Wikipedii
olowiki
https://olo.wikipedia.org/wiki/Pi%C3%A4sivu
MediaWiki 1.48.0-wmf.1
first-letter
Medii
Erikoine
Pagin
Käyttäi
Käyttäi pagin
Wikipedii
Wikipedien paginat
Failu
Failu pagin
MediiWiki
MediiWiki pagin
Šablonu
Šablonu pagin
Abu
Abu pagin
Kategourii
Kategourii pagin
TimedText
TimedText talk
Moduuli
Keskustelu moduulista
Event
Event talk
Kaži
0
3079
53214
25373
2026-11-01T09:53:52Z
Miro Tuomi
8600
53214
wikitext
text/x-wiki
{{UIC}}
'''Kaži''' on kodielätti. Kodikaži on kažieläimien rodukunnan imettäi.
Kaži on sotsiualline žiivattu, kudai mečästäy jyrzijöi da toizii pienii elättilöi. Kaži käyttäy omas yhtevykses iänien signualoi, feromonoi da rungan liikkumizii.
Nygöi muailmas on läs 600 miljonua kodikažii. On kehitetty läs 200 roduu, kui pitkykarvastu (persieläine kaži), mugai karvattomua (sfinks-kaži).
Jo 10 000 vuottu rahvas kunnivoijah kažii, sendäh gu net mečästetäh jyrzijöi da toizii kodisyöjii.
[[Kategourii:Elättimuailmu|K]]
[[Kategourii:Imettäjät|K]]
1zwjf2mcevqhtthazlyedmsfk50mwyk
Koiru
0
3151
53215
26899
2026-11-01T10:00:48Z
Miro Tuomi
8600
53215
wikitext
text/x-wiki
{{UIC}}
'''Koiru''' on kodielätti. Koiru on levitty, kuigi kaži, kodielätti. Koiru on sotsiualline elätti.
Enzimäi vuvvennu 1758 Karl Linnei otti kodikoirua erikseh elättilajih. Vuvvennu 1993 se oli ebälajitettu hukan alalajile.
Koiru on pedoeläimien joukon imettäi.
On kehitetty erillizet koirien kannat, kuduatruatah eriluadustu ruaduo: mečästetäh, vardojah, vietäh rahkistu da muudu. Ollahgi dekorativizii kandoi (ezimerkikse bolonku, puudeli).
[[Kategourii:Elättimuailmu|K]]
[[Kategourii:Imettäjät|K]]
hslqyro82ylwnajvah58df2sgvdt4k5
Kegri
0
4833
53213
44846
2026-11-01T09:44:32Z
Miro Tuomi
8600
53213
wikitext
text/x-wiki
[[Failu:Kegri-1.jpg|pienoiskuva|300x300px|Kegri Tveris]]
'''Kegri''' on vahnu [[Karjalazet|karjalaine]] pruazniekku, kudai piettih 1.-2. [[Kylmykuu|kylmykuudu]], konzu kai kezäruavot loppiettihes da algavuttih uvvet – talviruavot. Pruazniekku oli tuttu kaikile: [[Liygiläzet|liygiläzile]], vienalazile, [[Lyydiläzet|lyydiläzile]] da Tverin karjalazile. Tänäpäi pruazniekan piendyperindö unohtui, vähä ken karjalazis mustau sidä.
== Piendyperindö ==
Konzu kai peldoruavot oli loppiettu, ouvešit kerätty da pandu kuoppih, žiivatat salvettu, sit piettihgi Kegrin pruazniekkua. Karjalazien uskomuksien mugah Kegri oli [[Jumal]], kudai kačoi da vardoičči karjua. Mittuine se oli kaččuo, niken ei musta da ei malta sanuo sendäh, ku Kegri oli rahvahale nägymätöi. Toinah se oli mustupiä da sukkel. Anuksen čupun Riipuškalan kyläs rahvas ravies da vesseläs brihaččuzes sanottih:
”Tukat on mustat gu Kegril, ylen on boikoi, hyppiy gu Kegri”.
Kegrinny loppih yksi aigu, alagavui toine – talviruadoloin aigu. Akat ruvettih kezriämäh, miehet kudomah verkoloi. Kegrikse neidizile da naizile pidi hos yksi keräine liinuniittii kezrätä. Se pidi panna ikkunale, ku Kegri tulis da nägis, ku händy vuotettih. Rahvas sanottih:
”Kegri keräzen kyzyy. Kegrisuovattan pannah ikkunale pelvaspivo libo liinukerä”.
Tverin Karjalas XX vuozisuan enzimäzel puoliškol Kegrinny oli taba šuorivuo smuutikse. Nuoret dai keski-igäzet pandih piäle muurin kiättylöi turkiloi, luajittih ičele pardumaskoi da hierottih rožii nogeh. Otettih kädeh ufatkoi, koukkuloi, keppilöi da käydih pöllättelemäh lapsii. Lapset varattih nämmii Kegrilöi, lahjoitettih niilöile langukerii, gostitettih lettuloi da uskaldettih olla sanankuulijoinnu.
Kegri oli omien kuolluzien mustelendupäivy. Kegrii vaste heile lämmitettih kyly da kučuttih heidy kylyh. Kois sil aigua varustettih heile stolat. Sit kylyh kävyi kai kodipereh. Kylyspäi tulduu ižändät varustettih kuolluzile magavosijat, a iče istavuttih stolah syömäh. Nenga luajittih, ku tulien vuvven vil’l’at oldas hyvät, karju terveh da kois kai olis hyvin.
== Käytetty literatuuru ==
* Kipinä-žurnualu, 2014, elokuu.
* L.I. Ivanova. Karjalazien mifolougiezien kerdomuksien haldiet. Moskovu, 2012.
* Ol’ga Ogneva, Aleksi Konkka. Pyhät da arret. Karjalaine rahvahankalendari. Petroskoi, 2013.
[[Kategourii:Pruazniekat|K]]
[[Kategourii:Karjalaine kul'tuuru|K]]
ejsqza6olb63haa73f7c30t7h9f0po3
Dagestuanu
0
17623
53210
53189
2026-11-01T01:13:39Z
Fembriha
8650
/* Viittehet */
53210
wikitext
text/x-wiki
{{UIC}}
'''Dagestuanan tazavaldu''' on [[Ven'a|Ven'an Federacien]] subjektu. Se kuuluu Pohjas-Kaukazine federuallizeh piirih.
[[Kategourii:Ven'an kanzallizet tazavallat]]
==Viittehet==
{{Viittehet}}
2o2xwpzpc4re1y7zbrekxi6vo0quz5t
Čečeenien kieli
0
17627
53209
2026-10-31T20:38:51Z
Miro Tuomi
8600
Uuzi sivu: {{UIC}} '''Čečeenien kieli''' on kieli, kudai on eräs valdivollizis kielis [[Čečeenien tazavaldu|Čečeenien Tazavallas]] da [[Dagestuanu|Dagestuanas]]. Se kuuluu Nahko-dagestanskoih kielih, kudamien joukos on kaikis suurin pagizijoin lugumiäry. [[Kategourii:Jevroupan kielet]]
53209
wikitext
text/x-wiki
{{UIC}}
'''Čečeenien kieli''' on kieli, kudai on eräs valdivollizis kielis [[Čečeenien tazavaldu|Čečeenien Tazavallas]] da [[Dagestuanu|Dagestuanas]]. Se kuuluu Nahko-dagestanskoih kielih, kudamien joukos on kaikis suurin pagizijoin lugumiäry.
[[Kategourii:Jevroupan kielet]]
muw6laxfjivspft6357plmfhu53miwr
53211
53209
2026-11-01T08:03:18Z
Miro Tuomi
8600
53211
wikitext
text/x-wiki
{{UIC}}
'''Čečeenien kieli''' on kieli, kudai on eräs valdivollizis kielis [[Čečeenien tazavaldu|Čečeenien Tazavallas]] da [[Dagestuanu|Dagestuanas]]. Se kuuluu Nahsko-dagestanskoih kielih, kudamien joukos on kaikis suurin pagizijoin lugumiäry.
Čečeenien lähimäzii sugukielii ollah [[ingušin kieli]], kudamal paistah rinnal olijas tazavallas, da [[Batskoi kieli|batskoi]], kudamal paistah [[Gruuzii|Gruuzies]]. Kielen nimi on roinnuhes kylän nimes, kus ven'alazet onnuako enzimästy kerdua vastavuttih čečenoin kielel pagizijoinke.
Čečeenien kielel paistah läs 1 393 000 hengie. Enimät heis eletäh [[Čečeenien tazavaldu|Čečeenien tazavallas]], kus se kieli on virralline. Paiči sidä čečeenoinkielizet vähembistöt ollah rinnal olijois [[Dagestuanu|Dagestuanan]] tazavallois (läs 70 000 hengie), [[Ingušien tazavaldu|Ingušien tazavallas]] (läs 95 400) da [[Kalmiki|Kalmikies]] (läs 6100), sežo [[Ven'a|Ven'an]] da [[Turtsii|Turcien]], [[Jordanii|Jordanien]] da [[Sirii|Sirien]] toizis alovehis.
== Histourii ==
Perindön mugah [[čečeenielazet]] käytettih [[Aruabien kieli|aruabien]], [[Turtsii|turcien]] da [[Ven'an kieli|ven'an kielii]] kul'tuuran da literatuuran kielinny. Čečeenien kieli on bohattu [[Ven'an kieli|ven'an]] da [[Aruabien kieli|aruabien]] laihinsanoil. Vuozien 1700 lopus Jekaterina Suurele oli luajittu sanakniigu, kuduas on läs 400 sanua. Enzimäzet čečeenoin kielen tutkimukset oldih pietty ven'an piälimäzen štuaban tilavuksen mugah da P'otr Uslar piästi ilmah tämän kielen kieliopin vuvvennu 1888. Literatuurukieli oli luajittu XX vuozisuan allus. Sit oli hyväksytty latinalaine kirjaimikko, kudai vaihtoi aruabien kirjaimikon, kudamua käytettih sih aigah suate. Latinalastu käytettih vuozien 1920 puolivälis algajen 1938 vuodessah, konzu oli hyväksytty [[Kirillizet kirjaimet|kirilline kirjaimikko]]. Vuvvennu 1992 separatistoin halličus hyväksyi uvven latinalazen kirjaimikon - piätöksen, kudai oli poliittizesti motiviiruittu da vastusti ven'an agressiedu. Segi toi sih, ku kielen kannattajat enämbiä ei voidu lugie täl kielel. Jälles tostu čečeenien sodua [[Kirillizet kirjaimet|kirilline]] sežo käytettih [[Čečeenien tazavaldu|Čečeenien Tazavallas]].
Čečeenien kieles on äijy konsonantua, läs 40-60 murdehen mugah. Kieli sežo on bohattu vokaliloil (läs 44) da diftongoil.
=== Konsonantoi ===
{| class="wikitable" style="text-align: center; font-size: 83%;"
|-
! colspan="2" |
! Labiaali
! Alveolaari
! Palataali
! Velaari
! Uvulaari
! Faryngaali
! Glottaali
|-
! colspan="2" | Nasaali
| m || n || || || || ||
|-
! rowspan="3" | Klusiili
! Norm.
| p | b || t | d || || k | g || q || ʢ || ʔ
|-
! Fortis
| p: || t: || || k: || q: || ||
|-
! Ejek.
| p' || t' || || k' || q' || ||
|-
! rowspan="3" | Affrikaatta
! Norm.
| || ts | dz || tʃ | dʒ || || || ||
|-
! Fortis
| || ts: || tʃ: || || || ||
|-
! Ejek.
| || ts' || tʃ' || || || ||
|-
! colspan="2" | Frikatiivi
| f | v || s | z || ʃ | ʒ || x | ɣ || || ħ || h
|-
! colspan="2" | Tremulantti
| || r̥ | r || || || || ||
|-
! colspan="2" | Approksimantti
| w || || j || || || ||
|}
=== Vokalit ===
{| class="wikitable" style="text-align: center; font-size: 85%;"
|-
!
! Etinen
! Keskinen
! Takainen
|-
! Suppea
| i | y || || u
|-
! Puolisuppea
| e | ø || rowspan="2" | ə || o
|-
! Puoliväljä
| || ||
|-
! Lähes väljä
| æ || ||
|-
! Väljä
| || a ||
|}
== Kirjaimikko ==
{| class="wikitable" style="text-align: left; font-size: 95%;"
! Kyrillinen
! Nimi
! Latinalainen
! Nimi
! Ääntämys (IPA)
|-
| A a || a || A a || a || /ə/, /a:/
|-
| Аь аь || аь || Ä ä || ä || /æ/, /æ:/
|-
| Б б || бэ || B b || be || /b/
|-
| В в || вэ || V v || ve || /v/
|-
| Г г || гэ || G g || ge || /g/
|-
| ГI гI || гIа || Ġ ġ || ġa || /ɣ/
|-
| Д д || дэ || D d || de || /d/
|-
| Е е || е || E e || e || /e/, /ɛ:/, /je/, /ie/
|-
| Ё ё || ё || yo || || /jo/ jne.
|-
| Ж ж || жэ || Ž ž || že || /ʒ/, /dʒ/
|-
| З з || зэ || Z z || ze || /z/, /dz/
|-
| И и || и || I i || i || /ɪ/
|-
| Ий ий || || Ii ii || || /i:/
|-
| Й й<br>(я, ю, е) || доца и || Y y || doca i || /j/
|-
| К к || к || K k || ka || /k/
|-
| Ккх ккх || || Kk kk || || /k:/
|-
| Кх кх || кх || Q q || qa || /q/
|-
| Кхкх кхкх || || Qq qq || || /q:/
|-
| Къ къ || къа || Q̇ q̇ || q̇a || /q’/
|-
| КI кI || кIа || Kh kh || kha || /k’/
|-
| Л л || лэ || L l || el || /l/
|-
| М м || мэ || M m || em || /m/
|-
| Н н || нэ || N n || en || /n/
|-
| О о || о || O o || o || /o/, /ɔ:/, /wo/, /uo/
|-
| Оь оь || оь || Ö ö || ö || /yø/, /yø:/
|-
| П п || пэ || P p || pe || /p/
|-
| Пп пп || || Pp pp || || /p:/
|-
| ПI пI || пIа || Ph ph || pha || /p’/
|-
| Р р || рэ || R r || er || /r/
|-
| РхI рхI || || Rh rh || || /r̥/
|-
| С с || сэ || S s || es || /s/
|-
| Сс сс || || Ss ss || || /s:/
|-
| Т т || тэ || T t || te || /t/
|-
| Тт тт || || Tt tt || || /t:/
|-
| ТI тI || тIа || Th th || tha || /t’/
|-
| У у || у || U u || u || /uu/
|-
| Ув ув || || Uu uu || || /u:/
|-
| Уь уь || уь || Ü ü || ü || /y/
|-
| Ф ф || фэ || F f || ef || /f/
|-
| Х х || хэ || X x || xa || /x/
|-
| Хь хь || хьа || X̌ x̌ || x̌a || /ħ/
|-
| ХI хI || хIа || H h || ha || /h/
|-
| Ц ц || цэ || C c || ce || /ts/
|-
| ЦI цI || цIа || C̆ c̆ || c̆e || /ts’/
|-
| Ч ч || чэ || Ç ç || çe || /tʃ/
|-
| ЧI чI || чIа || Ç̆ ç̆ || ç̆e || /tʃ’/
|-
| Ш ш || шэ || Ş ş || şa || /ʃ/
|-
| Щ щ || щэ || || ||
|-
| (ъ) ъ || чIогIа хьарк || Ә ә || çoġa xärk || /ʔ/
|-
| (ы) ы || ы || || ||
|-
| (ь) ь || кIеда хьарк || || ||
|-
| Э э || э || E e || e || /e/ jne.
|-
| Ю ю || ю || yu || || /ju/ jne.
|-
| Юь юь || юь || yü || || /jy/ jne.
|-
| Я я || я || ya || || /ja/ jne.
|-
| Яь яь || яь || yä || || /jæ/ jne.
|-
| I I || Iа || J j || ja || /ʢ/, /ʡ/
|}
== Lähtehet ==
[[Kategourii:Jevroupan kielet]]
tn96mphi2ol830skrq5pgs02yrd8yix
53212
53211
2026-11-01T08:42:58Z
Miro Tuomi
8600
/* Kirjaimikko */
53212
wikitext
text/x-wiki
{{UIC}}
'''Čečeenien kieli''' on kieli, kudai on eräs valdivollizis kielis [[Čečeenien tazavaldu|Čečeenien Tazavallas]] da [[Dagestuanu|Dagestuanas]]. Se kuuluu Nahsko-dagestanskoih kielih, kudamien joukos on kaikis suurin pagizijoin lugumiäry.
Čečeenien lähimäzii sugukielii ollah [[ingušin kieli]], kudamal paistah rinnal olijas tazavallas, da [[Batskoi kieli|batskoi]], kudamal paistah [[Gruuzii|Gruuzies]]. Kielen nimi on roinnuhes kylän nimes, kus ven'alazet onnuako enzimästy kerdua vastavuttih čečenoin kielel pagizijoinke.
Čečeenien kielel paistah läs 1 393 000 hengie. Enimät heis eletäh [[Čečeenien tazavaldu|Čečeenien tazavallas]], kus se kieli on virralline. Paiči sidä čečeenoinkielizet vähembistöt ollah rinnal olijois [[Dagestuanu|Dagestuanan]] tazavallois (läs 70 000 hengie), [[Ingušien tazavaldu|Ingušien tazavallas]] (läs 95 400) da [[Kalmiki|Kalmikies]] (läs 6100), sežo [[Ven'a|Ven'an]] da [[Turtsii|Turcien]], [[Jordanii|Jordanien]] da [[Sirii|Sirien]] toizis alovehis.
== Histourii ==
Perindön mugah [[čečeenielazet]] käytettih [[Aruabien kieli|aruabien]], [[Turtsii|turcien]] da [[Ven'an kieli|ven'an kielii]] kul'tuuran da literatuuran kielinny. Čečeenien kieli on bohattu [[Ven'an kieli|ven'an]] da [[Aruabien kieli|aruabien]] laihinsanoil. Vuozien 1700 lopus Jekaterina Suurele oli luajittu sanakniigu, kuduas on läs 400 sanua. Enzimäzet čečeenoin kielen tutkimukset oldih pietty ven'an piälimäzen štuaban tilavuksen mugah da P'otr Uslar piästi ilmah tämän kielen kieliopin vuvvennu 1888. Literatuurukieli oli luajittu XX vuozisuan allus. Sit oli hyväksytty latinalaine kirjaimikko, kudai vaihtoi aruabien kirjaimikon, kudamua käytettih sih aigah suate. Latinalastu käytettih vuozien 1920 puolivälis algajen 1938 vuodessah, konzu oli hyväksytty [[Kirillizet kirjaimet|kirilline kirjaimikko]]. Vuvvennu 1992 separatistoin halličus hyväksyi uvven latinalazen kirjaimikon - piätöksen, kudai oli poliittizesti motiviiruittu da vastusti ven'an agressiedu. Segi toi sih, ku kielen kannattajat enämbiä ei voidu lugie täl kielel. Jälles tostu čečeenien sodua [[Kirillizet kirjaimet|kirilline]] sežo käytettih [[Čečeenien tazavaldu|Čečeenien Tazavallas]].
Čečeenien kieles on äijy konsonantua, läs 40-60 murdehen mugah. Kieli sežo on bohattu vokaliloil (läs 44) da diftongoil.
=== Konsonantoi ===
{| class="wikitable" style="text-align: center; font-size: 83%;"
|-
! colspan="2" |
! Labiaali
! Alveolaari
! Palataali
! Velaari
! Uvulaari
! Faryngaali
! Glottaali
|-
! colspan="2" | Nasaali
| m || n || || || || ||
|-
! rowspan="3" | Klusiili
! Norm.
| p | b || t | d || || k | g || q || ʢ || ʔ
|-
! Fortis
| p: || t: || || k: || q: || ||
|-
! Ejek.
| p' || t' || || k' || q' || ||
|-
! rowspan="3" | Affrikaatta
! Norm.
| || ts | dz || tʃ | dʒ || || || ||
|-
! Fortis
| || ts: || tʃ: || || || ||
|-
! Ejek.
| || ts' || tʃ' || || || ||
|-
! colspan="2" | Frikatiivi
| f | v || s | z || ʃ | ʒ || x | ɣ || || ħ || h
|-
! colspan="2" | Tremulantti
| || r̥ | r || || || || ||
|-
! colspan="2" | Approksimantti
| w || || j || || || ||
|}
=== Vokalit ===
{| class="wikitable" style="text-align: center; font-size: 85%;"
|-
!
! Etinen
! Keskinen
! Takainen
|-
! Suppea
| i | y || || u
|-
! Puolisuppea
| e | ø || rowspan="2" | ə || o
|-
! Puoliväljä
| ||
|
|-
! Lähes väljä
| æ || ||
|
|-
! Väljä
| || a ||
|}
== Kirjaimikko ==
{| class="wikitable" style="text-align: left; font-size: 95%;"
! Kirilizen
! Nimi
! Latinalaine
! Nimi
! Sanondu (IPA)
|-
| A a || a || A a || a || /ə/, /a:/
|-
| Аь аь || аь || Ä ä || ä || /æ/, /æ:/
|-
| Б б || бэ || B b || be || /b/
|-
| В в || вэ || V v || ve || /v/
|-
| Г г || гэ || G g || ge || /g/
|-
| ГI гI || гIа || Ġ ġ || ġa || /ɣ/
|-
| Д д || дэ || D d || de || /d/
|-
| Е е || е || E e || e || /e/, /ɛ:/, /je/, /ie/
|-
| Ё ё || ё || yo || || /jo/ jne.
|-
| Ж ж || жэ || Ž ž || že || /ʒ/, /dʒ/
|-
| З з || зэ || Z z || ze || /z/, /dz/
|-
| И и || и || I i || i || /ɪ/
|-
| Ий ий || || Ii ii || || /i:/
|-
| Й й<br>(я, ю, е) || доца и || Y y || doca i || /j/
|-
| К к || к || K k || ka || /k/
|-
| Ккх ккх || || Kk kk || || /k:/
|-
| Кх кх || кх || Q q || qa || /q/
|-
| Кхкх кхкх || || Qq qq || || /q:/
|-
| Къ къ || къа || Q̇ q̇ || q̇a || /q’/
|-
| КI кI || кIа || Kh kh || kha || /k’/
|-
| Л л || лэ || L l || el || /l/
|-
| М м || мэ || M m || em || /m/
|-
| Н н || нэ || N n || en || /n/
|-
| О о || о || O o || o || /o/, /ɔ:/, /wo/, /uo/
|-
| Оь оь || оь || Ö ö || ö || /yø/, /yø:/
|-
| П п || пэ || P p || pe || /p/
|-
| Пп пп || || Pp pp || || /p:/
|-
| ПI пI || пIа || Ph ph || pha || /p’/
|-
| Р р || рэ || R r || er || /r/
|-
| РхI рхI || || Rh rh || || /r̥/
|-
| С с || сэ || S s || es || /s/
|-
| Сс сс || || Ss ss || || /s:/
|-
| Т т || тэ || T t || te || /t/
|-
| Тт тт || || Tt tt || || /t:/
|-
| ТI тI || тIа || Th th || tha || /t’/
|-
| У у || у || U u || u || /uu/
|-
| Ув ув || || Uu uu || || /u:/
|-
| Уь уь || уь || Ü ü || ü || /y/
|-
| Ф ф || фэ || F f || ef || /f/
|-
| Х х || хэ || X x || xa || /x/
|-
| Хь хь || хьа || X̌ x̌ || x̌a || /ħ/
|-
| ХI хI || хIа || H h || ha || /h/
|-
| Ц ц || цэ || C c || ce || /ts/
|-
| ЦI цI || цIа || C̆ c̆ || c̆e || /ts’/
|-
| Ч ч || чэ || Ç ç || çe || /tʃ/
|-
| ЧI чI || чIа || Ç̆ ç̆ || ç̆e || /tʃ’/
|-
| Ш ш || шэ || Ş ş || şa || /ʃ/
|-
| Щ щ || щэ || || ||
|-
| (ъ) ъ || чIогIа хьарк || Ә ә || çoġa xärk || /ʔ/
|-
| (ы) ы || ы || || ||
|-
| (ь) ь || кIеда хьарк || || ||
|-
| Э э || э || E e || e || /e/ jne.
|-
| Ю ю || ю || yu || || /ju/ jne.
|-
| Юь юь || юь || yü || || /jy/ jne.
|-
| Я я || я || ya || || /ja/ jne.
|-
| Яь яь || яь || yä || || /jæ/ jne.
|-
| I I || Iа || J j || ja || /ʢ/, /ʡ/
|}
== Lähtehet ==
[[Kategourii:Jevroupan kielet]]
2pg07hf5l7qznfgfn82sqvfhzcllxgw