Macaafa Qulqulluu

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="om">
  <siteinfo>
    <sitename>Wikipedia</sitename>
    <dbname>omwiki</dbname>
    <base>https://om.wikipedia.org/wiki/Fuula_Dura</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.12</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Media</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Special</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Talk</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">User</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">User talk</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Wikipedia</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Wikipedia talk</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">File</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">File talk</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">MediaWiki talk</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Template</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Template talk</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Help</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Help talk</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Category</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Category talk</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Module</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Module talk</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Macaafa Qulqulluu</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3744</id>
    <revision>
      <id>45777</id>
      <parentid>45669</parentid>
      <timestamp>2026-07-20T21:21:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-40694-36</username>
        <id>14312</id>
      </contributor>
      <comment>/* Caasaa fi Qoodama Isaa */</comment>
      <origin>45777</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6861" sha1="0pwqvam9f4shexiv1n25bny4562aenq" xml:space="preserve">'''Kitaabni Qulqulluun''' (Afaan Ibrootaa: תנ&quot;ך/תורה, ''Tanaak/Tooraa''; Afaan Giriikii: Αγία Γραφή, ''Agía Graphḗ''), walitti qabama barreeffamoota qulqulluu amantii Kiristaanaa fi Yihudummaa ti. Inni addunyaa irratti kitaaba gurguramaa fi hiikamaa isa jalqabaati. Kitaabni Qulqulluun qooda gurguddoo lama qaba: '''Kakuu Moofaa''' fi '''Kakuu Haaraa'''.

Kiristaanonni Kitaabni Qulqulluun jecha Waaqayyoo kan Hafuura Qulqulluutiin geggeeffamee barreeffame, kan jireenya amantii fi amalaaf qajeelfama ol'aanaa ta'e amanu. Yihudoonni garuu kutaa isa jalqabaa, Kakuu Moofaa (isaan ''Tanaak'' jedhaniin), qofa akka kitaaba qulqulluutti fudhatu.

== Maqaa fi Hiika Isaa ==
Maqaan afaanota lixaatiin &quot;Bible&quot; jedhamu, jecha Afaan Giriikii ''βιβλία'' (''biblía'') jedhurraa dhufe, hiikni isaas &quot;kitaabota (xiqqoo)&quot; jechuudha. Kunis kan agarsiisu Kitaabni Qulqulluun kitaaba tokko qofa osoo hin taane, walitti qabama kitaabota adda addaa kan yeroo dheeraa keessatti walitti qabamaniidha. Afaan Oromootiin '''Kitaaba Qulqulluu''' ykn '''Macaafa Qulqulluu''' jedhama.

== Caasaa fi Qoodama Isaa ==
Kitaabni Qulqulluun bakka gurguddaa lamatti qoodama:

1.  '''Kakuu Moofaa:''' Kun kutaa isa jalqabaa fi guddaadha. Inni seenaa uumama addunyaa irraa kaasee hanga dhaloota Yesuus Kiristoos dura jiru of keessatti qabata. Innis barreeffamoota amantii Yihudii (Tanaak) wajjin wal fakkaata. Irra caalaan isaa Afaan Ibrootaatiin, kutaan muraasni immoo Afaan Araamaayikiin barreeffame.

2.  '''Kakuu Haaraa:''' Kun kutaa isa lammaffaa yoo ta'u, waa'ee jireenyaa, barsiisaa, du'aa, fi du'aa ka'uu Yesuus Kiristoos, akkasumas waa'ee hundeeffama waldaa Kiristaanaa jalqabaa fi barreeffamoota ergamootaa hima. Guutummaan Kakuu Haaraa Afaan Giriikiitiin barreeffame.

=== Garaagarummaa Lakkoofsa Kitaabotaa (Kaanoona) ===
Waldaaleen Kiristaanaa adda addaa lakkoofsa kitaabota Kakuu Moofaa irratti garaagarummaa qabu. Kunis '''Kaanoona''' (Canon) ykn &quot;kitaabota fudhatamoo&quot; jedhama.
* '''Kaanoona Pirootestaantii:''' Kakuu Moofaa keessaa kitaabota 39 fi Kakuu Haaraa keessaa kitaabota 27, walumaagalatti '''kitaabota 66''' qaba.
* '''Kaanoona Kaatolikii:''' Kakuu Moofaa keessaa kitaabota 46 fi Kakuu Haaraa keessaa kitaabota 27, walumaagalatti '''kitaabota 73''' qaba. Kitaabonni torba dabalataa kunniin (kanneen akka Tobiit, Yudiit, Kitaaba Ogummaa, Siiraak, fi Makkaabiyoota I fi II) '''Diwutirookaanonikaalii''' (Deuterocanonical) jedhamu. Pirootestaantonni kitaabota kana '''Apooqirifaa''' jedhanii waamu.
* '''Kaanoona Oortodoksii:''' Waldaan Oortodoksii Itoophiyaa dabalatee, kitaabota Diwutirookaanonikaalii fi kanneen biroo dabalataa, kan lakkoofsa isaanii '''81''' ga'u fudhatu.

== Qabiyyee Kakuu Moofaa ==
Kakuu Moofaan akka aadaa Kiristaanaatti bakka gurguddoo afuritti qoodama:
1.  '''Seera (Pentateuch/Tawraat):''' Kitaabota shanan jalqabaa kan Muuseen barreesse jedhamanidha (Seera Uumamaa, Seera Ba'uu, Seera Lewwootaa, Seera Lakkoofsaa, Seera Keessa Deebii).
2.  '''Kitaabota Seenaa:''' Seenaa saba Israa'el erga biyya Kan'aan seenanii kaasee hanga boojuudha ba'uu Baabiloonitti himu (fakkeenyaaf Iyyaasuu, Abboota Firdii, Saamu'eel, Mootota, Seenaa Baraa).
3.  '''Kitaabota Ogummaa fi Walaloo:''' Kunniin barreeffamoota ogummaa, walaloo, fi kadhannaa of keessatti qabatu (Iyyoob, Faarfannaa, Fakkeenya, Lallaba, Weedduu Weedduu Caalu).
4.  '''Kitaabota Raajii:''' Raajiiwwan nabiyyoonni waa'ee saba Israa'el, waa'ee murtii Waaqayyoo, fi waa'ee Masiih isa dhufuuf jiru dubbatan of keessatti qabata (Isaayyaas, Ermiyaas, Hisqi'eel, Daani'el, fi nabiyyoota xixiqqoo 12).

Qabiyyee Kakuu Moofaa

'''Macaafni Kakuu moofaa haala isiin ibsitaniin osoo hin taane baatuu ibsaa dameelee torbaa qabuu akka ibsaan luqqusiiwwaan nuuf ibsaa muraasa'''&lt;ref name=&quot;:0&quot; group=&quot;Qabiyyee Macaafaa Kakuu Moofaa&quot;&gt;Alemu Tiku Tessema&lt;/ref&gt;

1 Seera Ba'uu 39:37,Maatewoos 25:1-13 fi Mul'ata 1:20&lt;ref group=&quot;Qabiyyee Macaafaa Kakuu Moofaa&quot;&gt;Alemu Tiku&lt;/ref&gt;

2) Macaafa Raajii Isaayaas 11:1-2 fi Wangeela Yohaannis 1:1-&lt;ref name=&quot;:0&quot; group=&quot;Qabiyyee Macaafaa Kakuu Moofaa&quot; details=&quot;2&quot; /&gt;

3) Luqaas 24:44 fi fakkenya 1:1-3

&lt;ref name=&quot;:0&quot; details=&quot;Haalli Qoqqoodama macaafa Qulqulluu Ibsuuf&quot;&gt;Alemu Tiku Tessema&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;:1&quot; group=&quot;Qabiyyee Macaafaa Kakuu Moofaa&quot;&gt;APA n&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;:0&quot; group=&quot;Qabiyyee Macaafaa Kakuu Moofaa&quot; details=&quot;2&quot; /&gt;

&lt;ref name=&quot;:1&quot; group=&quot;Qabiyyee Macaafaa Kakuu Moofaa&quot; /&gt;

&lt;ref name=&quot;:1&quot; group=&quot;Qabiyyee Macaafaa Kakuu Moofaa&quot; /&gt;

== Qabiyyee Kakuu Haaraa ==
Kakuu Haaraanis bakka afuritti qoodama:
1.  '''Wangeelota:''' Jireenya, barsiisa, hojii dinqii, du'a, fi du'aa ka'uu Yesuus Kiristoos himu. Isaanis: Maatewos, Maarqos, Luqaas, fi Yohaannis.
2.  '''Hojii Ergamootaa:''' Erga Yesuus gara samii olba'ee booda hojii ergamoonni, keessattuu Pheexiroosii fi Phaawulos, raawwatan fi babal'ina amantii Kiristaanaa ibsa.
3.  '''Xalayaawwan (Epistles):''' Ergaawwan ykn xalayaawwan ergamoonni gara waldaalee Kiristaanaa adda addaa ykn namoota dhuunfaatti barreessanidha. Hedduun isaanii kan Phaawulosiin barreeffaman.
4.  '''Mul'ata:''' Kitaaba isa dhumaa yoo ta'u, raajii waa'ee wantoota dhuma baraatti ta'an, waa'ee deebi'ee dhufuu Kiristoos, fi waa'ee mootummaa Waaqayyoo isa bara baraa mallattoodhaan ibsa.

== Qindaa'inaa fi Hiikkaawwan ==
Kitaabni Qulqulluun yeroo dheeraa, gara waggoota 1,500, keessatti namoota 40 ol ta'aniin barreeffame. Barreeffamoonni harkaa warri duraa erga walitti qabamanii booda, gara afaanota adda addaatti hiikamuu eegale.
* '''Sab'iinii (Septuagint):''' Hiikkaa Kakuu Moofaa isa Afaan Ibrootaa irraa gara Afaan Giriikiitti jaarraa 3ffaa Dh.K.D. hiikame.
* '''Vulgate:''' Hiikkaa guutuu Kitaaba Qulqulluu gara Afaan Laatiiniitti kan Jeeroom bara jaarraa 4ffaa Dh.K.B. hojjete.
* '''Hiikkaa Afaan Oromoo:''' Gara Afaan Oromootti, hiikkaan inni jalqabaa fi beekamaan '''Onesimos Nasib (Abbaa Gammachiis)''' tiin bara 1899tti hojjetame. Kunis guddina Afaan Oromoo fi amantii Kiristaanaa Oromiyaa keessatti gahee guddaa qaba.

== Ilaalcha Amantiiwwan Biroo ==

=== Yihudummaa ===
Yihudoonni Kakuu Moofaa (isaan '''Tanaak''' jedhaniin) qofa akka kitaaba qulqulluu isaanii fudhatu. Kakuu Haaraa fi Yesuus akka Masiihicha raajiin dubbatameetti hin amanan. Kanaaf, Kakuu Haaraa akka kitaaba qulqulluutti hin fudhatan.

=== Islamummaa jechuun maal jechuudh ===
Islaamummaan Kitaabni Qulqulluun (kan isaan '''Tawraat''' (Seera Musee), '''Zabuur''' (Faarfannaa Daawit), fi '''Injiil''' (Wangeela Yesuus) jedhaniin) jalqaba wahyii Waaqayyoo ta'uu isaa ni amana. Haa ta'u malee, yeroo keessa barreeffamoonni kun harka namaatiin jijjiiramuu isaanii (''tahrif'') barsiisa. Kanaaf, Qur'aanni akka kitaaba isa dhumaa, kan hin jijjiiramin, fi kan kitaabota duraa sirreessuuf buufametti ilaallama.

[[Category:Kitaabota Qulqulluu]]
[[Category:Kiristaanummaa]]
[[Category:Yihudummaa]]
[[Category:Barreeffama amantii]]</text>
      <sha1>0pwqvam9f4shexiv1n25bny4562aenq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>45781</id>
      <parentid>45777</parentid>
      <timestamp>2026-07-23T09:47:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-40694-36</username>
        <id>14312</id>
      </contributor>
      <comment>/* Qabiyyee Kakuu Moofaa */</comment>
      <origin>45781</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6883" sha1="ey70p57wmyuypgvms1wmccpga1s5ti0" xml:space="preserve">'''Kitaabni Qulqulluun''' (Afaan Ibrootaa: תנ&quot;ך/תורה, ''Tanaak/Tooraa''; Afaan Giriikii: Αγία Γραφή, ''Agía Graphḗ''), walitti qabama barreeffamoota qulqulluu amantii Kiristaanaa fi Yihudummaa ti. Inni addunyaa irratti kitaaba gurguramaa fi hiikamaa isa jalqabaati. Kitaabni Qulqulluun qooda gurguddoo lama qaba: '''Kakuu Moofaa''' fi '''Kakuu Haaraa'''.

Kiristaanonni Kitaabni Qulqulluun jecha Waaqayyoo kan Hafuura Qulqulluutiin geggeeffamee barreeffame, kan jireenya amantii fi amalaaf qajeelfama ol'aanaa ta'e amanu. Yihudoonni garuu kutaa isa jalqabaa, Kakuu Moofaa (isaan ''Tanaak'' jedhaniin), qofa akka kitaaba qulqulluutti fudhatu.

== Maqaa fi Hiika Isaa ==
Maqaan afaanota lixaatiin &quot;Bible&quot; jedhamu, jecha Afaan Giriikii ''βιβλία'' (''biblía'') jedhurraa dhufe, hiikni isaas &quot;kitaabota (xiqqoo)&quot; jechuudha. Kunis kan agarsiisu Kitaabni Qulqulluun kitaaba tokko qofa osoo hin taane, walitti qabama kitaabota adda addaa kan yeroo dheeraa keessatti walitti qabamaniidha. Afaan Oromootiin '''Kitaaba Qulqulluu''' ykn '''Macaafa Qulqulluu''' jedhama.

== Caasaa fi Qoodama Isaa ==
Kitaabni Qulqulluun bakka gurguddaa lamatti qoodama:

1.  '''Kakuu Moofaa:''' Kun kutaa isa jalqabaa fi guddaadha. Inni seenaa uumama addunyaa irraa kaasee hanga dhaloota Yesuus Kiristoos dura jiru of keessatti qabata. Innis barreeffamoota amantii Yihudii (Tanaak) wajjin wal fakkaata. Irra caalaan isaa Afaan Ibrootaatiin, kutaan muraasni immoo Afaan Araamaayikiin barreeffame.

2.  '''Kakuu Haaraa:''' Kun kutaa isa lammaffaa yoo ta'u, waa'ee jireenyaa, barsiisaa, du'aa, fi du'aa ka'uu Yesuus Kiristoos, akkasumas waa'ee hundeeffama waldaa Kiristaanaa jalqabaa fi barreeffamoota ergamootaa hima. Guutummaan Kakuu Haaraa Afaan Giriikiitiin barreeffame.

=== Garaagarummaa Lakkoofsa Kitaabotaa (Kaanoona) ===
Waldaaleen Kiristaanaa adda addaa lakkoofsa kitaabota Kakuu Moofaa irratti garaagarummaa qabu. Kunis '''Kaanoona''' (Canon) ykn &quot;kitaabota fudhatamoo&quot; jedhama.
* '''Kaanoona Pirootestaantii:''' Kakuu Moofaa keessaa kitaabota 39 fi Kakuu Haaraa keessaa kitaabota 27, walumaagalatti '''kitaabota 66''' qaba.
* '''Kaanoona Kaatolikii:''' Kakuu Moofaa keessaa kitaabota 46 fi Kakuu Haaraa keessaa kitaabota 27, walumaagalatti '''kitaabota 73''' qaba. Kitaabonni torba dabalataa kunniin (kanneen akka Tobiit, Yudiit, Kitaaba Ogummaa, Siiraak, fi Makkaabiyoota I fi II) '''Diwutirookaanonikaalii''' (Deuterocanonical) jedhamu. Pirootestaantonni kitaabota kana '''Apooqirifaa''' jedhanii waamu.
* '''Kaanoona Oortodoksii:''' Waldaan Oortodoksii Itoophiyaa dabalatee, kitaabota Diwutirookaanonikaalii fi kanneen biroo dabalataa, kan lakkoofsa isaanii '''81''' ga'u fudhatu.

== Qabiyyee Kakuu Moofaa ==
Kakuu Moofaan akka aadaa Kiristaanaatti bakka gurguddoo afuritti qoodama:
1.  '''Seera (Pentateuch/Tawraat):''' Kitaabota shanan jalqabaa kan Muuseen barreesse jedhamanidha (Seera Uumamaa, Seera Ba'uu, Seera Lewwootaa, Seera Lakkoofsaa, Seera Keessa Deebii).
2.  '''Kitaabota Seenaa:''' Seenaa saba Israa'el erga biyya Kan'aan seenanii kaasee hanga boojuudha ba'uu Baabiloonitti himu (fakkeenyaaf Iyyaasuu, Abboota Firdii, Saamu'eel, Mootota, Seenaa Baraa).
3.  '''Kitaabota Ogummaa fi Walaloo:''' Kunniin barreeffamoota ogummaa, walaloo, fi kadhannaa of keessatti qabatu (Iyyoob, Faarfannaa, Fakkeenya, Lallaba, Weedduu Weedduu Caalu).
4.  '''Kitaabota Raajii:''' Raajiiwwan nabiyyoonni waa'ee saba Israa'el, waa'ee murtii Waaqayyoo, fi waa'ee Masiih isa dhufuuf jiru dubbatan of keessatti qabata (Isaayyaas, Ermiyaas, Hisqi'eel, Daani'el, fi nabiyyoota xixiqqoo 12).


Haalli Qabiyyee macaafa Kakuu moofaa Armaan olitti ibsame afaan Ingliffaa fi afaan oromoo dogoggoraa waan ta'eef osoo baatuu ibsaa kana irrati hunda'uun irra deebi'ee qoratamee baay'ee gaariidha 

Qabiyyee Kakuu Moofaa

'''Macaafni Kakuu moofaa haala isiin ibsitaniin osoo hin taane baatuu ibsaa dameelee torbaa qabuu akka ibsaan luqqusiiwwaan nuuf ibsaa muraasa'''

1 Seera Ba'uu 39:37,Maatewoos 25:1-13 fi Mul'ata 1:20

* Ba'uu 39:37 Baatuu Ibsaa Dameelee torba qabu irraa Zaayitti calalamaa akka dhifaa bulu ajaja.Zaayitii Calalamaa akka sagalee waaqayyoo ta'e maatewoos 25:1-13 nuuf ibsa.Akkasumaas Mul'ata 1:20 irrattii baatuu ibsaa waladaa kiristiyaanaa akka ta'e ibsa.[https://www.tiktok.com/@alemutiku/video/7665599826549148948 (https://www.tiktok.com/@alemutiku/video/7665599826549148948])

2) Macaafa Raajii Isaayaas 11:1-2 fi Wangeela Yohaannis 1:1

3) Luqaas 24:44 fi fakkenya 1:1-3

== Qabiyyee Kakuu Haaraa ==
Kakuu Haaraanis bakka afuritti qoodama:
1.  '''Wangeelota:''' Jireenya, barsiisa, hojii dinqii, du'a, fi du'aa ka'uu Yesuus Kiristoos himu. Isaanis: Maatewos, Maarqos, Luqaas, fi Yohaannis.
2.  '''Hojii Ergamootaa:''' Erga Yesuus gara samii olba'ee booda hojii ergamoonni, keessattuu Pheexiroosii fi Phaawulos, raawwatan fi babal'ina amantii Kiristaanaa ibsa.
3.  '''Xalayaawwan (Epistles):''' Ergaawwan ykn xalayaawwan ergamoonni gara waldaalee Kiristaanaa adda addaa ykn namoota dhuunfaatti barreessanidha. Hedduun isaanii kan Phaawulosiin barreeffaman.
4.  '''Mul'ata:''' Kitaaba isa dhumaa yoo ta'u, raajii waa'ee wantoota dhuma baraatti ta'an, waa'ee deebi'ee dhufuu Kiristoos, fi waa'ee mootummaa Waaqayyoo isa bara baraa mallattoodhaan ibsa.

== Qindaa'inaa fi Hiikkaawwan ==
Kitaabni Qulqulluun yeroo dheeraa, gara waggoota 1,500, keessatti namoota 40 ol ta'aniin barreeffame. Barreeffamoonni harkaa warri duraa erga walitti qabamanii booda, gara afaanota adda addaatti hiikamuu eegale.
* '''Sab'iinii (Septuagint):''' Hiikkaa Kakuu Moofaa isa Afaan Ibrootaa irraa gara Afaan Giriikiitti jaarraa 3ffaa Dh.K.D. hiikame.
* '''Vulgate:''' Hiikkaa guutuu Kitaaba Qulqulluu gara Afaan Laatiiniitti kan Jeeroom bara jaarraa 4ffaa Dh.K.B. hojjete.
* '''Hiikkaa Afaan Oromoo:''' Gara Afaan Oromootti, hiikkaan inni jalqabaa fi beekamaan '''Onesimos Nasib (Abbaa Gammachiis)''' tiin bara 1899tti hojjetame. Kunis guddina Afaan Oromoo fi amantii Kiristaanaa Oromiyaa keessatti gahee guddaa qaba.

== Ilaalcha Amantiiwwan Biroo ==

=== Yihudummaa ===
Yihudoonni Kakuu Moofaa (isaan '''Tanaak''' jedhaniin) qofa akka kitaaba qulqulluu isaanii fudhatu. Kakuu Haaraa fi Yesuus akka Masiihicha raajiin dubbatameetti hin amanan. Kanaaf, Kakuu Haaraa akka kitaaba qulqulluutti hin fudhatan.

=== Islamummaa jechuun maal jechuudh ===
Islaamummaan Kitaabni Qulqulluun (kan isaan '''Tawraat''' (Seera Musee), '''Zabuur''' (Faarfannaa Daawit), fi '''Injiil''' (Wangeela Yesuus) jedhaniin) jalqaba wahyii Waaqayyoo ta'uu isaa ni amana. Haa ta'u malee, yeroo keessa barreeffamoonni kun harka namaatiin jijjiiramuu isaanii (''tahrif'') barsiisa. Kanaaf, Qur'aanni akka kitaaba isa dhumaa, kan hin jijjiiramin, fi kan kitaabota duraa sirreessuuf buufametti ilaallama.

[[Category:Kitaabota Qulqulluu]]
[[Category:Kiristaanummaa]]
[[Category:Yihudummaa]]
[[Category:Barreeffama amantii]]</text>
      <sha1>ey70p57wmyuypgvms1wmccpga1s5ti0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>45782</id>
      <parentid>45781</parentid>
      <timestamp>2026-07-23T10:26:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-40694-36</username>
        <id>14312</id>
      </contributor>
      <comment>/* Qabiyyee Kakuu Moofaa */</comment>
      <origin>45782</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7408" sha1="dbliac8rp169fmcdkq2fgr3z6q75r5o" xml:space="preserve">'''Kitaabni Qulqulluun''' (Afaan Ibrootaa: תנ&quot;ך/תורה, ''Tanaak/Tooraa''; Afaan Giriikii: Αγία Γραφή, ''Agía Graphḗ''), walitti qabama barreeffamoota qulqulluu amantii Kiristaanaa fi Yihudummaa ti. Inni addunyaa irratti kitaaba gurguramaa fi hiikamaa isa jalqabaati. Kitaabni Qulqulluun qooda gurguddoo lama qaba: '''Kakuu Moofaa''' fi '''Kakuu Haaraa'''.

Kiristaanonni Kitaabni Qulqulluun jecha Waaqayyoo kan Hafuura Qulqulluutiin geggeeffamee barreeffame, kan jireenya amantii fi amalaaf qajeelfama ol'aanaa ta'e amanu. Yihudoonni garuu kutaa isa jalqabaa, Kakuu Moofaa (isaan ''Tanaak'' jedhaniin), qofa akka kitaaba qulqulluutti fudhatu.

== Maqaa fi Hiika Isaa ==
Maqaan afaanota lixaatiin &quot;Bible&quot; jedhamu, jecha Afaan Giriikii ''βιβλία'' (''biblía'') jedhurraa dhufe, hiikni isaas &quot;kitaabota (xiqqoo)&quot; jechuudha. Kunis kan agarsiisu Kitaabni Qulqulluun kitaaba tokko qofa osoo hin taane, walitti qabama kitaabota adda addaa kan yeroo dheeraa keessatti walitti qabamaniidha. Afaan Oromootiin '''Kitaaba Qulqulluu''' ykn '''Macaafa Qulqulluu''' jedhama.

== Caasaa fi Qoodama Isaa ==
Kitaabni Qulqulluun bakka gurguddaa lamatti qoodama:

1.  '''Kakuu Moofaa:''' Kun kutaa isa jalqabaa fi guddaadha. Inni seenaa uumama addunyaa irraa kaasee hanga dhaloota Yesuus Kiristoos dura jiru of keessatti qabata. Innis barreeffamoota amantii Yihudii (Tanaak) wajjin wal fakkaata. Irra caalaan isaa Afaan Ibrootaatiin, kutaan muraasni immoo Afaan Araamaayikiin barreeffame.

2.  '''Kakuu Haaraa:''' Kun kutaa isa lammaffaa yoo ta'u, waa'ee jireenyaa, barsiisaa, du'aa, fi du'aa ka'uu Yesuus Kiristoos, akkasumas waa'ee hundeeffama waldaa Kiristaanaa jalqabaa fi barreeffamoota ergamootaa hima. Guutummaan Kakuu Haaraa Afaan Giriikiitiin barreeffame.

=== Garaagarummaa Lakkoofsa Kitaabotaa (Kaanoona) ===
Waldaaleen Kiristaanaa adda addaa lakkoofsa kitaabota Kakuu Moofaa irratti garaagarummaa qabu. Kunis '''Kaanoona''' (Canon) ykn &quot;kitaabota fudhatamoo&quot; jedhama.
* '''Kaanoona Pirootestaantii:''' Kakuu Moofaa keessaa kitaabota 39 fi Kakuu Haaraa keessaa kitaabota 27, walumaagalatti '''kitaabota 66''' qaba.
* '''Kaanoona Kaatolikii:''' Kakuu Moofaa keessaa kitaabota 46 fi Kakuu Haaraa keessaa kitaabota 27, walumaagalatti '''kitaabota 73''' qaba. Kitaabonni torba dabalataa kunniin (kanneen akka Tobiit, Yudiit, Kitaaba Ogummaa, Siiraak, fi Makkaabiyoota I fi II) '''Diwutirookaanonikaalii''' (Deuterocanonical) jedhamu. Pirootestaantonni kitaabota kana '''Apooqirifaa''' jedhanii waamu.
* '''Kaanoona Oortodoksii:''' Waldaan Oortodoksii Itoophiyaa dabalatee, kitaabota Diwutirookaanonikaalii fi kanneen biroo dabalataa, kan lakkoofsa isaanii '''81''' ga'u fudhatu.

== Qabiyyee Kakuu Moofaa ==
Kakuu Moofaan akka aadaa Kiristaanaatti bakka gurguddoo afuritti qoodama:
1.  '''Seera (Pentateuch/Tawraat):''' Kitaabota shanan jalqabaa kan Muuseen barreesse jedhamanidha (Seera Uumamaa, Seera Ba'uu, Seera Lewwootaa, Seera Lakkoofsaa, Seera Keessa Deebii).
2.  '''Kitaabota Seenaa:''' Seenaa saba Israa'el erga biyya Kan'aan seenanii kaasee hanga boojuudha ba'uu Baabiloonitti himu (fakkeenyaaf Iyyaasuu, Abboota Firdii, Saamu'eel, Mootota, Seenaa Baraa).
3.  '''Kitaabota Ogummaa fi Walaloo:''' Kunniin barreeffamoota ogummaa, walaloo, fi kadhannaa of keessatti qabatu (Iyyoob, Faarfannaa, Fakkeenya, Lallaba, Weedduu Weedduu Caalu).
4.  '''Kitaabota Raajii:''' Raajiiwwan nabiyyoonni waa'ee saba Israa'el, waa'ee murtii Waaqayyoo, fi waa'ee Masiih isa dhufuuf jiru dubbatan of keessatti qabata (Isaayyaas, Ermiyaas, Hisqi'eel, Daani'el, fi nabiyyoota xixiqqoo 12).

Qabiyyee Kakuu Moofaa(By Alemu Tiku [https://www.tiktok.com/@alemutiku/video/7665599826549148948 (https://www.tiktok.com/@alemutiku/video/7665599826549148948])) 

'''Haalli qabiyyee macaafa Kakuu moofaa armaan olittii afaan Ingilliffaa (English) fi afaan oromoo ibsamee Sirrii waan ta'eef osoo Baatuu-ibsaa dameelee torba qabu kana irrati hunda'uun irra deebi'ee qoratamee baay'ee gaariidha. Macaafni Kakuu moofaa haala isiin ibsitaniin osoo hin taane baatuu ibsaa dameelee torbaa qabuu akka ibsaan luqqusiiwwaan nuuf ibsaa muraasa''' 

1 Seera Ba'uu 39:37,Maatewoos 25:1-13 fi Mul'ata 1:20

* Ba'uu 39:37 Baatuu Ibsaa Dameelee torba qabu irraa Zaayitti calalamaa akka dhifaa bulu ajaja.Zaayitii Calalamaa akka sagalee waaqayyoo ta'e maatewoos 25:1-13 nuuf ibsa.Akkasumaas Mul'ata 1:20 irrattii baatuu ibsaa waladaa kiristiyaanaa akka ta'e ibsa.

2) Macaafa Raajii Isaayaas 11:1-2 fi Wangeela Yohaannis 1:1

Macaafaa Raajii Isaayaas 11:1-2 Irraatti yesuus Dameelee torba akka qabu ibsa. Akkasumaas Wangeelaa yohaannis 1:1- irraa jalqabadanii yeroo dubbisaan Gooftaa keenya yesuu sagalee ta'u nuuf ibsa. Macaafa Raajii Isaayaas 11:1-2 fi Wangeela Yohaannis 1:1 wanti hubannuu sagalee waaqayyoo damee torba baatuu ibsaa torbaan ibsamuudha.

3) Luqaas 24:44 fi fakkenya 1:1-3

Walumaa galattii haala qoqqodama macaafa Ququlluu sirritti hubachuuf tiktok kiyyaa kana sirritti dhaggeeffadhaa:-https://www.tiktok.com/@alemutiku

== Qabiyyee Kakuu Haaraa ==
Kakuu Haaraanis bakka afuritti qoodama:
1.  '''Wangeelota:''' Jireenya, barsiisa, hojii dinqii, du'a, fi du'aa ka'uu Yesuus Kiristoos himu. Isaanis: Maatewos, Maarqos, Luqaas, fi Yohaannis.
2.  '''Hojii Ergamootaa:''' Erga Yesuus gara samii olba'ee booda hojii ergamoonni, keessattuu Pheexiroosii fi Phaawulos, raawwatan fi babal'ina amantii Kiristaanaa ibsa.
3.  '''Xalayaawwan (Epistles):''' Ergaawwan ykn xalayaawwan ergamoonni gara waldaalee Kiristaanaa adda addaa ykn namoota dhuunfaatti barreessanidha. Hedduun isaanii kan Phaawulosiin barreeffaman.
4.  '''Mul'ata:''' Kitaaba isa dhumaa yoo ta'u, raajii waa'ee wantoota dhuma baraatti ta'an, waa'ee deebi'ee dhufuu Kiristoos, fi waa'ee mootummaa Waaqayyoo isa bara baraa mallattoodhaan ibsa.

== Qindaa'inaa fi Hiikkaawwan ==
Kitaabni Qulqulluun yeroo dheeraa, gara waggoota 1,500, keessatti namoota 40 ol ta'aniin barreeffame. Barreeffamoonni harkaa warri duraa erga walitti qabamanii booda, gara afaanota adda addaatti hiikamuu eegale.
* '''Sab'iinii (Septuagint):''' Hiikkaa Kakuu Moofaa isa Afaan Ibrootaa irraa gara Afaan Giriikiitti jaarraa 3ffaa Dh.K.D. hiikame.
* '''Vulgate:''' Hiikkaa guutuu Kitaaba Qulqulluu gara Afaan Laatiiniitti kan Jeeroom bara jaarraa 4ffaa Dh.K.B. hojjete.
* '''Hiikkaa Afaan Oromoo:''' Gara Afaan Oromootti, hiikkaan inni jalqabaa fi beekamaan '''Onesimos Nasib (Abbaa Gammachiis)''' tiin bara 1899tti hojjetame. Kunis guddina Afaan Oromoo fi amantii Kiristaanaa Oromiyaa keessatti gahee guddaa qaba.

== Ilaalcha Amantiiwwan Biroo ==

=== Yihudummaa ===
Yihudoonni Kakuu Moofaa (isaan '''Tanaak''' jedhaniin) qofa akka kitaaba qulqulluu isaanii fudhatu. Kakuu Haaraa fi Yesuus akka Masiihicha raajiin dubbatameetti hin amanan. Kanaaf, Kakuu Haaraa akka kitaaba qulqulluutti hin fudhatan.

=== Islamummaa jechuun maal jechuudh ===
Islaamummaan Kitaabni Qulqulluun (kan isaan '''Tawraat''' (Seera Musee), '''Zabuur''' (Faarfannaa Daawit), fi '''Injiil''' (Wangeela Yesuus) jedhaniin) jalqaba wahyii Waaqayyoo ta'uu isaa ni amana. Haa ta'u malee, yeroo keessa barreeffamoonni kun harka namaatiin jijjiiramuu isaanii (''tahrif'') barsiisa. Kanaaf, Qur'aanni akka kitaaba isa dhumaa, kan hin jijjiiramin, fi kan kitaabota duraa sirreessuuf buufametti ilaallama.

[[Category:Kitaabota Qulqulluu]]
[[Category:Kiristaanummaa]]
[[Category:Yihudummaa]]
[[Category:Barreeffama amantii]]</text>
      <sha1>dbliac8rp169fmcdkq2fgr3z6q75r5o</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>45783</id>
      <parentid>45782</parentid>
      <timestamp>2026-07-23T11:12:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-40694-36</username>
        <id>14312</id>
      </contributor>
      <comment>/* Qabiyyee Kakuu Moofaa */</comment>
      <origin>45783</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8254" sha1="13wj60wq325y96ga426qq8ng7cnn0iz" xml:space="preserve">'''Kitaabni Qulqulluun''' (Afaan Ibrootaa: תנ&quot;ך/תורה, ''Tanaak/Tooraa''; Afaan Giriikii: Αγία Γραφή, ''Agía Graphḗ''), walitti qabama barreeffamoota qulqulluu amantii Kiristaanaa fi Yihudummaa ti. Inni addunyaa irratti kitaaba gurguramaa fi hiikamaa isa jalqabaati. Kitaabni Qulqulluun qooda gurguddoo lama qaba: '''Kakuu Moofaa''' fi '''Kakuu Haaraa'''.

Kiristaanonni Kitaabni Qulqulluun jecha Waaqayyoo kan Hafuura Qulqulluutiin geggeeffamee barreeffame, kan jireenya amantii fi amalaaf qajeelfama ol'aanaa ta'e amanu. Yihudoonni garuu kutaa isa jalqabaa, Kakuu Moofaa (isaan ''Tanaak'' jedhaniin), qofa akka kitaaba qulqulluutti fudhatu.

== Maqaa fi Hiika Isaa ==
Maqaan afaanota lixaatiin &quot;Bible&quot; jedhamu, jecha Afaan Giriikii ''βιβλία'' (''biblía'') jedhurraa dhufe, hiikni isaas &quot;kitaabota (xiqqoo)&quot; jechuudha. Kunis kan agarsiisu Kitaabni Qulqulluun kitaaba tokko qofa osoo hin taane, walitti qabama kitaabota adda addaa kan yeroo dheeraa keessatti walitti qabamaniidha. Afaan Oromootiin '''Kitaaba Qulqulluu''' ykn '''Macaafa Qulqulluu''' jedhama.

== Caasaa fi Qoodama Isaa ==
Kitaabni Qulqulluun bakka gurguddaa lamatti qoodama:

1.  '''Kakuu Moofaa:''' Kun kutaa isa jalqabaa fi guddaadha. Inni seenaa uumama addunyaa irraa kaasee hanga dhaloota Yesuus Kiristoos dura jiru of keessatti qabata. Innis barreeffamoota amantii Yihudii (Tanaak) wajjin wal fakkaata. Irra caalaan isaa Afaan Ibrootaatiin, kutaan muraasni immoo Afaan Araamaayikiin barreeffame.

2.  '''Kakuu Haaraa:''' Kun kutaa isa lammaffaa yoo ta'u, waa'ee jireenyaa, barsiisaa, du'aa, fi du'aa ka'uu Yesuus Kiristoos, akkasumas waa'ee hundeeffama waldaa Kiristaanaa jalqabaa fi barreeffamoota ergamootaa hima. Guutummaan Kakuu Haaraa Afaan Giriikiitiin barreeffame.

=== Garaagarummaa Lakkoofsa Kitaabotaa (Kaanoona) ===
Waldaaleen Kiristaanaa adda addaa lakkoofsa kitaabota Kakuu Moofaa irratti garaagarummaa qabu. Kunis '''Kaanoona''' (Canon) ykn &quot;kitaabota fudhatamoo&quot; jedhama.
* '''Kaanoona Pirootestaantii:''' Kakuu Moofaa keessaa kitaabota 39 fi Kakuu Haaraa keessaa kitaabota 27, walumaagalatti '''kitaabota 66''' qaba.
* '''Kaanoona Kaatolikii:''' Kakuu Moofaa keessaa kitaabota 46 fi Kakuu Haaraa keessaa kitaabota 27, walumaagalatti '''kitaabota 73''' qaba. Kitaabonni torba dabalataa kunniin (kanneen akka Tobiit, Yudiit, Kitaaba Ogummaa, Siiraak, fi Makkaabiyoota I fi II) '''Diwutirookaanonikaalii''' (Deuterocanonical) jedhamu. Pirootestaantonni kitaabota kana '''Apooqirifaa''' jedhanii waamu.
* '''Kaanoona Oortodoksii:''' Waldaan Oortodoksii Itoophiyaa dabalatee, kitaabota Diwutirookaanonikaalii fi kanneen biroo dabalataa, kan lakkoofsa isaanii '''81''' ga'u fudhatu.

== Qabiyyee Kakuu Moofaa ==
Kakuu Moofaan akka aadaa Kiristaanaatti bakka gurguddoo afuritti qoodama:
1.  '''Seera (Pentateuch/Tawraat):''' Kitaabota shanan jalqabaa kan Muuseen barreesse jedhamanidha (Seera Uumamaa, Seera Ba'uu, Seera Lewwootaa, Seera Lakkoofsaa, Seera Keessa Deebii).
2.  '''Kitaabota Seenaa:''' Seenaa saba Israa'el erga biyya Kan'aan seenanii kaasee hanga boojuudha ba'uu Baabiloonitti himu (fakkeenyaaf Iyyaasuu, Abboota Firdii, Saamu'eel, Mootota, Seenaa Baraa).
3.  '''Kitaabota Ogummaa fi Walaloo:''' Kunniin barreeffamoota ogummaa, walaloo, fi kadhannaa of keessatti qabatu (Iyyoob, Faarfannaa, Fakkeenya, Lallaba, Weedduu Weedduu Caalu).
4.  '''Kitaabota Raajii:''' Raajiiwwan nabiyyoonni waa'ee saba Israa'el, waa'ee murtii Waaqayyoo, fi waa'ee Masiih isa dhufuuf jiru dubbatan of keessatti qabata (Isaayyaas, Ermiyaas, Hisqi'eel, Daani'el, fi nabiyyoota xixiqqoo 12).

Qabiyyee Kakuu Moofaa(By Alemu Tiku [https://www.tiktok.com/@alemutiku/video/7665599826549148948 (https://www.tiktok.com/@alemutiku/video/7665599826549148948])) 

'''Haalli qabiyyee macaafa Kakuu moofaa armaan olittii afaan Ingilliffaa (English) fi afaan oromoo ibsamee Sirrii waan ta'eef osoo Baatuu-ibsaa dameelee torba qabu kana irrati hunda'uun irra deebi'ee qoratamee baay'ee gaariidha. Macaafni Kakuu moofaa haala isiin ibsitaniin osoo hin taane baatuu ibsaa dameelee torbaa qabuu akka ibsaan luqqusiiwwaan nuuf ibsaa muraasa''' 

1 Seera Ba'uu 39:37,Maatewoos 25:1-13 fi Mul'ata 1:20

* Ba'uu 39:37 Baatuu Ibsaa Dameelee torba qabu irraa Zaayitti calalamaa akka dhifaa bulu ajaja.Zaayitii Calalamaa akka sagalee waaqayyoo ta'e maatewoos 25:1-13 nuuf ibsa.Akkasumaas Mul'ata 1:20 irrattii baatuu ibsaa waladaa kiristiyaanaa akka ta'e ibsa.

2) Macaafa Raajii Isaayaas 11:1-2 fi Wangeela Yohaannis 1:1

Macaafaa Raajii Isaayaas 11:1-2 Irraatti yesuus Dameelee torba akka qabu ibsa. Akkasumaas Wangeelaa yohaannis 1:1- irraa jalqabadanii yeroo dubbisaan Gooftaa keenya yesuu sagalee ta'u nuuf ibsa. Macaafa Raajii Isaayaas 11:1-2 fi Wangeela Yohaannis 1:1 wanti hubannuu sagalee waaqayyoo damee torba baatuu ibsaa torbaan ibsamuudha.

3) Luqaas 24:44 fi fakkenya 1:1-3

Walumaa galattii haala qoqqodama macaafa Ququlluu sirritti hubachuuf tiktok kiyyaa kana sirritti dhaggeeffadhaa:-https://www.tiktok.com/@alemutiku

'''Qabiyyee Macaafa Qulqulluu Kakuu Haaraa'''

Maalummaa Macaafa Qulqulluu kakuu haaraa hubachuun dura adeemsa softwaree guddaa tokkoo ogeessi sytema hojjetu hubachuun baay'ee barbaachisaadha. 

1 Design software hoojetuu kaasuu

2) Implementation design kana hojjechuu

3) User manual system sanii hojjeta

Macaafni Qulqulluusi bifuma kanaan waaqayyo hojjete

1 Design software :-Macaafa Qulqulluu Kakuu moofaa baatuu ibsaa torbaan ibsamu

2) Implementation design kana :-Design batuu ibsaa hafuura qulqulluu(Hafura Beekumsaa fi sodaa Waaqayyoo,Hafuura Gorsaa fi Humnaa,Hafuura Ogummaa fi Hubannaa fi Hafuura fakkaattii Waaqayyoo)

3) User manual system sanii hojjeechuu:- Macaafa Kakuu haaraa fakkeesuun fudhachuu dandeenya

Walumaagalatti haala qoqqodama macaafa qulqulluu hubachuuf:-https://www.tiktok.com/@alemutiku sirritti dhaggeeffadha.

== Qabiyyee Kakuu Haaraa ==
Kakuu Haaraanis bakka afuritti qoodama:
1.  '''Wangeelota:''' Jireenya, barsiisa, hojii dinqii, du'a, fi du'aa ka'uu Yesuus Kiristoos himu. Isaanis: Maatewos, Maarqos, Luqaas, fi Yohaannis.
2.  '''Hojii Ergamootaa:''' Erga Yesuus gara samii olba'ee booda hojii ergamoonni, keessattuu Pheexiroosii fi Phaawulos, raawwatan fi babal'ina amantii Kiristaanaa ibsa.
3.  '''Xalayaawwan (Epistles):''' Ergaawwan ykn xalayaawwan ergamoonni gara waldaalee Kiristaanaa adda addaa ykn namoota dhuunfaatti barreessanidha. Hedduun isaanii kan Phaawulosiin barreeffaman.
4.  '''Mul'ata:''' Kitaaba isa dhumaa yoo ta'u, raajii waa'ee wantoota dhuma baraatti ta'an, waa'ee deebi'ee dhufuu Kiristoos, fi waa'ee mootummaa Waaqayyoo isa bara baraa mallattoodhaan ibsa.

== Qindaa'inaa fi Hiikkaawwan ==
Kitaabni Qulqulluun yeroo dheeraa, gara waggoota 1,500, keessatti namoota 40 ol ta'aniin barreeffame. Barreeffamoonni harkaa warri duraa erga walitti qabamanii booda, gara afaanota adda addaatti hiikamuu eegale.
* '''Sab'iinii (Septuagint):''' Hiikkaa Kakuu Moofaa isa Afaan Ibrootaa irraa gara Afaan Giriikiitti jaarraa 3ffaa Dh.K.D. hiikame.
* '''Vulgate:''' Hiikkaa guutuu Kitaaba Qulqulluu gara Afaan Laatiiniitti kan Jeeroom bara jaarraa 4ffaa Dh.K.B. hojjete.
* '''Hiikkaa Afaan Oromoo:''' Gara Afaan Oromootti, hiikkaan inni jalqabaa fi beekamaan '''Onesimos Nasib (Abbaa Gammachiis)''' tiin bara 1899tti hojjetame. Kunis guddina Afaan Oromoo fi amantii Kiristaanaa Oromiyaa keessatti gahee guddaa qaba.

== Ilaalcha Amantiiwwan Biroo ==

=== Yihudummaa ===
Yihudoonni Kakuu Moofaa (isaan '''Tanaak''' jedhaniin) qofa akka kitaaba qulqulluu isaanii fudhatu. Kakuu Haaraa fi Yesuus akka Masiihicha raajiin dubbatameetti hin amanan. Kanaaf, Kakuu Haaraa akka kitaaba qulqulluutti hin fudhatan.

=== Islamummaa jechuun maal jechuudh ===
Islaamummaan Kitaabni Qulqulluun (kan isaan '''Tawraat''' (Seera Musee), '''Zabuur''' (Faarfannaa Daawit), fi '''Injiil''' (Wangeela Yesuus) jedhaniin) jalqaba wahyii Waaqayyoo ta'uu isaa ni amana. Haa ta'u malee, yeroo keessa barreeffamoonni kun harka namaatiin jijjiiramuu isaanii (''tahrif'') barsiisa. Kanaaf, Qur'aanni akka kitaaba isa dhumaa, kan hin jijjiiramin, fi kan kitaabota duraa sirreessuuf buufametti ilaallama.

[[Category:Kitaabota Qulqulluu]]
[[Category:Kiristaanummaa]]
[[Category:Yihudummaa]]
[[Category:Barreeffama amantii]]</text>
      <sha1>13wj60wq325y96ga426qq8ng7cnn0iz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Keeppi Verdee</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4477</id>
    <revision>
      <id>45778</id>
      <parentid>30284</parentid>
      <timestamp>2026-07-21T16:29:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>56</id>
      </contributor>
      <comment>Replacing Flag_of_Cape_Verde.svg with [[File:Flag_of_Cape_Verde_(10-17).svg]] (by [[:c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] because: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR3|Criterion 3]] (obvious error) · Government standardized ratio is 2:3. For fu</comment>
      <origin>45778</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="758" sha1="mcoq5tclbj7o4mrrfp556b18hmbeiq7" xml:space="preserve">{{Biyya|
| Maqaa                           = 
Riippabiliika Keeppi Verdee
| Alaabaa                         = [[File:Flag of Cape Verde (10-17).svg|90px]]
| Asxaa uffata waraanaa           = [[File:Coat of arms of Cape Verde.svg|90px]]
| Kaartaa                         = [[File:Location Cape Verde AU Africa.svg|270px]]
| Magaalaa Guddaa                 = 
| Afaan Hojii                     = 
| Mootummaa                       = 
| Ballina                         = 4 033 km²
| Baayyina ummataa                = 525 000 (2015)
| Tuuta'insa ummataa              = 124/km²
| Faaruu                          = 
| Koodii lakkoofsa bilbilaa       = +238
}}
'''Keeppi Verdee''' biyya [[Afrikaa]] keessa jirtu.

{{Dachee Aafrikaa}}

[[Category:Dachee Aafrikaa]]</text>
      <sha1>mcoq5tclbj7o4mrrfp556b18hmbeiq7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Al Nassr FC</title>
    <ns>0</ns>
    <id>9302</id>
    <revision>
      <id>45779</id>
      <parentid>42298</parentid>
      <timestamp>2026-07-22T07:56:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Makenzis</username>
        <id>10337</id>
      </contributor>
      <origin>45779</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1299" sha1="i9yla8on5gxw3iikoe8afony4fjd9x6" xml:space="preserve">'''Kilabii Kubbaa Miilaa Al Nassr''' ( {{lang-ar|نادي النصر السعودي}} &lt;span data-ve-ignore=&quot;true&quot;&gt;:&lt;/span&gt; &lt;span data-ve-ignore=&quot;true&quot; dir=&quot;rtl&quot; lang=&quot;ar&quot;&gt;نادي النصر السعودي&lt;/span&gt;
[[Category:Articles containing Arabic-language text]]
&lt;nowiki/&gt;; ''[[wiktionary:نصر#Arabic|Naṣr]]'' jechuun ''Injifannoo'' jechuudha ) kilabii kubbaa miilaa piroofeeshinaalaa [[Sa'ud Arabiyaa|Sa'udii Arabiyaa]] yoo ta'u teessoo isaa Riyaad godhate . Waxabajjii 24 bara 1955 kan hundeeffame yoo ta'u, kilabichi taphoota dirree isaa irratti taphatu Al-Awwal Park . Halluun mana isaanii keelloo fi buluu gadi fagoo yoo ta’u, halluun fagootti immoo halluu diimaa dukkanaa’aa dha.

Al Nassr kilaboota Sa'udii Arabiyaa keessatti milkaa'ina guddaa qaban keessaa tokko yoo ta'u, waancaa ofiisaa 28 injifateera.  Sadarkaa biyya keessaatti kilabichi waancaa Pro League kudha saddeet, King Cup ja'a, waancaa Crown Prince's sadii, waancaa Federeeshinii sadii, fi waancaa Super lama injifateera. Sadarkaa idil-addunyaatti bara 1998 waancaa mo'attoota waancaa Eeshiyaa fi waancaa Suuper Eeshiyaa lamaan isaanii iyyuu fudhachuun dachaa seena qabeessa Eeshiyaa argataniiru, bara 2023 ammoo waancaa Shaampiyoonsi Kilaboota Arabaa injifataniiru. Al Nassr waancaa kilaboota GCC lamas injifateera.</text>
      <sha1>i9yla8on5gxw3iikoe8afony4fjd9x6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kitaaba</title>
    <ns>0</ns>
    <id>9818</id>
    <revision>
      <id>45780</id>
      <parentid>44507</parentid>
      <timestamp>2026-07-22T19:30:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Abdii Husen Hasan</username>
        <id>14316</id>
      </contributor>
      <comment>/* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|0 */</comment>
      <origin>45780</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6454" sha1="1qd415isftzirwytfjwt14noqbppbco" xml:space="preserve">[[File:Gutenberg_Bible,_Lenox_Copy,_New_York_Public_Library,_2009._Pic_01.jpg|alt=|thumb| Kitaabni Qulqulluun Gutenberg Bible, walakkeessa jaarraa 15ffaatti maxxanfame, kitaabota jalqabaa meeshaa maxxansaa fayyadamuun maxxanfaman keessaa isa tokko]]
'''Kitaabni''' (kan '''Barroo''', '''Barreeffa''', ykn '''Macaafa''' jedhamuunis beekamu) walitti qabama waraqaawwan barreeffamaan ykn maxxanfamaan guutamanii, kanneen walitti hidhamanii gola (qola) tokko keessa jiraniidha. Kaayyoon kitaabaa inni guddaan odeeffannoo, seenaa, yaada, ykn asoosama kuusuu fi namoota birootiif dabarsuudha. Kitaabonni bifa barreeffama harkaa (manuscript), maxxanfaa (printed), ykn ammayyaatti bifa dijitaalaa (electronic) tiin argamuu danda'u.

== Maqaa fi Jechoota Walqabatan ==
[[Afaan Oromoo]] keessatti yaada &quot;book&quot; jedhuuf jechoonni adda addaa ni fayyadu, isaanis kanneen ergisaa fi kanneen Oromoo durii of keessaa qabu.

*   '''Barroo''' fi '''Barreeffa''': Kunniin jechoota Oromoo hunda caalaa dhalootaan kan Afaan Oromootti dhihoodha. Jechi '''Barreeffa''' jedhu [[gochima]] &quot;barreessuu&quot; irraa kan dhufe yoo ta'u, wanta barreeffame kamiyyuu agarsiisa. '''Barroo''' immoo jecha Oromoo kan kitaaba ykn barreeffama bal'aa ibsuuf tajaajiludha. Jechoonni kun lamaan kitaabota jechoota teeknikaa Afaan Oromoo keessatti akka jechoota dhalootaa ta'anitti eeramaniiru.

*   '''Kitaaba''': Jecha Afaan Oromoo keessatti bal'inaan beekamu fi fayyadamamuudha. Innis jecha Afaan Arabaa ''kitāb'' (كتاب) irraa dhufeedha.

*   '''Macaafa''': Jechi kunis bal'inaan beekama, keessattuu barreeffamoota amantii ibsuuf. Fakkeenyaaf, Macaafa Qulqulluu. Jechi kun Afaan Amaaraa ''Mäṣḥaf'' (መጽሐፍ) irraa kan dhufe yoo ta'u, innis jecha Afaan Arabaa ''muṣḥaf'' (مصحف) wajjin hidhata qaba.

== Seenaa Kitaabaa ==
Seenaan barroo seenaa qaroomina ilma namaa wajjin walqabata. Innis sadarkaalee gurguddoo keessa darbeera:

=== Barreeffamoota Duraanii ===
Kitaabni akka har'a beeknu odoo hin uumamin dura, ilmaan namootaa wantoota adda addaa irratti barreessaa turan:
* '''Gabatee Suphee (Clay Tablets):''' Qaroominni Mesopotaamiyaa (Sumerians) suphee jiidha irratti mallattoo (cuneiform) fayyadamanii barreessu turan, achiis aduun ykn ibiddan gogsu.
* '''Waraqaa Xaafii (Papyrus Scrolls):''' Warri Misirii durii (Egypt) biqiltuu paappaayirasii irraa waraqaa hojjetanii walitti hidhuun gulantaa (scroll) dheeraa uumu turan.
* '''Gogaa Beeladaa (Parchment):''' Gogaa hoolaa, re'ee, ykn dibicha qal'isanii qopheessuun akka meeshaa barreeffamaatti itti fayyadamaa turan. Inni paappaayirasii caalaa cimaa fi yeroo dheeraa tura.

=== Koodaksii fi Jalqabbii Kitaaba Ammayyaa ===
Jaarraa 1ffaa Dh.K.B. irraa eegalee, warri Roomaa waraqaawwan gogaa ykn paappaayirasii wal irra kaa'anii walitti hidhuun bifa haaraa kan '''koodaksii (codex)''' jedhamu uuman. Koodaksiin akka gulantaa (scroll) osoo hin taane, fuula garagalchuun waan danda'amuuf dubbisuuf salphaa ture. Kunis akka fakkeenya kitaaba ammayyaatti fudhatama.

=== Yeroo Maxxansi Duraa (Barreeffama Harkaa) ===
Hanga jaarraa 15ffaatti, kitaabonni guutummaatti harka namaatiin garagalfamaa (copied) turan. Hojiin kun yeroo dheeraa kan fudhatuu fi mi'aa waan ta'eef, kitaabonni baay'ee muraasa, kan argamanis mana amantii, masaraa mootii, ykn mana barumsaa ol'aanaa keessa qofa turan.

=== Warraaqsa Maxxansaa ===
Bara 1440tti, namni Jarmanii '''Yohaannis Guutenbarg (Johannes Gutenberg)''' meeshaa maxxansaa (printing press) kan qubeewwan socho'an fayyadamu kalaqe. Kun seenaa barroo keessatti warraaqsa guddaa fide:
* Kitaabonni saffisaan baay'inaan maxxanfamuu eegalan.
* Gatiin kitaabaa gadi bu'ee namoota hedduuf dhaqqabamaa ta'e.
* Beekumsi, yaadoonni haaraan, fi ogbarruun saffisaan addunyaa irratti tamsa'e.

=== Bara Dijiitaalaa ===
Jaarraa 20ffaa dhumaa fi 21ffaa keessa, teeknooloojiin kompiitaraa fi intarneetii dhalachuun bifa kitaabaa jijjiireera.
* '''Kitaaba Elektiroonii (E-book):''' Barroo bifa dijitaalaa qabu, kan meeshaalee elektirooniksii akka 'e-reader', 'tablet', ykn 'smartphone' irratti dubbifamuudha.
* '''Kitaaba Sagaleen Dhaggeeffatamu (Audiobook):''' Kitaaba sagaleen namootaan dubbifamee waraabame, kan dhaggeeffachuun danda'amuudha.

== Qaamolee Ijoo Kitaabaa ==
Kitaabni maxxanfame tokko yeroo baayyee qaamolee armaan gadii qaba:
* '''Gola (Cover):''' Qola alaa kan maqaa kitaabaa, maqaa barreessaa, fi yeroo tokko fakkii qabate.
* '''Fuula Mata Duree (Title Page):''' Fuula keessaa isa jalqabaa kan odeeffannoo guutuu waa'ee kitaabichaa qabu.
* '''Baafata (Table of Contents):''' Tarree boqonnaawwanii fi fuula itti argaman agarsiisa.
* '''Seensa (Introduction):''' Kaayyoo kitaabichaa fi waa'ee qabiyyee isaa ibsa gabaabaa kenna.
* '''Qaama Guddaa (Main Body):''' Kutaa guddaa kitaabichaa kan boqonnaawwanitti (chapters) qoodame.
* '''Xumura (Conclusion):''' Yaada ijoo kitaabichaa guduunfa.
* '''Wabii (Bibliography/References):''' Tarree madda odeeffannoo barreessaan itti fayyadame agarsiisa.

== Gosoota Kitaabaa ==
Barroonni bakka gurguddaa lamatti qoodamuu danda'u:

1.  '''Asoosama (Fiction):''' Kan sammuu barreessaatiin uumaman, seenaa dhugaa irratti kan hin hundoofne. Fakkeenyaaf:
    *   '''Asoosama Dheeraa (Novel):''' Seenaa bal'aa fi dheeraa qabu.
    *   '''Asoosama Gabaabaa (Short Story):''' Seenaa gabaabaa, yeroo gabaabaa keessatti dubbifamee xumuramu.
    *   '''Diraamaa (Drama):''' Barreeffama tiyaatiraaf qophaa'e.
    *   '''Walaloo (Poetry):''' Barreeffama miiraa fi yaada miidhagina jechootaatiin ibsu.

2.  '''Barreeffama Dhugaa Irratti Hundaa'e (Non-Fiction):''' Kan ragaa, qorannoo, fi seenaa dhugaa irratti hundaa'an. Fakkeenyaaf:
    *   '''Kitaabota Seenaa (History Books):''' Waa'ee taateewwan darban himu.
    *   '''Seenaa Jireenya Namaa (Biography/Autobiography):''' Waa'ee jireenya nama tokkoo kan himu.
    *   '''Kitaabota Barumsaa (Textbooks):''' Mana barumsaatti barnootaaf kan tajaajilan.
    *   '''Barroolee Saayinsii:''' Beekumsa saayinsii kan ibsan.

== Gahee Kitaabaa Hawaasa Keessatti ==
Kitaabni hawaasa keessatti gahee olaanaa qaba:
* **Beekumsa Kuusuu fi Dabarsuu:** Dhalootaa dhalootatti beekumsa, aadaa, fi seenaa dabarsa.
* **Barnootaaf:** Barnoota sadarkaa hundumaatti madda guddaadha.
* **Bashannansiisuu:** Asoosamaa fi walaloon namoota bashannansiisa.
* **Yaada Tamsaafamuu:** Yaadoonni siyaasaa, amantii, fi filoosoofii kitaabaan tamsa'u.

[[Category:Ogbarruu]]
[[Category:Maxxansa]]
[[Category:Barreeffama]]
[[Category:Aadaa]]</text>
      <sha1>1qd415isftzirwytfjwt14noqbppbco</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>