèus G a D e pr’açò se pot pas díder qu’aguest otilhatge sia eth conjunt més gran d’aguesta industria. Es materials utilizats son plan locals (80%) més quauqu’uns venen de 30 Km en eth nòrd-èst e sud-oèst e açò implicaria ua bona coneishença dera region atau coma ua anticipacion des besonhs (16). == Referéncies == 1.- a et b de Lumley 1998, p. 80 2.- a, b et c de Lumley 1998, p. 88 3.- a et b de Lumley 1998, p. 81 4.- Monchot 1998, p. 369 5.- a et b de Lumley 1998, p. 92 6.- de Lumley 1998, p. 88 - 90 7.- de Lumley 1998, p. 90, 91 8.- de Lumley 1998, p. 96 9.- Pois 2000, p. 189 10.-Notice no PA00104141 [archive], base Mérimée, ministère français de la Culture 11.- Lumley, H. de, Lumley, M.-A. de, Bada, J.L. et Turekian, K.K. (1977) - « The dating of the Pre-Neandertal remains at Caune de l'Arago, Tautavel, Pyrénées-Orientales, France », Journal of Human Evolution, 6, pp. 223-224. 12.- Lumley, H. de, Fournier, A., Park, Y.C., Yokoyama, Y. et Demouy, A. (1984) - « Stratigraphie du remplissage pléistocène moyen de la Caune de l'Arago à Tautavel - Étude de huit carrotages effectués de 1981 à 1983 », L'Anthropologie, t. 88, n° 1, pp. 5-18. 13.- Lebel, S. (1992) - « Mobilité des hominidés et système technique d'exploitation des ressources au Paléolithique ancien : la Caune de l'Arago (France) », Canadian Journal of Archaeology, vol. 16, pp. 48-69. 14.-Lumley, M.-A. de (1982) - « L'homme de Tautavel. Critères morphologiques et stade évolutif », in: Datations absolues et analyses isotopiques en préhistoire, méthods et limites, Lumley, H. de et Labeyrie, J., (Éds.), Colloque international du CNRS, Tautavel, 22-29 juin 1981, pp. 259-264. 15.- Lumley, H. de, Camara, A., Geleijnse, V., Krezpkowska, J., Park, Y-C. et Svoboda, J. (1979) - « Les industries lithiques de l'Homme de Tautavel », in: L'Homme de Tautavel, Dossiers de l'Archéologie, n° 36, pp. 60-69. 16.- Wilson, L. (1988) - « Petrography of the Lower Palaeolithic tool assemblage of the Caune de l'Arago », World Archaeology, 19, 3, pp. 376-387. == Bibliografia == º Henry de Lumley, L'Homme premier, Paris, Le Grand Livre du mois - éd. Odile Jacob, 1998 (ISBN 2702812333) Articles spécialisés[modifier | modifier le code] º Monique Beiner, « Étude des minéraux lourds de la Caune de l'Arago et de son environnement », Bulletin de l'Association française pour l'étude du quaternaire, vol. 20, no 1, 1983, p. 19-23 (DOI 10.3406/quate.1983.1444, lire en ligne) º Driss Bellai, « Le cheval du gisement pléistocène moyen de la Caune de 1'Arago (Tautavel, Pyrénées Orientales, France) », Quaternaire, vol. 9, no 4, 1998, p. 325-335 (DOI 10.3406/quate.1998.1614, lire en ligne) º Driss Bellai, « Le Bison du gisement paléolithique inférieur de la Caune de l'Arago (Tautavel, Pyrénées orientales, France). Nouvelles données archéozoologiques », Paléo, no 10, 1998, p. 61-76 (DOI 10.3406/pal.1998.1128, lire en ligne) º Patrick Brunet-Lecomte et Alexandra Cristina Paunesco, « Morphométrie comparée de la première molaire inférieure du campagnol Microtus (Terricola) Vaufreyi tautavelensis (Rodentia, Arvicolidae) du gisement Pléistocène moyen de l'Arago (Pyrénées, France) et inférences paléoclimatiques », Quaternaire, vol. 15, no 3, 2004, p. 263-268 (DOI 10.3406/quate.2004.1773, lire en ligne) º Henry De Lumley, « Évolution des climats quaternaires d'après le remplissage des grottes de Provence et du Languedoc méditerranéen », Bulletin de l'Association française pour l'étude du quaternaire, vol. 2, no 2, 1965, p. 165-170 (DOI 10.3406/quate.1965.997, lire en ligne) º Thierry Lefebvre, « Joseph Farines (1792-1864), inventeur de la Caune de l'Arago et fondateur de la Société philomathique de Perpignan », Revue d'histoire de la pharmacie, 94e année, no 352, 2006, p. 534-537 (lire en ligne) º Hervé Monchot, « La fragmentation des os longs du Mouflon de la Caune de l'Arago (Tautavel, France) : une origine anthropique », Paléo, Société des amis du Musée national de préhistoire et de la recherche archéologique, vol. 9, no 1, 1997, p. 55-68 (ISSN 1145-3370, DOI 10.3406/pal.1997.1228, lire en ligne) º Hervé Monchot, « Les petits bovidés de la Caune de l'Arago (Tautavel, France) : intérêt biostratigraphique, archéozoologique et taphonomique », Quaternaire, vol. 9, no 4, 1998, p. 369-377 (DOI 10.3406/quate.1998.1619, lire en ligne) º Sophie Montuire et Emmanuel Desclaux, « Analyse paléoécologique des faunes de mammifères et évolution des environnements dans le Sud de la France au cours du Pléistocene », Quaternaire, vol. 8, no 1, 1997, p. 13-20 (DOI 10.3406/quate.1997.1554, lire en ligne) º Véronique Pois, « Habitats préhistoriques au Paléolithique inférieur : étude de l'ensemble stratigraphique II de la Caune de l'Arago (Tautavel, Pyrénées-Orientales, France). Approche informatique du mode de vie de l'Homme de Tautavel », Quaternaire, vol. 11, no Numéro 3-4, 2000, p. 187-196 (DOI 10.3406/quate.2000.1668, lire en ligne) º Véronique Pois, « Apport de l'informatique à l'étude d'un remplissage karstique. Exemple de la Caune de l'Arago à Tautavel (Pyrénées-Orientales, France) », Quaternaire, vol. 8, no 2-3, 1997, p. 143-147 (DOI 10.3406/quate.1997.1568, lire en ligne) {{Portal preïstòria}} {{DEFAULTSORT:Aragó}} [[Categoria:Balma de França]] [[Categoria:Sit preïstoric]] 9f425c4muul5fv642y6eruaabmvgpov 0 157249 2513143 2502109 2026-11-12T10:27:38Z PichonDesgordit 65926 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|1|0 */ 2513143 wikitext text/x-wiki {{redaccion}} <!--Article redigit en gascon--> {{Taxobox debuta | animal | ''Pinguinus impennis'' | Riesenalk.JPG | Grand pingüin | classification=COI }} {{Taxobox | embrancament | Chordata }} {{Taxobox | sosembrancament | Vertebrata }} {{Taxobox | classa | Aves }} {{Taxobox | òrdre | Charadriiformes }} {{Taxobox | familha | Alcidae }} {{Taxobox | genre | Pinguinus }} {{Taxobox UICN | EX }} {{Taxobox fin}} Eth '''gran pingüïn''' (en gascon) o eth '''grand pingüin''' (''Pinguinus impennis'' més tamben ''Alca impennis'') siguec un audeth que non podie pas volar. Apartenhie ara familha des [[Alcids]]. Demoraue prèp der [[Ocean Atlantic]] e s’escandiguec ena mieitat deth sègle XIX. Ère era soleta espécia moderna deth [[Genre (biologia)|genre]] ''Pinguinus'', qu’include tanben d’autes espécies de pingüins de gran talha. Se podie trapar aguest pingüin enes aigües der Atlantic Nòrd, en un airal qu’includie es aigües deth [[Canadà]]. [[Groenlàndia]], es [[Illas Feròe]], [[Norvègia]], [[Irlanda]] e eth [[Reiaume Unit]]. Demoraua tamben més ath sud, ena Nòva Anglatèrra e en eth nòrd d’[[Espanha]]. Pendent era sason de reproduccion s’amassaua en colonies sus d’ilhòts arrocalhats pròches dera còsta. Eth gran pingüin heia de 75 a 85 cm de naut e pesaua aperaquí 5 Kg e açò ne hadie eth membre mès important dera familha des Alcids. Era sua esquia ère nere e sòn vrente blanc. Eth sòn bec ère nere, massís e ponchut e avie barracanades. Ua flapa blanca apareishie dessús de cadun des uelhs der animal pendent era sason de repoduccion. De seguit perdie es flapes e presentave en sòn loc ua raia blanca enter es uelhs. Es sues ales héien 15 cm de longor e açò non deishave pas que volés. Totun, ère plan bon nadaire e minjave basicaments peishi e crustaci. Ère plan agil en l’aiga més plan malaisit sus era tèrra. Es sòns principals predadors includien es orques, es pigards de coa blanca, es ossi polari e es umans. Es grands pingüins nidaven en colonies plan denses. Era hema ponia sus es arrocs un ueu blanc dab rebats bruns e es dus pairs clocaven er un e er aute pendent sieis setmanes e enquiath moment dera espelida. Es joens deishaven eth pichon dempús tres o quate setmanes e es pairs contunhauen de hèr atencion aths pichons enqüera pendent quauque temps. Er òme a caçat eth grand pingüin pendent més de 100.000 annades. Aguesta caça prenie ua gran plaça ena cultura des indians d’America que demoraven pròches d’aguest audèth. Ère un manjar més tanben eren un objecte de culte. Es prumèrs europèus qu’esploraren America descurbiren lèu qu’aguest animal ère ua preda aisida de caçar e podie èster utilizat coma esca tara pesca e fornir de plomes ara industria. Totun, era populacion des grands pingüins ère cada còp més e més petita. Quan es scientifics saberen qu’eren menaçats, divèrses leis sajaren de sauvar aguest audèth més sigueren pas pro. Era sua raretat atirèt era atencion des grands musèus e de colleccionadors privats que cercaven pertot es ueus e era pèth d’aguest pingüin. Atau siguec aucit eth darrièr grand pingüin en Eldey en Islàndia, en 1844. Eth grand pingüin ei mentavut en fòrça libes e eth jornal scientific American Ornithologists Union siguec aperat ''The Auk'' era sua onor. ==== Descripcion ==== Auia de 75 a 85 cm de naut e 5 Kg (1). Eth Grand Pingoïn, erá eth més important representant dera sua familha e tamben de sòn orde, es charadriiformes. Es pingoïns que demorauen en eth nòrd de sòn airal eren més grani que no pas es que demorauen en eth sud. Mascles e hemelhes auien plomes parières més un comportament disparièr. Eth tamanh deth bec e era longor deth femur tamben eren disparièrs. Era esquia erá de color nere lusent e contrastaua dab eth blanc de sòn vrente. Eth còl e es pautes eren plan cuertes, eth sòn cap qu’erá petit e es ales tamben (6). Lo pingoïn semblaua un shinhau gautut pr’amor qu’auia ua bossa de graissa qu’eth caperaua tà l’isolar deth hreth (7). Pendent eth periode de reproduccion, eth Grand Pingoïn auia ua flapa blanca jos er uelh. Aguesta erá de color avelana e bruna (8) (9). Dempús dera sason de reproduccion, er audèth mudaua e perdia es sues flapes blanques, remudaua aguestes per ua longa raia blanca e ua linha de plomes grisi der uelh ara aurelha (3). Pendent er ostiu, eth menton e era garganta eren bruns plan hoscs més laguens dera boca qu’erá jaune (4). Pendent er ivern aguest Alcid remudaua e era sua garganta se tornaua blanca (3). Eth bec erá long, d’11 cm (10) e apuntaua tà jos ena sua ponta, e auia luges blanques sus era ramfoteca: enquia set sus era daissa de sus e dotze sus era daissa de jos pendent er ostiu. En ivern n’auien mens (11) (12). Es ales hèien 15 cm de long e es sues ales més longues héien 10 cm (7). Es sues pautes e es sues arpes eren neres e era pèth enter es pautes erá bruna (12). Es pautes plaçades ena extremitat deth cos de l’audèth e açò héia qu’agues plan bona aptitud tà nadar. Es petits audèths (12) quan gessien des ueus eren grisi e borrilhuts. Es joens auien mens lugats preminents que no pas es adults sus eth bec, auien un còl flapat de blanc e nere (14) e auien pas cap flapa blanca dejós des uelhs més ua linha grisa enter es uelhs (círcols d’un anèl blanc ) qu’arribaua enquias aurelhes (14). Es brams deth Grand Pingoïn eren un petit coarnament e un bram rauc. Un pingoïn capcionat siguec guardat hent brams e gorgolhs pr’amor qu’erá estressat. Se coneish pas aué coma eren aguests brams més se pot pensar qu’eren com es de pingoïns més petits e benlèu un shinhau més prigonds e més horts. ==== Abitat ==== Eth Grand Pingoïn demoraua enes aigües costeres der Atlantic nòrd en Canada, eth nòrd-èst des Estats Units, Noruega, Gronlandia, Islandia, Irlanda e era [[Grand Bretanha]], Occitania e tamben eth nòrd d’Espanha (16). Sonque deishaua aguestes aigües tà reproduir-se (11) (17). Es rookeries des Grand Pingoïns se plaçauen ena mar de Baffin e enquiath eth golf de sant-Laurent e en Europa, en Islandia, Noruega e es Ilhes britaniques (18). Es colonies auien de besonh ilhes rocalhoses dab rives inclinades que deishauen aguesti animals d’arribar ben ara mar (13). Aguest factor demesia eth nombre de colonies sonque a un vintenat. Ath cant, ens nins auien d’éster proches de sorgues de manjar e tamben pro luenh deth continent tà demesir era presencia de predadors com er os polar o er òme (19). Sonque set colonies an sigut classades : en Papa Westray, enes Orcades, en Sant-Kilda (Escocia), enes Ilhes Féroé, enter es ilhes de Grimsey e Eldey (Islandia), sus era ilha Funk, proche de Tèrra Naua e Labrador e tamben sus es arroques deth golf de Sant-Laurent. Quauques estudis diden qu’aguesta espécia tamben se reprodusia en eth Cap Cod, en Massachussets (13). Ena fin deth sègle XVIII e principis deth sègle XIX, er abitat deth Grand Pingoïn demeniguec enquia Funk, Grimsey, Eldey, Sant-Kilda e Sant-Laurent (18). Funk, qu’erá era coloniá més importanta. Un cop es joens deishauen es nins e endevenien autonòms, es Grand Pingoïns se n’anauen entarath sud, ara fin dera tardor e er inici der ivern (21). Soent se vedien en eth Grand Banc (19). S’an trapat ossi d’aguest animal enquia Florida, on i demoréc pendent eth sègle X auans de Crist, entarath sègle X dempús Crist, en es sègles XVau e XVIIau. Tamben demorauen enes costes franceses, occitanes, espanholes e tamben italianes ena Mediterrània pendent era darrièra glaciacion (18). Eth Grand Pingoïn anaua pas més luenh dera baia de Massachussets en eth sud pendent er ivern. Atau, es ossi trapats en Florida bènleu son ossi objectes d’un negoci indian. ==== Ecologia ==== Es Grand Pingoïns desmarchauen pauc a pauc e s’ajudauen dab es ales tà avançar peths terrenhs rocalhosi. Quand corrien eren plan malagits e héien petits passi en linha drecha (17). Auien pas guaires predadors naturals, principauments grans mamifèrs marins coma es orques o es pigargs de coa blanca (17). Es ossi polars atacauen de còps es colonies pendent eth moment dera ponduda (24). Era espécia auia pas ua por innata der òme e coma que sabia pas volar e erá malagit en tèrra, erá plan vulnerable. Sigueren maselats per sòn carn e sòns plomes e dempús tà fornir d’specimens es musèus e es collecions privades (25). Es Grand Pingoïns eren reactius ath brulh més eren pas enjaurats se vedien quauque causa (26). Utilizauen es sòns becs ponchuts tà se devesar quan eren menaçats (17). Se cre qu’aguesti audèths podien viuer enquia 20 a 25 annades. Pendent er ivern, eth Grand Pingoïn desmarchaua més ath sud tot cercant parelha o en petits gropi més jamés tà ua coloniá on podia pas nidar. Eth Grand Pingoïn erá bon nadador e utilizaua es sues ales tà se propulsar jos era aiga (14). Quan nadaua aishecaua un shinhau eth cap e eth còl enquiath jos (17). Aguesta espécia erá plan abil jos era aigua e podia hér diuerses maniobres en tot nadar (28). Erá cabedís de se cabussar enquias 76 m (29) més normauments sonque enquias 50 m de prigondor (30). Podia tamben éster cabedís de recotar eth alenament pendent 15 minuts, açò vò díder més temps que no pas ua foca (28). Eth Grand Pingoïn erá, donques, cabedís de nadar plan lèu. Demenir era aviadessa e dempús gésser dera aigua tà arribar ara riba. ==== Dieta ==== Aguest audèth minjaua enes aigües més prigondes més que no pas en aqueres vesitades per d’autes Alcidae (30). Totun, dempús dera periode de reproduccion om podiá trapa’l a més de 500 Km de tèrra. Se pensa que caçaua en grop tà éster més eficaç (30). Es sues victimes eren peishi de 12 a 20 cm de longor, que pesauen de 40 a 50 g e podien arribar a capturar peishi dab era meitat dera sua propia talha. Era sua capacitat de nadar en grans prigondeses redusia era competicion dab es autes espécias d’Alcidae. Dempús des estudis basats sus es ossi deth grand Pingoïn ena ilha de Funk e tamben pes apreciacions morfologiques e ecologiques auia peishi favorits (31) coma es capelans, es merluçes e quauques crustacis. Ammodytidae tamben eren minjats. Es joens minjauen plancton e benlèu crustacis e peishi regurgitats pes adults (20) (27). ==== Reproduccion ==== Es Grand Pingoïns començauen a formar parelhes ena prumèra meitat deth mes de mai (32). Se cre qu’es parelhes se formauen tà tota era vita més d’autes teories mos diden que tamben podien auer hilhs dehóra d’aguestes parelhes coma he eth Petit Pingoïn (17) (27). Un còp era parelha heta, heien un nin sus arroques, laguens colonies plan importantas (7) (17). Auans dera reproduccion, es parelhes practicauen ua parada nupcial e mouien eth cap e mostrauen era sua flapa blanca e era sua boca jauna (17). Es colonies eran plan denses: s’estima l’amassada en un nin /m2 de terrenh (17). Es relacions socials se heien laguens es colonies (17). Quand d’autes Alcidae se mesclauen dab aguestes colonies, es Grand Pingoïns heien us de sòn tamanh. Eth Grand Pingoïn auia sonque un ueu enter era fin de mai e començaments de junh més podiá auer un ueu extra s’eth prumèr erá perdut (28) (32). Era espécia auia un solet ueu dab 400 gr en d’aperaquí 100 m dera ribera (14) (35). Aguest auia ua forma de perada e auia 12,4 cm de longor e 7,6 cm de nautada (36) (24). Er ueu erá blanc jaune tà ocre clar dab disparièrs motius de ponchs e linhes neres, marrons o grisi (14) (37). Se cre qu’aguestes diferéncies deishauen es pairs arreconeisher es sòns ueus ena coloniá (32). Eth mascle e era hemelha clocaquen eth sòn ueu pendent de 39 a 44 jorns d’incubacion enquia sòn aresclament en eth mes de junh. Totun, tamben se traparen veus enes colonies enquiath mes d’agost (24) (32). Es pairs, donques, ensenhauen es hilhs coma hér es causes. Pendent eth neishement, eth petit audèth auia tot eth cos caperat d’un pelufòl gris (27). En sonque dus o tres setmanes podia adestrar era maturitat bastadora tà deishar eth nin e anar enquia era aigua, generauments en eth mes de junhsega (24) (32). Es pairs auien cura des petits un cop deishat eth nin e s’auia vist pichons nadant sus era esquia d’adults. Es Grand Pingoïns auien era marjoritat sexual enter es 4 e es 7 ans. Etimologia e noms Era paraula basca tà aperar eth Grand Pingoïn, arponaz, e eth prumèr tèrme francés utilizat, apponatz, volia díder, ambdús, bec de lança. En es lengues escandinaves coma en er islandés, geirfugl, o eth danés gejrfugl, eth nom vò díder audèth lança. Era anglisizacion siguec garefowl (38). Es espanhòls e portuguesi es aperauen pingüinos o pajaros bobo. Eth nom inuit erá isarukitsck que voliá díder petites ales (39). S’era origina deth tèrme francofòn pinguin erá pas segura. Er adjectiu Grand associat a aguest tèrme, ei de besonh tà despariençar dus espécies proches dera familha des Alcids, ei a díder, aguesta espécia e era deth Petit Pingoïn. Aguest darrièr tamben ei cabedís de volar. Ua auta sorga d’error proven dera semblança fonetica enter eth mot francés pinguin e aquera paraula qu’es apera en diuerses lengues coma pingüin en olandés, pingüino en espanhòl o pingüim en portugués o pingüí en catalan. E se pode auer era confusion enter aguest e d’auti audèths que tamben demoren en eth sud. ==== Taxonomia ==== Eth Grand Pingoïn erá una des 4.400 espécies descriches per Carl von Linne en eth sègle XVIII en eth libe Systema Naturae e aciu erá aperat Alca impennis (41). Aguesta siguec classada como pinguinus un aute cop en 1791 (36). Eth sòn nom proven deth nom qu’es espanhòls e portuguesi dauen ara espécia e impennis vò díder desestança de plomes (42). Quauques recercaires cren que sòn genre més adequat ei Alca (43) ==== Filogenia ==== Es analisis de sequencies deth genoma mitocondrial an confirmat es estudis morfologics e biogeografics que diden qu’eth Petit Pingoïn era eth cosin més proche viu d’aguesta especiá (44). Eth Grand Pingoïn erá tamben proche deth malmaridat pichot nan qu’evolucionéc d’ua forma disparièra dera des animals deth genre Pinguinus. Eth Grand Pingoïn , donques, semblaua plan eth Petit pingoïn e erá soent classat laguens eth genre Alca (42). Er estudi de quauques fossils coma Pinguinus alfrednewtoni e diuerses analisis molleculars demostren qu’aguestes espécies an divergit plan deth sòn ancessor comun, eth Guilhamot de Xantus e lèu lèu. En aquera epoca aguest guilhemot erá relacionat dab d’autes Alcids. Es audèths proches deth Petit Pingoïn eren comuns en er Atlantic deth Pliocèn més era evolucion deth malmaridat pichòt nan ei pas força coneguda (44). Se cre, dab tot, qu’ei d’un genre disparièr. Eth Grand Pingoïn erá pas semblant a d’autes genres d’Alcids coma Mancalla, Praemancalla o Alcodes (2). Pinguinus alfrednewtoni, erá més gran e tamben descabedís de volar. Aguest aute membre deth genre Pinguinus demoréc pendent es inicis deth Pliocèn (45). A sigut estudiat pes ossi discurberts en Yorktown, ena mina de Lee Creek, en Carolina deth Nòrd e se cre qu’ei un ancessor comun d’aguest e deth Grand Pingoïn. Demoraua en er oèst der Atlantic e eth Grand Pingoïn en er èst més quan eth prumèr s’escandiguec ena fin deth Pliocèn, eth dusau a aucupat eth sòn loc. ==== Relacions dab er òme ==== Eth grand Pingoïn a sigut era meta de plan de caçaires pendent de milièrs d’annades. Aguest audèth demoraua pendent détz mesi ena mar, més s’amassaua en grans colonies tà auer hilhs. Coma qu’era densitat erá plan grana, era sua gran talha e desestança ena tèrra ferma héien d’aguest ua presa aisida. Se sabe qu’eth Grand Pingoïn auia sigut caçat ja pes neandertals hé més de 100.000 ans, ja que s’an trapat ossi de Grands Pingoïns en sòns camps (16). I a diboishi de Grands Pingoïns ancians de hé més de 20.000 annades qu’an sigut discurberts ena [[Bauma de Cosquer]], en Occitània, proche dera mar e que son dera epoca dera darrièra glaciacion, quan eth airal de despartiment deth Grand Pingoïn includia aguest partida dera planeta (39). Es indians americans an demorat proche des Grand Pingoïns e l’an utilizat coma sorga de manjar pendent er ivern. Auia tamben ua valor simbolica tà eri e ansin se poden véder representacions de Grands Pingoïns en sòns collars d’os (46). Ua persona enclapada pendent eth sègle XX auans de Crist, en un loc arqueologic maritim de Tèrra Naua, s’a trapat vestit dab era pèth de més de 200 Grand Pingoïns e es caps encara i eren coma decoracion (47). Era meitat des ossi de Grands Pingoïns an sigut trapats enes tombes en aguest loc, çò que deisha pensar en un siginificat simbolic particular tà aguest poble (48). Es ancians Beothuk de Tèrra Naua héien ua manièra de pudding dab es ueus dera espécia (27). Es esquimals Dorset caçauen tamben eth Grand Pingoïn e es Saqqaqs de Groenlàndia an gairebén escandit aguest ena ilha (48). Dempús, es marins europèus utilisaven es pingoïns coma atrairament e senhalaven era sua presència tà díder qu’es Grands bancs eren proches. ==== Escantiment ==== Se cre que i auien milions de membres pendent eth sòn apogèu (27). Eth Grand Pingoïn a sigut escandit coma sorga de manjar més tamben per sòns ueus e sòn pelufòl auans deth VIIIau sègle. Auans d’açò era caça héta pes tribús locals escandinaues e der èst nòrd-american e açò dempús dera edat dera pèira (49) pendent qu’en labrador pendent eth Vau sègle on aguest audèth auia migrat (50). Es prumèrs discurbidors, coma Jacques Cartier, e diuersi batèus que venien a cercar aur ena ilha de Baffin, auien pas eth manjar de bessonh tà hér eth viatge de retorn e utilizaven gaiment eth Grand Pingoïn tà auer stocks de manjar més tamben coma esca tara pesca (51). Quauques batèus an lençat era ancora proche des colonies de pingoïns e es marins an amassat centenats de pingoïns sus es batèus auans de los tuar (52). Es ueus des Grands Pingons podien tamben éster minjats: eren tres còps més grans qu’es de guilhamot e eren més jaunes (48). Aguests marins an tamben introdusit es arrats en aguestes ilhes (37). Eth poblament de Grand Pingoïns a decaigut pendent era petita edat glacial; es audèths eren més aisits de caçar pes ossi polari, més tamben eren plan caçats pes umans per sòns plomes tà hér capèls e dempús per sòn pelufòl 833). En eth sègle XVIau, es colonies europees s’an escandit ja qu’es caçaires volien eth pelufòl tà hér aurelhièrs (53). Pendent era fin dau sègle XVIIIau sonque demorauen Grands Pingoïns en quauques ilhes d’acostament malaisit. En 1553 eth Grand Pingoïn a arrecebut era sua prumèra proteccion oficial e en 1794, era Granda Bretanha enebec tuar aguest animal pes sues plomes (54). En San-Jan de Tèrra-Naua, quauques individús auien violat ua lei de 1775 qu’enebia era caça deth Grand Pingoïn per sòns plomes o ueus e sigueren flagelats en public. Totun, se podia utilizar eth animal coma manjar (48). Ena partida nòrd-americana, aguesti pingoïns eren ua sorga de manjar e oli (45) (55) (56). Es specimens de Grand Pingoïn e sòns ueus endeveneren plan ben pagats pes rics europèus. Es collectors de ueus podien anar enquias colonies tà auer-ne un maxim més prenien es ueus clocs e deishauen aguests qu’auien embrions (24). Sus era petita ilha de Stacan Armin, en Santa-Kilda, en junhsega 1840, se vedec per darrièr còp un Grand Pingoïn enes Ilhes britaniques (57). Tres òmes de Santa-Kilda auien pres un audèth dab petites ales e un ponch blanc sus eth cap. Eth gardaren pendent tres jorns. Ua gran tempesta caiguec sus era ilha. Pensaren qu’eth pingoïn erá un bruishot qu’auia provocat era tempesta e pr’açò lo tuaren dab un bròc (58) (59). Ena fin deth sègle XVIIIau era gran coloniá dera ilha de Funk i auia pas més nins de Grand Pingoïn. Sonque enes ilhes ath long d’Islàndia. En ua d’aguestes , era especià aguec, pendent un temps, un asil. Era ilha siguec aperada Geirfuglasker o Ilha deth Grand Pingoïn. Aciu es audèths demorauen sans pr’amor qu’es corrents marins héien plan malaisit d’i arrivar. Geirfuglasker siguec era soleta ilha on demoraua ja era especià. Era espetada d’un volcan sos-marin pendent er ivern de 1830 héc qu’era ilha desaparegues dejos es ones der ocean. Quan quauques Grand Pingoïns surbigueren e volgueren trapar un aute loc tà méter es nins non en traparen cap més e aueren de marchar enquia era ilha d’Eldey un gran arroc malaisit més aisit d’i arrivar. Pendent eth prumèr raid sus era ilha, 24 audèths sigueren tuats. Un an dempús, 13 més. Dab cada raid era coloniá demenia. En 1844 sonque i demorauen dus individús (ua hemelha e un mascle) més tamben sigueren tuats (60). Aguesta darrièra parelha que cobaua encara un ueu siguec tuada per Jón Brandsson e Sigurdur Isleifsson e ketill Ketilsson prenguec eth ueu entara sòn barca (61). Un cop arrivats a tèrra ferma, marcharen tà Reykjavik on pensaren véner es audèths. Peth camin traparen un marchand interessat en es pingoïns e es sues rèstes sigueren venudes. Es sues pèths se cre qu’adara son a Los Angeles e Bruxelles e es organs interns en eth musèu de zoologia de Copenhague (62). Totun, un testimoni parla de Grand Pingoïns vius en 1852 en eth Grand Banc. Dempús, un naturalista aperat Hansen confirméc qu’es auia vist en 1868. En 1929 ! dos obrièrs finlandesi vederen un audèth jamai vist enes ilhes Lofoten e ei classat coma Grand Pingoïn (63). Més i auia pas d’esproves materials dera sua existencia des de 1844. Aué se poden trapar 75 ueus de Grand Pingoïn enes disparières colleccions de disparièrs musèus e 24 esqueletes sanceres e 81 pèths. Centenats d’ossi an sigut collectats dempús eth sègle XIX ena ilha de Funk. Just auans der escandiment, es prétz des ueus creisheren plan (64) (65). Eth molatge d’un ueu, hét ena fin deth sègle XIX siguec vendut eth 16 d’abril de 2013 en Drovot per 1239 € (66). ==== Eth Gran pingüin ena cultura ==== Eth gran pingüin ei un des audèths desapareguts més mentavuts ena literatura anglesa. Apareish en fòrça d’obres infantils coma The Water Babies, A fairy Tale for a Land Baby de Charles Kingsley e tamben Eth misteri deth Golf Blau d’Enid Blyton (67) (68). Aguests dus libes parlen der escandiment deth gran pingüin; en eth prumèr un gran pingüin parla der escandiment dera sua espècia. En eth dusau, eth personatge principal cerca ua colonia perduda d’aguesta espelècia que jamés non traparà. En eth libe The surgeon’s mate tamben se’n parla. Eth libe The Last Great Auk, dAllen Eckert tamben, coma en Sea of Slaughter de Farley Mowat (70). I a tamben un balet Still Life at the Penguin Cafe (71) e ua cançon, A Dream too far ena Rockford’s Rock Opera. Eth gran pingüin siguec tamben evocat en autes lengas, coma en francés, ena Ilha des pingüins (1908) d’[[Anatole France]] (73). Tamben apareish coma una des possessions de Baba eth Turc ena opera d’[[Stravinsky]] Era peirièra deth rofian. Atau, eth [[dodo]] e eth gran pingüin son simbols d’especies escandides e es riscs sus era biodiversitat deth hét des practiques umanes. <Qu'ei estat era mascòta dera Fondacion dera Fauna de Quebec (62) e dera Achmere Academy de Claymont en Delaware, deth Sandford Fleming College en Ontario e dera Choral Society dera Universitat d’Adelaida, en Austràlia (74) (75 (76). Tamben ei era mascòta des Knowledge Masters, ua competicion de cultura general (77). Eth periòde american dera American Ornithologists Union ei tamben eth Grand Pingoïn. Segons es memòries de Homer hickam, Rocket boys, e deth sòn film Cèu d’octubre, es prumèrs missils s’aperaren Auk (gran pingüin) (78). Tamben ua fabr,ica de cigarretes, era British Great Auk Cigarrettes a eth nom d’aguest audèth. Walter Ford, eth pintre american, a pintat aguest animal dus còps: en The Witch of St. Kilde e en Funk Island (79). Eth pintre e escrivan anglés Errol Fuller a pintat Last Stand tà illustrar era sua monografia sus era espècia (80). Eth gran pingüin apareish tamben sus un sagèth apareishut en Cuba en 1974 (81). Es diboishi més ancians coneguts sus eth gran pingüin son es pintures de tres specimens ena Bauma de Cosquer ena Mar Mediterrània. Aguestes pintures daten dera darrèra glaciacion pr’amor qu’eth airal de demorança deth gran pingüin tamben includia era mar Mediterrània (82). 7f6tl387bggyzpcmdry1postwo2lihz 0 157451 2513060 2476921 2026-11-11T14:55:46Z Raymond Trencavel 26125 2513060 wikitext text/x-wiki [[File:Manifestacion_de_Monteplhièr_per_l'occitan.jpg|thumb|right|300px|Manifestacion de Montpelhièr]] La '''manifestacion per l’occitan''' del [[24 d'octobre]] de [[2015]] se passèt a [[Montpelhièr]].<ref>[http://www.midilibre.fr/2015/10/24/montpellier-capitale-occitane,1231700.php "Montpellier, la capitale régionale est devenue occitane"], ''Midi Libre'', 24 d’octobre de 2015</ref> Èra organizada pel collectiu Anem Òc compausat de l’[[Institut d'Estudis Occitans]] e de la [[Calandretas|Confederacion de las Calandretas]]. Recampèt aperaquí 6 000 personas segon la polícia e 15 000 personas segond leis organizaires.<ref>[https://web.archive.org/web/20151026155122/http://france3-regions.francetvinfo.fr/languedoc-roussillon/herault/montpellier/15-000-personnes-manifestent-montpellier-pour-la-sauvegarde-de-la-langue-occitane-836903.html "15 000 personnes manifestent à Montpellier pour la sauvegarde de la langue occitane"], ''France 3 Languedoc-Roussillon'', 24 d’octobre de 2015</ref> ==Tanben veire== * [[Manifestacion per l'occitan|Manifestacion per l'occitan del 31 de març de 2012]] ([[Tolosa]]) * [[Manifestacion per l'occitan|Manifestacion per l'occitan del 24 d'octobre de 2009]] ([[Carcassona]]) * [[Manifestacion per l'occitan|Manifestacion per l'occitan del 17 de març de 2007]] ([[Besièrs]]) * [[Manifestacion per l'occitan|Manifestacion per l'occitan del 22 d'octobre de 2005]] ([[Carcassona]]) ==Referéncias== <references/> ==Ligams extèrnes== * [https://web.archive.org/web/20150930090321/http://www.anem-oc.org/ Sit Anem Òc] [[Categoria:Occitanisme]] [[Categoria:Manifestacion]] ftyvpnln4r9yviwtlhr36okgpr3ruqc 2513061 2513060 2026-11-11T14:56:03Z Raymond Trencavel 26125 2513061 wikitext text/x-wiki [[File:Manifestacion_de_Monteplhièr_per_l'occitan.jpg|thumb|right|300px|Manifestacion de Montpelhièr]] La '''manifestacion per l’occitan''' del [[24 d'octobre]] de [[2015]] se passèt a [[Montpelhièr]].<ref>[http://www.midilibre.fr/2015/10/24/montpellier-capitale-occitane,1231700.php "Montpellier, la capitale régionale est devenue occitane"], ''Midi Libre'', 24 d’octobre de 2015</ref> Èra organizada pel collectiu Anem Òc compausat de l’[[Institut d'Estudis Occitans]] e de la [[Calandretas|Confederacion de las Calandretas]]. Recampèt aperaquí 6 000 personas segon la polícia e 15 000 personas segon leis organizaires.<ref>[https://web.archive.org/web/20151026155122/http://france3-regions.francetvinfo.fr/languedoc-roussillon/herault/montpellier/15-000-personnes-manifestent-montpellier-pour-la-sauvegarde-de-la-langue-occitane-836903.html "15 000 personnes manifestent à Montpellier pour la sauvegarde de la langue occitane"], ''France 3 Languedoc-Roussillon'', 24 d’octobre de 2015</ref> ==Tanben veire== * [[Manifestacion per l'occitan|Manifestacion per l'occitan del 31 de març de 2012]] ([[Tolosa]]) * [[Manifestacion per l'occitan|Manifestacion per l'occitan del 24 d'octobre de 2009]] ([[Carcassona]]) * [[Manifestacion per l'occitan|Manifestacion per l'occitan del 17 de març de 2007]] ([[Besièrs]]) * [[Manifestacion per l'occitan|Manifestacion per l'occitan del 22 d'octobre de 2005]] ([[Carcassona]]) ==Referéncias== <references/> ==Ligams extèrnes== * [https://web.archive.org/web/20150930090321/http://www.anem-oc.org/ Sit Anem Òc] [[Categoria:Occitanisme]] [[Categoria:Manifestacion]] 2qw4zigssezlum3yfj653hlj2o4yojx 0 157560 2513132 2404271 2026-11-12T10:22:08Z PichonDesgordit 65926 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:0|2|0 */ 2513132 wikitext text/x-wiki La '''teleologie''' es l’estudi de las causas finalas, de la finalitat<ref>''Dictionnaire de l’Académie française, huitième édition'', 1932-1935</ref>. Teleologia e teleonimia son d'especificacions del finalisme. Es tanben una doctrina que vòl explicar de fenomèns per l'intervencion d'una causa finala (lo ''telos'')<span></span>: un fenomèn A serà explicat per la necessitat d'una causa finala posteriora B (lo ''telos''). [[Jean-Baptiste de Lamarck|Lamarck]] dins sa ''Filosofia Zoologica'' dona un celèbre exemple d'intervencion de causa finala (que se revelèt mai tard scientificament invalid)<span></span>: l'èrba essent rara dins la savana, la girafa deu aténher lo fulham dels arbres per se noirir (causa finala B), alara l'abitud de contunh e l'esfòrç per l'aténher provòcan un alongament de sas patas avant e de son col amb la generacions (fenomèn A)<ref>Lamarck, ''Philosophie zoologique'', 1809, <abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;256</ref>. Aquel exemple mòstra la precéncia de l'intencionalitat<ref>Antoine Danchin, ''La Barque de Delphes'', 1998, <abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;49</ref> dins la nocion de teleologia (a destriar del desir<span></span>: la girafa a pas lo ''desir'' d'aténher lo fulham, l'intencionalitat a un caractèr de ''necessitat'', d’esfòrç, dins aquel cas precís la subrevida de l’espècia). Atal, la teleologia s'opausa a la vision mecanista de l’explicacion dels fenomèns, per exemple al sen de las sciéncias del vivent e de la cibernetica. Aquelas darrièras inventèron la nocion de teleonomia (caractèri ''necessari'' mas non pas ''intencional'') dins los ans 1960<ref>Mathieu Valette, « Intentionnalité du sujet et téléonomie de la langue dans la linguistique cognitive / énonciative », ''Parcours énonciatifs et parcours interprétatifs. ''</ref>, per integrar de leis mecanicas donc scientificas dins lo concèpte de finalisme, la nocion de teleologia essent jutjada especulativa<ref>''id.'' <abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;292</ref>, de ressons metafisics<ref>Marie-Claude Lorne, « La naturalisation de l’intentionnalité : approche et critique de la théorie de Fred Dretske » In ''Les mondes darwiniens : L’évolution de l’évolution'', Éditions matériologiques, Collection « Sciences & Philosophie », 2011, <abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;1471</ref>. Lo rasonament teleologic es rebutat par la metodologia scientifica modèrna per causa del principi de causalitat qu'implica un ligam entre una causa e un efièt que l’efièt pòt pas precedar la causa. Alara, la teleologia s’opausa a dos problèmas<span></span>: * Un problèma [//fr.wiktionary.org/wiki/nomologie nomologic]<span></span>: una causa finala, es a dire un fenomèn futur, non escasut, pòt pas interagir sur un fenomèn present. * En seguida un problèma de temporalitat: l’intervencion d’una causa finala va contra lo principi de continuitat del temps (''i.e.'' non ciclicitat). == Etimologia e origina == Teleologie ven del grèc ancian τέλος (<span class="lang-grc-latn" contenteditable="false" lang="grc-latn">''telos''</span><span class="lang-grc-latn" contenteditable="false" lang="grc-latn"></span>), « fin, tòca », e de λόγος (''logos''), « discors ». Lo tèrme fuguèt inventat en 1728 pel filosòf allemand [[Christian Wolff (Filosòf)|Christian von Wolff]] dins son òbra ''Philosophia rationalis sive Logica''<ref name="H. Busche 1998, p. 970">H. Busche “Teleologie; teleologisch” In ''Historisches Wörterbuch der Philosophie'', 1998, <abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;970</ref>. Teleonomia ven del grèc ancian τέλος (telos), « fin, tòca », et de νόμος (''nomos''), « lei ». Le terme foguèt inventat per Colin S. Pittendrigh en 1958<ref>Colin S. Pittendrigh, “Adaptation, natural selection, and behavior” in ''Behavior and Evolution'', ed. </ref>. == Istòria de la teleologia == === L'Antiquitat === ==== Platon ==== Per [[Platon]], lo mond e los organismes que lo constituisson son creats par un demiurg<ref>Platon, ''Timée'', <abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;118 (29d), <abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;124 (35a-d), <abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;145-146 (48b)</ref> (dieu organisaire) segon un plan preestablit, exterior al mond sensible<span></span>: siam en preséncia d’una teleologia extrinseca. Dins lo ''Timèu''<span></span>: ''Lo mond es lo resultat de l'accion combinada de la necessitat e de l'intelligéncia. L'intelligéncia ganha sus la necessitar, la persuadissent de produire gaireben totas las causas del biais mai pefèit; la necessitat daissèt als savis de conselhs de l'intelligéncia; e es atal que qu'univèrs foguèt constituit dins lo principi.'' Pasmens cal esperar lo [[sègle XX]] [[Sègle XX|<span class="romain">XX</span>^e&nbsp;siècle]]<ref>L. Brisson, « Le rôle des mathématiques dans le Timée selon les interprétations contemporaines », In ''Le Timée de Platon : contribution à l’histoire de sa réception'', édité par Ada Neschke-Hentschke, 2000, <abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;302</ref> per que primièra interpretacion teleologica del ''Timèu'' siá propausada per G.E.R. Lloyd<ref>G.E.R. Lloyd, “Plato as a natural scientist”, In ''Journal of Hellenic Studies'', (88), 1968, <abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;78-92 ; “Plato on mathematics and nature, myth an science”, In ''Methods and problems in Greek Science'', Cambrige Univ. </ref>. Remarca que Platon ensaja d’establir la necessitat de realizacion del Ben dins l’univers, en partida mercé a un òrdre matematic – atal foguèron sovent formulada dins las interpretacions prelloydianas, mas tanben per l’intervencion d’un ''telos''. ==== Aristòtel ==== [[Aristòtel|Aristòtle]] dans sa ''Metafisica''<ref>Aristote, ''Métaphysique'', livre A, 3, 983a</ref> destria quatre causas dins la formacion de las causas: la causa materiala (matèria de la causa), la causa formala (esséncia de la causa, ''eidos''), la causa eficienta (fòrça motriça, ''kinèsis'') e la causa finala (çòper tòca de que la causa es facha, ''telos''). Aristòtel essent un naturalista, lo ''telos'' es un principi de desvelopament immanent e intèrne a tot èsser natural: al contrari de Platon, siam en preséncia d’una teleologia intrinseca. La finalitat es un concèpte capital per Aristòtel, mai que dins sa filosofia de la natura (per exemple presenta dins sas ''Partidas dels animals''), que dins sa filosofia de l’art (al sens de ''tékhnê'') qu'encontram dins la ''Fisica''<ref>Aristote, ''Physique'', 199a, 9-10</ref> e l’''Etica a Nicomac''<span></span>: ''Tot art e tota investigacion, coma tota accion e tota causida tendon cap a un ben, a çò que paréis. Atal foguèt declarat amb rason que lo Ben es çò cap a que totas las causas tendon. ''Aristòtel, ''Etica a Nicomac'', libre I, 1094a Mai, Aristòtle rebuta la teoria platoniciana de la creacion demiurgica del mond<ref>Angèle Kremer-Marietti, ''L'éthique en tant que méta-éthique'', part. </ref> (''i.e.'' creator utilisant de formas eternalas per modèl). Atal desvelopa dans sa ''Fisica'' una teaoria qutament naturalista de la formacion de las causas<span></span>: ''Mai, seriá absurd de creire que las causas [de la natura] se produson sens tòca, perque que veiriam pas lo motor deliberat son accion''. Aristòtel, ''Fisica'', II, 8, 199b27-9 === L’epòca modèrna === ==== Leibniz ==== [[Gottfried Leibniz|Leibniz]] opausa pas dans l’explication dels fenomèns causa eficienta e causa finala: nous avons besoin des deux, et ''a minima'' des causes finales pour une explication complète<ref>Jacques Bouveresse, « Cours 22. </ref>. Pasmens admet cependant qu'unes fenomèns recebon d'explicacions mai adaptadas per una causa que par l’autra<span></span>: ''<br> Coma tot çò que se pòt explicar dins la Geometria pel calcul dels nombres e tanben per l’analisi de la situacion, mas qu'unes problèmas son mai aisidament résolguts per l’una d'aquelas vias, e d’autres per l’autra, del meteis biais tròbi que n'es atal dels fenomèns. Tot se pòt explicar per las eficientas e per las finalas; mas çò que concernís las substanças rasonablas <òmes, esperits, almas> s’explica mai naturalament per la consideracion de las tòcas, coma çò que gaita las autras substanças <corps> s’explica melhor per las eficientas <còs>. <ref>Leibniz, OFI (Couturat), p. 329</ref> Per Leibniz, las doas explicacions possedisson pasmens de limitas: la causa finala tend al verbalisme quand ensag d’explicar de fenomèns particulars (''i.e.''fòra de las leis e principis de la natura). Al contrari, la causa eficienta tend a vegada cap a la complexitat inutila, alara que l’intervencion d’un ''telos'' dins lo rasonament pareissariá mai simple e natural<ref>Jacques Bouveresse, ''op. cit.'', §7</ref>. De mai Leibniz fa de la causa finala un principi necessari al fondament de las leis de la natura (''fundamentum naturæ legum'')<ref>Leibniz, ''De Ipsa Natura'', édition Erdmann, <abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;155</ref><span></span>: es pas necessari que mejans los fenomèns la mèsme quantitat d'energia siá conservada. En efièt, las causas e lo efièt devon totjorn èsser equivalents, al risc de tombear dins lo ''perpetuum mobile'' (mai dins l’efièt que dins la causa) o al contrari dins una regression de la perfeccion naturala (mens dins l’efièt que dins la causa), esquèmas que son impossibles a causa de l’òrdre divin regnant dins lo mond. L’immutabilitat divina (''la'' Monada) respond donc per un jòc de miralh a la necessària equivaléncia de las causas e dels efièts dins la natura (''las'' monadas) per un principi teleologic<ref>Leibniz, ''De legibus naturæ'', édition Dutens, III, <abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;255</ref>. Lo tèrme foguèt inventat en 1728 per [[Christian Wolff (Filosòf)|Christian von Wolff]], discípol de Leibniz, dins sa ''Philosophia rationalis sive Logica''<ref name="H. Busche 1998, p. 970">H. Busche “Teleologie; teleologisch” In ''Historisches Wörterbuch der Philosophie'', 1998, <abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;970</ref>. Fortament influenciat per aquel darrièr, fondèt una escola qu'utilizèt e apregondiguèt fòrça concèptes leibnizians (monadologia, optimisme, distinccion de la percepcion e de l'apeticion, morala de la perfeccion…). ==== Kant ==== La teleologia possèda una plaça màger per [[Immanuel Kant|Kant]]. Dins son òbra, la causa finala cambia de sens<span></span>: un fenomèn serà causat par un ''telos'' se formant en concèpte<ref>“The notion of a natural end in turn derives from that of an end, which he defines in the "''Critique of Aesthetic Judgment''" as "the object of a concept in so far as the latter is regarded as the cause of the former" (§10, 220)”, Hannah Ginsborg, ”Kant's biological teleology and its philosophical significance” In ''Blackwell Companion to Kant'', ed. </ref> (''e.g.'' se un individú malaut demanda una medicina, es lo ''concèpte'' de santant que causa son acta). Mai precisament, la teleologia ocupa la segonda partida de sa ''Critica de la facultat de jutjar'' ont lo concèpte reliza l’intermediari entre la facultat de coneisser (''Erkenntnisvermögen'') e la facultat de desirar (''Begehrungsvermögen''). L’estetica kancinana rampela una teoria generala de la finalitat absoluda amb doas experiéncias<ref>Michel Puech, « Éthique et esthétique dans le système kantien de la téléologie transcendantale », Colloque ''Éthique et esthétique'', 2006, <abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;3</ref><span></span>: l’una sensibla e estetica, ''i.e.'' lo sublim, l’autra formala, es a dire la lei morala. Kant considèra tanben la finalitat inscrita dins la natura, la qualificant d’illegitima: se pòt pas atribuir de tòcas e de fenomèns fisics o biologics. Alara, los individús son levats dins una teleologia projectada, rebatida<ref>Laurent Gallois, ''Le souverain bien chez Kant'', 2008, ch. </ref><span></span>: permet d’organizar la natura, de reconeisser un òrdre d'entre los fenomèns coma s’èran regits par de relacions vertadièras de tòcas e de mejans. La teleologia es donc una idèa regulatritz<ref>Michel Puech, ''op. cit.'', <abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;2</ref>, tot coma la libertat dins la segonda ''Critica''. == Refutacions de la doctrina teleologica == === Bacon === Lo scientific e filosòf anglés [[Francis Bacon]] es un dels primièrs de contradire veritadièrament la teleologia d’un vejaire epistemologic. En efièt, davancièr de l’[[empirisme]], desvelopa dins son ''Novum Organum''<ref>Obratgee titulat en oposicion a l'Organum: tèrme utilizat pels comentators d'Aristòtel per designar sos tractats al subjcte de la sciéncia e de la logica.</ref> de 1620 una critica de la causa finala aristoteliciana: la teleologia enebissent tota verificacion experimentala, es pas compatibla amb las sciéncias (mas pòt èsser emplegada en metafisica), e mena a mermar lo camp de las recercas naturalas<ref name="DeWit_p273">Hendrik C. D. de Wit, ''Histoire du développement de la biologie'', Volume I, <abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;273</ref> s'es admesa. Al subjècte dich dins lo ''Novum'': ''La sciéncia deu èsser tracha de la lutz de la nature, deu pas èsser tracha de l'escuritat de l'Antiquitat. Çò qu'impòrta es pas çò que se faguèt. Cal veire çò demora de far. ''Francis Bacon, ''Novum Organum'', 1620, Libre I, CXXII Alara, los contraròtles en sciéncias son necessaris per apartar las illusions d’opticas, las ''idola'', e mai precisament las ''idola tribus''<span></span>: aquela tendéncia pròpia a la natura umana de percebre en permanéncia de finalitats<ref name="DeWit_p273">Hendrik C. D. de Wit, ''Histoire du développement de la biologie'', Volume I, <abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;273</ref>. Bacon capitèt en partida son projècte, modificant la procediment scientific posterior e subretot dels contemporanèus coma Harvey que, s'alunha pauc a pauc de la ''causa finalis'', demora aristotelician malgrat l’influéncia mai granda del baconisme e de l’empirisme<ref name="DeWit_p273">Hendrik C. D. de Wit, ''Histoire du développement de la biologie'', Volume I, <abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;273</ref>. === Descartes === Al meteis la epòca que Bacon, [[René Descartes|Descartes]] comença une reflexion sus la teleologia que ne ven a la refutacion. Alara que lo primièr emplega un rasonament empirista, Descartes prepausa un argument teologic<span></span>: Dieu essent un Èsser infinit, podèm pas comprene l’integralitat de sas accions, voler comprene sas tòcas relèva donc de la presompcion. Lo mond essent compausat d’una infinitat d’elements, la sola fin possible de tot çò qui se produsís deu èsser lo quita Dieu. Mas aquel rasonament arriba a pausar de tèrme a l’esséncia del mond e a aquela de Dieu<span></span>: la teleologia es donc rebutada<ref>Harald Höffding, ''La philosophie de la nature chez Descartes'', 2012, §5</ref>. Se trapa aquel argumentari dins ''Los Principis de la filosofia'' de Descartes : ''Alara nos arrestam pas a examinar las tòcas que Dieu prepausèt creant lo mond, e rebutam tot entièr de nòstra filosofia la recerca de las causas finalas; que devèm pas tant presumir de nosaltre, que de creire que Dieu nos aja volgut far part dels seus conselhs: mas, lo considerant coma l’autor de totas causas, ensagèm solament de trobar per la facultat de rasonar que nos donèt, cossí aquelas qu'apercebèm per l’entremesa dels nòstres senses se podon produire [...]- ''Descartes, ''Principis de la filosofia'', 1644, I, 28 Descartes es tanben un dels fondators del mecanisme, movement oposat al finalisme, e aguèt una influéncia importanta dins lo camp de la biologia, per exemple pels seus escrichs mas subretot mercé a sa « metòde »<ref>Hendrik C. D. de Wit, ''op. cit.'', I, <abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;275</ref>. === Spinoza === [[Baruch Spinoza|Spinoza]] es qualificat de davancièr par [[Friedrich Nietzsche|Nietzsche]] dins sa critica de la teleologia<ref>[…] Ai un davancièr e quin davancièr! </ref>. Desvolopa un argumentari teologic<span></span>: es a causa de l' ignorança de las causas realas que determinan los fenomèns naturals que los òmes fan intervenir una causa finala. Atal lo finalisme presupausa una volontat antropomorfica organizant tota causa dins la natura per l’utilitat dels òmes<span></span>: mas tot çò qu'existís dins la natura pas que la substança infinida de Dieu que totes los èssers son de mòdes (panteïsme espinozista). Considerar de causas finalas dins la natura seriá donc admetre l’imperfeccion de Dieu: lo panteïsme transcendantal essnet incompatible amb la teoria del finalisme immanent, Spinoza rebuta aque darrièr<ref>Spinoza, ''Éthique'', 1677, Partie I, appendice</ref>. Desvelopa aquela tèsi dins son ''Etica''<span></span>: ''[…]Dieu existís necessariament, es unic, existís e agís per la sola necessitat de sa natura, es la causa liura de totas causas e de tal biais, que totas causas son en el e dependon d'el, de tal que pòdon pas èsser ni èsser concebudas sens el, fins que tot foguèt predeterminat per Dieu, non pas en vertut d'una volontat liura o d'un absolut bon plaser, mas en vertut de sa natura absoluda o de son infinida poténcia.'' === Darwin === [[Charles Darwin|Darwin]] es sovent considerat coma un davancièr de las sciéncias modèrnas per son rebut de la teleologia. S'opausa entre autre a [[Jean-Baptiste de Lamarck|Lamarck]] e sa ''Filosofia Zoologica'': Darwin postula pas mai quin que siá esfòrç dins l’idèa d’evolucion, li levant tota fòrça amagada que li donariá un sens necessari. Al contrari, postula que las variacions du vivent apareisson coma d'« accidents », de las puras factualitats, se refusant de las explicar en vista d’una tòca precisa<ref>Thomas Heams, « Variation », In ''Les mondes darwiniens : L’évolution de l’évolution'', Éditions matériologiques, Collection « Sciences & Philosophie », 2011</ref>. Pasmens, la tèsi de las variacions fortuitas al sen del vivent encontra un cert nombre d’objeccions, entre autre dins lo celèbre exemple de l’uèlh que Darwin fa lo comentari: ''Sembla absurd tant coma se pòt, o reconeissi, de supausar que la seleccion naturala aja podut formar l'uèlh amb totas las inimitablas dispositions que permeton d'ajustar lo fogal a diversas distàcia, d'admetre una quantitat variabla de lutz e de corrigir las aberracions esfricas e cromaticas'' ''- ''Charles Darwin, ''L'Originina de las espècias'', ch. VI Dins l’interpretacion correnta de Ghiselin<ref name="Ghiselin">Ghiselin, Michael T., "Darwin's language may seem teleological, but his thinking is another matter", In ''Biology and Philosophy'', 1994</ref>, Darwin substitua una causa eficienta – la teoria de l’evolucion – a l’aparenta teleologia (causa finala) de l’òbra dins lo mond biologic. Pasmens se Ghiselin admet la preséncia de « metafòras teleologicas » dins ''[[L'origina de las espècias]]'', sosten que son autor fa pas intervenir quin que siá ''telos'' dins sa teoria<ref name="Ghiselin">Ghiselin, Michael T., "Darwin's language may seem teleological, but his thinking is another matter", In ''Biology and Philosophy'', 1994</ref>. Pasmens, fòrça autors critican la posicion de Darwin, coma per exemple son utilizacion del langatge que daissariá supausar de biais teleologics<ref>Lennox, James G., "Darwin was a Teleologist", In ''Biology and Philosophy'', 1993</ref> e axiologics<ref>« Donèri lo nom de seleccion naturala a aquela conservacion dels favorables e a aquela eliminacion dels niisibles », Darwin, ''L’origina de las espècias'', <abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;130</ref>{{Modèl:,}}<ref>« Las variacions solas permeton pas d'explicar cossi aguèt aquel perfeccionament admirable » Darwin, ''L’origina de las espècias'', <abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;114</ref>. Substituís per exemple la causa finala lamarckiana per la nocion de « foncion », qu'es pasmens pas exempta de teleologia, la foncion essent virada cap a una tòca (''e.g.'' le còr a per foncion de pompar lo sang). [[Friedrich Nietzsche|Nietzsche]] fa tanben una critica del darwinisme<span></span>: la seleccion naturala donariá un sens, un cap a l’evolucion per melhorar progressivament de caractèrs e la subrevida dels ''fittest'' (mai adaptats). Alara, aquel jutjament moral implicita pausas per avança la finalitat cap ont l’evolucion se dirigís: seriam en preséncia d’una teleologia amagada dins lo darwinisme<ref>Nietzsche, ''Fragments posthumes''</ref>{{Modèl:,}}<ref>Barbara Stiegler, ''Nietzsche et la biologie'', PUF, 2001</ref>. == Teleologie e sciéncia a l’epòca contemporanèa == === Biologia === La biologia contemporanèa se caracteriza per l'omnipreséncia del vocabulari foncional. Totas las brancas de la biologia atribuisson de foncions a lors objèctes d'estudi. Per illustrar, en fisiologia s'atribuís au [[còr]] la foncion de pompar lo sang, en biologia moleculara s'atribuís a l'[[Acid desoxiribonucleïc|ADN]] la foncion de portar de l'ereditat<ref>Jean Gayon, 2006, « Les biologistes ont-ils besoin du concept de fonction ? </ref>... De teorias filosoficas foguèron elaborada per alunhar la teleodireccionalitat del langatge biologic. La teoria etiologica, naís en 1972 dins un article fondator de Larry Wright<ref>Wright Larry, “Explanation and Teleology.”</ref>, es un nòva interpretacion de la nocion de foncion en tèrmes de causa eficienta. Wright caracteriza un organ o foncion biologica (X) e son activitat (F) coma foncion se e solament se<ref>Larry Wright, “Functions”, In ''Philosophical Review'', 1973, 82:139-168</ref> : * F resulta d'X * X es present perque F resulta d'X (condicion de ''feed-back'') La teoria etiologica tornèt èsser formulada coma teoria de l'efièt seleccionat par Karen Neander (''selected effect''<ref>Neander Karen, “Functions as Selected Effects: The Conceptual Analyst’s Defense.”</ref>) segon que la foncion d'un trait es l'efièt per que foguèt seleccionat. Atal, dire « La foncion del còr es de pompar le sang » equival a dire « Le còr foguèt selecionat naturalament per pompar le sang ». Se dich tanben teoria retrospectiva (''backward-looking''<ref>Colin Allen and Marc Bekoff, “Function, natural design and animal behavior : philosophical and ethological considerations”, In ''Perspectives in Ethology: Volume 11: Behavioral Design'', N.S. Thompson, 1973, ch. 1, <abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;26</ref>) de las foncions en rason de çò que segon ela l'atribucion d'una foncion a un trait depend de l'istòria evolutiva d'aquel trait. La teoria etiologica repausa tanben crucialament sus la teoria de l'evolucion per [[seleccion naturala]] de [[Charles Darwin|Darwin]]. Segon Christopher Boorse, una analisi de las foncions deu respectar tres condicions<ref>Boorse Christopher, “Wright on Functions.”</ref> : * una distinccion entre aspècte foncional e accidental : Distinccion entre « Aver per foncion d'F » e « Complir la foncion F » (''e.g.'' lo nas a pas per foncion de portar de lunetas); * aplicacion als organismes e als artefacts; * los enonciats portaires d’atribucion de foncion devon èsser explicatius<span></span>: devon respondre a la question « Perque X fa F ? » citant la foncion d'F (''e.g.'' : Perque lo còr fa de baticòrs reguliars? Per pompar lo sang). Sus aquela basa, Boorse<ref>Boorse, ''op. cit.''</ref> fa d'objeccions a la teoria etiologica: per un organ rudimentari (apendici per exemple), la tèsi etiologica atribuís necessariament una foncion a aquel alara que ne dispausa pas en realitat. Quitament i a de cases d’organs cambiants de foncion (''shifting functions problem''), coma lo plumatge dels aucèls que serissiá a l’origina a l’isolacion termica, alara que sa fonccion pel vòl es mai recenta<span></span>: quina es donc la foncion pròpia del plumatge ? === Cibernetica === La [[cibernetica]]<ref>Primièra apareisson: André-Marie Ampère, « Estudi dels mejans de govèrn », ''Ensag sus la filosofia de las sciéncias'', 1834. Etimologia: mot eissit del grèc ancian κυϐερνητική, ''kybernêtikê'' (« art de pilotar, art de governar »), deriva de κυβερνάω, ''kybernáó'' (« pilotar »), que dona lo latin ''gubernare'', d’ont governar.</ref> es la sciéncia constituida per l'ensems de las teorias suls procediments de comanda e de comunicacion e lor regulacion per l'èsser vivent, dins las maquinas e dins los sistèmas sociologics e economics. A per objècte màger l'estudi de las interaccions entre « sistèmas governants » (o sistèmas de contraròtle) e « sistèmas governats » (o sistèmas operacionals), segon un principi teleologic de regulacion, de retroaccion, es a dire d’una modificacion autoproducha per aténher un objectiu<ref>Jean-Gaël Barbara, « Alfred Fessard : regard critique sur la cybernétique », colloque ''L’essor des Neurosciences, de la physiologie à la cognition : 1945-1975'', 2007, <abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;2</ref>. La tòca es entre autre de traduire d'assercions biologicas invocant la nocion de teleologia en langatge cibernetic, tot montrant que le concèpte de « comportament intencional » (''purposive'') es explicable dins lo langatge de la racionalitat scientifica modèrna: es l’emergéncia de la teleonomia<ref>Robert Nadeau, ''Sur la légitimité du langage téléologique en science biologique'', 1984, <abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;10-11</ref>. Pasmens se ''a priori'' la cibernetica permet de sistèmas mai aisidament testables que lors expressions teleologicas associadas, çò que pòt se transformar en limita. Per conservar la logica e lo sens de l’assercion traduita, cal que las doas expressions sián intersubstituablas (''salva veritate''), es a dire que doas teorias equivalentas devon admetre las meteissas consequéncias observablas. Alara la cibernetica se trobariá dins una androna<span></span>: lo caractèr intertraduisible de las assertions equivalentas entre los dos sitèmas legitima, per la caucion del langatge, l’explicacion teleologica<ref>« Atal, quin que sián lo avantatges donats per la traduccion, luènh d'invalidar las explicacions teleologicas e de far ilegitima en biologia l'usatge del langatge de la teleodireccionalitat, es puslèu lo contrari que se realiza, perque aquela traduccion dona al quita discors la caucion del langatge que se trapam de privilegiar d'esperse. </ref>? == Nòtas e referéncias == <div class="references-small" style="-moz-column-count:2;column-count:2;"> <references /> <!-- aide : http://fr.wikipedia.org/wiki/Aide:Notes et références --> </div> == Annèxes == === Articles connèxes === * [[Teoria aristoteliciana de la causalitat]] * [[Teleonomia]] * [[Mecanisme (filosofia)]] * [[Empirisme]] * [[Causa]] * [[Consequencialisme]] * [[Finalisme]] * [[Cibernetica]] * [[Etiologia]] * [[Aristòtel]] * [[Platon]] * [[Charles Darwin]] * [[Jean-Baptiste de Lamarck]] * [[René Descartes]] * [[Immanuel Kant]] * [[Francis Bacon]] * [[Baruch Spinoza]] * [[Friedrich Nietzsche]] === Per anar mai luènh === * Mathieu Valette, « Intentionnalité du sujet et téléonomie de la langue dans la linguistique cognitive / énonciative », ''Parcours énonciatifs et parcours interprétatifs. Théories et applications'', Collection « L’homme dans la langue », 2003 * ''Les mondes darwiniens : L’évolution de l’évolution'', Éditions matériologiques, Collection « Sciences & Philosophie », 2011 * H. Busche “Teleologie; teleologisch” In ''Historisches Wörterbuch der Philosophie'', 1998 * Hannah Ginsborg, ”Kant's biological teleology and its philosophical significance” In ''Blackwell Companion to Kant'', ed. Graham Bird, Oxford Blackwell Publishing, 2006 * Ghiselin, Michael T., "Darwin's language may seem teleological, but his thinking is another matter", In ''Biology and Philosophy'', 1994 * Lennox, James G., "Darwin was a Teleologist", In ''Biology and Philosophy'', 1993 * Barbara Stiegler, ''Nietzsche et la biologie'', PUF, 2001 * Wright Larry, “Explanation and Teleology”, In ''Philosophy of Science'', 1972 * Boorse Christopher, “Wright on Functions”, In ''Philosophical Review'', 1976 * Robert Nadeau, ''Sur la légitimité du langage téléologique en science biologique'', 1984 === Ligams extèrnes === * [http://plato.stanford.edu/entries/content-teleological/ Teleological Theories of Mental Content (Stanford Encyclopedia of Philosophy)] [[Categoria:Epistemologia]] dqwrv3mstb8h3a9wb7mohnkxp02gsbe 0 159449 2513139 2282043 2026-11-12T10:25:00Z PichonDesgordit 65926 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|1|0 */ 2513139 wikitext text/x-wiki [[File:Trinité_Grandes_Heures_Anne_de_Bretagne.jpg|thumb|La Santa Trinitat, miniatura de las ''Grandeas Oras d'Ana de Bretanha'' illustradas per Jean Bourdichon.]] Dins lo [[cristianisme]], la '''Trinitat''' (o '''Santa-Trinitat''') es lo [[Dieu]] unic en tres [[Ipostasi (metefisica)|personas]]: lo '''Paire''', lo '''Filh''' e lo '''Sant-Esperit''', egals, participant d'una meteissa esséncia divina e pasmens fondamentalament distinctas. La nocion foguèt presentada pel primièr còp per [[Tertullian]]. L'enonciat del dògma de la Trinitat se presenta coma la consequéncia de çò qu'es dich del mistèri del Dieu dins las Escrituras: dins l'Ancian Testament, [[Dieu]] revelèt son existéncia e son unicitat, e tanben que la venguda del Vèrb incarnat; dins lo [[Nòu Testament]], foguèron afirmats la divinitat de [[Jèsus de Nazaret|Jèsus-Crist]] e lo caractèr personal de l'Esperit-Sant. Lo ''[[Dieu Paire|Paire]]'' es "aquel qu'es eternal" (Eloá/Eloïm) (אלהים) o YHWH (lo ''Senhor'' o l'''Eternal''), tal coma es dins lo passatge del [[Libre de l'Exòde]] ont es revelat le Nom divin. Lo Novèl Testament soslinha la paternitat de [[Dieu]], ja reconeguda dins l'Ancian Testament. Lo ''[[Dieu Filh|Filh]]'', lo ''Vèrbe'' o la ''Paraula'' de [[Dieu]] ([[Jèsus de Nazaret|Jèsus-Crist]]), identificat coma aquel qu'èra amb [[Dieu]] (Joan 1:11), es aquel per qui lo Paire creèt lo cèl, la tèrra e tota causa (comparar Colosian 1:15-16 e Ebieus 1:10; ven d'Ebrieus 1:8 qu'es lo Paire que parla a son Filh), e s'incarnèt en [[Jèsus de Nazaret|Jesus-Crist]] (Joan 1:14). En el "abita corporalament tota plenitud de la divinitat" (Colossian 2:9). En mai es l'[[Alfa e omega|alfa et omega]] (Apocalipsi 22:13), çòque significa "lo primièr e lo darrièr" (l'expression se trapa ja dins Esaias 48:12). Dins l'evangili de Joan, segon la TOB, Jesus se declara d'esperel "Soi" (Joan 5:8; 24; 28 (allusion a Exòde 3:14), çò que confirma disent : "Abans quand Abraam foguèt, Soi" Joan 8:56s). Lo ''Sant Esperit'' ou ''Esperit'', en grèc <span class="lang-grc" lang="grc">Πνεῦμα</span> / {{Modèl:Lang|grc-Latn|''Pneuma''}}, es tanben nomenat <span class="lang-grc" lang="grc">Παράκλητος</span> / {{Modèl:Lang|grc-Latn|''Paraclet''}}, que significa "avocat, intercessor" <span class="citation" contenteditable="false">« avocat, intercesseur »</span> (Joan 14:26). Se distinga del Paire e del Filh (Joan 15; Joan 15:26; Joan 16:5s). Dins la doctrina crestiana, es l' "Esperit de Dieu" o lo "Buf de Dieu" de l'Ancian Testament, ebrieu רוח אלהים, ''Rûah'', aquel qu'inspirèt los profètas, se manifestèt a la [[:fr:Pentecôte|Pentacosta]], e contunha d'assistir la Glèisa crestiana. Es subretot representat per de simbòls: la colomba, la tempèsta, lo fuòc. Lo tèxte evangelic precisa: Tot pecat e subretot blasfèma serà perdonat als òmes, mas lo blasmèma contre l'Esperit serà pas cap perdonat" ([http://www.biblegateway.com/bible?language=fr&version=2;32&passage=MATT%2012 Mt&nbsp;12]Matièu 12:31; e tanben [http://www.biblegateway.com/bible?language=fr&version=2;32&passage=MARK%203]Marc 3:29). La cresença en la Trinitat est comuna a las tres confessions crestianas: [[Glèisa Catolica Romana|catolisme]], [[ortodoxia]] e [[protestantisme]], fòra de movements minoritaris dins lo mond protestant. Pasmens, existís diferentas interpretacions [[Teologia|teologicas]] del concèpte de la trinitat entre las diferentas confessions. [[Fichièr:Angelsatmamre-trinity-rublev-1410.jpg|right|thumb|Icòna dicha de la ''Trinitat'' d'Andreï Roublev. S'agís dels tres àngels apareguts a Abraam al casse de Mambre Genèsi 18 que Roublev, segon los Paires de la Glèisa, interprèta coma una figura del mistèri de la Trinitat indivisibla.]] == Vocabulari trinitari == Per la teologia crestiana, las tres personas, o [[ipostasis]], que constituisson lo Dieu unic jos forma de Trinitat son divinas. Aqula esséncia qui lor es comuna es designada pel tèrme de consubstancialitat<ref>{{Modèl:Cita|L’emperaire Constantin, que veniá de reünir jos son unic poder l’ensems del mond roman, convoquèt a Nicèu, en 325, un concili general per tòca de fixar los quita tèrmes del dògma de la Trinitat e definir la divinitat del Filh: engendrat pel Paire, Dieu vertadièr nascut del Diue vetadièr, li consubstancial. ’ L’emplec d'aquel tèrme [consubstancial], figura pas dins las Santas Escrituras e foguèt acceptat pas que jos la constrencha per fòrça evesques orientalq.}}</ref> (en [[grèc]], ὁμοουσία, ''homoousia''). [[Tertullian]] empleguèt los mots latins ''substantia'', equivalent del grèc <span class="lang-grc" lang="grc">οὐσία</span> / {{Modèl:Lang|grc-Latn|''ousia''}}<span class="lang-grc-latn" contenteditable="false" lang="grc-latn"></span> ("esséncia", "substéncia", "èsser"), e ''persona'', que significa "masqueta d'actor", "ròtle" puèi "persona", e correspond al grèc <span class="lang-grc" lang="grc">πρόσωπον</span> / {{Modèl:Lang|grc-Latn|''prosôpon''}}<span class="lang-grc-latn" contenteditable="false" lang="grc-latn"></span>. Lo mot <span class="lang-grc" lang="grc">ὑπόστασις</span> / {{Modèl:Lang|grc-Latn|''upostasis''}}<span class="lang-grc-latn" contenteditable="false" lang="grc-latn"></span>, "ipostasi", es a dire "basa", "fondament", d'ont "matèria", "substéncia", foguèt implegada al concili de Nicèa en concuréncia amb ''osia''. A la seguida de [[Basili de Cesarèa]], s'imposerà la formula<span></span>: "una sola osia en tres ipostasis". Lo mot ''Trinitat'' aparten pas al vocabulari del Novèl Testament ni, de segur, au kerigme original de la primièra comunautat crestiana. Es una mena de resumit del dògma central de la fe crestiana. Las primièras atestacions del tèrme grèc <span class="lang-grc" lang="grc">Tριάς, -άδος</span> / {{Modèl:Lang|grc-Latn|''Trias, -ados''}}<span class="lang-grc-latn" contenteditable="false" lang="grc-latn"></span> (« Triada») per designar las tres Personas divinas s'encontran vèrs 180 a amb [[Teofil d'Antiòquia]] (''À Autolycus'', II, 15), sens que cet autor se presenta coma l'inventor del mot dins aquela accepcion, puèi amb Ipolit de Roma (''Contra Noët'', 14). Es [[Tertullian]] (v. 155 – v. 222) qu'introduguèt ''Trinitas'' dins lo lexic teologic latin (''Contra Praxeas''). ''Trias'' es pas utilizat als concilis de Nicèu, de [[Constantinòble]] I e Calcedònia; s'impausa sonque amb Atanas d'Alexandria<ref name="DCT">''Dictionnaire critique de théologie'', dir. </ref>. Claude Tresmontant precisa<span></span>: :''{{Modèl:Citacion|Se, coma es lo cas dins totes los escrichs del [[Novèl Testament]] — sens excepcion — lo tèrme {{cita|filh}} designa [[Jèsus de Nazaret]] an concret, es a dire l'Òme vertadièr unit a [[Dieu]] vertadièr, alara, coma es lo cas tanben dins totes los escrichs del [[Novèl Testament]], lo tèrme {{cita|paire}} significa e designa [[Dieu]], purament e simplament. Dieu es lo paire de totes los èsssers, qu'es lo Creator.}} ; {{Modèl:Cita|Dins lo langatge ulterior per contra, lo tèrme de {{cita|filh}} designa mai directament [[Jèsus de Nazaret]] pres en concret, mas lo ''Logos''<ref>Lo mot λογος, ''logos'', {{cita|paraula}}, {{cita|rason}}, {{cita|pensada}}, quand il est emplegat per designar [[Jèsus de Nazaret|Jèsus]], es abitualament tradusit per {{citat|Vèrb}}, transcripcion du mot latin ''Verbum'' que se trapa dins la [[Vulgata]].</ref>, de Dieu considerat en son eternitat, abans l'[[incarnacion (cristianisme)|incarnacion]], e independentament de l'incarnacion. Dins aquel cas, lo tèrme de {{cita|paire}} pòt pas mai plus significar, coma es lo cas dins los escrichs del [[Novèl Testament]], [[Dieu]] purament e simplament. Ne ven a significar Aquel que, en [[Dieu]], es lo paire del sieu ''Logos'', qu'es lo sieu filh<ref> ''Les premiers éléments de la théologie'', ŒIL, 1987. Claude Tresmontant</ref>}}'' == La doctrina de la Trinitat == [[Fichièr:La_Sainte_Trinité_dans_l'église_de_La_Trinitat_(Cantal,_plateau_de_l'Aubrac).jpg|thumb|La Santa-Trinita dins la glèisa de La Trinitat (Aubrac).]] ''La [[Bíblia]], pel teologian protestant Louis Berkhof (1873-1957), tracta jamai de la doctrina de la trinitat coma d'una vertat abstacha dins sas divèrsas relacions coma una realitat viventa, al respècte, en general, amb las òbras de la creacion de providéncia e, subretot, amb l'òbra de redempcion. Sa revelacion mai fondamentala es donadapels fachs puslèu que pels mòts. E aquela revelacion s'enlusís al meteis temps que l'òbra redemtritz es mai clarament revelada, coma l'incarnacion del filh e l'efusion del Sant-Esperit'' === Fonts biblicas === ==== Ancian Testament ==== [[Fichièr:Romanesque_tympanum_-_Abbaye_aux-dames_Sainte-Trinite_Caen.jpg|right|thumb|La Trinitat e los quatre evangelistas. Aqueles apareisson jos lor aspècte simbolic<span></span>: l'òme (Matièu), lo lion (Marc), l'agla (Joan) e lo taure (Luc).]] Lo [[judaïsme]] venèra un Dieu unic jos la forma d'una sola e mèsma persona, quitament se de noms son plural, coma Adonaí o Eloím. S'agís de çò que los ebraïsants nomenan un ''plural d'exceléncia''. Los vèrbes qu'''Adonaí'' o ''Eloím'' es lo subjècte son totjorn al masculin singular. ==== La Trinitat dins lo Novèl Testament ==== Segon l' ''Encyclopædia Britannica'' : L'expression figura pas dins lo Nòu Testament; mas las tres personas i son clarament nomenadas, i agisson e s'i manifestan, a l'encòp dins lor distinccion e dins lor unitat. Pasmens lo concèpte d'''un Dieu en tres personas'' es formulat pas qu'a la fin del sègle IV<ref>{{Modèl:Cita|La formulacion « un Dieu en tres personas » foguèt establida e planament integrada a la vida crestiana e a sa profession de fe a la fin del sègle IV.}}</ref>. ===== Las primièras revelacions de la Trinitat ===== La primièra revelacion de la Trinitat es una revelacion implicita e privada, al sol benefici de [[Maria (maire de Jèsus)|Maria]]. Se realiza a l’Anonciacion per la votz de l’[[àngel Gabrièl]]<span></span>: ''"Lo Sant Esperit vendrà sus te, e la poténcia dels Fòrça Naut te cobrirà de son ombra. Es perque l'enfant que naisserà de te seà nomenat Filh de Dieu"'' (Luc 1:35). Aquí se trapa lo Paire dins los cèls; lo Filh dins lo sein de Maria; e l’Esperit-Sant davalant del cèl cap a Maria per la fecondar. La segonda revelacion de la Trinitat, tanben implicita mas pel primièr còp publica, se debana al [[Jordan]], pendent lo bateg del Crist<span></span>: ''"E l'Esperit Sant devalèt cap a el jos una fòrma incorporada, coma una colomba. E una votz faguèt ausir del cèl aquelas paraula; Ès mon filh benommat; en te placèt tota mon afeccion"'' (Luc 3:22). Aquèt [[Joan Batista]], lo davancièr, coma principal testig. ''"Vegèri l'Esperit Sant davalar del cèl una colomba e s'arrestar sus el"'' (Joan  1:32). Aquela revelacion de la divinitat del Filh serà confirmada sul som del mont Ermon, pel compte de las tres discípols privilegiats, ja presents al [[Jordan]], [[Sant Pèir|Pèire]], [[Sant Jacme lo Màger|Jacme]] e [[Joan (apòstol)|Joan]], al moment de la [[Transfiguracion]]<span></span>: ''"Aquel es lo mieu filh, l'elegit, l'escotatz"'' (Luc 9:35). ===== Finala de l’''Evangèli segon Matèu'' ===== Lo Novèl Testament es emplís de formulas qu'afirman, o supausan, la perfiècha divinitat del Filh, d’una partida, e que d’un autre costat associan plenament l’Esperit a la vida, a l’intimitat e a l’accion del Paire e del Filh. La mencion mai explicita de las Personas Divinas es dins la finala de l’evangèli de Matèu ''"Anatz, fasètz de totas las nacions de discípols, los batejant al nom del Paire, del Filh e del Sant Esperit"'' (Matèu 28:19). Aquela doxologia trinitària es la sola citacion biblica de las tres Personas, çò que fa dire a fòrça teologians que la doctrina trinitària es pas que compreneson (= ortodoxia) de l'implicit biblic formulat pels Concilis Ecumenics<span></span>: conjugant las autoritats biblicas e ecclesiala. Tanben, la doctrina trinitària marca l'identitat del cristianisme d'entre d'autras religions<span></span>: es pas un legalisme revelat coma l'islam o lo judaïsme, mai una recerca de l'esperit, del sens de la letra biblica. Sus aquel punt, la doctrina trinitària, proclamacion dels concilis fins ara, amb la reconeissença de bateg de las autras Glèisas crestianas, lo critèri d'apartenéncia a las Glèisas reconegudas pel Conselh Ecumenic de las Glèisas, es, dins son rapòrt a las implicacions del tèxte biblic legida en eclesia, lo paradigme de çò que lo cristianisme nomena un dògma. L’Evangèli segon Marc se dobrís per una injonction<span></span>: ''"Començament de l'Evangèli de Jèsus, Filh de Dieu"'' (Marc1:1). ===== ''Evangèli segon Joan'' ===== Joan, el, descriu explicitament l'unitat del Paire e del Filh: S'agís pas clarament de tres entitats distinctas, mas d'un tot, çò que los crestians trinitarians interpreton mai soven coma una pròva de la Trinitat, mas que pel oposants seriá puslèu una pròva de l'[[Unitarisme (teologia)|unitarisme]]. ''"Al començamen èra la Paraula e la Paraula èra amb Dieu e la Paraula èra Dieu"'' (Joan 1:1). ''"Tot foguèt per el e sens el pas res foguèt"'' (Joan 1:3). ''"E la Paraula se faguèt carn"'' (Joan 1:14). ''"Pas degun a pas jamai vist Dieu, qu'es dins lo sen del Paire, es aquel que lo faguèt conéisser"'' (Joan 1:18). ''"Soi la lutz del mond"'' (Joan 8:12). ''"Verai, de vertat, o vos disi, abans qu'Abraam foguèt,'' soi''"'' (Joan 8:58 ; cf. Exòde 3:14). ''"Ièu e lo Paire siam un"'' (Joan 10:30). E mai<span></span>: ''"Quand lo consolator serà vengut, l'[[Paraclet|Esperit de veritat]], vos menarà dins tota la veritat; que parlarà pas d'esperel, mas dirà tot çò qu'aurà entendut, e vos anonciarà las causas de venir. Me glorificarà que prendrà d'aquò qu'es lo mieu, e vos l'anonciarà. Tot çò que lo paire ten es lo mieu, es perque diguèri que pren d'aquò qu'es lo mieu, e que vos l'anonciarà"'' (Joan 16:13-15). D'autres traductors de la Bíblia faguèron una causida diferenta al subjècte de Joan 1:1 * ''{{citation|La Paraula èra d’esséncia divina.}}<ref>La Sainte Bible [1908], par L. Segond et H. Oltramare.</ref>'' * ''{{citation|Lo Vèrb èra un èsser divin.}}<ref>Le Nouveau Testament, par M. Goguel, H. Monnier, Paris, ''La Bible du Centenaire''.</ref>'' * ''e mai :'' Joan 1:1 Segon aquela traduccions, la Paraula èra pas lo quita Dieu mas ''un èsser divin'' a causa de sa posicion nauta. Al subjècte de Joan 10:30, [[Joan Calvin|Jean Calvin]] (qu'èra trinitarian) declarèt: ''"Lo doctors ancians an fòrça abusat d'aquel passatge per provar que Jèsus Crist es de mèsma esséncia que son Paire. Car nòstre Senhor Jèsus disputa pas aicí de l'unitat de la substéncia, mas de l'acòrdi o del consentiment qu'a amb lo sieu paire"'' <ref>Commentaire sur le Nouveau Testament, T. II, Évangile selon Jean.</ref> L’Evangèli e las Epistòlas de Joan son mai o mens marcats per la pensada que s’exprimís dins los [[Manuscrits de la mar Mòrta|tèxtes de Qumran]], per exemple amb lo doble dualisme lutz-sornièra e vertat-mentida<span></span>: es lo ''discerniment dels esperits'' qui permet de destriar esperit de veritat e esperit d’error (nota de la novèla edicion de la ''Bible de Jérusalem'', 1998, <abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;1816, col. 2). Es dins la Primièra Epistòla de Joan qu’i a l’afirmacion fòrça utilizada<span></span>: ''"Dieu es Amor"'' (1Joan 4:8, 16); es tanben dins aquel meteis tèxte (5:7-8) qu'i a lo celèbre ''còmma joanic''<span></span>: ''"⁷Car son tres que testimònian [dins lo cèl: lo paire, lo vèrb, e lo Sant Esperit], e aqueles tres son un; ⁸e son tres que testimònian sur tèrra: l'esperit, l'aiga e lo sang, e aqueles tres son un."''  Aquela incisa, absenta dels ancians manuscrits grècs, de las versions ''vielhas latina'' e dels melhors manuscrits de la Vulgata, es fòrça probablament una glòsa marginale introducha mai tard dins lo tèxte. Sembla èsser l'ensag mai ancian d'afirmar lo dògma de la Trinitat. ==== La Trinitat dins las Epistòlas ==== Pau de Tars, dins sas Epistòlas, ditz que Jèsus es Senhor, Κυριος, ''Kurios'', mot emplegat per [[Dieu]] dins la Septanta ont traduch lo Tetragrama יהוה, YHWH, e dins lo Novèl Testament (par ex. Marc 12:11, citacion de Psalm 118:22; Joan 12:37-38 qu'utiliza Esaí 53:1), e per consequent qu'es [[Dieu]]. Lo nomena expressament Dieu (Θεος, Teos) mai d'un còp (Romans 9:5; Tit 2:13) e Filh de Dieu (Romans 1:3; 5,10; Galats 2:20; Colossian 1:3; 1:13; eca). Lo quita Pau utiliza sovent de formulas trinitàrias (2 colossinans 13:13 eca.) qu'associan las tres personas divinas. Tanben L'[[Epistòla als Ebrieus]] desvolopa una cristologia ja fòrça avançada. ''"Mas [Dieu lo Paire] diguèt al Filh: Ton tròn, ò Dieu es eternal; lo sceptre de ton regne es un sceptre d'equitat"'' (Ebrieu 1:8). L'[[Apocalipsi]] dona a Jèsus los títol divins de l'Ancian Testament<span></span>: ''"''Soi ''l'alfa e l'omega, ditz lo Senhor Dieu, aquel qu'es, qu'èra, e que ven, lo Tot Poderós "'' (Apocalipsi 1:8); cf. Exòde 3:14, Genèsi 49:25, Isaias 44:6. === Expausat de la doctrina === [[File:Shield-Trinity-Scutum-Fidei-compact.svg|right|thumb|206x206px|Lo Scutum Fidei, l'"Escut" de la foi, un simbòl tradicional dins lo cristianisme occidental.]] : ''" Vos dona una sola Divinitat e Poténcia, existissent Una dins la Tres, e constituissent las Tres d'un biais distincte "'' ([[Gregòri lo Teologian|Gregòri lo Teologian]] , ''Discors'', 40, 41) <span class="citation" contenteditable="false">''« La Trinitat es lo mistèri d'un sol [[Dieu]] en tres personas, lo Paire, lo Filh elo Sant-Eseprit, reconnues comme distinctes dans l'unité d'une seule nature, ou essence, ou substance<ref name="DCT">''Dictionnaire critique de théologie'', dir. </ref> »''</span>, mistèri qu'es conegut pas que per revelacion, e ''"quitament revelat pòt pas èsser penetrat per l'intelligéncia creada"'' <span class="citation" contenteditable="false">''« quitament revelat, se pòt pas èsser penetrat per l'intelligéncia creada<ref>''Petit dictionnaire de théologie catholique'', Karl Rahner, Herbert Vorgrimler, Seuil, 1970.</ref>.'' </span><span class="citation" contenteditable="false">''»''</span> Al subjècte de las proposicions que compren la doctrina trinitària, Marie-Joseph Nicolas presisa<span></span>: ''"Caldriá en efièt per las conciliar entre elas comprene cossí se realizan en Dieu la nocion de Paire, d'esperit, de Filh, d'Esperit, de relacion, de Vèrb, d'Amor, de Persona, e quitament d'èsser. Sabèm pas que las realitats creadas que nomenam d'aqueles noms son d'analogia de çò qu'es realizat a l'infinit en Dieu"'' <span class="citation" contenteditable="false">Sabèm sonque que les realitats creadas que nomonam d'aqueles noms son d'analogias d'aquò qu'es realizat a l'Infint en Dieu<ref>Marie-Joseph Nicolas, o.p., ''Court traité de Théologie'', Desclée, 1990.</ref>. »</span> Lo ''[[Catechisme de la Glèisa catolica]]'', publicat en 1992, indica: [[File:Intérieur_Debre_Berhan_Selassie4.jpg|thumb|300x300px|La Santa Trinitat. Glèisa ortodòxe etiopiana.]] Segon Louis Berkhof<ref name="RR">''Revue Réformée'', n° 222 – mars 2003 – tome LIV. </ref>, aquela doctrina compren las afirmacions seguentas: : a) L’Èsser divin es constituit d’una sola esséncia indivisibla (osia, essentia). : b) Dins aquel Èsser divin unic, existís tres personas o existéncias individualas<span></span>: lo Paire, lo Filh e lo Sant-Esperit. : c) La totalitat de l’esséncia de [[Dieu]] aparten tanben a cadune de las tres personas. : d) L’existéncia e lo biais d’operacion de las tres personas de l’Èsser divin son marcats per un òrdre precís e definit. : e) Las tres personas se destrian per d'atributs personals. : f) La Glèisa confessa que la Trinitat es un mistèri que l’òme pòt pas comprene. Se cal evitar doas errors<span></span>: Lo triteïsme (tres èssers totalament distinctes), que seriá contrari a l'estricte monoteïsme ebrieu que ne se reclama lo [[cristianisme]], e lo modalisme (tres modalitats aparentas d'un sol èsser), incompatible amb l'existéncia del Paire, del Filh e de l'Esperit coma personas distinctas. == Istòria de la teologia de la Trinitat == === Periòde prenicèu === La Glèisa dels primièrs sègles es multiple. Se destria mai sovent una cristologia pauliniana, d'una cristologia [[Sant Pèir|petriniana]], a pauc près sus las meteissa posicions que Jacme le Just. Mas se conéis gaire pauc de causa d'aquela que s'èra desvolopada de l'autre costat de l'[[Eufrates]] per Tomas, amb Taddèu, Natanaèl (bar Tolmaí), Simon lo Zelòt. Los escrichs dels Paires de la Glèisa<span></span>: Clement d'Alexandria, [[Justin lo Martir|Justin de Naplós]], Irenèu de Lion, [[Tertullian]], Origèn, [[Eusèbi de Cesarèa]], Jeroni d'Estridon, testimònian de debats <span>—</span>&#x20;<span>a vegada fòrça vius</span>&nbsp;<span>—</span> que passa la Glèisa dels primièrs sègles. Es lo meteis per la denonciacion successiva de diferentas « [[Eretgia|eretgias]] ». Se lo Paire, lo Filh e l'Esperit sant son plan presents dins lo Novèl Testament, siam encara fòrça alunhat de la doctrina de la Trinitat coma serà definida al sègle <span class="romain">IV</span><span></span>. Los debats se concentran d'en primièr sus la natura del [[Jèsus de Nazaret|Crist]]. Las lutas son sevèras entre los [[Marcion|marcionista]], los Valentinian e los partisans de [[Justin lo Martir|Justin de Naplós]]. Irenèu Lion gropat jol nom de « gnostics » un ensems de grop qu'opausan las concepcions de çò que vendrà la « Granda Glèisa ». Afirma: ''« Avèm recebut lo bateg per la remission dels pecats al nom de Dieu paire e al nom de Jèsus Crist lo filh de Dieu incarnat la mòrt e ressuscitat, e dins l'Esperit sant de Dieu.'' (Demonstracion de la predicacion apostolica, 3) ''»'' Dins la declaracion d'Irenèu, es plan dificil de percebre una unitat de tres personas divinas. Quitament Jèsus es encara pas que ''lo filh de Dieu incarnat e mòrt e ressuscitat'', mas es pas encara assimilat al quita Dieu. Se nòta enseguida tanben de las lutas contra lo modalisme, teoria de Sabellius fasent de las personas divinas de simples modalitats, o representacions (ligadas als parcellaris vejaires umans), de l’unica esséncia divina, lo subordinacianisme vesent dins lo Filh e dins l’Esperit de las personas inferioras al Paire e, dins una mendra mesura, lo triteïsme e contra lo [[maniqueïsme]]. Un simbòl baptismal del sègle III, en grèc, indica: ''« Cresi en Dieu lo paire tot poderós e dins lo Crist Jèsus, son filh, son unic, nòstre Senhor, engendrat de l'Esperit sant e de Maria la verge, que jos Ponç Pilat foguèt crucificat, foguèt mes al tombèl, e lo tresen jorn se relevèt dels mòrts, que pujèt als cèls, e que seguèt a la drecha del paire, d'ont tornarà jutjar los vivents e los mòrts. E dins l'Esperit sant, la Santa Glèisa, la remission dels pecats, la resurreccion de la carn, la vida eternala. »'' Al començament del sègle<span></span>, lo prèire alexandrin Arius, afirma que le Filh èra pas qu'una sola creatura, avent agut un començament dins lo temps, cò que provòca l'oposicion dels sieus adversaris, per qui lo Crist existís de totes temps. Pasmens mai tars [[Tomàs d'Aquin]] desveloparà la meteissa idèa dins l'aevum. === Lo primièr concili de Nicèu === Lo 1èr<abbr class="abbr" title="premier" contenteditable="false"></abbr> concili ecumenic se reünís a Nicèa en [[325]] per estatuar al subjècte de l'[[Arrianisme|arianisme]]. Las principalas personalitats engatjada dins aquel debat èran presentas, coma Arius, Eusèbi de Nicomedia que li èra favorable, [[Eusèbi de Cesarèa]], moderat, Alexandre d'Alexandria (accompanha d'Atanas d'Alexandria coma secretari) que s'opausava e el, tanben, de biais intransigent, Eustat d'Antiòca e Marcèl d'Ancir. Une quasi unanimitat s'èra prononciat per condamnar las tèsis arianas e redigir un simbòl afirmant que lo Filh es consubstancial (homoousios) al Paire, es a dire de mèsma natura que el. === Lo primièr concili de Constantinòble (381) === [[File:Icon_02036_Svyatiteli_Ioann_Zlatoust_i_Grigorij_Bogoslov._Ikona_XVIII_v._Rossiya.jpg|thumb|[[Joan Crisòstom]] e [[Gregòri lo Teologian]].]] N'eissiguèt lo simbòl conegut jol nom de Nicèu Constantinòble, utilizat fins ara dins la liturgia grèga e tanben latina. Aqul simbòl foguèt atribuida als Paires que participèron al concili, mas aqueles utilizèron un tèxte ja existissent d'origina indeterminada (l'ipotèsi es deguda a Epifan de Salamina es pas mai retenguda). === Lo concili d'Efès === Lo tresen concili ecumenic, que foguèt obèrt en [[431]] per [[Ciril d'Alexàndria]] a Efès, s'èra referit a la ''fe de Nicèu'' refusant de ne modificar lo simbòl, condamnèt o [[nestorianisme]] e reconeguèt la [[Maria (maire de Jèsus)|Verge Maria]] lo títol de "Maire de Dieu" (Teotocos). === Lo concili de Calcedònia === Foguèt sonque al concili de Calcedònia, quatren concili ecumenic, en [[451]], que lo vocabulari teologic prengava sa plena estabilitat, al subjècte del mistèri trinitari. Aquel concili, subretot cristologic (consacrat a la persone del Filh), declarèt que faliá assimilar las nocions latinas de substància e de persona (introduchas per [[Tertullian]]) respectivament a aquelas (grègas e tiradas d'especulacions de [[Plotin]]) d’esséncia (''osia'') e d’ipostasi, e que Jèsus-Crist, [[Dieu]] fach òme, reunit en una sola persona las doas naturas, ''"sens confusion", "sens cambiament", "sens divisin", "sens separacion"'', aquòen oposicions al monofisisme proclamat pel monge Eutiquès. === Lo segon concili de Constantinòble === Cinquen concili ecumenic, tengut en [[553]], lo [[segond concili de Constantinòble]] precisa la doctrina del concili de Calcedònia declarant non ortodòxes tres escrichs representatius de l'Escòla d'Antiòca (aqueles Teodòr de Mopsueste, de [[Teodoret de Cir|Theodoret de Cir]] e la ''Letra a Marís lo Pèrsa'' d'Ibas d'Edesse<span></span>: condamnacion dicha dels ''Tres Capítols''). === Doctrinas eterodòxes === ''Articles detalhats<span></span>: [[Arrianisme|Arianisme]], Subordinacianisme, Anomeisme, Omeisme ; Adopcianisme, Apollinarisme, [[Docetisme]], Modalisme, [[Nestorianisme]], Monofisisme, Miafisisme, Monotelisme, Monoenergisme, Triteisme''. === Los symbòls === [[File:Masaccio_trinity.jpg|thumb|''Trinitat'' verticala de [[Masaccio]], a Santa Maria Novella.]] A la seguida d'aqueles de Nicèu puèi de [[Constantinòble]], diferents simbòls (o confessions de fe) venguèron balhar de precisions remarcables sus l’intelligéncia que se deu aver del mistèri trinitari: lo simbòl dels apostòls, aquel dic d'Atanas, aquel dels concilis de [[Toledo]]. Simbòl de Nicèu Constantinòble<span></span>: ''"Cresèm en un sol Dieu, lo Paire tot-poderós, creator del cèl e de la tèrra, de totas las causas visiblas e invisiblas. Cresèm en un sol Senhor Jèsus-Crist, lo Filh unic de Dieu, nascut del Paire abans totes los sègles, Dieu vengut de Dieu, lutz eissit de la lutz, verai Dieu eissit del verai Dieu, engendrat e non creat, d'una meteissa substància que lo Paire e per qui tot foguèt fach; que per nos los òmes e pel nòtre salut, davalèt dels cèls e s'incarnèt pel Sant-Esperit dins la verge Maria e foguèt fach òme. Foguèt crucificat per nosaltres jos Ponç-Pilat, sofriguèt e foguèt mes al tombèl; ressuscitèt dels mòrts lo tresen jorn, conformament a las Escrituras; pojèt als cèls ont sèi a la drecha del Paire. De là, tornarà dins la glòria per jutjar los vivants e los mòrts, e son regne aurà pas de fin. Cresèm en l'Esperit-Sant, que regne e que dona la vida, que procedís del Paire, que parlèt pel Profètas, que amb lo Paire e lo Filh es adorat e glorificat; cresèm en una sola Glèisa, santa, catolica e apostolica. Confessam un sol bateg per la remission dels pecats; esperam la resurreccion dels mòrts e la vida del mond a venir. Amèn"'' Extrach del XIen Consili de Toledo (675) : ''« Professam que lo Paire es ni engendrat ni creat, mas qu’es inengendrat. Pren son origina de degun; d'el lo Filh recep sa naissença e lo Sant Esperit sa procession. Es donc el meteis font e origina de tota la divinitat; es tanben lo paire de sieuna esséncia, de son inefabla substància, engendrèt inefablament lo Filh; e pasmens engendrèt pas autra causa qu'aquel qu'es el meteis: Dieu engendrèt Dieu, la lutz, la lutz » « Afirman tanben que lo Filh nascut de la substància del Paire sens aver agut de començament, abans los sègles, e pasmens foguèt pas fach. Car lo Paire jamai existiguèt sens lo Filh, ni lo Filh jamai sens le Paire. Pasmens, lo Paire es pas del Filh coma lo Filh del Paire, que lo Paire recebèt pas del Filh la generacion, mas lo Filh la recebèt del Paire. Lo Filh es donc Dieu eissit del Paire, mas lo Paire es pas Dieu eissit del Filh. Paire del Filh, es pas Dieu pel Filh. Aquel es Filh del Paire e Dieu pel Paire. Lo Filh es pasmens egal en tota causa a Dieu, lo Paire, perque jamai comencèt nimai acabèt de naícer. » « Tanben cresèm que l’Esperit Sant, qu'es la tresena persona dins Trinitat, es Dieu, un e egal al Paire e al Filh Père, de meteissa substància e tanben de meteissa natura. Pasmens es pas engendrat nimai creat, mas precedís de l’un e de l’autre, es l'Esperit d'ambedos. »'' ==== ''Filioque'' ==== Lo mot ''Filioque'' (''"e del filh"'' en latin) apondut al simbòl de Nicèu Constatinòble dins la Glèisa latina per afirmar que l'Esperit Sant procedís del Paire ''e del Filh''. Foguèt introdusit, benlèu en [[Espanha]] a la fin del [[Sègle VI|<span class="romain">Sègle VI</span>]] mas la proposicion la faguèt ja Ambròsi de Milan, e es present dins lo simbòl d'Atanas (que l'atribucion es incertana) e foguèt explicitat per [[Agustin d'Ipòna]].Fa partit del [[Credo]] liturgic roman près Beneset VII. Dins la crestientat grèga, estima que l'Esperit procedís del Paire sol, "pel filh", çò qu'es afirmat d'en primièr per [[Maime lo Confessaire]], enseguida, netament, per [[Joan Damascèn]] puèi pel segond concili de Nicèu en [[787]]. Lo concili de Francfòrt en [[794]], jutjarà qu'i a pas equivaléncia entre ambedos expressions. Foguèt una de las causas de l'esquisma en [[1054]] e contunha d'èsser una dificultat entra las Glèisas d'Orient e d'Occident malgrat las tentativas de compromés coma foguèt lo cas al concili de [[Florença]] en [[1439]] per qui lo ''Filioque'' èra justificat mas qu'exigissiá pas sa reconeissença pels Grècs. A l'ora d'ara, los papas professon lo [[Credo]] indiferentant jos la doas formas<span></span>: amb o sens ''Filioque''. ==== ''Summa Res'' ==== Pendent lo sègle <span class="romain">XII</span><span></span>, la renaissença teologica, noirís de la novèlas partidas de Platon e d'Aristòtel traducha en arab e menat en Occident<ref>M.D. Chenu, ''La Théologie au <span class="romain">XII</span>^e&nbsp;<span>siècle</span>'', J.Vrin, Paris, 1957 <sup class="need_ref_tag" style="padding-left:2px;">[réf.&nbsp;incomplète]</sup><sup class="need_ref_tag" style="padding-left:2px;"></sup></ref>, faguèron tornar pensar de grandas partidas del dògma crestian. Al començament del primièr quart d'aquel sègle, amb Abelard, los debats trinitaris tornan. L'articulacion logica del tres e de l'Un en Dieu menèt a de pelejas ont aqueles que favorisavan l'Un divin simple (atomos<span></span>: que se pòt pas divisar) al prejudici de las tres Personas èran qualificats de sabellianistas, alara qu'al contrari aqueles que daissan tròp de plaça a la pluralitat de las Personas èran accusats de triteisme<ref>Vejatz lo tablèu recapitulatiu d'aquel débats en ''Jean Devriendt, Le Psaltérion à Dix cordes de l'Abbé Joachim de Flore'', Tome 1, Thèse, Université Marc Bloch, Strasbourg, 2001</ref>. Fòrça d'aqueles debats menèron a de procès encargats de trencar dins des questions a vegadas tan subtilas que los cardinals o jutges comprenián pas grand causa. La primièra partida del sègle es dominada per l'activitat de Bernard de Clairvaux dins aquel domèni. Es el que demandèt e obtenguèt la condamnacion d'Abelard, a Soissons en 1131, accusat de penjat triteista, puèi aquela de Gilbert Porreta a Reims en 1154 que la solucion per justificar l'unitat de las tres Personas repausa sur la distinccion entre Dieu e la divinitat. En 1154, Pierre Lombard publica sas Senténcias, ont prepausa de concebre en Dieu una realitat superiora o suprèma (Summa Res) distincta de la divinitat e possedant pas cap de las qualitats de las Personas e de que ven l'unitat de las Personas divinas. Aquela solucion logica balha la colèra de l'abat Joachim de Flore qu'accusa de fondar una quaternitat, 3 personas mai una realitat suprèma. Lo debat foguèt trencat al IVn Concili del Latran, pel decret Firmiter. ==== Decret ''Firmiter'' ==== Lo decret ''Firmiter'' del quatren concili del Latran marca l’apogèu de la teologia trinitària dogmatica latina. En 1274, lo segond concili de Lion dona una precision sus l'espiracion de l’Esperit-Sant. Mas demora que sol aquel concili dempuèi lo periòde patristic proclamèt una tala profession de fe. Fasent Pierre Lombard un modèl, instaurèt lo motiu menant enseguida a començar tota carrièra teologica per una lectura comentada de ''Senténcias'' de Pierre Lombard, fasent de sa solucion lo climax de la pensada trinitària occidentala. [[Tomàs d'Aquin]], Bonaventura<span></span>: totes los teologians escolastics deguèron comentar lo ben-fondat de la solucion del Lombard. Aqel tèxte es donc capital, malgrat sa complexitat e sa longor. Es l’exacta definicion dogmatica encara reconeguda atal dins la [[Glèisa Catolica Romana|Glèisa catolica romana]]. Totes los autors catolics, tenguts pel dògma a lo professar ne faguèron sonque l’aprigondir e lo far mai compreensible. Per se referir a la Trinitat, es a aquel concili e a aquel tèxte que se referís uèi encara la Santa-Se<ref>http://www.vatican.va/roman_curia/congregations/cfaith/documents/rc_con_cfaith_doc_19720221_mysterium-filii-dei_fr.html.</ref>. De mai, resumís totes los autres debats precedents. Es don imperatiu de ne citar la partida dogmatica, que demora lo dògma trinitari occidental (una partida dels teologians venguts de las Refòrmas protestantas refusa d’intrar dins aquelas subtilitats e preferís parlar de mistèri insondable, d’autres s’alinhon mai o mens sus el, a vegada sens o saber utilisant de fonts referidas a aquel canon)<span></span>: ''« Condemnam donc e rebutam l’opuscul o tractat que l’abat Joachim publiquèt contra Mèstre Pierre Lombard al subjècte de l’unitat o de l’esséncia de la Trinitat, lo qualificant d’eretic e de fòl que diguèt dins sas Senténcias:'' « I a una realitat suprèma qu'es Paire, Filh e Sant-Esperit e engendra pas, es pas engendrada e procedís pas ». ''D’ont afirma que Pierre Lombard considèra en Dieu una quaternitat puslèu qu’una Trinitat, es a dire tres Personas e, en mai, aquela esséncia comuna, mena de quatren element ; (…) (344) [Joachim de Flore] professa pasmens qu’una tala unitat es ni veraia ni pròpia, mas d'una mena collectiva e analogica, coma se dich que  fòrça òmes son un pòble eòrça fidèls un Glèisa (…) E nosaltres, amb l’aprobacion del concili universal, cresèm e afirmam, amb Pierre [Lombard] qu’existís una sola realitat suprèma, incompreensible e inefable, qu'es vertadierament Paire, Filh e Sant-Esperit, las tres Personas ensems e caduna d’elas en particular. En consequéncia, i a en Dieu pas d'una Trinitat, non una quaternitat, caduna d'aquelas tres Personas quina que siá essent aquela realitat, es dire la substància, l’esséncia e la natura divina. Sola es lo principi de totas causas; fòra d'ela, i a pas res d’autre. Aquela realitat engendra pas, es pas engendrada, procedís pas, mas es le Paire qu'engendra, lo Filh qu'es engendrat e lo'' ''Sant-Esperit que procedís. Atal, i a distinccion dins las personas e unitat dins la natura. Malgrat que lo Paire siá autre, autre lo Filh, autre lo Sant-Esperit, son pas de realitats autras, mas çò qu’es lo Paire, lo Filh l’es e lo Sant-Esperit tot parièr; atal, segon la fe orthodòxa e catolica, cresèm que son consubstancials. Car lo Paire, en engendrant eternalament lo Filh, li donèt sa substància, coma d'esperel ne testimònia'': « Çò que me donèt lo Paire es mai grand que tot » [Joan 10, 29]. ''Se pòt pas dire que li a donèt una partida de sa substància e que ne prenguèt una partida per el meteis, la substància 345 del Paire essent indivisibla, qu’es absoludament simpla. Mas se pòt pas dire que lo Paire aja transferit sa substància al Filh en l’engendrant, coma se l’aviá donada al Filh sens la reténer per el meteis; autrament, auriá acabat d’èsser substància. Es donc evident que naissent, lo Filh recebèt la substància del Paire sens que foguèt pas cap de biais mermada, e qu’atal lo Paire e lo Filh an la meteissa substància. Atal lo Paire e lo Filh e lo Sant-Esperit, que procedís de l’un e de l’autre, son una meteissa realitat. Quand la Vertat prega lo Paire pels sieus fidèls disent:'' « Vòli que sián un en nosaltre coma siam un » [Joan 17, 22], ''aquel mot « un » significa pels fidèls l’union de la caritat dins la gràcia, per las Personas divinas l’unitat de l’identitat dins la natura, coma la Vertat lo dich dins un autre passatge'': « Siatz perfièt coma vòstre Paire celèst es perfièt » [Matèu 5, 48], ''coma se disiá mai explicitament: « siatz perfièts », perfièts per la gràcia, « coma vòstre Paire celest es perfièt », perfièt per natura, cadun sa mena. Car entre lo Creator e la creatura, tan granda que siá la semblança que se pòt notar, la dessemblança entre eles es mai granda encara. Se donc qualqu'un defend o aprova sus aquel punt l’opinion o la doctrina de Joachim çai dessús mencionat, que tote lo rebutan coma erètge. »'' === Epòca escolastica: Tomàs d’Aquin === [[File:Gentile_da_Fabriano_052.jpg|thumb|Gentile da Fabriano : ''Tomàs d'Aquin''.]] Dins las questions 27 a 43 de la ''Soma teologica'' (nomenadas, benlèu improprament, tractant ''De Deo trino''<span></span>: del Dieu trin) [[Tomàs d'Aquin]] resumiguèt tanben la fe trinitària pausant que se podava destriar<span></span>: * un sol [[Dieu]], una sola esséncia, o substància, o natura; * doas processions<span></span>: la generacion (del Filh) e l'espiracion (del Sant Esperit), e dos actes nocionals<span></span>: l'acte de coneissença que constituís lo Filh e l'acte de volontat que constituís l'Esperit; * tres personas: lo Paire, lo Filh e lo Sant Esperit; * quatre relacions<span></span>: la paternitat, la filiacion, l'espiracion activa (del Paire e del Filh a l'Esperit) e l'espiracion passiva (de l'Esperit al Paire e al Filh); * cinc proprietats: l'innascibilitat (del Paire); la paternitat (del Paire); la filiacion (del Filh); l'espiracion activa (pel Paire e lo Filh); la procession passiva (del Sant Esperit). Se pòt considerar tanben qu'en Dieu i a dos actes nocionals<span></span>: l'acte de coneissença que constituís lo Filh e l'acte de volontat que constituís l'Esperit. En Dieu tot es un car i a pas oposicion de las relacions. Las tres personas agisson de biais inseparable a l'exterior d'elas-meteissa. Al subjècte de l'apropriacion, consistís a atribuir a una sola Persona una proprietat (per exemple la creacion atribuïda al Paire) qu'es en realitat comuna a las tres Personas divinas. === Epòca modèrna e contemporanèa === La [[Reforma]] torna pas sul dògma trinitari, mas l'independéncia al respècte de l'autoritat de la Glèisa favorisa las interpretacions personalas dins una perspectiva de teologia "umanista" puèi "liberala". Lo protestant [[Karl Barth]] e lo catolic Karl Rahner, subretot, reagiguèron per li redonar sa preeminéncia, l'un centrat suls mòdes de la revelacion, l'autre diferenciava, per constatar que se confondon, la Trinitat de [[Dieu]] (immanenta) e aquela qu'aparéis a l'òme ("economica"); n'es de meteis pels autres teologians per exemple [[Ortodoxia|ortodoxes]], aqueles darrièrs insistissent sus la transcendéncia divina. Per Hans Urs von Balthasar, [[Companhiá de Jèsus|sj]], tota la Trinitat es implicada en Jèsus-crist e la crotz realiza analogicament çò que s'i verifica dins l'amor e lo don, pendent que lo teologian luterian [[Rudolph Bultmann|Rudolf Bultmann]] dona lo sieu vejaire de la cristologia. == Posicions actualas de las Glèisas == === Glèisa catolica e Glèisa ortodòxa === Dins lo [[catolicisme]], coma dins las [[Glèisas dels sèt concilis]], es un dels dògmas centrals del cristianisme<span></span>: Cesari d'Arle († [[542]]), un dels Paire de la Glèisa, escrich alara dins son ''Expositio symboli''<span></span>: "La fe de totes los crestians repausa sus la Trinitat". Totes los [[Baptisme|batejats]] crestians d'aquelas Glèisas e tanben aquelas eissidas de la [[Reforma|Reforme]], o son "al nom del Paire, de Filh e del Sant Esperit", segon la formula qu'acaba l'Evangèli segon Matèu Per mòstrar son importança dins la fe e soslinhar lo caractèr inconcevable per l'esperit uman de la realitat divina, los catolics parlan sovent del ''mistèri de la Trinitat'', al sens de ''[[vertat]] de fei'' non accessible a las luces de la sola rason umana. Es l'un dels tres principals mistèris amb la Redempcion e l'Incarnacion. Dins la [[Glèisa Ortodòxa]]:{{...}} ==== Resumit de la fe catolica sus la Trinitat ==== Existís un sol Dieu personal, transcendent al mond que conten en el totas las perfeccions. Es omniscient, omnipotent, e es l’Amor. I a en Dieu tres personas, lo Paire, lo Filh e lo Sant Esperit, que nos son reveladas per l’incarnacion del Filh e pel mandadís del Sant Esperit. Possedisson l’unica natura divina e es la divinitat entièra e indivisibla qu'es en caduna de las personas, dins lo Paire, dins lo Filh e dins l’Esperit. Entre las tres personas divinas existís un distinccion reala, que se fonda pas que sus las relacions mutualas qu'aquelas personas entretenon entre elas. Lo Paire ten d'esperel la natura divina. Lo Filh procedís del Paire per generacion eternala. Lo Sant Esperit procedís del Paire e del Filh, o encara del Paire pel Filh, coma d’un sol e meteis principi, que son un sol Dieu. Lo Paire, lo Filh e lo Sant Esperit se compenetran mutualament dins la mai perfiècha ''circumincession'' d’Amor, en grèc: ''pericorèsi'', e agisson per una sola e meteissa operacion sul mond, fòra d’eles. Lo mond intèrne de Dieu (òbras ''ad intra'') nos es conegut pas que per lors òbras extèrnas (''ad extra''), es a dire per la creacion, l’incarnacion, la redempcion e lo mandadís de l’Esperit. Las òbra ''ad extra'' de Dieu imitan las processions intèrnas e nos parlan d’elas. Lo mond de Dieu, aquel de la Trinitat, es una perfièta vida d’Amor e d’unitat, Amor e unitat essent correlatius. === Glèisas eissidas de la Reforma === Las Glèisas protestantas son trinitarianas coma ne testimònia l'article primièr de la confession d'Augsborg (luteriana), l'article 6 de la confession de La Rochèla (reformada) o lo primièr dels trenta e nòu articles de la [[Anglicanisme|Glèisa anglicana]]. Al sègle <span class="romain">XVI</span>, per aver negat aquel article, Michel Servet foguèt enviat al lenhièr, dins la Genèva de [[Joan Calvin|Jean Calvin]]. A l'ora d'ara, la situacion es diferenta segon que s'agís de las Glèisas americanas, mai sovent [[Fondamentalisme|evangelicalistas]] o de las Glèisas del corrents istorics, mai sovent europèus. Dins aquel darrièr corrent, lo Libre examen predomina de biais que la problematica es mens de creire en la doctrina de la Trinitat que d'aver una posicion al subjècte. Dins la Communion anglicane, los fidèls d'aquela Glèisa benefician de la ''libertat de consciéncia'' dempuèi un sinòde dels ans 1980; çò que los met dins una situacion identica a aquela dels fidèls de las autras Glèisas europèas. D'autors [[Protestantisme|protestants]] fan observar que la Trinitat es pas dins lo Novèl Testament (al mens se s'exclutz lo ''còmma joanic'' çai dessús). Ne resulta que lo debat teologic contunha obrissent de perspectivas e de teologias crestianas non calcedonianas. Quand aquelas Glèisas an una posicion contrastada sus las confessions de fe, se sonan Glèisas ''non confessantas'' per manifestar que, per lors fidèls, pas cap de dògma es un ''punt central de la vertadièra fe''. La teologia d'aquelas Glèisas considèra que quin que siá discors donat coma definitiu suls sentiments interiors a [[Dieu]] truca la Transcendéncia que li reconeisson los tres monoteismes. Segur, aqueles corrents coma aquelas Glèisas se vivon pas mens ortodòxes que las Glèisas confessantas o professantas, o l'adesion a una confession de fe es indispensable per èsser membre de la Glèisa. Lo Conselh ecumenic de las Glèisas, que compren coma membres al plen totes los movements crestians eissits de las Reformas e de la Panortodoxia reconeguda coma « Glèisa crestiana » e tanben la Glèisa catolica romana coma membre observator publiquèt un document de fe centrat sul Simbòl de Nicèu<ref>https://web.archive.org/web/20080724054142/http://www.oikoumene.org/fr/documentation/documents/commissions-du-coe/foi-et-constitution-commission-de/iii-foi-apostolique.html.</ref> que fa de la Trinitat amb las autras cresenças enonciadas dins aquel simbòl (incarnacion de Dieu en Jèsus-Crist, mòrt e resurreccion, reconeissença soteriologica del bateg) çò que destria una Glèisa crestiana d'una autra cresença, que se pòt reclamar del messatge biblic, mas podent pas èsser reconeguda coma crestiana. == Antitrinitarismes == Los participants al concili de Nicèu èran pas sus una posicion unanima. Arius, un dels tres oposants al credo del concili, es a l'origina de l'[[Arrianisme|arianisme]], qualificat d'eretgia per unas Glèisas crestianas occidentalas, mas que coneguèt una granda difusion d'entre los Germans cristianizats, en [[Africa romana]] e tanben dins las Glèisas orientalas. Los [[Donatisme|donatistas]], fòrça presents en Africa romana, foguèron pas conviats al concili de Nicèu e partejant donc pas la concepcion de la Trinitat. A partir de la [[Reforma|Reforme]], mai d'un corrent de pensada antitrinitarians se formèron. La premièra [[Unitarisme (teologia)|Glèisa unitariana]] crestiana nasquèt a sègle XVII, a [[Nàpols]] puèi los unitarians percaçats partiguèron cap al Nòrd (Soïssa), puèi cap a l'Èst d'Euròpa (Polònha, puèi Transilvania), fin finala faguèron d'adèptes en Angletèrra. A l"ora d"ara, mai d'un corrents crestians minoritaris rebutan lo dògma de la Trinitat: La Glèisa de Dieu (Seten Jorn), la [[Unitarisme (teologia)|Glèisa Unitarista]], la Sciéncia crestiana, los Cristadelfs, la Glèisa universala de Dieu, de grops adventistas, l'Antonisme, los movements eissits de l'òbra de Charles Taze Russell ([[Testimònis de Jehovà|Testimònis de Jeovà]], l'Associacion dels estudiants de la Bíblia e l'Associacion filantropica dels amics de l'Òme). == Representacion dins las arts == [[File:Vitraux_de_la_Trinité_3.JPG|left|thumb|''Trinité'' veiral a Issy-les-Moulineaux<span></span>: lo Paire.]] [[File:Vitraux_de_la_Trinité_2.JPG|left|thumb|''Trinité'' veiral a Issy-les-Moulineaux<span></span>: lo Filh.]] [[File:Vitraux_de_la_Trinité_1.JPG|left|thumb|''Trinité'' veiral a Issy-les-Moulineaux<span></span>: lo Sant Esperit.]] L'iconografia crestiana utiliza mai d'un biais de representacion de la Santa Trinitat. Aquelas representacions obesisson a d'esquèmas e a d'estructuras conegudas que l'apareisson, o la desapareisson, seguisson l'istòria del dògma<ref>François Boespflug, “Le dogme trinitaire et l’essor de son iconographie en Occident de l’époque carolingienne au <abbr class="abbr" title="Quatrième">IV^e</abbr><abbr class="abbr" title="Quatrième"></abbr> Concile du Latran (1215)”, Cahiers de Civilisation Médiévale, Tome XXXVII, 1994, <abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;181-240.</ref>. Las tres fàcia son representadas dins los cèls sovent acompanhat de figuras santas que tresplomban (unes exemples). * En composicion simbolica o geometrica. Refusat per Agustin, lo triangle fuguè reabilitat per Joachim de Flore per representar la trinitat sonque al [[sègle XII]]<ref>Jean Devriendt, <span class="citation" contenteditable="false">« Du triangle au Psaltérion : l’apport de Joachim de Flore à l’une des représentations majeures de la Trinité »</span>, Pensare per figure. </ref>. Lèu aquela representacion se generalizèt dins l'occident latin. * En composicion triangulara (Jèsus als cèls a drecha del Paire, amb o sens sa crotz, lo Sant-Esperit al centre al dessús) : ** per Luca Rossetti, Trinità Chiesa San Gaudenzio, [[Ivrea]] ; ** Hendrick van Balen. * En composicion orizontala (Jèsus als cèls a drecha del Paire, amb o sens sa crotz). Aquela representacions quand figuran tres òmes son dichas triandricas. L'icòna de la Trinitat de Roublev aparten a aquel ensems. Mai sovent los artistas signalan l'unitat de las personas divinas per un vestit comun coma un unic mantèl cobrissent los tres. Se las beson tanben, dins l'Hortus deliciarum datat del [[sègle XII]] taulejant. Aquelas representacions an per origina la scena dicha de l'espitalitat d'Abraam. Dins lo tèxte biblic, aquel recep la visita d'àngels. [[Agustin d'Ipòna|Sant Agustin]] comentant aquel passatge ditz "tres vidit unus adoravit" : "viu tres, adòra un". la representacion d'aquela scèna es a l'origina de las trinitats triandricas. ** Per Jean Fouquet : santas Oras d'Étienne Chevalier ; ** per [[Diego Rodríguez de Silva y Velázquez|Diego Vélazquez]] (en coronament de la Verge), [[musèu del Prado]], Madrid. * En composicion verticala dich tròn de gràcia (Jèsus mòrt sus la crotz, o sostengut per Dieu lo paire, lo Sant-Esperit entre eles) : ** per [[Masaccio]] dins la basilica de Santa Maria Novella a Florença; ** per Andrea del Castagno, [[fresca]] de la Santissima Annunziata, Florença. * Las tres fàcias en un sol personatge tricefal (tresplombant un diagrama triangular explicit) : ** per Jeronimo Cosida, Navarra; ** per Gregorio Vásquez d'Arce. == Notas e referéncias == <references/> [[Categoria:Doctrina crestiana]] [[Categoria:Jèsus Crist]] lq9d5psbj0dgvohh2fuy0nbwtd0z2ym 0 165278 2513120 2427411 2026-11-12T06:48:10Z Xqbot 4312 Robot: Robòt : repara una dobla redireccion cap a [[Sent Iriés la Montanha]] 2513120 wikitext text/x-wiki #REDIRECCION [[Sent Iriés la Montanha]] nw02zvzt0ydhgdh9mvrw93dbgnunqzg 0 165581 2513080 2512608 2026-11-11T15:34:35Z Jiròni 239 2513080 wikitext text/x-wiki [[File:Algic langs.png|thumb|right|250px|Distribucion de las lengas algonquinas en America del Nòrd]] Las '''lengas algonquianas''' son una sosfamilha de [[lengas indigènas d'America]] qu'inclutz la màger part de las [[lengas algicas]]. Las cal pas confondre amb l'[[algonquin]] qu'es un dialècte de l'[[ojibwe]], una de las nombrosas lengas algonquinas. Lo tèrme "algonquin" vendriá del mot [[maliseet]] ''elakómkwik'' significant "son nos aliats". [[Algonquian (pòble)|Los locutors de las lengas algonquianas]] se despartisson entre la còsta èst de l'[[America del Nòrd]] e las montanhas rocosas. Totas las lengas d'aquesta familha venon del [[protoalgonquian]], una [[protolenga]] qu'èra parlada i a 2500 a 3000 ans. ==Familha== Aquela sosfamilha d'aperaquí 30 lengas se devesís en tres grops segon las zonas geograficas: [[lengas algonquianas de las planas|Planas]], [[lengas algonquianas centralas|Central]], e [[Lengas algonquianas orientalas|algonquin oriental]]. Solas las lengas algonquianas orientalas constituïsson un vertadièr sosgrop [[genetic (linguistics)|genetic]]. Las lengas son listadas ci-dessós, segon las classificacions de Goddard (1996) e Mithun (1999). Las lengas atudadas son marcadas amb†, e las lengas en perilh coma talas. Pels dialèctes e sosdialèctes, consultatz los articles principals de cadunas de las tres divisions. : ''[[Lengas algonquianas de las planas]]'' :: 1. '''[[Blackfoot language|Blackfoot]]''' :: ''[[Arapahoan languages|Arapahoan]]'' (inclutz [[Nawathinehena language|Nawathinehena]] (†), e [[Besawunena language|Besawunena]] (†)) ::: 2. '''[[Arapaho language|Arapaho proper]]''' ::: 3. '''[[Gros Ventre language|Gros Ventre]]''' (†) :: 4. '''[[Cheiène (lenga)|cheiène]]''' (Šahíyena) : ''[[Lengas algonquianas centralas]]'' :: 5. '''[[cri–montanhés–naskapi]]''' :::[[cri (lenga)|cri]] :::[[innu-aimun]] o montanhés :: 6. '''[[Menominee language|Menominee]]''' <small>(severely endangered)</small> :: ''Ojibwe–Potawatomi'' ::: 7. '''[[ojibwe]]''' (Očipwe˙) ::: 8. '''[[Potawatomi language|Potawatomi]]''' <small>(nearly extinct)</small> :: 9. '''[[Meskwaki language|Sauk–Fox–Kickapoo]]''' <small>(severely endangered)</small> :: 10. '''[[Shawnee language|Shawnee]]''' (Ša˙wano˙ki) <small>(severely endangered)</small> :: 11. '''[[Miami-Illinois language|Miami–Illinois]]''' (†) : ''[[Lengas algonquianas orientalas]]'' :: 12. '''[[Micmac (lenga)|Micmac]]''' :: ''[[Abenaqui (lenga)|Abenaqui]]'' ::: 13. '''[[Abenaqui de l'oèst]]''' <small>(gaireben atudat)</small> ::: 14. '''[[Abenaqui de l'èst]]''' (†) :: 15. '''[[Malecite-Passamaquoddy language|Malecite–Passamaquoddy]]''' :: 16. '''[[Massachusett language|Massachusett]]''' :: 17. '''[[Narragansett language|Narragansett]]''' (†) :: 18. '''[[Mohegan-Pequot language|Mohegan–Pequttôog]]''' (†) :: 19. '''[[Quiripi language|Quiripi-Naugatuck-Unquachog]]''' (†) :: 20. '''[[Mahican language|Mahican]]''' (†) :: ''[[Delaware languages|Delawarean]]'' ::: 21. '''[[Munsee language|Munsee]]''' <small>(nearly extinct)</small> ::: 22. '''[[Unami language|Unami]]''' (†) :: 23. '''[[Nanticoke language|Nanticoke–Piscataway]]''' (†) :: 24. '''[[Carolina Algonquian language|Carolina Algonquian]]''' (†) :: 25. '''[[Powhatan language|Powhatan]]''' (†) :: 26. '''[[Etchemin language|Etchemin]]''' (†) <small>(uncertain - veire [[Eastern Algonquian languages]])</small> :: 27. '''[[Lop A]]''' (†) <small>(probablament Nipmuc (†), uncertain - veire [[Eastern Algonquian languages]])</small> :: 28. '''[[Lop B]]''' (†) <small>(uncertain - veire [[Eastern Algonquian languages]])</small> :: 29. '''[[Shinnecock language|Shinnecock]]''' (†) <small>(uncertain)</small> [[Categoria:Lenga algonquiana]] 96aqo8k2n2eacs4ux3nux0y4zq4iqhk 0 166210 2513140 2435901 2026-11-12T10:26:18Z PichonDesgordit 65926 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:1|2|0 */ 2513140 wikitext text/x-wiki [[imatge:Jordi Sánchez (cropped).jpg|vinheta|200px|Jordi Sànchez (2017).]] '''Jordi Sànchez e Picanyol''' ([[Barcelona]], [[1964]]) es un activista politic e social catalan, president de l'Assemblada Nacionala Catalana entre 2015 e 2017. Licenciat en Sciéncias Politicas en 1991 de l'Universitat Autonòma de Barcelona. Professor associat de Sciéncia Politica a l'Universitat de Barcelona.<ref name="Sindic">«[http://www.sindic.cat/ca/page.asp?id=53&ui=2697 Jordi Sànchez i Maria Jesús Larios, nous adjunts al Síndic]».&#x20; Web del Síndic de Greuges,&#x20;22-03-2010.&#x20;[Consulta: 17 maig 2015].</ref> Foguèt dirigent e pòrtavotz, amb Angel Colom, de la Crida a la Solidaritat, dempuèi 1983 fins a sa dissolucion, en junh del 1993. Ligat pendent d'annadas a Iniciativa per Catalonha Verdes, entre 1996 e 2004 foguèt conselhièr de la Corporacion Catalana de Ràdio e Television, e tanben en 1996 foguèt nomenat director adjunt de la Fondacion Jaume Bofill, fins a 2001, qu en prenguèt la direccion, a la daissèt en 2010 per dintrar al sindic de grèuges de Catalonha, de Rafel Ribó, exlíder dels ecosocialistas.<ref>«[http://www.ccma.cat/324/qui-es-jordi-sanchez-nou-president-de-lanc/noticia/2665426/ Qui és Jordi Sànchez, nou president de l'ANC]».&#x20; 324.cat,&#x20;16-05-2015.&#x20;[Consulta: 17 maig 2015].</ref> En mai de collaborar periodicament coma analista en tèmas socials e politics dins diferents mejans de comunicacion del país, entre 2004 e 2006 coordonèt la redaccion d'un dels cinc domènis del Pacte Nacional per l'Educacion, concrètament fixant las basas del servici public educatiu. EN 2008 foguèt coordinator d'un dels quatre domènis del Pacte nacional per l'immigracion, realizant l'adaptacion dels servicis publics.<ref>«[https://web.archive.org/web/20171025083830/http://www.sindic.cat/ca/page.asp?id=283 Nota biogràfica dels Adjunts al Síndic]».&#x20; Web del [//ca.wikipedia.org/wiki/Síndic_de_Greuges_de_Catalunya Síndic de Greuges de Catalunya].&#x20;[Consulta: 17 maig 2015].</ref> Lo 16 de mai de 2015 Jordi Sànchez prenguèt la plaça de [[Carme Forcadell]] a la presidéncia de l'ANC, malgrat qu'èra pas estat lo candidat mai votat pels membres de l'entitat, que'n foguèt l'editritz d'origina estatuniana Liz Castro.<ref name="Asse2015">«[http://www.ccma.cat/324/jordi-sanchez-nou-president-de-lassemblea-nacional-catalana/noticia/2665346/ Jordi Sànchez, nou president de l'Assemblea Nacional Catalana]».&#x20; 324.cat,&#x20;16-05-2015.&#x20;[Consulta: 17 maig 2015].</ref><ref name="ElMon">«[http://www.elmundo.es/cataluna/2015/05/16/555738aee2704e197b8b4573.html Jordi Sánchez releva a Carme Forcadell al frente de la ANC]»&#x20;(en castellà).&#x20; [//ca.wikipedia.org/wiki/Diari_El_Mundo diari El Mundo],&#x20;16-05-2015.&#x20;[Consulta: 17 maig 2015].</ref><ref name="Pais">Roger, Maiol.&#x20;«[http://ccaa.elpais.com/ccaa/2015/05/16/catalunya/1431776228_237452.html Jordi Sànchez, nuevo presidente de la ANC]»&#x20;(en castellà).&#x20; Cardona:&#x20; [//ca.wikipedia.org/wiki/El_País El País],&#x20;16-05-2015.&#x20;[Consulta: 17 maig 2015].</ref><ref>«[http://www.vilaweb.cat/noticia/4309015/20150516/jordi-sanchez-president-lanc.html Jordi Sànchez, nou president de l'ANC]».&#x20; [//ca.wikipedia.org/wiki/Vilaweb Vilaweb].&#x20;[Consulta: 17 maig 2015].</ref> Coma president del ANC metèt l'accent dins lo discors social de l'independentisme, en argumentant qu'amb un nòu Estat se poiriá generar un melhor estat del benestar mai equitat e resòlvre las urgéncias socialas de Catalonha. Participèt tanben a las negociacions per crear la candidatura junta amb [[Amassa per l'Òc]] per las eleccions del [[Parlament de Catalonha]] de 2015. En setembre de 2017 foguèt acusat de [[sedicion]] per l'Estat Espanhòl seguent las manifestacions de l'Operacion Anubis.<ref>«[https://www.vilaweb.cat/noticies/la-fiscalia-denuncia-per-sedicio-jordi-sanchez-i-jordi-cuixart-per-la-mobilitzacio-contra-el-cop/ Sànchez i Cuixart, acusats per l’estat espanyol en una gran causa per sedició]»&#x20;(en ca).&#x20;[Consulta: 23 setembre 2017].</ref> Per aquel motiu, la jutja Carmen Lamela li decretèt la prison preventiva lo 16 d'octòbre.<ref>«[http://www.ccma.cat/324/la-fiscalia-demana-preso-sense-fianca-per-a-jordi-sanchez-president-de-lanc/noticia/2815155/ Presó sense fiança per als presidents de l'ANC i Òmnium, Jordi Sànchez i Jordi Cuixart]».&#x20; 324.cat.&#x20;[Consulta: 16 octubre 2017].</ref><ref>Serra, Ot&#x20;«[http://www.ara.cat/politica/LAudiencia-decreta-fianca-Sanchez-Cuixart_0_1889211135.html L’Audiència decreta presó sense fiança per a Sànchez i Cuixart]»&#x20;(en ca).&#x20;''Ara.cat'',&#x20;16-10-2017.</ref> Lo quite President de la Generalitat de Catalonha, e d'autras personalitats e associacions, considèran que Cuixart e Jordi Sànchez coma de prisonièrs politics.<ref>&#x20;«[http://www.catalannews.com/politics/item/we-have-political-prisoners-again-says-catalan-president “We have political prisoners again,” says Catalan president]».&#x20;''CatalanNews''.</ref><ref>&#x20;«[https://web.archive.org/web/20171021004409/http://www.e-f-a.org/services/news-single-view/?tx_ttnews%5Btt_news%5D=1088&cHash=73d007beece71f2c330e832442bff1ed EU's latest political prisonners]».&#x20;''European Free Alliance''.</ref> Amnistia Internacionala a demandat sa mesa en libertat immediata.<ref>&#x20;«[https://www.amnesty.org/en/documents/eur41/7308/2017/en/ SPAIN: CHARGES FOR SEDITION AND PRE-TRIAL DETENTION AGAINST JORDI CUIXART AND JORDI SANCHEZ ARE EXCESSIVE]».&#x20;''Amnesty International''.</ref> == Referéncias == {{Commonscat}}{{reflist}} {{ORDENA:Sanchez i Picanyol, Jordi}} [[Categoria:Deputat del Parlament de Catalonha de la XII legislatura]] [[Categoria:Naissença a Barcelona]] [[Categoria:Naissença en 1964]] qv5rnyouul8es4sgqj7h1smfu6yf59x 0 166926 2513087 2071538 2026-11-11T16:52:45Z Archaeodontosaurus 4848 2513087 wikitext text/x-wiki [[File:(MHNT) Agalenatea redii - dorsal view.jpg|thumb|right|[[Fotografia]] d'un ''Agalenatea redii''.]] '''''Agalenatea redii''''' es una [[espècia (biologia)|espècia]] d'[[aranha]] de la familha deis ''[[Araneidae]]''. Presenta en [[Euròpa]] e en [[Asia Centrala]], es una pichona aranha (4-5 mm per lo mascle e 7-8 mm per la femèla) qu'installa sa teranhinha dins leis endrechs dubèrts e eissuchs. La [[color]] de son còrs varia dau brun sorn au jaune arange. Presenta sovent una benda sorna longitudinala lòng de l'abdomèn ambé de bendas transversalas pus pichonas. == Liames intèrnes == * [[Aranha]]. == Bibliografia == = Nòtas e referéncias == <references/> [[Categoria:Aranha d'Occitània]] sdh9vo9fhlkkxx0yzknmsch6do4a942 0 167440 2513131 2079052 2026-11-12T10:21:39Z PichonDesgordit 65926 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 2513131 wikitext text/x-wiki La '''prescripcion aquisitiva''', o '''usucapion''', es lo fach d'aquerir juridicament un drech real que que se realiza sens ne possedir de títol, après l'escorriment d'un cèrt delai, dich de [[Prescripcion]], pendent que tota persona pòt lo contestar o lo revendicar en justícia. Aqueste drech pòt èsser mòble (per exemple una marca, un objècte) o immòble (per exemple la proprietat d'un immòble o d'una servitud continua aparenta). Aquesta prescripcion s'opausa a la [[prescripcion extinctiva]] que fa pèrdre un drech real o personal, del fach de l'inaccion perlongada del titular del drech. Pendent lo delai de prescripcion, la possession deu èsse a l'encòp publica, pasibla e non equivòca. Es possible d'aquerir par prescripcion essent possessor sens títol, e quitament de mala fe, mas se pòt pas prescrire contra son títol quand se'n possedís un. La prescripcion es interrompuda per tota accion en justícia contestant aqueste drech. ===Origina istorica: l'''usucapio'' romana=== Se d'escasença un proprietari de bona fe gardava sa ''res'' (causa, propertat) dins sa possession per un cèrt periòde de temps (dos ans per una tèrra, un an per de bens mòbles) son títol vengava en plena proprietat e se podava prevaler d'èsser ''dominus''. l' '''Usucapion''' èra la solucion qu'emergiguèt per remediar a las decas del regim de propietat romana qu'èra tròp formal. Demanda cinc elements: # Possession de biais contunhós per un periòde determinat (un an per de biens nòbles, dos ans per de tèrras); # La propietat deviá poder èsser possidida. Pas aquesta d'un òme liure per example; # Bona fe. Per example, un crompaire pòt aquerir un eslau (categorizat coma una ''res mancipi'') en bona fe se, après al dotze meses, s'apercep que lo títol de proprietat del vendeire per l'escau èra pas bon; # ''Iusta causa''. Un motiu que cal per l'aquisicion de la proprietat, per ex. mostrat que lo crompaire a pagat per the propertat. # La propertat deu pas aver èstat jamai raubada o presa per la fòrça. Aquò melhorèt fòrça los problèmas encontrats pel transferiement de proprietat formalissims coma mejan d'establir la proprietat, mas podava encara produire de resultats marrits. Un crompaire d'una ''res mancipi'' podava èsser al punt de capitar sa presa de propritat per usucapion (per ex. 11 meses en possession) mas podava pèrdre sa demanda se sa possession èra contestada abans lo periòde necessari a l'usucapion per qualqu'un mai que'n podava establir un títol. L'Usucapion foguèt modificada per l' ''Actio Publiciana'' (veire Gai 4.36) que desvolopèt la ''vindicatio'' (un accion en propertat) per realizar d'usucapions fictivas. Una tala situacion pòt solament arribar se la possession del demandaire de la proprietat a estat interrompida abans lo periòde necessari a l'usucapion acabat. L' ''Actio Publiciana'' prevei que lo tenent reputat far un usatge astrat de la propietat ven plen propriatari se pòt mostrar qu'auriá pogut prene en possion l'usucapion s'aviá pas estat interronpuda. D'aqueste biais l'usucapion venguèt lo biais dominant per establir la proprietat a Roma. == En França == En [[França]], existís dos « tipes » de '''prescripcion aquisitiva''', la procedura dicha normala o la prescripcion abreujada. S'aquerís quand la possession a atengut trente, o detz ans segon las escasenças. ''De jure'', las condicions nessàrias a la prescripcion trentenària son<span></span>: * l'occupant del ben immòble deu probar que pendent tot lo periòde que s'ocupèt del ben per l'exercici d'actes materials (lo corpus), e qu'aviá l'intencion de se comportar coma proprietari (l'animus domini). Es la possession (poder de fach sus la causa). * la possession deu èsser utila, levada de vicis (publica, non equivòca, pasibla e continua), e a títol de proprietari<ref>[http://www.legifrance.gouv.fr/WAspad/UnArticleDeCode?code=CCIVILL0.rcv&art=2261 art. 2261] du code civil</ref>. Alara sonque, après un periòde de trente annadas pendent que lo proprietari legal es pas manifestat (pasmens que los actes del proprietari de fach ajan estat aparents, non clandestins, non equivòcs, etc.), l'occupant pòt debans lo [[Tribunal de granda instància (França)|tribunal de granda instància]] declarar l'usucapion e atal venir lo proprietari del ben. Mas lo TGI pòt pas prendre sa decision sonque en collegialitat. La prescripcion abreujada, ela, s'aquerís après detz o, ancianament, vint ans<ref>[http://www.legifrance.gouv.fr/WAspad/UnArticleDeCode?code=CCIVILL0.rcv&art=2265 art. 2265] du code civil</ref> segon la domiciliacion del proprietari legal, e aquò unicament pels possessors ''a non domino'' (qu'aqueriguèron lo ben d'una persona autra que lo proprietari, sovent un tenent precari) de bona fe (avián pensat tractar amb lo proprietari verai). ==En Catalonha== Actualament, <ref>Còdi Civil de Catalonha, Libre cinquen, Títol III, Capítol I, Seccion quatrena</ref>lo temps de prescripcion a Catalonha es de 20 ans, se pren pas en compte la bona o mala fe del possessor. Dins lo drech comun espanhòl i a dos tipes de prescripcion: l'ordinària, ont lo possessor es de bona fe e lo temps necessari per prene per usucapion es de 10 ans entre personas presentas e 20 anys entre absents, e l'extraordinària, ont es pas necessari ni títol ni bona fe del possessoor, amb tèrme de prescripcion de 30 ans (Còde civil espanhòl articles 1957 e 1959 respectivament). Aquí, lo Drech catalan diferís del [[Drech roman]] -qu'inspira dins aqueste punt lo Còdi civil espanhòl-, e demora fidèl a la raíç visigotica del ''Liber Iudiciorum '' traferit per Jaume I als Usatges ''Omnes Causae'' en 1251. L'usucapion èra utilitzada a l'edat mejana coma instrument per favozar lo repoblament dels territòris frontalièrs entre los comtats crestians del nòrd e los reialmes musulmans del sud de Catalonha pendent lo chòc de civilizacions que se devanava pendent de sègles dins la [[peninsula Iberica]]. Los colons crestians prengavan una tèrra a la frontièra, la partejavan, la cultivavan e la defendavan contra los musulmans. Après 30 ans la fasián seuna de drech, e dependava de pas cap de nòble. Pels bens mòbles lo temps de prescripcion es de 3 ans. == Nòtas e referéncias == <references /> == Vejatz tanben == === Articles connèxes === * [[Prescripcion (drech)]]<br> n1aop56em6unbz6soru8ue1ck5uzxgf 0 168515 2513088 2504928 2026-11-11T17:16:06Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 2513088 wikitext text/x-wiki {{Taxobox debuta | vegetal | ''Pinales'' | Pinus monticola0.jpg | ''[[Pinus monticola]]''}} {{Taxobox | sosrègne | Tracheobionta}} {{Taxobox | division | Coniferophyta}} {{Taxobox | classa | Pinopsida}} {{Taxobox taxon | vegetal | òrdre | Pinales | [[Barthélemy Charles Joseph Du Mortier|Dumort.]], [[1829]]}} {{Taxobox fin}} [[Fichièr:Trubschachen.jpg|drecha|vinheta|La plantacion en massa de resinoses es un fenomèn que toquèt tot l'emisfèr nòrd, de l'Euròpa al Japon, dempuèi de sègles, coma o mostrèt [[Akira Miyawaki]], al damatge de la naturalitat e dels [[Bòsc|bòsques]] de [[Fulhós|fulhoses]]]] L'[[Òrdre (biologia)|òrdre]] de las '''pinals''' (en latin: '''''Pinales''''' o '''''Abietales'''''), amassa de plantas [[Gimnospèrmes|gimnospèrmas]], aparegudas fa 350 milions d'annadas e avent conegut lor apogèu pendent lo [[jurassic]]. Lor caracteristica fondamentala es l'abséncia de [[Cellula (biologia)|cellulas]] especializadas dins lo transpòrt de la [[Saba (botanica)|saba]] (a la differéncia dels fuelhoses). Dins los resinoses, lo transpòrt de la saba es realizat per las [[Traqueïda|traqueïdas]], que son tanben las cellulas de sosten. La preséncia de [[Resina (vegetala)|resina]] es pas una caracteristica fondamentala dels resinoses, pasmens se gaireben totes los resinoses ajan de canals resinifèrs resinifèrs e unes fuelhoses tropicals an de canals resinifèrs<ref>{{Cite book}}</ref>. Existisson unas 500 espècias d'arbre e d'arbust. Aqueste òrdre compren las set [[Familha (biologia)|familhas]] seguentas: * [[Araucariaceae|Araucariacèas]] (las [[Araucaria|araucàrias]]) * [[Cephalotaxaceae|Cefalotaxacèas]] * [[Cupressaceae|Cupressacèas]] * [[Pinaceae|Pinacèas]] * [[Podocarpaceae|Podocarpacèas]] * [[Sciadopityaceae|Sciadopiticacèas]] * [[Taxodiaceae|Taxodiacèas]] La classificacion filogenetica i apond la familha de las [[Taxaceae|Taxacèas]] e inclutz aquesta de las [[Taxodiaceae|Taxodiacèas]] dins aquesta de las [[Cupressaceae|Cupressacèas]]. Segon Catalogue of Life{{Bioref|CatalogueofLife taxon|20 juillet 2017}}(20 de julhet de 2017){{Bioref|CatalogueofLife taxon|20 juillet 2017}} : * familha ''[[Araucariaceae]]'' * familha ''[[Cephalotaxaceae]]'' * familha ''[[Cupressaceae]]'' * familha ''[[Phyllocladaceae]]'' * familha ''[[Pinaceae]]'' * familha ''[[Podocarpaceae]]'' * familha ''[[Sciadopityaceae]]'' * familha ''[[Taxaceae]]'' == Nòtas e referéncias == {{Reflist}} == Vejatz tanben == === Articles connèxes === * [[Pinophyta]] === Ligams extèrnes === * Referéncia [https://www.biolib.cz/en/ BioLib] : [https://web.archive.org/web/20190512151558/https://www.biolib.cz/en/taxon/id2307/ ''Pinales'' Dumortier] <abbr class="abbr indicateur-langue" title="Langue : anglais">(en)</abbr><small> (consulté le <time class="nowrap" data-sort-value="2017-07-20" datetime="2017-07-20">20 juillet 2017</time>)</small>{{BioLib|taxon|2307|''Pinales'' Dumortier|consulté le=20 juillet 2017}} * Referéncia <span class="lang-en" lang="en">Catalogue of Life</span> : [http://www.catalogueoflife.org/col/search/all/key/Pinales/match/1 ''Pinales'' ] <small> (consulté le <time class="nowrap" data-sort-value="2017-07-20" datetime="2017-07-20">20 juillet 2017</time>)</small>{{CatalogueofLife taxon|Pinales|consulté le=20 juillet 2017}} * Referéncia [http://www.efloras.org/flora_page.aspx?flora_id=12 Madagascar Catalogue] : [http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=12&taxon_id=1263 ''Pinales'' ] <abbr class="abbr indicateur-langue" title="Langue : anglais">(en)</abbr><small> (consulté le <time class="nowrap" data-sort-value="2017-07-20" datetime="2017-07-20">20 juillet 2017</time>)</small>{{eFloras|12|1263|Pinales|consulté le=20 juillet 2017}} * Referéncia [[Integrated Taxonomic Information System|ITIS]] : [http://www.cbif.gc.ca/acp/fra/siti/regarder?tsn=500028 ''Pinales''] <abbr class="abbr indicateur-langue" title="Langue : français">(fr)</abbr> (<span class="plainlinksneverexpand"><small>+ [http://www.itis.gov/servlet/SingleRpt/SingleRpt?search_topic=TSN&search_value=500028 version anglaise]</small></span> <abbr class="abbr indicateur-langue" title="Langue : anglais">(en)</abbr>)<small> (consulté le <time class="nowrap" data-sort-value="2017-07-20" datetime="2017-07-20">20 juillet 2017</time>)</small>{{ITIS|500028|''Pinales''|consulté le=20 juillet 2017}} * Referéncia NCBI : [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/Taxonomy/Browser/wwwtax.cgi?lin=s&p=has_linkout&id=1446380 ''Pinales''] <abbr class="abbr indicateur-langue" title="Langue : anglais">(en)</abbr><small> (consulté le <time class="nowrap" data-sort-value="2017-07-20" datetime="2017-07-20">20 juillet 2017</time>)</small>{{NCBI|1446380|''Pinales''|consulté le=20 juillet 2017}} * {{TPDB|82140|''Pinales'' Dumortier 1829}} * Referéncia Tropicos : [http://www.tropicos.org/Name/50324779 ''Pinales'' Gorozh.] <abbr class="abbr indicateur-langue" title="Langue : anglais">(en)</abbr><small> ([http://www.tropicos.org/NameSubordinateTaxa.aspx?nameid=50324779 + liste sous-taxons])</small><small> (consulté le <time class="nowrap" data-sort-value="2017-07-20" datetime="2017-07-20">20 juillet 2017</time>)</small>{{Tropicos|50324779|Pinales|Gorozh.|consulté le=20 juillet 2017}} * {{UBIO|471121|''Pinales''}} * Referéncia [[International Union for Conservation of Nature and Natural Resources|UICN]] : [http://www.iucnredlist.org/apps/redlist/search/quick?x=0&y=0&species=true&subspecies=true&stocks=false&text=Pinales <small>taxon</small> ''Pinales''] <abbr class="abbr indicateur-langue" title="Langue : anglais">(en)</abbr><small> (consulté le <time class="nowrap" data-sort-value="2017-07-20" datetime="2017-07-20">20 juillet 2017</time>)</small>{{UICN liste|Pinales|consulté le=20 juillet 2017}} * Referéncia World Register of Marine Species : [http://www.marinespecies.org/aphia.php?p=taxdetails&id=886455 <small>taxon</small> ''Pinales'' ] <abbr class="abbr indicateur-langue" title="Langue : anglais">(en)</abbr> (<small>[http://www.marinespecies.org/aphia.php?p=taxlist&rComp==&tRank=140&vOnly=yes&marine=no&pid=886455 + liste familles] [http://www.marinespecies.org/aphia.php?p=taxlist&rComp==&tRank=180&vOnly=yes&marine=no&pid=886455 + liste genres]</small>)<small> (consulté le <time class="nowrap" data-sort-value="2017-07-20" datetime="2017-07-20">20 juillet 2017</time>)</small>{{WRMS|886455|Pinales|afficher=familles|consulté le=20 juillet 2017}} * [https://web.archive.org/web/20090323030753/http://www.equisetites.de/palbot/taxa/coniferophyta.html Coniferophyta] * Referéncia Tela Botanica ([http://www.tela-botanica.org/page:eflore France métro]) : [http://www.tela-botanica.org/bdtfx-nn-102778 ''Pinales''] <abbr class="abbr indicateur-langue" title="Langue : français">(fr)</abbr>{{Tela-métro|102778|''Pinales''}} * Referéncia Angiosperm Phylogeny Website : [http://www.mobot.org/MOBOT/Research/APWeb/orders/conifers.html#Pinales ''Pinales''] <abbr class="abbr indicateur-langue" title="Langue : anglais">(en)</abbr>{{APWebsite|conifers|Pinales|''Pinales''|.html}} === Bibliografia === * Houzard, Gérard. ''Les étapes de l'enrésinement en Normandie'', in L'enrésinement et ses conséquences en Normandie. Caen, 1972, pp. 1-6. * Houzard, Gérard. ''Enrésinement et évolution des sols'', in L'Enrésinement et ses conséquences en Normandie. Caen, 1972, pp. 25-27. [[Categoria:Pinales]] t6ew7w8e4iicmf6xfnrpsy700xzzfpa 0 169478 2513138 2371082 2026-11-12T10:24:27Z PichonDesgordit 65926 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:1|2|0 */ 2513138 wikitext text/x-wiki Un '''ressòrt''' es un organ o pèça mecanica qu'utiliza las proprietats elasticas d'unes materials per absorbar d'[[energia mecanica]], produire un [[Movement (mecanica)|movement]], o exercir un [[Fòrça|esfòrç]] o un [[Parelh (fisica)|parelh]]<ref>Définitions {{CNRTL|Ressort|A2}}</ref>. [[Fichièr:2011-05-19-bahnhof-erfurt-by-RalfR-07.jpg|vinheta|Ressòrts ferroviaris.]] == Descripcion == De pinturas rupèstras mòstran que l'Òme inventèt aquesta pèça dempuèi mai de 10 000 ans, jos la forma de l'[[arc]], constituit subretot d'una pèça corba flexibla que l'eslasticitat permet de torna la pèça a sa position iniciala quean es desformada<ref>D'où le terme « ressort de rappel »</ref>; lo ''ressòrt'' joguèt tanben un ròtle determinant dins l'espelida de las [[Civilizacion|civilizacions]]. Un ''ressòrt'' ideal es perfièchament elastic e torna a sa forma de repaus, o una de sas fòrmas de repaus se n'a mai d'un, après aver subís una deformacion. Se pòt destriar diferentas grandas categorias de ressòrts segon los materials utilizats, que pòdon èsser de materials, d'elastomèrs, de materials composits o de gases. == Definicions == === Segon la nòrma ISO 26909:2010 === {{citacion blòt|'''ressòrt''':<br/>dispositiu mecanic concebut per emmagazinar de l'energia quand es deformat e ne tornar la mèsma quantitat quand es destibat}} === Caracteristicas generalas dels ressòrts === Un dels paramètres essencials a l'estudi d'un ressòrt es la coneissença de sa lei de comportament. Aquò descrich lo ligam qu'existís entre l'esfòrç <math>S</math> aplicat sul ressòrt ([[fòrça]] o moment de fòrça) e la deformacion <math>u</math> que ne resulta (alongament o rotacion, respectivament): : <center><math>u = f(S)</math></center> Per un estat de constrencha o de deformacion donat, lo rapòrt entre la sollicitacion e la deformacion es nomenada '''regdor'''<span></span>: : <math>k = \frac S u </math> * N·m⁻¹ dins lo cas d'un alongament; * N·m·rad⁻¹ dins lo cas d'una rotacion. L'invèrs de la regdor, <sup style="font-size: 70%; vertical-align: 0.4em;">1</sup>&#x2044;<sub style="font-size: 70%; vertical-align: 0em;"><span class="texhtml">''k''</span></sub>, es la soplesa o compliança. Un comportament dich ''linear'' paréis a la [[lei de Hooke]]: la deformacion es alara proporcionala a l'esfòrç aplicat, e la regdor es une constanta independanta de la carga. S'agís de la lei de comportament mai simpla. La corba que representa lo resultat de sa deformacion d'ensemble, en foncion de l'esfòrç aplicat, es una drecha. L'alongament <math>u</math> o la rotacion <math>\theta</math> son alara proporcionals a la fòrça <math>T</math> o al parelh <math>C</math> que la provoquèt. Lo coeficient de proporcionalitat es la regdor <math>k</math>. Pasmens se lo comportament linear siá lo mai sovent evocat o cercat, per facilitat o per de verais imperatius tecnics, las lois que ligan las deformacions d'ensemble dels ressòrts als esfòrces que lor son aplicats son fòrça mai variats que se pensa abitualament; tot l'art dels concepteires e dels fabricants de ressòrts consistís a los adaptar mai que possible als besonhs! Nòta<span></span>: i a diferéncia entre regdor e rigiditat. Al vejaire tecnic la regdor s'aplica a las pèças alara que la rigiditat caracteriza los materials. === Associacion de ressòrts === Fasent l'ipotèsi d'un comportament linear du ressòrt, segon la relacion <math>S_\text{tot} = k_\text{tot}u_\text{tot}</math> ont la regdor globala <math>k_\text{tot}</math> es constanta, s'oben las relacions seguentas per las combinasons abitualas de diferents ressòrts<span></span>: * Ressòrts dispausats en parallel de biais que los ressòrts ajan totes la mèsma deformacion<span></span>: ** Deformacion totala<span></span>: <center><math>u_\text{tot} = u_1 = u_2 = u_3 = \ldots = u_n</math></center> ** Esfòrç total<span></span>: <center><math>S_\text{tot} = S_1 + S_2 + S_3 + \ldots + S_n</math></center> ** Regdor totala<span></span>: <center><math>k_\text{tot} = k_1 + k_2 + k_3 + \ldots + k_n</math></center> ** ''Demonstracion''<span></span>: <center><math>S_\text{tot} = k_1 u_1 + k_2 u_2 + k_3 u_3 + \ldots + k_n u_n</math></center> e, que totes los alongaments son identics, <center><math>S_\text{tot} = ( k_1 + k_2 + k_3 + \ldots + k_n )u_\text{tot} = k_\text{tot} u_\text{tot}</math></center> d'ont la regdor de l'ensemble en eliminant <math>u_\text{tot}</math>. * Ressòrts dispausats en seria (los ressòrts son someses al mèsme esfòrç; la deformacion totala es la soma de las deformacions individualas)<span> </span>: ** Deformacion totala: <center><math>u_\text{tot} = u_1 + u_2 + u_3 + \ldots + u_n</math></center> ** Esfòrç total<span></span>: <center><math>S_\text{tot} = S_1 = S_2 = S_3 = \ldots = S_n</math></center> ** Soplesa totala<span></span>: <center><math>\frac{1}{k_\text{tot}} = \frac{1}{k_1} + \frac{1}{k_2} + \frac{1}{k_3} + \ldots + \frac{1}{k_n}</math></center> ** ''Demonstracion'' : <center><math>u_{tot} = u_1 + u_2 + u_3 + \ldots + u_n</math></center>En remplaçant las deformacions per lor expression segon l'esfòrç, <math>u_i = \tfrac{S_i}{k_i}</math><center><math>u_\text{tot} = \frac{S_\text{tot}}{k_\text{tot}}= \frac{S_1}{k_1} + \frac{S_2}{k_2} + \ldots + \frac{S_n}{k_n} </math></center>e, que totas las fòrças son identicas, <center><math>u_\text{tot} = \frac{S_\text{tot}}{k_\text{tot}}= S_\text{tot} \left[ \frac{1}{k_1} + \frac{1}{k_2} + \ldots + \frac{1}{k_n} \right] </math></center>d'ont la soplesa de l'ensemble en eliminant <math>S_\text{tot}</math>. == Ressòrts metallics == Se la concepcion d'un ressòrt de qualitat demanda de solidas coneissenças dins los domènis de l'analisi de las constrenchas e de la mecanica racionala, la concretisacion d'un projècte pausa de questions de causida de material (natura, tractaments), de mesa en forme e sbretot de qualitat de superfícia (estructura, constrenchas residualas, rugositats) d'el moment que se trabalha travaille sus un mecanisme en movement. Pasmens se fòrça ressòrts sián sollicitats a de frequéncias pro nautas o fòrça nautas, se limita aquí a un estudi estatic o gaireben. Quand las deformacions se debanan a fèble velocitat, las variacions de carga son repercutadas sens escart de temps dins tota la massa del ressòrt. Per contra, dins lo cas d'un foncionament dinamic de nauta frequéncia, las cargas aplicadas a un tèrme d'un ressòrt son pas transmesas instantanèament fins a l'autre; aqueste retard provòca de fenomèns vibratòris que se pòt a vegada valorizar mas que son mai sovent indesirables. Los ressòrts, que son destinats a se deformar sota carga, son fondamentalament diferents de las autras pèças mecanicas que son realizadas per èsser tant pauc deformablas que possible. Pasmens utilizaram las formulas classicas de las bigas estudiadas en resisténcia dels materials, quitament se son applicablas en tota rigor sonque dins le cas de pichonas deformacions. Que que siá, la precision donada al calcul dels ressòrts a de sens que se dispausam de materials permetent d'obténer e subretot gardar dins la durada las caracteristicas que cal. === Materials e tractaments === Un bon material per realizar de ressòrts possedís una '''resisténcia viva elastica''' <span class="frac nowrap"><sup style="font-size: 70%; vertical-align: 0.4em;">''R''_e²</sup>&#x2044;<sub style="font-size: 70%; vertical-align: 0em;">2''E''</sub></span> tan granda que possible, <math>R_{e}</math>nt la limita d'elasticitat e <math>E</math> lo [[modul de Young]] d'aqueste material. Pasmens, una nauta limita d'elasticitat sufís pas, cal que s'acompanhe d'una bona [[Resiliéncia (fisica)|resiliéncia]] e d'una bona [[Endurança (materials)|endurança]] al respècte dels esfòrces alternats. D'entre los '''acièrs''', una premièra familha es aquesta dels acièrs manganès silici contenent de 1,5 a 2 % de [[silici]], 0,6 a 0,7 % de [[manganès]], 0,4 à 0,6 % de [[carbòni]], amb possiblament un pau de [[cròme]], de [[tungstèn]], de [[molibdèn]] o de [[vanadi]]. I a las nuàncias seguentas: 45S7 (ressòrts de lamas), 55S7, 45SCD6, 60SC7, (barras de torsion), 45SW8. I a tanben d'acièrs al cròme, amb de vanadi, de manganès o du silici-molibdèn, per exemple: 45C4, 50CV4. Aquestes materials existisson pas que dins de grandas dimensions: fial de diamètre superior a 6&nbsp;mm, lama d'espessor superiora a 4&nbsp;mm. L'[[elinvar]] (« acièr » à 33 % de [[niquèl]], 12 % de [[cròme]], 1,2 % de [[manganès]]) a un modul d'Young independent de la temperatura. Servís a la fabricacion de ressòrts destinats a d'aparelhs de precision ([[Galvanomètre|galvanomètres]], [[Sismograf|sismografs]], [[Cronomètre|cronomètres]], [[Diapason|diapasons]], etc.). Aquesta matèria es pauc disponibla, e donc caretiosa. La limita d'elasticitat dels acièrs bassa rapidament quand la temperatura s'auça. Los aliatges del tipe INCONEL a base de [[niquèl]] (45 a 75 %), de [[cròme]] (15 %), de [[cobalt]], [[molibdèn]], [[tungstèn]], [[titani]], [[fèrre]], e [[alumini]] gardan de proprietats corrèctas fins a 400-500&nbsp;°C. Coma la matèria precedenta, aquesta matèra es cara, mas se trapa aisidament. La còrda de [[piano]] es (en principi) un fial d'acièr de 0,8 - 1 % de carbòni, que la superfícia polida es levada de decas o d'imperfeccions notablas susceptibles de provocar de riscs de rupturas de lassièra. S'atenh normalament una limita d'elasticitat ''R''_e = 1 210 MPa pel fial de 0,5&nbsp;mm e ''R''_e = 1 125 MPa pel fial de 13&nbsp;mm. Inòx AISI 302 (Z12 CN 18-8)/AISI 316 (Z11 CND 17-6)<span></span>: aquestas matèrias son plan pròchas dins l'utilizacion de l'acièr çai dessús possedisson l'avantatge d'èsser pauc sensibles a la rovilha. Lor cost es un pauc superior a aqueste de l'acièr çai dessús, mas ven mai economic dins lo cas de fèblas quantitats devent èsser protegidas contra la rovilha. En construccion electrica s'utiliza lo [[coire al berilli]] (1 a 2 %). Permet de realizar de ressòrts plan bons conductors de l'electricitat e de la calor. Sa limita d'elasticitat atenh 1000 MPa, amb una plan bona endurança. Aquestas matèria demanda un tractament termic de tria après utilizacion, e sovent una capa de tipe estamatge per ne facilitar la sóudadura. Los alliatges de memòria de forma (per exemple, lo Nitinol, [[aliatge]] de [[niquèl]], [[titani]] e [[coire]]) constituisson una solucion interessanta quand la destenda del ressòrt dèu èsser retardada dins lo temps. A de proprietats especialas, coma l'[[efièch memòria]] simple sens que permet a l'aliatge de tornar a sa forma iniciala après una deformacion mecanica o termica e l'efièch memòria doble sens que lo fa capable après « educacion » d'aver doas posicions establas al dejós e al dessús d'una cèrta « temperatura critica ». De ressòrts pòdon alara demorar « al repaus » a temperatura ambianta e venir « actius » se lor temperatura aumenta. an d'aplicacions plan interessantas en ortodoncia, dins los sistèmas d'assemblatge mecanic, los aparelhatges de seguretat, etc. A de temperaturas fòrça bassas (-150 a -200&nbsp;°C), los acièrs son gaireben sempre fòrça fragils mas se pòt utilizar d'autres merials comma lo '''[[plomb]]'''. Se degur, un ressòrt de plomb se lo seu jamai tornar a temperatura ambianta. === Calcul de la regdor === Es plan sovent util de conéisser la regdor <math>K</math> d'un ressòrt d'espiras. Per aquò s'utiliza la formula:<center class=""><math> K = \frac {Gd^4} {8nD^3}</math></center>Ont: * <math>K</math> es la Regdor del ressòrt en N/mm * <math>G=\frac{E}{2(1+\nu)}</math> es lo modul de cisalhament o modul de Coulomb en N/mm², egal a environ 81 000 MPa (=81 000N/mm²) pels acièrs * <math>E</math> es lo modul de Young en N/mm² * <math>\nu</math> es lo coeficient de Poisson, adimensional, egal a 0,33 pels acièrs * <math>n</math> es lo nombre d'espiras utilas (sens unitat) * <math>d</math> es lo diamètre del fial en mm * <math>D</math> es lo diamètre mejan o diamètre d'enrotlament de las espiras en mm (la mejana entre los diamètres interior e exterior de las espiras) === Ressòrts que la matèria trabalha en torsion === ==== Ressòrts aparentats ==== [[Fichièr:Ressort_en_fil_rectangulaire.svg|vinheta|Ressòrt de fial rectangular]] Puslèu que d'un fial redond, se pòt utilizar d'autras formas, elliptica, rectangulara, ... A vegada, los ressòrts de fial rectangular son talhats obtenus dins un tube. Los ressòrts conics son enrotlats de pas constant (sul ressòrt a l'estat liure, s'auça d'una mèsma quantitat a cada torn) o de penjal constant (las espiras son sempre mai quichadas al l'apròcha del tèrme de pichon diamètre). * dins lo primièr cas, se pòt obténer una regdor sempre mai fòrta amb la compression (les espiras de mai fòrt diamètre son mai soplas e se comprima « a fons » las primièras) o un encombrament minim un còp la compression realizada. * dins lo segond cas, se merma la variacion de regdor, las aspires s'espotís de biais gaireben esimultanèu mas un còp complètament aplatat, lo fial pren l'aspècte d'una espirala sempre mai flac que s'alunha lo centre. Totes los ressòrts conics pòdon pas se metre « a plat ».<gallery> Fichièr:0 Ressort conique.svg|Ressòrt conic Fichièr:Ressort conique 1.svg|Ressòrt conic Fichièr:Ressort conique.svg|Ressòrt conic </gallery>Pels ressòrts de voluta s'utiliza pas pus de fial mas de bendas de tòla especiala de talh diferent segon los perfils. Se se vòl una regdor variabla, cal prene una largor constanta de biais que las espiras de mai grans diamètre s'afaissan las primièras. Se al contrari se vòl que la regdor demora constanta, alara cal far de biais que la seccion ane aumentar de l'interior cap a l'exterior. Es tanben possible de realizar de ressòrts de doble voluta.<gallery> Fichièr:Ressort en volutes.svg|Ressòrt de volutas Fichièr:Ressort en volutes coupe.svg|Ressòrt de voluts Fichièr:0 ressort en double volute.svg|Ressòrt de dobla volutas </gallery>Otra lors caracteristicas mecanicas un pauc especialas, los ressòrts de voluta an la particularitat de presentar una estructura tampada, limitant los riscs de blocatge per de còrs estrangièrs. Lo ressòrt de dobla voluta, per exemple, es plan sovent utilizat per escartar las doas brancas dels secators. Los jardinièrs aman pas fòrça los secators dotadas de ressòrts elicoïdals ordinaris, que las buscalhas los blocan aisidament. === Ressòrts que la matèria trabalha de flexion === === Diferents ressòrts metallics === ==== Diafragmes ==== Diferents fabricants prepausan de pèças estandardizadas que foncionan coma las rondèlas Belleville mas plan mens regde. Cal consultar lors catalògs per mai d'informacion.<gallery> Fichièr:Ressort en coupelle.svg|Ressòrt-diafragme de copèla de lamas multiplas utilizat en particular dins unes embragatges Fichièr:Rondelle Ringspann.svg|Rondèla Ringspan Fichièr:Rondelle Borrelly.svg|Diafragme conic Borelly </gallery> ==== Ressòrts anulars ==== [[Fichièr:Ressort_a_anneaux_d'acier_Les_Appareils_Ferroviaires_1.SVG|vinheta|Ressòrt d'anèls d'acièr]] Se realiza de sistèmas elastics de nautor variabla empilant d'anèls conics. De tals sistèmas, someses a una carga axiala, merman de longor en rason de la dilatacion dels anèls exteriors e de la contraccion dels anèls interios. Los anèls interiors « mascles » penetran dins los anèls exteriors « femnes ». [[Fichièr:0_ressorts_a_anneaux_2.svg|vinheta|Ressòrt d'anèls]] Los frejaments fòça importants que se produson entre los anèls son tals que la fòrça axiala provesida pendent la destenda de l'empilament es plan largament inferiora a aquesta qu'èra aplicada pendent de la mesa en carga. Provocan una pèrda d'energia considerabla que correspond a la zona raiada del diagrama representant lo cicle compression-destensa. Se pòt valorizar aquesta particularitat dins de mecanismes coma los tampons del material rotlant ferroviari, que contribuisson a absorbar los tusts. [[Fichièr:0_ressort_a_anneaux_d'acier_Les_Appareils_Ferroviaires_3.svg|vinheta|Ressòrt d'anèl d'acièr]] En remplaçant una o mai dels anèls interiors complets per d'anèls fenduts, se pòt donar a aqueste ressòrt un tot autre comportament: ven « mòl » al començament de sa deformacion, puèi sempre mai « dur ». ==== Rondèlas ondejadas ==== Existís de multiples tipes de rondèlas ondejadas. Son utilizada per exemple per corregir de jòcs o per remplaçar los ressòrts d'espirala. Fòrça materials son utilizats segon las especificitats. ==== Diferentas pèças elasticas ==== [[Fichièr:Ressort_en_fil.svg|vinheta|Pèça de fial metallic]] Existís d'innombrablas pèças elasticas jogant lo ròtle de ressòrts dins fòrça mecanismes, amb de caracteristicas especificas e que fòra de la produccion estandardizada, coma de pèças de fial metallic. [[Fichièr:0_joint_Bal_Seal.jpg|esquèrra|vinheta|Ressòrt ''bal seal'']] [[Fichièr:0_ressort_a_spires_inclinees_BAL_SEAL.png|vinheta|Ressòrt d'espiras clinadas]] Los jonchs d'estanqueïtat Bal-Seal possedisson de ressòrts d'espiras aplatadas que lor donan l'elasticitat radiala necessària per un bon contacte interior e exterior sus las pèças d'estancar: Fòrça ressòrts son realizats a partir de fuèlha dich « tòla blava » talhada e realizat sus demanda. Pel material electric, quand se vòl de pèças a l'encòp elasticas e bonas conductriças, s'utiliza dins las mèsmas condicions au coire al berilli.<gallery> Fichièr:Ressort à lame feuillard.svg|Ressòrt de lama Fichièr:Ressort à lames.svg|Ressòrt de lama Fichièr:Ressort.svg|Ressòrt de lama Fichièr:Ressort divers.svg|Un ressòrt especial </gallery>Es possible de realizar de pèças mai complèxas per talh, embotissatge e formatge. == Ressòrts en elastomèrs == En mai del fach qu'es fòrça mai fèble qu'aqueste dels metals, lo modul d'elasticitat dels cauchó varia amb la forma de l'element elastic, que varia ela tanben fòrça amb la carga aplicada. Es donc practicament impossible d'obténer de caracteristicas linearas, subretot dins lo cas dels ressòrts de compression. De fach, aquesta particularitat es sovent valorizada per amortir las vibracions entre los dos elements ligats pel ressòrt. En efièch, l'energia portada per la vibracion sinusoïdala d'un element va se trobar despartida, a la sortida, entre la frequéncia fondamentala e sas armonicas, que ne son de multiples. E, se sap que mai une vibracion a una frequéncia auçada e mai aisit de l'amortir. Se los ressòrts de cauchó an una plan bona resistança a las sollicitacions dinamicas, demoran tanben, a de gras diferents, los efièchs de l'isterèsis mecanica que fa que lo retorn a lor forma iniciala es pas instantanèa après que subiguèron una deformacion. Aquò es degut al comportament sempre mai o mens viscoelastic d'aquestes materials. Se cal pas obliar que lo fenomèn d'isterèsi es d'en primièr un fenomèn de retard d'un efièch sus una causa. Aquesta isterèsi provòca la transformacion en calor, al quite interior del material viscoelastic, d'una partida de l'energia provesida. Lo cauchó essent mal conductor de la calor, ne resulta un caufament intèrne susceptible, per de mecanismes mal estudiats, de provocar la degradacion o la destruccion del cauchó. De signalar tanben que lo modul d'elasticitat varia amb la temperatura, amb la velocitat d'aplicacion de la carga, e qu'evolua amb lo temps a causa del vielhiment del material. Totes aquestes factors interagisson e dins aquestas condicions, se compren aisidament que las caracteristicas d'un ressòrt de cauchó pòdon pas èsser definidas amb la mèsma precision qu'aquestas d'un ressòrt metallic. Per contra, es relativament aisit d'obténer de moduls d'elasticitat e de las capacitats d'amortiment plan variables, jogant sus la natura e las proporcions dels constituents de la mescla d'utilizar. == Ressòrts en materials composits == Los composits fibras-resina an una granda capacitat d’absorpcion d’energia per deformacion elastica quand las fibras son orientadas dins lo sens de las mai grandas sollicitacions. Los principals avantatges del ressòrt composit son una bona resistança a la corrosion, una longa durada de vida, un bruch en utilizacion fèble, una frequéncia pròpra nauta, un bon efièch tampon e un ganh de pes non negligible pels sistèmas embarcats. Lo desvelopament d'aquestes ressòrts es valorizat en granda partida dins l’automobila ont lo ganh de peses al respècte d'un ressòrt en acièr pòt aténher 60 %. A causa de l’abséncia de corrosion e d’oxidacion la durada de vida aumenta, lo risc de rompadura subte bassa fòrt fòrt, aumentant tanben la securitat. Lo confòrt es tanben aumentat a causa de la reduction dels bruchs residuals. Los ressòrts en materials composits son de biais general mai ecologic que los estandards ressòrts elicoïdals en acièr. Lor procediment de fabricacion demanda ni tractaments termics ni tractaments de superfícia, mermant atal la quantitat d’energia utilizada a sa fabricacion. Lor composicion varia segon las fabricacions, mas demora a l'entorn de ¾ de fibra de veire per ¼ de resina Epoxy. La fibra de carbòni essent avantatjosa sul plan de l'aleujament, mas es plan carestios a la produccion. == Ressòrts de gas == Lo ressòrt de gas es un tube estanc contenent un gas comprimit en que se desplaça un piston ligat a l’exterior per una tija. Aquestes crics contenon una pichona quantitat de lubrificant pel bon foncionament de la tija. Segon l’utilizacion e l’esfòrç necessari de provesir, los crics son mai o mens tarats per servir de contrapes per la dobertura o/e la tancadura de las pòrtas, de cofres de bagatges, de capòts motors, etc. dels veïculs automobils. == Utilizacions == [[Fichièr:Slinky_rainbow.jpg|vinheta|''Slinky'' de plastic de las colors de l'arc de Sant Martin.]] Los ressòrts son uèi fòrça espandits dins totas menas de [[Maquina|maquinas]] e d'equipaments. Lors foncions son plan diferentas. Per exemple: * retorn d'una pèça escartada de sa posicion d'equilibre (pòtas batentas tipe « saloon », aparelhs de mesura), * manten d'un sarratge (pinças pel linge), * dobertura rapida (cotèl de cranc d’arrêt), * suspension d'un veïcul (ressòrts de lamas, ressòrts elicoïdals, sistèmas idropneumatics), * emission de sons (diapasons, bòstia de musica), * reparticion de cargas (saumièrs e matalàs de ressòrts), * accumulacion d'energia (motors de joguina, de relòtges) ressòrt motor, * amortidor de tusts (tampons de material ferroviari), * mesura e/o fixacion de la valor d'un esfòrç (claus dinamometricas), * compensacion d'una carga o d'un pes (baia arrièra de veitura, pòrtas de lavavaissèla), * aplicacion d'un esfòrç dins un objectiu terapeutic (aparelhs ortodontics), * utilizacion coma jogina o objècte decoratius o de léser == Nòtas e referéncias == {{Reflist}} == Annèxes == === Articles connexes === === Ligams extèrnes === * {{En}}[https://web.archive.org/web/20170709064926/http://www.amesweb.info/MechanicalSprings/MechanicalSpringCalculators.aspx Coil spring calculator] * {{En}} [http://www.ist.org.uk Institute of Spring Technology] * {{En}} [https://web.archive.org/web/20200928173947/https://smihq.org/ Spring Manufacturers Institute] * {{En}} [https://www.greenuptown.com/spring-making-machine spring manufacturing machine] feyjw3c51ki4v59xhwjg15mmcyjgc25 0 170711 2513086 2497410 2026-11-11T16:46:13Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 2513086 wikitext text/x-wiki {{Infobox Montanha | nom=Parnàs | imatge=[[Imatge:Parnassos2.jpg|250px|vista del Mont Parnàs]] | altitud=2460 | ref altitude= | massif= | latitud=38/32/06/N | longitud=22/37/19/E | ref coord= | país={{Grècia}} | region=[[Grècia Centrala]] | ligam region=[[Periferia de la Grècia|Periferia]] | subdivision=[[Phthiotide]] | ligam subdivision=Districte regional | première ascension= | voie= | âge= | roches= | type= | geolocalizacion=Grècia }} '''Parnàs''' (de [[grèc ancian]] {{Grèc ancian|Παρνασσός}} / {{Lang|grc-Latn|''Parnassós''}}) es un mont del centre de [[Grècia]], que tresplomba la ciutat de [[Dèlfes|Dèlfes]], près d'Aráchova. Fòrça venerat dins l'[[Antiquitat]], èra consacrat a l’encòp al dieu [[Apollon]] e a a las nòu [[Musas]], que n'èra una de las doas demoranças amb lo [[mont Elicon]]. Fa partit dels detz pargues nacionals de Grècia. L'origina del nom es benlèu preellenic. Atal, d’archius [[Ititas|itits]] revelèron l'existéncia d'un toponime [[Anatolia|anatolian]] comparable: ''Parnašša'' que sembla venir de l’itit e del lovit ''parna'' significant « ostal » o « demora ». Semblariá que, d’en primièr, lo suc de Parnàs, coma aqueste d'[[Olimp]], foguèt considerat coma lo naut luòc de culte de l'ierogamia del Cèl ([[Zèus]], associat a [[Oranos]], divinitat primièra del cèl) e de la Tèrra ([[Gaïa]]), que se sap que lo sanctuari de [[Dèlfes|Delfès]] foguèt primièr consacrat a Gaïa abans d'escaire a Apollon. Dins las ''[[Metamorfòsis (Ovidi)|Metamorfòsis]]'' d'[[Ovidi]]<ref>{{OviMét}}, I, 318-319.</ref>, es al suc d’aqueste mont, lo « sol luòc de la tèrra que las aigas aguèron pas cobèrt », pendent lo deluvi provocat pels Dieus, que l'embarcacion de [[Deucalion (filh de Prometèu)|Deucalion]] acòsta. Lo mont Parnàs es brèvament evocat dains l’''[[Odissèa]]'' d'[[Omèr]] coma essent lo luòc ont l’eròi [[Ulisses]] auriá estat nafrat per un singlar alara qu’èra jove<ref>{{HomOdy}}, XIX, 393-394 et XXI, 219-220.</ref>. Un movement literari de la segonda mitat del sègle XIX prend, a París, lo nom de ''Parnasse''; aqueste movement es entre autre dirigit per [[Teofil Gautièr]], ancian [[Romantisme|romantic]], e presicant la doctrina de « l'art per l'art » : un art desinteressat de l'engatjament e centrat sus la beutat dels mots. [[Fichièr:Mont_Parnasse,_par_Edward_Dodwell,_BNF_Gallica.jpg|esquèrra|vinheta|Lo mont Parnàs en 1821, per [[Edward Dodwell]].]] {{Clr|left}} == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} == Annèxes == === Article connèxe === === Ligams extèrnes === * Ressources relatives à la géographie : Digital Atlas of the Roman Empire • GeoNames • Peakbagger.com • Peakware * {{En}} [http://www.parnassos-ski.gr/ Site officiel de la station de ski de Parnassos] * {{En}} [http://www.visitgreece.gr/en/activities/land_sports/skiing/parnassos_ski_resort Parnassos sur le site de l'office du tourisme grec] * {{En}} [https://web.archive.org/web/20190424182616/https://www.gtp.gr/TDirectoryDetails.asp?ID=765 La station de Kellaria sur Greek Travel Pages] * {{En}} [https://web.archive.org/web/20190502234343/https://www.gtp.gr/TDirectoryDetails.asp?ID=38022 La station de Fterólakka sur Greek Travel Pages] [[Categoria:Sanctuari de Grècia antica]] 168jap0evpqjjsdvk4nrgy3lm082911 0 171383 2513142 2127799 2026-11-12T10:26:51Z PichonDesgordit 65926 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:1|1|0 */ 2513142 wikitext text/x-wiki [[Fichièr:Bundesarchiv_Bild_183-41202-0006,_VEB_Damenkonfektion,_Plauen.jpg|vinheta|293x293px|Femna qu'assaja una gonèla coròlla (1956)]] La '''gonèla''' (en lem. tanben ''gona'', ''goneu'' m., ''cota''), '''jupa''', '''rauba''' (sovent en plur. ''las raubas'', ''las faudas''), lo '''cotilhon'''; en gasc. tanben '''pelha''', '''gòna''' o '''haudilha''') es un vestit que penja a la centura e cobrís las [[Camba|cambas]], parcialament o totalament, sens dubertura per caduna (a diferéncia dels pantalons), ne restant la fin dubèrta. Es una pèça unisèxe en fòrça culturas; mas en [[Euròpa]], dempuèi lo sègle XVI es privativament femenina, es venguda un simbòl de feminitat.<ref name="RBA">{{Cite book}}</ref> La gonèla se combina abitualament amb pèças superioras coma camisa, blosa, tricòt, èca. Se pòt assortir amb una jaqueta o un màntol. L'ensems de jupa e jaqueta pensadas per anar ensemble e confeccionadas amb lo meteis teissut e coloracion recep lo nom de vestit jaqueta o de vestit de sartre. Una alternativa a l'ensems amb faldilla es lo vestit, que cobrís tot lo còrs e pren forma de goonèla de la centura cap aval. Non cal pas confondre lo concèpte de jupa amb lo de ''fauda'', qu'es lo replan que forman las cambas d'una persona assetada, del ventre als genolhs. == Tipe == La gonèla pòt èsser longa (de còps nomenada maxigonèla), mejana (de còps nomenada midijupeta o midigoneleta), corta (minigonèla ) o fòrça corta (microgonèla ). Tanben se pòt distinguir entre gonèla corta, just per dessús dels genolhs, e minigonèla pròpiament dicha, que cobrís a penas lo tafanari. Independentament de la longor, existisson fòrça tipes de jupas, segon una sèria de paramètres estetics e de confeccion. == Referéncias == 0ue2gmx9bsl80q6zyl04q8253z8805m 0 173605 2513129 2425012 2026-11-12T10:20:29Z PichonDesgordit 65926 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:1|2|0 */ 2513129 wikitext text/x-wiki [[Fichièr:Karl_Marx.jpg|vinheta|176x176px|[[Karl Marx]]]] '''''Lo Capital. Critica de l’economia politica''''' (del títol original [[Alemand|allemand]] ''{{Lang|de|Das Kapital. Kritik der politischen Ökonomie}}'') es l'obratge màger del fisosòf e teorician de l'[[economia politica]] alemand [[Karl Marx]]. Marx consacrèt mai de 20 ans de sa vida a l'escritura d’aquesta òbra, mas acabèt sonque una partida: lo libre primièr, publicat lo 14 de setembre de 1867 amb una dedicàcia a [[Wilhelm Wolff]], consacrat al desvolopament de la produccion capitalista. De borrolhons de Marx foguèron utilizats per [[Friedrich Engels]] per publicar los libres 2 e 3, en 1885 et [[1894]]. Los esboces de Marx consacrats a l’istòria de las doctrinas economicas foguèron publicats pel socialista alemand [[Karl Kautsky]] titolat ''Las Teorias de la maivalença'' (4 vol., 1905-1910). Es a l’observar l'industria britanica contemporanèa e sas condicions de trabalh e se piejant suls precedents teoricians de l’economia politica (coma [[David Ricardo]] o [[Adam Smith]]) e las criticant, que Marx pretend demostrar la natura reala del [[capitalisme]], e incistís sus las contradiccions intèrnas d’aqueste sistèma. L'autor considerava d’esprel son obratge coma essent « de segur lo missil de crénher mai que lancèt a la tèsta de la [[borgesiá]] ». == Libre Primièr == [[Fichièr:Le_Capital.jpg|vinheta|Page de grand titre de la traduction de J. Roy revue par Marx (1872).]] La traduccion francesa del Libre 1 del Capital publicat en 1872 e revizada per l’autor ven après la traduction rusa (pareguda ongan) e es la darrièra traduccion pareguda del vivantde Marxe la sola que revisèt<ref>[http://digamo.free.fr/capital63.pdf Le Capital] de Marx, {{P.|VII}}</ref>. Las traduccions seguentas son, dans l'òrdre cronologic: la version polonesa (1884-1890), danesa (1885), espanhòla (1886), italiana (1886) e anglesa (1887). === Primièra seccion: La merça e la moneda === Marx i explica las basas de l'escambi mercand. Mòstra qu’aqueste escambi repausa sus un element especial, la merça, qu’es un objècte produch en vista de l'escambi (per èsser vendut e non dirèctament consomat pel productor). En mai de son utilitat, aqueste element va donc aver una valor d'escambi, que determina en quina proporcion la merça producha pòt èsser cambiada contra d'autras merças (o lor equivalent en argent). S’agís alara de determinar mai precisament cossí se pòt mesurar aquesta valor. ==== Capítol 1: La merça ==== « La riquesa de las societats ont règna lo mòde de produccion capitalista s'anóncia coma una immensa acumulacion de merça ». Es a partir d’aqueste postulat que Marx fa de l'analisi de la merça al començament de sas recercas. Una merça es pas un quin que siá produch resultat del trabalh uman, es un objècte qu’a estat produch dins l’objectiu d'èsser escambiat, d'èsser vendut. Una merça a donc una utilitat, çò que Marx nomena una "valor d'usatge", mas a tanben una "valor d'escambi" (o valor). Mas segon Marx, çò que determina aquesta valor, es la quantitat de trabalh uman qu’a estat necessari per la produire, e que se cristllizèt en ela: « Totes aquestes objèctes [merças] manifèstan pas mai qu'una causa, es que dins lor produccion una fòrça de trabalh uman foguèt despensada, que de trabalh uman i es acumulat. Coma cristals d’aquesta substéncia sociala comuna, son reputats valors (valor d'escambi) ». Es çò que se nomena la [[teoria de la valor]] de Marx, qu’utiliza la nocion de [[valor trabalh]] desvolopada al sègle XVIII per [[Adam Smith]], puèi [[David Ricardo]] que la sola causa qu’es comuna a totas las merças avent de valors d'usatge diferentas, la sola permetent de comparar totas aquestas merças entre elas per determinar lo valor d'escambi, es la quantitat de trabalh umain qu’es materializada dins cada merça. Es atal que la grandor de la valor d'escambi es foncion de la quantitat de trabalh necessari a la fabricacion de l'objècte, aquesta quantitat podent èsser mesurada per sa durada dins lo temps. Aquò significa pasmens pas qu'una merça va aver mai de valor se pren mai de temps a èsser producha. En efièch, una merça producha per un trabalhador malabil val pas mai al motiu que prenguèt mai de temps a realizar. Es perque per determinar la valor d'una merça, e atal calculada la quantitat de trabalh presenta dins caduna d'entre elas, conven de considerar una fòrça unica, es a dire una fòrça mejana de trabalh utilizada coma punt de comparason a totas las fòrças de trabalh umanas utilizadas per cada merça. Aquesta fòrça comuna pòt èsser calculada sus la basa del temps de trabalh socialament necessari per la produccion de totas las merças de la societat. Es per aquesta mejana del trabalh socialament necessari a la produccion de la merças de la societat que se pòt determinar la valor d'una merça en foncion del temps necessari a sa produccion. Per aqueste metòde la valor de las merças e actualizada de contunh amb las evolucions de la [[productivitat del trabalh]]. Una volor fixa del trabalh uman fariá falç en efièch la veria valor d’aquesta. Coma lo trabalh evoluís, la valor d'una merça diferís donc ela tanben amb lo temps. Mai, sufís pas d'aumentar la quantitat de merças produchas per aumentar lor valor. En efièch mai sovent se realiza un aument de la produccion d'una merça donada diminuís sa valor. Aqueste paradòxe s'explica pel fach qu'un aument de merças produchs s’acompanha sovent un aument de la productivitat du trabalh. Aqueste aument de la productivitat provòca una baissa del trabalh necesari ala produccion de cada merça, e donc una baissa de quantitat de trabalh uman present dins aquesta, çò que provòca una baissa de sa valor. La merça dispausa donc d'una dobla valor, una qu’es deguda a son utilitat, e l'autra qu’es deguda a la quantitat de trabalh que conten. aquesta valor de merça es eissida d’una dobla fàcia del trabalh. En efièch, lo trabalh comprès coma creator de la valor d'usatge de cada merça es especial e respond a objectiu particular, produch donc una utilitat. Alara que lo trabalh considerat coma simple despensa de fòrça productiva, coma "trabalh abstrach" opausat al "trabalh concrèt" consistís a donar una valor a la merça. Pasmens es pas lo trabalh uman tal coma es qu’a una valor, es pas transmetent sa fòrça dins un objècte que lo trabalh prend de valor. « La fòrça de trabalh de l'òme a l'estat fluid, o lo trabalh uman, forma plan de valor, mas es pas valor. Ven valor sonque a l'estat calhat, jos la forma d'un objècte ». Mercé a aquesta valor, transmesa pel trabalh a merça, qu’aquesta darrièra pòt s’escambiar, que totas las merças repausan alara sus una substéncia de mèsme natura, çò que lo fa comparablas las unas a las autras: "lo trabalh uman abstrach" « Coma valors, totas las merças son d’expressions egalas d'una mèsma unitat, lo trabalh uman, remplaçables los uns al respècte dels autres. Una merça es, en consequéncia, escambiabla amb una autra merça, del moment que possedís una forma que la fa paréisser coma valor ». Atal una merça pòt definir la sieuna valor sonque se comparant a d'autras merças. « En d'autres tèrmes, la valor d'una merça es exprimida per solament per çò que se pausa coma valor d'escambi ». La moneda es una merça especiala, es l'equivalent universal que permet d'exprimir la forma valor generala: totas las merças tendon se donar una equivaléncia dins una mèsma merça. En remplaçant aquesta merça per [[moneda]], ne venèm a la forma moneda, segon que tota merça a la mèsma valor qu'una cèrta quantitat de moneda. Pasmens, aquesta transformacion s’acompanha una ocultacion de la veraia origina de la valor, (es çò que Marx nomena fetichisme de la merça) que lo rapòrt social entre los productors contengut dins la valor es amagat per sa ''valor monetària'' que fa paréisser la valor coma una proprietat « materiala » intrinsèca de la merça. ==== Capítol 2: procès d'escambis ==== Las merças escambiadas per l’òme son pas que las merças que trapa pas d’esperel d'utilitat ; aquestas merças sont alara des pòrtavalors, que son pas d’instruments d'escambi que permeton a l’òme de crompar de bens que li sont utils. « La repeticion de contunh de l’escambi ne fa un afar social regular, e, amb lo cors del temps, una partida al mens d’objèctes utils es producha de biais intencional en vista de l'escambi. A partir d’aqueste instant, s'opèra d'un biais net la separacion entre l'utilitat de las causas pels besonhs immediats e lor utilitat per l'escambi a realizar entre elas, es a dire entre lor valor d'usatge e lo valor d'escambi. » ==== Capítol 3 : moneda e circulacion de las merças ==== La moneda es çò que fa las merças commensurablas entre elas, es plan lo trabalh abstrach present dins la merça que permet a caduna d’entre elas de se comparar a las autras. La moneda servís pas que coma esplech de mesura de la valor producha per una cèrta quantitat de trabalh calhada dins la merça e mesurabla per la durada del trabalh. Quand se considèra que l'aur es la merça qu’emplís la foncion de moneda, es a l’encòp la mesura de las valors (coma moneda ideala) e l’escapolon dels prètz (l'instrument de la circulacion de las merças), lo prètz tradusent d’esperel la quantitat ideala d'aur que conten una merça, segon lo trabalh. contengut dinsaquesta merça. La moneda permet donc la metamofòsi de la merça, es a dire l'escambi dela merça en argent, ont l'argent remplaça la merça pendent un temps donat e suprimí atal los problèmas del temps e de l'espaci inerents al [[tròc]] immediat. « L'argent es sens limita qu’es sul còp transformable en quina que siá merça ». L'argent es donc a l’encòp un mejan de pagament (quand es recebut contra de merça) e de circulacion de la merça (quand es utilizat per crompar d'autras merças). Coma lo disi Touati e Barot per resumir lo capítol: "l'argent es l'universal concrèt, la forma abstracha realizada" === Segonda seccion: La transformacion de l'argent en capital === Après aver mostrat cossí la merça pòsca se transformar en argent, Marx mòstra dins aquesta seccion cossí l'argent se transforma en capital per l'intermediairi de la [[maivalença]]. Aquesta maivalguda essent creada non pas mercé a l’escambi, mas mercé amb la fòrça de trabalh. Marx considerava qu’aquesta descobèrta de l'origina de la maivalença èra una de sas mai grandas conquistas teoricas. ==== Chapítol 4: Transformacion de l'argent en [[Capital (economia)|capital]] ==== « La circulacion de las merça es lo punt de patença del capital ». Aquò significa que lo capital aparéis pas qu’al sègle XVI, quand lo comèrci e la produccion mercanda foguèron pro desvolopadas, per exemple amb l'obertura d'un mercat novèl cap a l'America. Tot capital dintra sul mercat jos forma d’argent. Mas per que l'argent se transforme en capital deu passar per un procediment particular. Alara que l'escambi simple es Merça – Argent – Merça (M – A – M), ont l'argent es pas qu'un intermediari que fa mai aisit l'escambi de las merças de valors identicas, lo capital naís d'un escambi d'argent A – M – A', ont A' correspond a A, la quantitat d'argent de partença, aumentada d'una maivalença. Per aqueste movement circular l'argent se transforma en capital. Dins aquestes darrièr cicle es la merça que servís d’intermediairi que lo capitalista crompa una merça contra d'argent, avant de tornar vendre aquesta mèsma merça contra una autra quantitat d'argent. L'escambi simple (M – A – M) repausa sus l’escambi de merças, son objectiu es la consomacion, la satisfaccion d'un besonh. Alara que l'escambi capitalista repausa sus l’escambi d'argent, son objectiu es donc dins la creacion de maivalença. « La valor d’usatge deu donc jamai èsser considerada coma l’objectiu immediat donc jamai èsser considerada coma l’objectiu immediat del capitalista, tanpauc que lo ganh isolat; mas plan lo movement de contunh del ganh sempre renovelat. Aquesta tendéncia absoluda a l’enriquiment, aqueste percaç afogat ala valor d’escambi li son comunas amb lo tresaurizator. Mas, alara qu’aqueste es pas qu’un capitalista tissós, lo capitalista es un tesaurizator racional. La vida etenala de la valor que lo tesaurizator crei s’assegurar en salvant l’argent dels dangièrs de la circulacion, mai biaisut, lo capitalista la ganha en lançant sempre encara d’argent dins la circulacion. » ==== Capítol 5: Las contradiccions de la formula general del capital ==== La [[maivalença]] pòt naícer simplament de l'escambi de las merças. En efièch, sul mercat cada individú es a l’encòp crompaire e vendeire, çò significa que se un vendeire vend una merça, deu pasmens ne crompar una autra per subvenir a sos besonhs. Lo vendeire pòt donc vendre sa merça 10 % al dessús de sa valor, sens enseguida crompar una autra merça que seriá aquesta tanben 10 % mai cara. De tal biais que lo ganh de 10% pendent la venda se trapa automaticament transferit quand una crompa d’una autra crompa. L'origina de la maivalença se trapa donc pas dins l'escambi, es pas la venda d'una merça a un còst superior a sa valor marcanda que permet de crear de maivalença. Autrament dich, la maivalença se realiza alara que totas las merças son plan vengudas a lor valor! Cossí comprene aqueste mistèri? ==== Capítol 6: Crompa e venda de la fòrça de trabalh ==== Lo cambiament de valor de l'argent pendent l’escambi capitalista (A – M – A') pòt donc pas venir del quita argent mai de la merça. Es la merça sola que permetèt a l'argent de passar de la forme A a la forme A', es a dire melhorada d'una maivalença. Lo sol biais donc de crear de maivalença, es de trobar una merça qu’aja la particularitat de crear d’esperela de la valor, « de biais que la consomar, seriá de realizar de trabalh e per consequéncia, crear de valor ». Aquesta merça unic es la fòrça de trabalh. En efièch, sola la fòrça de trabalh a la facultat d’èsser una merça que, quand se la consoma, crea de valor. « jos aqueste nom [fòrça de trabalh] cal comprene l'ensemble de las facultats fisicas e intellectualas qu’existisson dins lo còrs d'un òme dins sa personalitat viventa, e que deu far mòure per produire de causas utilas ». Per que la fòrça de trabalh posca crear de maivalença, cal que se venda de biais volontari a un possessor d'argent que li permetrà d'emplegar sa fòrça de trabalh per produire una merça jos aqueste rapòrt lo possessor de la fòrça de trabalh e lo possessor d'argent son d’escambistas al mèsme títol quin que siá autre possessor de merça, l'un crompant la fòrça de trabalh, l'autre la vendent. Son totes de personas juridicament egalas. « Per qu’aqueste rapòrt demore atal, cal que lo proprietari de la fòrça de trabalh la vende jamai senon per un temps determinat, que se la vend en blòc, un còp per totes, se vend d’esperse, e de liure qu'èra se fa esclau, de mercand, merça. Se vòl manténer sa personalitat, deu pas metre sa fòrça de trabalh pas que de biais temporari a la disposicion del crompaire, de tal biais que l’alienant renóncia pas per aquò sa proprietat sus ela. » E mai per qu’aqueste escambi se realize, es necessari que lo proprietari de la fòrça de trabalh aja pas d'autra causida que de vendre aquesta fòrça per poder la reproduire, per èsser en mesura de subvenir als sieus besonhs. Lo proprietari de la fòrça de trabalh, per la vendre su mercat, deu donc pas possedir d'autra merça. E per qu’aquesta condicion siá realizada, cal que lo proprietàri de la fòrça de trabalh dispause pas de mejans de produccion (esplechs, matèrias primièras...) li permetent d'emplegar per se mèsme la sieuna fòrça de trabalh sus de merças per crear de la valor (coma aquò a podut èsser lo cas per cèrtas formas d'artesanat a l’[[Edat Mejana]]). Per que lo proprietari de la fòrça de trabalh vende aquesta darrièra sul mercat, deu donc pas èsser en mesura de vendre d'autras merças, e donc de produire. Per produire e subvenir als sieus besonhs deu donc produire per d'autres, per la venda de la sieuna fòrça de trabalh. « La transformacion de l'argent en capital exigís donc que lo possessor d'argent trobe sul mercat lo trabalhador liure, e liure dins un doble vejaire. Primièr lo trabalhador deu èsser una persona liura, dispausant a son grat de sa fòrça de trabalh coma de sa merça d’el; segond, deu pas aver d'autra mercça per vendre; èsser, per lo dire atal, liure de tot, complètament desprovesit de las causas necessària a la realizacion de sa poténcia travalhadoira. » Lo capital naís amb l'aparicion del trabalhador liura, vendent sa fòrça de trabalh sul mercat dels crompaires possessors dels mejans de produccion. Coma tota autra merça, la fòrça de trabalh a una valor, e coma tota autra merça, aquesta se determina pel temps de trabalh necessari a sa produccion. Atal la valor de la fòrça de trabalh es la mesura dels bens necessaris a sa reproduccion. « Lo temps de trabalh necessari a la produccion de la fòrça de trabalh se resòlv donc dins lo temps de trabalh necessari a la produccion de sos mejans de subsisténcia ». La valor d’escambi de la fòrça de trabalh es donc mesurada per la quantitat de trabalh necessari a la produccion de las denadas alimentàrias, e autres besonhs, que permeton a l’individú de reparar sa fòrça de trabalh, mas tanben de’n crear de novèlas. Aquò es necessari que la fòrça de trabalh siá una merça mortala, e per poder contunhar a transformar l'argent en capital deu viure e se reproduire. « La fòrça de trabalh, que l'usura e la mòrt venon levar del mercat, devon èsser de contunh remplaçada per un nombre al mens egal. La soma dels mejans de subsisténcia necessaris a la produccion de la fòrça de trabalh compren donc los mejans de subsisténcia dels remplaçants, es a dire d’enfants dels trabalhadors, per qu’aquesta singulara raça d'escambistas se perpetua sul mercat ». A aquestes còsts de reproduccion de la fòrça de trabalh, s'apond totes los còsts ligats a son educacion e a sa formacion. Una fòrça de trabalh avent aquerit de grandas coneissenças e competéncias aurà una valor mai granda qu'una fòrça de trabalh avent pauc necessitat de granda formacion, aquesta valor se mesurant pel còst en temps de trabalh d’aquesta educacion. === Tresena seccion: La produccion de la maivalença absoluda === Après aver mostrat que lo capital naissiá de la maivalença, Marx mòstra que la maivalença se crea amb un excedent de trabalh. Es aqueste excedent, o subretrabalh, que permet al capital de créisser. ==== Capítol 7: Produccion de valors d'usatge e produccion de la maivalença ==== Per produire, lo productor a besonh de produchs qu’an ja necessitat un trabalh. Las matèrias primièras per exemple son d’objèctes que ja passèron per un trabalh precedent. Lo teissièr per exemple a besonh que d’individús ajan primièr trabalhat a extraïre lo coton abans qu’el meteis pòsca trabalhar la tela. Los mejans de trabalh, eles, son çò que separa lo trabalhador de son objècte de trabalh. « Çò que destria una epòca economica d'una autra, es mens çò que se fabrica, que lo biais de fabricar, los mejans de trabalh per que fabrica. » Aqueste mejan de trabalh realiza una modificacion sus l'objècte de trabalh. Aquesta modificacion es çò que constituís lo procediment de trabalh. Aqueste procediment de trabalh s’atuda amb la realizacion d'un objècte util, avent donc una valor utila, d'usatge. Una valor d'usatge es donc lo produch d'un procediment de trabalh, ont i a a l’encòp de mojans de produccion, e de trabalh productiu. Pasmens una valor d'usatge pòt tanben èsser una condicion del procediment de trabalh, que tot mejan de produccion demanda de valors d'usatge. Una valor d'usatge pòt donc a vegada èsser lo produch d'un trabalh, e lo mejan de produccion d'un autre. Lo trabalh, en usant los elements materials necessàri a sa realizacion, va los consomar. Aquesta consomacion es dicha productiva, dins la mesura ont fa la diferéncia entre la consomacion individuala que consoma pas que produch pel gausiment personal, alara que la consomacion productiva fa consomar los mejans de foncionament du trabalh. « Lo produch de la consomacion individuala es, en consequéncia, lo quita consomator; lo resultat de la consomacion productiva es un produch distincte del consomator. » En consomant de fòrça de trabalh per produire de valors d'usatge, lo capitalista se situís donc dins una logica normala de productor. Lo capitalista vigila en efièch que sos mejans de produccion, que la fòrça de trabalh, realizan un trabalh definit sens degalhar de matèrias primièras ni damatjar los esplechs de produccion mai que son emplec exigís. Mai lo produch d’aqueste trabalh es la proprietat del capitalista, e non pas del productor. Lo capitalista loga pas que la fòrça de trabalh coma quin que siá mejan de produccion. Lo capitalista, en crompant la fòrça de trabalh, crompa en consequéncia indirèctament los produchs d’aqueste. Lo possessor de la fòrça de trabalh, el, dona pas que la valor d'usatge de sa fòrça. Del moment que lo trabalhador dintra sus son luòc de trabalh, sa fòrça de trabalh li aparten donc pas mai, aquesta a una valor que lo capitalista dispausa e que ten donc una valor d’usatge. Pel capitalista, la fòrça de trabalh es pas qu’una merça que crompèt e que pòt comsomar. Lo procediment de travail acamp alara totas las merças que lo capitalista crompèt e que donc li apartenon. Lo produch de l'operacion del procediment del trabalh li aparten donc. Tot çò que sortís del procediment de produccion es la proprietat del capitalista, tot coma los elements necessaris a aqueste procediment son sa proprietat. Del moment que la fòrça de trabalh aparten pas pus al trabalhador uman, l'utilitat d’aquesta li torna pas pus, es despossedit de sa fòrça après l'aver venduda, sol lo crompaire capitalista es dispausat a ne far usatge coma bon li sembla. Mas coma foguèt ja vist precedentament, per realizar sa foncion productiva la fòrça de trabalh demanda de còsts d’entreten per satisfar sos besonhs e se renovelar. Aquestes còsts, coma lo manjar, lo lòtjament, lo vestits, etc. constituisson la valor d'escambi de la fòrça de trabalh. Se l'individú vend sa fòrça de trabalh es subretot per poder subvenir a sos besonhs. Mas lo capitalista va calcular al mai just aquesta valor, es a dire lo salari de l'obrièr: çò que lo trabalhador recep de la venda de sa fòrça de trabalh, es çò que li es estrictament necessari per subsistir. Mas, e es aquí tot lo secret de l'origina de la maivalença, i a una diferéncia entre la quantitat de valor que recep lo trabalhador per subvenir a sos besonhs (jos fòrma de salari) e la quantitat de valer qu’el pòt produire. Se, per exemple, l'obrièr produch en una mièjajornada una valor necessària a la satisfaccion de sos besonhs jornalièrs, pòt pasmens contunhar a produire pendent una jornada entièra. « La valor que la fòrça de trabalh possedís e la valor que pòt crear, diferisson donc de grandor. » Atal, dins aqueste exemple, la valor totala producha per l’obrièr dins una jornada se destriarà en doas partidas egalas: una que correspond a son salari e l’autra que correspond a la maivalguda acampada pel capitalista. Mas coma lo salari es donat per èsser la paga per "una jornada de trabalh", tota l'operacion es amagada per aquesta confusion! Lo capitalista deu produire un objècte util, qu’a una valor escambiabla, es a dire una merça, qu’es destinada a la venda. Mas aquesta produccion a d'interès pel capitalista sonque se la valor de la merça producha passa la valor de las merças necessàrias utilizadas per sa produccion, « es a dire la soma de valors dels mejans de produccion e de la fòrça de trabalh, per quals despensèt son car argent. Vòl produire una causa utila mas tanben una valor, una valor, mas encora una maivalença ». En vendent de merças a una [[valor d'escambi]] qu’equival a mai de trabalh uman que çò que li costèron, lo capitalista realiza atal sa [[maivalença]]. « Del moment que se presenta pas mai simplament coma unitat del trabalh util e del trabalh creator de valor, mas encara coma unitat del trabalh util e del trabalh creator de maivalença, la produccion mercanda ven produccion capitalista, es a dire produccion mercand jos la forma capitaliste. » ==== Capítol 8: Capital constant e capital variable ==== Lo trabalh necessari per produire los mejans necessaris a la produccion d'un produch es transferit cap al produch novèl pendent sa produccion. Atal se un produch a besonh de matèrias primièras o de maquinas per èsser produch, alara lo trabalh realizat dins l'extraccion d’aquestas matèrias primièras o per la fabricacion d’aquestas maquinas serà transferit dins lo produch novèl quand aqueste darrièr serà produch. Autrament dich cada produich finit conten en el tot lo trabalh necessari a sa realizacion, de l'extraccion de las matèrias primièras levat lo trabalh necessari a la fabricacion de las maquinas que serà utilizada dins la fabricacion del produch. Lo trabalh inclusit dins las maquinas serà donc transferit dins lo produch, a mesura qu’aquestas maquinas seràn utilizadas e usadas per lor emplec dins la fabricacion de valors utilas, es a dire de produchs. E en mai del trabalh inclusit entre autre dins los mejans de produccion e dins las matèrias primièras necessàrias a la produccion, cada produch conten tanben lo trabalh especific del trabalhador dins la produccion del produch. La fòrça utilizada pel trabalhador dins la produccion del produch transmetrà una valor a aqueste. La valor dels mejans de produccion transmesa al produch es a la mesura de lor utilitat. En efièch de mejans de produccion pòdon aver una valor sonque s'an una utilitat sufisenta per crear de produchs utils eles tanben. La valor d’aquestes mejans de produccion dependrà donc de lor capacitat a èsser util, es a dire a far venir de produchs utils, o tot simplament a crear de produchs. Mas de mejans de production que pòdon pas produire pèrdon lor valor. Atal mens los mejans de produccion pèrdon de lors capcitat productiva, mens an de valor. E mens los mejans de produccion an de valor, mens pòdon ne transmetre als produchs. Aquò significa donc que la valor que los mejans de produccion transmeton als produchs diminuirà a mesura que lo mejan de produccion pas mai capita a èsser util, a crear de produchs novèls. Aquò se vei entre autre amb las maquinas, la valor que transmeton als produchs correspond a l'usura dins la produccion de cada produch. Una maquina transmetrà l'ensemble de sa valor, determinada pel trabalh necessari a sa fabricacion, fins a s'usar de complèt, a èssser pas pus en mesura de produire d’objèctes utils. De biais qu'una maquina transmetrà l'ensemble de sa valor a totes los produchs que crearà, mas pas res mai, la valor de la maquina essent determinada pel trabalh realizat per la crear. « Los mejans de produccion transmeton de valor al produch novèl aitant que’n pèrdon jos lors ancianas formas d'utilitat. Lo maxim de valor que pòdon pèrdre dins lo cors del trabalh a per limita la grandor de valor originària que possedavan a l'operacion dintrar, o lo temps de trabalh que lor production exigiguèt. Los mejans de produccion pòdon donc pas jamai apondre al produit mai de valor que ne possedisson d’esperel. » Pendent la produccion, las merças que son utilizadas coma matèrias primièras, mejans de produccion, etc., veson, la valor d'escambi que possedavan e que se trapa alara utilizada, transferida dins la valor d'escambi de la merça producha. aquesta partida del capital existissiá ja abans lo procediment de produccion present, se nomena donc capital constant. Amb l'emplec d’aqueste sol capital constant, un produch farà sortir pas cap de valor suplementària qu’aquesta utilizada per sos mejans de produccion, e que van li èsser transferits pendent lo procediment de produccion. Per qu'un produch sortís amb una valor suplementària qu’aquesta utilizada pel capital constant, es necessari d'utilizar un capital jos forma de fòrça de trabalh. La partida del capital transformada per la fòrça de trabalh cambia pendent la produccion, que reprodusís son equivalent e de mai un excedent: la maivalguda. S'agís donc del capital variable. ==== Capítol 9: Lo taus de la maivalença ==== Lo capital se compausa d'una soma d'argent utilizada en capital constant, constituit dels mejans de produccions, e d'una soma d'argent utilizada en capital variable, constituit de la fòrça de trabalh. A la fin de l'operacion productiva permesa per l'emplec d'un capital, la merça que ne sortís a una valor determinada pel capital constant e variable utilizat, valor a que s’apond una maivalença. Atal la merça se trapa constituida del capital primitiu, l'argent utilizat pel capitalista en capital constant e variable, a ques es apondut un element suplementari, la maivalença. Lo capital primitiu utilizat evoluiguèt alara dins un novèl capital amb la produccion de la merça, aqueste capital novèl i es subrevaluat amb la maivalença. Sens maivalença lo capital primitiu se destria pas del capital novèl, lo capital primitiu donc creèt pas de valor. Per qu'una merça siá creada ca d’elements que van la constituir, coma de matèrias primièras, de maquinas que van permetre l'assemblatge de las diferetnas partidas de la merça. Son l'ensemble d’aquestes elements, que constituisson lo capital constant, que van èsser transferits cap a la merça. La valor d’aqueste capital constant depend donc dels mejans utilizats per la produccion d'una merça. Lo trabalh que passa çò qu’es necessari al trabalhador per satisfar los sieus bens es lo subretrabalh. Aqueste demai de trabalh se realiza sempre pel capitalista, levat que puslèu que lo produch d’aqueste trabalh torne al trabalhador, torna al capitalista. L'excedent de valor creat per aqueste excedent de trabalh es la maivalença. Per calcular lo taus de la maivalença, se raprortarà pas lo subretrabalh a l'ensemble del capital constant, mas solament a la part de trabalh necessari per que trabalhador pòsca subvenir als sieus besonhs. « Lo taus de la maivalença es donc l'expression exacta del gra d'expleitacion de la fòrça de trabalh pel capital o del trabalhador pel capitalista. » Lo taus de maivalença es independent del capital constant, que cal considerar coma nul per prene en compte pas que la maivalença. Aqueste taus de maivalença pòt per exemple èsser de 100 %, se pendent una jornada de dotze oras, lo trabalh necessari e lo subretrabalh dura ambedos sièis oras. « L'obrièr a donc trabalhat una mitat del jorn per se mèsme e l'autre mitat pel capitalista. » ==== Capítol 10: La jornada de trabalh ==== La limita minim de la jornada de trabalh correspond a la partida de la jornada trabalhada pel renovelament de la fòrça de trabalh, es a dire pel renovelament dels besonhs vitals del trabalhador. La limita maxim, se depend dels tèrmes fisics de la fòrça de trabalh e de las limitas moralas, es plan mai elastica. Es determinada pas que pel rapòrt de fòrça entre lo capitalista e lo trabalhador. Pasmens la fòrça de trabalh, qu’es merça especiala, pòt pas èsser consomada de biais illimitat pel capitalista jos pèna de perir. Lo trablhador usa donc de son drech de vendeire de sa fòrça de trabalh exigissent una diminucion de la jornada de trabalh. Que que siá i a conflicte d'interès entre lo crompaire que vòl utilizar al maxim sa merça, e lo vendeire que vòl salvar l'emplec de sa fòrça. La lei es incapabla de destriar los dos actors qu’es là pas que per reglar las modalitats de l'escambi. Fin finala sola la fòrça permet de determinar quin del crompaire o de vendeire pòt prene benefici de son drech. « Vaquí perque la reglamentacion de la jornada de trabalh se presenta dins l'isstòria de la produccion capitalista coma una luta seculara per las limitas de la jornada de trabalh, luta entre lo capitalista, es a dire la classa capitalista, e lo trabalhador, es a dire la classa obrièra. » Quand i a pas de lei per limitar lor drech d'usar liurament de la fòrça de trabalh, los capitalistas esitan pas a far trabalhar los obrièrs, que sián òmes, femnas o enfants, pendent lo jorn e la nuèch, fins a l’agotament, la malautiá o la mòrt. « La prolongacion de la jornada de trabalh al delà dels tèrmes del jorn natural, es a dire fins a dins la nuèch, agís pas que coma palliatiu, apasima sonque de bias aproximatiu la sed de vampira del capital pel sang vivent del trabalh. » Lo [[Capitalisme|capitalista]] instaura donc lo trabalh de jorn coma de nuèch, pendent d’oraris interminables, e per rotacion de la fòrça de trabalh. Fins a la fin del sègle XVII, los [[Entrepreneire|entrepreneires]] quitament capitan a perlongar la jornada de trabalh pel biais de la lei, tal coma es lo cas amb la crecion de las ''[[Workhouses]]''. La luta per una jornada de trabalh « normala » interven donc realament pas qu'en Anglatèrra sonque a partir de [[1833]] amb lo ''[[Factory Act]]'', que regula entre autre lo trabalh dels enfants. Mas aqueste es encara tròp sovent desviat pels capitalistas, e permetrà donc de timidas melhoracions qu'après diferentas revisions dins las annadas 1850. La legislacion anglesa inspirarà enseguida de reglamentacions dins d'autres païses, coma la loi francesa de las dotze oras pendent la [[Revolucion Francesa de 1848|revolucion de febrièr de 1848]]. ==== Capítol 11: Taus e massa de la maivalença ==== Per reproduire la fòrça de trabalh, es a dire çò que lo trabalhador a besonh en subsistàncias per poder trabalhar l’endeman, lo capitalista deu avançar un capital, que li permet de crompar aquesta fòrça de trabalh. Es lo taus de maivalença que permet de saber çò qu’aquesta avança portarà al capitalista en tèrmes de maivalença. Atal un taus de maivalença de 100% significa que la part de capital balhada a la reproduccion de la fòrça de trabalh es tan importanta que la maivalença que cal pel capitalista. O pel dire autrament, amb un taus de maivalença de 100% lo trabalhador utilizarà la mitat de son temps, de sa fòrça, pels sieus besonhs, e l'autra mitat en subretrabalh per crear de maivalença pel capitalista. Mai lo taus de la maivalença es naut, mai la fòrça, e donc lo temps, utilizat pel trabalhador servirà de maivalença pel capitalista, e donc serà mens balhada als besonhs del trabalh. Mai lo taus de la maivalença es naut, mai lo trabalhador produch per un salari fèble. « Lo taus de la maivalença determina donc la soma de maivalença producha per un obrièr individual, la valor de sa fòrça essent donada. » A l'escala d'una entrepresa la maivalença correspond a la maivalença realizada pel capital variable, es a dire pel capital utilizat per crompar la fòrça de trabalh que se reprodusca (que subvenga a sos besonhs jornalièrs). La maivalença realizada per un capital variable depend del nombre de trabalhadors utilizats per aqueste capital per produire de maivalença, e tanben de maivalença que torna cada trabalhador individual utilizat per aqueste capital, aquesta maivalença depend del taus de maivalença es a dire del temps balhat a la produccion de la maivalença. « Obtenam donc aquesta lei: la soma de la maivalença producha per un capital variable, es egala a la valor d’aqueste capital avançat, multiplicada pel taus de la maivalença, o alara, es egala a la valor d'una fòrça de trabalh, multiplicada pel gra de son expleitacion, multiplicada pel nombre de las fòrças utilizadas conjuntament. » Per obténer una mèsma massa de maivalença, lo capitalista deu practicar un taus fòrt de maivalença sus un nombre reduch d'obrièrs, o, un taus mendre e aver alara mai d'obrièrs. Aquò significa donc que « una diminucion del capital variable pòt donc èsser compensada per una auçada proporcionala del taus de la maivalença o alara una diminucion d’obrièrs utilizat, per una perlongacion proporcionala de lor jornada de trabalh. », o alara « una diminucion del taus de la maivalença tòca pas a la massa producha, se lo capital variable o lo nombre d’obrièrs utilizats creissent proporcionalament. » Que que siá, lo capitalista deu utilizar un nombre minim d'obrièrs per obténer sa maivalença donat que la jornada de trabals es limitada a 24 oras, quitament amb un taus de maivalença fòrça important, lo trabalh d’unes obrièrs poirà pas jamai produire tant de maivalença en una sola jornada qu’aqueste de fòrça obrièrs, quitament amb un taus de maivalença reduch. I a donc una limita impausada per la jornada de 24 oras que limita la capacitat d'extension del taus de maivalença. La valor que va tornar un capital variable en tèrmes de maivalença, depend donc subretot del nombre d'obrièrs. === Quatrena seccion: La produccion de la maivalença relativa === Marx mòstra que la maivalença permetent al capital de créisser es pas creada unicament pel perlongament de la jornada de trabalh destinada al capitalista. Lo capitalista dispausa en efièch d'autres mejans per extraïre de maivalença, per eemple amb l'aument de la productivitat del trabalh. ==== Capítol 12: La maivalença relativa ==== La maivalença absoluda, qu’es la maivalença producha per la simpla perlongacion de la jornada de trabalh, es de destriar de maivalença relativa, obtenguda per la diminucion del [[temps de trabalh]] necessari per produire un mèsme produch. La maivalença relativa modifica donc la proporcion, dins una jornada, de temps de trabalh necessari al respècte d’aquesta del subretrabalh, sens aumentar la durada d’aquesta jornada de trabalh. Atal, sola una auça de la productivitat dels trabalhadors permetrà l’auça de la maivalença relativa. Aquesta auça de la productivitat permet atal de produire mai de produch en un temps definit, o, çò que ven lo mèsme, permet de produire lo mème produch en mens de temps. La fòrça de trabalh necessari per produire un mèsme produch se trapa donc reducha, çò que fa baissar los prètz, qu’un mèsme produch conten mens de trabalh que per abans. En aumentant la productivitat del trabalh, la valor de la fòrça de trabalh diminuís de biais indirècte. En efièch lo capitalista, dins sa recerca de contunh de maivalença, cercarà a diminuir los prètz de sas merças, causa que pòt capitar sonque en aumentant la productivitat del trabalh. Pasmens aquesta reduccion dels prètz va aver un impacte sus la valor de la fòrça de trabalh, que la baissa dels prètz de las merças concernís tanben lp prètz dels mejans de reproduire la fòrça de trabalh (mejans de subsistàncias). Aquò aurà donc per consequéncia que la valor de la fòrça de trabalh diminuirà en parallel de la baissa dels prètz de sos mejans de subsistàncias, que la valor de la fòrça de trabalh es determinada pas que per la valor de son renovelament. Autrament dich coma lo salari d'un obrièr es determinada pel còst de son entreten en manjar, lotjament, vestits... alara se lo prètz d’aqueste entrten diminuís, lo salari baissa tanben. En mai de far baissar la valor de la fòrça de trabalh, l'aument de la productivitat del trabalh dins lo mòde de produccion capitalista reduch lo temps necessari per reproduire la fòrça de trabalh. Cal en efièch sempre mens de trabalh al trabalhador per produire los produchs necessaris a la satisfaccion dels sieus besonhs, çò que dona una plaça sempre mai granda al subretrabalh. « Lo desvolopament de la fòrça productiva del trabalh, dins la produccion capitalista, a per objectiu de diminuir la partida de la jornada ont l’obrièr deu trabalhar per se mèsme, per perlongar atal l'autra partida de la jornada ont pòt trabalhar a gratis pel capitalista. » ==== Capítol 13: Cooperacion ==== L'origina de la produccion capitalista se caracteriza per la reünion d'un grand nombre de trabalhadors per produire un mèsme objècte. « La produccion capitalista comença de fach a s’establir sonque ont un sol mèstre expleita fòrça salariats a l’encòp, ont lo procediement de trabalh, executat sus una granda escala, demanda per l'escolament de sos produchs un mercat entendut. Una multitud d’obrièrs foncionant mentratant jos lo comandament del mèsme capital, dins lo mèsme espaci (o ses se vòl sul mèsme camp de trabalh), en vista de produire lo mèsme genre de merças, vaquí lo punt de partança istoric de la produccion capitalista. » Mas per qu’aquesta cooperacion pòsca veire lo jorn, es necessari qu'un sol capitalista dispausa entre sas mans de pro de capital per subvenir als besonhs de totes sos salariats. E mai qu’aquò, es necessari que lo capitalista concentre entre sas mens dels mejans de produccion importants per permetre als salariats de s'associar. Lo travalhador se trapa donc constrench de trabalhar pel capitalista sos un doble aspècte, d’en primièr que foguèt despossedit dels mejans de produccion per poder subvenir als sieus besonhs, segond per poder èsser integrat a la novèla organizacion sociala de la produccion. Los òmes trabalhant ensemble provesisson mai de trabalh que se trabalharián de biais separat. « Aquò ven de çò que l'òme es per natura, senon un animal politic, seguent l'opinion d'Aristòtel, mas dins totas las escasenças un animal social. » Aquesta proporcion superiora de trabalh obtenguda per la cooperacion entre los obrièrs es tan mai profitabla al capitalista que pague l'obrièr solament pel trabalh individual que pòrta, e non pel trabalh collectiu suplementari que resulta de la cooperacion. ==== Capítol 14: Division del trabalh e manufactura ==== Lo periòde manufacturier es limitat, segon Marx, entre la mitat del sègle XVI, e lo darrièr tèrç de sègle XVIII. Es dins aqueste periòde que la manufactura predomine. Aquò se caracteriza per la division del trabalh qu'instituís dins l'organizacion de sa produccion. Reünís dins un mèsme local diferents mestièrs los fasent trabalhar ensems, jos la dependéncia d'un capitalista. Atal la [[manufactura]] pòt èsser constituida d'artesans amb mestièrs diferents e independents, que son desagrejats e simplificats, o alara d'artesans d'un mèsme genre que lo mestièr es descompausada dins sas opercions diferentas, e caduna d’aquestas operacion es isolada. L'artesan dins la manufactura vei atal sa foncion reducha e una accion especializada, que l’alunha de sas ancianas capacitat li permetent de relizar un mestier dins tota son espandida. « De produch individual d'un obrièr independent fasent un fum de causas, la merça ven lo pruduch social d’una reünion d'obrièrs que cadun executa de contunh pas que la mèsma operacion de detalh. » Que que siá, lo prètzfach d'un trabalhador se trapa descompausat e simplificat a l'extrèma, aqueste lo repetís tota sa jornada. Possedissent lo material adaptat, lo trabalhador parcellari reduch los temps mòrts, ven mai biaisut, ven donc mai productiu. En parallel a aquestes ganhs de productivitat pel capitalista, la fòrça de trabalh pèrd en valor que sa foncion se limita a una accion limitada e simpla demandant pauc d'aprendissatge. Lo temps balhat a la reproduccion de la fòrça de trabalh (a son educacion) se trapa donc reduch, çò que permet d'acordar mai de temps al subretrabalh e donc de far créisser la maivalença. Çò que caracteriza la division manufacturièra del trabalh es que lo produch del trabalh realizat pel trabalhador parcellari es pas una merça coma cal. ven merça per la cooperacion de l'ensemble dels trabalhadors sul produch. Per que lo capitalista pòsca tanben emplegar dufisentament per que siá en mesura de cooperar per produire un sol produch, es necessari qu'entre sas mans sián concentrats de mejans de produccion importants, qu’èran de per abans escampilhats entre trabalhados independents. Le regim de la manufactura se caracteriza donc pas pus solament pel besonh pel trabalhador de se vendre al capitalista que dispausa pas pus d’esplechs de produccion necessaris a l'exercici de son trabalh, mas tanben per la necessitat pel trabalhador de far partit d'una organizacion del trabalh qu’es disponible pas que dins la manufactura. Lo capitalista per la division del trabalh s'apropria un nombre sempre creissent de trabalhadors, accentuant la dominacion del capital sul trabalh. « Dins la manufactura l'enriquiment del trabalhador collectiu, e enseguida del capital, en fòrças productivas socialas a per condicion l'apauriment del trabalhador en fòrças productivas individualas. » Las manufacturas eterogènas, es a dire las manufacturas ont son produchas de merças formadas de mai d’una pèças enseguida assembladas en una sola (coma dins lo cas d'una fabrica de relòtges) son impièchas e fan pauc ganhar en productivitat. Al contrari, las manufacturas serialas, es a dire aquesta ont las merças produchas passan per de fasas de desvolopament connèxas (coma dins le cas de la manufactura d'espillas), son perfièchas, que permeton d'utilizar al maxim lo trabalhador parcellari e sa productivitat. « La [[division del trabalh]] supausa l'autoritat absoluada del capitalista sus d’òmes transformats en simples membres d'un mecanisme que li aparten. » La manufactura demanda donc que l'òrdre siá mantengut, que los riscs d'indisciplina de la part dels trabalhadors son grands. E es pas que l'intervencion de las maquinas que « suprimèt la man d'òbra coma principi regulator de la produccion sociala ». ==== Capítol 15: Maquinisme e granda industria ==== Coma tot çò que constituís lo capital constant (matèrias primièras, bastits, etc.), la maquina produch pas de valeur, fa pas que transmetre una partida de la sieuna valor al produch. La valor de la maquina se trapa atal progressivament semenada dins totes los produchs que creèt, sens pasmens aver creat la mendre valor. Aquesta valor transmesa essent calculada a l’encòp per totes los còsts d'entreten (usura, matèrias primièras…) qu'engendra la produccion del produch, mas tanben per la quantitat de trabalh uman contengut dins la maquina per sa fabricacion. E mai, la valor transmesa per la maquina a cada produch es de tant mai fèbla que la maquina dura longtemps. En efièch coma la maquina a una valor fixa, mai foncionarà dins la durada, mai passarà una partida de sa valor a un grand nombre de produchs, e mai la valor que passa dins cada produch serà reducha. Aqueste procediment permet pas de far baissar la valor del produch, al contrari, n’apond una valor de mai (aquesta que la maquina transmet al produit). « Puslèu que lo far melhor mercat, (la maquina) l’encarís (lo produch) en proporcion de çò que val (ela). » Se las maquinas son utilizadas es subretot qu’an una mai granda capacitat productiva que l’òme. Lo maquinisme buta donc a replaçar lo capital variable (trabalhador vivent), per de capital fixe (maquinas, bastits, matèrias primièras…), menant un grand nombre de trabalhador al caumatge. Mas en parallel d’aquesta mai granda capacitat productiva, l'emplec de la maquina es font de pas cap de maivalença, que sol lo trabalh uman permet de crear de maivalença que lo capitaliste va s'apropriar. En consequéncia lo maquinisme mena donc a reduire la maivalença que lo capitalista pòt s'apropriar. Per resòlvre aquesta contradiccion lo capitalista deu donc, amb un nombre redusit d'obriers, s'apropriar mai de maivalença en alongant la part de subretrabalh (lo trabalh non pagat comptabilizat dins la maivalguda qu’aparten al capitalista) dins lo trabalh total. Per aumentar la part de subretrabalh non pagat, lo capitalista dispausa de dos mejans: alongar la jornada de trabalh o aumentar l'intensitat del trabalh. L'objectiu d’aquestas mesuras essent de produire mai en essent pagat mens car que lo trabalh realizat. Atal per sosténer la produccion de massa qu'engendra lo maquinisme, tot en assegurant una maivalença confortabla al capitalista, lo trabalhador uman deu recebre una part sempre mai fèbla en argent del trabalh realizat. Es d’aqueste biais que lo prètz de las merças pòt baissar. « Coma tot autre desvolopament de la fòrça productiva del trabalh, l'emplec capitalista de las merças tend pas que diminuir lo prètz de las merças, qu’acorchar la partida de la jornada ont l’obrier trabalha per se mèsme, per alongar l'autra ont trabalha pas que pel capitalista. Es un metòde particular per fabricar de maivalença relativa. » Per tirar lo melhor profit de la maquina, lo capitalista deu l'utilizar dins un temps sempre mai redusit, a l’encòp per que s'use pas pel temps, tanben per reduire l'impacte de las maquinas mai avançadas qui serián creadas mentretant e farián donc baissar la valor de la maquina, mas tanben per poder absorbar una mai granda quantitat de subretrabalh. Totes aquestes factors butan lo capitalista a reclamar un alongament de la jornada de trabalh. Mai, l'alongament de la jornada de trabalh demanda pas de còsts suplementaris en capital fixe. « Non tant donc la maivalguda aumenta, mas tanben las despensas necessàrias per l’obténer diminuisson. » L'alongament de la jornada de trabalh permet donc de far fructificar mai aviadament lo capital en absorbant una quantitat de maivalguda sempre mai granda. E mai l'emplec de capital fixe (maquinas) es important, mai l'alongament de la jornada de trabalh permet de renovelar aqueste capital rapidament. Amb l’arribada de la maquina, dispausant d'una fòrça productiva plan mai granda que l’òme li permetent de produire mai dins un temps mendre, la valor de la fòrça de trabalh se trapa desapreciada sul mercat. Lo trabalh de las femnas e dels enfants se normalizèt a mesura de la baissa dels salaris que la concurréncia de la maquina realizèt. Alara que lo trabalh d'un sol sufisiá a l’encòp per far viure una familha e pagar en subretrabalh la maivalguda al capitalista, l'espandiment del maquinisme dins l'industria buta de familhas entièras dins lo salariat e dins lo trabalh non pagat (subretrabalh). « Es atal que la maquina, en aumentant la matèria umana expleitabla, auça en mèsme temps lo gra d'expleitacion. » Coma lo trabalhador deu vendre sa fòrça de trabalh coma una merça, lo maquinisme, a la seguida de la division del trabalh, redusís aquesta fòrça a una aptitud parcellara e aisida d’utilizar. La valor d’escambi de la fòrça de trabalh se trapa donc amendrida a mesura que la maquina e l'organizacion del trabalh fan mai aisit son emplec. « L'emplec capitalista del maquinisme altèra al fons lo contracte, que la primièra condicion èra que capitalista e obrier devián se presentar en fàcia l'un de l'autre coma personas liuras, marcands ambedos, un possessor d'argent o de mejans de produccion, l'autre possessor de fòrça de trabalh. Tot aquò es capvirat del moment que lo capital crompa de menors. Antan, l'obrier vendava la sieuna fòrça de trabalh que’n podava liurament dispausar, ara vend femna e enfants; ven mercand d'esclaus. » Lo trabalh de la femnas e dels enfants es donc particularament adaptat a aqueste mòde novèl de produccion qu’aquestes son mens pagats qu'un òme adult, permetent de levar mai de maivalença, tot en s'adaptant lèu a de maquinas aisidas d’utilizar. Lo desvolopament del maquinisme ver atal aumentar lo nombre de trabalhadors femnas e enfants dins nombre de brancas de l'industria, alara que l'emplec d'òmes adults i diminuís. Toutas aquestas consequéncias sus l'organizacion sociala de la produccion se rebaton tanben al nivèl de l'economia mondiala. En efièch lo desvolopament del maquinisme adiferentas consequéncias, primièr buta a aumentar la produccion de matèrias primièras, las maquinas essent de grandas consomatriças, segond lo maquinisme redusís los prètz de las merças fabricadas, enfin buta a desvolopar los mejans de comunicacion per vendre de produchs sempre mai nombroses sul mercat a mesure de l'aument de la produccion. Totes aquestes factors butan los capitalistas a conquerir de mercats novels dins de païses sempre mai alunhats, dispausant d'una fèbla productivitat del trabalh. Pasmens introdusent lo maquinisme dins aquestes païses, la man d’òbra indigèna vei sa fòrça de trabalh desapreciada, ven incapabla de rivalizar amb l'industria dels païses dispausant d'una mai granda capacitat productiva. La produccion d’aquestes païses vira donc subretot cap a las matèrias primièras, que pòt vendre als païses mai desvolopats que pòscan desolopar lor industria. Una novèla division internacionala del trabalh emergís, ont una partida se limita a la produccion agricòla e minièra, alara que l'autra se concentra sus la produccion industriala. Aquesta novèla division internacionala del trabalh, parelhada a una produccion sempre creissenta, fa lomercat instable e sovent en crisi. Atal un periòde d'activitat mejana ont la produccion pòt s'escolar normalament, seguís un periòde de prosperitat butant los productors a produire mai al veire la fòrta possibilitat de las possibilitats de venda pels produchs, puèi un periòde de subreproduccion quand los produits arribant en massa sul mercat capitan pas pus a vendre, aquò menant a un periòde de crisi amb de falhidas e de caumatge, abans qu'un novèl periòde d’estagnacion venga. Los periòdes de crisi son sempre mai frequents amb lo desvolopament del maquinisme e de la concurréncia capitalista. L'instabilitat e l'incertitud d’aqueste mòde de produccion anarquic se rebaton tanben sus l’obrier que se trapa dependent de las variacions del cicle industrial. La font d’aquestas crisis ven subretot de la luta acarnida a quala los capitalistas son confrontas per far mai de profits. Aquestes profits venon en efièch de lor plaça dins lo mercat, que pòt se far pas que per de pretz basses dels produchs. Atal la quista afogada dels profits dels capitalistas los buta a utilizar de maquinas sempre mai performantas per remplaçar una part sempre creissenta d'obrièrs. Se segon unes economistas, segon una lei de la compensacion, los obrièrs desgalhats per l'arribada de la maquina encontraràn d’emplec dins una autra branca, se verifica al contrari que dins aqueste cas, capitan a se’n tirar del caumatge, es per realizar dels emplecs « d'esclaus domestics modèrnes ». Amb l'aveniment del [[maquinisme]], l'obrièr ven esclau de la maquina, pas mai interven de biais dirècte sul produch fabricat. « Dins la manufactura e lo mestièr, l'obrièr se servís de son esplech; dins la fabrica, se sevís la maquina. » La maquina fixa donc lo ritme de trabalh de l'obrièr, qu’es constrench de lo seguir de seriá castigat jos forma de retengudas de salari. L'environament de trabalh es malsan: de particulas de matèrias primièras emplisson l'aire ambiant, lo bruch es constant, los accidents del trabalh son innombrables. La luta contra la maquina, coma font de remplaçament del trabalh de l'òme, foguèt d’en primièr dirigida contra lo mejan material de produccion puèi orientada cap al mòde social de produccion. Lor calguèt als obrièrs un periòde ont s’ataquèron a las fabricas per mai tard revendicar de salaris melhors. L'obrièr destrièt atal la maquina, coma font d’aument de la produccion, de son emplec capitalista, coma font d’apauriment e de caumatge de l'obrièr. Lo desvolopament de la granda industria suprima la cooperacion de per abans fondada sus la division del trabalh. La manufactura e lo trabalh a domicili travail sont alara meses a l’espròva e devon donc s'adaptar. Alara que dins las manufacturas las condicions de trabalh pejoran a cause de la creissença de la concurréncia, lo trabalh a domocili, per subreviure, ven dependent de las comandas de las fabricas e de lors fluctuacions. Los obrièrs d’aqueste mòde de produccion son donc successivament negats pel trabalh e constrenchs al caumatge. « Alara, [lo capitalista] pòt donc recrutar d'un biais sistematic una armada industriala de sèrva, sempre disponibla, que decima l'exageracion del trabalh forçat pendent una partida de l'annada e que, pendent l'autre, lo caumatge forçat reduch a la misèria. » L'ensemble de las consequéncias sus la vida sociala del desvolopament del maquinisme butara la societat a se protegir de la sieuna degradacion. En efièch per limitar los desviaments d’aqueste sistèma, una lei de las fabricas serà realizada limitant entre autre la jornada de trabalh, encastrant mai estrictament lo trabalh dels enfants, e butant a lor educacion. Mas se la legislacion per las fabricas se desvolopa, es pas que tardièrament, e de bais imparfièch e manca d'eficacitat, que los agents de contraròtle essent pauc nombroses, es gaireben jamai respectada. Mai, aquestas leis, cercant a la basa a limitar l'impacte negatiu del maquinisme, van al contrari far créisser lo problèma. En efièch en limitant lo trabalh dels enfants, lo capitalista serà encora mai butat a remplaçar l'òme per la maquina per contunhar a engranjar de parts de mercat e donc de profit. Atal aquesta novèla legislacion buta los industrials a far créisser lor part en capital per remediar a las pèrdas las pèrdas ligadas a la limitacion de l'emplecs dels enfants. Levat que solas las grandas entrepresas pòdon investir tant en capital, condamnant nombre d'artesans e de entrptresas mejanas a la subrexpeitacion del trabalh o la falhida, e accentuant la concentracion dels capitals entre las mans de las grandas entrepresas. Dins l'agricultura tanben, l'emplec capitalista de la maquina se desvolopa e destruch d’emplecs. « Dins l'agricultura modèrne, tot coma dins l'industria de las vilas, la creissença de productivitat e lo rendiment superior del trabalh se crompan al prètz de la destruccion e del tariment de la fòrça de trabalh. » === Cinquena seccion: Recercas ulterioras sus la produccion de la maivalença === ==== Chapítol 16: Maivalença absoluda e maivalença relativa ==== Al sen del sistèma capitalista çò qu’es considerat coma productiu es lo trabalh que realiza una maivalença e pas sonque lo trabalh util. Aquesta maivalença exisstís pas que quand lo trabalhador produguèt pro per subvenir al sieus besonhs. Es sonque a partir d’aqueste instant que lo trabalhador pòt començar a produire per altrú, a realizar un subretrabalh qu’engendrarà de maivalença. La basa generala del sistèma capitalista se caracteriza per la prolongacion de la jornada de trabalh de biais que lo trabalhador produch mai que çò que cal per subvenir als sieus besonhs. Aqueste demai de trabalh, lo subretrabalh, es atribuit al capitalista. Dins aqueste mòde de produccion la jornada es donc divisada en doas partidas, l'una al trabalh necessari e l'autra al subretrabalh. Quand la jornada de trabalh pòt pas mai èsser alongada, provesissent de maivalença absoluda al capitalista, aqueste deu trobar un autre mejan de s'apropriar de maivalença. Per aquò concep de metòdes permetent al trabalhador de produire mai dins un mèsme temps e per un mèsme salari. Aqueste metòde es creator de maivalença relativa. Aquí lo trabalhador a pas pus besonh d'alongar son trabalh dins lo temps per produire pro de maivalença, a pas que far créisser la capacitat productiva de sa fòrça de trabalh. Dins los dos cas la finalitat demora la mèsma, lo demai de produccion del trabalhador li torna pas, es apropriat pel capitalista. « La produccion de maivalença absoluda tòca pas que la durada del trabalh, la produccion de la maivalença relativa ne transforma entièrament los procediments tecnics e las combinasons socialas. Se desvolopa donc amb lo quita mòde de produccion capitalista. » La quita existéncia de la maivalença es subordonada a un creis de las fòrças productivas, es a dire a un creis de la productivitat del trabalh per de progresses tecnologics o per una organizacion del trabalh mai productiva. Que se lo trabalhador dispausa pas de la fòrça productiva que cal per subvenir als sieus besonhs, aurà encora mens la possibilitat de realizar un subretrabalh per subvenir als besonhs d'altrú. Alara es sonque amb un gra de productivitat pro important que pòscan aparéisser las primièras classas possedentas de fòrça de trabalh, coma los esclavagistas, los senhors feudals o los capitalistas. La de classa de proprietaris sonque amb un desvolopament de las fòrças productivas pro consequent per liberar del trabalh una partida de la populacion, qu'un còp que lo trabalh a podut èsser socializat es pas pus individual. Aquò significa pas per tant que sufís que lo trabalh siá pro productiu per qu'un subretrabalh siá automaticament realizat. En efièch, unas societats an pas agut besonh d'engendrar un subretrabalh per subvenir a lors besonhs. Tanben un trabalh fòrça productiu pòt engendrar pas cap de maivalença, que pas cap de besonh de subretrabalh es necessari per subvenir als besonhs de la societat. Atal es pas ce la productivitat del trabalh qu’es font de maivalença, mas lo subretrabalh. Es alara sonque del moment qu'i a subretrabalh que lo trabalh engendre una maivalença per altrú. ==== Capítol 17 : Variacions dins lo rapòrt de grandor entre la maivalença e la valor de la fòrça de trabalh ==== Tres factors determinan lo rapòrt de grandor entre la maivalença e la fòrça de trabalh: la durada del trabalh, lo gra d'intensitat del trabalh e son gra de productivitat. Las diferentas variacions d’aquestes factors fan tanben aumentar o baissar la part de subretrabalh dins la jornada. ==== Capítol 18: Formulas diferentas pel taus de la maivalença ==== M / V = Maivalença / Capital Variable = Maivalença / Valor de la fòrça de trabalh = Subretrabalh / Trabalh Necessari === Siesena seccion: Le salari === ==== Capítol 19 : Transformacion de la valor o del prètz de la fòrça de trabalh en salari ==== Lo salari es atribuit a l'obrièr en contrapartida de son trabalh realizat, mas paga en fach que lo trabalh necessari (e non pas lo subretrabalh). Pasmens, dona l'impression a l'obrièr qu’es son trabalh dins son integralitat qu’es pagat. « Lo rapòrt monetari amaga lo trabalh gratuit del salariat per son capitalista. » ==== Capítol 20: Lo salari al temps ==== Lo salari al temps correspond al rapòrt de la valor jornalièra de la fòrça de trabalh sus la jornada de trabalh d'un nombre d'oras donat. Se lo salari al temps es bas, l'obrièr deu don trabalhar mai per s'assegurar un salari mejan just convenable. ==== Capítol 21: Lo salari a las pèças ==== Lo salari a las pèças deriba del salari al temps. Es pagat sa las pèças produchas son en bon estat, e, se lo nombre de pèças produchas es insufisent, l'obrièr es remandat. Lo salari a las pèças assegura donc al capitalista la qualitat e l'intensitat del trabalh, fa donc la vigiléncia superflúa, çò que permet lo trabalh a domicili. Mai, encoratge l'aument de la productivitat, çò que fa enseguida. baissar la valor del produch e donc fa baissar lo salari de l'obrièr. ==== Capítol 22: Diferéncia dins lo taus dels salaris nacionals ==== Mai la produccion capitalista es desvolopada dins un país, mai la valor relativa de l'argent es pichona, e, se lo prètz del trabalh paréis bon mercat, es de fach superior a aqueste dels autres païses. === Setena seccion: L'acumulacion del capital === ==== Capítol 23: Reproduccion simpla ==== Per produire de biais contunh, lo capitalista deu de tornar de contunh transformar una partida de sos produchs en mejans de produccion. Atal, pel procediement de produccion, lo capitalista produch e torna produire la fòrça de trabalh. Alara, lo capitalista vòl just « limitar la consomacion individuala dels obrièrs al minim estricte », que l'obrièr pòsca reproduire sa fòrça de trabalh. Atal, se la maivalença es entièrament despensada pels capitalista, se debana un fenomèn de reproduccion simple: lo capitalista torna produire sempre lo mèsme procediment de produccion dins las mèsmas mesuras, obten una part constante de maivalença. ==== Capítol 24: Transformacion de la maivalença en capital ==== Pasmens, se lo capitalista despensa pas l'integralitat de la maivalença que s’aproprièt, la capitaliza, es a dire que la torna investir dins lo procediment de produccion, çò que li permetrà enseguida de’n tirar una quantitat creissenta de maivalença. Atal, es mercé d’aquesta capitalizacion de la maivalença que se produch l'acumulacion. Per unes, lo capitalista deu donc practicar l'abstinéncia, es a dire que deu s'esfoçar de consomar mens possible de maivalença (deu donc resistir a l'enveja de la consomacion ostentatòria), per la capitalizar. « Se lo proletari es pas qu’una maquina de produire de maivalença, lo capitalista es pas qu'una maquina de capitalizar aquesta maivalença. » Mai lo gra d’expleitacion dela fòrça obrièras es grand, mai lo capital venent de la maivalença es capitalizat, e mai lo capital avançat es grand, mai l'acumulacion serà importanta. ==== Capítol 25: Lei generala de l'acumulacion capitalista ==== Fàcia a l'acceleracion de l'acumulacion, l'excès del capital fa que lo trababalh ofèrt ven insufisent, çò que menariá a una auça dels salaris e donc una baissa proporcionala del trabalh gratuit. Pasmens, mai lo capital s'acumula e se concentra, mai la part atribuida al capital variable diminuís al profit del capital constant. D’aqueste fach, se constituís una subrepopulacion relativa, « forma una armada de sèrva industriala qu’aparten al capital d'un biais tant absolut que se l'aviá elebada e disciplinada als sieus còsts. Provesís […] la matèria umana sempre expleitabla e disponibla ». Lo capitalista a donc interès a l'aparicion d’aquesta subrepopulacion. Ne resulta la lei generala seguenta: la sèrva industriala es tant mai nombrosa que la riquisa producha, l'acumulacion del capital, lo nombre absolut de la classa obrièra e la productivitat de son trabalh son considerables. Mai la sèrva grossís, mai lo [[Pauretat|pauperisme]] oficial creis. Lo cas de l'Anglatèrra illustra plan aquesta lei: alara que la classa obrièras ère subrenumerària, que sa productivitat aumentada, se vesèt un aument del nombre de gents impausats, que subiguèt un aument de 20 % entre [[1853]] e [[1861]], e testimònia donc del movement d'acumulacion del capital e d'aument de la riquesa producha. En parallel, lo nombre de personas inscrichas sus la lista oficiala dels paures subiguèt una auça de 14 % entre [[1855]] e [[1865]]. Per las classas obrièras e lo minors, las condicions de trabalh son insostenablas, aquestas de vida son esglasiants: las quantitats de noiritura absorbadas son inferioras a las limitas ont se declaran son malautiás d'inanicion, al nivèl dels lòtjaments « mai l'acumulacion del capital es aviada, mai las demoranças obrièras venon miserablas », los obrièrs e los minors son amssats dins d’ostalets insalubres que logan pasmens a de còsts naut, son lo fogal de malautiás cama la vairòla, fèbra escarlatina, colerà… En cas de crisi, quitaments los obrièrs mai pagats devon donc anar dins los « workhouses » per obténer de manjar que pòdon pas mai se’n provesir. Amb l'abolicion de las ''[[corn Laws]]'', lo capital e lo maquinisme investisson en massa los camps. Los obrièrs agricòls veson lors salaris s'aclapar e lors condicions de vida venon talas que los òmes son noirís melhor dins las presons anglesas que lo son los obrièrs agricòls. Son expropriats, la destruccion de lor abitat lor pausa tant de problèmas de lòtjament que pels obrièrs. === Ochena seccion: [[L'acumulacion primitiva del capital]] === ==== Capítal 26: Lo secrèt de l'acumulacion primitiva ==== Lo procediment de produccion supausa l'avança d'un capital pel capitalista, existís donc necessàriament una acumulacion primitiva. « Aquesta acumulcion primitiva ten dins l'[[economia politica]] a quicòm près lo mèsme ròtle que lo pecat original dins la [[teologia]]. Adam nhaquèt la poma, e vaquí lo pescat que fa sa dintrada dins lo mond. » ==== Capítol 27: L'expropriacion de la populacion dels camps ==== Los capitalistas espolièron la Glèisa de sos bens, alienats los domènis de l'Estat, pillat e enclausit los terrens comunals per se los apropriar. Atal exproprièron la populacion cap a l'industria de las vilas. ==== Capítol 28: Legislacion sanguinària contra los expropriats a partir de la fin del sègle XV. - Leis suls salaris. ==== En Anglatèrra, las leis al subjècte de la condamnacion del vagabondatge se succedisson. Condamnèron los òmes vagant a la tortura, a l'empresonament, a l'esclavatge e quitament a vegada a la mòrt, alara que lor vagabondatge resulta de lor expropriacion. Aquesta foguèt realizada pels capitalistas, que son d'autre part los jutges que los condamnan. Tanben, de leis fixan los salaris dels obrièrs, que devon de cap de biais èsser mai nauts, o castigat d'empresonament de l'obrièr e tanben del patron; pasmens, pas cap delei fixa de [[salari minim]]. ==== Capítol 29: Genèsi dels bordièrs capitalistas ==== En Anglatèrra, après la casuda del [[Feudalitat|sistèma feudal]], lo bordièr es d’en primièr un baile (un sèrvi), puèi ven un miejaire, es a dire un bordièr qu’avança lo capital, lo fa valer. Amb l'usurpacion de las partidas comunalas, fa créisser son bestial e ne sortís de profits. Al sègle XIX, la despreciacion de la moneda deguda a aquesta dels metals precioses permet la baissa dels salaris (amb aquestes dels obrièrs) alara que los prètz dels produchs agricòls s'encarisson. Lo bordièr capitalista s'enriquís donc aviadament. ==== Chapitre 30 : Contracòp de la revolucion agricòla sus l'industria. Establiment del mercat interior pel capital industrial. ==== A la seguida de lor expropriacion de las tèrras, los cultivators son transformats en salariats per la revolucion agricòla. Venguts de merças, son atirats dins las vilas, e forman tanben lo mercat interior pel capital industrial. ==== Capítol 31: Genèsi del capitalista industriel ==== La proprietat privada es fondada sul trabalh personal, aquesta dels capitalistas es fondada sul trabalh d'altrú. Es per l'expropriacion dels trabalhadors, lo pilhatge de las riquesas e dels òmes de las colonias, la percepcion de l'usura que lo capital industrial se desvolopa pauc a pauc e prend lo contraròtle de la produccion capitalista. Lo capital ven al mond « susant lo sang e la fanga per totes los pòrs ». ==== Capítol 32: Tendéncia istorica de l'acumulacion capitalista. ==== L'acumulacion capitalista passa per l'expropriacion del pòble trabalhador. La « proprietat privada capitalista » es « fondada sur l'[[Esplecha sociala|expleitacion]] del trabalh d'altrú, sul salariat ». L'evolucion del capital va dins lo sens de sa concentracion, e de sa [[Globalizacion|mondializacion]], provocant « l'entrelaçament de totes los pòbles dins lo ret del mercat universal ». Creisson « la misèria, l'[[oppression]], l'[[esclavatge]], la degradacion, l'expleitacion, mas tanben la resisténcia de la [[classa obrièra]] de contunh grossissenta ». Al tèrme del desvolopament del capitalisme « lo [[monopòli]] del capitat ven una trava », lo mòde de produccion deu cambiar e la proprietat capitalista venir proprietat sociala. Lo capitalisme se constituiguèt per « l'expropriacion de la massa per unes usurpators », sa casuda serà « l'expropriacion d’unes usurpators per la massa ». ==== Capítol 33: La teoria modèrna de la colonizacion ==== « La riquesa coloniala a pas qu'un sol fondament natural: l'esclavatge. » L'estudi de l'emergéncia del capitalisme dins las colonias pròva per Marx que « lo mòde de produccion e d'acumulacion capitalista, e la proprietat privada capitalista començant, presupausa l'anientament de la proprietat privada fondada sul trabalh personal; sa basa, es l'expropriacion del trabalhador ». == Libre Segond == Lo libre II del Capital tracta de la circulacion del capital dins una economia capitalista, cossí se reprodusís e s'alarga. Lo resumit presentat aquí utiliza la version francesa de las ''Éditions sociales'', traducha per Erna Cogniot en 1953, e per C. Cohen-Solal e Gilbert Badia en 1954. === Primièra seccion: Las metamorfòsis del capital e lor cicle === ==== Capítol 1: Lo cicle del capital argent ==== Lo libre primièr permetèt de presentar la circulacion del capital jos la forma C — M — C', crompa de merças e revenda. {{Citation|''Primèr estadi'' : Lo capitalista aparéis sul mercat de las merças e sul mercat del trabalh coma crompaire; son argent se convertís en merças, autrament dich acomplís l'acte de circulacion C-M. ''Segond estadi'' : Consomacion productiva, pel capitalista, de las merças crompadas. S’agís coma productor de merça capitalista; son capital acomplís lo procediment de produccion. Resultat: una merça d'una valor superiora a aquesta de sos elements productors. ''Tresen estadi'': Lo capitalista torna sul mercat coma vendeire; sa merça se convertís en argent, autrament dich acomplís l'acte de circulacion M-C<ref>{{Ouvrage|langue=|auteur1=Karl Marx|titre=Le capital Livre II|passage=p. 27|lieu=Paris|éditeur=Les éditions sociales|date=1953|pages totales=|isbn=|lire en ligne=}}</ref>.}} La classa capitalista se presenta sul mercat e crompa, près d’obrièrs, de la fòrça de trabalh (T), e tanben, près d'autres capitalistas, los mejans de produccion necessaris (M''p''). Après la serià de crompa, qu’èra, coma dans la circulacion simpla, conversion de l'argent en merça, lo capital-argent, ara jos forma de capital-productiu, es a dire de capital en natura, quita l’esfèra de la circulacion. {{Citation|Per la transformacion del capital-argent en capital productiu, la valor-capital prenguèt una forma en natura, jos que pòt pas sonque contunhar a circular, mas deu dintrar en consomacion, volèm dire en consomacion productiva. L'emplec de la fòrça de trabalh, lo trabalh, pòt se realizar que dins le procediment de trabalh<ref>{{Ouvrage|langue=|auteur1=Karl Marx|titre=Le Capital Livre II|passage=36|lieu=|éditeur=Les éditions sociales|date=1953|pages totales=|isbn=|lire en ligne=}}</ref>.}} <br /> == Idèas màger de l'òbra == La concluson de Marx es que lo [[capitalisme]] es un sistèma a l’encòp injust e instable, qu’aliena los èssers umans, e que la basa es « l'expropriacion dels trabalhadors » jos la forma del sistèma de [[salari]]. Mai, Marx estima que lo capitalisme deurà èsser remplaçat per un mòde de produccion fondat sus la proprietat comuna, remplaçant lo trabalh salariat pel trabalh liure e coopertiu. Los rapòrts entre la teoria del fetichisme de la merça e la teoria de la valor son l'objècte de debats afogats dempuèi la lectura facha per Isaak Roubine : segon el, « La teoria del fetichisme es, ''per se'', la basa de tot lo sistèma economic de Marx, e subretot de sa teoria de la valor. » (''Essais sur la théorie de la valeur de Marx'', 1928). == Vejatz tanben == === Bibliografia === * [[Louis Althusser]], ''Lire le Capital'' (en collaboration avec [[Étienne Balibar]], Roger Establet, [[Pierre Macherey]] et Jacques Rancière), Maspero, coll. « Théorie », 2 volumes, 1965; rééditions coll. « PCM », 4 volumes, 1968 et 1973 ; puis PUF, coll. « Quadrige », 1 volume, 1996. * Louis Althusser, ''Repères biographiques, avertissement aux lecteurs du livre I du Capital et rudiments de bibliographie critique'', préface à l’édition de : Karl Marx, '' Le Capital (livre I)'', Paris, Garnier-Flammarion, 1969, {{P.|5-30}}. * Jacques Bidet, ''Explication et Reconstruction du Capital'', Paris, PUF, 2004. * Alain Bihr, ''La Logique méconnue du Capital'', Lausanne, Éditions Page deux, 2010. * Carlo Cafiero, ''Abrégé du Capital de Karl Marx ''(1878), Le Chien Rouge, 2013. * David Harvey, ''Pour lire Le Capital'', Éditions La ville brûle, 2012. * Michael Heinrich, ''Comment lire Le Capital de Marx ?'', Smolny, 2015. * Rudolf Hilferding, [http://www.marxists.org/francais/hilferding/1910/lcp/hilf_lcp.pdf ''Le Capital Financier''], numérisation de la première traduction en français (1970), fichier pdf. * Anselm Jappe. ''Les Aventures de la marchandise. Pour une nouvelle critique de la valeur'', Denoël, 2003. * [[Rosa Luxemburg]], [http://www.marxists.org/francais/luxembur/works/1913/index.htm ''L'Accumulation du capital, contribution à l'explication économique de l'impérialisme'' (1913)]. * Gérard Maarek, ''Introduction au Capital de Karl Marx'', Préface d'Edmond Malinvaud, coll. « Perspectives de l'économique : Critique », éd. Calmann-Lévy, Paris, 1975. * Ernest Mandel, ''La formation de la pensée économique de Karl Marx'', Paris, Maspero, 1967. * Ernest Mandel, [https://web.archive.org/web/20210723195252/https://www.ernestmandel.org/fr/ecrits/txt/1969/althusser_corrige_marx.htm ''Althusser corrige Marx''] * Michio Morishima, {{Lang|en}}. * Moishe Postone, ''Temps, travail et domination sociale. Une réinterprétation de la théorie critique de Marx'', trad. O. Galtier et L. Mercier, Paris, Mille et une nuits, 2009. * Maximilien Rubel, ''Karl Marx, essai de biographie intellectuelle'', Klincksieck, 2016. == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} === Ligams extèrnes === === Articles connèxes === * [[Marxisme]] * [[Maivalguda]] [[Categoria:Sociologia politica]] [[Categoria:Capitalisme]] jg42q2h7a1g2zj90c42i03asxtlkoo0 0 175601 2513137 2169930 2026-11-12T10:24:04Z PichonDesgordit 65926 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|1|0 */ 2513137 wikitext text/x-wiki Lo '''contraròtle de constitucionalitat''' es un contraròtle jurisdiccional amb per objectiu d'assegurar la conformitat de las [[nòrmas de drech]] a la [[Constitucion]], nòrma juridicasuprèma d'un Estat. Aqueste contraròtle pren de formas e de modalitats diferentas segon los sistèmas juridics, e es valable que siá per las nòrmas intèrnas ([[Reglament administratiu|reglaments]], [[Lei|leis]]), o extèrnas (tractats internacionals). En França, es relizat pel [[Conselh Constitucional (França)|Conselh Constitucional]]. == Istòria del contròtle de constitucionalitat == Aquesta idèa es desvelopada en França en 1795 per l'[[Emmanuel-Joseph Sieyès|abat Siéyès]], amb lo projècte de jurada constitucionària. Mas aquest proposicion es remandada, subretot a causa de [[legicentrisme]] en França. L'idèa d'un contraròtle de constitucionalitat es tanben desvelopada pels [[Federalisme|federalistas]] dels EUA coma un mejan de « pes e contrapes » (''[[Separacion dels poders|checks and balances]]''). Lo contraròtle de constitucionalitat ven efectiu pas que unas annadas mai tard, amb l'arrèst Marbury v. Madison de la Cort suprèma dels EUA en 1803. Pasmens, la separacion dels poders de [[Montesquieu]] tanben podèt aver estat invocada coma argument contra lo contraròtle de constitucionalitat, al nom del legicentrisme e del poder sobeiran del Parlament (atal existís pas de tal contraròtle en Granda Bretanha). Dempuèi, fòrça païses (coma l'Índia, après un conflicte durable entre la Cort suprèma e lo Parlament) tamben realizan un contraròtle de constitucionalitat. == Caracteristicas generalas == === Las vias de contraròtle === ==== Lo contraròtle per via d'accion ==== Lo contraròtle per [[via d'accion]] es un contraròtle de la conformitat d'una nòrma (considerada al respècte de la nòrma constitucionala) e qu'après contestacion es dirèctament adreiçada a la nòrme en question, utilizat pas que per de fins d'abrogacion o de reforma d'aquesta. Aquesta contraròtle es realizat jos la forma d'un recors dirècte davant lo jutge constitucional. Las jurisdiccions non constitucionalas fan pas de filtratge dins lo cas del contraròtle per via d'accion. Lo contraròtle pòt se debanar abans la dintrada en vigor de la nòrma o un còp la norma dintrada en vigor... ==== Lo contraròtle per via d'excepcion ==== Lo contraròtle per via d'excepcion es un contraròtle de la conformitat d'una nòrma considerada al respècte de la nòrma constitucionala per incidéncia a un problèma juridic. La contestacion de la quita nòrme es alara pas que la consequéncia d'un problèma juridic autre. Autrament dich, lo contraròtle per via d'excepcion es realizat a l'escasença d'un procès davant un jutge ordinari o una jurisdiccion non constitucionala. La question es levada davant lo jutge, o pel quita jutge. Se deu trencar avant lo règlament al fons del litigi. Segon los sistèmas juridics, lo jutge ordinari realiza dirèctament lo contraròtle, reglant en mèsme temps la question de constitucionnalitat e lo litigi du fons, o remanda la question de constitucionalitat davant la [[cort constitucionala]]. Dins aqueste darrièr cas, lo jutge ordinari règla al fons lo litigi après la decision estatuant sus la question de constitucionalitat. === Los mòdes de sasina === ==== Sasina ''a priori'' ==== Lo contraròtle se dich ''a priori'' que pòrta sus una nòrma essent pas encara dintrada en vigor. La sasina ''a priori'' se fa donc necessàriament per via d'accion. En França, la sasina ''a priori'' es obligatòria per las [[Lei organica|leis organicas]], los reglaments d'assemblada e las proposicions de leis somesas al referendum, e es facultativa per las [[Lei|leis ordinàrias]] abans lor promulgacion, los [[Tractat (drech)|engatjaments internacionals]] abans lor ratificacion e las leis del país. ==== Sasina ''a posteriori'' ==== Lo contraròtle se dich ''a posteriori'' quand pòrta sus una nòrma ja dintrada en vigor. La sasina ''a posteriori'' es mai sovent una sasina per via d'excepcion. Aqueste tipe de contraròtle es a la basa del modèl american de justícia constitucionala, e existís dins lo modèl europèu per l'intermediari de la question prejudiciala, introducha en França en 2008 amb la [[question prioritària de constitucionalitat]] (QPC). Lo contraròtle ''a posteriori'' a per subjècte las leis, mas tanben las decisions jurixdiccionalas e los actes administratius. === Natura del contraròtle === ==== Contraròtle abstrach ==== Lo contraròtle se dich abstrach quand es realizat sonque al respèctede la nòrma considerada e a la nòrma constitucionala. Se verifica alara que l'integralitat de la nòrma es confòrma a la constitucion. Lo recors dirècte contra una lei mena a un contraròtle abstrach. ==== Contròtle concrèt ==== Lo contraròtle se dich concrèt quand pòrta sus la conformitat d'un punt precís d'una nòrma a la constitucion, punt relatiu a un cas d'espècia. S'agís pas de declarar la nòrma generalament confòrma o divergenta a la constitucion, mas plan de resòlvre un cas d'espècia. Aqueste contraròtle fa portar l'examen que siá sus la constitucionalitat de la quita lei tala coma es sus las condicions de sa realizacion. === Concentracion del contraròtle === ==== Contraròtle difús ==== Se dich contraròtle constitucional difús quand mai d'una o totas las jurisdiccions un sistèma juridic son competentas per aqueste contraròtle. Alara, pas cap de jurisdiccion constitucionala especifica es necessària. Los jutges ordinaris examinan la question de constitucionalitat. Es lo cas pel modèl american de justícia constitucionala. ==== Contraròtle concentrat ==== Lo contraròtle de constitucionalitat concentrat es caracterizat pel fach qu'una unica jurisdiccion es competenta per aqueste contraròtle, e sonque per aqueste contraròtle. Es lo cas pel modèl europèu de justícia constitucionala. == Modèls de justícia constitucionala == En general se destria, dos modèls de justícia constitucionala, quitament se la doctrina afirma l'ambiguïtat actuala d'aquestes modèls, mai teorics que practics. === Lo modèl american de contraròtle de constitucionalitat === ==== Caracteristicas generalas del modèl american ==== Lo modèl american es representat pel modèl de justícia constitucionala dels EUA. Lo contraròtle de constitucionalitat segon aqueste modèl es un contraròtle per « via d'excepcion ». Consistís a se defendre contra una lei que se pensa inconstitucionala dins l'encastre d'un procès. Repausa sus tres caracteristicas principalas. Lo contraròtle es: * ''a posteriori'' : la nòrma somesa al contraròtle es en vigor e ja prenguèt sa fòrça executòria. * ''difús'' : existís pas d'organ juridic dedicat al contraròte de constitucionalitat ; cada jutge es competent per apreciar la constitucionalitat de la lei, jol contraròtle de la cort suprèma. * ''concret'' : lo contraròtle jutge de la conformitat de la nòrme al vejaire dels fachs del cas d'espècia, e non pas de sa conformitat generala. La sasina del jutge es dobèrta a totes e se realiza un contraròtle que pren l'autoritat de la causa jutjada. Aqueste modèl defensiu es democratic e concrèt, e implica que se faga una excepcion d'aplicacion de la lei : serà pas aplicada dins l'encastre del cas d'espècia mas demora valida e partida integranta de l'òrdre normatiu. Se dich alara d'efièch ''inter partes''. ==== Lo ròtle de la cort suprèma dels EUA ==== La Cort suprèma dels EUA a pas lo monopòli del contraròtle de constitucionalitat, mai sas decisions an una fòrta autoritat. Son ròtle de contraròtle constitucional es lo produch, non pas de la constitucion, mas de la jurisprudéncia ''Marbury v. Madison'' de 1803. S'autrgèt lo drech (qu'èra pas previst dins la Constitucion) d'apreciar la lei federala al respècte de la Constitucion. En 1810, tanben s'autregèt de contraròtlar la constitucionalitat de las leis dels Estats federats al respècte de la Constitucion dins un arrèst ''Fletcher v. Peck''. Es donc, segon ela, un espandiment de sa mission de « dire lo drech » e de trencar los litigis. Lo contraròtle constitucional se fa pas de drech, mas es la Cort suprèma que decidís de se sasir d'un afar que l'interessa. ==== Evolucion dels mòdes de contraròtle ==== Dins tres cas, los jutges dels EUA pòdon prene de decisions ''erga omnes'' : * jutjaments declaratòris ; * ''facial challenges'' : contestacions dirèctas de la constitucionalitat de las leis (s'afrenta pas un acte fasent grèu pres dins son aplicacion, mas a la quita lei) ; * ''overbreadth'' : contròtle de l'excès de [[poder legislatiu]]. ==== La difusion del modèl nordamerican ==== Aqueste modèl es a la basa del modèl de justícia constitucionala dins los païses d'Amérique du Sud : * Al Brasil, se constituís lo recors extraordinari, que permet a un ciutadan d'invocar l'atencha portada contra un drech garantit per la constitucion, mas sue los efièchs son pas ''erga omnes''. * La Colómbia tanben importèt aqueste modèl, mas es lo primièr país a aver adoptat lo contraròtle ''a priori'' d'una lei. === Lo modèl europèu === ==== Istòria del modèl europèu ==== En 1920, Hans Kelsen fonda la Nauta cort constitucionala d'Àustria. Louis Favoreu la descrich alara coma un modèl. Aquesta cort es en fach una jurisdiccion creada per conéisser especialament e exclusivament de contencioses constitucionals. Es situada en fòra de l'aparelh jurisdiccional ordinari e de biais independent d'aqueste coma de poders publics. ==== Las caracteristicas generalas del modèl europèu ==== Lo contraròtle de constitucionalitat europèu es un contraròtle subretot per « via d'accion ». Es un modèl de contraròtle ofensiu volgut Hans Kelsen e portant l'idèa d'una centralizacion associada a un organ ad-hoc. Repausa mai sovent sus tres caracteristicas principalas. Lo contrartle es: * ''a priori'' : s'agís de far a la lei un procès entre lo moment ont es votada al [[Parlament|Parlement]] e aqueste ont es promulgada (o abans que dintre dins l'òrdre juridic). * ''concentrat'' : lo contraròtle es de la competéncia d'una jurisdiccion ad-hoc, dedicada al contraròtle de constitucionalitat. Las corts constitucionalas europèas son destriadas de las autras jurisdiccions : en efièch son un òrdre jurisdiccional d'esperelas, nimai una cort suprèma al suc d'un òrdre jurisdiccional, coma la cort suprèma americana per exemple. Son especializadas dins las questions de constitucionalitat e tractan exclusivament d'aquestas. * ''abstrach'' : lo contraròtle repausa sus la conformitat de la lei al respècte de la constitucion de biais general e abstrach, sens referéncia al cas d'espècia. Aqueste modèl es eficaç que la lei proclamada inconstitucionala serà pas promulgada. Se dich d'efièch ''erga omnes'' (autoritat absoluda de la causa jutjada, l'acte inconstitucional es purament e simplament anullat). La sasina es subretot de la competéncia d'organas determinats. Lo modèl europèu admet tanben un contraròtle ''a posteriori'' per la practica de la [[question prejudiciala]]. ===== La procedura de contraròtle europèu ===== En Euròpa coma als EUA, lo contraròtle pòt aver un caractèr concrèt, donc se realizar dins una situacion de mesa en òbra de la lei. En Alemanha, la constitucionalitat d'una lei pòt èsser contraròtlada al moment ont lo jutge ordinari ne fa aplicacion. Mas lo jutge ordinari pòt pas se prononciar d'esprel. Se la constitucionalitat d'una lei es questionada davant el per una de las partidas a un procès, deu sasir la cort constitucionala, que deu ela trencar. Es lo sistèma de la question prejudiciala: lo jutge deu, abans d'estatuar sus un cas d'espècia, remandar a un autre tribunal lo suèh de trencar una question de drech que dintra pas dins sa competéncia. Lo procès serà donc ajornat fins a la responsa de la cort constitucionala. Lo tribunal deurà esperar que la cort constitucionala aja examinat la constitucionalitat de la lei litigiosa abans de contunhar le procès. === Exemples de sistèmas de justícia constitucionala === ==== Lo contraròtle de constitucionalitat e contraròtle de legalitat en França ==== Per que se realize lo mecanisme es necessària la preséncia de jutges du fons, que la França es plan dotada a causa del [[Organizacion jurisdiccionala (França)|doble gra de jurisdiccion]]. Pasmens, aqueste modèl foguèt rebutat que jos la Restauracion e fins al segond Empèri, i aviá pas de contraròtle de constitucionalitat mas los jutges dispausavan de la possibilitat dempuèi 1814 de contrar las ordonanças reialas. S'avián volgut aurián per çò far un fondament textual que los [[Declaracion dels Dreches de l'Òme e del Ciutadan|drechs de l'òme]] èran alara redigits per paréisser al vejaire de totes e donc per que las reclamacions des citutadans sián fondadas sus de principis estables/incontestables: mai, an agut paur de s'erigir en contra poder a causa de l'istòria de la magistratura. ===== Conselh constitucional ===== Lo contraròtle de constitucionalitat foguèt introduch pas que tardierament en [[drech francés]]. Alara que lo Senat èra un garant (pauc eficaç) de la constitucion dempuèi la Revolucion francesa, la Constitucion de 1958 crea una institucion especializada, lo [[Conselh Constitucional (França)|Conselh constitucional]]. Los mòdes de sasina son pasmens restrenchs que lo Conselh constitucional podavan alara èsser sasit pas que per via d'accion, dins un delai d'un mes abans la promulgacion de la lei, unicament pet: lo president de la Republica, lo [[Primièr ministre de França|Primièr ministre]], lo president de l'[[Assemblada Nacionala (França)|Assemblada nacionala]], lo president del Senat, seguent las disposicions de l'Article 61 de la Constitucion de la Cinquena Republica. Lo Conselh constitucional n'afirmarà son ròtle de contraròtle sonque a partir de la Decision Libertat d'associacion de 1971, quand realiza un contraròtle de constitucionalitat de la lei non pas solament al respècte del tèxte de la Constitucion, mas al respècte d'un ensemble de principis nomenats « [[blòt de constitucionalitat]] ». En seguida, lo ròtle del Conselh constitucional es enforçat per la reforma de 1974 iniciada per [[Valéry Giscard d'Estaing]], que permet sa sasina per un collègi de {{Nombre amb unitat|60|deputats}} o {{Nombre amb unitat|60|senators}}. Lo contraròtle de constitucionalitat es alara dobèrt a l'oposicion, çò que provòca una explosion de las saisinas, donc un contraròtle melhor de la constitucionalitat de las leis. Aquestas evolucions constituisson una transicion del legicentrisme cap al constitucionalisme. Lo Conselh constitucional ten alara un ròtle verai dins la realizacion de las leis. Lo [[Conselh Constitucional (França)|Conselh constitucional]], dins sa decision sus la [[Nòva Caledònia]] en 1985, dich que « la lei exprimís la volontat generala sonque dins lo respècte de la Constitucion ». Aquesta jurisprudéncia modifica la definicion de la lei en França, qu'es pas sola realizada pel govèrn e lo parlament, mas tanben per la Cort constitucionala. La reforma del 23 de julhet de 2008 introduch la [[Question prioritària de constitucionalitat]], que permet ara un contraròtle per via d'excepcion. Dintrada en vogor lo 1èr de març de 2010. Lo contraròtle de legalitat es ligat a a teoria de la « lei ecran », en vigor dempuèi l'arrèst Arrighi (1936) del [[Conselh d'Estat (França)|Conselh d'Estat]] : per qu'una lei siá aplicada, cal prene un cèrt nombre de reglaments. Lo contraròtle de legalitat consistís a apreciar la conformitat de la lei e del reglament que seguís. ===== Las jurisdiccions administrativas ===== Quand es en question un acte administratiu venent pas d'una legislacion (coma dins lo cas de la retranscripcion d'une directiva comunautària, per exemple), la teoria de la lei ecran (mencionada al dessús) s'aplica pas. Es lo ròtle al jutge administratiu d'operar un contraròtle de constitucionalitat. ===== Question prioritària de constitucionalitat ===== Abans de 2008, se una lei inconstitucionala èra pasmens promulgada, los jutges èran pas competents per apreciar sa conformitat amb la Constitucion. Aquesta jurisprudéncia se tornèt en question per la lei constitucionala del 23 de julhet de 2008. En efièch, l'article novèl 61-1 de la Constitucion dispausa "Quand a l'escasença d'una insténcia en cors davant una jurisdiccion, se sosten qu'una disposicion legislativa fa damatge als drechs e libertats que la constitucion garantís, lo Conselh constitucional pòt èsser sasit d'aquesta question remandada del [[Conselh d'Estat (França)|Conselh d'Estat]] o de la Cort de cassacion que se pronóncia dins un delai determinat". La lei organica n° 2009-1523 del 10 de decembre de 2009 (en vigor lo 1èr de març de 2010) precisa las condicions de mesa en òbra de la question prioritària de constitucionalitat. Prevei un doble filtre, es a dire, d'una partida que la jurisdiccion sasida deura verificar se la disposicion contestada es applicabla al litigi o a la procedura o constituís lo fondament dels percaç, se foguèt pas la declatada confòrme a la Constitucion (levat en cas de cambiament de las escasenças) e se la question es pas desprovesida de caractèr seriós. Puèi, se la transmission es realizada la Jurisdiccion Suprèma competenta, aquesta a tres mes per astatuar. Se realisa lo renvei se las doas condicions pecitadas son complidas e si la question es novèla o presenta un caractèr seriós. Al tèrme d'un delai de tres meses, se la jurisdiccion se prononcièt pas, la transmission al [[Conselh Constitucional (França)|Conselh Constitucional]] es automatica. S'aqueste darrièr estima la disposicion inconstitucionala, aquesta es escartada pel litigi en cors e abrogada (al contrari de l'anullacion qu'es retroactiva, l'abrogacion val sonque per l'avenir) a partir de la publicacion de la decision del Conselh constitucional levat s'aqueste ne decidís autrament en fixant un delai o una data d'abrogacion. ==== Lo contraròtle de constitucionalitat en Espanha ==== La Constitucion compren un ''numerus apertus'' d'atribucions al Tribunal Constitucional, de biais que fa qu'es competent per un nuclèu de competéncias que pòdon èsser espandit per la lei organica. Atal, lo tèxte constitucional consacra lo recors per inconstitucionalitat,​ lo recors d'amparo (contraròtle de constitucionalitat individual per via s'accion),​ las relacions de las [[Comunautat autonòma d'Espanha|Automonias]] e​ la constitucion. La Lei Organica del Tribunal Constitucional inclutz los conflictes de competéncia entre organs constitucionals; conflictes en defensa de l'autonomia locala; la declaracion de constitucionalitat prealabla dels tractats internacionals. L'article 162 precisa la legitimacion necesària per realizar los recorses. Pel recors d'inconstitucionalitat seràn legitims ''lo President del Gobèrn, lo Defensor del Pòble, cinquenta Diputats, cinquesta Senators, los ogans colegials ejecutius de las comunitats autonòmas e, per aqueste cas, las quita Asambladas''. Pel recors d'amparo serà legitima tota ''persona fisica o juridica qu'invòca un interès legitim, e tanben lo Defensor del Pòble e lo Procuraire General''.​ Pels autres procedimients, la Constitucion confia sa regulacion al desvolopament de la lei organica.​ Fin finala, l'article 163 regula la question de l'inconstitucionalitat establissent una legitimacion implicita en favor dels organs del poder judiciari. <br /> ==== Lo contraròtle de constitucionalitat al Brasil ==== Al Brasil, lo contraròtle de constitucionalitat a las influéncias americanas e alemandas. I a los contraròtles concrèt e abstrach. Lo contraròtle concrèt se realiza amb lo depaus de recors extraordinari. Lo contraròtle abstrach es complit dins lo Tribunal suprèma federal amb d'accions coma l'accion dirècta d'inconstitucionalitat (ADI) o l'argumentacion de non conformitat amb lo percèpte fondamental (ADPF). Segon Clèmerson Merlin Clève, lo contraròtle de constitucionalitat brasilenc es en conformitat amb l'esperit d'una constitucion democratica, egalitària e pluralista coma es la constitution de 1988, que realize l'efectuacion dels drechs fondamentals<ref>{{Revista|nom1=Clève}}</ref>. == La legitimitat del jutge constitucional == Lo contraròtle de constitucionalitat dona al jutge un ròtle de « coautor » de la lei : seriá una mena de « tresena cambra ». Aquò podèt menar de criticas a parlr d'un « govèrn dels jutges » que contradiriá la sobeiranetat nacionala incarnada pels elegits del pòble. Carl Schmitt, dins son libre ''Lo gardian de la Constitucion'' mòtra l'andròna d'un contraròtle jurisdictional de la nòrma. En efièch, la lei es lo resultat d'un compromes politic qu'alara deu èsser somés a una instància politica un « Gardian » de la constitucion. La cort jurisdiccionala prepausada per Hans Kelsen a per presupausat de la neutralitat del drech, mas l'afirmacion d'una neutralitat axiologica del drech es ja una posicion politica que pòt pas que menar a l'afirmacion d'un foncionalisme juridic al benefici del jutge constitucional qu s'impausa coma lo sobeiran a la plaça del pòble. En França, al sègle XVIII, los [[Parlament (Regim Ancian)|Parlaments de Regim Ancian]], al nom de las leis fondamentalas del Reialme (que, a l'epòca, èra una mena de constitucion), s'opausèron a l'aplicacion de las refòrmas fiscalas engatjadas pel poder reial. Aqueste comportament es considerat coma una de las causas màger del blocatge e de la falhida del Regim Ancian. Lo remembre dels Parlaments, suprimits al mens en partida per aquesta rason pendent la [[Revolucion Francesa|Revolucion]], alimentèt, en França, una fisança durabla contra lo quita principi del contraròtle de constitucionalitat pels jutges. Doas reponsas doctrinalas coexistisson: Lo teorician del drech Hans Kelsen respond per la teoria del « jutge agulhaire » : lo ròtle del jutge es sonque lo procedural e lo legislator pòt encara desviar en modificant la Constitucion. Mas la revision constitucionala es fòrça mai dura d'obténer que demanda una super majoritat (tres cinquens dels parlamentaris en França) çò qu'implica qu'una minoritat pòt blocar la mesura. Sens comptar lo problèma politic qu'induch lo fach de far damatge a marbre de la Constitucion. Lo contraròtle es alara compres dins aquesta novèla definicion liberala de la democracia: aquesta èra pas limitada al poder de la majoritat, mas cal tanben defendre de drechs e libertats: * aquò estaliva la « tiraniá de la majoritat » pel Parlament ; * aquò instaura una veraia superioritat de la Constitucion ; * i lo respècte de l'Estat de drech. Aquesta novèla definicion de la democracia liberala tend a contraròtlar estrictament l'expression de la sobeiranetat populara. Carl Schmitt dins son libre de 1928, Teoria de la constitucion, mòstra que la nocion liberala d'Estat de drech, separacion dels poders e proteccion dels drechs fondamentals, es pas inerent a la democracia mas al liberalisme politic. En darrièra instància los principis democratics e liberals poiriá venir plan incompatibles. Es perque cal destriar l'Estat de drech, qu'es una expression juridica del liberalisme politic, de la democracia coma mòde d'organizacion del poder sobeiran del pòble. Als EUA, lo debat sus la legitimitat del contraròtle de la constitucionalitat se pausèt entre autre dins un debat doctrinal entre Alexander Bickel e Ronald Dworkin. Bickel es l'autor del libre ''The Least Dangerous Branch''. Sosten que lo contraròtle de la constitucionalitat manca de legitimitat que los jutges son pas elegits e que l'institucion de la magistratura es per consequent una institucion contra majoritària qu'es susceptible d'impausar sas causidas a la majoritat democratica. Dworkin es l'autor del libre ''Prene los drechs al seriós''. Respond qu'es injust d'èsser umil per la majoritat que lo jutge ven alara a l'encòp jutge e partida. Mai, segon Dworkin, la legislatura dona pas las melhoras decisions. Soten que los tribunals per d'arguments de principi pòdon menar al progrès moral. == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} == Vejatz tanben == === Articles connèxes === * [[Contraròtle de convencionalitat]] * [[Govèrn dels jutges]] [[Categoria:Drech constitucional]] pso5iy7av3ewevg092empytwjl4wedo 0 184493 2513141 2429198 2026-11-12T10:26:33Z PichonDesgordit 65926 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|0 */ 2513141 wikitext text/x-wiki '''Alexandreta''' (''Aleissandreto'' en [[grafia mistralenca]]<ref>https://tdf.locongres.org/files/assets/common/page-substrates/page0076.jpg</ref>), en grèc Αλεξανδρέττα ''Alexandretta'', en [[arabi]] إسكندرونة, en turc İskenderun, es una vila de [[Turquia]]. Font fondada en 333 avant J.C. per [[Alexandre lo Grand]]. == Istòria == Alexandreta, a l'epòca romana, hot ciutat de la província de [[Cilícia]] Segonda. Hot donc istoricament un avescat sufraganèu dau d'Anazarb. Au sègle 19, èra un pòrt important de l'empèri otoman.<blockquote>ALEXANDRETA (Caza dau Sanjak d’Alèp) Caimacamlik de 1ª classa. – 26 vilatges. Populacion dau Caza: 12,629 abitants, daus quaus 10,507 musulmans, 22 israelitas e 2,100 crestians de rits divèrs. Pichòta vila. Pòrt mai important de tota Siria pr’amor de l’embarcament e dau desbarcament de las merças provenent e a destinacion de las vilas de l’interior. 6000 abitants, obligats de quitar la vila a l’estiu pr’amor de l’insalubritat de la clima. Amelioracion sensibla de la clima pr’amor de l’assaniment d’una part de las paluds, de l’adjoncion de quauques naus barris, de l’establiment de canaus d’escorrement e dau pavatge de la vila. Una rota carroçabla religa la vila a Kilis, Antiòquia e Alèp. Possedís una hont d’aiga excellenta. Escòlas elementàrias dau govèrn, daus Pairs Carmelitans e de las Sòrs de Sant Jausèp. Exportacion: laa, cassenòlas, blats, òrdi, civada, ''daris'', sesams, pèths, marroquins, burres, etc. Importacion: manufacturas anglesas, soïssas, denadas coloniaus, etc.<ref>Annuaire oriental (ancien Indicateur oriental) du commerce, de l'industrie, de l'administration et de la magistrature | 1891 | Gallica (bnf.fr)</ref></blockquote> [[Categoria:Vila de Turquia]] ef2etv73pm1lt6fk0aiawlf7p2ggjvo 0 192350 2513134 2401411 2026-11-12T10:22:56Z PichonDesgordit 65926 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|1|0 */ 2513134 wikitext text/x-wiki [[Fichièr:Château du géant st Guilhem.jpg|vinheta|319x319px]] Lo '''castèl del Gigant''' (o ''castèl de Verdun'') es una ciutadèla situada al dessús de [[Sant Guilhèm dau Desèrt|Sant-Guilhèm dau Desèrt]]. == Istoric == Lo Castèl, apelat a tòrt « Castèl de Dom Juan » per un autor ancian (Baron Taylor dins « la França Pintoresca »), nom représ per d'unes guidas toristics, domina lo vilatge de [[Sant Guilhèm dau Desèrt]] . Aquela error es deguda a una desformacion de l'apellacion « Castèl del Gigant » en usatge corrent per designar aquel luòc, e manlevada a una legenda que conta l'istòria del gigant Ysoré, reis dels saxons que s'i seriá siá-disent refugiat. Son nom lo mai ancianament conegut "Castrum de Virduno" (Castèl del Verdus, o de Verdun) nos parava èsser mai confòrm als archius del passat ([[cartulari]] de gellone), sustot al contèxt geografic local marcat per l'esplendida val dins la quala nais lo riu del Verdus. Plaçat a la cima d'una cresta rocassosa, perlongament aval del naut bauç que constituís la riba drecha del circ de l'Infernet, comanda remarcablament la dintrada del « desèrt ». Se supausa que sus aquel emplaçament existissiá primitivament un obratge de defensa probablament roman. Sa posicion estrategica a la dintrada de la val polida del Verdus ne fasiá de tota evidéncia un excellent mejan d'observacion e de proteccion eficaça. Se pòt dire realament « qu'es ajocat coma un nis d'agla » tant es estrechament installat sus son piton rocassós. Sas roïnas, dont se sap que pauc de causas de l'istòria, tenon encara de pè; estranhas siloetas ofèrtas als capricis de l'imaginacion del visitaire, qu'una passejada, un pauc ardida pasmens, permet d'aprochar. Es aconselhat d'èsser prudent se se manlèva lo caminòl que i condutz e de velhar a non pas tròp s'aprochar del precipici. Las roïnas, instablas pòdon èsser perilhosas. === Cobejat puèi abandonat === Se sap qu'al sègle XII lo castèl de Verdun foguèt una châtellenie plaçada al centre d'un procès disputat entre l'abat de Gellone e un famós coble (Armand e Adélaïde) que se'n voliá apoderar. Çò cobla malgrat que determinat dins sa demarcha perdèt aquel darrièr e foguèt convidat (en 1124) a jurar, las mans sus l'autar de [[Guilhèm de Gellona|Sant-Guilhem]] e las relíquias de la Santa Crotz, de se manifestar pas jamai e tornar sul subjècte. Ailàs, las promessas tendràn pas e davant lor desfís novèl e lo de lors mainatges qu'a lor torre reclaman aquel ben al près de Raymond, Senhor de Montpeirós e son fraire Gaucelin de Montpeirós, alara Avesque de Lodeva. Mas res encara serà pas cedit e l'abat de Gellone gardarà « Verdun » definitivament gràcias a un acòrdi solemne passat davant tota la noblesa del país en la glèisa Sant Peire de [[Pesenàs]]. Aquela ceremonia, dont se retròba las traças dins los archius, amassada en aquela escasença dels noms coma los de Pèir Bernat de Pesenàs, Ponç de Morese, Ramon de Càsols, Pèir de Caus, Guilhèm de Puèg-Abon, Pèir de Mascos, Bernat d'Espondelhan… Al fil dels sègles, Verdun, ailàs, vodat a la roïna s'arroïna progressivament e irremediablament. Los abats de Gellone o daissaràn perir, perque inutil sus son ròc. Vendrà, fòrça longtemps après que l'òbra del temps aja començada sa pèrda, lo periòde de la famosa guèrra de 14-18 ont qualqu'un enfin s'interèssa a el. Aquel òme, un romancièr eraurés dont coneissèm pas lo nom, l'aquesit per la soma de 150 francs !. Sos esfòrces de crompa malurosament èran pas que palha de palha e pretension. Son vòt èra de se proclamar castelan de Gellone per figurar tot simplament dins l'Annuari dels Castèls de França. Dempuèi 2001 l'accès al sit perilhós es enebit. === Braconaires e « Sauta Ròcs » === Se rapòrta que foguèt al sègle darrièr lo refugi de qualques braconaires dont la maréchaussée venguèt a cap dificilament. La complicitat dels abitants de Sant-Guilhem amb aqueles famoses braconaires joguèt un ròtle preponderant. Valguèt a d'unes d'entre-eles de portar lo famós nom de « Sauta Ròcs » encara en usatge a l'ora d'ara. Aqueles « Sautaires de Ròcs », abils e prestes èran cargats pendent la venguda de las pandores, de prevenir los braconaires en corrent cap al castèl a grandas encambadas. Un agacin de caça servissiá de còps a apiejar lor corsa e a balhar l'alèrta. === Salvament === En 2022, a aviat lo salvament de las roïnas, amb l'intervencion de maçons-cordistes, qu'an atal pogut cristallizar l'emblematica siloeta. == Legenda == Se conta a Sant Guilhèm dau Desèrt, qu'un Gigant aviá elegit domicili a las roïnas del castèl que domina lo vilatge en companhiá d'una [[agaça]] e que terrorizava las populacions vilatgesas. Un jorn, [[Guilhèm de Gellona|Guilhem]], las de deure gerir la paur que procurava lo Gigant sus las populacions vilatgesas, decidiguèt de se desguisar en sirventa e de far semblant de transportar d'aiga al castèl per anar combatre aquel impostor. Se provesiguèt de « Gaujosa », son espasa legendària, e faguèt marcha cap a la fortalesa. Pendent son trajècte, l'agaça que rodava dins los paratges s'apercebèt que la sirventa que fasiá rota cap al castèl aviá pas lo meteis anar qu'a l'acostumat. Interpelat, l'aucèl reconegut Guilhem e s'enanèt avertir lo Gigant en aqueles tèrmes : - « Gigant, es pas ta sirventa que te ven portar d'aiga, es Guilhem que se'n ven per te tuar. » Mas segur de son fach e dobtant pas de sa superioritat, lo Gigant tenguèt pas compte de las mesas en garda de sa companha e obriguèt la pòrta de sa fortalesa. Se'n seguiguèt un aspre combat que vegèt la victòria de Guilhem precipitant son adversària al bas dels bauces del castèl. L'agaça desprovesida, avent perdut son protector, prenguèt la fugida per s'anar amagar se sap ont... Dempuèi çò jorn, los abitants del vilatge vivon en tota quietud e malgrat que la [[Gellone|val de Gellone]] siá frequentada per de nombrosas espècias d'aucèls, se reviu pas jamai d'agaça. == Veire tanben == [[Categoria:Portal:França/Articles ligats]] f5f6h2afl0qzw9obqhelpcwn1zdsofz 0 194157 2513133 2407224 2026-11-12T10:22:30Z PichonDesgordit 65926 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:1|2|0 */ 2513133 wikitext text/x-wiki '''Nòstra Dòna del Luòc plasent ''' es un ermitage situat a proximtat del vilatge de [[Sant Guilhèm dau Desèrt]], dins lo departament d'[[Erau (departament)|Erau]] en [[Occitània (region administrativa)|Occitània]]. L'ermitatge se tròba a una bona ora de marcha del vilatge de [[Sant Guilhèm dau Desèrt]], al còr de la [[garriga]]. == Istòria == === Origina === La capèla foguèt fondada per Jean D'Albe en 1336, un laïc de la diocèsi de [[Lodeva]] que, en l'an 1395, recebut per una botiòla del papa l'autorizacion excepcionala d'i establir un autar. Consacrada a la verge, la capèla foguèt dotada d'una campana e plaçat jos la tutèla de la parròquia Sant-Barthélemy valent a dire jos la dependéncia de l'[[Abadiá de Sant Guilhèm dau Desèrt]]. Dins son estructura anciana, la capèla mesurava 6,60 m de long sus 2,55 m d'ample èra ogivala. Un tot cloquièr pichon abrigant una campana domina e corona la faciada primitiva virada cap al ponent. Cap a 1860 lo bastiment es agrandit. Una sala, mena de refugi pels ermitas i es raportada en planpè. Un cavòt utilizat per l'enterrament dels defunts dels luòcs es cavat al quite ròc. Los còsses i èran depausats en postura assetada, vestits en tenguda de bure blanca e cordons e separats los unes dels autres per de pèiras. L'ostal dels ermitas, uèi en roïna formava un rectangle. Èra equipada d'una escudariá, d'una cava e d'una botiga. 7 pèças constituïssián lo primièr solièr. Aquela construccion remonta al sègle XVII. Contra la paret rocassosa situat darrièr lo santuari e de cap a la dintrada de la capèla, un pòrge rocassós daissa aparéisser al jorn una font pichona. Fornissiá un còp èra, gràcias a l'amainatjament d'un bacin pichon de collècta, pro d'aiga per l'ostal e lo jardin dels fraires. === La Revolucion Francesa === Los archius de Nòstra Dòna del Luòc Agradiu son pilhats e dispersats per la [[Revolucion Francesa|revolucion francesa]] demòra pas actualament que pauc de documents. Aquestes nos aprenon pasmens que l'ermitatge comptava dos ermitas en 1631 qu'ocupavan lors jornadas a la pregària e a la meditacion. Lor temps de liure èra emplegat a la cultura de las tèrras alentorns de la « comba dels Fraires » a sonhar los malauts de Sant-Guilhem lo Desèrt e masatges del sector e a portar los darrièrs sacraments als morents. L'ermitatge es vendut a la Revolucion a Joseph-Victorian Pons. Puèi abans 1855, a la familha Capion de Pignan. Puèi, l'ermitatge es totjorn regularament frequentat pels parroquians e mantun ermita s'i installa pendent lo sègle XIX. === A l'ora d'ara === Dempuèi 2018, la capèla de Notre-Dame de l'Ermitatge fa l'objècte de restauracions. Dempuèi l'auton 2022, un ermita novèl i es installat. == Culte e processions == Uèi encara, l'ermitatge aculhís doas processions tradicionalas. La procession del diluns de Pascas, apelada « pelegrinatge de la Saucisso », es lo fruch d'una promessa publica facha en 1628, mentre que la pèsta estralhava lo país. La procession del segond dimenge d'octobre, apelada « pelegrinatge de las nougas », remonta a 1724, quand los vilatgeses invoquèron la proteccion de Notre-Dame contra las inondacions del Verdus, que travèrsa lo vilatge de Sant-Guilhem-lo-Desèrt. q1vy25f81dn86vozqcir61phgoufkp9 0 195475 2513067 2497267 2026-11-11T15:26:45Z Raymond Trencavel 26125 2513067 wikitext text/x-wiki [[Imatge:Blocage de la N124 par les paysans occitans à L'Isle-Jourdain (02).jpg|200px|thumb|right|Blocatge rotièr improvisat lo 19 de genièr de 2024 pels [[Joves agricultors]] e la [[ Federacion nacionala dels sindicats d'esplechaires agricòlas|FNSEA]] en [[Occitània]] a [[L'Isla de Baish]] (departament del [[Gers]])]] [[Imatge:Panneau Marcillat-en-Combraille retourné.jpg|200px|thumb|right|Panel virat pels agricultors en [[Occitània]], aquí a [[Marcilhac (Alèir)|Marcilhac]], en [[Borbonés|Borbonés occitan]] ([[Departament d'Alèir|departament d'Alèir]])]] [[Imatge:Agriculteurs bloquant l'autoroute à Agen, 24 janvier 2024 (4).jpg|200px|thumb|right|Los «Bonets jaunes» de la [[Coordinacion rurala]] blocant l'autorota d'[[Agen]] ([[Guiana]]) lo 24 de genièr de 2024.]] [[Imatge:Jiròni Baile 02.jpg|200px|thumb|right|[[Jérôme Bayle|Jiròni Baile]], lo 3 de junh de 2024 en [[Val d'Aran|Aran]] a la frontièra espanhòla]] Lo '''movement dels agricultors de 2024''' es una seguida de manifestacions e de barratges rotièrs organizats mai que mai pels sindicats agricòlas (d'en primièr per la [[FNSEA]], los [[Joves agricultors]] e la [[Coordinacion rurala]], mai tardivament seguits per la [[Confederacion paisana|Confederacion païsana]])<ref>{{Ref-web |lenga=fr |url=https://www.francebleu.fr/infos/agriculture-peche/colere-des-agriculteurs-la-confederation-paysanne-rejoint-le-mouvement-de-contestation-2642789 |títol=Colère des agriculteurs : la Confédération paysanne rejoint le mouvement de contestation en Franche-Comté |nom=Léa |cognòm=Gireaud |site=www.francebleu.fr}}</ref><ref>{{Ref-web |lenga=oc |url=https://jornalet.com/editorial/21803/amb-los-agricultors-mas-per-lecologiahttps://jornalet.com/editorial/21803/amb-los-agricultors-mas-per-lecologia |títol=Amb los agricultors mas per l’ecologia |data=28 de genièr de 2024 |site=[[Jornalet]]}}</ref> qu'a sustot pres de vam a partir del 18 de genièr de 2024.<ref>{{Ref-web |lenga=fr |url=https://www.ladepeche.fr/2024/01/18/manifestation-des-agriculteurs-autoroute-a64-rn20-en-ariege-quels-axes-routiers-de-la-region-seront-bloques-ce-jeudi-11703736.php |títol=Manifestation des agriculteurs : autoroute A64, RN20 en Ariège... quels axes routiers de la région seront bloqués ce jeudi |nom=Martin |cognòm=Planques |data=18 de genièr de 2024}}</ref> Los agricultors protèstan contra la feblesa dels prèses dels aliments, contra las reduccions prepausadas de las subvencions governamentalas al carburant diesèl destinat als agricultors (lo GNR) e contra un projècte d'acòrdi de liure-escambi entre l'[[Union Europèa]] e lo [[Mercosur]]. ==Cronologia == === Debuta del movement : 16 e 18 de genièr de 2024 === Lo movement, que fasiá resson a çò que se passava en Alemanha,<ref>{{Ref-web |lenga=fr |títol= En Allemagne, une « semaine d’action » des agriculteurs, l’extrême droite en embuscade |url=https://www.lemonde.fr/international/article/2024/01/08/en-allemagne-une-semaine-d-action-des-agriculteurs-l-extreme-droite-en-embuscade_6209664_3210.html |nom=Thomas |cognòm=Wieder |data=8 de genièr de 2024 |consulta=15 de febrièr de 2024 |editor=[[Le Monde]] |site=www.lemonde.fr}}</ref> comencèt en [[Occitània]]<ref>{{Ref-web |lenga=fr |url=https://www.ouest-france.fr/economie/agriculture/crise-agricole/colere-des-agriculteurs-pourquoi-la-mobilisation-est-partie-doccitanie-8967015e-bc35-11ee-96ed-15a2bf803bd0 |títol=Colère des agriculteurs : pourquoi la mobilisation est partie d’Occitanie |nom=Mathieu |cognòm=Robert |site=www.ouest-france.fr |data=26 de genièr de 2024}}</ref> d'en primièr per una manifestacion a [[Tolosa]] lo 16 de genièr de 2024,<ref>{{Ref-web |lenga=fr |url=https://www.leparisien.fr/haute-garonne-31/en-colere-les-agriculteurs-doccitanie-manifestent-une-nouvelle-fois-ce-mardi-a-toulouse-16-01-2024-SAKG6FNIONCJTPR4OVP3NRD2IQ.php |títol=En colère, les agriculteurs d’Occitanie manifestent une nouvelle fois ce mardi à Toulouse |nom=Julie |cognòm=Rimbert |data=16 de genièr de 2024 |editor=Le Parisien |site=www.leparisien.fr}}</ref> manifestacion que non a pas agut l'efièch escomptat. Los agricultors d'Occitània decidisson alavetz de blocar l'autorota A 64, al nivèl de [[Tarba]] e de [[Carbona]]<ref>{{Ref-web |lenga=fr |url=https://www.ladepeche.fr/2024/01/21/manifestation-des-agriculteurs-on-est-tous-solidaires-pourquoi-le-blocage-de-la64-est-il-autant-soutenu-par-la-population-11710491.php |títol=DECRYPTAGE. Manifestation des agriculteurs : "On est tous solidaires", pourquoi le blocage de l'A64 est-il autant soutenu par la population ? |nom=Matis |cognòm=Gardent Bianco-Levrin |editor=La Dépêche |site=www.ladepeche.fr |data=21 de genièr de 2024}}</ref> e a l'iniciativa de [[Jérôme Bayle|Jiròni Baile]], l'elevaire del [[Volvèstre]],<ref>{{Ref-web |url=https://www.nicematin.com/faits-de-societe/agriculture-jerome-bayle-eleveur-occitan-devenu-figure-du-mouvement-899566 |títol="Il lutte pour la survie des paysans": qui est Jérome Bayle, éleveur occitan devenu figure des agriculteurs |data=27 de genièr de 2024 |site=www.nicematin.com}}</ref><ref>{{Ref-web |lenga=fr |url=https://www.nouvelobs.com/politique/20240126.AFP6518/agriculture-jerome-bayle-eleveur-occitan-devenu-figure-du-mouvement.html |títol=Agriculture: Jérome Bayle, éleveur occitan devenu figure du mouvement |data=26 de genièr de 2024 |site=www.nouvelobs.com}}</ref> lo 18 de genièr de 2024. Cal notar qu'en amont, lo movement dels agricultors d'Occitània aviá en realitat ja començat tre octobre de 2023 per una accion simbolica de virament dels panèls de senhalizacion,<ref>{{Ref-web |leng=fr |url=https://www.ladepeche.fr/2023/11/03/insolite-on-vous-devoile-lidentite-et-les-motivations-du-commando-qui-inverse-les-panneaux-dans-le-tarn-11557167.php |títol=Mais pourquoi un "commando" inverse-t-il les panneaux dans le Tarn ? On vous dévoile son identité et ses motivations |data=3 de novembre de 2023 |nom=Alexandre |cognòm=Ferrer |editor=La Dépêche |site=www.ladepeche.fr}}</ref><ref>{{Ref-web |url=https://www.centrepresseaveyron.fr/2023/11/23/aveyron-on-vous-dit-pourquoi-de-plus-en-plus-de-panneaux-vont-se-retrouver-la-tete-a-lenvers-jusqua-dimanche-11598412.php |títol=Aveyron : on vous dit pourquoi de plus en plus de panneaux vont se retrouver la tête à l'envers jusqu'à dimanche |nom=Nicolas |cognòm=Drusian |site=www.centrepresseaveyron.fr}}</ref> e en novembre per d'accions virulentas dels viticultors<ref>{{Ref-web |lenga=fr |url=https://www.ladepeche.fr/2023/11/25/ce-mouvement-depasse-la-filiere-11601931.php |títol=Manifestation des vignerons à Narbonne : "Ce mouvement dépasse la filière" |data=25 de genièr de 2023 |editor=La Dépêche |site=www.ladepeche.fr}}</ref> (en particular lo [[Comitat Regional d'Accion Viticòla|Comitat d'Accion Viticòla]]) en [[Lengadòc]] e ja per d'accions de blocatge de Tolosa pels elevaires e cerealièrs.<ref>{{Ref-web |lenga=fr |url=https://france3-regions.francetvinfo.fr/occitanie/haute-garonne/toulouse/agriculteurs-en-colere-une-nouvelle-manifestation-le-30-novembre-pour-interpeller-le-gouvernement-2880959.html |títol=Agriculteurs en colère : nouvelle manifestation prévue jeudi mais sans tracteurs |nom=Catherine |cognòm=Léhé |site=france3-regions.francetvinfo.fr}}</ref> Las rotas màgers d'Occitània son aital estadas blocadas<ref>{{Ref-web |url=https://www.larepubliquedespyrenees.fr/hautes-pyrenees/colere-des-agriculteurs-des-tracteurs-envahissent-l-a-64-a-tarbes-18308796.php |títol=Colère des agriculteurs : des tracteurs ont envahi l’A64 à Tarbes |editor=La République des Pyrénées |data=26 de genièr de 2024 |site=www.larepubliquedespyrenees.fr}}</ref><ref>{{Ref-web |url=https://www.tf1info.fr/societe/video-reportage-colere-des-agriculteurs-les-images-des-nouveaux-blocages-du-mouvement-en-france-de-ce-mercredi-aujourd-hui-2283837.html |títol=Colère des agriculteurs : Agen, Nîmes, Avignon... les images des nouveaux blocages partout en France |editor=[[TF1]] |data=24 de genièr de 2024 |site=www.tf1info.fr}}</ref><ref>{{Ref-web |url=https://www.lamontagne.fr/gueret-23000/actualites/le-blocage-de-la-rn-145-en-creuse-se-poursuit_14442091/ |títol=En Creuse, le blocage de la RN 145 par les agriculteurs se poursuit |data=26 de genièr de 2024}}</ref><ref>{{Ref-web |url=https://actu.fr/societe/dordogne-les-agriculteurs-bloquent-l-a89_60607285.html |títol=Dordogne. Les agriculteurs ont bloqué l'A89 |nom=Théophile |cognòm=Mercier |data=24 de genièr de 2024 |site=actu.fr}}</ref> a partir del 18 e 19 de genièr de 2024,<ref>{{Ref-web |lenga=fr |url=https://www.ladepeche.fr/2024/01/20/jean-lassalle-avec-les-agriculteurs-en-colere-des-hautes-pyrenees-a-tarbes-est-11708796.php |títol=Jean Lassalle avec les agriculteurs en colère des Hautes-Pyrénées à Tarbes-Est |nom=Andy |cognòm=Barréjot |data=20 de genièr de 2024|editor=La Dépêche |site=www.ladepeche.fr}}</ref><ref>{{Ref-web |lenga=fr |url=https://www.petiterepublique.com/2024/01/19/blocage-de-lautoroute-a-64-a-carbonne-plus-determines-que-jamais/ |títol=Blocage de l’autoroute A 64 à Carbonne : Plus déterminés que jamais ! |nom=Yannick |cognòm=Foucaud |data=19 de genièr de 2024 |site=www.petiterepublique.com}}</ref> puèi en seguida del blocatge de l'autorota d'[[Agen]] per la [[Coordinacion rurala]] ([[Karine Duc]] e [[José Pérez]]) lo 22 de genièr de 2024,<ref>{{Ref-web |lenga=fr |url=https://www.sudouest.fr/economie/agriculture/colere-des-agriculteurs-l-autoroute-occupee-la-voie-ferree-coupee-c-est-le-prefet-qui-a-allume-le-feu-18250651.php |títol=Colère des agriculteurs. L’autoroute occupée, la voie ferrée coupée : « C’est le préfet qui a allumé le feu » |nom=Christoph |cognòm=Massenot |data=22 de genièr de 2024 |site=www.sudouest.fr}}</ref> aquela mena d'accion s'espandís alavetz aval la [[França]] entièra los 23 e 24 de genièr de 2024.<ref>{{Ref-web|url=https://www.sudouest.fr/economie/agriculture/agriculteurs-en-colere-en-images-une-journee-de-manifestation-a-pau-et-tarbes-18282127.php|títol=Agriculteurs en colère : en images, une journée de manifestation à Pau et Tarbes|òbra=Sud Ouest|site=sudouest.fr}}</ref> Lo 23 de genièr, un accident dramatic sus un barratge a [[Pàmias]] (Lengadòc) provòca la mòrt d'una agricultritz e de sa filha, percutidas per una auto.<ref>{{Ref-web |lenga=oc |url=https://www.jornalet.com/nova/21792/pamias-mort-duna-agricultritz-e-de-sa-filha |títol=Pàmias: mòrt d’una agricultritz e de sa filha |editor=[[Jornalet]] |site=www.jornalet.com}}</ref><ref>{{Ref-web |lenga=fr |url=https://www.rtl.fr/actu/justice-faits-divers/accident-a-un-barrage-dans-l-ariege-le-mari-de-l-agricultrice-decedee-est-hors-de-danger-7900345000 |títol=Accident sur un barrage dans l'Ariège : le mari de l'agricultrice décédée est hors de danger |nom=Patrick |cognòm=Edisson |data=24 de genièr de 2024 |site=www.rtl.fr}}</ref> Lo movement a damatjat bastiments publics<ref>{{Ref-web |lenga=fr |url=https://www.liberation.fr/economie/social/degradation-de-batiments-publics-par-les-agriculteurs-gerald-darmanin-en-flagrant-deni-20240126_Y4EJYM3HQRCGPO7MJ3ZQ4TWF7Q/ |títol=Dégradation de bâtiments publics par les agriculteurs : Gérald Darmanin en flagrant déni |data=26 de genièr de 2024 |nom=Anaïs |cognòm=Condomines |site=www.liberation.fr}}</ref>; en [[Lengadòc]], qualquas degradacions son atribuïdas mai especificament al [[Comitat d'Accion Viticòla]] (CRAV) a [[Carcassona]]<ref>{{Ref-web |lenga=fr |url=https://www.liberation.fr/environnement/agriculture/agriculteurs-un-batiment-de-la-direction-regionale-de-lenvironnement-souffle-par-une-explosion-a-carcassonne-20240120_TWM57CXPDRHADNFMKPAQ36PLI4/ |títol=Agriculteurs : un bâtiment de la direction régionale de l’environnement soufflé par une explosion à Carcassonne |site=www.liberation.fr}}</ref> e a [[Narbona]].<ref>{{Ref-web |lenga=fr |url=https://www.francetvinfo.fr/economie/crise/blocus-des-agriculteurs/incendie-de-la-msa-a-narbonne-par-des-agriculteurs-c-est-clairement-un-depart-de-feu-volontaire-selon-le-prefet-de-l-aude_6327651.html |títol=Incendie de la MSA à Narbonne par des agriculteurs : "C'est clairement un départ de feu volontaire", selon le préfet de l'Aude |data=26 de genièr de 2024 |site=www.francetvinfo.fr}}</ref> En responsa a las protèstas, lo primièr ministre [[Gabriel Attal]] anèt en Occitània lo 26 de genièr,<ref>{{Ref-web |lenga=fr |url=https://france3-regions.francetvinfo.fr/occitanie/haute-garonne/toulouse/colere-des-agriculteurs-le-premier-ministre-gabriel-attal-se-rendra-sur-une-exploitation-en-haute-garonne-2913584.html |títol=Colère des agriculteurs : le premier ministre Gabriel Attal se rendra sur une exploitation en Haute-Garonne |nom=Sylvain |cognòm=Duchampt |data=26 de genièr de 2024 |site=france3-regions.francetvinfo.fr}}</ref> i rencontrèt [[Jérôme Bayle|Jiròni Baile]], e a promés de renonciar a la reduccion de las subvencions publicas al carburant diesèl agricòla (GNR); s'es tanben engatjat a prene d'autras mesuras qu'an per mira de reduire lo pes financièr e burocratic dels agricultors. Se lo barratge tengut a Carbona e qualques autres son estats tirats en Occitània en seguida d'aquelas promessas,<ref>{{Ref-web |lenga=fr |url=https://www.terre-net.fr/manifestations/article/861743/levee-du-barrage-de-carbonne-samedi-midi |títol=L'agriculteur Jérôme Bayle annonce la levée du barrage de Carbonne samedi midi |data=26 de genièr de 2024 |site=www.terre-net.fr}}</ref> una bona partida del movement dels agricultors a pasmens contunhat, e s'es quitament amplificat endacòm mai.<ref>{{Ref-web |leng=fr |url=https://www.ouest-france.fr/economie/agriculture/crise-agricole/colere-des-agriculteurs-ce-samedi-les-actions-continuent-malgre-les-annonces-de-lexecutif-1d184876-213f-4fa3-a506-a7bb3e04a6b5 |títol=Colère des agriculteurs : les actions continuent ce samedi malgré les annonces de Gabriel Attal |data=27 de genièr de 2024 |site=www.ouest-france.fr}}</ref> D'occitan qu'èra a la debuta, lo movement ven alavetz un movement francés: aqueste còp, los agricultors [[França|franceses]] reclaman de melhoras condicions de trabalh, los del [[Maine (província)|Maine]] decidisson alavetz de blocar [[París (França)|París]] a partir del diluns 29 de genièr, en barrant las rotas principalas de la capitala de França,<ref>{{Ref-web |lenga=fr |url=https://www.francebleu.fr/infos/agriculture-peche/en-direct-les-agriculteurs-sarthois-lancent-24-heures-de-blocage-sur-les-autoroutes-3199229 |títol=Colère des Agriculteurs : en Sarthe, quatre blocages sur les autoroutes du département ce mardi |nom=Marie |cognòm=Mutricy |data=30 de genièr de 2024 |site=www.francebleu.fr}}</ref> mentre que los de [[Franca Comtat]] qu'ensajan de blocar lo grand mercat de París a [[Rungis]].<ref>{{Ref-web |lenga=fr |url=https://www.estrepublicain.fr/economie/2024/01/31/les-agriculteurs-interpelles-a-rungis-sont-franc-comtois |títol=Colère des agriculteurs : les exploitants interpellés à Rungis sont francs-comtois |data=31 de genièr de 2024 |site=www.estrepublicain.fr}}</ref><ref>{{Ref-web |lenga=fr |url=https://www.ladepeche.fr/2024/01/31/direct-colere-des-agriculteurs-nouvelle-action-a-laeroport-de-toulouse-ce-mercredi-la-fnsea-recue-par-gabriel-attal-mardi-soir-11731661.php |títol=REPLAY. Blocages des agriculteurs : incursion de manifestants au marché de Rungis, 91 personnes placées en garde à vue ce soir |nom=Cyril |cognòm=Brioulet |site=www.ladepeche.fr |editor=La Dépêche}}</ref> Lo 1èr de febrièr de 2024, lo primièr ministre Gabriel Attal fa de novèlas anóncias. Entre autres, promet 150 milions d'euros d'ajudas pels agricultors. Los Joves agricultors e la FNSEA demandan alavetz a lors militants que tirèn los barratges.<ref>{{Ref-web |lenga=fr |url=https://www.lepoint.fr/politique/crise-agricole-gabriel-attal-fait-une-liste-de-nouvelles-annonces-pour-calmer-la-colere-01-02-2024-2551288_20.php |títol=Aides aux éleveurs, loi Egalim, pesticides… Ce qu’il faut retenir des annonces du gouvernement sur l'agriculture |data=1 de genièr de 2024 |site=www.lepoint.fr}}</ref><ref>{{Ref-web |lenga=fr |url=https://www.lalsace.fr/economie/2024/02/02/colere-des-agriculteurs-de-nombreux-blocages-partout-en-france |títol=Levée des barrages en France, poursuite de la mobilisation en Espagne et en Italie... L'essentiel de ce vendredi |data=2 de febrièr de 2024 |site=www.lalsace.fr}}</ref> === Blocatge de la frontièra franco-espanhòla: 3 de junh de 2024 === Lo 3 de junh, los sindicats païsans franceses (''Los Ultras de l'A64'' de [[Jérôme Bayle|Jiròni Baile]] e la [[Coordinacion rurala]]) e la plataforma catalana ''Revolta Pagesa'' amb d'autres sindicats païsans [[Espanha|espanhòls]] an blocat la frontièra [[França|franco]]-[[Espanha|espanhòla]]. ===Represa : octobre-novembre de 2024=== [[Imatge:Colère des agriculteurs en Occitanie, octobre 2024 - Pas de pays sans paysan.jpg|200px|thumb|right|Lo movement dels agricultors tornèt tre lo mes d'octobre en [[Occitània]], amb l'eslogan ''pas de pays sams paysans'' (aquí sus un giratòri a [[Granada (Nauta Garona)|Granada de Garona]]).]] Tre lo 18 d'octobre,<ref>{{Ref-web |lenga=fr |títol=Panneaux de communes démontés, manifestations : les agriculteurs mécontents multiplient les actions en Occitanie |url=https://www.lamontagne.fr/auch-32000/actualites/panneaux-de-communes-demontes-manifestations-les-agriculteurs-mecontents-multiplient-les-actions-en-occitanie_14582585/ |data=9 d'octobre de 2024 |site=lamontagne.fr}}</ref> amb l'eslogan ''pas de pays sans paysans'' (pas país sens païsans), lo movement dels agricultors tornèt ("Acte 2"), ambe aqueste còp una accion de desbolonatge del panèls de las entradas de las vilas e dels vilatges,<ref>{{Ref-web |lenga=fr |títol=Opération coup de poing : les agriculteurs déboulonnent les panneaux de dizaines de communes près de Toulouse |url=https://www.ladepeche.fr/2024/10/22/operation-coup-de-poing-les-agriculteurs-deboulonnent-les-panneaux-de-dizaines-de-communes-pres-de-toulouse-12276951.php |data=22 d'octobre de 2024 |òbra=La Dépêche}}</ref> los quals foguèron depausats en seguida al pès dels bastiments publics,<ref>{{Ref-web |lenga=fr |títol=Près de 200 panneaux de communes enlevés et accrochés aux grilles de la préfecture, la colère des agriculteurs persiste en Ariège |url=https://www.ladepeche.fr/2024/10/22/pres-de-200-panneaux-de-communes-enleves-et-accroches-aux-grilles-de-la-prefecture-la-colere-des-agriculteurs-persiste-en-ariege-12276910.php |nom=Clémentine |cognòm=Rivière |data=22 d'octobre de 2924 |òbra=La Dépêche}}</ref> o ambe l'ocultacion per de tendas<ref>{{Ref-web |lenga=fr |títol=Panneaux décrochés, radars bâchés… en Occitanie, une nouvelle mobilisation couve sous les braises de la colère agricole |url=https://www.midilibre.fr/2024/10/25/panneaux-decroches-radars-baches-en-occitanie-une-nouvelle-mobilisation-couve-sous-les-braises-de-la-colere-agricole-12284694.php |nom=Ludovic |cognòm=Trabuchet |data=25 d'octobre de 2024 |òbra=Midi Libre}}</ref> dels radars rotièrs.<ref>{{Ref-web |lenga=fr |títol=Les agriculteurs à nouveau sur les ronds-points à Saint-Yrieix-la-Perche (Limousin) |url=https://www.lepopulaire.fr/saint-yrieix-la-perche-87500/economie/les-agriculteurs-a-nouveau-sur-les-ronds-points-a-saint-yrieix-la-perche_14586406/ |nom=Franck |cognòm=Jacquet |data=26 d'octobre de 2024 |òbra=Le Populaire du Centre}}</ref> A partir del 18 de novembre, la [[FNSEA]], puèi la [[Coordinacion rurala]], lo 19 de novembre, menèron de gròssas accions de blocatge de divèrsas infrastructuras, prefecturas, centres comercials, centralas de crompa, e quitament lo pòrt de [[Bordèu]].<ref>{{Ref-web |lenga=fr |títol=Colère des agriculteurs : le port de Bordeaux bloqué |url=https://www.liberation.fr/environnement/agriculture/colere-des-agriculteurs-le-port-de-bordeaux-bloque-la-ministre-attendue-dans-le-pas-de-calais-20241121_3MKDXLQTNBBCFHDA7JOJNT6RU4/ |data=21 de novembre de 2024 |òbra=Libération}}</ref> ===Tornarmai en decembre de 2025 pr'amor de la gestion de l'epidèmia de dermatose nodulara=== [[Imatge:Barrage routier d'agriculteurs en Occitanie, le 22 décembre 2025 (02).jpg|200px|thumb|right|Blocatges massís de las carrièras del departament del [[Departament de Gers|Gers]] adobats per la [[Coordinacion rurala]] al mes de decembre de 2025.]] A la fin de l'annada 2025, l'epidèmia de dermatose nodulara contagiosa (DNC) dels bovins s'espandís. La politica del governament francés per contenir la malautiá consistís a abatre tot lo bestial tre qu'un cas es detectat. Aquel metòde es fòrça criticat en [[Occitània]]. Atal, fòrça manifestants, coma lo quite [[Jiròni Baile]], se mobilizan lo 10 de decembre de 2025 per protestar contra la mesura d'abatatge del tropèl d'una bòrda de [[Las Bòrdas d'Arisa]] en [[País de Fois]]. La gendarmariá desblòca l'accès a la bòrda lo 12 de decembre. Los dos elevaires del tropèl concernit balhan alavetz l'autorizacion d'abatre las 207 bèstias. En reaccion, còp-sec la mobilizacion agricòla s'espandís ambe d'accions espontanèas de blocatges per Occitània tota. Per calmar la revòlta agricòla en Occitània, lo governament promet alavetz de botar en plaça una granda campanha de vaccinacion per limitar l'eradicacion del bestial e manda en urgéncia a [[Tolosa]] lo 18 de decembre de 2025 per avion militar de que vaccinar 750 000 vacas. Al meteis periòde, lo [[Mercosur]] que deu èsser signat per l'[[Union Europèa]] alimenta tanben la colèra agricòla. A la debuta de genièr de 2026, mantunas cridas son lançadas per la [[Coordinacion rurala]] per reprene los blocatges de las carrièras. D'agricultors capitan quitament de dintrar dins [[París]] lo 8 de genièr de 2026 en anent dins de luòcs simbolics coma còsta l'[[Assemblada Nacionala (França)|Assemblada nacionala]], l'[[Arc de trionf]], la [[Torre Eiffel]] e los [[Champs-Élysées]]. Pasmens, lo tractat de liure-escambi ambe lo [[Mercosur]] es ça que la signat al [[Paraguai]] lo 17 de genièr de 2026 per la presidenta de la Comission europèa [[Ursula von der Leyen]], çò qu'engendra lèu una baissa de la mobilizacion dels agricultors. ==Articles connèxes== * [[Revòlta agricòla europèa de 2024]] * [[Jérôme Bayle|Jiròni Baile]] * [[Karine Duc]] * [[José Pérez]] ==Referéncias== {{Referéncias|colomnas=2}} [[Categoria:Eveniment recent]] a6zfi8nb9g7v6l52u1dmevwdn6wsdq6 2513068 2513067 2026-11-11T15:27:18Z Raymond Trencavel 26125 2513068 wikitext text/x-wiki [[Imatge:Blocage de la N124 par les paysans occitans à L'Isle-Jourdain (02).jpg|200px|thumb|right|Blocatge rotièr improvisat lo 19 de genièr de 2024 pels [[Joves agricultors]] e la [[ Federacion nacionala dels sindicats d'esplechaires agricòlas|FNSEA]] en [[Occitània]] a [[L'Isla de Baish]] (departament del [[Gers]])]] [[Imatge:Panneau Marcillat-en-Combraille retourné.jpg|200px|thumb|right|Panel virat pels agricultors en [[Occitània]], aquí a [[Marcilhac (Alèir)|Marcilhac]], en [[Borbonés|Borbonés occitan]] ([[Departament d'Alèir|departament d'Alèir]])]] [[Imatge:Agriculteurs bloquant l'autoroute à Agen, 24 janvier 2024 (4).jpg|200px|thumb|right|Los «Bonets jaunes» de la [[Coordinacion rurala]] blocant l'autorota d'[[Agen]] ([[Guiana]]) lo 24 de genièr de 2024.]] [[Imatge:Jiròni Baile 02.jpg|200px|thumb|right|[[Jérôme Bayle|Jiròni Baile]], lo 3 de junh de 2024 en [[Val d'Aran|Aran]] a la frontièra espanhòla]] Lo '''movement dels agricultors de 2024''' es una seguida de manifestacions e de barratges rotièrs organizats mai que mai pels sindicats agricòlas (d'en primièr per la [[ Federacion nacionala dels sindicats d'esplechaires agricòlas|FNSEA]], los [[Joves agricultors]] e la [[Coordinacion rurala]], mai tardivament seguits per la [[Confederacion paisana|Confederacion païsana]])<ref>{{Ref-web |lenga=fr |url=https://www.francebleu.fr/infos/agriculture-peche/colere-des-agriculteurs-la-confederation-paysanne-rejoint-le-mouvement-de-contestation-2642789 |títol=Colère des agriculteurs : la Confédération paysanne rejoint le mouvement de contestation en Franche-Comté |nom=Léa |cognòm=Gireaud |site=www.francebleu.fr}}</ref><ref>{{Ref-web |lenga=oc |url=https://jornalet.com/editorial/21803/amb-los-agricultors-mas-per-lecologiahttps://jornalet.com/editorial/21803/amb-los-agricultors-mas-per-lecologia |títol=Amb los agricultors mas per l’ecologia |data=28 de genièr de 2024 |site=[[Jornalet]]}}</ref> qu'a sustot pres de vam a partir del 18 de genièr de 2024.<ref>{{Ref-web |lenga=fr |url=https://www.ladepeche.fr/2024/01/18/manifestation-des-agriculteurs-autoroute-a64-rn20-en-ariege-quels-axes-routiers-de-la-region-seront-bloques-ce-jeudi-11703736.php |títol=Manifestation des agriculteurs : autoroute A64, RN20 en Ariège... quels axes routiers de la région seront bloqués ce jeudi |nom=Martin |cognòm=Planques |data=18 de genièr de 2024}}</ref> Los agricultors protèstan contra la feblesa dels prèses dels aliments, contra las reduccions prepausadas de las subvencions governamentalas al carburant diesèl destinat als agricultors (lo GNR) e contra un projècte d'acòrdi de liure-escambi entre l'[[Union Europèa]] e lo [[Mercosur]]. ==Cronologia == === Debuta del movement : 16 e 18 de genièr de 2024 === Lo movement, que fasiá resson a çò que se passava en Alemanha,<ref>{{Ref-web |lenga=fr |títol= En Allemagne, une « semaine d’action » des agriculteurs, l’extrême droite en embuscade |url=https://www.lemonde.fr/international/article/2024/01/08/en-allemagne-une-semaine-d-action-des-agriculteurs-l-extreme-droite-en-embuscade_6209664_3210.html |nom=Thomas |cognòm=Wieder |data=8 de genièr de 2024 |consulta=15 de febrièr de 2024 |editor=[[Le Monde]] |site=www.lemonde.fr}}</ref> comencèt en [[Occitània]]<ref>{{Ref-web |lenga=fr |url=https://www.ouest-france.fr/economie/agriculture/crise-agricole/colere-des-agriculteurs-pourquoi-la-mobilisation-est-partie-doccitanie-8967015e-bc35-11ee-96ed-15a2bf803bd0 |títol=Colère des agriculteurs : pourquoi la mobilisation est partie d’Occitanie |nom=Mathieu |cognòm=Robert |site=www.ouest-france.fr |data=26 de genièr de 2024}}</ref> d'en primièr per una manifestacion a [[Tolosa]] lo 16 de genièr de 2024,<ref>{{Ref-web |lenga=fr |url=https://www.leparisien.fr/haute-garonne-31/en-colere-les-agriculteurs-doccitanie-manifestent-une-nouvelle-fois-ce-mardi-a-toulouse-16-01-2024-SAKG6FNIONCJTPR4OVP3NRD2IQ.php |títol=En colère, les agriculteurs d’Occitanie manifestent une nouvelle fois ce mardi à Toulouse |nom=Julie |cognòm=Rimbert |data=16 de genièr de 2024 |editor=Le Parisien |site=www.leparisien.fr}}</ref> manifestacion que non a pas agut l'efièch escomptat. Los agricultors d'Occitània decidisson alavetz de blocar l'autorota A 64, al nivèl de [[Tarba]] e de [[Carbona]]<ref>{{Ref-web |lenga=fr |url=https://www.ladepeche.fr/2024/01/21/manifestation-des-agriculteurs-on-est-tous-solidaires-pourquoi-le-blocage-de-la64-est-il-autant-soutenu-par-la-population-11710491.php |títol=DECRYPTAGE. Manifestation des agriculteurs : "On est tous solidaires", pourquoi le blocage de l'A64 est-il autant soutenu par la population ? |nom=Matis |cognòm=Gardent Bianco-Levrin |editor=La Dépêche |site=www.ladepeche.fr |data=21 de genièr de 2024}}</ref> e a l'iniciativa de [[Jérôme Bayle|Jiròni Baile]], l'elevaire del [[Volvèstre]],<ref>{{Ref-web |url=https://www.nicematin.com/faits-de-societe/agriculture-jerome-bayle-eleveur-occitan-devenu-figure-du-mouvement-899566 |títol="Il lutte pour la survie des paysans": qui est Jérome Bayle, éleveur occitan devenu figure des agriculteurs |data=27 de genièr de 2024 |site=www.nicematin.com}}</ref><ref>{{Ref-web |lenga=fr |url=https://www.nouvelobs.com/politique/20240126.AFP6518/agriculture-jerome-bayle-eleveur-occitan-devenu-figure-du-mouvement.html |títol=Agriculture: Jérome Bayle, éleveur occitan devenu figure du mouvement |data=26 de genièr de 2024 |site=www.nouvelobs.com}}</ref> lo 18 de genièr de 2024. Cal notar qu'en amont, lo movement dels agricultors d'Occitània aviá en realitat ja començat tre octobre de 2023 per una accion simbolica de virament dels panèls de senhalizacion,<ref>{{Ref-web |leng=fr |url=https://www.ladepeche.fr/2023/11/03/insolite-on-vous-devoile-lidentite-et-les-motivations-du-commando-qui-inverse-les-panneaux-dans-le-tarn-11557167.php |títol=Mais pourquoi un "commando" inverse-t-il les panneaux dans le Tarn ? On vous dévoile son identité et ses motivations |data=3 de novembre de 2023 |nom=Alexandre |cognòm=Ferrer |editor=La Dépêche |site=www.ladepeche.fr}}</ref><ref>{{Ref-web |url=https://www.centrepresseaveyron.fr/2023/11/23/aveyron-on-vous-dit-pourquoi-de-plus-en-plus-de-panneaux-vont-se-retrouver-la-tete-a-lenvers-jusqua-dimanche-11598412.php |títol=Aveyron : on vous dit pourquoi de plus en plus de panneaux vont se retrouver la tête à l'envers jusqu'à dimanche |nom=Nicolas |cognòm=Drusian |site=www.centrepresseaveyron.fr}}</ref> e en novembre per d'accions virulentas dels viticultors<ref>{{Ref-web |lenga=fr |url=https://www.ladepeche.fr/2023/11/25/ce-mouvement-depasse-la-filiere-11601931.php |títol=Manifestation des vignerons à Narbonne : "Ce mouvement dépasse la filière" |data=25 de genièr de 2023 |editor=La Dépêche |site=www.ladepeche.fr}}</ref> (en particular lo [[Comitat Regional d'Accion Viticòla|Comitat d'Accion Viticòla]]) en [[Lengadòc]] e ja per d'accions de blocatge de Tolosa pels elevaires e cerealièrs.<ref>{{Ref-web |lenga=fr |url=https://france3-regions.francetvinfo.fr/occitanie/haute-garonne/toulouse/agriculteurs-en-colere-une-nouvelle-manifestation-le-30-novembre-pour-interpeller-le-gouvernement-2880959.html |títol=Agriculteurs en colère : nouvelle manifestation prévue jeudi mais sans tracteurs |nom=Catherine |cognòm=Léhé |site=france3-regions.francetvinfo.fr}}</ref> Las rotas màgers d'Occitània son aital estadas blocadas<ref>{{Ref-web |url=https://www.larepubliquedespyrenees.fr/hautes-pyrenees/colere-des-agriculteurs-des-tracteurs-envahissent-l-a-64-a-tarbes-18308796.php |títol=Colère des agriculteurs : des tracteurs ont envahi l’A64 à Tarbes |editor=La République des Pyrénées |data=26 de genièr de 2024 |site=www.larepubliquedespyrenees.fr}}</ref><ref>{{Ref-web |url=https://www.tf1info.fr/societe/video-reportage-colere-des-agriculteurs-les-images-des-nouveaux-blocages-du-mouvement-en-france-de-ce-mercredi-aujourd-hui-2283837.html |títol=Colère des agriculteurs : Agen, Nîmes, Avignon... les images des nouveaux blocages partout en France |editor=[[TF1]] |data=24 de genièr de 2024 |site=www.tf1info.fr}}</ref><ref>{{Ref-web |url=https://www.lamontagne.fr/gueret-23000/actualites/le-blocage-de-la-rn-145-en-creuse-se-poursuit_14442091/ |títol=En Creuse, le blocage de la RN 145 par les agriculteurs se poursuit |data=26 de genièr de 2024}}</ref><ref>{{Ref-web |url=https://actu.fr/societe/dordogne-les-agriculteurs-bloquent-l-a89_60607285.html |títol=Dordogne. Les agriculteurs ont bloqué l'A89 |nom=Théophile |cognòm=Mercier |data=24 de genièr de 2024 |site=actu.fr}}</ref> a partir del 18 e 19 de genièr de 2024,<ref>{{Ref-web |lenga=fr |url=https://www.ladepeche.fr/2024/01/20/jean-lassalle-avec-les-agriculteurs-en-colere-des-hautes-pyrenees-a-tarbes-est-11708796.php |títol=Jean Lassalle avec les agriculteurs en colère des Hautes-Pyrénées à Tarbes-Est |nom=Andy |cognòm=Barréjot |data=20 de genièr de 2024|editor=La Dépêche |site=www.ladepeche.fr}}</ref><ref>{{Ref-web |lenga=fr |url=https://www.petiterepublique.com/2024/01/19/blocage-de-lautoroute-a-64-a-carbonne-plus-determines-que-jamais/ |títol=Blocage de l’autoroute A 64 à Carbonne : Plus déterminés que jamais ! |nom=Yannick |cognòm=Foucaud |data=19 de genièr de 2024 |site=www.petiterepublique.com}}</ref> puèi en seguida del blocatge de l'autorota d'[[Agen]] per la [[Coordinacion rurala]] ([[Karine Duc]] e [[José Pérez]]) lo 22 de genièr de 2024,<ref>{{Ref-web |lenga=fr |url=https://www.sudouest.fr/economie/agriculture/colere-des-agriculteurs-l-autoroute-occupee-la-voie-ferree-coupee-c-est-le-prefet-qui-a-allume-le-feu-18250651.php |títol=Colère des agriculteurs. L’autoroute occupée, la voie ferrée coupée : « C’est le préfet qui a allumé le feu » |nom=Christoph |cognòm=Massenot |data=22 de genièr de 2024 |site=www.sudouest.fr}}</ref> aquela mena d'accion s'espandís alavetz aval la [[França]] entièra los 23 e 24 de genièr de 2024.<ref>{{Ref-web|url=https://www.sudouest.fr/economie/agriculture/agriculteurs-en-colere-en-images-une-journee-de-manifestation-a-pau-et-tarbes-18282127.php|títol=Agriculteurs en colère : en images, une journée de manifestation à Pau et Tarbes|òbra=Sud Ouest|site=sudouest.fr}}</ref> Lo 23 de genièr, un accident dramatic sus un barratge a [[Pàmias]] (Lengadòc) provòca la mòrt d'una agricultritz e de sa filha, percutidas per una auto.<ref>{{Ref-web |lenga=oc |url=https://www.jornalet.com/nova/21792/pamias-mort-duna-agricultritz-e-de-sa-filha |títol=Pàmias: mòrt d’una agricultritz e de sa filha |editor=[[Jornalet]] |site=www.jornalet.com}}</ref><ref>{{Ref-web |lenga=fr |url=https://www.rtl.fr/actu/justice-faits-divers/accident-a-un-barrage-dans-l-ariege-le-mari-de-l-agricultrice-decedee-est-hors-de-danger-7900345000 |títol=Accident sur un barrage dans l'Ariège : le mari de l'agricultrice décédée est hors de danger |nom=Patrick |cognòm=Edisson |data=24 de genièr de 2024 |site=www.rtl.fr}}</ref> Lo movement a damatjat bastiments publics<ref>{{Ref-web |lenga=fr |url=https://www.liberation.fr/economie/social/degradation-de-batiments-publics-par-les-agriculteurs-gerald-darmanin-en-flagrant-deni-20240126_Y4EJYM3HQRCGPO7MJ3ZQ4TWF7Q/ |títol=Dégradation de bâtiments publics par les agriculteurs : Gérald Darmanin en flagrant déni |data=26 de genièr de 2024 |nom=Anaïs |cognòm=Condomines |site=www.liberation.fr}}</ref>; en [[Lengadòc]], qualquas degradacions son atribuïdas mai especificament al [[Comitat d'Accion Viticòla]] (CRAV) a [[Carcassona]]<ref>{{Ref-web |lenga=fr |url=https://www.liberation.fr/environnement/agriculture/agriculteurs-un-batiment-de-la-direction-regionale-de-lenvironnement-souffle-par-une-explosion-a-carcassonne-20240120_TWM57CXPDRHADNFMKPAQ36PLI4/ |títol=Agriculteurs : un bâtiment de la direction régionale de l’environnement soufflé par une explosion à Carcassonne |site=www.liberation.fr}}</ref> e a [[Narbona]].<ref>{{Ref-web |lenga=fr |url=https://www.francetvinfo.fr/economie/crise/blocus-des-agriculteurs/incendie-de-la-msa-a-narbonne-par-des-agriculteurs-c-est-clairement-un-depart-de-feu-volontaire-selon-le-prefet-de-l-aude_6327651.html |títol=Incendie de la MSA à Narbonne par des agriculteurs : "C'est clairement un départ de feu volontaire", selon le préfet de l'Aude |data=26 de genièr de 2024 |site=www.francetvinfo.fr}}</ref> En responsa a las protèstas, lo primièr ministre [[Gabriel Attal]] anèt en Occitània lo 26 de genièr,<ref>{{Ref-web |lenga=fr |url=https://france3-regions.francetvinfo.fr/occitanie/haute-garonne/toulouse/colere-des-agriculteurs-le-premier-ministre-gabriel-attal-se-rendra-sur-une-exploitation-en-haute-garonne-2913584.html |títol=Colère des agriculteurs : le premier ministre Gabriel Attal se rendra sur une exploitation en Haute-Garonne |nom=Sylvain |cognòm=Duchampt |data=26 de genièr de 2024 |site=france3-regions.francetvinfo.fr}}</ref> i rencontrèt [[Jérôme Bayle|Jiròni Baile]], e a promés de renonciar a la reduccion de las subvencions publicas al carburant diesèl agricòla (GNR); s'es tanben engatjat a prene d'autras mesuras qu'an per mira de reduire lo pes financièr e burocratic dels agricultors. Se lo barratge tengut a Carbona e qualques autres son estats tirats en Occitània en seguida d'aquelas promessas,<ref>{{Ref-web |lenga=fr |url=https://www.terre-net.fr/manifestations/article/861743/levee-du-barrage-de-carbonne-samedi-midi |títol=L'agriculteur Jérôme Bayle annonce la levée du barrage de Carbonne samedi midi |data=26 de genièr de 2024 |site=www.terre-net.fr}}</ref> una bona partida del movement dels agricultors a pasmens contunhat, e s'es quitament amplificat endacòm mai.<ref>{{Ref-web |leng=fr |url=https://www.ouest-france.fr/economie/agriculture/crise-agricole/colere-des-agriculteurs-ce-samedi-les-actions-continuent-malgre-les-annonces-de-lexecutif-1d184876-213f-4fa3-a506-a7bb3e04a6b5 |títol=Colère des agriculteurs : les actions continuent ce samedi malgré les annonces de Gabriel Attal |data=27 de genièr de 2024 |site=www.ouest-france.fr}}</ref> D'occitan qu'èra a la debuta, lo movement ven alavetz un movement francés: aqueste còp, los agricultors [[França|franceses]] reclaman de melhoras condicions de trabalh, los del [[Maine (província)|Maine]] decidisson alavetz de blocar [[París (França)|París]] a partir del diluns 29 de genièr, en barrant las rotas principalas de la capitala de França,<ref>{{Ref-web |lenga=fr |url=https://www.francebleu.fr/infos/agriculture-peche/en-direct-les-agriculteurs-sarthois-lancent-24-heures-de-blocage-sur-les-autoroutes-3199229 |títol=Colère des Agriculteurs : en Sarthe, quatre blocages sur les autoroutes du département ce mardi |nom=Marie |cognòm=Mutricy |data=30 de genièr de 2024 |site=www.francebleu.fr}}</ref> mentre que los de [[Franca Comtat]] qu'ensajan de blocar lo grand mercat de París a [[Rungis]].<ref>{{Ref-web |lenga=fr |url=https://www.estrepublicain.fr/economie/2024/01/31/les-agriculteurs-interpelles-a-rungis-sont-franc-comtois |títol=Colère des agriculteurs : les exploitants interpellés à Rungis sont francs-comtois |data=31 de genièr de 2024 |site=www.estrepublicain.fr}}</ref><ref>{{Ref-web |lenga=fr |url=https://www.ladepeche.fr/2024/01/31/direct-colere-des-agriculteurs-nouvelle-action-a-laeroport-de-toulouse-ce-mercredi-la-fnsea-recue-par-gabriel-attal-mardi-soir-11731661.php |títol=REPLAY. Blocages des agriculteurs : incursion de manifestants au marché de Rungis, 91 personnes placées en garde à vue ce soir |nom=Cyril |cognòm=Brioulet |site=www.ladepeche.fr |editor=La Dépêche}}</ref> Lo 1èr de febrièr de 2024, lo primièr ministre Gabriel Attal fa de novèlas anóncias. Entre autres, promet 150 milions d'euros d'ajudas pels agricultors. Los Joves agricultors e la FNSEA demandan alavetz a lors militants que tirèn los barratges.<ref>{{Ref-web |lenga=fr |url=https://www.lepoint.fr/politique/crise-agricole-gabriel-attal-fait-une-liste-de-nouvelles-annonces-pour-calmer-la-colere-01-02-2024-2551288_20.php |títol=Aides aux éleveurs, loi Egalim, pesticides… Ce qu’il faut retenir des annonces du gouvernement sur l'agriculture |data=1 de genièr de 2024 |site=www.lepoint.fr}}</ref><ref>{{Ref-web |lenga=fr |url=https://www.lalsace.fr/economie/2024/02/02/colere-des-agriculteurs-de-nombreux-blocages-partout-en-france |títol=Levée des barrages en France, poursuite de la mobilisation en Espagne et en Italie... L'essentiel de ce vendredi |data=2 de febrièr de 2024 |site=www.lalsace.fr}}</ref> === Blocatge de la frontièra franco-espanhòla: 3 de junh de 2024 === Lo 3 de junh, los sindicats païsans franceses (''Los Ultras de l'A64'' de [[Jérôme Bayle|Jiròni Baile]] e la [[Coordinacion rurala]]) e la plataforma catalana ''Revolta Pagesa'' amb d'autres sindicats païsans [[Espanha|espanhòls]] an blocat la frontièra [[França|franco]]-[[Espanha|espanhòla]]. ===Represa : octobre-novembre de 2024=== [[Imatge:Colère des agriculteurs en Occitanie, octobre 2024 - Pas de pays sans paysan.jpg|200px|thumb|right|Lo movement dels agricultors tornèt tre lo mes d'octobre en [[Occitània]], amb l'eslogan ''pas de pays sams paysans'' (aquí sus un giratòri a [[Granada (Nauta Garona)|Granada de Garona]]).]] Tre lo 18 d'octobre,<ref>{{Ref-web |lenga=fr |títol=Panneaux de communes démontés, manifestations : les agriculteurs mécontents multiplient les actions en Occitanie |url=https://www.lamontagne.fr/auch-32000/actualites/panneaux-de-communes-demontes-manifestations-les-agriculteurs-mecontents-multiplient-les-actions-en-occitanie_14582585/ |data=9 d'octobre de 2024 |site=lamontagne.fr}}</ref> amb l'eslogan ''pas de pays sans paysans'' (pas país sens païsans), lo movement dels agricultors tornèt ("Acte 2"), ambe aqueste còp una accion de desbolonatge del panèls de las entradas de las vilas e dels vilatges,<ref>{{Ref-web |lenga=fr |títol=Opération coup de poing : les agriculteurs déboulonnent les panneaux de dizaines de communes près de Toulouse |url=https://www.ladepeche.fr/2024/10/22/operation-coup-de-poing-les-agriculteurs-deboulonnent-les-panneaux-de-dizaines-de-communes-pres-de-toulouse-12276951.php |data=22 d'octobre de 2024 |òbra=La Dépêche}}</ref> los quals foguèron depausats en seguida al pès dels bastiments publics,<ref>{{Ref-web |lenga=fr |títol=Près de 200 panneaux de communes enlevés et accrochés aux grilles de la préfecture, la colère des agriculteurs persiste en Ariège |url=https://www.ladepeche.fr/2024/10/22/pres-de-200-panneaux-de-communes-enleves-et-accroches-aux-grilles-de-la-prefecture-la-colere-des-agriculteurs-persiste-en-ariege-12276910.php |nom=Clémentine |cognòm=Rivière |data=22 d'octobre de 2924 |òbra=La Dépêche}}</ref> o ambe l'ocultacion per de tendas<ref>{{Ref-web |lenga=fr |títol=Panneaux décrochés, radars bâchés… en Occitanie, une nouvelle mobilisation couve sous les braises de la colère agricole |url=https://www.midilibre.fr/2024/10/25/panneaux-decroches-radars-baches-en-occitanie-une-nouvelle-mobilisation-couve-sous-les-braises-de-la-colere-agricole-12284694.php |nom=Ludovic |cognòm=Trabuchet |data=25 d'octobre de 2024 |òbra=Midi Libre}}</ref> dels radars rotièrs.<ref>{{Ref-web |lenga=fr |títol=Les agriculteurs à nouveau sur les ronds-points à Saint-Yrieix-la-Perche (Limousin) |url=https://www.lepopulaire.fr/saint-yrieix-la-perche-87500/economie/les-agriculteurs-a-nouveau-sur-les-ronds-points-a-saint-yrieix-la-perche_14586406/ |nom=Franck |cognòm=Jacquet |data=26 d'octobre de 2024 |òbra=Le Populaire du Centre}}</ref> A partir del 18 de novembre, la [[FNSEA]], puèi la [[Coordinacion rurala]], lo 19 de novembre, menèron de gròssas accions de blocatge de divèrsas infrastructuras, prefecturas, centres comercials, centralas de crompa, e quitament lo pòrt de [[Bordèu]].<ref>{{Ref-web |lenga=fr |títol=Colère des agriculteurs : le port de Bordeaux bloqué |url=https://www.liberation.fr/environnement/agriculture/colere-des-agriculteurs-le-port-de-bordeaux-bloque-la-ministre-attendue-dans-le-pas-de-calais-20241121_3MKDXLQTNBBCFHDA7JOJNT6RU4/ |data=21 de novembre de 2024 |òbra=Libération}}</ref> ===Tornarmai en decembre de 2025 pr'amor de la gestion de l'epidèmia de dermatose nodulara=== [[Imatge:Barrage routier d'agriculteurs en Occitanie, le 22 décembre 2025 (02).jpg|200px|thumb|right|Blocatges massís de las carrièras del departament del [[Departament de Gers|Gers]] adobats per la [[Coordinacion rurala]] al mes de decembre de 2025.]] A la fin de l'annada 2025, l'epidèmia de dermatose nodulara contagiosa (DNC) dels bovins s'espandís. La politica del governament francés per contenir la malautiá consistís a abatre tot lo bestial tre qu'un cas es detectat. Aquel metòde es fòrça criticat en [[Occitània]]. Atal, fòrça manifestants, coma lo quite [[Jiròni Baile]], se mobilizan lo 10 de decembre de 2025 per protestar contra la mesura d'abatatge del tropèl d'una bòrda de [[Las Bòrdas d'Arisa]] en [[País de Fois]]. La gendarmariá desblòca l'accès a la bòrda lo 12 de decembre. Los dos elevaires del tropèl concernit balhan alavetz l'autorizacion d'abatre las 207 bèstias. En reaccion, còp-sec la mobilizacion agricòla s'espandís ambe d'accions espontanèas de blocatges per Occitània tota. Per calmar la revòlta agricòla en Occitània, lo governament promet alavetz de botar en plaça una granda campanha de vaccinacion per limitar l'eradicacion del bestial e manda en urgéncia a [[Tolosa]] lo 18 de decembre de 2025 per avion militar de que vaccinar 750 000 vacas. Al meteis periòde, lo [[Mercosur]] que deu èsser signat per l'[[Union Europèa]] alimenta tanben la colèra agricòla. A la debuta de genièr de 2026, mantunas cridas son lançadas per la [[Coordinacion rurala]] per reprene los blocatges de las carrièras. D'agricultors capitan quitament de dintrar dins [[París]] lo 8 de genièr de 2026 en anent dins de luòcs simbolics coma còsta l'[[Assemblada Nacionala (França)|Assemblada nacionala]], l'[[Arc de trionf]], la [[Torre Eiffel]] e los [[Champs-Élysées]]. Pasmens, lo tractat de liure-escambi ambe lo [[Mercosur]] es ça que la signat al [[Paraguai]] lo 17 de genièr de 2026 per la presidenta de la Comission europèa [[Ursula von der Leyen]], çò qu'engendra lèu una baissa de la mobilizacion dels agricultors. ==Articles connèxes== * [[Revòlta agricòla europèa de 2024]] * [[Jérôme Bayle|Jiròni Baile]] * [[Karine Duc]] * [[José Pérez]] ==Referéncias== {{Referéncias|colomnas=2}} [[Categoria:Eveniment recent]] 2ek5rovq9q5auy75zjsql7ha766dfs0 2513069 2513068 2026-11-11T15:27:47Z Raymond Trencavel 26125 /* Represa : octobre-novembre de 2024 */ 2513069 wikitext text/x-wiki [[Imatge:Blocage de la N124 par les paysans occitans à L'Isle-Jourdain (02).jpg|200px|thumb|right|Blocatge rotièr improvisat lo 19 de genièr de 2024 pels [[Joves agricultors]] e la [[ Federacion nacionala dels sindicats d'esplechaires agricòlas|FNSEA]] en [[Occitània]] a [[L'Isla de Baish]] (departament del [[Gers]])]] [[Imatge:Panneau Marcillat-en-Combraille retourné.jpg|200px|thumb|right|Panel virat pels agricultors en [[Occitània]], aquí a [[Marcilhac (Alèir)|Marcilhac]], en [[Borbonés|Borbonés occitan]] ([[Departament d'Alèir|departament d'Alèir]])]] [[Imatge:Agriculteurs bloquant l'autoroute à Agen, 24 janvier 2024 (4).jpg|200px|thumb|right|Los «Bonets jaunes» de la [[Coordinacion rurala]] blocant l'autorota d'[[Agen]] ([[Guiana]]) lo 24 de genièr de 2024.]] [[Imatge:Jiròni Baile 02.jpg|200px|thumb|right|[[Jérôme Bayle|Jiròni Baile]], lo 3 de junh de 2024 en [[Val d'Aran|Aran]] a la frontièra espanhòla]] Lo '''movement dels agricultors de 2024''' es una seguida de manifestacions e de barratges rotièrs organizats mai que mai pels sindicats agricòlas (d'en primièr per la [[ Federacion nacionala dels sindicats d'esplechaires agricòlas|FNSEA]], los [[Joves agricultors]] e la [[Coordinacion rurala]], mai tardivament seguits per la [[Confederacion paisana|Confederacion païsana]])<ref>{{Ref-web |lenga=fr |url=https://www.francebleu.fr/infos/agriculture-peche/colere-des-agriculteurs-la-confederation-paysanne-rejoint-le-mouvement-de-contestation-2642789 |títol=Colère des agriculteurs : la Confédération paysanne rejoint le mouvement de contestation en Franche-Comté |nom=Léa |cognòm=Gireaud |site=www.francebleu.fr}}</ref><ref>{{Ref-web |lenga=oc |url=https://jornalet.com/editorial/21803/amb-los-agricultors-mas-per-lecologiahttps://jornalet.com/editorial/21803/amb-los-agricultors-mas-per-lecologia |títol=Amb los agricultors mas per l’ecologia |data=28 de genièr de 2024 |site=[[Jornalet]]}}</ref> qu'a sustot pres de vam a partir del 18 de genièr de 2024.<ref>{{Ref-web |lenga=fr |url=https://www.ladepeche.fr/2024/01/18/manifestation-des-agriculteurs-autoroute-a64-rn20-en-ariege-quels-axes-routiers-de-la-region-seront-bloques-ce-jeudi-11703736.php |títol=Manifestation des agriculteurs : autoroute A64, RN20 en Ariège... quels axes routiers de la région seront bloqués ce jeudi |nom=Martin |cognòm=Planques |data=18 de genièr de 2024}}</ref> Los agricultors protèstan contra la feblesa dels prèses dels aliments, contra las reduccions prepausadas de las subvencions governamentalas al carburant diesèl destinat als agricultors (lo GNR) e contra un projècte d'acòrdi de liure-escambi entre l'[[Union Europèa]] e lo [[Mercosur]]. ==Cronologia == === Debuta del movement : 16 e 18 de genièr de 2024 === Lo movement, que fasiá resson a çò que se passava en Alemanha,<ref>{{Ref-web |lenga=fr |títol= En Allemagne, une « semaine d’action » des agriculteurs, l’extrême droite en embuscade |url=https://www.lemonde.fr/international/article/2024/01/08/en-allemagne-une-semaine-d-action-des-agriculteurs-l-extreme-droite-en-embuscade_6209664_3210.html |nom=Thomas |cognòm=Wieder |data=8 de genièr de 2024 |consulta=15 de febrièr de 2024 |editor=[[Le Monde]] |site=www.lemonde.fr}}</ref> comencèt en [[Occitània]]<ref>{{Ref-web |lenga=fr |url=https://www.ouest-france.fr/economie/agriculture/crise-agricole/colere-des-agriculteurs-pourquoi-la-mobilisation-est-partie-doccitanie-8967015e-bc35-11ee-96ed-15a2bf803bd0 |títol=Colère des agriculteurs : pourquoi la mobilisation est partie d’Occitanie |nom=Mathieu |cognòm=Robert |site=www.ouest-france.fr |data=26 de genièr de 2024}}</ref> d'en primièr per una manifestacion a [[Tolosa]] lo 16 de genièr de 2024,<ref>{{Ref-web |lenga=fr |url=https://www.leparisien.fr/haute-garonne-31/en-colere-les-agriculteurs-doccitanie-manifestent-une-nouvelle-fois-ce-mardi-a-toulouse-16-01-2024-SAKG6FNIONCJTPR4OVP3NRD2IQ.php |títol=En colère, les agriculteurs d’Occitanie manifestent une nouvelle fois ce mardi à Toulouse |nom=Julie |cognòm=Rimbert |data=16 de genièr de 2024 |editor=Le Parisien |site=www.leparisien.fr}}</ref> manifestacion que non a pas agut l'efièch escomptat. Los agricultors d'Occitània decidisson alavetz de blocar l'autorota A 64, al nivèl de [[Tarba]] e de [[Carbona]]<ref>{{Ref-web |lenga=fr |url=https://www.ladepeche.fr/2024/01/21/manifestation-des-agriculteurs-on-est-tous-solidaires-pourquoi-le-blocage-de-la64-est-il-autant-soutenu-par-la-population-11710491.php |títol=DECRYPTAGE. Manifestation des agriculteurs : "On est tous solidaires", pourquoi le blocage de l'A64 est-il autant soutenu par la population ? |nom=Matis |cognòm=Gardent Bianco-Levrin |editor=La Dépêche |site=www.ladepeche.fr |data=21 de genièr de 2024}}</ref> e a l'iniciativa de [[Jérôme Bayle|Jiròni Baile]], l'elevaire del [[Volvèstre]],<ref>{{Ref-web |url=https://www.nicematin.com/faits-de-societe/agriculture-jerome-bayle-eleveur-occitan-devenu-figure-du-mouvement-899566 |títol="Il lutte pour la survie des paysans": qui est Jérome Bayle, éleveur occitan devenu figure des agriculteurs |data=27 de genièr de 2024 |site=www.nicematin.com}}</ref><ref>{{Ref-web |lenga=fr |url=https://www.nouvelobs.com/politique/20240126.AFP6518/agriculture-jerome-bayle-eleveur-occitan-devenu-figure-du-mouvement.html |títol=Agriculture: Jérome Bayle, éleveur occitan devenu figure du mouvement |data=26 de genièr de 2024 |site=www.nouvelobs.com}}</ref> lo 18 de genièr de 2024. Cal notar qu'en amont, lo movement dels agricultors d'Occitània aviá en realitat ja començat tre octobre de 2023 per una accion simbolica de virament dels panèls de senhalizacion,<ref>{{Ref-web |leng=fr |url=https://www.ladepeche.fr/2023/11/03/insolite-on-vous-devoile-lidentite-et-les-motivations-du-commando-qui-inverse-les-panneaux-dans-le-tarn-11557167.php |títol=Mais pourquoi un "commando" inverse-t-il les panneaux dans le Tarn ? On vous dévoile son identité et ses motivations |data=3 de novembre de 2023 |nom=Alexandre |cognòm=Ferrer |editor=La Dépêche |site=www.ladepeche.fr}}</ref><ref>{{Ref-web |url=https://www.centrepresseaveyron.fr/2023/11/23/aveyron-on-vous-dit-pourquoi-de-plus-en-plus-de-panneaux-vont-se-retrouver-la-tete-a-lenvers-jusqua-dimanche-11598412.php |títol=Aveyron : on vous dit pourquoi de plus en plus de panneaux vont se retrouver la tête à l'envers jusqu'à dimanche |nom=Nicolas |cognòm=Drusian |site=www.centrepresseaveyron.fr}}</ref> e en novembre per d'accions virulentas dels viticultors<ref>{{Ref-web |lenga=fr |url=https://www.ladepeche.fr/2023/11/25/ce-mouvement-depasse-la-filiere-11601931.php |títol=Manifestation des vignerons à Narbonne : "Ce mouvement dépasse la filière" |data=25 de genièr de 2023 |editor=La Dépêche |site=www.ladepeche.fr}}</ref> (en particular lo [[Comitat Regional d'Accion Viticòla|Comitat d'Accion Viticòla]]) en [[Lengadòc]] e ja per d'accions de blocatge de Tolosa pels elevaires e cerealièrs.<ref>{{Ref-web |lenga=fr |url=https://france3-regions.francetvinfo.fr/occitanie/haute-garonne/toulouse/agriculteurs-en-colere-une-nouvelle-manifestation-le-30-novembre-pour-interpeller-le-gouvernement-2880959.html |títol=Agriculteurs en colère : nouvelle manifestation prévue jeudi mais sans tracteurs |nom=Catherine |cognòm=Léhé |site=france3-regions.francetvinfo.fr}}</ref> Las rotas màgers d'Occitània son aital estadas blocadas<ref>{{Ref-web |url=https://www.larepubliquedespyrenees.fr/hautes-pyrenees/colere-des-agriculteurs-des-tracteurs-envahissent-l-a-64-a-tarbes-18308796.php |títol=Colère des agriculteurs : des tracteurs ont envahi l’A64 à Tarbes |editor=La République des Pyrénées |data=26 de genièr de 2024 |site=www.larepubliquedespyrenees.fr}}</ref><ref>{{Ref-web |url=https://www.tf1info.fr/societe/video-reportage-colere-des-agriculteurs-les-images-des-nouveaux-blocages-du-mouvement-en-france-de-ce-mercredi-aujourd-hui-2283837.html |títol=Colère des agriculteurs : Agen, Nîmes, Avignon... les images des nouveaux blocages partout en France |editor=[[TF1]] |data=24 de genièr de 2024 |site=www.tf1info.fr}}</ref><ref>{{Ref-web |url=https://www.lamontagne.fr/gueret-23000/actualites/le-blocage-de-la-rn-145-en-creuse-se-poursuit_14442091/ |títol=En Creuse, le blocage de la RN 145 par les agriculteurs se poursuit |data=26 de genièr de 2024}}</ref><ref>{{Ref-web |url=https://actu.fr/societe/dordogne-les-agriculteurs-bloquent-l-a89_60607285.html |títol=Dordogne. Les agriculteurs ont bloqué l'A89 |nom=Théophile |cognòm=Mercier |data=24 de genièr de 2024 |site=actu.fr}}</ref> a partir del 18 e 19 de genièr de 2024,<ref>{{Ref-web |lenga=fr |url=https://www.ladepeche.fr/2024/01/20/jean-lassalle-avec-les-agriculteurs-en-colere-des-hautes-pyrenees-a-tarbes-est-11708796.php |títol=Jean Lassalle avec les agriculteurs en colère des Hautes-Pyrénées à Tarbes-Est |nom=Andy |cognòm=Barréjot |data=20 de genièr de 2024|editor=La Dépêche |site=www.ladepeche.fr}}</ref><ref>{{Ref-web |lenga=fr |url=https://www.petiterepublique.com/2024/01/19/blocage-de-lautoroute-a-64-a-carbonne-plus-determines-que-jamais/ |títol=Blocage de l’autoroute A 64 à Carbonne : Plus déterminés que jamais ! |nom=Yannick |cognòm=Foucaud |data=19 de genièr de 2024 |site=www.petiterepublique.com}}</ref> puèi en seguida del blocatge de l'autorota d'[[Agen]] per la [[Coordinacion rurala]] ([[Karine Duc]] e [[José Pérez]]) lo 22 de genièr de 2024,<ref>{{Ref-web |lenga=fr |url=https://www.sudouest.fr/economie/agriculture/colere-des-agriculteurs-l-autoroute-occupee-la-voie-ferree-coupee-c-est-le-prefet-qui-a-allume-le-feu-18250651.php |títol=Colère des agriculteurs. L’autoroute occupée, la voie ferrée coupée : « C’est le préfet qui a allumé le feu » |nom=Christoph |cognòm=Massenot |data=22 de genièr de 2024 |site=www.sudouest.fr}}</ref> aquela mena d'accion s'espandís alavetz aval la [[França]] entièra los 23 e 24 de genièr de 2024.<ref>{{Ref-web|url=https://www.sudouest.fr/economie/agriculture/agriculteurs-en-colere-en-images-une-journee-de-manifestation-a-pau-et-tarbes-18282127.php|títol=Agriculteurs en colère : en images, une journée de manifestation à Pau et Tarbes|òbra=Sud Ouest|site=sudouest.fr}}</ref> Lo 23 de genièr, un accident dramatic sus un barratge a [[Pàmias]] (Lengadòc) provòca la mòrt d'una agricultritz e de sa filha, percutidas per una auto.<ref>{{Ref-web |lenga=oc |url=https://www.jornalet.com/nova/21792/pamias-mort-duna-agricultritz-e-de-sa-filha |títol=Pàmias: mòrt d’una agricultritz e de sa filha |editor=[[Jornalet]] |site=www.jornalet.com}}</ref><ref>{{Ref-web |lenga=fr |url=https://www.rtl.fr/actu/justice-faits-divers/accident-a-un-barrage-dans-l-ariege-le-mari-de-l-agricultrice-decedee-est-hors-de-danger-7900345000 |títol=Accident sur un barrage dans l'Ariège : le mari de l'agricultrice décédée est hors de danger |nom=Patrick |cognòm=Edisson |data=24 de genièr de 2024 |site=www.rtl.fr}}</ref> Lo movement a damatjat bastiments publics<ref>{{Ref-web |lenga=fr |url=https://www.liberation.fr/economie/social/degradation-de-batiments-publics-par-les-agriculteurs-gerald-darmanin-en-flagrant-deni-20240126_Y4EJYM3HQRCGPO7MJ3ZQ4TWF7Q/ |títol=Dégradation de bâtiments publics par les agriculteurs : Gérald Darmanin en flagrant déni |data=26 de genièr de 2024 |nom=Anaïs |cognòm=Condomines |site=www.liberation.fr}}</ref>; en [[Lengadòc]], qualquas degradacions son atribuïdas mai especificament al [[Comitat d'Accion Viticòla]] (CRAV) a [[Carcassona]]<ref>{{Ref-web |lenga=fr |url=https://www.liberation.fr/environnement/agriculture/agriculteurs-un-batiment-de-la-direction-regionale-de-lenvironnement-souffle-par-une-explosion-a-carcassonne-20240120_TWM57CXPDRHADNFMKPAQ36PLI4/ |títol=Agriculteurs : un bâtiment de la direction régionale de l’environnement soufflé par une explosion à Carcassonne |site=www.liberation.fr}}</ref> e a [[Narbona]].<ref>{{Ref-web |lenga=fr |url=https://www.francetvinfo.fr/economie/crise/blocus-des-agriculteurs/incendie-de-la-msa-a-narbonne-par-des-agriculteurs-c-est-clairement-un-depart-de-feu-volontaire-selon-le-prefet-de-l-aude_6327651.html |títol=Incendie de la MSA à Narbonne par des agriculteurs : "C'est clairement un départ de feu volontaire", selon le préfet de l'Aude |data=26 de genièr de 2024 |site=www.francetvinfo.fr}}</ref> En responsa a las protèstas, lo primièr ministre [[Gabriel Attal]] anèt en Occitània lo 26 de genièr,<ref>{{Ref-web |lenga=fr |url=https://france3-regions.francetvinfo.fr/occitanie/haute-garonne/toulouse/colere-des-agriculteurs-le-premier-ministre-gabriel-attal-se-rendra-sur-une-exploitation-en-haute-garonne-2913584.html |títol=Colère des agriculteurs : le premier ministre Gabriel Attal se rendra sur une exploitation en Haute-Garonne |nom=Sylvain |cognòm=Duchampt |data=26 de genièr de 2024 |site=france3-regions.francetvinfo.fr}}</ref> i rencontrèt [[Jérôme Bayle|Jiròni Baile]], e a promés de renonciar a la reduccion de las subvencions publicas al carburant diesèl agricòla (GNR); s'es tanben engatjat a prene d'autras mesuras qu'an per mira de reduire lo pes financièr e burocratic dels agricultors. Se lo barratge tengut a Carbona e qualques autres son estats tirats en Occitània en seguida d'aquelas promessas,<ref>{{Ref-web |lenga=fr |url=https://www.terre-net.fr/manifestations/article/861743/levee-du-barrage-de-carbonne-samedi-midi |títol=L'agriculteur Jérôme Bayle annonce la levée du barrage de Carbonne samedi midi |data=26 de genièr de 2024 |site=www.terre-net.fr}}</ref> una bona partida del movement dels agricultors a pasmens contunhat, e s'es quitament amplificat endacòm mai.<ref>{{Ref-web |leng=fr |url=https://www.ouest-france.fr/economie/agriculture/crise-agricole/colere-des-agriculteurs-ce-samedi-les-actions-continuent-malgre-les-annonces-de-lexecutif-1d184876-213f-4fa3-a506-a7bb3e04a6b5 |títol=Colère des agriculteurs : les actions continuent ce samedi malgré les annonces de Gabriel Attal |data=27 de genièr de 2024 |site=www.ouest-france.fr}}</ref> D'occitan qu'èra a la debuta, lo movement ven alavetz un movement francés: aqueste còp, los agricultors [[França|franceses]] reclaman de melhoras condicions de trabalh, los del [[Maine (província)|Maine]] decidisson alavetz de blocar [[París (França)|París]] a partir del diluns 29 de genièr, en barrant las rotas principalas de la capitala de França,<ref>{{Ref-web |lenga=fr |url=https://www.francebleu.fr/infos/agriculture-peche/en-direct-les-agriculteurs-sarthois-lancent-24-heures-de-blocage-sur-les-autoroutes-3199229 |títol=Colère des Agriculteurs : en Sarthe, quatre blocages sur les autoroutes du département ce mardi |nom=Marie |cognòm=Mutricy |data=30 de genièr de 2024 |site=www.francebleu.fr}}</ref> mentre que los de [[Franca Comtat]] qu'ensajan de blocar lo grand mercat de París a [[Rungis]].<ref>{{Ref-web |lenga=fr |url=https://www.estrepublicain.fr/economie/2024/01/31/les-agriculteurs-interpelles-a-rungis-sont-franc-comtois |títol=Colère des agriculteurs : les exploitants interpellés à Rungis sont francs-comtois |data=31 de genièr de 2024 |site=www.estrepublicain.fr}}</ref><ref>{{Ref-web |lenga=fr |url=https://www.ladepeche.fr/2024/01/31/direct-colere-des-agriculteurs-nouvelle-action-a-laeroport-de-toulouse-ce-mercredi-la-fnsea-recue-par-gabriel-attal-mardi-soir-11731661.php |títol=REPLAY. Blocages des agriculteurs : incursion de manifestants au marché de Rungis, 91 personnes placées en garde à vue ce soir |nom=Cyril |cognòm=Brioulet |site=www.ladepeche.fr |editor=La Dépêche}}</ref> Lo 1èr de febrièr de 2024, lo primièr ministre Gabriel Attal fa de novèlas anóncias. Entre autres, promet 150 milions d'euros d'ajudas pels agricultors. Los Joves agricultors e la FNSEA demandan alavetz a lors militants que tirèn los barratges.<ref>{{Ref-web |lenga=fr |url=https://www.lepoint.fr/politique/crise-agricole-gabriel-attal-fait-une-liste-de-nouvelles-annonces-pour-calmer-la-colere-01-02-2024-2551288_20.php |títol=Aides aux éleveurs, loi Egalim, pesticides… Ce qu’il faut retenir des annonces du gouvernement sur l'agriculture |data=1 de genièr de 2024 |site=www.lepoint.fr}}</ref><ref>{{Ref-web |lenga=fr |url=https://www.lalsace.fr/economie/2024/02/02/colere-des-agriculteurs-de-nombreux-blocages-partout-en-france |títol=Levée des barrages en France, poursuite de la mobilisation en Espagne et en Italie... L'essentiel de ce vendredi |data=2 de febrièr de 2024 |site=www.lalsace.fr}}</ref> === Blocatge de la frontièra franco-espanhòla: 3 de junh de 2024 === Lo 3 de junh, los sindicats païsans franceses (''Los Ultras de l'A64'' de [[Jérôme Bayle|Jiròni Baile]] e la [[Coordinacion rurala]]) e la plataforma catalana ''Revolta Pagesa'' amb d'autres sindicats païsans [[Espanha|espanhòls]] an blocat la frontièra [[França|franco]]-[[Espanha|espanhòla]]. ===Represa : octobre-novembre de 2024=== [[Imatge:Colère des agriculteurs en Occitanie, octobre 2024 - Pas de pays sans paysan.jpg|200px|thumb|right|Lo movement dels agricultors tornèt tre lo mes d'octobre en [[Occitània]], amb l'eslogan ''pas de pays sams paysans'' (aquí sus un giratòri a [[Granada (Nauta Garona)|Granada de Garona]]).]] Tre lo 18 d'octobre,<ref>{{Ref-web |lenga=fr |títol=Panneaux de communes démontés, manifestations : les agriculteurs mécontents multiplient les actions en Occitanie |url=https://www.lamontagne.fr/auch-32000/actualites/panneaux-de-communes-demontes-manifestations-les-agriculteurs-mecontents-multiplient-les-actions-en-occitanie_14582585/ |data=9 d'octobre de 2024 |site=lamontagne.fr}}</ref> amb l'eslogan ''pas de pays sans paysans'' (pas país sens païsans), lo movement dels agricultors tornèt ("Acte 2"), ambe aqueste còp una accion de desbolonatge del panèls de las entradas de las vilas e dels vilatges,<ref>{{Ref-web |lenga=fr |títol=Opération coup de poing : les agriculteurs déboulonnent les panneaux de dizaines de communes près de Toulouse |url=https://www.ladepeche.fr/2024/10/22/operation-coup-de-poing-les-agriculteurs-deboulonnent-les-panneaux-de-dizaines-de-communes-pres-de-toulouse-12276951.php |data=22 d'octobre de 2024 |òbra=La Dépêche}}</ref> los quals foguèron depausats en seguida al pès dels bastiments publics,<ref>{{Ref-web |lenga=fr |títol=Près de 200 panneaux de communes enlevés et accrochés aux grilles de la préfecture, la colère des agriculteurs persiste en Ariège |url=https://www.ladepeche.fr/2024/10/22/pres-de-200-panneaux-de-communes-enleves-et-accroches-aux-grilles-de-la-prefecture-la-colere-des-agriculteurs-persiste-en-ariege-12276910.php |nom=Clémentine |cognòm=Rivière |data=22 d'octobre de 2924 |òbra=La Dépêche}}</ref> o ambe l'ocultacion per de tendas<ref>{{Ref-web |lenga=fr |títol=Panneaux décrochés, radars bâchés… en Occitanie, une nouvelle mobilisation couve sous les braises de la colère agricole |url=https://www.midilibre.fr/2024/10/25/panneaux-decroches-radars-baches-en-occitanie-une-nouvelle-mobilisation-couve-sous-les-braises-de-la-colere-agricole-12284694.php |nom=Ludovic |cognòm=Trabuchet |data=25 d'octobre de 2024 |òbra=Midi Libre}}</ref> dels radars rotièrs.<ref>{{Ref-web |lenga=fr |títol=Les agriculteurs à nouveau sur les ronds-points à Saint-Yrieix-la-Perche (Limousin) |url=https://www.lepopulaire.fr/saint-yrieix-la-perche-87500/economie/les-agriculteurs-a-nouveau-sur-les-ronds-points-a-saint-yrieix-la-perche_14586406/ |nom=Franck |cognòm=Jacquet |data=26 d'octobre de 2024 |òbra=Le Populaire du Centre}}</ref> A partir del 18 de novembre, la [[ Federacion nacionala dels sindicats d'esplechaires agricòlas|FNSEA]], puèi la [[Coordinacion rurala]], lo 19 de novembre, menèron de gròssas accions de blocatge de divèrsas infrastructuras, prefecturas, centres comercials, centralas de crompa, e quitament lo pòrt de [[Bordèu]].<ref>{{Ref-web |lenga=fr |títol=Colère des agriculteurs : le port de Bordeaux bloqué |url=https://www.liberation.fr/environnement/agriculture/colere-des-agriculteurs-le-port-de-bordeaux-bloque-la-ministre-attendue-dans-le-pas-de-calais-20241121_3MKDXLQTNBBCFHDA7JOJNT6RU4/ |data=21 de novembre de 2024 |òbra=Libération}}</ref> ===Tornarmai en decembre de 2025 pr'amor de la gestion de l'epidèmia de dermatose nodulara=== [[Imatge:Barrage routier d'agriculteurs en Occitanie, le 22 décembre 2025 (02).jpg|200px|thumb|right|Blocatges massís de las carrièras del departament del [[Departament de Gers|Gers]] adobats per la [[Coordinacion rurala]] al mes de decembre de 2025.]] A la fin de l'annada 2025, l'epidèmia de dermatose nodulara contagiosa (DNC) dels bovins s'espandís. La politica del governament francés per contenir la malautiá consistís a abatre tot lo bestial tre qu'un cas es detectat. Aquel metòde es fòrça criticat en [[Occitània]]. Atal, fòrça manifestants, coma lo quite [[Jiròni Baile]], se mobilizan lo 10 de decembre de 2025 per protestar contra la mesura d'abatatge del tropèl d'una bòrda de [[Las Bòrdas d'Arisa]] en [[País de Fois]]. La gendarmariá desblòca l'accès a la bòrda lo 12 de decembre. Los dos elevaires del tropèl concernit balhan alavetz l'autorizacion d'abatre las 207 bèstias. En reaccion, còp-sec la mobilizacion agricòla s'espandís ambe d'accions espontanèas de blocatges per Occitània tota. Per calmar la revòlta agricòla en Occitània, lo governament promet alavetz de botar en plaça una granda campanha de vaccinacion per limitar l'eradicacion del bestial e manda en urgéncia a [[Tolosa]] lo 18 de decembre de 2025 per avion militar de que vaccinar 750 000 vacas. Al meteis periòde, lo [[Mercosur]] que deu èsser signat per l'[[Union Europèa]] alimenta tanben la colèra agricòla. A la debuta de genièr de 2026, mantunas cridas son lançadas per la [[Coordinacion rurala]] per reprene los blocatges de las carrièras. D'agricultors capitan quitament de dintrar dins [[París]] lo 8 de genièr de 2026 en anent dins de luòcs simbolics coma còsta l'[[Assemblada Nacionala (França)|Assemblada nacionala]], l'[[Arc de trionf]], la [[Torre Eiffel]] e los [[Champs-Élysées]]. Pasmens, lo tractat de liure-escambi ambe lo [[Mercosur]] es ça que la signat al [[Paraguai]] lo 17 de genièr de 2026 per la presidenta de la Comission europèa [[Ursula von der Leyen]], çò qu'engendra lèu una baissa de la mobilizacion dels agricultors. ==Articles connèxes== * [[Revòlta agricòla europèa de 2024]] * [[Jérôme Bayle|Jiròni Baile]] * [[Karine Duc]] * [[José Pérez]] ==Referéncias== {{Referéncias|colomnas=2}} [[Categoria:Eveniment recent]] 2o3le4a4wp8gn8dnnoc47lk9g8qd3us 0 195806 2513121 2426412 2026-11-12T06:48:15Z Xqbot 4312 Robot: Robòt : repara una dobla redireccion cap a [[Sent Iriés la Montanha]] 2513121 wikitext text/x-wiki #REDIRECCION [[Sent Iriés la Montanha]] nw02zvzt0ydhgdh9mvrw93dbgnunqzg 0 201799 2513084 2512806 2026-11-11T16:14:08Z Jiròni 239 2513084 wikitext text/x-wiki {{Infobox Lenga | nom = Ojibwe | nomnatif = | parlada = au | país = Canadà, Estats Units | région = | locutors = {{formatnum:56531}} | tipologia = lenga polisintetica, lenga dirècta-invèrsa | colorfamilha = skyblue | fam1 = [[Lengas algicas]] | fam2 = [[Lengas algonquianas]] |fam3 = algonqian central | langueofficielle = | officielle = | académie = | iso1 = oj | iso2 = oji | iso3 = oji | iso3-1 = ciw | iso3-1-texte = [[chippewa (langue)|chippewa]] | iso3-2 = ojb | iso3-2-texte = ojibwe nòrd-occidental | iso3-3 = ojc | iso3-3-texte = ojibwe central | iso3-4 = ojg | iso3-4-texte = ojibwe oriental | iso3-5 = ojs | iso3-5-texte = [[oji-cri (langue)|oji-cri]] | iso3-6 = ojw | iso3-6-texte = [[Saulteaux (langue)|ojibwe occidental]] | iso3-7 = otw | iso3-7-texte = [[outaouais (langue)|outaouais]] | iso5 = | ietf = oj | type = | étendue = | échantillon = | nomfamille = | auteur = | naissance = | période = | mort = | languefille = | typelangueconstruite = | mapa = Ojibwe Language Map.png | legenda mapa = Carte de répartition de l'ojibwé | glottolog = ojib1241 }} L''''ojibwe''', apelat tanben '''ojibwa''' o '''anishinaabemowin''', es una [[Lengas indigènas d'America|lenga indigèna d'America]] de la familha de las [[lengas algonquianas]].<ref name= "Goddard, Ives, 1979">Goddard, Ives, 1979.</ref><ref name= "Bloomfield, Leonard, 1958">Bloomfield, Leonard, 1958.</ref> La lenga ten diferents dialèctes qu'an sovent de noms e de [[sistèma d'escritura|sistèmas d'escritura]] pròpris. Pas cap de dialècte es considerat coma pus prestigiós e pas cap de sistèma d'escritura es comun a totes los dialèctes. Los dialèctes ojibwes se parlan en [[Canadà]] (al sud-oèst de [[Quebèc]], entrò en [[Ontàrio]], [[Manitòba]], e dins de partidas de [[Saskatchewan]], amb de comunautats perfericas en [[Albèrta]]);<ref>Valentine, J. Randolph, 1994, p. 6.</ref><ref name= "Nichols, John, 1980, pp. 1-2">Nichols, John, 1980, pp. 1–2.</ref> e als [[Estats Units]] (de [[Michigan]] a [[Wisconsin]] e [[Minnesòta]], amb de comunautats en [[Dakota del Nòrd]] e [[Montana]], e tanben amb de grops que foguèron deportats en [[Kansas]] e [[Oklahoma]] per l'''[[Indian Removal Act]]'').<ref name= "Nichols, John, 1980, pp. 1-2"/><ref>Rhodes, Richard, and Evelyn Todd, 1981.</ref> Los dialèctes reconeguts son, d'èst en oèst: l'[[algonquin]], l'[[ojibwe oriental]], l'[[Ottawa dialect|ottawa (odawa)]], l'[[Western Ojibwa language|ojibwe occidental (Saulteaux)]], l'[[oji-cri|oji-cri (severn ojibwe)]], l'[[Northwestern Ojibwa|ojibwe nòrd occidental]], e l'[[Chippewa language| ojibwe sud occidental (chippewa)]]. S’apiejant sus de recèrcas de terren contemporanèas, JR Valentine reconeis tanben mai d'un autre dialècte: l’ojibwe de Berens dins lo nòrd-oèst d’Ontàrio, que lo destria de l’ojibwe del nòrd-oèst; lo del nòrd del [[Lac Superior]]; e lo dialècte nipissing. Aquestes dos darrièrs cobrisson aperaquí lo meteis territòri que l’ojibwe central, qu'aquel autor non reconeis pas.<ref name= "Valentine, J. Randolph 1994, p. 456">Valentine, J. Randolph, 1994, p. 456.</ref> L'ensemble dels dialèctes ojibwes constituisson la segonda lenga pus parlada per las [[Primièras Nacions]] en Canadà (après lo [[cree (lenga)|cri]]),<ref name= "census">{{cite web| títol= Various Languages Spoken (147), Age Groups (17A) and Sex (3) for the Population of Canada, Provinces, Territories, Census Metropolitan Areas and Census Agglomerations, 2006 Census – 20% Sample Data| url= http://www12.statcan.ca/census-recensement/2006/dp-pd/tbt/Rp-eng.cfm?LANG=E&APATH=3&DETAIL=0&DIM=0&FL=A&FREE=0&GC=0&GID=837928&GK=0&GRP=1&PID=89189&PRID=0&PTYPE=88971,97154&S=0&SHOWALL=0&SUB=0&Temporal=2006&THEME=70&VID=0&VNAMEE=&VNAMEF=| website= Statistics Canada| access-date= July 28, 2016| archive-date= February 2, 2017| archive-url= https://web.archive.org/web/20170202200930/http://www12.statcan.ca/census-recensement/2006/dp-pd/tbt/Rp-eng.cfm?LANG=E&APATH=3&DETAIL=0&DIM=0&FL=A&FREE=0&GC=0&GID=837928&GK=0&GRP=1&PID=89189&PRID=0&PTYPE=88971,97154&S=0&SHOWALL=0&SUB=0&Temporal=2006&THEME=70&VID=0&VNAMEE=&VNAMEF=}}</ref> e la quatrena lenga nativa americana pus parlada als Estats Units o Canadà darrièr lo [[navaho]], l'[[Inuit (lenga)|inuit]] e lo cri.<ref>{{Cite web |títol= Census in Brief: The Aboriginal languages of First Nations people, Métis and Inuit| url= https://www12.statcan.gc.ca/census-recensement/2016/as-sa/98-200-x/2016022/98-200-x2016022-eng.cfm| access-date= 2021-07-08| website= www12.statcan.gc.ca| date= October 25, 2017 |language= en}}</ref> ==Referéncias== <references /> [[Categoria:lenga algonquiana]] 6dam9cop2gcadpkuij2zzu0xbc4xb77 2513085 2513084 2026-11-11T16:16:07Z Jiròni 239 2513085 wikitext text/x-wiki {{Infobox Lenga | nom = Ojibwe | nomnatif = | parlada = au | país = Canadà, Estats Units | région = | locutors = {{formatnum:56531}} | tipologia = lenga polisintetica, lenga dirècta-invèrsa | colorfamilha = skyblue | fam1 = [[Lengas algicas]] | fam2 = [[Lengas algonquianas]] |fam3 = algonqian central | langueofficielle = | officielle = | académie = | iso1 = oj | iso2 = oji | iso3 = oji | iso3-1 = ciw | iso3-1-texte = [[chippewa (langue)|chippewa]] | iso3-2 = ojb | iso3-2-texte = ojibwe nòrd-occidental | iso3-3 = ojc | iso3-3-texte = ojibwe central | iso3-4 = ojg | iso3-4-texte = ojibwe oriental | iso3-5 = ojs | iso3-5-texte = [[oji-cri (langue)|oji-cri]] | iso3-6 = ojw | iso3-6-texte = [[Saulteaux (langue)|ojibwe occidental]] | iso3-7 = otw | iso3-7-texte = [[outaouais (langue)|outaouais]] | iso5 = | ietf = oj | type = | étendue = | échantillon = | nomfamille = | auteur = | naissance = | période = | mort = | languefille = | typelangueconstruite = | mapa = Ojibwe Language Map.png | legenda mapa = Carte de répartition de l'ojibwé | glottolog = ojib1241 }} L''''ojibwe''', apelat tanben '''ojibwa''' o '''anishinaabemowin''', es una [[Lengas indigènas d'America|lenga indigèna d'America]] de la familha de las [[lengas algonquianas]].<ref name= "Goddard, Ives, 1979">Goddard, Ives, 1979.</ref><ref name= "Bloomfield, Leonard, 1958">Bloomfield, Leonard, 1958.</ref> La lenga ten diferents dialèctes qu'an sovent de noms e de [[sistèma d'escritura|sistèmas d'escritura]] pròpris. Pas cap de dialècte es considerat coma pus prestigiós e pas cap de sistèma d'escritura es comun a totes los dialèctes. Los dialèctes ojibwes se parlan en [[Canadà]] (al sud-oèst de [[Quebèc]], entrò en [[Ontàrio]], [[Manitòba]], e dins de partidas de [[Saskatchewan]], amb de comunautats perfericas en [[Albèrta]]);<ref>Valentine, J. Randolph, 1994, p. 6.</ref><ref name= "Nichols, John, 1980, pp. 1-2">Nichols, John, 1980, pp. 1–2.</ref> e als [[Estats Units]] (de [[Michigan]] a [[Wisconsin]] e [[Minnesòta]], amb de comunautats en [[Dakota del Nòrd]] e [[Montana]], e tanben amb de grops que foguèron deportats en [[Kansas]] e [[Oklahoma]] per l'''[[Indian Removal Act]]'').<ref name= "Nichols, John, 1980, pp. 1-2"/><ref>Rhodes, Richard, and Evelyn Todd, 1981.</ref> Los dialèctes reconeguts son, d'èst en oèst: l'[[algonquin]], l'[[ojibwe oriental]], l'[[Ottawa dialect|ottawa (odawa)]], l'[[ojibwe occidental (Saulteaux)]], l'[[oji-cri|oji-cri (ojibwe severn)]], l'[[ojibwe nòrd occidental]], e l'[[ojibwe sud occidental (chippewa)]]. S’apiejant sus de recèrcas de terren contemporanèas, JR Valentine reconeis tanben mai d'un autre dialècte: l’ojibwe de Berens dins lo nòrd-oèst d’Ontàrio, que lo destria de l’ojibwe del nòrd-oèst; lo del nòrd del [[Lac Superior]]; e lo dialècte nipissing. Aquestes dos darrièrs cobrisson aperaquí lo meteis territòri que l’ojibwe central, qu'aquel autor non reconeis pas.<ref name= "Valentine, J. Randolph 1994, p. 456">Valentine, J. Randolph, 1994, p. 456.</ref> L'ensemble dels dialèctes ojibwes constituisson la segonda lenga pus parlada per las [[Primièras Nacions]] en Canadà (après lo [[cree (lenga)|cri]]),<ref name= "census">{{cite web| títol= Various Languages Spoken (147), Age Groups (17A) and Sex (3) for the Population of Canada, Provinces, Territories, Census Metropolitan Areas and Census Agglomerations, 2006 Census – 20% Sample Data| url= http://www12.statcan.ca/census-recensement/2006/dp-pd/tbt/Rp-eng.cfm?LANG=E&APATH=3&DETAIL=0&DIM=0&FL=A&FREE=0&GC=0&GID=837928&GK=0&GRP=1&PID=89189&PRID=0&PTYPE=88971,97154&S=0&SHOWALL=0&SUB=0&Temporal=2006&THEME=70&VID=0&VNAMEE=&VNAMEF=| website= Statistics Canada| access-date= July 28, 2016| archive-date= February 2, 2017| archive-url= https://web.archive.org/web/20170202200930/http://www12.statcan.ca/census-recensement/2006/dp-pd/tbt/Rp-eng.cfm?LANG=E&APATH=3&DETAIL=0&DIM=0&FL=A&FREE=0&GC=0&GID=837928&GK=0&GRP=1&PID=89189&PRID=0&PTYPE=88971,97154&S=0&SHOWALL=0&SUB=0&Temporal=2006&THEME=70&VID=0&VNAMEE=&VNAMEF=}}</ref> e la quatrena lenga nativa americana pus parlada als Estats Units o Canadà darrièr lo [[navaho]], l'[[Inuit (lenga)|inuit]] e lo cri.<ref>{{Cite web |títol= Census in Brief: The Aboriginal languages of First Nations people, Métis and Inuit| url= https://www12.statcan.gc.ca/census-recensement/2016/as-sa/98-200-x/2016022/98-200-x2016022-eng.cfm| access-date= 2021-07-08| website= www12.statcan.gc.ca| date= October 25, 2017 |language= en}}</ref> ==Referéncias== <references /> [[Categoria:lenga algonquiana]] kooezi4rohrpzs5bzkz7nc7fy4v7ixq 0 201828 2513146 2513013 2026-11-12T10:48:00Z Marqnt98 5483 correccions d'errors linguisticas 2513146 wikitext text/x-wiki {{Ortografia}} {{Taxobox debuta | animal | ''Phasmida'' | Phasmatodea_overview.jpg | Diferentas espècias de fasmes | classification=itis }} {{Taxobox | sosregne | Bilateria }} {{Taxobox | infraregne | Protostomia }} {{Taxobox | superembrancament | Ecdysozoa }} {{Taxobox | embrancament | Arthropoda }} {{Taxobox|sosembracament|Hexapoda}} {{Taxobox|classa|Insecta}} {{Taxobox|sosclassa|Pterygota}} {{Taxobox|infraclassa|Neoptera}} {{Taxobox|superòrdre|Polyneoptera}} {{Taxobox taxon|animal|òrdre|Phasmida|[[William Elford Leach|Leach]], [[1815 en science|1815]]}} {{Taxobox fin}} Los fasmes (Phasmida), mai rarament apelats '''fasmoptèrs''', son un [[Òrdre (biologia)|òrdre]] d'[[Insecta|insèctes]] [[neoptera]] que contenan environ {{Nombre amb unitat|3500 espècias}}. De nombroses fasmes son mimetics,<ref>{{Ref-publicacion|lenga=en|nom=Bedford|p.=125–149|issn=0066-4170|doi=10.1146/annurev.en.23.010178.001013}}.</ref><ref>{{Ref-libre|nom=Foottit|nom2=H. Adler|isbn=978-1-118-94557-5|ISBN=978-1-118-94558-2|doi=10.1002/9781118945582.ch11}}.</ref> (parièrs a de fuèlhas, de tijas, o de brancas). Los fasmes son de còps utilizats coma animals d'ornament e mai coma novèl animal de companhiá. La màger part vivon dins d'ambients tropicals. == Mode de vida == Los fasmes son d'insèctes erbivòrs, se trobant atal enbàs de la cadena alimentari (òm obsèrva excepcionalament de cas de canibalisme en captivitat en rason de la promiscuitat de terrariums d'elevatge). Lors principals predators son de aucèls, de pichons [[Mammalia|mamifèras]] ([[Lemuridae|lemurids]], certans [[Rodentia|rosegaires]]), d'insèctes ([[Prègadieu|prègadieus]], [[Formiga|formigas]], punaisas…) e de [[Araneae|aranhas]]. Per subreviure, se fondon dins lor environament en imitant a la perfeccion de buscalhas (amb totas lors particularitats : talha, nos, cicatritz des fuèlhas), de fuèlhas mòrtas o verdas, e mai de [[Liquèn|liquèns]]. Òm parla dins aqueste cas d'homotipia et d'homocromia (respectivament « meteissa fòrma, meteissa color ») e aqueste tipe de mimetisme es a l'origina de son nom vernacular : lo « Baston del Diable ». Aqueste camoflatge es espoussat fins dins lor faiçon de se mòure, perqué se mudon lentament, per bassacadas, coma una baston balotat per lo ven. La màger part pòdon tanben restar perfèitament immobiles pendent de oras. D'unas espècias dispausan en autre de mejans de defensa, lors glandas protoracicas secretant alara divèrses substantius toxicas. Aquestes fasmes arboran de còps de colors aposematicas, non se confondant pas dins l'environament coma lors cosins citats precedentament. Lo fasme se noirís de plantas divèrses segon sa situacion geografica. En elevatge, se noirís regularament de romècs, de èura, de casse, de feuses, etc. == Reproduccion == [[Fichièr:Hypsipetes_amaurotis_(crying).JPG|vinheta|Aqueste aucèl insectivòr (<nowiki>''Hypsipetes amaurotis''</nowiki>) pòt manjar de fasmes, dont una partida de uóus subreviuràn als acides digestius de l'aucèl. Aquestes uòus pòdon aital se far transportar sus de longas distàncias e par exemple permetre a l'espècia de colonizar des illas]] Los fasmes pondon de uòus de manièra regulas a partir del moment ont son al estadi adulte, valent a dire al estadi L7 (Los L representan las mudas, e per la màger part de fasmes, la muda finala es l'estadi L7, la muda finala essent aquesta que mena a l'age adulte). Las femes pondon en mejana un a tres uòus per jòrs (fòrça variable segon las espècias). La reproduccion pòt èsser sexuat, mas pòt tanben se far per partenogenese telitoque, sins fecondacion, ne donant naissença qu'a de femes. Aital, per d'unas espècias, non pas res mascle n'a pas encòra estat trobat, son inexisténcia estant possible. En elevatge, la ponduda se far tota l'annada. L’estudi del grop ''Bacillus'' (Scali ''et al'' 2003) a mostrat l’existencia de tres modes de reproducius suplementaris que son l’androgenese (l’uòu non pas conte que lo genome mascle e dona de mascles e de femes), la gynogenese (quasiment l’invèrs de l’androgenese mas non dona pas que de femes) e l’hibridogenese (mecanisme particularament complèx correspondent a de crotzaments naturals entre espècias pròchas). == Diagnòsi des fasmes == Los fasmes constituïsson un grop que, en mai de caractèrs comuns als taxons de reng superior, regropa los caractèrs comuns segon : * aparelh bucal (mandibulas) de tipa trissador (erbivòrs), son de [[Erbivòr|fitofages]] ; * joncion cap-torax mai marcada, amb una granda capacitat articulariá de circumducion ; * torax divisat en tres partidas (protorax, mesotorax, metatorax) de manièra distinta ; * abdomèn divisat en 10 segments ; * joncion abdomèn-torax pas ges mobile, en çò d'unas familhas lo primièr segment abdominal es fusionat amb lo metatorax ; * preséncia d'una furca sus la partida ventrala del torax ; * 5 tarses, e 4 per los Timematidae ; * patas de tipe caminaira, generalament longas e primas, mai es non pas un caractèr general (contre-exemple del genre ''Eurycantha'') ; * capacitat d'autonomia (seccion reflèxa d'una pata) e de regeneracion de membres amb las mudas pendent los estadis de larva ; * preséncia d'un organ pre-operculaire sus lo 7e segment abdominal ; * capacitat de partenogenese (tirat qualques genres, per exemple ''Heteropteryx'', ''Haaniella'') ; * ponduda regulara (los uóus son pondudas tot la vida adulta, e non pas pondudas tot en grop) ; * de manièra generala, los fasmes son un òrdre d'insèctes mimetics, imitant la natura que les environen. Pòden aital ressemblar a de liquèn (''Antongilia laciniata'') o de fust, de buscalhas (''Clonopsis gallica'', ''Phobaeticus chani'') o de fuèlhas ; * Aven un desvelopament de tipe eterometabol, e mai precisament paurometabole. == Reparticion == Aqueste [[taxon]] compta {{Nombre amb unitat|3100|espècias}}, son nom vernacular es « ''fasmes'' ». Environ tres cents espècias se tròban actualament en elevatge (o aven estat abalidas). Òm tròba tres espècias sus lo territòri francés metropolitan, essencialament dins la mitada sud del país e lo long del litoral atlantica : * ''Clonopsis gallica'' : lo fasme gallès (mitat sud del país fins a la Bretagna) * ''Pyjinackeria masettii'' : lo « fasme espanhol » (mitat sud del país) * ''Bacillus rossius'' : lo fasme de Rossi (mitat sud del país) La majoritat de espècias presentan una distribucion tropicala e eqüatoriala (Asia, America e Oceania). Son mai rares en Africa continentala. Òm tròba notadament mai d'espècias dins los [[departament e region d'otramar]], notadament en [[Guaiana|Guiana francesa]]. ''Phobaeticus chani'', la mai longa de espècias d'aqueste grop, viure dins la província de Guangxi, en China. == Espècias actuals e fossils == === Classificacion de espècias actuals === L’òrdre de ''Phasmatodea'' compta 3 taxons jos-ordinals, lo detalh de [[Familha (biologia)|familhas]] e [[Sosfamilha (biologia)|sosfamilhas]] es donnat çai jos : 1. Sosòrdre de '''[[Agathemerodea]]''' * familha de [[Agathemeridae]] 2. Sosòrdre de '''Timematodea''' * familha de [[Timematidae]] ** sosfamilha de [[Timematinae]] 3. Sosòrdre de '''Verophasmatodea''' 3.1 Infraòrdre de '''[[Anareolatae]]''' * familha de [[Diapheromeridae]] ** sosfamilha de [[Diapheromerinae]] ** sosfamilha de [[Lonchodinae]] ** sosfamilha de [[Necrosciinae]] ** sosfamilha de [[Pachymorphinae]] ** sosfamilha de [[Palophinae]] * familha de [[Phasmatidae]] ** sosfamilha de [[Cladomorphinae]] ** sosfamilha de [[Clitumninae]] (de còps inclusa dins los Phasmatinae) ** sosfamilha de [[Eurycanthinae]] ** sosfamilha de [[Phasmatinae]] ** sosfamilha de [[Platycraninae]] ** sosfamilha de [[Tropidoderinae]] ** sosfamilha de [[Xeroderinae]] 3.2 Infraòrdre de '''[[Areolatae]]''' * familha de [[Aschiphasmatidae]] ** sosfamilha de [[Aschiphasmatinae]] ** sosfamilha de [[Korinninae]] * familha de [[Bacillidae]] ** sosfamilha de [[Bacillinae]] ** sosfamilha de [[Heteropteryginae]] ** sosfamilha de [[Pygirhynchinae]] * familha de [[Heteronemiidae]] * familha de [[Phylliidae]] ** sosfamilha de [[Phylliinae]] * familha de [[Pseudophasmatidae]] ** sosfamilha de [[Pseudophasmatinae]] <gallery mode="packed"> Fichièr:Clonopsis_gallica01.jpg|''Clonopsis gallica'' (Fasme gallès). Fichièr:Extatosoma_Tiaratum.jpg|''Extatosoma tiaratum'' - feme. Fichièr:Male_dilatata.JPG|''Heteropteryx dilatata'' - mascle. Fichièr:LeafInsect.jpg|''[[Phyllium celebicum]]'' - feme. </gallery> {| style="width:100%; border:0; background:transparent;" | style="width:50%; vertical-align:top; border:0;" | * ''[[Acanthomenexenus polyacanthus]]'' (Dorhn, 1910) * ''[[Acanthoxyla geisovii]]'' (Kaup, 1866) * ''[[Acanthoxyla inermis]]'' Salmon, 1955 * ''[[Acanthoxyla intermedia]]'' Salmon, 1955 * ''[[Acanthoxyla prasina]]'' (Westwood, 1859) * ''[[Achrioptera fallax]]'' Coquerel, 1861 * ''[[Achrioptera punctipes punctipes]]'' Audinet-Serville, 1838 * ''[[Acrophylla wuelfingi]]'' (Redtenbacher, 1908) * ''[[Alienobostra brocki]]'' (Hausleithner, 1987) * ''[[Anchiale maculata]]'' (Olivier, 1792) * ''[[Anisacantha difformis]]'' Redtenbacher, 1906 * ''[[Anisomorpha buprestoides]]'' (Stoll, 1813) * ''[[Anisomorpha ferruginea]]'' (Palisot de Beauvois, 1805) * ''[[Anisomorpha paromalus]]'' Westwood, 1859 * ''[[Aretaon asperrimus]]'' (Redtenbacher, 1906) * ''[[Bacillus atticus atticus]]'' Brunner, 1882 * ''[[Bacillus rossius rossius]]'' (Rossi, 1790) * ''[[Bacteria aetolus]]'' Westwood, 1859 * ''[[Bacteria ferula]]'' (Fabricius, 1793) * ''[[Baculofractum insigne]]'' (Brunner, 1907) * ''[[Brasidas samarensis]]'' Rehn & Rehn, 1939 * ''[[Calynda coronata]]'' Carl, 1913 * ''[[Canachus alligator]]'' Redtenbacher, 1908 * ''[[Carausius abbreviatus]]'' (Brunner, 1907) * ''[[Carausius alluaudi]]'' (Bolivar, 1895) * ''[[Carausius chani]]'' (Hausleithner, 1991) * ''[[Carausius morosus]]'' (de Sinéty, 1901) * ''[[Carausius sanguineoligatus]]'' (Brunner, 1907) * ''[[Carausius scotti]]'' Ferrière, 1912 * ''[[Caribbiophemora jamaicana]]'' Zompro, 2001 * ''[[Chondrotesthus woodfordi]]'' Kirby, 1896 * ''[[Clitarchus hookeri]]'' (White, 1846) * ''[[Clonaria fritzschei]]'' (Zompro, 2000) * ''[[Clonaria luethyi]]'' (Zompro, 2000) * ''[[Clonopsis gallica]]'' (Charpentier, 1825) * ''[[Cranidium gibbosum]]'' (Burmeister, 1838) | | style="width:50%; vertical-align:top; border:0;" | * ''[[Creoxylus spinosus]]'' (Fabricius, 1775) * ''[[Cuniculina insignis]]'' (Wood-Mason, 1873) * ''[[Dares ulula]]'' (Westwiid, 1859) * ''[[Dares validispinus]]'' Stal, 1875 * ''[[Dares verrucosus]]'' Redtenbacher, 1906 * ''[[Diapheromera femorata]]'' (Say, 1824) * ''[[Diapherodes jamaicensis]]'' (Drury, 1773) * ''[[Dyme bifrons]]'' Stal, 1875 * ''[[Dyme rarospinosa]]'' Brunner, 1907 * ''[[Epidares nolimetangere]]'' (de Hann, 1842) * ''[[Eurycantha calcarata]]'' Lucas, 1869 * ''[[Eurycantha coriacea]]'' Redtenbacher, 1908 * ''[[Eurycnema goliath]]'' (Gray, 1834) * ''[[Eurycnema versirubra]]'' (Audinet-Serville, 1838) * ''[[Extatosoma tiaratum tiaratum]]'' (Macleay, 1826) * ''[[Haaniella dehaanii]]'' (Wetswood, 1859) * ''[[Haaniella grayii]]'' (Westwood, 1859) * ''[[Haaniella muelleri]]'' (de Haan, 1842) * ''[[Haaniella scabra]]'' (Redtenbacher, 1906) * ''[[Heteropteryx dilatata]]'' (Parkinson, 1798) * ''[[Hemiplasta falcata]]'' (Redtenbacher, 1908) * ''[[Lamponius guerini]]'' (Saussure, 1868) * ''[[Lonchodes cultratolobatus]]'' * ''[[Medauroidea extradentata]]'' * ''[[Neohirasea maerens]]'' * ''[[Oxyartes lamellatus]]'' * ''[[Oxyartes spinipennis]]'' * ''[[Oreophoetes peruana peruana]]'' P.S.G. {{numéro|84}} (voir le chapitre [[#Le P.S.G. (Phasmid Study Group)]]) * ''[[Peruphasma schultei]]'' * ''[[Phaenopharos herwaardeni]]'' * ''[[Phaenopharos khaoyaiensis]]'' * ''[[Phyllium giganteum]]'' * ''[[Phyllium philippinicum]]'' * ''[[Pseudophasma rufipes]]'' * ''[[Ramulus sp.]]'' P.S.G. {{numéro|144}} * ''[[Sipyloidea sipylus]]'' * ''[[Sungaya inexpectata]]'' |} === Registre fossil === Los [[Fossil|fossils]] de fasmes ont longtemps fa remontar l'òrdre de Phasmida a {{Nombre amb unitat|240 Ma}} (milions d'annadas). En 2021, una emprunta finament enregistrada sus un fragment de la fanga d'un ancian rieu, descobertat a [[Gonfaron]] dins lo [[Var (departament)|Var]] ([[Region francesa|région]] [[Provença-Aups-Còsta d'Azur]], França), es mai anciana d'environ {{Nombre amb unitat|30 Ma}}. Nommada ''Phasmichnus radagasti'', aqueste icnofossil sembla estretchament a ''[[Tropiderus childrenii]]'', un fasme-fuèlhe actual de l'est de l'[[Austràlia]].<ref>{{Ref-publicacion|lenga=en|doi=10.1038/s41598-021-00110-2}}.</ref> == Élevatge == === Espècias presenton de manièra courranta en elevatge === Òm pòt notar, demest las espècias los mai corants o los mai conudas : * ''[[Acanthoxyla geisovii]]'' (Kaup, 1866) * ''[[Acanthoxyla inermis]]'' Salmon, 1955 * ''[[Acanthoxyla intermedia]]'' Salmon, 1955 * ''[[Acanthoxyla prasina]]'' (Westwood, 1859) * ''[[Achrioptera fallax]]'' Coquerel, 1861 * ''[[Achrioptera punctipes punctipes]]'' Audinet-Serville, 1838 * ''[[Acrophylla wuelfingi]]'' (Redtenbacher, 1908) * ''[[Alienobostra brocki]]'' (Hausleithner, 1987) * ''[[Anchiale maculata]]'' (Olivier, 1792) * ''[[Anisacantha difformis]]'' Redtenbacher, 1906 * ''[[Anisomorpha buprestoides]]'' (Stoll, 1813) * ''[[Anisomorpha ferruginea]]'' (Palisot de Beauvois, 1805) * ''[[Anisomorpha paromalus]]'' Westwood, 1859 * ''[[Aretaon asperrimus]]'' (Redtenbacher, 1906) * ''[[Bacillus atticus atticus]]'' Brunner, 1882 * ''[[Bacillus rossius rossius]]'' (Rossi, 1790) * ''[[Bacteria aetolus]]'' Westwood, 1859 * ''[[Bacteria ferula]]'' (Fabricius, 1793) * ''[[Baculofractum insigne]]'' (Brunner, 1907) * ''[[Brasidas samarensis]]'' Rehn & Rehn, 1939 * ''[[Calynda coronata]]'' Carl, 1913 * ''[[Canachus alligator]]'' Redtenbacher, 1908 * ''[[Carausius abbreviatus]]'' (Brunner, 1907) * ''[[Carausius alluaudi]]'' (Bolivar, 1895) * ''[[Carausius chani]]'' (Hausleithner, 1991) * ''[[Carausius morosus]]'' (de Sinéty, 1901) * ''[[Carausius sanguineoligatus]]'' (Brunner, 1907) * ''[[Carausius scotti]]'' Ferrière, 1912 * ''[[Caribbiophemora jamaicana]]'' Zompro, 2001 * ''[[Chondrotesthus woodfordi]]'' Kirby, 1896 * ''[[Clitarchus hookeri]]'' (White, 1846) * ''[[Clonaria fritzschei]]'' (Zompro, 2000) * ''[[Clonaria luethyi]]'' (Zompro, 2000) * ''[[Clonopsis gallica]]'' (Charpentier, 1825) * ''[[Cranidium gibbosum]]'' (Burmeister, 1838) * ''[[Creoxylus spinosus]]'' (Fabricius, 1775) * ''[[Cuniculina insignis]]'' (Wood-Mason, 1873) * ''[[Dares ulula]]'' (Westwiid, 1859) * ''[[Dares validispinus]]'' Stal, 1875 * ''[[Dares verrucosus]]'' Redtenbacher, 1906 * ''[[Diapheromera femorata]]'' (Say, 1824) * ''[[Diapherodes jamaicensis]]'' (Drury, 1773) * ''[[Dyme bifrons]]'' Stal, 1875 * ''[[Dyme rarospinosa]]'' Brunner, 1907 * ''[[Epidares nolimetangere]]'' (de Hann, 1842) * ''[[Eurycantha calcarata]]'' Lucas, 1869 * ''[[Eurycantha coriacea]]'' Redtenbacher, 1908 * ''[[Eurycnema goliath]]'' (Gray, 1834) * ''[[Eurycnema versirubra]]'' (Audinet-Serville, 1838) * ''[[Extatosoma tiaratum tiaratum]]'' (Macleay, 1826) * ''[[Haaniella dehaanii]]'' (Wetswood, 1859) * ''[[Haaniella grayii]]'' (Westwood, 1859) * ''[[Haaniella muelleri]]'' (de Haan, 1842) * ''[[Haaniella scabra]]'' (Redtenbacher, 1906) * ''[[Heteropteryx dilatata]]'' (Parkinson, 1798) * ''[[Hemiplasta falcata]]'' (Redtenbacher, 1908) * ''[[Lamponius guerini]]'' (Saussure, 1868) * ''[[Lonchodes cultratolobatus]]'' * ''[[Medauroidea extradentata]]'' * ''[[Neohirasea maerens]]'' * ''[[Oxyartes lamellatus]]'' * ''[[Oxyartes spinipennis]]'' * ''[[Oreophoetes peruana peruana]]'' P.S.G. {{numéro|84}} (viure lo capítol [[#Le P.S.G. (Phasmid Study Group)]]) * ''[[Peruphasma schultei]]'' * ''[[Phaenopharos herwaardeni]]'' * ''[[Phaenopharos khaoyaiensis]]'' * ''[[Phyllium giganteum]]'' * ''[[Phyllium philippinicum]]'' * ''[[Pseudophasma rufipes]]'' * ''[[Ramulus sp.]]'' P.S.G. {{numèro|144}} * ''[[Sipyloidea sipylus]]'' * ''[[Sungaya inexpectata]]''| == Referéncies == <references responsive="1"></references> === Ligams extèrnes === * (en) Catalogue of Life : Phasmida Leach, 1815 (consulté le 2 novembre 2021) * (en) Fauna Europaea : Phasmatodea (consulté le 2 novembre 2021) syn. de Phasmatoptera * (fr + en) GBIF : Phasmida (consulté le 2 novembre 2021) * (fr + en) ITIS : Phasmida Leach, 1815 (consulté le 2 novembre 2021) * (en) NCBI : Phasmatodea (taxons inclus) * {{En}} [http://www.tolweb.org/ Tree of Life Web Project] : [http://www.tolweb.org/Phasmida/8249 Phasmida] * {{En}} [http://phasmida.speciesfile.org/HomePage/Phasmida/HomePage.aspx Phasmida species file] * [http://www.asper.org Association ASPER : Phasmes des Petites Antilles et 3 phasmes de France métropolitaine] * [http://phasmatodea.com Phasmatodea.com] - un site scientifique sur les phasmes avec des milliers de photos * {{Autoritats}} [[Categoria:Portal:Zoologia/Articles ligats]] hj0lwfjj93v59f2rcm4xcykrf2dj1hs 2513148 2513146 2026-11-12T11:11:50Z Marqnt98 5483 /* Mode de vida */ 2513148 wikitext text/x-wiki {{Ortografia}} {{Taxobox debuta | animal | ''Phasmida'' | Phasmatodea_overview.jpg | Diferentas espècias de fasmes | classification=itis }} {{Taxobox | sosregne | Bilateria }} {{Taxobox | infraregne | Protostomia }} {{Taxobox | superembrancament | Ecdysozoa }} {{Taxobox | embrancament | Arthropoda }} {{Taxobox|sosembracament|Hexapoda}} {{Taxobox|classa|Insecta}} {{Taxobox|sosclassa|Pterygota}} {{Taxobox|infraclassa|Neoptera}} {{Taxobox|superòrdre|Polyneoptera}} {{Taxobox taxon|animal|òrdre|Phasmida|[[William Elford Leach|Leach]], [[1815 en science|1815]]}} {{Taxobox fin}} Los fasmes (Phasmida), mai rarament apelats '''fasmoptèrs''', son un [[Òrdre (biologia)|òrdre]] d'[[Insecta|insèctes]] [[neoptera]] que contenan environ {{Nombre amb unitat|3500 espècias}}. De nombroses fasmes son mimetics,<ref>{{Ref-publicacion|lenga=en|nom=Bedford|p.=125–149|issn=0066-4170|doi=10.1146/annurev.en.23.010178.001013}}.</ref><ref>{{Ref-libre|nom=Foottit|nom2=H. Adler|isbn=978-1-118-94557-5|ISBN=978-1-118-94558-2|doi=10.1002/9781118945582.ch11}}.</ref> (parièrs a de fuèlhas, de tijas, o de brancas). Los fasmes son de còps utilizats coma animals d'ornament e mai coma novèl animal de companhiá. La màger part vivon dins d'ambients tropicals. == Mode de vida == Los fasmes son d'insèctes erbivòrs, se trobant atal enbàs de la cadena alimentària (s'obsèrvan excepcionalament de cases de canibalisme en captivitat en rason de la promiscuitat de terrariums d'elevatge). Lors principals predators son d'aucèls, de pichons [[Mammalia|mamifèrs]] ([[Lemuridae|lemurids]], unes [[Rodentia|rosegaires]]), d'insèctes ([[Prègadieu|prègadieus]], [[Formiga|formigas]], punaisas…) e d'[[Araneae|aranhas]]. Per subreviure, se fondon dins lor environament en imitant a la perfeccion de buscalhas (amb totas lors particularitats : talha, nos, cicatritz des fuèlhas), de fuèlhas mòrtas o verdas, e mai de [[Liquèn|liquèns]]. Òm parla dins aqueste cas d'omotipia et d'omocromia (respectivament « meteissa fòrma, meteissa color ») e aqueste tipe de mimetisme es a l'origina de son nom vernacular : lo « Baston del Diable ». Aqueste camoflatge es espoussat fins dins lor faiçon de se mòure, perqué se mudan lentament, per bassacadas, coma una baston balotat per lo ven. La màger part pòdon tanben restar perfèitament immobiles pendent de oras. D'unas espècias dispausan en autre de mejans de defensa, lors glandas protoracicas secretant alara divèrses substantius toxicas. Aquestes fasmes arboran de còps de colors aposematicas, non se confondant pas dins l'environament coma lors cosins citats precedentament. Lo fasme se noirís de plantas divèrses segon sa situacion geografica. En elevatge, se noirís regularament de romècs, de èura, de casse, de feuses, etc. == Reproduccion == [[Fichièr:Hypsipetes_amaurotis_(crying).JPG|vinheta|Aqueste aucèl insectivòr (<nowiki>''Hypsipetes amaurotis''</nowiki>) pòt manjar de fasmes, dont una partida de uóus subreviuràn als acides digestius de l'aucèl. Aquestes uòus pòdon aital se far transportar sus de longas distàncias e par exemple permetre a l'espècia de colonizar des illas]] Los fasmes pondon de uòus de manièra regulas a partir del moment ont son al estadi adulte, valent a dire al estadi L7 (Los L representan las mudas, e per la màger part de fasmes, la muda finala es l'estadi L7, la muda finala essent aquesta que mena a l'age adulte). Las femes pondon en mejana un a tres uòus per jòrs (fòrça variable segon las espècias). La reproduccion pòt èsser sexuat, mas pòt tanben se far per partenogenese telitoque, sins fecondacion, ne donant naissença qu'a de femes. Aital, per d'unas espècias, non pas res mascle n'a pas encòra estat trobat, son inexisténcia estant possible. En elevatge, la ponduda se far tota l'annada. L’estudi del grop ''Bacillus'' (Scali ''et al'' 2003) a mostrat l’existéncia de tres modes de reproductius suplementaris que son l’androgenese (l’uòu non pas conte que lo genòma mascle e dona de mascles e de femes), la gynogenese (quasiment l’invèrs de l’androgenese mas non dona pas que de femes) e l’hibridogenese (mecanisme particularament complèx correspondent a de crotzaments naturals entre espècias pròchas). == Diagnòsi des fasmes == Los fasmes constituïsson un grop que, en mai de caractèrs comuns als taxons de reng superior, regropa los caractèrs comuns segon : * aparelh bucal (mandibulas) de tipa trissador (erbivòrs), son de [[Erbivòr|fitofages]] ; * joncion cap-torax mai marcada, amb una granda capacitat articulariá de circumducion ; * torax divisat en tres partidas (protorax, mesotorax, metatorax) de manièra distinta ; * abdomèn divisat en 10 segments ; * joncion abdomèn-torax pas ges mobile, en çò d'unas familhas lo primièr segment abdominal es fusionat amb lo metatorax ; * preséncia d'una furca sus la partida ventrala del torax ; * 5 tarses, e 4 per los Timematidae ; * patas de tipe caminaira, generalament longas e primas, mai es non pas un caractèr general (contre-exemple del genre ''Eurycantha'') ; * capacitat d'autonomia (seccion reflèxa d'una pata) e de regeneracion de membres amb las mudas pendent los estadis de larva ; * preséncia d'un organ pre-operculaire sus lo 7e segment abdominal ; * capacitat de partenogenese (tirat qualques genres, per exemple ''Heteropteryx'', ''Haaniella'') ; * ponduda regulara (los uóus son pondudas tot la vida adulta, e non pas pondudas tot en grop) ; * de manièra generala, los fasmes son un òrdre d'insèctes mimetics, imitant la natura que les environen. Pòden aital ressemblar a de liquèn (''Antongilia laciniata'') o de fust, de buscalhas (''Clonopsis gallica'', ''Phobaeticus chani'') o de fuèlhas ; * Aven un desvelopament de tipe eterometabol, e mai precisament paurometabole. == Reparticion == Aqueste [[taxon]] compta {{Nombre amb unitat|3100|espècias}}, son nom vernacular es « ''fasmes'' ». Environ tres cents espècias se tròban actualament en elevatge (o aven estat abalidas). Òm tròba tres espècias sus lo territòri francés metropolitan, essencialament dins la mitada sud del país e lo long del litoral atlantica : * ''Clonopsis gallica'' : lo fasme gallès (mitat sud del país fins a la Bretagna) * ''Pyjinackeria masettii'' : lo « fasme espanhol » (mitat sud del país) * ''Bacillus rossius'' : lo fasme de Rossi (mitat sud del país) La majoritat de espècias presentan una distribucion tropicala e eqüatoriala (Asia, America e Oceania). Son mai rares en Africa continentala. Òm tròba notadament mai d'espècias dins los [[departament e region d'otramar]], notadament en [[Guaiana|Guiana francesa]]. ''Phobaeticus chani'', la mai longa de espècias d'aqueste grop, viure dins la província de Guangxi, en China. == Espècias actuals e fossils == === Classificacion de espècias actuals === L’òrdre de ''Phasmatodea'' compta 3 taxons jos-ordinals, lo detalh de [[Familha (biologia)|familhas]] e [[Sosfamilha (biologia)|sosfamilhas]] es donnat çai jos : 1. Sosòrdre de '''[[Agathemerodea]]''' * familha de [[Agathemeridae]] 2. Sosòrdre de '''Timematodea''' * familha de [[Timematidae]] ** sosfamilha de [[Timematinae]] 3. Sosòrdre de '''Verophasmatodea''' 3.1 Infraòrdre de '''[[Anareolatae]]''' * familha de [[Diapheromeridae]] ** sosfamilha de [[Diapheromerinae]] ** sosfamilha de [[Lonchodinae]] ** sosfamilha de [[Necrosciinae]] ** sosfamilha de [[Pachymorphinae]] ** sosfamilha de [[Palophinae]] * familha de [[Phasmatidae]] ** sosfamilha de [[Cladomorphinae]] ** sosfamilha de [[Clitumninae]] (de còps inclusa dins los Phasmatinae) ** sosfamilha de [[Eurycanthinae]] ** sosfamilha de [[Phasmatinae]] ** sosfamilha de [[Platycraninae]] ** sosfamilha de [[Tropidoderinae]] ** sosfamilha de [[Xeroderinae]] 3.2 Infraòrdre de '''[[Areolatae]]''' * familha de [[Aschiphasmatidae]] ** sosfamilha de [[Aschiphasmatinae]] ** sosfamilha de [[Korinninae]] * familha de [[Bacillidae]] ** sosfamilha de [[Bacillinae]] ** sosfamilha de [[Heteropteryginae]] ** sosfamilha de [[Pygirhynchinae]] * familha de [[Heteronemiidae]] * familha de [[Phylliidae]] ** sosfamilha de [[Phylliinae]] * familha de [[Pseudophasmatidae]] ** sosfamilha de [[Pseudophasmatinae]] <gallery mode="packed"> Fichièr:Clonopsis_gallica01.jpg|''Clonopsis gallica'' (Fasme gallès). Fichièr:Extatosoma_Tiaratum.jpg|''Extatosoma tiaratum'' - feme. Fichièr:Male_dilatata.JPG|''Heteropteryx dilatata'' - mascle. Fichièr:LeafInsect.jpg|''[[Phyllium celebicum]]'' - feme. </gallery> {| style="width:100%; border:0; background:transparent;" | style="width:50%; vertical-align:top; border:0;" | * ''[[Acanthomenexenus polyacanthus]]'' (Dorhn, 1910) * ''[[Acanthoxyla geisovii]]'' (Kaup, 1866) * ''[[Acanthoxyla inermis]]'' Salmon, 1955 * ''[[Acanthoxyla intermedia]]'' Salmon, 1955 * ''[[Acanthoxyla prasina]]'' (Westwood, 1859) * ''[[Achrioptera fallax]]'' Coquerel, 1861 * ''[[Achrioptera punctipes punctipes]]'' Audinet-Serville, 1838 * ''[[Acrophylla wuelfingi]]'' (Redtenbacher, 1908) * ''[[Alienobostra brocki]]'' (Hausleithner, 1987) * ''[[Anchiale maculata]]'' (Olivier, 1792) * ''[[Anisacantha difformis]]'' Redtenbacher, 1906 * ''[[Anisomorpha buprestoides]]'' (Stoll, 1813) * ''[[Anisomorpha ferruginea]]'' (Palisot de Beauvois, 1805) * ''[[Anisomorpha paromalus]]'' Westwood, 1859 * ''[[Aretaon asperrimus]]'' (Redtenbacher, 1906) * ''[[Bacillus atticus atticus]]'' Brunner, 1882 * ''[[Bacillus rossius rossius]]'' (Rossi, 1790) * ''[[Bacteria aetolus]]'' Westwood, 1859 * ''[[Bacteria ferula]]'' (Fabricius, 1793) * ''[[Baculofractum insigne]]'' (Brunner, 1907) * ''[[Brasidas samarensis]]'' Rehn & Rehn, 1939 * ''[[Calynda coronata]]'' Carl, 1913 * ''[[Canachus alligator]]'' Redtenbacher, 1908 * ''[[Carausius abbreviatus]]'' (Brunner, 1907) * ''[[Carausius alluaudi]]'' (Bolivar, 1895) * ''[[Carausius chani]]'' (Hausleithner, 1991) * ''[[Carausius morosus]]'' (de Sinéty, 1901) * ''[[Carausius sanguineoligatus]]'' (Brunner, 1907) * ''[[Carausius scotti]]'' Ferrière, 1912 * ''[[Caribbiophemora jamaicana]]'' Zompro, 2001 * ''[[Chondrotesthus woodfordi]]'' Kirby, 1896 * ''[[Clitarchus hookeri]]'' (White, 1846) * ''[[Clonaria fritzschei]]'' (Zompro, 2000) * ''[[Clonaria luethyi]]'' (Zompro, 2000) * ''[[Clonopsis gallica]]'' (Charpentier, 1825) * ''[[Cranidium gibbosum]]'' (Burmeister, 1838) | | style="width:50%; vertical-align:top; border:0;" | * ''[[Creoxylus spinosus]]'' (Fabricius, 1775) * ''[[Cuniculina insignis]]'' (Wood-Mason, 1873) * ''[[Dares ulula]]'' (Westwiid, 1859) * ''[[Dares validispinus]]'' Stal, 1875 * ''[[Dares verrucosus]]'' Redtenbacher, 1906 * ''[[Diapheromera femorata]]'' (Say, 1824) * ''[[Diapherodes jamaicensis]]'' (Drury, 1773) * ''[[Dyme bifrons]]'' Stal, 1875 * ''[[Dyme rarospinosa]]'' Brunner, 1907 * ''[[Epidares nolimetangere]]'' (de Hann, 1842) * ''[[Eurycantha calcarata]]'' Lucas, 1869 * ''[[Eurycantha coriacea]]'' Redtenbacher, 1908 * ''[[Eurycnema goliath]]'' (Gray, 1834) * ''[[Eurycnema versirubra]]'' (Audinet-Serville, 1838) * ''[[Extatosoma tiaratum tiaratum]]'' (Macleay, 1826) * ''[[Haaniella dehaanii]]'' (Wetswood, 1859) * ''[[Haaniella grayii]]'' (Westwood, 1859) * ''[[Haaniella muelleri]]'' (de Haan, 1842) * ''[[Haaniella scabra]]'' (Redtenbacher, 1906) * ''[[Heteropteryx dilatata]]'' (Parkinson, 1798) * ''[[Hemiplasta falcata]]'' (Redtenbacher, 1908) * ''[[Lamponius guerini]]'' (Saussure, 1868) * ''[[Lonchodes cultratolobatus]]'' * ''[[Medauroidea extradentata]]'' * ''[[Neohirasea maerens]]'' * ''[[Oxyartes lamellatus]]'' * ''[[Oxyartes spinipennis]]'' * ''[[Oreophoetes peruana peruana]]'' P.S.G. {{numéro|84}} (voir le chapitre [[#Le P.S.G. (Phasmid Study Group)]]) * ''[[Peruphasma schultei]]'' * ''[[Phaenopharos herwaardeni]]'' * ''[[Phaenopharos khaoyaiensis]]'' * ''[[Phyllium giganteum]]'' * ''[[Phyllium philippinicum]]'' * ''[[Pseudophasma rufipes]]'' * ''[[Ramulus sp.]]'' P.S.G. {{numéro|144}} * ''[[Sipyloidea sipylus]]'' * ''[[Sungaya inexpectata]]'' |} === Registre fossil === Los [[Fossil|fossils]] de fasmes ont longtemps fa remontar l'òrdre de Phasmida a {{Nombre amb unitat|240 Ma}} (milions d'annadas). En 2021, una emprunta finament enregistrada sus un fragment de la fanga d'un ancian rieu, descobertat a [[Gonfaron]] dins lo [[Var (departament)|Var]] ([[Region francesa|région]] [[Provença-Aups-Còsta d'Azur]], França), es mai anciana d'environ {{Nombre amb unitat|30 Ma}}. Nommada ''Phasmichnus radagasti'', aqueste icnofossil sembla estretchament a ''[[Tropiderus childrenii]]'', un fasme-fuèlhe actual de l'est de l'[[Austràlia]].<ref>{{Ref-publicacion|lenga=en|doi=10.1038/s41598-021-00110-2}}.</ref> == Élevatge == === Espècias presenton de manièra courranta en elevatge === Òm pòt notar, demest las espècias los mai corants o los mai conudas : * ''[[Acanthoxyla geisovii]]'' (Kaup, 1866) * ''[[Acanthoxyla inermis]]'' Salmon, 1955 * ''[[Acanthoxyla intermedia]]'' Salmon, 1955 * ''[[Acanthoxyla prasina]]'' (Westwood, 1859) * ''[[Achrioptera fallax]]'' Coquerel, 1861 * ''[[Achrioptera punctipes punctipes]]'' Audinet-Serville, 1838 * ''[[Acrophylla wuelfingi]]'' (Redtenbacher, 1908) * ''[[Alienobostra brocki]]'' (Hausleithner, 1987) * ''[[Anchiale maculata]]'' (Olivier, 1792) * ''[[Anisacantha difformis]]'' Redtenbacher, 1906 * ''[[Anisomorpha buprestoides]]'' (Stoll, 1813) * ''[[Anisomorpha ferruginea]]'' (Palisot de Beauvois, 1805) * ''[[Anisomorpha paromalus]]'' Westwood, 1859 * ''[[Aretaon asperrimus]]'' (Redtenbacher, 1906) * ''[[Bacillus atticus atticus]]'' Brunner, 1882 * ''[[Bacillus rossius rossius]]'' (Rossi, 1790) * ''[[Bacteria aetolus]]'' Westwood, 1859 * ''[[Bacteria ferula]]'' (Fabricius, 1793) * ''[[Baculofractum insigne]]'' (Brunner, 1907) * ''[[Brasidas samarensis]]'' Rehn & Rehn, 1939 * ''[[Calynda coronata]]'' Carl, 1913 * ''[[Canachus alligator]]'' Redtenbacher, 1908 * ''[[Carausius abbreviatus]]'' (Brunner, 1907) * ''[[Carausius alluaudi]]'' (Bolivar, 1895) * ''[[Carausius chani]]'' (Hausleithner, 1991) * ''[[Carausius morosus]]'' (de Sinéty, 1901) * ''[[Carausius sanguineoligatus]]'' (Brunner, 1907) * ''[[Carausius scotti]]'' Ferrière, 1912 * ''[[Caribbiophemora jamaicana]]'' Zompro, 2001 * ''[[Chondrotesthus woodfordi]]'' Kirby, 1896 * ''[[Clitarchus hookeri]]'' (White, 1846) * ''[[Clonaria fritzschei]]'' (Zompro, 2000) * ''[[Clonaria luethyi]]'' (Zompro, 2000) * ''[[Clonopsis gallica]]'' (Charpentier, 1825) * ''[[Cranidium gibbosum]]'' (Burmeister, 1838) * ''[[Creoxylus spinosus]]'' (Fabricius, 1775) * ''[[Cuniculina insignis]]'' (Wood-Mason, 1873) * ''[[Dares ulula]]'' (Westwiid, 1859) * ''[[Dares validispinus]]'' Stal, 1875 * ''[[Dares verrucosus]]'' Redtenbacher, 1906 * ''[[Diapheromera femorata]]'' (Say, 1824) * ''[[Diapherodes jamaicensis]]'' (Drury, 1773) * ''[[Dyme bifrons]]'' Stal, 1875 * ''[[Dyme rarospinosa]]'' Brunner, 1907 * ''[[Epidares nolimetangere]]'' (de Hann, 1842) * ''[[Eurycantha calcarata]]'' Lucas, 1869 * ''[[Eurycantha coriacea]]'' Redtenbacher, 1908 * ''[[Eurycnema goliath]]'' (Gray, 1834) * ''[[Eurycnema versirubra]]'' (Audinet-Serville, 1838) * ''[[Extatosoma tiaratum tiaratum]]'' (Macleay, 1826) * ''[[Haaniella dehaanii]]'' (Wetswood, 1859) * ''[[Haaniella grayii]]'' (Westwood, 1859) * ''[[Haaniella muelleri]]'' (de Haan, 1842) * ''[[Haaniella scabra]]'' (Redtenbacher, 1906) * ''[[Heteropteryx dilatata]]'' (Parkinson, 1798) * ''[[Hemiplasta falcata]]'' (Redtenbacher, 1908) * ''[[Lamponius guerini]]'' (Saussure, 1868) * ''[[Lonchodes cultratolobatus]]'' * ''[[Medauroidea extradentata]]'' * ''[[Neohirasea maerens]]'' * ''[[Oxyartes lamellatus]]'' * ''[[Oxyartes spinipennis]]'' * ''[[Oreophoetes peruana peruana]]'' P.S.G. {{numéro|84}} (viure lo capítol [[#Le P.S.G. (Phasmid Study Group)]]) * ''[[Peruphasma schultei]]'' * ''[[Phaenopharos herwaardeni]]'' * ''[[Phaenopharos khaoyaiensis]]'' * ''[[Phyllium giganteum]]'' * ''[[Phyllium philippinicum]]'' * ''[[Pseudophasma rufipes]]'' * ''[[Ramulus sp.]]'' P.S.G. {{numèro|144}} * ''[[Sipyloidea sipylus]]'' * ''[[Sungaya inexpectata]]''| == Referéncies == <references responsive="1"></references> === Ligams extèrnes === * (en) Catalogue of Life : Phasmida Leach, 1815 (consulté le 2 novembre 2021) * (en) Fauna Europaea : Phasmatodea (consulté le 2 novembre 2021) syn. de Phasmatoptera * (fr + en) GBIF : Phasmida (consulté le 2 novembre 2021) * (fr + en) ITIS : Phasmida Leach, 1815 (consulté le 2 novembre 2021) * (en) NCBI : Phasmatodea (taxons inclus) * {{En}} [http://www.tolweb.org/ Tree of Life Web Project] : [http://www.tolweb.org/Phasmida/8249 Phasmida] * {{En}} [http://phasmida.speciesfile.org/HomePage/Phasmida/HomePage.aspx Phasmida species file] * [http://www.asper.org Association ASPER : Phasmes des Petites Antilles et 3 phasmes de France métropolitaine] * [http://phasmatodea.com Phasmatodea.com] - un site scientifique sur les phasmes avec des milliers de photos * {{Autoritats}} [[Categoria:Portal:Zoologia/Articles ligats]] dbteh7gmqgtbq5e6nvgy2plefcf3xo6 2513149 2513148 2026-11-12T11:21:01Z Marqnt98 5483 /* Mode de vida */ 2513149 wikitext text/x-wiki {{Ortografia}} {{Taxobox debuta | animal | ''Phasmida'' | Phasmatodea_overview.jpg | Diferentas espècias de fasmes | classification=itis }} {{Taxobox | sosregne | Bilateria }} {{Taxobox | infraregne | Protostomia }} {{Taxobox | superembrancament | Ecdysozoa }} {{Taxobox | embrancament | Arthropoda }} {{Taxobox|sosembracament|Hexapoda}} {{Taxobox|classa|Insecta}} {{Taxobox|sosclassa|Pterygota}} {{Taxobox|infraclassa|Neoptera}} {{Taxobox|superòrdre|Polyneoptera}} {{Taxobox taxon|animal|òrdre|Phasmida|[[William Elford Leach|Leach]], [[1815 en science|1815]]}} {{Taxobox fin}} Los fasmes (Phasmida), mai rarament apelats '''fasmoptèrs''', son un [[Òrdre (biologia)|òrdre]] d'[[Insecta|insèctes]] [[neoptera]] que contenan environ {{Nombre amb unitat|3500 espècias}}. De nombroses fasmes son mimetics,<ref>{{Ref-publicacion|lenga=en|nom=Bedford|p.=125–149|issn=0066-4170|doi=10.1146/annurev.en.23.010178.001013}}.</ref><ref>{{Ref-libre|nom=Foottit|nom2=H. Adler|isbn=978-1-118-94557-5|ISBN=978-1-118-94558-2|doi=10.1002/9781118945582.ch11}}.</ref> (parièrs a de fuèlhas, de tijas, o de brancas). Los fasmes son de còps utilizats coma animals d'ornament e mai coma novèl animal de companhiá. La màger part vivon dins d'ambients tropicals. == Mode de vida == Los fasmes son d'insèctes erbivòrs, se trobant atal enbàs de la cadena alimentària (s'obsèrvan excepcionalament de cases de canibalisme en captivitat en rason de la promiscuitat de terrariums d'elevatge). Lors principals predators son d'aucèls, de pichons [[Mammalia|mamifèrs]] ([[Lemuridae|lemurids]], unes [[Rodentia|rosegaires]]), d'insèctes ([[Prègadieu|prègadieus]], [[Formiga|formigas]], punaisas…) e d'[[Araneae|aranhas]]. Per subreviure, se fondon dins lor environament en imitant a la perfeccion de buscalhas (amb totas lors particularitats : talha, nos, cicatritz des fuèlhas), de fuèlhas mòrtas o verdas, e mai de [[Liquèn|liquèns]]. Se parla dins aqueste cas d'omotipia et d'omocromia (respectivament « meteissa fòrma, meteissa color ») e aqueste tipe de mimetisme es a l'origina de son nom vernacular : lo « Baston del Diable ». Aqueste camoflatge es portat fins dins lor faiçon de se mòure, perqué se mudan lentament, per bassacadas, coma una baston balotat per lo ven. La màger part pòdon tanben restar perfèitament immobiles pendent de oras. D'unas espècias dispausan en autre de mejans de defensa, lors glandas protoracicas secretant alara divèrses substantius toxicas. Aquestes fasmes arboran de còps de colors aposematicas, non se confondant pas dins l'environament coma lors cosins citats precedentament. Lo fasme se noirís de plantas divèrses segon sa situacion geografica. En elevatge, se noirís regularament de romècs, de èura, de casse, de feuses, etc. == Reproduccion == [[Fichièr:Hypsipetes_amaurotis_(crying).JPG|vinheta|Aqueste aucèl insectivòr (<nowiki>''Hypsipetes amaurotis''</nowiki>) pòt manjar de fasmes, dont una partida de uóus subreviuràn als acides digestius de l'aucèl. Aquestes uòus pòdon aital se far transportar sus de longas distàncias e par exemple permetre a l'espècia de colonizar des illas]] Los fasmes pondon de uòus de manièra regulas a partir del moment ont son al estadi adulte, valent a dire al estadi L7 (Los L representan las mudas, e per la màger part de fasmes, la muda finala es l'estadi L7, la muda finala essent aquesta que mena a l'age adulte). Las femes pondon en mejana un a tres uòus per jòrs (fòrça variable segon las espècias). La reproduccion pòt èsser sexuat, mas pòt tanben se far per partenogenese telitoque, sins fecondacion, ne donant naissença qu'a de femes. Aital, per d'unas espècias, non pas res mascle n'a pas encòra estat trobat, son inexisténcia estant possible. En elevatge, la ponduda se far tota l'annada. L’estudi del grop ''Bacillus'' (Scali ''et al'' 2003) a mostrat l’existéncia de tres modes de reproductius suplementaris que son l’androgenese (l’uòu non pas conte que lo genòma mascle e dona de mascles e de femes), la gynogenese (quasiment l’invèrs de l’androgenese mas non dona pas que de femes) e l’hibridogenese (mecanisme particularament complèx correspondent a de crotzaments naturals entre espècias pròchas). == Diagnòsi des fasmes == Los fasmes constituïsson un grop que, en mai de caractèrs comuns als taxons de reng superior, regropa los caractèrs comuns segon : * aparelh bucal (mandibulas) de tipa trissador (erbivòrs), son de [[Erbivòr|fitofages]] ; * joncion cap-torax mai marcada, amb una granda capacitat articulariá de circumducion ; * torax divisat en tres partidas (protorax, mesotorax, metatorax) de manièra distinta ; * abdomèn divisat en 10 segments ; * joncion abdomèn-torax pas ges mobile, en çò d'unas familhas lo primièr segment abdominal es fusionat amb lo metatorax ; * preséncia d'una furca sus la partida ventrala del torax ; * 5 tarses, e 4 per los Timematidae ; * patas de tipe caminaira, generalament longas e primas, mai es non pas un caractèr general (contre-exemple del genre ''Eurycantha'') ; * capacitat d'autonomia (seccion reflèxa d'una pata) e de regeneracion de membres amb las mudas pendent los estadis de larva ; * preséncia d'un organ pre-operculaire sus lo 7e segment abdominal ; * capacitat de partenogenese (tirat qualques genres, per exemple ''Heteropteryx'', ''Haaniella'') ; * ponduda regulara (los uóus son pondudas tot la vida adulta, e non pas pondudas tot en grop) ; * de manièra generala, los fasmes son un òrdre d'insèctes mimetics, imitant la natura que les environen. Pòden aital ressemblar a de liquèn (''Antongilia laciniata'') o de fust, de buscalhas (''Clonopsis gallica'', ''Phobaeticus chani'') o de fuèlhas ; * Aven un desvelopament de tipe eterometabol, e mai precisament paurometabole. == Reparticion == Aqueste [[taxon]] compta {{Nombre amb unitat|3100|espècias}}, son nom vernacular es « ''fasmes'' ». Environ tres cents espècias se tròban actualament en elevatge (o aven estat abalidas). Òm tròba tres espècias sus lo territòri francés metropolitan, essencialament dins la mitada sud del país e lo long del litoral atlantica : * ''Clonopsis gallica'' : lo fasme gallès (mitat sud del país fins a la Bretagna) * ''Pyjinackeria masettii'' : lo « fasme espanhol » (mitat sud del país) * ''Bacillus rossius'' : lo fasme de Rossi (mitat sud del país) La majoritat de espècias presentan una distribucion tropicala e eqüatoriala (Asia, America e Oceania). Son mai rares en Africa continentala. Òm tròba notadament mai d'espècias dins los [[departament e region d'otramar]], notadament en [[Guaiana|Guiana francesa]]. ''Phobaeticus chani'', la mai longa de espècias d'aqueste grop, viure dins la província de Guangxi, en China. == Espècias actuals e fossils == === Classificacion de espècias actuals === L’òrdre de ''Phasmatodea'' compta 3 taxons jos-ordinals, lo detalh de [[Familha (biologia)|familhas]] e [[Sosfamilha (biologia)|sosfamilhas]] es donnat çai jos : 1. Sosòrdre de '''[[Agathemerodea]]''' * familha de [[Agathemeridae]] 2. Sosòrdre de '''Timematodea''' * familha de [[Timematidae]] ** sosfamilha de [[Timematinae]] 3. Sosòrdre de '''Verophasmatodea''' 3.1 Infraòrdre de '''[[Anareolatae]]''' * familha de [[Diapheromeridae]] ** sosfamilha de [[Diapheromerinae]] ** sosfamilha de [[Lonchodinae]] ** sosfamilha de [[Necrosciinae]] ** sosfamilha de [[Pachymorphinae]] ** sosfamilha de [[Palophinae]] * familha de [[Phasmatidae]] ** sosfamilha de [[Cladomorphinae]] ** sosfamilha de [[Clitumninae]] (de còps inclusa dins los Phasmatinae) ** sosfamilha de [[Eurycanthinae]] ** sosfamilha de [[Phasmatinae]] ** sosfamilha de [[Platycraninae]] ** sosfamilha de [[Tropidoderinae]] ** sosfamilha de [[Xeroderinae]] 3.2 Infraòrdre de '''[[Areolatae]]''' * familha de [[Aschiphasmatidae]] ** sosfamilha de [[Aschiphasmatinae]] ** sosfamilha de [[Korinninae]] * familha de [[Bacillidae]] ** sosfamilha de [[Bacillinae]] ** sosfamilha de [[Heteropteryginae]] ** sosfamilha de [[Pygirhynchinae]] * familha de [[Heteronemiidae]] * familha de [[Phylliidae]] ** sosfamilha de [[Phylliinae]] * familha de [[Pseudophasmatidae]] ** sosfamilha de [[Pseudophasmatinae]] <gallery mode="packed"> Fichièr:Clonopsis_gallica01.jpg|''Clonopsis gallica'' (Fasme gallès). Fichièr:Extatosoma_Tiaratum.jpg|''Extatosoma tiaratum'' - feme. Fichièr:Male_dilatata.JPG|''Heteropteryx dilatata'' - mascle. Fichièr:LeafInsect.jpg|''[[Phyllium celebicum]]'' - feme. </gallery> {| style="width:100%; border:0; background:transparent;" | style="width:50%; vertical-align:top; border:0;" | * ''[[Acanthomenexenus polyacanthus]]'' (Dorhn, 1910) * ''[[Acanthoxyla geisovii]]'' (Kaup, 1866) * ''[[Acanthoxyla inermis]]'' Salmon, 1955 * ''[[Acanthoxyla intermedia]]'' Salmon, 1955 * ''[[Acanthoxyla prasina]]'' (Westwood, 1859) * ''[[Achrioptera fallax]]'' Coquerel, 1861 * ''[[Achrioptera punctipes punctipes]]'' Audinet-Serville, 1838 * ''[[Acrophylla wuelfingi]]'' (Redtenbacher, 1908) * ''[[Alienobostra brocki]]'' (Hausleithner, 1987) * ''[[Anchiale maculata]]'' (Olivier, 1792) * ''[[Anisacantha difformis]]'' Redtenbacher, 1906 * ''[[Anisomorpha buprestoides]]'' (Stoll, 1813) * ''[[Anisomorpha ferruginea]]'' (Palisot de Beauvois, 1805) * ''[[Anisomorpha paromalus]]'' Westwood, 1859 * ''[[Aretaon asperrimus]]'' (Redtenbacher, 1906) * ''[[Bacillus atticus atticus]]'' Brunner, 1882 * ''[[Bacillus rossius rossius]]'' (Rossi, 1790) * ''[[Bacteria aetolus]]'' Westwood, 1859 * ''[[Bacteria ferula]]'' (Fabricius, 1793) * ''[[Baculofractum insigne]]'' (Brunner, 1907) * ''[[Brasidas samarensis]]'' Rehn & Rehn, 1939 * ''[[Calynda coronata]]'' Carl, 1913 * ''[[Canachus alligator]]'' Redtenbacher, 1908 * ''[[Carausius abbreviatus]]'' (Brunner, 1907) * ''[[Carausius alluaudi]]'' (Bolivar, 1895) * ''[[Carausius chani]]'' (Hausleithner, 1991) * ''[[Carausius morosus]]'' (de Sinéty, 1901) * ''[[Carausius sanguineoligatus]]'' (Brunner, 1907) * ''[[Carausius scotti]]'' Ferrière, 1912 * ''[[Caribbiophemora jamaicana]]'' Zompro, 2001 * ''[[Chondrotesthus woodfordi]]'' Kirby, 1896 * ''[[Clitarchus hookeri]]'' (White, 1846) * ''[[Clonaria fritzschei]]'' (Zompro, 2000) * ''[[Clonaria luethyi]]'' (Zompro, 2000) * ''[[Clonopsis gallica]]'' (Charpentier, 1825) * ''[[Cranidium gibbosum]]'' (Burmeister, 1838) | | style="width:50%; vertical-align:top; border:0;" | * ''[[Creoxylus spinosus]]'' (Fabricius, 1775) * ''[[Cuniculina insignis]]'' (Wood-Mason, 1873) * ''[[Dares ulula]]'' (Westwiid, 1859) * ''[[Dares validispinus]]'' Stal, 1875 * ''[[Dares verrucosus]]'' Redtenbacher, 1906 * ''[[Diapheromera femorata]]'' (Say, 1824) * ''[[Diapherodes jamaicensis]]'' (Drury, 1773) * ''[[Dyme bifrons]]'' Stal, 1875 * ''[[Dyme rarospinosa]]'' Brunner, 1907 * ''[[Epidares nolimetangere]]'' (de Hann, 1842) * ''[[Eurycantha calcarata]]'' Lucas, 1869 * ''[[Eurycantha coriacea]]'' Redtenbacher, 1908 * ''[[Eurycnema goliath]]'' (Gray, 1834) * ''[[Eurycnema versirubra]]'' (Audinet-Serville, 1838) * ''[[Extatosoma tiaratum tiaratum]]'' (Macleay, 1826) * ''[[Haaniella dehaanii]]'' (Wetswood, 1859) * ''[[Haaniella grayii]]'' (Westwood, 1859) * ''[[Haaniella muelleri]]'' (de Haan, 1842) * ''[[Haaniella scabra]]'' (Redtenbacher, 1906) * ''[[Heteropteryx dilatata]]'' (Parkinson, 1798) * ''[[Hemiplasta falcata]]'' (Redtenbacher, 1908) * ''[[Lamponius guerini]]'' (Saussure, 1868) * ''[[Lonchodes cultratolobatus]]'' * ''[[Medauroidea extradentata]]'' * ''[[Neohirasea maerens]]'' * ''[[Oxyartes lamellatus]]'' * ''[[Oxyartes spinipennis]]'' * ''[[Oreophoetes peruana peruana]]'' P.S.G. {{numéro|84}} (voir le chapitre [[#Le P.S.G. (Phasmid Study Group)]]) * ''[[Peruphasma schultei]]'' * ''[[Phaenopharos herwaardeni]]'' * ''[[Phaenopharos khaoyaiensis]]'' * ''[[Phyllium giganteum]]'' * ''[[Phyllium philippinicum]]'' * ''[[Pseudophasma rufipes]]'' * ''[[Ramulus sp.]]'' P.S.G. {{numéro|144}} * ''[[Sipyloidea sipylus]]'' * ''[[Sungaya inexpectata]]'' |} === Registre fossil === Los [[Fossil|fossils]] de fasmes ont longtemps fa remontar l'òrdre de Phasmida a {{Nombre amb unitat|240 Ma}} (milions d'annadas). En 2021, una emprunta finament enregistrada sus un fragment de la fanga d'un ancian rieu, descobertat a [[Gonfaron]] dins lo [[Var (departament)|Var]] ([[Region francesa|région]] [[Provença-Aups-Còsta d'Azur]], França), es mai anciana d'environ {{Nombre amb unitat|30 Ma}}. Nommada ''Phasmichnus radagasti'', aqueste icnofossil sembla estretchament a ''[[Tropiderus childrenii]]'', un fasme-fuèlhe actual de l'est de l'[[Austràlia]].<ref>{{Ref-publicacion|lenga=en|doi=10.1038/s41598-021-00110-2}}.</ref> == Élevatge == === Espècias presenton de manièra courranta en elevatge === Òm pòt notar, demest las espècias los mai corants o los mai conudas : * ''[[Acanthoxyla geisovii]]'' (Kaup, 1866) * ''[[Acanthoxyla inermis]]'' Salmon, 1955 * ''[[Acanthoxyla intermedia]]'' Salmon, 1955 * ''[[Acanthoxyla prasina]]'' (Westwood, 1859) * ''[[Achrioptera fallax]]'' Coquerel, 1861 * ''[[Achrioptera punctipes punctipes]]'' Audinet-Serville, 1838 * ''[[Acrophylla wuelfingi]]'' (Redtenbacher, 1908) * ''[[Alienobostra brocki]]'' (Hausleithner, 1987) * ''[[Anchiale maculata]]'' (Olivier, 1792) * ''[[Anisacantha difformis]]'' Redtenbacher, 1906 * ''[[Anisomorpha buprestoides]]'' (Stoll, 1813) * ''[[Anisomorpha ferruginea]]'' (Palisot de Beauvois, 1805) * ''[[Anisomorpha paromalus]]'' Westwood, 1859 * ''[[Aretaon asperrimus]]'' (Redtenbacher, 1906) * ''[[Bacillus atticus atticus]]'' Brunner, 1882 * ''[[Bacillus rossius rossius]]'' (Rossi, 1790) * ''[[Bacteria aetolus]]'' Westwood, 1859 * ''[[Bacteria ferula]]'' (Fabricius, 1793) * ''[[Baculofractum insigne]]'' (Brunner, 1907) * ''[[Brasidas samarensis]]'' Rehn & Rehn, 1939 * ''[[Calynda coronata]]'' Carl, 1913 * ''[[Canachus alligator]]'' Redtenbacher, 1908 * ''[[Carausius abbreviatus]]'' (Brunner, 1907) * ''[[Carausius alluaudi]]'' (Bolivar, 1895) * ''[[Carausius chani]]'' (Hausleithner, 1991) * ''[[Carausius morosus]]'' (de Sinéty, 1901) * ''[[Carausius sanguineoligatus]]'' (Brunner, 1907) * ''[[Carausius scotti]]'' Ferrière, 1912 * ''[[Caribbiophemora jamaicana]]'' Zompro, 2001 * ''[[Chondrotesthus woodfordi]]'' Kirby, 1896 * ''[[Clitarchus hookeri]]'' (White, 1846) * ''[[Clonaria fritzschei]]'' (Zompro, 2000) * ''[[Clonaria luethyi]]'' (Zompro, 2000) * ''[[Clonopsis gallica]]'' (Charpentier, 1825) * ''[[Cranidium gibbosum]]'' (Burmeister, 1838) * ''[[Creoxylus spinosus]]'' (Fabricius, 1775) * ''[[Cuniculina insignis]]'' (Wood-Mason, 1873) * ''[[Dares ulula]]'' (Westwiid, 1859) * ''[[Dares validispinus]]'' Stal, 1875 * ''[[Dares verrucosus]]'' Redtenbacher, 1906 * ''[[Diapheromera femorata]]'' (Say, 1824) * ''[[Diapherodes jamaicensis]]'' (Drury, 1773) * ''[[Dyme bifrons]]'' Stal, 1875 * ''[[Dyme rarospinosa]]'' Brunner, 1907 * ''[[Epidares nolimetangere]]'' (de Hann, 1842) * ''[[Eurycantha calcarata]]'' Lucas, 1869 * ''[[Eurycantha coriacea]]'' Redtenbacher, 1908 * ''[[Eurycnema goliath]]'' (Gray, 1834) * ''[[Eurycnema versirubra]]'' (Audinet-Serville, 1838) * ''[[Extatosoma tiaratum tiaratum]]'' (Macleay, 1826) * ''[[Haaniella dehaanii]]'' (Wetswood, 1859) * ''[[Haaniella grayii]]'' (Westwood, 1859) * ''[[Haaniella muelleri]]'' (de Haan, 1842) * ''[[Haaniella scabra]]'' (Redtenbacher, 1906) * ''[[Heteropteryx dilatata]]'' (Parkinson, 1798) * ''[[Hemiplasta falcata]]'' (Redtenbacher, 1908) * ''[[Lamponius guerini]]'' (Saussure, 1868) * ''[[Lonchodes cultratolobatus]]'' * ''[[Medauroidea extradentata]]'' * ''[[Neohirasea maerens]]'' * ''[[Oxyartes lamellatus]]'' * ''[[Oxyartes spinipennis]]'' * ''[[Oreophoetes peruana peruana]]'' P.S.G. {{numéro|84}} (viure lo capítol [[#Le P.S.G. (Phasmid Study Group)]]) * ''[[Peruphasma schultei]]'' * ''[[Phaenopharos herwaardeni]]'' * ''[[Phaenopharos khaoyaiensis]]'' * ''[[Phyllium giganteum]]'' * ''[[Phyllium philippinicum]]'' * ''[[Pseudophasma rufipes]]'' * ''[[Ramulus sp.]]'' P.S.G. {{numèro|144}} * ''[[Sipyloidea sipylus]]'' * ''[[Sungaya inexpectata]]''| == Referéncies == <references responsive="1"></references> === Ligams extèrnes === * (en) Catalogue of Life : Phasmida Leach, 1815 (consulté le 2 novembre 2021) * (en) Fauna Europaea : Phasmatodea (consulté le 2 novembre 2021) syn. de Phasmatoptera * (fr + en) GBIF : Phasmida (consulté le 2 novembre 2021) * (fr + en) ITIS : Phasmida Leach, 1815 (consulté le 2 novembre 2021) * (en) NCBI : Phasmatodea (taxons inclus) * {{En}} [http://www.tolweb.org/ Tree of Life Web Project] : [http://www.tolweb.org/Phasmida/8249 Phasmida] * {{En}} [http://phasmida.speciesfile.org/HomePage/Phasmida/HomePage.aspx Phasmida species file] * [http://www.asper.org Association ASPER : Phasmes des Petites Antilles et 3 phasmes de France métropolitaine] * [http://phasmatodea.com Phasmatodea.com] - un site scientifique sur les phasmes avec des milliers de photos * {{Autoritats}} [[Categoria:Portal:Zoologia/Articles ligats]] 35h85rrm76zj1cm3iis8dmf5x9l2a5h 0 201833 2513042 2026-11-11T14:13:07Z Raymond Trencavel 26125 Creacion de la pagina amb « '''Jaume Ressaire''', nascut lo 23 d'octobre de 1940 e defuntat lo 8 de junh de 2010, èra un òme politic occitan, President del [[Partit de la Nacion Occitana|P.N.O.]] de 1979 fins a 2009. ==Biografia== Nascut en 1940 a [[Usès]] dins [[Gard (departament)|Gard]], a de'n primièr estat ensenhant, puèi librari a Bagnols sus Cese, e enfin apicultor a St Michel d'Euzet. Ven President del Partit Nacionalista Occitan (uèi : Partit de la Nacion Occitana) a... » 2513042 wikitext text/x-wiki '''Jaume Ressaire''', nascut lo 23 d'octobre de 1940 e defuntat lo 8 de junh de 2010, èra un òme politic occitan, President del [[Partit de la Nacion Occitana|P.N.O.]] de 1979 fins a 2009. ==Biografia== Nascut en 1940 a [[Usès]] dins [[Gard (departament)|Gard]], a de'n primièr estat ensenhant, puèi librari a Bagnols sus Cese, e enfin apicultor a St Michel d'Euzet. Ven President del Partit Nacionalista Occitan (uèi : Partit de la Nacion Occitana) a la mòrt de son fondator François Fontan en 1979. Demissiona en 2009 per rasons de santat. Dins las annadas 1960, a agut estiu empresonat per l'Estat francés a causa de son engatjament militant al benefici de l'independéncia d'Argeria. Collaborator e amic de François Fontan, a consacrat sa vida a l'emancipacion de la nacion occitana. Per contra, François Fontan es totjorn estat plan ostil al projècte de construccion europèa, mentre que Jaume Ressaire a fach evoluar lo Partit de la Nacion Occitanesur aquela tematica, dempuèi favorabla a una construccion europèa pragmatica. S'es presentat a las eleccions legislativas de 1986 dins son departament de Gardon. lrwduh36hj2l5u507zl2cx39ur757kr 2513043 2513042 2026-11-11T14:21:34Z Raymond Trencavel 26125 2513043 wikitext text/x-wiki '''Jaume Ressaire''', nascut lo 23 d'octobre de 1940 e defuntat lo 8 de junh de 2010, èra un òme politic occitan, President del [[Partit de la Nacion Occitana|P.N.O.]] de 1979 fins a 2009. ==Biografia== Nascut en 1940 a [[Usès]] dins [[Gard (departament)|Gard]], a de'n primièr estat ensenhant, puèi librari a Bagnols sus Cese, e enfin apicultor a St Michel d'Euzet. En 1979, ven President del [[Partit Nacionalista Occitan]] (uèi : Partit de la Nacion Occitana) a la mòrt de son fondator Francés Fontan. Demissiona en 2009 per rasons de santat. Dins las annadas 1960, es estat a un moment dat empresonat per l'Estat francés pr'amor de son engatjament militant en favor de l'independéncia d'[[Argeria]]. Collaborator e amic de [[Francés Fontan]], a consacrat son energia a l'emancipacion de la nacion occitana. Per contra, son amic Francés Fontan es totjorn estat ostil al projècte de construccion europèa, mentre que el a causit de far evoluar lo Partit de la Nacion Occitana sus aquela tematica, dempuèi favorabla a una construccion europèa pragmatica.<ref>Le 8 juin 2010, Jacques Ressaire nous quittait prématurément. https://lo-lugarn-pno.over-blog.org/2020/06/parti-de-la-nation-occitane-il-y-a-10-ans-jacques-ressaire-nous-quittait.html</ref> S'es presentat a las eleccions legislativas de 1986 dins son [[Gard (departament)|departament de Gard]]. ==Referéncias== a3gb99i5z10n4bjbooujsjtht81tkst 2513044 2513043 2026-11-11T14:22:10Z Raymond Trencavel 26125 2513044 wikitext text/x-wiki '''Jaume Ressaire''', nascut lo 23 d'octobre de 1940 e defuntat lo 8 de junh de 2010, èra un òme politic occitan, President del [[Partit de la Nacion Occitana|P.N.O.]] de 1979 fins a 2009. ==Biografia== Nascut en 1940 a [[Usès]] dins [[Gard (departament)|Gard]], a de'n primièr estat ensenhant, puèi librari a Bagnols sus Cese, e enfin apicultor a St Michel d'Euzet. En 1979, ven President del [[Partit Nacionalista Occitan]] (uèi : Partit de la Nacion Occitana) a la mòrt de son fondator Francés Fontan. Demissiona en 2009 per rasons de santat. Dins las annadas 1960, es estat a un moment dat empresonat per l'Estat francés pr'amor de son engatjament militant en favor de l'independéncia d'[[Argeria]]. Collaborator e amic de [[Francés Fontan]], a consacrat son energia a l'emancipacion de la nacion occitana. Per contra, se son amic Francés Fontan es totjorn estat ostil al projècte de construccion europèa, el a causit de far evoluar lo Partit de la Nacion Occitana sus aquela tematica, dempuèi favorabla a una construccion europèa pragmatica.<ref>Le 8 juin 2010, Jacques Ressaire nous quittait prématurément. https://lo-lugarn-pno.over-blog.org/2020/06/parti-de-la-nation-occitane-il-y-a-10-ans-jacques-ressaire-nous-quittait.html</ref> S'es presentat a las eleccions legislativas de 1986 dins son [[Gard (departament)|departament de Gard]]. ==Referéncias== saj869i2mpq064zum7ykniivyzb9yfy 2513045 2513044 2026-11-11T14:25:19Z Raymond Trencavel 26125 2513045 wikitext text/x-wiki [[Imatge:Jaume Ressaire.jpg|200px|thumb|right|'''Jaume Ressaire''', President del P.N.O. de 1979 fins a 2009.]] '''Jaume Ressaire''', nascut lo 23 d'octobre de 1940 e defuntat lo 8 de junh de 2010, èra un òme politic occitan, President del [[Partit de la Nacion Occitana|P.N.O.]] de 1979 fins a 2009. ==Biografia== Nascut en 1940 a [[Usès]] dins [[Gard (departament)|Gard]], a de'n primièr estat ensenhant, puèi librari a [[Banhòus de Céser]], e enfin apicultor a [[Sent Miquèu d'Euset]]. En 1979, ven President del [[Partit Nacionalista Occitan]] (uèi : Partit de la Nacion Occitana) a la mòrt de son fondator [[Francés Fontan]]. Demissiona en 2009 per rasons de santat. Dins las annadas 1960, es estat a un moment dat empresonat per l'Estat francés pr'amor de son engatjament militant en favor de l'independéncia d'[[Argeria]]. Collaborator e amic de [[Francés Fontan]], a consacrat son energia a l'emancipacion de la nacion occitana. Per contra, se son amic Francés Fontan es totjorn estat ostil al projècte de construccion europèa, el a causit de far evoluar lo Partit de la Nacion Occitana sus aquela tematica, dempuèi favorabla a una construccion europèa pragmatica.<ref>Le 8 juin 2010, Jacques Ressaire nous quittait prématurément. https://lo-lugarn-pno.over-blog.org/2020/06/parti-de-la-nation-occitane-il-y-a-10-ans-jacques-ressaire-nous-quittait.html</ref> S'es presentat a las eleccions legislativas de 1986 dins son [[Gard (departament)|departament de Gard]]. ==Referéncias== t28tft508jvwynt2e5pqrec226naiin 2513046 2513045 2026-11-11T14:26:50Z Raymond Trencavel 26125 2513046 wikitext text/x-wiki [[Imatge:Jaume Ressaire.jpg|200px|thumb|right|'''Jaume Ressaire''', President del P.N.O. de 1979 fins a 2009.]] '''Jaume Ressaire''', nascut lo 23 d'octobre de 1940 e defuntat lo 8 de junh de 2010, èra un òme politic occitan, President del [[Partit de la Nacion Occitana|P.N.O.]] de 1979 fins a 2009. ==Biografia== Nascut en 1940 a [[Usès]] dins [[Gard (departament)|Gard]], a de'n primièr estat ensenhant, puèi librari a [[Banhòus de Céser]], e enfin apicultor a [[Sent Miquèu d'Euset]]. En 1979, ven President del [[Partit Nacionalista Occitan]] (uèi : Partit de la Nacion Occitana) a la mòrt de son fondator [[Francés Fontan]]. Demissiona en 2009 per rasons de santat. Dins las annadas 1960, es estat a un moment dat empresonat per l'Estat francés pr'amor de son engatjament militant en favor de l'independéncia d'[[Argeria]]. Collaborator e amic de [[Francés Fontan]], a consacrat son energia a l'emancipacion de la nacion occitana. Per contra, se son amic Francés Fontan es totjorn estat ostil al projècte de construccion europèa, el a causit de far evoluar lo Partit de la Nacion Occitana sus aquela tematica, dempuèi favorabla a una construccion europèa pragmatica.<ref>Le 8 juin 2010, Jacques Ressaire nous quittait prématurément. https://lo-lugarn-pno.over-blog.org/2020/06/parti-de-la-nation-occitane-il-y-a-10-ans-jacques-ressaire-nous-quittait.html</ref> S'es presentat a las eleccions legislativas de 1986 dins son [[Gard (departament)|departament de Gard]]. ==Vejatz tanben== * [[Partit de la Nacion Occitana]] ==Referéncias== pcdnnihndm6xsdfgwc7h74wbl45qxgd 2513047 2513046 2026-11-11T14:27:37Z Raymond Trencavel 26125 2513047 wikitext text/x-wiki [[Imatge:Jaume Ressaire.jpg|200px|thumb|right|'''Jaume Ressaire''', President del P.N.O. de 1979 fins a 2009.]] '''Jaume Ressaire''', nascut lo 23 d'octobre de 1940 e defuntat lo 8 de junh de 2010, èra un òme politic occitan, President del [[Partit de la Nacion Occitana|P.N.O.]] de 1979 fins a 2009. ==Biografia== Nascut en 1940 a [[Usès]] dins [[Gard (departament)|Gard]], a de'n primièr estat ensenhant, puèi librari a [[Banhòus de Céser]], e enfin apicultor a [[Sent Miquèu d'Euset]]. En 1979, ven President del [[Partit Nacionalista Occitan]] (uèi : Partit de la Nacion Occitana) a la mòrt de son fondator [[Francés Fontan]]. Demissiona en 2009 per rasons de santat. Dins las annadas 1960, es estat a un moment dat empresonat per l'Estat francés pr'amor de son engatjament militant en favor de l'independéncia d'[[Argeria]]. Collaborator e amic de [[Francés Fontan]], a consacrat son energia a l'emancipacion de la nacion occitana. Per contra, se son amic Francés Fontan es totjorn estat ostil al projècte de construccion europèa, el a causit de far evoluar lo Partit de la Nacion Occitana sus aquela tematica, dempuèi favorabla a una construccion europèa pragmatica.<ref>Le 8 juin 2010, Jacques Ressaire nous quittait prématurément. https://lo-lugarn-pno.over-blog.org/2020/06/parti-de-la-nation-occitane-il-y-a-10-ans-jacques-ressaire-nous-quittait.html</ref> S'es presentat a las eleccions legislativas de 1986 dins son [[Gard (departament)|departament de Gard]]. ==Vejatz tanben== * [[Partit de la Nacion Occitana]] ==Referéncias== {{Ordena:Ressaire, Jaume}} s1p8rbo5oelixnq9t7kn85w0bauz97x 2513048 2513047 2026-11-11T14:28:03Z Raymond Trencavel 26125 2513048 wikitext text/x-wiki [[Imatge:Jaume Ressaire.jpg|200px|thumb|right|'''Jaume Ressaire''', President del P.N.O. de 1979 fins a 2009.]] '''Jaume Ressaire''', nascut lo 23 d'octobre de 1940 e defuntat lo 8 de junh de 2010, èra un òme politic occitan, President del [[Partit de la Nacion Occitana|P.N.O.]] de 1979 fins a 2009. ==Biografia== Nascut en 1940 a [[Usès]] dins [[Gard (departament)|Gard]], a de'n primièr estat ensenhant, puèi librari a [[Banhòus de Céser]], e enfin apicultor a [[Sent Miquèu d'Euset]]. En 1979, ven President del [[Partit Nacionalista Occitan]] (uèi : Partit de la Nacion Occitana) a la mòrt de son fondator [[Francés Fontan]]. Demissiona en 2009 per rasons de santat. Dins las annadas 1960, es estat a un moment dat empresonat per l'Estat francés pr'amor de son engatjament militant en favor de l'independéncia d'[[Argeria]]. Collaborator e amic de [[Francés Fontan]], a consacrat son energia a l'emancipacion de la nacion occitana. Per contra, se son amic Francés Fontan es totjorn estat ostil al projècte de construccion europèa, el a causit de far evoluar lo Partit de la Nacion Occitana sus aquela tematica, dempuèi favorabla a una construccion europèa pragmatica.<ref>Le 8 juin 2010, Jacques Ressaire nous quittait prématurément. https://lo-lugarn-pno.over-blog.org/2020/06/parti-de-la-nation-occitane-il-y-a-10-ans-jacques-ressaire-nous-quittait.html</ref> S'es presentat a las eleccions legislativas de 1986 dins son [[Gard (departament)|departament de Gard]]. ==Vejatz tanben== * [[Partit de la Nacion Occitana]] ==Referéncias== {{ORDENA:Ressaire, Jaume}} pnh8npha1ezjjn5z567o9yanucqeogp 2513049 2513048 2026-11-11T14:28:59Z Raymond Trencavel 26125 2513049 wikitext text/x-wiki [[Imatge:Jaume Ressaire.jpg|200px|thumb|right|'''Jaume Ressaire''', President del P.N.O. de 1979 fins a 2009.]] '''Jaume Ressaire''', nascut lo 23 d'octobre de 1940 e defuntat lo 8 de junh de 2010, èra un òme politic occitan, President del [[Partit de la Nacion Occitana|P.N.O.]] de 1979 fins a 2009. ==Biografia== Nascut en 1940 a [[Usès]] dins [[Gard (departament)|Gard]], a de'n primièr estat ensenhant, puèi librari a [[Banhòus de Céser]], e enfin apicultor a [[Sent Miquèu d'Euset]]. En 1979, ven President del [[Partit Nacionalista Occitan]] (uèi : Partit de la Nacion Occitana) a la mòrt de son fondator [[Francés Fontan]]. Demissiona en 2009 per rasons de santat. Dins las annadas 1960, es estat a un moment dat empresonat per l'Estat francés pr'amor de son engatjament militant en favor de l'independéncia d'[[Argeria]]. Collaborator e amic de [[Francés Fontan]], a consacrat son energia a l'emancipacion de la nacion occitana. Per contra, se son amic Francés Fontan es totjorn estat ostil al projècte de construccion europèa, el a causit de far evoluar lo Partit de la Nacion Occitana sus aquela tematica, dempuèi favorabla a una construccion europèa pragmatica.<ref>Le 8 juin 2010, Jacques Ressaire nous quittait prématurément. https://lo-lugarn-pno.over-blog.org/2020/06/parti-de-la-nation-occitane-il-y-a-10-ans-jacques-ressaire-nous-quittait.html</ref> S'es presentat a las eleccions legislativas de 1986 dins son [[Gard (departament)|departament de Gard]]. ==Vejatz tanben== * [[Partit de la Nacion Occitana]] ==Referéncias== {{ORDENA:Ressaire, Jaume}} [[Categoria:Naissença en 1940]] [[Categoria:Occitanista]] [[Categoria:Decès en 2010]] ljsgzioc6lv3jyvij21lbu0y487uaop 2513050 2513049 2026-11-11T14:29:52Z Raymond Trencavel 26125 2513050 wikitext text/x-wiki [[Imatge:Jaume Ressaire.jpg|200px|thumb|right|'''Jaume Ressaire''', President del P.N.O. de 1979 fins a 2009.]] '''Jaume Ressaire''', nascut lo 23 d'octobre de 1940 e defuntat lo 8 de junh de 2010, èra un òme politic occitan, President del [[Partit de la Nacion Occitana|P.N.O.]] de 1979 fins a 2009. ==Biografia== Nascut en 1940 a [[Usès]] dins [[Gard (departament)|Gard]], a de'n primièr estat ensenhant, puèi librari a [[Banhòus de Céser]], e enfin apicultor a [[Sent Miquèu d'Euset]]. En 1979, ven President del [[Partit Nacionalista Occitan]] (uèi : Partit de la Nacion Occitana) a la mòrt de son fondator [[Francés Fontan]]. Demissiona en 2009 per rasons de santat. Dins las annadas 1960, es estat a un moment dat empresonat per l'Estat francés pr'amor de son engatjament militant en favor de l'independéncia d'[[Argeria]]. Collaborator e amic de [[Francés Fontan]], a consacrat son energia a l'emancipacion de la nacion occitana. Per contra, se son amic Francés Fontan es totjorn estat ostil al projècte de construccion europèa, el a causit de far evoluar lo Partit de la Nacion Occitana sus aquela tematica, dempuèi favorabla a una construccion europèa pragmatica.<ref>Le 8 juin 2010, Jacques Ressaire nous quittait prématurément. https://lo-lugarn-pno.over-blog.org/2020/06/parti-de-la-nation-occitane-il-y-a-10-ans-jacques-ressaire-nous-quittait.html</ref> S'es presentat a las eleccions legislativas de 1986 dins son [[Gard (departament)|departament de Gard]]. ==Vejatz tanben== * [[Partit de la Nacion Occitana]] ==Referéncias== {{ORDENA:Ressaire, Jaume}} [[Categoria:Naissença en 1940]] [[Categoria:Occitanista]] [[Categoria:Decès en 2010]] [[Categoria:Politician occitan]] ez38yyhvgfzz3d9qfmp0shqt37rhwf1 2513055 2513050 2026-11-11T14:46:10Z Raymond Trencavel 26125 2513055 wikitext text/x-wiki [[Imatge:Jaume Ressaire.jpg|200px|thumb|right|'''Jaume Ressaire''', President del P.N.O. de 1979 fins a 2009.]] '''Jaume Ressaire''', nascut lo 23 d'octobre de 1940 e defuntat lo 8 de junh de 2010, èra un òme politic occitan, President del [[Partit de la Nacion Occitana|P.N.O.]] de 1979 fins a 2009. ==Biografia== Nascut en 1940 a [[Usès]] dins [[Gard (departament)|Gard]], de'n primièr es estat ensenhant, puèi librari a [[Banhòus de Céser]], e enfin apicultor a [[Sent Miquèu d'Euset]]. En 1979, ven President del [[Partit Nacionalista Occitan]] (uèi : Partit de la Nacion Occitana) a la mòrt de son fondator [[Francés Fontan]]. Demissiona en 2009 per rasons de santat. Dins las annadas 1960, es estat a un moment dat empresonat per l'Estat francés pr'amor de son engatjament militant en favor de l'independéncia d'[[Argeria]]. Collaborator e amic de [[Francés Fontan]], a consacrat son energia a l'emancipacion de la nacion occitana. Per contra, se son amic Francés Fontan es totjorn estat ostil al projècte de construccion europèa, el a causit de far evoluar lo Partit de la Nacion Occitana sus aquela tematica, dempuèi favorabla a una construccion europèa pragmatica.<ref>Le 8 juin 2010, Jacques Ressaire nous quittait prématurément. https://lo-lugarn-pno.over-blog.org/2020/06/parti-de-la-nation-occitane-il-y-a-10-ans-jacques-ressaire-nous-quittait.html</ref> S'es presentat a las eleccions legislativas de 1986 dins son [[Gard (departament)|departament de Gard]]. ==Vejatz tanben== * [[Partit de la Nacion Occitana]] ==Referéncias== {{ORDENA:Ressaire, Jaume}} [[Categoria:Naissença en 1940]] [[Categoria:Occitanista]] [[Categoria:Decès en 2010]] [[Categoria:Politician occitan]] n3u924skae29p1cu05muj5itjk7j1gl 2513094 2513055 2026-11-11T18:15:03Z Raymond Trencavel 26125 2513094 wikitext text/x-wiki [[Imatge:Jaume Ressaire.jpg|200px|thumb|right|'''Jaume Ressaire''', President del P.N.O. de 1979 fins a 2009.]] '''Jaume Ressaire''', nascut lo 23 d'octobre de 1940 e defuntat lo 8 de junh de 2010, èra un òme politic occitan, President del [[Partit de la Nacion Occitana|P.N.O.]] de 1979 fins a 2009. ==Biografia== Nascut en 1940 a [[Usès]] dins [[Gard (departament)|Gard]], de'n primièr es estat ensenhant, puèi librari a [[Banhòus de Céser]], e enfin apicultor a [[Sent Miquèu d'Euset]]. En 1979, ven President del [[Partit Nacionalista Occitan]] (uèi : Partit de la Nacion Occitana) a la mòrt de son fondator [[Francés Fontan]]. Demissiona en 2009 per rasons de santat. Dins las annadas 1960, es estat a un moment dat empresonat per l'Estat francés pr'amor de son engatjament militant en favor de l'independéncia d'[[Argeria]]. Collaborator e amic de [[Francés Fontan]], a consacrat son energia a l'emancipacion de la nacion occitana. Per contra, se son amic Francés Fontan es totjorn estat ostil al projècte de construccion europèa, el a causit de far evoluar lo Partit de la Nacion Occitana sus aquela tematica, dempuèi favorabla a una construccion europèa pragmatica.<ref>Le 8 juin 2010, Jacques Ressaire nous quittait prématurément. https://lo-lugarn-pno.over-blog.org/2020/06/parti-de-la-nation-occitane-il-y-a-10-ans-jacques-ressaire-nous-quittait.html</ref> S'es presentat a las eleccions legislativas de 1986 e a las de 2007 dins son [[Gard (departament)|departament de Gard]]. ==Vejatz tanben== * [[Partit de la Nacion Occitana]] ==Referéncias== {{ORDENA:Ressaire, Jaume}} [[Categoria:Naissença en 1940]] [[Categoria:Occitanista]] [[Categoria:Decès en 2010]] [[Categoria:Politician occitan]] mcl37nuk7cm0ea7xs3r3jsskgw1wud8 0 201834 2513071 2026-11-11T15:29:14Z Jiròni 239 Jiròni a desplaçat la pagina [[Cree (lenga)]] cap a [[Cri (lenga)]] 2513071 wikitext text/x-wiki #REDIRECCION [[Cri (lenga)]] frrufilawi7k547tr2r5zwv8oqswrzd 0 201835 2513074 2026-11-11T15:31:11Z Jiròni 239 Jiròni a desplaçat la pagina [[Cree]] cap a [[Cri]] 2513074 wikitext text/x-wiki #REDIRECCION [[Cri]] dig6vzphzsw3wmevmjy55ycnqj2d0ay 0 201836 2513077 2026-11-11T15:33:02Z Jiròni 239 Jiròni a desplaçat la pagina [[Cree (omonimia)]] cap a [[Cri (omonimia)]] 2513077 wikitext text/x-wiki #REDIRECCION [[Cri (omonimia)]] sth8me8r0nku30219cm5p6ttrt9gdy8 0 201837 2513090 2026-11-11T17:39:29Z Raymond Trencavel 26125 Creacion de la pagina amb « [[Imatge:Zombie Nation live aix en provence01.jpg|200px|thumb|right|Lo discjoquèi alemand '''Zombie Nation''' (Florian Senfter) aquí en [[Occitània]], a z-[[Ais]], en [[Provença]].]] '''Zombie Nation''' qu'ei un projècte de musica [[tècno]] deu discjoquèi [[Alemanha|alemand]] de [[Munic]] Florian Senfter, conegut en [[Occitània]] entau tèma ''Kernkraft 400'' publicat en 1999. » 2513090 wikitext text/x-wiki [[Imatge:Zombie Nation live aix en provence01.jpg|200px|thumb|right|Lo discjoquèi alemand '''Zombie Nation''' (Florian Senfter) aquí en [[Occitània]], a z-[[Ais]], en [[Provença]].]] '''Zombie Nation''' qu'ei un projècte de musica [[tècno]] deu discjoquèi [[Alemanha|alemand]] de [[Munic]] Florian Senfter, conegut en [[Occitània]] entau tèma ''Kernkraft 400'' publicat en 1999. 06shgj0n6woxdv6ie0qkjh8lnqd4f8t 2513091 2513090 2026-11-11T17:43:04Z Raymond Trencavel 26125 2513091 wikitext text/x-wiki [[Imatge:Zombie Nation live aix en provence01.jpg|200px|thumb|right|Lo discjoquèi alemand '''Zombie Nation''' (Florian Senfter) aquí en [[Occitània]], a z-[[Ais]], en [[Provença]].]] '''Zombie Nation''' qu'ei un projècte de musica [[tècno]] deu discjoquèi [[Alemanha|alemand]] de [[Munic]] Florian Senfter (nescut en 1974), conegut en [[Occitània]] entau tèma ''Kernkraft 400'' publicat en 1999. [[Categoria:Discjòquei]] [[Categoria:Naissença en 1974]] [[Categoria:musica electronica]] [[Categoria:Musica electronica dels ans 1990]] [[Categoria:Musica electronica dels ans 2000]] [[categoria:house]] 9jsl92olegm6u9xrzjnxwvqbjk20j1l 0 201838 2513095 2026-11-11T19:07:36Z PichonDesgordit 65926 Crèa en tradusissent la pagina « [[:fr:Special:Redirect/revision/240354105|Phasma gigas]] » 2513095 wikitext text/x-wiki  {{Taxobox début|animal|''Phasma gigas''|Phasma-gigas.jpg|Feme.|classification=speciesfile}} {{Taxobox|infraclassa|Neoptera}} {{Taxobox|coòrta|Polyneoptera}} {{Taxobox|superòrdre|Orthopterida}} {{Taxobox|òrdre|Phasmida}} {{Taxobox|sousòrdre|Euphasmatodea}} {{Taxobox|familha|Phasmatidae}} {{Taxobox|susfamilha|Phasmatinae}} {{Taxobox|tribú|Phasmatini}} {{Taxobox|genre|Phasma (insècte)|Phasma}} {{Taxobox taxon|animal|espècia|Phasma gigas|([[Carl von Linné|Linnaeus]], [[1758 en science|1758]])}} {{Taxobox fin}} '''''Phasma gigas''''' es una [[Espècia (biologia)|espècia]] de fasmes de la [[Familha (biologia)|familha]] de Phasmatidae, de la sosfamilha de Phasmatinae. == Descripcion == ''Phasma gigas'' pòt mesurar fins a {{Nombre amb unitat|30|cm}}. Aqueste fasme es pro espés e presenta duòs parelhs d’alas que cobràn lor abdomèn. Es d'un de mai grands [[Insecta|insèctes]] del monde. Aquestes insèctes s'[[Camoflatge|amagan]] perfèitament dins la vegetacion en rason de lor ressemblança amb un baston de fust, los tacas blancàs al nivèl de alas pòdon far pensar a de [[liquèn]], soslinhant lor perfèit mimetisme. == Reparticion e istòria == ''Phasma gigas'' a estat descobertat en [[Indonesia]] e descriguèt per [[Carl von Linné|Linnaeus]] en 1758 coma ''Gryllus (Mantis) gigas'',<ref>{{Ref-libre|nom1=Linnaeus|annada=1758}}</ref> puèi a estat ajustat al genre Phasma establit per Lichtenstein en 1796 e per Fabricius en 1798,<ref>{{Ref-libre|nom1=Lichtenstein|annada=1796}}</ref> o en fa l’un de tot primièrs fasmes descrits al monde.<ref>{{Ref-web|lenga=en|sit=www.phasmatodea.com|consulté le=2026-05-19}}</ref> Aquesta espècia es trobable dins les illas seguentas : Moluques de Nòrd, [[Celèbes|Sulawesi]]. Es un fasme pro popular dins l’elevatge dempuèi lo debut del {{S|XXI}} en [[Euròpa]], presat per sa granda talha e sa facilitat d’elevatge. == SistematicaSystématica == Sinonimes[4] : * ''Cyphocrana bauvoisi'' [sic] Audinet-Serville, 1831 * ''Cyphocrana beauvoisi'' Audinet-Serville, 1831 * ''Cyphocrania'' [sic] ''beauvoisii'' [sic] (Audinet-Serville, 1831) * ''Phasma empusa'' Lichtenstein, 1796 Aquesta [[Espècia (biologia)|espècia]] es l’una de tot primièrs fasmes descrits al monde, [[Carl von Linné|Linnaeus]] pensava qu'èra un cosin de grelhs o des prègadieu religiós en rason de lor anatomia similar, mas faguèt assignat al ''genre Phasma'' qualques annadas après per Fabricius. == Nòtas e referéncias == <references responsive="1"></references> * {{ADW|Phasma_gigas|''Phasma gigas''}} * (en) Catalogue of Life : Phasma gigas (Linnaeus, 1758) (consulté le 19 mai 2026) * (fr + en) GBIF : Phasma gigas (Linnaeus, 1758) (consulté le 19 mai 2026) * (en) NCBI : Phasma gigas (Linnaeus, 1758) (taxons inclus) (consulté le 19 mai 2026) * (en) Phasmida Species Files : Phasma gigas (Linnaeus, 1758) (consulté le 19 mai 2026) * (en) Taxonomicon : Phasma gigas (Linnaeus, 1758) (consulté le 19 mai 2026) [[Categoria:Portal:Zoologia/Articles ligats]] 07lqi52htfr36por1eooroxurxh9yl0 2513096 2513095 2026-11-11T19:10:31Z PichonDesgordit 65926 2513096 wikitext text/x-wiki  {{Taxobox debuta|animal|''Phasma gigas''|Phasma-gigas.jpg|Feme.|classification=speciesfile}} {{Taxobox|infraclassa|Neoptera}} {{Taxobox|coòrta|Polyneoptera}} {{Taxobox|superòrdre|Orthopterida}} {{Taxobox|òrdre|Phasmida}} {{Taxobox|sousòrdre|Euphasmatodea}} {{Taxobox|familha|Phasmatidae}} {{Taxobox|susfamilha|Phasmatinae}} {{Taxobox|tribú|Phasmatini}} {{Taxobox|genre|Phasma (insècte)|Phasma}} {{Taxobox taxon|animal|espècia|Phasma gigas|([[Carl von Linné|Linnaeus]], [[1758 en science|1758]])}} {{Taxobox fin}} '''''Phasma gigas''''' es una [[Espècia (biologia)|espècia]] de fasmes de la [[Familha (biologia)|familha]] de Phasmatidae, de la sosfamilha de Phasmatinae. == Descripcion == ''Phasma gigas'' pòt mesurar fins a {{Nombre amb unitat|30|cm}}. Aqueste fasme es pro espés e presenta duòs parelhs d’alas que cobràn lor abdomèn. Es d'un de mai grands [[Insecta|insèctes]] del monde. Aquestes insèctes s'[[Camoflatge|amagan]] perfèitament dins la vegetacion en rason de lor ressemblança amb un baston de fust, los tacas blancàs al nivèl de alas pòdon far pensar a de [[liquèn]], soslinhant lor perfèit mimetisme. == Reparticion e istòria == ''Phasma gigas'' a estat descobertat en [[Indonesia]] e descriguèt per [[Carl von Linné|Linnaeus]] en 1758 coma ''Gryllus (Mantis) gigas'',<ref>{{Ref-libre|nom1=Linnaeus|annada=1758}}</ref> puèi a estat ajustat al genre Phasma establit per Lichtenstein en 1796 e per Fabricius en 1798,<ref>{{Ref-libre|nom1=Lichtenstein|annada=1796}}</ref> o en fa l’un de tot primièrs fasmes descrits al monde.<ref>{{Ref-web|lenga=en|sit=www.phasmatodea.com|consulté le=2026-05-19}}</ref> Aquesta espècia es trobable dins les illas seguentas : Moluques de Nòrd, [[Celèbes|Sulawesi]]. Es un fasme pro popular dins l’elevatge dempuèi lo debut del {{S|XXI}} en [[Euròpa]], presat per sa granda talha e sa facilitat d’elevatge. == SistematicaSystématica == Sinonimes[4] : * ''Cyphocrana bauvoisi'' [sic] Audinet-Serville, 1831 * ''Cyphocrana beauvoisi'' Audinet-Serville, 1831 * ''Cyphocrania'' [sic] ''beauvoisii'' [sic] (Audinet-Serville, 1831) * ''Phasma empusa'' Lichtenstein, 1796 Aquesta [[Espècia (biologia)|espècia]] es l’una de tot primièrs fasmes descrits al monde, [[Carl von Linné|Linnaeus]] pensava qu'èra un cosin de grelhs o des prègadieu religiós en rason de lor anatomia similar, mas faguèt assignat al ''genre Phasma'' qualques annadas après per Fabricius. == Nòtas e referéncias == <references responsive="1"></references> * {{ADW|Phasma_gigas|''Phasma gigas''}} * (en) Catalogue of Life : Phasma gigas (Linnaeus, 1758) (consulté le 19 mai 2026) * (fr + en) GBIF : Phasma gigas (Linnaeus, 1758) (consulté le 19 mai 2026) * (en) NCBI : Phasma gigas (Linnaeus, 1758) (taxons inclus) (consulté le 19 mai 2026) * (en) Phasmida Species Files : Phasma gigas (Linnaeus, 1758) (consulté le 19 mai 2026) * (en) Taxonomicon : Phasma gigas (Linnaeus, 1758) (consulté le 19 mai 2026) [[Categoria:Portal:Zoologia/Articles ligats]] 7gygvv6ivy179gjjbyvh67b41m7r97u 2513097 2513096 2026-11-11T19:35:27Z PichonDesgordit 65926 Crèa en tradusissent la pagina « [[:fr:Special:Redirect/revision/240354105|Phasma gigas]] » 2513097 wikitext text/x-wiki  {{Taxobox début|animal|''Phasma gigas''|Phasma-gigas.jpg|Feme.|classification=speciesfile}} {{Taxobox|infraclassa|Neoptera}} {{Taxobox|coòrta|Polyneoptera}} {{Taxobox|superòrdre|Orthopterida}} {{Taxobox|òrdre|Phasmida}} {{Taxobox|sousòrdre|Euphasmatodea}} {{Taxobox|familha|Phasmatidae}} {{Taxobox|susfamilha|Phasmatinae}} {{Taxobox|tribú|Phasmatini}} {{Taxobox|genre|Phasma (insècte)|Phasma}} {{Taxobox taxon|animal|espècia|Phasma gigas|([[Carl von Linné|Linnaeus]], [[1758 en science|1758]])}} {{Taxobox fin}} '''''Phasma gigas''''' es una [[Espècia (biologia)|espècia]] de fasmes de la [[Familha (biologia)|familha]] de Phasmatidae, de la sosfamilha de Phasmatinae. == Descripcion == ''Phasma gigas'' pòt mesurar fins a {{Nombre amb unitat|30|cm}}. Aqueste fasme es pro espés e presenta duòs parelhs d’alas que cobràn lor abdomèn. Es d'un de mai grands [[Insecta|insèctes]] del monde. Aquestes insèctes s'[[Camoflatge|amagan]] perfèitament dins la vegetacion en rason de lor ressemblança amb un baston de fust, los tacas blancàs al nivèl de alas pòdon far pensar a de [[liquèn]], soslinhant lor perfèit mimetisme. == Reparticion e istòria == ''Phasma gigas'' a estat descobertat en [[Indonesia]] e descriguèt per [[Carl von Linné|Linnaeus]] en 1758 coma ''Gryllus (Mantis) gigas'',<ref>C. von Linnaeus, , Holmiae (Stockholm), Laurentius Salvius, 1758 <small>([https://archive.wikiwix.com/cache/?url=http%3A%2F%2Fwww.biodiversitylibrary.org%2Fbibliography%2F542 legir en ligna])</small>, <abbr>p.</abbr> 1–824</ref> puèi a estat ajustat al genre Phasma establit per Lichtenstein en 1796 e per Fabricius en 1798,<ref>A. A. H. Lichtenstein, , Hambourg, 1796, 1–222 <abbr>p.</abbr> <small>([http://www.biodiversitylibrary.org/item/83113#page/98/mode/1up legir en ligna] )</small>, <abbr>p.</abbr> 78</ref> o en fa l’un de tot primièrs fasmes descrits al monde.<ref>[https://phasmida.speciesfile.org/otus/853272/overview]{{Ref-web|lenga=en|sit=www.phasmatodea.com|consulté le=2026-05-19}}</ref> Aquesta espècia es trobable dins les illas seguentas : Moluques de Nòrd, [[Celèbes|Sulawesi]]. Es un fasme pro popular dins l’elevatge dempuèi lo debut del {{S|XXI}} en [[Euròpa]], presat per sa granda talha e sa facilitat d’elevatge. == SistematicaSystématica == Sinonimes[4] : * ''Cyphocrana bauvoisi'' [sic] Audinet-Serville, 1831 * ''Cyphocrana beauvoisi'' Audinet-Serville, 1831 * ''Cyphocrania'' [sic] ''beauvoisii'' [sic] (Audinet-Serville, 1831) * ''Phasma empusa'' Lichtenstein, 1796 Aquesta [[Espècia (biologia)|espècia]] es l’una de tot primièrs fasmes descrits al monde, [[Carl von Linné|Linnaeus]] pensava qu'èra un cosin de grelhs o des prègadieu religiós en rason de lor anatomia similar, mas faguèt assignat al ''genre Phasma'' qualques annadas après per Fabricius. == Nòtas e referéncias == <references responsive="1"></references> * {{ADW|Phasma_gigas|''Phasma gigas''}} * (en) Catalogue of Life : Phasma gigas (Linnaeus, 1758) (consulté le 19 mai 2026) * (fr + en) GBIF : Phasma gigas (Linnaeus, 1758) (consulté le 19 mai 2026) * (en) NCBI : Phasma gigas (Linnaeus, 1758) (taxons inclus) (consulté le 19 mai 2026) * (en) Phasmida Species Files : Phasma gigas (Linnaeus, 1758) (consulté le 19 mai 2026) * (en) Taxonomicon : Phasma gigas (Linnaeus, 1758) (consulté le 19 mai 2026) [[Categoria:Portal:Zoologia/Articles ligats]] 6fxh4pzw3q54jamaivk3kujpd3qf19j 2513098 2513097 2026-11-11T19:35:42Z PichonDesgordit 65926 2513098 wikitext text/x-wiki  {{Taxobox debuta|animal|''Phasma gigas''|Phasma-gigas.jpg|Feme.|classification=speciesfile}} {{Taxobox|infraclassa|Neoptera}} {{Taxobox|coòrta|Polyneoptera}} {{Taxobox|superòrdre|Orthopterida}} {{Taxobox|òrdre|Phasmida}} {{Taxobox|sousòrdre|Euphasmatodea}} {{Taxobox|familha|Phasmatidae}} {{Taxobox|susfamilha|Phasmatinae}} {{Taxobox|tribú|Phasmatini}} {{Taxobox|genre|Phasma (insècte)|Phasma}} {{Taxobox taxon|animal|espècia|Phasma gigas|([[Carl von Linné|Linnaeus]], [[1758 en science|1758]])}} {{Taxobox fin}} '''''Phasma gigas''''' es una [[Espècia (biologia)|espècia]] de fasmes de la [[Familha (biologia)|familha]] de Phasmatidae, de la sosfamilha de Phasmatinae. == Descripcion == ''Phasma gigas'' pòt mesurar fins a {{Nombre amb unitat|30|cm}}. Aqueste fasme es pro espés e presenta duòs parelhs d’alas que cobràn lor abdomèn. Es d'un de mai grands [[Insecta|insèctes]] del monde. Aquestes insèctes s'[[Camoflatge|amagan]] perfèitament dins la vegetacion en rason de lor ressemblança amb un baston de fust, los tacas blancàs al nivèl de alas pòdon far pensar a de [[liquèn]], soslinhant lor perfèit mimetisme. == Reparticion e istòria == ''Phasma gigas'' a estat descobertat en [[Indonesia]] e descriguèt per [[Carl von Linné|Linnaeus]] en 1758 coma ''Gryllus (Mantis) gigas'',<ref>C. von Linnaeus, , Holmiae (Stockholm), Laurentius Salvius, 1758 <small>([https://archive.wikiwix.com/cache/?url=http%3A%2F%2Fwww.biodiversitylibrary.org%2Fbibliography%2F542 legir en ligna])</small>, <abbr>p.</abbr> 1–824</ref> puèi a estat ajustat al genre Phasma establit per Lichtenstein en 1796 e per Fabricius en 1798,<ref>A. A. H. Lichtenstein, , Hambourg, 1796, 1–222 <abbr>p.</abbr> <small>([http://www.biodiversitylibrary.org/item/83113#page/98/mode/1up legir en ligna] )</small>, <abbr>p.</abbr> 78</ref> o en fa l’un de tot primièrs fasmes descrits al monde.<ref>[https://phasmida.speciesfile.org/otus/853272/overview]{{Ref-web|lenga=en|sit=www.phasmatodea.com|consulté le=2026-05-19}}</ref> Aquesta espècia es trobable dins les illas seguentas : Moluques de Nòrd, [[Celèbes|Sulawesi]]. Es un fasme pro popular dins l’elevatge dempuèi lo debut del {{S|XXI}} en [[Euròpa]], presat per sa granda talha e sa facilitat d’elevatge. == SistematicaSystématica == Sinonimes[4] : * ''Cyphocrana bauvoisi'' [sic] Audinet-Serville, 1831 * ''Cyphocrana beauvoisi'' Audinet-Serville, 1831 * ''Cyphocrania'' [sic] ''beauvoisii'' [sic] (Audinet-Serville, 1831) * ''Phasma empusa'' Lichtenstein, 1796 Aquesta [[Espècia (biologia)|espècia]] es l’una de tot primièrs fasmes descrits al monde, [[Carl von Linné|Linnaeus]] pensava qu'èra un cosin de grelhs o des prègadieu religiós en rason de lor anatomia similar, mas faguèt assignat al ''genre Phasma'' qualques annadas après per Fabricius. == Nòtas e referéncias == <references responsive="1"></references> * {{ADW|Phasma_gigas|''Phasma gigas''}} * (en) Catalogue of Life : Phasma gigas (Linnaeus, 1758) (consulté le 19 mai 2026) * (fr + en) GBIF : Phasma gigas (Linnaeus, 1758) (consulté le 19 mai 2026) * (en) NCBI : Phasma gigas (Linnaeus, 1758) (taxons inclus) (consulté le 19 mai 2026) * (en) Phasmida Species Files : Phasma gigas (Linnaeus, 1758) (consulté le 19 mai 2026) * (en) Taxonomicon : Phasma gigas (Linnaeus, 1758) (consulté le 19 mai 2026) [[Categoria:Portal:Zoologia/Articles ligats]] kwyl0h5snwqu161i1y4ano7l7h0sys5 2513111 2513098 2026-11-12T05:31:03Z Nicolas Eynaud 6858 2513111 wikitext text/x-wiki {{ortografia}} {{Taxobox debuta|animal|''Phasma gigas''|Phasma-gigas.jpg|Feme.|classification=speciesfile}} {{Taxobox|infraclassa|Neoptera}} {{Taxobox|coòrta|Polyneoptera}} {{Taxobox|superòrdre|Orthopterida}} {{Taxobox|òrdre|Phasmida}} {{Taxobox|sousòrdre|Euphasmatodea}} {{Taxobox|familha|Phasmatidae}} {{Taxobox|susfamilha|Phasmatinae}} {{Taxobox|tribú|Phasmatini}} {{Taxobox|genre|Phasma (insècte)|Phasma}} {{Taxobox taxon|animal|espècia|Phasma gigas|([[Carl von Linné|Linnaeus]], [[1758 en science|1758]])}} {{Taxobox fin}} '''''Phasma gigas''''' es una [[Espècia (biologia)|espècia]] de fasmes de la [[Familha (biologia)|familha]] de Phasmatidae, de la sosfamilha de Phasmatinae. == Descripcion == ''Phasma gigas'' pòt mesurar fins a {{Nombre amb unitat|30|cm}}. Aqueste fasme es pro espés e presenta duòs parelhs d’alas que cobràn lor abdomèn. Es d'un de mai grands [[Insecta|insèctes]] del monde. Aquestes insèctes s'[[Camoflatge|amagan]] perfèitament dins la vegetacion en rason de lor ressemblança amb un baston de fust, los tacas blancàs al nivèl de alas pòdon far pensar a de [[liquèn]], soslinhant lor perfèit mimetisme. == Reparticion e istòria == ''Phasma gigas'' a estat descobertat en [[Indonesia]] e descriguèt per [[Carl von Linné|Linnaeus]] en 1758 coma ''Gryllus (Mantis) gigas'',<ref>C. von Linnaeus, , Holmiae (Stockholm), Laurentius Salvius, 1758 <small>([https://archive.wikiwix.com/cache/?url=http%3A%2F%2Fwww.biodiversitylibrary.org%2Fbibliography%2F542 legir en ligna])</small>, <abbr>p.</abbr> 1–824</ref> puèi a estat ajustat al genre Phasma establit per Lichtenstein en 1796 e per Fabricius en 1798,<ref>A. A. H. Lichtenstein, , Hambourg, 1796, 1–222 <abbr>p.</abbr> <small>([http://www.biodiversitylibrary.org/item/83113#page/98/mode/1up legir en ligna] )</small>, <abbr>p.</abbr> 78</ref> o en fa l’un de tot primièrs fasmes descrits al monde.<ref>[https://phasmida.speciesfile.org/otus/853272/overview]{{Ref-web|lenga=en|sit=www.phasmatodea.com|consulté le=2026-05-19}}</ref> Aquesta espècia es trobable dins les illas seguentas : Moluques de Nòrd, [[Celèbes|Sulawesi]]. Es un fasme pro popular dins l’elevatge dempuèi lo debut del {{S|XXI}} en [[Euròpa]], presat per sa granda talha e sa facilitat d’elevatge. == SistematicaSystématica == Sinonimes[4] : * ''Cyphocrana bauvoisi'' [sic] Audinet-Serville, 1831 * ''Cyphocrana beauvoisi'' Audinet-Serville, 1831 * ''Cyphocrania'' [sic] ''beauvoisii'' [sic] (Audinet-Serville, 1831) * ''Phasma empusa'' Lichtenstein, 1796 Aquesta [[Espècia (biologia)|espècia]] es l’una de tot primièrs fasmes descrits al monde, [[Carl von Linné|Linnaeus]] pensava qu'èra un cosin de grelhs o des prègadieu religiós en rason de lor anatomia similar, mas faguèt assignat al ''genre Phasma'' qualques annadas après per Fabricius. == Nòtas e referéncias == <references responsive="1"></references> * {{ADW|Phasma_gigas|''Phasma gigas''}} * (en) Catalogue of Life : Phasma gigas (Linnaeus, 1758) (consulté le 19 mai 2026) * (fr + en) GBIF : Phasma gigas (Linnaeus, 1758) (consulté le 19 mai 2026) * (en) NCBI : Phasma gigas (Linnaeus, 1758) (taxons inclus) (consulté le 19 mai 2026) * (en) Phasmida Species Files : Phasma gigas (Linnaeus, 1758) (consulté le 19 mai 2026) * (en) Taxonomicon : Phasma gigas (Linnaeus, 1758) (consulté le 19 mai 2026) [[Categoria:Portal:Zoologia/Articles ligats]] jv5jk2m6ugnupirbdcv8g7ztgymu75s 0 201839 2513101 2026-11-11T20:28:38Z PichonDesgordit 65926 Crèa en tradusissent la pagina « [[:fr:Special:Redirect/revision/237062465|Phyllium giganteum]] » 2513101 wikitext text/x-wiki  {{Taxobox début|animal|''Phyllium giganteum''|Giant Leaf Insect (Phyllium giganteum) (8758278704).jpg|Filia giganta {{feme}} vista dorsala}} {{Taxobox|embracament|Arthropoda}} {{Taxobox|sosembracament|Hexapoda}} {{Taxobox|classa|Insecta}} {{Taxobox|sosclassa|Pterygota}} {{Taxobox|infraclassa|Neoptera}} {{Taxobox|superòrdre|Orthopteroidea}} {{Taxobox|òrdre|Phasmida}} {{Taxobox|sosòrdre|Verophasmatodea}} {{Taxobox|infraòrdre|Areolatae}} {{Taxobox|familha|Phylliidae}} {{Taxobox|susfamilha|Phylliinae}} {{Taxobox|tribú|Phylliini}} {{Taxobox|genre|Phyllium}} {{Taxobox taxon|animal|espècia|Phyllium giganteum|[[Burghard Hausleithner|Hausleithner]], [[1984]]}} {{Taxobox fin}} '''''Phyllium giganteum''''', la '''Filia giganta''', es una [[Espècia (biologia)|espècia]] de fasmes de la [[Familha (biologia)|familha]] de Phyllidae, sosfamilha de Phylliinae, [[Tribú (biologia)|tribú]] de [[Phylliini]], e del genre ''Phyllium''. == Descripcion == Imita a la perfeccion una fuèlha verda.<ref>{{Ref-libre|isbn=2-84416-394-7}}</ref> Sa talha adulte es d'environ {{Nombre amb unitat|12|cm}}.<ref>{{Ref-publicacion|paginas=126}}</ref> Sus elitres fixes (que pòdon èsser aparentats a des alas) non li permetan pas de volar, mas los espanda per amortir una casuda.<gallery> Fichier:Pulchriphyllium_giganteum_-_eggs.jpg|Uòus Fichier:Pulchriphyllium_giganteum_-_L1.jpg|Larva Fichier:Pulchriphyllium_giganteum_-_female_larva_at_exuvia.jpg|Larva al darnièr estadi e sa muda Fichier:Phyllium_giganteum_MHNT_CUT_2014_14_9_à_la_Beauchêne.jpg|Filia giganta, Muséum d'Istòria Naturala de Tolosa - [[Musèu d'Istòria Naturala de Tolosa|MHNT]] </gallery> == Reparticion e abitat == Originaria de [[Malàisia]]. == Biologia == La feme ponda entre 100 e 300 uòus segon les sorsas. Aquestes aven una clòsca mofla e mai espés. La feme viurà de 6 a {{Nombre amb unitat|9|mes}} un còp [[Adult|adulte]], après aver viscut 8 a {{Nombre amb unitat|9|mes}} coma [[larva]] e de 5 a {{Nombre amb unitat|6|mes}} en desvelopament [[Embrion|embrionari]]. == Sistematica == L'espècia ''Phyllium giganteum'' es estat descrida per l’entomologiste [[Burghard Hausleithner]] en 1984. === Taxinomia === Dins d'unas classificacions, ''Phyllium giganteum'' fa partida del sosgenre ''Pulchriphyllium'' ; son nom complet es alara: ''Phyllium (Pulchriphyllium) giganteum''. Actualament le sosgenre ''Pulchriphyllium'' es elevada al reng de genre. == La filia giganta e l'Òme == L'elevatge es de mai en mai corrent. Solas las femes son presentas en elevatge, mas òm auriá trobat de mascles salvatges. Pr'aquò de ginandromorfes perfèits (especimèns que aven l'aparéncia d'un mascle mas que son en realitat estèrles) son estat trobats en elevatge. == Ligams extèrnes == * (en) BioLib : Pulchriphyllium giganteum (Hausleithner, 1984) - synonyme * (en) Catalogue of Life : Pulchriphyllium giganteum (Hausleithner, 1984) * (en) NCBI : Pulchriphyllium giganteum (Hausleithner, 1984) (taxons inclus) * (en) Phasmida Species Files : Pulchriphyllium giganteum (Hausleithner, 1984) == Nòtas e referencias == <references /> [[Categoria:Portal:Zoologia/Articles ligats]] faf1vyna6svrvhhb7k3agh2iphrdlbc 2513102 2513101 2026-11-11T20:29:21Z PichonDesgordit 65926 2513102 wikitext text/x-wiki  {{Taxobox debuta|animal|''Phyllium giganteum''|Giant Leaf Insect (Phyllium giganteum) (8758278704).jpg|Filia giganta {{feme}} vista dorsala}} {{Taxobox|embracament|Arthropoda}} {{Taxobox|sosembracament|Hexapoda}} {{Taxobox|classa|Insecta}} {{Taxobox|sosclassa|Pterygota}} {{Taxobox|infraclassa|Neoptera}} {{Taxobox|superòrdre|Orthopteroidea}} {{Taxobox|òrdre|Phasmida}} {{Taxobox|sosòrdre|Verophasmatodea}} {{Taxobox|infraòrdre|Areolatae}} {{Taxobox|familha|Phylliidae}} {{Taxobox|susfamilha|Phylliinae}} {{Taxobox|tribú|Phylliini}} {{Taxobox|genre|Phyllium}} {{Taxobox taxon|animal|espècia|Phyllium giganteum|[[Burghard Hausleithner|Hausleithner]], [[1984]]}} {{Taxobox fin}} '''''Phyllium giganteum''''', la '''Filia giganta''', es una [[Espècia (biologia)|espècia]] de fasmes de la [[Familha (biologia)|familha]] de Phyllidae, sosfamilha de Phylliinae, [[Tribú (biologia)|tribú]] de [[Phylliini]], e del genre ''Phyllium''. == Descripcion == Imita a la perfeccion una fuèlha verda.<ref>{{Ref-libre|isbn=2-84416-394-7}}</ref> Sa talha adulte es d'environ {{Nombre amb unitat|12|cm}}.<ref>{{Ref-publicacion|paginas=126}}</ref> Sus elitres fixes (que pòdon èsser aparentats a des alas) non li permetan pas de volar, mas los espanda per amortir una casuda.<gallery> Fichièr:Pulchriphyllium_giganteum_-_eggs.jpg|Uòus Fichièr:Pulchriphyllium_giganteum_-_L1.jpg|Larva Fichièr:Pulchriphyllium_giganteum_-_female_larva_at_exuvia.jpg|Larva al darnièr estadi e sa muda Fichièr:Phyllium_giganteum_MHNT_CUT_2014_14_9_à_la_Beauchêne.jpg|Filia giganta, Muséum d'Istòria Naturala de Tolosa - [[Musèu d'Istòria Naturala de Tolosa|MHNT]] </gallery> == Reparticion e abitat == Originaria de [[Malàisia]]. == Biologia == La feme ponda entre 100 e 300 uòus segon les sorsas. Aquestes aven una clòsca mofla e mai espés. La feme viurà de 6 a {{Nombre amb unitat|9|mes}} un còp [[Adult|adulte]], après aver viscut 8 a {{Nombre amb unitat|9|mes}} coma [[larva]] e de 5 a {{Nombre amb unitat|6|mes}} en desvelopament [[Embrion|embrionari]]. == Sistematica == L'espècia ''Phyllium giganteum'' es estat descrida per l’entomologiste [[Burghard Hausleithner]] en 1984. === Taxinomia === Dins d'unas classificacions, ''Phyllium giganteum'' fa partida del sosgenre ''Pulchriphyllium'' ; son nom complet es alara: ''Phyllium (Pulchriphyllium) giganteum''. Actualament le sosgenre ''Pulchriphyllium'' es elevada al reng de genre. == La filia giganta e l'Òme == L'elevatge es de mai en mai corrent. Solas las femes son presentas en elevatge, mas òm auriá trobat de mascles salvatges. Pr'aquò de ginandromorfes perfèits (especimèns que aven l'aparéncia d'un mascle mas que son en realitat estèrles) son estat trobats en elevatge. == Ligams extèrnes == * (en) BioLib : Pulchriphyllium giganteum (Hausleithner, 1984) - synonyme * (en) Catalogue of Life : Pulchriphyllium giganteum (Hausleithner, 1984) * (en) NCBI : Pulchriphyllium giganteum (Hausleithner, 1984) (taxons inclus) * (en) Phasmida Species Files : Pulchriphyllium giganteum (Hausleithner, 1984) == Nòtas e referencias == <references /> [[Categoria:Portal:Zoologia/Articles ligats]] hfj7n9izgy7t3but1lqn0xzwvy92y2s 2513110 2513102 2026-11-12T05:30:48Z Nicolas Eynaud 6858 2513110 wikitext text/x-wiki {{Ortografia}} {{Taxobox debuta|animal|''Phyllium giganteum''|Giant Leaf Insect (Phyllium giganteum) (8758278704).jpg|Filia giganta {{feme}} vista dorsala}} {{Taxobox|embracament|Arthropoda}} {{Taxobox|sosembracament|Hexapoda}} {{Taxobox|classa|Insecta}} {{Taxobox|sosclassa|Pterygota}} {{Taxobox|infraclassa|Neoptera}} {{Taxobox|superòrdre|Orthopteroidea}} {{Taxobox|òrdre|Phasmida}} {{Taxobox|sosòrdre|Verophasmatodea}} {{Taxobox|infraòrdre|Areolatae}} {{Taxobox|familha|Phylliidae}} {{Taxobox|susfamilha|Phylliinae}} {{Taxobox|tribú|Phylliini}} {{Taxobox|genre|Phyllium}} {{Taxobox taxon|animal|espècia|Phyllium giganteum|[[Burghard Hausleithner|Hausleithner]], [[1984]]}} {{Taxobox fin}} '''''Phyllium giganteum''''', la '''Filia giganta''', es una [[Espècia (biologia)|espècia]] de fasmes de la [[Familha (biologia)|familha]] de Phyllidae, sosfamilha de Phylliinae, [[Tribú (biologia)|tribú]] de [[Phylliini]], e del genre ''Phyllium''. == Descripcion == Imita a la perfeccion una fuèlha verda.<ref>{{Ref-libre|isbn=2-84416-394-7}}</ref> Sa talha adulte es d'environ {{Nombre amb unitat|12|cm}}.<ref>{{Ref-publicacion|paginas=126}}</ref> Sus elitres fixes (que pòdon èsser aparentats a des alas) non li permetan pas de volar, mas los espanda per amortir una casuda.<gallery> Fichièr:Pulchriphyllium_giganteum_-_eggs.jpg|Uòus Fichièr:Pulchriphyllium_giganteum_-_L1.jpg|Larva Fichièr:Pulchriphyllium_giganteum_-_female_larva_at_exuvia.jpg|Larva al darnièr estadi e sa muda Fichièr:Phyllium_giganteum_MHNT_CUT_2014_14_9_à_la_Beauchêne.jpg|Filia giganta, Muséum d'Istòria Naturala de Tolosa - [[Musèu d'Istòria Naturala de Tolosa|MHNT]] </gallery> == Reparticion e abitat == Originaria de [[Malàisia]]. == Biologia == La feme ponda entre 100 e 300 uòus segon les sorsas. Aquestes aven una clòsca mofla e mai espés. La feme viurà de 6 a {{Nombre amb unitat|9|mes}} un còp [[Adult|adulte]], après aver viscut 8 a {{Nombre amb unitat|9|mes}} coma [[larva]] e de 5 a {{Nombre amb unitat|6|mes}} en desvelopament [[Embrion|embrionari]]. == Sistematica == L'espècia ''Phyllium giganteum'' es estat descrida per l’entomologiste [[Burghard Hausleithner]] en 1984. === Taxinomia === Dins d'unas classificacions, ''Phyllium giganteum'' fa partida del sosgenre ''Pulchriphyllium'' ; son nom complet es alara: ''Phyllium (Pulchriphyllium) giganteum''. Actualament le sosgenre ''Pulchriphyllium'' es elevada al reng de genre. == La filia giganta e l'Òme == L'elevatge es de mai en mai corrent. Solas las femes son presentas en elevatge, mas òm auriá trobat de mascles salvatges. Pr'aquò de ginandromorfes perfèits (especimèns que aven l'aparéncia d'un mascle mas que son en realitat estèrles) son estat trobats en elevatge. == Ligams extèrnes == * (en) BioLib : Pulchriphyllium giganteum (Hausleithner, 1984) - synonyme * (en) Catalogue of Life : Pulchriphyllium giganteum (Hausleithner, 1984) * (en) NCBI : Pulchriphyllium giganteum (Hausleithner, 1984) (taxons inclus) * (en) Phasmida Species Files : Pulchriphyllium giganteum (Hausleithner, 1984) == Nòtas e referencias == <references /> [[Categoria:Portal:Zoologia/Articles ligats]] gmfvraxquqpz3xeoku1dikixjlyoqeh 0 201840 2513112 2026-11-12T05:58:03Z Nicolas Eynaud 6858 Creacion de la pagina amb « {{Dialècte Provençau}} '''Simcha Blass''' (27 de novembre de [[1897]], [[Varsòvia]] - 18 de julhet de [[1982]], [[Tel-Aviv]]) es un [[engenhariá|engenhaire]] [[Israèl|israelo]][[Polonha|polonés]] dau sègle XX. Especialista dei sistèmas idraulics, es considerat coma l'inventaire dei sistèmas d'[[irrigacion]] [[gota a gota]] modèrnes. == Biografia == Naissut au sen d'una [[familha (parentèla)|familha]] [[judaïsme|jusieva] de [[Varsòvia]], seguig... » 2513112 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Provençau}} '''Simcha Blass''' (27 de novembre de [[1897]], [[Varsòvia]] - 18 de julhet de [[1982]], [[Tel-Aviv]]) es un [[engenhariá|engenhaire]] [[Israèl|israelo]][[Polonha|polonés]] dau sègle XX. Especialista dei sistèmas idraulics, es considerat coma l'inventaire dei sistèmas d'[[irrigacion]] [[gota a gota]] modèrnes. == Biografia == Naissut au sen d'una [[familha (parentèla)|familha]] [[judaïsme|jusieva] de [[Varsòvia]], seguiguèt d'estudis [[religions|religiós]] e [[laïcitat|laïcs]]. Desvolopèt lèu un interès per l'[[engenhariá]]. Participèt ais unitats d'autodefensa jusieva de Varsòvia a la fin de la [[Premiera Guèrra Mondiala]] ([[1914]]-[[1918]]) puei s'engatjèt dins l'[[Fòrças armadas polonesas|armada polonesa]] durant la [[Guèrra Polonosovietica]]. I concebèt un aparelh [[metrologia|metrologic]] per lei fòrças aerianas avans d'acabar seis estudis d'engenhaire. Dins lo corrent deis [[ans 1920]], emigrèt en [[Palestina]] onte s'interessèt ai questions [[agricultura|agricòlas]]. Premier, inventèt una [[maquina]] permetent d'aumentar lo rendiment de la produccion de [[blat]], mai mau capitèt de trobar lei sostens financiers per comercializar son invencion. S'installèt alora dins un pichona comunautat agricòla e trabalhèt coma consultant au profiech deis agricultors locaus. Aquò lo menèt a trabalhar sus de projèctes d'[[irrigacion]]. En [[1930]], fondèt una societat d'engenhariá a [[Tel-Aviv]] e s'especializèt dins lei trabalhs [[idrologia|idrologics]]. Blass venguèt pauc a cha pauc un deis engenhaires idraulics pus reconeguts de [[Palestina]] e participèt a plusors projèctes importants coma la construccion dau premier aqüaducte modèrne de la vau de [[Jordan]], la fondacion de la companhiá deis aigas [[Mekorot]] e la construccion de la premiera canalizacion d'aiga en direccion dau desèrt de [[Nèguev]]. De [[1948]] a [[1956]], foguèt director deis institucions governamentala en carga de la gestion de l'aiga en [[Israèl]]. En [[1956]], quitèt sei foncions governamentalas e tornèt crear una societat d'engenhariá amb son fiu Yeshayahu. Son objectiu èra de desvolopar un sistèma d'irrigacion gota a gota. Per aquò, imaginèt de sistèmas de tubes pertusats permetent de transportar l'aiga dirèctament au pé dei plantas. Lo premier prototipe intrèt en servici en [[1959]]. D'experiéncias menadas dins un [[kibbotz]] de [[Nèguev]] permetèt de validar lo concèpte. En [[1965]], un acòrdi foguèt signat amb la companhiá [[Netafim]] per comercializar l'invencion. Melhorat mai d'un còp dempuei leis [[ans 1960]], aqueu sistèma permetèt lo desvolopament de l'[[agricultura]] en [[Nèguev]]. Fa desenant partida dei tecnicas d'aigatge utilizada per l'[[agricultura]] modèrna. == Annèxas == === Liames intèrnes === * [[Gota a gota]]. * [[Irrigacion]]. * [[Nèguev]]. === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <references/> 12fqttpg5ix3foqkt74pq9qba96a1jp 2513113 2513112 2026-11-12T05:59:12Z Nicolas Eynaud 6858 /* Biografia */ 2513113 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Provençau}} '''Simcha Blass''' (27 de novembre de [[1897]], [[Varsòvia]] - 18 de julhet de [[1982]], [[Tel-Aviv]]) es un [[engenhariá|engenhaire]] [[Israèl|israelo]][[Polonha|polonés]] dau sègle XX. Especialista dei sistèmas idraulics, es considerat coma l'inventaire dei sistèmas d'[[irrigacion]] [[gota a gota]] modèrnes. == Biografia == Naissut au sen d'una [[familha (parentèla)|familha]] [[judaïsme|jusieva]] de [[Varsòvia]], seguiguèt d'estudis [[religions|religiós]] e [[laïcitat|laïcs]]. Desvolopèt lèu un interès per l'[[engenhariá]]. Participèt ais unitats d'autodefensa jusieva de Varsòvia a la fin de la [[Premiera Guèrra Mondiala]] ([[1914]]-[[1918]]) puei s'engatjèt dins l'[[Fòrças armadas polonesas|armada polonesa]] durant la [[Guèrra Polonosovietica]]. I concebèt un aparelh [[metrologia|metrologic]] per lei fòrças aerianas avans d'acabar seis estudis d'engenhaire. Dins lo corrent deis [[ans 1920]], emigrèt en [[Palestina]] onte s'interessèt ai questions [[agricultura|agricòlas]]. Premier, inventèt una [[maquina]] permetent d'aumentar lo rendiment de la produccion de [[blat]], mai mau capitèt de trobar lei sostens financiers per comercializar son invencion. S'installèt alora dins un pichona comunautat agricòla e trabalhèt coma consultant au profiech deis agricultors locaus. Aquò lo menèt a trabalhar sus de projèctes d'[[irrigacion]]. En [[1930]], fondèt una societat d'engenhariá a [[Tel-Aviv]] e s'especializèt dins lei trabalhs [[idrologia|idrologics]]. Blass venguèt pauc a cha pauc un deis engenhaires idraulics pus reconeguts de [[Palestina]] e participèt a plusors projèctes importants coma la construccion dau premier aqüaducte modèrne de la vau de [[Jordan]], la fondacion de la companhiá deis aigas [[Mekorot]] e la construccion de la premiera canalizacion d'aiga en direccion dau desèrt de [[Nèguev]]. De [[1948]] a [[1956]], foguèt director deis institucions governamentala en carga de la gestion de l'aiga en [[Israèl]]. En [[1956]], quitèt sei foncions governamentalas e tornèt crear una societat d'engenhariá amb son fiu Yeshayahu. Son objectiu èra de desvolopar un sistèma d'irrigacion gota a gota. Per aquò, imaginèt de sistèmas de tubes pertusats permetent de transportar l'aiga dirèctament au pé dei plantas. Lo premier prototipe intrèt en servici en [[1959]]. D'experiéncias menadas dins un [[kibbotz]] de [[Nèguev]] permetèt de validar lo concèpte. En [[1965]], un acòrdi foguèt signat amb la companhiá [[Netafim]] per comercializar l'invencion. Melhorat mai d'un còp dempuei leis [[ans 1960]], aqueu sistèma permetèt lo desvolopament de l'[[agricultura]] en [[Nèguev]]. Fa desenant partida dei tecnicas d'aigatge utilizada per l'[[agricultura]] modèrna. == Annèxas == === Liames intèrnes === * [[Gota a gota]]. * [[Irrigacion]]. * [[Nèguev]]. === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <references/> kbibzfoyasyomlsii20opijsmuyccws 0 201841 2513118 2026-11-12T06:44:27Z Alaric 506 44932 Alaric 506 a desplaçat la pagina [[Sant Ariei la Montanha]] cap a [[Sent Iriés la Montanha]] : Títol mal escrit : segon Ives Lavalada 2513118 wikitext text/x-wiki #REDIRECCION [[Sent Iriés la Montanha]] nw02zvzt0ydhgdh9mvrw93dbgnunqzg