ଉଇକିପିଡ଼ିଆ orwiki https://or.wikipedia.org/wiki/%E0%AC%AA%E0%AD%8D%E0%AC%B0%E0%AC%A7%E0%AC%BE%E0%AC%A8_%E0%AC%AA%E0%AD%83%E0%AC%B7%E0%AD%8D%E0%AC%A0%E0%AC%BE MediaWiki 1.47.0-wmf.1 first-letter ମାଧ୍ୟମ ବିଶେଷ ଆଲୋଚନା ବ୍ୟବହାରକାରୀ ବ୍ୟବହାରକାରୀଙ୍କ ଆଲୋଚନା ଉଇକିପିଡ଼ିଆ ଉଇକିପିଡ଼ିଆ ଆଲୋଚନା ଫାଇଲ ଫାଇଲ ଆଲୋଚନା ମିଡ଼ିଆଉଇକି ମିଡ଼ିଆଉଇକି ଆଲୋଚନା ଛାଞ୍ଚ ଛାଞ୍ଚ ଆଲୋଚନା ସହଯୋଗ ସହଯୋଗ ଆଲୋଚନା ଶ୍ରେଣୀ ଶ୍ରେଣୀ ଆଲୋଚନା ପୋର୍ଟାଲ ପୋର୍ଟାଲ ଆଲୋଚନା TimedText TimedText talk ମଡ୍ୟୁଲ ମଡ୍ୟୁଲ ଆଲୋଚନା Event Event talk ବିଷୟ ଓଡ଼ିଶା 0 2621 595049 587670 2026-05-07T08:43:49Z Subhamss2008 37188 /* */ 595049 wikitext text/x-wiki {{Infobox Indian state or territory | name = ଓଡ଼ିଶା | official_name = ଓଡ଼ିଶା ରାଜ୍ୟ | image_skyline = {{Photomontage | photo1a = Shri Jagannatha Temple.jpg | photo1b = 1 Mahanadi River near Satkosia Tiger Reserve Tikarpara India 2012.jpg | photo2a = Deomali.jpg | photo2b = RSP Administrative Building.png | photo3a = Konarka Temple.jpg | photo3b = Beautiful Sunrise.jpg | photo4a = Chilika Lake 4.jpg | photo4b = Ratnagiri ei3-29.jpg | photo5a = Leaning Temple & gate.jpg | photo5b = Sishupalgarh 2.jpg | position = centre | spacing = 8 | color_border = black | color = black | size = 150px }} | imagesize = | image_alt = | image_caption = '''ଘଣ୍ଟାକଣ୍ଟାର ଘୂର୍ଣ୍ଣନ ଦିଗରେ:''' ପୁରୀର [[ଜଗନ୍ନାଥ ମନ୍ଦିର]], [[ମହାନଦୀ]], [[ରାଉରକେଲା ଇସ୍ପାତ କାରଖାନା]], [[ସିମିଳିପାଳ ଜାତୀୟ ଉଦ୍ୟାନ]], [[ରତ୍ନଗିରି]], [[ଶିଶୁପାଳଗଡ଼]], [[ବିମଳେଶ୍ଵର ଦେଉଳ]], [[ଚିଲିକା]], [[କୋଣାର୍କ ସୂର୍ଯ୍ୟ ମନ୍ଦିର]], ଓ [[ଦେଓମାଳି]] ପର୍ବତ | type = ରାଜ୍ୟ | image_seal = Seal of Odisha.svg | etymology = [[ଓଡ଼ିଆ ଲୋକ|ଓଡ଼ିଆଙ୍କ]] ଦେଶ | nickname = ଭାରତର ଆତ୍ମା<br />ଭାରତର ସୁରକ୍ଷିତ ରହସ୍ୟ | motto = [[ସତ୍ୟମେବ ଜୟତେ]] (ସତ୍ୟର ହିଁ ଜୟ ହୁଏ) | anthem = [[ବନ୍ଦେ ଉତ୍କଳ ଜନନୀ]]<ref>{{Cite web |url=http://orissa.gov.in/e-magazine/orissaannualreference/ORA-2005/ORA-2005.htm |title=Orissa Annual Reference 2005 |access-date=9 June 2012 |archive-date=27 June 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120627130051/http://orissa.gov.in/e-magazine/orissaannualreference/ORA-2005/ORA-2005.htm |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://magazines.odisha.gov.in/Orissareview/2016/April/engpdf/odisha%20review-2016_april.pdf |title=Odisha Review 2016 |access-date=1 April 2018 |archive-date=2 April 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180402101410/http://magazines.odisha.gov.in/Orissareview/2016/April/engpdf/odisha%20review-2016_april.pdf |url-status=live }}</ref><br />(ହେ ମାତା ଉତ୍କଳ, ମୁଁ ତୁମକୁ ଆରାଧନା କରୁଛି)<br /><br />[[File:Bande Utkala Janani Odia.ogg]] | image_map = IN-OD.svg | coordinates = {{coord|20.27|85.82|region:IN-OD_type:adm1st|display=inline,title}} | region = ପୂର୍ବ ଭାରତ | before_was = [[ଓଡ଼ିଶା ପ୍ରାନ୍ତ]] | formation_date4 = {{start date and age|1936|4|1|df=y}}<br />[[ଉତ୍କଳ ଦିବସ]] | capital = ଭୁବନେଶ୍ୱର | largestcity = ଭୁବନେଶ୍ୱର | districts = [[ଓଡ଼ିଶାର ଜିଲ୍ଲାମାନଙ୍କର ତାଲିକା|୩୦ (୩ ଖଣ୍ଡ)]] | ରାଜ୍ୟପାଳ = [[କମ୍ଭମପତି ହରି ବାବୁ]] | ମୁଖ୍ୟମନ୍ତ୍ରୀ = [[ମୋହନ ଚରଣ ମାଝୀ]] | ଉପ‌‌‌ ମୁଖ୍ୟମନ୍ତ୍ରୀ = [[କନକ ବର୍ଦ୍ଧନ ସିଂହ ଦେଓ]] ([[ଭାରତୀୟ ଜନତା ପାର୍ଟି|ବିଜେପି]]) <br />[[ପ୍ରଭାତୀ ପରିଡ଼ା]] ([[ଭାରତୀୟ ଜନତା ପାର୍ଟି|ବିଜେପି]]) | party = [[ଭାରତୀୟ ଜନତା ପାର୍ଟି|ବିଜେପି]] | legislature_type = ଏକସଦନୀୟ | assembly = [[ଓଡ଼ିଶା ବିଧାନସଭା]] | assembly_seats = ୧୪୭ ଆସନ | rajya_sabha_seats = ୧୦ ଆସନ | lok_sabha_seats = ୨୧ ଆସନ | judiciary = [[ଓଡ଼ିଶା ଉଚ୍ଚ ନ୍ୟାୟାଳୟ]] | area_total_km2 = ୧୫୫୭୦୭ | area_rank = ଅଷ୍ଟମ | length_km = ୫୦୦ | width_km = ୧୦୩୦ | elevation_footnotes = <ref name="Socio-economic Profile">{{cite book | title=Socio-economic Profile of Rural India (series II).: Eastern India (Orissa, Jharkhand, West Bengal, Bihar and Uttar Pradesh) | publisher=Centre for Rural Studies, L.B.S. National Academy of Administration, Mussoorie | year=2011 | isbn=978-81-8069-723-4 | url=https://books.google.com/books?id=Fi_rz0_1ELUC&pg=PA73 | access-date=16 August 2019 | page=73}}</ref> | elevation_m = ୯୦୦ | elevation_max_m = ୧,୬୭୨ | elevation_max_point = [[ଦେଓମାଳି ପର୍ବତ]]<ref>{{Cite web |title=Deomali Peak in Koraput India |url=https://www.india9.com/i9show/Deomali-Peak-57564.htm |access-date=24 March 2023 |website=www.india9.com |archive-date=24 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230324211121/https://www.india9.com/i9show/Deomali-Peak-57564.htm |url-status=live }}</ref> | elevation_min_m = ୦ | elevation_min_point = [[ବଙ୍ଗୋପସାଗର]] | population_footnotes = <ref name="CensusIndia2011PCA12018"/> | population_total = {{IncreaseNeutral}} ୪,୧୯,୭୪,୨୧୮ | population_as_of = ୨୦୧୧ | population_rank = ଏକାଦଶ | population_density = ୨୬୯ | population_urban = ୧୬.୬୯% | population_rural = ୮୩.୩୧% | population_demonym = [[ଓଡ଼ିଆ ଲୋକ|ଓଡ଼ିଆ]] | 0fficial_Langs = {{hlist|[[ଓଡ଼ିଆ ଭାଷା|ଓଡ଼ିଆ]]|[[ଇଂରାଜୀ ଭାଷା|ଇଂରାଜୀ]]<ref name=nclmanurep2010>{{cite web |title=Report of the Commissioner for linguistic minorities: 47th report (July 2008 to June 2010) |pages=122–126 |publisher=Commissioner for Linguistic Minorities, Ministry of Minority Affairs, Government of India |url=http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM47thReport.pdf |access-date=16 February 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120513161847/http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM47thReport.pdf |archive-date=13 May 2012 }}</ref>}} | official_script = [[ଓଡ଼ିଆ ଲିପି]] | GDP_footnotes = <ref name="MOSPI">{{cite web|url=https://www.prsindia.org/parliamenttrack/budgets/odisha-budget-analysis-2020-21|title=Odisha Budget analysis|date=18 February 2020|website=PRS India|access-date=27 September 2020|archive-date=29 October 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201029164451/https://www.prsindia.org/parliamenttrack/budgets/odisha-budget-analysis-2020-21|url-status=live}}</ref> | GDP_total = {{Increase}}{{INRConvert|8.65|t|lk=r}} | GDP_year = ୨୦୨୩-୨୪ | GDP_rank = ୧୪ଶ | GDP_per_capita = {{INRConvert|161437}} (୨୦୨୩-୨୪) <ref>{{Cite web |title=ODISHA Economic Survey Page 13 |url=https://pc.odisha.gov.in/sites/default/files/2024-07/OES%20Chapter_1%28Main%20Booklet%29_0.pdf |website=ODISHA Economic Survey }}{{Dead link|date=February 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> {{IncreasePositive}} | GDP_per_capita_rank = ୨୧ତମ | HDI = {{Increase}} ୦.୬୪୯ {{color|#fc0|ମଧ୍ୟମ}}<ref>{{Cite web|url=https://globaldatalab.org/shdi/shdi/?interpolation=0&extrapolation=0&nearest_real=0|title=Sub-national HDI – Subnational HDI – Global Data Lab|website=globaldatalab.org|access-date=17 April 2020|archive-date=12 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201112015724/https://globaldatalab.org/shdi/shdi/?interpolation=0&extrapolation=0&nearest_real=0|url-status=live}}</ref> | HDI_year = ୨୦୧୮ | HDI_rank = ୨୯ତମ | literacy = {{Increase}} ୭୫.୧୫%<ref name=CensusLiteracy>{{cite web |title=State of Literacy |website=[[Census of India]] |page=110 |url=http://censusindia.gov.in/2011-prov-results/data_files/india/Final_PPT_2011_chapter6.pdf |access-date=5 August 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150706191931/http://censusindia.gov.in/2011-prov-results/data_files/india/Final_PPT_2011_chapter6.pdf |archive-date=6 July 2015 |url-status=live }}</ref> | literacy_year = ୨୦୨୩ | literacy_rank = ୨୫ତମ | sex_ratio = ୧୦୬୩ [[ମହିଳା|♀]]/୧୦୦୦ [[ପୁରୁଷ|♂]]<ref>{{Cite web|title=Sex ratio of State and Union Territories of India as per National Health survey (2019–2021)|url=https://main.mohfw.gov.in/basicpage-14|website=Ministry of Health and Family Welfare, India|access-date=8 January 2023|archive-date=8 January 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230108164803/https://main.mohfw.gov.in/basicpage-14|url-status=live}}</ref> | sexratio_year = ୨୦୨୩ | sexratio_rank = ୧୮ତମ | iso_code = IN-OD<ref>{{cite web|url=https://www.iso.org/obp/ui/#iso:code:3166:IN|title=Standard: ISO 3166 — Codes for the representation of names of countries and their subdivisions|access-date=24 November 2023|archive-date=17 June 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160617031837/https://www.iso.org/obp/ui/#iso:code:3166:IN|url-status=live}}</ref> | registration_plate = OD<ref>{{cite web|url=https://www.newindianexpress.com/states/odisha/2012/Sep/01/vehicle-registration-number-od-to-replace-or-from-today-402096.html|title=Vehicle registration number: OD to replace OR from today|access-date=21 June 2012|archive-date=18 March 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240318132053/https://www.newindianexpress.com/states/odisha/2012/Sep/01/vehicle-registration-number-od-to-replace-or-from-today-402096.html|url-status=live}}</ref> | website = odisha.gov.in | foundation_day = [[ଉତ୍କଳ ଦିବସ]] | mammal = [[ସମ୍ବର]]<ref name="Orissareview"/> | bird = [[ଭଦଭଦଳିଆ]] (Indian roller)<ref name="The Times of India 2017">{{cite web | title=Palapitta: How a mindless dasara ritual is killing our state bird palapitta – Hyderabad News | website=The Times of India | date=29 September 2017 | url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/hyderabad/how-a-mindless-dasara-ritual-is-killing-our-state-bird-palapitta/articleshow/60872593.cms | access-date=7 October 2019 | archive-date=2 November 2019 | archive-url=https://web.archive.org/web/20191102011836/https://timesofindia.indiatimes.com/city/hyderabad/how-a-mindless-dasara-ritual-is-killing-our-state-bird-palapitta/articleshow/60872593.cms | url-status=live }}</ref><ref>{{citation | url=http://magazines.odisha.gov.in/Orissareview/apr2005/englishpdf/bluelay.pdf | title=Blue Jay | publisher=Orissa Review | date=2005 | access-date=7 October 2019 | archive-date=7 October 2019 | archive-url=https://web.archive.org/web/20191007123050/http://magazines.odisha.gov.in/Orissareview/apr2005/englishpdf/bluelay.pdf | url-status=live }}</ref> | fish = [[ମହାନଦୀ ମହାଶୀର]] (Mahanadi mahseer)<ref>{{cite web|title=State Fishes of India|url=http://nfdb.gov.in/PDF/Fish%20%26%20Fisheries%20of%20India/2.State%20Fishes%20of%20India.pdf|publisher=National Fisheries Development Board, Government of India|access-date=25 December 2020|archive-date=10 October 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201010035036/http://nfdb.gov.in/PDF/Fish%20%26%20Fisheries%20of%20India/2.State%20Fishes%20of%20India.pdf|url-status=live}}</ref> | flower = [[ଅଶୋକ ବୃକ୍ଷ|ଅଶୋକ]]<ref name="Orissareview"/> | tree = [[ଅଶ୍ୱତ୍ଥ ବୃକ୍ଷ|ଅଶ୍ୱତ୍ଥ]]<ref name="Orissareview">{{citation |url= http://magazines.odisha.gov.in/Orissareview/apr2005/englishpdf/bluelay.pdf |title= Blue Jay |publisher= Orissa Review |page= 87 |date= 2005 |access-date= 7 October 2019 |archive-date= 7 October 2019 |archive-url= https://web.archive.org/web/20191007123050/http://magazines.odisha.gov.in/Orissareview/apr2005/englishpdf/bluelay.pdf |url-status= live }}</ref><ref>{{citation | url=http://rprcbbsr.in/View/Downloads/Ficusreligiosa18_11_2014.pdf | title=Pipal(Ficus religiosa) – The State Tree of Odisha | publisher=RPRC | date=2014 | access-date=29 November 2020 | archive-date=9 December 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20201209124534/http://rprcbbsr.in/View/Downloads/Ficusreligiosa18_11_2014.pdf | url-status=live }}</ref> | image_highway = SH IN-OR.png | SH_numbers = [[ଓଡ଼ିଶାର ରାଜ୍ୟ ରାଜପଥ ତାଲିକା|OD SH୧ – OD SH୫୭]] }} '''ଓଡ଼ିଶା''' ({{audio|Odisha Voice.ogg|ଓଡ଼ିଶା}}) [[ଭାରତ]]ର ପୂର୍ବ ଉପକୂଳରେ ଥିବା ଏକ ପ୍ରଶାସନିକ ରାଜ୍ୟ । ଏହାର ଉତ୍ତର-ପୂର୍ବରେ [[ପଶ୍ଚିମବଙ୍ଗ]], ଉତ୍ତରରେ [[ଝାଡ଼ଖଣ୍ଡ]], ପଶ୍ଚିମ ଓ ଉତ୍ତର-ପଶ୍ଚିମରେ [[ଛତିଶଗଡ଼]] ଏବଂ ଦକ୍ଷିଣ ଓ ଦକ୍ଷିଣ-ପଶ୍ଚିମରେ [[ଆନ୍ଧ୍ର ପ୍ରଦେଶ|ଆନ୍ଧ୍ରପ୍ରଦେଶ]] ଅବସ୍ଥିତ । ଏହା ଆୟତନ ଓ ଜନସଂଖ୍ୟା ହିସାବରେ ଯଥାକ୍ରମେ ଭାରତର ଅଷ୍ଟମ ଓ ଏକାଦଶ ବୃହତ୍ତମ ରାଜ୍ୟ । [[ଓଡ଼ିଆ ଭାଷା]] ଏହି ରାଜ୍ୟର ସରକାରୀ ଭାଷା । ୨୦୦୧ ଜନଗଣନା ଅନୁସାରେ ରାଜ୍ୟର ପ୍ରାୟ ୩୩.୨ ନିୟୁତ ଲୋକ ଓଡ଼ିଆ ଭାଷା ବ୍ୟବହାର କରନ୍ତି । ଏହା ପ୍ରାଚୀନ କଳିଙ୍ଗ, କୋଶଳ, କୋଙ୍ଗଦ, ଉଡ୍ର ଓ [[ଉତ୍କଳ]]ର ଆଧୁନିକ ନାମ । ଓଡ଼ିଶା ୧ ଅପ୍ରେଲ ୧୯୩୬ରେ ଏକ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ପ୍ରଦେଶ ଭାବରେ ଗଠିତ ହୋଇଥିଲା । ସେହି ସ୍ମୃତିରେ ପ୍ରତିବର୍ଷ ୧ ଅପ୍ରେଲକୁ [[ଓଡ଼ିଶା ଦିବସ]] ବା '''ଉତ୍କଳ ଦିବସ''' ଭାବରେ ପାଳନ କରାଯାଇଥାଏ । [[ଭୁବନେଶ୍ୱର]] ଏହି ରାଜ୍ୟର ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ସହର ଏବଂ ରାଜଧାନୀ । ପ୍ରାୟ ଅଷ୍ଟମ ଶତାବ୍ଦୀରୁ ଅଧିକ ସମୟ ଧରି [[କଟକ]] ଓଡ଼ିଶାର ରାଜଧାନୀ ରହିବା ପରେ, ୧୩ ଅପ୍ରେଲ ୧୯୪୮ରେ ଭୁବନେଶ୍ୱରକୁ ଓଡ଼ିଶାର ନୂତନ ରାଜଧାନୀ ଭାବେ ଘୋଷଣା କରାଯାଇଥିଲା । ପୃଥିବୀର ଦୀର୍ଘତମ ନଦୀବନ୍ଧ [[ହୀରାକୁଦ]] ଏହି ରାଜ୍ୟର [[ସମ୍ବଲପୁର ଜିଲ୍ଲା|ସମ୍ବଲପୁର]] ଜିଲ୍ଲାରେ ଅବସ୍ଥିତ । ଏହାଛଡ଼ା ଓଡ଼ିଶାରେ ଅନେକ ପର୍ଯ୍ୟଟନ ସ୍ଥଳୀ ରହିଛି । [[ପୁରୀ]], [[କୋଣାର୍କ]] ଓ ଭୁବନେଶ୍ୱରର ଐତିହ୍ୟସ୍ଥଳୀକୁ ପୂର୍ବ ଭାରତର '''[[ସୁବର୍ଣ୍ଣ ତ୍ରିଭୁଜ]]''' ବୋଲି କୁହାଯାଏ । ପୁରୀର [[ଜଗନ୍ନାଥ ମନ୍ଦିର]] ଏବଂ ଏହାର [[ରଥଯାତ୍ରା]] ବିଶ୍ୱପ୍ରସିଦ୍ଧ । ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ମୁଖ୍ୟ ଐତିହାସିକ କୀର୍ତ୍ତି ମଧ୍ୟରେ କୋଣାର୍କର [[କୋଣାର୍କ ସୂର୍ଯ୍ୟ ମନ୍ଦିର|ସୂର୍ଯ୍ୟ ମନ୍ଦିର]], ଭୁବନେଶ୍ୱରର [[ଲିଙ୍ଗରାଜ ମନ୍ଦିର]], [[ଖଣ୍ଡଗିରି ଓ ଉଦୟଗିରି ଗୁମ୍ଫା|ଖଣ୍ଡଗିରି-ଉଦୟଗିରି]], [[ଧଉଳି]]ଗିରି ଏବଂ [[କଟକ]]ର [[ବାରବାଟି ଦୁର୍ଗ]] ପ୍ରଧାନ । [[ବାଲେଶ୍ୱର]]ର [[ଚାନ୍ଦିପୁର]]ଠାରେ ଭାରତର ପ୍ରତିରକ୍ଷା ବିଭାଗ ଦ୍ୱାରା କ୍ଷେପଣାସ୍ତ୍ର ଘାଟି (ITR) ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରାଯାଇଛି । == ଇତିହାସ == {{Main|ଓଡ଼ିଶାର ଇତିହାସ}} [[ଫାଇଲ:Hatigumfa.jpg|thumb|right|150px|ଖାରବେଳଙ୍କ ତିଆରି ହାତୀଗୁମ୍ଫାରେ ଥିବା ଶିଳାଲେଖ, ଉଦୟଗିରି]] [[ଫାଇଲ:Kalinga battlefield daya river dhauli hills.jpg|thumb|right|150px|ଧଉଳିରୁ ଦୟା ନଦୀର ଦୃଶ୍ୟ]] [[ଫାଇଲ:Konark Temple.jpg|thumb|150px|ଗଙ୍ଗ ରାଜା ଲାଙ୍ଗୁଳା ନରସିଂହ ଦେବଙ୍କଦ୍ୱାରା ତିଆରି [[କୋଣାର୍କ ସୂର୍ଯ୍ୟ ମନ୍ଦିର]] , ଏହା ଏକ ବିଶ୍ୱ ଐତିହ୍ୟ ସ୍ଥଳୀ]] === ନାମକରଣ === ''ଓଡ଼ିଶା'' ଶବ୍ଦଟି ମୂଳ ଶବ୍ଦ '''ଓର/ଉର''' ବା ''ଓଡ୍ର, ଉଡ୍ର ଦେଶ''ରୁ, ''ସୁମେରୀୟ'', ''ଓଡ୍ର ବିଷୟ'' ଆଦି ପୁରାତନ ନାମରୁ ଆସିଅଛି । ଏହାର ପ୍ରମାଣ ଆକାରରେ ସବୁଠାରୁ ପୁରାତନ ଲେଖ 'ଉତ୍ତର ତୋଷାଳି' ଅନ୍ତର୍ଗତ ଓଡ଼ିଶାର [[ବାଲେଶ୍ୱର ଜିଲ୍ଲା]]ର [[ସୋର]]ଠାରୁ ମିଳିଥିବା ତମ୍ବାପଟାରେ ଓଡ୍ର ବିଷୟର ସୂଚନା ମିଳିଛି ।<ref>[http://orissa.gov.in/e-magazine/Orissareview/2010/April/engpdf/28-30.pdf Orissareview 2010 April]</ref> [[ପାଳି ଭାଷା|ପାଳି]] ଓ [[ସଂସ୍କୃତ ଭାଷା|ସଂସ୍କୃତ]] ସାହିତ୍ୟରେ [[ଓଡ଼ିଆ ଲୋକ]]ଙ୍କୁ ଯଥାକ୍ରମେ 'ଓଡ଼କ' ଓ 'ଓଡ୍ର' ନାମରେ ନାମିତ କରାଯାଇଛି । ପୁରାତନ ଲେଖକ ଓ ଗବେଷକ [[ପ୍ଲିନି ଦି ଏଲ୍ଡର]] ଓ [[ଟଲେମି]] ଓଡ୍ର ଜଣଙ୍କୁ 'ଓରେଟସ' ବୋଲି ନାମିତ କରିଛନ୍ତି । ==== ନାମ ବଦଳ ==== ଇଂରାଜୀ ଓ [[ହିନ୍ଦୀ ଭାଷା|ହିନ୍ଦୀ]]ରେ "ଓଡ଼ିଶା" ଓ "[[ଓଡ଼ିଆ ଭାଷା|ଓଡ଼ିଆ]]"କୁ Orissa ଓ Oriya ତଥା उड़ीसा ଓ उड़ीआ <!--ବଦଳରେ ओड़िशा ଓ ओड़ीआ--> ଭାବେ [[ଭାରତୀୟ ସମ୍ବିଧାନ|ସମ୍ବିଧାନ]]ରେ ତଥା ସାଧାରଣରେ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଉଥିଲା । ୨୦୦୮ ମସିହା ଜୁନ ୯ରେ ପ୍ରଥମେ ରାଜ୍ୟ କ୍ୟାବିନେଟରେ ଓଡ଼ିଶା ଓ [[ଓଡ଼ିଆ ଭାଷା|ଓଡ଼ିଆ]]କୁ ଇଂରାଜୀରେ Orissa ଓ Oriya ବଦଳରେ Odisha ଓ Odia ତଥା [[ହିନ୍ଦୀ ଭାଷା|ହିନ୍ଦୀ]]ରେ उड़ीसा ଓ उड़ीआ ବଦଳରେ ओड़िशा ଓ ओड़ीआ ଲେଖିବା ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତାବ ଆଗତ କରାଯାଇଥିଲା । ୨୦୦୮ ଅଗଷ୍ଟରେ ରାଜ୍ୟ ବିଧାନ ସଭାରେ ଏହି ପ୍ରସ୍ତାବ ଆସିଥିଲା ଓ ବହୁମତରେ ଏହାକୁ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଇଥିଲା । ପରେ ନୂଆ ଲୋକ ସଭା ଗଠନ ପରେ ଏହାକୁ ବିଧାନ ସଭାରେ ଆଉଥରେ ଆଗତ କରାଯାଇଥିଲା । ଏହି ସଂଶୋଧିତ ପ୍ରସ୍ତାବକୁ ୨୦୧୦ ବଜେଟ ଅଧିବେଶନରେ ଲୋକ ସଭାରେ ଆଗତ କରାଯାଇଥିଲା । ୨୦୧୦ ଶୀତକାଳୀନ ଅଧିବେଶନରେ ପ୍ରଥମ ଦିନ (ଅକ୍ଟୋବର ୯, ୨୦୧୦)ରେ ସ୍ୱରାଷ୍ଟ୍ର ମନ୍ତ୍ରୀ ପି. ଚିଦମ୍ବରମ ଏହାକୁ ଲୋକ ସଭାରେ ଆଗତ କରିଥିଲେ । ପରେ ଏହା [[ଭାରତର ରାଷ୍ଟ୍ରପତି|ରାଷ୍ଟ୍ରପତି]]ଙ୍କ ଅନୁମୋଦନ ପାଇଁ ପଠାଯାଇଥିଲା ଯାହା ୨୦୧୧ମସିହା ୪ ନଭେମ୍ବରରେ [[ଭାରତର ରାଷ୍ଟ୍ରପତି|ରାଷ୍ଟ୍ରପତି]]ଙ୍କ ଅନୁମୋଦନ ଲାଭ କରି [[ଓଡ଼ିଶା (ନାମ ପରିବର୍ତ୍ତନ) ଅଧିନିୟମ, ୨୦୧୧]] ନାମରେ କାର୍ଯ୍ୟକାରୀ ହୋଇଛି ।<ref>{{cite web |url=http://articles.economictimes.indiatimes.com/2011-09-06/news/30119350_1_odia-amendment-bill-odisha |title=Orissa becomes 'Odisha', Oriya is 'Odia' - Economic Times |publisher=Articles.economictimes.indiatimes.com |date=2011-09-06 |accessdate=2011-10-29 |archive-date=2014-12-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141218021101/http://articles.economictimes.indiatimes.com/2011-09-06/news/30119350_1_odia-amendment-bill-odisha |url-status=dead }}</ref><ref name=Hindu>[http://www.thehindu.com/news/states/other-states/article2598999.ece It's now Odisha]. [[ଦି ହିନ୍ଦୁ]]. [[ଭୁବନେଶ୍ୱର]]. ୦୫ ନଭେମ୍ବର ୨୦୧୧</ref><ref>Akshaya Kumar Sahoo. [http://www.asianage.com/india/centre-notification-orissa-name-change-313 Centre notification on Orissa name change] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120104140553/http://www.asianage.com/india/centre-notification-orissa-name-change-313 |date=2012-01-04 }}.Nov 05, 2011</ref><ref>[http://www.orissadiary.com/CurrentNews.asp?id=30113 No more Orissa-Oriya; Its Odisha-Odia officially : CM declares state holiday] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141113151805/http://www.orissadiary.com/CurrentNews.asp?id=30113 |date=2014-11-13 }}.November 05, 2011</ref><ref>[http://hillpost.in/2011/11/04/orissa-changes-to-odisha-with-state-holiday/34164/news-2/hp_news_network Orissa changes to Odisha with state holiday] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120517032359/http://hillpost.in/2011/11/04/orissa-changes-to-odisha-with-state-holiday/34164/news-2/hp_news_network |date=2012-05-17 }}.''The Hill Post'' November 4, 2011</ref><ref>[http://www.orissasambad.com/news_article.php?id=65943# ଅରିସା ହେଲା ଓଡ଼ିଶା, ରାଷ୍ଟ୍ରପତିଙ୍କ ମୋହର ବାଜିଲା] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141113140454/http://www.orissasambad.com/news_article.php?id=65943 |date=2014-11-13 }}। [[ସମ୍ବାଦ (ଖବରକାଗଜ)]].୦୫ ନଭେମ୍ବର ୨୦୧୧</ref><ref>[http://hindi.webdunia.com/%E0%A4%93%E0%A4%A1%E0%A4%BF%E0%A4%B6%E0%A4%BE-%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%B8%E0%A4%A6-%E0%A4%AE%E0%A4%82%E0%A4%9C%E0%A5%82%E0%A4%B0%E0%A5%80/%E0%A4%93%E0%A4%A1%E0%A4%BF%E0%A4%B6%E0%A4%BE-%E0%A4%95%E0%A5%8B-%E0%A4%AE%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A5%80-%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%B8%E0%A4%A6-%E0%A4%95%E0%A5%80-%E0%A4%AE%E0%A4%82%E0%A4%9C%E0%A5%82%E0%A4%B0%E0%A5%80-1101109069_1.htm ओडिशा को मिली संसद की मंजूरी] (ହିନ୍ଦୀରେ)</ref> === ସଂକ୍ଷେପରେ === * ବୈଦିକ ଓଡ଼ିଶା - କୃଷ୍ଣ ଯଜୁର୍ବେଦ ବୌଧାୟନ କଳ୍ପସୂତ୍ର ଅନୁସାରେ (ଖ୍ରୀ.ପୂ. ଷଷ୍ଠ ଶତାବ୍ଦୀ), ବୈଦିକ ସଭ୍ୟତା ବାହାରେ [[କଳିଙ୍ଗ]] ଥିଲା ଭିନ୍ନ ଏକ ସଭ୍ୟତା (ନା ଆର୍ଯ୍ୟ ନା ଦ୍ରାବିଡ଼) * ପୌରାଣିକ ଓଡ଼ିଶା - [[ମହାଭାରତ]] ଅନୁସାରେ, [[କଳିଙ୍ଗ]] [[କୌରବ]]ଙ୍କ ପକ୍ଷରୁ ଯୁଦ୍ଧ ଲଢ଼ିଥିଲା । * କିମ୍ବଦନ୍ତୀରେ ଓଡ଼ିଶା - ଓଡ଼ିଶାରେ ପ୍ରଚଳିତ ଲୋକକଥା ଅନୁସାରେ ଏଠି କଳା ଓ ବାଣିଜ୍ୟର ସଂସ୍କୃତି ପ୍ରଭାବ ବିସ୍ତାର କରିଥିଲା । ଶ୍ରୀଲଙ୍କା (ସିଂହଳ), ଜାଭା(ଜବ ଦ୍ୱୀପ), ସୁମାତ୍ରା, ବାଲି, ମିଆଁମାର (ବ୍ରହ୍ମଦେଶ), ଥାଇଲାଣ୍ଡ (ସାମ), କାମ୍ବୋଡ଼ିଆ(କମ୍ବୋଜ), ଭିଏତନାମ (ଚମ୍ପା)), [[ଚୀନ]], [[ଜାପାନ]], କୋରିଆ (କୁକୁଟ), ମେକ୍ସିକୋ (ମକ୍କସିଖ), ଇଜିପ୍ଟ (ମିସର), ଆରବ (ସିମିଳି), ଇରାକ (ବାବିଲନ) ପ୍ରଭୃତି ସ୍ଥାନରେ କଳିଙ୍ଗ ସହ ନିର୍ମାଣ-କଳା ଓ ବାଣିଜ୍ୟ-ସଂସ୍କୃତି-ଇତିହାସ ଆଦି ସମ୍ବନ୍ଧ ଦେଖିବାକୁ ମିଳିଥାଏ । ଏଠାରେ ସମ୍ଭବତଃ ଲୋକତନ୍ତ୍ର ପ୍ରଚଳିତ ଥିଲା । * ଖ୍ରୀ.ପୂ. ୩୬୦-୨୬୦ - ନନ୍ଦ-ସାମ୍ରାଜ୍ୟରେ ଓଡ଼ିଶାର ଏକ ବଡ଼ ଭାଗ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ । * ଖ୍ରୀ.ପୂ. ୨୬୧ - ପୃଥିବୀ ବିଖ୍ୟାତ [[କଳିଙ୍ଗ]] ଯୁଦ୍ଧ * ଖ୍ରୀ.ପୂ. ୧ମ ଶତାବ୍ଦୀ - ଚେଦୀ ରାଜବଂଶର ସମ୍ରାଟ [[ଖାରବେଳ|ମହାମେଘବାହାନ ଐର ଖାରବେଳ]]ଙ୍କ ରାଜତ୍ୱ, କଳିଙ୍ଗର ପରିସୀମା ଆଗଙ୍ଗା-କାବେରୀ, ତଥା ପଶ୍ଚିମ ଓ ମଧ୍ୟ [[ଭାରତ]]କୁ ବିସ୍ତାରିତ । ଜୈନ ଧର୍ମର ପ୍ରସାର । * ୩ୟ-ଷଷ୍ଠ ଶତାବ୍ଦୀ - ଗୁପ୍ତ-ରାଜବଂଶ, ହର୍ଷବର୍ଦ୍ଧନ, ଦ୍ୱିତୀୟ ପୁଲକେଶୀ, ମାଠର, ଭୌମକର ଇତ୍ୟାଦି ବିଭିନ୍ନ ରାଜାଙ୍କ ଶାସନାଧୀନ * ୭୯୫ ଖ୍ରୀ. - କେଶରୀ ରାଜବଂଶ । ଯଯାତି କେଶରୀ [[କଳିଙ୍ଗ]], କୋଶଳ ଓ [[ଉତ୍କଳ]]କୁ ଏକତ୍ର କଲେ । [[ଯାଜପୁର]]ରେ ରାଜଧାନୀ ସ୍ଥାପନ । * ୧୦୭୮-୧୪୩୪ ଖ୍ରୀ. - ଗଙ୍ଗ ରାଜବଂଶ । ଅନନ୍ତବର୍ମା ଚୋଳଗଙ୍ଗ ଦେବଙ୍କ ରାଜତ୍ୱ ପ୍ରାରମ୍ଭ । *୧୦୭୮-୧୧୫୦ ଖ୍ରୀ. - ଚୋଳଗଙ୍ଗ ଦେବଙ୍କ ରାଜୁତି । [[ପୁରୀ]] ଶ୍ରୀ[[ଜଗନ୍ନାଥ ମନ୍ଦିର]] ନବୀକରଣ ପ୍ରାରମ୍ଭ । [[କଟକ]] ହେଲା ନୂଆ ରାଜଧାନୀ (ପ୍ରାୟ ୧୧୭୦ ଖ୍ରୀ.) । *୧୧୭୦-୧୧୯୮ ଖ୍ରୀ. - ଦ୍ୱିତୀୟ ଅନଙ୍ଗଭୀମଦେବ । [[ଜଗନ୍ନାଥ ମନ୍ଦିର]]ର ନିର୍ମାଣ କାର୍ଯ୍ୟ ସମାପ୍ତ । *୧୨୨୯ ଖ୍ରୀ. - ତୃତୀୟ ଅନଙ୍ଗଭୀମଦେବଙ୍କଦ୍ୱାରା [[ବାରବାଟି ଦୁର୍ଗ]] ନିର୍ମିତ । *୧୨୩୮-୧୨୬୪ ଖ୍ରୀ. - ଲାଙ୍ଗୁଳା ନରସିଂହଦେବ । [[କୋଣାର୍କ ସୂର୍ଯ୍ୟ ମନ୍ଦିର|କୋଣାର୍କ ସୂର୍ଯ୍ୟ-ମନ୍ଦିର]] ନିର୍ମିତ । *୧୪୩୫-୧୫୪୧ ଖ୍ରୀ. - ଗଜପତି ରାଜବଂଶ । ଆଗଙ୍ଗା-ଗୋଦାବରୀ ସାମ୍ରାଜ୍ୟ । *୧୪୩୫-୧୪୬୬ ଖ୍ରୀ. - (ନବକୋଟି କର୍ଣ୍ଣାଟ ଉତ୍କଳ ବର୍ଗେଶ୍ୱର) କପିଳେନ୍ଦ୍ରଦେବ । *୧୪୯୭-୧୫୪୧ ଖ୍ରୀ. - ରାଜା ପୁରୁଷୋତ୍ତମଦେବ ଓ ତାଙ୍କପରେ ପ୍ରତାପରୂଦ୍ରଦେବ । * ୧୫୬୮ ଖ୍ରୀ. - ଓଡ଼ିଶାର ଶେଷ ସ୍ୱାଧୀନ ହିନ୍ଦୁ ଶାସକ [[ମୁକୁନ୍ଦ ଦେବ]] ପରାସ୍ତ । ବଙ୍ଗର ମୁସଲିମ ଶାସକ ସୁଲେମାନ କରାଣୀ ତଥା ତାଙ୍କ ସେନାପତି 'କଳାପାହାଡ଼'ଦ୍ୱାରା ଓଡ଼ିଶା ଅଧିକୃତ । * ୧୫୭୬ ଖ୍ରୀ. - ମୋଗଲମାନଙ୍କର ଓଡ଼ିଶା ଅଧିକାର । * ୧୭୫୧ ଖ୍ରୀ. - ମରହଟ୍ଟାମାନଙ୍କର ଓଡ଼ିଶା ଅଧିକାର । * ୧୮୦୩ ଖ୍ରୀ. - ବ୍ରିଟିଶମାନଙ୍କର [[ଓଡ଼ିଶା ପ୍ରଦେଶ|ଓଡ଼ିଶା]] ଅଧିକାର(ଏହା ବ୍ରିଟିଶ ଅଧିକୃତ ଶେଷ ଭାରତୀୟ ରାଜ୍ୟ) । * ୧୯୧୨ ଖ୍ରୀ. - [[ବିହାର-ଓଡ଼ିଶା]] ବଙ୍ଗରୁ ଅଲଗା ପ୍ରାନ୍ତ ଭାବେ ଗଠିତ । * ୧୯୩୬ ଖ୍ରୀ. - ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର [[ଓଡ଼ିଶା ପ୍ରଦେଶ|ଓଡ଼ିଶା]] ପ୍ରାନ୍ତ ଗଠିତ । ଭାଷା ଭିତ୍ତିରେ ଗଠିତ ପ୍ରଥମ ଭାରତୀୟ ରାଜ୍ୟ । * ୧୯୪୮ ଖ୍ରୀ. - ଭୁବନେଶ୍ୱର ନୂତନ ରାଜଧାନୀ (ଅପ୍ରେଲ ୧୩) । * ୧୯୫୦ ଖ୍ରୀ. - ସ୍ୱାଧୀନ ଭାରତରେ ଏକ ରାଜ୍ୟ ଭାବେ ଓଡ଼ିଶା ମାନ୍ୟତା-ପ୍ରାପ୍ତ । === ୭ ମ ଶତାବ୍ଦୀ === ୭ ମ ଶତାବ୍ଦୀ କାଳରେ ଓଡ଼ିଶାର ନିଜର ଶାସକମାନେ ସ୍ୱାଧୀନ ଥିଲେ । ସେତେବେଳେ ଗଙ୍ଗ ବଂଶର ରାଜାମାନେ ଓଡ଼ିଶାରେ ଶାସନ କରୁଥିଲେ, ୭୯୫ ଖ୍ରୀଷ୍ଟାବ୍ଦରେ ୨ୟ ଯଯାତି (ମହାସିବ ଗୁପ୍ତ) ସିଂହାସନ ଆରୋହଣ କରିଥିଲେ । ଓଡ଼ିଶା ଇତିହାସରେ ଏହାକୁ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଯୁଗ ବୋଲି କୁହାଯାଇଥାଏ । ସେ ସମ୍ରାଟ [[ଖାରବେଳ]]ଦେଇ ଅନୁପ୍ରାଣିତ ହୋଇ [[କଳିଙ୍ଗ]], [[କାରଗୋଡ଼ା]], [[ଉତ୍କଳ]] ଓ କୋଶଳ ଏହି ଚାରିଗୋଟି ଭୂଖଣ୍ଡକୁ ମିଶାଇ ବିଶାଳ ସାମ୍ରାଜ୍ୟ ଗଠନ କରିଥିଲେ । ଓଡ଼ିଶାରେ ଏହି ରାଜବଂଶର ଶାସନ ଖ୍ରୀ. ୩୫୦ରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ସୋମ ବଂଶର ଶେଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଥିଲା । ଏହି ରାଜ୍ୟକୁ ନେଇ ଗଠିତ ବିଶାଳ ଓଡ଼ିଶାରେ ଅନେକ ଜାତି ଓ ଉପଜାତିରେ ବିଭାଜିତ ହୋଇଥିବାରୁ ଏକ ବିଶେଷ ବଣିକ ଜାତି ଜନ୍ମ ହେଲା ଓ ସେମାନେ [[ସାଧବ]] ଭାବରେ ପରିଚିତ ହେଲେ । ଏପରିକି ପ୍ରଥମ ଜନ୍ମଜୟ ମହାଭବ ଗୁପ୍ତ ଗୁପ୍ତ (ଖ୍ରୀ. ୮୮୨-୯୨୨)ଙ୍କ [[ସୋନପୁର]] ଅଞ୍ଚଳରେ ପ୍ରଚୁର ବଣିକ ସଙ୍ଘ ଥିବାର ପ୍ରମାଣ ମିଳିଥାଏ । କିନ୍ତୁ ୮ ଶତାବ୍ଦୀରେ ପ୍ରଚୁର ସମ୍ବଳ ଯୋଗୁଁ ଏହି ବାହାର ବାଣିଜ୍ୟ ଲୋପ ପାଇଗଲା । ବୈଶ୍ୟ, ଶୂଦ୍ର ଜାତିର ଲୋକମାନେ ରାଜ୍ୟର ଅନ୍ତ-ବାଣିଜ୍ୟରେ ମୁଖ୍ୟ ଭୂମିକା ଗ୍ରହଣ କରୁଥିଲେ । ସେମାନେ ଚାଷୀମାନଙ୍କଠାରୁ କୃଷିଜାତ ସାମଗ୍ରୀ ଆଣି ପେସାଗତ ବେପାରୀଙ୍କୁ କୃଷିଜାତ ଓ ଶିଳ୍ପଜାତ ଦ୍ରବ୍ୟ ଯୋଗାଇବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରୁଥିଲେ । ଏହି କିଣା-ବିକାର ମୁଖ୍ୟ ମାଧ୍ୟମ ଥିଲା ସୁନା, ରୂପା, ମୁଦ୍ରା ଓ କଉଡ଼ି । ଏହି ସମୟରେ ବଙ୍ଗୋପସାଗର କୂଳରେ ଚରିତ୍ରପୁର ନାମକ ବନ୍ଦର ଖୁବ ପ୍ରସିଦ୍ଧି ଲାଭ କରିଥିଲ । ଏହି ବନ୍ଦରଟି ଦେଇ [[ଚୀନ]], [[ଶ୍ରୀଲଙ୍କା]], [[ଜବା ଦ୍ୱୀପ|ଜାଭା]] ଆଦି ସହ କଳିଙ୍ଗର ବେପାର ବଣିଜ ଚାଲୁଥିଲା । ଓଡ଼ିଶାରେ ଗଙ୍ଗବଂଶ ୧୪୩୪ ଯାଏଁ ଥିଲା । ତାହା ପରେ [[କପିଳେନ୍ଦ୍ରଦେବ]], [[ପ୍ରତାପରୁଦ୍ରଦେବ]], [[ଗୋବିନ୍ଦ ବିଦ୍ୟାଧର]], [[ମୁକୁନ୍ଦ ହରିଚନ୍ଦନ]] ଓଡ଼ିଶାର ଶାସକ ଥିଲେ । === ଆଫଗାନ ଓ ମୋଗଲ ଶାସନ === ପରେ ଓଡ଼ିଶା ଆଫଗାନମାନଙ୍କ ହାତକୁ ଆସିଲା ଓ ୧୫୬୮ରେ ଓଡ଼ିଶା ମୋଗଲମାନଙ୍କ ଶାସନାଧୀନ ହେଲା । ଏହି ସମୟରେ ୧୭୫୫ ଖ୍ରୀ. ବେଳକୁ ଓଡ଼ିଶାରେ ଅତ୍ୟାଚାର, ଲୁଣ୍ଠନ, ଅରାଜକତା ଆଦି ବହୁ ମାତ୍ରାରେ ବ୍ୟାପୀ ଯାଇଥିଲା । ୧୮୦୩ରେ ଇଂରେଜମାନେ ଓଡ଼ିଶା ଅଧିକାର କଲେ । 1817 ଖ୍ରୀ.ରେ [[ପାଇକ]]ମାନେ ଇଂରେଜ ବିରୋଧରେ ଲଢ଼େଇ ଆରମ୍ଭ କଲେ । ଇଂରେଜମାନେ ନିର୍ମମ ଭାବରେ ଏହି ବିଦ୍ରୋହକୁ ଦମନ କରିଥିଲେ । ୧୮୧୭ରେ [[ଖୋର୍ଦ୍ଧା]] ରାଜା ମୁକୁନ୍ଦଦେବ ବନ୍ଦୀ ବେଳେ ମୃତୁ ବରଣ କଲେ । ଯଦିଓ ୧୬ଶ ଓ ୧୭ଶ ଶତାବ୍ଦୀରେ ଓଡ଼ିଶାର ବାହାର-ବାଣିଜ୍ୟ ଉନ୍ନତି ସାଧନ କରିଥିଲା, ତଥାପି କେଇ ବର୍ଷର ରାଜନୀତିକ ଅସ୍ଥିରତା ସକାଶେ ଅର୍ଥନୀତିର ପ୍ରଗତି ବାଧା ପାଇଥିଲା । === ଇଂରେଜ ଶାସନ === ୧୮୦୩ ବେଳକୁ ଇଂରେଜମାନେ [[ଓଡ଼ିଶା ପ୍ରଦେଶ|ଓଡ଼ିଶା]] ଅଧିକାର କଲାବେଳକୁ ଓଡ଼ିଶାର ଏହି ଅର୍ଥନୀତିର ଅଧପତନ ଚରମ ସୀମାରେ ପହଞ୍ଚି ଥିଲା । ଇଂରେଜମାନେ ବନିକ ଥିଲେ, ତେଣୁ ଓଡ଼ିଶାକୁ ସେମାନେ ନିଜର କର ଆଦାୟର ମୁଖ୍ୟ ଭାବରେ ଗ୍ରହଣ କରି ୧୮୦୫ ମସିହା ବେଳକୁ ରେଗୁଲେସନ ଆକ୍ଟ (Regulation Act) ଓ ୧୮୦୮ରେ ଭୂରାଜସ୍ୱ ବନ୍ଦୋବସ୍ତ ପ୍ରଚଳନ କରିଥିଲେ । ୧୮୨୫ ବେଳକୁ ଏକାଧିକ ବନ୍ଦୋବସ୍ତ ପ୍ରଚଳନ ଫଳରେ ଓଡ଼ିଶା ଶିଳ୍ପ ଓ ବାଣିଜ୍ୟର ଧ୍ୱଂସ ସାଧନ ଲକ୍ଷ୍ୟରେ ଏଠାରୁ ବିଲାତକୁ କଞ୍ଚାମାଲ ନେଇ ସେଠାରୁ ଓଡ଼ିଶାକୁ କଳ କବଜା ଆମଦାନୀ ବାଣିଜ୍ୟ କାରବାର ଆରମ୍ଭ କରାଯାଇଥିଲା । ଏଠି ସହିତ ଲବଣ କର ଜନସାଧାରଣଙ୍କ ଉପରେ ଲାଗୁ କରାଯାଇଥିଲା ଯାହା ଓଡ଼ିଶାର ସାମାଜିକ ଓ ଅର୍ଥନୀତିର ମେରୁଦଣ୍ଡ ଭାଙ୍ଗି ଦେଇଥିଲା । ଇଂରେଜ ଅମଳରେ ସମଗ୍ର ଭାରତୀୟ ଉପମହାଦେଶରେ [[ମାରୁଆଡ଼ି]] ଓ [[ଗୁଜରାଟୀ]] ବେପାରୀ ଗୋଷ୍ଠୀର ଅଭୂଦୟ ହୋଇଥିଲା । ସେମାନେ ବିଶେଷ କରି ବଙ୍ଗାଳୀ ଓକିଲ ଓ ଅନ୍ୟ ବୁଦ୍ଧିଜୀବୀଙ୍କ ପ୍ରରୋଚନାରେ ଓଡ଼ିଶାର ବିଭିନ୍ନ ସ୍ଥାନରୁ କଞ୍ଚାମାଲ ସଂଗ୍ରହ କରି ଓଡ଼ିଶାର ଅର୍ଥନୀତିର ବଜାରକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରୁଥିଲେ । ଏଥିରେ ବିଦେଶୀମାନେ ହିଁ ଲାଭବାନ ହେଉଥିଲେ । <ref name=Gobinda>ଗୋବିନ୍ଦ ପ୍ରସାଦ ଭଟ୍ଟାଚାର୍ଯ୍ୟ. ଅଝାଲ ସିଲାଇ ନିମକ ମହାଲ. ଉନ୍ନୟନୀ (ବାଲେଶ୍ୱର). ୨୦୦୬ ପୃ. ୮୧-୮୨</ref> === ନଅଙ୍କ ଦୁର୍ଭିକ୍ଷ === ଓଡ଼ିଶାର ଅର୍ଥନୀତି, ସାମାଜିକ ବିଧିବ୍ୟବସ୍ଥା, ଧାର୍ମିକ ବିଶ୍ୱାସର ଅଧପତନ ଘଟାଇବାକୁ ଚେଷ୍ଟିତ ଇଂରେଜ କମ୍ପାନୀ ସରକାର ୧୮୬୬ରେ [[ନଅଙ୍କ ଦୁର୍ଭିକ୍ଷ]] ସୃଷ୍ଟି କରିଥିଲେ । ଯାହାଫଳରେ ଓଡ଼ିଶାର ଦୁଇତୃତୀୟାଂଶ ଲୋକ ଖାଇବାକୁ ନ ପାଇ ପୋକମାଛି ପରି ମରିଗଲେ କିମ୍ବା କଲିକତାରେ ବିକ୍ରି ହେଲେ ।<ref name="ସୁବ୍ରତ">ସୁବ୍ରତ କୁମାର ପୃଷ୍ଟି. ଓଡ଼ିଆ ଭାଷା ସାହିତ୍ୟ ପରିଚୟ. ଏ.କେ. ମିଶ୍ର ପବ୍ଲିକେଶନ୍ (କଟକ). ୨୦୧୧ ପୃ.୨୧୬</ref> == ଜିଲ୍ଲା == {{main|ଓଡ଼ିଶାର ଜିଲ୍ଲାମାନଙ୍କର ତାଲିକା}} ଓଡ଼ିଶାରେ ୩୦ଟି ଜିଲ୍ଲା ଅଛି --- [[ଅନୁଗୋଳ ଜିଲ୍ଲା|ଅନୁଗୋଳ]], [[ବୌଦ୍ଧ ଜିଲ୍ଲା|ବୌଦ୍ଧ]], [[ଭଦ୍ରକ ଜିଲ୍ଲା|ଭଦ୍ରକ]], [[ବଲାଙ୍ଗୀର ଜିଲ୍ଲା|ବଲାଙ୍ଗୀର]], [[ବରଗଡ଼ ଜିଲ୍ଲା|ବରଗଡ଼]], [[ବାଲେଶ୍ୱର ଜିଲ୍ଲା|ବାଲେଶ୍ୱର]], [[କଟକ ଜିଲ୍ଲା|କଟକ]], [[ଦେବଗଡ଼ ଜିଲ୍ଲା|ଦେବଗଡ଼]], [[ଢେଙ୍କାନାଳ ଜିଲ୍ଲା|ଢେଙ୍କାନାଳ]], [[ଗଞ୍ଜାମ ଜିଲ୍ଲା|ଗଞ୍ଜାମ]], [[ଗଜପତି ଜିଲ୍ଲା|ଗଜପତି]], [[ଝାରସୁଗୁଡ଼ା ଜିଲ୍ଲା|ଝାରସୁଗୁଡ଼ା]], [[ଯାଜପୁର ଜିଲ୍ଲା|ଯାଜପୁର]], [[ଜଗତସିଂହପୁର ଜିଲ୍ଲା|ଜଗତସିଂହପୁର]], [[ଖୋର୍ଦ୍ଧା ଜିଲ୍ଲା|ଖୋର୍ଦ୍ଧା]] , [[କେନ୍ଦୁଝର ଜିଲ୍ଲା|କେନ୍ଦୁଝର]], [[କଳାହାଣ୍ଡି ଜିଲ୍ଲା|କଳାହାଣ୍ଡି]], [[କନ୍ଧମାଳ ଜିଲ୍ଲା|କନ୍ଧମାଳ]], [[କୋରାପୁଟ ଜିଲ୍ଲା|କୋରାପୁଟ]], [[କେନ୍ଦ୍ରାପଡ଼ା ଜିଲ୍ଲା|କେନ୍ଦ୍ରାପଡ଼ା]], [[ମାଲକାନଗିରି ଜିଲ୍ଲା|ମାଲକାନଗିରି]], [[ମୟୁରଭଞ୍ଜ ଜିଲ୍ଲା|ମୟୂରଭଞ୍ଜ]], [[ନବରଙ୍ଗପୁର ଜିଲ୍ଲା|ନବରଙ୍ଗପୁର]], [[ନୂଆପଡ଼ା ଜିଲ୍ଲା|ନୂଆପଡ଼ା]], [[ନୟାଗଡ଼ ଜିଲ୍ଲା|ନୟାଗଡ଼]], [[ପୁରୀ]], [[ରାୟଗଡ଼ା ଜିଲ୍ଲା|ରାୟଗଡ]], [[ସମ୍ବଲପୁର ଜିଲ୍ଲା|ସମ୍ବଲପୁର]], [[ସୋନପୁର ଜିଲ୍ଲା|ସୁବର୍ଣ୍ଣପୁର]], [[ସୁନ୍ଦରଗଡ଼ ଜିଲ୍ଲା|ସୁନ୍ଦରଗଡ଼]] । ପ୍ରତି ଜିଲ୍ଲାର ଶାସନମୁଖ୍ୟଙ୍କୁ [[ଜିଲ୍ଲାପାଳ]] କୁହାଯାଏ । ଜିଲ୍ଲାପାଳ, ଭାରତୀୟ ପ୍ରଶାସନିକ ସେବା ଅଥବା ଓଡ଼ିଶା ପ୍ରଶାସନିକ ସେବା ମାଧ୍ୟମରେ ନିଯୁକ୍ତି ପାଆନ୍ତି । ଶାସନକଳର ସୁବିଧା ପାଇଁ ପ୍ରତିଟି ଜିଲ୍ଲାକୁ କେତେଗୁଡ଼ିଏ ଉପଖଣ୍ଡ (ସବ-ଡିଭିଜନ)ରେ, ପୁଣି, ପ୍ରତ୍ୟେକ ଉପଖଣ୍ଡକୁ କେତେଗୁଡ଼ିଏ ବ୍ଲକରେ ଏବଂ ପ୍ରତ୍ୟେକ ବ୍ଲକକୁ କେତେଗୁଡ଼ିଏ ପଞ୍ଚାୟତରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇଛି । ଓଡ଼ିଶାର ସବୁଠୁ ବଡ଼ ସହର ଭୁବନେଶ୍ୱର ଏହାର ରାଜଧାନୀ । ଅନ୍ୟ ମୁଖ୍ୟ ସହରମାନେ ହେଲେ [[କଟକ]], [[ବ୍ରହ୍ମପୁର]], [[ରାଉରକେଲା]], [[ସମ୍ବଲପୁର]], [[ବାଲେଶ୍ୱର]], [[ବାରିପଦା]], [[ବଲାଙ୍ଗୀର]] ଇତ୍ୟାଦି । == ଭୌଗୋଳିକ ସ୍ଥିତି == [[ଫାଇଲ:Chilika lake.png|right|thumb|200px|Map of [[lake Chilka]] with near-by settlement of [[Puri]].]] [[ଫାଇଲ:Mahanadi River.JPG|thumb|200px|right|Mahanadi River]] ଓଡ଼ିଶା ଭାରତର ପୂର୍ବ ଉପକୂଳରେ ଅବସ୍ଥିତ (୧୫୫୭୦୭ ବର୍ଗ କି. ମି) । ଏହାର ଦକ୍ଷିଣରେ [[ଆନ୍ଧ୍ର ପ୍ରଦେଶ]], ପଶ୍ଚିମରେ [[ଛତିଶଗଡ଼]], ଉତ୍ତରରେ [[ଝାଡ଼ଖଣ୍ଡ]] ଓ [[ପଶ୍ଚିମ ବଙ୍ଗ]] ଏବଂ ପୂର୍ବରେ [[ବଙ୍ଗୋପ ସାଗର]] ରହିଛି । ମନ୍ଦିରମାଳିନୀ ନଗରୀ ଭୁବନେଶ୍ୱର ଓଡ଼ିଶାର ରାଜଧାନୀ । ଓଡ଼ିଶାର ପୁରାତନ ରାଜଧାନୀ [[କଟକ]], [[ଭୁବନେଶ୍ୱର]]ରୁ ମାତ୍ର ୨୯ କି.ମି. ଦୂରରେ ଅବସ୍ଥିତ । ଏହି ଦୁଇ ସହରର କ୍ରମାଗତ ବିସ୍ତାର ଓ ଉତ୍ତମ ସଡ଼କ ଯୋଗାଯୋଗ କାରଣରୁ ଏହି ଦୁଇ ସହର ଦ୍ୱୈତ ନଗରୀ ନାମରେ ବିଖ୍ୟାତ । [[ପୁରୀ]], ଯାହାକି ଏକ ବିଶ୍ୱବିଖ୍ୟାତ ହିନ୍ଦୁ ଧର୍ମପୀଠ, ଏଠାରୁ ପ୍ରାୟ ୬୦ କି.ମି. ଦୂରରେ ବଙ୍ଗୋପସାଗର ଉପକୂଳରେ ଅବସ୍ଥିତ । ହିନ୍ଦୁଙ୍କ [[ଚାରିଧାମ]] ମଧ୍ୟରୁ ଏହା ଅନ୍ୟତମ । ଏହା ମଧ୍ୟ ପ୍ରଭୁ [[ଜଗନ୍ନାଥ]]ଙ୍କ [[ରଥଯାତ୍ରା]] ଲାଗି ବିଶ୍ୱବିଖ୍ୟାତ । ରାଜ୍ୟର ପଶ୍ଚିମ ଓ ଉତ୍ତରାଂଶ ଛୋଟନାଗପୁର ମାଳଭୂମିର ଅଂଶବିଶେଷ । ଉପକୂଳବର୍ତ୍ତୀ ଅଞ୍ଚଳ ଏବଂ ମହାନଦୀ, ବ୍ରାହ୍ମଣୀ ଓ ବୈତରଣୀ ନଦୀ ପ୍ରଭୃତିର ମୁହାଣରେ ଉର୍ବର ପଟୁମୃତ୍ତିକା ଯୁକ୍ତ ସମତଳ ଭୂମି ଦେଖାଯାଏ । ଏହି ସମତଳ ଭୂମିରେ ମୂଖ୍ୟତଃ ଧାନଚାଷ କରାଯାଏ । ଓଡ଼ିଶାର ପ୍ରାୟ ୩୪% ଭୂମି ଅରଣ୍ୟ ଆଚ୍ଛାଦିତ, କିନ୍ତୁ ବିଭିନ୍ନ କାରଣମାନଙ୍କ ହେତୁ ଏହା କ୍ରମାଗତ ଭାବେ ହ୍ରାସ ପା‍ଇ ଚାଲିଛି । ଓଡ଼ିଶାରେ ଅନେକ ଅଭୟାରଣ୍ୟମାନ ରହିଛି । ଏଥିମଧ୍ୟରୁ [[ଶିମିଳିପାଳ ଜାତୀୟ ଉଦ୍ୟାନ]] ବ୍ୟାଘ୍ର ସଂରକ୍ଷଣ କେନ୍ଦ୍ର ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ । ବ୍ୟାଘ୍ର ବ୍ୟତୀତ ଝରଣା ଓ ସବୁଜିମା ପୂର୍ଣ୍ଣ ଏହି ଜଙ୍ଗଲରେ ହାତୀ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପଶୁପକ୍ଷୀ ବାସ କରନ୍ତି । [[ଭିତରକନିକା ଜାତୀୟ ଉଦ୍ୟାନ|ଭିତରକନିକା ଅଭୟାରଣ୍ୟ]] ୧୯୭୫ରୁ [[ଥଣ୍ଟିଆ କୁମ୍ଭୀର|ଘଡ଼ିଆଳ କୁମ୍ଭୀର]]<nowiki/>ମାନଙ୍କୁ ସୁରକ୍ଷା ଯୋଗାଇ ଆସୁଛି । ଗହୀରମଥା, [[ଦେବୀ ନଦୀ]] ଏବଂ [[ଋଷିକୁଲ୍ୟା ନଦୀ]] ମୁହାଣକୁ ପ୍ରତିବର୍ଷ ଲକ୍ଷାଧିକ ସଂଖ୍ୟାରେ [[ଅଲିଭ ରିଡ଼ଲେ]] କଇଁଛ ଅଣ୍ଡା ଦେବାପାଇଁ ଆସନ୍ତି । ମହାନଦୀର ଦକ୍ଷିଣ ମୁହାଣରେ ବଙ୍ଗୋପସାଗର ଉପକୂଳରେ ଅବସ୍ଥିତ ହ୍ରଦ [[ଚିଲିକା]] ହେଉଛି ଏସିଆ ମହାଦେଶର ସର୍ବବୃହତ୍ ଲବଣାକ୍ତ ହ୍ରଦ । ଏହାକୁ [[ଚିଲିକା ପକ୍ଷୀ ଅଭୟାରଣ୍ୟ|ପକ୍ଷୀ ଅଭୟାରଣ୍ୟ]] ଭାବରେ ଘୋଷଣା କରାଯାଇଛି । ଏଠାରେ ପ୍ରତିବର୍ଷ ପ୍ରାୟ ୧୬୦ ପ୍ରଜାତିର ସ୍ଥାନୀୟ ଓ ପ୍ରବାସୀ ପକ୍ଷୀଙ୍କ ସମାଗମ ହୋ‍ଇଥାଏ । ଚିଲିକାରେ ଏକ ନୌ-ପ୍ରଶିକ୍ଷଣ କେନ୍ଦ୍ର ମଧ୍ୟ ରହିଛି । ଓଡ଼ିଶାର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ପର୍ବତ ଶୃଙ୍ଗ ହେଉଛି [[ଦେଓମାଳୀ]] (୧୬୭୨ ମି.) ଯାହାକି ଦକ୍ଷିଣ ଓଡ଼ିଶାର କୋରାପୁଟ ଜିଲ୍ଲାରେ ଅବସ୍ଥିତ ଏବଂ ଚନ୍ଦ୍ରଗିରି-ପଟ୍ଟାଙ୍ଗୀ ପର୍ବତମାଳାର ଅନ୍ତର୍ଗତ । ଏହା ମଧ୍ୟ [[ପୂର୍ବଘାଟ ପର୍ବତମାଳା]]ର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଶୃଙ୍ଗ । ଅବସ୍ଥିତି: ୧୮°୪୦'୩"ଉ ୮୨°୫୮'୫୯"ପୂ । === ପର୍ଯ୍ୟଟନ === ଓଡ଼ିଶାରେ ମୋଟ ୩୪୭ଟି ପର୍ଯ୍ୟଟନସ୍ଥଳୀ ରହିଛି ।<ref>{{cite news|title=ସଂଖ୍ୟା ବଢୁଛି, ବିକାଶ ହେଉନି|url=http://www.dharitri.com/Bhubaneswar/290216/p11.htm|accessdate=29 February 2016|newspaper=[[ଧରିତ୍ରୀ]]}}</ref> ନନ୍ଦନ କାନନ, ଚିଲିକା, ପୁରୀ, ଧଉଳି ଗିରି, ଖଣ୍ଡଗିରି, କୋଣାର୍କ, କାକଟପୁର, ଅସ୍ତରଙ୍ଗ, ରାମଚଣ୍ଡୀ, ନିମାପଡ଼ା, ବାରବାଟୀ, ଖଣ୍ଡାଧାର, ଗୁପ୍ତେଶ୍ୱର, ଦୁଡୁମା,ଘଟଗାଁ, ଶିମିଳିପାଳ, ଗହୀରମଥା, ଭିତରକନିକା, କପିଳାସ, ରତ୍ନଗିରି, ମଣିକ, ଲିଙ୍ଗରାଜ, ଗୋପାଳପୁର, ଦେଓମାଳି, ହରିଶଙ୍କର, ସମେଲସ୍ୱରୀ, ହୀରାକୁଦ, ଫୁଲ ଝରଣ, ନାରୟଣୀ, ଚାନ୍ଦିପୁର, ଭଟ୍ଟାରିକା, ଥେରୁବାଲି, ବେଦବ୍ୟାସ, ସାତକୋଶିଆ, ଟିକରପଡ଼ା, ସାତପଡ଼ା, ଅଲାରନାଥ, ତପ୍ତପାଣି, ତାରାତାରିଣୀ, ଚନ୍ଦକା, ଧବଳେଶ୍ୱର ଆଦି ଓଡ଼ିଶାର ମୁଖ୍ୟ ପର୍ଯ୍ୟଟନସ୍ଥଳୀ । ଓଡ଼ିଶା ଏହାର ମନ୍ଦିରମାନଙ୍କ ପାଇଁ ପୃଥିବୀ ପ୍ରସିଦ୍ଧ । ଓଡ଼ିଶାର ମନ୍ଦିରଗୁଡ଼ିକ ଆର୍ଯ୍ୟ ସଂପ୍ରଦାୟର ଏବଂ ଏଗୁଡିକ ସଂପ୍ରଦାୟର ଅନୁସାରେ ଦେଖିବାକୁ ଅଲଗା ଅଲଗା ପ୍ରକାରର । ଭୁବନେଶ୍ୱରର ଲିଙ୍ଗରାଜ ମନ୍ଦିରର ଉଚ୍ଚତା ୧୮୦ ଫୁଟ ଏବଂ ପୁରୀର ଜଗନ୍ନାଥ ମନ୍ଦିରର ଉଚ୍ଚତା ୨୧୪ ଫୁଟ, ଯାହାକି ଓଡ଼ିଶାର ସବୁଠାରୁୁ ଉଚ୍ଚତମ ମନ୍ଦିର । ଠିକ ସେହିପରି କୋଣାର୍କର ସୂର୍ଯ୍ୟ ମନ୍ଦିର ପୃଥିବୀ ପ୍ରସିଦ୍ଧ । ବୌଦ୍ଧ ଏବଂ ଜୈନ ମନ୍ଦିର ମାନଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଓଡ଼ିଶା ପ୍ରସିଦ୍ଧ । ଭୁବନେଶ୍ୱରରେ ଖଣ୍ଡଗିରି ଏବଂ ଉଦୟଗିରି ନାମକ ଦୁଇଟି ଗୁମ୍ଫା ରହିଛି । ଯାହାକି ପୁରାତନ ବୌଦ୍ଧ ଧର୍ମର ମୂକସାକ୍ଷୀ । ଠିକ ସେହି ପରି ଧଉଳିଗିରିଠାରେ ଥିବା ବିଶାଳ ବୌଦ୍ଧ ମୂର୍ତି ପର୍ଯ୍ୟଟକଙ୍କୁ ଆକର୍ଷିତ କରିଥାଏ । ଠିକ ସେହି ପରି ଓଡ଼ିଶାର ଟିକରପଡା ଘଡ଼ିଆଳ କୁମ୍ଭୀର ପାଇଁ ପ୍ରସିଦ୍ଧ । === ଜନଗଣନା === ୨୦୧୧ ମସିହା ଭାରତର ଜନଗଣନା ଅନୁଯାଇ ଓଡ଼ିଶାର ସମୁଦାୟ ଜନସଂଖ୍ୟା ୪୧,୯୪୭,୩୫୮, ସେଥିମଧ୍ୟରୁ ୨୧,୨୦୧,୬୭୮ (୫୦.୫୪%)ଜଣ ପୁରୁଷ ଓ ୨୦,୭୪୫,୬୮୦ (୪୯.୪୬) ଜଣ ମହିଳା, ଏବଂ ପ୍ରତି ୧୦୦୦ ପୁରୁଷରେ ୯୭୮ ଜଣ ମହିଳା ଅଛନ୍ତି । ୨୦୦୧ ମସିହା ଜନଗଣନା ତୁଳନାରେ ୨୦୧୧ରେ ଜନସଂଖ୍ୟା ୧୩.୯୭% ବୃଦ୍ଧି ହୋଇଛି । ସବୁଠାରୁ ଅଧିକ ଓଡ଼ିଆ ଭାଷାଭାଷୀ ଲୋକ ଏଠାରେ ବାସ କରନ୍ତି ଓ ଓଡ଼ିଆ ଭାଷା ଏହି ରାଜ୍ୟର ମୁଖ୍ୟ ଭାଷା ରୂପେ ପରିଚିତ ଏବଂ ଏହି ରାଜ୍ୟର ୮୨ ପ୍ରତିଶତ ଲୋକ ଓଡ଼ିଆ ଭାଷାକୁ ନିଜର ମାତୃଭାଷା ରୂପେ ବ୍ୟବହାର କରନ୍ତି । ଏହି ରାଜ୍ୟର କେତେକ ଆଦିବାସୀ ଜନଜାତି ମଧ୍ୟରୁ ସାନ୍ତାଳ, ବଣ୍ଡା , ମୁଣ୍ଡା, ଓରାମ ଓ ମହାଲି ପ୍ରମୁଖ । ୨୦୧୧ ମସିହା ଜନଗଣନା ଅନୁଯାୟୀ ଏହି ରଜ୍ୟର ସାକ୍ଷରତା ହାର ୭୩.୪୫% ଏବଂ ୮୨.୪% ପୁରୁଷ ଓ ୬୪.୩୬ ମହିଳା ସାକ୍ଷର ଅଟନ୍ତି ।<ref>{{Cite web |title=Archive for the '2011' Category |url=https://www.orissalinks.com/orissagrowth/topics/census/2011 |access-date=2025-12-17}}</ref> == ପ୍ରଶାସନ ଓ ରାଜନୀତି == [[File:ORISSA SECRETARIAT.jpg|thumb|200px|[[ଭୁବନେଶ୍ୱର]]ରେ ଓଡ଼ିଶା ରାଜ୍ଯ ଲୋକସେବା ଭବନ]] {{Main|ଓଡ଼ିଶା ସରକାର}} ଭାରତରେ ସମସ୍ତ ରାଜ୍ଯରେ [[ସାର୍ବଜନୀନ ମତାଧିକାର]] ଆଧାରରେ [[ସଂସଦୀୟ ଗଣତନ୍ତ୍ର|ସଂସଦୀୟ ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ସରକାର]] ସ୍ଥାପନ କରାଯାଇଛି ।<ref name="SenguptaCorbridge2013">{{cite book|author1=Chandan Sengupta|author2=Stuart Corbridge|title=Democracy, Development and Decentralisation in India: Continuing Debates|url=https://books.google.com/books?id=AXbYAQAAQBAJ&pg=PA8|access-date=15 February 2015|date=28 October 2013|publisher=Routledge|isbn=978-1-136-19848-9|page=8|archive-url=https://web.archive.org/web/20160105110846/https://books.google.com/books?id=AXbYAQAAQBAJ&pg=PA8|archive-date=5 January 2016|url-status=live}}</ref><ref name=OurParliament>{{cite web |title=Our Parliament |website=[[Lok Sabha]] |publisher=[[Government of India]] |url=http://164.100.47.132/LssNew/our%20parliament/Our%20Parliament.pdf |access-date=2 February 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150203104729/http://164.100.47.132/LssNew/our%20parliament/Our%20Parliament.pdf |archive-date=3 February 2015 |url-status=dead }}</ref> ଓଡ଼ିଶାର ରାଜନୀତିରେ ସକ୍ରିୟ ରାଜନୈତିକ ଦଳଗୁଡ଼ିକ ହେଲେ, [[ବିଜୁ ଜନତା ଦଳ]], [[ଭାରତୀୟ ଜାତୀୟ କଂଗ୍ରେସ]] ଏବଂ [[ଭାରତୀୟ ଜନତା ପାର୍ଟି]] । [[୨୦୧୯ ଓଡ଼ିଶା ବିଧାନ ସଭା ନିର୍ବାଚନ|ଓଡ଼ିଶା ରାଜ୍ଯ ସଭା ନିର୍ବାଚନ, ୨୦୧୯]] ପରେ, [[ନବୀନ ପଟ୍ଟନାୟକ]]ଙ୍କ ନେତୃତ୍ବରେ ବିଜେଡି ଷଷ୍ଠ ଥର ପାଇଁ କ୍ରମିକ ଭାବରେ କ୍ଷମତାରେ ରହିଲା । ୨୦୦୦ ମସିହାରୁ ନବୀନ ପଟ୍ଟନାୟକ ଓଡ଼ିଶାର ୧୪ତମ ମୁଖ୍ଯମନ୍ତ୍ରୀ ହେଲେ ।<ref name=BJDLandslide /> === ବିଧାନସଭା === {{Main|ଓଡ଼ିଶା ବିଧାନସଭା }} ଓଡ଼ିଶା ରାଜ୍ୟରେ ଏକ ଏକସଦନୀୟ ବିଧାନସଭା ଅଛି।<ref name="Finifter">{{cite book|author=Ada W. Finifter|author-link1=Ada Finifter|title=Political Science|date=1978 |url=https://books.google.com/books?id=KFk1K9_yf90C&pg=PA94|access-date=15 February 2015|publisher=FK Publications|isbn=978-81-89597-13-9|page=94|archive-url=https://web.archive.org/web/20160105110847/https://books.google.com/books?id=KFk1K9_yf90C&pg=PA94|archive-date=5 January 2016|url-status=live}}</ref> [[ଓଡ଼ିଶା ବିଧାନସଭା]] ୧୪୭ ଜଣ ନିର୍ବାଚିତ ସଦସ୍ୟଙ୍କୁ ନେଇ ଗଠିତ,<ref name=BJDLandslide>{{cite news|title=BJD's landslide victory in Odisha, wins 20 of 21 Lok Sabha seats|url=http://ibnlive.in.com/news/bjds-landslide-victory-in-odisha-wins-20-of-21-lok-sabha-seats/472363-3-234.html|access-date=18 March 2015|publisher=[[CNN-IBN]]|date=17 May 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140908125021/http://ibnlive.in.com/news/bjds-landslide-victory-in-odisha-wins-20-of-21-lok-sabha-seats/472363-3-234.html|archive-date=8 September 2014|url-status=dead}}</ref> ଏବଂ ବିଶେଷ ପଦାଧିକାରୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଅଛନ୍ତି, ଯେପରି ବାଚସ୍ପତି ଓ ଉପବାଚସ୍ପତି , ଯାହାଙ୍କୁ ସଦସ୍ୟମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନିର୍ବାଚିତ କରାଯାଇଥାଏ । ବିଧାନସଭା ବୈଠକ ବାଚସ୍ପତିଙ୍କ ଦ୍ୱାରା କିମ୍ବା ବାଚସ୍ପତିଙ୍କ ଅନୁପସ୍ଥିତିରେ ଉପବାଚସ୍ପତିଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅଧ୍ୟକ୍ଷତା କରାଯାଏ ।<ref name="Kumar">{{cite book|author=Rajesh Kumar|title=Universal's Guide to the Constitution of India|date=17 January 2024 |url=https://books.google.com/books?id=an78gq3JwzYC&pg=PA110|access-date=18 March 2015|publisher=Universal Law Publishing|isbn=978-93-5035-011-9|pages=107–110|archive-url=https://web.archive.org/web/20160105110846/https://books.google.com/books?id=an78gq3JwzYC&pg=PA110|archive-date=5 January 2016|url-status=live}}</ref>କାର୍ଯ୍ୟପାଳିକା କର୍ତ୍ତୃପକ୍ଷ ଓଡ଼ିଶାର ମୁଖ୍ୟମନ୍ତ୍ରୀଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ମନ୍ତ୍ରୀ ପରିଷଦ ଉପରେ ନ୍ୟସ୍ତ , ଯଦିଓ ସରକାରର ମୁଖ୍ୟ ହେଉଛନ୍ତି ଓଡ଼ିଶାର ରାଜ୍ୟପାଳ । ରାଜ୍ୟପାଳଙ୍କୁ [[ଭାରତର ରାଷ୍ଟ୍ରପତି]] ନିଯୁକ୍ତ କରନ୍ତି । ବିଧାନସଭାରେ ସଂଖ୍ୟାଗରିଷ୍ଠତା ଥିବା ଦଳ କିମ୍ବା ମେଣ୍ଟର ନେତାଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟପାଳ ମୁଖ୍ୟମନ୍ତ୍ରୀ ଭାବରେ ନିଯୁକ୍ତ କରନ୍ତି, ଏବଂ ମୁଖ୍ୟମନ୍ତ୍ରୀଙ୍କ ପରାମର୍ଶରେ ରାଜ୍ୟପାଳ ମନ୍ତ୍ରୀ ପରିଷଦକୁ ନିଯୁକ୍ତ କରନ୍ତି । ମନ୍ତ୍ରୀ ପରିଷଦ ବିଧାନସଭାକୁ ରିପୋର୍ଟ କରନ୍ତି ।<ref name="AroraGoyal1995">{{cite book|author1=Ramesh Kumar Arora|author2=Rajni Goyal|title=Indian Public Administration: Institutions and Issues|url=https://books.google.com/books?id=nvzcy7o4sgAC&pg=PA205|access-date=18 March 2015|year=1995|publisher=New Age International|isbn=978-81-7328-068-9|pages=205–207|archive-url=https://web.archive.org/web/20160105110846/https://books.google.com/books?id=nvzcy7o4sgAC&pg=PA205|archive-date=5 January 2016|url-status=live}}</ref> ୧୪୭ ଜଣ ନିର୍ବାଚିତ ପ୍ରତିନିଧିଙ୍କୁ ବିଧାନସଭାର ସଦସ୍ୟ ବା ବିଧାୟକ କୁହାଯାଏ । ରାଜ୍ୟପାଳଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଆଙ୍ଗ୍ଲୋ-ଇଣ୍ଡିଆନ ସମ୍ପ୍ରଦାୟରୁ ଜଣେ ବିଧାୟକଙ୍କୁ ମନୋନୀତ କରାଯାଇପାରେ ।<ref name="Shukla2008">{{cite book|author=Subhash Shukla|title=Issues in Indian Polity|url=https://books.google.com/books?id=CAs9PNOfL28C&pg=PA99|access-date=18 March 2015|year=2008|publisher=Anamika Pub. & distributors|isbn=978-81-7975-217-3|page=99|archive-url=https://web.archive.org/web/20160105110846/https://books.google.com/books?id=CAs9PNOfL28C&pg=PA99|archive-date=5 January 2016|url-status=live}}</ref> କାର୍ଯ୍ୟକାଳ ଶେଷ ହେବା ପୂର୍ବରୁ ବିଧାନସଭା ଭାଙ୍ଗି ନଗଲେ, ଏହି ପଦର କାର୍ଯ୍ୟକାଳ ପାଞ୍ଚ ବର୍ଷ ପାଇଁ ।<ref name="Kumar" /> ନ୍ୟାୟପାଳିକା କଟକରେ ଅବସ୍ଥିତ [[ଓଡ଼ିଶା ଉଚ୍ଚ ନ୍ୟାୟାଳୟ]] ଏବଂ ନିମ୍ନ ଅଦାଲତଗୁଡ଼ିକର ଏକ ବ୍ୟବସ୍ଥାକୁ ନେଇ ଗଠିତ । ==ଅର୍ଥନୀତି== === ସମଷ୍ଟି-ଅର୍ଥନୈତିକ ଧାରା === ଓଡ଼ିଶା ନିରନ୍ତର ଆର୍ଥିକ ଅଭିବୃଦ୍ଧିର ସମ୍ମୁଖୀନ ହେଉଛି । ରାଜ୍ୟର ମୋଟ ଘରୋଇ ଉତ୍ପାଦରେ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ଅଭିବୃଦ୍ଧି ପରିସଂଖ୍ୟାନ ଏବଂ କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମ କାର୍ଯ୍ୟାନ୍ୱୟନ ମନ୍ତ୍ରଣାଳୟ ରିପୋର୍ଟ କରିଛନ୍ତି । ଓଡ଼ିଶାର ଅଭିବୃଦ୍ଧି ହାର ଜାତୀୟ ହାରାହାରିରୁ ଅଧିକ । କେନ୍ଦ୍ର ସରକାରଙ୍କ ସହରୀ ବିକାଶ ମନ୍ତ୍ରଣାଳୟ ନିକଟରେ ସ୍ମାର୍ଟ ସିଟି ଭାବେ ବିକଶିତ ହେବାକୁ ଚୟନ ହୋଇଥିବା ୨୦ଟି ସହରର ନାମ ଘୋଷଣା କରିଛନ୍ତି । ରାଜ୍ୟ ରାଜଧାନୀ ଭୁବନେଶ୍ୱର ଜାନୁଆରୀ ୨୦୧୬ରେ ଜାରି ଥିବା ସ୍ମାର୍ଟ ସିଟି ତାଲିକାରେ ପ୍ରଥମ ସହର, ଯାହା ଭାରତ ସରକାରଙ୍କ ଏକ ଗୃହପାଳିତ ପଶୁ ପ୍ରକଳ୍ପ । ଏହି ଘୋଷଣାରେ ବିକାଶ ପାଇଁ ପାଞ୍ଚ ବର୍ଷ ମଧ୍ୟରେ ୫୦୮.୦୨ ବିଲିୟନ ଟଙ୍କା ମଞ୍ଜୁରି ଥିଲା । === ଶିଳ୍ପ ବିକାଶ === ଓଡ଼ିଶାରେ ପ୍ରଚୁର ପ୍ରାକୃତିକ ସମ୍ପଦ ଏବଂ ଏକ ବୃହତ ଉପକୂଳ ଅଛି | ପୁଞ୍ଜି ବିନିଯୋଗ ପ୍ରସ୍ତାବ ସହିତ ବିଦେଶୀ ପୁଞ୍ଜି ନିବେଶକାରୀଙ୍କ ପାଇଁ ଓଡ଼ିଶା ସର୍ବାଧିକ ପସନ୍ଦଯୋଗ୍ୟ ସ୍ଥାନ ଭାବରେ ଉଭା ହୋଇଛି। ଏଥିରେ ଭାରତର ଏକ କୋଇଲାର ଏକ ପଞ୍ଚମାଂଶ, ଏହାର ଏକ ଚତୁର୍ଥାଂଶ ଲୁହାପଥର, ବକ୍ସାଇଟ୍ ଭଣ୍ଡାରର ଏକ ତୃତୀୟାଂଶ ଏବଂ କ୍ରୋମାଇଟ୍ ରହିଛି | ଜର୍ମାନୀର ସହଯୋଗରେ ନିର୍ମିତ ଭାରତର ପବ୍ଲିକ୍ ସେକ୍ଟରରେ ରାଉରକେଲା ଷ୍ଟିଲ୍ ପ୍ଲାଣ୍ଟ ଥିଲା | ଆର୍ସେଲର-ମିତ୍ତଲ ୧୦ ବିଲିୟନ ଡଲାରର ଅନ୍ୟ ଏକ ମେଗା ଇସ୍ପାତ ପ୍ରକଳ୍ପରେ ବିନିଯୋଗ କରିବାକୁ ଯୋଜନା ଘୋଷଣା କରିଛନ୍ତି। Russian ଷର ପ୍ରମୁଖ ମ୍ୟାଗ୍ନିଟୋଗୋରସ୍କ୍ ଆଇରନ୍ ଆଣ୍ଡ ଷ୍ଟିଲ୍ କମ୍ପାନୀ (MMK) ମଧ୍ୟ ଓଡ଼ିଶାରେ ୧୦ଟି MT ଷ୍ଟିଲ୍ ପ୍ଲାଣ୍ଟ ସ୍ଥାପନ କରିବାକୁ ଯୋଜନା କରିଛି। ବୃନ୍ଦାବଲ ଓଡ଼ିଶାର ଖୋଲା କାଷ୍ଟ କୋଇଲା ଖଣିର ଏକ ପ୍ରମୁଖ କ୍ଷେତ୍ର | ଆଲୁମିନିୟମ, କୋଇଲା ଭିତ୍ତିକ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଉତ୍ପାଦନ କେନ୍ଦ୍ର, ପେଟ୍ରୋକେମିକାଲ୍ସ ଏବଂ ସୂଚନା ପ୍ରଯୁକ୍ତିବିଦ୍ୟାରେ ରାଜ୍ୟ ଅଦୃଶ୍ୟ ପରିମାଣର ପୁଞ୍ଜି ବିନିଯୋଗ କରୁଛି। ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଉତ୍ପାଦନରେ ରିଲାଏନ୍ସ ପାୱାର୍ (ଅନିଲ ଅମ୍ବାନୀ ଗ୍ରୁପ୍) ଝାରସୁଗୁଡା ଜିଲ୍ଲାର ହିରମାଠାରେ ୧୩ ବିଲିୟନ ଆମେରିକୀୟ ଡଲାରର ପୁଞ୍ଜି ବିନିଯୋଗ ସହିତ ବିଶ୍ୱର ସର୍ବବୃହତ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଉତ୍ପାଦନ କେନ୍ଦ୍ର ସ୍ଥାପନ କରୁଛି। ୨୦୦୯ ମସିହାରେ ଓଡ଼ିଶା କର୍ପୋରେଟ ନିବେଶ ଉପରେ ଆସୋକମ୍ (ASSOCHAM) ଇନଭେଷ୍ଟମେଣ୍ଟ ମିଟର (AIM) ଅଧ୍ୟୟନର ବିଶ୍ଳେଷଣ ଅନୁଯାୟୀ ଗୁଜରାଟ ସହିତ ପ୍ରଥମ ଏବଂ ଆନ୍ଧ୍ରପ୍ରଦେଶ ତୃତୀୟ ସ୍ଥାନରେ ଥିଲା | ଦେଶରେ ମୋଟ ବିନିଯୋଗରେ ଓଡ଼ିଶାର ଅଂଶ ୧୨.୬ ପ୍ରତିଶତ ଥିଲା। ଏହା ମୂଲ୍ୟର ନିବେଶ ପ୍ରସ୍ତାବ ଗ୍ରହଣ କଲା | ଗତ ବର୍ଷରେ ୨,୦୦,୮୪୬ କୋଟି | ଇସ୍ପାତ ଏବଂ ଶକ୍ତି ସେହି କ୍ଷେତ୍ରଗୁଡିକ ମଧ୍ୟରେ ଥିଲା ଯାହା ରାଜ୍ୟରେ ସର୍ବାଧିକ ପୁଞ୍ଜି ବିନିଯୋଗ କରିଥିଲା। ==ସଂସ୍କୃତି== == ଓଡ଼ିଶାର ପର୍ବପର୍ବାଣି == ଓଡ଼ିଶାର ବିଭିନ୍ନ ଧର୍ମାବଲମ୍ବୀମାନେଦ୍ୱାରା ବିଭିନ୍ନ ପର୍ବପର୍ବାଣି ପାଳନ କରିଥାନ୍ତି । ଓଡ଼ିଶାରେ "ବାର ମାସରେ ତେର ପର୍ବ" ପାଳନ ହୁଏ ବୋଲି ପ୍ରବାଦ ରହିଛି ।<ref>{{Cite journal|last=Mohanty|first=P.P.|date=2018|title=Towards frameworking a strategic approach for festival tourism destination marketing and management: Case study of Odisha (India)|url=https://scindeks.ceon.rs/Article.aspx?artid=1450-66611804145M|journal=Turizam|language=en|volume=22|issue=4|pages=145–157|doi=10.5937/turizam22-17398|issn=1450-6661}}</ref> ପ୍ରମୁଖ ହିନ୍ଦୁ ପର୍ବ ମଧ୍ୟରେ [[ରଥଯାତ୍ରା]], [[ରଜ]], [[ପଣା ସଂକ୍ରାନ୍ତି]],[[ମକର ସଂକ୍ରାନ୍ତି]],[[ନୂଆଖାଇ]] ଓ ଅନେକ ଓଷା-ବ୍ରତ ସମେତ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପର୍ବପର୍ବାଣି, ଇସଲାମ ପର୍ବପର୍ବାଣି ମଧ୍ୟରେ [[ଇଦ ଉଲ-ଫିତର]] ଓ [[ମହରମ]], ଖୀଷ୍ଟିଆନ ପର୍ବପର୍ବାଣି ମଧ୍ୟରେ [[ବଡ଼ଦିନ|ବଡ଼ ଦିନ]], [[ଇଷ୍ଟର]] ଓ [[ନବବର୍ଷ]], ବୌଦ୍ଧ ପର୍ବପର୍ବାଣି ମଧ୍ୟରେ [[ବୁଦ୍ଧ ପୂର୍ଣ୍ଣିମା]] ଆଦି ଅନ୍ୟତମ । ଓଡ଼ିଶାର ବିଭିନ୍ନ ଆଦିବାସୀ ଜନଜାତି ଭିତରେ ସାନ୍ତାଳୀ ଜନଜାତିର ସୋହରାଇ, ମାଘେ ପରବ (ହୋ ଜନଜାତିଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ପାଳିତ), ବାହା ପରବ (ବା ହୋ ଜନଜାତିର ବା' ପରବ) ଆଦି ଅନ୍ୟତମ | ==କ୍ରୀଡ଼ା== {{Main|ଓଡ଼ିଶାରେ କ୍ରୀଡ଼ା}} [[File:Barabati Stadium IPL Match Pune Warriors India vs. Deccan Chargers.jpg|thumb|ବାରବାଟୀ ଷ୍ଟାଡ଼ିୟମ ([[Barabati Stadium]]) , [[କଟକ]]]] ଓଡ଼ିଶା ରାଜ୍ୟ ୨୦୧୮ ପୁରୁଷ ହକି ବିଶ୍ୱକପ୍ ( [[2018 Men's Hockey World Cup]] ), ୨୦୨୨ ଫିଫା ୧୭ ବର୍ଷରୁ କମ୍ ମହିଳା ବିଶ୍ୱକପ୍ (2022 FIFA U-17 Women's World Cup) ଏବଂ ୨୦୨୩ ପୁରୁଷ ହକି ବିଶ୍ୱକପ୍ (2023 Men's Hockey World Cup) ସମେତ ଅନେକ ଅନ୍ତର୍ଜାତୀୟ କ୍ରୀଡା ଇଭେଣ୍ଟ ଆୟୋଜନ କରିଛି। ଓଡ଼ିଶାରେ ଥିବା କ୍ରୀଡ଼ା ଷ୍ଟାଡ଼ିୟମଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରେ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ : # [[କଳିଙ୍ଗ ଷ୍ଟାଡ଼ିଅମ]] ( Kalinga Stadium ) # [[ବାରବାଟି ଷ୍ଟାଡ଼ିଅମ]] ( [[Barabati Stadium]] ) # ଜବାହରଲାଲ ନେହେରୁ ଇନଡୋର୍ ଷ୍ଟାଡ଼ିୟମ ( Jawaharlal Nehru Indoor Stadium ) # ଇଷ୍ଟ କୋଷ୍ଟ ରେଲୱେ ଷ୍ଟାଡ଼ିୟମ ( East Coast Railway Stadium ) # ବିଜୁ ପଟ୍ଟନାୟକ ହକି ଷ୍ଟାଡ଼ିୟମ ( Biju Patnaik Hockey Stadium ) # କିଟ୍ ଷ୍ଟାଡ଼ିୟମ ( KIIT Stadium ) # ବୀର ସୁରେନ୍ଦ୍ର ସାଏ ଷ୍ଟାଡ଼ିୟମ ( Veer Surendra Sai Stadium ) # ବିର୍ସା ମୁଣ୍ଡା ଆନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ହକି ଷ୍ଟାଡ଼ିୟମ ( Birsa Munda International Hockey Stadium )<ref>{{Cite news|last=Suffian|first=Mohammad|date=16 February 2021|title=Odisha CM Lays Foundation of India's Largest Hockey Stadium named after 'Birsa Munda' In Rourkela|work=India Today|url=https://www.indiatoday.in/sports/hockey/story/odisha-cm-lays-foundation-of-india-s-largest-hockey-stadium-named-after-birsa-munda-in-rourkela-1769860-2021-02-16|access-date=3 June 2021|archive-date=3 June 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210603040034/https://www.indiatoday.in/sports/hockey/story/odisha-cm-lays-foundation-of-india-s-largest-hockey-stadium-named-after-birsa-munda-in-rourkela-1769860-2021-02-16|url-status=live}}</ref> ରାଜ୍ୟରେ କିଛି ଉଚ୍ଚ ପ୍ରଦର୍ଶନ କେନ୍ଦ୍ର ମଧ୍ୟ ରହିଛି, ଯାହାକି ଓଡ଼ିଶାରେ ବିଭିନ୍ନ ଖେଳର ଉନ୍ନତି ପାଇଁ କଳିଙ୍ଗ ଷ୍ଟାଡ଼ିୟମରେ ସ୍ଥାପିତ କରାଯାଇଛି । କିଛି ଉଚ୍ଚ ପ୍ରଦର୍ଶନ କେନ୍ଦ୍ରଗୁଡ଼ିକ ହେଉଛି : * ଅଭିନବ ବିନ୍ଦ୍ରା ଟାର୍ଗେଟିଂ ପ୍ରଦର୍ଶନ ( Abhinav Bindra Targeting Performance (ABTP) ) * ଡାଲମିଆ ଭାରତ ଗୋପୀଚାନ୍ଦ ବ୍ୟାଡ଼ମିଣ୍ଟନ୍ ଏକାଡ଼େମୀ ( Dalmia Bharat Gopichand Badminton Academy ) * ଜେ.ଏସ୍.ଡବ୍ଲ୍ୟୁ. ସନ୍ତରଣ ଉଚ୍ଚ ପ୍ରଦର୍ଶନ କେନ୍ଦ୍ର ( JSW Swimming HPC ) * ଖେଲୋ ଇଣ୍ଡିଆ ଆଥଲେଟିକ୍ସ୍, ହକି ଏବଂ ଭାରୋତ୍ତୋଳନ ପାଇଁ ରାଜ୍ୟ ଉତ୍କର୍ଷ କେନ୍ଦ୍ର ( Khelo India State Centre of Excellence (KISCE) for Athletics, Hockey, and Weightlifting ) * ଭାରୋତ୍ତୋଳନ ପାଇଁ କେଜେଏସ ଆହଲୁୱାଲିଆ ଏବଂ ଟେନଭିକ୍ ସ୍ପୋର୍ଟସ୍ ଉଚ୍ଚ ପ୍ରଦର୍ଶନ କେନ୍ଦ୍ର ( KJS Ahluwalia and Tenvic Sports HPC for Weightlifting ) * ଓଡ଼ିଶା ନୌସେନା ଟାଟା ହକି ଉଚ୍ଚ ପ୍ରଦର୍ଶନ କେନ୍ଦ୍ର ( Odisha Naval Tata Hockey High Performance Centre (ONTHHPC) )<ref>{{cite web |url=https://kalingatv.com/state/naval-tata-hockey-academy-inaugurated-in-odisha-capital/ |title=Naval Tata Hockey Academy Inaugurated In Odisha Capital |website=Kalinga TV |date=13 August 2019 |access-date=13 August 2019 |archive-date=21 September 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220921054009/https://kalingatv.com/state/naval-tata-hockey-academy-inaugurated-in-odisha-capital/ |url-status=live }}</ref> * ଓଡ଼ିଶା ଆଦିତ୍ୟ ବିକ୍ରମ ବିର୍ଲା ଏବଂ ଗଗନ ନାରଙ୍ଗ ସୁଟିଂ ଉଚ୍ଚ ପ୍ରଦର୍ଶନ କେନ୍ଦ୍ର ( Odisha Aditya Birla and Gagan Narang Shooting HPC ) * ରିଲାଏନ୍ସ୍ ଫାଉଣ୍ଡେସନ୍ ଓଡ଼ିଶା ଆଥଲେଟିକ୍ସ୍ ଉଚ୍ଚ ପ୍ରଦର୍ଶନ କେନ୍ଦ୍ର ( Reliance Foundation Odisha Athletics HPC ) * ଭାରତୀୟ କ୍ରୀଡ଼ା ପ୍ରାଧିକରଣ ଆଞ୍ଚଳିକ ବ୍ୟାଡ଼ମିଣ୍ଟନ୍ ଏକାଡ଼େମୀ ( Sports Authority of India Regional Badminton Academy )<ref>{{Cite web|author=Minati Singha|date=15 May 2017|title=Odisha-SAI Regional Badminton Academy inaugurated in Bhubaneswar|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/bhubaneswar/odisha-sai-regional-badminton-academy-inaugurated-in-bhubaneswar/articleshow/58686446.cms|access-date=30 May 2021|website=The Times of India|language=en|archive-date=2 June 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210602225427/https://timesofindia.indiatimes.com/city/bhubaneswar/odisha-sai-regional-badminton-academy-inaugurated-in-bhubaneswar/articleshow/58686446.cms|url-status=live}}</ref> * ଉଡ଼ାନ୍ ବ୍ୟାଡ଼ମିଣ୍ଟନ୍ ଏକାଡ଼େମୀ<ref>{{Cite web|title=Udaan Badminton Academy-HOME|url=https://www.theudaan.net/|access-date=30 May 2021|website=www.theudaan.net|archive-date=26 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210226021003/https://www.theudaan.net/|url-status=dead}}</ref> * ଅଖିଳ ଭାରତୀୟ ଫୁଟବଲ୍ ସଂଘ ଉଚ୍ଚ ପ୍ରଦର୍ଶନ କେନ୍ଦ୍ର ( All India Football Federation High Performance Centre )<ref>{{Cite web|title=High Performance Centre deal a big boost for Odisha and AIFF {{!}} Goal.com|url=https://www.goal.com/en-in/news/odisha-aiff-high-performance-centre-big-boost/1cwe57j3pqvvu14c7f7q7a8r0d|access-date=7 June 2021|website=www.goal.com|archive-date=7 June 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210607034811/https://www.goal.com/en-in/news/odisha-aiff-high-performance-centre-big-boost/1cwe57j3pqvvu14c7f7q7a8r0d|url-status=live}}</ref> == ପର୍ଯ୍ୟଟନ == === ବାଲୁକା କଳା === ଓଡ଼ିଶାର ପୁରୀରୁ ଆରମ୍ଭ ହୋଇ ରାଜ୍ୟର ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ତଟବର୍ତ୍ତୀ ସ୍ଥାନରେ ବିକଶିତ ବାଲିରେ ମୂର୍ତ୍ତି ତିଆରି କଳା ଓଡ଼ିଶାର ଏକ ଆଧୁନିକ କଳା ମଧ୍ୟରୁ ଅନ୍ୟତମ । === ହସ୍ତଶିଳ୍ପ === ଓଡ଼ିଶାର ହସ୍ତଶିଳ୍ପ ମଧ୍ୟରେ ପିତ୍ତଳ, ସୁନା-ରୂପାର [[ତାରକସି କାମ]], ଟେରାକୋଟା କଳା ଏବଂ [[ଚାନ୍ଦୁଆ]] ଆଦି ଅନ୍ୟତମ । ==== ପିତ୍ତଳ ଏବଂ ବେଲ ଧାତୁ ସାମଗ୍ରୀ ==== ପିତ୍ତଳ ଏବଂ ବେଲମେଟାଲ୍ ବାସନ, ପିତ୍ତଳ ଚାନ୍ଦ ଏବଂ ହାଣ୍ଡି ଉପରେ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଖୋଦନ ଓଡ଼ିଶା କଳାର ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଦିଗ | ଧାତୁରେ ନିର୍ମିତ କଳାକୃତି ମଧ୍ୟରେ ପିତ୍ତଳ କାର୍ଯ ଦେବତାମାନଙ୍କର ପୂଜା ସମୟରେ ଦୀପ ଏବଂ ଦୀପଦାନୀରେ ଦେଖିବାକୁ ମିଳିଥାଏ | ପିତ୍ତଳରୁ ନିର୍ମିତ ଚାଉଳ ମାପିବା ପାତ୍ରଗୁଡିକ ଅନେକ ଘରେ ବ୍ୟବହୃତ ହେବା ବ୍ୟତୀତ ପିତ୍ତଳ ହାତୀ-ଘୋଡ଼ା ଆଦି ମଧ୍ୟ ଜଣାଶୁଣା । ବେଟେଲ-ଚେୟାର ପାଇଁ ପିତ୍ତଳର ପାତ୍ରଗୁଡ଼ିକ ଉଭୟ ଉପଯୋଗୀ ଏବଂ ଅଳଙ୍କାର ପାଇଁ ଡିଜାଇନ୍ ହୋଇଛି | ପିତ୍ତଳ ଏବଂ ଘଣ୍ଟି ଧାତୁରେ ନିର୍ମିତ ଘରୋଇ ସାମଗ୍ରୀ ଏବଂ ବାସନଗୁଡିକ ଅଛି ଏବଂ ସେଗୁଡ଼ିକ ବିଭିନ୍ନ ଆକୃତି ଏବଂ ଆକାରର | ଓଡ଼ିଶାର ପିତ୍ତଳ ସାମଗ୍ରୀ କାରିଗରମାନଙ୍କର ଉଚ୍ଚ କାରୁକାର୍ଯ୍ୟ ଏବଂ ନୂତନତ୍ୱ ପାଇଁ ସେମାନଙ୍କର ଚମତ୍କାରତାକୁ ପ୍ରକାଶ କରିଥାଏ | ==== ସିଲଭର ୱେୟାର ଏବଂ ଫିଲିଗ୍ରି କାମ ==== ଓଡ଼ିଶାର ସିଲଭରୱେର୍ ବହୁତ ଜଣାଶୁଣା | ତାଙ୍କର ଫିଲିଗ୍ରି କାର୍ଯ୍ୟଗୁଡ଼ିକ ଭାରତର ଅନ୍ୟ କୌଣସି ସ୍ଥାନରେ କ୍ୱଚିତ୍ ଦେଖାଯାଉଥିବା କଳାତ୍ମକ ଉତ୍କର୍ଷର ଅନନ୍ୟ ଉଦାହରଣ | ରୂପା ତାରଗୁଡ଼ିକ, ଅତ୍ୟନ୍ତ ସୂକ୍ଷ୍ମ, ଜଟିଳ ଡିଜାଇନ୍ରେ ଆକୃତିର | ପଶୁ ଏବଂ ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କର ଫର୍ମ, ଭର୍ମିଲିୟନ୍ ରିସେପ୍ଟେକଲ୍ ପରି ଦୈନିକ ବ୍ୟବହାରର ପ୍ରବନ୍ଧଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟ ରୂପା ତାରରେ ନିର୍ମିତ - ଫିଲିଗ୍ରି ଅଳଙ୍କାର, ବିଶେଷତ ବ୍ରୋଚ୍ ଏବଂ କାନଫୁଲ ଭାରତୀୟ ମହିଳାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବହୁତ ଲୋକପ୍ରିୟ | ସିଲିଗ୍ରି କାମ ପାଇଁ କଟକ ବିଶ୍ୱ ପ୍ରସିଦ୍ଧ | ମହାଭାରତର ଦୃଶ୍ୟଗୁଡ଼ିକ ବେଳେବେଳେ ରୂପାରେ ଚିତ୍ରିତ ହୋଇଥାଏ ବିଶେଷ ଆଗ୍ରହରେ ରୂପାଦ୍ୱାରା ନିର୍ମିତ ଭଗବାନ କୃଷ୍ଣଙ୍କଦ୍ୱାରା ପରିଚାଳିତ ଅର୍ଜୁନ ରଥ | ଜଣେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଲାଗେ ଯେ ରଥ ଚକଗୁଡିକର ମିନିଟ୍ ସବିଶେଷ କାର୍ଯ୍ୟ ସହିତ କଶଳ ଦେଖ | ରଥର ସୌନ୍ଦର୍ଯ୍ୟ, ଘୋଡ଼ାମାନଙ୍କର ଗର୍ବିତ ଆଭିମୁଖ୍ୟ ଏବଂ ସତ୍ୟ-ହାଇ-ଆକୃତି, ସମସ୍ତେ ରୂପା କଳା ପ୍ରଭାବର ଅତ୍ୟଧିକ ମହିମା ପାଇଁ ସହଯୋଗ କରନ୍ତି | ==== ଟେରାକୋଟା ଏବଂ କୁମ୍ଭାର ==== ଓଡ଼ିଶାର କୁମ୍ଭକାରମାନେ ବିଭିନ୍ନ ଧାର୍ମିକ ଏବଂ ସାମାଜିକ କାର୍ଯ୍ୟରେ ବ୍ୟବହୃତ ହେବାକୁ ମାଟିପାତ୍ର ତିଆରି କରନ୍ତି | ସେଗୁଡିକ ବିଭିନ୍ନ ଆକୃତି ଏବଂ ଆକାରରେ ନିର୍ମିତ ଏବଂ ମାଛ ଏବଂ ଫୁଲର ମୋଟିଫ୍ ଏବଂ ଜ୍ୟାମିତିକ ଡିଜାଇନ୍ ସହିତ ସୁସଜ୍ଜିତ | ଧାର୍ମିକ ସମୟରେ ସ୍ଥାନୀୟ ଚାହିଦା ପୂରଣ କରିବା ପାଇଁ ଟେରାକୋଟାରେ ଘୋଡ଼ା ଏବଂ ହାତୀ ତିଆରି କରାଯାଏ | ରୋଗ ଏବଂ ବିପଦରୁ ରକ୍ଷା ପାଇବା ପାଇଁ ଏମାନଙ୍କୁ ଗ୍ରାମ-ଦେବୀ (ଗ୍ରାମ-ଦେବତା)କୁ ଦିଆଯାଏ | ଆକାରରେ ସେମାନେ ଛଅ ଇଞ୍ଚରୁ ତିନି ଫୁଟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ | କୁମ୍ଭାର ମାଟି ଖେଳନା ଏବଂ ମଣିଷର ସରଳ ଏବଂ ଆକର୍ଷଣୀୟ ଚିତ୍ର ମଧ୍ୟ ତିଆରି କରେ | ସେମାନେ ବାସ୍ତବ ଜୀବନ ଜୀବମାନଙ୍କର ଅତ୍ୟାବଶ୍ୟକ ବିଶିଷ୍ଟ୍ୟଗୁଡିକ ଧରିଥାନ୍ତି | ଓଡ଼ିଶାର ପ୍ରତ୍ୟେକ ପ୍ୟାନରେ ଟେରାକୋଟା ଖେଳନା ତିଆରି କରାଯାଏ | ଖେଳନାଗୁଡିକ ଡିଜାଇନ୍ରେ ସରଳ ଏବଂ ସେମାନେ ଉତ୍ପାଦିତ ସ୍ଥାନର ଗୁଣ ବହନ କରନ୍ତି | ==== ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଘାସ ଏବଂ କେନ୍ କାମ କରେ ==== ଟୋକେଇ, ହାତ ପ୍ରଶଂସକ ଏବଂ ଟେବୁଲ୍ ମ୍ୟାଟ୍ ମହିଳା ଲୋକମାନଙ୍କଦ୍ୱାରା ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଘାସରୁ ବୁଣା ହୋଇଛି | ଫ୍ଲୋର-ମ୍ୟାଟ୍ଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଘାସରୁ ବୁଣାଯାଏ ଯାହା ଏକ ସ୍ଥାନୀୟ ଉତ୍ପାଦ , ଆଜି ଏହି ସାମଗ୍ରୀର ଚାହିଦା ବଢିଛି ଏବଂ ଏହା ସେମାନଙ୍କର ସୌନ୍ଦର୍ଯ୍ୟ, ଉପଯୋଗିତା ଏବଂ ସ୍ଥାୟୀ ଗୁଣର ପ୍ରମାଣ କରେ | ଟୋକେଇ ଏବଂ ଅନେକ ଆସବାବପତ୍ର ବୁଣିବା ପାଇଁ କେନ୍ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ | ==== ପ୍ରୟୋଗ କାର୍ଯ୍ୟ ==== ପିପଲିରେ ଟେଲର୍ମାନେ ଆପ୍ଲିକ୍ କାର୍ଯ୍ୟଗୁଡିକ ଏକଜେକ୍ୟୁଟ୍ କରନ୍ତି, ଯାହା ବହୁତ ଚାହିଦା | ପର୍ବପର୍ବାଣିରେ ବ୍ୟବହାର ପାଇଁ ଆପ୍ଲିକ୍ କାର୍ଯ୍ୟର ବିଶାଳ ଆକାରର ଛତା ଉତ୍ପାଦିତ ହୁଏ | ବିସ୍ତାରିତ ଲନରେ ବଗିଚା ଛତା ଭାବରେ ମଧ୍ୟ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ, ସେମାନେ ଯେ କୌଣସି ସମାବେଶକୁ ଅନୁଗ୍ରହ ଏବଂ ରଙ୍ଗ ଋଣ ଦିଅନ୍ତି | ହୃଦୟ ଆକୃତିର ପ୍ରଶଂସକ, ବଡ଼ ଏବଂ ସ୍ମା କ୍ୟୋପି ଏବଂ କାନ୍ଥ ଝୁଲିବା ମଧ୍ୟ ଆପ୍ଲିକ୍ କାମରୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ | ଟେଲର୍ମାନେ ପ୍ରାଣୀ, ପକ୍ଷୀ, ଫୁଲର ଚିତ୍ର ଏବଂ ଜ୍ୟାମିତିକ ଆକୃତିର ସମୃଦ୍ଧ ରଙ୍ଗର କପଡ଼ାରୁ କାଟି ଦିଅନ୍ତି ଏବଂ ଏଗୁଡିକ ଅନ୍ୟ ଏକ କପଡ଼ା ଉପରେ ସମାନ୍ତରାଳ ଭାବରେ ସଜାଯାଇ ଏକ ଆଖିଦୃଶିଆ ଡିଜାଇନ୍ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିବା ପାଇଁ ସିଲେଇ କରାଯାଏ | ହଳଦିଆ, ଧଳା, ସବୁଜ, ନୀଳ, ନାଲି ଏବଂ କଳା ରଙ୍ଗର ସମୃଦ୍ଧ ସ୍ପ୍ଲାସ୍ ଦର୍ଶକଙ୍କ ଆଖିକୁ ଚମକାଇଥାଏ ଏବଂ ଉତ୍ସବର ମନୋବଳ ସ୍ଥିର କରିଥାଏ | ବିଭିନ୍ନ ଆକୃତି ଏବଂ ଆକାରର ବ୍ୟାଗଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟ ଆପ୍ଲିକ୍ ମୋଟିଫ୍ ସହିତ ତିଆରି | ଧାର୍ମିକ ଶୋଭାଯାତ୍ରାରେ ରଙ୍ଗ ଦେବା ପାଇଁ ଆପଲିକ୍ ଚାରିସ୍ (ଛତା) ଏବଂ “ତରସା” (ହୃଦୟ ଆକୃତିର କାଠ ଗଠନଗୁଡ଼ିକ ଆପ୍ଲିକ୍ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଆଚ୍ଛାଦିତ ଏବଂ ପିକ୍ ଉପରେ ସମର୍ଥିତ) ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ | ବଡ଼ ଆପ୍ଲିକ୍ କାନୋପି ବିବାହ ଉତ୍ସବର ଏକ ଅବିଚ୍ଛେଦ୍ୟ ଅଙ୍ଗ | ମନ୍ଦିରଗୁଡିକରେ, କାଦୁଅଗୁଡିକ ଦେବତାମାନଙ୍କ ଉପରେ ଝୁଲାଯାଇଥାଏ ଯାହା ସେମାନଙ୍କୁ ମଇଳା ପଡ଼ିବାଠାରୁ ରକ୍ଷା କରିଥାଏ | ==== ଶୃଙ୍ଗ କାର୍ଯ୍ୟ ==== ଓଡ଼ିଶାରେ ଏପରି କାରିଗର ଅଛନ୍ତି ଯେଉଁମାନେ ଗୋରୁର ଶିଙ୍ଗରୁ କମ୍ବି, ଫୁଲ ଭେଜ୍ ଏବଂ କଲମ ଷ୍ଟାଣ୍ଡ ପରି ଦୈନିକ ବ୍ୟବହାରର ପ୍ରବନ୍ଧ ଯୋଗାଇବାରେ ଚତୁର ଅଟନ୍ତି | ଶିଙ୍ଗଟି ସୁଗମ ହୋଇ ପଲିସ୍ ହୋଇଛି, ଏବଂ ତା’ପରେ ବିଭିନ୍ନ କରମ୍ସରେ ଆକୃତିର | ଶୃଙ୍ଗରେ ନିର୍ମିତ କ୍ରେନ୍, ଲବଷ୍ଟର, ବିଛା ଏବଂ ପକ୍ଷୀମାନେ ଏକ ସୁନ୍ଦରତାରେ ସମାପ୍ତ | ସେମାନଙ୍କର ଭୂପୃଷ୍ଠ ଏକ ଗାଢା ସୋବର ଫିଙ୍ଗିଦିଏ ଏବଂ ସମସ୍ତ କଳା ପ୍ରେମୀଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟି ଆକର୍ଷଣ କରେ | ==== ଶାଢ଼ୀ ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ କପଡ଼ା ==== ବୋଧହୁଏ ଓଡ଼ିଶାର ହସ୍ତତନ୍ତର ସବୁଠାରୁ ଲୋକପ୍ରିୟ ଆଇଟମ୍ ହ୍ୟାଣ୍ଡଲୁମ୍ ସାରୀ ପ୍ରଦାନ କରେ | ସାସ୍କେସ୍ ପ୍ରତ୍ୟେକ ସ୍ୱାଦ ଏବଂ ପକେଟକୁ ଅନୁକୂଳ କରିବା ପାଇଁ ବିଭିନ୍ନ ଡିଜାଇନ୍ ଏବଂ ରଙ୍ଗରେ ଆସିଥାଏ | ସାଧାରଣତ ସମ୍ବଲପୁର ଜିଲ୍ଲାର ଗ୍ରାମବାସୀମାନେ ଘରୋଇ କିମ୍ବା କର୍ପୋରେଟ୍ ସେକ୍ଟରରେ ଲୁମ୍ ଉପରେ ସାରି ବୁଣନ୍ତି | ସମ୍ବଲପୁରୀ ସୂତା ସାରିର ଏକ ସୁଗମ ସମାପ୍ତି ଏବଂ ଏକ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ମୂଳ ସୀମା ଏବଂ ପାଲୁ ଅଛି | ମାଛ, ଶଙ୍ଖ ସେଲ ଏବଂ ଫୁଲର ମୋଟିଫ୍ କପଡ଼ାରେ ବୁଣା ହୋଇଛି | ବେଳେବେଳେ ସୀମା ଏବଂ ପାଲୁକୁ ସଜାଇବା ପାଇଁ ପଶୁ ମୋଟିଫ୍ ମଧ୍ୟ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ | ସ୍ଥାନୀୟ କଞ୍ଚାମାଲରୁ ଗ୍ରାମ କାରିଗରମାନେ ରେଶମ ସାନ୍ସ ମଧ୍ୟ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରନ୍ତି | ଖଣ୍ଡୁଆ ପାଟା ସାରିଗୁଡିକର ବିସ୍ତୃତ ଡିଜାଇନ୍ ଏବଂ ଏକ ଚମକ ଅଛି ଯାହା ଆକର୍ଷଣୀୟ | ବାପ୍ଟା ସାରିରେ ସୂତା ଏବଂ ରେଶମ ସୂତା ଅଛି | ବର୍ହମ୍ପୋରି ପାଟା ସାରିକୁ ଓଡ଼ିଆ ଏବଂ ଆଧୁନିକ ମହିଳାମାନେ ପିନ୍ଧନ୍ତି | ସାରିଗୁଡିକ ଯେଉଁଠାରେ ଉତ୍ପାଦିତ ହୁଏ, ବ୍ୟବହୃତ କଙ୍କାଳର ଗୁଣ ଏବଂ ସେଥିରେ ବୁଣା ହୋଇଥିବା ଡିଜାଇନ୍ଗୁଡ଼ିକର ପ୍ରକୃତି ନାମରେ ନାମିତ | ହାତ ବୁଣା ବେଡସିଟ୍, ବେଡ୍ କଭର, ଟେବୁଲ୍ କପଡ଼ା, ପରଦା ଏବଂ ଓଡ଼ିଶାର ପୋଷାକ ସାମଗ୍ରୀ ସମଗ୍ର ଦେଶରେ ସମାନ | ==== ପଥର ଏବଂ କାଠ ଖୋଦନ ==== ପଥର ଖୋଦନ ହେଉଛି ଓଡ଼ିଶାର ଏକ ପୁରୁଣା ଶିଳ୍ପ। କାରିଗରମାନଙ୍କ ବଂଶଧର ଯେଉଁମାନେ ଏକଦା ମନ୍ଦିର ଭବନରେ ଉତ୍କର୍ଷର ଚମତ୍କାର ଉଚ୍ଚତାକୁ ମାପଚୁପ କରିଥିଲେ, ସେମାନେ ପଥର ଖୋଦନ କରିବାର ବଂଶାନୁକ୍ରମିକ ଶିଳ୍ପ ମାଧ୍ୟମରେ ମୂର୍ତ୍ତି ପରମ୍ପରାକୁ ଜୀବନ୍ତ ରଖିଛନ୍ତି | ଖୋଦିତ ଦ୍ରବ୍ୟରେ ମନ୍ଦିରର ପ୍ରତିକୃତି, ଦେବତା ଏବଂ ଦେବୀଙ୍କ ପ୍ରତିମୂର୍ତ୍ତି, କୋଣାର୍କ ଚକ ଏବଂ ଘୋଡ଼ା, ଏବଂ ଅଳସ କନ୍ୟା (ସାଧୁ ଝିଅ) ସାଲାଭଞ୍ଜିକା (ସାଲ ଶାଖା ଉପରେ ଝୁଲୁଥିବା ମହିଳା), ସୁରସୁଣ୍ଡାରୀ (ସ୍ୱର୍ଗୀୟ ସୌନ୍ଦର୍ଯ୍ୟ), ଲେଖିକା ( ଲେଡି ଏକ ଚିଠି ଲେଖିବା), ଇତ୍ୟାଦି ଯାହା ଘର ସାଜସଜ୍ଜାର ଲୋକପ୍ରିୟ ଆଇଟମ୍ | ଓଡ଼ିଶାର କାଠ ଖୋଦନ ପ୍ରାୟ ସମାନ ଭାବରେ ଲୋକପ୍ରିୟ | ସେମାନେ ଅନ୍ୟ ରାଜ୍ୟଗୁଡିକର କଳାକୃତିଠାରୁ ଭିନ୍ନ ଅଟନ୍ତି ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସେମାନେ ସାଧା ଏବଂ ଚମତ୍କାର ପଲିସ୍ ସହିତ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଅଟନ୍ତି ଏବଂ ସେମାନଙ୍କ ଉପରେ କୌଣସି ରଙ୍ଗ କିମ୍ବା ଆବରଣ ବିନା ଲେକ୍ କାମ କରନ୍ତି | ପାର୍ଟ ଓଡ଼ିଶାରେ ଅନେକ ହସ୍ତତନ୍ତ ସାମଗ୍ରୀ ଅଛି ଯେପରିକି କାଗଜ ମାଞ୍ଚ, ସୋଲା ପିଥ୍ କାମ, ଲଙ୍କ | କାର୍ଯ୍ୟ, ଜାରୀ କାମ, ଗ୍ଲାସ୍ ବିଡି, କପଡ଼ା ଗାର୍ଲେଣ୍ଡ୍, କ୍ୟାମ୍ପୋର ଗାର୍ଲେଣ୍ଡ, ଜଟ କାର୍ପେଟ, ରଶ୍ ସାଥୀ, ଏବଂ ସର୍ବୋପରି, ପୁରୀ ଏବଂ ଗୋପାଳପୁରରେ ସମୁଦ୍ର ସେଲ କାର୍ଯ୍ୟ | == ଆଧାର == {{Reflist|30em}}Adhara crad == ଅଧିକ ତଥ୍ୟ == {{Commons category|Odisha|ଓଡ଼ିଶା}} <!--========================({{No More Links}})============================ | PLEASE BE CAUTIOUS IN ADDING MORE LINKS TO THIS ARTICLE. WIKIPEDIA | | IS NOT A COLLECTION OF LINKS NOR SHOULD IT BE USED FOR ADVERTISING. | | | | Excessive or inappropriate links WILL BE DELETED. | | See [[Wikipedia:External links]] & [[Wikipedia:Spam]] for details. | | | | If there are already plentiful links, please propose additions or | | replacements on this article's discussion page, or submit your link | | to the relevant category at the Open Directory Project (dmoz.org) | | and link back to that category using the {{dmoz}} template. | =======================({{No More Links}})=============================--> * [http://www.orissa.gov.in ଓଡ଼ିଶା ସରକାରଙ୍କ ସାଇଟ] {{ଓଡ଼ିଶା}} {{ଭାରତ}} {{ଓଡ଼ିଶା ପ୍ରସଙ୍ଗ}} [[ଶ୍ରେଣୀ:ଭାରତର ରାଜ୍ୟ ଓ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ]] [[ଶ୍ରେଣୀ:ଓଡ଼ିଶା]] 3lbg2rcdej9ka3x7a966ua74l7cgqq9 595073 595049 2026-05-07T10:12:53Z Subhamss2008 37188 /* */ 595073 wikitext text/x-wiki {{Short description|ଭାରତର ପୂର୍ବ ଭାଗରେ ଅବସ୍ଥିତ ଏକ ରାଜ୍ୟ}} {{Use dmy dates|date=ମଇ ୨୦୨୬}} {{Infobox Indian state or territory | name = ଓଡ଼ିଶା | official_name = ଓଡ଼ିଶା ରାଜ୍ୟ | image_skyline = {{Multiple image |border = infobox |total_width = 280 |image_style = |perrow = 1/2/2/2/2/2/1 |image1 = Konark Temple Panorama2.jpg |caption1 = [[କୋଣାର୍କ ସୂର୍ଯ୍ୟ ମନ୍ଦିର]] |image2 = Shri Jagannath temple.jpg |caption2 = [[ଜଗନ୍ନାଥ ମନ୍ଦିର, ପୁରୀ|ଜଗନ୍ନାଥ ମନ୍ଦିର]] |image3 = Lingaraj Temple complex at dusk during Shivratri 2020.jpg |caption3 = [[ଲିଙ୍ଗରାଜ ମନ୍ଦିର]], ଭୁବନେଶ୍ୱର |image4 = Deomali.jpg |caption4 = [[ଦେଓମାଳି ପର୍ବତ|ଦେଓମାଳି ଶୃଙ୍ଗ]] |image5 = 1 Mahanadi River near Satkosia Tiger Reserve Tikarpara India 2012.jpg |caption5 = ସାତକୋଶିଆ ଗଣ୍ଡ, [[ମହାନଦୀ]] |image6 = Chilika Lake 4.jpg |caption6 = [[ଚିଲିକା ହ୍ରଦ]] |image7 = RSP Administrative Building.png |caption7 = ରାଉରକେଲା ଇସ୍ପାତ କାରଖାନା |image8 = Ratnagiri (29).JPG |caption8 = ରତ୍ନଗିରି ବୌଦ୍ଧ ବିହାର |image9 = Bhitarkanika Crocodile.jpg |caption9 = [[ଭିତରକନିକା ଜାତୀୟ ଉଦ୍ୟାନ]] |image10 = Leaning Temple & gate.jpg |caption10 = ହୁମାର ବକ୍ର ମନ୍ଦିର |image11 = Sishupalgarh 2.jpg |caption11 = ଶିଶୁପାଳଗଡ଼ ପ୍ରତ୍ନତାତ୍ତ୍ୱିକ ସ୍ଥଳ }} | type = ରାଜ୍ୟ | image_seal = Seal of Odisha.svg | etymology = "[[ଓଡ଼ିଆ ଲୋକ|ଓଡ଼ିଆଙ୍କ]] ଭୂମି" | nicknames = "ଭାରତର ଆତ୍ମା"<br />"India's Best Kept Secret" | motto = [[ସତ୍ୟମେବ ଜୟତେ]] <br/> (ସତ୍ୟର ହିଁ ଜୟ ହୁଏ) | image_map = IN-OD.svg | coordinates = {{Coord|20.27|N|85.82|E|type:adm1st_region:IN-OD|display=inline,title}} | region = ପୂର୍ବ ଭାରତ | before_was = [[ଓଡ଼ିଶା ପ୍ରାନ୍ତ]] | formation_date4 = ୧ ଅପ୍ରେଲ ୧୯୩୬ | capital = [[ଭୁବନେଶ୍ୱର]] | largest_city = ଭୁବନେଶ୍ୱର | metro = ଭୁବନେଶ୍ୱର-କଟକ ମହାନଗର ଅଞ୍ଚଳ | anthem = [[ବନ୍ଦେ ଉତ୍କଳ ଜନନୀ]] <br/> (''ହେ ମାତା ଉତ୍କଳ, ମୁଁ ତୁମକୁ ବନ୍ଦନା କରୁଛି'') | districts = [[ଓଡ଼ିଶାର ଜିଲ୍ଲାମାନଙ୍କର ତାଲିକା|୩୦ (୩ଟି ରାଜସ୍ୱ ଖଣ୍ଡ)]] | Governor = [[କମ୍ଭମପତି ହରି ବାବୁ]] | Chief_Minister = [[ମୋହନ ଚରଣ ମାଝୀ]] ([[ଭାରତୀୟ ଜନତା ପାର୍ଟି|ଭାଜପା]]) | Deputy_CM = [[କନକ ବର୍ଦ୍ଧନ ସିଂହ ଦେଓ]], [[ପ୍ରଭାତୀ ପରିଡ଼ା]] | legislature_type = ଏକସଦନୀୟ | assembly = [[ଓଡ଼ିଶା ବିଧାନସଭା]] | assembly_seats = ୧୪୭ ଆସନ | rajya_sabha_seats = ୧୦ ଆସନ | lok_sabha_seats = ୨୧ ଆସନ | judiciary = [[ଓଡ଼ିଶା ଉଚ୍ଚ ନ୍ୟାୟାଳୟ]] | area_total_km2 = ୧୫୫୭୦୭ | area_rank = ୮ମ | length_km = ୫୦୦ | width_km = ୧୦୩୦ | elevation_max_m = ୧୬୭୨ | elevation_max_point = [[ଦେଓମାଳି ପର୍ବତ|ଦେଓମାଳି]] | population_total = {{Increase}} ~୪,୮୫,୦୦,୦୦୦ | population_as_of = ୨୦୨୬ (ଅନୁମାନିତ) | population_rank = ୧୧ଶ | population_density = ୩୧୧ | population_urban = ୧୭% | population_rural = ୮୩% | population_demonym = [[ଓଡ଼ିଆ ଲୋକ|ଓଡ଼ିଆ]] | 0fficial_Langs = [[ଓଡ଼ିଆ ଭାଷା|ଓଡ଼ିଆ]], [[ଇଂରାଜୀ ଭାଷା|ଇଂରାଜୀ]] | official_script = [[ଓଡ଼ିଆ ଲିପି]] | GDP_total = {{increase}} {{INRConvert|9.50|lc}} | GDP_year = ୨୦୨୫-୨୬ ଆର୍ଥିକ ବର୍ଷ | GDP_rank = ୧୪ଶ | GDP_per_capita = {{Increase}} ~{{INRConvert|185000}} (୨୦୨୬ ଅନୁମାନ) | HDI = {{Increase}} ୦.୬୪୯ (ମଧ୍ୟମ) | HDI_year = ୨୦୨୨ | HDI_rank = ୨୯ତମ | literacy = ୭୯.୦% (୨୦୨୪) | literacy_rank = ୨୫ତମ | sex_ratio = ୧୦୬୩ [[ମହିଳା|♀]]/୧୦୦୦ [[ପୁରୁଷ|♂]] | iso_code = IN-OD | registration_plate = OD | website = {{URL|odisha.gov.in}} | mammal = [[ସମ୍ବର]] | bird = [[ଭଦଭଦଳିଆ]] (Indian roller) | fish = ମହାନଦୀ ମହାଶୀର | flower = [[ଅଶୋକ ଗଛ|ଅଶୋକ]] | tree = [[ଅଶ୍ୱତ୍ଥ ବୃକ୍ଷ|ଅଶ୍ୱତ୍ଥ]] | image_highway = SH IN-OD.png | SH_numbers = [[ଓଡ଼ିଶାର ରାଜ୍ୟ ରାଜପଥ ସମୂହର ତାଲିକା|OD SH୧ – OD SH୫୭]] }} '''ଓଡ଼ିଶା''' ({{audio|Odisha Voice.ogg|ଓଡ଼ିଶା}}) ଭାରତର ପୂର୍ବ ଉପକୂଳରେ ଅବସ୍ଥିତ ଏକ ପ୍ରଶାସନିକ ରାଜ୍ୟ । ଆୟତନ ଦୃଷ୍ଟିରୁ ଏହା ଭାରତର ଅଷ୍ଟମ ବୃହତ୍ତମ ଏବଂ ଜନସଂଖ୍ୟା ଦୃଷ୍ଟିରୁ ଏକାଦଶ ବୃହତ୍ତମ ରାଜ୍ୟ । ୨୦୨୬ ମସିହାର ଅନୁମାନିତ ପରିସଂଖ୍ୟାନ ଅନୁଯାୟୀ ଏଠାରେ ପ୍ରାୟ ୪.୮୫ କୋଟି ଲୋକ ବସବାସ କରନ୍ତି । ଏହାର ଉତ୍ତର-ପୂର୍ବରେ [[ପଶ୍ଚିମବଙ୍ଗ]], ଉତ୍ତରରେ [[ଝାଡ଼ଖଣ୍ଡ]], ପଶ୍ଚିମରେ [[ଛତିଶଗଡ଼]] ଏବଂ ଦକ୍ଷିଣରେ [[ଆନ୍ଧ୍ର ପ୍ରଦେଶ|ଆନ୍ଧ୍ରପ୍ରଦେଶ]] ଅବସ୍ଥିତ । ପୂର୍ବ ଦିଗରେ [[ବଙ୍ଗୋପସାଗର]]କୁ ଲାଗି ଓଡ଼ିଶାର ପ୍ରାୟ ୪୮୫ କିଲୋମିଟର ଦୀର୍ଘ ଉପକୂଳ ରହିଛି । ଓଡ଼ିଶା ହେଉଛି ପ୍ରାଚୀନ କଳିଙ୍ଗ, କୋଶଳ ଏବଂ [[ଉତ୍କଳ]]ର ଆଧୁନିକ ରୂପ । ୧ ଅପ୍ରେଲ ୧୯୩୬ରେ ଭାଷା ଭିତ୍ତିରେ ଗଠିତ ଏହା ହେଉଛି ଭାରତର ପ୍ରଥମ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ପ୍ରଦେଶ । ଏହି ଐତିହାସିକ ଦିନଟିକୁ ପ୍ରତିବର୍ଷ '[[ଓଡ଼ିଶା ଦିବସ]]' ବା 'ଉତ୍କଳ ଦିବସ' ଭାବେ ପାଳନ କରାଯାଏ । ରାଜ୍ୟର ରାଜଧାନୀ ଏବଂ ବୃହତ୍ତମ ସହର ହେଉଛି [[ଭୁବନେଶ୍ୱର]], ଯାହାକୁ 'ମନ୍ଦିରମାଳିନୀ ସହର' କୁହାଯାଏ । ପ୍ରାୟ ଆଠ ଶତାବ୍ଦୀରୁ ଅଧିକ ସମୟ ଧରି [[କଟକ]] ଓଡ଼ିଶାର ରାଜଧାନୀ ରହିବା ପରେ, ୧୯୪୮ ମସିହାରେ ଭୁବନେଶ୍ୱରକୁ ନୂତନ ରାଜଧାନୀ ଭାବେ ଘୋଷଣା କରାଯାଇଥିଲା । ଓଡ଼ିଶାର ସଂସ୍କୃତି ଓ ପରମ୍ପରା ବିଶ୍ୱପ୍ରସିଦ୍ଧ । ପୁରୀର [[ଜଗନ୍ନାଥ ମନ୍ଦିର]] ଏବଂ ଏହାର [[ରଥଯାତ୍ରା]] ପାଇଁ ଓଡ଼ିଶାର ଏକ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ପରିଚୟ ରହିଛି । ପୁରୀ, [[କୋଣାର୍କ]] (ସୂର୍ଯ୍ୟ ମନ୍ଦିର) ଏବଂ ଭୁବନେଶ୍ୱରକୁ ପୂର୍ବ ଭାରତର '[[ସୁବର୍ଣ୍ଣ ତ୍ରିଭୁଜ]]' କୁହାଯାଏ । ପ୍ରାକୃତିକ ସମ୍ପଦ, ଘଞ୍ଚ ଅରଣ୍ୟ, [[ଚିଲିକା ହ୍ରଦ]] ଏବଂ ସମୁଦ୍ର କୂଳ ପାଇଁ ଏହା ପର୍ଯ୍ୟଟକଙ୍କର ଏକ ପ୍ରିୟ ଗନ୍ତବ୍ୟସ୍ଥଳ । ଅର୍ଥନୈତିକ କ୍ଷେତ୍ରରେ ଓଡ଼ିଶା ଖଣିଜ ସମ୍ପଦ ଏବଂ ଶିଳ୍ପାୟନ କ୍ଷେତ୍ରରେ ଦ୍ରୁତ ଅଭିବୃଦ୍ଧି ହାସଲ କରୁଛି । == ଇତିହାସ == {{Main|ଓଡ଼ିଶାର ଇତିହାସ}} [[ଫାଇଲ:Hatigumfa.jpg|thumb|right|150px|ଖାରବେଳଙ୍କ ତିଆରି ହାତୀଗୁମ୍ଫାରେ ଥିବା ଶିଳାଲେଖ, ଉଦୟଗିରି]] [[ଫାଇଲ:Kalinga battlefield daya river dhauli hills.jpg|thumb|right|150px|ଧଉଳିରୁ ଦୟା ନଦୀର ଦୃଶ୍ୟ]] [[ଫାଇଲ:Konark Temple.jpg|thumb|150px|ଗଙ୍ଗ ରାଜା ଲାଙ୍ଗୁଳା ନରସିଂହ ଦେବଙ୍କଦ୍ୱାରା ତିଆରି [[କୋଣାର୍କ ସୂର୍ଯ୍ୟ ମନ୍ଦିର]] , ଏହା ଏକ ବିଶ୍ୱ ଐତିହ୍ୟ ସ୍ଥଳୀ]] === ନାମକରଣ === ''ଓଡ଼ିଶା'' ଶବ୍ଦଟି ମୂଳ ଶବ୍ଦ '''ଓର/ଉର''' ବା ''ଓଡ୍ର, ଉଡ୍ର ଦେଶ''ରୁ, ''ସୁମେରୀୟ'', ''ଓଡ୍ର ବିଷୟ'' ଆଦି ପୁରାତନ ନାମରୁ ଆସିଅଛି । ଏହାର ପ୍ରମାଣ ଆକାରରେ ସବୁଠାରୁ ପୁରାତନ ଲେଖ 'ଉତ୍ତର ତୋଷାଳି' ଅନ୍ତର୍ଗତ ଓଡ଼ିଶାର [[ବାଲେଶ୍ୱର ଜିଲ୍ଲା]]ର [[ସୋର]]ଠାରୁ ମିଳିଥିବା ତମ୍ବାପଟାରେ ଓଡ୍ର ବିଷୟର ସୂଚନା ମିଳିଛି ।<ref>[http://orissa.gov.in/e-magazine/Orissareview/2010/April/engpdf/28-30.pdf Orissareview 2010 April]</ref> [[ପାଳି ଭାଷା|ପାଳି]] ଓ [[ସଂସ୍କୃତ ଭାଷା|ସଂସ୍କୃତ]] ସାହିତ୍ୟରେ [[ଓଡ଼ିଆ ଲୋକ]]ଙ୍କୁ ଯଥାକ୍ରମେ 'ଓଡ଼କ' ଓ 'ଓଡ୍ର' ନାମରେ ନାମିତ କରାଯାଇଛି । ପୁରାତନ ଲେଖକ ଓ ଗବେଷକ [[ପ୍ଲିନି ଦି ଏଲ୍ଡର]] ଓ [[ଟଲେମି]] ଓଡ୍ର ଜଣଙ୍କୁ 'ଓରେଟସ' ବୋଲି ନାମିତ କରିଛନ୍ତି । ==== ନାମ ବଦଳ ==== ଇଂରାଜୀ ଓ [[ହିନ୍ଦୀ ଭାଷା|ହିନ୍ଦୀ]]ରେ "ଓଡ଼ିଶା" ଓ "[[ଓଡ଼ିଆ ଭାଷା|ଓଡ଼ିଆ]]"କୁ Orissa ଓ Oriya ତଥା उड़ीसा ଓ उड़ीआ <!--ବଦଳରେ ओड़िशा ଓ ओड़ीआ--> ଭାବେ [[ଭାରତୀୟ ସମ୍ବିଧାନ|ସମ୍ବିଧାନ]]ରେ ତଥା ସାଧାରଣରେ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଉଥିଲା । ୨୦୦୮ ମସିହା ଜୁନ ୯ରେ ପ୍ରଥମେ ରାଜ୍ୟ କ୍ୟାବିନେଟରେ ଓଡ଼ିଶା ଓ [[ଓଡ଼ିଆ ଭାଷା|ଓଡ଼ିଆ]]କୁ ଇଂରାଜୀରେ Orissa ଓ Oriya ବଦଳରେ Odisha ଓ Odia ତଥା [[ହିନ୍ଦୀ ଭାଷା|ହିନ୍ଦୀ]]ରେ उड़ीसा ଓ उड़ीआ ବଦଳରେ ओड़िशा ଓ ओड़ीआ ଲେଖିବା ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତାବ ଆଗତ କରାଯାଇଥିଲା । ୨୦୦୮ ଅଗଷ୍ଟରେ ରାଜ୍ୟ ବିଧାନ ସଭାରେ ଏହି ପ୍ରସ୍ତାବ ଆସିଥିଲା ଓ ବହୁମତରେ ଏହାକୁ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଇଥିଲା । ପରେ ନୂଆ ଲୋକ ସଭା ଗଠନ ପରେ ଏହାକୁ ବିଧାନ ସଭାରେ ଆଉଥରେ ଆଗତ କରାଯାଇଥିଲା । ଏହି ସଂଶୋଧିତ ପ୍ରସ୍ତାବକୁ ୨୦୧୦ ବଜେଟ ଅଧିବେଶନରେ ଲୋକ ସଭାରେ ଆଗତ କରାଯାଇଥିଲା । ୨୦୧୦ ଶୀତକାଳୀନ ଅଧିବେଶନରେ ପ୍ରଥମ ଦିନ (ଅକ୍ଟୋବର ୯, ୨୦୧୦)ରେ ସ୍ୱରାଷ୍ଟ୍ର ମନ୍ତ୍ରୀ ପି. ଚିଦମ୍ବରମ ଏହାକୁ ଲୋକ ସଭାରେ ଆଗତ କରିଥିଲେ । ପରେ ଏହା [[ଭାରତର ରାଷ୍ଟ୍ରପତି|ରାଷ୍ଟ୍ରପତି]]ଙ୍କ ଅନୁମୋଦନ ପାଇଁ ପଠାଯାଇଥିଲା ଯାହା ୨୦୧୧ମସିହା ୪ ନଭେମ୍ବରରେ [[ଭାରତର ରାଷ୍ଟ୍ରପତି|ରାଷ୍ଟ୍ରପତି]]ଙ୍କ ଅନୁମୋଦନ ଲାଭ କରି [[ଓଡ଼ିଶା (ନାମ ପରିବର୍ତ୍ତନ) ଅଧିନିୟମ, ୨୦୧୧]] ନାମରେ କାର୍ଯ୍ୟକାରୀ ହୋଇଛି ।<ref>{{cite web |url=http://articles.economictimes.indiatimes.com/2011-09-06/news/30119350_1_odia-amendment-bill-odisha |title=Orissa becomes 'Odisha', Oriya is 'Odia' - Economic Times |publisher=Articles.economictimes.indiatimes.com |date=2011-09-06 |accessdate=2011-10-29 |archive-date=2014-12-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141218021101/http://articles.economictimes.indiatimes.com/2011-09-06/news/30119350_1_odia-amendment-bill-odisha |url-status=dead }}</ref><ref name=Hindu>[http://www.thehindu.com/news/states/other-states/article2598999.ece It's now Odisha]. [[ଦି ହିନ୍ଦୁ]]. [[ଭୁବନେଶ୍ୱର]]. ୦୫ ନଭେମ୍ବର ୨୦୧୧</ref><ref>Akshaya Kumar Sahoo. [http://www.asianage.com/india/centre-notification-orissa-name-change-313 Centre notification on Orissa name change] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120104140553/http://www.asianage.com/india/centre-notification-orissa-name-change-313 |date=2012-01-04 }}.Nov 05, 2011</ref><ref>[http://www.orissadiary.com/CurrentNews.asp?id=30113 No more Orissa-Oriya; Its Odisha-Odia officially : CM declares state holiday] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141113151805/http://www.orissadiary.com/CurrentNews.asp?id=30113 |date=2014-11-13 }}.November 05, 2011</ref><ref>[http://hillpost.in/2011/11/04/orissa-changes-to-odisha-with-state-holiday/34164/news-2/hp_news_network Orissa changes to Odisha with state holiday] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120517032359/http://hillpost.in/2011/11/04/orissa-changes-to-odisha-with-state-holiday/34164/news-2/hp_news_network |date=2012-05-17 }}.''The Hill Post'' November 4, 2011</ref><ref>[http://www.orissasambad.com/news_article.php?id=65943# ଅରିସା ହେଲା ଓଡ଼ିଶା, ରାଷ୍ଟ୍ରପତିଙ୍କ ମୋହର ବାଜିଲା] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141113140454/http://www.orissasambad.com/news_article.php?id=65943 |date=2014-11-13 }}। [[ସମ୍ବାଦ (ଖବରକାଗଜ)]].୦୫ ନଭେମ୍ବର ୨୦୧୧</ref><ref>[http://hindi.webdunia.com/%E0%A4%93%E0%A4%A1%E0%A4%BF%E0%A4%B6%E0%A4%BE-%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%B8%E0%A4%A6-%E0%A4%AE%E0%A4%82%E0%A4%9C%E0%A5%82%E0%A4%B0%E0%A5%80/%E0%A4%93%E0%A4%A1%E0%A4%BF%E0%A4%B6%E0%A4%BE-%E0%A4%95%E0%A5%8B-%E0%A4%AE%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A5%80-%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%B8%E0%A4%A6-%E0%A4%95%E0%A5%80-%E0%A4%AE%E0%A4%82%E0%A4%9C%E0%A5%82%E0%A4%B0%E0%A5%80-1101109069_1.htm ओडिशा को मिली संसद की मंजूरी] (ହିନ୍ଦୀରେ)</ref> === ସଂକ୍ଷେପରେ === * ବୈଦିକ ଓଡ଼ିଶା - କୃଷ୍ଣ ଯଜୁର୍ବେଦ ବୌଧାୟନ କଳ୍ପସୂତ୍ର ଅନୁସାରେ (ଖ୍ରୀ.ପୂ. ଷଷ୍ଠ ଶତାବ୍ଦୀ), ବୈଦିକ ସଭ୍ୟତା ବାହାରେ [[କଳିଙ୍ଗ]] ଥିଲା ଭିନ୍ନ ଏକ ସଭ୍ୟତା (ନା ଆର୍ଯ୍ୟ ନା ଦ୍ରାବିଡ଼) * ପୌରାଣିକ ଓଡ଼ିଶା - [[ମହାଭାରତ]] ଅନୁସାରେ, [[କଳିଙ୍ଗ]] [[କୌରବ]]ଙ୍କ ପକ୍ଷରୁ ଯୁଦ୍ଧ ଲଢ଼ିଥିଲା । * କିମ୍ବଦନ୍ତୀରେ ଓଡ଼ିଶା - ଓଡ଼ିଶାରେ ପ୍ରଚଳିତ ଲୋକକଥା ଅନୁସାରେ ଏଠି କଳା ଓ ବାଣିଜ୍ୟର ସଂସ୍କୃତି ପ୍ରଭାବ ବିସ୍ତାର କରିଥିଲା । ଶ୍ରୀଲଙ୍କା (ସିଂହଳ), ଜାଭା(ଜବ ଦ୍ୱୀପ), ସୁମାତ୍ରା, ବାଲି, ମିଆଁମାର (ବ୍ରହ୍ମଦେଶ), ଥାଇଲାଣ୍ଡ (ସାମ), କାମ୍ବୋଡ଼ିଆ(କମ୍ବୋଜ), ଭିଏତନାମ (ଚମ୍ପା)), [[ଚୀନ]], [[ଜାପାନ]], କୋରିଆ (କୁକୁଟ), ମେକ୍ସିକୋ (ମକ୍କସିଖ), ଇଜିପ୍ଟ (ମିସର), ଆରବ (ସିମିଳି), ଇରାକ (ବାବିଲନ) ପ୍ରଭୃତି ସ୍ଥାନରେ କଳିଙ୍ଗ ସହ ନିର୍ମାଣ-କଳା ଓ ବାଣିଜ୍ୟ-ସଂସ୍କୃତି-ଇତିହାସ ଆଦି ସମ୍ବନ୍ଧ ଦେଖିବାକୁ ମିଳିଥାଏ । ଏଠାରେ ସମ୍ଭବତଃ ଲୋକତନ୍ତ୍ର ପ୍ରଚଳିତ ଥିଲା । * ଖ୍ରୀ.ପୂ. ୩୬୦-୨୬୦ - ନନ୍ଦ-ସାମ୍ରାଜ୍ୟରେ ଓଡ଼ିଶାର ଏକ ବଡ଼ ଭାଗ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ । * ଖ୍ରୀ.ପୂ. ୨୬୧ - ପୃଥିବୀ ବିଖ୍ୟାତ [[କଳିଙ୍ଗ]] ଯୁଦ୍ଧ * ଖ୍ରୀ.ପୂ. ୧ମ ଶତାବ୍ଦୀ - ଚେଦୀ ରାଜବଂଶର ସମ୍ରାଟ [[ଖାରବେଳ|ମହାମେଘବାହାନ ଐର ଖାରବେଳ]]ଙ୍କ ରାଜତ୍ୱ, କଳିଙ୍ଗର ପରିସୀମା ଆଗଙ୍ଗା-କାବେରୀ, ତଥା ପଶ୍ଚିମ ଓ ମଧ୍ୟ [[ଭାରତ]]କୁ ବିସ୍ତାରିତ । ଜୈନ ଧର୍ମର ପ୍ରସାର । * ୩ୟ-ଷଷ୍ଠ ଶତାବ୍ଦୀ - ଗୁପ୍ତ-ରାଜବଂଶ, ହର୍ଷବର୍ଦ୍ଧନ, ଦ୍ୱିତୀୟ ପୁଲକେଶୀ, ମାଠର, ଭୌମକର ଇତ୍ୟାଦି ବିଭିନ୍ନ ରାଜାଙ୍କ ଶାସନାଧୀନ * ୭୯୫ ଖ୍ରୀ. - କେଶରୀ ରାଜବଂଶ । ଯଯାତି କେଶରୀ [[କଳିଙ୍ଗ]], କୋଶଳ ଓ [[ଉତ୍କଳ]]କୁ ଏକତ୍ର କଲେ । [[ଯାଜପୁର]]ରେ ରାଜଧାନୀ ସ୍ଥାପନ । * ୧୦୭୮-୧୪୩୪ ଖ୍ରୀ. - ଗଙ୍ଗ ରାଜବଂଶ । ଅନନ୍ତବର୍ମା ଚୋଳଗଙ୍ଗ ଦେବଙ୍କ ରାଜତ୍ୱ ପ୍ରାରମ୍ଭ । *୧୦୭୮-୧୧୫୦ ଖ୍ରୀ. - ଚୋଳଗଙ୍ଗ ଦେବଙ୍କ ରାଜୁତି । [[ପୁରୀ]] ଶ୍ରୀ[[ଜଗନ୍ନାଥ ମନ୍ଦିର]] ନବୀକରଣ ପ୍ରାରମ୍ଭ । [[କଟକ]] ହେଲା ନୂଆ ରାଜଧାନୀ (ପ୍ରାୟ ୧୧୭୦ ଖ୍ରୀ.) । *୧୧୭୦-୧୧୯୮ ଖ୍ରୀ. - ଦ୍ୱିତୀୟ ଅନଙ୍ଗଭୀମଦେବ । [[ଜଗନ୍ନାଥ ମନ୍ଦିର]]ର ନିର୍ମାଣ କାର୍ଯ୍ୟ ସମାପ୍ତ । *୧୨୨୯ ଖ୍ରୀ. - ତୃତୀୟ ଅନଙ୍ଗଭୀମଦେବଙ୍କଦ୍ୱାରା [[ବାରବାଟି ଦୁର୍ଗ]] ନିର୍ମିତ । *୧୨୩୮-୧୨୬୪ ଖ୍ରୀ. - ଲାଙ୍ଗୁଳା ନରସିଂହଦେବ । [[କୋଣାର୍କ ସୂର୍ଯ୍ୟ ମନ୍ଦିର|କୋଣାର୍କ ସୂର୍ଯ୍ୟ-ମନ୍ଦିର]] ନିର୍ମିତ । *୧୪୩୫-୧୫୪୧ ଖ୍ରୀ. - ଗଜପତି ରାଜବଂଶ । ଆଗଙ୍ଗା-ଗୋଦାବରୀ ସାମ୍ରାଜ୍ୟ । *୧୪୩୫-୧୪୬୬ ଖ୍ରୀ. - (ନବକୋଟି କର୍ଣ୍ଣାଟ ଉତ୍କଳ ବର୍ଗେଶ୍ୱର) କପିଳେନ୍ଦ୍ରଦେବ । *୧୪୯୭-୧୫୪୧ ଖ୍ରୀ. - ରାଜା ପୁରୁଷୋତ୍ତମଦେବ ଓ ତାଙ୍କପରେ ପ୍ରତାପରୂଦ୍ରଦେବ । * ୧୫୬୮ ଖ୍ରୀ. - ଓଡ଼ିଶାର ଶେଷ ସ୍ୱାଧୀନ ହିନ୍ଦୁ ଶାସକ [[ମୁକୁନ୍ଦ ଦେବ]] ପରାସ୍ତ । ବଙ୍ଗର ମୁସଲିମ ଶାସକ ସୁଲେମାନ କରାଣୀ ତଥା ତାଙ୍କ ସେନାପତି 'କଳାପାହାଡ଼'ଦ୍ୱାରା ଓଡ଼ିଶା ଅଧିକୃତ । * ୧୫୭୬ ଖ୍ରୀ. - ମୋଗଲମାନଙ୍କର ଓଡ଼ିଶା ଅଧିକାର । * ୧୭୫୧ ଖ୍ରୀ. - ମରହଟ୍ଟାମାନଙ୍କର ଓଡ଼ିଶା ଅଧିକାର । * ୧୮୦୩ ଖ୍ରୀ. - ବ୍ରିଟିଶମାନଙ୍କର [[ଓଡ଼ିଶା ପ୍ରଦେଶ|ଓଡ଼ିଶା]] ଅଧିକାର(ଏହା ବ୍ରିଟିଶ ଅଧିକୃତ ଶେଷ ଭାରତୀୟ ରାଜ୍ୟ) । * ୧୯୧୨ ଖ୍ରୀ. - [[ବିହାର-ଓଡ଼ିଶା]] ବଙ୍ଗରୁ ଅଲଗା ପ୍ରାନ୍ତ ଭାବେ ଗଠିତ । * ୧୯୩୬ ଖ୍ରୀ. - ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର [[ଓଡ଼ିଶା ପ୍ରଦେଶ|ଓଡ଼ିଶା]] ପ୍ରାନ୍ତ ଗଠିତ । ଭାଷା ଭିତ୍ତିରେ ଗଠିତ ପ୍ରଥମ ଭାରତୀୟ ରାଜ୍ୟ । * ୧୯୪୮ ଖ୍ରୀ. - ଭୁବନେଶ୍ୱର ନୂତନ ରାଜଧାନୀ (ଅପ୍ରେଲ ୧୩) । * ୧୯୫୦ ଖ୍ରୀ. - ସ୍ୱାଧୀନ ଭାରତରେ ଏକ ରାଜ୍ୟ ଭାବେ ଓଡ଼ିଶା ମାନ୍ୟତା-ପ୍ରାପ୍ତ । === ୭ ମ ଶତାବ୍ଦୀ === ୭ ମ ଶତାବ୍ଦୀ କାଳରେ ଓଡ଼ିଶାର ନିଜର ଶାସକମାନେ ସ୍ୱାଧୀନ ଥିଲେ । ସେତେବେଳେ ଗଙ୍ଗ ବଂଶର ରାଜାମାନେ ଓଡ଼ିଶାରେ ଶାସନ କରୁଥିଲେ, ୭୯୫ ଖ୍ରୀଷ୍ଟାବ୍ଦରେ ୨ୟ ଯଯାତି (ମହାସିବ ଗୁପ୍ତ) ସିଂହାସନ ଆରୋହଣ କରିଥିଲେ । ଓଡ଼ିଶା ଇତିହାସରେ ଏହାକୁ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଯୁଗ ବୋଲି କୁହାଯାଇଥାଏ । ସେ ସମ୍ରାଟ [[ଖାରବେଳ]]ଦେଇ ଅନୁପ୍ରାଣିତ ହୋଇ [[କଳିଙ୍ଗ]], [[କାରଗୋଡ଼ା]], [[ଉତ୍କଳ]] ଓ କୋଶଳ ଏହି ଚାରିଗୋଟି ଭୂଖଣ୍ଡକୁ ମିଶାଇ ବିଶାଳ ସାମ୍ରାଜ୍ୟ ଗଠନ କରିଥିଲେ । ଓଡ଼ିଶାରେ ଏହି ରାଜବଂଶର ଶାସନ ଖ୍ରୀ. ୩୫୦ରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ସୋମ ବଂଶର ଶେଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଥିଲା । ଏହି ରାଜ୍ୟକୁ ନେଇ ଗଠିତ ବିଶାଳ ଓଡ଼ିଶାରେ ଅନେକ ଜାତି ଓ ଉପଜାତିରେ ବିଭାଜିତ ହୋଇଥିବାରୁ ଏକ ବିଶେଷ ବଣିକ ଜାତି ଜନ୍ମ ହେଲା ଓ ସେମାନେ [[ସାଧବ]] ଭାବରେ ପରିଚିତ ହେଲେ । ଏପରିକି ପ୍ରଥମ ଜନ୍ମଜୟ ମହାଭବ ଗୁପ୍ତ ଗୁପ୍ତ (ଖ୍ରୀ. ୮୮୨-୯୨୨)ଙ୍କ [[ସୋନପୁର]] ଅଞ୍ଚଳରେ ପ୍ରଚୁର ବଣିକ ସଙ୍ଘ ଥିବାର ପ୍ରମାଣ ମିଳିଥାଏ । କିନ୍ତୁ ୮ ଶତାବ୍ଦୀରେ ପ୍ରଚୁର ସମ୍ବଳ ଯୋଗୁଁ ଏହି ବାହାର ବାଣିଜ୍ୟ ଲୋପ ପାଇଗଲା । ବୈଶ୍ୟ, ଶୂଦ୍ର ଜାତିର ଲୋକମାନେ ରାଜ୍ୟର ଅନ୍ତ-ବାଣିଜ୍ୟରେ ମୁଖ୍ୟ ଭୂମିକା ଗ୍ରହଣ କରୁଥିଲେ । ସେମାନେ ଚାଷୀମାନଙ୍କଠାରୁ କୃଷିଜାତ ସାମଗ୍ରୀ ଆଣି ପେସାଗତ ବେପାରୀଙ୍କୁ କୃଷିଜାତ ଓ ଶିଳ୍ପଜାତ ଦ୍ରବ୍ୟ ଯୋଗାଇବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରୁଥିଲେ । ଏହି କିଣା-ବିକାର ମୁଖ୍ୟ ମାଧ୍ୟମ ଥିଲା ସୁନା, ରୂପା, ମୁଦ୍ରା ଓ କଉଡ଼ି । ଏହି ସମୟରେ ବଙ୍ଗୋପସାଗର କୂଳରେ ଚରିତ୍ରପୁର ନାମକ ବନ୍ଦର ଖୁବ ପ୍ରସିଦ୍ଧି ଲାଭ କରିଥିଲ । ଏହି ବନ୍ଦରଟି ଦେଇ [[ଚୀନ]], [[ଶ୍ରୀଲଙ୍କା]], [[ଜବା ଦ୍ୱୀପ|ଜାଭା]] ଆଦି ସହ କଳିଙ୍ଗର ବେପାର ବଣିଜ ଚାଲୁଥିଲା । ଓଡ଼ିଶାରେ ଗଙ୍ଗବଂଶ ୧୪୩୪ ଯାଏଁ ଥିଲା । ତାହା ପରେ [[କପିଳେନ୍ଦ୍ରଦେବ]], [[ପ୍ରତାପରୁଦ୍ରଦେବ]], [[ଗୋବିନ୍ଦ ବିଦ୍ୟାଧର]], [[ମୁକୁନ୍ଦ ହରିଚନ୍ଦନ]] ଓଡ଼ିଶାର ଶାସକ ଥିଲେ । === ଆଫଗାନ ଓ ମୋଗଲ ଶାସନ === ପରେ ଓଡ଼ିଶା ଆଫଗାନମାନଙ୍କ ହାତକୁ ଆସିଲା ଓ ୧୫୬୮ରେ ଓଡ଼ିଶା ମୋଗଲମାନଙ୍କ ଶାସନାଧୀନ ହେଲା । ଏହି ସମୟରେ ୧୭୫୫ ଖ୍ରୀ. ବେଳକୁ ଓଡ଼ିଶାରେ ଅତ୍ୟାଚାର, ଲୁଣ୍ଠନ, ଅରାଜକତା ଆଦି ବହୁ ମାତ୍ରାରେ ବ୍ୟାପୀ ଯାଇଥିଲା । ୧୮୦୩ରେ ଇଂରେଜମାନେ ଓଡ଼ିଶା ଅଧିକାର କଲେ । 1817 ଖ୍ରୀ.ରେ [[ପାଇକ]]ମାନେ ଇଂରେଜ ବିରୋଧରେ ଲଢ଼େଇ ଆରମ୍ଭ କଲେ । ଇଂରେଜମାନେ ନିର୍ମମ ଭାବରେ ଏହି ବିଦ୍ରୋହକୁ ଦମନ କରିଥିଲେ । ୧୮୧୭ରେ [[ଖୋର୍ଦ୍ଧା]] ରାଜା ମୁକୁନ୍ଦଦେବ ବନ୍ଦୀ ବେଳେ ମୃତୁ ବରଣ କଲେ । ଯଦିଓ ୧୬ଶ ଓ ୧୭ଶ ଶତାବ୍ଦୀରେ ଓଡ଼ିଶାର ବାହାର-ବାଣିଜ୍ୟ ଉନ୍ନତି ସାଧନ କରିଥିଲା, ତଥାପି କେଇ ବର୍ଷର ରାଜନୀତିକ ଅସ୍ଥିରତା ସକାଶେ ଅର୍ଥନୀତିର ପ୍ରଗତି ବାଧା ପାଇଥିଲା । === ଇଂରେଜ ଶାସନ === ୧୮୦୩ ବେଳକୁ ଇଂରେଜମାନେ [[ଓଡ଼ିଶା ପ୍ରଦେଶ|ଓଡ଼ିଶା]] ଅଧିକାର କଲାବେଳକୁ ଓଡ଼ିଶାର ଏହି ଅର୍ଥନୀତିର ଅଧପତନ ଚରମ ସୀମାରେ ପହଞ୍ଚି ଥିଲା । ଇଂରେଜମାନେ ବନିକ ଥିଲେ, ତେଣୁ ଓଡ଼ିଶାକୁ ସେମାନେ ନିଜର କର ଆଦାୟର ମୁଖ୍ୟ ଭାବରେ ଗ୍ରହଣ କରି ୧୮୦୫ ମସିହା ବେଳକୁ ରେଗୁଲେସନ ଆକ୍ଟ (Regulation Act) ଓ ୧୮୦୮ରେ ଭୂରାଜସ୍ୱ ବନ୍ଦୋବସ୍ତ ପ୍ରଚଳନ କରିଥିଲେ । ୧୮୨୫ ବେଳକୁ ଏକାଧିକ ବନ୍ଦୋବସ୍ତ ପ୍ରଚଳନ ଫଳରେ ଓଡ଼ିଶା ଶିଳ୍ପ ଓ ବାଣିଜ୍ୟର ଧ୍ୱଂସ ସାଧନ ଲକ୍ଷ୍ୟରେ ଏଠାରୁ ବିଲାତକୁ କଞ୍ଚାମାଲ ନେଇ ସେଠାରୁ ଓଡ଼ିଶାକୁ କଳ କବଜା ଆମଦାନୀ ବାଣିଜ୍ୟ କାରବାର ଆରମ୍ଭ କରାଯାଇଥିଲା । ଏଠି ସହିତ ଲବଣ କର ଜନସାଧାରଣଙ୍କ ଉପରେ ଲାଗୁ କରାଯାଇଥିଲା ଯାହା ଓଡ଼ିଶାର ସାମାଜିକ ଓ ଅର୍ଥନୀତିର ମେରୁଦଣ୍ଡ ଭାଙ୍ଗି ଦେଇଥିଲା । ଇଂରେଜ ଅମଳରେ ସମଗ୍ର ଭାରତୀୟ ଉପମହାଦେଶରେ [[ମାରୁଆଡ଼ି]] ଓ [[ଗୁଜରାଟୀ]] ବେପାରୀ ଗୋଷ୍ଠୀର ଅଭୂଦୟ ହୋଇଥିଲା । ସେମାନେ ବିଶେଷ କରି ବଙ୍ଗାଳୀ ଓକିଲ ଓ ଅନ୍ୟ ବୁଦ୍ଧିଜୀବୀଙ୍କ ପ୍ରରୋଚନାରେ ଓଡ଼ିଶାର ବିଭିନ୍ନ ସ୍ଥାନରୁ କଞ୍ଚାମାଲ ସଂଗ୍ରହ କରି ଓଡ଼ିଶାର ଅର୍ଥନୀତିର ବଜାରକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରୁଥିଲେ । ଏଥିରେ ବିଦେଶୀମାନେ ହିଁ ଲାଭବାନ ହେଉଥିଲେ । <ref name=Gobinda>ଗୋବିନ୍ଦ ପ୍ରସାଦ ଭଟ୍ଟାଚାର୍ଯ୍ୟ. ଅଝାଲ ସିଲାଇ ନିମକ ମହାଲ. ଉନ୍ନୟନୀ (ବାଲେଶ୍ୱର). ୨୦୦୬ ପୃ. ୮୧-୮୨</ref> === ନଅଙ୍କ ଦୁର୍ଭିକ୍ଷ === ଓଡ଼ିଶାର ଅର୍ଥନୀତି, ସାମାଜିକ ବିଧିବ୍ୟବସ୍ଥା, ଧାର୍ମିକ ବିଶ୍ୱାସର ଅଧପତନ ଘଟାଇବାକୁ ଚେଷ୍ଟିତ ଇଂରେଜ କମ୍ପାନୀ ସରକାର ୧୮୬୬ରେ [[ନଅଙ୍କ ଦୁର୍ଭିକ୍ଷ]] ସୃଷ୍ଟି କରିଥିଲେ । ଯାହାଫଳରେ ଓଡ଼ିଶାର ଦୁଇତୃତୀୟାଂଶ ଲୋକ ଖାଇବାକୁ ନ ପାଇ ପୋକମାଛି ପରି ମରିଗଲେ କିମ୍ବା କଲିକତାରେ ବିକ୍ରି ହେଲେ ।<ref name="ସୁବ୍ରତ">ସୁବ୍ରତ କୁମାର ପୃଷ୍ଟି. ଓଡ଼ିଆ ଭାଷା ସାହିତ୍ୟ ପରିଚୟ. ଏ.କେ. ମିଶ୍ର ପବ୍ଲିକେଶନ୍ (କଟକ). ୨୦୧୧ ପୃ.୨୧୬</ref> == ଜିଲ୍ଲା == {{main|ଓଡ଼ିଶାର ଜିଲ୍ଲାମାନଙ୍କର ତାଲିକା}} ଓଡ଼ିଶାରେ ୩୦ଟି ଜିଲ୍ଲା ଅଛି --- [[ଅନୁଗୋଳ ଜିଲ୍ଲା|ଅନୁଗୋଳ]], [[ବୌଦ୍ଧ ଜିଲ୍ଲା|ବୌଦ୍ଧ]], [[ଭଦ୍ରକ ଜିଲ୍ଲା|ଭଦ୍ରକ]], [[ବଲାଙ୍ଗୀର ଜିଲ୍ଲା|ବଲାଙ୍ଗୀର]], [[ବରଗଡ଼ ଜିଲ୍ଲା|ବରଗଡ଼]], [[ବାଲେଶ୍ୱର ଜିଲ୍ଲା|ବାଲେଶ୍ୱର]], [[କଟକ ଜିଲ୍ଲା|କଟକ]], [[ଦେବଗଡ଼ ଜିଲ୍ଲା|ଦେବଗଡ଼]], [[ଢେଙ୍କାନାଳ ଜିଲ୍ଲା|ଢେଙ୍କାନାଳ]], [[ଗଞ୍ଜାମ ଜିଲ୍ଲା|ଗଞ୍ଜାମ]], [[ଗଜପତି ଜିଲ୍ଲା|ଗଜପତି]], [[ଝାରସୁଗୁଡ଼ା ଜିଲ୍ଲା|ଝାରସୁଗୁଡ଼ା]], [[ଯାଜପୁର ଜିଲ୍ଲା|ଯାଜପୁର]], [[ଜଗତସିଂହପୁର ଜିଲ୍ଲା|ଜଗତସିଂହପୁର]], [[ଖୋର୍ଦ୍ଧା ଜିଲ୍ଲା|ଖୋର୍ଦ୍ଧା]] , [[କେନ୍ଦୁଝର ଜିଲ୍ଲା|କେନ୍ଦୁଝର]], [[କଳାହାଣ୍ଡି ଜିଲ୍ଲା|କଳାହାଣ୍ଡି]], [[କନ୍ଧମାଳ ଜିଲ୍ଲା|କନ୍ଧମାଳ]], [[କୋରାପୁଟ ଜିଲ୍ଲା|କୋରାପୁଟ]], [[କେନ୍ଦ୍ରାପଡ଼ା ଜିଲ୍ଲା|କେନ୍ଦ୍ରାପଡ଼ା]], [[ମାଲକାନଗିରି ଜିଲ୍ଲା|ମାଲକାନଗିରି]], [[ମୟୁରଭଞ୍ଜ ଜିଲ୍ଲା|ମୟୂରଭଞ୍ଜ]], [[ନବରଙ୍ଗପୁର ଜିଲ୍ଲା|ନବରଙ୍ଗପୁର]], [[ନୂଆପଡ଼ା ଜିଲ୍ଲା|ନୂଆପଡ଼ା]], [[ନୟାଗଡ଼ ଜିଲ୍ଲା|ନୟାଗଡ଼]], [[ପୁରୀ]], [[ରାୟଗଡ଼ା ଜିଲ୍ଲା|ରାୟଗଡ]], [[ସମ୍ବଲପୁର ଜିଲ୍ଲା|ସମ୍ବଲପୁର]], [[ସୋନପୁର ଜିଲ୍ଲା|ସୁବର୍ଣ୍ଣପୁର]], [[ସୁନ୍ଦରଗଡ଼ ଜିଲ୍ଲା|ସୁନ୍ଦରଗଡ଼]] । ପ୍ରତି ଜିଲ୍ଲାର ଶାସନମୁଖ୍ୟଙ୍କୁ [[ଜିଲ୍ଲାପାଳ]] କୁହାଯାଏ । ଜିଲ୍ଲାପାଳ, ଭାରତୀୟ ପ୍ରଶାସନିକ ସେବା ଅଥବା ଓଡ଼ିଶା ପ୍ରଶାସନିକ ସେବା ମାଧ୍ୟମରେ ନିଯୁକ୍ତି ପାଆନ୍ତି । ଶାସନକଳର ସୁବିଧା ପାଇଁ ପ୍ରତିଟି ଜିଲ୍ଲାକୁ କେତେଗୁଡ଼ିଏ ଉପଖଣ୍ଡ (ସବ-ଡିଭିଜନ)ରେ, ପୁଣି, ପ୍ରତ୍ୟେକ ଉପଖଣ୍ଡକୁ କେତେଗୁଡ଼ିଏ ବ୍ଲକରେ ଏବଂ ପ୍ରତ୍ୟେକ ବ୍ଲକକୁ କେତେଗୁଡ଼ିଏ ପଞ୍ଚାୟତରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇଛି । ଓଡ଼ିଶାର ସବୁଠୁ ବଡ଼ ସହର ଭୁବନେଶ୍ୱର ଏହାର ରାଜଧାନୀ । ଅନ୍ୟ ମୁଖ୍ୟ ସହରମାନେ ହେଲେ [[କଟକ]], [[ବ୍ରହ୍ମପୁର]], [[ରାଉରକେଲା]], [[ସମ୍ବଲପୁର]], [[ବାଲେଶ୍ୱର]], [[ବାରିପଦା]], [[ବଲାଙ୍ଗୀର]] ଇତ୍ୟାଦି । == ଭୌଗୋଳିକ ସ୍ଥିତି == [[ଫାଇଲ:Chilika lake.png|right|thumb|200px|Map of [[lake Chilka]] with near-by settlement of [[Puri]].]] [[ଫାଇଲ:Mahanadi River.JPG|thumb|200px|right|Mahanadi River]] ଓଡ଼ିଶା ଭାରତର ପୂର୍ବ ଉପକୂଳରେ ଅବସ୍ଥିତ (୧୫୫୭୦୭ ବର୍ଗ କି. ମି) । ଏହାର ଦକ୍ଷିଣରେ [[ଆନ୍ଧ୍ର ପ୍ରଦେଶ]], ପଶ୍ଚିମରେ [[ଛତିଶଗଡ଼]], ଉତ୍ତରରେ [[ଝାଡ଼ଖଣ୍ଡ]] ଓ [[ପଶ୍ଚିମ ବଙ୍ଗ]] ଏବଂ ପୂର୍ବରେ [[ବଙ୍ଗୋପ ସାଗର]] ରହିଛି । ମନ୍ଦିରମାଳିନୀ ନଗରୀ ଭୁବନେଶ୍ୱର ଓଡ଼ିଶାର ରାଜଧାନୀ । ଓଡ଼ିଶାର ପୁରାତନ ରାଜଧାନୀ [[କଟକ]], [[ଭୁବନେଶ୍ୱର]]ରୁ ମାତ୍ର ୨୯ କି.ମି. ଦୂରରେ ଅବସ୍ଥିତ । ଏହି ଦୁଇ ସହରର କ୍ରମାଗତ ବିସ୍ତାର ଓ ଉତ୍ତମ ସଡ଼କ ଯୋଗାଯୋଗ କାରଣରୁ ଏହି ଦୁଇ ସହର ଦ୍ୱୈତ ନଗରୀ ନାମରେ ବିଖ୍ୟାତ । [[ପୁରୀ]], ଯାହାକି ଏକ ବିଶ୍ୱବିଖ୍ୟାତ ହିନ୍ଦୁ ଧର୍ମପୀଠ, ଏଠାରୁ ପ୍ରାୟ ୬୦ କି.ମି. ଦୂରରେ ବଙ୍ଗୋପସାଗର ଉପକୂଳରେ ଅବସ୍ଥିତ । ହିନ୍ଦୁଙ୍କ [[ଚାରିଧାମ]] ମଧ୍ୟରୁ ଏହା ଅନ୍ୟତମ । ଏହା ମଧ୍ୟ ପ୍ରଭୁ [[ଜଗନ୍ନାଥ]]ଙ୍କ [[ରଥଯାତ୍ରା]] ଲାଗି ବିଶ୍ୱବିଖ୍ୟାତ । ରାଜ୍ୟର ପଶ୍ଚିମ ଓ ଉତ୍ତରାଂଶ ଛୋଟନାଗପୁର ମାଳଭୂମିର ଅଂଶବିଶେଷ । ଉପକୂଳବର୍ତ୍ତୀ ଅଞ୍ଚଳ ଏବଂ ମହାନଦୀ, ବ୍ରାହ୍ମଣୀ ଓ ବୈତରଣୀ ନଦୀ ପ୍ରଭୃତିର ମୁହାଣରେ ଉର୍ବର ପଟୁମୃତ୍ତିକା ଯୁକ୍ତ ସମତଳ ଭୂମି ଦେଖାଯାଏ । ଏହି ସମତଳ ଭୂମିରେ ମୂଖ୍ୟତଃ ଧାନଚାଷ କରାଯାଏ । ଓଡ଼ିଶାର ପ୍ରାୟ ୩୪% ଭୂମି ଅରଣ୍ୟ ଆଚ୍ଛାଦିତ, କିନ୍ତୁ ବିଭିନ୍ନ କାରଣମାନଙ୍କ ହେତୁ ଏହା କ୍ରମାଗତ ଭାବେ ହ୍ରାସ ପା‍ଇ ଚାଲିଛି । ଓଡ଼ିଶାରେ ଅନେକ ଅଭୟାରଣ୍ୟମାନ ରହିଛି । ଏଥିମଧ୍ୟରୁ [[ଶିମିଳିପାଳ ଜାତୀୟ ଉଦ୍ୟାନ]] ବ୍ୟାଘ୍ର ସଂରକ୍ଷଣ କେନ୍ଦ୍ର ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ । ବ୍ୟାଘ୍ର ବ୍ୟତୀତ ଝରଣା ଓ ସବୁଜିମା ପୂର୍ଣ୍ଣ ଏହି ଜଙ୍ଗଲରେ ହାତୀ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପଶୁପକ୍ଷୀ ବାସ କରନ୍ତି । [[ଭିତରକନିକା ଜାତୀୟ ଉଦ୍ୟାନ|ଭିତରକନିକା ଅଭୟାରଣ୍ୟ]] ୧୯୭୫ରୁ [[ଥଣ୍ଟିଆ କୁମ୍ଭୀର|ଘଡ଼ିଆଳ କୁମ୍ଭୀର]]<nowiki/>ମାନଙ୍କୁ ସୁରକ୍ଷା ଯୋଗାଇ ଆସୁଛି । ଗହୀରମଥା, [[ଦେବୀ ନଦୀ]] ଏବଂ [[ଋଷିକୁଲ୍ୟା ନଦୀ]] ମୁହାଣକୁ ପ୍ରତିବର୍ଷ ଲକ୍ଷାଧିକ ସଂଖ୍ୟାରେ [[ଅଲିଭ ରିଡ଼ଲେ]] କଇଁଛ ଅଣ୍ଡା ଦେବାପାଇଁ ଆସନ୍ତି । ମହାନଦୀର ଦକ୍ଷିଣ ମୁହାଣରେ ବଙ୍ଗୋପସାଗର ଉପକୂଳରେ ଅବସ୍ଥିତ ହ୍ରଦ [[ଚିଲିକା]] ହେଉଛି ଏସିଆ ମହାଦେଶର ସର୍ବବୃହତ୍ ଲବଣାକ୍ତ ହ୍ରଦ । ଏହାକୁ [[ଚିଲିକା ପକ୍ଷୀ ଅଭୟାରଣ୍ୟ|ପକ୍ଷୀ ଅଭୟାରଣ୍ୟ]] ଭାବରେ ଘୋଷଣା କରାଯାଇଛି । ଏଠାରେ ପ୍ରତିବର୍ଷ ପ୍ରାୟ ୧୬୦ ପ୍ରଜାତିର ସ୍ଥାନୀୟ ଓ ପ୍ରବାସୀ ପକ୍ଷୀଙ୍କ ସମାଗମ ହୋ‍ଇଥାଏ । ଚିଲିକାରେ ଏକ ନୌ-ପ୍ରଶିକ୍ଷଣ କେନ୍ଦ୍ର ମଧ୍ୟ ରହିଛି । ଓଡ଼ିଶାର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ପର୍ବତ ଶୃଙ୍ଗ ହେଉଛି [[ଦେଓମାଳୀ]] (୧୬୭୨ ମି.) ଯାହାକି ଦକ୍ଷିଣ ଓଡ଼ିଶାର କୋରାପୁଟ ଜିଲ୍ଲାରେ ଅବସ୍ଥିତ ଏବଂ ଚନ୍ଦ୍ରଗିରି-ପଟ୍ଟାଙ୍ଗୀ ପର୍ବତମାଳାର ଅନ୍ତର୍ଗତ । ଏହା ମଧ୍ୟ [[ପୂର୍ବଘାଟ ପର୍ବତମାଳା]]ର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଶୃଙ୍ଗ । ଅବସ୍ଥିତି: ୧୮°୪୦'୩"ଉ ୮୨°୫୮'୫୯"ପୂ । === ପର୍ଯ୍ୟଟନ === ଓଡ଼ିଶାରେ ମୋଟ ୩୪୭ଟି ପର୍ଯ୍ୟଟନସ୍ଥଳୀ ରହିଛି ।<ref>{{cite news|title=ସଂଖ୍ୟା ବଢୁଛି, ବିକାଶ ହେଉନି|url=http://www.dharitri.com/Bhubaneswar/290216/p11.htm|accessdate=29 February 2016|newspaper=[[ଧରିତ୍ରୀ]]}}</ref> ନନ୍ଦନ କାନନ, ଚିଲିକା, ପୁରୀ, ଧଉଳି ଗିରି, ଖଣ୍ଡଗିରି, କୋଣାର୍କ, କାକଟପୁର, ଅସ୍ତରଙ୍ଗ, ରାମଚଣ୍ଡୀ, ନିମାପଡ଼ା, ବାରବାଟୀ, ଖଣ୍ଡାଧାର, ଗୁପ୍ତେଶ୍ୱର, ଦୁଡୁମା,ଘଟଗାଁ, ଶିମିଳିପାଳ, ଗହୀରମଥା, ଭିତରକନିକା, କପିଳାସ, ରତ୍ନଗିରି, ମଣିକ, ଲିଙ୍ଗରାଜ, ଗୋପାଳପୁର, ଦେଓମାଳି, ହରିଶଙ୍କର, ସମେଲସ୍ୱରୀ, ହୀରାକୁଦ, ଫୁଲ ଝରଣ, ନାରୟଣୀ, ଚାନ୍ଦିପୁର, ଭଟ୍ଟାରିକା, ଥେରୁବାଲି, ବେଦବ୍ୟାସ, ସାତକୋଶିଆ, ଟିକରପଡ଼ା, ସାତପଡ଼ା, ଅଲାରନାଥ, ତପ୍ତପାଣି, ତାରାତାରିଣୀ, ଚନ୍ଦକା, ଧବଳେଶ୍ୱର ଆଦି ଓଡ଼ିଶାର ମୁଖ୍ୟ ପର୍ଯ୍ୟଟନସ୍ଥଳୀ । ଓଡ଼ିଶା ଏହାର ମନ୍ଦିରମାନଙ୍କ ପାଇଁ ପୃଥିବୀ ପ୍ରସିଦ୍ଧ । ଓଡ଼ିଶାର ମନ୍ଦିରଗୁଡ଼ିକ ଆର୍ଯ୍ୟ ସଂପ୍ରଦାୟର ଏବଂ ଏଗୁଡିକ ସଂପ୍ରଦାୟର ଅନୁସାରେ ଦେଖିବାକୁ ଅଲଗା ଅଲଗା ପ୍ରକାରର । ଭୁବନେଶ୍ୱରର ଲିଙ୍ଗରାଜ ମନ୍ଦିରର ଉଚ୍ଚତା ୧୮୦ ଫୁଟ ଏବଂ ପୁରୀର ଜଗନ୍ନାଥ ମନ୍ଦିରର ଉଚ୍ଚତା ୨୧୪ ଫୁଟ, ଯାହାକି ଓଡ଼ିଶାର ସବୁଠାରୁୁ ଉଚ୍ଚତମ ମନ୍ଦିର । ଠିକ ସେହିପରି କୋଣାର୍କର ସୂର୍ଯ୍ୟ ମନ୍ଦିର ପୃଥିବୀ ପ୍ରସିଦ୍ଧ । ବୌଦ୍ଧ ଏବଂ ଜୈନ ମନ୍ଦିର ମାନଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଓଡ଼ିଶା ପ୍ରସିଦ୍ଧ । ଭୁବନେଶ୍ୱରରେ ଖଣ୍ଡଗିରି ଏବଂ ଉଦୟଗିରି ନାମକ ଦୁଇଟି ଗୁମ୍ଫା ରହିଛି । ଯାହାକି ପୁରାତନ ବୌଦ୍ଧ ଧର୍ମର ମୂକସାକ୍ଷୀ । ଠିକ ସେହି ପରି ଧଉଳିଗିରିଠାରେ ଥିବା ବିଶାଳ ବୌଦ୍ଧ ମୂର୍ତି ପର୍ଯ୍ୟଟକଙ୍କୁ ଆକର୍ଷିତ କରିଥାଏ । ଠିକ ସେହି ପରି ଓଡ଼ିଶାର ଟିକରପଡା ଘଡ଼ିଆଳ କୁମ୍ଭୀର ପାଇଁ ପ୍ରସିଦ୍ଧ । === ଜନଗଣନା === ୨୦୧୧ ମସିହା ଭାରତର ଜନଗଣନା ଅନୁଯାଇ ଓଡ଼ିଶାର ସମୁଦାୟ ଜନସଂଖ୍ୟା ୪୧,୯୪୭,୩୫୮, ସେଥିମଧ୍ୟରୁ ୨୧,୨୦୧,୬୭୮ (୫୦.୫୪%)ଜଣ ପୁରୁଷ ଓ ୨୦,୭୪୫,୬୮୦ (୪୯.୪୬) ଜଣ ମହିଳା, ଏବଂ ପ୍ରତି ୧୦୦୦ ପୁରୁଷରେ ୯୭୮ ଜଣ ମହିଳା ଅଛନ୍ତି । ୨୦୦୧ ମସିହା ଜନଗଣନା ତୁଳନାରେ ୨୦୧୧ରେ ଜନସଂଖ୍ୟା ୧୩.୯୭% ବୃଦ୍ଧି ହୋଇଛି । ସବୁଠାରୁ ଅଧିକ ଓଡ଼ିଆ ଭାଷାଭାଷୀ ଲୋକ ଏଠାରେ ବାସ କରନ୍ତି ଓ ଓଡ଼ିଆ ଭାଷା ଏହି ରାଜ୍ୟର ମୁଖ୍ୟ ଭାଷା ରୂପେ ପରିଚିତ ଏବଂ ଏହି ରାଜ୍ୟର ୮୨ ପ୍ରତିଶତ ଲୋକ ଓଡ଼ିଆ ଭାଷାକୁ ନିଜର ମାତୃଭାଷା ରୂପେ ବ୍ୟବହାର କରନ୍ତି । ଏହି ରାଜ୍ୟର କେତେକ ଆଦିବାସୀ ଜନଜାତି ମଧ୍ୟରୁ ସାନ୍ତାଳ, ବଣ୍ଡା , ମୁଣ୍ଡା, ଓରାମ ଓ ମହାଲି ପ୍ରମୁଖ । ୨୦୧୧ ମସିହା ଜନଗଣନା ଅନୁଯାୟୀ ଏହି ରଜ୍ୟର ସାକ୍ଷରତା ହାର ୭୩.୪୫% ଏବଂ ୮୨.୪% ପୁରୁଷ ଓ ୬୪.୩୬ ମହିଳା ସାକ୍ଷର ଅଟନ୍ତି ।<ref>{{Cite web |title=Archive for the '2011' Category |url=https://www.orissalinks.com/orissagrowth/topics/census/2011 |access-date=2025-12-17}}</ref> == ପ୍ରଶାସନ ଓ ରାଜନୀତି == [[File:ORISSA SECRETARIAT.jpg|thumb|200px|[[ଭୁବନେଶ୍ୱର]]ରେ ଓଡ଼ିଶା ରାଜ୍ଯ ଲୋକସେବା ଭବନ]] {{Main|ଓଡ଼ିଶା ସରକାର}} ଭାରତରେ ସମସ୍ତ ରାଜ୍ଯରେ [[ସାର୍ବଜନୀନ ମତାଧିକାର]] ଆଧାରରେ [[ସଂସଦୀୟ ଗଣତନ୍ତ୍ର|ସଂସଦୀୟ ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ସରକାର]] ସ୍ଥାପନ କରାଯାଇଛି ।<ref name="SenguptaCorbridge2013">{{cite book|author1=Chandan Sengupta|author2=Stuart Corbridge|title=Democracy, Development and Decentralisation in India: Continuing Debates|url=https://books.google.com/books?id=AXbYAQAAQBAJ&pg=PA8|access-date=15 February 2015|date=28 October 2013|publisher=Routledge|isbn=978-1-136-19848-9|page=8|archive-url=https://web.archive.org/web/20160105110846/https://books.google.com/books?id=AXbYAQAAQBAJ&pg=PA8|archive-date=5 January 2016|url-status=live}}</ref><ref name=OurParliament>{{cite web |title=Our Parliament |website=[[Lok Sabha]] |publisher=[[Government of India]] |url=http://164.100.47.132/LssNew/our%20parliament/Our%20Parliament.pdf |access-date=2 February 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150203104729/http://164.100.47.132/LssNew/our%20parliament/Our%20Parliament.pdf |archive-date=3 February 2015 |url-status=dead }}</ref> ଓଡ଼ିଶାର ରାଜନୀତିରେ ସକ୍ରିୟ ରାଜନୈତିକ ଦଳଗୁଡ଼ିକ ହେଲେ, [[ବିଜୁ ଜନତା ଦଳ]], [[ଭାରତୀୟ ଜାତୀୟ କଂଗ୍ରେସ]] ଏବଂ [[ଭାରତୀୟ ଜନତା ପାର୍ଟି]] । [[୨୦୧୯ ଓଡ଼ିଶା ବିଧାନ ସଭା ନିର୍ବାଚନ|ଓଡ଼ିଶା ରାଜ୍ଯ ସଭା ନିର୍ବାଚନ, ୨୦୧୯]] ପରେ, [[ନବୀନ ପଟ୍ଟନାୟକ]]ଙ୍କ ନେତୃତ୍ବରେ ବିଜେଡି ଷଷ୍ଠ ଥର ପାଇଁ କ୍ରମିକ ଭାବରେ କ୍ଷମତାରେ ରହିଲା । ୨୦୦୦ ମସିହାରୁ ନବୀନ ପଟ୍ଟନାୟକ ଓଡ଼ିଶାର ୧୪ତମ ମୁଖ୍ଯମନ୍ତ୍ରୀ ହେଲେ ।<ref name=BJDLandslide /> === ବିଧାନସଭା === {{Main|ଓଡ଼ିଶା ବିଧାନସଭା }} ଓଡ଼ିଶା ରାଜ୍ୟରେ ଏକ ଏକସଦନୀୟ ବିଧାନସଭା ଅଛି।<ref name="Finifter">{{cite book|author=Ada W. Finifter|author-link1=Ada Finifter|title=Political Science|date=1978 |url=https://books.google.com/books?id=KFk1K9_yf90C&pg=PA94|access-date=15 February 2015|publisher=FK Publications|isbn=978-81-89597-13-9|page=94|archive-url=https://web.archive.org/web/20160105110847/https://books.google.com/books?id=KFk1K9_yf90C&pg=PA94|archive-date=5 January 2016|url-status=live}}</ref> [[ଓଡ଼ିଶା ବିଧାନସଭା]] ୧୪୭ ଜଣ ନିର୍ବାଚିତ ସଦସ୍ୟଙ୍କୁ ନେଇ ଗଠିତ,<ref name=BJDLandslide>{{cite news|title=BJD's landslide victory in Odisha, wins 20 of 21 Lok Sabha seats|url=http://ibnlive.in.com/news/bjds-landslide-victory-in-odisha-wins-20-of-21-lok-sabha-seats/472363-3-234.html|access-date=18 March 2015|publisher=[[CNN-IBN]]|date=17 May 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140908125021/http://ibnlive.in.com/news/bjds-landslide-victory-in-odisha-wins-20-of-21-lok-sabha-seats/472363-3-234.html|archive-date=8 September 2014|url-status=dead}}</ref> ଏବଂ ବିଶେଷ ପଦାଧିକାରୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଅଛନ୍ତି, ଯେପରି ବାଚସ୍ପତି ଓ ଉପବାଚସ୍ପତି , ଯାହାଙ୍କୁ ସଦସ୍ୟମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନିର୍ବାଚିତ କରାଯାଇଥାଏ । ବିଧାନସଭା ବୈଠକ ବାଚସ୍ପତିଙ୍କ ଦ୍ୱାରା କିମ୍ବା ବାଚସ୍ପତିଙ୍କ ଅନୁପସ୍ଥିତିରେ ଉପବାଚସ୍ପତିଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅଧ୍ୟକ୍ଷତା କରାଯାଏ ।<ref name="Kumar">{{cite book|author=Rajesh Kumar|title=Universal's Guide to the Constitution of India|date=17 January 2024 |url=https://books.google.com/books?id=an78gq3JwzYC&pg=PA110|access-date=18 March 2015|publisher=Universal Law Publishing|isbn=978-93-5035-011-9|pages=107–110|archive-url=https://web.archive.org/web/20160105110846/https://books.google.com/books?id=an78gq3JwzYC&pg=PA110|archive-date=5 January 2016|url-status=live}}</ref>କାର୍ଯ୍ୟପାଳିକା କର୍ତ୍ତୃପକ୍ଷ ଓଡ଼ିଶାର ମୁଖ୍ୟମନ୍ତ୍ରୀଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ମନ୍ତ୍ରୀ ପରିଷଦ ଉପରେ ନ୍ୟସ୍ତ , ଯଦିଓ ସରକାରର ମୁଖ୍ୟ ହେଉଛନ୍ତି ଓଡ଼ିଶାର ରାଜ୍ୟପାଳ । ରାଜ୍ୟପାଳଙ୍କୁ [[ଭାରତର ରାଷ୍ଟ୍ରପତି]] ନିଯୁକ୍ତ କରନ୍ତି । ବିଧାନସଭାରେ ସଂଖ୍ୟାଗରିଷ୍ଠତା ଥିବା ଦଳ କିମ୍ବା ମେଣ୍ଟର ନେତାଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟପାଳ ମୁଖ୍ୟମନ୍ତ୍ରୀ ଭାବରେ ନିଯୁକ୍ତ କରନ୍ତି, ଏବଂ ମୁଖ୍ୟମନ୍ତ୍ରୀଙ୍କ ପରାମର୍ଶରେ ରାଜ୍ୟପାଳ ମନ୍ତ୍ରୀ ପରିଷଦକୁ ନିଯୁକ୍ତ କରନ୍ତି । ମନ୍ତ୍ରୀ ପରିଷଦ ବିଧାନସଭାକୁ ରିପୋର୍ଟ କରନ୍ତି ।<ref name="AroraGoyal1995">{{cite book|author1=Ramesh Kumar Arora|author2=Rajni Goyal|title=Indian Public Administration: Institutions and Issues|url=https://books.google.com/books?id=nvzcy7o4sgAC&pg=PA205|access-date=18 March 2015|year=1995|publisher=New Age International|isbn=978-81-7328-068-9|pages=205–207|archive-url=https://web.archive.org/web/20160105110846/https://books.google.com/books?id=nvzcy7o4sgAC&pg=PA205|archive-date=5 January 2016|url-status=live}}</ref> ୧୪୭ ଜଣ ନିର୍ବାଚିତ ପ୍ରତିନିଧିଙ୍କୁ ବିଧାନସଭାର ସଦସ୍ୟ ବା ବିଧାୟକ କୁହାଯାଏ । ରାଜ୍ୟପାଳଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଆଙ୍ଗ୍ଲୋ-ଇଣ୍ଡିଆନ ସମ୍ପ୍ରଦାୟରୁ ଜଣେ ବିଧାୟକଙ୍କୁ ମନୋନୀତ କରାଯାଇପାରେ ।<ref name="Shukla2008">{{cite book|author=Subhash Shukla|title=Issues in Indian Polity|url=https://books.google.com/books?id=CAs9PNOfL28C&pg=PA99|access-date=18 March 2015|year=2008|publisher=Anamika Pub. & distributors|isbn=978-81-7975-217-3|page=99|archive-url=https://web.archive.org/web/20160105110846/https://books.google.com/books?id=CAs9PNOfL28C&pg=PA99|archive-date=5 January 2016|url-status=live}}</ref> କାର୍ଯ୍ୟକାଳ ଶେଷ ହେବା ପୂର୍ବରୁ ବିଧାନସଭା ଭାଙ୍ଗି ନଗଲେ, ଏହି ପଦର କାର୍ଯ୍ୟକାଳ ପାଞ୍ଚ ବର୍ଷ ପାଇଁ ।<ref name="Kumar" /> ନ୍ୟାୟପାଳିକା କଟକରେ ଅବସ୍ଥିତ [[ଓଡ଼ିଶା ଉଚ୍ଚ ନ୍ୟାୟାଳୟ]] ଏବଂ ନିମ୍ନ ଅଦାଲତଗୁଡ଼ିକର ଏକ ବ୍ୟବସ୍ଥାକୁ ନେଇ ଗଠିତ । ==ଅର୍ଥନୀତି== === ସମଷ୍ଟି-ଅର୍ଥନୈତିକ ଧାରା === ଓଡ଼ିଶା ନିରନ୍ତର ଆର୍ଥିକ ଅଭିବୃଦ୍ଧିର ସମ୍ମୁଖୀନ ହେଉଛି । ରାଜ୍ୟର ମୋଟ ଘରୋଇ ଉତ୍ପାଦରେ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ଅଭିବୃଦ୍ଧି ପରିସଂଖ୍ୟାନ ଏବଂ କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମ କାର୍ଯ୍ୟାନ୍ୱୟନ ମନ୍ତ୍ରଣାଳୟ ରିପୋର୍ଟ କରିଛନ୍ତି । ଓଡ଼ିଶାର ଅଭିବୃଦ୍ଧି ହାର ଜାତୀୟ ହାରାହାରିରୁ ଅଧିକ । କେନ୍ଦ୍ର ସରକାରଙ୍କ ସହରୀ ବିକାଶ ମନ୍ତ୍ରଣାଳୟ ନିକଟରେ ସ୍ମାର୍ଟ ସିଟି ଭାବେ ବିକଶିତ ହେବାକୁ ଚୟନ ହୋଇଥିବା ୨୦ଟି ସହରର ନାମ ଘୋଷଣା କରିଛନ୍ତି । ରାଜ୍ୟ ରାଜଧାନୀ ଭୁବନେଶ୍ୱର ଜାନୁଆରୀ ୨୦୧୬ରେ ଜାରି ଥିବା ସ୍ମାର୍ଟ ସିଟି ତାଲିକାରେ ପ୍ରଥମ ସହର, ଯାହା ଭାରତ ସରକାରଙ୍କ ଏକ ଗୃହପାଳିତ ପଶୁ ପ୍ରକଳ୍ପ । ଏହି ଘୋଷଣାରେ ବିକାଶ ପାଇଁ ପାଞ୍ଚ ବର୍ଷ ମଧ୍ୟରେ ୫୦୮.୦୨ ବିଲିୟନ ଟଙ୍କା ମଞ୍ଜୁରି ଥିଲା । === ଶିଳ୍ପ ବିକାଶ === ଓଡ଼ିଶାରେ ପ୍ରଚୁର ପ୍ରାକୃତିକ ସମ୍ପଦ ଏବଂ ଏକ ବୃହତ ଉପକୂଳ ଅଛି | ପୁଞ୍ଜି ବିନିଯୋଗ ପ୍ରସ୍ତାବ ସହିତ ବିଦେଶୀ ପୁଞ୍ଜି ନିବେଶକାରୀଙ୍କ ପାଇଁ ଓଡ଼ିଶା ସର୍ବାଧିକ ପସନ୍ଦଯୋଗ୍ୟ ସ୍ଥାନ ଭାବରେ ଉଭା ହୋଇଛି। ଏଥିରେ ଭାରତର ଏକ କୋଇଲାର ଏକ ପଞ୍ଚମାଂଶ, ଏହାର ଏକ ଚତୁର୍ଥାଂଶ ଲୁହାପଥର, ବକ୍ସାଇଟ୍ ଭଣ୍ଡାରର ଏକ ତୃତୀୟାଂଶ ଏବଂ କ୍ରୋମାଇଟ୍ ରହିଛି | ଜର୍ମାନୀର ସହଯୋଗରେ ନିର୍ମିତ ଭାରତର ପବ୍ଲିକ୍ ସେକ୍ଟରରେ ରାଉରକେଲା ଷ୍ଟିଲ୍ ପ୍ଲାଣ୍ଟ ଥିଲା | ଆର୍ସେଲର-ମିତ୍ତଲ ୧୦ ବିଲିୟନ ଡଲାରର ଅନ୍ୟ ଏକ ମେଗା ଇସ୍ପାତ ପ୍ରକଳ୍ପରେ ବିନିଯୋଗ କରିବାକୁ ଯୋଜନା ଘୋଷଣା କରିଛନ୍ତି। Russian ଷର ପ୍ରମୁଖ ମ୍ୟାଗ୍ନିଟୋଗୋରସ୍କ୍ ଆଇରନ୍ ଆଣ୍ଡ ଷ୍ଟିଲ୍ କମ୍ପାନୀ (MMK) ମଧ୍ୟ ଓଡ଼ିଶାରେ ୧୦ଟି MT ଷ୍ଟିଲ୍ ପ୍ଲାଣ୍ଟ ସ୍ଥାପନ କରିବାକୁ ଯୋଜନା କରିଛି। ବୃନ୍ଦାବଲ ଓଡ଼ିଶାର ଖୋଲା କାଷ୍ଟ କୋଇଲା ଖଣିର ଏକ ପ୍ରମୁଖ କ୍ଷେତ୍ର | ଆଲୁମିନିୟମ, କୋଇଲା ଭିତ୍ତିକ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଉତ୍ପାଦନ କେନ୍ଦ୍ର, ପେଟ୍ରୋକେମିକାଲ୍ସ ଏବଂ ସୂଚନା ପ୍ରଯୁକ୍ତିବିଦ୍ୟାରେ ରାଜ୍ୟ ଅଦୃଶ୍ୟ ପରିମାଣର ପୁଞ୍ଜି ବିନିଯୋଗ କରୁଛି। ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଉତ୍ପାଦନରେ ରିଲାଏନ୍ସ ପାୱାର୍ (ଅନିଲ ଅମ୍ବାନୀ ଗ୍ରୁପ୍) ଝାରସୁଗୁଡା ଜିଲ୍ଲାର ହିରମାଠାରେ ୧୩ ବିଲିୟନ ଆମେରିକୀୟ ଡଲାରର ପୁଞ୍ଜି ବିନିଯୋଗ ସହିତ ବିଶ୍ୱର ସର୍ବବୃହତ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଉତ୍ପାଦନ କେନ୍ଦ୍ର ସ୍ଥାପନ କରୁଛି। ୨୦୦୯ ମସିହାରେ ଓଡ଼ିଶା କର୍ପୋରେଟ ନିବେଶ ଉପରେ ଆସୋକମ୍ (ASSOCHAM) ଇନଭେଷ୍ଟମେଣ୍ଟ ମିଟର (AIM) ଅଧ୍ୟୟନର ବିଶ୍ଳେଷଣ ଅନୁଯାୟୀ ଗୁଜରାଟ ସହିତ ପ୍ରଥମ ଏବଂ ଆନ୍ଧ୍ରପ୍ରଦେଶ ତୃତୀୟ ସ୍ଥାନରେ ଥିଲା | ଦେଶରେ ମୋଟ ବିନିଯୋଗରେ ଓଡ଼ିଶାର ଅଂଶ ୧୨.୬ ପ୍ରତିଶତ ଥିଲା। ଏହା ମୂଲ୍ୟର ନିବେଶ ପ୍ରସ୍ତାବ ଗ୍ରହଣ କଲା | ଗତ ବର୍ଷରେ ୨,୦୦,୮୪୬ କୋଟି | ଇସ୍ପାତ ଏବଂ ଶକ୍ତି ସେହି କ୍ଷେତ୍ରଗୁଡିକ ମଧ୍ୟରେ ଥିଲା ଯାହା ରାଜ୍ୟରେ ସର୍ବାଧିକ ପୁଞ୍ଜି ବିନିଯୋଗ କରିଥିଲା। ==ସଂସ୍କୃତି== == ଓଡ଼ିଶାର ପର୍ବପର୍ବାଣି == ଓଡ଼ିଶାର ବିଭିନ୍ନ ଧର୍ମାବଲମ୍ବୀମାନେଦ୍ୱାରା ବିଭିନ୍ନ ପର୍ବପର୍ବାଣି ପାଳନ କରିଥାନ୍ତି । ଓଡ଼ିଶାରେ "ବାର ମାସରେ ତେର ପର୍ବ" ପାଳନ ହୁଏ ବୋଲି ପ୍ରବାଦ ରହିଛି ।<ref>{{Cite journal|last=Mohanty|first=P.P.|date=2018|title=Towards frameworking a strategic approach for festival tourism destination marketing and management: Case study of Odisha (India)|url=https://scindeks.ceon.rs/Article.aspx?artid=1450-66611804145M|journal=Turizam|language=en|volume=22|issue=4|pages=145–157|doi=10.5937/turizam22-17398|issn=1450-6661}}</ref> ପ୍ରମୁଖ ହିନ୍ଦୁ ପର୍ବ ମଧ୍ୟରେ [[ରଥଯାତ୍ରା]], [[ରଜ]], [[ପଣା ସଂକ୍ରାନ୍ତି]],[[ମକର ସଂକ୍ରାନ୍ତି]],[[ନୂଆଖାଇ]] ଓ ଅନେକ ଓଷା-ବ୍ରତ ସମେତ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପର୍ବପର୍ବାଣି, ଇସଲାମ ପର୍ବପର୍ବାଣି ମଧ୍ୟରେ [[ଇଦ ଉଲ-ଫିତର]] ଓ [[ମହରମ]], ଖୀଷ୍ଟିଆନ ପର୍ବପର୍ବାଣି ମଧ୍ୟରେ [[ବଡ଼ଦିନ|ବଡ଼ ଦିନ]], [[ଇଷ୍ଟର]] ଓ [[ନବବର୍ଷ]], ବୌଦ୍ଧ ପର୍ବପର୍ବାଣି ମଧ୍ୟରେ [[ବୁଦ୍ଧ ପୂର୍ଣ୍ଣିମା]] ଆଦି ଅନ୍ୟତମ । ଓଡ଼ିଶାର ବିଭିନ୍ନ ଆଦିବାସୀ ଜନଜାତି ଭିତରେ ସାନ୍ତାଳୀ ଜନଜାତିର ସୋହରାଇ, ମାଘେ ପରବ (ହୋ ଜନଜାତିଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ପାଳିତ), ବାହା ପରବ (ବା ହୋ ଜନଜାତିର ବା' ପରବ) ଆଦି ଅନ୍ୟତମ | ==କ୍ରୀଡ଼ା== {{Main|ଓଡ଼ିଶାରେ କ୍ରୀଡ଼ା}} [[File:Barabati Stadium IPL Match Pune Warriors India vs. Deccan Chargers.jpg|thumb|ବାରବାଟୀ ଷ୍ଟାଡ଼ିୟମ ([[Barabati Stadium]]) , [[କଟକ]]]] ଓଡ଼ିଶା ରାଜ୍ୟ ୨୦୧୮ ପୁରୁଷ ହକି ବିଶ୍ୱକପ୍ ( [[2018 Men's Hockey World Cup]] ), ୨୦୨୨ ଫିଫା ୧୭ ବର୍ଷରୁ କମ୍ ମହିଳା ବିଶ୍ୱକପ୍ (2022 FIFA U-17 Women's World Cup) ଏବଂ ୨୦୨୩ ପୁରୁଷ ହକି ବିଶ୍ୱକପ୍ (2023 Men's Hockey World Cup) ସମେତ ଅନେକ ଅନ୍ତର୍ଜାତୀୟ କ୍ରୀଡା ଇଭେଣ୍ଟ ଆୟୋଜନ କରିଛି। ଓଡ଼ିଶାରେ ଥିବା କ୍ରୀଡ଼ା ଷ୍ଟାଡ଼ିୟମଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରେ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ : # [[କଳିଙ୍ଗ ଷ୍ଟାଡ଼ିଅମ]] ( Kalinga Stadium ) # [[ବାରବାଟି ଷ୍ଟାଡ଼ିଅମ]] ( [[Barabati Stadium]] ) # ଜବାହରଲାଲ ନେହେରୁ ଇନଡୋର୍ ଷ୍ଟାଡ଼ିୟମ ( Jawaharlal Nehru Indoor Stadium ) # ଇଷ୍ଟ କୋଷ୍ଟ ରେଲୱେ ଷ୍ଟାଡ଼ିୟମ ( East Coast Railway Stadium ) # ବିଜୁ ପଟ୍ଟନାୟକ ହକି ଷ୍ଟାଡ଼ିୟମ ( Biju Patnaik Hockey Stadium ) # କିଟ୍ ଷ୍ଟାଡ଼ିୟମ ( KIIT Stadium ) # ବୀର ସୁରେନ୍ଦ୍ର ସାଏ ଷ୍ଟାଡ଼ିୟମ ( Veer Surendra Sai Stadium ) # ବିର୍ସା ମୁଣ୍ଡା ଆନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ହକି ଷ୍ଟାଡ଼ିୟମ ( Birsa Munda International Hockey Stadium )<ref>{{Cite news|last=Suffian|first=Mohammad|date=16 February 2021|title=Odisha CM Lays Foundation of India's Largest Hockey Stadium named after 'Birsa Munda' In Rourkela|work=India Today|url=https://www.indiatoday.in/sports/hockey/story/odisha-cm-lays-foundation-of-india-s-largest-hockey-stadium-named-after-birsa-munda-in-rourkela-1769860-2021-02-16|access-date=3 June 2021|archive-date=3 June 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210603040034/https://www.indiatoday.in/sports/hockey/story/odisha-cm-lays-foundation-of-india-s-largest-hockey-stadium-named-after-birsa-munda-in-rourkela-1769860-2021-02-16|url-status=live}}</ref> ରାଜ୍ୟରେ କିଛି ଉଚ୍ଚ ପ୍ରଦର୍ଶନ କେନ୍ଦ୍ର ମଧ୍ୟ ରହିଛି, ଯାହାକି ଓଡ଼ିଶାରେ ବିଭିନ୍ନ ଖେଳର ଉନ୍ନତି ପାଇଁ କଳିଙ୍ଗ ଷ୍ଟାଡ଼ିୟମରେ ସ୍ଥାପିତ କରାଯାଇଛି । କିଛି ଉଚ୍ଚ ପ୍ରଦର୍ଶନ କେନ୍ଦ୍ରଗୁଡ଼ିକ ହେଉଛି : * ଅଭିନବ ବିନ୍ଦ୍ରା ଟାର୍ଗେଟିଂ ପ୍ରଦର୍ଶନ ( Abhinav Bindra Targeting Performance (ABTP) ) * ଡାଲମିଆ ଭାରତ ଗୋପୀଚାନ୍ଦ ବ୍ୟାଡ଼ମିଣ୍ଟନ୍ ଏକାଡ଼େମୀ ( Dalmia Bharat Gopichand Badminton Academy ) * ଜେ.ଏସ୍.ଡବ୍ଲ୍ୟୁ. ସନ୍ତରଣ ଉଚ୍ଚ ପ୍ରଦର୍ଶନ କେନ୍ଦ୍ର ( JSW Swimming HPC ) * ଖେଲୋ ଇଣ୍ଡିଆ ଆଥଲେଟିକ୍ସ୍, ହକି ଏବଂ ଭାରୋତ୍ତୋଳନ ପାଇଁ ରାଜ୍ୟ ଉତ୍କର୍ଷ କେନ୍ଦ୍ର ( Khelo India State Centre of Excellence (KISCE) for Athletics, Hockey, and Weightlifting ) * ଭାରୋତ୍ତୋଳନ ପାଇଁ କେଜେଏସ ଆହଲୁୱାଲିଆ ଏବଂ ଟେନଭିକ୍ ସ୍ପୋର୍ଟସ୍ ଉଚ୍ଚ ପ୍ରଦର୍ଶନ କେନ୍ଦ୍ର ( KJS Ahluwalia and Tenvic Sports HPC for Weightlifting ) * ଓଡ଼ିଶା ନୌସେନା ଟାଟା ହକି ଉଚ୍ଚ ପ୍ରଦର୍ଶନ କେନ୍ଦ୍ର ( Odisha Naval Tata Hockey High Performance Centre (ONTHHPC) )<ref>{{cite web |url=https://kalingatv.com/state/naval-tata-hockey-academy-inaugurated-in-odisha-capital/ |title=Naval Tata Hockey Academy Inaugurated In Odisha Capital |website=Kalinga TV |date=13 August 2019 |access-date=13 August 2019 |archive-date=21 September 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220921054009/https://kalingatv.com/state/naval-tata-hockey-academy-inaugurated-in-odisha-capital/ |url-status=live }}</ref> * ଓଡ଼ିଶା ଆଦିତ୍ୟ ବିକ୍ରମ ବିର୍ଲା ଏବଂ ଗଗନ ନାରଙ୍ଗ ସୁଟିଂ ଉଚ୍ଚ ପ୍ରଦର୍ଶନ କେନ୍ଦ୍ର ( Odisha Aditya Birla and Gagan Narang Shooting HPC ) * ରିଲାଏନ୍ସ୍ ଫାଉଣ୍ଡେସନ୍ ଓଡ଼ିଶା ଆଥଲେଟିକ୍ସ୍ ଉଚ୍ଚ ପ୍ରଦର୍ଶନ କେନ୍ଦ୍ର ( Reliance Foundation Odisha Athletics HPC ) * ଭାରତୀୟ କ୍ରୀଡ଼ା ପ୍ରାଧିକରଣ ଆଞ୍ଚଳିକ ବ୍ୟାଡ଼ମିଣ୍ଟନ୍ ଏକାଡ଼େମୀ ( Sports Authority of India Regional Badminton Academy )<ref>{{Cite web|author=Minati Singha|date=15 May 2017|title=Odisha-SAI Regional Badminton Academy inaugurated in Bhubaneswar|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/bhubaneswar/odisha-sai-regional-badminton-academy-inaugurated-in-bhubaneswar/articleshow/58686446.cms|access-date=30 May 2021|website=The Times of India|language=en|archive-date=2 June 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210602225427/https://timesofindia.indiatimes.com/city/bhubaneswar/odisha-sai-regional-badminton-academy-inaugurated-in-bhubaneswar/articleshow/58686446.cms|url-status=live}}</ref> * ଉଡ଼ାନ୍ ବ୍ୟାଡ଼ମିଣ୍ଟନ୍ ଏକାଡ଼େମୀ<ref>{{Cite web|title=Udaan Badminton Academy-HOME|url=https://www.theudaan.net/|access-date=30 May 2021|website=www.theudaan.net|archive-date=26 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210226021003/https://www.theudaan.net/|url-status=dead}}</ref> * ଅଖିଳ ଭାରତୀୟ ଫୁଟବଲ୍ ସଂଘ ଉଚ୍ଚ ପ୍ରଦର୍ଶନ କେନ୍ଦ୍ର ( All India Football Federation High Performance Centre )<ref>{{Cite web|title=High Performance Centre deal a big boost for Odisha and AIFF {{!}} Goal.com|url=https://www.goal.com/en-in/news/odisha-aiff-high-performance-centre-big-boost/1cwe57j3pqvvu14c7f7q7a8r0d|access-date=7 June 2021|website=www.goal.com|archive-date=7 June 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210607034811/https://www.goal.com/en-in/news/odisha-aiff-high-performance-centre-big-boost/1cwe57j3pqvvu14c7f7q7a8r0d|url-status=live}}</ref> == ପର୍ଯ୍ୟଟନ == === ବାଲୁକା କଳା === ଓଡ଼ିଶାର ପୁରୀରୁ ଆରମ୍ଭ ହୋଇ ରାଜ୍ୟର ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ତଟବର୍ତ୍ତୀ ସ୍ଥାନରେ ବିକଶିତ ବାଲିରେ ମୂର୍ତ୍ତି ତିଆରି କଳା ଓଡ଼ିଶାର ଏକ ଆଧୁନିକ କଳା ମଧ୍ୟରୁ ଅନ୍ୟତମ । === ହସ୍ତଶିଳ୍ପ === ଓଡ଼ିଶାର ହସ୍ତଶିଳ୍ପ ମଧ୍ୟରେ ପିତ୍ତଳ, ସୁନା-ରୂପାର [[ତାରକସି କାମ]], ଟେରାକୋଟା କଳା ଏବଂ [[ଚାନ୍ଦୁଆ]] ଆଦି ଅନ୍ୟତମ । ==== ପିତ୍ତଳ ଏବଂ ବେଲ ଧାତୁ ସାମଗ୍ରୀ ==== ପିତ୍ତଳ ଏବଂ ବେଲମେଟାଲ୍ ବାସନ, ପିତ୍ତଳ ଚାନ୍ଦ ଏବଂ ହାଣ୍ଡି ଉପରେ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଖୋଦନ ଓଡ଼ିଶା କଳାର ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଦିଗ | ଧାତୁରେ ନିର୍ମିତ କଳାକୃତି ମଧ୍ୟରେ ପିତ୍ତଳ କାର୍ଯ ଦେବତାମାନଙ୍କର ପୂଜା ସମୟରେ ଦୀପ ଏବଂ ଦୀପଦାନୀରେ ଦେଖିବାକୁ ମିଳିଥାଏ | ପିତ୍ତଳରୁ ନିର୍ମିତ ଚାଉଳ ମାପିବା ପାତ୍ରଗୁଡିକ ଅନେକ ଘରେ ବ୍ୟବହୃତ ହେବା ବ୍ୟତୀତ ପିତ୍ତଳ ହାତୀ-ଘୋଡ଼ା ଆଦି ମଧ୍ୟ ଜଣାଶୁଣା । ବେଟେଲ-ଚେୟାର ପାଇଁ ପିତ୍ତଳର ପାତ୍ରଗୁଡ଼ିକ ଉଭୟ ଉପଯୋଗୀ ଏବଂ ଅଳଙ୍କାର ପାଇଁ ଡିଜାଇନ୍ ହୋଇଛି | ପିତ୍ତଳ ଏବଂ ଘଣ୍ଟି ଧାତୁରେ ନିର୍ମିତ ଘରୋଇ ସାମଗ୍ରୀ ଏବଂ ବାସନଗୁଡିକ ଅଛି ଏବଂ ସେଗୁଡ଼ିକ ବିଭିନ୍ନ ଆକୃତି ଏବଂ ଆକାରର | ଓଡ଼ିଶାର ପିତ୍ତଳ ସାମଗ୍ରୀ କାରିଗରମାନଙ୍କର ଉଚ୍ଚ କାରୁକାର୍ଯ୍ୟ ଏବଂ ନୂତନତ୍ୱ ପାଇଁ ସେମାନଙ୍କର ଚମତ୍କାରତାକୁ ପ୍ରକାଶ କରିଥାଏ | ==== ସିଲଭର ୱେୟାର ଏବଂ ଫିଲିଗ୍ରି କାମ ==== ଓଡ଼ିଶାର ସିଲଭରୱେର୍ ବହୁତ ଜଣାଶୁଣା | ତାଙ୍କର ଫିଲିଗ୍ରି କାର୍ଯ୍ୟଗୁଡ଼ିକ ଭାରତର ଅନ୍ୟ କୌଣସି ସ୍ଥାନରେ କ୍ୱଚିତ୍ ଦେଖାଯାଉଥିବା କଳାତ୍ମକ ଉତ୍କର୍ଷର ଅନନ୍ୟ ଉଦାହରଣ | ରୂପା ତାରଗୁଡ଼ିକ, ଅତ୍ୟନ୍ତ ସୂକ୍ଷ୍ମ, ଜଟିଳ ଡିଜାଇନ୍ରେ ଆକୃତିର | ପଶୁ ଏବଂ ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କର ଫର୍ମ, ଭର୍ମିଲିୟନ୍ ରିସେପ୍ଟେକଲ୍ ପରି ଦୈନିକ ବ୍ୟବହାରର ପ୍ରବନ୍ଧଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟ ରୂପା ତାରରେ ନିର୍ମିତ - ଫିଲିଗ୍ରି ଅଳଙ୍କାର, ବିଶେଷତ ବ୍ରୋଚ୍ ଏବଂ କାନଫୁଲ ଭାରତୀୟ ମହିଳାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବହୁତ ଲୋକପ୍ରିୟ | ସିଲିଗ୍ରି କାମ ପାଇଁ କଟକ ବିଶ୍ୱ ପ୍ରସିଦ୍ଧ | ମହାଭାରତର ଦୃଶ୍ୟଗୁଡ଼ିକ ବେଳେବେଳେ ରୂପାରେ ଚିତ୍ରିତ ହୋଇଥାଏ ବିଶେଷ ଆଗ୍ରହରେ ରୂପାଦ୍ୱାରା ନିର୍ମିତ ଭଗବାନ କୃଷ୍ଣଙ୍କଦ୍ୱାରା ପରିଚାଳିତ ଅର୍ଜୁନ ରଥ | ଜଣେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଲାଗେ ଯେ ରଥ ଚକଗୁଡିକର ମିନିଟ୍ ସବିଶେଷ କାର୍ଯ୍ୟ ସହିତ କଶଳ ଦେଖ | ରଥର ସୌନ୍ଦର୍ଯ୍ୟ, ଘୋଡ଼ାମାନଙ୍କର ଗର୍ବିତ ଆଭିମୁଖ୍ୟ ଏବଂ ସତ୍ୟ-ହାଇ-ଆକୃତି, ସମସ୍ତେ ରୂପା କଳା ପ୍ରଭାବର ଅତ୍ୟଧିକ ମହିମା ପାଇଁ ସହଯୋଗ କରନ୍ତି | ==== ଟେରାକୋଟା ଏବଂ କୁମ୍ଭାର ==== ଓଡ଼ିଶାର କୁମ୍ଭକାରମାନେ ବିଭିନ୍ନ ଧାର୍ମିକ ଏବଂ ସାମାଜିକ କାର୍ଯ୍ୟରେ ବ୍ୟବହୃତ ହେବାକୁ ମାଟିପାତ୍ର ତିଆରି କରନ୍ତି | ସେଗୁଡିକ ବିଭିନ୍ନ ଆକୃତି ଏବଂ ଆକାରରେ ନିର୍ମିତ ଏବଂ ମାଛ ଏବଂ ଫୁଲର ମୋଟିଫ୍ ଏବଂ ଜ୍ୟାମିତିକ ଡିଜାଇନ୍ ସହିତ ସୁସଜ୍ଜିତ | ଧାର୍ମିକ ସମୟରେ ସ୍ଥାନୀୟ ଚାହିଦା ପୂରଣ କରିବା ପାଇଁ ଟେରାକୋଟାରେ ଘୋଡ଼ା ଏବଂ ହାତୀ ତିଆରି କରାଯାଏ | ରୋଗ ଏବଂ ବିପଦରୁ ରକ୍ଷା ପାଇବା ପାଇଁ ଏମାନଙ୍କୁ ଗ୍ରାମ-ଦେବୀ (ଗ୍ରାମ-ଦେବତା)କୁ ଦିଆଯାଏ | ଆକାରରେ ସେମାନେ ଛଅ ଇଞ୍ଚରୁ ତିନି ଫୁଟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ | କୁମ୍ଭାର ମାଟି ଖେଳନା ଏବଂ ମଣିଷର ସରଳ ଏବଂ ଆକର୍ଷଣୀୟ ଚିତ୍ର ମଧ୍ୟ ତିଆରି କରେ | ସେମାନେ ବାସ୍ତବ ଜୀବନ ଜୀବମାନଙ୍କର ଅତ୍ୟାବଶ୍ୟକ ବିଶିଷ୍ଟ୍ୟଗୁଡିକ ଧରିଥାନ୍ତି | ଓଡ଼ିଶାର ପ୍ରତ୍ୟେକ ପ୍ୟାନରେ ଟେରାକୋଟା ଖେଳନା ତିଆରି କରାଯାଏ | ଖେଳନାଗୁଡିକ ଡିଜାଇନ୍ରେ ସରଳ ଏବଂ ସେମାନେ ଉତ୍ପାଦିତ ସ୍ଥାନର ଗୁଣ ବହନ କରନ୍ତି | ==== ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଘାସ ଏବଂ କେନ୍ କାମ କରେ ==== ଟୋକେଇ, ହାତ ପ୍ରଶଂସକ ଏବଂ ଟେବୁଲ୍ ମ୍ୟାଟ୍ ମହିଳା ଲୋକମାନଙ୍କଦ୍ୱାରା ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଘାସରୁ ବୁଣା ହୋଇଛି | ଫ୍ଲୋର-ମ୍ୟାଟ୍ଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଘାସରୁ ବୁଣାଯାଏ ଯାହା ଏକ ସ୍ଥାନୀୟ ଉତ୍ପାଦ , ଆଜି ଏହି ସାମଗ୍ରୀର ଚାହିଦା ବଢିଛି ଏବଂ ଏହା ସେମାନଙ୍କର ସୌନ୍ଦର୍ଯ୍ୟ, ଉପଯୋଗିତା ଏବଂ ସ୍ଥାୟୀ ଗୁଣର ପ୍ରମାଣ କରେ | ଟୋକେଇ ଏବଂ ଅନେକ ଆସବାବପତ୍ର ବୁଣିବା ପାଇଁ କେନ୍ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ | ==== ପ୍ରୟୋଗ କାର୍ଯ୍ୟ ==== ପିପଲିରେ ଟେଲର୍ମାନେ ଆପ୍ଲିକ୍ କାର୍ଯ୍ୟଗୁଡିକ ଏକଜେକ୍ୟୁଟ୍ କରନ୍ତି, ଯାହା ବହୁତ ଚାହିଦା | ପର୍ବପର୍ବାଣିରେ ବ୍ୟବହାର ପାଇଁ ଆପ୍ଲିକ୍ କାର୍ଯ୍ୟର ବିଶାଳ ଆକାରର ଛତା ଉତ୍ପାଦିତ ହୁଏ | ବିସ୍ତାରିତ ଲନରେ ବଗିଚା ଛତା ଭାବରେ ମଧ୍ୟ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ, ସେମାନେ ଯେ କୌଣସି ସମାବେଶକୁ ଅନୁଗ୍ରହ ଏବଂ ରଙ୍ଗ ଋଣ ଦିଅନ୍ତି | ହୃଦୟ ଆକୃତିର ପ୍ରଶଂସକ, ବଡ଼ ଏବଂ ସ୍ମା କ୍ୟୋପି ଏବଂ କାନ୍ଥ ଝୁଲିବା ମଧ୍ୟ ଆପ୍ଲିକ୍ କାମରୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ | ଟେଲର୍ମାନେ ପ୍ରାଣୀ, ପକ୍ଷୀ, ଫୁଲର ଚିତ୍ର ଏବଂ ଜ୍ୟାମିତିକ ଆକୃତିର ସମୃଦ୍ଧ ରଙ୍ଗର କପଡ଼ାରୁ କାଟି ଦିଅନ୍ତି ଏବଂ ଏଗୁଡିକ ଅନ୍ୟ ଏକ କପଡ଼ା ଉପରେ ସମାନ୍ତରାଳ ଭାବରେ ସଜାଯାଇ ଏକ ଆଖିଦୃଶିଆ ଡିଜାଇନ୍ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିବା ପାଇଁ ସିଲେଇ କରାଯାଏ | ହଳଦିଆ, ଧଳା, ସବୁଜ, ନୀଳ, ନାଲି ଏବଂ କଳା ରଙ୍ଗର ସମୃଦ୍ଧ ସ୍ପ୍ଲାସ୍ ଦର୍ଶକଙ୍କ ଆଖିକୁ ଚମକାଇଥାଏ ଏବଂ ଉତ୍ସବର ମନୋବଳ ସ୍ଥିର କରିଥାଏ | ବିଭିନ୍ନ ଆକୃତି ଏବଂ ଆକାରର ବ୍ୟାଗଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟ ଆପ୍ଲିକ୍ ମୋଟିଫ୍ ସହିତ ତିଆରି | ଧାର୍ମିକ ଶୋଭାଯାତ୍ରାରେ ରଙ୍ଗ ଦେବା ପାଇଁ ଆପଲିକ୍ ଚାରିସ୍ (ଛତା) ଏବଂ “ତରସା” (ହୃଦୟ ଆକୃତିର କାଠ ଗଠନଗୁଡ଼ିକ ଆପ୍ଲିକ୍ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଆଚ୍ଛାଦିତ ଏବଂ ପିକ୍ ଉପରେ ସମର୍ଥିତ) ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ | ବଡ଼ ଆପ୍ଲିକ୍ କାନୋପି ବିବାହ ଉତ୍ସବର ଏକ ଅବିଚ୍ଛେଦ୍ୟ ଅଙ୍ଗ | ମନ୍ଦିରଗୁଡିକରେ, କାଦୁଅଗୁଡିକ ଦେବତାମାନଙ୍କ ଉପରେ ଝୁଲାଯାଇଥାଏ ଯାହା ସେମାନଙ୍କୁ ମଇଳା ପଡ଼ିବାଠାରୁ ରକ୍ଷା କରିଥାଏ | ==== ଶୃଙ୍ଗ କାର୍ଯ୍ୟ ==== ଓଡ଼ିଶାରେ ଏପରି କାରିଗର ଅଛନ୍ତି ଯେଉଁମାନେ ଗୋରୁର ଶିଙ୍ଗରୁ କମ୍ବି, ଫୁଲ ଭେଜ୍ ଏବଂ କଲମ ଷ୍ଟାଣ୍ଡ ପରି ଦୈନିକ ବ୍ୟବହାରର ପ୍ରବନ୍ଧ ଯୋଗାଇବାରେ ଚତୁର ଅଟନ୍ତି | ଶିଙ୍ଗଟି ସୁଗମ ହୋଇ ପଲିସ୍ ହୋଇଛି, ଏବଂ ତା’ପରେ ବିଭିନ୍ନ କରମ୍ସରେ ଆକୃତିର | ଶୃଙ୍ଗରେ ନିର୍ମିତ କ୍ରେନ୍, ଲବଷ୍ଟର, ବିଛା ଏବଂ ପକ୍ଷୀମାନେ ଏକ ସୁନ୍ଦରତାରେ ସମାପ୍ତ | ସେମାନଙ୍କର ଭୂପୃଷ୍ଠ ଏକ ଗାଢା ସୋବର ଫିଙ୍ଗିଦିଏ ଏବଂ ସମସ୍ତ କଳା ପ୍ରେମୀଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟି ଆକର୍ଷଣ କରେ | ==== ଶାଢ଼ୀ ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ କପଡ଼ା ==== ବୋଧହୁଏ ଓଡ଼ିଶାର ହସ୍ତତନ୍ତର ସବୁଠାରୁ ଲୋକପ୍ରିୟ ଆଇଟମ୍ ହ୍ୟାଣ୍ଡଲୁମ୍ ସାରୀ ପ୍ରଦାନ କରେ | ସାସ୍କେସ୍ ପ୍ରତ୍ୟେକ ସ୍ୱାଦ ଏବଂ ପକେଟକୁ ଅନୁକୂଳ କରିବା ପାଇଁ ବିଭିନ୍ନ ଡିଜାଇନ୍ ଏବଂ ରଙ୍ଗରେ ଆସିଥାଏ | ସାଧାରଣତ ସମ୍ବଲପୁର ଜିଲ୍ଲାର ଗ୍ରାମବାସୀମାନେ ଘରୋଇ କିମ୍ବା କର୍ପୋରେଟ୍ ସେକ୍ଟରରେ ଲୁମ୍ ଉପରେ ସାରି ବୁଣନ୍ତି | ସମ୍ବଲପୁରୀ ସୂତା ସାରିର ଏକ ସୁଗମ ସମାପ୍ତି ଏବଂ ଏକ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ମୂଳ ସୀମା ଏବଂ ପାଲୁ ଅଛି | ମାଛ, ଶଙ୍ଖ ସେଲ ଏବଂ ଫୁଲର ମୋଟିଫ୍ କପଡ଼ାରେ ବୁଣା ହୋଇଛି | ବେଳେବେଳେ ସୀମା ଏବଂ ପାଲୁକୁ ସଜାଇବା ପାଇଁ ପଶୁ ମୋଟିଫ୍ ମଧ୍ୟ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ | ସ୍ଥାନୀୟ କଞ୍ଚାମାଲରୁ ଗ୍ରାମ କାରିଗରମାନେ ରେଶମ ସାନ୍ସ ମଧ୍ୟ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରନ୍ତି | ଖଣ୍ଡୁଆ ପାଟା ସାରିଗୁଡିକର ବିସ୍ତୃତ ଡିଜାଇନ୍ ଏବଂ ଏକ ଚମକ ଅଛି ଯାହା ଆକର୍ଷଣୀୟ | ବାପ୍ଟା ସାରିରେ ସୂତା ଏବଂ ରେଶମ ସୂତା ଅଛି | ବର୍ହମ୍ପୋରି ପାଟା ସାରିକୁ ଓଡ଼ିଆ ଏବଂ ଆଧୁନିକ ମହିଳାମାନେ ପିନ୍ଧନ୍ତି | ସାରିଗୁଡିକ ଯେଉଁଠାରେ ଉତ୍ପାଦିତ ହୁଏ, ବ୍ୟବହୃତ କଙ୍କାଳର ଗୁଣ ଏବଂ ସେଥିରେ ବୁଣା ହୋଇଥିବା ଡିଜାଇନ୍ଗୁଡ଼ିକର ପ୍ରକୃତି ନାମରେ ନାମିତ | ହାତ ବୁଣା ବେଡସିଟ୍, ବେଡ୍ କଭର, ଟେବୁଲ୍ କପଡ଼ା, ପରଦା ଏବଂ ଓଡ଼ିଶାର ପୋଷାକ ସାମଗ୍ରୀ ସମଗ୍ର ଦେଶରେ ସମାନ | ==== ପଥର ଏବଂ କାଠ ଖୋଦନ ==== ପଥର ଖୋଦନ ହେଉଛି ଓଡ଼ିଶାର ଏକ ପୁରୁଣା ଶିଳ୍ପ। କାରିଗରମାନଙ୍କ ବଂଶଧର ଯେଉଁମାନେ ଏକଦା ମନ୍ଦିର ଭବନରେ ଉତ୍କର୍ଷର ଚମତ୍କାର ଉଚ୍ଚତାକୁ ମାପଚୁପ କରିଥିଲେ, ସେମାନେ ପଥର ଖୋଦନ କରିବାର ବଂଶାନୁକ୍ରମିକ ଶିଳ୍ପ ମାଧ୍ୟମରେ ମୂର୍ତ୍ତି ପରମ୍ପରାକୁ ଜୀବନ୍ତ ରଖିଛନ୍ତି | ଖୋଦିତ ଦ୍ରବ୍ୟରେ ମନ୍ଦିରର ପ୍ରତିକୃତି, ଦେବତା ଏବଂ ଦେବୀଙ୍କ ପ୍ରତିମୂର୍ତ୍ତି, କୋଣାର୍କ ଚକ ଏବଂ ଘୋଡ଼ା, ଏବଂ ଅଳସ କନ୍ୟା (ସାଧୁ ଝିଅ) ସାଲାଭଞ୍ଜିକା (ସାଲ ଶାଖା ଉପରେ ଝୁଲୁଥିବା ମହିଳା), ସୁରସୁଣ୍ଡାରୀ (ସ୍ୱର୍ଗୀୟ ସୌନ୍ଦର୍ଯ୍ୟ), ଲେଖିକା ( ଲେଡି ଏକ ଚିଠି ଲେଖିବା), ଇତ୍ୟାଦି ଯାହା ଘର ସାଜସଜ୍ଜାର ଲୋକପ୍ରିୟ ଆଇଟମ୍ | ଓଡ଼ିଶାର କାଠ ଖୋଦନ ପ୍ରାୟ ସମାନ ଭାବରେ ଲୋକପ୍ରିୟ | ସେମାନେ ଅନ୍ୟ ରାଜ୍ୟଗୁଡିକର କଳାକୃତିଠାରୁ ଭିନ୍ନ ଅଟନ୍ତି ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସେମାନେ ସାଧା ଏବଂ ଚମତ୍କାର ପଲିସ୍ ସହିତ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଅଟନ୍ତି ଏବଂ ସେମାନଙ୍କ ଉପରେ କୌଣସି ରଙ୍ଗ କିମ୍ବା ଆବରଣ ବିନା ଲେକ୍ କାମ କରନ୍ତି | ପାର୍ଟ ଓଡ଼ିଶାରେ ଅନେକ ହସ୍ତତନ୍ତ ସାମଗ୍ରୀ ଅଛି ଯେପରିକି କାଗଜ ମାଞ୍ଚ, ସୋଲା ପିଥ୍ କାମ, ଲଙ୍କ | କାର୍ଯ୍ୟ, ଜାରୀ କାମ, ଗ୍ଲାସ୍ ବିଡି, କପଡ଼ା ଗାର୍ଲେଣ୍ଡ୍, କ୍ୟାମ୍ପୋର ଗାର୍ଲେଣ୍ଡ, ଜଟ କାର୍ପେଟ, ରଶ୍ ସାଥୀ, ଏବଂ ସର୍ବୋପରି, ପୁରୀ ଏବଂ ଗୋପାଳପୁରରେ ସମୁଦ୍ର ସେଲ କାର୍ଯ୍ୟ | == ଆଧାର == {{Reflist|30em}}Adhara crad == ଅଧିକ ତଥ୍ୟ == {{Commons category|Odisha|ଓଡ଼ିଶା}} <!--========================({{No More Links}})============================ | PLEASE BE CAUTIOUS IN ADDING MORE LINKS TO THIS ARTICLE. WIKIPEDIA | | IS NOT A COLLECTION OF LINKS NOR SHOULD IT BE USED FOR ADVERTISING. | | | | Excessive or inappropriate links WILL BE DELETED. | | See [[Wikipedia:External links]] & [[Wikipedia:Spam]] for details. | | | | If there are already plentiful links, please propose additions or | | replacements on this article's discussion page, or submit your link | | to the relevant category at the Open Directory Project (dmoz.org) | | and link back to that category using the {{dmoz}} template. | =======================({{No More Links}})=============================--> * [http://www.orissa.gov.in ଓଡ଼ିଶା ସରକାରଙ୍କ ସାଇଟ] {{ଓଡ଼ିଶା}} {{ଭାରତ}} {{ଓଡ଼ିଶା ପ୍ରସଙ୍ଗ}} [[ଶ୍ରେଣୀ:ଭାରତର ରାଜ୍ୟ ଓ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ]] [[ଶ୍ରେଣୀ:ଓଡ଼ିଶା]] bqb4ih1qjmf5f0cyp33gzm6hacohik1 595074 595073 2026-05-07T10:25:44Z Subhamss2008 37188 /* */ 595074 wikitext text/x-wiki {{Infobox Indian state or territory | name = ଓଡ଼ିଶା | official_name = ଓଡ଼ିଶା ରାଜ୍ୟ | image_skyline = {{Multiple image | border = infobox | total_width = 285 | image_style = | perrow = 1/3/3/3/1 | image1 = Konark Temple Panorama2.jpg | caption1 = [[କୋଣାର୍କ ସୂର୍ଯ୍ୟ ମନ୍ଦିର]] (ୟୁନେସ୍କୋ ଐତିହ୍ୟ) | image2 = Chilika Lake 4.jpg | caption2 = [[ଚିଲିକା]] ହ୍ରଦ | image3 = Deomali.jpg | caption3 = [[ଦେଓମାଳି ପର୍ବତ|ଦେଓମାଳି ଶୃଙ୍ଗ]] | image4 = 1 Mahanadi River near Satkosia Tiger Reserve Tikarpara India 2012.jpg | caption4 = [[ସାତକୋଶିଆ ଗଣ୍ଡ]], [[ମହାନଦୀ]] | image5 = Shri Jagannath temple.jpg | caption5 = [[ଜଗନ୍ନାଥ ମନ୍ଦିର, ପୁରୀ|ଜଗନ୍ନାଥ ମନ୍ଦିର]] | image6 = Bhitarkanika Crocodile.jpg | caption6 = [[ଭିତରକନିକା ଜାତୀୟ ଉଦ୍ୟାନ]] | image7 = Hirakud dam.jpg | caption7 = [[ହୀରାକୁଦ ନଦୀବନ୍ଧ]] | image8 = Lingaraj Temple complex at dusk during Shivratri 2020.jpg | caption8 = [[ଲିଙ୍ଗରାଜ ମନ୍ଦିର]], ଭୁବନେଶ୍ୱର | image9 = RSP Administrative Building.png | caption9 = [[ରାଉରକେଲା ଇସ୍ପାତ କାରଖାନା]] | image10 = Dhauli Peace Pagoda.jpg | caption10 = [[ଧଉଳି]] ଶାନ୍ତି ସ୍ତୂପ }} | type = ରାଜ୍ୟ | image_seal = Seal of Odisha.svg | etymology = "[[ଓଡ଼ିଆ ଲୋକ|ଓଡ଼ିଆଙ୍କ]] ଭୂମି" | nickname = ଭାରତର ଆତ୍ମା<br />ଭାରତର ଗୁପ୍ତ ରହସ୍ୟ | motto = [[ସତ୍ୟମେବ ଜୟତେ]] | anthem = [[ବନ୍ଦେ ଉତ୍କଳ ଜନନୀ]] | image_map = IN-OD.svg | coordinates = {{coord|20.27|N|85.82|E|region:IN-OD_type:adm1st|display=inline,title}} | region = ପୂର୍ବ ଭାରତ | before_was = [[ଓଡ଼ିଶା ପ୍ରାନ୍ତ]] | formation_date4 = ୧ ଅପ୍ରେଲ ୧୯୩୬ | capital = [[ଭୁବନେଶ୍ୱର]] | largest city = [[ଭୁବନେଶ୍ୱର]] | metro = ଭୁବନେଶ୍ୱର-କଟକ ମହାନଗର ଅଞ୍ଚଳ | districts = [[ଓଡ଼ିଶାର ଜିଲ୍ଲାମାନଙ୍କର ତାଲିକା|୩୦ (୩ ଗୋଟି ରାଜସ୍ୱ ଖଣ୍ଡ)]] | Governor = [[କମ୍ଭମପତି ହରି ବାବୁ]] | Chief_Minister = [[ମୋହନ ଚରଣ ମାଝୀ]] ([[ଭାରତୀୟ ଜନତା ପାର୍ଟି|ଭାଜପା]]) | Deputy_CM = [[କନକ ବର୍ଦ୍ଧନ ସିଂହ ଦେଓ]] <br />[[ପ୍ରଭାତୀ ପରିଡ଼ା]] | legislature_type = ଏକସଦନୀୟ | assembly = [[ଓଡ଼ିଶା ବିଧାନସଭା]] | assembly_seats = ୧୪୭ ଆସନ | rajya_sabha_seats = ୧୦ ଆସନ | lok_sabha_seats = ୨୧ ଆସନ | judiciary = [[ଓଡ଼ିଶା ଉଚ୍ଚ ନ୍ୟାୟାଳୟ]] | area_total_km2 = 155707 | area_rank = ୮ମ | length_km = 485 | elevation_max_m = 1672 | elevation_max_point = [[ଦେଓମାଳି ପର୍ବତ|ଦେଓମାଳି]] | population_total = 48000000 | population_as_of = ୨୦୨୬ (ଅନୁମାନିତ) | population_rank = ୧୧ଶ | population_density = 307 | population_urban = 16.68% | population_rural = 83.32% | population_demonym = [[ଓଡ଼ିଆ ଲୋକ|ଓଡ଼ିଆ]] | 0fficial_Langs = [[ଓଡ଼ିଆ ଭାଷା|ଓଡ଼ିଆ]], [[ଇଂରାଜୀ ଭାଷା|ଇଂରାଜୀ]] | official_script = [[ଓଡ଼ିଆ ଲିପି]] | GDP_total = {{Increase}} {{INRConvert|9.50|lc}} | GDP_year = ୨୦୨୬-୨୭ ଆର୍ଥିକ ବର୍ଷ | GDP_rank = ୧୪ଶ | GDP_per_capita = {{Increase}} ₹୮ ଲକ୍ଷ ୬୫ ହଜାର କୋଟି | HDI = {{Increase}} ୦.୬୪୯ (ମଧ୍ୟମ) | HDI_year = ୨୦୨୨ | HDI_rank = ୩୨ତମ | literacy = ୭୯.୦% (୨୦୨୪) | sex_ratio = 1063 [[ମହିଳା|♀]]/1000 [[ପୁରୁଷ|♂]] | iso_code = IN-OD | registration_plate = OD | website = odisha.gov.in }} == ଇତିହାସ == {{Main|ଓଡ଼ିଶାର ଇତିହାସ}} [[ଫାଇଲ:Hatigumfa.jpg|thumb|right|150px|ଖାରବେଳଙ୍କ ତିଆରି ହାତୀଗୁମ୍ଫାରେ ଥିବା ଶିଳାଲେଖ, ଉଦୟଗିରି]] [[ଫାଇଲ:Kalinga battlefield daya river dhauli hills.jpg|thumb|right|150px|ଧଉଳିରୁ ଦୟା ନଦୀର ଦୃଶ୍ୟ]] [[ଫାଇଲ:Konark Temple.jpg|thumb|150px|ଗଙ୍ଗ ରାଜା ଲାଙ୍ଗୁଳା ନରସିଂହ ଦେବଙ୍କଦ୍ୱାରା ତିଆରି [[କୋଣାର୍କ ସୂର୍ଯ୍ୟ ମନ୍ଦିର]] , ଏହା ଏକ ବିଶ୍ୱ ଐତିହ୍ୟ ସ୍ଥଳୀ]] === ନାମକରଣ === ''ଓଡ଼ିଶା'' ଶବ୍ଦଟି ମୂଳ ଶବ୍ଦ '''ଓର/ଉର''' ବା ''ଓଡ୍ର, ଉଡ୍ର ଦେଶ''ରୁ, ''ସୁମେରୀୟ'', ''ଓଡ୍ର ବିଷୟ'' ଆଦି ପୁରାତନ ନାମରୁ ଆସିଅଛି । ଏହାର ପ୍ରମାଣ ଆକାରରେ ସବୁଠାରୁ ପୁରାତନ ଲେଖ 'ଉତ୍ତର ତୋଷାଳି' ଅନ୍ତର୍ଗତ ଓଡ଼ିଶାର [[ବାଲେଶ୍ୱର ଜିଲ୍ଲା]]ର [[ସୋର]]ଠାରୁ ମିଳିଥିବା ତମ୍ବାପଟାରେ ଓଡ୍ର ବିଷୟର ସୂଚନା ମିଳିଛି ।<ref>[http://orissa.gov.in/e-magazine/Orissareview/2010/April/engpdf/28-30.pdf Orissareview 2010 April]</ref> [[ପାଳି ଭାଷା|ପାଳି]] ଓ [[ସଂସ୍କୃତ ଭାଷା|ସଂସ୍କୃତ]] ସାହିତ୍ୟରେ [[ଓଡ଼ିଆ ଲୋକ]]ଙ୍କୁ ଯଥାକ୍ରମେ 'ଓଡ଼କ' ଓ 'ଓଡ୍ର' ନାମରେ ନାମିତ କରାଯାଇଛି । ପୁରାତନ ଲେଖକ ଓ ଗବେଷକ [[ପ୍ଲିନି ଦି ଏଲ୍ଡର]] ଓ [[ଟଲେମି]] ଓଡ୍ର ଜଣଙ୍କୁ 'ଓରେଟସ' ବୋଲି ନାମିତ କରିଛନ୍ତି । ==== ନାମ ବଦଳ ==== ଇଂରାଜୀ ଓ [[ହିନ୍ଦୀ ଭାଷା|ହିନ୍ଦୀ]]ରେ "ଓଡ଼ିଶା" ଓ "[[ଓଡ଼ିଆ ଭାଷା|ଓଡ଼ିଆ]]"କୁ Orissa ଓ Oriya ତଥା उड़ीसा ଓ उड़ीआ <!--ବଦଳରେ ओड़िशा ଓ ओड़ीआ--> ଭାବେ [[ଭାରତୀୟ ସମ୍ବିଧାନ|ସମ୍ବିଧାନ]]ରେ ତଥା ସାଧାରଣରେ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଉଥିଲା । ୨୦୦୮ ମସିହା ଜୁନ ୯ରେ ପ୍ରଥମେ ରାଜ୍ୟ କ୍ୟାବିନେଟରେ ଓଡ଼ିଶା ଓ [[ଓଡ଼ିଆ ଭାଷା|ଓଡ଼ିଆ]]କୁ ଇଂରାଜୀରେ Orissa ଓ Oriya ବଦଳରେ Odisha ଓ Odia ତଥା [[ହିନ୍ଦୀ ଭାଷା|ହିନ୍ଦୀ]]ରେ उड़ीसा ଓ उड़ीआ ବଦଳରେ ओड़िशा ଓ ओड़ीआ ଲେଖିବା ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତାବ ଆଗତ କରାଯାଇଥିଲା । ୨୦୦୮ ଅଗଷ୍ଟରେ ରାଜ୍ୟ ବିଧାନ ସଭାରେ ଏହି ପ୍ରସ୍ତାବ ଆସିଥିଲା ଓ ବହୁମତରେ ଏହାକୁ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଇଥିଲା । ପରେ ନୂଆ ଲୋକ ସଭା ଗଠନ ପରେ ଏହାକୁ ବିଧାନ ସଭାରେ ଆଉଥରେ ଆଗତ କରାଯାଇଥିଲା । ଏହି ସଂଶୋଧିତ ପ୍ରସ୍ତାବକୁ ୨୦୧୦ ବଜେଟ ଅଧିବେଶନରେ ଲୋକ ସଭାରେ ଆଗତ କରାଯାଇଥିଲା । ୨୦୧୦ ଶୀତକାଳୀନ ଅଧିବେଶନରେ ପ୍ରଥମ ଦିନ (ଅକ୍ଟୋବର ୯, ୨୦୧୦)ରେ ସ୍ୱରାଷ୍ଟ୍ର ମନ୍ତ୍ରୀ ପି. ଚିଦମ୍ବରମ ଏହାକୁ ଲୋକ ସଭାରେ ଆଗତ କରିଥିଲେ । ପରେ ଏହା [[ଭାରତର ରାଷ୍ଟ୍ରପତି|ରାଷ୍ଟ୍ରପତି]]ଙ୍କ ଅନୁମୋଦନ ପାଇଁ ପଠାଯାଇଥିଲା ଯାହା ୨୦୧୧ମସିହା ୪ ନଭେମ୍ବରରେ [[ଭାରତର ରାଷ୍ଟ୍ରପତି|ରାଷ୍ଟ୍ରପତି]]ଙ୍କ ଅନୁମୋଦନ ଲାଭ କରି [[ଓଡ଼ିଶା (ନାମ ପରିବର୍ତ୍ତନ) ଅଧିନିୟମ, ୨୦୧୧]] ନାମରେ କାର୍ଯ୍ୟକାରୀ ହୋଇଛି ।<ref>{{cite web |url=http://articles.economictimes.indiatimes.com/2011-09-06/news/30119350_1_odia-amendment-bill-odisha |title=Orissa becomes 'Odisha', Oriya is 'Odia' - Economic Times |publisher=Articles.economictimes.indiatimes.com |date=2011-09-06 |accessdate=2011-10-29 |archive-date=2014-12-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141218021101/http://articles.economictimes.indiatimes.com/2011-09-06/news/30119350_1_odia-amendment-bill-odisha |url-status=dead }}</ref><ref name=Hindu>[http://www.thehindu.com/news/states/other-states/article2598999.ece It's now Odisha]. [[ଦି ହିନ୍ଦୁ]]. [[ଭୁବନେଶ୍ୱର]]. ୦୫ ନଭେମ୍ବର ୨୦୧୧</ref><ref>Akshaya Kumar Sahoo. [http://www.asianage.com/india/centre-notification-orissa-name-change-313 Centre notification on Orissa name change] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120104140553/http://www.asianage.com/india/centre-notification-orissa-name-change-313 |date=2012-01-04 }}.Nov 05, 2011</ref><ref>[http://www.orissadiary.com/CurrentNews.asp?id=30113 No more Orissa-Oriya; Its Odisha-Odia officially : CM declares state holiday] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141113151805/http://www.orissadiary.com/CurrentNews.asp?id=30113 |date=2014-11-13 }}.November 05, 2011</ref><ref>[http://hillpost.in/2011/11/04/orissa-changes-to-odisha-with-state-holiday/34164/news-2/hp_news_network Orissa changes to Odisha with state holiday] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120517032359/http://hillpost.in/2011/11/04/orissa-changes-to-odisha-with-state-holiday/34164/news-2/hp_news_network |date=2012-05-17 }}.''The Hill Post'' November 4, 2011</ref><ref>[http://www.orissasambad.com/news_article.php?id=65943# ଅରିସା ହେଲା ଓଡ଼ିଶା, ରାଷ୍ଟ୍ରପତିଙ୍କ ମୋହର ବାଜିଲା] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141113140454/http://www.orissasambad.com/news_article.php?id=65943 |date=2014-11-13 }}। [[ସମ୍ବାଦ (ଖବରକାଗଜ)]].୦୫ ନଭେମ୍ବର ୨୦୧୧</ref><ref>[http://hindi.webdunia.com/%E0%A4%93%E0%A4%A1%E0%A4%BF%E0%A4%B6%E0%A4%BE-%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%B8%E0%A4%A6-%E0%A4%AE%E0%A4%82%E0%A4%9C%E0%A5%82%E0%A4%B0%E0%A5%80/%E0%A4%93%E0%A4%A1%E0%A4%BF%E0%A4%B6%E0%A4%BE-%E0%A4%95%E0%A5%8B-%E0%A4%AE%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A5%80-%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%B8%E0%A4%A6-%E0%A4%95%E0%A5%80-%E0%A4%AE%E0%A4%82%E0%A4%9C%E0%A5%82%E0%A4%B0%E0%A5%80-1101109069_1.htm ओडिशा को मिली संसद की मंजूरी] (ହିନ୍ଦୀରେ)</ref> === ସଂକ୍ଷେପରେ === * ବୈଦିକ ଓଡ଼ିଶା - କୃଷ୍ଣ ଯଜୁର୍ବେଦ ବୌଧାୟନ କଳ୍ପସୂତ୍ର ଅନୁସାରେ (ଖ୍ରୀ.ପୂ. ଷଷ୍ଠ ଶତାବ୍ଦୀ), ବୈଦିକ ସଭ୍ୟତା ବାହାରେ [[କଳିଙ୍ଗ]] ଥିଲା ଭିନ୍ନ ଏକ ସଭ୍ୟତା (ନା ଆର୍ଯ୍ୟ ନା ଦ୍ରାବିଡ଼) * ପୌରାଣିକ ଓଡ଼ିଶା - [[ମହାଭାରତ]] ଅନୁସାରେ, [[କଳିଙ୍ଗ]] [[କୌରବ]]ଙ୍କ ପକ୍ଷରୁ ଯୁଦ୍ଧ ଲଢ଼ିଥିଲା । * କିମ୍ବଦନ୍ତୀରେ ଓଡ଼ିଶା - ଓଡ଼ିଶାରେ ପ୍ରଚଳିତ ଲୋକକଥା ଅନୁସାରେ ଏଠି କଳା ଓ ବାଣିଜ୍ୟର ସଂସ୍କୃତି ପ୍ରଭାବ ବିସ୍ତାର କରିଥିଲା । ଶ୍ରୀଲଙ୍କା (ସିଂହଳ), ଜାଭା(ଜବ ଦ୍ୱୀପ), ସୁମାତ୍ରା, ବାଲି, ମିଆଁମାର (ବ୍ରହ୍ମଦେଶ), ଥାଇଲାଣ୍ଡ (ସାମ), କାମ୍ବୋଡ଼ିଆ(କମ୍ବୋଜ), ଭିଏତନାମ (ଚମ୍ପା)), [[ଚୀନ]], [[ଜାପାନ]], କୋରିଆ (କୁକୁଟ), ମେକ୍ସିକୋ (ମକ୍କସିଖ), ଇଜିପ୍ଟ (ମିସର), ଆରବ (ସିମିଳି), ଇରାକ (ବାବିଲନ) ପ୍ରଭୃତି ସ୍ଥାନରେ କଳିଙ୍ଗ ସହ ନିର୍ମାଣ-କଳା ଓ ବାଣିଜ୍ୟ-ସଂସ୍କୃତି-ଇତିହାସ ଆଦି ସମ୍ବନ୍ଧ ଦେଖିବାକୁ ମିଳିଥାଏ । ଏଠାରେ ସମ୍ଭବତଃ ଲୋକତନ୍ତ୍ର ପ୍ରଚଳିତ ଥିଲା । * ଖ୍ରୀ.ପୂ. ୩୬୦-୨୬୦ - ନନ୍ଦ-ସାମ୍ରାଜ୍ୟରେ ଓଡ଼ିଶାର ଏକ ବଡ଼ ଭାଗ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ । * ଖ୍ରୀ.ପୂ. ୨୬୧ - ପୃଥିବୀ ବିଖ୍ୟାତ [[କଳିଙ୍ଗ]] ଯୁଦ୍ଧ * ଖ୍ରୀ.ପୂ. ୧ମ ଶତାବ୍ଦୀ - ଚେଦୀ ରାଜବଂଶର ସମ୍ରାଟ [[ଖାରବେଳ|ମହାମେଘବାହାନ ଐର ଖାରବେଳ]]ଙ୍କ ରାଜତ୍ୱ, କଳିଙ୍ଗର ପରିସୀମା ଆଗଙ୍ଗା-କାବେରୀ, ତଥା ପଶ୍ଚିମ ଓ ମଧ୍ୟ [[ଭାରତ]]କୁ ବିସ୍ତାରିତ । ଜୈନ ଧର୍ମର ପ୍ରସାର । * ୩ୟ-ଷଷ୍ଠ ଶତାବ୍ଦୀ - ଗୁପ୍ତ-ରାଜବଂଶ, ହର୍ଷବର୍ଦ୍ଧନ, ଦ୍ୱିତୀୟ ପୁଲକେଶୀ, ମାଠର, ଭୌମକର ଇତ୍ୟାଦି ବିଭିନ୍ନ ରାଜାଙ୍କ ଶାସନାଧୀନ * ୭୯୫ ଖ୍ରୀ. - କେଶରୀ ରାଜବଂଶ । ଯଯାତି କେଶରୀ [[କଳିଙ୍ଗ]], କୋଶଳ ଓ [[ଉତ୍କଳ]]କୁ ଏକତ୍ର କଲେ । [[ଯାଜପୁର]]ରେ ରାଜଧାନୀ ସ୍ଥାପନ । * ୧୦୭୮-୧୪୩୪ ଖ୍ରୀ. - ଗଙ୍ଗ ରାଜବଂଶ । ଅନନ୍ତବର୍ମା ଚୋଳଗଙ୍ଗ ଦେବଙ୍କ ରାଜତ୍ୱ ପ୍ରାରମ୍ଭ । *୧୦୭୮-୧୧୫୦ ଖ୍ରୀ. - ଚୋଳଗଙ୍ଗ ଦେବଙ୍କ ରାଜୁତି । [[ପୁରୀ]] ଶ୍ରୀ[[ଜଗନ୍ନାଥ ମନ୍ଦିର]] ନବୀକରଣ ପ୍ରାରମ୍ଭ । [[କଟକ]] ହେଲା ନୂଆ ରାଜଧାନୀ (ପ୍ରାୟ ୧୧୭୦ ଖ୍ରୀ.) । *୧୧୭୦-୧୧୯୮ ଖ୍ରୀ. - ଦ୍ୱିତୀୟ ଅନଙ୍ଗଭୀମଦେବ । [[ଜଗନ୍ନାଥ ମନ୍ଦିର]]ର ନିର୍ମାଣ କାର୍ଯ୍ୟ ସମାପ୍ତ । *୧୨୨୯ ଖ୍ରୀ. - ତୃତୀୟ ଅନଙ୍ଗଭୀମଦେବଙ୍କଦ୍ୱାରା [[ବାରବାଟି ଦୁର୍ଗ]] ନିର୍ମିତ । *୧୨୩୮-୧୨୬୪ ଖ୍ରୀ. - ଲାଙ୍ଗୁଳା ନରସିଂହଦେବ । [[କୋଣାର୍କ ସୂର୍ଯ୍ୟ ମନ୍ଦିର|କୋଣାର୍କ ସୂର୍ଯ୍ୟ-ମନ୍ଦିର]] ନିର୍ମିତ । *୧୪୩୫-୧୫୪୧ ଖ୍ରୀ. - ଗଜପତି ରାଜବଂଶ । ଆଗଙ୍ଗା-ଗୋଦାବରୀ ସାମ୍ରାଜ୍ୟ । *୧୪୩୫-୧୪୬୬ ଖ୍ରୀ. - (ନବକୋଟି କର୍ଣ୍ଣାଟ ଉତ୍କଳ ବର୍ଗେଶ୍ୱର) କପିଳେନ୍ଦ୍ରଦେବ । *୧୪୯୭-୧୫୪୧ ଖ୍ରୀ. - ରାଜା ପୁରୁଷୋତ୍ତମଦେବ ଓ ତାଙ୍କପରେ ପ୍ରତାପରୂଦ୍ରଦେବ । * ୧୫୬୮ ଖ୍ରୀ. - ଓଡ଼ିଶାର ଶେଷ ସ୍ୱାଧୀନ ହିନ୍ଦୁ ଶାସକ [[ମୁକୁନ୍ଦ ଦେବ]] ପରାସ୍ତ । ବଙ୍ଗର ମୁସଲିମ ଶାସକ ସୁଲେମାନ କରାଣୀ ତଥା ତାଙ୍କ ସେନାପତି 'କଳାପାହାଡ଼'ଦ୍ୱାରା ଓଡ଼ିଶା ଅଧିକୃତ । * ୧୫୭୬ ଖ୍ରୀ. - ମୋଗଲମାନଙ୍କର ଓଡ଼ିଶା ଅଧିକାର । * ୧୭୫୧ ଖ୍ରୀ. - ମରହଟ୍ଟାମାନଙ୍କର ଓଡ଼ିଶା ଅଧିକାର । * ୧୮୦୩ ଖ୍ରୀ. - ବ୍ରିଟିଶମାନଙ୍କର [[ଓଡ଼ିଶା ପ୍ରଦେଶ|ଓଡ଼ିଶା]] ଅଧିକାର(ଏହା ବ୍ରିଟିଶ ଅଧିକୃତ ଶେଷ ଭାରତୀୟ ରାଜ୍ୟ) । * ୧୯୧୨ ଖ୍ରୀ. - [[ବିହାର-ଓଡ଼ିଶା]] ବଙ୍ଗରୁ ଅଲଗା ପ୍ରାନ୍ତ ଭାବେ ଗଠିତ । * ୧୯୩୬ ଖ୍ରୀ. - ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର [[ଓଡ଼ିଶା ପ୍ରଦେଶ|ଓଡ଼ିଶା]] ପ୍ରାନ୍ତ ଗଠିତ । ଭାଷା ଭିତ୍ତିରେ ଗଠିତ ପ୍ରଥମ ଭାରତୀୟ ରାଜ୍ୟ । * ୧୯୪୮ ଖ୍ରୀ. - ଭୁବନେଶ୍ୱର ନୂତନ ରାଜଧାନୀ (ଅପ୍ରେଲ ୧୩) । * ୧୯୫୦ ଖ୍ରୀ. - ସ୍ୱାଧୀନ ଭାରତରେ ଏକ ରାଜ୍ୟ ଭାବେ ଓଡ଼ିଶା ମାନ୍ୟତା-ପ୍ରାପ୍ତ । === ୭ ମ ଶତାବ୍ଦୀ === ୭ ମ ଶତାବ୍ଦୀ କାଳରେ ଓଡ଼ିଶାର ନିଜର ଶାସକମାନେ ସ୍ୱାଧୀନ ଥିଲେ । ସେତେବେଳେ ଗଙ୍ଗ ବଂଶର ରାଜାମାନେ ଓଡ଼ିଶାରେ ଶାସନ କରୁଥିଲେ, ୭୯୫ ଖ୍ରୀଷ୍ଟାବ୍ଦରେ ୨ୟ ଯଯାତି (ମହାସିବ ଗୁପ୍ତ) ସିଂହାସନ ଆରୋହଣ କରିଥିଲେ । ଓଡ଼ିଶା ଇତିହାସରେ ଏହାକୁ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଯୁଗ ବୋଲି କୁହାଯାଇଥାଏ । ସେ ସମ୍ରାଟ [[ଖାରବେଳ]]ଦେଇ ଅନୁପ୍ରାଣିତ ହୋଇ [[କଳିଙ୍ଗ]], [[କାରଗୋଡ଼ା]], [[ଉତ୍କଳ]] ଓ କୋଶଳ ଏହି ଚାରିଗୋଟି ଭୂଖଣ୍ଡକୁ ମିଶାଇ ବିଶାଳ ସାମ୍ରାଜ୍ୟ ଗଠନ କରିଥିଲେ । ଓଡ଼ିଶାରେ ଏହି ରାଜବଂଶର ଶାସନ ଖ୍ରୀ. ୩୫୦ରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ସୋମ ବଂଶର ଶେଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଥିଲା । ଏହି ରାଜ୍ୟକୁ ନେଇ ଗଠିତ ବିଶାଳ ଓଡ଼ିଶାରେ ଅନେକ ଜାତି ଓ ଉପଜାତିରେ ବିଭାଜିତ ହୋଇଥିବାରୁ ଏକ ବିଶେଷ ବଣିକ ଜାତି ଜନ୍ମ ହେଲା ଓ ସେମାନେ [[ସାଧବ]] ଭାବରେ ପରିଚିତ ହେଲେ । ଏପରିକି ପ୍ରଥମ ଜନ୍ମଜୟ ମହାଭବ ଗୁପ୍ତ ଗୁପ୍ତ (ଖ୍ରୀ. ୮୮୨-୯୨୨)ଙ୍କ [[ସୋନପୁର]] ଅଞ୍ଚଳରେ ପ୍ରଚୁର ବଣିକ ସଙ୍ଘ ଥିବାର ପ୍ରମାଣ ମିଳିଥାଏ । କିନ୍ତୁ ୮ ଶତାବ୍ଦୀରେ ପ୍ରଚୁର ସମ୍ବଳ ଯୋଗୁଁ ଏହି ବାହାର ବାଣିଜ୍ୟ ଲୋପ ପାଇଗଲା । ବୈଶ୍ୟ, ଶୂଦ୍ର ଜାତିର ଲୋକମାନେ ରାଜ୍ୟର ଅନ୍ତ-ବାଣିଜ୍ୟରେ ମୁଖ୍ୟ ଭୂମିକା ଗ୍ରହଣ କରୁଥିଲେ । ସେମାନେ ଚାଷୀମାନଙ୍କଠାରୁ କୃଷିଜାତ ସାମଗ୍ରୀ ଆଣି ପେସାଗତ ବେପାରୀଙ୍କୁ କୃଷିଜାତ ଓ ଶିଳ୍ପଜାତ ଦ୍ରବ୍ୟ ଯୋଗାଇବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରୁଥିଲେ । ଏହି କିଣା-ବିକାର ମୁଖ୍ୟ ମାଧ୍ୟମ ଥିଲା ସୁନା, ରୂପା, ମୁଦ୍ରା ଓ କଉଡ଼ି । ଏହି ସମୟରେ ବଙ୍ଗୋପସାଗର କୂଳରେ ଚରିତ୍ରପୁର ନାମକ ବନ୍ଦର ଖୁବ ପ୍ରସିଦ୍ଧି ଲାଭ କରିଥିଲ । ଏହି ବନ୍ଦରଟି ଦେଇ [[ଚୀନ]], [[ଶ୍ରୀଲଙ୍କା]], [[ଜବା ଦ୍ୱୀପ|ଜାଭା]] ଆଦି ସହ କଳିଙ୍ଗର ବେପାର ବଣିଜ ଚାଲୁଥିଲା । ଓଡ଼ିଶାରେ ଗଙ୍ଗବଂଶ ୧୪୩୪ ଯାଏଁ ଥିଲା । ତାହା ପରେ [[କପିଳେନ୍ଦ୍ରଦେବ]], [[ପ୍ରତାପରୁଦ୍ରଦେବ]], [[ଗୋବିନ୍ଦ ବିଦ୍ୟାଧର]], [[ମୁକୁନ୍ଦ ହରିଚନ୍ଦନ]] ଓଡ଼ିଶାର ଶାସକ ଥିଲେ । === ଆଫଗାନ ଓ ମୋଗଲ ଶାସନ === ପରେ ଓଡ଼ିଶା ଆଫଗାନମାନଙ୍କ ହାତକୁ ଆସିଲା ଓ ୧୫୬୮ରେ ଓଡ଼ିଶା ମୋଗଲମାନଙ୍କ ଶାସନାଧୀନ ହେଲା । ଏହି ସମୟରେ ୧୭୫୫ ଖ୍ରୀ. ବେଳକୁ ଓଡ଼ିଶାରେ ଅତ୍ୟାଚାର, ଲୁଣ୍ଠନ, ଅରାଜକତା ଆଦି ବହୁ ମାତ୍ରାରେ ବ୍ୟାପୀ ଯାଇଥିଲା । ୧୮୦୩ରେ ଇଂରେଜମାନେ ଓଡ଼ିଶା ଅଧିକାର କଲେ । 1817 ଖ୍ରୀ.ରେ [[ପାଇକ]]ମାନେ ଇଂରେଜ ବିରୋଧରେ ଲଢ଼େଇ ଆରମ୍ଭ କଲେ । ଇଂରେଜମାନେ ନିର୍ମମ ଭାବରେ ଏହି ବିଦ୍ରୋହକୁ ଦମନ କରିଥିଲେ । ୧୮୧୭ରେ [[ଖୋର୍ଦ୍ଧା]] ରାଜା ମୁକୁନ୍ଦଦେବ ବନ୍ଦୀ ବେଳେ ମୃତୁ ବରଣ କଲେ । ଯଦିଓ ୧୬ଶ ଓ ୧୭ଶ ଶତାବ୍ଦୀରେ ଓଡ଼ିଶାର ବାହାର-ବାଣିଜ୍ୟ ଉନ୍ନତି ସାଧନ କରିଥିଲା, ତଥାପି କେଇ ବର୍ଷର ରାଜନୀତିକ ଅସ୍ଥିରତା ସକାଶେ ଅର୍ଥନୀତିର ପ୍ରଗତି ବାଧା ପାଇଥିଲା । === ଇଂରେଜ ଶାସନ === ୧୮୦୩ ବେଳକୁ ଇଂରେଜମାନେ [[ଓଡ଼ିଶା ପ୍ରଦେଶ|ଓଡ଼ିଶା]] ଅଧିକାର କଲାବେଳକୁ ଓଡ଼ିଶାର ଏହି ଅର୍ଥନୀତିର ଅଧପତନ ଚରମ ସୀମାରେ ପହଞ୍ଚି ଥିଲା । ଇଂରେଜମାନେ ବନିକ ଥିଲେ, ତେଣୁ ଓଡ଼ିଶାକୁ ସେମାନେ ନିଜର କର ଆଦାୟର ମୁଖ୍ୟ ଭାବରେ ଗ୍ରହଣ କରି ୧୮୦୫ ମସିହା ବେଳକୁ ରେଗୁଲେସନ ଆକ୍ଟ (Regulation Act) ଓ ୧୮୦୮ରେ ଭୂରାଜସ୍ୱ ବନ୍ଦୋବସ୍ତ ପ୍ରଚଳନ କରିଥିଲେ । ୧୮୨୫ ବେଳକୁ ଏକାଧିକ ବନ୍ଦୋବସ୍ତ ପ୍ରଚଳନ ଫଳରେ ଓଡ଼ିଶା ଶିଳ୍ପ ଓ ବାଣିଜ୍ୟର ଧ୍ୱଂସ ସାଧନ ଲକ୍ଷ୍ୟରେ ଏଠାରୁ ବିଲାତକୁ କଞ୍ଚାମାଲ ନେଇ ସେଠାରୁ ଓଡ଼ିଶାକୁ କଳ କବଜା ଆମଦାନୀ ବାଣିଜ୍ୟ କାରବାର ଆରମ୍ଭ କରାଯାଇଥିଲା । ଏଠି ସହିତ ଲବଣ କର ଜନସାଧାରଣଙ୍କ ଉପରେ ଲାଗୁ କରାଯାଇଥିଲା ଯାହା ଓଡ଼ିଶାର ସାମାଜିକ ଓ ଅର୍ଥନୀତିର ମେରୁଦଣ୍ଡ ଭାଙ୍ଗି ଦେଇଥିଲା । ଇଂରେଜ ଅମଳରେ ସମଗ୍ର ଭାରତୀୟ ଉପମହାଦେଶରେ [[ମାରୁଆଡ଼ି]] ଓ [[ଗୁଜରାଟୀ]] ବେପାରୀ ଗୋଷ୍ଠୀର ଅଭୂଦୟ ହୋଇଥିଲା । ସେମାନେ ବିଶେଷ କରି ବଙ୍ଗାଳୀ ଓକିଲ ଓ ଅନ୍ୟ ବୁଦ୍ଧିଜୀବୀଙ୍କ ପ୍ରରୋଚନାରେ ଓଡ଼ିଶାର ବିଭିନ୍ନ ସ୍ଥାନରୁ କଞ୍ଚାମାଲ ସଂଗ୍ରହ କରି ଓଡ଼ିଶାର ଅର୍ଥନୀତିର ବଜାରକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରୁଥିଲେ । ଏଥିରେ ବିଦେଶୀମାନେ ହିଁ ଲାଭବାନ ହେଉଥିଲେ । <ref name=Gobinda>ଗୋବିନ୍ଦ ପ୍ରସାଦ ଭଟ୍ଟାଚାର୍ଯ୍ୟ. ଅଝାଲ ସିଲାଇ ନିମକ ମହାଲ. ଉନ୍ନୟନୀ (ବାଲେଶ୍ୱର). ୨୦୦୬ ପୃ. ୮୧-୮୨</ref> === ନଅଙ୍କ ଦୁର୍ଭିକ୍ଷ === ଓଡ଼ିଶାର ଅର୍ଥନୀତି, ସାମାଜିକ ବିଧିବ୍ୟବସ୍ଥା, ଧାର୍ମିକ ବିଶ୍ୱାସର ଅଧପତନ ଘଟାଇବାକୁ ଚେଷ୍ଟିତ ଇଂରେଜ କମ୍ପାନୀ ସରକାର ୧୮୬୬ରେ [[ନଅଙ୍କ ଦୁର୍ଭିକ୍ଷ]] ସୃଷ୍ଟି କରିଥିଲେ । ଯାହାଫଳରେ ଓଡ଼ିଶାର ଦୁଇତୃତୀୟାଂଶ ଲୋକ ଖାଇବାକୁ ନ ପାଇ ପୋକମାଛି ପରି ମରିଗଲେ କିମ୍ବା କଲିକତାରେ ବିକ୍ରି ହେଲେ ।<ref name="ସୁବ୍ରତ">ସୁବ୍ରତ କୁମାର ପୃଷ୍ଟି. ଓଡ଼ିଆ ଭାଷା ସାହିତ୍ୟ ପରିଚୟ. ଏ.କେ. ମିଶ୍ର ପବ୍ଲିକେଶନ୍ (କଟକ). ୨୦୧୧ ପୃ.୨୧୬</ref> == ଜିଲ୍ଲା == {{main|ଓଡ଼ିଶାର ଜିଲ୍ଲାମାନଙ୍କର ତାଲିକା}} ଓଡ଼ିଶାରେ ୩୦ଟି ଜିଲ୍ଲା ଅଛି --- [[ଅନୁଗୋଳ ଜିଲ୍ଲା|ଅନୁଗୋଳ]], [[ବୌଦ୍ଧ ଜିଲ୍ଲା|ବୌଦ୍ଧ]], [[ଭଦ୍ରକ ଜିଲ୍ଲା|ଭଦ୍ରକ]], [[ବଲାଙ୍ଗୀର ଜିଲ୍ଲା|ବଲାଙ୍ଗୀର]], [[ବରଗଡ଼ ଜିଲ୍ଲା|ବରଗଡ଼]], [[ବାଲେଶ୍ୱର ଜିଲ୍ଲା|ବାଲେଶ୍ୱର]], [[କଟକ ଜିଲ୍ଲା|କଟକ]], [[ଦେବଗଡ଼ ଜିଲ୍ଲା|ଦେବଗଡ଼]], [[ଢେଙ୍କାନାଳ ଜିଲ୍ଲା|ଢେଙ୍କାନାଳ]], [[ଗଞ୍ଜାମ ଜିଲ୍ଲା|ଗଞ୍ଜାମ]], [[ଗଜପତି ଜିଲ୍ଲା|ଗଜପତି]], [[ଝାରସୁଗୁଡ଼ା ଜିଲ୍ଲା|ଝାରସୁଗୁଡ଼ା]], [[ଯାଜପୁର ଜିଲ୍ଲା|ଯାଜପୁର]], [[ଜଗତସିଂହପୁର ଜିଲ୍ଲା|ଜଗତସିଂହପୁର]], [[ଖୋର୍ଦ୍ଧା ଜିଲ୍ଲା|ଖୋର୍ଦ୍ଧା]] , [[କେନ୍ଦୁଝର ଜିଲ୍ଲା|କେନ୍ଦୁଝର]], [[କଳାହାଣ୍ଡି ଜିଲ୍ଲା|କଳାହାଣ୍ଡି]], [[କନ୍ଧମାଳ ଜିଲ୍ଲା|କନ୍ଧମାଳ]], [[କୋରାପୁଟ ଜିଲ୍ଲା|କୋରାପୁଟ]], [[କେନ୍ଦ୍ରାପଡ଼ା ଜିଲ୍ଲା|କେନ୍ଦ୍ରାପଡ଼ା]], [[ମାଲକାନଗିରି ଜିଲ୍ଲା|ମାଲକାନଗିରି]], [[ମୟୁରଭଞ୍ଜ ଜିଲ୍ଲା|ମୟୂରଭଞ୍ଜ]], [[ନବରଙ୍ଗପୁର ଜିଲ୍ଲା|ନବରଙ୍ଗପୁର]], [[ନୂଆପଡ଼ା ଜିଲ୍ଲା|ନୂଆପଡ଼ା]], [[ନୟାଗଡ଼ ଜିଲ୍ଲା|ନୟାଗଡ଼]], [[ପୁରୀ]], [[ରାୟଗଡ଼ା ଜିଲ୍ଲା|ରାୟଗଡ]], [[ସମ୍ବଲପୁର ଜିଲ୍ଲା|ସମ୍ବଲପୁର]], [[ସୋନପୁର ଜିଲ୍ଲା|ସୁବର୍ଣ୍ଣପୁର]], [[ସୁନ୍ଦରଗଡ଼ ଜିଲ୍ଲା|ସୁନ୍ଦରଗଡ଼]] । ପ୍ରତି ଜିଲ୍ଲାର ଶାସନମୁଖ୍ୟଙ୍କୁ [[ଜିଲ୍ଲାପାଳ]] କୁହାଯାଏ । ଜିଲ୍ଲାପାଳ, ଭାରତୀୟ ପ୍ରଶାସନିକ ସେବା ଅଥବା ଓଡ଼ିଶା ପ୍ରଶାସନିକ ସେବା ମାଧ୍ୟମରେ ନିଯୁକ୍ତି ପାଆନ୍ତି । ଶାସନକଳର ସୁବିଧା ପାଇଁ ପ୍ରତିଟି ଜିଲ୍ଲାକୁ କେତେଗୁଡ଼ିଏ ଉପଖଣ୍ଡ (ସବ-ଡିଭିଜନ)ରେ, ପୁଣି, ପ୍ରତ୍ୟେକ ଉପଖଣ୍ଡକୁ କେତେଗୁଡ଼ିଏ ବ୍ଲକରେ ଏବଂ ପ୍ରତ୍ୟେକ ବ୍ଲକକୁ କେତେଗୁଡ଼ିଏ ପଞ୍ଚାୟତରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇଛି । ଓଡ଼ିଶାର ସବୁଠୁ ବଡ଼ ସହର ଭୁବନେଶ୍ୱର ଏହାର ରାଜଧାନୀ । ଅନ୍ୟ ମୁଖ୍ୟ ସହରମାନେ ହେଲେ [[କଟକ]], [[ବ୍ରହ୍ମପୁର]], [[ରାଉରକେଲା]], [[ସମ୍ବଲପୁର]], [[ବାଲେଶ୍ୱର]], [[ବାରିପଦା]], [[ବଲାଙ୍ଗୀର]] ଇତ୍ୟାଦି । == ଭୌଗୋଳିକ ସ୍ଥିତି == [[ଫାଇଲ:Chilika lake.png|right|thumb|200px|Map of [[lake Chilka]] with near-by settlement of [[Puri]].]] [[ଫାଇଲ:Mahanadi River.JPG|thumb|200px|right|Mahanadi River]] ଓଡ଼ିଶା ଭାରତର ପୂର୍ବ ଉପକୂଳରେ ଅବସ୍ଥିତ (୧୫୫୭୦୭ ବର୍ଗ କି. ମି) । ଏହାର ଦକ୍ଷିଣରେ [[ଆନ୍ଧ୍ର ପ୍ରଦେଶ]], ପଶ୍ଚିମରେ [[ଛତିଶଗଡ଼]], ଉତ୍ତରରେ [[ଝାଡ଼ଖଣ୍ଡ]] ଓ [[ପଶ୍ଚିମ ବଙ୍ଗ]] ଏବଂ ପୂର୍ବରେ [[ବଙ୍ଗୋପ ସାଗର]] ରହିଛି । ମନ୍ଦିରମାଳିନୀ ନଗରୀ ଭୁବନେଶ୍ୱର ଓଡ଼ିଶାର ରାଜଧାନୀ । ଓଡ଼ିଶାର ପୁରାତନ ରାଜଧାନୀ [[କଟକ]], [[ଭୁବନେଶ୍ୱର]]ରୁ ମାତ୍ର ୨୯ କି.ମି. ଦୂରରେ ଅବସ୍ଥିତ । ଏହି ଦୁଇ ସହରର କ୍ରମାଗତ ବିସ୍ତାର ଓ ଉତ୍ତମ ସଡ଼କ ଯୋଗାଯୋଗ କାରଣରୁ ଏହି ଦୁଇ ସହର ଦ୍ୱୈତ ନଗରୀ ନାମରେ ବିଖ୍ୟାତ । [[ପୁରୀ]], ଯାହାକି ଏକ ବିଶ୍ୱବିଖ୍ୟାତ ହିନ୍ଦୁ ଧର୍ମପୀଠ, ଏଠାରୁ ପ୍ରାୟ ୬୦ କି.ମି. ଦୂରରେ ବଙ୍ଗୋପସାଗର ଉପକୂଳରେ ଅବସ୍ଥିତ । ହିନ୍ଦୁଙ୍କ [[ଚାରିଧାମ]] ମଧ୍ୟରୁ ଏହା ଅନ୍ୟତମ । ଏହା ମଧ୍ୟ ପ୍ରଭୁ [[ଜଗନ୍ନାଥ]]ଙ୍କ [[ରଥଯାତ୍ରା]] ଲାଗି ବିଶ୍ୱବିଖ୍ୟାତ । ରାଜ୍ୟର ପଶ୍ଚିମ ଓ ଉତ୍ତରାଂଶ ଛୋଟନାଗପୁର ମାଳଭୂମିର ଅଂଶବିଶେଷ । ଉପକୂଳବର୍ତ୍ତୀ ଅଞ୍ଚଳ ଏବଂ ମହାନଦୀ, ବ୍ରାହ୍ମଣୀ ଓ ବୈତରଣୀ ନଦୀ ପ୍ରଭୃତିର ମୁହାଣରେ ଉର୍ବର ପଟୁମୃତ୍ତିକା ଯୁକ୍ତ ସମତଳ ଭୂମି ଦେଖାଯାଏ । ଏହି ସମତଳ ଭୂମିରେ ମୂଖ୍ୟତଃ ଧାନଚାଷ କରାଯାଏ । ଓଡ଼ିଶାର ପ୍ରାୟ ୩୪% ଭୂମି ଅରଣ୍ୟ ଆଚ୍ଛାଦିତ, କିନ୍ତୁ ବିଭିନ୍ନ କାରଣମାନଙ୍କ ହେତୁ ଏହା କ୍ରମାଗତ ଭାବେ ହ୍ରାସ ପା‍ଇ ଚାଲିଛି । ଓଡ଼ିଶାରେ ଅନେକ ଅଭୟାରଣ୍ୟମାନ ରହିଛି । ଏଥିମଧ୍ୟରୁ [[ଶିମିଳିପାଳ ଜାତୀୟ ଉଦ୍ୟାନ]] ବ୍ୟାଘ୍ର ସଂରକ୍ଷଣ କେନ୍ଦ୍ର ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ । ବ୍ୟାଘ୍ର ବ୍ୟତୀତ ଝରଣା ଓ ସବୁଜିମା ପୂର୍ଣ୍ଣ ଏହି ଜଙ୍ଗଲରେ ହାତୀ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପଶୁପକ୍ଷୀ ବାସ କରନ୍ତି । [[ଭିତରକନିକା ଜାତୀୟ ଉଦ୍ୟାନ|ଭିତରକନିକା ଅଭୟାରଣ୍ୟ]] ୧୯୭୫ରୁ [[ଥଣ୍ଟିଆ କୁମ୍ଭୀର|ଘଡ଼ିଆଳ କୁମ୍ଭୀର]]<nowiki/>ମାନଙ୍କୁ ସୁରକ୍ଷା ଯୋଗାଇ ଆସୁଛି । ଗହୀରମଥା, [[ଦେବୀ ନଦୀ]] ଏବଂ [[ଋଷିକୁଲ୍ୟା ନଦୀ]] ମୁହାଣକୁ ପ୍ରତିବର୍ଷ ଲକ୍ଷାଧିକ ସଂଖ୍ୟାରେ [[ଅଲିଭ ରିଡ଼ଲେ]] କଇଁଛ ଅଣ୍ଡା ଦେବାପାଇଁ ଆସନ୍ତି । ମହାନଦୀର ଦକ୍ଷିଣ ମୁହାଣରେ ବଙ୍ଗୋପସାଗର ଉପକୂଳରେ ଅବସ୍ଥିତ ହ୍ରଦ [[ଚିଲିକା]] ହେଉଛି ଏସିଆ ମହାଦେଶର ସର୍ବବୃହତ୍ ଲବଣାକ୍ତ ହ୍ରଦ । ଏହାକୁ [[ଚିଲିକା ପକ୍ଷୀ ଅଭୟାରଣ୍ୟ|ପକ୍ଷୀ ଅଭୟାରଣ୍ୟ]] ଭାବରେ ଘୋଷଣା କରାଯାଇଛି । ଏଠାରେ ପ୍ରତିବର୍ଷ ପ୍ରାୟ ୧୬୦ ପ୍ରଜାତିର ସ୍ଥାନୀୟ ଓ ପ୍ରବାସୀ ପକ୍ଷୀଙ୍କ ସମାଗମ ହୋ‍ଇଥାଏ । ଚିଲିକାରେ ଏକ ନୌ-ପ୍ରଶିକ୍ଷଣ କେନ୍ଦ୍ର ମଧ୍ୟ ରହିଛି । ଓଡ଼ିଶାର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ପର୍ବତ ଶୃଙ୍ଗ ହେଉଛି [[ଦେଓମାଳୀ]] (୧୬୭୨ ମି.) ଯାହାକି ଦକ୍ଷିଣ ଓଡ଼ିଶାର କୋରାପୁଟ ଜିଲ୍ଲାରେ ଅବସ୍ଥିତ ଏବଂ ଚନ୍ଦ୍ରଗିରି-ପଟ୍ଟାଙ୍ଗୀ ପର୍ବତମାଳାର ଅନ୍ତର୍ଗତ । ଏହା ମଧ୍ୟ [[ପୂର୍ବଘାଟ ପର୍ବତମାଳା]]ର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଶୃଙ୍ଗ । ଅବସ୍ଥିତି: ୧୮°୪୦'୩"ଉ ୮୨°୫୮'୫୯"ପୂ । === ପର୍ଯ୍ୟଟନ === ଓଡ଼ିଶାରେ ମୋଟ ୩୪୭ଟି ପର୍ଯ୍ୟଟନସ୍ଥଳୀ ରହିଛି ।<ref>{{cite news|title=ସଂଖ୍ୟା ବଢୁଛି, ବିକାଶ ହେଉନି|url=http://www.dharitri.com/Bhubaneswar/290216/p11.htm|accessdate=29 February 2016|newspaper=[[ଧରିତ୍ରୀ]]}}</ref> ନନ୍ଦନ କାନନ, ଚିଲିକା, ପୁରୀ, ଧଉଳି ଗିରି, ଖଣ୍ଡଗିରି, କୋଣାର୍କ, କାକଟପୁର, ଅସ୍ତରଙ୍ଗ, ରାମଚଣ୍ଡୀ, ନିମାପଡ଼ା, ବାରବାଟୀ, ଖଣ୍ଡାଧାର, ଗୁପ୍ତେଶ୍ୱର, ଦୁଡୁମା,ଘଟଗାଁ, ଶିମିଳିପାଳ, ଗହୀରମଥା, ଭିତରକନିକା, କପିଳାସ, ରତ୍ନଗିରି, ମଣିକ, ଲିଙ୍ଗରାଜ, ଗୋପାଳପୁର, ଦେଓମାଳି, ହରିଶଙ୍କର, ସମେଲସ୍ୱରୀ, ହୀରାକୁଦ, ଫୁଲ ଝରଣ, ନାରୟଣୀ, ଚାନ୍ଦିପୁର, ଭଟ୍ଟାରିକା, ଥେରୁବାଲି, ବେଦବ୍ୟାସ, ସାତକୋଶିଆ, ଟିକରପଡ଼ା, ସାତପଡ଼ା, ଅଲାରନାଥ, ତପ୍ତପାଣି, ତାରାତାରିଣୀ, ଚନ୍ଦକା, ଧବଳେଶ୍ୱର ଆଦି ଓଡ଼ିଶାର ମୁଖ୍ୟ ପର୍ଯ୍ୟଟନସ୍ଥଳୀ । ଓଡ଼ିଶା ଏହାର ମନ୍ଦିରମାନଙ୍କ ପାଇଁ ପୃଥିବୀ ପ୍ରସିଦ୍ଧ । ଓଡ଼ିଶାର ମନ୍ଦିରଗୁଡ଼ିକ ଆର୍ଯ୍ୟ ସଂପ୍ରଦାୟର ଏବଂ ଏଗୁଡିକ ସଂପ୍ରଦାୟର ଅନୁସାରେ ଦେଖିବାକୁ ଅଲଗା ଅଲଗା ପ୍ରକାରର । ଭୁବନେଶ୍ୱରର ଲିଙ୍ଗରାଜ ମନ୍ଦିରର ଉଚ୍ଚତା ୧୮୦ ଫୁଟ ଏବଂ ପୁରୀର ଜଗନ୍ନାଥ ମନ୍ଦିରର ଉଚ୍ଚତା ୨୧୪ ଫୁଟ, ଯାହାକି ଓଡ଼ିଶାର ସବୁଠାରୁୁ ଉଚ୍ଚତମ ମନ୍ଦିର । ଠିକ ସେହିପରି କୋଣାର୍କର ସୂର୍ଯ୍ୟ ମନ୍ଦିର ପୃଥିବୀ ପ୍ରସିଦ୍ଧ । ବୌଦ୍ଧ ଏବଂ ଜୈନ ମନ୍ଦିର ମାନଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଓଡ଼ିଶା ପ୍ରସିଦ୍ଧ । ଭୁବନେଶ୍ୱରରେ ଖଣ୍ଡଗିରି ଏବଂ ଉଦୟଗିରି ନାମକ ଦୁଇଟି ଗୁମ୍ଫା ରହିଛି । ଯାହାକି ପୁରାତନ ବୌଦ୍ଧ ଧର୍ମର ମୂକସାକ୍ଷୀ । ଠିକ ସେହି ପରି ଧଉଳିଗିରିଠାରେ ଥିବା ବିଶାଳ ବୌଦ୍ଧ ମୂର୍ତି ପର୍ଯ୍ୟଟକଙ୍କୁ ଆକର୍ଷିତ କରିଥାଏ । ଠିକ ସେହି ପରି ଓଡ଼ିଶାର ଟିକରପଡା ଘଡ଼ିଆଳ କୁମ୍ଭୀର ପାଇଁ ପ୍ରସିଦ୍ଧ । === ଜନଗଣନା === ୨୦୧୧ ମସିହା ଭାରତର ଜନଗଣନା ଅନୁଯାଇ ଓଡ଼ିଶାର ସମୁଦାୟ ଜନସଂଖ୍ୟା ୪୧,୯୪୭,୩୫୮, ସେଥିମଧ୍ୟରୁ ୨୧,୨୦୧,୬୭୮ (୫୦.୫୪%)ଜଣ ପୁରୁଷ ଓ ୨୦,୭୪୫,୬୮୦ (୪୯.୪୬) ଜଣ ମହିଳା, ଏବଂ ପ୍ରତି ୧୦୦୦ ପୁରୁଷରେ ୯୭୮ ଜଣ ମହିଳା ଅଛନ୍ତି । ୨୦୦୧ ମସିହା ଜନଗଣନା ତୁଳନାରେ ୨୦୧୧ରେ ଜନସଂଖ୍ୟା ୧୩.୯୭% ବୃଦ୍ଧି ହୋଇଛି । ସବୁଠାରୁ ଅଧିକ ଓଡ଼ିଆ ଭାଷାଭାଷୀ ଲୋକ ଏଠାରେ ବାସ କରନ୍ତି ଓ ଓଡ଼ିଆ ଭାଷା ଏହି ରାଜ୍ୟର ମୁଖ୍ୟ ଭାଷା ରୂପେ ପରିଚିତ ଏବଂ ଏହି ରାଜ୍ୟର ୮୨ ପ୍ରତିଶତ ଲୋକ ଓଡ଼ିଆ ଭାଷାକୁ ନିଜର ମାତୃଭାଷା ରୂପେ ବ୍ୟବହାର କରନ୍ତି । ଏହି ରାଜ୍ୟର କେତେକ ଆଦିବାସୀ ଜନଜାତି ମଧ୍ୟରୁ ସାନ୍ତାଳ, ବଣ୍ଡା , ମୁଣ୍ଡା, ଓରାମ ଓ ମହାଲି ପ୍ରମୁଖ । ୨୦୧୧ ମସିହା ଜନଗଣନା ଅନୁଯାୟୀ ଏହି ରଜ୍ୟର ସାକ୍ଷରତା ହାର ୭୩.୪୫% ଏବଂ ୮୨.୪% ପୁରୁଷ ଓ ୬୪.୩୬ ମହିଳା ସାକ୍ଷର ଅଟନ୍ତି ।<ref>{{Cite web |title=Archive for the '2011' Category |url=https://www.orissalinks.com/orissagrowth/topics/census/2011 |access-date=2025-12-17}}</ref> == ପ୍ରଶାସନ ଓ ରାଜନୀତି == [[File:ORISSA SECRETARIAT.jpg|thumb|200px|[[ଭୁବନେଶ୍ୱର]]ରେ ଓଡ଼ିଶା ରାଜ୍ଯ ଲୋକସେବା ଭବନ]] {{Main|ଓଡ଼ିଶା ସରକାର}} ଭାରତରେ ସମସ୍ତ ରାଜ୍ଯରେ [[ସାର୍ବଜନୀନ ମତାଧିକାର]] ଆଧାରରେ [[ସଂସଦୀୟ ଗଣତନ୍ତ୍ର|ସଂସଦୀୟ ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ସରକାର]] ସ୍ଥାପନ କରାଯାଇଛି ।<ref name="SenguptaCorbridge2013">{{cite book|author1=Chandan Sengupta|author2=Stuart Corbridge|title=Democracy, Development and Decentralisation in India: Continuing Debates|url=https://books.google.com/books?id=AXbYAQAAQBAJ&pg=PA8|access-date=15 February 2015|date=28 October 2013|publisher=Routledge|isbn=978-1-136-19848-9|page=8|archive-url=https://web.archive.org/web/20160105110846/https://books.google.com/books?id=AXbYAQAAQBAJ&pg=PA8|archive-date=5 January 2016|url-status=live}}</ref><ref name=OurParliament>{{cite web |title=Our Parliament |website=[[Lok Sabha]] |publisher=[[Government of India]] |url=http://164.100.47.132/LssNew/our%20parliament/Our%20Parliament.pdf |access-date=2 February 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150203104729/http://164.100.47.132/LssNew/our%20parliament/Our%20Parliament.pdf |archive-date=3 February 2015 |url-status=dead }}</ref> ଓଡ଼ିଶାର ରାଜନୀତିରେ ସକ୍ରିୟ ରାଜନୈତିକ ଦଳଗୁଡ଼ିକ ହେଲେ, [[ବିଜୁ ଜନତା ଦଳ]], [[ଭାରତୀୟ ଜାତୀୟ କଂଗ୍ରେସ]] ଏବଂ [[ଭାରତୀୟ ଜନତା ପାର୍ଟି]] । [[୨୦୧୯ ଓଡ଼ିଶା ବିଧାନ ସଭା ନିର୍ବାଚନ|ଓଡ଼ିଶା ରାଜ୍ଯ ସଭା ନିର୍ବାଚନ, ୨୦୧୯]] ପରେ, [[ନବୀନ ପଟ୍ଟନାୟକ]]ଙ୍କ ନେତୃତ୍ବରେ ବିଜେଡି ଷଷ୍ଠ ଥର ପାଇଁ କ୍ରମିକ ଭାବରେ କ୍ଷମତାରେ ରହିଲା । ୨୦୦୦ ମସିହାରୁ ନବୀନ ପଟ୍ଟନାୟକ ଓଡ଼ିଶାର ୧୪ତମ ମୁଖ୍ଯମନ୍ତ୍ରୀ ହେଲେ ।<ref name=BJDLandslide /> === ବିଧାନସଭା === {{Main|ଓଡ଼ିଶା ବିଧାନସଭା }} ଓଡ଼ିଶା ରାଜ୍ୟରେ ଏକ ଏକସଦନୀୟ ବିଧାନସଭା ଅଛି।<ref name="Finifter">{{cite book|author=Ada W. Finifter|author-link1=Ada Finifter|title=Political Science|date=1978 |url=https://books.google.com/books?id=KFk1K9_yf90C&pg=PA94|access-date=15 February 2015|publisher=FK Publications|isbn=978-81-89597-13-9|page=94|archive-url=https://web.archive.org/web/20160105110847/https://books.google.com/books?id=KFk1K9_yf90C&pg=PA94|archive-date=5 January 2016|url-status=live}}</ref> [[ଓଡ଼ିଶା ବିଧାନସଭା]] ୧୪୭ ଜଣ ନିର୍ବାଚିତ ସଦସ୍ୟଙ୍କୁ ନେଇ ଗଠିତ,<ref name=BJDLandslide>{{cite news|title=BJD's landslide victory in Odisha, wins 20 of 21 Lok Sabha seats|url=http://ibnlive.in.com/news/bjds-landslide-victory-in-odisha-wins-20-of-21-lok-sabha-seats/472363-3-234.html|access-date=18 March 2015|publisher=[[CNN-IBN]]|date=17 May 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140908125021/http://ibnlive.in.com/news/bjds-landslide-victory-in-odisha-wins-20-of-21-lok-sabha-seats/472363-3-234.html|archive-date=8 September 2014|url-status=dead}}</ref> ଏବଂ ବିଶେଷ ପଦାଧିକାରୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଅଛନ୍ତି, ଯେପରି ବାଚସ୍ପତି ଓ ଉପବାଚସ୍ପତି , ଯାହାଙ୍କୁ ସଦସ୍ୟମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନିର୍ବାଚିତ କରାଯାଇଥାଏ । ବିଧାନସଭା ବୈଠକ ବାଚସ୍ପତିଙ୍କ ଦ୍ୱାରା କିମ୍ବା ବାଚସ୍ପତିଙ୍କ ଅନୁପସ୍ଥିତିରେ ଉପବାଚସ୍ପତିଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅଧ୍ୟକ୍ଷତା କରାଯାଏ ।<ref name="Kumar">{{cite book|author=Rajesh Kumar|title=Universal's Guide to the Constitution of India|date=17 January 2024 |url=https://books.google.com/books?id=an78gq3JwzYC&pg=PA110|access-date=18 March 2015|publisher=Universal Law Publishing|isbn=978-93-5035-011-9|pages=107–110|archive-url=https://web.archive.org/web/20160105110846/https://books.google.com/books?id=an78gq3JwzYC&pg=PA110|archive-date=5 January 2016|url-status=live}}</ref>କାର୍ଯ୍ୟପାଳିକା କର୍ତ୍ତୃପକ୍ଷ ଓଡ଼ିଶାର ମୁଖ୍ୟମନ୍ତ୍ରୀଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ମନ୍ତ୍ରୀ ପରିଷଦ ଉପରେ ନ୍ୟସ୍ତ , ଯଦିଓ ସରକାରର ମୁଖ୍ୟ ହେଉଛନ୍ତି ଓଡ଼ିଶାର ରାଜ୍ୟପାଳ । ରାଜ୍ୟପାଳଙ୍କୁ [[ଭାରତର ରାଷ୍ଟ୍ରପତି]] ନିଯୁକ୍ତ କରନ୍ତି । ବିଧାନସଭାରେ ସଂଖ୍ୟାଗରିଷ୍ଠତା ଥିବା ଦଳ କିମ୍ବା ମେଣ୍ଟର ନେତାଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟପାଳ ମୁଖ୍ୟମନ୍ତ୍ରୀ ଭାବରେ ନିଯୁକ୍ତ କରନ୍ତି, ଏବଂ ମୁଖ୍ୟମନ୍ତ୍ରୀଙ୍କ ପରାମର୍ଶରେ ରାଜ୍ୟପାଳ ମନ୍ତ୍ରୀ ପରିଷଦକୁ ନିଯୁକ୍ତ କରନ୍ତି । ମନ୍ତ୍ରୀ ପରିଷଦ ବିଧାନସଭାକୁ ରିପୋର୍ଟ କରନ୍ତି ।<ref name="AroraGoyal1995">{{cite book|author1=Ramesh Kumar Arora|author2=Rajni Goyal|title=Indian Public Administration: Institutions and Issues|url=https://books.google.com/books?id=nvzcy7o4sgAC&pg=PA205|access-date=18 March 2015|year=1995|publisher=New Age International|isbn=978-81-7328-068-9|pages=205–207|archive-url=https://web.archive.org/web/20160105110846/https://books.google.com/books?id=nvzcy7o4sgAC&pg=PA205|archive-date=5 January 2016|url-status=live}}</ref> ୧୪୭ ଜଣ ନିର୍ବାଚିତ ପ୍ରତିନିଧିଙ୍କୁ ବିଧାନସଭାର ସଦସ୍ୟ ବା ବିଧାୟକ କୁହାଯାଏ । ରାଜ୍ୟପାଳଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଆଙ୍ଗ୍ଲୋ-ଇଣ୍ଡିଆନ ସମ୍ପ୍ରଦାୟରୁ ଜଣେ ବିଧାୟକଙ୍କୁ ମନୋନୀତ କରାଯାଇପାରେ ।<ref name="Shukla2008">{{cite book|author=Subhash Shukla|title=Issues in Indian Polity|url=https://books.google.com/books?id=CAs9PNOfL28C&pg=PA99|access-date=18 March 2015|year=2008|publisher=Anamika Pub. & distributors|isbn=978-81-7975-217-3|page=99|archive-url=https://web.archive.org/web/20160105110846/https://books.google.com/books?id=CAs9PNOfL28C&pg=PA99|archive-date=5 January 2016|url-status=live}}</ref> କାର୍ଯ୍ୟକାଳ ଶେଷ ହେବା ପୂର୍ବରୁ ବିଧାନସଭା ଭାଙ୍ଗି ନଗଲେ, ଏହି ପଦର କାର୍ଯ୍ୟକାଳ ପାଞ୍ଚ ବର୍ଷ ପାଇଁ ।<ref name="Kumar" /> ନ୍ୟାୟପାଳିକା କଟକରେ ଅବସ୍ଥିତ [[ଓଡ଼ିଶା ଉଚ୍ଚ ନ୍ୟାୟାଳୟ]] ଏବଂ ନିମ୍ନ ଅଦାଲତଗୁଡ଼ିକର ଏକ ବ୍ୟବସ୍ଥାକୁ ନେଇ ଗଠିତ । ==ଅର୍ଥନୀତି== === ସମଷ୍ଟି-ଅର୍ଥନୈତିକ ଧାରା === ଓଡ଼ିଶା ନିରନ୍ତର ଆର୍ଥିକ ଅଭିବୃଦ୍ଧିର ସମ୍ମୁଖୀନ ହେଉଛି । ରାଜ୍ୟର ମୋଟ ଘରୋଇ ଉତ୍ପାଦରେ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ଅଭିବୃଦ୍ଧି ପରିସଂଖ୍ୟାନ ଏବଂ କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମ କାର୍ଯ୍ୟାନ୍ୱୟନ ମନ୍ତ୍ରଣାଳୟ ରିପୋର୍ଟ କରିଛନ୍ତି । ଓଡ଼ିଶାର ଅଭିବୃଦ୍ଧି ହାର ଜାତୀୟ ହାରାହାରିରୁ ଅଧିକ । କେନ୍ଦ୍ର ସରକାରଙ୍କ ସହରୀ ବିକାଶ ମନ୍ତ୍ରଣାଳୟ ନିକଟରେ ସ୍ମାର୍ଟ ସିଟି ଭାବେ ବିକଶିତ ହେବାକୁ ଚୟନ ହୋଇଥିବା ୨୦ଟି ସହରର ନାମ ଘୋଷଣା କରିଛନ୍ତି । ରାଜ୍ୟ ରାଜଧାନୀ ଭୁବନେଶ୍ୱର ଜାନୁଆରୀ ୨୦୧୬ରେ ଜାରି ଥିବା ସ୍ମାର୍ଟ ସିଟି ତାଲିକାରେ ପ୍ରଥମ ସହର, ଯାହା ଭାରତ ସରକାରଙ୍କ ଏକ ଗୃହପାଳିତ ପଶୁ ପ୍ରକଳ୍ପ । ଏହି ଘୋଷଣାରେ ବିକାଶ ପାଇଁ ପାଞ୍ଚ ବର୍ଷ ମଧ୍ୟରେ ୫୦୮.୦୨ ବିଲିୟନ ଟଙ୍କା ମଞ୍ଜୁରି ଥିଲା । === ଶିଳ୍ପ ବିକାଶ === ଓଡ଼ିଶାରେ ପ୍ରଚୁର ପ୍ରାକୃତିକ ସମ୍ପଦ ଏବଂ ଏକ ବୃହତ ଉପକୂଳ ଅଛି | ପୁଞ୍ଜି ବିନିଯୋଗ ପ୍ରସ୍ତାବ ସହିତ ବିଦେଶୀ ପୁଞ୍ଜି ନିବେଶକାରୀଙ୍କ ପାଇଁ ଓଡ଼ିଶା ସର୍ବାଧିକ ପସନ୍ଦଯୋଗ୍ୟ ସ୍ଥାନ ଭାବରେ ଉଭା ହୋଇଛି। ଏଥିରେ ଭାରତର ଏକ କୋଇଲାର ଏକ ପଞ୍ଚମାଂଶ, ଏହାର ଏକ ଚତୁର୍ଥାଂଶ ଲୁହାପଥର, ବକ୍ସାଇଟ୍ ଭଣ୍ଡାରର ଏକ ତୃତୀୟାଂଶ ଏବଂ କ୍ରୋମାଇଟ୍ ରହିଛି | ଜର୍ମାନୀର ସହଯୋଗରେ ନିର୍ମିତ ଭାରତର ପବ୍ଲିକ୍ ସେକ୍ଟରରେ ରାଉରକେଲା ଷ୍ଟିଲ୍ ପ୍ଲାଣ୍ଟ ଥିଲା | ଆର୍ସେଲର-ମିତ୍ତଲ ୧୦ ବିଲିୟନ ଡଲାରର ଅନ୍ୟ ଏକ ମେଗା ଇସ୍ପାତ ପ୍ରକଳ୍ପରେ ବିନିଯୋଗ କରିବାକୁ ଯୋଜନା ଘୋଷଣା କରିଛନ୍ତି। Russian ଷର ପ୍ରମୁଖ ମ୍ୟାଗ୍ନିଟୋଗୋରସ୍କ୍ ଆଇରନ୍ ଆଣ୍ଡ ଷ୍ଟିଲ୍ କମ୍ପାନୀ (MMK) ମଧ୍ୟ ଓଡ଼ିଶାରେ ୧୦ଟି MT ଷ୍ଟିଲ୍ ପ୍ଲାଣ୍ଟ ସ୍ଥାପନ କରିବାକୁ ଯୋଜନା କରିଛି। ବୃନ୍ଦାବଲ ଓଡ଼ିଶାର ଖୋଲା କାଷ୍ଟ କୋଇଲା ଖଣିର ଏକ ପ୍ରମୁଖ କ୍ଷେତ୍ର | ଆଲୁମିନିୟମ, କୋଇଲା ଭିତ୍ତିକ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଉତ୍ପାଦନ କେନ୍ଦ୍ର, ପେଟ୍ରୋକେମିକାଲ୍ସ ଏବଂ ସୂଚନା ପ୍ରଯୁକ୍ତିବିଦ୍ୟାରେ ରାଜ୍ୟ ଅଦୃଶ୍ୟ ପରିମାଣର ପୁଞ୍ଜି ବିନିଯୋଗ କରୁଛି। ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଉତ୍ପାଦନରେ ରିଲାଏନ୍ସ ପାୱାର୍ (ଅନିଲ ଅମ୍ବାନୀ ଗ୍ରୁପ୍) ଝାରସୁଗୁଡା ଜିଲ୍ଲାର ହିରମାଠାରେ ୧୩ ବିଲିୟନ ଆମେରିକୀୟ ଡଲାରର ପୁଞ୍ଜି ବିନିଯୋଗ ସହିତ ବିଶ୍ୱର ସର୍ବବୃହତ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଉତ୍ପାଦନ କେନ୍ଦ୍ର ସ୍ଥାପନ କରୁଛି। ୨୦୦୯ ମସିହାରେ ଓଡ଼ିଶା କର୍ପୋରେଟ ନିବେଶ ଉପରେ ଆସୋକମ୍ (ASSOCHAM) ଇନଭେଷ୍ଟମେଣ୍ଟ ମିଟର (AIM) ଅଧ୍ୟୟନର ବିଶ୍ଳେଷଣ ଅନୁଯାୟୀ ଗୁଜରାଟ ସହିତ ପ୍ରଥମ ଏବଂ ଆନ୍ଧ୍ରପ୍ରଦେଶ ତୃତୀୟ ସ୍ଥାନରେ ଥିଲା | ଦେଶରେ ମୋଟ ବିନିଯୋଗରେ ଓଡ଼ିଶାର ଅଂଶ ୧୨.୬ ପ୍ରତିଶତ ଥିଲା। ଏହା ମୂଲ୍ୟର ନିବେଶ ପ୍ରସ୍ତାବ ଗ୍ରହଣ କଲା | ଗତ ବର୍ଷରେ ୨,୦୦,୮୪୬ କୋଟି | ଇସ୍ପାତ ଏବଂ ଶକ୍ତି ସେହି କ୍ଷେତ୍ରଗୁଡିକ ମଧ୍ୟରେ ଥିଲା ଯାହା ରାଜ୍ୟରେ ସର୍ବାଧିକ ପୁଞ୍ଜି ବିନିଯୋଗ କରିଥିଲା। ==ସଂସ୍କୃତି== == ଓଡ଼ିଶାର ପର୍ବପର୍ବାଣି == ଓଡ଼ିଶାର ବିଭିନ୍ନ ଧର୍ମାବଲମ୍ବୀମାନେଦ୍ୱାରା ବିଭିନ୍ନ ପର୍ବପର୍ବାଣି ପାଳନ କରିଥାନ୍ତି । ଓଡ଼ିଶାରେ "ବାର ମାସରେ ତେର ପର୍ବ" ପାଳନ ହୁଏ ବୋଲି ପ୍ରବାଦ ରହିଛି ।<ref>{{Cite journal|last=Mohanty|first=P.P.|date=2018|title=Towards frameworking a strategic approach for festival tourism destination marketing and management: Case study of Odisha (India)|url=https://scindeks.ceon.rs/Article.aspx?artid=1450-66611804145M|journal=Turizam|language=en|volume=22|issue=4|pages=145–157|doi=10.5937/turizam22-17398|issn=1450-6661}}</ref> ପ୍ରମୁଖ ହିନ୍ଦୁ ପର୍ବ ମଧ୍ୟରେ [[ରଥଯାତ୍ରା]], [[ରଜ]], [[ପଣା ସଂକ୍ରାନ୍ତି]],[[ମକର ସଂକ୍ରାନ୍ତି]],[[ନୂଆଖାଇ]] ଓ ଅନେକ ଓଷା-ବ୍ରତ ସମେତ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପର୍ବପର୍ବାଣି, ଇସଲାମ ପର୍ବପର୍ବାଣି ମଧ୍ୟରେ [[ଇଦ ଉଲ-ଫିତର]] ଓ [[ମହରମ]], ଖୀଷ୍ଟିଆନ ପର୍ବପର୍ବାଣି ମଧ୍ୟରେ [[ବଡ଼ଦିନ|ବଡ଼ ଦିନ]], [[ଇଷ୍ଟର]] ଓ [[ନବବର୍ଷ]], ବୌଦ୍ଧ ପର୍ବପର୍ବାଣି ମଧ୍ୟରେ [[ବୁଦ୍ଧ ପୂର୍ଣ୍ଣିମା]] ଆଦି ଅନ୍ୟତମ । ଓଡ଼ିଶାର ବିଭିନ୍ନ ଆଦିବାସୀ ଜନଜାତି ଭିତରେ ସାନ୍ତାଳୀ ଜନଜାତିର ସୋହରାଇ, ମାଘେ ପରବ (ହୋ ଜନଜାତିଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ପାଳିତ), ବାହା ପରବ (ବା ହୋ ଜନଜାତିର ବା' ପରବ) ଆଦି ଅନ୍ୟତମ | ==କ୍ରୀଡ଼ା== {{Main|ଓଡ଼ିଶାରେ କ୍ରୀଡ଼ା}} [[File:Barabati Stadium IPL Match Pune Warriors India vs. Deccan Chargers.jpg|thumb|ବାରବାଟୀ ଷ୍ଟାଡ଼ିୟମ ([[Barabati Stadium]]) , [[କଟକ]]]] ଓଡ଼ିଶା ରାଜ୍ୟ ୨୦୧୮ ପୁରୁଷ ହକି ବିଶ୍ୱକପ୍ ( [[2018 Men's Hockey World Cup]] ), ୨୦୨୨ ଫିଫା ୧୭ ବର୍ଷରୁ କମ୍ ମହିଳା ବିଶ୍ୱକପ୍ (2022 FIFA U-17 Women's World Cup) ଏବଂ ୨୦୨୩ ପୁରୁଷ ହକି ବିଶ୍ୱକପ୍ (2023 Men's Hockey World Cup) ସମେତ ଅନେକ ଅନ୍ତର୍ଜାତୀୟ କ୍ରୀଡା ଇଭେଣ୍ଟ ଆୟୋଜନ କରିଛି। ଓଡ଼ିଶାରେ ଥିବା କ୍ରୀଡ଼ା ଷ୍ଟାଡ଼ିୟମଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରେ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ : # [[କଳିଙ୍ଗ ଷ୍ଟାଡ଼ିଅମ]] ( Kalinga Stadium ) # [[ବାରବାଟି ଷ୍ଟାଡ଼ିଅମ]] ( [[Barabati Stadium]] ) # ଜବାହରଲାଲ ନେହେରୁ ଇନଡୋର୍ ଷ୍ଟାଡ଼ିୟମ ( Jawaharlal Nehru Indoor Stadium ) # ଇଷ୍ଟ କୋଷ୍ଟ ରେଲୱେ ଷ୍ଟାଡ଼ିୟମ ( East Coast Railway Stadium ) # ବିଜୁ ପଟ୍ଟନାୟକ ହକି ଷ୍ଟାଡ଼ିୟମ ( Biju Patnaik Hockey Stadium ) # କିଟ୍ ଷ୍ଟାଡ଼ିୟମ ( KIIT Stadium ) # ବୀର ସୁରେନ୍ଦ୍ର ସାଏ ଷ୍ଟାଡ଼ିୟମ ( Veer Surendra Sai Stadium ) # ବିର୍ସା ମୁଣ୍ଡା ଆନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ହକି ଷ୍ଟାଡ଼ିୟମ ( Birsa Munda International Hockey Stadium )<ref>{{Cite news|last=Suffian|first=Mohammad|date=16 February 2021|title=Odisha CM Lays Foundation of India's Largest Hockey Stadium named after 'Birsa Munda' In Rourkela|work=India Today|url=https://www.indiatoday.in/sports/hockey/story/odisha-cm-lays-foundation-of-india-s-largest-hockey-stadium-named-after-birsa-munda-in-rourkela-1769860-2021-02-16|access-date=3 June 2021|archive-date=3 June 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210603040034/https://www.indiatoday.in/sports/hockey/story/odisha-cm-lays-foundation-of-india-s-largest-hockey-stadium-named-after-birsa-munda-in-rourkela-1769860-2021-02-16|url-status=live}}</ref> ରାଜ୍ୟରେ କିଛି ଉଚ୍ଚ ପ୍ରଦର୍ଶନ କେନ୍ଦ୍ର ମଧ୍ୟ ରହିଛି, ଯାହାକି ଓଡ଼ିଶାରେ ବିଭିନ୍ନ ଖେଳର ଉନ୍ନତି ପାଇଁ କଳିଙ୍ଗ ଷ୍ଟାଡ଼ିୟମରେ ସ୍ଥାପିତ କରାଯାଇଛି । କିଛି ଉଚ୍ଚ ପ୍ରଦର୍ଶନ କେନ୍ଦ୍ରଗୁଡ଼ିକ ହେଉଛି : * ଅଭିନବ ବିନ୍ଦ୍ରା ଟାର୍ଗେଟିଂ ପ୍ରଦର୍ଶନ ( Abhinav Bindra Targeting Performance (ABTP) ) * ଡାଲମିଆ ଭାରତ ଗୋପୀଚାନ୍ଦ ବ୍ୟାଡ଼ମିଣ୍ଟନ୍ ଏକାଡ଼େମୀ ( Dalmia Bharat Gopichand Badminton Academy ) * ଜେ.ଏସ୍.ଡବ୍ଲ୍ୟୁ. ସନ୍ତରଣ ଉଚ୍ଚ ପ୍ରଦର୍ଶନ କେନ୍ଦ୍ର ( JSW Swimming HPC ) * ଖେଲୋ ଇଣ୍ଡିଆ ଆଥଲେଟିକ୍ସ୍, ହକି ଏବଂ ଭାରୋତ୍ତୋଳନ ପାଇଁ ରାଜ୍ୟ ଉତ୍କର୍ଷ କେନ୍ଦ୍ର ( Khelo India State Centre of Excellence (KISCE) for Athletics, Hockey, and Weightlifting ) * ଭାରୋତ୍ତୋଳନ ପାଇଁ କେଜେଏସ ଆହଲୁୱାଲିଆ ଏବଂ ଟେନଭିକ୍ ସ୍ପୋର୍ଟସ୍ ଉଚ୍ଚ ପ୍ରଦର୍ଶନ କେନ୍ଦ୍ର ( KJS Ahluwalia and Tenvic Sports HPC for Weightlifting ) * ଓଡ଼ିଶା ନୌସେନା ଟାଟା ହକି ଉଚ୍ଚ ପ୍ରଦର୍ଶନ କେନ୍ଦ୍ର ( Odisha Naval Tata Hockey High Performance Centre (ONTHHPC) )<ref>{{cite web |url=https://kalingatv.com/state/naval-tata-hockey-academy-inaugurated-in-odisha-capital/ |title=Naval Tata Hockey Academy Inaugurated In Odisha Capital |website=Kalinga TV |date=13 August 2019 |access-date=13 August 2019 |archive-date=21 September 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220921054009/https://kalingatv.com/state/naval-tata-hockey-academy-inaugurated-in-odisha-capital/ |url-status=live }}</ref> * ଓଡ଼ିଶା ଆଦିତ୍ୟ ବିକ୍ରମ ବିର୍ଲା ଏବଂ ଗଗନ ନାରଙ୍ଗ ସୁଟିଂ ଉଚ୍ଚ ପ୍ରଦର୍ଶନ କେନ୍ଦ୍ର ( Odisha Aditya Birla and Gagan Narang Shooting HPC ) * ରିଲାଏନ୍ସ୍ ଫାଉଣ୍ଡେସନ୍ ଓଡ଼ିଶା ଆଥଲେଟିକ୍ସ୍ ଉଚ୍ଚ ପ୍ରଦର୍ଶନ କେନ୍ଦ୍ର ( Reliance Foundation Odisha Athletics HPC ) * ଭାରତୀୟ କ୍ରୀଡ଼ା ପ୍ରାଧିକରଣ ଆଞ୍ଚଳିକ ବ୍ୟାଡ଼ମିଣ୍ଟନ୍ ଏକାଡ଼େମୀ ( Sports Authority of India Regional Badminton Academy )<ref>{{Cite web|author=Minati Singha|date=15 May 2017|title=Odisha-SAI Regional Badminton Academy inaugurated in Bhubaneswar|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/bhubaneswar/odisha-sai-regional-badminton-academy-inaugurated-in-bhubaneswar/articleshow/58686446.cms|access-date=30 May 2021|website=The Times of India|language=en|archive-date=2 June 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210602225427/https://timesofindia.indiatimes.com/city/bhubaneswar/odisha-sai-regional-badminton-academy-inaugurated-in-bhubaneswar/articleshow/58686446.cms|url-status=live}}</ref> * ଉଡ଼ାନ୍ ବ୍ୟାଡ଼ମିଣ୍ଟନ୍ ଏକାଡ଼େମୀ<ref>{{Cite web|title=Udaan Badminton Academy-HOME|url=https://www.theudaan.net/|access-date=30 May 2021|website=www.theudaan.net|archive-date=26 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210226021003/https://www.theudaan.net/|url-status=dead}}</ref> * ଅଖିଳ ଭାରତୀୟ ଫୁଟବଲ୍ ସଂଘ ଉଚ୍ଚ ପ୍ରଦର୍ଶନ କେନ୍ଦ୍ର ( All India Football Federation High Performance Centre )<ref>{{Cite web|title=High Performance Centre deal a big boost for Odisha and AIFF {{!}} Goal.com|url=https://www.goal.com/en-in/news/odisha-aiff-high-performance-centre-big-boost/1cwe57j3pqvvu14c7f7q7a8r0d|access-date=7 June 2021|website=www.goal.com|archive-date=7 June 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210607034811/https://www.goal.com/en-in/news/odisha-aiff-high-performance-centre-big-boost/1cwe57j3pqvvu14c7f7q7a8r0d|url-status=live}}</ref> == ପର୍ଯ୍ୟଟନ == === ବାଲୁକା କଳା === ଓଡ଼ିଶାର ପୁରୀରୁ ଆରମ୍ଭ ହୋଇ ରାଜ୍ୟର ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ତଟବର୍ତ୍ତୀ ସ୍ଥାନରେ ବିକଶିତ ବାଲିରେ ମୂର୍ତ୍ତି ତିଆରି କଳା ଓଡ଼ିଶାର ଏକ ଆଧୁନିକ କଳା ମଧ୍ୟରୁ ଅନ୍ୟତମ । === ହସ୍ତଶିଳ୍ପ === ଓଡ଼ିଶାର ହସ୍ତଶିଳ୍ପ ମଧ୍ୟରେ ପିତ୍ତଳ, ସୁନା-ରୂପାର [[ତାରକସି କାମ]], ଟେରାକୋଟା କଳା ଏବଂ [[ଚାନ୍ଦୁଆ]] ଆଦି ଅନ୍ୟତମ । ==== ପିତ୍ତଳ ଏବଂ ବେଲ ଧାତୁ ସାମଗ୍ରୀ ==== ପିତ୍ତଳ ଏବଂ ବେଲମେଟାଲ୍ ବାସନ, ପିତ୍ତଳ ଚାନ୍ଦ ଏବଂ ହାଣ୍ଡି ଉପରେ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଖୋଦନ ଓଡ଼ିଶା କଳାର ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଦିଗ | ଧାତୁରେ ନିର୍ମିତ କଳାକୃତି ମଧ୍ୟରେ ପିତ୍ତଳ କାର୍ଯ ଦେବତାମାନଙ୍କର ପୂଜା ସମୟରେ ଦୀପ ଏବଂ ଦୀପଦାନୀରେ ଦେଖିବାକୁ ମିଳିଥାଏ | ପିତ୍ତଳରୁ ନିର୍ମିତ ଚାଉଳ ମାପିବା ପାତ୍ରଗୁଡିକ ଅନେକ ଘରେ ବ୍ୟବହୃତ ହେବା ବ୍ୟତୀତ ପିତ୍ତଳ ହାତୀ-ଘୋଡ଼ା ଆଦି ମଧ୍ୟ ଜଣାଶୁଣା । ବେଟେଲ-ଚେୟାର ପାଇଁ ପିତ୍ତଳର ପାତ୍ରଗୁଡ଼ିକ ଉଭୟ ଉପଯୋଗୀ ଏବଂ ଅଳଙ୍କାର ପାଇଁ ଡିଜାଇନ୍ ହୋଇଛି | ପିତ୍ତଳ ଏବଂ ଘଣ୍ଟି ଧାତୁରେ ନିର୍ମିତ ଘରୋଇ ସାମଗ୍ରୀ ଏବଂ ବାସନଗୁଡିକ ଅଛି ଏବଂ ସେଗୁଡ଼ିକ ବିଭିନ୍ନ ଆକୃତି ଏବଂ ଆକାରର | ଓଡ଼ିଶାର ପିତ୍ତଳ ସାମଗ୍ରୀ କାରିଗରମାନଙ୍କର ଉଚ୍ଚ କାରୁକାର୍ଯ୍ୟ ଏବଂ ନୂତନତ୍ୱ ପାଇଁ ସେମାନଙ୍କର ଚମତ୍କାରତାକୁ ପ୍ରକାଶ କରିଥାଏ | ==== ସିଲଭର ୱେୟାର ଏବଂ ଫିଲିଗ୍ରି କାମ ==== ଓଡ଼ିଶାର ସିଲଭରୱେର୍ ବହୁତ ଜଣାଶୁଣା | ତାଙ୍କର ଫିଲିଗ୍ରି କାର୍ଯ୍ୟଗୁଡ଼ିକ ଭାରତର ଅନ୍ୟ କୌଣସି ସ୍ଥାନରେ କ୍ୱଚିତ୍ ଦେଖାଯାଉଥିବା କଳାତ୍ମକ ଉତ୍କର୍ଷର ଅନନ୍ୟ ଉଦାହରଣ | ରୂପା ତାରଗୁଡ଼ିକ, ଅତ୍ୟନ୍ତ ସୂକ୍ଷ୍ମ, ଜଟିଳ ଡିଜାଇନ୍ରେ ଆକୃତିର | ପଶୁ ଏବଂ ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କର ଫର୍ମ, ଭର୍ମିଲିୟନ୍ ରିସେପ୍ଟେକଲ୍ ପରି ଦୈନିକ ବ୍ୟବହାରର ପ୍ରବନ୍ଧଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟ ରୂପା ତାରରେ ନିର୍ମିତ - ଫିଲିଗ୍ରି ଅଳଙ୍କାର, ବିଶେଷତ ବ୍ରୋଚ୍ ଏବଂ କାନଫୁଲ ଭାରତୀୟ ମହିଳାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବହୁତ ଲୋକପ୍ରିୟ | ସିଲିଗ୍ରି କାମ ପାଇଁ କଟକ ବିଶ୍ୱ ପ୍ରସିଦ୍ଧ | ମହାଭାରତର ଦୃଶ୍ୟଗୁଡ଼ିକ ବେଳେବେଳେ ରୂପାରେ ଚିତ୍ରିତ ହୋଇଥାଏ ବିଶେଷ ଆଗ୍ରହରେ ରୂପାଦ୍ୱାରା ନିର୍ମିତ ଭଗବାନ କୃଷ୍ଣଙ୍କଦ୍ୱାରା ପରିଚାଳିତ ଅର୍ଜୁନ ରଥ | ଜଣେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଲାଗେ ଯେ ରଥ ଚକଗୁଡିକର ମିନିଟ୍ ସବିଶେଷ କାର୍ଯ୍ୟ ସହିତ କଶଳ ଦେଖ | ରଥର ସୌନ୍ଦର୍ଯ୍ୟ, ଘୋଡ଼ାମାନଙ୍କର ଗର୍ବିତ ଆଭିମୁଖ୍ୟ ଏବଂ ସତ୍ୟ-ହାଇ-ଆକୃତି, ସମସ୍ତେ ରୂପା କଳା ପ୍ରଭାବର ଅତ୍ୟଧିକ ମହିମା ପାଇଁ ସହଯୋଗ କରନ୍ତି | ==== ଟେରାକୋଟା ଏବଂ କୁମ୍ଭାର ==== ଓଡ଼ିଶାର କୁମ୍ଭକାରମାନେ ବିଭିନ୍ନ ଧାର୍ମିକ ଏବଂ ସାମାଜିକ କାର୍ଯ୍ୟରେ ବ୍ୟବହୃତ ହେବାକୁ ମାଟିପାତ୍ର ତିଆରି କରନ୍ତି | ସେଗୁଡିକ ବିଭିନ୍ନ ଆକୃତି ଏବଂ ଆକାରରେ ନିର୍ମିତ ଏବଂ ମାଛ ଏବଂ ଫୁଲର ମୋଟିଫ୍ ଏବଂ ଜ୍ୟାମିତିକ ଡିଜାଇନ୍ ସହିତ ସୁସଜ୍ଜିତ | ଧାର୍ମିକ ସମୟରେ ସ୍ଥାନୀୟ ଚାହିଦା ପୂରଣ କରିବା ପାଇଁ ଟେରାକୋଟାରେ ଘୋଡ଼ା ଏବଂ ହାତୀ ତିଆରି କରାଯାଏ | ରୋଗ ଏବଂ ବିପଦରୁ ରକ୍ଷା ପାଇବା ପାଇଁ ଏମାନଙ୍କୁ ଗ୍ରାମ-ଦେବୀ (ଗ୍ରାମ-ଦେବତା)କୁ ଦିଆଯାଏ | ଆକାରରେ ସେମାନେ ଛଅ ଇଞ୍ଚରୁ ତିନି ଫୁଟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ | କୁମ୍ଭାର ମାଟି ଖେଳନା ଏବଂ ମଣିଷର ସରଳ ଏବଂ ଆକର୍ଷଣୀୟ ଚିତ୍ର ମଧ୍ୟ ତିଆରି କରେ | ସେମାନେ ବାସ୍ତବ ଜୀବନ ଜୀବମାନଙ୍କର ଅତ୍ୟାବଶ୍ୟକ ବିଶିଷ୍ଟ୍ୟଗୁଡିକ ଧରିଥାନ୍ତି | ଓଡ଼ିଶାର ପ୍ରତ୍ୟେକ ପ୍ୟାନରେ ଟେରାକୋଟା ଖେଳନା ତିଆରି କରାଯାଏ | ଖେଳନାଗୁଡିକ ଡିଜାଇନ୍ରେ ସରଳ ଏବଂ ସେମାନେ ଉତ୍ପାଦିତ ସ୍ଥାନର ଗୁଣ ବହନ କରନ୍ତି | ==== ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଘାସ ଏବଂ କେନ୍ କାମ କରେ ==== ଟୋକେଇ, ହାତ ପ୍ରଶଂସକ ଏବଂ ଟେବୁଲ୍ ମ୍ୟାଟ୍ ମହିଳା ଲୋକମାନଙ୍କଦ୍ୱାରା ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଘାସରୁ ବୁଣା ହୋଇଛି | ଫ୍ଲୋର-ମ୍ୟାଟ୍ଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଘାସରୁ ବୁଣାଯାଏ ଯାହା ଏକ ସ୍ଥାନୀୟ ଉତ୍ପାଦ , ଆଜି ଏହି ସାମଗ୍ରୀର ଚାହିଦା ବଢିଛି ଏବଂ ଏହା ସେମାନଙ୍କର ସୌନ୍ଦର୍ଯ୍ୟ, ଉପଯୋଗିତା ଏବଂ ସ୍ଥାୟୀ ଗୁଣର ପ୍ରମାଣ କରେ | ଟୋକେଇ ଏବଂ ଅନେକ ଆସବାବପତ୍ର ବୁଣିବା ପାଇଁ କେନ୍ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ | ==== ପ୍ରୟୋଗ କାର୍ଯ୍ୟ ==== ପିପଲିରେ ଟେଲର୍ମାନେ ଆପ୍ଲିକ୍ କାର୍ଯ୍ୟଗୁଡିକ ଏକଜେକ୍ୟୁଟ୍ କରନ୍ତି, ଯାହା ବହୁତ ଚାହିଦା | ପର୍ବପର୍ବାଣିରେ ବ୍ୟବହାର ପାଇଁ ଆପ୍ଲିକ୍ କାର୍ଯ୍ୟର ବିଶାଳ ଆକାରର ଛତା ଉତ୍ପାଦିତ ହୁଏ | ବିସ୍ତାରିତ ଲନରେ ବଗିଚା ଛତା ଭାବରେ ମଧ୍ୟ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ, ସେମାନେ ଯେ କୌଣସି ସମାବେଶକୁ ଅନୁଗ୍ରହ ଏବଂ ରଙ୍ଗ ଋଣ ଦିଅନ୍ତି | ହୃଦୟ ଆକୃତିର ପ୍ରଶଂସକ, ବଡ଼ ଏବଂ ସ୍ମା କ୍ୟୋପି ଏବଂ କାନ୍ଥ ଝୁଲିବା ମଧ୍ୟ ଆପ୍ଲିକ୍ କାମରୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ | ଟେଲର୍ମାନେ ପ୍ରାଣୀ, ପକ୍ଷୀ, ଫୁଲର ଚିତ୍ର ଏବଂ ଜ୍ୟାମିତିକ ଆକୃତିର ସମୃଦ୍ଧ ରଙ୍ଗର କପଡ଼ାରୁ କାଟି ଦିଅନ୍ତି ଏବଂ ଏଗୁଡିକ ଅନ୍ୟ ଏକ କପଡ଼ା ଉପରେ ସମାନ୍ତରାଳ ଭାବରେ ସଜାଯାଇ ଏକ ଆଖିଦୃଶିଆ ଡିଜାଇନ୍ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିବା ପାଇଁ ସିଲେଇ କରାଯାଏ | ହଳଦିଆ, ଧଳା, ସବୁଜ, ନୀଳ, ନାଲି ଏବଂ କଳା ରଙ୍ଗର ସମୃଦ୍ଧ ସ୍ପ୍ଲାସ୍ ଦର୍ଶକଙ୍କ ଆଖିକୁ ଚମକାଇଥାଏ ଏବଂ ଉତ୍ସବର ମନୋବଳ ସ୍ଥିର କରିଥାଏ | ବିଭିନ୍ନ ଆକୃତି ଏବଂ ଆକାରର ବ୍ୟାଗଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟ ଆପ୍ଲିକ୍ ମୋଟିଫ୍ ସହିତ ତିଆରି | ଧାର୍ମିକ ଶୋଭାଯାତ୍ରାରେ ରଙ୍ଗ ଦେବା ପାଇଁ ଆପଲିକ୍ ଚାରିସ୍ (ଛତା) ଏବଂ “ତରସା” (ହୃଦୟ ଆକୃତିର କାଠ ଗଠନଗୁଡ଼ିକ ଆପ୍ଲିକ୍ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଆଚ୍ଛାଦିତ ଏବଂ ପିକ୍ ଉପରେ ସମର୍ଥିତ) ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ | ବଡ଼ ଆପ୍ଲିକ୍ କାନୋପି ବିବାହ ଉତ୍ସବର ଏକ ଅବିଚ୍ଛେଦ୍ୟ ଅଙ୍ଗ | ମନ୍ଦିରଗୁଡିକରେ, କାଦୁଅଗୁଡିକ ଦେବତାମାନଙ୍କ ଉପରେ ଝୁଲାଯାଇଥାଏ ଯାହା ସେମାନଙ୍କୁ ମଇଳା ପଡ଼ିବାଠାରୁ ରକ୍ଷା କରିଥାଏ | ==== ଶୃଙ୍ଗ କାର୍ଯ୍ୟ ==== ଓଡ଼ିଶାରେ ଏପରି କାରିଗର ଅଛନ୍ତି ଯେଉଁମାନେ ଗୋରୁର ଶିଙ୍ଗରୁ କମ୍ବି, ଫୁଲ ଭେଜ୍ ଏବଂ କଲମ ଷ୍ଟାଣ୍ଡ ପରି ଦୈନିକ ବ୍ୟବହାରର ପ୍ରବନ୍ଧ ଯୋଗାଇବାରେ ଚତୁର ଅଟନ୍ତି | ଶିଙ୍ଗଟି ସୁଗମ ହୋଇ ପଲିସ୍ ହୋଇଛି, ଏବଂ ତା’ପରେ ବିଭିନ୍ନ କରମ୍ସରେ ଆକୃତିର | ଶୃଙ୍ଗରେ ନିର୍ମିତ କ୍ରେନ୍, ଲବଷ୍ଟର, ବିଛା ଏବଂ ପକ୍ଷୀମାନେ ଏକ ସୁନ୍ଦରତାରେ ସମାପ୍ତ | ସେମାନଙ୍କର ଭୂପୃଷ୍ଠ ଏକ ଗାଢା ସୋବର ଫିଙ୍ଗିଦିଏ ଏବଂ ସମସ୍ତ କଳା ପ୍ରେମୀଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟି ଆକର୍ଷଣ କରେ | ==== ଶାଢ଼ୀ ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ କପଡ଼ା ==== ବୋଧହୁଏ ଓଡ଼ିଶାର ହସ୍ତତନ୍ତର ସବୁଠାରୁ ଲୋକପ୍ରିୟ ଆଇଟମ୍ ହ୍ୟାଣ୍ଡଲୁମ୍ ସାରୀ ପ୍ରଦାନ କରେ | ସାସ୍କେସ୍ ପ୍ରତ୍ୟେକ ସ୍ୱାଦ ଏବଂ ପକେଟକୁ ଅନୁକୂଳ କରିବା ପାଇଁ ବିଭିନ୍ନ ଡିଜାଇନ୍ ଏବଂ ରଙ୍ଗରେ ଆସିଥାଏ | ସାଧାରଣତ ସମ୍ବଲପୁର ଜିଲ୍ଲାର ଗ୍ରାମବାସୀମାନେ ଘରୋଇ କିମ୍ବା କର୍ପୋରେଟ୍ ସେକ୍ଟରରେ ଲୁମ୍ ଉପରେ ସାରି ବୁଣନ୍ତି | ସମ୍ବଲପୁରୀ ସୂତା ସାରିର ଏକ ସୁଗମ ସମାପ୍ତି ଏବଂ ଏକ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ମୂଳ ସୀମା ଏବଂ ପାଲୁ ଅଛି | ମାଛ, ଶଙ୍ଖ ସେଲ ଏବଂ ଫୁଲର ମୋଟିଫ୍ କପଡ଼ାରେ ବୁଣା ହୋଇଛି | ବେଳେବେଳେ ସୀମା ଏବଂ ପାଲୁକୁ ସଜାଇବା ପାଇଁ ପଶୁ ମୋଟିଫ୍ ମଧ୍ୟ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ | ସ୍ଥାନୀୟ କଞ୍ଚାମାଲରୁ ଗ୍ରାମ କାରିଗରମାନେ ରେଶମ ସାନ୍ସ ମଧ୍ୟ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରନ୍ତି | ଖଣ୍ଡୁଆ ପାଟା ସାରିଗୁଡିକର ବିସ୍ତୃତ ଡିଜାଇନ୍ ଏବଂ ଏକ ଚମକ ଅଛି ଯାହା ଆକର୍ଷଣୀୟ | ବାପ୍ଟା ସାରିରେ ସୂତା ଏବଂ ରେଶମ ସୂତା ଅଛି | ବର୍ହମ୍ପୋରି ପାଟା ସାରିକୁ ଓଡ଼ିଆ ଏବଂ ଆଧୁନିକ ମହିଳାମାନେ ପିନ୍ଧନ୍ତି | ସାରିଗୁଡିକ ଯେଉଁଠାରେ ଉତ୍ପାଦିତ ହୁଏ, ବ୍ୟବହୃତ କଙ୍କାଳର ଗୁଣ ଏବଂ ସେଥିରେ ବୁଣା ହୋଇଥିବା ଡିଜାଇନ୍ଗୁଡ଼ିକର ପ୍ରକୃତି ନାମରେ ନାମିତ | ହାତ ବୁଣା ବେଡସିଟ୍, ବେଡ୍ କଭର, ଟେବୁଲ୍ କପଡ଼ା, ପରଦା ଏବଂ ଓଡ଼ିଶାର ପୋଷାକ ସାମଗ୍ରୀ ସମଗ୍ର ଦେଶରେ ସମାନ | ==== ପଥର ଏବଂ କାଠ ଖୋଦନ ==== ପଥର ଖୋଦନ ହେଉଛି ଓଡ଼ିଶାର ଏକ ପୁରୁଣା ଶିଳ୍ପ। କାରିଗରମାନଙ୍କ ବଂଶଧର ଯେଉଁମାନେ ଏକଦା ମନ୍ଦିର ଭବନରେ ଉତ୍କର୍ଷର ଚମତ୍କାର ଉଚ୍ଚତାକୁ ମାପଚୁପ କରିଥିଲେ, ସେମାନେ ପଥର ଖୋଦନ କରିବାର ବଂଶାନୁକ୍ରମିକ ଶିଳ୍ପ ମାଧ୍ୟମରେ ମୂର୍ତ୍ତି ପରମ୍ପରାକୁ ଜୀବନ୍ତ ରଖିଛନ୍ତି | ଖୋଦିତ ଦ୍ରବ୍ୟରେ ମନ୍ଦିରର ପ୍ରତିକୃତି, ଦେବତା ଏବଂ ଦେବୀଙ୍କ ପ୍ରତିମୂର୍ତ୍ତି, କୋଣାର୍କ ଚକ ଏବଂ ଘୋଡ଼ା, ଏବଂ ଅଳସ କନ୍ୟା (ସାଧୁ ଝିଅ) ସାଲାଭଞ୍ଜିକା (ସାଲ ଶାଖା ଉପରେ ଝୁଲୁଥିବା ମହିଳା), ସୁରସୁଣ୍ଡାରୀ (ସ୍ୱର୍ଗୀୟ ସୌନ୍ଦର୍ଯ୍ୟ), ଲେଖିକା ( ଲେଡି ଏକ ଚିଠି ଲେଖିବା), ଇତ୍ୟାଦି ଯାହା ଘର ସାଜସଜ୍ଜାର ଲୋକପ୍ରିୟ ଆଇଟମ୍ | ଓଡ଼ିଶାର କାଠ ଖୋଦନ ପ୍ରାୟ ସମାନ ଭାବରେ ଲୋକପ୍ରିୟ | ସେମାନେ ଅନ୍ୟ ରାଜ୍ୟଗୁଡିକର କଳାକୃତିଠାରୁ ଭିନ୍ନ ଅଟନ୍ତି ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସେମାନେ ସାଧା ଏବଂ ଚମତ୍କାର ପଲିସ୍ ସହିତ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଅଟନ୍ତି ଏବଂ ସେମାନଙ୍କ ଉପରେ କୌଣସି ରଙ୍ଗ କିମ୍ବା ଆବରଣ ବିନା ଲେକ୍ କାମ କରନ୍ତି | ପାର୍ଟ ଓଡ଼ିଶାରେ ଅନେକ ହସ୍ତତନ୍ତ ସାମଗ୍ରୀ ଅଛି ଯେପରିକି କାଗଜ ମାଞ୍ଚ, ସୋଲା ପିଥ୍ କାମ, ଲଙ୍କ | କାର୍ଯ୍ୟ, ଜାରୀ କାମ, ଗ୍ଲାସ୍ ବିଡି, କପଡ଼ା ଗାର୍ଲେଣ୍ଡ୍, କ୍ୟାମ୍ପୋର ଗାର୍ଲେଣ୍ଡ, ଜଟ କାର୍ପେଟ, ରଶ୍ ସାଥୀ, ଏବଂ ସର୍ବୋପରି, ପୁରୀ ଏବଂ ଗୋପାଳପୁରରେ ସମୁଦ୍ର ସେଲ କାର୍ଯ୍ୟ | == ଆଧାର == {{Reflist|30em}}Adhara crad == ଅଧିକ ତଥ୍ୟ == {{Commons category|Odisha|ଓଡ଼ିଶା}} <!--========================({{No More Links}})============================ | PLEASE BE CAUTIOUS IN ADDING MORE LINKS TO THIS ARTICLE. WIKIPEDIA | | IS NOT A COLLECTION OF LINKS NOR SHOULD IT BE USED FOR ADVERTISING. | | | | Excessive or inappropriate links WILL BE DELETED. | | See [[Wikipedia:External links]] & [[Wikipedia:Spam]] for details. | | | | If there are already plentiful links, please propose additions or | | replacements on this article's discussion page, or submit your link | | to the relevant category at the Open Directory Project (dmoz.org) | | and link back to that category using the {{dmoz}} template. | =======================({{No More Links}})=============================--> * [http://www.orissa.gov.in ଓଡ଼ିଶା ସରକାରଙ୍କ ସାଇଟ] {{ଓଡ଼ିଶା}} {{ଭାରତ}} {{ଓଡ଼ିଶା ପ୍ରସଙ୍ଗ}} [[ଶ୍ରେଣୀ:ଭାରତର ରାଜ୍ୟ ଓ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ]] [[ଶ୍ରେଣୀ:ଓଡ଼ିଶା]] 1tp22jwo0ghglx113ud2cvk3gjl4fux 595075 595074 2026-05-07T10:30:23Z Subhamss2008 37188 /* */ 595075 wikitext text/x-wiki {{Infobox Indian state or territory | name = ଓଡ଼ିଶା | official_name = ଓଡ଼ିଶା ରାଜ୍ୟ | image_skyline = {{Multiple image | border = infobox | total_width = 285 | image_style = | perrow = 1/3/3/3/1 | image1 = Konark Temple Panorama2.jpg | caption1 = [[କୋଣାର୍କ ସୂର୍ଯ୍ୟ ମନ୍ଦିର]] | image2 = Chilika Lake 4.jpg | caption2 = [[ଚିଲିକା]] ହ୍ରଦ | image3 = Deomali.jpg | caption3 = [[ଦେଓମାଳି ପର୍ବତ|ଦେଓମାଳି ଶୃଙ୍ଗ]] | image4 = 1 Mahanadi River near Satkosia Tiger Reserve Tikarpara India 2012.jpg | caption4 = [[ସାତକୋଶିଆ ଗଣ୍ଡ]], [[ମହାନଦୀ]] | image5 = Shri Jagannath temple.jpg | caption5 = [[ଜଗନ୍ନାଥ ମନ୍ଦିର, ପୁରୀ|ଜଗନ୍ନାଥ ମନ୍ଦିର]] | image6 = Bhitarkanika Crocodile.jpg | caption6 = [[ଭିତରକନିକା ଜାତୀୟ ଉଦ୍ୟାନ]] | image7 = Hirakud dam.jpg | caption7 = [[ହୀରାକୁଦ ନଦୀବନ୍ଧ]] | image8 = Lingaraj Temple complex at dusk during Shivratri 2020.jpg | caption8 = [[ଲିଙ୍ଗରାଜ ମନ୍ଦିର]], ଭୁବନେଶ୍ୱର | image9 = RSP Administrative Building.png | caption9 = [[ରାଉରକେଲା ଇସ୍ପାତ କାରଖାନା]] | image10 = Dhauli Peace Pagoda.jpg | caption10 = [[ଧଉଳି]] ଶାନ୍ତି ସ୍ତୂପ }} | type = ରାଜ୍ୟ | image_seal = Seal of Odisha.svg | etymology = "[[ଓଡ଼ିଆ ଲୋକ|ଓଡ଼ିଆଙ୍କ]] ଭୂମି" | nickname = ଭାରତର ଆତ୍ମା<br />ଭାରତର ଗୁପ୍ତ ରହସ୍ୟ | motto = [[ସତ୍ୟମେବ ଜୟତେ]] | anthem = [[ବନ୍ଦେ ଉତ୍କଳ ଜନନୀ]] | image_map = IN-OD.svg | coordinates = {{coord|20.27|N|85.82|E|region:IN-OD_type:adm1st|display=inline,title}} | region = ପୂର୍ବ ଭାରତ | before_was = [[ଓଡ଼ିଶା ପ୍ରାନ୍ତ]] | formation_date4 = 1 April 1936 | capital = [[ଭୁବନେଶ୍ୱର]] | largest_city = [[ଭୁବନେଶ୍ୱର]] | metro = ଭୁବନେଶ୍ୱର-କଟକ ମହାନଗର ଅଞ୍ଚଳ | districts = [[ଓଡ଼ିଶାର ଜିଲ୍ଲାମାନଙ୍କର ତାଲିକା|୩୦ (୩ ଗୋଟି ରାଜସ୍ୱ ଖଣ୍ଡ)]] | Governor = [[କମ୍ଭମପତି ହରି ବାବୁ]] | Chief_Minister = [[ମୋହନ ଚରଣ ମାଝୀ]] ([[ଭାରତୀୟ ଜନତା ପାର୍ଟି|ଭାଜପା]]) | Deputy_CM = [[କନକ ବର୍ଦ୍ଧନ ସିଂହ ଦେଓ]] <br />[[ପ୍ରଭାତୀ ପରିଡ଼ା]] | legislature_type = ଏକସଦନୀୟ | assembly = [[ଓଡ଼ିଶା ବିଧାନସଭା]] | assembly_seats = ୧୪୭ ଆସନ | rajya_sabha_seats = ୧୦ ଆସନ | lok_sabha_seats = ୨୧ ଆସନ | judiciary = [[ଓଡ଼ିଶା ଉଚ୍ଚ ନ୍ୟାୟାଳୟ]] | area_total_km2 = 155707 | area_rank = ୮ମ | length_km = 485 | elevation_max_m = 1672 | elevation_max_point = [[ଦେଓମାଳି ପର୍ବତ|ଦେଓମାଳି]] | population_total = 48000000 | population_as_of = 2026 | population_rank = ୧୧ଶ | population_density = 307 | population_urban = 16.68% | population_rural = 83.32% | population_demonym = [[ଓଡ଼ିଆ ଲୋକ|ଓଡ଼ିଆ]] | 0fficial_Langs = [[ଓଡ଼ିଆ ଭାଷା|ଓଡ଼ିଆ]], [[ଇଂରାଜୀ ଭାଷା|ଇଂରାଜୀ]] | official_script = [[ଓଡ଼ିଆ ଲିପି]] | GDP_total = {{Increase}} {{INRConvert|9.50|lc}} | GDP_year = 2026-27 | GDP_rank = ୧୪ଶ | GDP_per_capita = {{Increase}} ~{{INRConvert|190000}} | HDI = {{Increase}} ୦.୬୪୯ (ମଧ୍ୟମ) | HDI_year = 2022 | HDI_rank = ୩୨ତମ | literacy = ୭୯.୦% (୨୦୨୪) | sex_ratio = 1063 [[ମହିଳା|♀]]/1000 [[ପୁରୁଷ|♂]] | iso_code = IN-OD | registration_plate = OD | website = {{URL|https://odisha.gov.in}} }} == ଇତିହାସ == {{Main|ଓଡ଼ିଶାର ଇତିହାସ}} [[ଫାଇଲ:Hatigumfa.jpg|thumb|right|150px|ଖାରବେଳଙ୍କ ତିଆରି ହାତୀଗୁମ୍ଫାରେ ଥିବା ଶିଳାଲେଖ, ଉଦୟଗିରି]] [[ଫାଇଲ:Kalinga battlefield daya river dhauli hills.jpg|thumb|right|150px|ଧଉଳିରୁ ଦୟା ନଦୀର ଦୃଶ୍ୟ]] [[ଫାଇଲ:Konark Temple.jpg|thumb|150px|ଗଙ୍ଗ ରାଜା ଲାଙ୍ଗୁଳା ନରସିଂହ ଦେବଙ୍କଦ୍ୱାରା ତିଆରି [[କୋଣାର୍କ ସୂର୍ଯ୍ୟ ମନ୍ଦିର]] , ଏହା ଏକ ବିଶ୍ୱ ଐତିହ୍ୟ ସ୍ଥଳୀ]] === ନାମକରଣ === ''ଓଡ଼ିଶା'' ଶବ୍ଦଟି ମୂଳ ଶବ୍ଦ '''ଓର/ଉର''' ବା ''ଓଡ୍ର, ଉଡ୍ର ଦେଶ''ରୁ, ''ସୁମେରୀୟ'', ''ଓଡ୍ର ବିଷୟ'' ଆଦି ପୁରାତନ ନାମରୁ ଆସିଅଛି । ଏହାର ପ୍ରମାଣ ଆକାରରେ ସବୁଠାରୁ ପୁରାତନ ଲେଖ 'ଉତ୍ତର ତୋଷାଳି' ଅନ୍ତର୍ଗତ ଓଡ଼ିଶାର [[ବାଲେଶ୍ୱର ଜିଲ୍ଲା]]ର [[ସୋର]]ଠାରୁ ମିଳିଥିବା ତମ୍ବାପଟାରେ ଓଡ୍ର ବିଷୟର ସୂଚନା ମିଳିଛି ।<ref>[http://orissa.gov.in/e-magazine/Orissareview/2010/April/engpdf/28-30.pdf Orissareview 2010 April]</ref> [[ପାଳି ଭାଷା|ପାଳି]] ଓ [[ସଂସ୍କୃତ ଭାଷା|ସଂସ୍କୃତ]] ସାହିତ୍ୟରେ [[ଓଡ଼ିଆ ଲୋକ]]ଙ୍କୁ ଯଥାକ୍ରମେ 'ଓଡ଼କ' ଓ 'ଓଡ୍ର' ନାମରେ ନାମିତ କରାଯାଇଛି । ପୁରାତନ ଲେଖକ ଓ ଗବେଷକ [[ପ୍ଲିନି ଦି ଏଲ୍ଡର]] ଓ [[ଟଲେମି]] ଓଡ୍ର ଜଣଙ୍କୁ 'ଓରେଟସ' ବୋଲି ନାମିତ କରିଛନ୍ତି । ==== ନାମ ବଦଳ ==== ଇଂରାଜୀ ଓ [[ହିନ୍ଦୀ ଭାଷା|ହିନ୍ଦୀ]]ରେ "ଓଡ଼ିଶା" ଓ "[[ଓଡ଼ିଆ ଭାଷା|ଓଡ଼ିଆ]]"କୁ Orissa ଓ Oriya ତଥା उड़ीसा ଓ उड़ीआ <!--ବଦଳରେ ओड़िशा ଓ ओड़ीआ--> ଭାବେ [[ଭାରତୀୟ ସମ୍ବିଧାନ|ସମ୍ବିଧାନ]]ରେ ତଥା ସାଧାରଣରେ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଉଥିଲା । ୨୦୦୮ ମସିହା ଜୁନ ୯ରେ ପ୍ରଥମେ ରାଜ୍ୟ କ୍ୟାବିନେଟରେ ଓଡ଼ିଶା ଓ [[ଓଡ଼ିଆ ଭାଷା|ଓଡ଼ିଆ]]କୁ ଇଂରାଜୀରେ Orissa ଓ Oriya ବଦଳରେ Odisha ଓ Odia ତଥା [[ହିନ୍ଦୀ ଭାଷା|ହିନ୍ଦୀ]]ରେ उड़ीसा ଓ उड़ीआ ବଦଳରେ ओड़िशा ଓ ओड़ीआ ଲେଖିବା ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତାବ ଆଗତ କରାଯାଇଥିଲା । ୨୦୦୮ ଅଗଷ୍ଟରେ ରାଜ୍ୟ ବିଧାନ ସଭାରେ ଏହି ପ୍ରସ୍ତାବ ଆସିଥିଲା ଓ ବହୁମତରେ ଏହାକୁ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଇଥିଲା । ପରେ ନୂଆ ଲୋକ ସଭା ଗଠନ ପରେ ଏହାକୁ ବିଧାନ ସଭାରେ ଆଉଥରେ ଆଗତ କରାଯାଇଥିଲା । ଏହି ସଂଶୋଧିତ ପ୍ରସ୍ତାବକୁ ୨୦୧୦ ବଜେଟ ଅଧିବେଶନରେ ଲୋକ ସଭାରେ ଆଗତ କରାଯାଇଥିଲା । ୨୦୧୦ ଶୀତକାଳୀନ ଅଧିବେଶନରେ ପ୍ରଥମ ଦିନ (ଅକ୍ଟୋବର ୯, ୨୦୧୦)ରେ ସ୍ୱରାଷ୍ଟ୍ର ମନ୍ତ୍ରୀ ପି. ଚିଦମ୍ବରମ ଏହାକୁ ଲୋକ ସଭାରେ ଆଗତ କରିଥିଲେ । ପରେ ଏହା [[ଭାରତର ରାଷ୍ଟ୍ରପତି|ରାଷ୍ଟ୍ରପତି]]ଙ୍କ ଅନୁମୋଦନ ପାଇଁ ପଠାଯାଇଥିଲା ଯାହା ୨୦୧୧ମସିହା ୪ ନଭେମ୍ବରରେ [[ଭାରତର ରାଷ୍ଟ୍ରପତି|ରାଷ୍ଟ୍ରପତି]]ଙ୍କ ଅନୁମୋଦନ ଲାଭ କରି [[ଓଡ଼ିଶା (ନାମ ପରିବର୍ତ୍ତନ) ଅଧିନିୟମ, ୨୦୧୧]] ନାମରେ କାର୍ଯ୍ୟକାରୀ ହୋଇଛି ।<ref>{{cite web |url=http://articles.economictimes.indiatimes.com/2011-09-06/news/30119350_1_odia-amendment-bill-odisha |title=Orissa becomes 'Odisha', Oriya is 'Odia' - Economic Times |publisher=Articles.economictimes.indiatimes.com |date=2011-09-06 |accessdate=2011-10-29 |archive-date=2014-12-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141218021101/http://articles.economictimes.indiatimes.com/2011-09-06/news/30119350_1_odia-amendment-bill-odisha |url-status=dead }}</ref><ref name=Hindu>[http://www.thehindu.com/news/states/other-states/article2598999.ece It's now Odisha]. [[ଦି ହିନ୍ଦୁ]]. [[ଭୁବନେଶ୍ୱର]]. ୦୫ ନଭେମ୍ବର ୨୦୧୧</ref><ref>Akshaya Kumar Sahoo. [http://www.asianage.com/india/centre-notification-orissa-name-change-313 Centre notification on Orissa name change] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120104140553/http://www.asianage.com/india/centre-notification-orissa-name-change-313 |date=2012-01-04 }}.Nov 05, 2011</ref><ref>[http://www.orissadiary.com/CurrentNews.asp?id=30113 No more Orissa-Oriya; Its Odisha-Odia officially : CM declares state holiday] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141113151805/http://www.orissadiary.com/CurrentNews.asp?id=30113 |date=2014-11-13 }}.November 05, 2011</ref><ref>[http://hillpost.in/2011/11/04/orissa-changes-to-odisha-with-state-holiday/34164/news-2/hp_news_network Orissa changes to Odisha with state holiday] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120517032359/http://hillpost.in/2011/11/04/orissa-changes-to-odisha-with-state-holiday/34164/news-2/hp_news_network |date=2012-05-17 }}.''The Hill Post'' November 4, 2011</ref><ref>[http://www.orissasambad.com/news_article.php?id=65943# ଅରିସା ହେଲା ଓଡ଼ିଶା, ରାଷ୍ଟ୍ରପତିଙ୍କ ମୋହର ବାଜିଲା] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141113140454/http://www.orissasambad.com/news_article.php?id=65943 |date=2014-11-13 }}। [[ସମ୍ବାଦ (ଖବରକାଗଜ)]].୦୫ ନଭେମ୍ବର ୨୦୧୧</ref><ref>[http://hindi.webdunia.com/%E0%A4%93%E0%A4%A1%E0%A4%BF%E0%A4%B6%E0%A4%BE-%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%B8%E0%A4%A6-%E0%A4%AE%E0%A4%82%E0%A4%9C%E0%A5%82%E0%A4%B0%E0%A5%80/%E0%A4%93%E0%A4%A1%E0%A4%BF%E0%A4%B6%E0%A4%BE-%E0%A4%95%E0%A5%8B-%E0%A4%AE%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A5%80-%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%B8%E0%A4%A6-%E0%A4%95%E0%A5%80-%E0%A4%AE%E0%A4%82%E0%A4%9C%E0%A5%82%E0%A4%B0%E0%A5%80-1101109069_1.htm ओडिशा को मिली संसद की मंजूरी] (ହିନ୍ଦୀରେ)</ref> === ସଂକ୍ଷେପରେ === * ବୈଦିକ ଓଡ଼ିଶା - କୃଷ୍ଣ ଯଜୁର୍ବେଦ ବୌଧାୟନ କଳ୍ପସୂତ୍ର ଅନୁସାରେ (ଖ୍ରୀ.ପୂ. ଷଷ୍ଠ ଶତାବ୍ଦୀ), ବୈଦିକ ସଭ୍ୟତା ବାହାରେ [[କଳିଙ୍ଗ]] ଥିଲା ଭିନ୍ନ ଏକ ସଭ୍ୟତା (ନା ଆର୍ଯ୍ୟ ନା ଦ୍ରାବିଡ଼) * ପୌରାଣିକ ଓଡ଼ିଶା - [[ମହାଭାରତ]] ଅନୁସାରେ, [[କଳିଙ୍ଗ]] [[କୌରବ]]ଙ୍କ ପକ୍ଷରୁ ଯୁଦ୍ଧ ଲଢ଼ିଥିଲା । * କିମ୍ବଦନ୍ତୀରେ ଓଡ଼ିଶା - ଓଡ଼ିଶାରେ ପ୍ରଚଳିତ ଲୋକକଥା ଅନୁସାରେ ଏଠି କଳା ଓ ବାଣିଜ୍ୟର ସଂସ୍କୃତି ପ୍ରଭାବ ବିସ୍ତାର କରିଥିଲା । ଶ୍ରୀଲଙ୍କା (ସିଂହଳ), ଜାଭା(ଜବ ଦ୍ୱୀପ), ସୁମାତ୍ରା, ବାଲି, ମିଆଁମାର (ବ୍ରହ୍ମଦେଶ), ଥାଇଲାଣ୍ଡ (ସାମ), କାମ୍ବୋଡ଼ିଆ(କମ୍ବୋଜ), ଭିଏତନାମ (ଚମ୍ପା)), [[ଚୀନ]], [[ଜାପାନ]], କୋରିଆ (କୁକୁଟ), ମେକ୍ସିକୋ (ମକ୍କସିଖ), ଇଜିପ୍ଟ (ମିସର), ଆରବ (ସିମିଳି), ଇରାକ (ବାବିଲନ) ପ୍ରଭୃତି ସ୍ଥାନରେ କଳିଙ୍ଗ ସହ ନିର୍ମାଣ-କଳା ଓ ବାଣିଜ୍ୟ-ସଂସ୍କୃତି-ଇତିହାସ ଆଦି ସମ୍ବନ୍ଧ ଦେଖିବାକୁ ମିଳିଥାଏ । ଏଠାରେ ସମ୍ଭବତଃ ଲୋକତନ୍ତ୍ର ପ୍ରଚଳିତ ଥିଲା । * ଖ୍ରୀ.ପୂ. ୩୬୦-୨୬୦ - ନନ୍ଦ-ସାମ୍ରାଜ୍ୟରେ ଓଡ଼ିଶାର ଏକ ବଡ଼ ଭାଗ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ । * ଖ୍ରୀ.ପୂ. ୨୬୧ - ପୃଥିବୀ ବିଖ୍ୟାତ [[କଳିଙ୍ଗ]] ଯୁଦ୍ଧ * ଖ୍ରୀ.ପୂ. ୧ମ ଶତାବ୍ଦୀ - ଚେଦୀ ରାଜବଂଶର ସମ୍ରାଟ [[ଖାରବେଳ|ମହାମେଘବାହାନ ଐର ଖାରବେଳ]]ଙ୍କ ରାଜତ୍ୱ, କଳିଙ୍ଗର ପରିସୀମା ଆଗଙ୍ଗା-କାବେରୀ, ତଥା ପଶ୍ଚିମ ଓ ମଧ୍ୟ [[ଭାରତ]]କୁ ବିସ୍ତାରିତ । ଜୈନ ଧର୍ମର ପ୍ରସାର । * ୩ୟ-ଷଷ୍ଠ ଶତାବ୍ଦୀ - ଗୁପ୍ତ-ରାଜବଂଶ, ହର୍ଷବର୍ଦ୍ଧନ, ଦ୍ୱିତୀୟ ପୁଲକେଶୀ, ମାଠର, ଭୌମକର ଇତ୍ୟାଦି ବିଭିନ୍ନ ରାଜାଙ୍କ ଶାସନାଧୀନ * ୭୯୫ ଖ୍ରୀ. - କେଶରୀ ରାଜବଂଶ । ଯଯାତି କେଶରୀ [[କଳିଙ୍ଗ]], କୋଶଳ ଓ [[ଉତ୍କଳ]]କୁ ଏକତ୍ର କଲେ । [[ଯାଜପୁର]]ରେ ରାଜଧାନୀ ସ୍ଥାପନ । * ୧୦୭୮-୧୪୩୪ ଖ୍ରୀ. - ଗଙ୍ଗ ରାଜବଂଶ । ଅନନ୍ତବର୍ମା ଚୋଳଗଙ୍ଗ ଦେବଙ୍କ ରାଜତ୍ୱ ପ୍ରାରମ୍ଭ । *୧୦୭୮-୧୧୫୦ ଖ୍ରୀ. - ଚୋଳଗଙ୍ଗ ଦେବଙ୍କ ରାଜୁତି । [[ପୁରୀ]] ଶ୍ରୀ[[ଜଗନ୍ନାଥ ମନ୍ଦିର]] ନବୀକରଣ ପ୍ରାରମ୍ଭ । [[କଟକ]] ହେଲା ନୂଆ ରାଜଧାନୀ (ପ୍ରାୟ ୧୧୭୦ ଖ୍ରୀ.) । *୧୧୭୦-୧୧୯୮ ଖ୍ରୀ. - ଦ୍ୱିତୀୟ ଅନଙ୍ଗଭୀମଦେବ । [[ଜଗନ୍ନାଥ ମନ୍ଦିର]]ର ନିର୍ମାଣ କାର୍ଯ୍ୟ ସମାପ୍ତ । *୧୨୨୯ ଖ୍ରୀ. - ତୃତୀୟ ଅନଙ୍ଗଭୀମଦେବଙ୍କଦ୍ୱାରା [[ବାରବାଟି ଦୁର୍ଗ]] ନିର୍ମିତ । *୧୨୩୮-୧୨୬୪ ଖ୍ରୀ. - ଲାଙ୍ଗୁଳା ନରସିଂହଦେବ । [[କୋଣାର୍କ ସୂର୍ଯ୍ୟ ମନ୍ଦିର|କୋଣାର୍କ ସୂର୍ଯ୍ୟ-ମନ୍ଦିର]] ନିର୍ମିତ । *୧୪୩୫-୧୫୪୧ ଖ୍ରୀ. - ଗଜପତି ରାଜବଂଶ । ଆଗଙ୍ଗା-ଗୋଦାବରୀ ସାମ୍ରାଜ୍ୟ । *୧୪୩୫-୧୪୬୬ ଖ୍ରୀ. - (ନବକୋଟି କର୍ଣ୍ଣାଟ ଉତ୍କଳ ବର୍ଗେଶ୍ୱର) କପିଳେନ୍ଦ୍ରଦେବ । *୧୪୯୭-୧୫୪୧ ଖ୍ରୀ. - ରାଜା ପୁରୁଷୋତ୍ତମଦେବ ଓ ତାଙ୍କପରେ ପ୍ରତାପରୂଦ୍ରଦେବ । * ୧୫୬୮ ଖ୍ରୀ. - ଓଡ଼ିଶାର ଶେଷ ସ୍ୱାଧୀନ ହିନ୍ଦୁ ଶାସକ [[ମୁକୁନ୍ଦ ଦେବ]] ପରାସ୍ତ । ବଙ୍ଗର ମୁସଲିମ ଶାସକ ସୁଲେମାନ କରାଣୀ ତଥା ତାଙ୍କ ସେନାପତି 'କଳାପାହାଡ଼'ଦ୍ୱାରା ଓଡ଼ିଶା ଅଧିକୃତ । * ୧୫୭୬ ଖ୍ରୀ. - ମୋଗଲମାନଙ୍କର ଓଡ଼ିଶା ଅଧିକାର । * ୧୭୫୧ ଖ୍ରୀ. - ମରହଟ୍ଟାମାନଙ୍କର ଓଡ଼ିଶା ଅଧିକାର । * ୧୮୦୩ ଖ୍ରୀ. - ବ୍ରିଟିଶମାନଙ୍କର [[ଓଡ଼ିଶା ପ୍ରଦେଶ|ଓଡ଼ିଶା]] ଅଧିକାର(ଏହା ବ୍ରିଟିଶ ଅଧିକୃତ ଶେଷ ଭାରତୀୟ ରାଜ୍ୟ) । * ୧୯୧୨ ଖ୍ରୀ. - [[ବିହାର-ଓଡ଼ିଶା]] ବଙ୍ଗରୁ ଅଲଗା ପ୍ରାନ୍ତ ଭାବେ ଗଠିତ । * ୧୯୩୬ ଖ୍ରୀ. - ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର [[ଓଡ଼ିଶା ପ୍ରଦେଶ|ଓଡ଼ିଶା]] ପ୍ରାନ୍ତ ଗଠିତ । ଭାଷା ଭିତ୍ତିରେ ଗଠିତ ପ୍ରଥମ ଭାରତୀୟ ରାଜ୍ୟ । * ୧୯୪୮ ଖ୍ରୀ. - ଭୁବନେଶ୍ୱର ନୂତନ ରାଜଧାନୀ (ଅପ୍ରେଲ ୧୩) । * ୧୯୫୦ ଖ୍ରୀ. - ସ୍ୱାଧୀନ ଭାରତରେ ଏକ ରାଜ୍ୟ ଭାବେ ଓଡ଼ିଶା ମାନ୍ୟତା-ପ୍ରାପ୍ତ । === ୭ ମ ଶତାବ୍ଦୀ === ୭ ମ ଶତାବ୍ଦୀ କାଳରେ ଓଡ଼ିଶାର ନିଜର ଶାସକମାନେ ସ୍ୱାଧୀନ ଥିଲେ । ସେତେବେଳେ ଗଙ୍ଗ ବଂଶର ରାଜାମାନେ ଓଡ଼ିଶାରେ ଶାସନ କରୁଥିଲେ, ୭୯୫ ଖ୍ରୀଷ୍ଟାବ୍ଦରେ ୨ୟ ଯଯାତି (ମହାସିବ ଗୁପ୍ତ) ସିଂହାସନ ଆରୋହଣ କରିଥିଲେ । ଓଡ଼ିଶା ଇତିହାସରେ ଏହାକୁ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଯୁଗ ବୋଲି କୁହାଯାଇଥାଏ । ସେ ସମ୍ରାଟ [[ଖାରବେଳ]]ଦେଇ ଅନୁପ୍ରାଣିତ ହୋଇ [[କଳିଙ୍ଗ]], [[କାରଗୋଡ଼ା]], [[ଉତ୍କଳ]] ଓ କୋଶଳ ଏହି ଚାରିଗୋଟି ଭୂଖଣ୍ଡକୁ ମିଶାଇ ବିଶାଳ ସାମ୍ରାଜ୍ୟ ଗଠନ କରିଥିଲେ । ଓଡ଼ିଶାରେ ଏହି ରାଜବଂଶର ଶାସନ ଖ୍ରୀ. ୩୫୦ରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ସୋମ ବଂଶର ଶେଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଥିଲା । ଏହି ରାଜ୍ୟକୁ ନେଇ ଗଠିତ ବିଶାଳ ଓଡ଼ିଶାରେ ଅନେକ ଜାତି ଓ ଉପଜାତିରେ ବିଭାଜିତ ହୋଇଥିବାରୁ ଏକ ବିଶେଷ ବଣିକ ଜାତି ଜନ୍ମ ହେଲା ଓ ସେମାନେ [[ସାଧବ]] ଭାବରେ ପରିଚିତ ହେଲେ । ଏପରିକି ପ୍ରଥମ ଜନ୍ମଜୟ ମହାଭବ ଗୁପ୍ତ ଗୁପ୍ତ (ଖ୍ରୀ. ୮୮୨-୯୨୨)ଙ୍କ [[ସୋନପୁର]] ଅଞ୍ଚଳରେ ପ୍ରଚୁର ବଣିକ ସଙ୍ଘ ଥିବାର ପ୍ରମାଣ ମିଳିଥାଏ । କିନ୍ତୁ ୮ ଶତାବ୍ଦୀରେ ପ୍ରଚୁର ସମ୍ବଳ ଯୋଗୁଁ ଏହି ବାହାର ବାଣିଜ୍ୟ ଲୋପ ପାଇଗଲା । ବୈଶ୍ୟ, ଶୂଦ୍ର ଜାତିର ଲୋକମାନେ ରାଜ୍ୟର ଅନ୍ତ-ବାଣିଜ୍ୟରେ ମୁଖ୍ୟ ଭୂମିକା ଗ୍ରହଣ କରୁଥିଲେ । ସେମାନେ ଚାଷୀମାନଙ୍କଠାରୁ କୃଷିଜାତ ସାମଗ୍ରୀ ଆଣି ପେସାଗତ ବେପାରୀଙ୍କୁ କୃଷିଜାତ ଓ ଶିଳ୍ପଜାତ ଦ୍ରବ୍ୟ ଯୋଗାଇବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରୁଥିଲେ । ଏହି କିଣା-ବିକାର ମୁଖ୍ୟ ମାଧ୍ୟମ ଥିଲା ସୁନା, ରୂପା, ମୁଦ୍ରା ଓ କଉଡ଼ି । ଏହି ସମୟରେ ବଙ୍ଗୋପସାଗର କୂଳରେ ଚରିତ୍ରପୁର ନାମକ ବନ୍ଦର ଖୁବ ପ୍ରସିଦ୍ଧି ଲାଭ କରିଥିଲ । ଏହି ବନ୍ଦରଟି ଦେଇ [[ଚୀନ]], [[ଶ୍ରୀଲଙ୍କା]], [[ଜବା ଦ୍ୱୀପ|ଜାଭା]] ଆଦି ସହ କଳିଙ୍ଗର ବେପାର ବଣିଜ ଚାଲୁଥିଲା । ଓଡ଼ିଶାରେ ଗଙ୍ଗବଂଶ ୧୪୩୪ ଯାଏଁ ଥିଲା । ତାହା ପରେ [[କପିଳେନ୍ଦ୍ରଦେବ]], [[ପ୍ରତାପରୁଦ୍ରଦେବ]], [[ଗୋବିନ୍ଦ ବିଦ୍ୟାଧର]], [[ମୁକୁନ୍ଦ ହରିଚନ୍ଦନ]] ଓଡ଼ିଶାର ଶାସକ ଥିଲେ । === ଆଫଗାନ ଓ ମୋଗଲ ଶାସନ === ପରେ ଓଡ଼ିଶା ଆଫଗାନମାନଙ୍କ ହାତକୁ ଆସିଲା ଓ ୧୫୬୮ରେ ଓଡ଼ିଶା ମୋଗଲମାନଙ୍କ ଶାସନାଧୀନ ହେଲା । ଏହି ସମୟରେ ୧୭୫୫ ଖ୍ରୀ. ବେଳକୁ ଓଡ଼ିଶାରେ ଅତ୍ୟାଚାର, ଲୁଣ୍ଠନ, ଅରାଜକତା ଆଦି ବହୁ ମାତ୍ରାରେ ବ୍ୟାପୀ ଯାଇଥିଲା । ୧୮୦୩ରେ ଇଂରେଜମାନେ ଓଡ଼ିଶା ଅଧିକାର କଲେ । 1817 ଖ୍ରୀ.ରେ [[ପାଇକ]]ମାନେ ଇଂରେଜ ବିରୋଧରେ ଲଢ଼େଇ ଆରମ୍ଭ କଲେ । ଇଂରେଜମାନେ ନିର୍ମମ ଭାବରେ ଏହି ବିଦ୍ରୋହକୁ ଦମନ କରିଥିଲେ । ୧୮୧୭ରେ [[ଖୋର୍ଦ୍ଧା]] ରାଜା ମୁକୁନ୍ଦଦେବ ବନ୍ଦୀ ବେଳେ ମୃତୁ ବରଣ କଲେ । ଯଦିଓ ୧୬ଶ ଓ ୧୭ଶ ଶତାବ୍ଦୀରେ ଓଡ଼ିଶାର ବାହାର-ବାଣିଜ୍ୟ ଉନ୍ନତି ସାଧନ କରିଥିଲା, ତଥାପି କେଇ ବର୍ଷର ରାଜନୀତିକ ଅସ୍ଥିରତା ସକାଶେ ଅର୍ଥନୀତିର ପ୍ରଗତି ବାଧା ପାଇଥିଲା । === ଇଂରେଜ ଶାସନ === ୧୮୦୩ ବେଳକୁ ଇଂରେଜମାନେ [[ଓଡ଼ିଶା ପ୍ରଦେଶ|ଓଡ଼ିଶା]] ଅଧିକାର କଲାବେଳକୁ ଓଡ଼ିଶାର ଏହି ଅର୍ଥନୀତିର ଅଧପତନ ଚରମ ସୀମାରେ ପହଞ୍ଚି ଥିଲା । ଇଂରେଜମାନେ ବନିକ ଥିଲେ, ତେଣୁ ଓଡ଼ିଶାକୁ ସେମାନେ ନିଜର କର ଆଦାୟର ମୁଖ୍ୟ ଭାବରେ ଗ୍ରହଣ କରି ୧୮୦୫ ମସିହା ବେଳକୁ ରେଗୁଲେସନ ଆକ୍ଟ (Regulation Act) ଓ ୧୮୦୮ରେ ଭୂରାଜସ୍ୱ ବନ୍ଦୋବସ୍ତ ପ୍ରଚଳନ କରିଥିଲେ । ୧୮୨୫ ବେଳକୁ ଏକାଧିକ ବନ୍ଦୋବସ୍ତ ପ୍ରଚଳନ ଫଳରେ ଓଡ଼ିଶା ଶିଳ୍ପ ଓ ବାଣିଜ୍ୟର ଧ୍ୱଂସ ସାଧନ ଲକ୍ଷ୍ୟରେ ଏଠାରୁ ବିଲାତକୁ କଞ୍ଚାମାଲ ନେଇ ସେଠାରୁ ଓଡ଼ିଶାକୁ କଳ କବଜା ଆମଦାନୀ ବାଣିଜ୍ୟ କାରବାର ଆରମ୍ଭ କରାଯାଇଥିଲା । ଏଠି ସହିତ ଲବଣ କର ଜନସାଧାରଣଙ୍କ ଉପରେ ଲାଗୁ କରାଯାଇଥିଲା ଯାହା ଓଡ଼ିଶାର ସାମାଜିକ ଓ ଅର୍ଥନୀତିର ମେରୁଦଣ୍ଡ ଭାଙ୍ଗି ଦେଇଥିଲା । ଇଂରେଜ ଅମଳରେ ସମଗ୍ର ଭାରତୀୟ ଉପମହାଦେଶରେ [[ମାରୁଆଡ଼ି]] ଓ [[ଗୁଜରାଟୀ]] ବେପାରୀ ଗୋଷ୍ଠୀର ଅଭୂଦୟ ହୋଇଥିଲା । ସେମାନେ ବିଶେଷ କରି ବଙ୍ଗାଳୀ ଓକିଲ ଓ ଅନ୍ୟ ବୁଦ୍ଧିଜୀବୀଙ୍କ ପ୍ରରୋଚନାରେ ଓଡ଼ିଶାର ବିଭିନ୍ନ ସ୍ଥାନରୁ କଞ୍ଚାମାଲ ସଂଗ୍ରହ କରି ଓଡ଼ିଶାର ଅର୍ଥନୀତିର ବଜାରକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରୁଥିଲେ । ଏଥିରେ ବିଦେଶୀମାନେ ହିଁ ଲାଭବାନ ହେଉଥିଲେ । <ref name=Gobinda>ଗୋବିନ୍ଦ ପ୍ରସାଦ ଭଟ୍ଟାଚାର୍ଯ୍ୟ. ଅଝାଲ ସିଲାଇ ନିମକ ମହାଲ. ଉନ୍ନୟନୀ (ବାଲେଶ୍ୱର). ୨୦୦୬ ପୃ. ୮୧-୮୨</ref> === ନଅଙ୍କ ଦୁର୍ଭିକ୍ଷ === ଓଡ଼ିଶାର ଅର୍ଥନୀତି, ସାମାଜିକ ବିଧିବ୍ୟବସ୍ଥା, ଧାର୍ମିକ ବିଶ୍ୱାସର ଅଧପତନ ଘଟାଇବାକୁ ଚେଷ୍ଟିତ ଇଂରେଜ କମ୍ପାନୀ ସରକାର ୧୮୬୬ରେ [[ନଅଙ୍କ ଦୁର୍ଭିକ୍ଷ]] ସୃଷ୍ଟି କରିଥିଲେ । ଯାହାଫଳରେ ଓଡ଼ିଶାର ଦୁଇତୃତୀୟାଂଶ ଲୋକ ଖାଇବାକୁ ନ ପାଇ ପୋକମାଛି ପରି ମରିଗଲେ କିମ୍ବା କଲିକତାରେ ବିକ୍ରି ହେଲେ ।<ref name="ସୁବ୍ରତ">ସୁବ୍ରତ କୁମାର ପୃଷ୍ଟି. ଓଡ଼ିଆ ଭାଷା ସାହିତ୍ୟ ପରିଚୟ. ଏ.କେ. ମିଶ୍ର ପବ୍ଲିକେଶନ୍ (କଟକ). ୨୦୧୧ ପୃ.୨୧୬</ref> == ଜିଲ୍ଲା == {{main|ଓଡ଼ିଶାର ଜିଲ୍ଲାମାନଙ୍କର ତାଲିକା}} ଓଡ଼ିଶାରେ ୩୦ଟି ଜିଲ୍ଲା ଅଛି --- [[ଅନୁଗୋଳ ଜିଲ୍ଲା|ଅନୁଗୋଳ]], [[ବୌଦ୍ଧ ଜିଲ୍ଲା|ବୌଦ୍ଧ]], [[ଭଦ୍ରକ ଜିଲ୍ଲା|ଭଦ୍ରକ]], [[ବଲାଙ୍ଗୀର ଜିଲ୍ଲା|ବଲାଙ୍ଗୀର]], [[ବରଗଡ଼ ଜିଲ୍ଲା|ବରଗଡ଼]], [[ବାଲେଶ୍ୱର ଜିଲ୍ଲା|ବାଲେଶ୍ୱର]], [[କଟକ ଜିଲ୍ଲା|କଟକ]], [[ଦେବଗଡ଼ ଜିଲ୍ଲା|ଦେବଗଡ଼]], [[ଢେଙ୍କାନାଳ ଜିଲ୍ଲା|ଢେଙ୍କାନାଳ]], [[ଗଞ୍ଜାମ ଜିଲ୍ଲା|ଗଞ୍ଜାମ]], [[ଗଜପତି ଜିଲ୍ଲା|ଗଜପତି]], [[ଝାରସୁଗୁଡ଼ା ଜିଲ୍ଲା|ଝାରସୁଗୁଡ଼ା]], [[ଯାଜପୁର ଜିଲ୍ଲା|ଯାଜପୁର]], [[ଜଗତସିଂହପୁର ଜିଲ୍ଲା|ଜଗତସିଂହପୁର]], [[ଖୋର୍ଦ୍ଧା ଜିଲ୍ଲା|ଖୋର୍ଦ୍ଧା]] , [[କେନ୍ଦୁଝର ଜିଲ୍ଲା|କେନ୍ଦୁଝର]], [[କଳାହାଣ୍ଡି ଜିଲ୍ଲା|କଳାହାଣ୍ଡି]], [[କନ୍ଧମାଳ ଜିଲ୍ଲା|କନ୍ଧମାଳ]], [[କୋରାପୁଟ ଜିଲ୍ଲା|କୋରାପୁଟ]], [[କେନ୍ଦ୍ରାପଡ଼ା ଜିଲ୍ଲା|କେନ୍ଦ୍ରାପଡ଼ା]], [[ମାଲକାନଗିରି ଜିଲ୍ଲା|ମାଲକାନଗିରି]], [[ମୟୁରଭଞ୍ଜ ଜିଲ୍ଲା|ମୟୂରଭଞ୍ଜ]], [[ନବରଙ୍ଗପୁର ଜିଲ୍ଲା|ନବରଙ୍ଗପୁର]], [[ନୂଆପଡ଼ା ଜିଲ୍ଲା|ନୂଆପଡ଼ା]], [[ନୟାଗଡ଼ ଜିଲ୍ଲା|ନୟାଗଡ଼]], [[ପୁରୀ]], [[ରାୟଗଡ଼ା ଜିଲ୍ଲା|ରାୟଗଡ]], [[ସମ୍ବଲପୁର ଜିଲ୍ଲା|ସମ୍ବଲପୁର]], [[ସୋନପୁର ଜିଲ୍ଲା|ସୁବର୍ଣ୍ଣପୁର]], [[ସୁନ୍ଦରଗଡ଼ ଜିଲ୍ଲା|ସୁନ୍ଦରଗଡ଼]] । ପ୍ରତି ଜିଲ୍ଲାର ଶାସନମୁଖ୍ୟଙ୍କୁ [[ଜିଲ୍ଲାପାଳ]] କୁହାଯାଏ । ଜିଲ୍ଲାପାଳ, ଭାରତୀୟ ପ୍ରଶାସନିକ ସେବା ଅଥବା ଓଡ଼ିଶା ପ୍ରଶାସନିକ ସେବା ମାଧ୍ୟମରେ ନିଯୁକ୍ତି ପାଆନ୍ତି । ଶାସନକଳର ସୁବିଧା ପାଇଁ ପ୍ରତିଟି ଜିଲ୍ଲାକୁ କେତେଗୁଡ଼ିଏ ଉପଖଣ୍ଡ (ସବ-ଡିଭିଜନ)ରେ, ପୁଣି, ପ୍ରତ୍ୟେକ ଉପଖଣ୍ଡକୁ କେତେଗୁଡ଼ିଏ ବ୍ଲକରେ ଏବଂ ପ୍ରତ୍ୟେକ ବ୍ଲକକୁ କେତେଗୁଡ଼ିଏ ପଞ୍ଚାୟତରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇଛି । ଓଡ଼ିଶାର ସବୁଠୁ ବଡ଼ ସହର ଭୁବନେଶ୍ୱର ଏହାର ରାଜଧାନୀ । ଅନ୍ୟ ମୁଖ୍ୟ ସହରମାନେ ହେଲେ [[କଟକ]], [[ବ୍ରହ୍ମପୁର]], [[ରାଉରକେଲା]], [[ସମ୍ବଲପୁର]], [[ବାଲେଶ୍ୱର]], [[ବାରିପଦା]], [[ବଲାଙ୍ଗୀର]] ଇତ୍ୟାଦି । == ଭୌଗୋଳିକ ସ୍ଥିତି == [[ଫାଇଲ:Chilika lake.png|right|thumb|200px|Map of [[lake Chilka]] with near-by settlement of [[Puri]].]] [[ଫାଇଲ:Mahanadi River.JPG|thumb|200px|right|Mahanadi River]] ଓଡ଼ିଶା ଭାରତର ପୂର୍ବ ଉପକୂଳରେ ଅବସ୍ଥିତ (୧୫୫୭୦୭ ବର୍ଗ କି. ମି) । ଏହାର ଦକ୍ଷିଣରେ [[ଆନ୍ଧ୍ର ପ୍ରଦେଶ]], ପଶ୍ଚିମରେ [[ଛତିଶଗଡ଼]], ଉତ୍ତରରେ [[ଝାଡ଼ଖଣ୍ଡ]] ଓ [[ପଶ୍ଚିମ ବଙ୍ଗ]] ଏବଂ ପୂର୍ବରେ [[ବଙ୍ଗୋପ ସାଗର]] ରହିଛି । ମନ୍ଦିରମାଳିନୀ ନଗରୀ ଭୁବନେଶ୍ୱର ଓଡ଼ିଶାର ରାଜଧାନୀ । ଓଡ଼ିଶାର ପୁରାତନ ରାଜଧାନୀ [[କଟକ]], [[ଭୁବନେଶ୍ୱର]]ରୁ ମାତ୍ର ୨୯ କି.ମି. ଦୂରରେ ଅବସ୍ଥିତ । ଏହି ଦୁଇ ସହରର କ୍ରମାଗତ ବିସ୍ତାର ଓ ଉତ୍ତମ ସଡ଼କ ଯୋଗାଯୋଗ କାରଣରୁ ଏହି ଦୁଇ ସହର ଦ୍ୱୈତ ନଗରୀ ନାମରେ ବିଖ୍ୟାତ । [[ପୁରୀ]], ଯାହାକି ଏକ ବିଶ୍ୱବିଖ୍ୟାତ ହିନ୍ଦୁ ଧର୍ମପୀଠ, ଏଠାରୁ ପ୍ରାୟ ୬୦ କି.ମି. ଦୂରରେ ବଙ୍ଗୋପସାଗର ଉପକୂଳରେ ଅବସ୍ଥିତ । ହିନ୍ଦୁଙ୍କ [[ଚାରିଧାମ]] ମଧ୍ୟରୁ ଏହା ଅନ୍ୟତମ । ଏହା ମଧ୍ୟ ପ୍ରଭୁ [[ଜଗନ୍ନାଥ]]ଙ୍କ [[ରଥଯାତ୍ରା]] ଲାଗି ବିଶ୍ୱବିଖ୍ୟାତ । ରାଜ୍ୟର ପଶ୍ଚିମ ଓ ଉତ୍ତରାଂଶ ଛୋଟନାଗପୁର ମାଳଭୂମିର ଅଂଶବିଶେଷ । ଉପକୂଳବର୍ତ୍ତୀ ଅଞ୍ଚଳ ଏବଂ ମହାନଦୀ, ବ୍ରାହ୍ମଣୀ ଓ ବୈତରଣୀ ନଦୀ ପ୍ରଭୃତିର ମୁହାଣରେ ଉର୍ବର ପଟୁମୃତ୍ତିକା ଯୁକ୍ତ ସମତଳ ଭୂମି ଦେଖାଯାଏ । ଏହି ସମତଳ ଭୂମିରେ ମୂଖ୍ୟତଃ ଧାନଚାଷ କରାଯାଏ । ଓଡ଼ିଶାର ପ୍ରାୟ ୩୪% ଭୂମି ଅରଣ୍ୟ ଆଚ୍ଛାଦିତ, କିନ୍ତୁ ବିଭିନ୍ନ କାରଣମାନଙ୍କ ହେତୁ ଏହା କ୍ରମାଗତ ଭାବେ ହ୍ରାସ ପା‍ଇ ଚାଲିଛି । ଓଡ଼ିଶାରେ ଅନେକ ଅଭୟାରଣ୍ୟମାନ ରହିଛି । ଏଥିମଧ୍ୟରୁ [[ଶିମିଳିପାଳ ଜାତୀୟ ଉଦ୍ୟାନ]] ବ୍ୟାଘ୍ର ସଂରକ୍ଷଣ କେନ୍ଦ୍ର ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ । ବ୍ୟାଘ୍ର ବ୍ୟତୀତ ଝରଣା ଓ ସବୁଜିମା ପୂର୍ଣ୍ଣ ଏହି ଜଙ୍ଗଲରେ ହାତୀ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପଶୁପକ୍ଷୀ ବାସ କରନ୍ତି । [[ଭିତରକନିକା ଜାତୀୟ ଉଦ୍ୟାନ|ଭିତରକନିକା ଅଭୟାରଣ୍ୟ]] ୧୯୭୫ରୁ [[ଥଣ୍ଟିଆ କୁମ୍ଭୀର|ଘଡ଼ିଆଳ କୁମ୍ଭୀର]]<nowiki/>ମାନଙ୍କୁ ସୁରକ୍ଷା ଯୋଗାଇ ଆସୁଛି । ଗହୀରମଥା, [[ଦେବୀ ନଦୀ]] ଏବଂ [[ଋଷିକୁଲ୍ୟା ନଦୀ]] ମୁହାଣକୁ ପ୍ରତିବର୍ଷ ଲକ୍ଷାଧିକ ସଂଖ୍ୟାରେ [[ଅଲିଭ ରିଡ଼ଲେ]] କଇଁଛ ଅଣ୍ଡା ଦେବାପାଇଁ ଆସନ୍ତି । ମହାନଦୀର ଦକ୍ଷିଣ ମୁହାଣରେ ବଙ୍ଗୋପସାଗର ଉପକୂଳରେ ଅବସ୍ଥିତ ହ୍ରଦ [[ଚିଲିକା]] ହେଉଛି ଏସିଆ ମହାଦେଶର ସର୍ବବୃହତ୍ ଲବଣାକ୍ତ ହ୍ରଦ । ଏହାକୁ [[ଚିଲିକା ପକ୍ଷୀ ଅଭୟାରଣ୍ୟ|ପକ୍ଷୀ ଅଭୟାରଣ୍ୟ]] ଭାବରେ ଘୋଷଣା କରାଯାଇଛି । ଏଠାରେ ପ୍ରତିବର୍ଷ ପ୍ରାୟ ୧୬୦ ପ୍ରଜାତିର ସ୍ଥାନୀୟ ଓ ପ୍ରବାସୀ ପକ୍ଷୀଙ୍କ ସମାଗମ ହୋ‍ଇଥାଏ । ଚିଲିକାରେ ଏକ ନୌ-ପ୍ରଶିକ୍ଷଣ କେନ୍ଦ୍ର ମଧ୍ୟ ରହିଛି । ଓଡ଼ିଶାର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ପର୍ବତ ଶୃଙ୍ଗ ହେଉଛି [[ଦେଓମାଳୀ]] (୧୬୭୨ ମି.) ଯାହାକି ଦକ୍ଷିଣ ଓଡ଼ିଶାର କୋରାପୁଟ ଜିଲ୍ଲାରେ ଅବସ୍ଥିତ ଏବଂ ଚନ୍ଦ୍ରଗିରି-ପଟ୍ଟାଙ୍ଗୀ ପର୍ବତମାଳାର ଅନ୍ତର୍ଗତ । ଏହା ମଧ୍ୟ [[ପୂର୍ବଘାଟ ପର୍ବତମାଳା]]ର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଶୃଙ୍ଗ । ଅବସ୍ଥିତି: ୧୮°୪୦'୩"ଉ ୮୨°୫୮'୫୯"ପୂ । === ପର୍ଯ୍ୟଟନ === ଓଡ଼ିଶାରେ ମୋଟ ୩୪୭ଟି ପର୍ଯ୍ୟଟନସ୍ଥଳୀ ରହିଛି ।<ref>{{cite news|title=ସଂଖ୍ୟା ବଢୁଛି, ବିକାଶ ହେଉନି|url=http://www.dharitri.com/Bhubaneswar/290216/p11.htm|accessdate=29 February 2016|newspaper=[[ଧରିତ୍ରୀ]]}}</ref> ନନ୍ଦନ କାନନ, ଚିଲିକା, ପୁରୀ, ଧଉଳି ଗିରି, ଖଣ୍ଡଗିରି, କୋଣାର୍କ, କାକଟପୁର, ଅସ୍ତରଙ୍ଗ, ରାମଚଣ୍ଡୀ, ନିମାପଡ଼ା, ବାରବାଟୀ, ଖଣ୍ଡାଧାର, ଗୁପ୍ତେଶ୍ୱର, ଦୁଡୁମା,ଘଟଗାଁ, ଶିମିଳିପାଳ, ଗହୀରମଥା, ଭିତରକନିକା, କପିଳାସ, ରତ୍ନଗିରି, ମଣିକ, ଲିଙ୍ଗରାଜ, ଗୋପାଳପୁର, ଦେଓମାଳି, ହରିଶଙ୍କର, ସମେଲସ୍ୱରୀ, ହୀରାକୁଦ, ଫୁଲ ଝରଣ, ନାରୟଣୀ, ଚାନ୍ଦିପୁର, ଭଟ୍ଟାରିକା, ଥେରୁବାଲି, ବେଦବ୍ୟାସ, ସାତକୋଶିଆ, ଟିକରପଡ଼ା, ସାତପଡ଼ା, ଅଲାରନାଥ, ତପ୍ତପାଣି, ତାରାତାରିଣୀ, ଚନ୍ଦକା, ଧବଳେଶ୍ୱର ଆଦି ଓଡ଼ିଶାର ମୁଖ୍ୟ ପର୍ଯ୍ୟଟନସ୍ଥଳୀ । ଓଡ଼ିଶା ଏହାର ମନ୍ଦିରମାନଙ୍କ ପାଇଁ ପୃଥିବୀ ପ୍ରସିଦ୍ଧ । ଓଡ଼ିଶାର ମନ୍ଦିରଗୁଡ଼ିକ ଆର୍ଯ୍ୟ ସଂପ୍ରଦାୟର ଏବଂ ଏଗୁଡିକ ସଂପ୍ରଦାୟର ଅନୁସାରେ ଦେଖିବାକୁ ଅଲଗା ଅଲଗା ପ୍ରକାରର । ଭୁବନେଶ୍ୱରର ଲିଙ୍ଗରାଜ ମନ୍ଦିରର ଉଚ୍ଚତା ୧୮୦ ଫୁଟ ଏବଂ ପୁରୀର ଜଗନ୍ନାଥ ମନ୍ଦିରର ଉଚ୍ଚତା ୨୧୪ ଫୁଟ, ଯାହାକି ଓଡ଼ିଶାର ସବୁଠାରୁୁ ଉଚ୍ଚତମ ମନ୍ଦିର । ଠିକ ସେହିପରି କୋଣାର୍କର ସୂର୍ଯ୍ୟ ମନ୍ଦିର ପୃଥିବୀ ପ୍ରସିଦ୍ଧ । ବୌଦ୍ଧ ଏବଂ ଜୈନ ମନ୍ଦିର ମାନଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଓଡ଼ିଶା ପ୍ରସିଦ୍ଧ । ଭୁବନେଶ୍ୱରରେ ଖଣ୍ଡଗିରି ଏବଂ ଉଦୟଗିରି ନାମକ ଦୁଇଟି ଗୁମ୍ଫା ରହିଛି । ଯାହାକି ପୁରାତନ ବୌଦ୍ଧ ଧର୍ମର ମୂକସାକ୍ଷୀ । ଠିକ ସେହି ପରି ଧଉଳିଗିରିଠାରେ ଥିବା ବିଶାଳ ବୌଦ୍ଧ ମୂର୍ତି ପର୍ଯ୍ୟଟକଙ୍କୁ ଆକର୍ଷିତ କରିଥାଏ । ଠିକ ସେହି ପରି ଓଡ଼ିଶାର ଟିକରପଡା ଘଡ଼ିଆଳ କୁମ୍ଭୀର ପାଇଁ ପ୍ରସିଦ୍ଧ । === ଜନଗଣନା === ୨୦୧୧ ମସିହା ଭାରତର ଜନଗଣନା ଅନୁଯାଇ ଓଡ଼ିଶାର ସମୁଦାୟ ଜନସଂଖ୍ୟା ୪୧,୯୪୭,୩୫୮, ସେଥିମଧ୍ୟରୁ ୨୧,୨୦୧,୬୭୮ (୫୦.୫୪%)ଜଣ ପୁରୁଷ ଓ ୨୦,୭୪୫,୬୮୦ (୪୯.୪୬) ଜଣ ମହିଳା, ଏବଂ ପ୍ରତି ୧୦୦୦ ପୁରୁଷରେ ୯୭୮ ଜଣ ମହିଳା ଅଛନ୍ତି । ୨୦୦୧ ମସିହା ଜନଗଣନା ତୁଳନାରେ ୨୦୧୧ରେ ଜନସଂଖ୍ୟା ୧୩.୯୭% ବୃଦ୍ଧି ହୋଇଛି । ସବୁଠାରୁ ଅଧିକ ଓଡ଼ିଆ ଭାଷାଭାଷୀ ଲୋକ ଏଠାରେ ବାସ କରନ୍ତି ଓ ଓଡ଼ିଆ ଭାଷା ଏହି ରାଜ୍ୟର ମୁଖ୍ୟ ଭାଷା ରୂପେ ପରିଚିତ ଏବଂ ଏହି ରାଜ୍ୟର ୮୨ ପ୍ରତିଶତ ଲୋକ ଓଡ଼ିଆ ଭାଷାକୁ ନିଜର ମାତୃଭାଷା ରୂପେ ବ୍ୟବହାର କରନ୍ତି । ଏହି ରାଜ୍ୟର କେତେକ ଆଦିବାସୀ ଜନଜାତି ମଧ୍ୟରୁ ସାନ୍ତାଳ, ବଣ୍ଡା , ମୁଣ୍ଡା, ଓରାମ ଓ ମହାଲି ପ୍ରମୁଖ । ୨୦୧୧ ମସିହା ଜନଗଣନା ଅନୁଯାୟୀ ଏହି ରଜ୍ୟର ସାକ୍ଷରତା ହାର ୭୩.୪୫% ଏବଂ ୮୨.୪% ପୁରୁଷ ଓ ୬୪.୩୬ ମହିଳା ସାକ୍ଷର ଅଟନ୍ତି ।<ref>{{Cite web |title=Archive for the '2011' Category |url=https://www.orissalinks.com/orissagrowth/topics/census/2011 |access-date=2025-12-17}}</ref> == ପ୍ରଶାସନ ଓ ରାଜନୀତି == [[File:ORISSA SECRETARIAT.jpg|thumb|200px|[[ଭୁବନେଶ୍ୱର]]ରେ ଓଡ଼ିଶା ରାଜ୍ଯ ଲୋକସେବା ଭବନ]] {{Main|ଓଡ଼ିଶା ସରକାର}} ଭାରତରେ ସମସ୍ତ ରାଜ୍ଯରେ [[ସାର୍ବଜନୀନ ମତାଧିକାର]] ଆଧାରରେ [[ସଂସଦୀୟ ଗଣତନ୍ତ୍ର|ସଂସଦୀୟ ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ସରକାର]] ସ୍ଥାପନ କରାଯାଇଛି ।<ref name="SenguptaCorbridge2013">{{cite book|author1=Chandan Sengupta|author2=Stuart Corbridge|title=Democracy, Development and Decentralisation in India: Continuing Debates|url=https://books.google.com/books?id=AXbYAQAAQBAJ&pg=PA8|access-date=15 February 2015|date=28 October 2013|publisher=Routledge|isbn=978-1-136-19848-9|page=8|archive-url=https://web.archive.org/web/20160105110846/https://books.google.com/books?id=AXbYAQAAQBAJ&pg=PA8|archive-date=5 January 2016|url-status=live}}</ref><ref name=OurParliament>{{cite web |title=Our Parliament |website=[[Lok Sabha]] |publisher=[[Government of India]] |url=http://164.100.47.132/LssNew/our%20parliament/Our%20Parliament.pdf |access-date=2 February 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150203104729/http://164.100.47.132/LssNew/our%20parliament/Our%20Parliament.pdf |archive-date=3 February 2015 |url-status=dead }}</ref> ଓଡ଼ିଶାର ରାଜନୀତିରେ ସକ୍ରିୟ ରାଜନୈତିକ ଦଳଗୁଡ଼ିକ ହେଲେ, [[ବିଜୁ ଜନତା ଦଳ]], [[ଭାରତୀୟ ଜାତୀୟ କଂଗ୍ରେସ]] ଏବଂ [[ଭାରତୀୟ ଜନତା ପାର୍ଟି]] । [[୨୦୧୯ ଓଡ଼ିଶା ବିଧାନ ସଭା ନିର୍ବାଚନ|ଓଡ଼ିଶା ରାଜ୍ଯ ସଭା ନିର୍ବାଚନ, ୨୦୧୯]] ପରେ, [[ନବୀନ ପଟ୍ଟନାୟକ]]ଙ୍କ ନେତୃତ୍ବରେ ବିଜେଡି ଷଷ୍ଠ ଥର ପାଇଁ କ୍ରମିକ ଭାବରେ କ୍ଷମତାରେ ରହିଲା । ୨୦୦୦ ମସିହାରୁ ନବୀନ ପଟ୍ଟନାୟକ ଓଡ଼ିଶାର ୧୪ତମ ମୁଖ୍ଯମନ୍ତ୍ରୀ ହେଲେ ।<ref name=BJDLandslide /> === ବିଧାନସଭା === {{Main|ଓଡ଼ିଶା ବିଧାନସଭା }} ଓଡ଼ିଶା ରାଜ୍ୟରେ ଏକ ଏକସଦନୀୟ ବିଧାନସଭା ଅଛି।<ref name="Finifter">{{cite book|author=Ada W. Finifter|author-link1=Ada Finifter|title=Political Science|date=1978 |url=https://books.google.com/books?id=KFk1K9_yf90C&pg=PA94|access-date=15 February 2015|publisher=FK Publications|isbn=978-81-89597-13-9|page=94|archive-url=https://web.archive.org/web/20160105110847/https://books.google.com/books?id=KFk1K9_yf90C&pg=PA94|archive-date=5 January 2016|url-status=live}}</ref> [[ଓଡ଼ିଶା ବିଧାନସଭା]] ୧୪୭ ଜଣ ନିର୍ବାଚିତ ସଦସ୍ୟଙ୍କୁ ନେଇ ଗଠିତ,<ref name=BJDLandslide>{{cite news|title=BJD's landslide victory in Odisha, wins 20 of 21 Lok Sabha seats|url=http://ibnlive.in.com/news/bjds-landslide-victory-in-odisha-wins-20-of-21-lok-sabha-seats/472363-3-234.html|access-date=18 March 2015|publisher=[[CNN-IBN]]|date=17 May 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140908125021/http://ibnlive.in.com/news/bjds-landslide-victory-in-odisha-wins-20-of-21-lok-sabha-seats/472363-3-234.html|archive-date=8 September 2014|url-status=dead}}</ref> ଏବଂ ବିଶେଷ ପଦାଧିକାରୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଅଛନ୍ତି, ଯେପରି ବାଚସ୍ପତି ଓ ଉପବାଚସ୍ପତି , ଯାହାଙ୍କୁ ସଦସ୍ୟମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନିର୍ବାଚିତ କରାଯାଇଥାଏ । ବିଧାନସଭା ବୈଠକ ବାଚସ୍ପତିଙ୍କ ଦ୍ୱାରା କିମ୍ବା ବାଚସ୍ପତିଙ୍କ ଅନୁପସ୍ଥିତିରେ ଉପବାଚସ୍ପତିଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅଧ୍ୟକ୍ଷତା କରାଯାଏ ।<ref name="Kumar">{{cite book|author=Rajesh Kumar|title=Universal's Guide to the Constitution of India|date=17 January 2024 |url=https://books.google.com/books?id=an78gq3JwzYC&pg=PA110|access-date=18 March 2015|publisher=Universal Law Publishing|isbn=978-93-5035-011-9|pages=107–110|archive-url=https://web.archive.org/web/20160105110846/https://books.google.com/books?id=an78gq3JwzYC&pg=PA110|archive-date=5 January 2016|url-status=live}}</ref>କାର୍ଯ୍ୟପାଳିକା କର୍ତ୍ତୃପକ୍ଷ ଓଡ଼ିଶାର ମୁଖ୍ୟମନ୍ତ୍ରୀଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ମନ୍ତ୍ରୀ ପରିଷଦ ଉପରେ ନ୍ୟସ୍ତ , ଯଦିଓ ସରକାରର ମୁଖ୍ୟ ହେଉଛନ୍ତି ଓଡ଼ିଶାର ରାଜ୍ୟପାଳ । ରାଜ୍ୟପାଳଙ୍କୁ [[ଭାରତର ରାଷ୍ଟ୍ରପତି]] ନିଯୁକ୍ତ କରନ୍ତି । ବିଧାନସଭାରେ ସଂଖ୍ୟାଗରିଷ୍ଠତା ଥିବା ଦଳ କିମ୍ବା ମେଣ୍ଟର ନେତାଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟପାଳ ମୁଖ୍ୟମନ୍ତ୍ରୀ ଭାବରେ ନିଯୁକ୍ତ କରନ୍ତି, ଏବଂ ମୁଖ୍ୟମନ୍ତ୍ରୀଙ୍କ ପରାମର୍ଶରେ ରାଜ୍ୟପାଳ ମନ୍ତ୍ରୀ ପରିଷଦକୁ ନିଯୁକ୍ତ କରନ୍ତି । ମନ୍ତ୍ରୀ ପରିଷଦ ବିଧାନସଭାକୁ ରିପୋର୍ଟ କରନ୍ତି ।<ref name="AroraGoyal1995">{{cite book|author1=Ramesh Kumar Arora|author2=Rajni Goyal|title=Indian Public Administration: Institutions and Issues|url=https://books.google.com/books?id=nvzcy7o4sgAC&pg=PA205|access-date=18 March 2015|year=1995|publisher=New Age International|isbn=978-81-7328-068-9|pages=205–207|archive-url=https://web.archive.org/web/20160105110846/https://books.google.com/books?id=nvzcy7o4sgAC&pg=PA205|archive-date=5 January 2016|url-status=live}}</ref> ୧୪୭ ଜଣ ନିର୍ବାଚିତ ପ୍ରତିନିଧିଙ୍କୁ ବିଧାନସଭାର ସଦସ୍ୟ ବା ବିଧାୟକ କୁହାଯାଏ । ରାଜ୍ୟପାଳଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଆଙ୍ଗ୍ଲୋ-ଇଣ୍ଡିଆନ ସମ୍ପ୍ରଦାୟରୁ ଜଣେ ବିଧାୟକଙ୍କୁ ମନୋନୀତ କରାଯାଇପାରେ ।<ref name="Shukla2008">{{cite book|author=Subhash Shukla|title=Issues in Indian Polity|url=https://books.google.com/books?id=CAs9PNOfL28C&pg=PA99|access-date=18 March 2015|year=2008|publisher=Anamika Pub. & distributors|isbn=978-81-7975-217-3|page=99|archive-url=https://web.archive.org/web/20160105110846/https://books.google.com/books?id=CAs9PNOfL28C&pg=PA99|archive-date=5 January 2016|url-status=live}}</ref> କାର୍ଯ୍ୟକାଳ ଶେଷ ହେବା ପୂର୍ବରୁ ବିଧାନସଭା ଭାଙ୍ଗି ନଗଲେ, ଏହି ପଦର କାର୍ଯ୍ୟକାଳ ପାଞ୍ଚ ବର୍ଷ ପାଇଁ ।<ref name="Kumar" /> ନ୍ୟାୟପାଳିକା କଟକରେ ଅବସ୍ଥିତ [[ଓଡ଼ିଶା ଉଚ୍ଚ ନ୍ୟାୟାଳୟ]] ଏବଂ ନିମ୍ନ ଅଦାଲତଗୁଡ଼ିକର ଏକ ବ୍ୟବସ୍ଥାକୁ ନେଇ ଗଠିତ । ==ଅର୍ଥନୀତି== === ସମଷ୍ଟି-ଅର୍ଥନୈତିକ ଧାରା === ଓଡ଼ିଶା ନିରନ୍ତର ଆର୍ଥିକ ଅଭିବୃଦ୍ଧିର ସମ୍ମୁଖୀନ ହେଉଛି । ରାଜ୍ୟର ମୋଟ ଘରୋଇ ଉତ୍ପାଦରେ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ଅଭିବୃଦ୍ଧି ପରିସଂଖ୍ୟାନ ଏବଂ କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମ କାର୍ଯ୍ୟାନ୍ୱୟନ ମନ୍ତ୍ରଣାଳୟ ରିପୋର୍ଟ କରିଛନ୍ତି । ଓଡ଼ିଶାର ଅଭିବୃଦ୍ଧି ହାର ଜାତୀୟ ହାରାହାରିରୁ ଅଧିକ । କେନ୍ଦ୍ର ସରକାରଙ୍କ ସହରୀ ବିକାଶ ମନ୍ତ୍ରଣାଳୟ ନିକଟରେ ସ୍ମାର୍ଟ ସିଟି ଭାବେ ବିକଶିତ ହେବାକୁ ଚୟନ ହୋଇଥିବା ୨୦ଟି ସହରର ନାମ ଘୋଷଣା କରିଛନ୍ତି । ରାଜ୍ୟ ରାଜଧାନୀ ଭୁବନେଶ୍ୱର ଜାନୁଆରୀ ୨୦୧୬ରେ ଜାରି ଥିବା ସ୍ମାର୍ଟ ସିଟି ତାଲିକାରେ ପ୍ରଥମ ସହର, ଯାହା ଭାରତ ସରକାରଙ୍କ ଏକ ଗୃହପାଳିତ ପଶୁ ପ୍ରକଳ୍ପ । ଏହି ଘୋଷଣାରେ ବିକାଶ ପାଇଁ ପାଞ୍ଚ ବର୍ଷ ମଧ୍ୟରେ ୫୦୮.୦୨ ବିଲିୟନ ଟଙ୍କା ମଞ୍ଜୁରି ଥିଲା । === ଶିଳ୍ପ ବିକାଶ === ଓଡ଼ିଶାରେ ପ୍ରଚୁର ପ୍ରାକୃତିକ ସମ୍ପଦ ଏବଂ ଏକ ବୃହତ ଉପକୂଳ ଅଛି | ପୁଞ୍ଜି ବିନିଯୋଗ ପ୍ରସ୍ତାବ ସହିତ ବିଦେଶୀ ପୁଞ୍ଜି ନିବେଶକାରୀଙ୍କ ପାଇଁ ଓଡ଼ିଶା ସର୍ବାଧିକ ପସନ୍ଦଯୋଗ୍ୟ ସ୍ଥାନ ଭାବରେ ଉଭା ହୋଇଛି। ଏଥିରେ ଭାରତର ଏକ କୋଇଲାର ଏକ ପଞ୍ଚମାଂଶ, ଏହାର ଏକ ଚତୁର୍ଥାଂଶ ଲୁହାପଥର, ବକ୍ସାଇଟ୍ ଭଣ୍ଡାରର ଏକ ତୃତୀୟାଂଶ ଏବଂ କ୍ରୋମାଇଟ୍ ରହିଛି | ଜର୍ମାନୀର ସହଯୋଗରେ ନିର୍ମିତ ଭାରତର ପବ୍ଲିକ୍ ସେକ୍ଟରରେ ରାଉରକେଲା ଷ୍ଟିଲ୍ ପ୍ଲାଣ୍ଟ ଥିଲା | ଆର୍ସେଲର-ମିତ୍ତଲ ୧୦ ବିଲିୟନ ଡଲାରର ଅନ୍ୟ ଏକ ମେଗା ଇସ୍ପାତ ପ୍ରକଳ୍ପରେ ବିନିଯୋଗ କରିବାକୁ ଯୋଜନା ଘୋଷଣା କରିଛନ୍ତି। Russian ଷର ପ୍ରମୁଖ ମ୍ୟାଗ୍ନିଟୋଗୋରସ୍କ୍ ଆଇରନ୍ ଆଣ୍ଡ ଷ୍ଟିଲ୍ କମ୍ପାନୀ (MMK) ମଧ୍ୟ ଓଡ଼ିଶାରେ ୧୦ଟି MT ଷ୍ଟିଲ୍ ପ୍ଲାଣ୍ଟ ସ୍ଥାପନ କରିବାକୁ ଯୋଜନା କରିଛି। ବୃନ୍ଦାବଲ ଓଡ଼ିଶାର ଖୋଲା କାଷ୍ଟ କୋଇଲା ଖଣିର ଏକ ପ୍ରମୁଖ କ୍ଷେତ୍ର | ଆଲୁମିନିୟମ, କୋଇଲା ଭିତ୍ତିକ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଉତ୍ପାଦନ କେନ୍ଦ୍ର, ପେଟ୍ରୋକେମିକାଲ୍ସ ଏବଂ ସୂଚନା ପ୍ରଯୁକ୍ତିବିଦ୍ୟାରେ ରାଜ୍ୟ ଅଦୃଶ୍ୟ ପରିମାଣର ପୁଞ୍ଜି ବିନିଯୋଗ କରୁଛି। ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଉତ୍ପାଦନରେ ରିଲାଏନ୍ସ ପାୱାର୍ (ଅନିଲ ଅମ୍ବାନୀ ଗ୍ରୁପ୍) ଝାରସୁଗୁଡା ଜିଲ୍ଲାର ହିରମାଠାରେ ୧୩ ବିଲିୟନ ଆମେରିକୀୟ ଡଲାରର ପୁଞ୍ଜି ବିନିଯୋଗ ସହିତ ବିଶ୍ୱର ସର୍ବବୃହତ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଉତ୍ପାଦନ କେନ୍ଦ୍ର ସ୍ଥାପନ କରୁଛି। ୨୦୦୯ ମସିହାରେ ଓଡ଼ିଶା କର୍ପୋରେଟ ନିବେଶ ଉପରେ ଆସୋକମ୍ (ASSOCHAM) ଇନଭେଷ୍ଟମେଣ୍ଟ ମିଟର (AIM) ଅଧ୍ୟୟନର ବିଶ୍ଳେଷଣ ଅନୁଯାୟୀ ଗୁଜରାଟ ସହିତ ପ୍ରଥମ ଏବଂ ଆନ୍ଧ୍ରପ୍ରଦେଶ ତୃତୀୟ ସ୍ଥାନରେ ଥିଲା | ଦେଶରେ ମୋଟ ବିନିଯୋଗରେ ଓଡ଼ିଶାର ଅଂଶ ୧୨.୬ ପ୍ରତିଶତ ଥିଲା। ଏହା ମୂଲ୍ୟର ନିବେଶ ପ୍ରସ୍ତାବ ଗ୍ରହଣ କଲା | ଗତ ବର୍ଷରେ ୨,୦୦,୮୪୬ କୋଟି | ଇସ୍ପାତ ଏବଂ ଶକ୍ତି ସେହି କ୍ଷେତ୍ରଗୁଡିକ ମଧ୍ୟରେ ଥିଲା ଯାହା ରାଜ୍ୟରେ ସର୍ବାଧିକ ପୁଞ୍ଜି ବିନିଯୋଗ କରିଥିଲା। ==ସଂସ୍କୃତି== == ଓଡ଼ିଶାର ପର୍ବପର୍ବାଣି == ଓଡ଼ିଶାର ବିଭିନ୍ନ ଧର୍ମାବଲମ୍ବୀମାନେଦ୍ୱାରା ବିଭିନ୍ନ ପର୍ବପର୍ବାଣି ପାଳନ କରିଥାନ୍ତି । ଓଡ଼ିଶାରେ "ବାର ମାସରେ ତେର ପର୍ବ" ପାଳନ ହୁଏ ବୋଲି ପ୍ରବାଦ ରହିଛି ।<ref>{{Cite journal|last=Mohanty|first=P.P.|date=2018|title=Towards frameworking a strategic approach for festival tourism destination marketing and management: Case study of Odisha (India)|url=https://scindeks.ceon.rs/Article.aspx?artid=1450-66611804145M|journal=Turizam|language=en|volume=22|issue=4|pages=145–157|doi=10.5937/turizam22-17398|issn=1450-6661}}</ref> ପ୍ରମୁଖ ହିନ୍ଦୁ ପର୍ବ ମଧ୍ୟରେ [[ରଥଯାତ୍ରା]], [[ରଜ]], [[ପଣା ସଂକ୍ରାନ୍ତି]],[[ମକର ସଂକ୍ରାନ୍ତି]],[[ନୂଆଖାଇ]] ଓ ଅନେକ ଓଷା-ବ୍ରତ ସମେତ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପର୍ବପର୍ବାଣି, ଇସଲାମ ପର୍ବପର୍ବାଣି ମଧ୍ୟରେ [[ଇଦ ଉଲ-ଫିତର]] ଓ [[ମହରମ]], ଖୀଷ୍ଟିଆନ ପର୍ବପର୍ବାଣି ମଧ୍ୟରେ [[ବଡ଼ଦିନ|ବଡ଼ ଦିନ]], [[ଇଷ୍ଟର]] ଓ [[ନବବର୍ଷ]], ବୌଦ୍ଧ ପର୍ବପର୍ବାଣି ମଧ୍ୟରେ [[ବୁଦ୍ଧ ପୂର୍ଣ୍ଣିମା]] ଆଦି ଅନ୍ୟତମ । ଓଡ଼ିଶାର ବିଭିନ୍ନ ଆଦିବାସୀ ଜନଜାତି ଭିତରେ ସାନ୍ତାଳୀ ଜନଜାତିର ସୋହରାଇ, ମାଘେ ପରବ (ହୋ ଜନଜାତିଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ପାଳିତ), ବାହା ପରବ (ବା ହୋ ଜନଜାତିର ବା' ପରବ) ଆଦି ଅନ୍ୟତମ | ==କ୍ରୀଡ଼ା== {{Main|ଓଡ଼ିଶାରେ କ୍ରୀଡ଼ା}} [[File:Barabati Stadium IPL Match Pune Warriors India vs. Deccan Chargers.jpg|thumb|ବାରବାଟୀ ଷ୍ଟାଡ଼ିୟମ ([[Barabati Stadium]]) , [[କଟକ]]]] ଓଡ଼ିଶା ରାଜ୍ୟ ୨୦୧୮ ପୁରୁଷ ହକି ବିଶ୍ୱକପ୍ ( [[2018 Men's Hockey World Cup]] ), ୨୦୨୨ ଫିଫା ୧୭ ବର୍ଷରୁ କମ୍ ମହିଳା ବିଶ୍ୱକପ୍ (2022 FIFA U-17 Women's World Cup) ଏବଂ ୨୦୨୩ ପୁରୁଷ ହକି ବିଶ୍ୱକପ୍ (2023 Men's Hockey World Cup) ସମେତ ଅନେକ ଅନ୍ତର୍ଜାତୀୟ କ୍ରୀଡା ଇଭେଣ୍ଟ ଆୟୋଜନ କରିଛି। ଓଡ଼ିଶାରେ ଥିବା କ୍ରୀଡ଼ା ଷ୍ଟାଡ଼ିୟମଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରେ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ : # [[କଳିଙ୍ଗ ଷ୍ଟାଡ଼ିଅମ]] ( Kalinga Stadium ) # [[ବାରବାଟି ଷ୍ଟାଡ଼ିଅମ]] ( [[Barabati Stadium]] ) # ଜବାହରଲାଲ ନେହେରୁ ଇନଡୋର୍ ଷ୍ଟାଡ଼ିୟମ ( Jawaharlal Nehru Indoor Stadium ) # ଇଷ୍ଟ କୋଷ୍ଟ ରେଲୱେ ଷ୍ଟାଡ଼ିୟମ ( East Coast Railway Stadium ) # ବିଜୁ ପଟ୍ଟନାୟକ ହକି ଷ୍ଟାଡ଼ିୟମ ( Biju Patnaik Hockey Stadium ) # କିଟ୍ ଷ୍ଟାଡ଼ିୟମ ( KIIT Stadium ) # ବୀର ସୁରେନ୍ଦ୍ର ସାଏ ଷ୍ଟାଡ଼ିୟମ ( Veer Surendra Sai Stadium ) # ବିର୍ସା ମୁଣ୍ଡା ଆନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ହକି ଷ୍ଟାଡ଼ିୟମ ( Birsa Munda International Hockey Stadium )<ref>{{Cite news|last=Suffian|first=Mohammad|date=16 February 2021|title=Odisha CM Lays Foundation of India's Largest Hockey Stadium named after 'Birsa Munda' In Rourkela|work=India Today|url=https://www.indiatoday.in/sports/hockey/story/odisha-cm-lays-foundation-of-india-s-largest-hockey-stadium-named-after-birsa-munda-in-rourkela-1769860-2021-02-16|access-date=3 June 2021|archive-date=3 June 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210603040034/https://www.indiatoday.in/sports/hockey/story/odisha-cm-lays-foundation-of-india-s-largest-hockey-stadium-named-after-birsa-munda-in-rourkela-1769860-2021-02-16|url-status=live}}</ref> ରାଜ୍ୟରେ କିଛି ଉଚ୍ଚ ପ୍ରଦର୍ଶନ କେନ୍ଦ୍ର ମଧ୍ୟ ରହିଛି, ଯାହାକି ଓଡ଼ିଶାରେ ବିଭିନ୍ନ ଖେଳର ଉନ୍ନତି ପାଇଁ କଳିଙ୍ଗ ଷ୍ଟାଡ଼ିୟମରେ ସ୍ଥାପିତ କରାଯାଇଛି । କିଛି ଉଚ୍ଚ ପ୍ରଦର୍ଶନ କେନ୍ଦ୍ରଗୁଡ଼ିକ ହେଉଛି : * ଅଭିନବ ବିନ୍ଦ୍ରା ଟାର୍ଗେଟିଂ ପ୍ରଦର୍ଶନ ( Abhinav Bindra Targeting Performance (ABTP) ) * ଡାଲମିଆ ଭାରତ ଗୋପୀଚାନ୍ଦ ବ୍ୟାଡ଼ମିଣ୍ଟନ୍ ଏକାଡ଼େମୀ ( Dalmia Bharat Gopichand Badminton Academy ) * ଜେ.ଏସ୍.ଡବ୍ଲ୍ୟୁ. ସନ୍ତରଣ ଉଚ୍ଚ ପ୍ରଦର୍ଶନ କେନ୍ଦ୍ର ( JSW Swimming HPC ) * ଖେଲୋ ଇଣ୍ଡିଆ ଆଥଲେଟିକ୍ସ୍, ହକି ଏବଂ ଭାରୋତ୍ତୋଳନ ପାଇଁ ରାଜ୍ୟ ଉତ୍କର୍ଷ କେନ୍ଦ୍ର ( Khelo India State Centre of Excellence (KISCE) for Athletics, Hockey, and Weightlifting ) * ଭାରୋତ୍ତୋଳନ ପାଇଁ କେଜେଏସ ଆହଲୁୱାଲିଆ ଏବଂ ଟେନଭିକ୍ ସ୍ପୋର୍ଟସ୍ ଉଚ୍ଚ ପ୍ରଦର୍ଶନ କେନ୍ଦ୍ର ( KJS Ahluwalia and Tenvic Sports HPC for Weightlifting ) * ଓଡ଼ିଶା ନୌସେନା ଟାଟା ହକି ଉଚ୍ଚ ପ୍ରଦର୍ଶନ କେନ୍ଦ୍ର ( Odisha Naval Tata Hockey High Performance Centre (ONTHHPC) )<ref>{{cite web |url=https://kalingatv.com/state/naval-tata-hockey-academy-inaugurated-in-odisha-capital/ |title=Naval Tata Hockey Academy Inaugurated In Odisha Capital |website=Kalinga TV |date=13 August 2019 |access-date=13 August 2019 |archive-date=21 September 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220921054009/https://kalingatv.com/state/naval-tata-hockey-academy-inaugurated-in-odisha-capital/ |url-status=live }}</ref> * ଓଡ଼ିଶା ଆଦିତ୍ୟ ବିକ୍ରମ ବିର୍ଲା ଏବଂ ଗଗନ ନାରଙ୍ଗ ସୁଟିଂ ଉଚ୍ଚ ପ୍ରଦର୍ଶନ କେନ୍ଦ୍ର ( Odisha Aditya Birla and Gagan Narang Shooting HPC ) * ରିଲାଏନ୍ସ୍ ଫାଉଣ୍ଡେସନ୍ ଓଡ଼ିଶା ଆଥଲେଟିକ୍ସ୍ ଉଚ୍ଚ ପ୍ରଦର୍ଶନ କେନ୍ଦ୍ର ( Reliance Foundation Odisha Athletics HPC ) * ଭାରତୀୟ କ୍ରୀଡ଼ା ପ୍ରାଧିକରଣ ଆଞ୍ଚଳିକ ବ୍ୟାଡ଼ମିଣ୍ଟନ୍ ଏକାଡ଼େମୀ ( Sports Authority of India Regional Badminton Academy )<ref>{{Cite web|author=Minati Singha|date=15 May 2017|title=Odisha-SAI Regional Badminton Academy inaugurated in Bhubaneswar|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/bhubaneswar/odisha-sai-regional-badminton-academy-inaugurated-in-bhubaneswar/articleshow/58686446.cms|access-date=30 May 2021|website=The Times of India|language=en|archive-date=2 June 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210602225427/https://timesofindia.indiatimes.com/city/bhubaneswar/odisha-sai-regional-badminton-academy-inaugurated-in-bhubaneswar/articleshow/58686446.cms|url-status=live}}</ref> * ଉଡ଼ାନ୍ ବ୍ୟାଡ଼ମିଣ୍ଟନ୍ ଏକାଡ଼େମୀ<ref>{{Cite web|title=Udaan Badminton Academy-HOME|url=https://www.theudaan.net/|access-date=30 May 2021|website=www.theudaan.net|archive-date=26 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210226021003/https://www.theudaan.net/|url-status=dead}}</ref> * ଅଖିଳ ଭାରତୀୟ ଫୁଟବଲ୍ ସଂଘ ଉଚ୍ଚ ପ୍ରଦର୍ଶନ କେନ୍ଦ୍ର ( All India Football Federation High Performance Centre )<ref>{{Cite web|title=High Performance Centre deal a big boost for Odisha and AIFF {{!}} Goal.com|url=https://www.goal.com/en-in/news/odisha-aiff-high-performance-centre-big-boost/1cwe57j3pqvvu14c7f7q7a8r0d|access-date=7 June 2021|website=www.goal.com|archive-date=7 June 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210607034811/https://www.goal.com/en-in/news/odisha-aiff-high-performance-centre-big-boost/1cwe57j3pqvvu14c7f7q7a8r0d|url-status=live}}</ref> == ପର୍ଯ୍ୟଟନ == === ବାଲୁକା କଳା === ଓଡ଼ିଶାର ପୁରୀରୁ ଆରମ୍ଭ ହୋଇ ରାଜ୍ୟର ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ତଟବର୍ତ୍ତୀ ସ୍ଥାନରେ ବିକଶିତ ବାଲିରେ ମୂର୍ତ୍ତି ତିଆରି କଳା ଓଡ଼ିଶାର ଏକ ଆଧୁନିକ କଳା ମଧ୍ୟରୁ ଅନ୍ୟତମ । === ହସ୍ତଶିଳ୍ପ === ଓଡ଼ିଶାର ହସ୍ତଶିଳ୍ପ ମଧ୍ୟରେ ପିତ୍ତଳ, ସୁନା-ରୂପାର [[ତାରକସି କାମ]], ଟେରାକୋଟା କଳା ଏବଂ [[ଚାନ୍ଦୁଆ]] ଆଦି ଅନ୍ୟତମ । ==== ପିତ୍ତଳ ଏବଂ ବେଲ ଧାତୁ ସାମଗ୍ରୀ ==== ପିତ୍ତଳ ଏବଂ ବେଲମେଟାଲ୍ ବାସନ, ପିତ୍ତଳ ଚାନ୍ଦ ଏବଂ ହାଣ୍ଡି ଉପରେ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଖୋଦନ ଓଡ଼ିଶା କଳାର ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଦିଗ | ଧାତୁରେ ନିର୍ମିତ କଳାକୃତି ମଧ୍ୟରେ ପିତ୍ତଳ କାର୍ଯ ଦେବତାମାନଙ୍କର ପୂଜା ସମୟରେ ଦୀପ ଏବଂ ଦୀପଦାନୀରେ ଦେଖିବାକୁ ମିଳିଥାଏ | ପିତ୍ତଳରୁ ନିର୍ମିତ ଚାଉଳ ମାପିବା ପାତ୍ରଗୁଡିକ ଅନେକ ଘରେ ବ୍ୟବହୃତ ହେବା ବ୍ୟତୀତ ପିତ୍ତଳ ହାତୀ-ଘୋଡ଼ା ଆଦି ମଧ୍ୟ ଜଣାଶୁଣା । ବେଟେଲ-ଚେୟାର ପାଇଁ ପିତ୍ତଳର ପାତ୍ରଗୁଡ଼ିକ ଉଭୟ ଉପଯୋଗୀ ଏବଂ ଅଳଙ୍କାର ପାଇଁ ଡିଜାଇନ୍ ହୋଇଛି | ପିତ୍ତଳ ଏବଂ ଘଣ୍ଟି ଧାତୁରେ ନିର୍ମିତ ଘରୋଇ ସାମଗ୍ରୀ ଏବଂ ବାସନଗୁଡିକ ଅଛି ଏବଂ ସେଗୁଡ଼ିକ ବିଭିନ୍ନ ଆକୃତି ଏବଂ ଆକାରର | ଓଡ଼ିଶାର ପିତ୍ତଳ ସାମଗ୍ରୀ କାରିଗରମାନଙ୍କର ଉଚ୍ଚ କାରୁକାର୍ଯ୍ୟ ଏବଂ ନୂତନତ୍ୱ ପାଇଁ ସେମାନଙ୍କର ଚମତ୍କାରତାକୁ ପ୍ରକାଶ କରିଥାଏ | ==== ସିଲଭର ୱେୟାର ଏବଂ ଫିଲିଗ୍ରି କାମ ==== ଓଡ଼ିଶାର ସିଲଭରୱେର୍ ବହୁତ ଜଣାଶୁଣା | ତାଙ୍କର ଫିଲିଗ୍ରି କାର୍ଯ୍ୟଗୁଡ଼ିକ ଭାରତର ଅନ୍ୟ କୌଣସି ସ୍ଥାନରେ କ୍ୱଚିତ୍ ଦେଖାଯାଉଥିବା କଳାତ୍ମକ ଉତ୍କର୍ଷର ଅନନ୍ୟ ଉଦାହରଣ | ରୂପା ତାରଗୁଡ଼ିକ, ଅତ୍ୟନ୍ତ ସୂକ୍ଷ୍ମ, ଜଟିଳ ଡିଜାଇନ୍ରେ ଆକୃତିର | ପଶୁ ଏବଂ ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କର ଫର୍ମ, ଭର୍ମିଲିୟନ୍ ରିସେପ୍ଟେକଲ୍ ପରି ଦୈନିକ ବ୍ୟବହାରର ପ୍ରବନ୍ଧଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟ ରୂପା ତାରରେ ନିର୍ମିତ - ଫିଲିଗ୍ରି ଅଳଙ୍କାର, ବିଶେଷତ ବ୍ରୋଚ୍ ଏବଂ କାନଫୁଲ ଭାରତୀୟ ମହିଳାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବହୁତ ଲୋକପ୍ରିୟ | ସିଲିଗ୍ରି କାମ ପାଇଁ କଟକ ବିଶ୍ୱ ପ୍ରସିଦ୍ଧ | ମହାଭାରତର ଦୃଶ୍ୟଗୁଡ଼ିକ ବେଳେବେଳେ ରୂପାରେ ଚିତ୍ରିତ ହୋଇଥାଏ ବିଶେଷ ଆଗ୍ରହରେ ରୂପାଦ୍ୱାରା ନିର୍ମିତ ଭଗବାନ କୃଷ୍ଣଙ୍କଦ୍ୱାରା ପରିଚାଳିତ ଅର୍ଜୁନ ରଥ | ଜଣେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଲାଗେ ଯେ ରଥ ଚକଗୁଡିକର ମିନିଟ୍ ସବିଶେଷ କାର୍ଯ୍ୟ ସହିତ କଶଳ ଦେଖ | ରଥର ସୌନ୍ଦର୍ଯ୍ୟ, ଘୋଡ଼ାମାନଙ୍କର ଗର୍ବିତ ଆଭିମୁଖ୍ୟ ଏବଂ ସତ୍ୟ-ହାଇ-ଆକୃତି, ସମସ୍ତେ ରୂପା କଳା ପ୍ରଭାବର ଅତ୍ୟଧିକ ମହିମା ପାଇଁ ସହଯୋଗ କରନ୍ତି | ==== ଟେରାକୋଟା ଏବଂ କୁମ୍ଭାର ==== ଓଡ଼ିଶାର କୁମ୍ଭକାରମାନେ ବିଭିନ୍ନ ଧାର୍ମିକ ଏବଂ ସାମାଜିକ କାର୍ଯ୍ୟରେ ବ୍ୟବହୃତ ହେବାକୁ ମାଟିପାତ୍ର ତିଆରି କରନ୍ତି | ସେଗୁଡିକ ବିଭିନ୍ନ ଆକୃତି ଏବଂ ଆକାରରେ ନିର୍ମିତ ଏବଂ ମାଛ ଏବଂ ଫୁଲର ମୋଟିଫ୍ ଏବଂ ଜ୍ୟାମିତିକ ଡିଜାଇନ୍ ସହିତ ସୁସଜ୍ଜିତ | ଧାର୍ମିକ ସମୟରେ ସ୍ଥାନୀୟ ଚାହିଦା ପୂରଣ କରିବା ପାଇଁ ଟେରାକୋଟାରେ ଘୋଡ଼ା ଏବଂ ହାତୀ ତିଆରି କରାଯାଏ | ରୋଗ ଏବଂ ବିପଦରୁ ରକ୍ଷା ପାଇବା ପାଇଁ ଏମାନଙ୍କୁ ଗ୍ରାମ-ଦେବୀ (ଗ୍ରାମ-ଦେବତା)କୁ ଦିଆଯାଏ | ଆକାରରେ ସେମାନେ ଛଅ ଇଞ୍ଚରୁ ତିନି ଫୁଟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ | କୁମ୍ଭାର ମାଟି ଖେଳନା ଏବଂ ମଣିଷର ସରଳ ଏବଂ ଆକର୍ଷଣୀୟ ଚିତ୍ର ମଧ୍ୟ ତିଆରି କରେ | ସେମାନେ ବାସ୍ତବ ଜୀବନ ଜୀବମାନଙ୍କର ଅତ୍ୟାବଶ୍ୟକ ବିଶିଷ୍ଟ୍ୟଗୁଡିକ ଧରିଥାନ୍ତି | ଓଡ଼ିଶାର ପ୍ରତ୍ୟେକ ପ୍ୟାନରେ ଟେରାକୋଟା ଖେଳନା ତିଆରି କରାଯାଏ | ଖେଳନାଗୁଡିକ ଡିଜାଇନ୍ରେ ସରଳ ଏବଂ ସେମାନେ ଉତ୍ପାଦିତ ସ୍ଥାନର ଗୁଣ ବହନ କରନ୍ତି | ==== ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଘାସ ଏବଂ କେନ୍ କାମ କରେ ==== ଟୋକେଇ, ହାତ ପ୍ରଶଂସକ ଏବଂ ଟେବୁଲ୍ ମ୍ୟାଟ୍ ମହିଳା ଲୋକମାନଙ୍କଦ୍ୱାରା ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଘାସରୁ ବୁଣା ହୋଇଛି | ଫ୍ଲୋର-ମ୍ୟାଟ୍ଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଘାସରୁ ବୁଣାଯାଏ ଯାହା ଏକ ସ୍ଥାନୀୟ ଉତ୍ପାଦ , ଆଜି ଏହି ସାମଗ୍ରୀର ଚାହିଦା ବଢିଛି ଏବଂ ଏହା ସେମାନଙ୍କର ସୌନ୍ଦର୍ଯ୍ୟ, ଉପଯୋଗିତା ଏବଂ ସ୍ଥାୟୀ ଗୁଣର ପ୍ରମାଣ କରେ | ଟୋକେଇ ଏବଂ ଅନେକ ଆସବାବପତ୍ର ବୁଣିବା ପାଇଁ କେନ୍ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ | ==== ପ୍ରୟୋଗ କାର୍ଯ୍ୟ ==== ପିପଲିରେ ଟେଲର୍ମାନେ ଆପ୍ଲିକ୍ କାର୍ଯ୍ୟଗୁଡିକ ଏକଜେକ୍ୟୁଟ୍ କରନ୍ତି, ଯାହା ବହୁତ ଚାହିଦା | ପର୍ବପର୍ବାଣିରେ ବ୍ୟବହାର ପାଇଁ ଆପ୍ଲିକ୍ କାର୍ଯ୍ୟର ବିଶାଳ ଆକାରର ଛତା ଉତ୍ପାଦିତ ହୁଏ | ବିସ୍ତାରିତ ଲନରେ ବଗିଚା ଛତା ଭାବରେ ମଧ୍ୟ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ, ସେମାନେ ଯେ କୌଣସି ସମାବେଶକୁ ଅନୁଗ୍ରହ ଏବଂ ରଙ୍ଗ ଋଣ ଦିଅନ୍ତି | ହୃଦୟ ଆକୃତିର ପ୍ରଶଂସକ, ବଡ଼ ଏବଂ ସ୍ମା କ୍ୟୋପି ଏବଂ କାନ୍ଥ ଝୁଲିବା ମଧ୍ୟ ଆପ୍ଲିକ୍ କାମରୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ | ଟେଲର୍ମାନେ ପ୍ରାଣୀ, ପକ୍ଷୀ, ଫୁଲର ଚିତ୍ର ଏବଂ ଜ୍ୟାମିତିକ ଆକୃତିର ସମୃଦ୍ଧ ରଙ୍ଗର କପଡ଼ାରୁ କାଟି ଦିଅନ୍ତି ଏବଂ ଏଗୁଡିକ ଅନ୍ୟ ଏକ କପଡ଼ା ଉପରେ ସମାନ୍ତରାଳ ଭାବରେ ସଜାଯାଇ ଏକ ଆଖିଦୃଶିଆ ଡିଜାଇନ୍ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିବା ପାଇଁ ସିଲେଇ କରାଯାଏ | ହଳଦିଆ, ଧଳା, ସବୁଜ, ନୀଳ, ନାଲି ଏବଂ କଳା ରଙ୍ଗର ସମୃଦ୍ଧ ସ୍ପ୍ଲାସ୍ ଦର୍ଶକଙ୍କ ଆଖିକୁ ଚମକାଇଥାଏ ଏବଂ ଉତ୍ସବର ମନୋବଳ ସ୍ଥିର କରିଥାଏ | ବିଭିନ୍ନ ଆକୃତି ଏବଂ ଆକାରର ବ୍ୟାଗଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟ ଆପ୍ଲିକ୍ ମୋଟିଫ୍ ସହିତ ତିଆରି | ଧାର୍ମିକ ଶୋଭାଯାତ୍ରାରେ ରଙ୍ଗ ଦେବା ପାଇଁ ଆପଲିକ୍ ଚାରିସ୍ (ଛତା) ଏବଂ “ତରସା” (ହୃଦୟ ଆକୃତିର କାଠ ଗଠନଗୁଡ଼ିକ ଆପ୍ଲିକ୍ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଆଚ୍ଛାଦିତ ଏବଂ ପିକ୍ ଉପରେ ସମର୍ଥିତ) ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ | ବଡ଼ ଆପ୍ଲିକ୍ କାନୋପି ବିବାହ ଉତ୍ସବର ଏକ ଅବିଚ୍ଛେଦ୍ୟ ଅଙ୍ଗ | ମନ୍ଦିରଗୁଡିକରେ, କାଦୁଅଗୁଡିକ ଦେବତାମାନଙ୍କ ଉପରେ ଝୁଲାଯାଇଥାଏ ଯାହା ସେମାନଙ୍କୁ ମଇଳା ପଡ଼ିବାଠାରୁ ରକ୍ଷା କରିଥାଏ | ==== ଶୃଙ୍ଗ କାର୍ଯ୍ୟ ==== ଓଡ଼ିଶାରେ ଏପରି କାରିଗର ଅଛନ୍ତି ଯେଉଁମାନେ ଗୋରୁର ଶିଙ୍ଗରୁ କମ୍ବି, ଫୁଲ ଭେଜ୍ ଏବଂ କଲମ ଷ୍ଟାଣ୍ଡ ପରି ଦୈନିକ ବ୍ୟବହାରର ପ୍ରବନ୍ଧ ଯୋଗାଇବାରେ ଚତୁର ଅଟନ୍ତି | ଶିଙ୍ଗଟି ସୁଗମ ହୋଇ ପଲିସ୍ ହୋଇଛି, ଏବଂ ତା’ପରେ ବିଭିନ୍ନ କରମ୍ସରେ ଆକୃତିର | ଶୃଙ୍ଗରେ ନିର୍ମିତ କ୍ରେନ୍, ଲବଷ୍ଟର, ବିଛା ଏବଂ ପକ୍ଷୀମାନେ ଏକ ସୁନ୍ଦରତାରେ ସମାପ୍ତ | ସେମାନଙ୍କର ଭୂପୃଷ୍ଠ ଏକ ଗାଢା ସୋବର ଫିଙ୍ଗିଦିଏ ଏବଂ ସମସ୍ତ କଳା ପ୍ରେମୀଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟି ଆକର୍ଷଣ କରେ | ==== ଶାଢ଼ୀ ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ କପଡ଼ା ==== ବୋଧହୁଏ ଓଡ଼ିଶାର ହସ୍ତତନ୍ତର ସବୁଠାରୁ ଲୋକପ୍ରିୟ ଆଇଟମ୍ ହ୍ୟାଣ୍ଡଲୁମ୍ ସାରୀ ପ୍ରଦାନ କରେ | ସାସ୍କେସ୍ ପ୍ରତ୍ୟେକ ସ୍ୱାଦ ଏବଂ ପକେଟକୁ ଅନୁକୂଳ କରିବା ପାଇଁ ବିଭିନ୍ନ ଡିଜାଇନ୍ ଏବଂ ରଙ୍ଗରେ ଆସିଥାଏ | ସାଧାରଣତ ସମ୍ବଲପୁର ଜିଲ୍ଲାର ଗ୍ରାମବାସୀମାନେ ଘରୋଇ କିମ୍ବା କର୍ପୋରେଟ୍ ସେକ୍ଟରରେ ଲୁମ୍ ଉପରେ ସାରି ବୁଣନ୍ତି | ସମ୍ବଲପୁରୀ ସୂତା ସାରିର ଏକ ସୁଗମ ସମାପ୍ତି ଏବଂ ଏକ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ମୂଳ ସୀମା ଏବଂ ପାଲୁ ଅଛି | ମାଛ, ଶଙ୍ଖ ସେଲ ଏବଂ ଫୁଲର ମୋଟିଫ୍ କପଡ଼ାରେ ବୁଣା ହୋଇଛି | ବେଳେବେଳେ ସୀମା ଏବଂ ପାଲୁକୁ ସଜାଇବା ପାଇଁ ପଶୁ ମୋଟିଫ୍ ମଧ୍ୟ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ | ସ୍ଥାନୀୟ କଞ୍ଚାମାଲରୁ ଗ୍ରାମ କାରିଗରମାନେ ରେଶମ ସାନ୍ସ ମଧ୍ୟ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରନ୍ତି | ଖଣ୍ଡୁଆ ପାଟା ସାରିଗୁଡିକର ବିସ୍ତୃତ ଡିଜାଇନ୍ ଏବଂ ଏକ ଚମକ ଅଛି ଯାହା ଆକର୍ଷଣୀୟ | ବାପ୍ଟା ସାରିରେ ସୂତା ଏବଂ ରେଶମ ସୂତା ଅଛି | ବର୍ହମ୍ପୋରି ପାଟା ସାରିକୁ ଓଡ଼ିଆ ଏବଂ ଆଧୁନିକ ମହିଳାମାନେ ପିନ୍ଧନ୍ତି | ସାରିଗୁଡିକ ଯେଉଁଠାରେ ଉତ୍ପାଦିତ ହୁଏ, ବ୍ୟବହୃତ କଙ୍କାଳର ଗୁଣ ଏବଂ ସେଥିରେ ବୁଣା ହୋଇଥିବା ଡିଜାଇନ୍ଗୁଡ଼ିକର ପ୍ରକୃତି ନାମରେ ନାମିତ | ହାତ ବୁଣା ବେଡସିଟ୍, ବେଡ୍ କଭର, ଟେବୁଲ୍ କପଡ଼ା, ପରଦା ଏବଂ ଓଡ଼ିଶାର ପୋଷାକ ସାମଗ୍ରୀ ସମଗ୍ର ଦେଶରେ ସମାନ | ==== ପଥର ଏବଂ କାଠ ଖୋଦନ ==== ପଥର ଖୋଦନ ହେଉଛି ଓଡ଼ିଶାର ଏକ ପୁରୁଣା ଶିଳ୍ପ। କାରିଗରମାନଙ୍କ ବଂଶଧର ଯେଉଁମାନେ ଏକଦା ମନ୍ଦିର ଭବନରେ ଉତ୍କର୍ଷର ଚମତ୍କାର ଉଚ୍ଚତାକୁ ମାପଚୁପ କରିଥିଲେ, ସେମାନେ ପଥର ଖୋଦନ କରିବାର ବଂଶାନୁକ୍ରମିକ ଶିଳ୍ପ ମାଧ୍ୟମରେ ମୂର୍ତ୍ତି ପରମ୍ପରାକୁ ଜୀବନ୍ତ ରଖିଛନ୍ତି | ଖୋଦିତ ଦ୍ରବ୍ୟରେ ମନ୍ଦିରର ପ୍ରତିକୃତି, ଦେବତା ଏବଂ ଦେବୀଙ୍କ ପ୍ରତିମୂର୍ତ୍ତି, କୋଣାର୍କ ଚକ ଏବଂ ଘୋଡ଼ା, ଏବଂ ଅଳସ କନ୍ୟା (ସାଧୁ ଝିଅ) ସାଲାଭଞ୍ଜିକା (ସାଲ ଶାଖା ଉପରେ ଝୁଲୁଥିବା ମହିଳା), ସୁରସୁଣ୍ଡାରୀ (ସ୍ୱର୍ଗୀୟ ସୌନ୍ଦର୍ଯ୍ୟ), ଲେଖିକା ( ଲେଡି ଏକ ଚିଠି ଲେଖିବା), ଇତ୍ୟାଦି ଯାହା ଘର ସାଜସଜ୍ଜାର ଲୋକପ୍ରିୟ ଆଇଟମ୍ | ଓଡ଼ିଶାର କାଠ ଖୋଦନ ପ୍ରାୟ ସମାନ ଭାବରେ ଲୋକପ୍ରିୟ | ସେମାନେ ଅନ୍ୟ ରାଜ୍ୟଗୁଡିକର କଳାକୃତିଠାରୁ ଭିନ୍ନ ଅଟନ୍ତି ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସେମାନେ ସାଧା ଏବଂ ଚମତ୍କାର ପଲିସ୍ ସହିତ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଅଟନ୍ତି ଏବଂ ସେମାନଙ୍କ ଉପରେ କୌଣସି ରଙ୍ଗ କିମ୍ବା ଆବରଣ ବିନା ଲେକ୍ କାମ କରନ୍ତି | ପାର୍ଟ ଓଡ଼ିଶାରେ ଅନେକ ହସ୍ତତନ୍ତ ସାମଗ୍ରୀ ଅଛି ଯେପରିକି କାଗଜ ମାଞ୍ଚ, ସୋଲା ପିଥ୍ କାମ, ଲଙ୍କ | କାର୍ଯ୍ୟ, ଜାରୀ କାମ, ଗ୍ଲାସ୍ ବିଡି, କପଡ଼ା ଗାର୍ଲେଣ୍ଡ୍, କ୍ୟାମ୍ପୋର ଗାର୍ଲେଣ୍ଡ, ଜଟ କାର୍ପେଟ, ରଶ୍ ସାଥୀ, ଏବଂ ସର୍ବୋପରି, ପୁରୀ ଏବଂ ଗୋପାଳପୁରରେ ସମୁଦ୍ର ସେଲ କାର୍ଯ୍ୟ | == ଆଧାର == {{Reflist|30em}}Adhara crad == ଅଧିକ ତଥ୍ୟ == {{Commons category|Odisha|ଓଡ଼ିଶା}} <!--========================({{No More Links}})============================ | PLEASE BE CAUTIOUS IN ADDING MORE LINKS TO THIS ARTICLE. WIKIPEDIA | | IS NOT A COLLECTION OF LINKS NOR SHOULD IT BE USED FOR ADVERTISING. | | | | Excessive or inappropriate links WILL BE DELETED. | | See [[Wikipedia:External links]] & [[Wikipedia:Spam]] for details. | | | | If there are already plentiful links, please propose additions or | | replacements on this article's discussion page, or submit your link | | to the relevant category at the Open Directory Project (dmoz.org) | | and link back to that category using the {{dmoz}} template. | =======================({{No More Links}})=============================--> * [http://www.orissa.gov.in ଓଡ଼ିଶା ସରକାରଙ୍କ ସାଇଟ] {{ଓଡ଼ିଶା}} {{ଭାରତ}} {{ଓଡ଼ିଶା ପ୍ରସଙ୍ଗ}} [[ଶ୍ରେଣୀ:ଭାରତର ରାଜ୍ୟ ଓ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ]] [[ଶ୍ରେଣୀ:ଓଡ଼ିଶା]] lxgr3dp84j5riayux9unr8gb1j430p4 ପଶ୍ଚିମ ବଙ୍ଗ 0 3017 595071 515809 2026-05-07T10:04:38Z Subhamss2008 37188 /* */ 595071 wikitext text/x-wiki {{Short description|ଭାରତର ଏକ ପୂର୍ବ ଭାଗରେ ଅବସ୍ଥିତ ରାଜ୍ୟ}} {{Use dmy dates|date=ମଇ ୨୦୨୬}} {{Infobox Indian state or territory | name = ପଶ୍ଚିମ ବଙ୍ଗ | native_name = পশ্চিমবঙ্গ | official_name = ପଶ୍ଚିମ ବଙ୍ଗ ରାଜ୍ୟ | type = ରାଜ୍ୟ | image_skyline = {{Photomontage | photo1a = Howrah Bridge at night.jpg | photo1b = Victoria Memorial Kolkata.jpg | photo2a = Sundarban Royal Bengal Tiger.jpg | photo2b = Darjeeling Himalayan Railway Train.jpg | photo3a = Dakshineswar Kali Temple.jpg | photo3b = Tea garden of Darjeeling.jpg | position = centre | spacing = 2 | color = white | size = 280 }} | image_caption = '''ଉପରୁ ଘଣ୍ଟାକଣ୍ଟା ଦିଗରେ:''' ହାୱଡ଼ା ବ୍ରିଜ୍, ଭିକ୍ଟୋରିଆ ମେମୋରିଆଲ୍, ଦାର୍ଜିଲିଂ ହିମାଳୟନ ରେଳପଥ, ଦାର୍ଜିଲିଂର ଚା' ବଗିଚା, ଦକ୍ଷିଣେଶ୍ୱର କାଳୀ ମନ୍ଦିର ଏବଂ ସୁନ୍ଦରବନର ରୟାଲ୍ ବେଙ୍ଗଲ୍ ଟାଇଗର୍ । | image_seal = Seal of West Bengal.svg | motto = "ସତ୍ୟମେବ ଜୟତେ"<br /><small>(ସତ୍ୟର ହିଁ ଜୟ ହୁଏ)</small> | anthem = [[ଜନ ଗଣ ମନ]]<br /><small>(ଭାରତର ଜାତୀୟ ସଙ୍ଗୀତ)</small> | image_map = India West Bengal locator map.svg | map_caption = ଭାରତରେ ପଶ୍ଚିମ ବଙ୍ଗର ଅବସ୍ଥିତି | coordinates = {{coord|22.57|88.37|region:IN-WB_type:adm1st|display=inline,title}} | region = ପୂର୍ବ ଭାରତ | formation_date4 = ୧୫ ଅଗଷ୍ଟ ୧୯୪୭ (ପ୍ରତିଷ୍ଠା)<br />୨୬ ଜାନୁଆରୀ ୧୯୫୦ (ରାଜ୍ୟ ମାନ୍ୟତା) | capital = [[କୋଲକାତା]] | largest_city = [[କୋଲକାତା]] | districts = [[ପଶ୍ଚିମ ବଙ୍ଗର ଜିଲ୍ଲାମାନଙ୍କର ତାଲିକା|୨୩ ଗୋଟି]] | ରାଜ୍ୟପାଳ = [[ସି.ଭି. ଆନନ୍ଦ ବୋଷ]] | ମୁଖ୍ୟମନ୍ତ୍ରୀ = [[ମମତା ବାନାର୍ଜୀ]] | party = [[ସର୍ବଭାରତୀୟ ତୃଣମୂଳ କଂଗ୍ରେସ]] (AITC) | legislature_type = ଏକସଦନୀୟ | assembly = ପଶ୍ଚିମ ବଙ୍ଗ ବିଧାନସଭା | assembly_seats = ୨୯୪ ଆସନ | rajya_sabha_seats = ୧୬ ଆସନ | lok_sabha_seats = ୪୨ ଆସନ | judiciary = [[କଲିକତା ଉଚ୍ଚ ନ୍ୟାୟାଳୟ]] | area_total_km2 = ୮୮୭୫୨ | area_rank = ୧୩ଶ | population_total = {{Increase}} ୧୦,୨୫,୫୨,୭୮୭<ref>୨୦୨୪-୨୬ ପ୍ରକ୍ଷେପିତ ଜନସଂଖ୍ୟା ଉପରେ ଆଧାରିତ ।</ref> | population_as_of = ୨୦୨୬ (ପ୍ରକ୍ଷେପିତ) | population_rank = ଚତୁର୍ଥ | population_density = ୧୦୨୯ | population_demonym = ବଙ୍ଗାଳୀ | 0fficial_Langs = [[ବଙ୍ଗାଳୀ ଭାଷା|ବଙ୍ଗାଳୀ]], [[ଇଂରାଜୀ ଭାଷା|ଇଂରାଜୀ]] | official_script = [[ବଙ୍ଗଳା ଲିପି]] | GDP_total = {{Increase}} ₹୧୮.୮ ଲକ୍ଷ କୋଟି (୨୦୨୪-୨୫) | GDP_year = ୨୦୨୪-୨୫ | GDP_rank = ଷଷ୍ଠ | GDP_per_capita = ₹୧,୭୦,୦୦୦ (ପ୍ରକ୍ଷେପିତ) | HDI = {{Increase}} ୦.୬୪୧ (ମଧ୍ୟମ) | HDI_year = ୨୦୨୨ | literacy = {{Increase}} ୮୦.୫% (୨୦୨୪) | iso_code = IN-WB | registration_plate = WB | website = {{URL|wb.gov.in}} | mammal = [[ମାଛଧରା ବିରାଡ଼ି]] (Fishing cat) | bird = [[ଧଳାବେକିଆ ମାଛରଙ୍କା]] | fish = [[ଇଲିସି]] | flower = [[ଶେଫାଳୀ]] (Night-flowering jasmine) | tree = [[ଛାତିଆଣ]] (Chatim tree) }} '''ପଶ୍ଚିମ ବଙ୍ଗ''' ହେଉଛି ଭାରତର ପୂର୍ବ ଭାଗରେ ଅବସ୍ଥିତ ଏକ ଜନବହୁଳ ରାଜ୍ୟ । ଭୌଗୋଳିକ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣରୁ ଏହା ଉତ୍ତରରେ ହିମାଳୟ ପର୍ବତଶ୍ରେଣୀଠାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ଦକ୍ଷିଣରେ ବଙ୍ଗୋପସାଗର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବ୍ୟାପିଛି । ଆୟତନ ଦୃଷ୍ଟିରୁ ଏହା ଦେଶର ତ୍ରୟୋଦଶ ବୃହତ୍ତମ ରାଜ୍ୟ ହୋଇଥିବା ବେଳେ ଜନସଂଖ୍ୟା ଦୃଷ୍ଟିରୁ ଏହାର ସ୍ଥାନ ଚତୁର୍ଥ । ପଶ୍ଚିମ ବଙ୍ଗର ସୀମା ପାଞ୍ଚଟି ଭାରତୀୟ ରାଜ୍ୟ— ଓଡ଼ିଶା, ଝାଡ଼ଖଣ୍ଡ, ବିହାର, ସିକିମ ଓ ଆସାମ ଏବଂ ତିନୋଟି ପଡ଼ୋଶୀ ଦେଶ— ବାଂଲାଦେଶ, ନେପାଳ ଓ ଭୂଟାନ ସହିତ ଲାଗିଛି । ରାଜ୍ୟର ରାଜଧାନୀ [[କୋଲକାତା]] (ପୂର୍ବ ନାମ କଲିକତା) ଭାରତର ସର୍ବବୃହତ ମହାନଗରଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରୁ ଅନ୍ୟତମ ଏବଂ ଏହା ଦେଶର ଏକ ପ୍ରମୁଖ ସାଂସ୍କୃତିକ ଓ ଶିକ୍ଷା କେନ୍ଦ୍ର । ଉତ୍ତରରେ ଅବସ୍ଥିତ ଦାର୍ଜିଲିଂ ପାର୍ବତ୍ୟ ଅଞ୍ଚଳ ଏହାର ପ୍ରାକୃତିକ ସୌନ୍ଦର୍ଯ୍ୟ ଏବଂ ଚା' ଚାଷ ପାଇଁ ବିଶ୍ୱପ୍ରସିଦ୍ଧ । ସେହିପରି ଦକ୍ଷିଣରେ ଅବସ୍ଥିତ ସୁନ୍ଦରବନ ହେଉଛି ବିଶ୍ୱର ସର୍ବବୃହତ ହେନ୍ତାଳ ବନ (Mangrove forest) ଏବଂ ଏହା ରୟାଲ୍ ବେଙ୍ଗଲ୍ ଟାଇଗର୍‌ଙ୍କ ମୁଖ୍ୟ ବାସସ୍ଥଳୀ । ଐତିହାସିକ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣରୁ ପଶ୍ଚିମ ବଙ୍ଗର ଗୁରୁତ୍ୱ ଅତି ଅଧିକ । ଏହି ଅଞ୍ଚଳଟି ପ୍ରାଚୀନ କାଳରେ 'ଗୌଡ଼' ଓ 'ବଙ୍ଗ' ନାମରେ ପରିଚିତ ଥିଲା । ବ୍ରିଟିଶ୍ ଶାସନ ସମୟରେ ୧୯୧୧ ମସିହା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କଲିକତା ଭାରତର ରାଜଧାନୀ ରହିଥିଲା । ୧୯୪୭ ମସିହା ଭାରତ ବିଭାଜନ ସମୟରେ ପୂର୍ବତନ ବଙ୍ଗ ପ୍ରଦେଶର ପଶ୍ଚିମ ଭାଗକୁ ନେଇ 'ପଶ୍ଚିମ ବଙ୍ଗ' ରାଜ୍ୟ ଗଠନ କରାଯାଇଥିଲା । ସାହିତ୍ୟ, କଳା, ସଙ୍ଗୀତ ଏବଂ ବିଜ୍ଞାନ କ୍ଷେତ୍ରରେ ପଶ୍ଚିମ ବଙ୍ଗର ଅବଦାନ ଅତୁଳନୀୟ । ବିଶ୍ୱକବି ରବୀନ୍ଦ୍ରନାଥ ଠାକୁର, ସ୍ୱାମୀ ବିବେକାନନ୍ଦ ଏବଂ ନେତାଜୀ ସୁଭାଷ ଚନ୍ଦ୍ର ବୋଷଙ୍କ ଭଳି ମହାପୁରୁଷମାନଙ୍କର ଏହା ହେଉଛି ଜନ୍ମଭୂମି । == ପ୍ରଶାସନିକ ବିଭାଜନ == ପ୍ରଶାସନିକ ସୁବିଧା ପାଇଁ ପଶ୍ଚିମ ବଙ୍ଗକୁ ୫ଟି ରାଜସ୍ୱ ବିଭାଗ ଅଧୀନରେ ୨୩ଟି ଜିଲ୍ଲାରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇଛି: # ପ୍ରେସିଡେନ୍ସି ବିଭାଗ # ବର୍ଦ୍ଧମାନ ବିଭାଗ # ଜଳପାଇଗୁଡ଼ି ବିଭାଗ # ମାଲଦା ବିଭାଗ # ମେଦିନୀପୁର ବିଭାଗ == ଆଧାର == {{Reflist}} == ବାହାର ଲିଙ୍କ == * [https://wb.gov.in/ ପଶ୍ଚିମ ବଙ୍ଗ ସରକାରଙ୍କ ସରକାରୀ ୱେବସାଇଟ୍] == ଭୂଗୋଳ == ==ଇତିହାସ== == ଭାଷା ଓ ସାହିତ୍ୟ == == ଆଧାର == {{ଆଧାର}} == ଅଧିକ ତଥ୍ୟ == {{Sister project links}} ; ସରକାରୀ * [http://www.westbengal.gov.in/ Official West Bengal Government Web Portal] * [http://www.westbengaltourism.gov.in/web/guest/index Department of Tourism, Government of West Bengal] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120420145316/http://www.westbengaltourism.gov.in/web/guest/index |date=2012-04-20 }} * [http://www.wbcomtax.nic.in/welcome.asp Directorate of Commercial Taxes, Government of West Bengal] * [http://wbic.gov.in/ West Bengal Information Commission] ; ଅନ୍ୟାନ୍ୟ * {{wikivoyage|West Bengal}} * [http://www.britannica.com/EBchecked/topic/640088/West-Bengal West Bengal] ''Encyclopædia Britannica'' entry * {{dmoz|Regional/Asia/India/West_Bengal|West Bengal}} <!-- * [http://www.wikimapia.org/#lat=22.5697&lon=88.3697&z=10&l=0&m=b West Bengal] Satellite view at [[WikiMapia]] --> {{ଭାରତର ରାଜ୍ୟ}} {{ଅଧାଗଢା}} [[ଶ୍ରେଣୀ:ପଶ୍ଚିମ ବଙ୍ଗ]] [[ଶ୍ରେଣୀ:ଭାରତର ରାଜ୍ୟ ଓ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ]] kxnvkgw1kfkgdaphub60p3a7hcmqvt4 595072 595071 2026-05-07T10:10:50Z Subhamss2008 37188 /* */ 595072 wikitext text/x-wiki {{Short description|ଭାରତର ପୂର୍ବ ଭାଗରେ ଅବସ୍ଥିତ ଏକ ରାଜ୍ୟ}} {{Use dmy dates|date=ମଇ ୨୦୨୬}} {{Infobox Indian state or territory | name = ପଶ୍ଚିମ ବଙ୍ଗ | native_name = পশ্চিমবঙ্গ | image_skyline = {{Multiple image |border = infobox |total_width = 280 |image_style = |perrow = 1/2/2/2/2/2/2/2/1 |image1 = Dakhineshwar Temple beside the Hoogly, West Bengal.JPG |caption1 = [[ଦକ୍ଷିଣେଶ୍ୱର କାଳୀ ମନ୍ଦିର]] |image2 = Morgan House Kalimpong 2.jpg |caption2 = କାଲିମପଙ୍ଗସ୍ଥିତ ମୋର୍ଗାନ ହାଉସ |image3 = Bbbagh.png |caption3 = ରାଇଟର୍ସ ବିଲ୍ଡିଂ |image4 = Ramakrishna Belur Math, Howrah.jpg |caption4 = [[ବେଲୁର ମଠ]] |image5 = Shyamrahi Temple.jpg |caption5 = ଶ୍ୟାମ ରାୟ ମନ୍ଦିର |image6 = Victoria Memorial situated in Kolkata.jpg |caption6 = [[ଭିକ୍ଟୋରିଆ ମେମୋରିଆଲ, କଲିକତା|ଭିକ୍ଟୋରିଆ ମେମୋରିଆଲ]] |image7 = Howrah Station.jpg |caption7 = [[ହାଓଡ଼ା ରେଳ ଷ୍ଟେସନ|ହାଓଡ଼ା ଷ୍ଟେସନ]] |image8 = Darjeeling.jpg |caption8 = [[ଦାର୍ଜିଲିଂ]] |image9 = The Eden Gardens panoramic view.jpg |caption9 = [[ଇଡେନ ଗାର୍ଡେନ]] |image10 = Rasmancha Arnab Dutta 2011.JPG |caption10 = ବିଷ୍ଣୁପୁର ରାସମଞ୍ଚ |image11 = Jor Bangla Temple Arnab Dutta 2011.JPG |caption11 = ଯୋଡ଼ ବଙ୍ଗଳା ମନ୍ଦିର |image12 = Nizamat Imambara 2.jpg |caption12 = ନିଜାମତ ଇମାମବଡ଼ା |image13 = Firoze Minar at Gaur in Malda district 10.jpg |caption13 = ଫିରୋଜ ମିନାର |image14 = Sundarban Tiger.jpg |caption14 = [[ସୁନ୍ଦରବନ]]ର ବେଙ୍ଗଲ ଟାଇଗର |image15 = বাগবাজার সার্বজনীন দুর্গোৎসব ২০১৮.jpg |caption15 = [[ଦୁର୍ଗା ପୂଜା]] |image16 = কোচবিহার রাজবাড়ি.jpg |caption16 = କୁଚବିହାର ରାଜପ୍ରାସାଦ }} | type = ରାଜ୍ୟ | image_seal = Emblem of West Bengal (2018-present).svg | etymology = ମିଳିତ ବଙ୍ଗ ପ୍ରଦେଶର ପଶ୍ଚିମ ଭାଗ | nickname = "ସାଂସ୍କୃତିକ ବିବିଧତାର କେନ୍ଦ୍ର" | motto = [[ସତ୍ୟମେବ ଜୟତେ]] <br/> (ସତ୍ୟର ହିଁ ଜୟ ହୁଏ) | image_map = IN-WB.svg | coordinates = {{Coord|22.57|N|88.37|E|type:adm1st_region:IN-WB|display=inline,title}} | region = ପୂର୍ବ ଭାରତ | before_was = [[ବଙ୍ଗ ପ୍ରାନ୍ତ]] (ବ୍ରିଟିଶ ଭାରତ) | formation_date4 = ୧୫ ଅଗଷ୍ଟ ୧୯୪୭ | capital = [[କଲିକତା]] | largest_city = କଲିକତା | metro = କଲିକତା ମହାନଗର ଅଞ୍ଚଳ | anthem = [[ବାଂଲାର ମାଟି ବାଂଲାର ଜଲ]] <br/> (''ବଙ୍ଗଳାର ମାଟି, ବଙ୍ଗଳାର ଜଳ'')<ref>୨୦୨୩ ସେପ୍ଟେମ୍ବରରେ ପଶ୍ଚିମବଙ୍ଗ ବିଧାନସଭା ଦ୍ୱାରା ରାଜ୍ୟ ସଙ୍ଗୀତ ଭାବେ ଗୃହୀତ ।</ref> | districts = [[ପଶ୍ଚିମ ବଙ୍ଗର ଜିଲ୍ଲାମାନଙ୍କର ତାଲିକା|୨୩ (୫ଟି ରାଜସ୍ୱ ଖଣ୍ଡ)]] | Governor = [[ସି. ଭି. ଆନନ୍ଦ ବୋଷ]] | Chief_Minister = [[ମମତା ବାନାର୍ଜୀ]] ([[ସର୍ବଭାରତୀୟ ତୃଣମୂଳ କଂଗ୍ରେସ|TMC]]) | Chief_secretary = ଦୁଷ୍ୟନ୍ତ ନାରିୟାଲା, [[ଆଇ.ଏ.ଏସ୍.]] | legislature_type = ଏକସଦନୀୟ | assembly = [[ପଶ୍ଚିମ ବଙ୍ଗ ବିଧାନସଭା]] | assembly_seats = ୨୯୪ ଆସନ | rajya_sabha_seats = ୧୬ ଆସନ | lok_sabha_seats = ୪୨ ଆସନ | judiciary = [[କଲିକତା ଉଚ୍ଚ ନ୍ୟାୟାଳୟ]] | area_total_km2 = ୮୮୭୫୨ | area_rank = ୧୩ଶ | elevation_max_m = ୩୬୩୬ | elevation_max_point = [[ସନ୍ଦକଫୁ]] | population_total = {{Increase}} ~୧୦,୬୦,୩୧,୦୦୦ | population_as_of = ୨୦୨୬ (ଅନୁମାନିତ) | population_rank = ୪ର୍ଥ | population_density = ୧୧୯୪ | population_urban = ୩୧.୮୭% | population_rural = ୬୮.୧୩% | population_demonym = [[ବଙ୍ଗାଳୀ ଲୋକ|ବଙ୍ଗାଳୀ]] | 0fficial_Langs = [[ବଙ୍ଗଳା ଭାଷା|ବଙ୍ଗଳା]], [[ଇଂରାଜୀ ଭାଷା|ଇଂରାଜୀ]] | additional_official = ନେପାଳୀ, ଉର୍ଦ୍ଦୁ, ହିନ୍ଦୀ, [[ଓଡ଼ିଆ ଭାଷା|ଓଡ଼ିଆ]], ସାନ୍ତାଳୀ, ପଞ୍ଜାବୀ, କାମତାପୁରୀ, ରାଜବଂଶୀ, କୁରୁମାଲି, ତେଲୁଗୁ | GDP_total = {{increase}} {{INRConvert|21.48|lc}} | GDP_year = ୨୦୨୬-୨୭ ଆର୍ଥିକ ବର୍ଷ | GDP_rank = ୬ଷ୍ଠ | GDP_per_capita = {{Increase}} ~{{INRConvert|202700}} | HDI = {{Increase}} ୦.୬୩୫ (ମଧ୍ୟମ) | HDI_year = ୨୦୨୨ | HDI_rank = ୨୭ତମ | literacy = ୮୨.୬% (୨୦୨୪) | literacy_rank = ୨୫ତମ | sex_ratio = ୯୫୦ [[ମହିଳା|♀]]/୧୦୦୦ [[ପୁରୁଷ|♂]] | iso_code = IN-WB | registration_plate = WB | website = {{URL|wb.gov.in}} | mammal = ମାଛଧରା ବିଲେଇ (Fishing cat) | bird = ଶ୍ୱେତକଣ୍ଠ ମାଛରଙ୍କା | fish = [[ଇଲିସି]] | flower = ଗଙ୍ଗଶିଉଳି | tree = ଛାତିମ ଗଛ | fruit = [[ଆମ୍ବ]] | image_highway = SH IN-WB.png | SH_numbers = [[ପଶ୍ଚିମ ବଙ୍ଗର ରାଜ୍ୟ ରାଜପଥ ସମୂହର ତାଲିକା|WB SH1 – WB SH15]] }} '''ପଶ୍ଚିମ ବଙ୍ଗ''' (ବଙ୍ଗଳା: পশ্চিমবঙ্গ) ଭାରତର ପୂର୍ବ ଭାଗରେ ଅବସ୍ଥିତ ଏକ ରାଜ୍ୟ । ଏହା ବଙ୍ଗୋପସାଗର କୂଳରେ ଅବସ୍ଥିତ ଏବଂ ଜନସଂଖ୍ୟା ଦୃଷ୍ଟିରୁ ଭାରତର ଚତୁର୍ଥ ବୃହତ୍ତମ ରାଜ୍ୟ । ୨୦୨୬ ମସିହାର ଅନୁମାନିତ ପରିସଂଖ୍ୟାନ ଅନୁଯାୟୀ ଏଠାରେ ପ୍ରାୟ ୧୦.୬ କୋଟି ଲୋକ ବସବାସ କରନ୍ତି । ଆୟତନ ଦୃଷ୍ଟିରୁ ଏହା ଭାରତର ୧୩ଶ ବୃହତ୍ତମ ରାଜ୍ୟ ଅଟେ । ପଶ୍ଚିମ ବଙ୍ଗର ପୂର୍ବ ଦିଗରେ [[ବାଂଲାଦେଶ]], ଉତ୍ତରରେ [[ନେପାଳ]] ଓ [[ଭୁଟାନ]] ଅବସ୍ଥିତ । ଏହା ସହିତ ଭାରତୀୟ ରାଜ୍ୟ [[ଓଡ଼ିଶା]], [[ଝାଡ଼ଖଣ୍ଡ]], [[ବିହାର]], [[ସିକିମ]] ଏବଂ [[ଆସାମ]] ସହିତ ଏହାର ସୀମା ଲାଗିଛି । ରାଜ୍ୟର ରାଜଧାନୀ [[କଲିକତା]] ହେଉଛି ଭାରତର ତୃତୀୟ ବୃହତ୍ତମ ମହାନଗର । ଭୌଗୋଳିକ ଭାବେ ଏହି ରାଜ୍ୟ ଦାର୍ଜିଲିଂର ହିମାଳୟ ପାର୍ବତ୍ୟ ଅଞ୍ଚଳ, ଗଙ୍ଗା ନଦୀର ତ୍ରିକୋଣଭୂମି, ରାଢ଼ ଅଞ୍ଚଳ ଏବଂ ସୁନ୍ଦରବନର ହେନ୍ତାଳ ବନକୁ ନେଇ ଗଠିତ । ଐତିହାସିକ ଦୃଷ୍ଟିରୁ ଏହି ଅଞ୍ଚଳ ପ୍ରାଚୀନ ଭାରତର ଅନେକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ସାମ୍ରାଜ୍ୟ ଯଥା ମୌର୍ଯ୍ୟ, ଗୁପ୍ତ ଏବଂ ପାଳ ବଂଶର ଅଂଶବିଶେଷ ଥିଲା । ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ ମୁସଲିମ୍ ଶାସନ ଏବଂ ମୋଗଲ ସାମ୍ରାଜ୍ୟର ଅଧୀନରେ ବଙ୍ଗଳା ବିଶ୍ୱର ଏକ ପ୍ରମୁଖ ବାଣିଜ୍ୟ କେନ୍ଦ୍ର ଭାବେ ଉଭା ହୋଇଥିଲା । ୧୭୬୪ ମସିହାରେ ବକ୍ସର ଯୁଦ୍ଧ ପରେ ବ୍ରିଟିଶ ଇଷ୍ଟ ଇଣ୍ଡିଆ କମ୍ପାନୀ ଏଠାରେ ନିଜର ଶାସନ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିଥିଲା ଏବଂ ୧୭୭୨ରୁ ୧୯୧୧ ମସିହା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କଲିକତା ବ୍ରିଟିଶ ଭାରତର ରାଜଧାନୀ ଥିଲା । ୧୯୪୭ ମସିହାର ଭାରତ ବିଭାଜନ ସମୟରେ ଧର୍ମ ଆଧାରରେ ବଙ୍ଗ ପ୍ରଦେଶକୁ ଦୁଇ ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇଥିଲା— ହିନ୍ଦୁ ବହୁଳ ପଶ୍ଚିମ ଭାଗ ଭାରତର ଅଂଶ ହୋଇ 'ପଶ୍ଚିମ ବଙ୍ଗ' ନାମରେ ନାମିତ ହେଲା ଏବଂ ମୁସଲିମ୍ ବହୁଳ ପୂର୍ବ ଭାଗ ପାକିସ୍ତାନର ଅଂଶ (ପୂର୍ବ ପାକିସ୍ତାନ, ବର୍ତ୍ତମାନର ବାଂଲାଦେଶ) ହେଲା । ପଶ୍ଚିମ ବଙ୍ଗ ହେଉଛି ଭାରତର ଏକ ପ୍ରମୁଖ ସାଂସ୍କୃତିକ ଏବଂ ବୌଦ୍ଧିକ କେନ୍ଦ୍ର । ନୋବେଲ ବିଜେତା [[ରବୀନ୍ଦ୍ରନାଥ ଠାକୁର]], ସତ୍ୟଜିତ ରାୟଙ୍କ ପରି ବିଶ୍ୱପ୍ରସିଦ୍ଧ ବ୍ୟକ୍ତିତ୍ୱଙ୍କ କର୍ମଭୂମି ହେଉଛି ଏହି ରାଜ୍ୟ । ବର୍ତ୍ତମାନର ଅର୍ଥନୈତିକ ସ୍ଥିତି ଅନୁଯାୟୀ, ଏହା ଭାରତର ଷଷ୍ଠ ବୃହତ୍ତମ ଅର୍ଥବ୍ୟବସ୍ଥା । ରାଜ୍ୟରେ ୩ଟି ୟୁନେସ୍କୋ ବିଶ୍ୱ ଐତିହ୍ୟ ସ୍ଥଳ ରହିଛି ଏବଂ ପର୍ଯ୍ୟଟନ ଦୃଷ୍ଟିରୁ ଏହା ଭାରତର ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଗନ୍ତବ୍ୟସ୍ଥଳ । == ପ୍ରଶାସନିକ ବିଭାଜନ == ପ୍ରଶାସନିକ ସୁବିଧା ପାଇଁ ପଶ୍ଚିମ ବଙ୍ଗକୁ ୫ଟି ରାଜସ୍ୱ ବିଭାଗ ଅଧୀନରେ ୨୩ଟି ଜିଲ୍ଲାରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇଛି: # ପ୍ରେସିଡେନ୍ସି ବିଭାଗ # ବର୍ଦ୍ଧମାନ ବିଭାଗ # ଜଳପାଇଗୁଡ଼ି ବିଭାଗ # ମାଲଦା ବିଭାଗ # ମେଦିନୀପୁର ବିଭାଗ == ଆଧାର == {{Reflist}} == ବାହାର ଲିଙ୍କ == * [https://wb.gov.in/ ପଶ୍ଚିମ ବଙ୍ଗ ସରକାରଙ୍କ ସରକାରୀ ୱେବସାଇଟ୍] == ଭୂଗୋଳ == ==ଇତିହାସ== == ଭାଷା ଓ ସାହିତ୍ୟ == == ଆଧାର == {{ଆଧାର}} == ଅଧିକ ତଥ୍ୟ == {{Sister project links}} ; ସରକାରୀ * [http://www.westbengal.gov.in/ Official West Bengal Government Web Portal] * [http://www.westbengaltourism.gov.in/web/guest/index Department of Tourism, Government of West Bengal] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120420145316/http://www.westbengaltourism.gov.in/web/guest/index |date=2012-04-20 }} * [http://www.wbcomtax.nic.in/welcome.asp Directorate of Commercial Taxes, Government of West Bengal] * [http://wbic.gov.in/ West Bengal Information Commission] ; ଅନ୍ୟାନ୍ୟ * {{wikivoyage|West Bengal}} * [http://www.britannica.com/EBchecked/topic/640088/West-Bengal West Bengal] ''Encyclopædia Britannica'' entry * {{dmoz|Regional/Asia/India/West_Bengal|West Bengal}} <!-- * [http://www.wikimapia.org/#lat=22.5697&lon=88.3697&z=10&l=0&m=b West Bengal] Satellite view at [[WikiMapia]] --> {{ଭାରତର ରାଜ୍ୟ}} {{ଅଧାଗଢା}} [[ଶ୍ରେଣୀ:ପଶ୍ଚିମ ବଙ୍ଗ]] [[ଶ୍ରେଣୀ:ଭାରତର ରାଜ୍ୟ ଓ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ]] biatfk4tt6bk82cb40md8khepnhydod ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜ 0 3029 595011 573921 2026-05-07T07:36:41Z Subhamss2008 37188 /* */ 595011 wikitext text/x-wiki {{Short description|ଭାରତର ଏକ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ}} {{Use dmy dates|date=ମଇ ୨୦୨୬}} {{Infobox settlement | name = ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜ | native_name = Andaman and Nicobar Islands | settlement_type = ଭାରତର [[କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ]] | image_skyline = {{Photomontage |photo1a = The Coral Reef at the Andaman Islands.jpg |photo2a = Havelock,_Andaman_&_Nicobar_Islands.JPG |photo2b = Ross_Island_(Netaji_Subhas_Bose_Island).jpg |photo3a = Andaman.jpg |photo3b = Shaheed Island, Andaman Islands, Tropical beach.jpg |photo4a = Front_View_of_Cellular_Jail,_Port_Blair.JPG |spacing = 1 |size = 260 |position = center |border = 0 |color = #000000 |foot_montage = '''ଉପର-ଡାହାଣରୁ ଘଣ୍ଟାକଣ୍ଟା ଦିଗରେ''': ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର [[ପ୍ରବାଳ ଭିତ୍ତି]]; [[ଦକ୍ଷିଣ ଆଣ୍ଡାମାନ ଜିଲ୍ଲା|ଦକ୍ଷିଣ ଆଣ୍ଡାମାନ]]ସ୍ଥିତ [[ରୋସ୍ ଦ୍ୱୀପ]]; [[ନୀଲ ଦ୍ୱୀପ]]ର ବେଳାଭୂମି; [[ଶ୍ରୀ ବିଜୟ ପୁରମ୍]]ସ୍ଥିତ [[ସେଲୁଲାର ଜେଲ]]; [[ଆଣ୍ଡାମାନ ସାଗର]]; [[ଆଣ୍ଡାମାନ ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜ]]ସ୍ଥିତ ହାଭଲକ୍ ଦ୍ୱୀପ । }} | image_caption = | image_seal = Seal of Andaman and Nicobar Islands.png | motto = "ସତ୍ୟମେବ ଜୟତେ"<br /><small>(ସତ୍ୟର ହିଁ ଜୟ ହୁଏ)</small> | image_map1 = IN-AN.svg | map_caption = ଭାରତର ମାନଚିତ୍ରରେ ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ଅବସ୍ଥିତି | coordinates = {{coord|11.68|92.72|type:adm1st_region:IN-AN|display=inline,title}} | subdivision_type = ଦେଶ | subdivision_name = {{flag|India}} | subdivision_type1 = ଅଞ୍ଚଳ | subdivision_name1 = ପୂର୍ବ ଭାରତ | established_title = ଗଠନ | established_date = ୧ ନଭେମ୍ବର ୧୯୫୬ | seat_type = ରାଜଧାନୀ ଓ ବୃହତ୍ତମ ସହର | seat = '''[[ପୋର୍ଟ ବ୍ଲେୟାର|ଶ୍ରୀ ବିଜୟ ପୁରମ୍]]'''<ref>ସେପ୍ଟେମ୍ବର ୨୦୨୪ରେ ପୋର୍ଟ ବ୍ଲେୟାରର ନାମ ପରିବର୍ତ୍ତନ କରି 'ଶ୍ରୀ ବିଜୟ ପୁରମ୍' ରଖାଯାଇଥିଲା ।</ref> | parts_type = ଜିଲ୍ଲା ସଂଖ୍ୟା | parts = [[ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ଜିଲ୍ଲାଗୁଡ଼ିକର ତାଲିକା|୩ ଗୋଟି]] | leader_title1 = [[ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ଉପରାଜ୍ୟପାଳମାନଙ୍କର ସୂଚୀ|ଉପରାଜ୍ୟପାଳ]] | leader_name1 = ଆଡମିରାଲ (ଅବସରପ୍ରାପ୍ତ) [[ଦେବେନ୍ଦ୍ର କୁମାର ଜୋଶୀ]] | leader_title2 = ମୁଖ୍ୟ ସଚିବ | leader_name2 = ଚନ୍ଦ୍ର ଭୂଷଣ କୁମାର, [[ଆଇ.ଏ.ଏସ୍.]] | leader_title3 = ଲୋକ ସଭା ନିର୍ବାଚନ ମଣ୍ଡଳୀ | leader_name3 = ୧ ଗୋଟି ଆସନ ([[ବିଷ୍ଣୁ ପଦ ରାୟ]], ଭାଜପା) | leader_title4 = ଉଚ୍ଚ ନ୍ୟାୟାଳୟ | leader_name4 = [[କଲିକତା ଉଚ୍ଚ ନ୍ୟାୟାଳୟ]] (ଶ୍ରୀ ବିଜୟ ପୁରମ୍ ଖଣ୍ଡପୀଠ) | unit_pref = Metric | area_total_km2 = ୮୨୪୯ | area_rank = ୨୯ତମ | elevation_max_m = ୭୩୨ | elevation_max_point = [[ସ୍ୟାଡଲ୍ ଶୃଙ୍ଗ]] (Saddle Peak) | population_total = ୩,୮୦,୫୮୧ | population_as_of = ୨୦୧୧ ଜନଗଣନା | population_rank = ୩୪ତମ | population_density_km2 = ୪୬ | population_demonym = ଆଣ୍ଡାମାନୀ, ନିକୋବରୀ | demographics_type1 = ସରକାରୀ ଭାଷା | demographics1_title1 = ଆଧିକାରିକ | demographics1_info1 = [[ହିନ୍ଦୀ ଭାଷା|ହିନ୍ଦୀ]], [[ଇଂରାଜୀ ଭାଷା|ଇଂରାଜୀ]] | demographics1_title2 = ପ୍ରମୁଖ କଥିତ ଭାଷା | demographics1_info2 = [[ବଙ୍ଗାଳୀ ଭାଷା|ବଙ୍ଗାଳୀ]], [[ତାମିଲ ଭାଷା|ତାମିଲ]], [[ତେଲୁଗୁ ଭାଷା|ତେଲୁଗୁ]] | blank1_name_sec1 = [[ମାନବ ବିକାଶ ସୂଚକାଙ୍କ]] | blank1_info_sec1 = {{increase}} ୦.୭୦୬ (ଉଚ୍ଚ) (୨୦୨୨) | blank2_name_sec1 = ସାକ୍ଷରତା ହାର | blank2_info_sec1 = ୯୧.୧% (୨୦୨୪) | timezone1 = [[ଭାରତୀୟ ମାନକ ସମୟ|IST]] | utc_offset1 = +05:30 | iso_code = IN-AN | registration_plate = AN | website = {{URL|andaman.gov.in}} | blank3_name_sec1 = ରାଜକୀୟ ପଶୁ | blank3_info_sec1 = ଡୁଗୋଙ୍ଗ୍ (Dugong) | blank4_name_sec1 = ରାଜକୀୟ ପକ୍ଷୀ | blank4_info_sec1 = ଆଣ୍ଡାମାନ କାଠ ପାରା | blank5_name_sec1 = ରାଜକୀୟ ବୃକ୍ଷ | blank5_info_sec1 = ଆଣ୍ଡାମାନ ପଦୌକ }} '''ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜ''' ହେଉଛି ଭାରତର ଏକ [[କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ]] । ଏହା ସର୍ବମୋଟ ୮୩୬ଟି ଦ୍ୱୀପକୁ ନେଇ ଗଠିତ, ଯାହା ମଧ୍ୟରୁ କେବଳ ୩୧ଟି ଦ୍ୱୀପରେ ଜନବସତି ରହିଛି । ଏହି ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜ ମୁଖ୍ୟତଃ ଦୁଇଟି ଶ୍ରେଣୀରେ ବିଭକ୍ତ: ଉତ୍ତରରେ ଥିବା [[ଆଣ୍ଡାମାନ ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜ]] ଏବଂ ଦକ୍ଷିଣରେ ଥିବା [[ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜ]] । ଉଭୟ ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜ ୧୫୦ କିଲୋମିଟର ପ୍ରଶସ୍ତ [[ଦଶ ଡିଗ୍ରୀ ଚ୍ୟାନେଲ|ଦଶ ଡିଗ୍ରୀ ଚ୍ୟାନେଲ୍]] ଦ୍ୱାରା ପରସ୍ପରଠାରୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହୋଇଛନ୍ତି । ଏହି ଅଞ୍ଚଳର ରାଜଧାନୀ ତଥା ସର୍ବବୃହତ୍ ସହର ହେଉଛି [[ପୋର୍ଟ ବ୍ଲେୟାର|ଶ୍ରୀ ବିଜୟ ପୁରମ୍]] (ଯାହାର ପୂର୍ବ ନାମ ପୋର୍ଟ ବ୍ଲେୟାର ଥିଲା), ଏହା ମୁଖ୍ୟ ଭୂଖଣ୍ଡର ସହର [[ଚେନ୍ନାଇ]]ଠାରୁ ପ୍ରାୟ ୧,୧୯୦ କି.ମି. ଏବଂ [[କୋଲକାତା]]ଠାରୁ ୧,୨୫୫ କି.ମି. ଦୂରରେ ଅବସ୍ଥିତ । ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ପଶ୍ଚିମରେ [[ବଙ୍ଗୋପସାଗର]] ଏବଂ ପୂର୍ବରେ [[ଆଣ୍ଡାମାନ ସାଗର]] ରହିଛି । [[ଗ୍ରେଟ୍ ନିକୋବର]]ର ଦକ୍ଷିଣ ପ୍ରାନ୍ତରେ ଥିବା [[ଇନ୍ଦିରା ପଏଣ୍ଟ]] (6°45'10" ଉତ୍ତର ଏବଂ 93°49'36" ପୂର୍ବ) ହେଉଛି ସମଗ୍ର ଭାରତର ସର୍ବଦକ୍ଷିଣ ବିନ୍ଦୁ । ଏହି କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳର ସାମୁଦ୍ରିକ ସୀମା ଦକ୍ଷିଣରେ [[ଇଣ୍ଡୋନେସିଆ]] (ପ୍ରାୟ ୧୬୫ କି.ମି. ଦୂର), ଉତ୍ତର-ପୂର୍ବରେ [[ମିଆଁମାର]] (୨୮୦ କି.ମି.) ଏବଂ ଦକ୍ଷିଣ-ପୂର୍ବରେ [[ଥାଇଲାଣ୍ଡ]] (୬୫୦ କି.ମି.) ସହିତ ଲାଗିଛି । ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ସମୁଦାୟ ଭୂଭାଗର ଆୟତନ ପ୍ରାୟ ୮,୨୪୯ ବର୍ଗ କିଲୋମିଟର ଏବଂ ୨୦୧୧ ଭାରତୀୟ ଜନଗଣନା ଅନୁଯାୟୀ ଏହାର ଜନସଂଖ୍ୟା ୩,୮୦,୫୮୧ ଅଟେ । ପ୍ରଶାସନିକ ସୁବିଧା ପାଇଁ ଏହାକୁ ତିନୋଟି ଜିଲ୍ଲାରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇଛି: [[ନିକୋବର ଜିଲ୍ଲା|ନିକୋବର]], [[ଦକ୍ଷିଣ ଆଣ୍ଡାମାନ ଜିଲ୍ଲା|ଦକ୍ଷିଣ ଆଣ୍ଡାମାନ]] ଏବଂ [[ଉତ୍ତର ଓ ମଧ୍ୟ ଆଣ୍ଡାମାନ ଜିଲ୍ଲା|ଉତ୍ତର ଓ ମଧ୍ୟ ଆଣ୍ଡାମାନ]], ଯାହାର ସଦର ମହକୁମା ଯଥାକ୍ରମେ କାର୍ ନିକୋବର, ଶ୍ରୀ ବିଜୟ ପୁରମ୍ ଏବଂ ମାୟାବନ୍ଦରଠାରେ ଅବସ୍ଥିତ । ଆନୁବଂଶିକ ଏବଂ ସାଂସ୍କୃତିକ ଅଧ୍ୟୟନରୁ ଜଣାପଡ଼ିଛି ଯେ, ଆଣ୍ଡାମାନର ମୂଳ ଅଧିବାସୀମାନେ ୩୦,୦୦୦ ବର୍ଷରୁ ଅଧିକ ପୂର୍ବେ, ଅର୍ଥାତ୍ ମଧ୍ୟ-ପ୍ରସ୍ତର ଯୁଗରେ (Middle Paleolithic), ଅନ୍ୟ ମାନବ ସଭ୍ୟତାଠାରୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହୋଇ ଏଠାରେ ବସବାସ କରୁଥିଲେ । ୧୧ଶ ଶତାବ୍ଦୀରେ ଭାରତର [[ଚୋଳ ରାଜବଂଶ|ଚୋଳ ରାଜାମାନେ]] ଦକ୍ଷିଣ-ପୂର୍ବ ଏସିଆରେ ନିଜର ନୌସେନା ଅଭିଯାନ ଆରମ୍ଭ କରିବା ପାଇଁ ଏହି ଦ୍ୱୀପକୁ ଏକ ସାମରିକ ଘାଟି ଭାବରେ ବ୍ୟବହାର କରୁଥିଲେ । ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ ୧୭୫୫ ମସିହାରେ ପ୍ରଥମ ୟୁରୋପୀୟ ଭାବରେ ଡେନିସ୍ (ଡେନମାର୍କୀୟ) ନାବିକମାନେ ଏଠାରେ ପହଞ୍ଚିଥିଲେ ଏବଂ ୧୮୬୮ ମସିହାରେ ଏହା [[ବ୍ରିଟିଶ୍ ଭାରତ|ବ୍ରିଟିଶ୍ ସାମ୍ରାଜ୍ୟ]]ର ଅଧୀନକୁ ଆସିଥିଲା । [[ଦ୍ୱିତୀୟ ବିଶ୍ୱଯୁଦ୍ଧ]] ସମୟରେ ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜ କିଛି କାଳ ପାଇଁ ଜାପାନୀ ସାମ୍ରାଜ୍ୟର ନିୟନ୍ତ୍ରଣରେ ଥିଲା । ୧୯୪୭ରେ ଭାରତର ସ୍ୱାଧୀନତା ପରେ ଏହି ଅଞ୍ଚଳ ଭାରତର ଏକ ଅବିଚ୍ଛେଦ୍ୟ ଅଙ୍ଗ ପାଲଟିଲା ଏବଂ ୧୯୫୦ରେ ଭାରତୀୟ ସମ୍ବିଧାନ ଲାଗୁ ହେବା ପରେ ଏହାକୁ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳର ମାନ୍ୟତା ପ୍ରଦାନ କରାଗଲା । ସାମରିକ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣରୁ ଏହା ଭାରତ ପାଇଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ । ଏଠାରେ 'ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର କମାଣ୍ଡ' ଅବସ୍ଥିତ, ଯାହାକି [[ଭାରତୀୟ ସେନାବାହିନୀ]], [[ଭାରତୀୟ ବିମାନ ବାହିନୀ|ବାୟୁସେନା]] ଏବଂ [[ଭାରତୀୟ ନୌସେନା|ନୌସେନା]]ର ଏକମାତ୍ର ମିଳିତ ଭୌଗୋଳିକ କମାଣ୍ଡ ଅଟେ । ସରକାରୀ କାର୍ଯ୍ୟରେ ମୁଖ୍ୟତଃ ହିନ୍ଦୀ ଏବଂ ଇଂରାଜୀର ବ୍ୟବହାର କରାଯାଉଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସାଧାରଣ ଲୋକଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବଙ୍ଗାଳୀ, ତାମିଲ ଏବଂ ତେଲୁଗୁ ଭାଷା ବହୁଳ ଭାବରେ କଥିତ । ଦ୍ୱୀପର ସ୍ଥାନୀୟ ଆଦିବାସୀମାନେ ଆଣ୍ଡାମାନୀ କିମ୍ବା ନିକୋବରୀ ଭାଷା ପରିବାରର ବିଭିନ୍ନ ଭାଷା ବ୍ୟବହାର କରନ୍ତି । ଏଠାରେ ହିନ୍ଦୁ ଧର୍ମାବଲମ୍ବୀମାନେ ସଂଖ୍ୟାଗରିଷ୍ଠ ଥିବାବେଳେ ଖ୍ରୀଷ୍ଟିଆନ ଏବଂ ଇସଲାମ୍ ଧର୍ମାବଲମ୍ବୀଙ୍କର ମଧ୍ୟ ଏକ ଉଲ୍ଲେଖନୀୟ ଉପସ୍ଥିତି ରହିଛି । ଏହି ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ଉତ୍ତର ସେଣ୍ଟିନେଲ୍ ଦ୍ୱୀପରେ 'ସେଣ୍ଟିନେଲୀ ଜନଜାତି' ବାସ କରନ୍ତି, ଯେଉଁମାନେ ଆଜି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଆଧୁନିକ ବିଶ୍ୱଠାରୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସମ୍ପର୍କବିହୀନ ହୋଇ ଏକାନ୍ତରେ ଜୀବନଯାପନ କରୁଛନ୍ତି । === ଆଧାର === <references /> == ବ୍ୟୁତ୍ପତ୍ତିଗତ ଅର୍ଥ == [[ହିନ୍ଦୁ ଧର୍ମ|ହିନ୍ଦୁ]] ମହାକାବ୍ୟ [[ରାମାୟଣ|ରାମାୟଣରୁ]] ଭାରତୀୟ ଭଗବାନ [[ହନୁମାନ|ହନୁମାନଙ୍କ]] ନାମ ଅନୁସାରେ, ଆଣ୍ଡାମାନ ନାମ ''ହନ୍ଦୁମାନରୁ'' ନିଆଯାଇଥାଇପାରେ। <ref name="SA">{{Cite web |title=History of South Andaman |url=https://southandaman.nic.in/history/ |access-date=1 December 2023 |publisher=[[Government of India]]}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://southandaman.nic.in/history/ "History of South Andaman"]. </cite></ref> ଏହି ସ୍ଥାନକୁ ମାଳୟମାନେ ସମାନ ନାମରେ ଡାକିଥାନ୍ତି, ଯେଉଁମାନେ ଏହି ଅଞ୍ଚଳରେ କ୍ରୀତଦାସ କାରବାର ସହ ଜଡ଼ିତ ଥିଲେ | ଏହି ସ୍ଥାନକୁ ବିଭିନ୍ନ ନାମରେ ମଧ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖ କରାଯାଇଥିଲା ଯେପରିକି ଦ୍ୱିତୀୟ ଶତାବ୍ଦୀରେ ଟଲେମିଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅଙ୍ଗଡେମାନ୍ ଏବଂ ୧୩ଶ ଶତାବ୍ଦୀରେ [[ମାର୍କୋ ପୋଲୋ|ମାର୍କୋ ପୋଲୋଙ୍କ]] ଦ୍ୱାରରେ ''ଅଙ୍ଗମାନିଆନ୍ ଭାବରେ ।'' ''ନିକୋବର'', ଯାହା ଦକ୍ଷିଣ ଭାରତ କୁ ଦକ୍ଷିଣ ପୂର୍ବ ଏସିଆ ସହିତ ସଂଯୋଗ କରୁଥିବା ସମୁଦ୍ର ମାର୍ଗରେ ଅବସ୍ଥିତ ଥିଲା, ତାହା ନକ୍କାବରମ ନାମରେ ଜଣାଶୁଣା ଥିଲା , ଯାହାର ଅର୍ଥ ହେଉଛି " ଖୋଲା " ବା " ଉଲଗ୍ନ ଭୂମି " ଯାହା [[ତାମିଲ ଭାଷା]]<nowiki/>ରୁ ଆସିଥିଲା ଯାହା ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ ନିକୋବରରେ ପରିଣତ ହୋଇଥିଲା। ମଧ୍ୟଯୁଗର (ଖ୍ରୀଷ୍ଟପୂର୍ବ ୫୦୦-୧୫୦୦) ନିକୋବର ଆରବ ଭାଷାରେ ' ଲାନ୍ଖାବଟସ୍ ' ନାମରେ ପରିଚିତ ଥିଲା , ସମ୍ଭବତଃ ଏହା ନକ୍କାବରମ ନାମର ଏକ ଭୁଲ ପ୍ରତିଲେଖନ ଥିଲା । ଏକାଦଶ ଶତାବ୍ଦୀର ଏକ କୃତି ''କଥାସରିତସାଗର'' ଏହି ନାମକୁ ନାରିକେଳ ଦ୍ୱୀପ ବୋଲି ସୂଚିତ କରେ | ମାର୍କୋ ପୋଲୋ ଏହି ଦ୍ୱୀପକୁ ନେକୁଭେରାନ୍ ବୋଲି ଅଭିହିତ କରିଥିବାବେଳେ ଏହି ଦ୍ୱୀପର ନାମ ଚୀନରେ ଲୋ-ଜାନ୍ କୁଓ ନାମରେ ଜଣାଶୁଣା, ଯାହା ନାକ୍କାଭରର ସମାନ ଅର୍ଥର ଅନୁବାଦ।<ref name="NB" /> == ଇତିହାସ == == ଭୌଗୋଳିକ ଅବସ୍ଥାନ == == ଲୋକସଂଖ୍ୟାତ୍ମକ ତଥ୍ୟ == == ପ୍ରଶାସନ ଓ ରାଜନୀତି == == ଅର୍ଥନୀତି == == ପରିବହନ == == ଭିତ୍ତିଭୂମି == == ଲୋକପ୍ରିୟ ସଂସ୍କୃତି == == ଏହା ମଧ୍ୟ ଦେଖନ୍ତୁ == == ଟିପ୍ପଣୀ == == ଆଧାର == qvbj91gbqpukp5cp3si2z95tu2qt1n3 595012 595011 2026-05-07T07:37:24Z Subhamss2008 37188 595012 wikitext text/x-wiki {{Short description|ଭାରତର ଏକ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ}} {{Use dmy dates|date=ମଇ ୨୦୨୬}} {{Infobox settlement | name = ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜ | native_name = Andaman and Nicobar Islands | settlement_type = ଭାରତର [[କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ]] | image_skyline = {{Photomontage |photo1a = The Coral Reef at the Andaman Islands.jpg |photo2a = Havelock,_Andaman_&_Nicobar_Islands.JPG |photo2b = Ross_Island_(Netaji_Subhas_Bose_Island).jpg |photo3a = Andaman.jpg |photo3b = Shaheed Island, Andaman Islands, Tropical beach.jpg |photo4a = Front_View_of_Cellular_Jail,_Port_Blair.JPG |spacing = 1 |size = 260 |position = center |border = 0 |color = #000000 |foot_montage = '''ଉପର-ଡାହାଣରୁ ଘଣ୍ଟାକଣ୍ଟା ଦିଗରେ''': ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର [[ପ୍ରବାଳ ଭିତ୍ତି]]; [[ଦକ୍ଷିଣ ଆଣ୍ଡାମାନ ଜିଲ୍ଲା|ଦକ୍ଷିଣ ଆଣ୍ଡାମାନ]]ସ୍ଥିତ [[ରୋସ୍ ଦ୍ୱୀପ]]; [[ନୀଲ ଦ୍ୱୀପ]]ର ବେଳାଭୂମି; [[ଶ୍ରୀ ବିଜୟ ପୁରମ୍]]ସ୍ଥିତ [[ସେଲୁଲାର ଜେଲ]]; [[ଆଣ୍ଡାମାନ ସାଗର]]; [[ଆଣ୍ଡାମାନ ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜ]]ସ୍ଥିତ ହାଭଲକ୍ ଦ୍ୱୀପ । }} | image_caption = | image_seal = Seal of Andaman and Nicobar Islands.png | motto = "ସତ୍ୟମେବ ଜୟତେ"<br /><small>(ସତ୍ୟର ହିଁ ଜୟ ହୁଏ)</small> | image_map1 = IN-AN.svg | map_caption = ଭାରତର ମାନଚିତ୍ରରେ ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ଅବସ୍ଥିତି | coordinates = {{coord|11.68|92.72|type:adm1st_region:IN-AN|display=inline,title}} | subdivision_type = ଦେଶ | subdivision_name = {{flag|India}} | subdivision_type1 = ଅଞ୍ଚଳ | subdivision_name1 = ପୂର୍ବ ଭାରତ | established_title = ଗଠନ | established_date = ୧ ନଭେମ୍ବର ୧୯୫୬ | seat_type = ରାଜଧାନୀ ଓ ବୃହତ୍ତମ ସହର | seat = '''[[ପୋର୍ଟ ବ୍ଲେୟାର|ଶ୍ରୀ ବିଜୟ ପୁରମ୍]]'''<ref>ସେପ୍ଟେମ୍ବର ୨୦୨୪ରେ ପୋର୍ଟ ବ୍ଲେୟାରର ନାମ ପରିବର୍ତ୍ତନ କରି 'ଶ୍ରୀ ବିଜୟ ପୁରମ୍' ରଖାଯାଇଥିଲା ।</ref> | parts_type = ଜିଲ୍ଲା ସଂଖ୍ୟା | parts = [[ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ଜିଲ୍ଲାଗୁଡ଼ିକର ତାଲିକା|୩ ଗୋଟି]] | leader_title1 = [[ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ଉପରାଜ୍ୟପାଳମାନଙ୍କର ସୂଚୀ|ଉପରାଜ୍ୟପାଳ]] | leader_name1 = ଆଡମିରାଲ (ଅବସରପ୍ରାପ୍ତ) [[ଦେବେନ୍ଦ୍ର କୁମାର ଜୋଶୀ]] | leader_title2 = ମୁଖ୍ୟ ସଚିବ | leader_name2 = ଚନ୍ଦ୍ର ଭୂଷଣ କୁମାର, [[ଆଇ.ଏ.ଏସ୍.]] | leader_title3 = ଲୋକ ସଭା ନିର୍ବାଚନ ମଣ୍ଡଳୀ | leader_name3 = ୧ ଗୋଟି ଆସନ ([[ବିଷ୍ଣୁ ପଦ ରାୟ]], ଭାଜପା) | leader_title4 = ଉଚ୍ଚ ନ୍ୟାୟାଳୟ | leader_name4 = [[କଲିକତା ଉଚ୍ଚ ନ୍ୟାୟାଳୟ]] (ଶ୍ରୀ ବିଜୟ ପୁରମ୍ ଖଣ୍ଡପୀଠ) | unit_pref = Metric | area_total_km2 = ୮୨୪୯ | area_rank = ୨୯ତମ | elevation_max_m = ୭୩୨ | elevation_max_point = [[ସ୍ୟାଡଲ୍ ଶୃଙ୍ଗ]] (Saddle Peak) | population_total = ୩,୮୦,୫୮୧ | population_as_of = ୨୦୧୧ ଜନଗଣନା | population_rank = ୩୪ତମ | population_density_km2 = ୪୬ | population_demonym = ଆଣ୍ଡାମାନୀ, ନିକୋବରୀ | demographics_type1 = ସରକାରୀ ଭାଷା | demographics1_title1 = ଆଧିକାରିକ | demographics1_info1 = [[ହିନ୍ଦୀ ଭାଷା|ହିନ୍ଦୀ]], [[ଇଂରାଜୀ ଭାଷା|ଇଂରାଜୀ]] | demographics1_title2 = ପ୍ରମୁଖ କଥିତ ଭାଷା | demographics1_info2 = [[ବଙ୍ଗାଳୀ ଭାଷା|ବଙ୍ଗାଳୀ]], [[ତାମିଲ ଭାଷା|ତାମିଲ]], [[ତେଲୁଗୁ ଭାଷା|ତେଲୁଗୁ]] | blank1_name_sec1 = [[ମାନବ ବିକାଶ ସୂଚକାଙ୍କ]] | blank1_info_sec1 = {{increase}} ୦.୭୦୬ (ଉଚ୍ଚ) (୨୦୨୨) | blank2_name_sec1 = ସାକ୍ଷରତା ହାର | blank2_info_sec1 = ୯୧.୧% (୨୦୨୪) | timezone1 = [[ଭାରତୀୟ ମାନକ ସମୟ|IST]] | utc_offset1 = +05:30 | iso_code = IN-AN | registration_plate = AN | website = {{URL|andaman.gov.in}} | blank3_name_sec1 = ରାଜକୀୟ ପଶୁ | blank3_info_sec1 = ଡୁଗୋଙ୍ଗ୍ (Dugong) | blank4_name_sec1 = ରାଜକୀୟ ପକ୍ଷୀ | blank4_info_sec1 = ଆଣ୍ଡାମାନ କାଠ ପାରା | blank5_name_sec1 = ରାଜକୀୟ ବୃକ୍ଷ | blank5_info_sec1 = ଆଣ୍ଡାମାନ ପଦୌକ }} '''ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜ''' ହେଉଛି ଭାରତର ଏକ [[କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ]] । ଏହା ସର୍ବମୋଟ ୮୩୬ଟି ଦ୍ୱୀପକୁ ନେଇ ଗଠିତ, ଯାହା ମଧ୍ୟରୁ କେବଳ ୩୧ଟି ଦ୍ୱୀପରେ ଜନବସତି ରହିଛି । ଏହି ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜ ମୁଖ୍ୟତଃ ଦୁଇଟି ଶ୍ରେଣୀରେ ବିଭକ୍ତ: ଉତ୍ତରରେ ଥିବା [[ଆଣ୍ଡାମାନ ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜ]] ଏବଂ ଦକ୍ଷିଣରେ ଥିବା [[ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜ]] । ଉଭୟ ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜ ୧୫୦ କିଲୋମିଟର ପ୍ରଶସ୍ତ [[ଦଶ ଡିଗ୍ରୀ ଚ୍ୟାନେଲ|ଦଶ ଡିଗ୍ରୀ ଚ୍ୟାନେଲ୍]] ଦ୍ୱାରା ପରସ୍ପରଠାରୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହୋଇଛନ୍ତି । ଏହି ଅଞ୍ଚଳର ରାଜଧାନୀ ତଥା ସର୍ବବୃହତ୍ ସହର ହେଉଛି [[ପୋର୍ଟ ବ୍ଲେୟାର|ଶ୍ରୀ ବିଜୟ ପୁରମ୍]] (ଯାହାର ପୂର୍ବ ନାମ ପୋର୍ଟ ବ୍ଲେୟାର ଥିଲା), ଏହା ମୁଖ୍ୟ ଭୂଖଣ୍ଡର ସହର [[ଚେନ୍ନାଇ]]ଠାରୁ ପ୍ରାୟ ୧,୧୯୦ କି.ମି. ଏବଂ [[କୋଲକାତା]]ଠାରୁ ୧,୨୫୫ କି.ମି. ଦୂରରେ ଅବସ୍ଥିତ । ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ପଶ୍ଚିମରେ [[ବଙ୍ଗୋପସାଗର]] ଏବଂ ପୂର୍ବରେ [[ଆଣ୍ଡାମାନ ସାଗର]] ରହିଛି । [[ଗ୍ରେଟ୍ ନିକୋବର]]ର ଦକ୍ଷିଣ ପ୍ରାନ୍ତରେ ଥିବା [[ଇନ୍ଦିରା ପଏଣ୍ଟ]] (6°45'10" ଉତ୍ତର ଏବଂ 93°49'36" ପୂର୍ବ) ହେଉଛି ସମଗ୍ର ଭାରତର ସର୍ବଦକ୍ଷିଣ ବିନ୍ଦୁ । ଏହି କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳର ସାମୁଦ୍ରିକ ସୀମା ଦକ୍ଷିଣରେ [[ଇଣ୍ଡୋନେସିଆ]] (ପ୍ରାୟ ୧୬୫ କି.ମି. ଦୂର), ଉତ୍ତର-ପୂର୍ବରେ [[ମିଆଁମାର]] (୨୮୦ କି.ମି.) ଏବଂ ଦକ୍ଷିଣ-ପୂର୍ବରେ [[ଥାଇଲାଣ୍ଡ]] (୬୫୦ କି.ମି.) ସହିତ ଲାଗିଛି । ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ସମୁଦାୟ ଭୂଭାଗର ଆୟତନ ପ୍ରାୟ ୮,୨୪୯ ବର୍ଗ କିଲୋମିଟର ଏବଂ ୨୦୧୧ ଭାରତୀୟ ଜନଗଣନା ଅନୁଯାୟୀ ଏହାର ଜନସଂଖ୍ୟା ୩,୮୦,୫୮୧ ଅଟେ । ପ୍ରଶାସନିକ ସୁବିଧା ପାଇଁ ଏହାକୁ ତିନୋଟି ଜିଲ୍ଲାରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇଛି: [[ନିକୋବର ଜିଲ୍ଲା|ନିକୋବର]], [[ଦକ୍ଷିଣ ଆଣ୍ଡାମାନ ଜିଲ୍ଲା|ଦକ୍ଷିଣ ଆଣ୍ଡାମାନ]] ଏବଂ [[ଉତ୍ତର ଓ ମଧ୍ୟ ଆଣ୍ଡାମାନ ଜିଲ୍ଲା|ଉତ୍ତର ଓ ମଧ୍ୟ ଆଣ୍ଡାମାନ]], ଯାହାର ସଦର ମହକୁମା ଯଥାକ୍ରମେ କାର୍ ନିକୋବର, ଶ୍ରୀ ବିଜୟ ପୁରମ୍ ଏବଂ ମାୟାବନ୍ଦରଠାରେ ଅବସ୍ଥିତ । ଆନୁବଂଶିକ ଏବଂ ସାଂସ୍କୃତିକ ଅଧ୍ୟୟନରୁ ଜଣାପଡ଼ିଛି ଯେ, ଆଣ୍ଡାମାନର ମୂଳ ଅଧିବାସୀମାନେ ୩୦,୦୦୦ ବର୍ଷରୁ ଅଧିକ ପୂର୍ବେ, ଅର୍ଥାତ୍ ମଧ୍ୟ-ପ୍ରସ୍ତର ଯୁଗରେ (Middle Paleolithic), ଅନ୍ୟ ମାନବ ସଭ୍ୟତାଠାରୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହୋଇ ଏଠାରେ ବସବାସ କରୁଥିଲେ । ୧୧ଶ ଶତାବ୍ଦୀରେ ଭାରତର [[ଚୋଳ ରାଜବଂଶ|ଚୋଳ ରାଜାମାନେ]] ଦକ୍ଷିଣ-ପୂର୍ବ ଏସିଆରେ ନିଜର ନୌସେନା ଅଭିଯାନ ଆରମ୍ଭ କରିବା ପାଇଁ ଏହି ଦ୍ୱୀପକୁ ଏକ ସାମରିକ ଘାଟି ଭାବରେ ବ୍ୟବହାର କରୁଥିଲେ । ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ ୧୭୫୫ ମସିହାରେ ପ୍ରଥମ ୟୁରୋପୀୟ ଭାବରେ ଡେନିସ୍ (ଡେନମାର୍କୀୟ) ନାବିକମାନେ ଏଠାରେ ପହଞ୍ଚିଥିଲେ ଏବଂ ୧୮୬୮ ମସିହାରେ ଏହା [[ବ୍ରିଟିଶ୍ ଭାରତ|ବ୍ରିଟିଶ୍ ସାମ୍ରାଜ୍ୟ]]ର ଅଧୀନକୁ ଆସିଥିଲା । [[ଦ୍ୱିତୀୟ ବିଶ୍ୱଯୁଦ୍ଧ]] ସମୟରେ ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜ କିଛି କାଳ ପାଇଁ ଜାପାନୀ ସାମ୍ରାଜ୍ୟର ନିୟନ୍ତ୍ରଣରେ ଥିଲା । ୧୯୪୭ରେ ଭାରତର ସ୍ୱାଧୀନତା ପରେ ଏହି ଅଞ୍ଚଳ ଭାରତର ଏକ ଅବିଚ୍ଛେଦ୍ୟ ଅଙ୍ଗ ପାଲଟିଲା ଏବଂ ୧୯୫୦ରେ ଭାରତୀୟ ସମ୍ବିଧାନ ଲାଗୁ ହେବା ପରେ ଏହାକୁ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳର ମାନ୍ୟତା ପ୍ରଦାନ କରାଗଲା । ସାମରିକ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣରୁ ଏହା ଭାରତ ପାଇଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ । ଏଠାରେ 'ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର କମାଣ୍ଡ' ଅବସ୍ଥିତ, ଯାହାକି [[ଭାରତୀୟ ସେନାବାହିନୀ]], [[ଭାରତୀୟ ବିମାନ ବାହିନୀ|ବାୟୁସେନା]] ଏବଂ [[ଭାରତୀୟ ନୌସେନା|ନୌସେନା]]ର ଏକମାତ୍ର ମିଳିତ ଭୌଗୋଳିକ କମାଣ୍ଡ ଅଟେ । ସରକାରୀ କାର୍ଯ୍ୟରେ ମୁଖ୍ୟତଃ ହିନ୍ଦୀ ଏବଂ ଇଂରାଜୀର ବ୍ୟବହାର କରାଯାଉଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସାଧାରଣ ଲୋକଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବଙ୍ଗାଳୀ, ତାମିଲ ଏବଂ ତେଲୁଗୁ ଭାଷା ବହୁଳ ଭାବରେ କଥିତ । ଦ୍ୱୀପର ସ୍ଥାନୀୟ ଆଦିବାସୀମାନେ ଆଣ୍ଡାମାନୀ କିମ୍ବା ନିକୋବରୀ ଭାଷା ପରିବାରର ବିଭିନ୍ନ ଭାଷା ବ୍ୟବହାର କରନ୍ତି । ଏଠାରେ ହିନ୍ଦୁ ଧର୍ମାବଲମ୍ବୀମାନେ ସଂଖ୍ୟାଗରିଷ୍ଠ ଥିବାବେଳେ ଖ୍ରୀଷ୍ଟିଆନ ଏବଂ ଇସଲାମ୍ ଧର୍ମାବଲମ୍ବୀଙ୍କର ମଧ୍ୟ ଏକ ଉଲ୍ଲେଖନୀୟ ଉପସ୍ଥିତି ରହିଛି । ଏହି ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ଉତ୍ତର ସେଣ୍ଟିନେଲ୍ ଦ୍ୱୀପରେ 'ସେଣ୍ଟିନେଲୀ ଜନଜାତି' ବାସ କରନ୍ତି, ଯେଉଁମାନେ ଆଜି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଆଧୁନିକ ବିଶ୍ୱଠାରୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସମ୍ପର୍କବିହୀନ ହୋଇ ଏକାନ୍ତରେ ଜୀବନଯାପନ କରୁଛନ୍ତି । == ବ୍ୟୁତ୍ପତ୍ତିଗତ ଅର୍ଥ == [[ହିନ୍ଦୁ ଧର୍ମ|ହିନ୍ଦୁ]] ମହାକାବ୍ୟ [[ରାମାୟଣ|ରାମାୟଣରୁ]] ଭାରତୀୟ ଭଗବାନ [[ହନୁମାନ|ହନୁମାନଙ୍କ]] ନାମ ଅନୁସାରେ, ଆଣ୍ଡାମାନ ନାମ ''ହନ୍ଦୁମାନରୁ'' ନିଆଯାଇଥାଇପାରେ। <ref name="SA">{{Cite web |title=History of South Andaman |url=https://southandaman.nic.in/history/ |access-date=1 December 2023 |publisher=[[Government of India]]}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://southandaman.nic.in/history/ "History of South Andaman"]. </cite></ref> ଏହି ସ୍ଥାନକୁ ମାଳୟମାନେ ସମାନ ନାମରେ ଡାକିଥାନ୍ତି, ଯେଉଁମାନେ ଏହି ଅଞ୍ଚଳରେ କ୍ରୀତଦାସ କାରବାର ସହ ଜଡ଼ିତ ଥିଲେ | ଏହି ସ୍ଥାନକୁ ବିଭିନ୍ନ ନାମରେ ମଧ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖ କରାଯାଇଥିଲା ଯେପରିକି ଦ୍ୱିତୀୟ ଶତାବ୍ଦୀରେ ଟଲେମିଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅଙ୍ଗଡେମାନ୍ ଏବଂ ୧୩ଶ ଶତାବ୍ଦୀରେ [[ମାର୍କୋ ପୋଲୋ|ମାର୍କୋ ପୋଲୋଙ୍କ]] ଦ୍ୱାରରେ ''ଅଙ୍ଗମାନିଆନ୍ ଭାବରେ ।'' ''ନିକୋବର'', ଯାହା ଦକ୍ଷିଣ ଭାରତ କୁ ଦକ୍ଷିଣ ପୂର୍ବ ଏସିଆ ସହିତ ସଂଯୋଗ କରୁଥିବା ସମୁଦ୍ର ମାର୍ଗରେ ଅବସ୍ଥିତ ଥିଲା, ତାହା ନକ୍କାବରମ ନାମରେ ଜଣାଶୁଣା ଥିଲା , ଯାହାର ଅର୍ଥ ହେଉଛି " ଖୋଲା " ବା " ଉଲଗ୍ନ ଭୂମି " ଯାହା [[ତାମିଲ ଭାଷା]]<nowiki/>ରୁ ଆସିଥିଲା ଯାହା ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ ନିକୋବରରେ ପରିଣତ ହୋଇଥିଲା। ମଧ୍ୟଯୁଗର (ଖ୍ରୀଷ୍ଟପୂର୍ବ ୫୦୦-୧୫୦୦) ନିକୋବର ଆରବ ଭାଷାରେ ' ଲାନ୍ଖାବଟସ୍ ' ନାମରେ ପରିଚିତ ଥିଲା , ସମ୍ଭବତଃ ଏହା ନକ୍କାବରମ ନାମର ଏକ ଭୁଲ ପ୍ରତିଲେଖନ ଥିଲା । ଏକାଦଶ ଶତାବ୍ଦୀର ଏକ କୃତି ''କଥାସରିତସାଗର'' ଏହି ନାମକୁ ନାରିକେଳ ଦ୍ୱୀପ ବୋଲି ସୂଚିତ କରେ | ମାର୍କୋ ପୋଲୋ ଏହି ଦ୍ୱୀପକୁ ନେକୁଭେରାନ୍ ବୋଲି ଅଭିହିତ କରିଥିବାବେଳେ ଏହି ଦ୍ୱୀପର ନାମ ଚୀନରେ ଲୋ-ଜାନ୍ କୁଓ ନାମରେ ଜଣାଶୁଣା, ଯାହା ନାକ୍କାଭରର ସମାନ ଅର୍ଥର ଅନୁବାଦ।<ref name="NB" /> == ଇତିହାସ == == ଭୌଗୋଳିକ ଅବସ୍ଥାନ == == ଲୋକସଂଖ୍ୟାତ୍ମକ ତଥ୍ୟ == == ପ୍ରଶାସନ ଓ ରାଜନୀତି == == ଅର୍ଥନୀତି == == ପରିବହନ == == ଭିତ୍ତିଭୂମି == == ଲୋକପ୍ରିୟ ସଂସ୍କୃତି == == ଏହା ମଧ୍ୟ ଦେଖନ୍ତୁ == == ଟିପ୍ପଣୀ == == ଆଧାର == 7ij5vql522bw0f7ulmz60yxwy05iyww 595013 595012 2026-05-07T07:37:38Z Subhamss2008 37188 595013 wikitext text/x-wiki {{Short description|ଭାରତର ଏକ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ}} {{Use dmy dates|date=ମଇ ୨୦୨୬}} {{Infobox settlement | name = ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜ | native_name = Andaman and Nicobar Islands | settlement_type = ଭାରତର [[କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ]] | image_skyline = {{Photomontage |photo1a = The Coral Reef at the Andaman Islands.jpg |photo2a = Havelock,_Andaman_&_Nicobar_Islands.JPG |photo2b = Ross_Island_(Netaji_Subhas_Bose_Island).jpg |photo3a = Andaman.jpg |photo3b = Shaheed Island, Andaman Islands, Tropical beach.jpg |photo4a = Front_View_of_Cellular_Jail,_Port_Blair.JPG |spacing = 1 |size = 260 |position = center |border = 0 |color = #000000 |foot_montage = '''ଉପର-ଡାହାଣରୁ ଘଣ୍ଟାକଣ୍ଟା ଦିଗରେ''': ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର [[ପ୍ରବାଳ ଭିତ୍ତି]]; [[ଦକ୍ଷିଣ ଆଣ୍ଡାମାନ ଜିଲ୍ଲା|ଦକ୍ଷିଣ ଆଣ୍ଡାମାନ]]ସ୍ଥିତ [[ରୋସ୍ ଦ୍ୱୀପ]]; [[ନୀଲ ଦ୍ୱୀପ]]ର ବେଳାଭୂମି; [[ଶ୍ରୀ ବିଜୟ ପୁରମ୍]]ସ୍ଥିତ [[ସେଲୁଲାର ଜେଲ]]; [[ଆଣ୍ଡାମାନ ସାଗର]]; [[ଆଣ୍ଡାମାନ ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜ]]ସ୍ଥିତ ହାଭଲକ୍ ଦ୍ୱୀପ । }} | image_caption = | image_seal = Seal of Andaman and Nicobar Islands.png | motto = "ସତ୍ୟମେବ ଜୟତେ"<br /><small>(ସତ୍ୟର ହିଁ ଜୟ ହୁଏ)</small> | image_map1 = IN-AN.svg | map_caption = ଭାରତର ମାନଚିତ୍ରରେ ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ଅବସ୍ଥିତି | coordinates = {{coord|11.68|92.72|type:adm1st_region:IN-AN|display=inline,title}} | subdivision_type = ଦେଶ | subdivision_name = {{flag|India}} | subdivision_type1 = ଅଞ୍ଚଳ | subdivision_name1 = ପୂର୍ବ ଭାରତ | established_title = ଗଠନ | established_date = ୧ ନଭେମ୍ବର ୧୯୫୬ | seat_type = ରାଜଧାନୀ ଓ ବୃହତ୍ତମ ସହର | seat = '''[[ପୋର୍ଟ ବ୍ଲେୟାର|ଶ୍ରୀ ବିଜୟ ପୁରମ୍]]'''<ref>ସେପ୍ଟେମ୍ବର ୨୦୨୪ରେ ପୋର୍ଟ ବ୍ଲେୟାରର ନାମ ପରିବର୍ତ୍ତନ କରି 'ଶ୍ରୀ ବିଜୟ ପୁରମ୍' ରଖାଯାଇଥିଲା ।</ref> | parts_type = ଜିଲ୍ଲା ସଂଖ୍ୟା | parts = [[ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ଜିଲ୍ଲାଗୁଡ଼ିକର ତାଲିକା|୩ ଗୋଟି]] | leader_title1 = [[ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ଉପରାଜ୍ୟପାଳମାନଙ୍କର ସୂଚୀ|ଉପରାଜ୍ୟପାଳ]] | leader_name1 = ଆଡମିରାଲ (ଅବସରପ୍ରାପ୍ତ) [[ଦେବେନ୍ଦ୍ର କୁମାର ଜୋଶୀ]] | leader_title2 = ମୁଖ୍ୟ ସଚିବ | leader_name2 = ଚନ୍ଦ୍ର ଭୂଷଣ କୁମାର, [[ଆଇ.ଏ.ଏସ୍.]] | leader_title3 = ଲୋକ ସଭା ନିର୍ବାଚନ ମଣ୍ଡଳୀ | leader_name3 = ୧ ଗୋଟି ଆସନ ([[ବିଷ୍ଣୁ ପଦ ରାୟ]], ଭାଜପା) | leader_title4 = ଉଚ୍ଚ ନ୍ୟାୟାଳୟ | leader_name4 = [[କଲିକତା ଉଚ୍ଚ ନ୍ୟାୟାଳୟ]] (ଶ୍ରୀ ବିଜୟ ପୁରମ୍ ଖଣ୍ଡପୀଠ) | unit_pref = Metric | area_total_km2 = ୮୨୪୯ | area_rank = ୨୯ତମ | elevation_max_m = ୭୩୨ | elevation_max_point = [[ସ୍ୟାଡଲ୍ ଶୃଙ୍ଗ]] (Saddle Peak) | population_total = ୩,୮୦,୫୮୧ | population_as_of = ୨୦୧୧ ଜନଗଣନା | population_rank = ୩୪ତମ | population_density_km2 = ୪୬ | population_demonym = ଆଣ୍ଡାମାନୀ, ନିକୋବରୀ | demographics_type1 = ସରକାରୀ ଭାଷା | demographics1_title1 = ଆଧିକାରିକ | demographics1_info1 = [[ହିନ୍ଦୀ ଭାଷା|ହିନ୍ଦୀ]], [[ଇଂରାଜୀ ଭାଷା|ଇଂରାଜୀ]] | demographics1_title2 = ପ୍ରମୁଖ କଥିତ ଭାଷା | demographics1_info2 = [[ବଙ୍ଗାଳୀ ଭାଷା|ବଙ୍ଗାଳୀ]], [[ତାମିଲ ଭାଷା|ତାମିଲ]], [[ତେଲୁଗୁ ଭାଷା|ତେଲୁଗୁ]] | blank1_name_sec1 = [[ମାନବ ବିକାଶ ସୂଚକାଙ୍କ]] | blank1_info_sec1 = {{increase}} ୦.୭୦୬ (ଉଚ୍ଚ) (୨୦୨୨) | blank2_name_sec1 = ସାକ୍ଷରତା ହାର | blank2_info_sec1 = ୯୧.୧% (୨୦୨୪) | timezone1 = [[ଭାରତୀୟ ମାନକ ସମୟ|IST]] | utc_offset1 = +05:30 | iso_code = IN-AN | registration_plate = AN | website = {{URL|andaman.gov.in}} | blank3_name_sec1 = ରାଜକୀୟ ପଶୁ | blank3_info_sec1 = ଡୁଗୋଙ୍ଗ୍ (Dugong) | blank4_name_sec1 = ରାଜକୀୟ ପକ୍ଷୀ | blank4_info_sec1 = ଆଣ୍ଡାମାନ କାଠ ପାରା | blank5_name_sec1 = ରାଜକୀୟ ବୃକ୍ଷ | blank5_info_sec1 = ଆଣ୍ଡାମାନ ପଦୌକ }} '''ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜ''' ହେଉଛି ଭାରତର ଏକ [[କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ]] । ଏହା ସର୍ବମୋଟ ୮୩୬ଟି ଦ୍ୱୀପକୁ ନେଇ ଗଠିତ, ଯାହା ମଧ୍ୟରୁ କେବଳ ୩୧ଟି ଦ୍ୱୀପରେ ଜନବସତି ରହିଛି । ଏହି ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜ ମୁଖ୍ୟତଃ ଦୁଇଟି ଶ୍ରେଣୀରେ ବିଭକ୍ତ: ଉତ୍ତରରେ ଥିବା [[ଆଣ୍ଡାମାନ ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜ]] ଏବଂ ଦକ୍ଷିଣରେ ଥିବା [[ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜ]] । ଉଭୟ ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜ ୧୫୦ କିଲୋମିଟର ପ୍ରଶସ୍ତ [[ଦଶ ଡିଗ୍ରୀ ଚ୍ୟାନେଲ|ଦଶ ଡିଗ୍ରୀ ଚ୍ୟାନେଲ୍]] ଦ୍ୱାରା ପରସ୍ପରଠାରୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହୋଇଛନ୍ତି । ଏହି ଅଞ୍ଚଳର ରାଜଧାନୀ ତଥା ସର୍ବବୃହତ୍ ସହର ହେଉଛି [[ପୋର୍ଟ ବ୍ଲେୟାର|ଶ୍ରୀ ବିଜୟ ପୁରମ୍]] (ଯାହାର ପୂର୍ବ ନାମ ପୋର୍ଟ ବ୍ଲେୟାର ଥିଲା), ଏହା ମୁଖ୍ୟ ଭୂଖଣ୍ଡର ସହର [[ଚେନ୍ନାଇ]]ଠାରୁ ପ୍ରାୟ ୧,୧୯୦ କି.ମି. ଏବଂ [[କୋଲକାତା]]ଠାରୁ ୧,୨୫୫ କି.ମି. ଦୂରରେ ଅବସ୍ଥିତ । ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ପଶ୍ଚିମରେ [[ବଙ୍ଗୋପସାଗର]] ଏବଂ ପୂର୍ବରେ [[ଆଣ୍ଡାମାନ ସାଗର]] ରହିଛି । [[ଗ୍ରେଟ୍ ନିକୋବର]]ର ଦକ୍ଷିଣ ପ୍ରାନ୍ତରେ ଥିବା [[ଇନ୍ଦିରା ପଏଣ୍ଟ]] (6°45'10" ଉତ୍ତର ଏବଂ 93°49'36" ପୂର୍ବ) ହେଉଛି ସମଗ୍ର ଭାରତର ସର୍ବଦକ୍ଷିଣ ବିନ୍ଦୁ । ଏହି କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳର ସାମୁଦ୍ରିକ ସୀମା ଦକ୍ଷିଣରେ [[ଇଣ୍ଡୋନେସିଆ]] (ପ୍ରାୟ ୧୬୫ କି.ମି. ଦୂର), ଉତ୍ତର-ପୂର୍ବରେ [[ମିଆଁମାର]] (୨୮୦ କି.ମି.) ଏବଂ ଦକ୍ଷିଣ-ପୂର୍ବରେ [[ଥାଇଲାଣ୍ଡ]] (୬୫୦ କି.ମି.) ସହିତ ଲାଗିଛି । ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ସମୁଦାୟ ଭୂଭାଗର ଆୟତନ ପ୍ରାୟ ୮,୨୪୯ ବର୍ଗ କିଲୋମିଟର ଏବଂ ୨୦୧୧ ଭାରତୀୟ ଜନଗଣନା ଅନୁଯାୟୀ ଏହାର ଜନସଂଖ୍ୟା ୩,୮୦,୫୮୧ ଅଟେ । ପ୍ରଶାସନିକ ସୁବିଧା ପାଇଁ ଏହାକୁ ତିନୋଟି ଜିଲ୍ଲାରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇଛି: [[ନିକୋବର ଜିଲ୍ଲା|ନିକୋବର]], [[ଦକ୍ଷିଣ ଆଣ୍ଡାମାନ ଜିଲ୍ଲା|ଦକ୍ଷିଣ ଆଣ୍ଡାମାନ]] ଏବଂ [[ଉତ୍ତର ଓ ମଧ୍ୟ ଆଣ୍ଡାମାନ ଜିଲ୍ଲା|ଉତ୍ତର ଓ ମଧ୍ୟ ଆଣ୍ଡାମାନ]], ଯାହାର ସଦର ମହକୁମା ଯଥାକ୍ରମେ କାର୍ ନିକୋବର, ଶ୍ରୀ ବିଜୟ ପୁରମ୍ ଏବଂ ମାୟାବନ୍ଦରଠାରେ ଅବସ୍ଥିତ । ଆନୁବଂଶିକ ଏବଂ ସାଂସ୍କୃତିକ ଅଧ୍ୟୟନରୁ ଜଣାପଡ଼ିଛି ଯେ, ଆଣ୍ଡାମାନର ମୂଳ ଅଧିବାସୀମାନେ ୩୦,୦୦୦ ବର୍ଷରୁ ଅଧିକ ପୂର୍ବେ, ଅର୍ଥାତ୍ ମଧ୍ୟ-ପ୍ରସ୍ତର ଯୁଗରେ (Middle Paleolithic), ଅନ୍ୟ ମାନବ ସଭ୍ୟତାଠାରୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହୋଇ ଏଠାରେ ବସବାସ କରୁଥିଲେ । ୧୧ଶ ଶତାବ୍ଦୀରେ ଭାରତର [[ଚୋଳ ରାଜବଂଶ|ଚୋଳ ରାଜାମାନେ]] ଦକ୍ଷିଣ-ପୂର୍ବ ଏସିଆରେ ନିଜର ନୌସେନା ଅଭିଯାନ ଆରମ୍ଭ କରିବା ପାଇଁ ଏହି ଦ୍ୱୀପକୁ ଏକ ସାମରିକ ଘାଟି ଭାବରେ ବ୍ୟବହାର କରୁଥିଲେ । ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ ୧୭୫୫ ମସିହାରେ ପ୍ରଥମ ୟୁରୋପୀୟ ଭାବରେ ଡେନିସ୍ (ଡେନମାର୍କୀୟ) ନାବିକମାନେ ଏଠାରେ ପହଞ୍ଚିଥିଲେ ଏବଂ ୧୮୬୮ ମସିହାରେ ଏହା [[ବ୍ରିଟିଶ୍ ଭାରତ|ବ୍ରିଟିଶ୍ ସାମ୍ରାଜ୍ୟ]]ର ଅଧୀନକୁ ଆସିଥିଲା । [[ଦ୍ୱିତୀୟ ବିଶ୍ୱଯୁଦ୍ଧ]] ସମୟରେ ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜ କିଛି କାଳ ପାଇଁ ଜାପାନୀ ସାମ୍ରାଜ୍ୟର ନିୟନ୍ତ୍ରଣରେ ଥିଲା । ୧୯୪୭ରେ ଭାରତର ସ୍ୱାଧୀନତା ପରେ ଏହି ଅଞ୍ଚଳ ଭାରତର ଏକ ଅବିଚ୍ଛେଦ୍ୟ ଅଙ୍ଗ ପାଲଟିଲା ଏବଂ ୧୯୫୦ରେ ଭାରତୀୟ ସମ୍ବିଧାନ ଲାଗୁ ହେବା ପରେ ଏହାକୁ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳର ମାନ୍ୟତା ପ୍ରଦାନ କରାଗଲା । ସାମରିକ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣରୁ ଏହା ଭାରତ ପାଇଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ । ଏଠାରେ 'ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର କମାଣ୍ଡ' ଅବସ୍ଥିତ, ଯାହାକି [[ଭାରତୀୟ ସେନାବାହିନୀ]], [[ଭାରତୀୟ ବିମାନ ବାହିନୀ|ବାୟୁସେନା]] ଏବଂ [[ଭାରତୀୟ ନୌସେନା|ନୌସେନା]]ର ଏକମାତ୍ର ମିଳିତ ଭୌଗୋଳିକ କମାଣ୍ଡ ଅଟେ । ସରକାରୀ କାର୍ଯ୍ୟରେ ମୁଖ୍ୟତଃ ହିନ୍ଦୀ ଏବଂ ଇଂରାଜୀର ବ୍ୟବହାର କରାଯାଉଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସାଧାରଣ ଲୋକଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବଙ୍ଗାଳୀ, ତାମିଲ ଏବଂ ତେଲୁଗୁ ଭାଷା ବହୁଳ ଭାବରେ କଥିତ । ଦ୍ୱୀପର ସ୍ଥାନୀୟ ଆଦିବାସୀମାନେ ଆଣ୍ଡାମାନୀ କିମ୍ବା ନିକୋବରୀ ଭାଷା ପରିବାରର ବିଭିନ୍ନ ଭାଷା ବ୍ୟବହାର କରନ୍ତି । ଏଠାରେ ହିନ୍ଦୁ ଧର୍ମାବଲମ୍ବୀମାନେ ସଂଖ୍ୟାଗରିଷ୍ଠ ଥିବାବେଳେ ଖ୍ରୀଷ୍ଟିଆନ ଏବଂ ଇସଲାମ୍ ଧର୍ମାବଲମ୍ବୀଙ୍କର ମଧ୍ୟ ଏକ ଉଲ୍ଲେଖନୀୟ ଉପସ୍ଥିତି ରହିଛି । ଏହି ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ଉତ୍ତର ସେଣ୍ଟିନେଲ୍ ଦ୍ୱୀପରେ 'ସେଣ୍ଟିନେଲୀ ଜନଜାତି' ବାସ କରନ୍ତି, ଯେଉଁମାନେ ଆଜି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଆଧୁନିକ ବିଶ୍ୱଠାରୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସମ୍ପର୍କବିହୀନ ହୋଇ ଏକାନ୍ତରେ ଜୀବନଯାପନ କରୁଛନ୍ତି । == ବ୍ୟୁତ୍ପତ୍ତିଗତ ଅର୍ଥ == [[ହିନ୍ଦୁ ଧର୍ମ|ହିନ୍ଦୁ]] ମହାକାବ୍ୟ [[ରାମାୟଣ|ରାମାୟଣରୁ]] ଭାରତୀୟ ଭଗବାନ [[ହନୁମାନ|ହନୁମାନଙ୍କ]] ନାମ ଅନୁସାରେ, ଆଣ୍ଡାମାନ ନାମ ''ହନ୍ଦୁମାନରୁ'' ନିଆଯାଇଥାଇପାରେ। <ref name="SA">{{Cite web |title=History of South Andaman |url=https://southandaman.nic.in/history/ |access-date=1 December 2023 |publisher=[[Government of India]]}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://southandaman.nic.in/history/ "History of South Andaman"]. </cite></ref> ଏହି ସ୍ଥାନକୁ ମାଳୟମାନେ ସମାନ ନାମରେ ଡାକିଥାନ୍ତି, ଯେଉଁମାନେ ଏହି ଅଞ୍ଚଳରେ କ୍ରୀତଦାସ କାରବାର ସହ ଜଡ଼ିତ ଥିଲେ | ଏହି ସ୍ଥାନକୁ ବିଭିନ୍ନ ନାମରେ ମଧ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖ କରାଯାଇଥିଲା ଯେପରିକି ଦ୍ୱିତୀୟ ଶତାବ୍ଦୀରେ ଟଲେମିଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅଙ୍ଗଡେମାନ୍ ଏବଂ ୧୩ଶ ଶତାବ୍ଦୀରେ [[ମାର୍କୋ ପୋଲୋ|ମାର୍କୋ ପୋଲୋଙ୍କ]] ଦ୍ୱାରରେ ''ଅଙ୍ଗମାନିଆନ୍ ଭାବରେ ।'' ''ନିକୋବର'', ଯାହା ଦକ୍ଷିଣ ଭାରତ କୁ ଦକ୍ଷିଣ ପୂର୍ବ ଏସିଆ ସହିତ ସଂଯୋଗ କରୁଥିବା ସମୁଦ୍ର ମାର୍ଗରେ ଅବସ୍ଥିତ ଥିଲା, ତାହା ନକ୍କାବରମ ନାମରେ ଜଣାଶୁଣା ଥିଲା , ଯାହାର ଅର୍ଥ ହେଉଛି " ଖୋଲା " ବା " ଉଲଗ୍ନ ଭୂମି " ଯାହା [[ତାମିଲ ଭାଷା]]<nowiki/>ରୁ ଆସିଥିଲା ଯାହା ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ ନିକୋବରରେ ପରିଣତ ହୋଇଥିଲା। ମଧ୍ୟଯୁଗର (ଖ୍ରୀଷ୍ଟପୂର୍ବ ୫୦୦-୧୫୦୦) ନିକୋବର ଆରବ ଭାଷାରେ ' ଲାନ୍ଖାବଟସ୍ ' ନାମରେ ପରିଚିତ ଥିଲା , ସମ୍ଭବତଃ ଏହା ନକ୍କାବରମ ନାମର ଏକ ଭୁଲ ପ୍ରତିଲେଖନ ଥିଲା । ଏକାଦଶ ଶତାବ୍ଦୀର ଏକ କୃତି ''କଥାସରିତସାଗର'' ଏହି ନାମକୁ ନାରିକେଳ ଦ୍ୱୀପ ବୋଲି ସୂଚିତ କରେ | ମାର୍କୋ ପୋଲୋ ଏହି ଦ୍ୱୀପକୁ ନେକୁଭେରାନ୍ ବୋଲି ଅଭିହିତ କରିଥିବାବେଳେ ଏହି ଦ୍ୱୀପର ନାମ ଚୀନରେ ଲୋ-ଜାନ୍ କୁଓ ନାମରେ ଜଣାଶୁଣା, ଯାହା ନାକ୍କାଭରର ସମାନ ଅର୍ଥର ଅନୁବାଦ।<ref name="NB" /> == ଇତିହାସ == == ଭୌଗୋଳିକ ଅବସ୍ଥାନ == == ଲୋକସଂଖ୍ୟାତ୍ମକ ତଥ୍ୟ == == ପ୍ରଶାସନ ଓ ରାଜନୀତି == == ଅର୍ଥନୀତି == == ପରିବହନ == == ଭିତ୍ତିଭୂମି == == ଲୋକପ୍ରିୟ ସଂସ୍କୃତି == == ଏହା ମଧ୍ୟ ଦେଖନ୍ତୁ == == ଟିପ୍ପଣୀ == == ଆଧାର == === ଆଧାର === <references /> ivk5h8frlp1l4c9rkzt7t71k6hplmc3 595014 595013 2026-05-07T07:41:14Z Subhamss2008 37188 595014 wikitext text/x-wiki {{Short description|ଭାରତର ଏକ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ}} {{Use dmy dates|date=ମଇ ୨୦୨୬}} {{Infobox settlement | name = ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜ | native_name = Andaman and Nicobar Islands | settlement_type = ଭାରତର [[କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ]] | image_skyline = {{Photomontage |photo1a = The Coral Reef at the Andaman Islands.jpg |photo2a = Havelock,_Andaman_&_Nicobar_Islands.JPG |photo2b = Ross_Island_(Netaji_Subhas_Bose_Island).jpg |photo3a = Andaman.jpg |photo3b = Shaheed Island, Andaman Islands, Tropical beach.jpg |photo4a = Front_View_of_Cellular_Jail,_Port_Blair.JPG |spacing = 1 |size = 260 |position = center |border = 0 |color = #000000 |foot_montage = '''ଉପର-ଡାହାଣରୁ ଘଣ୍ଟାକଣ୍ଟା ଦିଗରେ''': ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର [[ପ୍ରବାଳ ଭିତ୍ତି]]; [[ଦକ୍ଷିଣ ଆଣ୍ଡାମାନ ଜିଲ୍ଲା|ଦକ୍ଷିଣ ଆଣ୍ଡାମାନ]]ସ୍ଥିତ [[ରୋସ୍ ଦ୍ୱୀପ]]; [[ନୀଲ ଦ୍ୱୀପ]]ର ବେଳାଭୂମି; [[ଶ୍ରୀ ବିଜୟ ପୁରମ୍]]ସ୍ଥିତ [[ସେଲୁଲାର ଜେଲ]]; [[ଆଣ୍ଡାମାନ ସାଗର]]; [[ଆଣ୍ଡାମାନ ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜ]]ସ୍ଥିତ ହାଭଲକ୍ ଦ୍ୱୀପ । }} | image_caption = | image_seal = Seal of Andaman and Nicobar Islands.png | motto = "ସତ୍ୟମେବ ଜୟତେ"<br /><small>(ସତ୍ୟର ହିଁ ଜୟ ହୁଏ)</small> | image_map1 = IN-AN.svg | map_caption = ଭାରତର ମାନଚିତ୍ରରେ ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ଅବସ୍ଥିତି | coordinates = {{coord|11.68|92.72|type:adm1st_region:IN-AN|display=inline,title}} | subdivision_type = ଦେଶ | subdivision_name = {{flag|India}} | subdivision_type1 = ଅଞ୍ଚଳ | subdivision_name1 = ପୂର୍ବ ଭାରତ | established_title = ଗଠନ | established_date = ୧ ନଭେମ୍ବର ୧୯୫୬ | seat_type = ରାଜଧାନୀ ଓ ବୃହତ୍ତମ ସହର | seat = '''[[ପୋର୍ଟ ବ୍ଲେୟାର|ଶ୍ରୀ ବିଜୟ ପୁରମ୍]]'''<ref>ସେପ୍ଟେମ୍ବର ୨୦୨୪ରେ ପୋର୍ଟ ବ୍ଲେୟାରର ନାମ ପରିବର୍ତ୍ତନ କରି 'ଶ୍ରୀ ବିଜୟ ପୁରମ୍' ରଖାଯାଇଥିଲା ।</ref> | parts_type = ଜିଲ୍ଲା ସଂଖ୍ୟା | parts = [[ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ଜିଲ୍ଲାଗୁଡ଼ିକର ତାଲିକା|୩ ଗୋଟି]] | leader_title1 = [[ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ଉପରାଜ୍ୟପାଳମାନଙ୍କର ସୂଚୀ|ଉପରାଜ୍ୟପାଳ]] | leader_name1 = ଆଡମିରାଲ (ଅବସରପ୍ରାପ୍ତ) [[ଦେବେନ୍ଦ୍ର କୁମାର ଜୋଶୀ]] | leader_title2 = ମୁଖ୍ୟ ସଚିବ | leader_name2 = ଚନ୍ଦ୍ର ଭୂଷଣ କୁମାର, [[ଆଇ.ଏ.ଏସ୍.]] | leader_title3 = ଲୋକ ସଭା ନିର୍ବାଚନ ମଣ୍ଡଳୀ | leader_name3 = ୧ ଗୋଟି ଆସନ ([[ବିଷ୍ଣୁ ପଦ ରାୟ]], ଭାଜପା) | leader_title4 = ଉଚ୍ଚ ନ୍ୟାୟାଳୟ | leader_name4 = [[କଲିକତା ଉଚ୍ଚ ନ୍ୟାୟାଳୟ]] (ଶ୍ରୀ ବିଜୟ ପୁରମ୍ ଖଣ୍ଡପୀଠ) | unit_pref = Metric | area_total_km2 = ୮୨୪୯ | area_rank = ୨୯ତମ | elevation_max_m = ୭୩୨ | elevation_max_point = [[ସ୍ୟାଡଲ୍ ଶୃଙ୍ଗ]] (Saddle Peak) | population_total = ୩,୮୦,୫୮୧ | population_as_of = ୨୦୧୧ ଜନଗଣନା | population_rank = ୩୪ତମ | population_density_km2 = ୪୬ | population_demonym = ଆଣ୍ଡାମାନୀ, ନିକୋବରୀ | demographics_type1 = ସରକାରୀ ଭାଷା | demographics1_title1 = ଆଧିକାରିକ | demographics1_info1 = [[ହିନ୍ଦୀ ଭାଷା|ହିନ୍ଦୀ]], [[ଇଂରାଜୀ ଭାଷା|ଇଂରାଜୀ]] | demographics1_title2 = ପ୍ରମୁଖ କଥିତ ଭାଷା | demographics1_info2 = [[ବଙ୍ଗାଳୀ ଭାଷା|ବଙ୍ଗାଳୀ]], [[ତାମିଲ ଭାଷା|ତାମିଲ]], [[ତେଲୁଗୁ ଭାଷା|ତେଲୁଗୁ]] | blank1_name_sec1 = [[ମାନବ ବିକାଶ ସୂଚକାଙ୍କ]] | blank1_info_sec1 = {{increase}} ୦.୭୦୬ (ଉଚ୍ଚ) (୨୦୨୨) | blank2_name_sec1 = ସାକ୍ଷରତା ହାର | blank2_info_sec1 = ୯୧.୧% (୨୦୨୪) | timezone1 = [[ଭାରତୀୟ ମାନକ ସମୟ|IST]] | utc_offset1 = +05:30 | iso_code = IN-AN | registration_plate = AN | website = {{URL|andaman.gov.in}} | blank3_name_sec1 = ରାଜକୀୟ ପଶୁ | blank3_info_sec1 = ଡୁଗୋଙ୍ଗ୍ (Dugong) | blank4_name_sec1 = ରାଜକୀୟ ପକ୍ଷୀ | blank4_info_sec1 = ଆଣ୍ଡାମାନ କାଠ ପାରା | blank5_name_sec1 = ରାଜକୀୟ ବୃକ୍ଷ | blank5_info_sec1 = ଆଣ୍ଡାମାନ ପଦୌକ }} '''ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜ''' ହେଉଛି ଭାରତର ଏକ [[କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ]] । ଏହା ସର୍ବମୋଟ ୮୩୬ଟି ଦ୍ୱୀପକୁ ନେଇ ଗଠିତ, ଯାହା ମଧ୍ୟରୁ କେବଳ ୩୧ଟି ଦ୍ୱୀପରେ ଜନବସତି ରହିଛି । ଏହି ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜ ମୁଖ୍ୟତଃ ଦୁଇଟି ଶ୍ରେଣୀରେ ବିଭକ୍ତ: ଉତ୍ତରରେ ଥିବା [[ଆଣ୍ଡାମାନ ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜ]] ଏବଂ ଦକ୍ଷିଣରେ ଥିବା [[ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜ]] । ଉଭୟ ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜ ୧୫୦ କିଲୋମିଟର ପ୍ରଶସ୍ତ [[ଦଶ ଡିଗ୍ରୀ ଚ୍ୟାନେଲ|ଦଶ ଡିଗ୍ରୀ ଚ୍ୟାନେଲ୍]] ଦ୍ୱାରା ପରସ୍ପରଠାରୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହୋଇଛନ୍ତି । ଏହି ଅଞ୍ଚଳର ରାଜଧାନୀ ତଥା ସର୍ବବୃହତ୍ ସହର ହେଉଛି [[ପୋର୍ଟ ବ୍ଲେୟାର|ଶ୍ରୀ ବିଜୟ ପୁରମ୍]] (ଯାହାର ପୂର୍ବ ନାମ ପୋର୍ଟ ବ୍ଲେୟାର ଥିଲା), ଏହା ମୁଖ୍ୟ ଭୂଖଣ୍ଡର ସହର [[ଚେନ୍ନାଇ]]ଠାରୁ ପ୍ରାୟ ୧,୧୯୦ କି.ମି. ଏବଂ [[କୋଲକାତା]]ଠାରୁ ୧,୨୫୫ କି.ମି. ଦୂରରେ ଅବସ୍ଥିତ । ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ପଶ୍ଚିମରେ [[ବଙ୍ଗୋପସାଗର]] ଏବଂ ପୂର୍ବରେ [[ଆଣ୍ଡାମାନ ସାଗର]] ରହିଛି । [[ଗ୍ରେଟ୍ ନିକୋବର]]ର ଦକ୍ଷିଣ ପ୍ରାନ୍ତରେ ଥିବା [[ଇନ୍ଦିରା ପଏଣ୍ଟ]] (6°45'10" ଉତ୍ତର ଏବଂ 93°49'36" ପୂର୍ବ) ହେଉଛି ସମଗ୍ର ଭାରତର ସର୍ବଦକ୍ଷିଣ ବିନ୍ଦୁ । ଏହି କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳର ସାମୁଦ୍ରିକ ସୀମା ଦକ୍ଷିଣରେ [[ଇଣ୍ଡୋନେସିଆ]] (ପ୍ରାୟ ୧୬୫ କି.ମି. ଦୂର), ଉତ୍ତର-ପୂର୍ବରେ [[ମିଆଁମାର]] (୨୮୦ କି.ମି.) ଏବଂ ଦକ୍ଷିଣ-ପୂର୍ବରେ [[ଥାଇଲାଣ୍ଡ]] (୬୫୦ କି.ମି.) ସହିତ ଲାଗିଛି । ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ସମୁଦାୟ ଭୂଭାଗର ଆୟତନ ପ୍ରାୟ ୮,୨୪୯ ବର୍ଗ କିଲୋମିଟର ଏବଂ ୨୦୧୧ ଭାରତୀୟ ଜନଗଣନା ଅନୁଯାୟୀ ଏହାର ଜନସଂଖ୍ୟା ୩,୮୦,୫୮୧ ଅଟେ । ପ୍ରଶାସନିକ ସୁବିଧା ପାଇଁ ଏହାକୁ ତିନୋଟି ଜିଲ୍ଲାରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇଛି: [[ନିକୋବର ଜିଲ୍ଲା|ନିକୋବର]], [[ଦକ୍ଷିଣ ଆଣ୍ଡାମାନ ଜିଲ୍ଲା|ଦକ୍ଷିଣ ଆଣ୍ଡାମାନ]] ଏବଂ [[ଉତ୍ତର ଓ ମଧ୍ୟ ଆଣ୍ଡାମାନ ଜିଲ୍ଲା|ଉତ୍ତର ଓ ମଧ୍ୟ ଆଣ୍ଡାମାନ]], ଯାହାର ସଦର ମହକୁମା ଯଥାକ୍ରମେ କାର୍ ନିକୋବର, ଶ୍ରୀ ବିଜୟ ପୁରମ୍ ଏବଂ ମାୟାବନ୍ଦରଠାରେ ଅବସ୍ଥିତ । ଆନୁବଂଶିକ ଏବଂ ସାଂସ୍କୃତିକ ଅଧ୍ୟୟନରୁ ଜଣାପଡ଼ିଛି ଯେ, ଆଣ୍ଡାମାନର ମୂଳ ଅଧିବାସୀମାନେ ୩୦,୦୦୦ ବର୍ଷରୁ ଅଧିକ ପୂର୍ବେ, ଅର୍ଥାତ୍ ମଧ୍ୟ-ପ୍ରସ୍ତର ଯୁଗରେ (Middle Paleolithic), ଅନ୍ୟ ମାନବ ସଭ୍ୟତାଠାରୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହୋଇ ଏଠାରେ ବସବାସ କରୁଥିଲେ । ୧୧ଶ ଶତାବ୍ଦୀରେ ଭାରତର [[ଚୋଳ ରାଜବଂଶ|ଚୋଳ ରାଜାମାନେ]] ଦକ୍ଷିଣ-ପୂର୍ବ ଏସିଆରେ ନିଜର ନୌସେନା ଅଭିଯାନ ଆରମ୍ଭ କରିବା ପାଇଁ ଏହି ଦ୍ୱୀପକୁ ଏକ ସାମରିକ ଘାଟି ଭାବରେ ବ୍ୟବହାର କରୁଥିଲେ । ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ ୧୭୫୫ ମସିହାରେ ପ୍ରଥମ ୟୁରୋପୀୟ ଭାବରେ ଡେନିସ୍ (ଡେନମାର୍କୀୟ) ନାବିକମାନେ ଏଠାରେ ପହଞ୍ଚିଥିଲେ ଏବଂ ୧୮୬୮ ମସିହାରେ ଏହା [[ବ୍ରିଟିଶ୍ ଭାରତ|ବ୍ରିଟିଶ୍ ସାମ୍ରାଜ୍ୟ]]ର ଅଧୀନକୁ ଆସିଥିଲା । [[ଦ୍ୱିତୀୟ ବିଶ୍ୱଯୁଦ୍ଧ]] ସମୟରେ ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜ କିଛି କାଳ ପାଇଁ ଜାପାନୀ ସାମ୍ରାଜ୍ୟର ନିୟନ୍ତ୍ରଣରେ ଥିଲା । ୧୯୪୭ରେ ଭାରତର ସ୍ୱାଧୀନତା ପରେ ଏହି ଅଞ୍ଚଳ ଭାରତର ଏକ ଅବିଚ୍ଛେଦ୍ୟ ଅଙ୍ଗ ପାଲଟିଲା ଏବଂ ୧୯୫୦ରେ ଭାରତୀୟ ସମ୍ବିଧାନ ଲାଗୁ ହେବା ପରେ ଏହାକୁ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳର ମାନ୍ୟତା ପ୍ରଦାନ କରାଗଲା । ସାମରିକ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣରୁ ଏହା ଭାରତ ପାଇଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ । ଏଠାରେ 'ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର କମାଣ୍ଡ' ଅବସ୍ଥିତ, ଯାହାକି [[ଭାରତୀୟ ସେନାବାହିନୀ]], [[ଭାରତୀୟ ବିମାନ ବାହିନୀ|ବାୟୁସେନା]] ଏବଂ [[ଭାରତୀୟ ନୌସେନା|ନୌସେନା]]ର ଏକମାତ୍ର ମିଳିତ ଭୌଗୋଳିକ କମାଣ୍ଡ ଅଟେ । ସରକାରୀ କାର୍ଯ୍ୟରେ ମୁଖ୍ୟତଃ ହିନ୍ଦୀ ଏବଂ ଇଂରାଜୀର ବ୍ୟବହାର କରାଯାଉଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସାଧାରଣ ଲୋକଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବଙ୍ଗାଳୀ, ତାମିଲ ଏବଂ ତେଲୁଗୁ ଭାଷା ବହୁଳ ଭାବରେ କଥିତ । ଦ୍ୱୀପର ସ୍ଥାନୀୟ ଆଦିବାସୀମାନେ ଆଣ୍ଡାମାନୀ କିମ୍ବା ନିକୋବରୀ ଭାଷା ପରିବାରର ବିଭିନ୍ନ ଭାଷା ବ୍ୟବହାର କରନ୍ତି । ଏଠାରେ ହିନ୍ଦୁ ଧର୍ମାବଲମ୍ବୀମାନେ ସଂଖ୍ୟାଗରିଷ୍ଠ ଥିବାବେଳେ ଖ୍ରୀଷ୍ଟିଆନ ଏବଂ ଇସଲାମ୍ ଧର୍ମାବଲମ୍ବୀଙ୍କର ମଧ୍ୟ ଏକ ଉଲ୍ଲେଖନୀୟ ଉପସ୍ଥିତି ରହିଛି । ଏହି ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ଉତ୍ତର ସେଣ୍ଟିନେଲ୍ ଦ୍ୱୀପରେ 'ସେଣ୍ଟିନେଲୀ ଜନଜାତି' ବାସ କରନ୍ତି, ଯେଉଁମାନେ ଆଜି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଆଧୁନିକ ବିଶ୍ୱଠାରୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସମ୍ପର୍କବିହୀନ ହୋଇ ଏକାନ୍ତରେ ଜୀବନଯାପନ କରୁଛନ୍ତି । == ବ୍ୟୁତ୍ପତ୍ତିଗତ ଅର୍ଥ == [[ହିନ୍ଦୁ ଧର୍ମ|ହିନ୍ଦୁ]] ମହାକାବ୍ୟ [[ରାମାୟଣ|ରାମାୟଣରୁ]] ଭାରତୀୟ ଭଗବାନ [[ହନୁମାନ|ହନୁମାନଙ୍କ]] ନାମ ଅନୁସାରେ, ଆଣ୍ଡାମାନ ନାମ ''ହନ୍ଦୁମାନରୁ'' ନିଆଯାଇଥାଇପାରେ। <ref name="SA">{{Cite web |title=History of South Andaman |url=https://southandaman.nic.in/history/ |access-date=1 December 2023 |publisher=[[Government of India]]}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://southandaman.nic.in/history/ "History of South Andaman"]. </cite></ref> ଏହି ସ୍ଥାନକୁ ମାଳୟମାନେ ସମାନ ନାମରେ ଡାକିଥାନ୍ତି, ଯେଉଁମାନେ ଏହି ଅଞ୍ଚଳରେ କ୍ରୀତଦାସ କାରବାର ସହ ଜଡ଼ିତ ଥିଲେ | ଏହି ସ୍ଥାନକୁ ବିଭିନ୍ନ ନାମରେ ମଧ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖ କରାଯାଇଥିଲା ଯେପରିକି ଦ୍ୱିତୀୟ ଶତାବ୍ଦୀରେ ଟଲେମିଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅଙ୍ଗଡେମାନ୍ ଏବଂ ୧୩ଶ ଶତାବ୍ଦୀରେ [[ମାର୍କୋ ପୋଲୋ|ମାର୍କୋ ପୋଲୋଙ୍କ]] ଦ୍ୱାରରେ ''ଅଙ୍ଗମାନିଆନ୍ ଭାବରେ ।'' ''ନିକୋବର'', ଯାହା ଦକ୍ଷିଣ ଭାରତ କୁ ଦକ୍ଷିଣ ପୂର୍ବ ଏସିଆ ସହିତ ସଂଯୋଗ କରୁଥିବା ସମୁଦ୍ର ମାର୍ଗରେ ଅବସ୍ଥିତ ଥିଲା, ତାହା ନକ୍କାବରମ ନାମରେ ଜଣାଶୁଣା ଥିଲା , ଯାହାର ଅର୍ଥ ହେଉଛି " ଖୋଲା " ବା " ଉଲଗ୍ନ ଭୂମି " ଯାହା [[ତାମିଲ ଭାଷା]]<nowiki/>ରୁ ଆସିଥିଲା ଯାହା ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ ନିକୋବରରେ ପରିଣତ ହୋଇଥିଲା। ମଧ୍ୟଯୁଗର (ଖ୍ରୀଷ୍ଟପୂର୍ବ ୫୦୦-୧୫୦୦) ନିକୋବର ଆରବ ଭାଷାରେ ' ଲାନ୍ଖାବଟସ୍ ' ନାମରେ ପରିଚିତ ଥିଲା , ସମ୍ଭବତଃ ଏହା ନକ୍କାବରମ ନାମର ଏକ ଭୁଲ ପ୍ରତିଲେଖନ ଥିଲା । ଏକାଦଶ ଶତାବ୍ଦୀର ଏକ କୃତି ''କଥାସରିତସାଗର'' ଏହି ନାମକୁ ନାରିକେଳ ଦ୍ୱୀପ ବୋଲି ସୂଚିତ କରେ | ମାର୍କୋ ପୋଲୋ ଏହି ଦ୍ୱୀପକୁ ନେକୁଭେରାନ୍ ବୋଲି ଅଭିହିତ କରିଥିବାବେଳେ ଏହି ଦ୍ୱୀପର ନାମ ଚୀନରେ ଲୋ-ଜାନ୍ କୁଓ ନାମରେ ଜଣାଶୁଣା, ଯାହା ନାକ୍କାଭରର ସମାନ ଅର୍ଥର ଅନୁବାଦ।<ref name="NB" /> == ଇତିହାସ == ଆଣ୍ଡାମାନ ଏବଂ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ଇତିହାସ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରାଚୀନ ଏବଂ ବୈଚିତ୍ର୍ୟମୟ । ବହୁ ସହସ୍ର ବର୍ଷ ଧରି ଏହି ଭୂଖଣ୍ଡ ବାହ୍ୟ ଜଗତଠାରୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହୋଇ ରହିଥିଲା । ଏଠାରେ ବାସ କରୁଥିବା ଆଦିମ ଜନଜାତିମାନେ (ଯଥା: ସେଣ୍ଟିନେଲି, ଜାରୱା, ଓଙ୍ଗେ ଆଦି) ମଧ୍ୟ-ପ୍ରସ୍ତର ଯୁଗରୁ ଏଠାରେ ନିଜର ସ୍ୱାତନ୍ତ୍ର୍ୟ ବଜାୟ ରଖିଛନ୍ତି । ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ କ୍ରମାଗତ ଭାବେ ଚୋଳ ସାମ୍ରାଜ୍ୟ, ଡେନିସ୍ (ଡେନମାର୍କ) ଉପନିବେଶ ଏବଂ ବ୍ରିଟିଶ୍ ଶାସନାଧୀନ ହୋଇ ଏହି ଦ୍ୱୀପ ଭାରତୀୟ ସ୍ୱାଧୀନତା ସଂଗ୍ରାମର ଇତିହାସରେ ଏକ ନିର୍ଣ୍ଣାୟକ ଏବଂ ହୃଦୟବିଦାରକ ଅଧ୍ୟାୟ ଯୋଡ଼ିଥିଲା । ବ୍ରିଟିଶ୍ ସରକାରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନିର୍ମିତ କୁଖ୍ୟାତ ସେଲୁଲାର୍ ଜେଲ୍ ଏବଂ ନେତାଜୀ ସୁଭାଷ ଚନ୍ଦ୍ର ବୋଷଙ୍କ ସ୍ୱାଧୀନତା ସଂଗ୍ରାମ ଏହି ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜକୁ ଭାରତୀୟମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏକ ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥକ୍ଷେତ୍ରରେ ପରିଣତ କରିଛି । ନିମ୍ନଲିଖିତ ସାରଣୀରେ ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ପ୍ରମୁଖ ଐତିହାସିକ ଘଟଣାବଳୀକୁ କ୍ରମାନୁସାରେ ଦର୍ଶାଯାଇଛି: {| class="wikitable" style="width:100%; border-collapse:collapse; font-family: sans-serif;" |- style="background-color:#0072B2; color:white; font-size: 1.1em; text-align:center;" ! scope="col" style="width:8%;" | କ୍ରମ ! scope="col" style="width:20%;" | ସମୟକାଳ ! scope="col" style="width:72%;" | ପ୍ରମୁଖ ଐତିହାସିକ ଘଟଣାବଳୀ |- style="background-color:#FFF5EE; vertical-align: top;" | style="text-align:center;" | '''୧''' | style="text-align:center;" | '''୧୧ଶ ଶତାବ୍ଦୀ ଏବଂ ପୂର୍ବରୁ''' | '''ଚୋଳ ସାମ୍ରାଜ୍ୟର ନୌଘାଟି:''' ଆଦିମ ଜନଜାତିଙ୍କ ଦୀର୍ଘକାଳୀନ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ବସବାସ ପରେ, ୧୧ଶ ଶତାବ୍ଦୀରେ ପ୍ରଥମ ରାଜେନ୍ଦ୍ର ଚୋଳ ନିଜର ଦକ୍ଷିଣ-ପୂର୍ବ ଏସିଆ (ଶ୍ରୀବିଜୟ ସାମ୍ରାଜ୍ୟ) ଅଭିଯାନ ସମୟରେ ଏହି ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜକୁ ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ନୌସେନା ଘାଟି ଭାବରେ ବ୍ୟବହାର କରିଥିଲେ । ଚୋଳମାନେ ଏହାକୁ 'ତିମାଇତ୍ତିଭୁ' ଏବଂ ପରେ 'ନକ୍କାଭରମ୍' (ଅର୍ଥାତ୍ ଉଲଗ୍ନ ଲୋକଙ୍କ ଦେଶ, ଯେଉଁଥିରୁ ଆଜିର 'ନିକୋବର' ନାମର ଉତ୍ପତ୍ତି) ବୋଲି ଅଭିହିତ କରୁଥିଲେ । |- style="background-color:#F0F8FF; vertical-align: top;" | style="text-align:center;" | '''୨''' | style="text-align:center;" | '''୧୭୫୫ – ୧୮୬୮''' | '''ଡେନିସ୍ (ଡେନମାର୍କ) ଉପନିବେଶ:''' ୧୭୫୫ ମସିହାରେ ଡେନିସ୍ ଇଷ୍ଟ ଇଣ୍ଡିଆ କମ୍ପାନୀର ଆଗମନ ଘଟିଥିଲା । ସେମାନେ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପରେ ବସତି ସ୍ଥାପନ କରି ଏହାର ନାମ 'ନ୍ୟୁ ଡେନମାର୍କ' (ପରେ ଫ୍ରେଡେରିକ୍ସ ଆଇଲାଣ୍ଡସ୍) ରଖିଥିଲେ । ତେବେ ଭୟଙ୍କର ମ୍ୟାଲେରିଆ ରୋଗର ପ୍ରାଦୁର୍ଭାବ କାରଣରୁ ସେମାନେ ବାରମ୍ବାର ଏହି ବସତି ଛାଡ଼ିବାକୁ ବାଧ୍ୟ ହୋଇଥିଲେ । ଶେଷରେ ୧୮୬୮ ମସିହାରେ ଡେନିସ୍ ସରକାର ନିଜର ସମସ୍ତ ଅଧିକାରକୁ ବ୍ରିଟିଶ୍ ପ୍ରଶାସନ ନିକଟରେ ବିକ୍ରି କରିଦେଇଥିଲେ । |- style="background-color:#FFF5EE; vertical-align: top;" | style="text-align:center;" | '''୩''' | style="text-align:center;" | '''୧୭୮୯ – ୧୯୪୧''' | '''ବ୍ରିଟିଶ୍ ଶାସନ ଓ ସେଲୁଲାର୍ ଜେଲ୍:''' ୧୭୮୯ରେ ଲେଫ୍ଟନାଣ୍ଟ ଆର୍କିବାଲ୍ଡ ବ୍ଲେୟାରଙ୍କ ଅଧୀନରେ ପ୍ରଥମ ବ୍ରିଟିଶ୍ ବସତି ନିର୍ମାଣ କରାଯାଇଥିଲା । ୧୮୫୭ର ପ୍ରଥମ ଭାରତୀୟ ସ୍ୱାଧୀନତା ସଂଗ୍ରାମ ବା ସିପାହୀ ବିଦ୍ରୋହ ପରେ, ୧୮୫୮ରେ ବ୍ରିଟିଶ୍ ସରକାର ବିଦ୍ରୋହୀମାନଙ୍କୁ ନିର୍ବାସନ ଦେବା ପାଇଁ ଏଠାରେ ଏକ ବନ୍ଦୀଶାଳା ('କଳାପାଣି') ସ୍ଥାପନ କଲେ । ୧୯୦୬ରେ କୁଖ୍ୟାତ [[ସେଲୁଲାର ଜେଲ|ସେଲୁଲାର୍ ଜେଲ୍]] ନିର୍ମାଣ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲା, ଯେଉଁଠାରେ ବୀର ସାବରକର, ବଟୁକେଶ୍ୱର ଦତ୍ତଙ୍କ ଭଳି ଅସଂଖ୍ୟ ସଂଗ୍ରାମୀଙ୍କୁ ଅକଥନୀୟ ଅତ୍ୟାଚାର ସହିବାକୁ ପଡ଼ିଥିଲା । |- style="background-color:#F0F8FF; vertical-align: top;" | style="text-align:center;" | '''୪''' | style="text-align:center;" | '''୧୯୪୨ – ୧୯୪୫''' | '''ଜାପାନୀ ଅଧିକାର ଓ ଆଜାଦ୍ ହିନ୍ଦ୍ ଫୌଜ:''' ଦ୍ୱିତୀୟ ବିଶ୍ୱଯୁଦ୍ଧ ସମୟରେ ଜାପାନୀ ସାମ୍ରାଜ୍ୟ ଏହି ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜକୁ ଦଖଲ କରିଥିଲା । ୩୦ ଡିସେମ୍ବର ୧୯୪୩ରେ ନେତାଜୀ [[ସୁଭାଷ ଚନ୍ଦ୍ର ବୋଷ]] ପୋର୍ଟ ବ୍ଲେୟାରଠାରେ ଆଜାଦ ହିନ୍ଦ୍ ଫୌଜର ସ୍ୱାଧୀନ ପତାକା ଉତ୍ତୋଳନ କରି ଏକ ଐତିହାସିକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ସୃଷ୍ଟି କରିଥିଲେ । ସେ ଆଣ୍ଡାମାନକୁ 'ଶହୀଦ୍ ଦ୍ୱୀପ' ଏବଂ ନିକୋବରକୁ 'ସ୍ୱରାଜ ଦ୍ୱୀପ' ନାମରେ ନାମିତ କରିଥିଲେ । ୧୯୪୫ରେ ଯୁଦ୍ଧ ଶେଷ ହେବା ପରେ ଏହା ପୁନର୍ବାର ବ୍ରିଟିଶ୍ ନିୟନ୍ତ୍ରଣକୁ ଆସିଲା । |- style="background-color:#FFF5EE; vertical-align: top;" | style="text-align:center;" | '''୫''' | style="text-align:center;" | '''୧୯୪୭ – ୧୯୫୬''' | '''ସ୍ୱାଧୀନତା ଓ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ମାନ୍ୟତା:''' ୧୯୪୭ ମସିହାରେ ବ୍ରିଟିଶ୍ ଶାସନରୁ ସ୍ୱାଧୀନତା ପାଇବା ପରେ ଏହା ଭାରତୀୟ ସଂଘର ଏକ ଅବିଚ୍ଛେଦ୍ୟ ଅଙ୍ଗ ପାଲଟିଲା । ୧୯୫୦ରେ ନୂତନ ସମ୍ବିଧାନ ଅନୁଯାୟୀ ଏହାକୁ 'ଭାଗ-ଘ' (Part D) ରାଜ୍ୟ ଭାବରେ ସ୍ୱୀକୃତି ଦିଆଗଲା ଏବଂ ପରେ ସୀମା ପୁନର୍ଗଠନ ଆଇନ ଆଧାରରେ ୧ ନଭେମ୍ବର ୧୯୫୬ରେ ଏହାକୁ ଏକ ପୂର୍ଣ୍ଣାଙ୍ଗ 'କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ' ଭାବରେ ଘୋଷଣା କରାଗଲା । |- style="background-color:#F0F8FF; vertical-align: top;" | style="text-align:center;" | '''୬''' | style="text-align:center;" | '''୨୦୦୪ – ବର୍ତ୍ତମାନ''' | '''ସୁନାମୀ ବିପର୍ଯ୍ୟୟ ଓ ନୂତନ ନାମକରଣ:''' ୨୬ ଡିସେମ୍ବର ୨୦୦୪ର ଭୟଙ୍କର ସୁମାତ୍ରା ଭୂମିକମ୍ପ ଯୋଗୁଁ ଆସିଥିବା ସୁନାମୀରେ ଏହି ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ବ୍ୟାପକ କ୍ଷୟକ୍ଷତି ଘଟିଥିଲା ଏବଂ ହଜାର ହଜାର ଲୋକ ପ୍ରାଣ ହରାଇଥିଲେ । ନିକଟ ଅତୀତରେ ଭାରତ ସରକାର ଉପନିବେଶବାଦର ଚିହ୍ନକୁ ଲିଭାଇବା ପାଇଁ ଅନେକ ପଦକ୍ଷେପ ନେଇଛନ୍ତି । ୨୦୧୮ରେ ରୋସ୍, ନୀଲ୍ ଏବଂ ହାଭଲକ୍ ଦ୍ୱୀପର ନାମ ବଦଳାଯାଇଥିଲା ଏବଂ ସେପ୍ଟେମ୍ବର ୨୦୨୪ରେ ପ୍ରଶାସନିକ କେନ୍ଦ୍ର ତଥା ରାଜଧାନୀ 'ପୋର୍ଟ ବ୍ଲେୟାର'ର ନାମ ବଦଳାଇ ଆନୁଷ୍ଠାନିକ ଭାବରେ 'ଶ୍ରୀ ବିଜୟ ପୁରମ୍' ରଖାଯାଇଛି । |} == ଭୌଗୋଳିକ ଅବସ୍ଥାନ == == ଲୋକସଂଖ୍ୟାତ୍ମକ ତଥ୍ୟ == == ପ୍ରଶାସନ ଓ ରାଜନୀତି == == ଅର୍ଥନୀତି == == ପରିବହନ == == ଭିତ୍ତିଭୂମି == == ଲୋକପ୍ରିୟ ସଂସ୍କୃତି == == ଏହା ମଧ୍ୟ ଦେଖନ୍ତୁ == == ଟିପ୍ପଣୀ == == ଆଧାର == === ଆଧାର === <references /> rtqewmyu7ysyosk3bjeictdvbttvhxb 595015 595014 2026-05-07T07:42:33Z Subhamss2008 37188 595015 wikitext text/x-wiki {{Short description|ଭାରତର ଏକ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ}} {{Use dmy dates|date=ମଇ ୨୦୨୬}} {{Infobox settlement | name = ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜ | native_name = Andaman and Nicobar Islands | settlement_type = ଭାରତର [[କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ]] | image_skyline = {{Photomontage |photo1a = The Coral Reef at the Andaman Islands.jpg |photo2a = Havelock,_Andaman_&_Nicobar_Islands.JPG |photo2b = Ross_Island_(Netaji_Subhas_Bose_Island).jpg |photo3a = Andaman.jpg |photo3b = Shaheed Island, Andaman Islands, Tropical beach.jpg |photo4a = Front_View_of_Cellular_Jail,_Port_Blair.JPG |spacing = 1 |size = 260 |position = center |border = 0 |color = #000000 |foot_montage = '''ଉପର-ଡାହାଣରୁ ଘଣ୍ଟାକଣ୍ଟା ଦିଗରେ''': ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର [[ପ୍ରବାଳ ଭିତ୍ତି]]; [[ଦକ୍ଷିଣ ଆଣ୍ଡାମାନ ଜିଲ୍ଲା|ଦକ୍ଷିଣ ଆଣ୍ଡାମାନ]]ସ୍ଥିତ [[ରୋସ୍ ଦ୍ୱୀପ]]; [[ନୀଲ ଦ୍ୱୀପ]]ର ବେଳାଭୂମି; [[ଶ୍ରୀ ବିଜୟ ପୁରମ୍]]ସ୍ଥିତ [[ସେଲୁଲାର ଜେଲ]]; [[ଆଣ୍ଡାମାନ ସାଗର]]; [[ଆଣ୍ଡାମାନ ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜ]]ସ୍ଥିତ ହାଭଲକ୍ ଦ୍ୱୀପ । }} | image_caption = | image_seal = Seal of Andaman and Nicobar Islands.png | motto = "ସତ୍ୟମେବ ଜୟତେ"<br /><small>(ସତ୍ୟର ହିଁ ଜୟ ହୁଏ)</small> | image_map1 = IN-AN.svg | map_caption = ଭାରତର ମାନଚିତ୍ରରେ ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ଅବସ୍ଥିତି | coordinates = {{coord|11.68|92.72|type:adm1st_region:IN-AN|display=inline,title}} | subdivision_type = ଦେଶ | subdivision_name = {{flag|India}} | subdivision_type1 = ଅଞ୍ଚଳ | subdivision_name1 = ପୂର୍ବ ଭାରତ | established_title = ଗଠନ | established_date = ୧ ନଭେମ୍ବର ୧୯୫୬ | seat_type = ରାଜଧାନୀ ଓ ବୃହତ୍ତମ ସହର | seat = '''[[ପୋର୍ଟ ବ୍ଲେୟାର|ଶ୍ରୀ ବିଜୟ ପୁରମ୍]]'''<ref>ସେପ୍ଟେମ୍ବର ୨୦୨୪ରେ ପୋର୍ଟ ବ୍ଲେୟାରର ନାମ ପରିବର୍ତ୍ତନ କରି 'ଶ୍ରୀ ବିଜୟ ପୁରମ୍' ରଖାଯାଇଥିଲା ।</ref> | parts_type = ଜିଲ୍ଲା ସଂଖ୍ୟା | parts = [[ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ଜିଲ୍ଲାଗୁଡ଼ିକର ତାଲିକା|୩ ଗୋଟି]] | leader_title1 = [[ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ଉପରାଜ୍ୟପାଳମାନଙ୍କର ସୂଚୀ|ଉପରାଜ୍ୟପାଳ]] | leader_name1 = ଆଡମିରାଲ (ଅବସରପ୍ରାପ୍ତ) [[ଦେବେନ୍ଦ୍ର କୁମାର ଜୋଶୀ]] | leader_title2 = ମୁଖ୍ୟ ସଚିବ | leader_name2 = ଚନ୍ଦ୍ର ଭୂଷଣ କୁମାର, [[ଆଇ.ଏ.ଏସ୍.]] | leader_title3 = ଲୋକ ସଭା ନିର୍ବାଚନ ମଣ୍ଡଳୀ | leader_name3 = ୧ ଗୋଟି ଆସନ ([[ବିଷ୍ଣୁ ପଦ ରାୟ]], ଭାଜପା) | leader_title4 = ଉଚ୍ଚ ନ୍ୟାୟାଳୟ | leader_name4 = [[କଲିକତା ଉଚ୍ଚ ନ୍ୟାୟାଳୟ]] (ଶ୍ରୀ ବିଜୟ ପୁରମ୍ ଖଣ୍ଡପୀଠ) | unit_pref = Metric | area_total_km2 = ୮୨୪୯ | area_rank = ୨୯ତମ | elevation_max_m = ୭୩୨ | elevation_max_point = [[ସ୍ୟାଡଲ୍ ଶୃଙ୍ଗ]] (Saddle Peak) | population_total = ୩,୮୦,୫୮୧ | population_as_of = ୨୦୧୧ ଜନଗଣନା | population_rank = ୩୪ତମ | population_density_km2 = ୪୬ | population_demonym = ଆଣ୍ଡାମାନୀ, ନିକୋବରୀ | demographics_type1 = ସରକାରୀ ଭାଷା | demographics1_title1 = ଆଧିକାରିକ | demographics1_info1 = [[ହିନ୍ଦୀ ଭାଷା|ହିନ୍ଦୀ]], [[ଇଂରାଜୀ ଭାଷା|ଇଂରାଜୀ]] | demographics1_title2 = ପ୍ରମୁଖ କଥିତ ଭାଷା | demographics1_info2 = [[ବଙ୍ଗାଳୀ ଭାଷା|ବଙ୍ଗାଳୀ]], [[ତାମିଲ ଭାଷା|ତାମିଲ]], [[ତେଲୁଗୁ ଭାଷା|ତେଲୁଗୁ]] | blank1_name_sec1 = [[ମାନବ ବିକାଶ ସୂଚକାଙ୍କ]] | blank1_info_sec1 = {{increase}} ୦.୭୦୬ (ଉଚ୍ଚ) (୨୦୨୨) | blank2_name_sec1 = ସାକ୍ଷରତା ହାର | blank2_info_sec1 = ୯୧.୧% (୨୦୨୪) | timezone1 = [[ଭାରତୀୟ ମାନକ ସମୟ|IST]] | utc_offset1 = +05:30 | iso_code = IN-AN | registration_plate = AN | website = {{URL|andaman.gov.in}} | blank3_name_sec1 = ରାଜକୀୟ ପଶୁ | blank3_info_sec1 = ଡୁଗୋଙ୍ଗ୍ (Dugong) | blank4_name_sec1 = ରାଜକୀୟ ପକ୍ଷୀ | blank4_info_sec1 = ଆଣ୍ଡାମାନ କାଠ ପାରା | blank5_name_sec1 = ରାଜକୀୟ ବୃକ୍ଷ | blank5_info_sec1 = ଆଣ୍ଡାମାନ ପଦୌକ }} '''ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜ''' ହେଉଛି ଭାରତର ଏକ [[କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ]] । ଏହା ସର୍ବମୋଟ ୮୩୬ଟି ଦ୍ୱୀପକୁ ନେଇ ଗଠିତ, ଯାହା ମଧ୍ୟରୁ କେବଳ ୩୧ଟି ଦ୍ୱୀପରେ ଜନବସତି ରହିଛି । ଏହି ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜ ମୁଖ୍ୟତଃ ଦୁଇଟି ଶ୍ରେଣୀରେ ବିଭକ୍ତ: ଉତ୍ତରରେ ଥିବା [[ଆଣ୍ଡାମାନ ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜ]] ଏବଂ ଦକ୍ଷିଣରେ ଥିବା [[ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜ]] । ଉଭୟ ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜ ୧୫୦ କିଲୋମିଟର ପ୍ରଶସ୍ତ [[ଦଶ ଡିଗ୍ରୀ ଚ୍ୟାନେଲ|ଦଶ ଡିଗ୍ରୀ ଚ୍ୟାନେଲ୍]] ଦ୍ୱାରା ପରସ୍ପରଠାରୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହୋଇଛନ୍ତି । ଏହି ଅଞ୍ଚଳର ରାଜଧାନୀ ତଥା ସର୍ବବୃହତ୍ ସହର ହେଉଛି [[ପୋର୍ଟ ବ୍ଲେୟାର|ଶ୍ରୀ ବିଜୟ ପୁରମ୍]] (ଯାହାର ପୂର୍ବ ନାମ ପୋର୍ଟ ବ୍ଲେୟାର ଥିଲା), ଏହା ମୁଖ୍ୟ ଭୂଖଣ୍ଡର ସହର [[ଚେନ୍ନାଇ]]ଠାରୁ ପ୍ରାୟ ୧,୧୯୦ କି.ମି. ଏବଂ [[କୋଲକାତା]]ଠାରୁ ୧,୨୫୫ କି.ମି. ଦୂରରେ ଅବସ୍ଥିତ । ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ପଶ୍ଚିମରେ [[ବଙ୍ଗୋପସାଗର]] ଏବଂ ପୂର୍ବରେ [[ଆଣ୍ଡାମାନ ସାଗର]] ରହିଛି । [[ଗ୍ରେଟ୍ ନିକୋବର]]ର ଦକ୍ଷିଣ ପ୍ରାନ୍ତରେ ଥିବା [[ଇନ୍ଦିରା ପଏଣ୍ଟ]] (6°45'10" ଉତ୍ତର ଏବଂ 93°49'36" ପୂର୍ବ) ହେଉଛି ସମଗ୍ର ଭାରତର ସର୍ବଦକ୍ଷିଣ ବିନ୍ଦୁ । ଏହି କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳର ସାମୁଦ୍ରିକ ସୀମା ଦକ୍ଷିଣରେ [[ଇଣ୍ଡୋନେସିଆ]] (ପ୍ରାୟ ୧୬୫ କି.ମି. ଦୂର), ଉତ୍ତର-ପୂର୍ବରେ [[ମିଆଁମାର]] (୨୮୦ କି.ମି.) ଏବଂ ଦକ୍ଷିଣ-ପୂର୍ବରେ [[ଥାଇଲାଣ୍ଡ]] (୬୫୦ କି.ମି.) ସହିତ ଲାଗିଛି । ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ସମୁଦାୟ ଭୂଭାଗର ଆୟତନ ପ୍ରାୟ ୮,୨୪୯ ବର୍ଗ କିଲୋମିଟର ଏବଂ ୨୦୧୧ ଭାରତୀୟ ଜନଗଣନା ଅନୁଯାୟୀ ଏହାର ଜନସଂଖ୍ୟା ୩,୮୦,୫୮୧ ଅଟେ । ପ୍ରଶାସନିକ ସୁବିଧା ପାଇଁ ଏହାକୁ ତିନୋଟି ଜିଲ୍ଲାରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇଛି: [[ନିକୋବର ଜିଲ୍ଲା|ନିକୋବର]], [[ଦକ୍ଷିଣ ଆଣ୍ଡାମାନ ଜିଲ୍ଲା|ଦକ୍ଷିଣ ଆଣ୍ଡାମାନ]] ଏବଂ [[ଉତ୍ତର ଓ ମଧ୍ୟ ଆଣ୍ଡାମାନ ଜିଲ୍ଲା|ଉତ୍ତର ଓ ମଧ୍ୟ ଆଣ୍ଡାମାନ]], ଯାହାର ସଦର ମହକୁମା ଯଥାକ୍ରମେ କାର୍ ନିକୋବର, ଶ୍ରୀ ବିଜୟ ପୁରମ୍ ଏବଂ ମାୟାବନ୍ଦରଠାରେ ଅବସ୍ଥିତ । ଆନୁବଂଶିକ ଏବଂ ସାଂସ୍କୃତିକ ଅଧ୍ୟୟନରୁ ଜଣାପଡ଼ିଛି ଯେ, ଆଣ୍ଡାମାନର ମୂଳ ଅଧିବାସୀମାନେ ୩୦,୦୦୦ ବର୍ଷରୁ ଅଧିକ ପୂର୍ବେ, ଅର୍ଥାତ୍ ମଧ୍ୟ-ପ୍ରସ୍ତର ଯୁଗରେ (Middle Paleolithic), ଅନ୍ୟ ମାନବ ସଭ୍ୟତାଠାରୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହୋଇ ଏଠାରେ ବସବାସ କରୁଥିଲେ । ୧୧ଶ ଶତାବ୍ଦୀରେ ଭାରତର [[ଚୋଳ ରାଜବଂଶ|ଚୋଳ ରାଜାମାନେ]] ଦକ୍ଷିଣ-ପୂର୍ବ ଏସିଆରେ ନିଜର ନୌସେନା ଅଭିଯାନ ଆରମ୍ଭ କରିବା ପାଇଁ ଏହି ଦ୍ୱୀପକୁ ଏକ ସାମରିକ ଘାଟି ଭାବରେ ବ୍ୟବହାର କରୁଥିଲେ । ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ ୧୭୫୫ ମସିହାରେ ପ୍ରଥମ ୟୁରୋପୀୟ ଭାବରେ ଡେନିସ୍ (ଡେନମାର୍କୀୟ) ନାବିକମାନେ ଏଠାରେ ପହଞ୍ଚିଥିଲେ ଏବଂ ୧୮୬୮ ମସିହାରେ ଏହା [[ବ୍ରିଟିଶ୍ ଭାରତ|ବ୍ରିଟିଶ୍ ସାମ୍ରାଜ୍ୟ]]ର ଅଧୀନକୁ ଆସିଥିଲା । [[ଦ୍ୱିତୀୟ ବିଶ୍ୱଯୁଦ୍ଧ]] ସମୟରେ ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜ କିଛି କାଳ ପାଇଁ ଜାପାନୀ ସାମ୍ରାଜ୍ୟର ନିୟନ୍ତ୍ରଣରେ ଥିଲା । ୧୯୪୭ରେ ଭାରତର ସ୍ୱାଧୀନତା ପରେ ଏହି ଅଞ୍ଚଳ ଭାରତର ଏକ ଅବିଚ୍ଛେଦ୍ୟ ଅଙ୍ଗ ପାଲଟିଲା ଏବଂ ୧୯୫୦ରେ ଭାରତୀୟ ସମ୍ବିଧାନ ଲାଗୁ ହେବା ପରେ ଏହାକୁ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳର ମାନ୍ୟତା ପ୍ରଦାନ କରାଗଲା । ସାମରିକ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣରୁ ଏହା ଭାରତ ପାଇଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ । ଏଠାରେ 'ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର କମାଣ୍ଡ' ଅବସ୍ଥିତ, ଯାହାକି [[ଭାରତୀୟ ସେନାବାହିନୀ]], [[ଭାରତୀୟ ବିମାନ ବାହିନୀ|ବାୟୁସେନା]] ଏବଂ [[ଭାରତୀୟ ନୌସେନା|ନୌସେନା]]ର ଏକମାତ୍ର ମିଳିତ ଭୌଗୋଳିକ କମାଣ୍ଡ ଅଟେ । ସରକାରୀ କାର୍ଯ୍ୟରେ ମୁଖ୍ୟତଃ ହିନ୍ଦୀ ଏବଂ ଇଂରାଜୀର ବ୍ୟବହାର କରାଯାଉଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସାଧାରଣ ଲୋକଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବଙ୍ଗାଳୀ, ତାମିଲ ଏବଂ ତେଲୁଗୁ ଭାଷା ବହୁଳ ଭାବରେ କଥିତ । ଦ୍ୱୀପର ସ୍ଥାନୀୟ ଆଦିବାସୀମାନେ ଆଣ୍ଡାମାନୀ କିମ୍ବା ନିକୋବରୀ ଭାଷା ପରିବାରର ବିଭିନ୍ନ ଭାଷା ବ୍ୟବହାର କରନ୍ତି । ଏଠାରେ ହିନ୍ଦୁ ଧର୍ମାବଲମ୍ବୀମାନେ ସଂଖ୍ୟାଗରିଷ୍ଠ ଥିବାବେଳେ ଖ୍ରୀଷ୍ଟିଆନ ଏବଂ ଇସଲାମ୍ ଧର୍ମାବଲମ୍ବୀଙ୍କର ମଧ୍ୟ ଏକ ଉଲ୍ଲେଖନୀୟ ଉପସ୍ଥିତି ରହିଛି । ଏହି ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ଉତ୍ତର ସେଣ୍ଟିନେଲ୍ ଦ୍ୱୀପରେ 'ସେଣ୍ଟିନେଲୀ ଜନଜାତି' ବାସ କରନ୍ତି, ଯେଉଁମାନେ ଆଜି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଆଧୁନିକ ବିଶ୍ୱଠାରୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସମ୍ପର୍କବିହୀନ ହୋଇ ଏକାନ୍ତରେ ଜୀବନଯାପନ କରୁଛନ୍ତି । == ବ୍ୟୁତ୍ପତ୍ତିଗତ ଅର୍ଥ == [[ହିନ୍ଦୁ ଧର୍ମ|ହିନ୍ଦୁ]] ମହାକାବ୍ୟ [[ରାମାୟଣ|ରାମାୟଣରୁ]] ଭାରତୀୟ ଭଗବାନ [[ହନୁମାନ|ହନୁମାନଙ୍କ]] ନାମ ଅନୁସାରେ, ଆଣ୍ଡାମାନ ନାମ ''ହନ୍ଦୁମାନରୁ'' ନିଆଯାଇଥାଇପାରେ। <ref name="SA">{{Cite web |title=History of South Andaman |url=https://southandaman.nic.in/history/ |access-date=1 December 2023 |publisher=[[Government of India]]}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://southandaman.nic.in/history/ "History of South Andaman"]. </cite></ref> ଏହି ସ୍ଥାନକୁ ମାଳୟମାନେ ସମାନ ନାମରେ ଡାକିଥାନ୍ତି, ଯେଉଁମାନେ ଏହି ଅଞ୍ଚଳରେ କ୍ରୀତଦାସ କାରବାର ସହ ଜଡ଼ିତ ଥିଲେ | ଏହି ସ୍ଥାନକୁ ବିଭିନ୍ନ ନାମରେ ମଧ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖ କରାଯାଇଥିଲା ଯେପରିକି ଦ୍ୱିତୀୟ ଶତାବ୍ଦୀରେ ଟଲେମିଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅଙ୍ଗଡେମାନ୍ ଏବଂ ୧୩ଶ ଶତାବ୍ଦୀରେ [[ମାର୍କୋ ପୋଲୋ|ମାର୍କୋ ପୋଲୋଙ୍କ]] ଦ୍ୱାରରେ ''ଅଙ୍ଗମାନିଆନ୍ ଭାବରେ ।'' ''ନିକୋବର'', ଯାହା ଦକ୍ଷିଣ ଭାରତ କୁ ଦକ୍ଷିଣ ପୂର୍ବ ଏସିଆ ସହିତ ସଂଯୋଗ କରୁଥିବା ସମୁଦ୍ର ମାର୍ଗରେ ଅବସ୍ଥିତ ଥିଲା, ତାହା ନକ୍କାବରମ ନାମରେ ଜଣାଶୁଣା ଥିଲା , ଯାହାର ଅର୍ଥ ହେଉଛି " ଖୋଲା " ବା " ଉଲଗ୍ନ ଭୂମି " ଯାହା [[ତାମିଲ ଭାଷା]]<nowiki/>ରୁ ଆସିଥିଲା ଯାହା ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ ନିକୋବରରେ ପରିଣତ ହୋଇଥିଲା। ମଧ୍ୟଯୁଗର (ଖ୍ରୀଷ୍ଟପୂର୍ବ ୫୦୦-୧୫୦୦) ନିକୋବର ଆରବ ଭାଷାରେ ' ଲାନ୍ଖାବଟସ୍ ' ନାମରେ ପରିଚିତ ଥିଲା , ସମ୍ଭବତଃ ଏହା ନକ୍କାବରମ ନାମର ଏକ ଭୁଲ ପ୍ରତିଲେଖନ ଥିଲା । ଏକାଦଶ ଶତାବ୍ଦୀର ଏକ କୃତି ''କଥାସରିତସାଗର'' ଏହି ନାମକୁ ନାରିକେଳ ଦ୍ୱୀପ ବୋଲି ସୂଚିତ କରେ | ମାର୍କୋ ପୋଲୋ ଏହି ଦ୍ୱୀପକୁ ନେକୁଭେରାନ୍ ବୋଲି ଅଭିହିତ କରିଥିବାବେଳେ ଏହି ଦ୍ୱୀପର ନାମ ଚୀନରେ ଲୋ-ଜାନ୍ କୁଓ ନାମରେ ଜଣାଶୁଣା, ଯାହା ନାକ୍କାଭରର ସମାନ ଅର୍ଥର ଅନୁବାଦ।<ref name="NB" /> == ଇତିହାସ == ଆଣ୍ଡାମାନ ଏବଂ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ଇତିହାସ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରାଚୀନ ଏବଂ ବୈଚିତ୍ର୍ୟମୟ । ବହୁ ସହସ୍ର ବର୍ଷ ଧରି ଏହି ଭୂଖଣ୍ଡ ବାହ୍ୟ ଜଗତଠାରୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହୋଇ ରହିଥିଲା । ଏଠାରେ ବାସ କରୁଥିବା ଆଦିମ ଜନଜାତିମାନେ (ଯଥା: ସେଣ୍ଟିନେଲି, ଜାରୱା, ଓଙ୍ଗେ ଆଦି) ମଧ୍ୟ-ପ୍ରସ୍ତର ଯୁଗରୁ ଏଠାରେ ନିଜର ସ୍ୱାତନ୍ତ୍ର୍ୟ ବଜାୟ ରଖିଛନ୍ତି । ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ କ୍ରମାଗତ ଭାବେ ଚୋଳ ସାମ୍ରାଜ୍ୟ, ଡେନିସ୍ (ଡେନମାର୍କ) ଉପନିବେଶ ଏବଂ ବ୍ରିଟିଶ୍ ଶାସନାଧୀନ ହୋଇ ଏହି ଦ୍ୱୀପ ଭାରତୀୟ ସ୍ୱାଧୀନତା ସଂଗ୍ରାମର ଇତିହାସରେ ଏକ ନିର୍ଣ୍ଣାୟକ ଏବଂ ହୃଦୟବିଦାରକ ଅଧ୍ୟାୟ ଯୋଡ଼ିଥିଲା । ବ୍ରିଟିଶ୍ ସରକାରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନିର୍ମିତ କୁଖ୍ୟାତ ସେଲୁଲାର୍ ଜେଲ୍ ଏବଂ ନେତାଜୀ ସୁଭାଷ ଚନ୍ଦ୍ର ବୋଷଙ୍କ ସ୍ୱାଧୀନତା ସଂଗ୍ରାମ ଏହି ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜକୁ ଭାରତୀୟମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏକ ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥକ୍ଷେତ୍ରରେ ପରିଣତ କରିଛି । ନିମ୍ନଲିଖିତ ସାରଣୀରେ ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ପ୍ରମୁଖ ଐତିହାସିକ ଘଟଣାବଳୀକୁ କ୍ରମାନୁସାରେ ଦର୍ଶାଯାଇଛି: {| class="wikitable" style="width:100%; border-collapse:collapse; font-family: sans-serif;" |- style="background-color:#0072B2; color:white; font-size: 1.1em; text-align:center;" ! scope="col" style="width:8%;" | କ୍ରମ ! scope="col" style="width:20%;" | ସମୟକାଳ ! scope="col" style="width:72%;" | ପ୍ରମୁଖ ଐତିହାସିକ ଘଟଣାବଳୀ |- style="background-color:#FFF5EE; vertical-align: top;" | style="text-align:center;" | '''୧''' | style="text-align:center;" | '''୧୧ଶ ଶତାବ୍ଦୀ ଏବଂ ପୂର୍ବରୁ''' | '''ଚୋଳ ସାମ୍ରାଜ୍ୟର ନୌଘାଟି:''' ଆଦିମ ଜନଜାତିଙ୍କ ଦୀର୍ଘକାଳୀନ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ବସବାସ ପରେ, ୧୧ଶ ଶତାବ୍ଦୀରେ ପ୍ରଥମ ରାଜେନ୍ଦ୍ର ଚୋଳ ନିଜର ଦକ୍ଷିଣ-ପୂର୍ବ ଏସିଆ (ଶ୍ରୀବିଜୟ ସାମ୍ରାଜ୍ୟ) ଅଭିଯାନ ସମୟରେ ଏହି ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜକୁ ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ନୌସେନା ଘାଟି ଭାବରେ ବ୍ୟବହାର କରିଥିଲେ । ଚୋଳମାନେ ଏହାକୁ 'ତିମାଇତ୍ତିଭୁ' ଏବଂ ପରେ 'ନକ୍କାଭରମ୍' (ଅର୍ଥାତ୍ ଉଲଗ୍ନ ଲୋକଙ୍କ ଦେଶ, ଯେଉଁଥିରୁ ଆଜିର 'ନିକୋବର' ନାମର ଉତ୍ପତ୍ତି) ବୋଲି ଅଭିହିତ କରୁଥିଲେ । |- style="background-color:#F0F8FF; vertical-align: top;" | style="text-align:center;" | '''୨''' | style="text-align:center;" | '''୧୭୫୫ – ୧୮୬୮''' | '''ଡେନିସ୍ (ଡେନମାର୍କ) ଉପନିବେଶ:''' ୧୭୫୫ ମସିହାରେ ଡେନିସ୍ ଇଷ୍ଟ ଇଣ୍ଡିଆ କମ୍ପାନୀର ଆଗମନ ଘଟିଥିଲା । ସେମାନେ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପରେ ବସତି ସ୍ଥାପନ କରି ଏହାର ନାମ 'ନ୍ୟୁ ଡେନମାର୍କ' (ପରେ ଫ୍ରେଡେରିକ୍ସ ଆଇଲାଣ୍ଡସ୍) ରଖିଥିଲେ । ତେବେ ଭୟଙ୍କର ମ୍ୟାଲେରିଆ ରୋଗର ପ୍ରାଦୁର୍ଭାବ କାରଣରୁ ସେମାନେ ବାରମ୍ବାର ଏହି ବସତି ଛାଡ଼ିବାକୁ ବାଧ୍ୟ ହୋଇଥିଲେ । ଶେଷରେ ୧୮୬୮ ମସିହାରେ ଡେନିସ୍ ସରକାର ନିଜର ସମସ୍ତ ଅଧିକାରକୁ ବ୍ରିଟିଶ୍ ପ୍ରଶାସନ ନିକଟରେ ବିକ୍ରି କରିଦେଇଥିଲେ । |- style="background-color:#FFF5EE; vertical-align: top;" | style="text-align:center;" | '''୩''' | style="text-align:center;" | '''୧୭୮୯ – ୧୯୪୧''' | '''ବ୍ରିଟିଶ୍ ଶାସନ ଓ ସେଲୁଲାର୍ ଜେଲ୍:''' ୧୭୮୯ରେ ଲେଫ୍ଟନାଣ୍ଟ ଆର୍କିବାଲ୍ଡ ବ୍ଲେୟାରଙ୍କ ଅଧୀନରେ ପ୍ରଥମ ବ୍ରିଟିଶ୍ ବସତି ନିର୍ମାଣ କରାଯାଇଥିଲା । ୧୮୫୭ର ପ୍ରଥମ ଭାରତୀୟ ସ୍ୱାଧୀନତା ସଂଗ୍ରାମ ବା ସିପାହୀ ବିଦ୍ରୋହ ପରେ, ୧୮୫୮ରେ ବ୍ରିଟିଶ୍ ସରକାର ବିଦ୍ରୋହୀମାନଙ୍କୁ ନିର୍ବାସନ ଦେବା ପାଇଁ ଏଠାରେ ଏକ ବନ୍ଦୀଶାଳା ('କଳାପାଣି') ସ୍ଥାପନ କଲେ । ୧୯୦୬ରେ କୁଖ୍ୟାତ [[ସେଲୁଲାର ଜେଲ|ସେଲୁଲାର୍ ଜେଲ୍]] ନିର୍ମାଣ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲା, ଯେଉଁଠାରେ ବୀର ସାବରକର, ବଟୁକେଶ୍ୱର ଦତ୍ତଙ୍କ ଭଳି ଅସଂଖ୍ୟ ସଂଗ୍ରାମୀଙ୍କୁ ଅକଥନୀୟ ଅତ୍ୟାଚାର ସହିବାକୁ ପଡ଼ିଥିଲା । |- style="background-color:#F0F8FF; vertical-align: top;" | style="text-align:center;" | '''୪''' | style="text-align:center;" | '''୧୯୪୨ – ୧୯୪୫''' | '''ଜାପାନୀ ଅଧିକାର ଓ ଆଜାଦ୍ ହିନ୍ଦ୍ ଫୌଜ:''' ଦ୍ୱିତୀୟ ବିଶ୍ୱଯୁଦ୍ଧ ସମୟରେ ଜାପାନୀ ସାମ୍ରାଜ୍ୟ ଏହି ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜକୁ ଦଖଲ କରିଥିଲା । ୩୦ ଡିସେମ୍ବର ୧୯୪୩ରେ ନେତାଜୀ [[ସୁଭାଷ ଚନ୍ଦ୍ର ବୋଷ]] ପୋର୍ଟ ବ୍ଲେୟାରଠାରେ ଆଜାଦ ହିନ୍ଦ୍ ଫୌଜର ସ୍ୱାଧୀନ ପତାକା ଉତ୍ତୋଳନ କରି ଏକ ଐତିହାସିକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ସୃଷ୍ଟି କରିଥିଲେ । ସେ ଆଣ୍ଡାମାନକୁ 'ଶହୀଦ୍ ଦ୍ୱୀପ' ଏବଂ ନିକୋବରକୁ 'ସ୍ୱରାଜ ଦ୍ୱୀପ' ନାମରେ ନାମିତ କରିଥିଲେ । ୧୯୪୫ରେ ଯୁଦ୍ଧ ଶେଷ ହେବା ପରେ ଏହା ପୁନର୍ବାର ବ୍ରିଟିଶ୍ ନିୟନ୍ତ୍ରଣକୁ ଆସିଲା । |- style="background-color:#FFF5EE; vertical-align: top;" | style="text-align:center;" | '''୫''' | style="text-align:center;" | '''୧୯୪୭ – ୧୯୫୬''' | '''ସ୍ୱାଧୀନତା ଓ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ମାନ୍ୟତା:''' ୧୯୪୭ ମସିହାରେ ବ୍ରିଟିଶ୍ ଶାସନରୁ ସ୍ୱାଧୀନତା ପାଇବା ପରେ ଏହା ଭାରତୀୟ ସଂଘର ଏକ ଅବିଚ୍ଛେଦ୍ୟ ଅଙ୍ଗ ପାଲଟିଲା । ୧୯୫୦ରେ ନୂତନ ସମ୍ବିଧାନ ଅନୁଯାୟୀ ଏହାକୁ 'ଭାଗ-ଘ' (Part D) ରାଜ୍ୟ ଭାବରେ ସ୍ୱୀକୃତି ଦିଆଗଲା ଏବଂ ପରେ ସୀମା ପୁନର୍ଗଠନ ଆଇନ ଆଧାରରେ ୧ ନଭେମ୍ବର ୧୯୫୬ରେ ଏହାକୁ ଏକ ପୂର୍ଣ୍ଣାଙ୍ଗ 'କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ' ଭାବରେ ଘୋଷଣା କରାଗଲା । |- style="background-color:#F0F8FF; vertical-align: top;" | style="text-align:center;" | '''୬''' | style="text-align:center;" | '''୨୦୦୪ – ବର୍ତ୍ତମାନ''' | '''ସୁନାମୀ ବିପର୍ଯ୍ୟୟ ଓ ନୂତନ ନାମକରଣ:''' ୨୬ ଡିସେମ୍ବର ୨୦୦୪ର ଭୟଙ୍କର ସୁମାତ୍ରା ଭୂମିକମ୍ପ ଯୋଗୁଁ ଆସିଥିବା ସୁନାମୀରେ ଏହି ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ବ୍ୟାପକ କ୍ଷୟକ୍ଷତି ଘଟିଥିଲା ଏବଂ ହଜାର ହଜାର ଲୋକ ପ୍ରାଣ ହରାଇଥିଲେ । ନିକଟ ଅତୀତରେ ଭାରତ ସରକାର ଉପନିବେଶବାଦର ଚିହ୍ନକୁ ଲିଭାଇବା ପାଇଁ ଅନେକ ପଦକ୍ଷେପ ନେଇଛନ୍ତି । ୨୦୧୮ରେ ରୋସ୍, ନୀଲ୍ ଏବଂ ହାଭଲକ୍ ଦ୍ୱୀପର ନାମ ବଦଳାଯାଇଥିଲା ଏବଂ ସେପ୍ଟେମ୍ବର ୨୦୨୪ରେ ପ୍ରଶାସନିକ କେନ୍ଦ୍ର ତଥା ରାଜଧାନୀ 'ପୋର୍ଟ ବ୍ଲେୟାର'ର ନାମ ବଦଳାଇ ଆନୁଷ୍ଠାନିକ ଭାବରେ 'ଶ୍ରୀ ବିଜୟ ପୁରମ୍' ରଖାଯାଇଛି । |} == ଭୌଗୋଳିକ ଅବସ୍ଥାନ == ଆଣ୍ଡାମାନ ଏବଂ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜ ମୁଖ୍ୟତଃ ଭାରତୀୟ ମହାସାଗରର ବଙ୍ଗୋପସାଗର ଏବଂ ଆଣ୍ଡାମାନ ସାଗରର ମିଳନ ସ୍ଥଳରେ ଅବସ୍ଥିତ । ଏହା ଏକ ବିଶାଳ ଦ୍ୱୀପ ଶୃଙ୍ଖଳା, ଯାହାକି ଉତ୍ତରରୁ ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗକୁ ପ୍ରାୟ ୮୦୦ କିଲୋମିଟର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବ୍ୟାପିଛି । ଏହି ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜ ମୁଖ୍ୟତଃ ଦୁଇଟି ପ୍ରମୁଖ ଗୋଷ୍ଠୀକୁ ନେଇ ଗଠିତ - ଉତ୍ତର ଭାଗରେ ଥିବା 'ଆଣ୍ଡାମାନ ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜ' ଏବଂ ଦକ୍ଷିଣ ଭାଗରେ ଥିବା 'ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜ' । ଏହି ଦୁଇ ଦ୍ୱୀପ ଗୋଷ୍ଠୀ ପରସ୍ପରଠାରୁ ପ୍ରାୟ ୧୫୦ କିଲୋମିଟର ପ୍ରଶସ୍ତ ସମୁଦ୍ର ପଥ ଦ୍ୱାରା ପୃଥକ ହୋଇଛନ୍ତି, ଯାହାକୁ 'ଦଶ ଡିଗ୍ରୀ ଚ୍ୟାନେଲ' (Ten Degree Channel) କୁହାଯାଏ (କାରଣ ଏହା ୧୦° ଉତ୍ତର ଅକ୍ଷାଂଶରେ ଅବସ୍ଥିତ) । ଭୌଗୋଳିକ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣରୁ ଏହି ଦ୍ୱୀପଗୁଡ଼ିକ ପ୍ରକୃତରେ ସମୁଦ୍ର ମଧ୍ୟରେ ବୁଡ଼ି ରହିଥିବା ଏକ ବିଶାଳ ପର୍ବତମାଳାର ଉପରିଭାଗ ଅଟନ୍ତି, ଯାହାକି ମିଆଁମାରର ଆରାକାନ୍ ୟୋମା (Arakan Yoma) ପର୍ବତଶ୍ରେଣୀର ଏକ ସମ୍ପ୍ରସାରଣ ବୋଲି ବିଶ୍ୱାସ କରାଯାଏ । ନିମ୍ନଲିଖିତ ସାରଣୀରେ ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ପ୍ରମୁଖ ଭୌଗୋଳିକ ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟଗୁଡ଼ିକୁ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି: {| class="wikitable" style="width:100%; border-collapse:collapse; font-family: sans-serif;" |- style="background-color:#0072B2; color:white; font-size: 1.1em; text-align:center;" ! scope="col" style="width:8%;" | କ୍ରମ ! scope="col" style="width:22%;" | ଭୌଗୋଳିକ ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ ! scope="col" style="width:70%;" | ସବିଶେଷ ବିବରଣୀ |- style="background-color:#FFF5EE; vertical-align: top;" | style="text-align:center;" | '''୧''' | '''ଆୟତନ ଓ ଦ୍ୱୀପ ସଂଖ୍ୟା''' | ସମଗ୍ର କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳର ସମୁଦାୟ ଆୟତନ ହେଉଛି ୮,୨୪୯ ବର୍ଗ କିଲୋମିଟର । ଏଥିରେ ସର୍ବମୋଟ ୮୩୬ଟି ଛୋଟ-ବଡ଼ ଦ୍ୱୀପ ଏବଂ ଶିଳାଖଣ୍ଡ ରହିଛି, ଯାହା ମଧ୍ୟରୁ କେବଳ ୩୧ଟି ଦ୍ୱୀପରେ ମନୁଷ୍ୟ ବସବାସ କରୁଛନ୍ତି । ଆଣ୍ଡାମାନ ଗୋଷ୍ଠୀରେ ସର୍ବାଧିକ ଅଞ୍ଚଳ (ପ୍ରାୟ ୬,୪୦୮ ବର୍ଗ କି.ମି.) ଥିବାବେଳେ ନିକୋବର ଗୋଷ୍ଠୀର ଆୟତନ ପ୍ରାୟ ୧,୮୪୧ ବର୍ଗ କି.ମି. ଅଟେ । |- style="background-color:#F0F8FF; vertical-align: top;" | style="text-align:center;" | '''୨''' | '''ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଶୃଙ୍ଗ''' | ଆଣ୍ଡାମାନ ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ଉତ୍ତର ଭାଗରେ ଅବସ୍ଥିତ '''ସ୍ୟାଡଲ୍ ଶୃଙ୍ଗ''' (Saddle Peak) ହେଉଛି ସମଗ୍ର ଅଞ୍ଚଳର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସ୍ଥାନ, ଯାହାର ଉଚ୍ଚତା ସମୁଦ୍ର ପତନଠାରୁ ୭୩୨ ମିଟର (୨,୪୦୨ ଫୁଟ) । ସେହିପରି ଗ୍ରେଟ୍ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପରେ ଥିବା 'ମାଉଣ୍ଟ ଥୁଲିଅର୍' (Mount Thullier) ହେଉଛି ନିକୋବରର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଶୃଙ୍ଗ (୬୪୨ ମିଟର) । |- style="background-color:#FFF5EE; vertical-align: top;" | style="text-align:center;" | '''୩''' | '''ସକ୍ରିୟ ଆଗ୍ନେୟଗିରି''' | ପୋର୍ଟ ବ୍ଲେୟାର (ଶ୍ରୀ ବିଜୟ ପୁରମ୍) ଠାରୁ ପ୍ରାୟ ୧୩୫ କି.ମି. ଉତ୍ତର-ପୂର୍ବ ଦିଗରେ ଆଣ୍ଡାମାନ ସାଗରରେ ଅବସ୍ଥିତ '''ବ୍ୟାରେନ୍ ଦ୍ୱୀପ''' (Barren Island) ହେଉଛି ଭାରତ ତଥା ସମଗ୍ର ଦକ୍ଷିଣ ଏସିଆର ଏକମାତ୍ର ସକ୍ରିୟ ଆଗ୍ନେୟଗିରି । ଏହା ବ୍ୟତୀତ ନିକଟବର୍ତ୍ତୀ 'ନାର୍କୋଣ୍ଡମ୍ ଦ୍ୱୀପ' ଏକ ସୁପ୍ତ ଆଗ୍ନେୟଗିରି ଅଟେ । |- style="background-color:#F0F8FF; vertical-align: top;" | style="text-align:center;" | '''୪''' | '''ସର୍ବଦକ୍ଷିଣ ବିନ୍ଦୁ''' | ଗ୍ରେଟ୍ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପର ସର୍ବଦକ୍ଷିଣ ପ୍ରାନ୍ତରେ ଥିବା '''ଇନ୍ଦିରା ପଏଣ୍ଟ''' (Indira Point) ହେଉଛି କେବଳ ଏହି ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ନୁହେଁ, ବରଂ ସମଗ୍ର ଭାରତବର୍ଷର ଭୌଗୋଳିକ ସର୍ବଦକ୍ଷିଣ ବିନ୍ଦୁ । ୨୦୦୪ ସୁନାମୀ ସମୟରେ ଏହି ବିନ୍ଦୁର ଅଧିକାଂଶ ଅଂଶ ସମୁଦ୍ର ଗର୍ଭରେ ଲୀନ ହୋଇଯାଇଥିଲା, ତଥାପି ଏହାର ପ୍ରାକୃତିକ ଓ ଭୌଗୋଳିକ ଗୁରୁତ୍ୱ ଅତୁଟ ରହିଛି । |- style="background-color:#FFF5EE; vertical-align: top;" | style="text-align:center;" | '''୫''' | '''ଜଳବାୟୁ''' | ବିଷୁବ ରେଖା ନିକଟରେ ଅବସ୍ଥିତ ଥିବାରୁ ଏଠାରେ ମୁଖ୍ୟତଃ 'ଉଷ୍ମ କ୍ରାନ୍ତୀୟ ସାମୁଦ୍ରିକ ଜଳବାୟୁ' ଅନୁଭୂତ ହୁଏ । ଏଠାରେ ଗ୍ରୀଷ୍ମ ଓ ଶୀତ ଋତୁ ମଧ୍ୟରେ ତାପମାତ୍ରାର ବିଶେଷ ପରିବର୍ତ୍ତନ ହୁଏନାହିଁ; ବର୍ଷସାରା ତାପମାତ୍ରା ୨୩°C ରୁ ୩୧°C ମଧ୍ୟରେ ସ୍ଥିର ରହେ । ଦକ୍ଷିଣ-ପଶ୍ଚିମ ତଥା ଉତ୍ତର-ପୂର୍ବ ମୌସୁମୀ ପ୍ରବାହ କାରଣରୁ ଏଠାରେ ମେ' ମାସରୁ ନଭେମ୍ବର ମାସ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରଚୁର ବୃଷ୍ଟିପାତ ହୋଇଥାଏ । |- style="background-color:#F0F8FF; vertical-align: top;" | style="text-align:center;" | '''୬''' | '''ପରିବେଶ ଓ ଅରଣ୍ୟ''' | ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ପ୍ରାୟ ୮୬.୨% ଭୂଭାଗ ଘଞ୍ଚ କ୍ରାନ୍ତୀୟ ବୃଷ୍ଟିଅରଣ୍ୟ (Tropical Rainforest) ଏବଂ ହେନ୍ତାଳ ବନ (Mangroves) ଦ୍ୱାରା ଆଚ୍ଛାଦିତ । ଦୀର୍ଘକାଳ ଧରି ମୁଖ୍ୟ ଭୂଖଣ୍ଡରୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ରହିବା କାରଣରୁ ଏଠାରେ ଅନେକ ସ୍ଥାନୀୟ ପ୍ରଜାତିର (Endemic) ଉଦ୍ଭିଦ ଓ ବନ୍ୟଜନ୍ତୁ ଦେଖିବାକୁ ମିଳନ୍ତି । ଏହା ସାମୁଦ୍ରିକ ଜୀବବିବିଧତା ବିଶେଷ କରି ପ୍ରବାଳ ଭିତ୍ତି (Coral Reefs) ପାଇଁ ସାରା ବିଶ୍ୱରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ । |} == ଲୋକସଂଖ୍ୟାତ୍ମକ ତଥ୍ୟ == == ପ୍ରଶାସନ ଓ ରାଜନୀତି == == ଅର୍ଥନୀତି == == ପରିବହନ == == ଭିତ୍ତିଭୂମି == == ଲୋକପ୍ରିୟ ସଂସ୍କୃତି == == ଏହା ମଧ୍ୟ ଦେଖନ୍ତୁ == == ଟିପ୍ପଣୀ == == ଆଧାର == === ଆଧାର === <references /> f859spwh978kwajygagrvul603jlsul 595016 595015 2026-05-07T07:44:26Z Subhamss2008 37188 /* ଲୋକସଂଖ୍ୟାତ୍ମକ ତଥ୍ୟ */ 595016 wikitext text/x-wiki {{Short description|ଭାରତର ଏକ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ}} {{Use dmy dates|date=ମଇ ୨୦୨୬}} {{Infobox settlement | name = ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜ | native_name = Andaman and Nicobar Islands | settlement_type = ଭାରତର [[କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ]] | image_skyline = {{Photomontage |photo1a = The Coral Reef at the Andaman Islands.jpg |photo2a = Havelock,_Andaman_&_Nicobar_Islands.JPG |photo2b = Ross_Island_(Netaji_Subhas_Bose_Island).jpg |photo3a = Andaman.jpg |photo3b = Shaheed Island, Andaman Islands, Tropical beach.jpg |photo4a = Front_View_of_Cellular_Jail,_Port_Blair.JPG |spacing = 1 |size = 260 |position = center |border = 0 |color = #000000 |foot_montage = '''ଉପର-ଡାହାଣରୁ ଘଣ୍ଟାକଣ୍ଟା ଦିଗରେ''': ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର [[ପ୍ରବାଳ ଭିତ୍ତି]]; [[ଦକ୍ଷିଣ ଆଣ୍ଡାମାନ ଜିଲ୍ଲା|ଦକ୍ଷିଣ ଆଣ୍ଡାମାନ]]ସ୍ଥିତ [[ରୋସ୍ ଦ୍ୱୀପ]]; [[ନୀଲ ଦ୍ୱୀପ]]ର ବେଳାଭୂମି; [[ଶ୍ରୀ ବିଜୟ ପୁରମ୍]]ସ୍ଥିତ [[ସେଲୁଲାର ଜେଲ]]; [[ଆଣ୍ଡାମାନ ସାଗର]]; [[ଆଣ୍ଡାମାନ ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜ]]ସ୍ଥିତ ହାଭଲକ୍ ଦ୍ୱୀପ । }} | image_caption = | image_seal = Seal of Andaman and Nicobar Islands.png | motto = "ସତ୍ୟମେବ ଜୟତେ"<br /><small>(ସତ୍ୟର ହିଁ ଜୟ ହୁଏ)</small> | image_map1 = IN-AN.svg | map_caption = ଭାରତର ମାନଚିତ୍ରରେ ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ଅବସ୍ଥିତି | coordinates = {{coord|11.68|92.72|type:adm1st_region:IN-AN|display=inline,title}} | subdivision_type = ଦେଶ | subdivision_name = {{flag|India}} | subdivision_type1 = ଅଞ୍ଚଳ | subdivision_name1 = ପୂର୍ବ ଭାରତ | established_title = ଗଠନ | established_date = ୧ ନଭେମ୍ବର ୧୯୫୬ | seat_type = ରାଜଧାନୀ ଓ ବୃହତ୍ତମ ସହର | seat = '''[[ପୋର୍ଟ ବ୍ଲେୟାର|ଶ୍ରୀ ବିଜୟ ପୁରମ୍]]'''<ref>ସେପ୍ଟେମ୍ବର ୨୦୨୪ରେ ପୋର୍ଟ ବ୍ଲେୟାରର ନାମ ପରିବର୍ତ୍ତନ କରି 'ଶ୍ରୀ ବିଜୟ ପୁରମ୍' ରଖାଯାଇଥିଲା ।</ref> | parts_type = ଜିଲ୍ଲା ସଂଖ୍ୟା | parts = [[ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ଜିଲ୍ଲାଗୁଡ଼ିକର ତାଲିକା|୩ ଗୋଟି]] | leader_title1 = [[ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ଉପରାଜ୍ୟପାଳମାନଙ୍କର ସୂଚୀ|ଉପରାଜ୍ୟପାଳ]] | leader_name1 = ଆଡମିରାଲ (ଅବସରପ୍ରାପ୍ତ) [[ଦେବେନ୍ଦ୍ର କୁମାର ଜୋଶୀ]] | leader_title2 = ମୁଖ୍ୟ ସଚିବ | leader_name2 = ଚନ୍ଦ୍ର ଭୂଷଣ କୁମାର, [[ଆଇ.ଏ.ଏସ୍.]] | leader_title3 = ଲୋକ ସଭା ନିର୍ବାଚନ ମଣ୍ଡଳୀ | leader_name3 = ୧ ଗୋଟି ଆସନ ([[ବିଷ୍ଣୁ ପଦ ରାୟ]], ଭାଜପା) | leader_title4 = ଉଚ୍ଚ ନ୍ୟାୟାଳୟ | leader_name4 = [[କଲିକତା ଉଚ୍ଚ ନ୍ୟାୟାଳୟ]] (ଶ୍ରୀ ବିଜୟ ପୁରମ୍ ଖଣ୍ଡପୀଠ) | unit_pref = Metric | area_total_km2 = ୮୨୪୯ | area_rank = ୨୯ତମ | elevation_max_m = ୭୩୨ | elevation_max_point = [[ସ୍ୟାଡଲ୍ ଶୃଙ୍ଗ]] (Saddle Peak) | population_total = ୩,୮୦,୫୮୧ | population_as_of = ୨୦୧୧ ଜନଗଣନା | population_rank = ୩୪ତମ | population_density_km2 = ୪୬ | population_demonym = ଆଣ୍ଡାମାନୀ, ନିକୋବରୀ | demographics_type1 = ସରକାରୀ ଭାଷା | demographics1_title1 = ଆଧିକାରିକ | demographics1_info1 = [[ହିନ୍ଦୀ ଭାଷା|ହିନ୍ଦୀ]], [[ଇଂରାଜୀ ଭାଷା|ଇଂରାଜୀ]] | demographics1_title2 = ପ୍ରମୁଖ କଥିତ ଭାଷା | demographics1_info2 = [[ବଙ୍ଗାଳୀ ଭାଷା|ବଙ୍ଗାଳୀ]], [[ତାମିଲ ଭାଷା|ତାମିଲ]], [[ତେଲୁଗୁ ଭାଷା|ତେଲୁଗୁ]] | blank1_name_sec1 = [[ମାନବ ବିକାଶ ସୂଚକାଙ୍କ]] | blank1_info_sec1 = {{increase}} ୦.୭୦୬ (ଉଚ୍ଚ) (୨୦୨୨) | blank2_name_sec1 = ସାକ୍ଷରତା ହାର | blank2_info_sec1 = ୯୧.୧% (୨୦୨୪) | timezone1 = [[ଭାରତୀୟ ମାନକ ସମୟ|IST]] | utc_offset1 = +05:30 | iso_code = IN-AN | registration_plate = AN | website = {{URL|andaman.gov.in}} | blank3_name_sec1 = ରାଜକୀୟ ପଶୁ | blank3_info_sec1 = ଡୁଗୋଙ୍ଗ୍ (Dugong) | blank4_name_sec1 = ରାଜକୀୟ ପକ୍ଷୀ | blank4_info_sec1 = ଆଣ୍ଡାମାନ କାଠ ପାରା | blank5_name_sec1 = ରାଜକୀୟ ବୃକ୍ଷ | blank5_info_sec1 = ଆଣ୍ଡାମାନ ପଦୌକ }} '''ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜ''' ହେଉଛି ଭାରତର ଏକ [[କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ]] । ଏହା ସର୍ବମୋଟ ୮୩୬ଟି ଦ୍ୱୀପକୁ ନେଇ ଗଠିତ, ଯାହା ମଧ୍ୟରୁ କେବଳ ୩୧ଟି ଦ୍ୱୀପରେ ଜନବସତି ରହିଛି । ଏହି ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜ ମୁଖ୍ୟତଃ ଦୁଇଟି ଶ୍ରେଣୀରେ ବିଭକ୍ତ: ଉତ୍ତରରେ ଥିବା [[ଆଣ୍ଡାମାନ ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜ]] ଏବଂ ଦକ୍ଷିଣରେ ଥିବା [[ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜ]] । ଉଭୟ ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜ ୧୫୦ କିଲୋମିଟର ପ୍ରଶସ୍ତ [[ଦଶ ଡିଗ୍ରୀ ଚ୍ୟାନେଲ|ଦଶ ଡିଗ୍ରୀ ଚ୍ୟାନେଲ୍]] ଦ୍ୱାରା ପରସ୍ପରଠାରୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହୋଇଛନ୍ତି । ଏହି ଅଞ୍ଚଳର ରାଜଧାନୀ ତଥା ସର୍ବବୃହତ୍ ସହର ହେଉଛି [[ପୋର୍ଟ ବ୍ଲେୟାର|ଶ୍ରୀ ବିଜୟ ପୁରମ୍]] (ଯାହାର ପୂର୍ବ ନାମ ପୋର୍ଟ ବ୍ଲେୟାର ଥିଲା), ଏହା ମୁଖ୍ୟ ଭୂଖଣ୍ଡର ସହର [[ଚେନ୍ନାଇ]]ଠାରୁ ପ୍ରାୟ ୧,୧୯୦ କି.ମି. ଏବଂ [[କୋଲକାତା]]ଠାରୁ ୧,୨୫୫ କି.ମି. ଦୂରରେ ଅବସ୍ଥିତ । ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ପଶ୍ଚିମରେ [[ବଙ୍ଗୋପସାଗର]] ଏବଂ ପୂର୍ବରେ [[ଆଣ୍ଡାମାନ ସାଗର]] ରହିଛି । [[ଗ୍ରେଟ୍ ନିକୋବର]]ର ଦକ୍ଷିଣ ପ୍ରାନ୍ତରେ ଥିବା [[ଇନ୍ଦିରା ପଏଣ୍ଟ]] (6°45'10" ଉତ୍ତର ଏବଂ 93°49'36" ପୂର୍ବ) ହେଉଛି ସମଗ୍ର ଭାରତର ସର୍ବଦକ୍ଷିଣ ବିନ୍ଦୁ । ଏହି କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳର ସାମୁଦ୍ରିକ ସୀମା ଦକ୍ଷିଣରେ [[ଇଣ୍ଡୋନେସିଆ]] (ପ୍ରାୟ ୧୬୫ କି.ମି. ଦୂର), ଉତ୍ତର-ପୂର୍ବରେ [[ମିଆଁମାର]] (୨୮୦ କି.ମି.) ଏବଂ ଦକ୍ଷିଣ-ପୂର୍ବରେ [[ଥାଇଲାଣ୍ଡ]] (୬୫୦ କି.ମି.) ସହିତ ଲାଗିଛି । ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ସମୁଦାୟ ଭୂଭାଗର ଆୟତନ ପ୍ରାୟ ୮,୨୪୯ ବର୍ଗ କିଲୋମିଟର ଏବଂ ୨୦୧୧ ଭାରତୀୟ ଜନଗଣନା ଅନୁଯାୟୀ ଏହାର ଜନସଂଖ୍ୟା ୩,୮୦,୫୮୧ ଅଟେ । ପ୍ରଶାସନିକ ସୁବିଧା ପାଇଁ ଏହାକୁ ତିନୋଟି ଜିଲ୍ଲାରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇଛି: [[ନିକୋବର ଜିଲ୍ଲା|ନିକୋବର]], [[ଦକ୍ଷିଣ ଆଣ୍ଡାମାନ ଜିଲ୍ଲା|ଦକ୍ଷିଣ ଆଣ୍ଡାମାନ]] ଏବଂ [[ଉତ୍ତର ଓ ମଧ୍ୟ ଆଣ୍ଡାମାନ ଜିଲ୍ଲା|ଉତ୍ତର ଓ ମଧ୍ୟ ଆଣ୍ଡାମାନ]], ଯାହାର ସଦର ମହକୁମା ଯଥାକ୍ରମେ କାର୍ ନିକୋବର, ଶ୍ରୀ ବିଜୟ ପୁରମ୍ ଏବଂ ମାୟାବନ୍ଦରଠାରେ ଅବସ୍ଥିତ । ଆନୁବଂଶିକ ଏବଂ ସାଂସ୍କୃତିକ ଅଧ୍ୟୟନରୁ ଜଣାପଡ଼ିଛି ଯେ, ଆଣ୍ଡାମାନର ମୂଳ ଅଧିବାସୀମାନେ ୩୦,୦୦୦ ବର୍ଷରୁ ଅଧିକ ପୂର୍ବେ, ଅର୍ଥାତ୍ ମଧ୍ୟ-ପ୍ରସ୍ତର ଯୁଗରେ (Middle Paleolithic), ଅନ୍ୟ ମାନବ ସଭ୍ୟତାଠାରୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହୋଇ ଏଠାରେ ବସବାସ କରୁଥିଲେ । ୧୧ଶ ଶତାବ୍ଦୀରେ ଭାରତର [[ଚୋଳ ରାଜବଂଶ|ଚୋଳ ରାଜାମାନେ]] ଦକ୍ଷିଣ-ପୂର୍ବ ଏସିଆରେ ନିଜର ନୌସେନା ଅଭିଯାନ ଆରମ୍ଭ କରିବା ପାଇଁ ଏହି ଦ୍ୱୀପକୁ ଏକ ସାମରିକ ଘାଟି ଭାବରେ ବ୍ୟବହାର କରୁଥିଲେ । ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ ୧୭୫୫ ମସିହାରେ ପ୍ରଥମ ୟୁରୋପୀୟ ଭାବରେ ଡେନିସ୍ (ଡେନମାର୍କୀୟ) ନାବିକମାନେ ଏଠାରେ ପହଞ୍ଚିଥିଲେ ଏବଂ ୧୮୬୮ ମସିହାରେ ଏହା [[ବ୍ରିଟିଶ୍ ଭାରତ|ବ୍ରିଟିଶ୍ ସାମ୍ରାଜ୍ୟ]]ର ଅଧୀନକୁ ଆସିଥିଲା । [[ଦ୍ୱିତୀୟ ବିଶ୍ୱଯୁଦ୍ଧ]] ସମୟରେ ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜ କିଛି କାଳ ପାଇଁ ଜାପାନୀ ସାମ୍ରାଜ୍ୟର ନିୟନ୍ତ୍ରଣରେ ଥିଲା । ୧୯୪୭ରେ ଭାରତର ସ୍ୱାଧୀନତା ପରେ ଏହି ଅଞ୍ଚଳ ଭାରତର ଏକ ଅବିଚ୍ଛେଦ୍ୟ ଅଙ୍ଗ ପାଲଟିଲା ଏବଂ ୧୯୫୦ରେ ଭାରତୀୟ ସମ୍ବିଧାନ ଲାଗୁ ହେବା ପରେ ଏହାକୁ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳର ମାନ୍ୟତା ପ୍ରଦାନ କରାଗଲା । ସାମରିକ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣରୁ ଏହା ଭାରତ ପାଇଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ । ଏଠାରେ 'ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର କମାଣ୍ଡ' ଅବସ୍ଥିତ, ଯାହାକି [[ଭାରତୀୟ ସେନାବାହିନୀ]], [[ଭାରତୀୟ ବିମାନ ବାହିନୀ|ବାୟୁସେନା]] ଏବଂ [[ଭାରତୀୟ ନୌସେନା|ନୌସେନା]]ର ଏକମାତ୍ର ମିଳିତ ଭୌଗୋଳିକ କମାଣ୍ଡ ଅଟେ । ସରକାରୀ କାର୍ଯ୍ୟରେ ମୁଖ୍ୟତଃ ହିନ୍ଦୀ ଏବଂ ଇଂରାଜୀର ବ୍ୟବହାର କରାଯାଉଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସାଧାରଣ ଲୋକଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବଙ୍ଗାଳୀ, ତାମିଲ ଏବଂ ତେଲୁଗୁ ଭାଷା ବହୁଳ ଭାବରେ କଥିତ । ଦ୍ୱୀପର ସ୍ଥାନୀୟ ଆଦିବାସୀମାନେ ଆଣ୍ଡାମାନୀ କିମ୍ବା ନିକୋବରୀ ଭାଷା ପରିବାରର ବିଭିନ୍ନ ଭାଷା ବ୍ୟବହାର କରନ୍ତି । ଏଠାରେ ହିନ୍ଦୁ ଧର୍ମାବଲମ୍ବୀମାନେ ସଂଖ୍ୟାଗରିଷ୍ଠ ଥିବାବେଳେ ଖ୍ରୀଷ୍ଟିଆନ ଏବଂ ଇସଲାମ୍ ଧର୍ମାବଲମ୍ବୀଙ୍କର ମଧ୍ୟ ଏକ ଉଲ୍ଲେଖନୀୟ ଉପସ୍ଥିତି ରହିଛି । ଏହି ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ଉତ୍ତର ସେଣ୍ଟିନେଲ୍ ଦ୍ୱୀପରେ 'ସେଣ୍ଟିନେଲୀ ଜନଜାତି' ବାସ କରନ୍ତି, ଯେଉଁମାନେ ଆଜି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଆଧୁନିକ ବିଶ୍ୱଠାରୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସମ୍ପର୍କବିହୀନ ହୋଇ ଏକାନ୍ତରେ ଜୀବନଯାପନ କରୁଛନ୍ତି । == ବ୍ୟୁତ୍ପତ୍ତିଗତ ଅର୍ଥ == [[ହିନ୍ଦୁ ଧର୍ମ|ହିନ୍ଦୁ]] ମହାକାବ୍ୟ [[ରାମାୟଣ|ରାମାୟଣରୁ]] ଭାରତୀୟ ଭଗବାନ [[ହନୁମାନ|ହନୁମାନଙ୍କ]] ନାମ ଅନୁସାରେ, ଆଣ୍ଡାମାନ ନାମ ''ହନ୍ଦୁମାନରୁ'' ନିଆଯାଇଥାଇପାରେ। <ref name="SA">{{Cite web |title=History of South Andaman |url=https://southandaman.nic.in/history/ |access-date=1 December 2023 |publisher=[[Government of India]]}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://southandaman.nic.in/history/ "History of South Andaman"]. </cite></ref> ଏହି ସ୍ଥାନକୁ ମାଳୟମାନେ ସମାନ ନାମରେ ଡାକିଥାନ୍ତି, ଯେଉଁମାନେ ଏହି ଅଞ୍ଚଳରେ କ୍ରୀତଦାସ କାରବାର ସହ ଜଡ଼ିତ ଥିଲେ | ଏହି ସ୍ଥାନକୁ ବିଭିନ୍ନ ନାମରେ ମଧ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖ କରାଯାଇଥିଲା ଯେପରିକି ଦ୍ୱିତୀୟ ଶତାବ୍ଦୀରେ ଟଲେମିଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅଙ୍ଗଡେମାନ୍ ଏବଂ ୧୩ଶ ଶତାବ୍ଦୀରେ [[ମାର୍କୋ ପୋଲୋ|ମାର୍କୋ ପୋଲୋଙ୍କ]] ଦ୍ୱାରରେ ''ଅଙ୍ଗମାନିଆନ୍ ଭାବରେ ।'' ''ନିକୋବର'', ଯାହା ଦକ୍ଷିଣ ଭାରତ କୁ ଦକ୍ଷିଣ ପୂର୍ବ ଏସିଆ ସହିତ ସଂଯୋଗ କରୁଥିବା ସମୁଦ୍ର ମାର୍ଗରେ ଅବସ୍ଥିତ ଥିଲା, ତାହା ନକ୍କାବରମ ନାମରେ ଜଣାଶୁଣା ଥିଲା , ଯାହାର ଅର୍ଥ ହେଉଛି " ଖୋଲା " ବା " ଉଲଗ୍ନ ଭୂମି " ଯାହା [[ତାମିଲ ଭାଷା]]<nowiki/>ରୁ ଆସିଥିଲା ଯାହା ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ ନିକୋବରରେ ପରିଣତ ହୋଇଥିଲା। ମଧ୍ୟଯୁଗର (ଖ୍ରୀଷ୍ଟପୂର୍ବ ୫୦୦-୧୫୦୦) ନିକୋବର ଆରବ ଭାଷାରେ ' ଲାନ୍ଖାବଟସ୍ ' ନାମରେ ପରିଚିତ ଥିଲା , ସମ୍ଭବତଃ ଏହା ନକ୍କାବରମ ନାମର ଏକ ଭୁଲ ପ୍ରତିଲେଖନ ଥିଲା । ଏକାଦଶ ଶତାବ୍ଦୀର ଏକ କୃତି ''କଥାସରିତସାଗର'' ଏହି ନାମକୁ ନାରିକେଳ ଦ୍ୱୀପ ବୋଲି ସୂଚିତ କରେ | ମାର୍କୋ ପୋଲୋ ଏହି ଦ୍ୱୀପକୁ ନେକୁଭେରାନ୍ ବୋଲି ଅଭିହିତ କରିଥିବାବେଳେ ଏହି ଦ୍ୱୀପର ନାମ ଚୀନରେ ଲୋ-ଜାନ୍ କୁଓ ନାମରେ ଜଣାଶୁଣା, ଯାହା ନାକ୍କାଭରର ସମାନ ଅର୍ଥର ଅନୁବାଦ।<ref name="NB" /> == ଇତିହାସ == ଆଣ୍ଡାମାନ ଏବଂ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ଇତିହାସ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରାଚୀନ ଏବଂ ବୈଚିତ୍ର୍ୟମୟ । ବହୁ ସହସ୍ର ବର୍ଷ ଧରି ଏହି ଭୂଖଣ୍ଡ ବାହ୍ୟ ଜଗତଠାରୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହୋଇ ରହିଥିଲା । ଏଠାରେ ବାସ କରୁଥିବା ଆଦିମ ଜନଜାତିମାନେ (ଯଥା: ସେଣ୍ଟିନେଲି, ଜାରୱା, ଓଙ୍ଗେ ଆଦି) ମଧ୍ୟ-ପ୍ରସ୍ତର ଯୁଗରୁ ଏଠାରେ ନିଜର ସ୍ୱାତନ୍ତ୍ର୍ୟ ବଜାୟ ରଖିଛନ୍ତି । ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ କ୍ରମାଗତ ଭାବେ ଚୋଳ ସାମ୍ରାଜ୍ୟ, ଡେନିସ୍ (ଡେନମାର୍କ) ଉପନିବେଶ ଏବଂ ବ୍ରିଟିଶ୍ ଶାସନାଧୀନ ହୋଇ ଏହି ଦ୍ୱୀପ ଭାରତୀୟ ସ୍ୱାଧୀନତା ସଂଗ୍ରାମର ଇତିହାସରେ ଏକ ନିର୍ଣ୍ଣାୟକ ଏବଂ ହୃଦୟବିଦାରକ ଅଧ୍ୟାୟ ଯୋଡ଼ିଥିଲା । ବ୍ରିଟିଶ୍ ସରକାରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନିର୍ମିତ କୁଖ୍ୟାତ ସେଲୁଲାର୍ ଜେଲ୍ ଏବଂ ନେତାଜୀ ସୁଭାଷ ଚନ୍ଦ୍ର ବୋଷଙ୍କ ସ୍ୱାଧୀନତା ସଂଗ୍ରାମ ଏହି ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜକୁ ଭାରତୀୟମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏକ ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥକ୍ଷେତ୍ରରେ ପରିଣତ କରିଛି । ନିମ୍ନଲିଖିତ ସାରଣୀରେ ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ପ୍ରମୁଖ ଐତିହାସିକ ଘଟଣାବଳୀକୁ କ୍ରମାନୁସାରେ ଦର୍ଶାଯାଇଛି: {| class="wikitable" style="width:100%; border-collapse:collapse; font-family: sans-serif;" |- style="background-color:#0072B2; color:white; font-size: 1.1em; text-align:center;" ! scope="col" style="width:8%;" | କ୍ରମ ! scope="col" style="width:20%;" | ସମୟକାଳ ! scope="col" style="width:72%;" | ପ୍ରମୁଖ ଐତିହାସିକ ଘଟଣାବଳୀ |- style="background-color:#FFF5EE; vertical-align: top;" | style="text-align:center;" | '''୧''' | style="text-align:center;" | '''୧୧ଶ ଶତାବ୍ଦୀ ଏବଂ ପୂର୍ବରୁ''' | '''ଚୋଳ ସାମ୍ରାଜ୍ୟର ନୌଘାଟି:''' ଆଦିମ ଜନଜାତିଙ୍କ ଦୀର୍ଘକାଳୀନ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ବସବାସ ପରେ, ୧୧ଶ ଶତାବ୍ଦୀରେ ପ୍ରଥମ ରାଜେନ୍ଦ୍ର ଚୋଳ ନିଜର ଦକ୍ଷିଣ-ପୂର୍ବ ଏସିଆ (ଶ୍ରୀବିଜୟ ସାମ୍ରାଜ୍ୟ) ଅଭିଯାନ ସମୟରେ ଏହି ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜକୁ ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ନୌସେନା ଘାଟି ଭାବରେ ବ୍ୟବହାର କରିଥିଲେ । ଚୋଳମାନେ ଏହାକୁ 'ତିମାଇତ୍ତିଭୁ' ଏବଂ ପରେ 'ନକ୍କାଭରମ୍' (ଅର୍ଥାତ୍ ଉଲଗ୍ନ ଲୋକଙ୍କ ଦେଶ, ଯେଉଁଥିରୁ ଆଜିର 'ନିକୋବର' ନାମର ଉତ୍ପତ୍ତି) ବୋଲି ଅଭିହିତ କରୁଥିଲେ । |- style="background-color:#F0F8FF; vertical-align: top;" | style="text-align:center;" | '''୨''' | style="text-align:center;" | '''୧୭୫୫ – ୧୮୬୮''' | '''ଡେନିସ୍ (ଡେନମାର୍କ) ଉପନିବେଶ:''' ୧୭୫୫ ମସିହାରେ ଡେନିସ୍ ଇଷ୍ଟ ଇଣ୍ଡିଆ କମ୍ପାନୀର ଆଗମନ ଘଟିଥିଲା । ସେମାନେ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପରେ ବସତି ସ୍ଥାପନ କରି ଏହାର ନାମ 'ନ୍ୟୁ ଡେନମାର୍କ' (ପରେ ଫ୍ରେଡେରିକ୍ସ ଆଇଲାଣ୍ଡସ୍) ରଖିଥିଲେ । ତେବେ ଭୟଙ୍କର ମ୍ୟାଲେରିଆ ରୋଗର ପ୍ରାଦୁର୍ଭାବ କାରଣରୁ ସେମାନେ ବାରମ୍ବାର ଏହି ବସତି ଛାଡ଼ିବାକୁ ବାଧ୍ୟ ହୋଇଥିଲେ । ଶେଷରେ ୧୮୬୮ ମସିହାରେ ଡେନିସ୍ ସରକାର ନିଜର ସମସ୍ତ ଅଧିକାରକୁ ବ୍ରିଟିଶ୍ ପ୍ରଶାସନ ନିକଟରେ ବିକ୍ରି କରିଦେଇଥିଲେ । |- style="background-color:#FFF5EE; vertical-align: top;" | style="text-align:center;" | '''୩''' | style="text-align:center;" | '''୧୭୮୯ – ୧୯୪୧''' | '''ବ୍ରିଟିଶ୍ ଶାସନ ଓ ସେଲୁଲାର୍ ଜେଲ୍:''' ୧୭୮୯ରେ ଲେଫ୍ଟନାଣ୍ଟ ଆର୍କିବାଲ୍ଡ ବ୍ଲେୟାରଙ୍କ ଅଧୀନରେ ପ୍ରଥମ ବ୍ରିଟିଶ୍ ବସତି ନିର୍ମାଣ କରାଯାଇଥିଲା । ୧୮୫୭ର ପ୍ରଥମ ଭାରତୀୟ ସ୍ୱାଧୀନତା ସଂଗ୍ରାମ ବା ସିପାହୀ ବିଦ୍ରୋହ ପରେ, ୧୮୫୮ରେ ବ୍ରିଟିଶ୍ ସରକାର ବିଦ୍ରୋହୀମାନଙ୍କୁ ନିର୍ବାସନ ଦେବା ପାଇଁ ଏଠାରେ ଏକ ବନ୍ଦୀଶାଳା ('କଳାପାଣି') ସ୍ଥାପନ କଲେ । ୧୯୦୬ରେ କୁଖ୍ୟାତ [[ସେଲୁଲାର ଜେଲ|ସେଲୁଲାର୍ ଜେଲ୍]] ନିର୍ମାଣ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲା, ଯେଉଁଠାରେ ବୀର ସାବରକର, ବଟୁକେଶ୍ୱର ଦତ୍ତଙ୍କ ଭଳି ଅସଂଖ୍ୟ ସଂଗ୍ରାମୀଙ୍କୁ ଅକଥନୀୟ ଅତ୍ୟାଚାର ସହିବାକୁ ପଡ଼ିଥିଲା । |- style="background-color:#F0F8FF; vertical-align: top;" | style="text-align:center;" | '''୪''' | style="text-align:center;" | '''୧୯୪୨ – ୧୯୪୫''' | '''ଜାପାନୀ ଅଧିକାର ଓ ଆଜାଦ୍ ହିନ୍ଦ୍ ଫୌଜ:''' ଦ୍ୱିତୀୟ ବିଶ୍ୱଯୁଦ୍ଧ ସମୟରେ ଜାପାନୀ ସାମ୍ରାଜ୍ୟ ଏହି ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜକୁ ଦଖଲ କରିଥିଲା । ୩୦ ଡିସେମ୍ବର ୧୯୪୩ରେ ନେତାଜୀ [[ସୁଭାଷ ଚନ୍ଦ୍ର ବୋଷ]] ପୋର୍ଟ ବ୍ଲେୟାରଠାରେ ଆଜାଦ ହିନ୍ଦ୍ ଫୌଜର ସ୍ୱାଧୀନ ପତାକା ଉତ୍ତୋଳନ କରି ଏକ ଐତିହାସିକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ସୃଷ୍ଟି କରିଥିଲେ । ସେ ଆଣ୍ଡାମାନକୁ 'ଶହୀଦ୍ ଦ୍ୱୀପ' ଏବଂ ନିକୋବରକୁ 'ସ୍ୱରାଜ ଦ୍ୱୀପ' ନାମରେ ନାମିତ କରିଥିଲେ । ୧୯୪୫ରେ ଯୁଦ୍ଧ ଶେଷ ହେବା ପରେ ଏହା ପୁନର୍ବାର ବ୍ରିଟିଶ୍ ନିୟନ୍ତ୍ରଣକୁ ଆସିଲା । |- style="background-color:#FFF5EE; vertical-align: top;" | style="text-align:center;" | '''୫''' | style="text-align:center;" | '''୧୯୪୭ – ୧୯୫୬''' | '''ସ୍ୱାଧୀନତା ଓ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ମାନ୍ୟତା:''' ୧୯୪୭ ମସିହାରେ ବ୍ରିଟିଶ୍ ଶାସନରୁ ସ୍ୱାଧୀନତା ପାଇବା ପରେ ଏହା ଭାରତୀୟ ସଂଘର ଏକ ଅବିଚ୍ଛେଦ୍ୟ ଅଙ୍ଗ ପାଲଟିଲା । ୧୯୫୦ରେ ନୂତନ ସମ୍ବିଧାନ ଅନୁଯାୟୀ ଏହାକୁ 'ଭାଗ-ଘ' (Part D) ରାଜ୍ୟ ଭାବରେ ସ୍ୱୀକୃତି ଦିଆଗଲା ଏବଂ ପରେ ସୀମା ପୁନର୍ଗଠନ ଆଇନ ଆଧାରରେ ୧ ନଭେମ୍ବର ୧୯୫୬ରେ ଏହାକୁ ଏକ ପୂର୍ଣ୍ଣାଙ୍ଗ 'କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ' ଭାବରେ ଘୋଷଣା କରାଗଲା । |- style="background-color:#F0F8FF; vertical-align: top;" | style="text-align:center;" | '''୬''' | style="text-align:center;" | '''୨୦୦୪ – ବର୍ତ୍ତମାନ''' | '''ସୁନାମୀ ବିପର୍ଯ୍ୟୟ ଓ ନୂତନ ନାମକରଣ:''' ୨୬ ଡିସେମ୍ବର ୨୦୦୪ର ଭୟଙ୍କର ସୁମାତ୍ରା ଭୂମିକମ୍ପ ଯୋଗୁଁ ଆସିଥିବା ସୁନାମୀରେ ଏହି ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ବ୍ୟାପକ କ୍ଷୟକ୍ଷତି ଘଟିଥିଲା ଏବଂ ହଜାର ହଜାର ଲୋକ ପ୍ରାଣ ହରାଇଥିଲେ । ନିକଟ ଅତୀତରେ ଭାରତ ସରକାର ଉପନିବେଶବାଦର ଚିହ୍ନକୁ ଲିଭାଇବା ପାଇଁ ଅନେକ ପଦକ୍ଷେପ ନେଇଛନ୍ତି । ୨୦୧୮ରେ ରୋସ୍, ନୀଲ୍ ଏବଂ ହାଭଲକ୍ ଦ୍ୱୀପର ନାମ ବଦଳାଯାଇଥିଲା ଏବଂ ସେପ୍ଟେମ୍ବର ୨୦୨୪ରେ ପ୍ରଶାସନିକ କେନ୍ଦ୍ର ତଥା ରାଜଧାନୀ 'ପୋର୍ଟ ବ୍ଲେୟାର'ର ନାମ ବଦଳାଇ ଆନୁଷ୍ଠାନିକ ଭାବରେ 'ଶ୍ରୀ ବିଜୟ ପୁରମ୍' ରଖାଯାଇଛି । |} == ଭୌଗୋଳିକ ଅବସ୍ଥାନ == ଆଣ୍ଡାମାନ ଏବଂ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜ ମୁଖ୍ୟତଃ ଭାରତୀୟ ମହାସାଗରର ବଙ୍ଗୋପସାଗର ଏବଂ ଆଣ୍ଡାମାନ ସାଗରର ମିଳନ ସ୍ଥଳରେ ଅବସ୍ଥିତ । ଏହା ଏକ ବିଶାଳ ଦ୍ୱୀପ ଶୃଙ୍ଖଳା, ଯାହାକି ଉତ୍ତରରୁ ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗକୁ ପ୍ରାୟ ୮୦୦ କିଲୋମିଟର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବ୍ୟାପିଛି । ଏହି ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜ ମୁଖ୍ୟତଃ ଦୁଇଟି ପ୍ରମୁଖ ଗୋଷ୍ଠୀକୁ ନେଇ ଗଠିତ - ଉତ୍ତର ଭାଗରେ ଥିବା 'ଆଣ୍ଡାମାନ ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜ' ଏବଂ ଦକ୍ଷିଣ ଭାଗରେ ଥିବା 'ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜ' । ଏହି ଦୁଇ ଦ୍ୱୀପ ଗୋଷ୍ଠୀ ପରସ୍ପରଠାରୁ ପ୍ରାୟ ୧୫୦ କିଲୋମିଟର ପ୍ରଶସ୍ତ ସମୁଦ୍ର ପଥ ଦ୍ୱାରା ପୃଥକ ହୋଇଛନ୍ତି, ଯାହାକୁ 'ଦଶ ଡିଗ୍ରୀ ଚ୍ୟାନେଲ' (Ten Degree Channel) କୁହାଯାଏ (କାରଣ ଏହା ୧୦° ଉତ୍ତର ଅକ୍ଷାଂଶରେ ଅବସ୍ଥିତ) । ଭୌଗୋଳିକ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣରୁ ଏହି ଦ୍ୱୀପଗୁଡ଼ିକ ପ୍ରକୃତରେ ସମୁଦ୍ର ମଧ୍ୟରେ ବୁଡ଼ି ରହିଥିବା ଏକ ବିଶାଳ ପର୍ବତମାଳାର ଉପରିଭାଗ ଅଟନ୍ତି, ଯାହାକି ମିଆଁମାରର ଆରାକାନ୍ ୟୋମା (Arakan Yoma) ପର୍ବତଶ୍ରେଣୀର ଏକ ସମ୍ପ୍ରସାରଣ ବୋଲି ବିଶ୍ୱାସ କରାଯାଏ । ନିମ୍ନଲିଖିତ ସାରଣୀରେ ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ପ୍ରମୁଖ ଭୌଗୋଳିକ ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟଗୁଡ଼ିକୁ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି: {| class="wikitable" style="width:100%; border-collapse:collapse; font-family: sans-serif;" |- style="background-color:#0072B2; color:white; font-size: 1.1em; text-align:center;" ! scope="col" style="width:8%;" | କ୍ରମ ! scope="col" style="width:22%;" | ଭୌଗୋଳିକ ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ ! scope="col" style="width:70%;" | ସବିଶେଷ ବିବରଣୀ |- style="background-color:#FFF5EE; vertical-align: top;" | style="text-align:center;" | '''୧''' | '''ଆୟତନ ଓ ଦ୍ୱୀପ ସଂଖ୍ୟା''' | ସମଗ୍ର କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳର ସମୁଦାୟ ଆୟତନ ହେଉଛି ୮,୨୪୯ ବର୍ଗ କିଲୋମିଟର । ଏଥିରେ ସର୍ବମୋଟ ୮୩୬ଟି ଛୋଟ-ବଡ଼ ଦ୍ୱୀପ ଏବଂ ଶିଳାଖଣ୍ଡ ରହିଛି, ଯାହା ମଧ୍ୟରୁ କେବଳ ୩୧ଟି ଦ୍ୱୀପରେ ମନୁଷ୍ୟ ବସବାସ କରୁଛନ୍ତି । ଆଣ୍ଡାମାନ ଗୋଷ୍ଠୀରେ ସର୍ବାଧିକ ଅଞ୍ଚଳ (ପ୍ରାୟ ୬,୪୦୮ ବର୍ଗ କି.ମି.) ଥିବାବେଳେ ନିକୋବର ଗୋଷ୍ଠୀର ଆୟତନ ପ୍ରାୟ ୧,୮୪୧ ବର୍ଗ କି.ମି. ଅଟେ । |- style="background-color:#F0F8FF; vertical-align: top;" | style="text-align:center;" | '''୨''' | '''ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଶୃଙ୍ଗ''' | ଆଣ୍ଡାମାନ ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ଉତ୍ତର ଭାଗରେ ଅବସ୍ଥିତ '''ସ୍ୟାଡଲ୍ ଶୃଙ୍ଗ''' (Saddle Peak) ହେଉଛି ସମଗ୍ର ଅଞ୍ଚଳର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସ୍ଥାନ, ଯାହାର ଉଚ୍ଚତା ସମୁଦ୍ର ପତନଠାରୁ ୭୩୨ ମିଟର (୨,୪୦୨ ଫୁଟ) । ସେହିପରି ଗ୍ରେଟ୍ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପରେ ଥିବା 'ମାଉଣ୍ଟ ଥୁଲିଅର୍' (Mount Thullier) ହେଉଛି ନିକୋବରର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଶୃଙ୍ଗ (୬୪୨ ମିଟର) । |- style="background-color:#FFF5EE; vertical-align: top;" | style="text-align:center;" | '''୩''' | '''ସକ୍ରିୟ ଆଗ୍ନେୟଗିରି''' | ପୋର୍ଟ ବ୍ଲେୟାର (ଶ୍ରୀ ବିଜୟ ପୁରମ୍) ଠାରୁ ପ୍ରାୟ ୧୩୫ କି.ମି. ଉତ୍ତର-ପୂର୍ବ ଦିଗରେ ଆଣ୍ଡାମାନ ସାଗରରେ ଅବସ୍ଥିତ '''ବ୍ୟାରେନ୍ ଦ୍ୱୀପ''' (Barren Island) ହେଉଛି ଭାରତ ତଥା ସମଗ୍ର ଦକ୍ଷିଣ ଏସିଆର ଏକମାତ୍ର ସକ୍ରିୟ ଆଗ୍ନେୟଗିରି । ଏହା ବ୍ୟତୀତ ନିକଟବର୍ତ୍ତୀ 'ନାର୍କୋଣ୍ଡମ୍ ଦ୍ୱୀପ' ଏକ ସୁପ୍ତ ଆଗ୍ନେୟଗିରି ଅଟେ । |- style="background-color:#F0F8FF; vertical-align: top;" | style="text-align:center;" | '''୪''' | '''ସର୍ବଦକ୍ଷିଣ ବିନ୍ଦୁ''' | ଗ୍ରେଟ୍ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପର ସର୍ବଦକ୍ଷିଣ ପ୍ରାନ୍ତରେ ଥିବା '''ଇନ୍ଦିରା ପଏଣ୍ଟ''' (Indira Point) ହେଉଛି କେବଳ ଏହି ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ନୁହେଁ, ବରଂ ସମଗ୍ର ଭାରତବର୍ଷର ଭୌଗୋଳିକ ସର୍ବଦକ୍ଷିଣ ବିନ୍ଦୁ । ୨୦୦୪ ସୁନାମୀ ସମୟରେ ଏହି ବିନ୍ଦୁର ଅଧିକାଂଶ ଅଂଶ ସମୁଦ୍ର ଗର୍ଭରେ ଲୀନ ହୋଇଯାଇଥିଲା, ତଥାପି ଏହାର ପ୍ରାକୃତିକ ଓ ଭୌଗୋଳିକ ଗୁରୁତ୍ୱ ଅତୁଟ ରହିଛି । |- style="background-color:#FFF5EE; vertical-align: top;" | style="text-align:center;" | '''୫''' | '''ଜଳବାୟୁ''' | ବିଷୁବ ରେଖା ନିକଟରେ ଅବସ୍ଥିତ ଥିବାରୁ ଏଠାରେ ମୁଖ୍ୟତଃ 'ଉଷ୍ମ କ୍ରାନ୍ତୀୟ ସାମୁଦ୍ରିକ ଜଳବାୟୁ' ଅନୁଭୂତ ହୁଏ । ଏଠାରେ ଗ୍ରୀଷ୍ମ ଓ ଶୀତ ଋତୁ ମଧ୍ୟରେ ତାପମାତ୍ରାର ବିଶେଷ ପରିବର୍ତ୍ତନ ହୁଏନାହିଁ; ବର୍ଷସାରା ତାପମାତ୍ରା ୨୩°C ରୁ ୩୧°C ମଧ୍ୟରେ ସ୍ଥିର ରହେ । ଦକ୍ଷିଣ-ପଶ୍ଚିମ ତଥା ଉତ୍ତର-ପୂର୍ବ ମୌସୁମୀ ପ୍ରବାହ କାରଣରୁ ଏଠାରେ ମେ' ମାସରୁ ନଭେମ୍ବର ମାସ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରଚୁର ବୃଷ୍ଟିପାତ ହୋଇଥାଏ । |- style="background-color:#F0F8FF; vertical-align: top;" | style="text-align:center;" | '''୬''' | '''ପରିବେଶ ଓ ଅରଣ୍ୟ''' | ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ପ୍ରାୟ ୮୬.୨% ଭୂଭାଗ ଘଞ୍ଚ କ୍ରାନ୍ତୀୟ ବୃଷ୍ଟିଅରଣ୍ୟ (Tropical Rainforest) ଏବଂ ହେନ୍ତାଳ ବନ (Mangroves) ଦ୍ୱାରା ଆଚ୍ଛାଦିତ । ଦୀର୍ଘକାଳ ଧରି ମୁଖ୍ୟ ଭୂଖଣ୍ଡରୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ରହିବା କାରଣରୁ ଏଠାରେ ଅନେକ ସ୍ଥାନୀୟ ପ୍ରଜାତିର (Endemic) ଉଦ୍ଭିଦ ଓ ବନ୍ୟଜନ୍ତୁ ଦେଖିବାକୁ ମିଳନ୍ତି । ଏହା ସାମୁଦ୍ରିକ ଜୀବବିବିଧତା ବିଶେଷ କରି ପ୍ରବାଳ ଭିତ୍ତି (Coral Reefs) ପାଇଁ ସାରା ବିଶ୍ୱରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ । |} == ଲୋକସଂଖ୍ୟାତ୍ମକ ତଥ୍ୟ == ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ଜନସଂଖ୍ୟା ଏବଂ ସାମାଜିକ ଗଠନ ଅତ୍ୟନ୍ତ ବୈଚିତ୍ର୍ୟମୟ ଅଟେ। ଏହାକୁ 'ମିନି ଇଣ୍ଡିଆ' ବା 'କ୍ଷୁଦ୍ର ଭାରତ' ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ, କାରଣ ଏଠାରେ ସମଗ୍ର ଭାରତର ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରାନ୍ତରୁ ଆସିଥିବା ଲୋକମାନେ ଏକତ୍ର ବସବାସ କରନ୍ତି। ୨୦୧୧ ମସିହାର ଜନଗଣନା ଅନୁଯାୟୀ ଏହି କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳର ମୋଟ ଜନସଂଖ୍ୟା ୩,୮୦,୫୮୧ ଥିବାବେଳେ, ମଇ ୨୦୨୬ ସୁଦ୍ଧା ସାମ୍ପ୍ରତିକ ସରକାରୀ ଆକଳନ (ଜାତୀୟ ଜନସଂଖ୍ୟା ଆୟୋଗ ଏବଂ IIMAD ରିପୋର୍ଟ) ଅନୁଯାୟୀ ଏହା ପ୍ରାୟ ୪.୧୫ ଲକ୍ଷରୁ ୪.୨୧ ଲକ୍ଷରେ ପହଞ୍ଚିଛି। ଏହି ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ଜନସଂଖ୍ୟା ମୁଖ୍ୟତଃ ଦୁଇ ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ— ପ୍ରଥମଟି ହେଉଛି ଆଧୁନିକ ମୂଳ ସ୍ରୋତର ଅଧିବାସୀ (ଯେଉଁମାନେ ମୁଖ୍ୟତଃ ମୁଖ୍ୟ ଭୂଖଣ୍ଡରୁ ସ୍ଥାନାନ୍ତରିତ ହୋଇଛନ୍ତି) ଏବଂ ଦ୍ୱିତୀୟଟି ହେଉଛି ଆଦିମ ସ୍ଥାନୀୟ ଜନଜାତି (ଯେଉଁମାନେ ହଜାର ହଜାର ବର୍ଷ ଧରି ଏହି ସ୍ଥାନର ପ୍ରକୃତ ବାସିନ୍ଦା ଅଟନ୍ତି)। ନିମ୍ନଲିଖିତ ସାରଣୀରେ ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ଲୋକସଂଖ୍ୟା ଏବଂ ଆନୁଷଙ୍ଗିକ ତଥ୍ୟର ତୁଳନାତ୍ମକ ବିବରଣୀ ପ୍ରଦାନ କରାଯାଇଛି: {| class="wikitable" style="width:100%; border-collapse:collapse; font-family: sans-serif; text-align:center;" |- style="background-color:#0072B2; color:white; font-size: 1.1em;" ! scope="col" style="width:8%;" | କ୍ରମ ! scope="col" style="width:22%;" | ଲୋକସଂଖ୍ୟାତ୍ମକ ଦିଗ ! scope="col" style="width:35%;" | ୨୦୧୧ ଜନଗଣନା ତଥ୍ୟ ! scope="col" style="width:35%;" | ସଦ୍ୟତମ ସ୍ଥିତି ଓ ଆକଳନ (ମଇ ୨୦୨୬) |- style="background-color:#FFF5EE; vertical-align: middle;" | '''୧''' | '''ମୋଟ ଜନସଂଖ୍ୟା''' | ୩,୮୦,୫୮୧ | ପ୍ରାୟ ୪,୧୫,୦୦୦ ରୁ ୪,୨୧,୦୦୦ ମଧ୍ୟରେ |- style="background-color:#F0F8FF; vertical-align: middle;" | '''୨''' | '''ଲିଙ୍ଗଗତ ବଣ୍ଟନ''' | ପୁରୁଷ: ୨,୦୨,୮୭୧ <br /> ମହିଳା: ୧,୭୭,୭୧୦ | ପୁରୁଷ: ପ୍ରାୟ ୨.୨ ଲକ୍ଷ <br /> ମହିଳା: ପ୍ରାୟ ୧.୯୫ ଲକ୍ଷ |- style="background-color:#FFF5EE; vertical-align: middle;" | '''୩''' | '''ଲିଙ୍ଗ ଅନୁପାତ''' | ୮୭୬ (ପ୍ରତି ୧୦୦୦ ପୁରୁଷରେ ମହିଳା) | ସାମାନ୍ୟ ସୁଧାର ସହ ପ୍ରାୟ ୮୮୦-୮୯୦ ଆକଳନ |- style="background-color:#F0F8FF; vertical-align: middle;" | '''୪''' | '''ସାକ୍ଷରତା ହାର''' | ମୋଟ: ୮୬.୬୩% <br /> <small>(ପୁରୁଷ: ୯୦.୨୭%, ମହିଳା: ୮୨.୪୩%)</small> | ମୋଟ: ୯୧.୧% <br /> <small>(ସମ୍ପ୍ରତିକ PLFS ରିପୋର୍ଟ ଆଧାରରେ)</small> |- style="background-color:#FFF5EE; vertical-align: middle;" | '''୫''' | '''ଜନବସତି ଅନୁପାତ''' | ସହରାଞ୍ଚଳ: ୩୭.୭% <br /> ଗ୍ରାମାଞ୍ଚଳ: ୬୨.୩% | ଗ୍ରେଟ୍ ନିକୋବର ପ୍ରକଳ୍ପ ଓ ଭିତ୍ତିଭୂମି ବିକାଶ କାରଣରୁ ସହରୀକରଣ ହାରରେ କ୍ରମାଗତ ବୃଦ୍ଧି |- style="background-color:#F0F8FF; vertical-align: middle;" | '''୬''' | '''ଧର୍ମଗତ ବିଭାଜନ''' | ହିନ୍ଦୁ (୬୯.୪୫%), ଖ୍ରୀଷ୍ଟିଆନ (୨୧.୨୮%), ମୁସଲମାନ (୮.୫୨%) | ଅନୁପାତ ପ୍ରାୟତଃ ସମାନ ରହିଛି |- style="background-color:#FFF5EE; vertical-align: middle;" | '''୭''' | '''ସର୍ବାଧିକ କଥିତ ଭାଷା''' | ବଙ୍ଗାଳୀ (~୨୮.୪%), ହିନ୍ଦୀ (~୧୯.୨%), ତାମିଲ (~୧୫.୨%), ତେଲୁଗୁ (~୧୩.୨%) | ବଙ୍ଗାଳୀ ଏବଂ ହିନ୍ଦୀ ଭାଷାଭାଷୀଙ୍କ ସଂଖ୍ୟା ସର୍ବାଧିକ, ଏହା ସହିତ ଇଂରାଜୀର ବହୁଳ ବ୍ୟବହାର |- style="background-color:#F0F8FF; vertical-align: middle;" | '''୮''' | '''ଆଦିମ ଜନଜାତି (PVTGs)''' | ସେଣ୍ଟିନେଲୀ, ଜାରୱା, ଓଙ୍ଗେ, ମହାନ୍ ଆଣ୍ଡାମାନୀ, ଶୋମ୍ପେନ୍ ଓ ନିକୋବରୀ | ସେଣ୍ଟିନେଲୀମାନେ ଏବେ ମଧ୍ୟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସମ୍ପର୍କବିହୀନ ଅଟନ୍ତି। ଅନ୍ୟ ଜନଜାତିଙ୍କ ସଂରକ୍ଷଣ ପ୍ରତି ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଧ୍ୟାନ |} ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ଜନସଂଖ୍ୟା ଘନତ୍ୱ ଅତ୍ୟନ୍ତ କମ୍ ଅଟେ (୨୦୧୧ ସୁଦ୍ଧା ବର୍ଗ କିଲୋମିଟର ପିଛା ମାତ୍ର ୪୬ ଜଣ)। ନିକଟବର୍ତ୍ତୀ ବର୍ଷଗୁଡ଼ିକରେ କେନ୍ଦ୍ର ସରକାରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ହାତକୁ ନିଆଯାଇଥିବା ବିଭିନ୍ନ ବୃହତ୍ ଭିତ୍ତିଭୂମି ଓ ପର୍ଯ୍ୟଟନ ପ୍ରକଳ୍ପ କାରଣରୁ ମୁଖ୍ୟ ଭୂଖଣ୍ଡରୁ ଅନେକ ବୃତ୍ତିଗତ କର୍ମଚାରୀ ଏବଂ ପ୍ରବାସୀ ଶ୍ରମିକଙ୍କ ଆଗମନ ଦେଖାଦେଇଛି, ଯାହାକି ଆଗାମୀ ଦଶନ୍ଧିରେ ଏହାର ଲୋକସଂଖ୍ୟାତ୍ମକ ରୂପରେଖରେ ଏକ ବଡ଼ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଆଣିବାର ସମ୍ଭାବନା ରଖେ। == ପ୍ରଶାସନ ଓ ରାଜନୀତି == == ଅର୍ଥନୀତି == == ପରିବହନ == == ଭିତ୍ତିଭୂମି == == ଲୋକପ୍ରିୟ ସଂସ୍କୃତି == == ଏହା ମଧ୍ୟ ଦେଖନ୍ତୁ == == ଟିପ୍ପଣୀ == == ଆଧାର == === ଆଧାର === <references /> 5ekm9o0bdiuimm150e1k7rs3gbgmov2 595017 595016 2026-05-07T07:45:58Z Subhamss2008 37188 595017 wikitext text/x-wiki {{Short description|ଭାରତର ଏକ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ}} {{Use dmy dates|date=ମଇ ୨୦୨୬}} {{Infobox settlement | name = ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜ | native_name = Andaman and Nicobar Islands | settlement_type = ଭାରତର [[କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ]] | image_skyline = {{Photomontage |photo1a = The Coral Reef at the Andaman Islands.jpg |photo2a = Havelock,_Andaman_&_Nicobar_Islands.JPG |photo2b = Ross_Island_(Netaji_Subhas_Bose_Island).jpg |photo3a = Andaman.jpg |photo3b = Shaheed Island, Andaman Islands, Tropical beach.jpg |photo4a = Front_View_of_Cellular_Jail,_Port_Blair.JPG |spacing = 1 |size = 260 |position = center |border = 0 |color = #000000 |foot_montage = '''ଉପର-ଡାହାଣରୁ ଘଣ୍ଟାକଣ୍ଟା ଦିଗରେ''': ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର [[ପ୍ରବାଳ ଭିତ୍ତି]]; [[ଦକ୍ଷିଣ ଆଣ୍ଡାମାନ ଜିଲ୍ଲା|ଦକ୍ଷିଣ ଆଣ୍ଡାମାନ]]ସ୍ଥିତ [[ରୋସ୍ ଦ୍ୱୀପ]]; [[ନୀଲ ଦ୍ୱୀପ]]ର ବେଳାଭୂମି; [[ଶ୍ରୀ ବିଜୟ ପୁରମ୍]]ସ୍ଥିତ [[ସେଲୁଲାର ଜେଲ]]; [[ଆଣ୍ଡାମାନ ସାଗର]]; [[ଆଣ୍ଡାମାନ ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜ]]ସ୍ଥିତ ହାଭଲକ୍ ଦ୍ୱୀପ । }} | image_caption = | image_seal = Seal of Andaman and Nicobar Islands.png | motto = "ସତ୍ୟମେବ ଜୟତେ"<br /><small>(ସତ୍ୟର ହିଁ ଜୟ ହୁଏ)</small> | image_map1 = IN-AN.svg | map_caption = ଭାରତର ମାନଚିତ୍ରରେ ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ଅବସ୍ଥିତି | coordinates = {{coord|11.68|92.72|type:adm1st_region:IN-AN|display=inline,title}} | subdivision_type = ଦେଶ | subdivision_name = {{flag|India}} | subdivision_type1 = ଅଞ୍ଚଳ | subdivision_name1 = ପୂର୍ବ ଭାରତ | established_title = ଗଠନ | established_date = ୧ ନଭେମ୍ବର ୧୯୫୬ | seat_type = ରାଜଧାନୀ ଓ ବୃହତ୍ତମ ସହର | seat = '''[[ପୋର୍ଟ ବ୍ଲେୟାର|ଶ୍ରୀ ବିଜୟ ପୁରମ୍]]'''<ref>ସେପ୍ଟେମ୍ବର ୨୦୨୪ରେ ପୋର୍ଟ ବ୍ଲେୟାରର ନାମ ପରିବର୍ତ୍ତନ କରି 'ଶ୍ରୀ ବିଜୟ ପୁରମ୍' ରଖାଯାଇଥିଲା ।</ref> | parts_type = ଜିଲ୍ଲା ସଂଖ୍ୟା | parts = [[ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ଜିଲ୍ଲାଗୁଡ଼ିକର ତାଲିକା|୩ ଗୋଟି]] | leader_title1 = [[ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ଉପରାଜ୍ୟପାଳମାନଙ୍କର ସୂଚୀ|ଉପରାଜ୍ୟପାଳ]] | leader_name1 = ଆଡମିରାଲ (ଅବସରପ୍ରାପ୍ତ) [[ଦେବେନ୍ଦ୍ର କୁମାର ଜୋଶୀ]] | leader_title2 = ମୁଖ୍ୟ ସଚିବ | leader_name2 = ଚନ୍ଦ୍ର ଭୂଷଣ କୁମାର, [[ଆଇ.ଏ.ଏସ୍.]] | leader_title3 = ଲୋକ ସଭା ନିର୍ବାଚନ ମଣ୍ଡଳୀ | leader_name3 = ୧ ଗୋଟି ଆସନ ([[ବିଷ୍ଣୁ ପଦ ରାୟ]], ଭାଜପା) | leader_title4 = ଉଚ୍ଚ ନ୍ୟାୟାଳୟ | leader_name4 = [[କଲିକତା ଉଚ୍ଚ ନ୍ୟାୟାଳୟ]] (ଶ୍ରୀ ବିଜୟ ପୁରମ୍ ଖଣ୍ଡପୀଠ) | unit_pref = Metric | area_total_km2 = ୮୨୪୯ | area_rank = ୨୯ତମ | elevation_max_m = ୭୩୨ | elevation_max_point = [[ସ୍ୟାଡଲ୍ ଶୃଙ୍ଗ]] (Saddle Peak) | population_total = ୩,୮୦,୫୮୧ | population_as_of = ୨୦୧୧ ଜନଗଣନା | population_rank = ୩୪ତମ | population_density_km2 = ୪୬ | population_demonym = ଆଣ୍ଡାମାନୀ, ନିକୋବରୀ | demographics_type1 = ସରକାରୀ ଭାଷା | demographics1_title1 = ଆଧିକାରିକ | demographics1_info1 = [[ହିନ୍ଦୀ ଭାଷା|ହିନ୍ଦୀ]], [[ଇଂରାଜୀ ଭାଷା|ଇଂରାଜୀ]] | demographics1_title2 = ପ୍ରମୁଖ କଥିତ ଭାଷା | demographics1_info2 = [[ବଙ୍ଗାଳୀ ଭାଷା|ବଙ୍ଗାଳୀ]], [[ତାମିଲ ଭାଷା|ତାମିଲ]], [[ତେଲୁଗୁ ଭାଷା|ତେଲୁଗୁ]] | blank1_name_sec1 = [[ମାନବ ବିକାଶ ସୂଚକାଙ୍କ]] | blank1_info_sec1 = {{increase}} ୦.୭୦୬ (ଉଚ୍ଚ) (୨୦୨୨) | blank2_name_sec1 = ସାକ୍ଷରତା ହାର | blank2_info_sec1 = ୯୧.୧% (୨୦୨୪) | timezone1 = [[ଭାରତୀୟ ମାନକ ସମୟ|IST]] | utc_offset1 = +05:30 | iso_code = IN-AN | registration_plate = AN | website = {{URL|andaman.gov.in}} | blank3_name_sec1 = ରାଜକୀୟ ପଶୁ | blank3_info_sec1 = ଡୁଗୋଙ୍ଗ୍ (Dugong) | blank4_name_sec1 = ରାଜକୀୟ ପକ୍ଷୀ | blank4_info_sec1 = ଆଣ୍ଡାମାନ କାଠ ପାରା | blank5_name_sec1 = ରାଜକୀୟ ବୃକ୍ଷ | blank5_info_sec1 = ଆଣ୍ଡାମାନ ପଦୌକ }} '''ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜ''' ହେଉଛି ଭାରତର ଏକ [[କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ]] । ଏହା ସର୍ବମୋଟ ୮୩୬ଟି ଦ୍ୱୀପକୁ ନେଇ ଗଠିତ, ଯାହା ମଧ୍ୟରୁ କେବଳ ୩୧ଟି ଦ୍ୱୀପରେ ଜନବସତି ରହିଛି । ଏହି ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜ ମୁଖ୍ୟତଃ ଦୁଇଟି ଶ୍ରେଣୀରେ ବିଭକ୍ତ: ଉତ୍ତରରେ ଥିବା [[ଆଣ୍ଡାମାନ ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜ]] ଏବଂ ଦକ୍ଷିଣରେ ଥିବା [[ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜ]] । ଉଭୟ ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜ ୧୫୦ କିଲୋମିଟର ପ୍ରଶସ୍ତ [[ଦଶ ଡିଗ୍ରୀ ଚ୍ୟାନେଲ|ଦଶ ଡିଗ୍ରୀ ଚ୍ୟାନେଲ୍]] ଦ୍ୱାରା ପରସ୍ପରଠାରୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହୋଇଛନ୍ତି । ଏହି ଅଞ୍ଚଳର ରାଜଧାନୀ ତଥା ସର୍ବବୃହତ୍ ସହର ହେଉଛି [[ପୋର୍ଟ ବ୍ଲେୟାର|ଶ୍ରୀ ବିଜୟ ପୁରମ୍]] (ଯାହାର ପୂର୍ବ ନାମ ପୋର୍ଟ ବ୍ଲେୟାର ଥିଲା), ଏହା ମୁଖ୍ୟ ଭୂଖଣ୍ଡର ସହର [[ଚେନ୍ନାଇ]]ଠାରୁ ପ୍ରାୟ ୧,୧୯୦ କି.ମି. ଏବଂ [[କୋଲକାତା]]ଠାରୁ ୧,୨୫୫ କି.ମି. ଦୂରରେ ଅବସ୍ଥିତ । ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ପଶ୍ଚିମରେ [[ବଙ୍ଗୋପସାଗର]] ଏବଂ ପୂର୍ବରେ [[ଆଣ୍ଡାମାନ ସାଗର]] ରହିଛି । [[ଗ୍ରେଟ୍ ନିକୋବର]]ର ଦକ୍ଷିଣ ପ୍ରାନ୍ତରେ ଥିବା [[ଇନ୍ଦିରା ପଏଣ୍ଟ]] (6°45'10" ଉତ୍ତର ଏବଂ 93°49'36" ପୂର୍ବ) ହେଉଛି ସମଗ୍ର ଭାରତର ସର୍ବଦକ୍ଷିଣ ବିନ୍ଦୁ । ଏହି କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳର ସାମୁଦ୍ରିକ ସୀମା ଦକ୍ଷିଣରେ [[ଇଣ୍ଡୋନେସିଆ]] (ପ୍ରାୟ ୧୬୫ କି.ମି. ଦୂର), ଉତ୍ତର-ପୂର୍ବରେ [[ମିଆଁମାର]] (୨୮୦ କି.ମି.) ଏବଂ ଦକ୍ଷିଣ-ପୂର୍ବରେ [[ଥାଇଲାଣ୍ଡ]] (୬୫୦ କି.ମି.) ସହିତ ଲାଗିଛି । ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ସମୁଦାୟ ଭୂଭାଗର ଆୟତନ ପ୍ରାୟ ୮,୨୪୯ ବର୍ଗ କିଲୋମିଟର ଏବଂ ୨୦୧୧ ଭାରତୀୟ ଜନଗଣନା ଅନୁଯାୟୀ ଏହାର ଜନସଂଖ୍ୟା ୩,୮୦,୫୮୧ ଅଟେ । ପ୍ରଶାସନିକ ସୁବିଧା ପାଇଁ ଏହାକୁ ତିନୋଟି ଜିଲ୍ଲାରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇଛି: [[ନିକୋବର ଜିଲ୍ଲା|ନିକୋବର]], [[ଦକ୍ଷିଣ ଆଣ୍ଡାମାନ ଜିଲ୍ଲା|ଦକ୍ଷିଣ ଆଣ୍ଡାମାନ]] ଏବଂ [[ଉତ୍ତର ଓ ମଧ୍ୟ ଆଣ୍ଡାମାନ ଜିଲ୍ଲା|ଉତ୍ତର ଓ ମଧ୍ୟ ଆଣ୍ଡାମାନ]], ଯାହାର ସଦର ମହକୁମା ଯଥାକ୍ରମେ କାର୍ ନିକୋବର, ଶ୍ରୀ ବିଜୟ ପୁରମ୍ ଏବଂ ମାୟାବନ୍ଦରଠାରେ ଅବସ୍ଥିତ । ଆନୁବଂଶିକ ଏବଂ ସାଂସ୍କୃତିକ ଅଧ୍ୟୟନରୁ ଜଣାପଡ଼ିଛି ଯେ, ଆଣ୍ଡାମାନର ମୂଳ ଅଧିବାସୀମାନେ ୩୦,୦୦୦ ବର୍ଷରୁ ଅଧିକ ପୂର୍ବେ, ଅର୍ଥାତ୍ ମଧ୍ୟ-ପ୍ରସ୍ତର ଯୁଗରେ (Middle Paleolithic), ଅନ୍ୟ ମାନବ ସଭ୍ୟତାଠାରୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହୋଇ ଏଠାରେ ବସବାସ କରୁଥିଲେ । ୧୧ଶ ଶତାବ୍ଦୀରେ ଭାରତର [[ଚୋଳ ରାଜବଂଶ|ଚୋଳ ରାଜାମାନେ]] ଦକ୍ଷିଣ-ପୂର୍ବ ଏସିଆରେ ନିଜର ନୌସେନା ଅଭିଯାନ ଆରମ୍ଭ କରିବା ପାଇଁ ଏହି ଦ୍ୱୀପକୁ ଏକ ସାମରିକ ଘାଟି ଭାବରେ ବ୍ୟବହାର କରୁଥିଲେ । ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ ୧୭୫୫ ମସିହାରେ ପ୍ରଥମ ୟୁରୋପୀୟ ଭାବରେ ଡେନିସ୍ (ଡେନମାର୍କୀୟ) ନାବିକମାନେ ଏଠାରେ ପହଞ୍ଚିଥିଲେ ଏବଂ ୧୮୬୮ ମସିହାରେ ଏହା [[ବ୍ରିଟିଶ୍ ଭାରତ|ବ୍ରିଟିଶ୍ ସାମ୍ରାଜ୍ୟ]]ର ଅଧୀନକୁ ଆସିଥିଲା । [[ଦ୍ୱିତୀୟ ବିଶ୍ୱଯୁଦ୍ଧ]] ସମୟରେ ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜ କିଛି କାଳ ପାଇଁ ଜାପାନୀ ସାମ୍ରାଜ୍ୟର ନିୟନ୍ତ୍ରଣରେ ଥିଲା । ୧୯୪୭ରେ ଭାରତର ସ୍ୱାଧୀନତା ପରେ ଏହି ଅଞ୍ଚଳ ଭାରତର ଏକ ଅବିଚ୍ଛେଦ୍ୟ ଅଙ୍ଗ ପାଲଟିଲା ଏବଂ ୧୯୫୦ରେ ଭାରତୀୟ ସମ୍ବିଧାନ ଲାଗୁ ହେବା ପରେ ଏହାକୁ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳର ମାନ୍ୟତା ପ୍ରଦାନ କରାଗଲା । ସାମରିକ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣରୁ ଏହା ଭାରତ ପାଇଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ । ଏଠାରେ 'ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର କମାଣ୍ଡ' ଅବସ୍ଥିତ, ଯାହାକି [[ଭାରତୀୟ ସେନାବାହିନୀ]], [[ଭାରତୀୟ ବିମାନ ବାହିନୀ|ବାୟୁସେନା]] ଏବଂ [[ଭାରତୀୟ ନୌସେନା|ନୌସେନା]]ର ଏକମାତ୍ର ମିଳିତ ଭୌଗୋଳିକ କମାଣ୍ଡ ଅଟେ । ସରକାରୀ କାର୍ଯ୍ୟରେ ମୁଖ୍ୟତଃ ହିନ୍ଦୀ ଏବଂ ଇଂରାଜୀର ବ୍ୟବହାର କରାଯାଉଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସାଧାରଣ ଲୋକଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବଙ୍ଗାଳୀ, ତାମିଲ ଏବଂ ତେଲୁଗୁ ଭାଷା ବହୁଳ ଭାବରେ କଥିତ । ଦ୍ୱୀପର ସ୍ଥାନୀୟ ଆଦିବାସୀମାନେ ଆଣ୍ଡାମାନୀ କିମ୍ବା ନିକୋବରୀ ଭାଷା ପରିବାରର ବିଭିନ୍ନ ଭାଷା ବ୍ୟବହାର କରନ୍ତି । ଏଠାରେ ହିନ୍ଦୁ ଧର୍ମାବଲମ୍ବୀମାନେ ସଂଖ୍ୟାଗରିଷ୍ଠ ଥିବାବେଳେ ଖ୍ରୀଷ୍ଟିଆନ ଏବଂ ଇସଲାମ୍ ଧର୍ମାବଲମ୍ବୀଙ୍କର ମଧ୍ୟ ଏକ ଉଲ୍ଲେଖନୀୟ ଉପସ୍ଥିତି ରହିଛି । ଏହି ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ଉତ୍ତର ସେଣ୍ଟିନେଲ୍ ଦ୍ୱୀପରେ 'ସେଣ୍ଟିନେଲୀ ଜନଜାତି' ବାସ କରନ୍ତି, ଯେଉଁମାନେ ଆଜି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଆଧୁନିକ ବିଶ୍ୱଠାରୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସମ୍ପର୍କବିହୀନ ହୋଇ ଏକାନ୍ତରେ ଜୀବନଯାପନ କରୁଛନ୍ତି । == ବ୍ୟୁତ୍ପତ୍ତିଗତ ଅର୍ଥ == [[ହିନ୍ଦୁ ଧର୍ମ|ହିନ୍ଦୁ]] ମହାକାବ୍ୟ [[ରାମାୟଣ|ରାମାୟଣରୁ]] ଭାରତୀୟ ଭଗବାନ [[ହନୁମାନ|ହନୁମାନଙ୍କ]] ନାମ ଅନୁସାରେ, ଆଣ୍ଡାମାନ ନାମ ''ହନ୍ଦୁମାନରୁ'' ନିଆଯାଇଥାଇପାରେ। <ref name="SA">{{Cite web |title=History of South Andaman |url=https://southandaman.nic.in/history/ |access-date=1 December 2023 |publisher=[[Government of India]]}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://southandaman.nic.in/history/ "History of South Andaman"]. </cite></ref> ଏହି ସ୍ଥାନକୁ ମାଳୟମାନେ ସମାନ ନାମରେ ଡାକିଥାନ୍ତି, ଯେଉଁମାନେ ଏହି ଅଞ୍ଚଳରେ କ୍ରୀତଦାସ କାରବାର ସହ ଜଡ଼ିତ ଥିଲେ | ଏହି ସ୍ଥାନକୁ ବିଭିନ୍ନ ନାମରେ ମଧ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖ କରାଯାଇଥିଲା ଯେପରିକି ଦ୍ୱିତୀୟ ଶତାବ୍ଦୀରେ ଟଲେମିଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅଙ୍ଗଡେମାନ୍ ଏବଂ ୧୩ଶ ଶତାବ୍ଦୀରେ [[ମାର୍କୋ ପୋଲୋ|ମାର୍କୋ ପୋଲୋଙ୍କ]] ଦ୍ୱାରରେ ''ଅଙ୍ଗମାନିଆନ୍ ଭାବରେ ।'' ''ନିକୋବର'', ଯାହା ଦକ୍ଷିଣ ଭାରତ କୁ ଦକ୍ଷିଣ ପୂର୍ବ ଏସିଆ ସହିତ ସଂଯୋଗ କରୁଥିବା ସମୁଦ୍ର ମାର୍ଗରେ ଅବସ୍ଥିତ ଥିଲା, ତାହା ନକ୍କାବରମ ନାମରେ ଜଣାଶୁଣା ଥିଲା , ଯାହାର ଅର୍ଥ ହେଉଛି " ଖୋଲା " ବା " ଉଲଗ୍ନ ଭୂମି " ଯାହା [[ତାମିଲ ଭାଷା]]<nowiki/>ରୁ ଆସିଥିଲା ଯାହା ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ ନିକୋବରରେ ପରିଣତ ହୋଇଥିଲା। ମଧ୍ୟଯୁଗର (ଖ୍ରୀଷ୍ଟପୂର୍ବ ୫୦୦-୧୫୦୦) ନିକୋବର ଆରବ ଭାଷାରେ ' ଲାନ୍ଖାବଟସ୍ ' ନାମରେ ପରିଚିତ ଥିଲା , ସମ୍ଭବତଃ ଏହା ନକ୍କାବରମ ନାମର ଏକ ଭୁଲ ପ୍ରତିଲେଖନ ଥିଲା । ଏକାଦଶ ଶତାବ୍ଦୀର ଏକ କୃତି ''କଥାସରିତସାଗର'' ଏହି ନାମକୁ ନାରିକେଳ ଦ୍ୱୀପ ବୋଲି ସୂଚିତ କରେ | ମାର୍କୋ ପୋଲୋ ଏହି ଦ୍ୱୀପକୁ ନେକୁଭେରାନ୍ ବୋଲି ଅଭିହିତ କରିଥିବାବେଳେ ଏହି ଦ୍ୱୀପର ନାମ ଚୀନରେ ଲୋ-ଜାନ୍ କୁଓ ନାମରେ ଜଣାଶୁଣା, ଯାହା ନାକ୍କାଭରର ସମାନ ଅର୍ଥର ଅନୁବାଦ।<ref name="NB" /> == ଇତିହାସ == ଆଣ୍ଡାମାନ ଏବଂ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ଇତିହାସ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରାଚୀନ ଏବଂ ବୈଚିତ୍ର୍ୟମୟ । ବହୁ ସହସ୍ର ବର୍ଷ ଧରି ଏହି ଭୂଖଣ୍ଡ ବାହ୍ୟ ଜଗତଠାରୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହୋଇ ରହିଥିଲା । ଏଠାରେ ବାସ କରୁଥିବା ଆଦିମ ଜନଜାତିମାନେ (ଯଥା: ସେଣ୍ଟିନେଲି, ଜାରୱା, ଓଙ୍ଗେ ଆଦି) ମଧ୍ୟ-ପ୍ରସ୍ତର ଯୁଗରୁ ଏଠାରେ ନିଜର ସ୍ୱାତନ୍ତ୍ର୍ୟ ବଜାୟ ରଖିଛନ୍ତି । ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ କ୍ରମାଗତ ଭାବେ ଚୋଳ ସାମ୍ରାଜ୍ୟ, ଡେନିସ୍ (ଡେନମାର୍କ) ଉପନିବେଶ ଏବଂ ବ୍ରିଟିଶ୍ ଶାସନାଧୀନ ହୋଇ ଏହି ଦ୍ୱୀପ ଭାରତୀୟ ସ୍ୱାଧୀନତା ସଂଗ୍ରାମର ଇତିହାସରେ ଏକ ନିର୍ଣ୍ଣାୟକ ଏବଂ ହୃଦୟବିଦାରକ ଅଧ୍ୟାୟ ଯୋଡ଼ିଥିଲା । ବ୍ରିଟିଶ୍ ସରକାରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନିର୍ମିତ କୁଖ୍ୟାତ ସେଲୁଲାର୍ ଜେଲ୍ ଏବଂ ନେତାଜୀ ସୁଭାଷ ଚନ୍ଦ୍ର ବୋଷଙ୍କ ସ୍ୱାଧୀନତା ସଂଗ୍ରାମ ଏହି ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜକୁ ଭାରତୀୟମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏକ ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥକ୍ଷେତ୍ରରେ ପରିଣତ କରିଛି । ନିମ୍ନଲିଖିତ ସାରଣୀରେ ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ପ୍ରମୁଖ ଐତିହାସିକ ଘଟଣାବଳୀକୁ କ୍ରମାନୁସାରେ ଦର୍ଶାଯାଇଛି: {| class="wikitable" style="width:100%; border-collapse:collapse; font-family: sans-serif;" |- style="background-color:#0072B2; color:white; font-size: 1.1em; text-align:center;" ! scope="col" style="width:8%;" | କ୍ରମ ! scope="col" style="width:20%;" | ସମୟକାଳ ! scope="col" style="width:72%;" | ପ୍ରମୁଖ ଐତିହାସିକ ଘଟଣାବଳୀ |- style="background-color:#FFF5EE; vertical-align: top;" | style="text-align:center;" | '''୧''' | style="text-align:center;" | '''୧୧ଶ ଶତାବ୍ଦୀ ଏବଂ ପୂର୍ବରୁ''' | '''ଚୋଳ ସାମ୍ରାଜ୍ୟର ନୌଘାଟି:''' ଆଦିମ ଜନଜାତିଙ୍କ ଦୀର୍ଘକାଳୀନ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ବସବାସ ପରେ, ୧୧ଶ ଶତାବ୍ଦୀରେ ପ୍ରଥମ ରାଜେନ୍ଦ୍ର ଚୋଳ ନିଜର ଦକ୍ଷିଣ-ପୂର୍ବ ଏସିଆ (ଶ୍ରୀବିଜୟ ସାମ୍ରାଜ୍ୟ) ଅଭିଯାନ ସମୟରେ ଏହି ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜକୁ ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ନୌସେନା ଘାଟି ଭାବରେ ବ୍ୟବହାର କରିଥିଲେ । ଚୋଳମାନେ ଏହାକୁ 'ତିମାଇତ୍ତିଭୁ' ଏବଂ ପରେ 'ନକ୍କାଭରମ୍' (ଅର୍ଥାତ୍ ଉଲଗ୍ନ ଲୋକଙ୍କ ଦେଶ, ଯେଉଁଥିରୁ ଆଜିର 'ନିକୋବର' ନାମର ଉତ୍ପତ୍ତି) ବୋଲି ଅଭିହିତ କରୁଥିଲେ । |- style="background-color:#F0F8FF; vertical-align: top;" | style="text-align:center;" | '''୨''' | style="text-align:center;" | '''୧୭୫୫ – ୧୮୬୮''' | '''ଡେନିସ୍ (ଡେନମାର୍କ) ଉପନିବେଶ:''' ୧୭୫୫ ମସିହାରେ ଡେନିସ୍ ଇଷ୍ଟ ଇଣ୍ଡିଆ କମ୍ପାନୀର ଆଗମନ ଘଟିଥିଲା । ସେମାନେ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପରେ ବସତି ସ୍ଥାପନ କରି ଏହାର ନାମ 'ନ୍ୟୁ ଡେନମାର୍କ' (ପରେ ଫ୍ରେଡେରିକ୍ସ ଆଇଲାଣ୍ଡସ୍) ରଖିଥିଲେ । ତେବେ ଭୟଙ୍କର ମ୍ୟାଲେରିଆ ରୋଗର ପ୍ରାଦୁର୍ଭାବ କାରଣରୁ ସେମାନେ ବାରମ୍ବାର ଏହି ବସତି ଛାଡ଼ିବାକୁ ବାଧ୍ୟ ହୋଇଥିଲେ । ଶେଷରେ ୧୮୬୮ ମସିହାରେ ଡେନିସ୍ ସରକାର ନିଜର ସମସ୍ତ ଅଧିକାରକୁ ବ୍ରିଟିଶ୍ ପ୍ରଶାସନ ନିକଟରେ ବିକ୍ରି କରିଦେଇଥିଲେ । |- style="background-color:#FFF5EE; vertical-align: top;" | style="text-align:center;" | '''୩''' | style="text-align:center;" | '''୧୭୮୯ – ୧୯୪୧''' | '''ବ୍ରିଟିଶ୍ ଶାସନ ଓ ସେଲୁଲାର୍ ଜେଲ୍:''' ୧୭୮୯ରେ ଲେଫ୍ଟନାଣ୍ଟ ଆର୍କିବାଲ୍ଡ ବ୍ଲେୟାରଙ୍କ ଅଧୀନରେ ପ୍ରଥମ ବ୍ରିଟିଶ୍ ବସତି ନିର୍ମାଣ କରାଯାଇଥିଲା । ୧୮୫୭ର ପ୍ରଥମ ଭାରତୀୟ ସ୍ୱାଧୀନତା ସଂଗ୍ରାମ ବା ସିପାହୀ ବିଦ୍ରୋହ ପରେ, ୧୮୫୮ରେ ବ୍ରିଟିଶ୍ ସରକାର ବିଦ୍ରୋହୀମାନଙ୍କୁ ନିର୍ବାସନ ଦେବା ପାଇଁ ଏଠାରେ ଏକ ବନ୍ଦୀଶାଳା ('କଳାପାଣି') ସ୍ଥାପନ କଲେ । ୧୯୦୬ରେ କୁଖ୍ୟାତ [[ସେଲୁଲାର ଜେଲ|ସେଲୁଲାର୍ ଜେଲ୍]] ନିର୍ମାଣ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲା, ଯେଉଁଠାରେ ବୀର ସାବରକର, ବଟୁକେଶ୍ୱର ଦତ୍ତଙ୍କ ଭଳି ଅସଂଖ୍ୟ ସଂଗ୍ରାମୀଙ୍କୁ ଅକଥନୀୟ ଅତ୍ୟାଚାର ସହିବାକୁ ପଡ଼ିଥିଲା । |- style="background-color:#F0F8FF; vertical-align: top;" | style="text-align:center;" | '''୪''' | style="text-align:center;" | '''୧୯୪୨ – ୧୯୪୫''' | '''ଜାପାନୀ ଅଧିକାର ଓ ଆଜାଦ୍ ହିନ୍ଦ୍ ଫୌଜ:''' ଦ୍ୱିତୀୟ ବିଶ୍ୱଯୁଦ୍ଧ ସମୟରେ ଜାପାନୀ ସାମ୍ରାଜ୍ୟ ଏହି ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜକୁ ଦଖଲ କରିଥିଲା । ୩୦ ଡିସେମ୍ବର ୧୯୪୩ରେ ନେତାଜୀ [[ସୁଭାଷ ଚନ୍ଦ୍ର ବୋଷ]] ପୋର୍ଟ ବ୍ଲେୟାରଠାରେ ଆଜାଦ ହିନ୍ଦ୍ ଫୌଜର ସ୍ୱାଧୀନ ପତାକା ଉତ୍ତୋଳନ କରି ଏକ ଐତିହାସିକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ସୃଷ୍ଟି କରିଥିଲେ । ସେ ଆଣ୍ଡାମାନକୁ 'ଶହୀଦ୍ ଦ୍ୱୀପ' ଏବଂ ନିକୋବରକୁ 'ସ୍ୱରାଜ ଦ୍ୱୀପ' ନାମରେ ନାମିତ କରିଥିଲେ । ୧୯୪୫ରେ ଯୁଦ୍ଧ ଶେଷ ହେବା ପରେ ଏହା ପୁନର୍ବାର ବ୍ରିଟିଶ୍ ନିୟନ୍ତ୍ରଣକୁ ଆସିଲା । |- style="background-color:#FFF5EE; vertical-align: top;" | style="text-align:center;" | '''୫''' | style="text-align:center;" | '''୧୯୪୭ – ୧୯୫୬''' | '''ସ୍ୱାଧୀନତା ଓ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ମାନ୍ୟତା:''' ୧୯୪୭ ମସିହାରେ ବ୍ରିଟିଶ୍ ଶାସନରୁ ସ୍ୱାଧୀନତା ପାଇବା ପରେ ଏହା ଭାରତୀୟ ସଂଘର ଏକ ଅବିଚ୍ଛେଦ୍ୟ ଅଙ୍ଗ ପାଲଟିଲା । ୧୯୫୦ରେ ନୂତନ ସମ୍ବିଧାନ ଅନୁଯାୟୀ ଏହାକୁ 'ଭାଗ-ଘ' (Part D) ରାଜ୍ୟ ଭାବରେ ସ୍ୱୀକୃତି ଦିଆଗଲା ଏବଂ ପରେ ସୀମା ପୁନର୍ଗଠନ ଆଇନ ଆଧାରରେ ୧ ନଭେମ୍ବର ୧୯୫୬ରେ ଏହାକୁ ଏକ ପୂର୍ଣ୍ଣାଙ୍ଗ 'କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ' ଭାବରେ ଘୋଷଣା କରାଗଲା । |- style="background-color:#F0F8FF; vertical-align: top;" | style="text-align:center;" | '''୬''' | style="text-align:center;" | '''୨୦୦୪ – ବର୍ତ୍ତମାନ''' | '''ସୁନାମୀ ବିପର୍ଯ୍ୟୟ ଓ ନୂତନ ନାମକରଣ:''' ୨୬ ଡିସେମ୍ବର ୨୦୦୪ର ଭୟଙ୍କର ସୁମାତ୍ରା ଭୂମିକମ୍ପ ଯୋଗୁଁ ଆସିଥିବା ସୁନାମୀରେ ଏହି ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ବ୍ୟାପକ କ୍ଷୟକ୍ଷତି ଘଟିଥିଲା ଏବଂ ହଜାର ହଜାର ଲୋକ ପ୍ରାଣ ହରାଇଥିଲେ । ନିକଟ ଅତୀତରେ ଭାରତ ସରକାର ଉପନିବେଶବାଦର ଚିହ୍ନକୁ ଲିଭାଇବା ପାଇଁ ଅନେକ ପଦକ୍ଷେପ ନେଇଛନ୍ତି । ୨୦୧୮ରେ ରୋସ୍, ନୀଲ୍ ଏବଂ ହାଭଲକ୍ ଦ୍ୱୀପର ନାମ ବଦଳାଯାଇଥିଲା ଏବଂ ସେପ୍ଟେମ୍ବର ୨୦୨୪ରେ ପ୍ରଶାସନିକ କେନ୍ଦ୍ର ତଥା ରାଜଧାନୀ 'ପୋର୍ଟ ବ୍ଲେୟାର'ର ନାମ ବଦଳାଇ ଆନୁଷ୍ଠାନିକ ଭାବରେ 'ଶ୍ରୀ ବିଜୟ ପୁରମ୍' ରଖାଯାଇଛି । |} == ଭୌଗୋଳିକ ଅବସ୍ଥାନ == ଆଣ୍ଡାମାନ ଏବଂ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜ ମୁଖ୍ୟତଃ ଭାରତୀୟ ମହାସାଗରର ବଙ୍ଗୋପସାଗର ଏବଂ ଆଣ୍ଡାମାନ ସାଗରର ମିଳନ ସ୍ଥଳରେ ଅବସ୍ଥିତ । ଏହା ଏକ ବିଶାଳ ଦ୍ୱୀପ ଶୃଙ୍ଖଳା, ଯାହାକି ଉତ୍ତରରୁ ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗକୁ ପ୍ରାୟ ୮୦୦ କିଲୋମିଟର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବ୍ୟାପିଛି । ଏହି ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜ ମୁଖ୍ୟତଃ ଦୁଇଟି ପ୍ରମୁଖ ଗୋଷ୍ଠୀକୁ ନେଇ ଗଠିତ - ଉତ୍ତର ଭାଗରେ ଥିବା 'ଆଣ୍ଡାମାନ ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜ' ଏବଂ ଦକ୍ଷିଣ ଭାଗରେ ଥିବା 'ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜ' । ଏହି ଦୁଇ ଦ୍ୱୀପ ଗୋଷ୍ଠୀ ପରସ୍ପରଠାରୁ ପ୍ରାୟ ୧୫୦ କିଲୋମିଟର ପ୍ରଶସ୍ତ ସମୁଦ୍ର ପଥ ଦ୍ୱାରା ପୃଥକ ହୋଇଛନ୍ତି, ଯାହାକୁ 'ଦଶ ଡିଗ୍ରୀ ଚ୍ୟାନେଲ' (Ten Degree Channel) କୁହାଯାଏ (କାରଣ ଏହା ୧୦° ଉତ୍ତର ଅକ୍ଷାଂଶରେ ଅବସ୍ଥିତ) । ଭୌଗୋଳିକ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣରୁ ଏହି ଦ୍ୱୀପଗୁଡ଼ିକ ପ୍ରକୃତରେ ସମୁଦ୍ର ମଧ୍ୟରେ ବୁଡ଼ି ରହିଥିବା ଏକ ବିଶାଳ ପର୍ବତମାଳାର ଉପରିଭାଗ ଅଟନ୍ତି, ଯାହାକି ମିଆଁମାରର ଆରାକାନ୍ ୟୋମା (Arakan Yoma) ପର୍ବତଶ୍ରେଣୀର ଏକ ସମ୍ପ୍ରସାରଣ ବୋଲି ବିଶ୍ୱାସ କରାଯାଏ । ନିମ୍ନଲିଖିତ ସାରଣୀରେ ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ପ୍ରମୁଖ ଭୌଗୋଳିକ ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟଗୁଡ଼ିକୁ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି: {| class="wikitable" style="width:100%; border-collapse:collapse; font-family: sans-serif;" |- style="background-color:#0072B2; color:white; font-size: 1.1em; text-align:center;" ! scope="col" style="width:8%;" | କ୍ରମ ! scope="col" style="width:22%;" | ଭୌଗୋଳିକ ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ ! scope="col" style="width:70%;" | ସବିଶେଷ ବିବରଣୀ |- style="background-color:#FFF5EE; vertical-align: top;" | style="text-align:center;" | '''୧''' | '''ଆୟତନ ଓ ଦ୍ୱୀପ ସଂଖ୍ୟା''' | ସମଗ୍ର କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳର ସମୁଦାୟ ଆୟତନ ହେଉଛି ୮,୨୪୯ ବର୍ଗ କିଲୋମିଟର । ଏଥିରେ ସର୍ବମୋଟ ୮୩୬ଟି ଛୋଟ-ବଡ଼ ଦ୍ୱୀପ ଏବଂ ଶିଳାଖଣ୍ଡ ରହିଛି, ଯାହା ମଧ୍ୟରୁ କେବଳ ୩୧ଟି ଦ୍ୱୀପରେ ମନୁଷ୍ୟ ବସବାସ କରୁଛନ୍ତି । ଆଣ୍ଡାମାନ ଗୋଷ୍ଠୀରେ ସର୍ବାଧିକ ଅଞ୍ଚଳ (ପ୍ରାୟ ୬,୪୦୮ ବର୍ଗ କି.ମି.) ଥିବାବେଳେ ନିକୋବର ଗୋଷ୍ଠୀର ଆୟତନ ପ୍ରାୟ ୧,୮୪୧ ବର୍ଗ କି.ମି. ଅଟେ । |- style="background-color:#F0F8FF; vertical-align: top;" | style="text-align:center;" | '''୨''' | '''ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଶୃଙ୍ଗ''' | ଆଣ୍ଡାମାନ ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ଉତ୍ତର ଭାଗରେ ଅବସ୍ଥିତ '''ସ୍ୟାଡଲ୍ ଶୃଙ୍ଗ''' (Saddle Peak) ହେଉଛି ସମଗ୍ର ଅଞ୍ଚଳର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସ୍ଥାନ, ଯାହାର ଉଚ୍ଚତା ସମୁଦ୍ର ପତନଠାରୁ ୭୩୨ ମିଟର (୨,୪୦୨ ଫୁଟ) । ସେହିପରି ଗ୍ରେଟ୍ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପରେ ଥିବା 'ମାଉଣ୍ଟ ଥୁଲିଅର୍' (Mount Thullier) ହେଉଛି ନିକୋବରର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଶୃଙ୍ଗ (୬୪୨ ମିଟର) । |- style="background-color:#FFF5EE; vertical-align: top;" | style="text-align:center;" | '''୩''' | '''ସକ୍ରିୟ ଆଗ୍ନେୟଗିରି''' | ପୋର୍ଟ ବ୍ଲେୟାର (ଶ୍ରୀ ବିଜୟ ପୁରମ୍) ଠାରୁ ପ୍ରାୟ ୧୩୫ କି.ମି. ଉତ୍ତର-ପୂର୍ବ ଦିଗରେ ଆଣ୍ଡାମାନ ସାଗରରେ ଅବସ୍ଥିତ '''ବ୍ୟାରେନ୍ ଦ୍ୱୀପ''' (Barren Island) ହେଉଛି ଭାରତ ତଥା ସମଗ୍ର ଦକ୍ଷିଣ ଏସିଆର ଏକମାତ୍ର ସକ୍ରିୟ ଆଗ୍ନେୟଗିରି । ଏହା ବ୍ୟତୀତ ନିକଟବର୍ତ୍ତୀ 'ନାର୍କୋଣ୍ଡମ୍ ଦ୍ୱୀପ' ଏକ ସୁପ୍ତ ଆଗ୍ନେୟଗିରି ଅଟେ । |- style="background-color:#F0F8FF; vertical-align: top;" | style="text-align:center;" | '''୪''' | '''ସର୍ବଦକ୍ଷିଣ ବିନ୍ଦୁ''' | ଗ୍ରେଟ୍ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପର ସର୍ବଦକ୍ଷିଣ ପ୍ରାନ୍ତରେ ଥିବା '''ଇନ୍ଦିରା ପଏଣ୍ଟ''' (Indira Point) ହେଉଛି କେବଳ ଏହି ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ନୁହେଁ, ବରଂ ସମଗ୍ର ଭାରତବର୍ଷର ଭୌଗୋଳିକ ସର୍ବଦକ୍ଷିଣ ବିନ୍ଦୁ । ୨୦୦୪ ସୁନାମୀ ସମୟରେ ଏହି ବିନ୍ଦୁର ଅଧିକାଂଶ ଅଂଶ ସମୁଦ୍ର ଗର୍ଭରେ ଲୀନ ହୋଇଯାଇଥିଲା, ତଥାପି ଏହାର ପ୍ରାକୃତିକ ଓ ଭୌଗୋଳିକ ଗୁରୁତ୍ୱ ଅତୁଟ ରହିଛି । |- style="background-color:#FFF5EE; vertical-align: top;" | style="text-align:center;" | '''୫''' | '''ଜଳବାୟୁ''' | ବିଷୁବ ରେଖା ନିକଟରେ ଅବସ୍ଥିତ ଥିବାରୁ ଏଠାରେ ମୁଖ୍ୟତଃ 'ଉଷ୍ମ କ୍ରାନ୍ତୀୟ ସାମୁଦ୍ରିକ ଜଳବାୟୁ' ଅନୁଭୂତ ହୁଏ । ଏଠାରେ ଗ୍ରୀଷ୍ମ ଓ ଶୀତ ଋତୁ ମଧ୍ୟରେ ତାପମାତ୍ରାର ବିଶେଷ ପରିବର୍ତ୍ତନ ହୁଏନାହିଁ; ବର୍ଷସାରା ତାପମାତ୍ରା ୨୩°C ରୁ ୩୧°C ମଧ୍ୟରେ ସ୍ଥିର ରହେ । ଦକ୍ଷିଣ-ପଶ୍ଚିମ ତଥା ଉତ୍ତର-ପୂର୍ବ ମୌସୁମୀ ପ୍ରବାହ କାରଣରୁ ଏଠାରେ ମେ' ମାସରୁ ନଭେମ୍ବର ମାସ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରଚୁର ବୃଷ୍ଟିପାତ ହୋଇଥାଏ । |- style="background-color:#F0F8FF; vertical-align: top;" | style="text-align:center;" | '''୬''' | '''ପରିବେଶ ଓ ଅରଣ୍ୟ''' | ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ପ୍ରାୟ ୮୬.୨% ଭୂଭାଗ ଘଞ୍ଚ କ୍ରାନ୍ତୀୟ ବୃଷ୍ଟିଅରଣ୍ୟ (Tropical Rainforest) ଏବଂ ହେନ୍ତାଳ ବନ (Mangroves) ଦ୍ୱାରା ଆଚ୍ଛାଦିତ । ଦୀର୍ଘକାଳ ଧରି ମୁଖ୍ୟ ଭୂଖଣ୍ଡରୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ରହିବା କାରଣରୁ ଏଠାରେ ଅନେକ ସ୍ଥାନୀୟ ପ୍ରଜାତିର (Endemic) ଉଦ୍ଭିଦ ଓ ବନ୍ୟଜନ୍ତୁ ଦେଖିବାକୁ ମିଳନ୍ତି । ଏହା ସାମୁଦ୍ରିକ ଜୀବବିବିଧତା ବିଶେଷ କରି ପ୍ରବାଳ ଭିତ୍ତି (Coral Reefs) ପାଇଁ ସାରା ବିଶ୍ୱରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ । |} == ଲୋକସଂଖ୍ୟାତ୍ମକ ତଥ୍ୟ == ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ଜନସଂଖ୍ୟା ଏବଂ ସାମାଜିକ ଗଠନ ଅତ୍ୟନ୍ତ ବୈଚିତ୍ର୍ୟମୟ ଅଟେ। ଏହାକୁ 'ମିନି ଇଣ୍ଡିଆ' ବା 'କ୍ଷୁଦ୍ର ଭାରତ' ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ, କାରଣ ଏଠାରେ ସମଗ୍ର ଭାରତର ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରାନ୍ତରୁ ଆସିଥିବା ଲୋକମାନେ ଏକତ୍ର ବସବାସ କରନ୍ତି। ୨୦୧୧ ମସିହାର ଜନଗଣନା ଅନୁଯାୟୀ ଏହି କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳର ମୋଟ ଜନସଂଖ୍ୟା ୩,୮୦,୫୮୧ ଥିବାବେଳେ, ମଇ ୨୦୨୬ ସୁଦ୍ଧା ସାମ୍ପ୍ରତିକ ସରକାରୀ ଆକଳନ (ଜାତୀୟ ଜନସଂଖ୍ୟା ଆୟୋଗ ଏବଂ IIMAD ରିପୋର୍ଟ) ଅନୁଯାୟୀ ଏହା ପ୍ରାୟ ୪.୧୫ ଲକ୍ଷରୁ ୪.୨୧ ଲକ୍ଷରେ ପହଞ୍ଚିଛି। ଏହି ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ଜନସଂଖ୍ୟା ମୁଖ୍ୟତଃ ଦୁଇ ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ— ପ୍ରଥମଟି ହେଉଛି ଆଧୁନିକ ମୂଳ ସ୍ରୋତର ଅଧିବାସୀ (ଯେଉଁମାନେ ମୁଖ୍ୟତଃ ମୁଖ୍ୟ ଭୂଖଣ୍ଡରୁ ସ୍ଥାନାନ୍ତରିତ ହୋଇଛନ୍ତି) ଏବଂ ଦ୍ୱିତୀୟଟି ହେଉଛି ଆଦିମ ସ୍ଥାନୀୟ ଜନଜାତି (ଯେଉଁମାନେ ହଜାର ହଜାର ବର୍ଷ ଧରି ଏହି ସ୍ଥାନର ପ୍ରକୃତ ବାସିନ୍ଦା ଅଟନ୍ତି)। ନିମ୍ନଲିଖିତ ସାରଣୀରେ ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ଲୋକସଂଖ୍ୟା ଏବଂ ଆନୁଷଙ୍ଗିକ ତଥ୍ୟର ତୁଳନାତ୍ମକ ବିବରଣୀ ପ୍ରଦାନ କରାଯାଇଛି: {| class="wikitable" style="width:100%; border-collapse:collapse; font-family: sans-serif; text-align:center;" |- style="background-color:#0072B2; color:white; font-size: 1.1em;" ! scope="col" style="width:8%;" | କ୍ରମ ! scope="col" style="width:22%;" | ଲୋକସଂଖ୍ୟାତ୍ମକ ଦିଗ ! scope="col" style="width:35%;" | ୨୦୧୧ ଜନଗଣନା ତଥ୍ୟ ! scope="col" style="width:35%;" | ସଦ୍ୟତମ ସ୍ଥିତି ଓ ଆକଳନ (ମଇ ୨୦୨୬) |- style="background-color:#FFF5EE; vertical-align: middle;" | '''୧''' | '''ମୋଟ ଜନସଂଖ୍ୟା''' | ୩,୮୦,୫୮୧ | ପ୍ରାୟ ୪,୧୫,୦୦୦ ରୁ ୪,୨୧,୦୦୦ ମଧ୍ୟରେ |- style="background-color:#F0F8FF; vertical-align: middle;" | '''୨''' | '''ଲିଙ୍ଗଗତ ବଣ୍ଟନ''' | ପୁରୁଷ: ୨,୦୨,୮୭୧ <br /> ମହିଳା: ୧,୭୭,୭୧୦ | ପୁରୁଷ: ପ୍ରାୟ ୨.୨ ଲକ୍ଷ <br /> ମହିଳା: ପ୍ରାୟ ୧.୯୫ ଲକ୍ଷ |- style="background-color:#FFF5EE; vertical-align: middle;" | '''୩''' | '''ଲିଙ୍ଗ ଅନୁପାତ''' | ୮୭୬ (ପ୍ରତି ୧୦୦୦ ପୁରୁଷରେ ମହିଳା) | ସାମାନ୍ୟ ସୁଧାର ସହ ପ୍ରାୟ ୮୮୦-୮୯୦ ଆକଳନ |- style="background-color:#F0F8FF; vertical-align: middle;" | '''୪''' | '''ସାକ୍ଷରତା ହାର''' | ମୋଟ: ୮୬.୬୩% <br /> <small>(ପୁରୁଷ: ୯୦.୨୭%, ମହିଳା: ୮୨.୪୩%)</small> | ମୋଟ: ୯୧.୧% <br /> <small>(ସମ୍ପ୍ରତିକ PLFS ରିପୋର୍ଟ ଆଧାରରେ)</small> |- style="background-color:#FFF5EE; vertical-align: middle;" | '''୫''' | '''ଜନବସତି ଅନୁପାତ''' | ସହରାଞ୍ଚଳ: ୩୭.୭% <br /> ଗ୍ରାମାଞ୍ଚଳ: ୬୨.୩% | ଗ୍ରେଟ୍ ନିକୋବର ପ୍ରକଳ୍ପ ଓ ଭିତ୍ତିଭୂମି ବିକାଶ କାରଣରୁ ସହରୀକରଣ ହାରରେ କ୍ରମାଗତ ବୃଦ୍ଧି |- style="background-color:#F0F8FF; vertical-align: middle;" | '''୬''' | '''ଧର୍ମଗତ ବିଭାଜନ''' | ହିନ୍ଦୁ (୬୯.୪୫%), ଖ୍ରୀଷ୍ଟିଆନ (୨୧.୨୮%), ମୁସଲମାନ (୮.୫୨%) | ଅନୁପାତ ପ୍ରାୟତଃ ସମାନ ରହିଛି |- style="background-color:#FFF5EE; vertical-align: middle;" | '''୭''' | '''ସର୍ବାଧିକ କଥିତ ଭାଷା''' | ବଙ୍ଗାଳୀ (~୨୮.୪%), ହିନ୍ଦୀ (~୧୯.୨%), ତାମିଲ (~୧୫.୨%), ତେଲୁଗୁ (~୧୩.୨%) | ବଙ୍ଗାଳୀ ଏବଂ ହିନ୍ଦୀ ଭାଷାଭାଷୀଙ୍କ ସଂଖ୍ୟା ସର୍ବାଧିକ, ଏହା ସହିତ ଇଂରାଜୀର ବହୁଳ ବ୍ୟବହାର |- style="background-color:#F0F8FF; vertical-align: middle;" | '''୮''' | '''ଆଦିମ ଜନଜାତି (PVTGs)''' | ସେଣ୍ଟିନେଲୀ, ଜାରୱା, ଓଙ୍ଗେ, ମହାନ୍ ଆଣ୍ଡାମାନୀ, ଶୋମ୍ପେନ୍ ଓ ନିକୋବରୀ | ସେଣ୍ଟିନେଲୀମାନେ ଏବେ ମଧ୍ୟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସମ୍ପର୍କବିହୀନ ଅଟନ୍ତି। ଅନ୍ୟ ଜନଜାତିଙ୍କ ସଂରକ୍ଷଣ ପ୍ରତି ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଧ୍ୟାନ |} ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ଜନସଂଖ୍ୟା ଘନତ୍ୱ ଅତ୍ୟନ୍ତ କମ୍ ଅଟେ (୨୦୧୧ ସୁଦ୍ଧା ବର୍ଗ କିଲୋମିଟର ପିଛା ମାତ୍ର ୪୬ ଜଣ)। ନିକଟବର୍ତ୍ତୀ ବର୍ଷଗୁଡ଼ିକରେ କେନ୍ଦ୍ର ସରକାରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ହାତକୁ ନିଆଯାଇଥିବା ବିଭିନ୍ନ ବୃହତ୍ ଭିତ୍ତିଭୂମି ଓ ପର୍ଯ୍ୟଟନ ପ୍ରକଳ୍ପ କାରଣରୁ ମୁଖ୍ୟ ଭୂଖଣ୍ଡରୁ ଅନେକ ବୃତ୍ତିଗତ କର୍ମଚାରୀ ଏବଂ ପ୍ରବାସୀ ଶ୍ରମିକଙ୍କ ଆଗମନ ଦେଖାଦେଇଛି, ଯାହାକି ଆଗାମୀ ଦଶନ୍ଧିରେ ଏହାର ଲୋକସଂଖ୍ୟାତ୍ମକ ରୂପରେଖରେ ଏକ ବଡ଼ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଆଣିବାର ସମ୍ଭାବନା ରଖେ। == ପ୍ରଶାସନ ଓ ରାଜନୀତି == ଆଣ୍ଡାମାନ ଏବଂ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜ ହେଉଛି ଭାରତର ଏକ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ (Union Territory) । ଭାରତୀୟ ସମ୍ବିଧାନର ଧାରା ୨୩୯ ଅନୁଯାୟୀ, ଏହି ଅଞ୍ଚଳରେ କୌଣସି ବିଧାନସଭା ବା ନିର୍ବାଚିତ ରାଜ୍ୟ ସରକାର ନାହାନ୍ତି । ଏହାର ସମସ୍ତ ପ୍ରଶାସନିକ ଦାୟିତ୍ୱ ଭାରତର ରାଷ୍ଟ୍ରପତିଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନିଯୁକ୍ତ ଏକ 'ଉପରାଜ୍ୟପାଳ' (Lieutenant Governor) ଙ୍କ ଉପରେ ନ୍ୟସ୍ତ ଅଟେ, ଯିଏକି କେନ୍ଦ୍ର ସରକାରଙ୍କ ପ୍ରତିନିଧି ଭାବରେ ସମଗ୍ର ଅଞ୍ଚଳର ଶାସନଭାର ତୁଲାନ୍ତି । ଦୈନନ୍ଦିନ ପ୍ରଶାସନିକ କାର୍ଯ୍ୟ ଏବଂ ନୀତି ନିର୍ଦ୍ଧାରଣରେ ତାଙ୍କୁ ସହାୟତା କରିବା ପାଇଁ ଭାରତୀୟ ପ୍ରଶାସନିକ ସେବା (IAS) ର ଜଣେ ବରିଷ୍ଠ ଅଧିକାରୀ 'ମୁଖ୍ୟ ସଚିବ' ଭାବରେ ନିଯୁକ୍ତ ହୋଇଥାନ୍ତି । ବିଚାର ବିଭାଗୀୟ (Judiciary) କ୍ଷେତ୍ରରେ ଏହି କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ ନିଜସ୍ୱ କୌଣସି ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚ ନ୍ୟାୟାଳୟ ନରଖି, 'କଲିକତା ଉଚ୍ଚ ନ୍ୟାୟାଳୟ' (Calcutta High Court) ର ଅଧୀନରେ ଆସେ । ଆଇନଗତ ସୁବିଧା ପାଇଁ ରାଜଧାନୀ ଶ୍ରୀ ବିଜୟ ପୁରମ୍ (ଯାହାର ପୂର୍ବ ନାମ ପୋର୍ଟ ବ୍ଲେୟାର ଥିଲା) ଠାରେ କଲିକତା ଉଚ୍ଚ ନ୍ୟାୟାଳୟର ଏକ ସ୍ଥାୟୀ ଖଣ୍ଡପୀଠ (Circuit Bench) ସ୍ଥାପନ କରାଯାଇଛି । ରାଜନୈତିକ ସ୍ତରରେ ଏହି କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳରୁ ସମଗ୍ର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜକୁ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ କରିବା ପାଇଁ କେବଳ ଜଣେ ମାତ୍ର ସାଂସଦ (Member of Parliament) ଭାରତୀୟ ଲୋକ ସଭାକୁ ନିର୍ବାଚିତ ହୋଇଥାନ୍ତି । ସୁଶାସନ ପାଇଁ ସମଗ୍ର ଭୂଭାଗକୁ ତିନୋଟି ଜିଲ୍ଲାରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇଛି ଏବଂ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜିଲ୍ଲା ଜଣେ ଡେପୁଟି କମିଶନରଙ୍କ (ଜିଲ୍ଲାପାଳ) ଅଧୀନରେ ପରିଚାଳିତ ହୁଏ । ଗ୍ରାମାଞ୍ଚଳରେ ପଞ୍ଚାୟତରାଜ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଥିବାବେଳେ ସହରାଞ୍ଚଳ ପ୍ରଶାସନ ପାଇଁ ପୌରପରିଷଦ ଗଠନ କରାଯାଇଛି । ନିମ୍ନଲିଖିତ ସାରଣୀରେ ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ବର୍ତ୍ତମାନର ପ୍ରଶାସନିକ ଏବଂ ରାଜନୈତିକ ଢାଞ୍ଚାକୁ ସବିଶେଷ ଭାବେ ଦର୍ଶାଯାଇଛି (ମଇ ୨୦୨୬ ସୁଦ୍ଧା ଅଦ୍ୟତନ): {| class="wikitable" style="width:100%; border-collapse:collapse; font-family: sans-serif;" |- style="background-color:#0072B2; color:white; font-size: 1.1em; text-align:center;" ! scope="col" style="width:8%;" | କ୍ରମ ! scope="col" style="width:25%;" | ବିଭାଗ ! scope="col" style="width:67%;" | ସବିଶେଷ ବିବରଣୀ |- style="background-color:#FFF5EE; vertical-align: top;" | style="text-align:center;" | '''୧''' | '''ଶାସନ ପ୍ରଣାଳୀ''' | କେନ୍ଦ୍ର ସରକାରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପରିଚାଳିତ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ (ଏଠାରେ କୌଣସି ରାଜ୍ୟ ବିଧାନସଭା ବା ମୁଖ୍ୟମନ୍ତ୍ରୀ ନାହାନ୍ତି) । |- style="background-color:#F0F8FF; vertical-align: top;" | style="text-align:center;" | '''୨''' | '''ବର୍ତ୍ତମାନର ଉପରାଜ୍ୟପାଳ''' | ଆଡମିରାଲ (ଅବସରପ୍ରାପ୍ତ) '''[[ଦେବେନ୍ଦ୍ର କୁମାର ଜୋଶୀ]]''' (ଅକ୍ଟୋବର ୨୦୧୭ ମସିହାରୁ ଦାୟିତ୍ୱରେ) |- style="background-color:#FFF5EE; vertical-align: top;" | style="text-align:center;" | '''୩''' | '''ବର୍ତ୍ତମାନର ମୁଖ୍ୟ ସଚିବ''' | ଶ୍ରୀ ଚନ୍ଦ୍ର ଭୂଷଣ କୁମାର, ଆଇ.ଏ.ଏସ୍. |- style="background-color:#F0F8FF; vertical-align: top;" | style="text-align:center;" | '''୪''' | '''ସଂସଦୀୟ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ''' | ଲୋକ ସଭାରେ ମୋଟ ୧ ଗୋଟି ଆସନ ଅଛି । ସଦ୍ୟତମ ୨୦୨୪ ଲୋକ ସଭା ନିର୍ବାଚନର ବିଜୟୀ ସାଂସଦ: '''[[ବିଷ୍ଣୁ ପଦ ରାୟ]]''' (ଭାରତୀୟ ଜନତା ପାର୍ଟି) |- style="background-color:#FFF5EE; vertical-align: top;" | style="text-align:center;" | '''୫''' | '''ନ୍ୟାୟିକ ଅଧିକାର କ୍ଷେତ୍ର''' | [[କଲିକତା ଉଚ୍ଚ ନ୍ୟାୟାଳୟ]] (ମୁଖ୍ୟ ପୀଠ: କୋଲକାତା, ଖଣ୍ଡପୀଠ: ଶ୍ରୀ ବିଜୟ ପୁରମ୍) |- style="background-color:#F0F8FF; vertical-align: top;" | style="text-align:center;" | '''୬''' | '''ପ୍ରଶାସନିକ ଜିଲ୍ଲା ସମୂହ (୩ ଗୋଟି)''' | * '''[[ଦକ୍ଷିଣ ଆଣ୍ଡାମାନ ଜିଲ୍ଲା]]''' (ସଦର ମହକୁମା: ଶ୍ରୀ ବିଜୟ ପୁରମ୍) * '''[[ଉତ୍ତର ଓ ମଧ୍ୟ ଆଣ୍ଡାମାନ ଜିଲ୍ଲା]]''' (ସଦର ମହକୁମା: ମାୟାବନ୍ଦର) * '''[[ନିକୋବର ଜିଲ୍ଲା]]''' (ସଦର ମହକୁମା: କାର୍ ନିକୋବର) |- style="background-color:#FFF5EE; vertical-align: top;" | style="text-align:center;" | '''୭''' | '''ସ୍ଥାନୀୟ ଶାସନ (Local Govt)''' | ଗ୍ରାମାଞ୍ଚଳରେ ଜିଲ୍ଲା ପରିଷଦ ଏବଂ ଗ୍ରାମ ପଞ୍ଚାୟତ ବ୍ୟବସ୍ଥା ରହିଛି । ସହରାଞ୍ଚଳ ପାଇଁ ଏକମାତ୍ର ମ୍ୟୁନିସିପାଲିଟି ଭାବରେ 'ଶ୍ରୀ ବିଜୟ ପୁରମ୍ ପୌରପରିଷଦ' (ପୂର୍ବର ପୋର୍ଟ ବ୍ଲେୟାର ପୌରପରିଷଦ) କାର୍ଯ୍ୟରତ ଅଛି । |- style="background-color:#F0F8FF; vertical-align: top;" | style="text-align:center;" | '''୮''' | '''ସାମରିକ ପ୍ରଶାସନ''' | ଭାରତର ଏକମାତ୍ର ମିଳିତ ସାମରିକ କମାଣ୍ଡ '''ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର କମାଣ୍ଡ (ANC)''' ଏହିଠାରେ ଅବସ୍ଥିତ, ଯେଉଁଥିରେ ଭାରତୀୟ ସେନା, ନୌସେନା ଏବଂ ବିମାନ ବାହିନୀ ମିଳିତ ଭାବେ ଅଞ୍ଚଳର ସୁରକ୍ଷା ପରିଚାଳନା କରନ୍ତି । |} == ଅର୍ଥନୀତି == == ପରିବହନ == == ଭିତ୍ତିଭୂମି == == ଲୋକପ୍ରିୟ ସଂସ୍କୃତି == == ଏହା ମଧ୍ୟ ଦେଖନ୍ତୁ == == ଟିପ୍ପଣୀ == == ଆଧାର == === ଆଧାର === <references /> ro1jnm2p38cffygqcoem4b18z1dtuaz 595018 595017 2026-05-07T07:46:58Z Subhamss2008 37188 /* ଅର୍ଥନୀତି */ 595018 wikitext text/x-wiki {{Short description|ଭାରତର ଏକ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ}} {{Use dmy dates|date=ମଇ ୨୦୨୬}} {{Infobox settlement | name = ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜ | native_name = Andaman and Nicobar Islands | settlement_type = ଭାରତର [[କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ]] | image_skyline = {{Photomontage |photo1a = The Coral Reef at the Andaman Islands.jpg |photo2a = Havelock,_Andaman_&_Nicobar_Islands.JPG |photo2b = Ross_Island_(Netaji_Subhas_Bose_Island).jpg |photo3a = Andaman.jpg |photo3b = Shaheed Island, Andaman Islands, Tropical beach.jpg |photo4a = Front_View_of_Cellular_Jail,_Port_Blair.JPG |spacing = 1 |size = 260 |position = center |border = 0 |color = #000000 |foot_montage = '''ଉପର-ଡାହାଣରୁ ଘଣ୍ଟାକଣ୍ଟା ଦିଗରେ''': ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର [[ପ୍ରବାଳ ଭିତ୍ତି]]; [[ଦକ୍ଷିଣ ଆଣ୍ଡାମାନ ଜିଲ୍ଲା|ଦକ୍ଷିଣ ଆଣ୍ଡାମାନ]]ସ୍ଥିତ [[ରୋସ୍ ଦ୍ୱୀପ]]; [[ନୀଲ ଦ୍ୱୀପ]]ର ବେଳାଭୂମି; [[ଶ୍ରୀ ବିଜୟ ପୁରମ୍]]ସ୍ଥିତ [[ସେଲୁଲାର ଜେଲ]]; [[ଆଣ୍ଡାମାନ ସାଗର]]; [[ଆଣ୍ଡାମାନ ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜ]]ସ୍ଥିତ ହାଭଲକ୍ ଦ୍ୱୀପ । }} | image_caption = | image_seal = Seal of Andaman and Nicobar Islands.png | motto = "ସତ୍ୟମେବ ଜୟତେ"<br /><small>(ସତ୍ୟର ହିଁ ଜୟ ହୁଏ)</small> | image_map1 = IN-AN.svg | map_caption = ଭାରତର ମାନଚିତ୍ରରେ ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ଅବସ୍ଥିତି | coordinates = {{coord|11.68|92.72|type:adm1st_region:IN-AN|display=inline,title}} | subdivision_type = ଦେଶ | subdivision_name = {{flag|India}} | subdivision_type1 = ଅଞ୍ଚଳ | subdivision_name1 = ପୂର୍ବ ଭାରତ | established_title = ଗଠନ | established_date = ୧ ନଭେମ୍ବର ୧୯୫୬ | seat_type = ରାଜଧାନୀ ଓ ବୃହତ୍ତମ ସହର | seat = '''[[ପୋର୍ଟ ବ୍ଲେୟାର|ଶ୍ରୀ ବିଜୟ ପୁରମ୍]]'''<ref>ସେପ୍ଟେମ୍ବର ୨୦୨୪ରେ ପୋର୍ଟ ବ୍ଲେୟାରର ନାମ ପରିବର୍ତ୍ତନ କରି 'ଶ୍ରୀ ବିଜୟ ପୁରମ୍' ରଖାଯାଇଥିଲା ।</ref> | parts_type = ଜିଲ୍ଲା ସଂଖ୍ୟା | parts = [[ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ଜିଲ୍ଲାଗୁଡ଼ିକର ତାଲିକା|୩ ଗୋଟି]] | leader_title1 = [[ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ଉପରାଜ୍ୟପାଳମାନଙ୍କର ସୂଚୀ|ଉପରାଜ୍ୟପାଳ]] | leader_name1 = ଆଡମିରାଲ (ଅବସରପ୍ରାପ୍ତ) [[ଦେବେନ୍ଦ୍ର କୁମାର ଜୋଶୀ]] | leader_title2 = ମୁଖ୍ୟ ସଚିବ | leader_name2 = ଚନ୍ଦ୍ର ଭୂଷଣ କୁମାର, [[ଆଇ.ଏ.ଏସ୍.]] | leader_title3 = ଲୋକ ସଭା ନିର୍ବାଚନ ମଣ୍ଡଳୀ | leader_name3 = ୧ ଗୋଟି ଆସନ ([[ବିଷ୍ଣୁ ପଦ ରାୟ]], ଭାଜପା) | leader_title4 = ଉଚ୍ଚ ନ୍ୟାୟାଳୟ | leader_name4 = [[କଲିକତା ଉଚ୍ଚ ନ୍ୟାୟାଳୟ]] (ଶ୍ରୀ ବିଜୟ ପୁରମ୍ ଖଣ୍ଡପୀଠ) | unit_pref = Metric | area_total_km2 = ୮୨୪୯ | area_rank = ୨୯ତମ | elevation_max_m = ୭୩୨ | elevation_max_point = [[ସ୍ୟାଡଲ୍ ଶୃଙ୍ଗ]] (Saddle Peak) | population_total = ୩,୮୦,୫୮୧ | population_as_of = ୨୦୧୧ ଜନଗଣନା | population_rank = ୩୪ତମ | population_density_km2 = ୪୬ | population_demonym = ଆଣ୍ଡାମାନୀ, ନିକୋବରୀ | demographics_type1 = ସରକାରୀ ଭାଷା | demographics1_title1 = ଆଧିକାରିକ | demographics1_info1 = [[ହିନ୍ଦୀ ଭାଷା|ହିନ୍ଦୀ]], [[ଇଂରାଜୀ ଭାଷା|ଇଂରାଜୀ]] | demographics1_title2 = ପ୍ରମୁଖ କଥିତ ଭାଷା | demographics1_info2 = [[ବଙ୍ଗାଳୀ ଭାଷା|ବଙ୍ଗାଳୀ]], [[ତାମିଲ ଭାଷା|ତାମିଲ]], [[ତେଲୁଗୁ ଭାଷା|ତେଲୁଗୁ]] | blank1_name_sec1 = [[ମାନବ ବିକାଶ ସୂଚକାଙ୍କ]] | blank1_info_sec1 = {{increase}} ୦.୭୦୬ (ଉଚ୍ଚ) (୨୦୨୨) | blank2_name_sec1 = ସାକ୍ଷରତା ହାର | blank2_info_sec1 = ୯୧.୧% (୨୦୨୪) | timezone1 = [[ଭାରତୀୟ ମାନକ ସମୟ|IST]] | utc_offset1 = +05:30 | iso_code = IN-AN | registration_plate = AN | website = {{URL|andaman.gov.in}} | blank3_name_sec1 = ରାଜକୀୟ ପଶୁ | blank3_info_sec1 = ଡୁଗୋଙ୍ଗ୍ (Dugong) | blank4_name_sec1 = ରାଜକୀୟ ପକ୍ଷୀ | blank4_info_sec1 = ଆଣ୍ଡାମାନ କାଠ ପାରା | blank5_name_sec1 = ରାଜକୀୟ ବୃକ୍ଷ | blank5_info_sec1 = ଆଣ୍ଡାମାନ ପଦୌକ }} '''ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜ''' ହେଉଛି ଭାରତର ଏକ [[କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ]] । ଏହା ସର୍ବମୋଟ ୮୩୬ଟି ଦ୍ୱୀପକୁ ନେଇ ଗଠିତ, ଯାହା ମଧ୍ୟରୁ କେବଳ ୩୧ଟି ଦ୍ୱୀପରେ ଜନବସତି ରହିଛି । ଏହି ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜ ମୁଖ୍ୟତଃ ଦୁଇଟି ଶ୍ରେଣୀରେ ବିଭକ୍ତ: ଉତ୍ତରରେ ଥିବା [[ଆଣ୍ଡାମାନ ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜ]] ଏବଂ ଦକ୍ଷିଣରେ ଥିବା [[ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜ]] । ଉଭୟ ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜ ୧୫୦ କିଲୋମିଟର ପ୍ରଶସ୍ତ [[ଦଶ ଡିଗ୍ରୀ ଚ୍ୟାନେଲ|ଦଶ ଡିଗ୍ରୀ ଚ୍ୟାନେଲ୍]] ଦ୍ୱାରା ପରସ୍ପରଠାରୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହୋଇଛନ୍ତି । ଏହି ଅଞ୍ଚଳର ରାଜଧାନୀ ତଥା ସର୍ବବୃହତ୍ ସହର ହେଉଛି [[ପୋର୍ଟ ବ୍ଲେୟାର|ଶ୍ରୀ ବିଜୟ ପୁରମ୍]] (ଯାହାର ପୂର୍ବ ନାମ ପୋର୍ଟ ବ୍ଲେୟାର ଥିଲା), ଏହା ମୁଖ୍ୟ ଭୂଖଣ୍ଡର ସହର [[ଚେନ୍ନାଇ]]ଠାରୁ ପ୍ରାୟ ୧,୧୯୦ କି.ମି. ଏବଂ [[କୋଲକାତା]]ଠାରୁ ୧,୨୫୫ କି.ମି. ଦୂରରେ ଅବସ୍ଥିତ । ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ପଶ୍ଚିମରେ [[ବଙ୍ଗୋପସାଗର]] ଏବଂ ପୂର୍ବରେ [[ଆଣ୍ଡାମାନ ସାଗର]] ରହିଛି । [[ଗ୍ରେଟ୍ ନିକୋବର]]ର ଦକ୍ଷିଣ ପ୍ରାନ୍ତରେ ଥିବା [[ଇନ୍ଦିରା ପଏଣ୍ଟ]] (6°45'10" ଉତ୍ତର ଏବଂ 93°49'36" ପୂର୍ବ) ହେଉଛି ସମଗ୍ର ଭାରତର ସର୍ବଦକ୍ଷିଣ ବିନ୍ଦୁ । ଏହି କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳର ସାମୁଦ୍ରିକ ସୀମା ଦକ୍ଷିଣରେ [[ଇଣ୍ଡୋନେସିଆ]] (ପ୍ରାୟ ୧୬୫ କି.ମି. ଦୂର), ଉତ୍ତର-ପୂର୍ବରେ [[ମିଆଁମାର]] (୨୮୦ କି.ମି.) ଏବଂ ଦକ୍ଷିଣ-ପୂର୍ବରେ [[ଥାଇଲାଣ୍ଡ]] (୬୫୦ କି.ମି.) ସହିତ ଲାଗିଛି । ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ସମୁଦାୟ ଭୂଭାଗର ଆୟତନ ପ୍ରାୟ ୮,୨୪୯ ବର୍ଗ କିଲୋମିଟର ଏବଂ ୨୦୧୧ ଭାରତୀୟ ଜନଗଣନା ଅନୁଯାୟୀ ଏହାର ଜନସଂଖ୍ୟା ୩,୮୦,୫୮୧ ଅଟେ । ପ୍ରଶାସନିକ ସୁବିଧା ପାଇଁ ଏହାକୁ ତିନୋଟି ଜିଲ୍ଲାରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇଛି: [[ନିକୋବର ଜିଲ୍ଲା|ନିକୋବର]], [[ଦକ୍ଷିଣ ଆଣ୍ଡାମାନ ଜିଲ୍ଲା|ଦକ୍ଷିଣ ଆଣ୍ଡାମାନ]] ଏବଂ [[ଉତ୍ତର ଓ ମଧ୍ୟ ଆଣ୍ଡାମାନ ଜିଲ୍ଲା|ଉତ୍ତର ଓ ମଧ୍ୟ ଆଣ୍ଡାମାନ]], ଯାହାର ସଦର ମହକୁମା ଯଥାକ୍ରମେ କାର୍ ନିକୋବର, ଶ୍ରୀ ବିଜୟ ପୁରମ୍ ଏବଂ ମାୟାବନ୍ଦରଠାରେ ଅବସ୍ଥିତ । ଆନୁବଂଶିକ ଏବଂ ସାଂସ୍କୃତିକ ଅଧ୍ୟୟନରୁ ଜଣାପଡ଼ିଛି ଯେ, ଆଣ୍ଡାମାନର ମୂଳ ଅଧିବାସୀମାନେ ୩୦,୦୦୦ ବର୍ଷରୁ ଅଧିକ ପୂର୍ବେ, ଅର୍ଥାତ୍ ମଧ୍ୟ-ପ୍ରସ୍ତର ଯୁଗରେ (Middle Paleolithic), ଅନ୍ୟ ମାନବ ସଭ୍ୟତାଠାରୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହୋଇ ଏଠାରେ ବସବାସ କରୁଥିଲେ । ୧୧ଶ ଶତାବ୍ଦୀରେ ଭାରତର [[ଚୋଳ ରାଜବଂଶ|ଚୋଳ ରାଜାମାନେ]] ଦକ୍ଷିଣ-ପୂର୍ବ ଏସିଆରେ ନିଜର ନୌସେନା ଅଭିଯାନ ଆରମ୍ଭ କରିବା ପାଇଁ ଏହି ଦ୍ୱୀପକୁ ଏକ ସାମରିକ ଘାଟି ଭାବରେ ବ୍ୟବହାର କରୁଥିଲେ । ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ ୧୭୫୫ ମସିହାରେ ପ୍ରଥମ ୟୁରୋପୀୟ ଭାବରେ ଡେନିସ୍ (ଡେନମାର୍କୀୟ) ନାବିକମାନେ ଏଠାରେ ପହଞ୍ଚିଥିଲେ ଏବଂ ୧୮୬୮ ମସିହାରେ ଏହା [[ବ୍ରିଟିଶ୍ ଭାରତ|ବ୍ରିଟିଶ୍ ସାମ୍ରାଜ୍ୟ]]ର ଅଧୀନକୁ ଆସିଥିଲା । [[ଦ୍ୱିତୀୟ ବିଶ୍ୱଯୁଦ୍ଧ]] ସମୟରେ ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜ କିଛି କାଳ ପାଇଁ ଜାପାନୀ ସାମ୍ରାଜ୍ୟର ନିୟନ୍ତ୍ରଣରେ ଥିଲା । ୧୯୪୭ରେ ଭାରତର ସ୍ୱାଧୀନତା ପରେ ଏହି ଅଞ୍ଚଳ ଭାରତର ଏକ ଅବିଚ୍ଛେଦ୍ୟ ଅଙ୍ଗ ପାଲଟିଲା ଏବଂ ୧୯୫୦ରେ ଭାରତୀୟ ସମ୍ବିଧାନ ଲାଗୁ ହେବା ପରେ ଏହାକୁ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳର ମାନ୍ୟତା ପ୍ରଦାନ କରାଗଲା । ସାମରିକ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣରୁ ଏହା ଭାରତ ପାଇଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ । ଏଠାରେ 'ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର କମାଣ୍ଡ' ଅବସ୍ଥିତ, ଯାହାକି [[ଭାରତୀୟ ସେନାବାହିନୀ]], [[ଭାରତୀୟ ବିମାନ ବାହିନୀ|ବାୟୁସେନା]] ଏବଂ [[ଭାରତୀୟ ନୌସେନା|ନୌସେନା]]ର ଏକମାତ୍ର ମିଳିତ ଭୌଗୋଳିକ କମାଣ୍ଡ ଅଟେ । ସରକାରୀ କାର୍ଯ୍ୟରେ ମୁଖ୍ୟତଃ ହିନ୍ଦୀ ଏବଂ ଇଂରାଜୀର ବ୍ୟବହାର କରାଯାଉଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସାଧାରଣ ଲୋକଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବଙ୍ଗାଳୀ, ତାମିଲ ଏବଂ ତେଲୁଗୁ ଭାଷା ବହୁଳ ଭାବରେ କଥିତ । ଦ୍ୱୀପର ସ୍ଥାନୀୟ ଆଦିବାସୀମାନେ ଆଣ୍ଡାମାନୀ କିମ୍ବା ନିକୋବରୀ ଭାଷା ପରିବାରର ବିଭିନ୍ନ ଭାଷା ବ୍ୟବହାର କରନ୍ତି । ଏଠାରେ ହିନ୍ଦୁ ଧର୍ମାବଲମ୍ବୀମାନେ ସଂଖ୍ୟାଗରିଷ୍ଠ ଥିବାବେଳେ ଖ୍ରୀଷ୍ଟିଆନ ଏବଂ ଇସଲାମ୍ ଧର୍ମାବଲମ୍ବୀଙ୍କର ମଧ୍ୟ ଏକ ଉଲ୍ଲେଖନୀୟ ଉପସ୍ଥିତି ରହିଛି । ଏହି ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ଉତ୍ତର ସେଣ୍ଟିନେଲ୍ ଦ୍ୱୀପରେ 'ସେଣ୍ଟିନେଲୀ ଜନଜାତି' ବାସ କରନ୍ତି, ଯେଉଁମାନେ ଆଜି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଆଧୁନିକ ବିଶ୍ୱଠାରୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସମ୍ପର୍କବିହୀନ ହୋଇ ଏକାନ୍ତରେ ଜୀବନଯାପନ କରୁଛନ୍ତି । == ବ୍ୟୁତ୍ପତ୍ତିଗତ ଅର୍ଥ == [[ହିନ୍ଦୁ ଧର୍ମ|ହିନ୍ଦୁ]] ମହାକାବ୍ୟ [[ରାମାୟଣ|ରାମାୟଣରୁ]] ଭାରତୀୟ ଭଗବାନ [[ହନୁମାନ|ହନୁମାନଙ୍କ]] ନାମ ଅନୁସାରେ, ଆଣ୍ଡାମାନ ନାମ ''ହନ୍ଦୁମାନରୁ'' ନିଆଯାଇଥାଇପାରେ। <ref name="SA">{{Cite web |title=History of South Andaman |url=https://southandaman.nic.in/history/ |access-date=1 December 2023 |publisher=[[Government of India]]}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://southandaman.nic.in/history/ "History of South Andaman"]. </cite></ref> ଏହି ସ୍ଥାନକୁ ମାଳୟମାନେ ସମାନ ନାମରେ ଡାକିଥାନ୍ତି, ଯେଉଁମାନେ ଏହି ଅଞ୍ଚଳରେ କ୍ରୀତଦାସ କାରବାର ସହ ଜଡ଼ିତ ଥିଲେ | ଏହି ସ୍ଥାନକୁ ବିଭିନ୍ନ ନାମରେ ମଧ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖ କରାଯାଇଥିଲା ଯେପରିକି ଦ୍ୱିତୀୟ ଶତାବ୍ଦୀରେ ଟଲେମିଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅଙ୍ଗଡେମାନ୍ ଏବଂ ୧୩ଶ ଶତାବ୍ଦୀରେ [[ମାର୍କୋ ପୋଲୋ|ମାର୍କୋ ପୋଲୋଙ୍କ]] ଦ୍ୱାରରେ ''ଅଙ୍ଗମାନିଆନ୍ ଭାବରେ ।'' ''ନିକୋବର'', ଯାହା ଦକ୍ଷିଣ ଭାରତ କୁ ଦକ୍ଷିଣ ପୂର୍ବ ଏସିଆ ସହିତ ସଂଯୋଗ କରୁଥିବା ସମୁଦ୍ର ମାର୍ଗରେ ଅବସ୍ଥିତ ଥିଲା, ତାହା ନକ୍କାବରମ ନାମରେ ଜଣାଶୁଣା ଥିଲା , ଯାହାର ଅର୍ଥ ହେଉଛି " ଖୋଲା " ବା " ଉଲଗ୍ନ ଭୂମି " ଯାହା [[ତାମିଲ ଭାଷା]]<nowiki/>ରୁ ଆସିଥିଲା ଯାହା ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ ନିକୋବରରେ ପରିଣତ ହୋଇଥିଲା। ମଧ୍ୟଯୁଗର (ଖ୍ରୀଷ୍ଟପୂର୍ବ ୫୦୦-୧୫୦୦) ନିକୋବର ଆରବ ଭାଷାରେ ' ଲାନ୍ଖାବଟସ୍ ' ନାମରେ ପରିଚିତ ଥିଲା , ସମ୍ଭବତଃ ଏହା ନକ୍କାବରମ ନାମର ଏକ ଭୁଲ ପ୍ରତିଲେଖନ ଥିଲା । ଏକାଦଶ ଶତାବ୍ଦୀର ଏକ କୃତି ''କଥାସରିତସାଗର'' ଏହି ନାମକୁ ନାରିକେଳ ଦ୍ୱୀପ ବୋଲି ସୂଚିତ କରେ | ମାର୍କୋ ପୋଲୋ ଏହି ଦ୍ୱୀପକୁ ନେକୁଭେରାନ୍ ବୋଲି ଅଭିହିତ କରିଥିବାବେଳେ ଏହି ଦ୍ୱୀପର ନାମ ଚୀନରେ ଲୋ-ଜାନ୍ କୁଓ ନାମରେ ଜଣାଶୁଣା, ଯାହା ନାକ୍କାଭରର ସମାନ ଅର୍ଥର ଅନୁବାଦ।<ref name="NB" /> == ଇତିହାସ == ଆଣ୍ଡାମାନ ଏବଂ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ଇତିହାସ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରାଚୀନ ଏବଂ ବୈଚିତ୍ର୍ୟମୟ । ବହୁ ସହସ୍ର ବର୍ଷ ଧରି ଏହି ଭୂଖଣ୍ଡ ବାହ୍ୟ ଜଗତଠାରୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହୋଇ ରହିଥିଲା । ଏଠାରେ ବାସ କରୁଥିବା ଆଦିମ ଜନଜାତିମାନେ (ଯଥା: ସେଣ୍ଟିନେଲି, ଜାରୱା, ଓଙ୍ଗେ ଆଦି) ମଧ୍ୟ-ପ୍ରସ୍ତର ଯୁଗରୁ ଏଠାରେ ନିଜର ସ୍ୱାତନ୍ତ୍ର୍ୟ ବଜାୟ ରଖିଛନ୍ତି । ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ କ୍ରମାଗତ ଭାବେ ଚୋଳ ସାମ୍ରାଜ୍ୟ, ଡେନିସ୍ (ଡେନମାର୍କ) ଉପନିବେଶ ଏବଂ ବ୍ରିଟିଶ୍ ଶାସନାଧୀନ ହୋଇ ଏହି ଦ୍ୱୀପ ଭାରତୀୟ ସ୍ୱାଧୀନତା ସଂଗ୍ରାମର ଇତିହାସରେ ଏକ ନିର୍ଣ୍ଣାୟକ ଏବଂ ହୃଦୟବିଦାରକ ଅଧ୍ୟାୟ ଯୋଡ଼ିଥିଲା । ବ୍ରିଟିଶ୍ ସରକାରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନିର୍ମିତ କୁଖ୍ୟାତ ସେଲୁଲାର୍ ଜେଲ୍ ଏବଂ ନେତାଜୀ ସୁଭାଷ ଚନ୍ଦ୍ର ବୋଷଙ୍କ ସ୍ୱାଧୀନତା ସଂଗ୍ରାମ ଏହି ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜକୁ ଭାରତୀୟମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏକ ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥକ୍ଷେତ୍ରରେ ପରିଣତ କରିଛି । ନିମ୍ନଲିଖିତ ସାରଣୀରେ ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ପ୍ରମୁଖ ଐତିହାସିକ ଘଟଣାବଳୀକୁ କ୍ରମାନୁସାରେ ଦର୍ଶାଯାଇଛି: {| class="wikitable" style="width:100%; border-collapse:collapse; font-family: sans-serif;" |- style="background-color:#0072B2; color:white; font-size: 1.1em; text-align:center;" ! scope="col" style="width:8%;" | କ୍ରମ ! scope="col" style="width:20%;" | ସମୟକାଳ ! scope="col" style="width:72%;" | ପ୍ରମୁଖ ଐତିହାସିକ ଘଟଣାବଳୀ |- style="background-color:#FFF5EE; vertical-align: top;" | style="text-align:center;" | '''୧''' | style="text-align:center;" | '''୧୧ଶ ଶତାବ୍ଦୀ ଏବଂ ପୂର୍ବରୁ''' | '''ଚୋଳ ସାମ୍ରାଜ୍ୟର ନୌଘାଟି:''' ଆଦିମ ଜନଜାତିଙ୍କ ଦୀର୍ଘକାଳୀନ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ବସବାସ ପରେ, ୧୧ଶ ଶତାବ୍ଦୀରେ ପ୍ରଥମ ରାଜେନ୍ଦ୍ର ଚୋଳ ନିଜର ଦକ୍ଷିଣ-ପୂର୍ବ ଏସିଆ (ଶ୍ରୀବିଜୟ ସାମ୍ରାଜ୍ୟ) ଅଭିଯାନ ସମୟରେ ଏହି ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜକୁ ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ନୌସେନା ଘାଟି ଭାବରେ ବ୍ୟବହାର କରିଥିଲେ । ଚୋଳମାନେ ଏହାକୁ 'ତିମାଇତ୍ତିଭୁ' ଏବଂ ପରେ 'ନକ୍କାଭରମ୍' (ଅର୍ଥାତ୍ ଉଲଗ୍ନ ଲୋକଙ୍କ ଦେଶ, ଯେଉଁଥିରୁ ଆଜିର 'ନିକୋବର' ନାମର ଉତ୍ପତ୍ତି) ବୋଲି ଅଭିହିତ କରୁଥିଲେ । |- style="background-color:#F0F8FF; vertical-align: top;" | style="text-align:center;" | '''୨''' | style="text-align:center;" | '''୧୭୫୫ – ୧୮୬୮''' | '''ଡେନିସ୍ (ଡେନମାର୍କ) ଉପନିବେଶ:''' ୧୭୫୫ ମସିହାରେ ଡେନିସ୍ ଇଷ୍ଟ ଇଣ୍ଡିଆ କମ୍ପାନୀର ଆଗମନ ଘଟିଥିଲା । ସେମାନେ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପରେ ବସତି ସ୍ଥାପନ କରି ଏହାର ନାମ 'ନ୍ୟୁ ଡେନମାର୍କ' (ପରେ ଫ୍ରେଡେରିକ୍ସ ଆଇଲାଣ୍ଡସ୍) ରଖିଥିଲେ । ତେବେ ଭୟଙ୍କର ମ୍ୟାଲେରିଆ ରୋଗର ପ୍ରାଦୁର୍ଭାବ କାରଣରୁ ସେମାନେ ବାରମ୍ବାର ଏହି ବସତି ଛାଡ଼ିବାକୁ ବାଧ୍ୟ ହୋଇଥିଲେ । ଶେଷରେ ୧୮୬୮ ମସିହାରେ ଡେନିସ୍ ସରକାର ନିଜର ସମସ୍ତ ଅଧିକାରକୁ ବ୍ରିଟିଶ୍ ପ୍ରଶାସନ ନିକଟରେ ବିକ୍ରି କରିଦେଇଥିଲେ । |- style="background-color:#FFF5EE; vertical-align: top;" | style="text-align:center;" | '''୩''' | style="text-align:center;" | '''୧୭୮୯ – ୧୯୪୧''' | '''ବ୍ରିଟିଶ୍ ଶାସନ ଓ ସେଲୁଲାର୍ ଜେଲ୍:''' ୧୭୮୯ରେ ଲେଫ୍ଟନାଣ୍ଟ ଆର୍କିବାଲ୍ଡ ବ୍ଲେୟାରଙ୍କ ଅଧୀନରେ ପ୍ରଥମ ବ୍ରିଟିଶ୍ ବସତି ନିର୍ମାଣ କରାଯାଇଥିଲା । ୧୮୫୭ର ପ୍ରଥମ ଭାରତୀୟ ସ୍ୱାଧୀନତା ସଂଗ୍ରାମ ବା ସିପାହୀ ବିଦ୍ରୋହ ପରେ, ୧୮୫୮ରେ ବ୍ରିଟିଶ୍ ସରକାର ବିଦ୍ରୋହୀମାନଙ୍କୁ ନିର୍ବାସନ ଦେବା ପାଇଁ ଏଠାରେ ଏକ ବନ୍ଦୀଶାଳା ('କଳାପାଣି') ସ୍ଥାପନ କଲେ । ୧୯୦୬ରେ କୁଖ୍ୟାତ [[ସେଲୁଲାର ଜେଲ|ସେଲୁଲାର୍ ଜେଲ୍]] ନିର୍ମାଣ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲା, ଯେଉଁଠାରେ ବୀର ସାବରକର, ବଟୁକେଶ୍ୱର ଦତ୍ତଙ୍କ ଭଳି ଅସଂଖ୍ୟ ସଂଗ୍ରାମୀଙ୍କୁ ଅକଥନୀୟ ଅତ୍ୟାଚାର ସହିବାକୁ ପଡ଼ିଥିଲା । |- style="background-color:#F0F8FF; vertical-align: top;" | style="text-align:center;" | '''୪''' | style="text-align:center;" | '''୧୯୪୨ – ୧୯୪୫''' | '''ଜାପାନୀ ଅଧିକାର ଓ ଆଜାଦ୍ ହିନ୍ଦ୍ ଫୌଜ:''' ଦ୍ୱିତୀୟ ବିଶ୍ୱଯୁଦ୍ଧ ସମୟରେ ଜାପାନୀ ସାମ୍ରାଜ୍ୟ ଏହି ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜକୁ ଦଖଲ କରିଥିଲା । ୩୦ ଡିସେମ୍ବର ୧୯୪୩ରେ ନେତାଜୀ [[ସୁଭାଷ ଚନ୍ଦ୍ର ବୋଷ]] ପୋର୍ଟ ବ୍ଲେୟାରଠାରେ ଆଜାଦ ହିନ୍ଦ୍ ଫୌଜର ସ୍ୱାଧୀନ ପତାକା ଉତ୍ତୋଳନ କରି ଏକ ଐତିହାସିକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ସୃଷ୍ଟି କରିଥିଲେ । ସେ ଆଣ୍ଡାମାନକୁ 'ଶହୀଦ୍ ଦ୍ୱୀପ' ଏବଂ ନିକୋବରକୁ 'ସ୍ୱରାଜ ଦ୍ୱୀପ' ନାମରେ ନାମିତ କରିଥିଲେ । ୧୯୪୫ରେ ଯୁଦ୍ଧ ଶେଷ ହେବା ପରେ ଏହା ପୁନର୍ବାର ବ୍ରିଟିଶ୍ ନିୟନ୍ତ୍ରଣକୁ ଆସିଲା । |- style="background-color:#FFF5EE; vertical-align: top;" | style="text-align:center;" | '''୫''' | style="text-align:center;" | '''୧୯୪୭ – ୧୯୫୬''' | '''ସ୍ୱାଧୀନତା ଓ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ମାନ୍ୟତା:''' ୧୯୪୭ ମସିହାରେ ବ୍ରିଟିଶ୍ ଶାସନରୁ ସ୍ୱାଧୀନତା ପାଇବା ପରେ ଏହା ଭାରତୀୟ ସଂଘର ଏକ ଅବିଚ୍ଛେଦ୍ୟ ଅଙ୍ଗ ପାଲଟିଲା । ୧୯୫୦ରେ ନୂତନ ସମ୍ବିଧାନ ଅନୁଯାୟୀ ଏହାକୁ 'ଭାଗ-ଘ' (Part D) ରାଜ୍ୟ ଭାବରେ ସ୍ୱୀକୃତି ଦିଆଗଲା ଏବଂ ପରେ ସୀମା ପୁନର୍ଗଠନ ଆଇନ ଆଧାରରେ ୧ ନଭେମ୍ବର ୧୯୫୬ରେ ଏହାକୁ ଏକ ପୂର୍ଣ୍ଣାଙ୍ଗ 'କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ' ଭାବରେ ଘୋଷଣା କରାଗଲା । |- style="background-color:#F0F8FF; vertical-align: top;" | style="text-align:center;" | '''୬''' | style="text-align:center;" | '''୨୦୦୪ – ବର୍ତ୍ତମାନ''' | '''ସୁନାମୀ ବିପର୍ଯ୍ୟୟ ଓ ନୂତନ ନାମକରଣ:''' ୨୬ ଡିସେମ୍ବର ୨୦୦୪ର ଭୟଙ୍କର ସୁମାତ୍ରା ଭୂମିକମ୍ପ ଯୋଗୁଁ ଆସିଥିବା ସୁନାମୀରେ ଏହି ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ବ୍ୟାପକ କ୍ଷୟକ୍ଷତି ଘଟିଥିଲା ଏବଂ ହଜାର ହଜାର ଲୋକ ପ୍ରାଣ ହରାଇଥିଲେ । ନିକଟ ଅତୀତରେ ଭାରତ ସରକାର ଉପନିବେଶବାଦର ଚିହ୍ନକୁ ଲିଭାଇବା ପାଇଁ ଅନେକ ପଦକ୍ଷେପ ନେଇଛନ୍ତି । ୨୦୧୮ରେ ରୋସ୍, ନୀଲ୍ ଏବଂ ହାଭଲକ୍ ଦ୍ୱୀପର ନାମ ବଦଳାଯାଇଥିଲା ଏବଂ ସେପ୍ଟେମ୍ବର ୨୦୨୪ରେ ପ୍ରଶାସନିକ କେନ୍ଦ୍ର ତଥା ରାଜଧାନୀ 'ପୋର୍ଟ ବ୍ଲେୟାର'ର ନାମ ବଦଳାଇ ଆନୁଷ୍ଠାନିକ ଭାବରେ 'ଶ୍ରୀ ବିଜୟ ପୁରମ୍' ରଖାଯାଇଛି । |} == ଭୌଗୋଳିକ ଅବସ୍ଥାନ == ଆଣ୍ଡାମାନ ଏବଂ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜ ମୁଖ୍ୟତଃ ଭାରତୀୟ ମହାସାଗରର ବଙ୍ଗୋପସାଗର ଏବଂ ଆଣ୍ଡାମାନ ସାଗରର ମିଳନ ସ୍ଥଳରେ ଅବସ୍ଥିତ । ଏହା ଏକ ବିଶାଳ ଦ୍ୱୀପ ଶୃଙ୍ଖଳା, ଯାହାକି ଉତ୍ତରରୁ ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗକୁ ପ୍ରାୟ ୮୦୦ କିଲୋମିଟର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବ୍ୟାପିଛି । ଏହି ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜ ମୁଖ୍ୟତଃ ଦୁଇଟି ପ୍ରମୁଖ ଗୋଷ୍ଠୀକୁ ନେଇ ଗଠିତ - ଉତ୍ତର ଭାଗରେ ଥିବା 'ଆଣ୍ଡାମାନ ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜ' ଏବଂ ଦକ୍ଷିଣ ଭାଗରେ ଥିବା 'ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜ' । ଏହି ଦୁଇ ଦ୍ୱୀପ ଗୋଷ୍ଠୀ ପରସ୍ପରଠାରୁ ପ୍ରାୟ ୧୫୦ କିଲୋମିଟର ପ୍ରଶସ୍ତ ସମୁଦ୍ର ପଥ ଦ୍ୱାରା ପୃଥକ ହୋଇଛନ୍ତି, ଯାହାକୁ 'ଦଶ ଡିଗ୍ରୀ ଚ୍ୟାନେଲ' (Ten Degree Channel) କୁହାଯାଏ (କାରଣ ଏହା ୧୦° ଉତ୍ତର ଅକ୍ଷାଂଶରେ ଅବସ୍ଥିତ) । ଭୌଗୋଳିକ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣରୁ ଏହି ଦ୍ୱୀପଗୁଡ଼ିକ ପ୍ରକୃତରେ ସମୁଦ୍ର ମଧ୍ୟରେ ବୁଡ଼ି ରହିଥିବା ଏକ ବିଶାଳ ପର୍ବତମାଳାର ଉପରିଭାଗ ଅଟନ୍ତି, ଯାହାକି ମିଆଁମାରର ଆରାକାନ୍ ୟୋମା (Arakan Yoma) ପର୍ବତଶ୍ରେଣୀର ଏକ ସମ୍ପ୍ରସାରଣ ବୋଲି ବିଶ୍ୱାସ କରାଯାଏ । ନିମ୍ନଲିଖିତ ସାରଣୀରେ ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ପ୍ରମୁଖ ଭୌଗୋଳିକ ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟଗୁଡ଼ିକୁ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି: {| class="wikitable" style="width:100%; border-collapse:collapse; font-family: sans-serif;" |- style="background-color:#0072B2; color:white; font-size: 1.1em; text-align:center;" ! scope="col" style="width:8%;" | କ୍ରମ ! scope="col" style="width:22%;" | ଭୌଗୋଳିକ ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ ! scope="col" style="width:70%;" | ସବିଶେଷ ବିବରଣୀ |- style="background-color:#FFF5EE; vertical-align: top;" | style="text-align:center;" | '''୧''' | '''ଆୟତନ ଓ ଦ୍ୱୀପ ସଂଖ୍ୟା''' | ସମଗ୍ର କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳର ସମୁଦାୟ ଆୟତନ ହେଉଛି ୮,୨୪୯ ବର୍ଗ କିଲୋମିଟର । ଏଥିରେ ସର୍ବମୋଟ ୮୩୬ଟି ଛୋଟ-ବଡ଼ ଦ୍ୱୀପ ଏବଂ ଶିଳାଖଣ୍ଡ ରହିଛି, ଯାହା ମଧ୍ୟରୁ କେବଳ ୩୧ଟି ଦ୍ୱୀପରେ ମନୁଷ୍ୟ ବସବାସ କରୁଛନ୍ତି । ଆଣ୍ଡାମାନ ଗୋଷ୍ଠୀରେ ସର୍ବାଧିକ ଅଞ୍ଚଳ (ପ୍ରାୟ ୬,୪୦୮ ବର୍ଗ କି.ମି.) ଥିବାବେଳେ ନିକୋବର ଗୋଷ୍ଠୀର ଆୟତନ ପ୍ରାୟ ୧,୮୪୧ ବର୍ଗ କି.ମି. ଅଟେ । |- style="background-color:#F0F8FF; vertical-align: top;" | style="text-align:center;" | '''୨''' | '''ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଶୃଙ୍ଗ''' | ଆଣ୍ଡାମାନ ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ଉତ୍ତର ଭାଗରେ ଅବସ୍ଥିତ '''ସ୍ୟାଡଲ୍ ଶୃଙ୍ଗ''' (Saddle Peak) ହେଉଛି ସମଗ୍ର ଅଞ୍ଚଳର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସ୍ଥାନ, ଯାହାର ଉଚ୍ଚତା ସମୁଦ୍ର ପତନଠାରୁ ୭୩୨ ମିଟର (୨,୪୦୨ ଫୁଟ) । ସେହିପରି ଗ୍ରେଟ୍ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପରେ ଥିବା 'ମାଉଣ୍ଟ ଥୁଲିଅର୍' (Mount Thullier) ହେଉଛି ନିକୋବରର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଶୃଙ୍ଗ (୬୪୨ ମିଟର) । |- style="background-color:#FFF5EE; vertical-align: top;" | style="text-align:center;" | '''୩''' | '''ସକ୍ରିୟ ଆଗ୍ନେୟଗିରି''' | ପୋର୍ଟ ବ୍ଲେୟାର (ଶ୍ରୀ ବିଜୟ ପୁରମ୍) ଠାରୁ ପ୍ରାୟ ୧୩୫ କି.ମି. ଉତ୍ତର-ପୂର୍ବ ଦିଗରେ ଆଣ୍ଡାମାନ ସାଗରରେ ଅବସ୍ଥିତ '''ବ୍ୟାରେନ୍ ଦ୍ୱୀପ''' (Barren Island) ହେଉଛି ଭାରତ ତଥା ସମଗ୍ର ଦକ୍ଷିଣ ଏସିଆର ଏକମାତ୍ର ସକ୍ରିୟ ଆଗ୍ନେୟଗିରି । ଏହା ବ୍ୟତୀତ ନିକଟବର୍ତ୍ତୀ 'ନାର୍କୋଣ୍ଡମ୍ ଦ୍ୱୀପ' ଏକ ସୁପ୍ତ ଆଗ୍ନେୟଗିରି ଅଟେ । |- style="background-color:#F0F8FF; vertical-align: top;" | style="text-align:center;" | '''୪''' | '''ସର୍ବଦକ୍ଷିଣ ବିନ୍ଦୁ''' | ଗ୍ରେଟ୍ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପର ସର୍ବଦକ୍ଷିଣ ପ୍ରାନ୍ତରେ ଥିବା '''ଇନ୍ଦିରା ପଏଣ୍ଟ''' (Indira Point) ହେଉଛି କେବଳ ଏହି ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ନୁହେଁ, ବରଂ ସମଗ୍ର ଭାରତବର୍ଷର ଭୌଗୋଳିକ ସର୍ବଦକ୍ଷିଣ ବିନ୍ଦୁ । ୨୦୦୪ ସୁନାମୀ ସମୟରେ ଏହି ବିନ୍ଦୁର ଅଧିକାଂଶ ଅଂଶ ସମୁଦ୍ର ଗର୍ଭରେ ଲୀନ ହୋଇଯାଇଥିଲା, ତଥାପି ଏହାର ପ୍ରାକୃତିକ ଓ ଭୌଗୋଳିକ ଗୁରୁତ୍ୱ ଅତୁଟ ରହିଛି । |- style="background-color:#FFF5EE; vertical-align: top;" | style="text-align:center;" | '''୫''' | '''ଜଳବାୟୁ''' | ବିଷୁବ ରେଖା ନିକଟରେ ଅବସ୍ଥିତ ଥିବାରୁ ଏଠାରେ ମୁଖ୍ୟତଃ 'ଉଷ୍ମ କ୍ରାନ୍ତୀୟ ସାମୁଦ୍ରିକ ଜଳବାୟୁ' ଅନୁଭୂତ ହୁଏ । ଏଠାରେ ଗ୍ରୀଷ୍ମ ଓ ଶୀତ ଋତୁ ମଧ୍ୟରେ ତାପମାତ୍ରାର ବିଶେଷ ପରିବର୍ତ୍ତନ ହୁଏନାହିଁ; ବର୍ଷସାରା ତାପମାତ୍ରା ୨୩°C ରୁ ୩୧°C ମଧ୍ୟରେ ସ୍ଥିର ରହେ । ଦକ୍ଷିଣ-ପଶ୍ଚିମ ତଥା ଉତ୍ତର-ପୂର୍ବ ମୌସୁମୀ ପ୍ରବାହ କାରଣରୁ ଏଠାରେ ମେ' ମାସରୁ ନଭେମ୍ବର ମାସ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରଚୁର ବୃଷ୍ଟିପାତ ହୋଇଥାଏ । |- style="background-color:#F0F8FF; vertical-align: top;" | style="text-align:center;" | '''୬''' | '''ପରିବେଶ ଓ ଅରଣ୍ୟ''' | ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ପ୍ରାୟ ୮୬.୨% ଭୂଭାଗ ଘଞ୍ଚ କ୍ରାନ୍ତୀୟ ବୃଷ୍ଟିଅରଣ୍ୟ (Tropical Rainforest) ଏବଂ ହେନ୍ତାଳ ବନ (Mangroves) ଦ୍ୱାରା ଆଚ୍ଛାଦିତ । ଦୀର୍ଘକାଳ ଧରି ମୁଖ୍ୟ ଭୂଖଣ୍ଡରୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ରହିବା କାରଣରୁ ଏଠାରେ ଅନେକ ସ୍ଥାନୀୟ ପ୍ରଜାତିର (Endemic) ଉଦ୍ଭିଦ ଓ ବନ୍ୟଜନ୍ତୁ ଦେଖିବାକୁ ମିଳନ୍ତି । ଏହା ସାମୁଦ୍ରିକ ଜୀବବିବିଧତା ବିଶେଷ କରି ପ୍ରବାଳ ଭିତ୍ତି (Coral Reefs) ପାଇଁ ସାରା ବିଶ୍ୱରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ । |} == ଲୋକସଂଖ୍ୟାତ୍ମକ ତଥ୍ୟ == ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ଜନସଂଖ୍ୟା ଏବଂ ସାମାଜିକ ଗଠନ ଅତ୍ୟନ୍ତ ବୈଚିତ୍ର୍ୟମୟ ଅଟେ। ଏହାକୁ 'ମିନି ଇଣ୍ଡିଆ' ବା 'କ୍ଷୁଦ୍ର ଭାରତ' ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ, କାରଣ ଏଠାରେ ସମଗ୍ର ଭାରତର ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରାନ୍ତରୁ ଆସିଥିବା ଲୋକମାନେ ଏକତ୍ର ବସବାସ କରନ୍ତି। ୨୦୧୧ ମସିହାର ଜନଗଣନା ଅନୁଯାୟୀ ଏହି କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳର ମୋଟ ଜନସଂଖ୍ୟା ୩,୮୦,୫୮୧ ଥିବାବେଳେ, ମଇ ୨୦୨୬ ସୁଦ୍ଧା ସାମ୍ପ୍ରତିକ ସରକାରୀ ଆକଳନ (ଜାତୀୟ ଜନସଂଖ୍ୟା ଆୟୋଗ ଏବଂ IIMAD ରିପୋର୍ଟ) ଅନୁଯାୟୀ ଏହା ପ୍ରାୟ ୪.୧୫ ଲକ୍ଷରୁ ୪.୨୧ ଲକ୍ଷରେ ପହଞ୍ଚିଛି। ଏହି ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ଜନସଂଖ୍ୟା ମୁଖ୍ୟତଃ ଦୁଇ ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ— ପ୍ରଥମଟି ହେଉଛି ଆଧୁନିକ ମୂଳ ସ୍ରୋତର ଅଧିବାସୀ (ଯେଉଁମାନେ ମୁଖ୍ୟତଃ ମୁଖ୍ୟ ଭୂଖଣ୍ଡରୁ ସ୍ଥାନାନ୍ତରିତ ହୋଇଛନ୍ତି) ଏବଂ ଦ୍ୱିତୀୟଟି ହେଉଛି ଆଦିମ ସ୍ଥାନୀୟ ଜନଜାତି (ଯେଉଁମାନେ ହଜାର ହଜାର ବର୍ଷ ଧରି ଏହି ସ୍ଥାନର ପ୍ରକୃତ ବାସିନ୍ଦା ଅଟନ୍ତି)। ନିମ୍ନଲିଖିତ ସାରଣୀରେ ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ଲୋକସଂଖ୍ୟା ଏବଂ ଆନୁଷଙ୍ଗିକ ତଥ୍ୟର ତୁଳନାତ୍ମକ ବିବରଣୀ ପ୍ରଦାନ କରାଯାଇଛି: {| class="wikitable" style="width:100%; border-collapse:collapse; font-family: sans-serif; text-align:center;" |- style="background-color:#0072B2; color:white; font-size: 1.1em;" ! scope="col" style="width:8%;" | କ୍ରମ ! scope="col" style="width:22%;" | ଲୋକସଂଖ୍ୟାତ୍ମକ ଦିଗ ! scope="col" style="width:35%;" | ୨୦୧୧ ଜନଗଣନା ତଥ୍ୟ ! scope="col" style="width:35%;" | ସଦ୍ୟତମ ସ୍ଥିତି ଓ ଆକଳନ (ମଇ ୨୦୨୬) |- style="background-color:#FFF5EE; vertical-align: middle;" | '''୧''' | '''ମୋଟ ଜନସଂଖ୍ୟା''' | ୩,୮୦,୫୮୧ | ପ୍ରାୟ ୪,୧୫,୦୦୦ ରୁ ୪,୨୧,୦୦୦ ମଧ୍ୟରେ |- style="background-color:#F0F8FF; vertical-align: middle;" | '''୨''' | '''ଲିଙ୍ଗଗତ ବଣ୍ଟନ''' | ପୁରୁଷ: ୨,୦୨,୮୭୧ <br /> ମହିଳା: ୧,୭୭,୭୧୦ | ପୁରୁଷ: ପ୍ରାୟ ୨.୨ ଲକ୍ଷ <br /> ମହିଳା: ପ୍ରାୟ ୧.୯୫ ଲକ୍ଷ |- style="background-color:#FFF5EE; vertical-align: middle;" | '''୩''' | '''ଲିଙ୍ଗ ଅନୁପାତ''' | ୮୭୬ (ପ୍ରତି ୧୦୦୦ ପୁରୁଷରେ ମହିଳା) | ସାମାନ୍ୟ ସୁଧାର ସହ ପ୍ରାୟ ୮୮୦-୮୯୦ ଆକଳନ |- style="background-color:#F0F8FF; vertical-align: middle;" | '''୪''' | '''ସାକ୍ଷରତା ହାର''' | ମୋଟ: ୮୬.୬୩% <br /> <small>(ପୁରୁଷ: ୯୦.୨୭%, ମହିଳା: ୮୨.୪୩%)</small> | ମୋଟ: ୯୧.୧% <br /> <small>(ସମ୍ପ୍ରତିକ PLFS ରିପୋର୍ଟ ଆଧାରରେ)</small> |- style="background-color:#FFF5EE; vertical-align: middle;" | '''୫''' | '''ଜନବସତି ଅନୁପାତ''' | ସହରାଞ୍ଚଳ: ୩୭.୭% <br /> ଗ୍ରାମାଞ୍ଚଳ: ୬୨.୩% | ଗ୍ରେଟ୍ ନିକୋବର ପ୍ରକଳ୍ପ ଓ ଭିତ୍ତିଭୂମି ବିକାଶ କାରଣରୁ ସହରୀକରଣ ହାରରେ କ୍ରମାଗତ ବୃଦ୍ଧି |- style="background-color:#F0F8FF; vertical-align: middle;" | '''୬''' | '''ଧର୍ମଗତ ବିଭାଜନ''' | ହିନ୍ଦୁ (୬୯.୪୫%), ଖ୍ରୀଷ୍ଟିଆନ (୨୧.୨୮%), ମୁସଲମାନ (୮.୫୨%) | ଅନୁପାତ ପ୍ରାୟତଃ ସମାନ ରହିଛି |- style="background-color:#FFF5EE; vertical-align: middle;" | '''୭''' | '''ସର୍ବାଧିକ କଥିତ ଭାଷା''' | ବଙ୍ଗାଳୀ (~୨୮.୪%), ହିନ୍ଦୀ (~୧୯.୨%), ତାମିଲ (~୧୫.୨%), ତେଲୁଗୁ (~୧୩.୨%) | ବଙ୍ଗାଳୀ ଏବଂ ହିନ୍ଦୀ ଭାଷାଭାଷୀଙ୍କ ସଂଖ୍ୟା ସର୍ବାଧିକ, ଏହା ସହିତ ଇଂରାଜୀର ବହୁଳ ବ୍ୟବହାର |- style="background-color:#F0F8FF; vertical-align: middle;" | '''୮''' | '''ଆଦିମ ଜନଜାତି (PVTGs)''' | ସେଣ୍ଟିନେଲୀ, ଜାରୱା, ଓଙ୍ଗେ, ମହାନ୍ ଆଣ୍ଡାମାନୀ, ଶୋମ୍ପେନ୍ ଓ ନିକୋବରୀ | ସେଣ୍ଟିନେଲୀମାନେ ଏବେ ମଧ୍ୟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସମ୍ପର୍କବିହୀନ ଅଟନ୍ତି। ଅନ୍ୟ ଜନଜାତିଙ୍କ ସଂରକ୍ଷଣ ପ୍ରତି ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଧ୍ୟାନ |} ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ଜନସଂଖ୍ୟା ଘନତ୍ୱ ଅତ୍ୟନ୍ତ କମ୍ ଅଟେ (୨୦୧୧ ସୁଦ୍ଧା ବର୍ଗ କିଲୋମିଟର ପିଛା ମାତ୍ର ୪୬ ଜଣ)। ନିକଟବର୍ତ୍ତୀ ବର୍ଷଗୁଡ଼ିକରେ କେନ୍ଦ୍ର ସରକାରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ହାତକୁ ନିଆଯାଇଥିବା ବିଭିନ୍ନ ବୃହତ୍ ଭିତ୍ତିଭୂମି ଓ ପର୍ଯ୍ୟଟନ ପ୍ରକଳ୍ପ କାରଣରୁ ମୁଖ୍ୟ ଭୂଖଣ୍ଡରୁ ଅନେକ ବୃତ୍ତିଗତ କର୍ମଚାରୀ ଏବଂ ପ୍ରବାସୀ ଶ୍ରମିକଙ୍କ ଆଗମନ ଦେଖାଦେଇଛି, ଯାହାକି ଆଗାମୀ ଦଶନ୍ଧିରେ ଏହାର ଲୋକସଂଖ୍ୟାତ୍ମକ ରୂପରେଖରେ ଏକ ବଡ଼ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଆଣିବାର ସମ୍ଭାବନା ରଖେ। == ପ୍ରଶାସନ ଓ ରାଜନୀତି == ଆଣ୍ଡାମାନ ଏବଂ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜ ହେଉଛି ଭାରତର ଏକ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ (Union Territory) । ଭାରତୀୟ ସମ୍ବିଧାନର ଧାରା ୨୩୯ ଅନୁଯାୟୀ, ଏହି ଅଞ୍ଚଳରେ କୌଣସି ବିଧାନସଭା ବା ନିର୍ବାଚିତ ରାଜ୍ୟ ସରକାର ନାହାନ୍ତି । ଏହାର ସମସ୍ତ ପ୍ରଶାସନିକ ଦାୟିତ୍ୱ ଭାରତର ରାଷ୍ଟ୍ରପତିଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନିଯୁକ୍ତ ଏକ 'ଉପରାଜ୍ୟପାଳ' (Lieutenant Governor) ଙ୍କ ଉପରେ ନ୍ୟସ୍ତ ଅଟେ, ଯିଏକି କେନ୍ଦ୍ର ସରକାରଙ୍କ ପ୍ରତିନିଧି ଭାବରେ ସମଗ୍ର ଅଞ୍ଚଳର ଶାସନଭାର ତୁଲାନ୍ତି । ଦୈନନ୍ଦିନ ପ୍ରଶାସନିକ କାର୍ଯ୍ୟ ଏବଂ ନୀତି ନିର୍ଦ୍ଧାରଣରେ ତାଙ୍କୁ ସହାୟତା କରିବା ପାଇଁ ଭାରତୀୟ ପ୍ରଶାସନିକ ସେବା (IAS) ର ଜଣେ ବରିଷ୍ଠ ଅଧିକାରୀ 'ମୁଖ୍ୟ ସଚିବ' ଭାବରେ ନିଯୁକ୍ତ ହୋଇଥାନ୍ତି । ବିଚାର ବିଭାଗୀୟ (Judiciary) କ୍ଷେତ୍ରରେ ଏହି କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ ନିଜସ୍ୱ କୌଣସି ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚ ନ୍ୟାୟାଳୟ ନରଖି, 'କଲିକତା ଉଚ୍ଚ ନ୍ୟାୟାଳୟ' (Calcutta High Court) ର ଅଧୀନରେ ଆସେ । ଆଇନଗତ ସୁବିଧା ପାଇଁ ରାଜଧାନୀ ଶ୍ରୀ ବିଜୟ ପୁରମ୍ (ଯାହାର ପୂର୍ବ ନାମ ପୋର୍ଟ ବ୍ଲେୟାର ଥିଲା) ଠାରେ କଲିକତା ଉଚ୍ଚ ନ୍ୟାୟାଳୟର ଏକ ସ୍ଥାୟୀ ଖଣ୍ଡପୀଠ (Circuit Bench) ସ୍ଥାପନ କରାଯାଇଛି । ରାଜନୈତିକ ସ୍ତରରେ ଏହି କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳରୁ ସମଗ୍ର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜକୁ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ କରିବା ପାଇଁ କେବଳ ଜଣେ ମାତ୍ର ସାଂସଦ (Member of Parliament) ଭାରତୀୟ ଲୋକ ସଭାକୁ ନିର୍ବାଚିତ ହୋଇଥାନ୍ତି । ସୁଶାସନ ପାଇଁ ସମଗ୍ର ଭୂଭାଗକୁ ତିନୋଟି ଜିଲ୍ଲାରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇଛି ଏବଂ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜିଲ୍ଲା ଜଣେ ଡେପୁଟି କମିଶନରଙ୍କ (ଜିଲ୍ଲାପାଳ) ଅଧୀନରେ ପରିଚାଳିତ ହୁଏ । ଗ୍ରାମାଞ୍ଚଳରେ ପଞ୍ଚାୟତରାଜ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଥିବାବେଳେ ସହରାଞ୍ଚଳ ପ୍ରଶାସନ ପାଇଁ ପୌରପରିଷଦ ଗଠନ କରାଯାଇଛି । ନିମ୍ନଲିଖିତ ସାରଣୀରେ ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ବର୍ତ୍ତମାନର ପ୍ରଶାସନିକ ଏବଂ ରାଜନୈତିକ ଢାଞ୍ଚାକୁ ସବିଶେଷ ଭାବେ ଦର୍ଶାଯାଇଛି (ମଇ ୨୦୨୬ ସୁଦ୍ଧା ଅଦ୍ୟତନ): {| class="wikitable" style="width:100%; border-collapse:collapse; font-family: sans-serif;" |- style="background-color:#0072B2; color:white; font-size: 1.1em; text-align:center;" ! scope="col" style="width:8%;" | କ୍ରମ ! scope="col" style="width:25%;" | ବିଭାଗ ! scope="col" style="width:67%;" | ସବିଶେଷ ବିବରଣୀ |- style="background-color:#FFF5EE; vertical-align: top;" | style="text-align:center;" | '''୧''' | '''ଶାସନ ପ୍ରଣାଳୀ''' | କେନ୍ଦ୍ର ସରକାରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପରିଚାଳିତ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ (ଏଠାରେ କୌଣସି ରାଜ୍ୟ ବିଧାନସଭା ବା ମୁଖ୍ୟମନ୍ତ୍ରୀ ନାହାନ୍ତି) । |- style="background-color:#F0F8FF; vertical-align: top;" | style="text-align:center;" | '''୨''' | '''ବର୍ତ୍ତମାନର ଉପରାଜ୍ୟପାଳ''' | ଆଡମିରାଲ (ଅବସରପ୍ରାପ୍ତ) '''[[ଦେବେନ୍ଦ୍ର କୁମାର ଜୋଶୀ]]''' (ଅକ୍ଟୋବର ୨୦୧୭ ମସିହାରୁ ଦାୟିତ୍ୱରେ) |- style="background-color:#FFF5EE; vertical-align: top;" | style="text-align:center;" | '''୩''' | '''ବର୍ତ୍ତମାନର ମୁଖ୍ୟ ସଚିବ''' | ଶ୍ରୀ ଚନ୍ଦ୍ର ଭୂଷଣ କୁମାର, ଆଇ.ଏ.ଏସ୍. |- style="background-color:#F0F8FF; vertical-align: top;" | style="text-align:center;" | '''୪''' | '''ସଂସଦୀୟ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ''' | ଲୋକ ସଭାରେ ମୋଟ ୧ ଗୋଟି ଆସନ ଅଛି । ସଦ୍ୟତମ ୨୦୨୪ ଲୋକ ସଭା ନିର୍ବାଚନର ବିଜୟୀ ସାଂସଦ: '''[[ବିଷ୍ଣୁ ପଦ ରାୟ]]''' (ଭାରତୀୟ ଜନତା ପାର୍ଟି) |- style="background-color:#FFF5EE; vertical-align: top;" | style="text-align:center;" | '''୫''' | '''ନ୍ୟାୟିକ ଅଧିକାର କ୍ଷେତ୍ର''' | [[କଲିକତା ଉଚ୍ଚ ନ୍ୟାୟାଳୟ]] (ମୁଖ୍ୟ ପୀଠ: କୋଲକାତା, ଖଣ୍ଡପୀଠ: ଶ୍ରୀ ବିଜୟ ପୁରମ୍) |- style="background-color:#F0F8FF; vertical-align: top;" | style="text-align:center;" | '''୬''' | '''ପ୍ରଶାସନିକ ଜିଲ୍ଲା ସମୂହ (୩ ଗୋଟି)''' | * '''[[ଦକ୍ଷିଣ ଆଣ୍ଡାମାନ ଜିଲ୍ଲା]]''' (ସଦର ମହକୁମା: ଶ୍ରୀ ବିଜୟ ପୁରମ୍) * '''[[ଉତ୍ତର ଓ ମଧ୍ୟ ଆଣ୍ଡାମାନ ଜିଲ୍ଲା]]''' (ସଦର ମହକୁମା: ମାୟାବନ୍ଦର) * '''[[ନିକୋବର ଜିଲ୍ଲା]]''' (ସଦର ମହକୁମା: କାର୍ ନିକୋବର) |- style="background-color:#FFF5EE; vertical-align: top;" | style="text-align:center;" | '''୭''' | '''ସ୍ଥାନୀୟ ଶାସନ (Local Govt)''' | ଗ୍ରାମାଞ୍ଚଳରେ ଜିଲ୍ଲା ପରିଷଦ ଏବଂ ଗ୍ରାମ ପଞ୍ଚାୟତ ବ୍ୟବସ୍ଥା ରହିଛି । ସହରାଞ୍ଚଳ ପାଇଁ ଏକମାତ୍ର ମ୍ୟୁନିସିପାଲିଟି ଭାବରେ 'ଶ୍ରୀ ବିଜୟ ପୁରମ୍ ପୌରପରିଷଦ' (ପୂର୍ବର ପୋର୍ଟ ବ୍ଲେୟାର ପୌରପରିଷଦ) କାର୍ଯ୍ୟରତ ଅଛି । |- style="background-color:#F0F8FF; vertical-align: top;" | style="text-align:center;" | '''୮''' | '''ସାମରିକ ପ୍ରଶାସନ''' | ଭାରତର ଏକମାତ୍ର ମିଳିତ ସାମରିକ କମାଣ୍ଡ '''ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର କମାଣ୍ଡ (ANC)''' ଏହିଠାରେ ଅବସ୍ଥିତ, ଯେଉଁଥିରେ ଭାରତୀୟ ସେନା, ନୌସେନା ଏବଂ ବିମାନ ବାହିନୀ ମିଳିତ ଭାବେ ଅଞ୍ଚଳର ସୁରକ୍ଷା ପରିଚାଳନା କରନ୍ତି । |} == ଅର୍ଥନୀତି == ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ଅର୍ଥନୀତି ମୁଖ୍ୟତଃ କୃଷି, ପର୍ଯ୍ୟଟନ ଏବଂ ମତ୍ସ୍ୟ ଚାଷ ଉପରେ ନିର୍ଭରଶୀଳ । ଏହାର ଭୌଗୋଳିକ ଅବସ୍ଥିତି ଯୋଗୁଁ ଏଠାରେ ବାଣିଜ୍ୟିକ ସୁଯୋଗ ବହୁତ ରହିଛି । {| class="wikitable sortable" style="background:#fdfdfd; border:1px solid #aaa; width:100%; text-align:left;" |+ style="background:#2E8B57; color:white; padding:10px; font-size:1.2em;" | '''ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର: ଆର୍ଥିକ ରୂପରେଖ''' |- style="background:#E9E9E9; text-align:center;" ! width="30%" | ଆର୍ଥିକ କ୍ଷେତ୍ର ! width="70%" | ବିବରଣୀ |- | '''ମୁଖ୍ୟ କୃଷି ଉତ୍ପାଦ''' | ଧାନ, ନଡ଼ିଆ, ଗୁଆ, ରବର ଏବଂ କାଜୁ । ଏଠାରେ ପ୍ରଚୁର ପରିମାଣରେ ମସଲା (ଗୋଲମରିଚ, ଡାଲଚିନି) ମଧ୍ୟ ଚାଷ ହୁଏ [୧] । |- | '''ପର୍ଯ୍ୟଟନ ଶିଳ୍ପ''' | ଏହା ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ଅର୍ଥନୀତିର ମେରୁଦଣ୍ଡ । ସେଲ୍ୟୁଲାର ଜେଲ୍, ରାଧାନଗର ବିଚ୍ ଏବଂ ସ୍କୁବା ଡାଇଭିଂ ପାଇଁ ଏହା ବିଶ୍ୱପ୍ରସିଦ୍ଧ [୨] । |- | '''ମତ୍ସ୍ୟ ସମ୍ପଦ''' | ପ୍ରାୟ ୬ ଲକ୍ଷ ବର୍ଗ କିଲୋମିଟର ପରିବ୍ୟାପ୍ତ 'Exclusive Economic Zone' (EEZ) ମଧ୍ୟରେ ସାମୁଦ୍ରିକ ମାଛ ଧରା ଏକ ପ୍ରମୁଖ ଜୀବିକା [୩] । |- | '''ଶିଳ୍ପ ଓ ବାଣିଜ୍ୟ''' | ହସ୍ତତନ୍ତ (ବିଶେଷ କରି କାଠ ଏବଂ ଶାମୁକା କାମ) ଏବଂ ଖାଦ୍ୟ ପ୍ରକ୍ରିୟାକରଣ ଉପରେ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦିଆଯାଏ । |- | '''ବନ୍ଦର ଭିତ୍ତିଭୂମି''' | ପୋର୍ଟ ବ୍ଲେୟର ଏକ ପ୍ରମୁଖ ସାମୁଦ୍ରିକ ବନ୍ଦର, ଯାହା ଆନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ଜଳପଥ ସହ ସଂଯୋଗ ରକ୍ଷା କରେ । |} === ମୁଖ୍ୟ ରପ୍ତାନି ଦ୍ରବ୍ୟ === * ସାମୁଦ୍ରିକ ଉତ୍ପାଦ: ମାଛ ଏବଂ ଚିଙ୍ଗୁଡ଼ି । * କୃଷିଜାତ ଦ୍ରବ୍ୟ: ନଡ଼ିଆ, ଗୁଆ ଏବଂ କଞ୍ଚା ରବର । * ହସ୍ତଶିଳ୍ପ: ବେତ ଓ କାଠ ନିର୍ମିତ ସାମଗ୍ରୀ । == ପରିବହନ == == ଭିତ୍ତିଭୂମି == == ଲୋକପ୍ରିୟ ସଂସ୍କୃତି == == ଏହା ମଧ୍ୟ ଦେଖନ୍ତୁ == == ଟିପ୍ପଣୀ == == ଆଧାର == === ଆଧାର === <references /> h6m51htkd8cfoq332tbvfj8tx4oinem 595019 595018 2026-05-07T07:48:20Z Subhamss2008 37188 595019 wikitext text/x-wiki {{Short description|ଭାରତର ଏକ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ}} {{Use dmy dates|date=ମଇ ୨୦୨୬}} {{Infobox settlement | name = ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜ | native_name = Andaman and Nicobar Islands | settlement_type = ଭାରତର [[କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ]] | image_skyline = {{Photomontage |photo1a = The Coral Reef at the Andaman Islands.jpg |photo2a = Havelock,_Andaman_&_Nicobar_Islands.JPG |photo2b = Ross_Island_(Netaji_Subhas_Bose_Island).jpg |photo3a = Andaman.jpg |photo3b = Shaheed Island, Andaman Islands, Tropical beach.jpg |photo4a = Front_View_of_Cellular_Jail,_Port_Blair.JPG |spacing = 1 |size = 260 |position = center |border = 0 |color = #000000 |foot_montage = '''ଉପର-ଡାହାଣରୁ ଘଣ୍ଟାକଣ୍ଟା ଦିଗରେ''': ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର [[ପ୍ରବାଳ ଭିତ୍ତି]]; [[ଦକ୍ଷିଣ ଆଣ୍ଡାମାନ ଜିଲ୍ଲା|ଦକ୍ଷିଣ ଆଣ୍ଡାମାନ]]ସ୍ଥିତ [[ରୋସ୍ ଦ୍ୱୀପ]]; [[ନୀଲ ଦ୍ୱୀପ]]ର ବେଳାଭୂମି; [[ଶ୍ରୀ ବିଜୟ ପୁରମ୍]]ସ୍ଥିତ [[ସେଲୁଲାର ଜେଲ]]; [[ଆଣ୍ଡାମାନ ସାଗର]]; [[ଆଣ୍ଡାମାନ ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜ]]ସ୍ଥିତ ହାଭଲକ୍ ଦ୍ୱୀପ । }} | image_caption = | image_seal = Seal of Andaman and Nicobar Islands.png | motto = "ସତ୍ୟମେବ ଜୟତେ"<br /><small>(ସତ୍ୟର ହିଁ ଜୟ ହୁଏ)</small> | image_map1 = IN-AN.svg | map_caption = ଭାରତର ମାନଚିତ୍ରରେ ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ଅବସ୍ଥିତି | coordinates = {{coord|11.68|92.72|type:adm1st_region:IN-AN|display=inline,title}} | subdivision_type = ଦେଶ | subdivision_name = {{flag|India}} | subdivision_type1 = ଅଞ୍ଚଳ | subdivision_name1 = ପୂର୍ବ ଭାରତ | established_title = ଗଠନ | established_date = ୧ ନଭେମ୍ବର ୧୯୫୬ | seat_type = ରାଜଧାନୀ ଓ ବୃହତ୍ତମ ସହର | seat = '''[[ପୋର୍ଟ ବ୍ଲେୟାର|ଶ୍ରୀ ବିଜୟ ପୁରମ୍]]'''<ref>ସେପ୍ଟେମ୍ବର ୨୦୨୪ରେ ପୋର୍ଟ ବ୍ଲେୟାରର ନାମ ପରିବର୍ତ୍ତନ କରି 'ଶ୍ରୀ ବିଜୟ ପୁରମ୍' ରଖାଯାଇଥିଲା ।</ref> | parts_type = ଜିଲ୍ଲା ସଂଖ୍ୟା | parts = [[ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ଜିଲ୍ଲାଗୁଡ଼ିକର ତାଲିକା|୩ ଗୋଟି]] | leader_title1 = [[ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ଉପରାଜ୍ୟପାଳମାନଙ୍କର ସୂଚୀ|ଉପରାଜ୍ୟପାଳ]] | leader_name1 = ଆଡମିରାଲ (ଅବସରପ୍ରାପ୍ତ) [[ଦେବେନ୍ଦ୍ର କୁମାର ଜୋଶୀ]] | leader_title2 = ମୁଖ୍ୟ ସଚିବ | leader_name2 = ଚନ୍ଦ୍ର ଭୂଷଣ କୁମାର, [[ଆଇ.ଏ.ଏସ୍.]] | leader_title3 = ଲୋକ ସଭା ନିର୍ବାଚନ ମଣ୍ଡଳୀ | leader_name3 = ୧ ଗୋଟି ଆସନ ([[ବିଷ୍ଣୁ ପଦ ରାୟ]], ଭାଜପା) | leader_title4 = ଉଚ୍ଚ ନ୍ୟାୟାଳୟ | leader_name4 = [[କଲିକତା ଉଚ୍ଚ ନ୍ୟାୟାଳୟ]] (ଶ୍ରୀ ବିଜୟ ପୁରମ୍ ଖଣ୍ଡପୀଠ) | unit_pref = Metric | area_total_km2 = ୮୨୪୯ | area_rank = ୨୯ତମ | elevation_max_m = ୭୩୨ | elevation_max_point = [[ସ୍ୟାଡଲ୍ ଶୃଙ୍ଗ]] (Saddle Peak) | population_total = ୩,୮୦,୫୮୧ | population_as_of = ୨୦୧୧ ଜନଗଣନା | population_rank = ୩୪ତମ | population_density_km2 = ୪୬ | population_demonym = ଆଣ୍ଡାମାନୀ, ନିକୋବରୀ | demographics_type1 = ସରକାରୀ ଭାଷା | demographics1_title1 = ଆଧିକାରିକ | demographics1_info1 = [[ହିନ୍ଦୀ ଭାଷା|ହିନ୍ଦୀ]], [[ଇଂରାଜୀ ଭାଷା|ଇଂରାଜୀ]] | demographics1_title2 = ପ୍ରମୁଖ କଥିତ ଭାଷା | demographics1_info2 = [[ବଙ୍ଗାଳୀ ଭାଷା|ବଙ୍ଗାଳୀ]], [[ତାମିଲ ଭାଷା|ତାମିଲ]], [[ତେଲୁଗୁ ଭାଷା|ତେଲୁଗୁ]] | blank1_name_sec1 = [[ମାନବ ବିକାଶ ସୂଚକାଙ୍କ]] | blank1_info_sec1 = {{increase}} ୦.୭୦୬ (ଉଚ୍ଚ) (୨୦୨୨) | blank2_name_sec1 = ସାକ୍ଷରତା ହାର | blank2_info_sec1 = ୯୧.୧% (୨୦୨୪) | timezone1 = [[ଭାରତୀୟ ମାନକ ସମୟ|IST]] | utc_offset1 = +05:30 | iso_code = IN-AN | registration_plate = AN | website = {{URL|andaman.gov.in}} | blank3_name_sec1 = ରାଜକୀୟ ପଶୁ | blank3_info_sec1 = ଡୁଗୋଙ୍ଗ୍ (Dugong) | blank4_name_sec1 = ରାଜକୀୟ ପକ୍ଷୀ | blank4_info_sec1 = ଆଣ୍ଡାମାନ କାଠ ପାରା | blank5_name_sec1 = ରାଜକୀୟ ବୃକ୍ଷ | blank5_info_sec1 = ଆଣ୍ଡାମାନ ପଦୌକ }} '''ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜ''' ହେଉଛି ଭାରତର ଏକ [[କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ]] । ଏହା ସର୍ବମୋଟ ୮୩୬ଟି ଦ୍ୱୀପକୁ ନେଇ ଗଠିତ, ଯାହା ମଧ୍ୟରୁ କେବଳ ୩୧ଟି ଦ୍ୱୀପରେ ଜନବସତି ରହିଛି । ଏହି ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜ ମୁଖ୍ୟତଃ ଦୁଇଟି ଶ୍ରେଣୀରେ ବିଭକ୍ତ: ଉତ୍ତରରେ ଥିବା [[ଆଣ୍ଡାମାନ ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜ]] ଏବଂ ଦକ୍ଷିଣରେ ଥିବା [[ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜ]] । ଉଭୟ ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜ ୧୫୦ କିଲୋମିଟର ପ୍ରଶସ୍ତ [[ଦଶ ଡିଗ୍ରୀ ଚ୍ୟାନେଲ|ଦଶ ଡିଗ୍ରୀ ଚ୍ୟାନେଲ୍]] ଦ୍ୱାରା ପରସ୍ପରଠାରୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହୋଇଛନ୍ତି । ଏହି ଅଞ୍ଚଳର ରାଜଧାନୀ ତଥା ସର୍ବବୃହତ୍ ସହର ହେଉଛି [[ପୋର୍ଟ ବ୍ଲେୟାର|ଶ୍ରୀ ବିଜୟ ପୁରମ୍]] (ଯାହାର ପୂର୍ବ ନାମ ପୋର୍ଟ ବ୍ଲେୟାର ଥିଲା), ଏହା ମୁଖ୍ୟ ଭୂଖଣ୍ଡର ସହର [[ଚେନ୍ନାଇ]]ଠାରୁ ପ୍ରାୟ ୧,୧୯୦ କି.ମି. ଏବଂ [[କୋଲକାତା]]ଠାରୁ ୧,୨୫୫ କି.ମି. ଦୂରରେ ଅବସ୍ଥିତ । ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ପଶ୍ଚିମରେ [[ବଙ୍ଗୋପସାଗର]] ଏବଂ ପୂର୍ବରେ [[ଆଣ୍ଡାମାନ ସାଗର]] ରହିଛି । [[ଗ୍ରେଟ୍ ନିକୋବର]]ର ଦକ୍ଷିଣ ପ୍ରାନ୍ତରେ ଥିବା [[ଇନ୍ଦିରା ପଏଣ୍ଟ]] (6°45'10" ଉତ୍ତର ଏବଂ 93°49'36" ପୂର୍ବ) ହେଉଛି ସମଗ୍ର ଭାରତର ସର୍ବଦକ୍ଷିଣ ବିନ୍ଦୁ । ଏହି କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳର ସାମୁଦ୍ରିକ ସୀମା ଦକ୍ଷିଣରେ [[ଇଣ୍ଡୋନେସିଆ]] (ପ୍ରାୟ ୧୬୫ କି.ମି. ଦୂର), ଉତ୍ତର-ପୂର୍ବରେ [[ମିଆଁମାର]] (୨୮୦ କି.ମି.) ଏବଂ ଦକ୍ଷିଣ-ପୂର୍ବରେ [[ଥାଇଲାଣ୍ଡ]] (୬୫୦ କି.ମି.) ସହିତ ଲାଗିଛି । ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ସମୁଦାୟ ଭୂଭାଗର ଆୟତନ ପ୍ରାୟ ୮,୨୪୯ ବର୍ଗ କିଲୋମିଟର ଏବଂ ୨୦୧୧ ଭାରତୀୟ ଜନଗଣନା ଅନୁଯାୟୀ ଏହାର ଜନସଂଖ୍ୟା ୩,୮୦,୫୮୧ ଅଟେ । ପ୍ରଶାସନିକ ସୁବିଧା ପାଇଁ ଏହାକୁ ତିନୋଟି ଜିଲ୍ଲାରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇଛି: [[ନିକୋବର ଜିଲ୍ଲା|ନିକୋବର]], [[ଦକ୍ଷିଣ ଆଣ୍ଡାମାନ ଜିଲ୍ଲା|ଦକ୍ଷିଣ ଆଣ୍ଡାମାନ]] ଏବଂ [[ଉତ୍ତର ଓ ମଧ୍ୟ ଆଣ୍ଡାମାନ ଜିଲ୍ଲା|ଉତ୍ତର ଓ ମଧ୍ୟ ଆଣ୍ଡାମାନ]], ଯାହାର ସଦର ମହକୁମା ଯଥାକ୍ରମେ କାର୍ ନିକୋବର, ଶ୍ରୀ ବିଜୟ ପୁରମ୍ ଏବଂ ମାୟାବନ୍ଦରଠାରେ ଅବସ୍ଥିତ । ଆନୁବଂଶିକ ଏବଂ ସାଂସ୍କୃତିକ ଅଧ୍ୟୟନରୁ ଜଣାପଡ଼ିଛି ଯେ, ଆଣ୍ଡାମାନର ମୂଳ ଅଧିବାସୀମାନେ ୩୦,୦୦୦ ବର୍ଷରୁ ଅଧିକ ପୂର୍ବେ, ଅର୍ଥାତ୍ ମଧ୍ୟ-ପ୍ରସ୍ତର ଯୁଗରେ (Middle Paleolithic), ଅନ୍ୟ ମାନବ ସଭ୍ୟତାଠାରୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହୋଇ ଏଠାରେ ବସବାସ କରୁଥିଲେ । ୧୧ଶ ଶତାବ୍ଦୀରେ ଭାରତର [[ଚୋଳ ରାଜବଂଶ|ଚୋଳ ରାଜାମାନେ]] ଦକ୍ଷିଣ-ପୂର୍ବ ଏସିଆରେ ନିଜର ନୌସେନା ଅଭିଯାନ ଆରମ୍ଭ କରିବା ପାଇଁ ଏହି ଦ୍ୱୀପକୁ ଏକ ସାମରିକ ଘାଟି ଭାବରେ ବ୍ୟବହାର କରୁଥିଲେ । ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ ୧୭୫୫ ମସିହାରେ ପ୍ରଥମ ୟୁରୋପୀୟ ଭାବରେ ଡେନିସ୍ (ଡେନମାର୍କୀୟ) ନାବିକମାନେ ଏଠାରେ ପହଞ୍ଚିଥିଲେ ଏବଂ ୧୮୬୮ ମସିହାରେ ଏହା [[ବ୍ରିଟିଶ୍ ଭାରତ|ବ୍ରିଟିଶ୍ ସାମ୍ରାଜ୍ୟ]]ର ଅଧୀନକୁ ଆସିଥିଲା । [[ଦ୍ୱିତୀୟ ବିଶ୍ୱଯୁଦ୍ଧ]] ସମୟରେ ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜ କିଛି କାଳ ପାଇଁ ଜାପାନୀ ସାମ୍ରାଜ୍ୟର ନିୟନ୍ତ୍ରଣରେ ଥିଲା । ୧୯୪୭ରେ ଭାରତର ସ୍ୱାଧୀନତା ପରେ ଏହି ଅଞ୍ଚଳ ଭାରତର ଏକ ଅବିଚ୍ଛେଦ୍ୟ ଅଙ୍ଗ ପାଲଟିଲା ଏବଂ ୧୯୫୦ରେ ଭାରତୀୟ ସମ୍ବିଧାନ ଲାଗୁ ହେବା ପରେ ଏହାକୁ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳର ମାନ୍ୟତା ପ୍ରଦାନ କରାଗଲା । ସାମରିକ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣରୁ ଏହା ଭାରତ ପାଇଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ । ଏଠାରେ 'ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର କମାଣ୍ଡ' ଅବସ୍ଥିତ, ଯାହାକି [[ଭାରତୀୟ ସେନାବାହିନୀ]], [[ଭାରତୀୟ ବିମାନ ବାହିନୀ|ବାୟୁସେନା]] ଏବଂ [[ଭାରତୀୟ ନୌସେନା|ନୌସେନା]]ର ଏକମାତ୍ର ମିଳିତ ଭୌଗୋଳିକ କମାଣ୍ଡ ଅଟେ । ସରକାରୀ କାର୍ଯ୍ୟରେ ମୁଖ୍ୟତଃ ହିନ୍ଦୀ ଏବଂ ଇଂରାଜୀର ବ୍ୟବହାର କରାଯାଉଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସାଧାରଣ ଲୋକଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବଙ୍ଗାଳୀ, ତାମିଲ ଏବଂ ତେଲୁଗୁ ଭାଷା ବହୁଳ ଭାବରେ କଥିତ । ଦ୍ୱୀପର ସ୍ଥାନୀୟ ଆଦିବାସୀମାନେ ଆଣ୍ଡାମାନୀ କିମ୍ବା ନିକୋବରୀ ଭାଷା ପରିବାରର ବିଭିନ୍ନ ଭାଷା ବ୍ୟବହାର କରନ୍ତି । ଏଠାରେ ହିନ୍ଦୁ ଧର୍ମାବଲମ୍ବୀମାନେ ସଂଖ୍ୟାଗରିଷ୍ଠ ଥିବାବେଳେ ଖ୍ରୀଷ୍ଟିଆନ ଏବଂ ଇସଲାମ୍ ଧର୍ମାବଲମ୍ବୀଙ୍କର ମଧ୍ୟ ଏକ ଉଲ୍ଲେଖନୀୟ ଉପସ୍ଥିତି ରହିଛି । ଏହି ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ଉତ୍ତର ସେଣ୍ଟିନେଲ୍ ଦ୍ୱୀପରେ 'ସେଣ୍ଟିନେଲୀ ଜନଜାତି' ବାସ କରନ୍ତି, ଯେଉଁମାନେ ଆଜି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଆଧୁନିକ ବିଶ୍ୱଠାରୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସମ୍ପର୍କବିହୀନ ହୋଇ ଏକାନ୍ତରେ ଜୀବନଯାପନ କରୁଛନ୍ତି । == ବ୍ୟୁତ୍ପତ୍ତିଗତ ଅର୍ଥ == [[ହିନ୍ଦୁ ଧର୍ମ|ହିନ୍ଦୁ]] ମହାକାବ୍ୟ [[ରାମାୟଣ|ରାମାୟଣରୁ]] ଭାରତୀୟ ଭଗବାନ [[ହନୁମାନ|ହନୁମାନଙ୍କ]] ନାମ ଅନୁସାରେ, ଆଣ୍ଡାମାନ ନାମ ''ହନ୍ଦୁମାନରୁ'' ନିଆଯାଇଥାଇପାରେ। <ref name="SA">{{Cite web |title=History of South Andaman |url=https://southandaman.nic.in/history/ |access-date=1 December 2023 |publisher=[[Government of India]]}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://southandaman.nic.in/history/ "History of South Andaman"]. </cite></ref> ଏହି ସ୍ଥାନକୁ ମାଳୟମାନେ ସମାନ ନାମରେ ଡାକିଥାନ୍ତି, ଯେଉଁମାନେ ଏହି ଅଞ୍ଚଳରେ କ୍ରୀତଦାସ କାରବାର ସହ ଜଡ଼ିତ ଥିଲେ | ଏହି ସ୍ଥାନକୁ ବିଭିନ୍ନ ନାମରେ ମଧ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖ କରାଯାଇଥିଲା ଯେପରିକି ଦ୍ୱିତୀୟ ଶତାବ୍ଦୀରେ ଟଲେମିଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅଙ୍ଗଡେମାନ୍ ଏବଂ ୧୩ଶ ଶତାବ୍ଦୀରେ [[ମାର୍କୋ ପୋଲୋ|ମାର୍କୋ ପୋଲୋଙ୍କ]] ଦ୍ୱାରରେ ''ଅଙ୍ଗମାନିଆନ୍ ଭାବରେ ।'' ''ନିକୋବର'', ଯାହା ଦକ୍ଷିଣ ଭାରତ କୁ ଦକ୍ଷିଣ ପୂର୍ବ ଏସିଆ ସହିତ ସଂଯୋଗ କରୁଥିବା ସମୁଦ୍ର ମାର୍ଗରେ ଅବସ୍ଥିତ ଥିଲା, ତାହା ନକ୍କାବରମ ନାମରେ ଜଣାଶୁଣା ଥିଲା , ଯାହାର ଅର୍ଥ ହେଉଛି " ଖୋଲା " ବା " ଉଲଗ୍ନ ଭୂମି " ଯାହା [[ତାମିଲ ଭାଷା]]<nowiki/>ରୁ ଆସିଥିଲା ଯାହା ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ ନିକୋବରରେ ପରିଣତ ହୋଇଥିଲା। ମଧ୍ୟଯୁଗର (ଖ୍ରୀଷ୍ଟପୂର୍ବ ୫୦୦-୧୫୦୦) ନିକୋବର ଆରବ ଭାଷାରେ ' ଲାନ୍ଖାବଟସ୍ ' ନାମରେ ପରିଚିତ ଥିଲା , ସମ୍ଭବତଃ ଏହା ନକ୍କାବରମ ନାମର ଏକ ଭୁଲ ପ୍ରତିଲେଖନ ଥିଲା । ଏକାଦଶ ଶତାବ୍ଦୀର ଏକ କୃତି ''କଥାସରିତସାଗର'' ଏହି ନାମକୁ ନାରିକେଳ ଦ୍ୱୀପ ବୋଲି ସୂଚିତ କରେ | ମାର୍କୋ ପୋଲୋ ଏହି ଦ୍ୱୀପକୁ ନେକୁଭେରାନ୍ ବୋଲି ଅଭିହିତ କରିଥିବାବେଳେ ଏହି ଦ୍ୱୀପର ନାମ ଚୀନରେ ଲୋ-ଜାନ୍ କୁଓ ନାମରେ ଜଣାଶୁଣା, ଯାହା ନାକ୍କାଭରର ସମାନ ଅର୍ଥର ଅନୁବାଦ।<ref name="NB" /> == ଇତିହାସ == ଆଣ୍ଡାମାନ ଏବଂ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ଇତିହାସ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରାଚୀନ ଏବଂ ବୈଚିତ୍ର୍ୟମୟ । ବହୁ ସହସ୍ର ବର୍ଷ ଧରି ଏହି ଭୂଖଣ୍ଡ ବାହ୍ୟ ଜଗତଠାରୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହୋଇ ରହିଥିଲା । ଏଠାରେ ବାସ କରୁଥିବା ଆଦିମ ଜନଜାତିମାନେ (ଯଥା: ସେଣ୍ଟିନେଲି, ଜାରୱା, ଓଙ୍ଗେ ଆଦି) ମଧ୍ୟ-ପ୍ରସ୍ତର ଯୁଗରୁ ଏଠାରେ ନିଜର ସ୍ୱାତନ୍ତ୍ର୍ୟ ବଜାୟ ରଖିଛନ୍ତି । ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ କ୍ରମାଗତ ଭାବେ ଚୋଳ ସାମ୍ରାଜ୍ୟ, ଡେନିସ୍ (ଡେନମାର୍କ) ଉପନିବେଶ ଏବଂ ବ୍ରିଟିଶ୍ ଶାସନାଧୀନ ହୋଇ ଏହି ଦ୍ୱୀପ ଭାରତୀୟ ସ୍ୱାଧୀନତା ସଂଗ୍ରାମର ଇତିହାସରେ ଏକ ନିର୍ଣ୍ଣାୟକ ଏବଂ ହୃଦୟବିଦାରକ ଅଧ୍ୟାୟ ଯୋଡ଼ିଥିଲା । ବ୍ରିଟିଶ୍ ସରକାରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନିର୍ମିତ କୁଖ୍ୟାତ ସେଲୁଲାର୍ ଜେଲ୍ ଏବଂ ନେତାଜୀ ସୁଭାଷ ଚନ୍ଦ୍ର ବୋଷଙ୍କ ସ୍ୱାଧୀନତା ସଂଗ୍ରାମ ଏହି ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜକୁ ଭାରତୀୟମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏକ ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥକ୍ଷେତ୍ରରେ ପରିଣତ କରିଛି । ନିମ୍ନଲିଖିତ ସାରଣୀରେ ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ପ୍ରମୁଖ ଐତିହାସିକ ଘଟଣାବଳୀକୁ କ୍ରମାନୁସାରେ ଦର୍ଶାଯାଇଛି: {| class="wikitable" style="width:100%; border-collapse:collapse; font-family: sans-serif;" |- style="background-color:#0072B2; color:white; font-size: 1.1em; text-align:center;" ! scope="col" style="width:8%;" | କ୍ରମ ! scope="col" style="width:20%;" | ସମୟକାଳ ! scope="col" style="width:72%;" | ପ୍ରମୁଖ ଐତିହାସିକ ଘଟଣାବଳୀ |- style="background-color:#FFF5EE; vertical-align: top;" | style="text-align:center;" | '''୧''' | style="text-align:center;" | '''୧୧ଶ ଶତାବ୍ଦୀ ଏବଂ ପୂର୍ବରୁ''' | '''ଚୋଳ ସାମ୍ରାଜ୍ୟର ନୌଘାଟି:''' ଆଦିମ ଜନଜାତିଙ୍କ ଦୀର୍ଘକାଳୀନ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ବସବାସ ପରେ, ୧୧ଶ ଶତାବ୍ଦୀରେ ପ୍ରଥମ ରାଜେନ୍ଦ୍ର ଚୋଳ ନିଜର ଦକ୍ଷିଣ-ପୂର୍ବ ଏସିଆ (ଶ୍ରୀବିଜୟ ସାମ୍ରାଜ୍ୟ) ଅଭିଯାନ ସମୟରେ ଏହି ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜକୁ ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ନୌସେନା ଘାଟି ଭାବରେ ବ୍ୟବହାର କରିଥିଲେ । ଚୋଳମାନେ ଏହାକୁ 'ତିମାଇତ୍ତିଭୁ' ଏବଂ ପରେ 'ନକ୍କାଭରମ୍' (ଅର୍ଥାତ୍ ଉଲଗ୍ନ ଲୋକଙ୍କ ଦେଶ, ଯେଉଁଥିରୁ ଆଜିର 'ନିକୋବର' ନାମର ଉତ୍ପତ୍ତି) ବୋଲି ଅଭିହିତ କରୁଥିଲେ । |- style="background-color:#F0F8FF; vertical-align: top;" | style="text-align:center;" | '''୨''' | style="text-align:center;" | '''୧୭୫୫ – ୧୮୬୮''' | '''ଡେନିସ୍ (ଡେନମାର୍କ) ଉପନିବେଶ:''' ୧୭୫୫ ମସିହାରେ ଡେନିସ୍ ଇଷ୍ଟ ଇଣ୍ଡିଆ କମ୍ପାନୀର ଆଗମନ ଘଟିଥିଲା । ସେମାନେ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପରେ ବସତି ସ୍ଥାପନ କରି ଏହାର ନାମ 'ନ୍ୟୁ ଡେନମାର୍କ' (ପରେ ଫ୍ରେଡେରିକ୍ସ ଆଇଲାଣ୍ଡସ୍) ରଖିଥିଲେ । ତେବେ ଭୟଙ୍କର ମ୍ୟାଲେରିଆ ରୋଗର ପ୍ରାଦୁର୍ଭାବ କାରଣରୁ ସେମାନେ ବାରମ୍ବାର ଏହି ବସତି ଛାଡ଼ିବାକୁ ବାଧ୍ୟ ହୋଇଥିଲେ । ଶେଷରେ ୧୮୬୮ ମସିହାରେ ଡେନିସ୍ ସରକାର ନିଜର ସମସ୍ତ ଅଧିକାରକୁ ବ୍ରିଟିଶ୍ ପ୍ରଶାସନ ନିକଟରେ ବିକ୍ରି କରିଦେଇଥିଲେ । |- style="background-color:#FFF5EE; vertical-align: top;" | style="text-align:center;" | '''୩''' | style="text-align:center;" | '''୧୭୮୯ – ୧୯୪୧''' | '''ବ୍ରିଟିଶ୍ ଶାସନ ଓ ସେଲୁଲାର୍ ଜେଲ୍:''' ୧୭୮୯ରେ ଲେଫ୍ଟନାଣ୍ଟ ଆର୍କିବାଲ୍ଡ ବ୍ଲେୟାରଙ୍କ ଅଧୀନରେ ପ୍ରଥମ ବ୍ରିଟିଶ୍ ବସତି ନିର୍ମାଣ କରାଯାଇଥିଲା । ୧୮୫୭ର ପ୍ରଥମ ଭାରତୀୟ ସ୍ୱାଧୀନତା ସଂଗ୍ରାମ ବା ସିପାହୀ ବିଦ୍ରୋହ ପରେ, ୧୮୫୮ରେ ବ୍ରିଟିଶ୍ ସରକାର ବିଦ୍ରୋହୀମାନଙ୍କୁ ନିର୍ବାସନ ଦେବା ପାଇଁ ଏଠାରେ ଏକ ବନ୍ଦୀଶାଳା ('କଳାପାଣି') ସ୍ଥାପନ କଲେ । ୧୯୦୬ରେ କୁଖ୍ୟାତ [[ସେଲୁଲାର ଜେଲ|ସେଲୁଲାର୍ ଜେଲ୍]] ନିର୍ମାଣ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲା, ଯେଉଁଠାରେ ବୀର ସାବରକର, ବଟୁକେଶ୍ୱର ଦତ୍ତଙ୍କ ଭଳି ଅସଂଖ୍ୟ ସଂଗ୍ରାମୀଙ୍କୁ ଅକଥନୀୟ ଅତ୍ୟାଚାର ସହିବାକୁ ପଡ଼ିଥିଲା । |- style="background-color:#F0F8FF; vertical-align: top;" | style="text-align:center;" | '''୪''' | style="text-align:center;" | '''୧୯୪୨ – ୧୯୪୫''' | '''ଜାପାନୀ ଅଧିକାର ଓ ଆଜାଦ୍ ହିନ୍ଦ୍ ଫୌଜ:''' ଦ୍ୱିତୀୟ ବିଶ୍ୱଯୁଦ୍ଧ ସମୟରେ ଜାପାନୀ ସାମ୍ରାଜ୍ୟ ଏହି ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜକୁ ଦଖଲ କରିଥିଲା । ୩୦ ଡିସେମ୍ବର ୧୯୪୩ରେ ନେତାଜୀ [[ସୁଭାଷ ଚନ୍ଦ୍ର ବୋଷ]] ପୋର୍ଟ ବ୍ଲେୟାରଠାରେ ଆଜାଦ ହିନ୍ଦ୍ ଫୌଜର ସ୍ୱାଧୀନ ପତାକା ଉତ୍ତୋଳନ କରି ଏକ ଐତିହାସିକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ସୃଷ୍ଟି କରିଥିଲେ । ସେ ଆଣ୍ଡାମାନକୁ 'ଶହୀଦ୍ ଦ୍ୱୀପ' ଏବଂ ନିକୋବରକୁ 'ସ୍ୱରାଜ ଦ୍ୱୀପ' ନାମରେ ନାମିତ କରିଥିଲେ । ୧୯୪୫ରେ ଯୁଦ୍ଧ ଶେଷ ହେବା ପରେ ଏହା ପୁନର୍ବାର ବ୍ରିଟିଶ୍ ନିୟନ୍ତ୍ରଣକୁ ଆସିଲା । |- style="background-color:#FFF5EE; vertical-align: top;" | style="text-align:center;" | '''୫''' | style="text-align:center;" | '''୧୯୪୭ – ୧୯୫୬''' | '''ସ୍ୱାଧୀନତା ଓ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ମାନ୍ୟତା:''' ୧୯୪୭ ମସିହାରେ ବ୍ରିଟିଶ୍ ଶାସନରୁ ସ୍ୱାଧୀନତା ପାଇବା ପରେ ଏହା ଭାରତୀୟ ସଂଘର ଏକ ଅବିଚ୍ଛେଦ୍ୟ ଅଙ୍ଗ ପାଲଟିଲା । ୧୯୫୦ରେ ନୂତନ ସମ୍ବିଧାନ ଅନୁଯାୟୀ ଏହାକୁ 'ଭାଗ-ଘ' (Part D) ରାଜ୍ୟ ଭାବରେ ସ୍ୱୀକୃତି ଦିଆଗଲା ଏବଂ ପରେ ସୀମା ପୁନର୍ଗଠନ ଆଇନ ଆଧାରରେ ୧ ନଭେମ୍ବର ୧୯୫୬ରେ ଏହାକୁ ଏକ ପୂର୍ଣ୍ଣାଙ୍ଗ 'କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ' ଭାବରେ ଘୋଷଣା କରାଗଲା । |- style="background-color:#F0F8FF; vertical-align: top;" | style="text-align:center;" | '''୬''' | style="text-align:center;" | '''୨୦୦୪ – ବର୍ତ୍ତମାନ''' | '''ସୁନାମୀ ବିପର୍ଯ୍ୟୟ ଓ ନୂତନ ନାମକରଣ:''' ୨୬ ଡିସେମ୍ବର ୨୦୦୪ର ଭୟଙ୍କର ସୁମାତ୍ରା ଭୂମିକମ୍ପ ଯୋଗୁଁ ଆସିଥିବା ସୁନାମୀରେ ଏହି ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ବ୍ୟାପକ କ୍ଷୟକ୍ଷତି ଘଟିଥିଲା ଏବଂ ହଜାର ହଜାର ଲୋକ ପ୍ରାଣ ହରାଇଥିଲେ । ନିକଟ ଅତୀତରେ ଭାରତ ସରକାର ଉପନିବେଶବାଦର ଚିହ୍ନକୁ ଲିଭାଇବା ପାଇଁ ଅନେକ ପଦକ୍ଷେପ ନେଇଛନ୍ତି । ୨୦୧୮ରେ ରୋସ୍, ନୀଲ୍ ଏବଂ ହାଭଲକ୍ ଦ୍ୱୀପର ନାମ ବଦଳାଯାଇଥିଲା ଏବଂ ସେପ୍ଟେମ୍ବର ୨୦୨୪ରେ ପ୍ରଶାସନିକ କେନ୍ଦ୍ର ତଥା ରାଜଧାନୀ 'ପୋର୍ଟ ବ୍ଲେୟାର'ର ନାମ ବଦଳାଇ ଆନୁଷ୍ଠାନିକ ଭାବରେ 'ଶ୍ରୀ ବିଜୟ ପୁରମ୍' ରଖାଯାଇଛି । |} == ଭୌଗୋଳିକ ଅବସ୍ଥାନ == ଆଣ୍ଡାମାନ ଏବଂ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜ ମୁଖ୍ୟତଃ ଭାରତୀୟ ମହାସାଗରର ବଙ୍ଗୋପସାଗର ଏବଂ ଆଣ୍ଡାମାନ ସାଗରର ମିଳନ ସ୍ଥଳରେ ଅବସ୍ଥିତ । ଏହା ଏକ ବିଶାଳ ଦ୍ୱୀପ ଶୃଙ୍ଖଳା, ଯାହାକି ଉତ୍ତରରୁ ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗକୁ ପ୍ରାୟ ୮୦୦ କିଲୋମିଟର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବ୍ୟାପିଛି । ଏହି ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜ ମୁଖ୍ୟତଃ ଦୁଇଟି ପ୍ରମୁଖ ଗୋଷ୍ଠୀକୁ ନେଇ ଗଠିତ - ଉତ୍ତର ଭାଗରେ ଥିବା 'ଆଣ୍ଡାମାନ ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜ' ଏବଂ ଦକ୍ଷିଣ ଭାଗରେ ଥିବା 'ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜ' । ଏହି ଦୁଇ ଦ୍ୱୀପ ଗୋଷ୍ଠୀ ପରସ୍ପରଠାରୁ ପ୍ରାୟ ୧୫୦ କିଲୋମିଟର ପ୍ରଶସ୍ତ ସମୁଦ୍ର ପଥ ଦ୍ୱାରା ପୃଥକ ହୋଇଛନ୍ତି, ଯାହାକୁ 'ଦଶ ଡିଗ୍ରୀ ଚ୍ୟାନେଲ' (Ten Degree Channel) କୁହାଯାଏ (କାରଣ ଏହା ୧୦° ଉତ୍ତର ଅକ୍ଷାଂଶରେ ଅବସ୍ଥିତ) । ଭୌଗୋଳିକ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣରୁ ଏହି ଦ୍ୱୀପଗୁଡ଼ିକ ପ୍ରକୃତରେ ସମୁଦ୍ର ମଧ୍ୟରେ ବୁଡ଼ି ରହିଥିବା ଏକ ବିଶାଳ ପର୍ବତମାଳାର ଉପରିଭାଗ ଅଟନ୍ତି, ଯାହାକି ମିଆଁମାରର ଆରାକାନ୍ ୟୋମା (Arakan Yoma) ପର୍ବତଶ୍ରେଣୀର ଏକ ସମ୍ପ୍ରସାରଣ ବୋଲି ବିଶ୍ୱାସ କରାଯାଏ । ନିମ୍ନଲିଖିତ ସାରଣୀରେ ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ପ୍ରମୁଖ ଭୌଗୋଳିକ ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟଗୁଡ଼ିକୁ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି: {| class="wikitable" style="width:100%; border-collapse:collapse; font-family: sans-serif;" |- style="background-color:#0072B2; color:white; font-size: 1.1em; text-align:center;" ! scope="col" style="width:8%;" | କ୍ରମ ! scope="col" style="width:22%;" | ଭୌଗୋଳିକ ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ ! scope="col" style="width:70%;" | ସବିଶେଷ ବିବରଣୀ |- style="background-color:#FFF5EE; vertical-align: top;" | style="text-align:center;" | '''୧''' | '''ଆୟତନ ଓ ଦ୍ୱୀପ ସଂଖ୍ୟା''' | ସମଗ୍ର କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳର ସମୁଦାୟ ଆୟତନ ହେଉଛି ୮,୨୪୯ ବର୍ଗ କିଲୋମିଟର । ଏଥିରେ ସର୍ବମୋଟ ୮୩୬ଟି ଛୋଟ-ବଡ଼ ଦ୍ୱୀପ ଏବଂ ଶିଳାଖଣ୍ଡ ରହିଛି, ଯାହା ମଧ୍ୟରୁ କେବଳ ୩୧ଟି ଦ୍ୱୀପରେ ମନୁଷ୍ୟ ବସବାସ କରୁଛନ୍ତି । ଆଣ୍ଡାମାନ ଗୋଷ୍ଠୀରେ ସର୍ବାଧିକ ଅଞ୍ଚଳ (ପ୍ରାୟ ୬,୪୦୮ ବର୍ଗ କି.ମି.) ଥିବାବେଳେ ନିକୋବର ଗୋଷ୍ଠୀର ଆୟତନ ପ୍ରାୟ ୧,୮୪୧ ବର୍ଗ କି.ମି. ଅଟେ । |- style="background-color:#F0F8FF; vertical-align: top;" | style="text-align:center;" | '''୨''' | '''ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଶୃଙ୍ଗ''' | ଆଣ୍ଡାମାନ ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ଉତ୍ତର ଭାଗରେ ଅବସ୍ଥିତ '''ସ୍ୟାଡଲ୍ ଶୃଙ୍ଗ''' (Saddle Peak) ହେଉଛି ସମଗ୍ର ଅଞ୍ଚଳର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସ୍ଥାନ, ଯାହାର ଉଚ୍ଚତା ସମୁଦ୍ର ପତନଠାରୁ ୭୩୨ ମିଟର (୨,୪୦୨ ଫୁଟ) । ସେହିପରି ଗ୍ରେଟ୍ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପରେ ଥିବା 'ମାଉଣ୍ଟ ଥୁଲିଅର୍' (Mount Thullier) ହେଉଛି ନିକୋବରର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଶୃଙ୍ଗ (୬୪୨ ମିଟର) । |- style="background-color:#FFF5EE; vertical-align: top;" | style="text-align:center;" | '''୩''' | '''ସକ୍ରିୟ ଆଗ୍ନେୟଗିରି''' | ପୋର୍ଟ ବ୍ଲେୟାର (ଶ୍ରୀ ବିଜୟ ପୁରମ୍) ଠାରୁ ପ୍ରାୟ ୧୩୫ କି.ମି. ଉତ୍ତର-ପୂର୍ବ ଦିଗରେ ଆଣ୍ଡାମାନ ସାଗରରେ ଅବସ୍ଥିତ '''ବ୍ୟାରେନ୍ ଦ୍ୱୀପ''' (Barren Island) ହେଉଛି ଭାରତ ତଥା ସମଗ୍ର ଦକ୍ଷିଣ ଏସିଆର ଏକମାତ୍ର ସକ୍ରିୟ ଆଗ୍ନେୟଗିରି । ଏହା ବ୍ୟତୀତ ନିକଟବର୍ତ୍ତୀ 'ନାର୍କୋଣ୍ଡମ୍ ଦ୍ୱୀପ' ଏକ ସୁପ୍ତ ଆଗ୍ନେୟଗିରି ଅଟେ । |- style="background-color:#F0F8FF; vertical-align: top;" | style="text-align:center;" | '''୪''' | '''ସର୍ବଦକ୍ଷିଣ ବିନ୍ଦୁ''' | ଗ୍ରେଟ୍ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପର ସର୍ବଦକ୍ଷିଣ ପ୍ରାନ୍ତରେ ଥିବା '''ଇନ୍ଦିରା ପଏଣ୍ଟ''' (Indira Point) ହେଉଛି କେବଳ ଏହି ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ନୁହେଁ, ବରଂ ସମଗ୍ର ଭାରତବର୍ଷର ଭୌଗୋଳିକ ସର୍ବଦକ୍ଷିଣ ବିନ୍ଦୁ । ୨୦୦୪ ସୁନାମୀ ସମୟରେ ଏହି ବିନ୍ଦୁର ଅଧିକାଂଶ ଅଂଶ ସମୁଦ୍ର ଗର୍ଭରେ ଲୀନ ହୋଇଯାଇଥିଲା, ତଥାପି ଏହାର ପ୍ରାକୃତିକ ଓ ଭୌଗୋଳିକ ଗୁରୁତ୍ୱ ଅତୁଟ ରହିଛି । |- style="background-color:#FFF5EE; vertical-align: top;" | style="text-align:center;" | '''୫''' | '''ଜଳବାୟୁ''' | ବିଷୁବ ରେଖା ନିକଟରେ ଅବସ୍ଥିତ ଥିବାରୁ ଏଠାରେ ମୁଖ୍ୟତଃ 'ଉଷ୍ମ କ୍ରାନ୍ତୀୟ ସାମୁଦ୍ରିକ ଜଳବାୟୁ' ଅନୁଭୂତ ହୁଏ । ଏଠାରେ ଗ୍ରୀଷ୍ମ ଓ ଶୀତ ଋତୁ ମଧ୍ୟରେ ତାପମାତ୍ରାର ବିଶେଷ ପରିବର୍ତ୍ତନ ହୁଏନାହିଁ; ବର୍ଷସାରା ତାପମାତ୍ରା ୨୩°C ରୁ ୩୧°C ମଧ୍ୟରେ ସ୍ଥିର ରହେ । ଦକ୍ଷିଣ-ପଶ୍ଚିମ ତଥା ଉତ୍ତର-ପୂର୍ବ ମୌସୁମୀ ପ୍ରବାହ କାରଣରୁ ଏଠାରେ ମେ' ମାସରୁ ନଭେମ୍ବର ମାସ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରଚୁର ବୃଷ୍ଟିପାତ ହୋଇଥାଏ । |- style="background-color:#F0F8FF; vertical-align: top;" | style="text-align:center;" | '''୬''' | '''ପରିବେଶ ଓ ଅରଣ୍ୟ''' | ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ପ୍ରାୟ ୮୬.୨% ଭୂଭାଗ ଘଞ୍ଚ କ୍ରାନ୍ତୀୟ ବୃଷ୍ଟିଅରଣ୍ୟ (Tropical Rainforest) ଏବଂ ହେନ୍ତାଳ ବନ (Mangroves) ଦ୍ୱାରା ଆଚ୍ଛାଦିତ । ଦୀର୍ଘକାଳ ଧରି ମୁଖ୍ୟ ଭୂଖଣ୍ଡରୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ରହିବା କାରଣରୁ ଏଠାରେ ଅନେକ ସ୍ଥାନୀୟ ପ୍ରଜାତିର (Endemic) ଉଦ୍ଭିଦ ଓ ବନ୍ୟଜନ୍ତୁ ଦେଖିବାକୁ ମିଳନ୍ତି । ଏହା ସାମୁଦ୍ରିକ ଜୀବବିବିଧତା ବିଶେଷ କରି ପ୍ରବାଳ ଭିତ୍ତି (Coral Reefs) ପାଇଁ ସାରା ବିଶ୍ୱରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ । |} == ଲୋକସଂଖ୍ୟାତ୍ମକ ତଥ୍ୟ == ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ଜନସଂଖ୍ୟା ଏବଂ ସାମାଜିକ ଗଠନ ଅତ୍ୟନ୍ତ ବୈଚିତ୍ର୍ୟମୟ ଅଟେ। ଏହାକୁ 'ମିନି ଇଣ୍ଡିଆ' ବା 'କ୍ଷୁଦ୍ର ଭାରତ' ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ, କାରଣ ଏଠାରେ ସମଗ୍ର ଭାରତର ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରାନ୍ତରୁ ଆସିଥିବା ଲୋକମାନେ ଏକତ୍ର ବସବାସ କରନ୍ତି। ୨୦୧୧ ମସିହାର ଜନଗଣନା ଅନୁଯାୟୀ ଏହି କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳର ମୋଟ ଜନସଂଖ୍ୟା ୩,୮୦,୫୮୧ ଥିବାବେଳେ, ମଇ ୨୦୨୬ ସୁଦ୍ଧା ସାମ୍ପ୍ରତିକ ସରକାରୀ ଆକଳନ (ଜାତୀୟ ଜନସଂଖ୍ୟା ଆୟୋଗ ଏବଂ IIMAD ରିପୋର୍ଟ) ଅନୁଯାୟୀ ଏହା ପ୍ରାୟ ୪.୧୫ ଲକ୍ଷରୁ ୪.୨୧ ଲକ୍ଷରେ ପହଞ୍ଚିଛି। ଏହି ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ଜନସଂଖ୍ୟା ମୁଖ୍ୟତଃ ଦୁଇ ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ— ପ୍ରଥମଟି ହେଉଛି ଆଧୁନିକ ମୂଳ ସ୍ରୋତର ଅଧିବାସୀ (ଯେଉଁମାନେ ମୁଖ୍ୟତଃ ମୁଖ୍ୟ ଭୂଖଣ୍ଡରୁ ସ୍ଥାନାନ୍ତରିତ ହୋଇଛନ୍ତି) ଏବଂ ଦ୍ୱିତୀୟଟି ହେଉଛି ଆଦିମ ସ୍ଥାନୀୟ ଜନଜାତି (ଯେଉଁମାନେ ହଜାର ହଜାର ବର୍ଷ ଧରି ଏହି ସ୍ଥାନର ପ୍ରକୃତ ବାସିନ୍ଦା ଅଟନ୍ତି)। ନିମ୍ନଲିଖିତ ସାରଣୀରେ ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ଲୋକସଂଖ୍ୟା ଏବଂ ଆନୁଷଙ୍ଗିକ ତଥ୍ୟର ତୁଳନାତ୍ମକ ବିବରଣୀ ପ୍ରଦାନ କରାଯାଇଛି: {| class="wikitable" style="width:100%; border-collapse:collapse; font-family: sans-serif; text-align:center;" |- style="background-color:#0072B2; color:white; font-size: 1.1em;" ! scope="col" style="width:8%;" | କ୍ରମ ! scope="col" style="width:22%;" | ଲୋକସଂଖ୍ୟାତ୍ମକ ଦିଗ ! scope="col" style="width:35%;" | ୨୦୧୧ ଜନଗଣନା ତଥ୍ୟ ! scope="col" style="width:35%;" | ସଦ୍ୟତମ ସ୍ଥିତି ଓ ଆକଳନ (ମଇ ୨୦୨୬) |- style="background-color:#FFF5EE; vertical-align: middle;" | '''୧''' | '''ମୋଟ ଜନସଂଖ୍ୟା''' | ୩,୮୦,୫୮୧ | ପ୍ରାୟ ୪,୧୫,୦୦୦ ରୁ ୪,୨୧,୦୦୦ ମଧ୍ୟରେ |- style="background-color:#F0F8FF; vertical-align: middle;" | '''୨''' | '''ଲିଙ୍ଗଗତ ବଣ୍ଟନ''' | ପୁରୁଷ: ୨,୦୨,୮୭୧ <br /> ମହିଳା: ୧,୭୭,୭୧୦ | ପୁରୁଷ: ପ୍ରାୟ ୨.୨ ଲକ୍ଷ <br /> ମହିଳା: ପ୍ରାୟ ୧.୯୫ ଲକ୍ଷ |- style="background-color:#FFF5EE; vertical-align: middle;" | '''୩''' | '''ଲିଙ୍ଗ ଅନୁପାତ''' | ୮୭୬ (ପ୍ରତି ୧୦୦୦ ପୁରୁଷରେ ମହିଳା) | ସାମାନ୍ୟ ସୁଧାର ସହ ପ୍ରାୟ ୮୮୦-୮୯୦ ଆକଳନ |- style="background-color:#F0F8FF; vertical-align: middle;" | '''୪''' | '''ସାକ୍ଷରତା ହାର''' | ମୋଟ: ୮୬.୬୩% <br /> <small>(ପୁରୁଷ: ୯୦.୨୭%, ମହିଳା: ୮୨.୪୩%)</small> | ମୋଟ: ୯୧.୧% <br /> <small>(ସମ୍ପ୍ରତିକ PLFS ରିପୋର୍ଟ ଆଧାରରେ)</small> |- style="background-color:#FFF5EE; vertical-align: middle;" | '''୫''' | '''ଜନବସତି ଅନୁପାତ''' | ସହରାଞ୍ଚଳ: ୩୭.୭% <br /> ଗ୍ରାମାଞ୍ଚଳ: ୬୨.୩% | ଗ୍ରେଟ୍ ନିକୋବର ପ୍ରକଳ୍ପ ଓ ଭିତ୍ତିଭୂମି ବିକାଶ କାରଣରୁ ସହରୀକରଣ ହାରରେ କ୍ରମାଗତ ବୃଦ୍ଧି |- style="background-color:#F0F8FF; vertical-align: middle;" | '''୬''' | '''ଧର୍ମଗତ ବିଭାଜନ''' | ହିନ୍ଦୁ (୬୯.୪୫%), ଖ୍ରୀଷ୍ଟିଆନ (୨୧.୨୮%), ମୁସଲମାନ (୮.୫୨%) | ଅନୁପାତ ପ୍ରାୟତଃ ସମାନ ରହିଛି |- style="background-color:#FFF5EE; vertical-align: middle;" | '''୭''' | '''ସର୍ବାଧିକ କଥିତ ଭାଷା''' | ବଙ୍ଗାଳୀ (~୨୮.୪%), ହିନ୍ଦୀ (~୧୯.୨%), ତାମିଲ (~୧୫.୨%), ତେଲୁଗୁ (~୧୩.୨%) | ବଙ୍ଗାଳୀ ଏବଂ ହିନ୍ଦୀ ଭାଷାଭାଷୀଙ୍କ ସଂଖ୍ୟା ସର୍ବାଧିକ, ଏହା ସହିତ ଇଂରାଜୀର ବହୁଳ ବ୍ୟବହାର |- style="background-color:#F0F8FF; vertical-align: middle;" | '''୮''' | '''ଆଦିମ ଜନଜାତି (PVTGs)''' | ସେଣ୍ଟିନେଲୀ, ଜାରୱା, ଓଙ୍ଗେ, ମହାନ୍ ଆଣ୍ଡାମାନୀ, ଶୋମ୍ପେନ୍ ଓ ନିକୋବରୀ | ସେଣ୍ଟିନେଲୀମାନେ ଏବେ ମଧ୍ୟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସମ୍ପର୍କବିହୀନ ଅଟନ୍ତି। ଅନ୍ୟ ଜନଜାତିଙ୍କ ସଂରକ୍ଷଣ ପ୍ରତି ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଧ୍ୟାନ |} ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ଜନସଂଖ୍ୟା ଘନତ୍ୱ ଅତ୍ୟନ୍ତ କମ୍ ଅଟେ (୨୦୧୧ ସୁଦ୍ଧା ବର୍ଗ କିଲୋମିଟର ପିଛା ମାତ୍ର ୪୬ ଜଣ)। ନିକଟବର୍ତ୍ତୀ ବର୍ଷଗୁଡ଼ିକରେ କେନ୍ଦ୍ର ସରକାରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ହାତକୁ ନିଆଯାଇଥିବା ବିଭିନ୍ନ ବୃହତ୍ ଭିତ୍ତିଭୂମି ଓ ପର୍ଯ୍ୟଟନ ପ୍ରକଳ୍ପ କାରଣରୁ ମୁଖ୍ୟ ଭୂଖଣ୍ଡରୁ ଅନେକ ବୃତ୍ତିଗତ କର୍ମଚାରୀ ଏବଂ ପ୍ରବାସୀ ଶ୍ରମିକଙ୍କ ଆଗମନ ଦେଖାଦେଇଛି, ଯାହାକି ଆଗାମୀ ଦଶନ୍ଧିରେ ଏହାର ଲୋକସଂଖ୍ୟାତ୍ମକ ରୂପରେଖରେ ଏକ ବଡ଼ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଆଣିବାର ସମ୍ଭାବନା ରଖେ। == ପ୍ରଶାସନ ଓ ରାଜନୀତି == ଆଣ୍ଡାମାନ ଏବଂ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜ ହେଉଛି ଭାରତର ଏକ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ (Union Territory) । ଭାରତୀୟ ସମ୍ବିଧାନର ଧାରା ୨୩୯ ଅନୁଯାୟୀ, ଏହି ଅଞ୍ଚଳରେ କୌଣସି ବିଧାନସଭା ବା ନିର୍ବାଚିତ ରାଜ୍ୟ ସରକାର ନାହାନ୍ତି । ଏହାର ସମସ୍ତ ପ୍ରଶାସନିକ ଦାୟିତ୍ୱ ଭାରତର ରାଷ୍ଟ୍ରପତିଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନିଯୁକ୍ତ ଏକ 'ଉପରାଜ୍ୟପାଳ' (Lieutenant Governor) ଙ୍କ ଉପରେ ନ୍ୟସ୍ତ ଅଟେ, ଯିଏକି କେନ୍ଦ୍ର ସରକାରଙ୍କ ପ୍ରତିନିଧି ଭାବରେ ସମଗ୍ର ଅଞ୍ଚଳର ଶାସନଭାର ତୁଲାନ୍ତି । ଦୈନନ୍ଦିନ ପ୍ରଶାସନିକ କାର୍ଯ୍ୟ ଏବଂ ନୀତି ନିର୍ଦ୍ଧାରଣରେ ତାଙ୍କୁ ସହାୟତା କରିବା ପାଇଁ ଭାରତୀୟ ପ୍ରଶାସନିକ ସେବା (IAS) ର ଜଣେ ବରିଷ୍ଠ ଅଧିକାରୀ 'ମୁଖ୍ୟ ସଚିବ' ଭାବରେ ନିଯୁକ୍ତ ହୋଇଥାନ୍ତି । ବିଚାର ବିଭାଗୀୟ (Judiciary) କ୍ଷେତ୍ରରେ ଏହି କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ ନିଜସ୍ୱ କୌଣସି ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚ ନ୍ୟାୟାଳୟ ନରଖି, 'କଲିକତା ଉଚ୍ଚ ନ୍ୟାୟାଳୟ' (Calcutta High Court) ର ଅଧୀନରେ ଆସେ । ଆଇନଗତ ସୁବିଧା ପାଇଁ ରାଜଧାନୀ ଶ୍ରୀ ବିଜୟ ପୁରମ୍ (ଯାହାର ପୂର୍ବ ନାମ ପୋର୍ଟ ବ୍ଲେୟାର ଥିଲା) ଠାରେ କଲିକତା ଉଚ୍ଚ ନ୍ୟାୟାଳୟର ଏକ ସ୍ଥାୟୀ ଖଣ୍ଡପୀଠ (Circuit Bench) ସ୍ଥାପନ କରାଯାଇଛି । ରାଜନୈତିକ ସ୍ତରରେ ଏହି କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳରୁ ସମଗ୍ର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜକୁ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ କରିବା ପାଇଁ କେବଳ ଜଣେ ମାତ୍ର ସାଂସଦ (Member of Parliament) ଭାରତୀୟ ଲୋକ ସଭାକୁ ନିର୍ବାଚିତ ହୋଇଥାନ୍ତି । ସୁଶାସନ ପାଇଁ ସମଗ୍ର ଭୂଭାଗକୁ ତିନୋଟି ଜିଲ୍ଲାରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇଛି ଏବଂ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜିଲ୍ଲା ଜଣେ ଡେପୁଟି କମିଶନରଙ୍କ (ଜିଲ୍ଲାପାଳ) ଅଧୀନରେ ପରିଚାଳିତ ହୁଏ । ଗ୍ରାମାଞ୍ଚଳରେ ପଞ୍ଚାୟତରାଜ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଥିବାବେଳେ ସହରାଞ୍ଚଳ ପ୍ରଶାସନ ପାଇଁ ପୌରପରିଷଦ ଗଠନ କରାଯାଇଛି । ନିମ୍ନଲିଖିତ ସାରଣୀରେ ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ବର୍ତ୍ତମାନର ପ୍ରଶାସନିକ ଏବଂ ରାଜନୈତିକ ଢାଞ୍ଚାକୁ ସବିଶେଷ ଭାବେ ଦର୍ଶାଯାଇଛି (ମଇ ୨୦୨୬ ସୁଦ୍ଧା ଅଦ୍ୟତନ): {| class="wikitable" style="width:100%; border-collapse:collapse; font-family: sans-serif;" |- style="background-color:#0072B2; color:white; font-size: 1.1em; text-align:center;" ! scope="col" style="width:8%;" | କ୍ରମ ! scope="col" style="width:25%;" | ବିଭାଗ ! scope="col" style="width:67%;" | ସବିଶେଷ ବିବରଣୀ |- style="background-color:#FFF5EE; vertical-align: top;" | style="text-align:center;" | '''୧''' | '''ଶାସନ ପ୍ରଣାଳୀ''' | କେନ୍ଦ୍ର ସରକାରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପରିଚାଳିତ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ (ଏଠାରେ କୌଣସି ରାଜ୍ୟ ବିଧାନସଭା ବା ମୁଖ୍ୟମନ୍ତ୍ରୀ ନାହାନ୍ତି) । |- style="background-color:#F0F8FF; vertical-align: top;" | style="text-align:center;" | '''୨''' | '''ବର୍ତ୍ତମାନର ଉପରାଜ୍ୟପାଳ''' | ଆଡମିରାଲ (ଅବସରପ୍ରାପ୍ତ) '''[[ଦେବେନ୍ଦ୍ର କୁମାର ଜୋଶୀ]]''' (ଅକ୍ଟୋବର ୨୦୧୭ ମସିହାରୁ ଦାୟିତ୍ୱରେ) |- style="background-color:#FFF5EE; vertical-align: top;" | style="text-align:center;" | '''୩''' | '''ବର୍ତ୍ତମାନର ମୁଖ୍ୟ ସଚିବ''' | ଶ୍ରୀ ଚନ୍ଦ୍ର ଭୂଷଣ କୁମାର, ଆଇ.ଏ.ଏସ୍. |- style="background-color:#F0F8FF; vertical-align: top;" | style="text-align:center;" | '''୪''' | '''ସଂସଦୀୟ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ''' | ଲୋକ ସଭାରେ ମୋଟ ୧ ଗୋଟି ଆସନ ଅଛି । ସଦ୍ୟତମ ୨୦୨୪ ଲୋକ ସଭା ନିର୍ବାଚନର ବିଜୟୀ ସାଂସଦ: '''[[ବିଷ୍ଣୁ ପଦ ରାୟ]]''' (ଭାରତୀୟ ଜନତା ପାର୍ଟି) |- style="background-color:#FFF5EE; vertical-align: top;" | style="text-align:center;" | '''୫''' | '''ନ୍ୟାୟିକ ଅଧିକାର କ୍ଷେତ୍ର''' | [[କଲିକତା ଉଚ୍ଚ ନ୍ୟାୟାଳୟ]] (ମୁଖ୍ୟ ପୀଠ: କୋଲକାତା, ଖଣ୍ଡପୀଠ: ଶ୍ରୀ ବିଜୟ ପୁରମ୍) |- style="background-color:#F0F8FF; vertical-align: top;" | style="text-align:center;" | '''୬''' | '''ପ୍ରଶାସନିକ ଜିଲ୍ଲା ସମୂହ (୩ ଗୋଟି)''' | * '''[[ଦକ୍ଷିଣ ଆଣ୍ଡାମାନ ଜିଲ୍ଲା]]''' (ସଦର ମହକୁମା: ଶ୍ରୀ ବିଜୟ ପୁରମ୍) * '''[[ଉତ୍ତର ଓ ମଧ୍ୟ ଆଣ୍ଡାମାନ ଜିଲ୍ଲା]]''' (ସଦର ମହକୁମା: ମାୟାବନ୍ଦର) * '''[[ନିକୋବର ଜିଲ୍ଲା]]''' (ସଦର ମହକୁମା: କାର୍ ନିକୋବର) |- style="background-color:#FFF5EE; vertical-align: top;" | style="text-align:center;" | '''୭''' | '''ସ୍ଥାନୀୟ ଶାସନ (Local Govt)''' | ଗ୍ରାମାଞ୍ଚଳରେ ଜିଲ୍ଲା ପରିଷଦ ଏବଂ ଗ୍ରାମ ପଞ୍ଚାୟତ ବ୍ୟବସ୍ଥା ରହିଛି । ସହରାଞ୍ଚଳ ପାଇଁ ଏକମାତ୍ର ମ୍ୟୁନିସିପାଲିଟି ଭାବରେ 'ଶ୍ରୀ ବିଜୟ ପୁରମ୍ ପୌରପରିଷଦ' (ପୂର୍ବର ପୋର୍ଟ ବ୍ଲେୟାର ପୌରପରିଷଦ) କାର୍ଯ୍ୟରତ ଅଛି । |- style="background-color:#F0F8FF; vertical-align: top;" | style="text-align:center;" | '''୮''' | '''ସାମରିକ ପ୍ରଶାସନ''' | ଭାରତର ଏକମାତ୍ର ମିଳିତ ସାମରିକ କମାଣ୍ଡ '''ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର କମାଣ୍ଡ (ANC)''' ଏହିଠାରେ ଅବସ୍ଥିତ, ଯେଉଁଥିରେ ଭାରତୀୟ ସେନା, ନୌସେନା ଏବଂ ବିମାନ ବାହିନୀ ମିଳିତ ଭାବେ ଅଞ୍ଚଳର ସୁରକ୍ଷା ପରିଚାଳନା କରନ୍ତି । |} == ଅର୍ଥନୀତି == ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ଅର୍ଥନୀତି ମୁଖ୍ୟତଃ କୃଷି, ପର୍ଯ୍ୟଟନ ଏବଂ ମତ୍ସ୍ୟ ଚାଷ ଉପରେ ନିର୍ଭରଶୀଳ । ଏହାର ଭୌଗୋଳିକ ଅବସ୍ଥିତି ଯୋଗୁଁ ଏଠାରେ ବାଣିଜ୍ୟିକ ସୁଯୋଗ ବହୁତ ରହିଛି । {| class="wikitable sortable" style="background:#fdfdfd; border:1px solid #aaa; width:100%; text-align:left;" |+ style="background:#2E8B57; color:white; padding:10px; font-size:1.2em;" | '''ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର: ଆର୍ଥିକ ରୂପରେଖ''' |- style="background:#E9E9E9; text-align:center;" ! width="30%" | ଆର୍ଥିକ କ୍ଷେତ୍ର ! width="70%" | ବିବରଣୀ |- | '''ମୁଖ୍ୟ କୃଷି ଉତ୍ପାଦ''' | ଧାନ, ନଡ଼ିଆ, ଗୁଆ, ରବର ଏବଂ କାଜୁ । ଏଠାରେ ପ୍ରଚୁର ପରିମାଣରେ ମସଲା (ଗୋଲମରିଚ, ଡାଲଚିନି) ମଧ୍ୟ ଚାଷ ହୁଏ [୧] । |- | '''ପର୍ଯ୍ୟଟନ ଶିଳ୍ପ''' | ଏହା ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ଅର୍ଥନୀତିର ମେରୁଦଣ୍ଡ । ସେଲ୍ୟୁଲାର ଜେଲ୍, ରାଧାନଗର ବିଚ୍ ଏବଂ ସ୍କୁବା ଡାଇଭିଂ ପାଇଁ ଏହା ବିଶ୍ୱପ୍ରସିଦ୍ଧ [୨] । |- | '''ମତ୍ସ୍ୟ ସମ୍ପଦ''' | ପ୍ରାୟ ୬ ଲକ୍ଷ ବର୍ଗ କିଲୋମିଟର ପରିବ୍ୟାପ୍ତ 'Exclusive Economic Zone' (EEZ) ମଧ୍ୟରେ ସାମୁଦ୍ରିକ ମାଛ ଧରା ଏକ ପ୍ରମୁଖ ଜୀବିକା [୩] । |- | '''ଶିଳ୍ପ ଓ ବାଣିଜ୍ୟ''' | ହସ୍ତତନ୍ତ (ବିଶେଷ କରି କାଠ ଏବଂ ଶାମୁକା କାମ) ଏବଂ ଖାଦ୍ୟ ପ୍ରକ୍ରିୟାକରଣ ଉପରେ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦିଆଯାଏ । |- | '''ବନ୍ଦର ଭିତ୍ତିଭୂମି''' | ପୋର୍ଟ ବ୍ଲେୟର ଏକ ପ୍ରମୁଖ ସାମୁଦ୍ରିକ ବନ୍ଦର, ଯାହା ଆନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ଜଳପଥ ସହ ସଂଯୋଗ ରକ୍ଷା କରେ । |} === ମୁଖ୍ୟ ରପ୍ତାନି ଦ୍ରବ୍ୟ === * ସାମୁଦ୍ରିକ ଉତ୍ପାଦ: ମାଛ ଏବଂ ଚିଙ୍ଗୁଡ଼ି । * କୃଷିଜାତ ଦ୍ରବ୍ୟ: ନଡ଼ିଆ, ଗୁଆ ଏବଂ କଞ୍ଚା ରବର । * ହସ୍ତଶିଳ୍ପ: ବେତ ଓ କାଠ ନିର୍ମିତ ସାମଗ୍ରୀ । == ପରିବହନ == ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ଭୌଗୋଳିକ ଅବସ୍ଥିତି ଯୋଗୁଁ ଏଠାରେ ଜଳପଥ ଏବଂ ଆକାଶପଥ ପରିବହନର ମୁଖ୍ୟ ମାଧ୍ୟମ ଅଟେ। {| class="wikitable sortable" style="background:#fdfdfd; border:1px solid #aaa; width:100%; text-align:left;" |+ style="background:#CC5500; color:white; padding:10px; font-size:1.2em;" | '''ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର: ପରିବହନ ବ୍ୟବସ୍ଥା''' |- style="background:#E9E9E9; text-align:center;" ! width="30%" | ପରିବହନ ମାଧ୍ୟମ ! width="70%" | ବିବରଣୀ |- | '''ଆକାଶପଥ (Airways)''' | ବୀର ସାବରକର ଆନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ବିମାନବନ୍ଦର, ପୋର୍ଟ ବ୍ଲେୟର ଏଠାକାର ମୁଖ୍ୟ ବିମାନବନ୍ଦର। ଏହା ଭାରତର ପ୍ରମୁଖ ସହର ଯଥା କୋଲକାତା, ଚେନ୍ନାଇ ଏବଂ ବିଶାଖାପାଟଣା ସହ ସଂଯୁକ୍ତ [୧]। |- | '''ଜଳପଥ (Seaways)''' | ମୁଖ୍ୟ ଭୂଭାଗ (Mainland) ରୁ ଜାହାଜ ଯୋଗେ ଯାତାୟାତ ପାଇଁ ୩ ରୁ ୪ ଦିନ ସମୟ ଲାଗେ। ବିଭିନ୍ନ ଦ୍ୱୀପ ମଧ୍ୟରେ ଯାତାୟାତ ପାଇଁ ଫେରି (Ferry) ସେବା ଉପଲବ୍ଧ [୨]। |- | '''ସଡ଼କପଥ (Roadways)''' | ଆଣ୍ଡାମାନ ଟ୍ରଙ୍କ ରୋଡ୍ (ATR) ବା ଜାତୀୟ ରାଜପଥ ୪ (NH4) ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ମୁଖ୍ୟ ସଡ଼କ, ଯାହା ପୋର୍ଟ ବ୍ଲେୟରକୁ ଡିଗ୍ଲିପୁର ସହ ସଂଯୋଗ କରେ [୩]। |- | '''ହେଲିକପ୍ଟର ସେବା''' | ଜରୁରୀକାଳୀନ ପରିସ୍ଥିତି ଏବଂ ଦୂରବର୍ତ୍ତୀ ଦ୍ୱୀପଗୁଡ଼ିକ ପାଇଁ 'ପବନ ହଂସ' (Pawan Hans) ହେଲିକପ୍ଟର ସେବା ପ୍ରଦାନ କରାଯାଏ। |} === ମୁଖ୍ୟ ଆକର୍ଷଣ ଓ ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ === * ମାରାଇନ୍ ପରିବହନ: ବୃହତ ଯାତ୍ରୀବାହୀ ଜାହାଜ ଯଥା MV Nicobar, MV Nancowry, ଏବଂ MV Swaraj Dweep ଏହି ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜକୁ ଭାରତର ପୂର୍ବ ଉପକୂଳ ସହ ଯୋଡ଼ିଥାନ୍ତି। * ବେସରକାରୀ ଫେରି: ପର୍ଯ୍ୟଟକମାନଙ୍କ ପାଇଁ ହାଭଲକ୍ (ସ୍ୱରାଜ ଦ୍ୱୀପ) ଏବଂ ନିଲ୍ ଦ୍ୱୀପକୁ ଯିବା ପାଇଁ ମାକ୍ରୁଜ୍ (Makruzz) ଭଳି ଅତ୍ୟାଧୁନିକ ବେସରକାରୀ ଫେରି ସେବା ଉପଲବ୍ଧ। == ଭିତ୍ତିଭୂମି == == ଲୋକପ୍ରିୟ ସଂସ୍କୃତି == == ଏହା ମଧ୍ୟ ଦେଖନ୍ତୁ == == ଟିପ୍ପଣୀ == == ଆଧାର == === ଆଧାର === <references /> sbpuhtjf5szon6avqn6ld8vzygd3kr5 595020 595019 2026-05-07T07:49:11Z Subhamss2008 37188 /* ଭିତ୍ତିଭୂମି */ 595020 wikitext text/x-wiki {{Short description|ଭାରତର ଏକ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ}} {{Use dmy dates|date=ମଇ ୨୦୨୬}} {{Infobox settlement | name = ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜ | native_name = Andaman and Nicobar Islands | settlement_type = ଭାରତର [[କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ]] | image_skyline = {{Photomontage |photo1a = The Coral Reef at the Andaman Islands.jpg |photo2a = Havelock,_Andaman_&_Nicobar_Islands.JPG |photo2b = Ross_Island_(Netaji_Subhas_Bose_Island).jpg |photo3a = Andaman.jpg |photo3b = Shaheed Island, Andaman Islands, Tropical beach.jpg |photo4a = Front_View_of_Cellular_Jail,_Port_Blair.JPG |spacing = 1 |size = 260 |position = center |border = 0 |color = #000000 |foot_montage = '''ଉପର-ଡାହାଣରୁ ଘଣ୍ଟାକଣ୍ଟା ଦିଗରେ''': ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର [[ପ୍ରବାଳ ଭିତ୍ତି]]; [[ଦକ୍ଷିଣ ଆଣ୍ଡାମାନ ଜିଲ୍ଲା|ଦକ୍ଷିଣ ଆଣ୍ଡାମାନ]]ସ୍ଥିତ [[ରୋସ୍ ଦ୍ୱୀପ]]; [[ନୀଲ ଦ୍ୱୀପ]]ର ବେଳାଭୂମି; [[ଶ୍ରୀ ବିଜୟ ପୁରମ୍]]ସ୍ଥିତ [[ସେଲୁଲାର ଜେଲ]]; [[ଆଣ୍ଡାମାନ ସାଗର]]; [[ଆଣ୍ଡାମାନ ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜ]]ସ୍ଥିତ ହାଭଲକ୍ ଦ୍ୱୀପ । }} | image_caption = | image_seal = Seal of Andaman and Nicobar Islands.png | motto = "ସତ୍ୟମେବ ଜୟତେ"<br /><small>(ସତ୍ୟର ହିଁ ଜୟ ହୁଏ)</small> | image_map1 = IN-AN.svg | map_caption = ଭାରତର ମାନଚିତ୍ରରେ ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ଅବସ୍ଥିତି | coordinates = {{coord|11.68|92.72|type:adm1st_region:IN-AN|display=inline,title}} | subdivision_type = ଦେଶ | subdivision_name = {{flag|India}} | subdivision_type1 = ଅଞ୍ଚଳ | subdivision_name1 = ପୂର୍ବ ଭାରତ | established_title = ଗଠନ | established_date = ୧ ନଭେମ୍ବର ୧୯୫୬ | seat_type = ରାଜଧାନୀ ଓ ବୃହତ୍ତମ ସହର | seat = '''[[ପୋର୍ଟ ବ୍ଲେୟାର|ଶ୍ରୀ ବିଜୟ ପୁରମ୍]]'''<ref>ସେପ୍ଟେମ୍ବର ୨୦୨୪ରେ ପୋର୍ଟ ବ୍ଲେୟାରର ନାମ ପରିବର୍ତ୍ତନ କରି 'ଶ୍ରୀ ବିଜୟ ପୁରମ୍' ରଖାଯାଇଥିଲା ।</ref> | parts_type = ଜିଲ୍ଲା ସଂଖ୍ୟା | parts = [[ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ଜିଲ୍ଲାଗୁଡ଼ିକର ତାଲିକା|୩ ଗୋଟି]] | leader_title1 = [[ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ଉପରାଜ୍ୟପାଳମାନଙ୍କର ସୂଚୀ|ଉପରାଜ୍ୟପାଳ]] | leader_name1 = ଆଡମିରାଲ (ଅବସରପ୍ରାପ୍ତ) [[ଦେବେନ୍ଦ୍ର କୁମାର ଜୋଶୀ]] | leader_title2 = ମୁଖ୍ୟ ସଚିବ | leader_name2 = ଚନ୍ଦ୍ର ଭୂଷଣ କୁମାର, [[ଆଇ.ଏ.ଏସ୍.]] | leader_title3 = ଲୋକ ସଭା ନିର୍ବାଚନ ମଣ୍ଡଳୀ | leader_name3 = ୧ ଗୋଟି ଆସନ ([[ବିଷ୍ଣୁ ପଦ ରାୟ]], ଭାଜପା) | leader_title4 = ଉଚ୍ଚ ନ୍ୟାୟାଳୟ | leader_name4 = [[କଲିକତା ଉଚ୍ଚ ନ୍ୟାୟାଳୟ]] (ଶ୍ରୀ ବିଜୟ ପୁରମ୍ ଖଣ୍ଡପୀଠ) | unit_pref = Metric | area_total_km2 = ୮୨୪୯ | area_rank = ୨୯ତମ | elevation_max_m = ୭୩୨ | elevation_max_point = [[ସ୍ୟାଡଲ୍ ଶୃଙ୍ଗ]] (Saddle Peak) | population_total = ୩,୮୦,୫୮୧ | population_as_of = ୨୦୧୧ ଜନଗଣନା | population_rank = ୩୪ତମ | population_density_km2 = ୪୬ | population_demonym = ଆଣ୍ଡାମାନୀ, ନିକୋବରୀ | demographics_type1 = ସରକାରୀ ଭାଷା | demographics1_title1 = ଆଧିକାରିକ | demographics1_info1 = [[ହିନ୍ଦୀ ଭାଷା|ହିନ୍ଦୀ]], [[ଇଂରାଜୀ ଭାଷା|ଇଂରାଜୀ]] | demographics1_title2 = ପ୍ରମୁଖ କଥିତ ଭାଷା | demographics1_info2 = [[ବଙ୍ଗାଳୀ ଭାଷା|ବଙ୍ଗାଳୀ]], [[ତାମିଲ ଭାଷା|ତାମିଲ]], [[ତେଲୁଗୁ ଭାଷା|ତେଲୁଗୁ]] | blank1_name_sec1 = [[ମାନବ ବିକାଶ ସୂଚକାଙ୍କ]] | blank1_info_sec1 = {{increase}} ୦.୭୦୬ (ଉଚ୍ଚ) (୨୦୨୨) | blank2_name_sec1 = ସାକ୍ଷରତା ହାର | blank2_info_sec1 = ୯୧.୧% (୨୦୨୪) | timezone1 = [[ଭାରତୀୟ ମାନକ ସମୟ|IST]] | utc_offset1 = +05:30 | iso_code = IN-AN | registration_plate = AN | website = {{URL|andaman.gov.in}} | blank3_name_sec1 = ରାଜକୀୟ ପଶୁ | blank3_info_sec1 = ଡୁଗୋଙ୍ଗ୍ (Dugong) | blank4_name_sec1 = ରାଜକୀୟ ପକ୍ଷୀ | blank4_info_sec1 = ଆଣ୍ଡାମାନ କାଠ ପାରା | blank5_name_sec1 = ରାଜକୀୟ ବୃକ୍ଷ | blank5_info_sec1 = ଆଣ୍ଡାମାନ ପଦୌକ }} '''ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜ''' ହେଉଛି ଭାରତର ଏକ [[କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ]] । ଏହା ସର୍ବମୋଟ ୮୩୬ଟି ଦ୍ୱୀପକୁ ନେଇ ଗଠିତ, ଯାହା ମଧ୍ୟରୁ କେବଳ ୩୧ଟି ଦ୍ୱୀପରେ ଜନବସତି ରହିଛି । ଏହି ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜ ମୁଖ୍ୟତଃ ଦୁଇଟି ଶ୍ରେଣୀରେ ବିଭକ୍ତ: ଉତ୍ତରରେ ଥିବା [[ଆଣ୍ଡାମାନ ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜ]] ଏବଂ ଦକ୍ଷିଣରେ ଥିବା [[ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜ]] । ଉଭୟ ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜ ୧୫୦ କିଲୋମିଟର ପ୍ରଶସ୍ତ [[ଦଶ ଡିଗ୍ରୀ ଚ୍ୟାନେଲ|ଦଶ ଡିଗ୍ରୀ ଚ୍ୟାନେଲ୍]] ଦ୍ୱାରା ପରସ୍ପରଠାରୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହୋଇଛନ୍ତି । ଏହି ଅଞ୍ଚଳର ରାଜଧାନୀ ତଥା ସର୍ବବୃହତ୍ ସହର ହେଉଛି [[ପୋର୍ଟ ବ୍ଲେୟାର|ଶ୍ରୀ ବିଜୟ ପୁରମ୍]] (ଯାହାର ପୂର୍ବ ନାମ ପୋର୍ଟ ବ୍ଲେୟାର ଥିଲା), ଏହା ମୁଖ୍ୟ ଭୂଖଣ୍ଡର ସହର [[ଚେନ୍ନାଇ]]ଠାରୁ ପ୍ରାୟ ୧,୧୯୦ କି.ମି. ଏବଂ [[କୋଲକାତା]]ଠାରୁ ୧,୨୫୫ କି.ମି. ଦୂରରେ ଅବସ୍ଥିତ । ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ପଶ୍ଚିମରେ [[ବଙ୍ଗୋପସାଗର]] ଏବଂ ପୂର୍ବରେ [[ଆଣ୍ଡାମାନ ସାଗର]] ରହିଛି । [[ଗ୍ରେଟ୍ ନିକୋବର]]ର ଦକ୍ଷିଣ ପ୍ରାନ୍ତରେ ଥିବା [[ଇନ୍ଦିରା ପଏଣ୍ଟ]] (6°45'10" ଉତ୍ତର ଏବଂ 93°49'36" ପୂର୍ବ) ହେଉଛି ସମଗ୍ର ଭାରତର ସର୍ବଦକ୍ଷିଣ ବିନ୍ଦୁ । ଏହି କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳର ସାମୁଦ୍ରିକ ସୀମା ଦକ୍ଷିଣରେ [[ଇଣ୍ଡୋନେସିଆ]] (ପ୍ରାୟ ୧୬୫ କି.ମି. ଦୂର), ଉତ୍ତର-ପୂର୍ବରେ [[ମିଆଁମାର]] (୨୮୦ କି.ମି.) ଏବଂ ଦକ୍ଷିଣ-ପୂର୍ବରେ [[ଥାଇଲାଣ୍ଡ]] (୬୫୦ କି.ମି.) ସହିତ ଲାଗିଛି । ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ସମୁଦାୟ ଭୂଭାଗର ଆୟତନ ପ୍ରାୟ ୮,୨୪୯ ବର୍ଗ କିଲୋମିଟର ଏବଂ ୨୦୧୧ ଭାରତୀୟ ଜନଗଣନା ଅନୁଯାୟୀ ଏହାର ଜନସଂଖ୍ୟା ୩,୮୦,୫୮୧ ଅଟେ । ପ୍ରଶାସନିକ ସୁବିଧା ପାଇଁ ଏହାକୁ ତିନୋଟି ଜିଲ୍ଲାରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇଛି: [[ନିକୋବର ଜିଲ୍ଲା|ନିକୋବର]], [[ଦକ୍ଷିଣ ଆଣ୍ଡାମାନ ଜିଲ୍ଲା|ଦକ୍ଷିଣ ଆଣ୍ଡାମାନ]] ଏବଂ [[ଉତ୍ତର ଓ ମଧ୍ୟ ଆଣ୍ଡାମାନ ଜିଲ୍ଲା|ଉତ୍ତର ଓ ମଧ୍ୟ ଆଣ୍ଡାମାନ]], ଯାହାର ସଦର ମହକୁମା ଯଥାକ୍ରମେ କାର୍ ନିକୋବର, ଶ୍ରୀ ବିଜୟ ପୁରମ୍ ଏବଂ ମାୟାବନ୍ଦରଠାରେ ଅବସ୍ଥିତ । ଆନୁବଂଶିକ ଏବଂ ସାଂସ୍କୃତିକ ଅଧ୍ୟୟନରୁ ଜଣାପଡ଼ିଛି ଯେ, ଆଣ୍ଡାମାନର ମୂଳ ଅଧିବାସୀମାନେ ୩୦,୦୦୦ ବର୍ଷରୁ ଅଧିକ ପୂର୍ବେ, ଅର୍ଥାତ୍ ମଧ୍ୟ-ପ୍ରସ୍ତର ଯୁଗରେ (Middle Paleolithic), ଅନ୍ୟ ମାନବ ସଭ୍ୟତାଠାରୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହୋଇ ଏଠାରେ ବସବାସ କରୁଥିଲେ । ୧୧ଶ ଶତାବ୍ଦୀରେ ଭାରତର [[ଚୋଳ ରାଜବଂଶ|ଚୋଳ ରାଜାମାନେ]] ଦକ୍ଷିଣ-ପୂର୍ବ ଏସିଆରେ ନିଜର ନୌସେନା ଅଭିଯାନ ଆରମ୍ଭ କରିବା ପାଇଁ ଏହି ଦ୍ୱୀପକୁ ଏକ ସାମରିକ ଘାଟି ଭାବରେ ବ୍ୟବହାର କରୁଥିଲେ । ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ ୧୭୫୫ ମସିହାରେ ପ୍ରଥମ ୟୁରୋପୀୟ ଭାବରେ ଡେନିସ୍ (ଡେନମାର୍କୀୟ) ନାବିକମାନେ ଏଠାରେ ପହଞ୍ଚିଥିଲେ ଏବଂ ୧୮୬୮ ମସିହାରେ ଏହା [[ବ୍ରିଟିଶ୍ ଭାରତ|ବ୍ରିଟିଶ୍ ସାମ୍ରାଜ୍ୟ]]ର ଅଧୀନକୁ ଆସିଥିଲା । [[ଦ୍ୱିତୀୟ ବିଶ୍ୱଯୁଦ୍ଧ]] ସମୟରେ ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜ କିଛି କାଳ ପାଇଁ ଜାପାନୀ ସାମ୍ରାଜ୍ୟର ନିୟନ୍ତ୍ରଣରେ ଥିଲା । ୧୯୪୭ରେ ଭାରତର ସ୍ୱାଧୀନତା ପରେ ଏହି ଅଞ୍ଚଳ ଭାରତର ଏକ ଅବିଚ୍ଛେଦ୍ୟ ଅଙ୍ଗ ପାଲଟିଲା ଏବଂ ୧୯୫୦ରେ ଭାରତୀୟ ସମ୍ବିଧାନ ଲାଗୁ ହେବା ପରେ ଏହାକୁ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳର ମାନ୍ୟତା ପ୍ରଦାନ କରାଗଲା । ସାମରିକ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣରୁ ଏହା ଭାରତ ପାଇଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ । ଏଠାରେ 'ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର କମାଣ୍ଡ' ଅବସ୍ଥିତ, ଯାହାକି [[ଭାରତୀୟ ସେନାବାହିନୀ]], [[ଭାରତୀୟ ବିମାନ ବାହିନୀ|ବାୟୁସେନା]] ଏବଂ [[ଭାରତୀୟ ନୌସେନା|ନୌସେନା]]ର ଏକମାତ୍ର ମିଳିତ ଭୌଗୋଳିକ କମାଣ୍ଡ ଅଟେ । ସରକାରୀ କାର୍ଯ୍ୟରେ ମୁଖ୍ୟତଃ ହିନ୍ଦୀ ଏବଂ ଇଂରାଜୀର ବ୍ୟବହାର କରାଯାଉଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସାଧାରଣ ଲୋକଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବଙ୍ଗାଳୀ, ତାମିଲ ଏବଂ ତେଲୁଗୁ ଭାଷା ବହୁଳ ଭାବରେ କଥିତ । ଦ୍ୱୀପର ସ୍ଥାନୀୟ ଆଦିବାସୀମାନେ ଆଣ୍ଡାମାନୀ କିମ୍ବା ନିକୋବରୀ ଭାଷା ପରିବାରର ବିଭିନ୍ନ ଭାଷା ବ୍ୟବହାର କରନ୍ତି । ଏଠାରେ ହିନ୍ଦୁ ଧର୍ମାବଲମ୍ବୀମାନେ ସଂଖ୍ୟାଗରିଷ୍ଠ ଥିବାବେଳେ ଖ୍ରୀଷ୍ଟିଆନ ଏବଂ ଇସଲାମ୍ ଧର୍ମାବଲମ୍ବୀଙ୍କର ମଧ୍ୟ ଏକ ଉଲ୍ଲେଖନୀୟ ଉପସ୍ଥିତି ରହିଛି । ଏହି ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ଉତ୍ତର ସେଣ୍ଟିନେଲ୍ ଦ୍ୱୀପରେ 'ସେଣ୍ଟିନେଲୀ ଜନଜାତି' ବାସ କରନ୍ତି, ଯେଉଁମାନେ ଆଜି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଆଧୁନିକ ବିଶ୍ୱଠାରୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସମ୍ପର୍କବିହୀନ ହୋଇ ଏକାନ୍ତରେ ଜୀବନଯାପନ କରୁଛନ୍ତି । == ବ୍ୟୁତ୍ପତ୍ତିଗତ ଅର୍ଥ == [[ହିନ୍ଦୁ ଧର୍ମ|ହିନ୍ଦୁ]] ମହାକାବ୍ୟ [[ରାମାୟଣ|ରାମାୟଣରୁ]] ଭାରତୀୟ ଭଗବାନ [[ହନୁମାନ|ହନୁମାନଙ୍କ]] ନାମ ଅନୁସାରେ, ଆଣ୍ଡାମାନ ନାମ ''ହନ୍ଦୁମାନରୁ'' ନିଆଯାଇଥାଇପାରେ। <ref name="SA">{{Cite web |title=History of South Andaman |url=https://southandaman.nic.in/history/ |access-date=1 December 2023 |publisher=[[Government of India]]}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://southandaman.nic.in/history/ "History of South Andaman"]. </cite></ref> ଏହି ସ୍ଥାନକୁ ମାଳୟମାନେ ସମାନ ନାମରେ ଡାକିଥାନ୍ତି, ଯେଉଁମାନେ ଏହି ଅଞ୍ଚଳରେ କ୍ରୀତଦାସ କାରବାର ସହ ଜଡ଼ିତ ଥିଲେ | ଏହି ସ୍ଥାନକୁ ବିଭିନ୍ନ ନାମରେ ମଧ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖ କରାଯାଇଥିଲା ଯେପରିକି ଦ୍ୱିତୀୟ ଶତାବ୍ଦୀରେ ଟଲେମିଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅଙ୍ଗଡେମାନ୍ ଏବଂ ୧୩ଶ ଶତାବ୍ଦୀରେ [[ମାର୍କୋ ପୋଲୋ|ମାର୍କୋ ପୋଲୋଙ୍କ]] ଦ୍ୱାରରେ ''ଅଙ୍ଗମାନିଆନ୍ ଭାବରେ ।'' ''ନିକୋବର'', ଯାହା ଦକ୍ଷିଣ ଭାରତ କୁ ଦକ୍ଷିଣ ପୂର୍ବ ଏସିଆ ସହିତ ସଂଯୋଗ କରୁଥିବା ସମୁଦ୍ର ମାର୍ଗରେ ଅବସ୍ଥିତ ଥିଲା, ତାହା ନକ୍କାବରମ ନାମରେ ଜଣାଶୁଣା ଥିଲା , ଯାହାର ଅର୍ଥ ହେଉଛି " ଖୋଲା " ବା " ଉଲଗ୍ନ ଭୂମି " ଯାହା [[ତାମିଲ ଭାଷା]]<nowiki/>ରୁ ଆସିଥିଲା ଯାହା ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ ନିକୋବରରେ ପରିଣତ ହୋଇଥିଲା। ମଧ୍ୟଯୁଗର (ଖ୍ରୀଷ୍ଟପୂର୍ବ ୫୦୦-୧୫୦୦) ନିକୋବର ଆରବ ଭାଷାରେ ' ଲାନ୍ଖାବଟସ୍ ' ନାମରେ ପରିଚିତ ଥିଲା , ସମ୍ଭବତଃ ଏହା ନକ୍କାବରମ ନାମର ଏକ ଭୁଲ ପ୍ରତିଲେଖନ ଥିଲା । ଏକାଦଶ ଶତାବ୍ଦୀର ଏକ କୃତି ''କଥାସରିତସାଗର'' ଏହି ନାମକୁ ନାରିକେଳ ଦ୍ୱୀପ ବୋଲି ସୂଚିତ କରେ | ମାର୍କୋ ପୋଲୋ ଏହି ଦ୍ୱୀପକୁ ନେକୁଭେରାନ୍ ବୋଲି ଅଭିହିତ କରିଥିବାବେଳେ ଏହି ଦ୍ୱୀପର ନାମ ଚୀନରେ ଲୋ-ଜାନ୍ କୁଓ ନାମରେ ଜଣାଶୁଣା, ଯାହା ନାକ୍କାଭରର ସମାନ ଅର୍ଥର ଅନୁବାଦ।<ref name="NB" /> == ଇତିହାସ == ଆଣ୍ଡାମାନ ଏବଂ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ଇତିହାସ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରାଚୀନ ଏବଂ ବୈଚିତ୍ର୍ୟମୟ । ବହୁ ସହସ୍ର ବର୍ଷ ଧରି ଏହି ଭୂଖଣ୍ଡ ବାହ୍ୟ ଜଗତଠାରୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହୋଇ ରହିଥିଲା । ଏଠାରେ ବାସ କରୁଥିବା ଆଦିମ ଜନଜାତିମାନେ (ଯଥା: ସେଣ୍ଟିନେଲି, ଜାରୱା, ଓଙ୍ଗେ ଆଦି) ମଧ୍ୟ-ପ୍ରସ୍ତର ଯୁଗରୁ ଏଠାରେ ନିଜର ସ୍ୱାତନ୍ତ୍ର୍ୟ ବଜାୟ ରଖିଛନ୍ତି । ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ କ୍ରମାଗତ ଭାବେ ଚୋଳ ସାମ୍ରାଜ୍ୟ, ଡେନିସ୍ (ଡେନମାର୍କ) ଉପନିବେଶ ଏବଂ ବ୍ରିଟିଶ୍ ଶାସନାଧୀନ ହୋଇ ଏହି ଦ୍ୱୀପ ଭାରତୀୟ ସ୍ୱାଧୀନତା ସଂଗ୍ରାମର ଇତିହାସରେ ଏକ ନିର୍ଣ୍ଣାୟକ ଏବଂ ହୃଦୟବିଦାରକ ଅଧ୍ୟାୟ ଯୋଡ଼ିଥିଲା । ବ୍ରିଟିଶ୍ ସରକାରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନିର୍ମିତ କୁଖ୍ୟାତ ସେଲୁଲାର୍ ଜେଲ୍ ଏବଂ ନେତାଜୀ ସୁଭାଷ ଚନ୍ଦ୍ର ବୋଷଙ୍କ ସ୍ୱାଧୀନତା ସଂଗ୍ରାମ ଏହି ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜକୁ ଭାରତୀୟମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏକ ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥକ୍ଷେତ୍ରରେ ପରିଣତ କରିଛି । ନିମ୍ନଲିଖିତ ସାରଣୀରେ ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ପ୍ରମୁଖ ଐତିହାସିକ ଘଟଣାବଳୀକୁ କ୍ରମାନୁସାରେ ଦର୍ଶାଯାଇଛି: {| class="wikitable" style="width:100%; border-collapse:collapse; font-family: sans-serif;" |- style="background-color:#0072B2; color:white; font-size: 1.1em; text-align:center;" ! scope="col" style="width:8%;" | କ୍ରମ ! scope="col" style="width:20%;" | ସମୟକାଳ ! scope="col" style="width:72%;" | ପ୍ରମୁଖ ଐତିହାସିକ ଘଟଣାବଳୀ |- style="background-color:#FFF5EE; vertical-align: top;" | style="text-align:center;" | '''୧''' | style="text-align:center;" | '''୧୧ଶ ଶତାବ୍ଦୀ ଏବଂ ପୂର୍ବରୁ''' | '''ଚୋଳ ସାମ୍ରାଜ୍ୟର ନୌଘାଟି:''' ଆଦିମ ଜନଜାତିଙ୍କ ଦୀର୍ଘକାଳୀନ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ବସବାସ ପରେ, ୧୧ଶ ଶତାବ୍ଦୀରେ ପ୍ରଥମ ରାଜେନ୍ଦ୍ର ଚୋଳ ନିଜର ଦକ୍ଷିଣ-ପୂର୍ବ ଏସିଆ (ଶ୍ରୀବିଜୟ ସାମ୍ରାଜ୍ୟ) ଅଭିଯାନ ସମୟରେ ଏହି ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜକୁ ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ନୌସେନା ଘାଟି ଭାବରେ ବ୍ୟବହାର କରିଥିଲେ । ଚୋଳମାନେ ଏହାକୁ 'ତିମାଇତ୍ତିଭୁ' ଏବଂ ପରେ 'ନକ୍କାଭରମ୍' (ଅର୍ଥାତ୍ ଉଲଗ୍ନ ଲୋକଙ୍କ ଦେଶ, ଯେଉଁଥିରୁ ଆଜିର 'ନିକୋବର' ନାମର ଉତ୍ପତ୍ତି) ବୋଲି ଅଭିହିତ କରୁଥିଲେ । |- style="background-color:#F0F8FF; vertical-align: top;" | style="text-align:center;" | '''୨''' | style="text-align:center;" | '''୧୭୫୫ – ୧୮୬୮''' | '''ଡେନିସ୍ (ଡେନମାର୍କ) ଉପନିବେଶ:''' ୧୭୫୫ ମସିହାରେ ଡେନିସ୍ ଇଷ୍ଟ ଇଣ୍ଡିଆ କମ୍ପାନୀର ଆଗମନ ଘଟିଥିଲା । ସେମାନେ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପରେ ବସତି ସ୍ଥାପନ କରି ଏହାର ନାମ 'ନ୍ୟୁ ଡେନମାର୍କ' (ପରେ ଫ୍ରେଡେରିକ୍ସ ଆଇଲାଣ୍ଡସ୍) ରଖିଥିଲେ । ତେବେ ଭୟଙ୍କର ମ୍ୟାଲେରିଆ ରୋଗର ପ୍ରାଦୁର୍ଭାବ କାରଣରୁ ସେମାନେ ବାରମ୍ବାର ଏହି ବସତି ଛାଡ଼ିବାକୁ ବାଧ୍ୟ ହୋଇଥିଲେ । ଶେଷରେ ୧୮୬୮ ମସିହାରେ ଡେନିସ୍ ସରକାର ନିଜର ସମସ୍ତ ଅଧିକାରକୁ ବ୍ରିଟିଶ୍ ପ୍ରଶାସନ ନିକଟରେ ବିକ୍ରି କରିଦେଇଥିଲେ । |- style="background-color:#FFF5EE; vertical-align: top;" | style="text-align:center;" | '''୩''' | style="text-align:center;" | '''୧୭୮୯ – ୧୯୪୧''' | '''ବ୍ରିଟିଶ୍ ଶାସନ ଓ ସେଲୁଲାର୍ ଜେଲ୍:''' ୧୭୮୯ରେ ଲେଫ୍ଟନାଣ୍ଟ ଆର୍କିବାଲ୍ଡ ବ୍ଲେୟାରଙ୍କ ଅଧୀନରେ ପ୍ରଥମ ବ୍ରିଟିଶ୍ ବସତି ନିର୍ମାଣ କରାଯାଇଥିଲା । ୧୮୫୭ର ପ୍ରଥମ ଭାରତୀୟ ସ୍ୱାଧୀନତା ସଂଗ୍ରାମ ବା ସିପାହୀ ବିଦ୍ରୋହ ପରେ, ୧୮୫୮ରେ ବ୍ରିଟିଶ୍ ସରକାର ବିଦ୍ରୋହୀମାନଙ୍କୁ ନିର୍ବାସନ ଦେବା ପାଇଁ ଏଠାରେ ଏକ ବନ୍ଦୀଶାଳା ('କଳାପାଣି') ସ୍ଥାପନ କଲେ । ୧୯୦୬ରେ କୁଖ୍ୟାତ [[ସେଲୁଲାର ଜେଲ|ସେଲୁଲାର୍ ଜେଲ୍]] ନିର୍ମାଣ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲା, ଯେଉଁଠାରେ ବୀର ସାବରକର, ବଟୁକେଶ୍ୱର ଦତ୍ତଙ୍କ ଭଳି ଅସଂଖ୍ୟ ସଂଗ୍ରାମୀଙ୍କୁ ଅକଥନୀୟ ଅତ୍ୟାଚାର ସହିବାକୁ ପଡ଼ିଥିଲା । |- style="background-color:#F0F8FF; vertical-align: top;" | style="text-align:center;" | '''୪''' | style="text-align:center;" | '''୧୯୪୨ – ୧୯୪୫''' | '''ଜାପାନୀ ଅଧିକାର ଓ ଆଜାଦ୍ ହିନ୍ଦ୍ ଫୌଜ:''' ଦ୍ୱିତୀୟ ବିଶ୍ୱଯୁଦ୍ଧ ସମୟରେ ଜାପାନୀ ସାମ୍ରାଜ୍ୟ ଏହି ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜକୁ ଦଖଲ କରିଥିଲା । ୩୦ ଡିସେମ୍ବର ୧୯୪୩ରେ ନେତାଜୀ [[ସୁଭାଷ ଚନ୍ଦ୍ର ବୋଷ]] ପୋର୍ଟ ବ୍ଲେୟାରଠାରେ ଆଜାଦ ହିନ୍ଦ୍ ଫୌଜର ସ୍ୱାଧୀନ ପତାକା ଉତ୍ତୋଳନ କରି ଏକ ଐତିହାସିକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ସୃଷ୍ଟି କରିଥିଲେ । ସେ ଆଣ୍ଡାମାନକୁ 'ଶହୀଦ୍ ଦ୍ୱୀପ' ଏବଂ ନିକୋବରକୁ 'ସ୍ୱରାଜ ଦ୍ୱୀପ' ନାମରେ ନାମିତ କରିଥିଲେ । ୧୯୪୫ରେ ଯୁଦ୍ଧ ଶେଷ ହେବା ପରେ ଏହା ପୁନର୍ବାର ବ୍ରିଟିଶ୍ ନିୟନ୍ତ୍ରଣକୁ ଆସିଲା । |- style="background-color:#FFF5EE; vertical-align: top;" | style="text-align:center;" | '''୫''' | style="text-align:center;" | '''୧୯୪୭ – ୧୯୫୬''' | '''ସ୍ୱାଧୀନତା ଓ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ମାନ୍ୟତା:''' ୧୯୪୭ ମସିହାରେ ବ୍ରିଟିଶ୍ ଶାସନରୁ ସ୍ୱାଧୀନତା ପାଇବା ପରେ ଏହା ଭାରତୀୟ ସଂଘର ଏକ ଅବିଚ୍ଛେଦ୍ୟ ଅଙ୍ଗ ପାଲଟିଲା । ୧୯୫୦ରେ ନୂତନ ସମ୍ବିଧାନ ଅନୁଯାୟୀ ଏହାକୁ 'ଭାଗ-ଘ' (Part D) ରାଜ୍ୟ ଭାବରେ ସ୍ୱୀକୃତି ଦିଆଗଲା ଏବଂ ପରେ ସୀମା ପୁନର୍ଗଠନ ଆଇନ ଆଧାରରେ ୧ ନଭେମ୍ବର ୧୯୫୬ରେ ଏହାକୁ ଏକ ପୂର୍ଣ୍ଣାଙ୍ଗ 'କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ' ଭାବରେ ଘୋଷଣା କରାଗଲା । |- style="background-color:#F0F8FF; vertical-align: top;" | style="text-align:center;" | '''୬''' | style="text-align:center;" | '''୨୦୦୪ – ବର୍ତ୍ତମାନ''' | '''ସୁନାମୀ ବିପର୍ଯ୍ୟୟ ଓ ନୂତନ ନାମକରଣ:''' ୨୬ ଡିସେମ୍ବର ୨୦୦୪ର ଭୟଙ୍କର ସୁମାତ୍ରା ଭୂମିକମ୍ପ ଯୋଗୁଁ ଆସିଥିବା ସୁନାମୀରେ ଏହି ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ବ୍ୟାପକ କ୍ଷୟକ୍ଷତି ଘଟିଥିଲା ଏବଂ ହଜାର ହଜାର ଲୋକ ପ୍ରାଣ ହରାଇଥିଲେ । ନିକଟ ଅତୀତରେ ଭାରତ ସରକାର ଉପନିବେଶବାଦର ଚିହ୍ନକୁ ଲିଭାଇବା ପାଇଁ ଅନେକ ପଦକ୍ଷେପ ନେଇଛନ୍ତି । ୨୦୧୮ରେ ରୋସ୍, ନୀଲ୍ ଏବଂ ହାଭଲକ୍ ଦ୍ୱୀପର ନାମ ବଦଳାଯାଇଥିଲା ଏବଂ ସେପ୍ଟେମ୍ବର ୨୦୨୪ରେ ପ୍ରଶାସନିକ କେନ୍ଦ୍ର ତଥା ରାଜଧାନୀ 'ପୋର୍ଟ ବ୍ଲେୟାର'ର ନାମ ବଦଳାଇ ଆନୁଷ୍ଠାନିକ ଭାବରେ 'ଶ୍ରୀ ବିଜୟ ପୁରମ୍' ରଖାଯାଇଛି । |} == ଭୌଗୋଳିକ ଅବସ୍ଥାନ == ଆଣ୍ଡାମାନ ଏବଂ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜ ମୁଖ୍ୟତଃ ଭାରତୀୟ ମହାସାଗରର ବଙ୍ଗୋପସାଗର ଏବଂ ଆଣ୍ଡାମାନ ସାଗରର ମିଳନ ସ୍ଥଳରେ ଅବସ୍ଥିତ । ଏହା ଏକ ବିଶାଳ ଦ୍ୱୀପ ଶୃଙ୍ଖଳା, ଯାହାକି ଉତ୍ତରରୁ ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗକୁ ପ୍ରାୟ ୮୦୦ କିଲୋମିଟର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବ୍ୟାପିଛି । ଏହି ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜ ମୁଖ୍ୟତଃ ଦୁଇଟି ପ୍ରମୁଖ ଗୋଷ୍ଠୀକୁ ନେଇ ଗଠିତ - ଉତ୍ତର ଭାଗରେ ଥିବା 'ଆଣ୍ଡାମାନ ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜ' ଏବଂ ଦକ୍ଷିଣ ଭାଗରେ ଥିବା 'ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜ' । ଏହି ଦୁଇ ଦ୍ୱୀପ ଗୋଷ୍ଠୀ ପରସ୍ପରଠାରୁ ପ୍ରାୟ ୧୫୦ କିଲୋମିଟର ପ୍ରଶସ୍ତ ସମୁଦ୍ର ପଥ ଦ୍ୱାରା ପୃଥକ ହୋଇଛନ୍ତି, ଯାହାକୁ 'ଦଶ ଡିଗ୍ରୀ ଚ୍ୟାନେଲ' (Ten Degree Channel) କୁହାଯାଏ (କାରଣ ଏହା ୧୦° ଉତ୍ତର ଅକ୍ଷାଂଶରେ ଅବସ୍ଥିତ) । ଭୌଗୋଳିକ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣରୁ ଏହି ଦ୍ୱୀପଗୁଡ଼ିକ ପ୍ରକୃତରେ ସମୁଦ୍ର ମଧ୍ୟରେ ବୁଡ଼ି ରହିଥିବା ଏକ ବିଶାଳ ପର୍ବତମାଳାର ଉପରିଭାଗ ଅଟନ୍ତି, ଯାହାକି ମିଆଁମାରର ଆରାକାନ୍ ୟୋମା (Arakan Yoma) ପର୍ବତଶ୍ରେଣୀର ଏକ ସମ୍ପ୍ରସାରଣ ବୋଲି ବିଶ୍ୱାସ କରାଯାଏ । ନିମ୍ନଲିଖିତ ସାରଣୀରେ ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ପ୍ରମୁଖ ଭୌଗୋଳିକ ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟଗୁଡ଼ିକୁ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି: {| class="wikitable" style="width:100%; border-collapse:collapse; font-family: sans-serif;" |- style="background-color:#0072B2; color:white; font-size: 1.1em; text-align:center;" ! scope="col" style="width:8%;" | କ୍ରମ ! scope="col" style="width:22%;" | ଭୌଗୋଳିକ ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ ! scope="col" style="width:70%;" | ସବିଶେଷ ବିବରଣୀ |- style="background-color:#FFF5EE; vertical-align: top;" | style="text-align:center;" | '''୧''' | '''ଆୟତନ ଓ ଦ୍ୱୀପ ସଂଖ୍ୟା''' | ସମଗ୍ର କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳର ସମୁଦାୟ ଆୟତନ ହେଉଛି ୮,୨୪୯ ବର୍ଗ କିଲୋମିଟର । ଏଥିରେ ସର୍ବମୋଟ ୮୩୬ଟି ଛୋଟ-ବଡ଼ ଦ୍ୱୀପ ଏବଂ ଶିଳାଖଣ୍ଡ ରହିଛି, ଯାହା ମଧ୍ୟରୁ କେବଳ ୩୧ଟି ଦ୍ୱୀପରେ ମନୁଷ୍ୟ ବସବାସ କରୁଛନ୍ତି । ଆଣ୍ଡାମାନ ଗୋଷ୍ଠୀରେ ସର୍ବାଧିକ ଅଞ୍ଚଳ (ପ୍ରାୟ ୬,୪୦୮ ବର୍ଗ କି.ମି.) ଥିବାବେଳେ ନିକୋବର ଗୋଷ୍ଠୀର ଆୟତନ ପ୍ରାୟ ୧,୮୪୧ ବର୍ଗ କି.ମି. ଅଟେ । |- style="background-color:#F0F8FF; vertical-align: top;" | style="text-align:center;" | '''୨''' | '''ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଶୃଙ୍ଗ''' | ଆଣ୍ଡାମାନ ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ଉତ୍ତର ଭାଗରେ ଅବସ୍ଥିତ '''ସ୍ୟାଡଲ୍ ଶୃଙ୍ଗ''' (Saddle Peak) ହେଉଛି ସମଗ୍ର ଅଞ୍ଚଳର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସ୍ଥାନ, ଯାହାର ଉଚ୍ଚତା ସମୁଦ୍ର ପତନଠାରୁ ୭୩୨ ମିଟର (୨,୪୦୨ ଫୁଟ) । ସେହିପରି ଗ୍ରେଟ୍ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପରେ ଥିବା 'ମାଉଣ୍ଟ ଥୁଲିଅର୍' (Mount Thullier) ହେଉଛି ନିକୋବରର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଶୃଙ୍ଗ (୬୪୨ ମିଟର) । |- style="background-color:#FFF5EE; vertical-align: top;" | style="text-align:center;" | '''୩''' | '''ସକ୍ରିୟ ଆଗ୍ନେୟଗିରି''' | ପୋର୍ଟ ବ୍ଲେୟାର (ଶ୍ରୀ ବିଜୟ ପୁରମ୍) ଠାରୁ ପ୍ରାୟ ୧୩୫ କି.ମି. ଉତ୍ତର-ପୂର୍ବ ଦିଗରେ ଆଣ୍ଡାମାନ ସାଗରରେ ଅବସ୍ଥିତ '''ବ୍ୟାରେନ୍ ଦ୍ୱୀପ''' (Barren Island) ହେଉଛି ଭାରତ ତଥା ସମଗ୍ର ଦକ୍ଷିଣ ଏସିଆର ଏକମାତ୍ର ସକ୍ରିୟ ଆଗ୍ନେୟଗିରି । ଏହା ବ୍ୟତୀତ ନିକଟବର୍ତ୍ତୀ 'ନାର୍କୋଣ୍ଡମ୍ ଦ୍ୱୀପ' ଏକ ସୁପ୍ତ ଆଗ୍ନେୟଗିରି ଅଟେ । |- style="background-color:#F0F8FF; vertical-align: top;" | style="text-align:center;" | '''୪''' | '''ସର୍ବଦକ୍ଷିଣ ବିନ୍ଦୁ''' | ଗ୍ରେଟ୍ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପର ସର୍ବଦକ୍ଷିଣ ପ୍ରାନ୍ତରେ ଥିବା '''ଇନ୍ଦିରା ପଏଣ୍ଟ''' (Indira Point) ହେଉଛି କେବଳ ଏହି ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ନୁହେଁ, ବରଂ ସମଗ୍ର ଭାରତବର୍ଷର ଭୌଗୋଳିକ ସର୍ବଦକ୍ଷିଣ ବିନ୍ଦୁ । ୨୦୦୪ ସୁନାମୀ ସମୟରେ ଏହି ବିନ୍ଦୁର ଅଧିକାଂଶ ଅଂଶ ସମୁଦ୍ର ଗର୍ଭରେ ଲୀନ ହୋଇଯାଇଥିଲା, ତଥାପି ଏହାର ପ୍ରାକୃତିକ ଓ ଭୌଗୋଳିକ ଗୁରୁତ୍ୱ ଅତୁଟ ରହିଛି । |- style="background-color:#FFF5EE; vertical-align: top;" | style="text-align:center;" | '''୫''' | '''ଜଳବାୟୁ''' | ବିଷୁବ ରେଖା ନିକଟରେ ଅବସ୍ଥିତ ଥିବାରୁ ଏଠାରେ ମୁଖ୍ୟତଃ 'ଉଷ୍ମ କ୍ରାନ୍ତୀୟ ସାମୁଦ୍ରିକ ଜଳବାୟୁ' ଅନୁଭୂତ ହୁଏ । ଏଠାରେ ଗ୍ରୀଷ୍ମ ଓ ଶୀତ ଋତୁ ମଧ୍ୟରେ ତାପମାତ୍ରାର ବିଶେଷ ପରିବର୍ତ୍ତନ ହୁଏନାହିଁ; ବର୍ଷସାରା ତାପମାତ୍ରା ୨୩°C ରୁ ୩୧°C ମଧ୍ୟରେ ସ୍ଥିର ରହେ । ଦକ୍ଷିଣ-ପଶ୍ଚିମ ତଥା ଉତ୍ତର-ପୂର୍ବ ମୌସୁମୀ ପ୍ରବାହ କାରଣରୁ ଏଠାରେ ମେ' ମାସରୁ ନଭେମ୍ବର ମାସ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରଚୁର ବୃଷ୍ଟିପାତ ହୋଇଥାଏ । |- style="background-color:#F0F8FF; vertical-align: top;" | style="text-align:center;" | '''୬''' | '''ପରିବେଶ ଓ ଅରଣ୍ୟ''' | ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ପ୍ରାୟ ୮୬.୨% ଭୂଭାଗ ଘଞ୍ଚ କ୍ରାନ୍ତୀୟ ବୃଷ୍ଟିଅରଣ୍ୟ (Tropical Rainforest) ଏବଂ ହେନ୍ତାଳ ବନ (Mangroves) ଦ୍ୱାରା ଆଚ୍ଛାଦିତ । ଦୀର୍ଘକାଳ ଧରି ମୁଖ୍ୟ ଭୂଖଣ୍ଡରୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ରହିବା କାରଣରୁ ଏଠାରେ ଅନେକ ସ୍ଥାନୀୟ ପ୍ରଜାତିର (Endemic) ଉଦ୍ଭିଦ ଓ ବନ୍ୟଜନ୍ତୁ ଦେଖିବାକୁ ମିଳନ୍ତି । ଏହା ସାମୁଦ୍ରିକ ଜୀବବିବିଧତା ବିଶେଷ କରି ପ୍ରବାଳ ଭିତ୍ତି (Coral Reefs) ପାଇଁ ସାରା ବିଶ୍ୱରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ । |} == ଲୋକସଂଖ୍ୟାତ୍ମକ ତଥ୍ୟ == ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ଜନସଂଖ୍ୟା ଏବଂ ସାମାଜିକ ଗଠନ ଅତ୍ୟନ୍ତ ବୈଚିତ୍ର୍ୟମୟ ଅଟେ। ଏହାକୁ 'ମିନି ଇଣ୍ଡିଆ' ବା 'କ୍ଷୁଦ୍ର ଭାରତ' ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ, କାରଣ ଏଠାରେ ସମଗ୍ର ଭାରତର ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରାନ୍ତରୁ ଆସିଥିବା ଲୋକମାନେ ଏକତ୍ର ବସବାସ କରନ୍ତି। ୨୦୧୧ ମସିହାର ଜନଗଣନା ଅନୁଯାୟୀ ଏହି କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳର ମୋଟ ଜନସଂଖ୍ୟା ୩,୮୦,୫୮୧ ଥିବାବେଳେ, ମଇ ୨୦୨୬ ସୁଦ୍ଧା ସାମ୍ପ୍ରତିକ ସରକାରୀ ଆକଳନ (ଜାତୀୟ ଜନସଂଖ୍ୟା ଆୟୋଗ ଏବଂ IIMAD ରିପୋର୍ଟ) ଅନୁଯାୟୀ ଏହା ପ୍ରାୟ ୪.୧୫ ଲକ୍ଷରୁ ୪.୨୧ ଲକ୍ଷରେ ପହଞ୍ଚିଛି। ଏହି ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ଜନସଂଖ୍ୟା ମୁଖ୍ୟତଃ ଦୁଇ ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ— ପ୍ରଥମଟି ହେଉଛି ଆଧୁନିକ ମୂଳ ସ୍ରୋତର ଅଧିବାସୀ (ଯେଉଁମାନେ ମୁଖ୍ୟତଃ ମୁଖ୍ୟ ଭୂଖଣ୍ଡରୁ ସ୍ଥାନାନ୍ତରିତ ହୋଇଛନ୍ତି) ଏବଂ ଦ୍ୱିତୀୟଟି ହେଉଛି ଆଦିମ ସ୍ଥାନୀୟ ଜନଜାତି (ଯେଉଁମାନେ ହଜାର ହଜାର ବର୍ଷ ଧରି ଏହି ସ୍ଥାନର ପ୍ରକୃତ ବାସିନ୍ଦା ଅଟନ୍ତି)। ନିମ୍ନଲିଖିତ ସାରଣୀରେ ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ଲୋକସଂଖ୍ୟା ଏବଂ ଆନୁଷଙ୍ଗିକ ତଥ୍ୟର ତୁଳନାତ୍ମକ ବିବରଣୀ ପ୍ରଦାନ କରାଯାଇଛି: {| class="wikitable" style="width:100%; border-collapse:collapse; font-family: sans-serif; text-align:center;" |- style="background-color:#0072B2; color:white; font-size: 1.1em;" ! scope="col" style="width:8%;" | କ୍ରମ ! scope="col" style="width:22%;" | ଲୋକସଂଖ୍ୟାତ୍ମକ ଦିଗ ! scope="col" style="width:35%;" | ୨୦୧୧ ଜନଗଣନା ତଥ୍ୟ ! scope="col" style="width:35%;" | ସଦ୍ୟତମ ସ୍ଥିତି ଓ ଆକଳନ (ମଇ ୨୦୨୬) |- style="background-color:#FFF5EE; vertical-align: middle;" | '''୧''' | '''ମୋଟ ଜନସଂଖ୍ୟା''' | ୩,୮୦,୫୮୧ | ପ୍ରାୟ ୪,୧୫,୦୦୦ ରୁ ୪,୨୧,୦୦୦ ମଧ୍ୟରେ |- style="background-color:#F0F8FF; vertical-align: middle;" | '''୨''' | '''ଲିଙ୍ଗଗତ ବଣ୍ଟନ''' | ପୁରୁଷ: ୨,୦୨,୮୭୧ <br /> ମହିଳା: ୧,୭୭,୭୧୦ | ପୁରୁଷ: ପ୍ରାୟ ୨.୨ ଲକ୍ଷ <br /> ମହିଳା: ପ୍ରାୟ ୧.୯୫ ଲକ୍ଷ |- style="background-color:#FFF5EE; vertical-align: middle;" | '''୩''' | '''ଲିଙ୍ଗ ଅନୁପାତ''' | ୮୭୬ (ପ୍ରତି ୧୦୦୦ ପୁରୁଷରେ ମହିଳା) | ସାମାନ୍ୟ ସୁଧାର ସହ ପ୍ରାୟ ୮୮୦-୮୯୦ ଆକଳନ |- style="background-color:#F0F8FF; vertical-align: middle;" | '''୪''' | '''ସାକ୍ଷରତା ହାର''' | ମୋଟ: ୮୬.୬୩% <br /> <small>(ପୁରୁଷ: ୯୦.୨୭%, ମହିଳା: ୮୨.୪୩%)</small> | ମୋଟ: ୯୧.୧% <br /> <small>(ସମ୍ପ୍ରତିକ PLFS ରିପୋର୍ଟ ଆଧାରରେ)</small> |- style="background-color:#FFF5EE; vertical-align: middle;" | '''୫''' | '''ଜନବସତି ଅନୁପାତ''' | ସହରାଞ୍ଚଳ: ୩୭.୭% <br /> ଗ୍ରାମାଞ୍ଚଳ: ୬୨.୩% | ଗ୍ରେଟ୍ ନିକୋବର ପ୍ରକଳ୍ପ ଓ ଭିତ୍ତିଭୂମି ବିକାଶ କାରଣରୁ ସହରୀକରଣ ହାରରେ କ୍ରମାଗତ ବୃଦ୍ଧି |- style="background-color:#F0F8FF; vertical-align: middle;" | '''୬''' | '''ଧର୍ମଗତ ବିଭାଜନ''' | ହିନ୍ଦୁ (୬୯.୪୫%), ଖ୍ରୀଷ୍ଟିଆନ (୨୧.୨୮%), ମୁସଲମାନ (୮.୫୨%) | ଅନୁପାତ ପ୍ରାୟତଃ ସମାନ ରହିଛି |- style="background-color:#FFF5EE; vertical-align: middle;" | '''୭''' | '''ସର୍ବାଧିକ କଥିତ ଭାଷା''' | ବଙ୍ଗାଳୀ (~୨୮.୪%), ହିନ୍ଦୀ (~୧୯.୨%), ତାମିଲ (~୧୫.୨%), ତେଲୁଗୁ (~୧୩.୨%) | ବଙ୍ଗାଳୀ ଏବଂ ହିନ୍ଦୀ ଭାଷାଭାଷୀଙ୍କ ସଂଖ୍ୟା ସର୍ବାଧିକ, ଏହା ସହିତ ଇଂରାଜୀର ବହୁଳ ବ୍ୟବହାର |- style="background-color:#F0F8FF; vertical-align: middle;" | '''୮''' | '''ଆଦିମ ଜନଜାତି (PVTGs)''' | ସେଣ୍ଟିନେଲୀ, ଜାରୱା, ଓଙ୍ଗେ, ମହାନ୍ ଆଣ୍ଡାମାନୀ, ଶୋମ୍ପେନ୍ ଓ ନିକୋବରୀ | ସେଣ୍ଟିନେଲୀମାନେ ଏବେ ମଧ୍ୟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସମ୍ପର୍କବିହୀନ ଅଟନ୍ତି। ଅନ୍ୟ ଜନଜାତିଙ୍କ ସଂରକ୍ଷଣ ପ୍ରତି ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଧ୍ୟାନ |} ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ଜନସଂଖ୍ୟା ଘନତ୍ୱ ଅତ୍ୟନ୍ତ କମ୍ ଅଟେ (୨୦୧୧ ସୁଦ୍ଧା ବର୍ଗ କିଲୋମିଟର ପିଛା ମାତ୍ର ୪୬ ଜଣ)। ନିକଟବର୍ତ୍ତୀ ବର୍ଷଗୁଡ଼ିକରେ କେନ୍ଦ୍ର ସରକାରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ହାତକୁ ନିଆଯାଇଥିବା ବିଭିନ୍ନ ବୃହତ୍ ଭିତ୍ତିଭୂମି ଓ ପର୍ଯ୍ୟଟନ ପ୍ରକଳ୍ପ କାରଣରୁ ମୁଖ୍ୟ ଭୂଖଣ୍ଡରୁ ଅନେକ ବୃତ୍ତିଗତ କର୍ମଚାରୀ ଏବଂ ପ୍ରବାସୀ ଶ୍ରମିକଙ୍କ ଆଗମନ ଦେଖାଦେଇଛି, ଯାହାକି ଆଗାମୀ ଦଶନ୍ଧିରେ ଏହାର ଲୋକସଂଖ୍ୟାତ୍ମକ ରୂପରେଖରେ ଏକ ବଡ଼ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଆଣିବାର ସମ୍ଭାବନା ରଖେ। == ପ୍ରଶାସନ ଓ ରାଜନୀତି == ଆଣ୍ଡାମାନ ଏବଂ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜ ହେଉଛି ଭାରତର ଏକ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ (Union Territory) । ଭାରତୀୟ ସମ୍ବିଧାନର ଧାରା ୨୩୯ ଅନୁଯାୟୀ, ଏହି ଅଞ୍ଚଳରେ କୌଣସି ବିଧାନସଭା ବା ନିର୍ବାଚିତ ରାଜ୍ୟ ସରକାର ନାହାନ୍ତି । ଏହାର ସମସ୍ତ ପ୍ରଶାସନିକ ଦାୟିତ୍ୱ ଭାରତର ରାଷ୍ଟ୍ରପତିଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନିଯୁକ୍ତ ଏକ 'ଉପରାଜ୍ୟପାଳ' (Lieutenant Governor) ଙ୍କ ଉପରେ ନ୍ୟସ୍ତ ଅଟେ, ଯିଏକି କେନ୍ଦ୍ର ସରକାରଙ୍କ ପ୍ରତିନିଧି ଭାବରେ ସମଗ୍ର ଅଞ୍ଚଳର ଶାସନଭାର ତୁଲାନ୍ତି । ଦୈନନ୍ଦିନ ପ୍ରଶାସନିକ କାର୍ଯ୍ୟ ଏବଂ ନୀତି ନିର୍ଦ୍ଧାରଣରେ ତାଙ୍କୁ ସହାୟତା କରିବା ପାଇଁ ଭାରତୀୟ ପ୍ରଶାସନିକ ସେବା (IAS) ର ଜଣେ ବରିଷ୍ଠ ଅଧିକାରୀ 'ମୁଖ୍ୟ ସଚିବ' ଭାବରେ ନିଯୁକ୍ତ ହୋଇଥାନ୍ତି । ବିଚାର ବିଭାଗୀୟ (Judiciary) କ୍ଷେତ୍ରରେ ଏହି କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ ନିଜସ୍ୱ କୌଣସି ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚ ନ୍ୟାୟାଳୟ ନରଖି, 'କଲିକତା ଉଚ୍ଚ ନ୍ୟାୟାଳୟ' (Calcutta High Court) ର ଅଧୀନରେ ଆସେ । ଆଇନଗତ ସୁବିଧା ପାଇଁ ରାଜଧାନୀ ଶ୍ରୀ ବିଜୟ ପୁରମ୍ (ଯାହାର ପୂର୍ବ ନାମ ପୋର୍ଟ ବ୍ଲେୟାର ଥିଲା) ଠାରେ କଲିକତା ଉଚ୍ଚ ନ୍ୟାୟାଳୟର ଏକ ସ୍ଥାୟୀ ଖଣ୍ଡପୀଠ (Circuit Bench) ସ୍ଥାପନ କରାଯାଇଛି । ରାଜନୈତିକ ସ୍ତରରେ ଏହି କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳରୁ ସମଗ୍ର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜକୁ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ କରିବା ପାଇଁ କେବଳ ଜଣେ ମାତ୍ର ସାଂସଦ (Member of Parliament) ଭାରତୀୟ ଲୋକ ସଭାକୁ ନିର୍ବାଚିତ ହୋଇଥାନ୍ତି । ସୁଶାସନ ପାଇଁ ସମଗ୍ର ଭୂଭାଗକୁ ତିନୋଟି ଜିଲ୍ଲାରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇଛି ଏବଂ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜିଲ୍ଲା ଜଣେ ଡେପୁଟି କମିଶନରଙ୍କ (ଜିଲ୍ଲାପାଳ) ଅଧୀନରେ ପରିଚାଳିତ ହୁଏ । ଗ୍ରାମାଞ୍ଚଳରେ ପଞ୍ଚାୟତରାଜ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଥିବାବେଳେ ସହରାଞ୍ଚଳ ପ୍ରଶାସନ ପାଇଁ ପୌରପରିଷଦ ଗଠନ କରାଯାଇଛି । ନିମ୍ନଲିଖିତ ସାରଣୀରେ ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ବର୍ତ୍ତମାନର ପ୍ରଶାସନିକ ଏବଂ ରାଜନୈତିକ ଢାଞ୍ଚାକୁ ସବିଶେଷ ଭାବେ ଦର୍ଶାଯାଇଛି (ମଇ ୨୦୨୬ ସୁଦ୍ଧା ଅଦ୍ୟତନ): {| class="wikitable" style="width:100%; border-collapse:collapse; font-family: sans-serif;" |- style="background-color:#0072B2; color:white; font-size: 1.1em; text-align:center;" ! scope="col" style="width:8%;" | କ୍ରମ ! scope="col" style="width:25%;" | ବିଭାଗ ! scope="col" style="width:67%;" | ସବିଶେଷ ବିବରଣୀ |- style="background-color:#FFF5EE; vertical-align: top;" | style="text-align:center;" | '''୧''' | '''ଶାସନ ପ୍ରଣାଳୀ''' | କେନ୍ଦ୍ର ସରକାରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପରିଚାଳିତ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ (ଏଠାରେ କୌଣସି ରାଜ୍ୟ ବିଧାନସଭା ବା ମୁଖ୍ୟମନ୍ତ୍ରୀ ନାହାନ୍ତି) । |- style="background-color:#F0F8FF; vertical-align: top;" | style="text-align:center;" | '''୨''' | '''ବର୍ତ୍ତମାନର ଉପରାଜ୍ୟପାଳ''' | ଆଡମିରାଲ (ଅବସରପ୍ରାପ୍ତ) '''[[ଦେବେନ୍ଦ୍ର କୁମାର ଜୋଶୀ]]''' (ଅକ୍ଟୋବର ୨୦୧୭ ମସିହାରୁ ଦାୟିତ୍ୱରେ) |- style="background-color:#FFF5EE; vertical-align: top;" | style="text-align:center;" | '''୩''' | '''ବର୍ତ୍ତମାନର ମୁଖ୍ୟ ସଚିବ''' | ଶ୍ରୀ ଚନ୍ଦ୍ର ଭୂଷଣ କୁମାର, ଆଇ.ଏ.ଏସ୍. |- style="background-color:#F0F8FF; vertical-align: top;" | style="text-align:center;" | '''୪''' | '''ସଂସଦୀୟ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ''' | ଲୋକ ସଭାରେ ମୋଟ ୧ ଗୋଟି ଆସନ ଅଛି । ସଦ୍ୟତମ ୨୦୨୪ ଲୋକ ସଭା ନିର୍ବାଚନର ବିଜୟୀ ସାଂସଦ: '''[[ବିଷ୍ଣୁ ପଦ ରାୟ]]''' (ଭାରତୀୟ ଜନତା ପାର୍ଟି) |- style="background-color:#FFF5EE; vertical-align: top;" | style="text-align:center;" | '''୫''' | '''ନ୍ୟାୟିକ ଅଧିକାର କ୍ଷେତ୍ର''' | [[କଲିକତା ଉଚ୍ଚ ନ୍ୟାୟାଳୟ]] (ମୁଖ୍ୟ ପୀଠ: କୋଲକାତା, ଖଣ୍ଡପୀଠ: ଶ୍ରୀ ବିଜୟ ପୁରମ୍) |- style="background-color:#F0F8FF; vertical-align: top;" | style="text-align:center;" | '''୬''' | '''ପ୍ରଶାସନିକ ଜିଲ୍ଲା ସମୂହ (୩ ଗୋଟି)''' | * '''[[ଦକ୍ଷିଣ ଆଣ୍ଡାମାନ ଜିଲ୍ଲା]]''' (ସଦର ମହକୁମା: ଶ୍ରୀ ବିଜୟ ପୁରମ୍) * '''[[ଉତ୍ତର ଓ ମଧ୍ୟ ଆଣ୍ଡାମାନ ଜିଲ୍ଲା]]''' (ସଦର ମହକୁମା: ମାୟାବନ୍ଦର) * '''[[ନିକୋବର ଜିଲ୍ଲା]]''' (ସଦର ମହକୁମା: କାର୍ ନିକୋବର) |- style="background-color:#FFF5EE; vertical-align: top;" | style="text-align:center;" | '''୭''' | '''ସ୍ଥାନୀୟ ଶାସନ (Local Govt)''' | ଗ୍ରାମାଞ୍ଚଳରେ ଜିଲ୍ଲା ପରିଷଦ ଏବଂ ଗ୍ରାମ ପଞ୍ଚାୟତ ବ୍ୟବସ୍ଥା ରହିଛି । ସହରାଞ୍ଚଳ ପାଇଁ ଏକମାତ୍ର ମ୍ୟୁନିସିପାଲିଟି ଭାବରେ 'ଶ୍ରୀ ବିଜୟ ପୁରମ୍ ପୌରପରିଷଦ' (ପୂର୍ବର ପୋର୍ଟ ବ୍ଲେୟାର ପୌରପରିଷଦ) କାର୍ଯ୍ୟରତ ଅଛି । |- style="background-color:#F0F8FF; vertical-align: top;" | style="text-align:center;" | '''୮''' | '''ସାମରିକ ପ୍ରଶାସନ''' | ଭାରତର ଏକମାତ୍ର ମିଳିତ ସାମରିକ କମାଣ୍ଡ '''ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର କମାଣ୍ଡ (ANC)''' ଏହିଠାରେ ଅବସ୍ଥିତ, ଯେଉଁଥିରେ ଭାରତୀୟ ସେନା, ନୌସେନା ଏବଂ ବିମାନ ବାହିନୀ ମିଳିତ ଭାବେ ଅଞ୍ଚଳର ସୁରକ୍ଷା ପରିଚାଳନା କରନ୍ତି । |} == ଅର୍ଥନୀତି == ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ଅର୍ଥନୀତି ମୁଖ୍ୟତଃ କୃଷି, ପର୍ଯ୍ୟଟନ ଏବଂ ମତ୍ସ୍ୟ ଚାଷ ଉପରେ ନିର୍ଭରଶୀଳ । ଏହାର ଭୌଗୋଳିକ ଅବସ୍ଥିତି ଯୋଗୁଁ ଏଠାରେ ବାଣିଜ୍ୟିକ ସୁଯୋଗ ବହୁତ ରହିଛି । {| class="wikitable sortable" style="background:#fdfdfd; border:1px solid #aaa; width:100%; text-align:left;" |+ style="background:#2E8B57; color:white; padding:10px; font-size:1.2em;" | '''ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର: ଆର୍ଥିକ ରୂପରେଖ''' |- style="background:#E9E9E9; text-align:center;" ! width="30%" | ଆର୍ଥିକ କ୍ଷେତ୍ର ! width="70%" | ବିବରଣୀ |- | '''ମୁଖ୍ୟ କୃଷି ଉତ୍ପାଦ''' | ଧାନ, ନଡ଼ିଆ, ଗୁଆ, ରବର ଏବଂ କାଜୁ । ଏଠାରେ ପ୍ରଚୁର ପରିମାଣରେ ମସଲା (ଗୋଲମରିଚ, ଡାଲଚିନି) ମଧ୍ୟ ଚାଷ ହୁଏ [୧] । |- | '''ପର୍ଯ୍ୟଟନ ଶିଳ୍ପ''' | ଏହା ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ଅର୍ଥନୀତିର ମେରୁଦଣ୍ଡ । ସେଲ୍ୟୁଲାର ଜେଲ୍, ରାଧାନଗର ବିଚ୍ ଏବଂ ସ୍କୁବା ଡାଇଭିଂ ପାଇଁ ଏହା ବିଶ୍ୱପ୍ରସିଦ୍ଧ [୨] । |- | '''ମତ୍ସ୍ୟ ସମ୍ପଦ''' | ପ୍ରାୟ ୬ ଲକ୍ଷ ବର୍ଗ କିଲୋମିଟର ପରିବ୍ୟାପ୍ତ 'Exclusive Economic Zone' (EEZ) ମଧ୍ୟରେ ସାମୁଦ୍ରିକ ମାଛ ଧରା ଏକ ପ୍ରମୁଖ ଜୀବିକା [୩] । |- | '''ଶିଳ୍ପ ଓ ବାଣିଜ୍ୟ''' | ହସ୍ତତନ୍ତ (ବିଶେଷ କରି କାଠ ଏବଂ ଶାମୁକା କାମ) ଏବଂ ଖାଦ୍ୟ ପ୍ରକ୍ରିୟାକରଣ ଉପରେ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦିଆଯାଏ । |- | '''ବନ୍ଦର ଭିତ୍ତିଭୂମି''' | ପୋର୍ଟ ବ୍ଲେୟର ଏକ ପ୍ରମୁଖ ସାମୁଦ୍ରିକ ବନ୍ଦର, ଯାହା ଆନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ଜଳପଥ ସହ ସଂଯୋଗ ରକ୍ଷା କରେ । |} === ମୁଖ୍ୟ ରପ୍ତାନି ଦ୍ରବ୍ୟ === * ସାମୁଦ୍ରିକ ଉତ୍ପାଦ: ମାଛ ଏବଂ ଚିଙ୍ଗୁଡ଼ି । * କୃଷିଜାତ ଦ୍ରବ୍ୟ: ନଡ଼ିଆ, ଗୁଆ ଏବଂ କଞ୍ଚା ରବର । * ହସ୍ତଶିଳ୍ପ: ବେତ ଓ କାଠ ନିର୍ମିତ ସାମଗ୍ରୀ । == ପରିବହନ == ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ଭୌଗୋଳିକ ଅବସ୍ଥିତି ଯୋଗୁଁ ଏଠାରେ ଜଳପଥ ଏବଂ ଆକାଶପଥ ପରିବହନର ମୁଖ୍ୟ ମାଧ୍ୟମ ଅଟେ। {| class="wikitable sortable" style="background:#fdfdfd; border:1px solid #aaa; width:100%; text-align:left;" |+ style="background:#CC5500; color:white; padding:10px; font-size:1.2em;" | '''ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର: ପରିବହନ ବ୍ୟବସ୍ଥା''' |- style="background:#E9E9E9; text-align:center;" ! width="30%" | ପରିବହନ ମାଧ୍ୟମ ! width="70%" | ବିବରଣୀ |- | '''ଆକାଶପଥ (Airways)''' | ବୀର ସାବରକର ଆନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ବିମାନବନ୍ଦର, ପୋର୍ଟ ବ୍ଲେୟର ଏଠାକାର ମୁଖ୍ୟ ବିମାନବନ୍ଦର। ଏହା ଭାରତର ପ୍ରମୁଖ ସହର ଯଥା କୋଲକାତା, ଚେନ୍ନାଇ ଏବଂ ବିଶାଖାପାଟଣା ସହ ସଂଯୁକ୍ତ [୧]। |- | '''ଜଳପଥ (Seaways)''' | ମୁଖ୍ୟ ଭୂଭାଗ (Mainland) ରୁ ଜାହାଜ ଯୋଗେ ଯାତାୟାତ ପାଇଁ ୩ ରୁ ୪ ଦିନ ସମୟ ଲାଗେ। ବିଭିନ୍ନ ଦ୍ୱୀପ ମଧ୍ୟରେ ଯାତାୟାତ ପାଇଁ ଫେରି (Ferry) ସେବା ଉପଲବ୍ଧ [୨]। |- | '''ସଡ଼କପଥ (Roadways)''' | ଆଣ୍ଡାମାନ ଟ୍ରଙ୍କ ରୋଡ୍ (ATR) ବା ଜାତୀୟ ରାଜପଥ ୪ (NH4) ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ମୁଖ୍ୟ ସଡ଼କ, ଯାହା ପୋର୍ଟ ବ୍ଲେୟରକୁ ଡିଗ୍ଲିପୁର ସହ ସଂଯୋଗ କରେ [୩]। |- | '''ହେଲିକପ୍ଟର ସେବା''' | ଜରୁରୀକାଳୀନ ପରିସ୍ଥିତି ଏବଂ ଦୂରବର୍ତ୍ତୀ ଦ୍ୱୀପଗୁଡ଼ିକ ପାଇଁ 'ପବନ ହଂସ' (Pawan Hans) ହେଲିକପ୍ଟର ସେବା ପ୍ରଦାନ କରାଯାଏ। |} === ମୁଖ୍ୟ ଆକର୍ଷଣ ଓ ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ === * ମାରାଇନ୍ ପରିବହନ: ବୃହତ ଯାତ୍ରୀବାହୀ ଜାହାଜ ଯଥା MV Nicobar, MV Nancowry, ଏବଂ MV Swaraj Dweep ଏହି ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜକୁ ଭାରତର ପୂର୍ବ ଉପକୂଳ ସହ ଯୋଡ଼ିଥାନ୍ତି। * ବେସରକାରୀ ଫେରି: ପର୍ଯ୍ୟଟକମାନଙ୍କ ପାଇଁ ହାଭଲକ୍ (ସ୍ୱରାଜ ଦ୍ୱୀପ) ଏବଂ ନିଲ୍ ଦ୍ୱୀପକୁ ଯିବା ପାଇଁ ମାକ୍ରୁଜ୍ (Makruzz) ଭଳି ଅତ୍ୟାଧୁନିକ ବେସରକାରୀ ଫେରି ସେବା ଉପଲବ୍ଧ। == ଭିତ୍ତିଭୂମି == ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ଭିତ୍ତିଭୂମି ବିକାଶ ଏହାର ଦୂରବର୍ତ୍ତୀ ଅବସ୍ଥିତି ଏବଂ ରଣନୈତିକ ଗୁରୁତ୍ୱ ଉପରେ ଆଧାରିତ। ସାମ୍ପ୍ରତିକ ବର୍ଷଗୁଡ଼ିକରେ ଭାରତ ସରକାର ଏଠାରେ ଯୋଗାଯୋଗ ଏବଂ ଶକ୍ତି କ୍ଷେତ୍ରରେ ବ୍ୟାପକ ସଂସ୍କାର ଆଣିଛନ୍ତି। {| class="wikitable sortable" style="background:#f9f9f9; border:1px solid #aaa; width:100%; text-align:left;" |+ style="background:#008080; color:white; padding:10px; font-size:1.2em;" | '''ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର: ଭିତ୍ତିଭୂମି ରୂପରେଖ''' |- style="background:#E9E9E9; text-align:center;" ! width="30%" | କ୍ଷେତ୍ର ! width="70%" | ବିବରଣୀ |- | '''ଡିଜିଟାଲ୍ ଯୋଗାଯୋଗ''' | ଚେନ୍ନାଇ-ଆଣ୍ଡାମାନ ନିକୋବର ଅପ୍ଟିକାଲ୍ ଫାଇବର କେବୁଲ୍ (CANI-OFC): ଏହା ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜକୁ ହାଇ-ସ୍ପିଡ୍ ବ୍ରଡବ୍ୟାଣ୍ଡ ଏବଂ 4G/5G ସଂଯୋଗ ପ୍ରଦାନ କରୁଛି [୧]। |- | '''ଶକ୍ତି (Energy)''' | ମୁଖ୍ୟତଃ ଡିଜେଲ୍ ଜେନେରେଟର ଉପରେ ନିର୍ଭରଶୀଳ। ବର୍ତ୍ତମାନ ସୌର ଶକ୍ତି (Solar Energy) ଏବଂ ବାୟୁ ଶକ୍ତି ପ୍ରକଳ୍ପ ଉପରେ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦିଆଯାଉଛି [୨]। |- | '''ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ଭିତ୍ତିଭୂମି''' | ଜି.ବି. ପନ୍ଥ ହସ୍ପିଟାଲ୍, ପୋର୍ଟ ବ୍ଲେୟର ଏଠାକାର ପ୍ରମୁଖ ଡାକ୍ତରଖାନା। ଏହା ବ୍ୟତୀତ ପ୍ରତି ଦ୍ୱୀପରେ ପ୍ରାଥମିକ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ କେନ୍ଦ୍ର (PHC) ରହିଛି। |- | '''ପାନୀୟ ଜଳ''' | ବର୍ଷା ଜଳ ଅମଳ ଏବଂ ଧାନୀଖାରୀ ବନ୍ଧ (Dhanikhari Dam) ପୋର୍ଟ ବ୍ଲେୟରର ମୁଖ୍ୟ ଜଳ ଉତ୍ସ। |- | '''ସାମରିକ ଭିତ୍ତିଭୂମି''' | ଏହା ଭାରତର ଏକମାତ୍ର Tri-service Command। ଏଠାରେ ଅତ୍ୟାଧୁନିକ ରନୱେ ଏବଂ ନୌସେନା ବେସ୍ (ଯଥା: INS Kohassa, INS Baaz) ବିକଶିତ ହୋଇଛି। |} === ପ୍ରମୁଖ ବିକାଶମୂଳକ ପ୍ରକଳ୍ପ === * ଗ୍ରେଟ୍ ନିକୋବର ବିକାଶ ପ୍ରକଳ୍ପ: ଏଠାରେ ଏକ ଆନ୍ତର୍ଜାତୀୟ କଣ୍ଟେନର ଟ୍ରାନ୍ସ-ସିପମେଣ୍ଟ ଟର୍ମିନାଲ୍ (ICTT) ନିର୍ମାଣ ପାଇଁ ଯୋଜନା କରାଯାଇଛି। * ସେତୁ ନିର୍ମାଣ: ବିଭିନ୍ନ ଦ୍ୱୀପକୁ ଯୋଡ଼ିବା ପାଇଁ ସମୁଦ୍ର ଉପରେ ବଡ଼ ସେତୁ ନିର୍ମାଣ କାର୍ଯ୍ୟ ଚାଲିଛି, ଯାହା ସଡ଼କ ପରିବହନକୁ ସହଜ କରିବ। == ଲୋକପ୍ରିୟ ସଂସ୍କୃତି == == ଏହା ମଧ୍ୟ ଦେଖନ୍ତୁ == == ଟିପ୍ପଣୀ == == ଆଧାର == === ଆଧାର === <references /> 7fnszzxzezcl7ic7frumeeyhaqh7a3n 595021 595020 2026-05-07T07:50:34Z Subhamss2008 37188 /* ଲୋକପ୍ରିୟ ସଂସ୍କୃତି */ 595021 wikitext text/x-wiki {{Short description|ଭାରତର ଏକ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ}} {{Use dmy dates|date=ମଇ ୨୦୨୬}} {{Infobox settlement | name = ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜ | native_name = Andaman and Nicobar Islands | settlement_type = ଭାରତର [[କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ]] | image_skyline = {{Photomontage |photo1a = The Coral Reef at the Andaman Islands.jpg |photo2a = Havelock,_Andaman_&_Nicobar_Islands.JPG |photo2b = Ross_Island_(Netaji_Subhas_Bose_Island).jpg |photo3a = Andaman.jpg |photo3b = Shaheed Island, Andaman Islands, Tropical beach.jpg |photo4a = Front_View_of_Cellular_Jail,_Port_Blair.JPG |spacing = 1 |size = 260 |position = center |border = 0 |color = #000000 |foot_montage = '''ଉପର-ଡାହାଣରୁ ଘଣ୍ଟାକଣ୍ଟା ଦିଗରେ''': ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର [[ପ୍ରବାଳ ଭିତ୍ତି]]; [[ଦକ୍ଷିଣ ଆଣ୍ଡାମାନ ଜିଲ୍ଲା|ଦକ୍ଷିଣ ଆଣ୍ଡାମାନ]]ସ୍ଥିତ [[ରୋସ୍ ଦ୍ୱୀପ]]; [[ନୀଲ ଦ୍ୱୀପ]]ର ବେଳାଭୂମି; [[ଶ୍ରୀ ବିଜୟ ପୁରମ୍]]ସ୍ଥିତ [[ସେଲୁଲାର ଜେଲ]]; [[ଆଣ୍ଡାମାନ ସାଗର]]; [[ଆଣ୍ଡାମାନ ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜ]]ସ୍ଥିତ ହାଭଲକ୍ ଦ୍ୱୀପ । }} | image_caption = | image_seal = Seal of Andaman and Nicobar Islands.png | motto = "ସତ୍ୟମେବ ଜୟତେ"<br /><small>(ସତ୍ୟର ହିଁ ଜୟ ହୁଏ)</small> | image_map1 = IN-AN.svg | map_caption = ଭାରତର ମାନଚିତ୍ରରେ ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ଅବସ୍ଥିତି | coordinates = {{coord|11.68|92.72|type:adm1st_region:IN-AN|display=inline,title}} | subdivision_type = ଦେଶ | subdivision_name = {{flag|India}} | subdivision_type1 = ଅଞ୍ଚଳ | subdivision_name1 = ପୂର୍ବ ଭାରତ | established_title = ଗଠନ | established_date = ୧ ନଭେମ୍ବର ୧୯୫୬ | seat_type = ରାଜଧାନୀ ଓ ବୃହତ୍ତମ ସହର | seat = '''[[ପୋର୍ଟ ବ୍ଲେୟାର|ଶ୍ରୀ ବିଜୟ ପୁରମ୍]]'''<ref>ସେପ୍ଟେମ୍ବର ୨୦୨୪ରେ ପୋର୍ଟ ବ୍ଲେୟାରର ନାମ ପରିବର୍ତ୍ତନ କରି 'ଶ୍ରୀ ବିଜୟ ପୁରମ୍' ରଖାଯାଇଥିଲା ।</ref> | parts_type = ଜିଲ୍ଲା ସଂଖ୍ୟା | parts = [[ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ଜିଲ୍ଲାଗୁଡ଼ିକର ତାଲିକା|୩ ଗୋଟି]] | leader_title1 = [[ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ଉପରାଜ୍ୟପାଳମାନଙ୍କର ସୂଚୀ|ଉପରାଜ୍ୟପାଳ]] | leader_name1 = ଆଡମିରାଲ (ଅବସରପ୍ରାପ୍ତ) [[ଦେବେନ୍ଦ୍ର କୁମାର ଜୋଶୀ]] | leader_title2 = ମୁଖ୍ୟ ସଚିବ | leader_name2 = ଚନ୍ଦ୍ର ଭୂଷଣ କୁମାର, [[ଆଇ.ଏ.ଏସ୍.]] | leader_title3 = ଲୋକ ସଭା ନିର୍ବାଚନ ମଣ୍ଡଳୀ | leader_name3 = ୧ ଗୋଟି ଆସନ ([[ବିଷ୍ଣୁ ପଦ ରାୟ]], ଭାଜପା) | leader_title4 = ଉଚ୍ଚ ନ୍ୟାୟାଳୟ | leader_name4 = [[କଲିକତା ଉଚ୍ଚ ନ୍ୟାୟାଳୟ]] (ଶ୍ରୀ ବିଜୟ ପୁରମ୍ ଖଣ୍ଡପୀଠ) | unit_pref = Metric | area_total_km2 = ୮୨୪୯ | area_rank = ୨୯ତମ | elevation_max_m = ୭୩୨ | elevation_max_point = [[ସ୍ୟାଡଲ୍ ଶୃଙ୍ଗ]] (Saddle Peak) | population_total = ୩,୮୦,୫୮୧ | population_as_of = ୨୦୧୧ ଜନଗଣନା | population_rank = ୩୪ତମ | population_density_km2 = ୪୬ | population_demonym = ଆଣ୍ଡାମାନୀ, ନିକୋବରୀ | demographics_type1 = ସରକାରୀ ଭାଷା | demographics1_title1 = ଆଧିକାରିକ | demographics1_info1 = [[ହିନ୍ଦୀ ଭାଷା|ହିନ୍ଦୀ]], [[ଇଂରାଜୀ ଭାଷା|ଇଂରାଜୀ]] | demographics1_title2 = ପ୍ରମୁଖ କଥିତ ଭାଷା | demographics1_info2 = [[ବଙ୍ଗାଳୀ ଭାଷା|ବଙ୍ଗାଳୀ]], [[ତାମିଲ ଭାଷା|ତାମିଲ]], [[ତେଲୁଗୁ ଭାଷା|ତେଲୁଗୁ]] | blank1_name_sec1 = [[ମାନବ ବିକାଶ ସୂଚକାଙ୍କ]] | blank1_info_sec1 = {{increase}} ୦.୭୦୬ (ଉଚ୍ଚ) (୨୦୨୨) | blank2_name_sec1 = ସାକ୍ଷରତା ହାର | blank2_info_sec1 = ୯୧.୧% (୨୦୨୪) | timezone1 = [[ଭାରତୀୟ ମାନକ ସମୟ|IST]] | utc_offset1 = +05:30 | iso_code = IN-AN | registration_plate = AN | website = {{URL|andaman.gov.in}} | blank3_name_sec1 = ରାଜକୀୟ ପଶୁ | blank3_info_sec1 = ଡୁଗୋଙ୍ଗ୍ (Dugong) | blank4_name_sec1 = ରାଜକୀୟ ପକ୍ଷୀ | blank4_info_sec1 = ଆଣ୍ଡାମାନ କାଠ ପାରା | blank5_name_sec1 = ରାଜକୀୟ ବୃକ୍ଷ | blank5_info_sec1 = ଆଣ୍ଡାମାନ ପଦୌକ }} '''ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜ''' ହେଉଛି ଭାରତର ଏକ [[କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ]] । ଏହା ସର୍ବମୋଟ ୮୩୬ଟି ଦ୍ୱୀପକୁ ନେଇ ଗଠିତ, ଯାହା ମଧ୍ୟରୁ କେବଳ ୩୧ଟି ଦ୍ୱୀପରେ ଜନବସତି ରହିଛି । ଏହି ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜ ମୁଖ୍ୟତଃ ଦୁଇଟି ଶ୍ରେଣୀରେ ବିଭକ୍ତ: ଉତ୍ତରରେ ଥିବା [[ଆଣ୍ଡାମାନ ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜ]] ଏବଂ ଦକ୍ଷିଣରେ ଥିବା [[ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜ]] । ଉଭୟ ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜ ୧୫୦ କିଲୋମିଟର ପ୍ରଶସ୍ତ [[ଦଶ ଡିଗ୍ରୀ ଚ୍ୟାନେଲ|ଦଶ ଡିଗ୍ରୀ ଚ୍ୟାନେଲ୍]] ଦ୍ୱାରା ପରସ୍ପରଠାରୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହୋଇଛନ୍ତି । ଏହି ଅଞ୍ଚଳର ରାଜଧାନୀ ତଥା ସର୍ବବୃହତ୍ ସହର ହେଉଛି [[ପୋର୍ଟ ବ୍ଲେୟାର|ଶ୍ରୀ ବିଜୟ ପୁରମ୍]] (ଯାହାର ପୂର୍ବ ନାମ ପୋର୍ଟ ବ୍ଲେୟାର ଥିଲା), ଏହା ମୁଖ୍ୟ ଭୂଖଣ୍ଡର ସହର [[ଚେନ୍ନାଇ]]ଠାରୁ ପ୍ରାୟ ୧,୧୯୦ କି.ମି. ଏବଂ [[କୋଲକାତା]]ଠାରୁ ୧,୨୫୫ କି.ମି. ଦୂରରେ ଅବସ୍ଥିତ । ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ପଶ୍ଚିମରେ [[ବଙ୍ଗୋପସାଗର]] ଏବଂ ପୂର୍ବରେ [[ଆଣ୍ଡାମାନ ସାଗର]] ରହିଛି । [[ଗ୍ରେଟ୍ ନିକୋବର]]ର ଦକ୍ଷିଣ ପ୍ରାନ୍ତରେ ଥିବା [[ଇନ୍ଦିରା ପଏଣ୍ଟ]] (6°45'10" ଉତ୍ତର ଏବଂ 93°49'36" ପୂର୍ବ) ହେଉଛି ସମଗ୍ର ଭାରତର ସର୍ବଦକ୍ଷିଣ ବିନ୍ଦୁ । ଏହି କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳର ସାମୁଦ୍ରିକ ସୀମା ଦକ୍ଷିଣରେ [[ଇଣ୍ଡୋନେସିଆ]] (ପ୍ରାୟ ୧୬୫ କି.ମି. ଦୂର), ଉତ୍ତର-ପୂର୍ବରେ [[ମିଆଁମାର]] (୨୮୦ କି.ମି.) ଏବଂ ଦକ୍ଷିଣ-ପୂର୍ବରେ [[ଥାଇଲାଣ୍ଡ]] (୬୫୦ କି.ମି.) ସହିତ ଲାଗିଛି । ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ସମୁଦାୟ ଭୂଭାଗର ଆୟତନ ପ୍ରାୟ ୮,୨୪୯ ବର୍ଗ କିଲୋମିଟର ଏବଂ ୨୦୧୧ ଭାରତୀୟ ଜନଗଣନା ଅନୁଯାୟୀ ଏହାର ଜନସଂଖ୍ୟା ୩,୮୦,୫୮୧ ଅଟେ । ପ୍ରଶାସନିକ ସୁବିଧା ପାଇଁ ଏହାକୁ ତିନୋଟି ଜିଲ୍ଲାରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇଛି: [[ନିକୋବର ଜିଲ୍ଲା|ନିକୋବର]], [[ଦକ୍ଷିଣ ଆଣ୍ଡାମାନ ଜିଲ୍ଲା|ଦକ୍ଷିଣ ଆଣ୍ଡାମାନ]] ଏବଂ [[ଉତ୍ତର ଓ ମଧ୍ୟ ଆଣ୍ଡାମାନ ଜିଲ୍ଲା|ଉତ୍ତର ଓ ମଧ୍ୟ ଆଣ୍ଡାମାନ]], ଯାହାର ସଦର ମହକୁମା ଯଥାକ୍ରମେ କାର୍ ନିକୋବର, ଶ୍ରୀ ବିଜୟ ପୁରମ୍ ଏବଂ ମାୟାବନ୍ଦରଠାରେ ଅବସ୍ଥିତ । ଆନୁବଂଶିକ ଏବଂ ସାଂସ୍କୃତିକ ଅଧ୍ୟୟନରୁ ଜଣାପଡ଼ିଛି ଯେ, ଆଣ୍ଡାମାନର ମୂଳ ଅଧିବାସୀମାନେ ୩୦,୦୦୦ ବର୍ଷରୁ ଅଧିକ ପୂର୍ବେ, ଅର୍ଥାତ୍ ମଧ୍ୟ-ପ୍ରସ୍ତର ଯୁଗରେ (Middle Paleolithic), ଅନ୍ୟ ମାନବ ସଭ୍ୟତାଠାରୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହୋଇ ଏଠାରେ ବସବାସ କରୁଥିଲେ । ୧୧ଶ ଶତାବ୍ଦୀରେ ଭାରତର [[ଚୋଳ ରାଜବଂଶ|ଚୋଳ ରାଜାମାନେ]] ଦକ୍ଷିଣ-ପୂର୍ବ ଏସିଆରେ ନିଜର ନୌସେନା ଅଭିଯାନ ଆରମ୍ଭ କରିବା ପାଇଁ ଏହି ଦ୍ୱୀପକୁ ଏକ ସାମରିକ ଘାଟି ଭାବରେ ବ୍ୟବହାର କରୁଥିଲେ । ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ ୧୭୫୫ ମସିହାରେ ପ୍ରଥମ ୟୁରୋପୀୟ ଭାବରେ ଡେନିସ୍ (ଡେନମାର୍କୀୟ) ନାବିକମାନେ ଏଠାରେ ପହଞ୍ଚିଥିଲେ ଏବଂ ୧୮୬୮ ମସିହାରେ ଏହା [[ବ୍ରିଟିଶ୍ ଭାରତ|ବ୍ରିଟିଶ୍ ସାମ୍ରାଜ୍ୟ]]ର ଅଧୀନକୁ ଆସିଥିଲା । [[ଦ୍ୱିତୀୟ ବିଶ୍ୱଯୁଦ୍ଧ]] ସମୟରେ ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜ କିଛି କାଳ ପାଇଁ ଜାପାନୀ ସାମ୍ରାଜ୍ୟର ନିୟନ୍ତ୍ରଣରେ ଥିଲା । ୧୯୪୭ରେ ଭାରତର ସ୍ୱାଧୀନତା ପରେ ଏହି ଅଞ୍ଚଳ ଭାରତର ଏକ ଅବିଚ୍ଛେଦ୍ୟ ଅଙ୍ଗ ପାଲଟିଲା ଏବଂ ୧୯୫୦ରେ ଭାରତୀୟ ସମ୍ବିଧାନ ଲାଗୁ ହେବା ପରେ ଏହାକୁ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳର ମାନ୍ୟତା ପ୍ରଦାନ କରାଗଲା । ସାମରିକ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣରୁ ଏହା ଭାରତ ପାଇଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ । ଏଠାରେ 'ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର କମାଣ୍ଡ' ଅବସ୍ଥିତ, ଯାହାକି [[ଭାରତୀୟ ସେନାବାହିନୀ]], [[ଭାରତୀୟ ବିମାନ ବାହିନୀ|ବାୟୁସେନା]] ଏବଂ [[ଭାରତୀୟ ନୌସେନା|ନୌସେନା]]ର ଏକମାତ୍ର ମିଳିତ ଭୌଗୋଳିକ କମାଣ୍ଡ ଅଟେ । ସରକାରୀ କାର୍ଯ୍ୟରେ ମୁଖ୍ୟତଃ ହିନ୍ଦୀ ଏବଂ ଇଂରାଜୀର ବ୍ୟବହାର କରାଯାଉଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସାଧାରଣ ଲୋକଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବଙ୍ଗାଳୀ, ତାମିଲ ଏବଂ ତେଲୁଗୁ ଭାଷା ବହୁଳ ଭାବରେ କଥିତ । ଦ୍ୱୀପର ସ୍ଥାନୀୟ ଆଦିବାସୀମାନେ ଆଣ୍ଡାମାନୀ କିମ୍ବା ନିକୋବରୀ ଭାଷା ପରିବାରର ବିଭିନ୍ନ ଭାଷା ବ୍ୟବହାର କରନ୍ତି । ଏଠାରେ ହିନ୍ଦୁ ଧର୍ମାବଲମ୍ବୀମାନେ ସଂଖ୍ୟାଗରିଷ୍ଠ ଥିବାବେଳେ ଖ୍ରୀଷ୍ଟିଆନ ଏବଂ ଇସଲାମ୍ ଧର୍ମାବଲମ୍ବୀଙ୍କର ମଧ୍ୟ ଏକ ଉଲ୍ଲେଖନୀୟ ଉପସ୍ଥିତି ରହିଛି । ଏହି ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ଉତ୍ତର ସେଣ୍ଟିନେଲ୍ ଦ୍ୱୀପରେ 'ସେଣ୍ଟିନେଲୀ ଜନଜାତି' ବାସ କରନ୍ତି, ଯେଉଁମାନେ ଆଜି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଆଧୁନିକ ବିଶ୍ୱଠାରୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସମ୍ପର୍କବିହୀନ ହୋଇ ଏକାନ୍ତରେ ଜୀବନଯାପନ କରୁଛନ୍ତି । == ବ୍ୟୁତ୍ପତ୍ତିଗତ ଅର୍ଥ == [[ହିନ୍ଦୁ ଧର୍ମ|ହିନ୍ଦୁ]] ମହାକାବ୍ୟ [[ରାମାୟଣ|ରାମାୟଣରୁ]] ଭାରତୀୟ ଭଗବାନ [[ହନୁମାନ|ହନୁମାନଙ୍କ]] ନାମ ଅନୁସାରେ, ଆଣ୍ଡାମାନ ନାମ ''ହନ୍ଦୁମାନରୁ'' ନିଆଯାଇଥାଇପାରେ। <ref name="SA">{{Cite web |title=History of South Andaman |url=https://southandaman.nic.in/history/ |access-date=1 December 2023 |publisher=[[Government of India]]}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://southandaman.nic.in/history/ "History of South Andaman"]. </cite></ref> ଏହି ସ୍ଥାନକୁ ମାଳୟମାନେ ସମାନ ନାମରେ ଡାକିଥାନ୍ତି, ଯେଉଁମାନେ ଏହି ଅଞ୍ଚଳରେ କ୍ରୀତଦାସ କାରବାର ସହ ଜଡ଼ିତ ଥିଲେ | ଏହି ସ୍ଥାନକୁ ବିଭିନ୍ନ ନାମରେ ମଧ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖ କରାଯାଇଥିଲା ଯେପରିକି ଦ୍ୱିତୀୟ ଶତାବ୍ଦୀରେ ଟଲେମିଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅଙ୍ଗଡେମାନ୍ ଏବଂ ୧୩ଶ ଶତାବ୍ଦୀରେ [[ମାର୍କୋ ପୋଲୋ|ମାର୍କୋ ପୋଲୋଙ୍କ]] ଦ୍ୱାରରେ ''ଅଙ୍ଗମାନିଆନ୍ ଭାବରେ ।'' ''ନିକୋବର'', ଯାହା ଦକ୍ଷିଣ ଭାରତ କୁ ଦକ୍ଷିଣ ପୂର୍ବ ଏସିଆ ସହିତ ସଂଯୋଗ କରୁଥିବା ସମୁଦ୍ର ମାର୍ଗରେ ଅବସ୍ଥିତ ଥିଲା, ତାହା ନକ୍କାବରମ ନାମରେ ଜଣାଶୁଣା ଥିଲା , ଯାହାର ଅର୍ଥ ହେଉଛି " ଖୋଲା " ବା " ଉଲଗ୍ନ ଭୂମି " ଯାହା [[ତାମିଲ ଭାଷା]]<nowiki/>ରୁ ଆସିଥିଲା ଯାହା ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ ନିକୋବରରେ ପରିଣତ ହୋଇଥିଲା। ମଧ୍ୟଯୁଗର (ଖ୍ରୀଷ୍ଟପୂର୍ବ ୫୦୦-୧୫୦୦) ନିକୋବର ଆରବ ଭାଷାରେ ' ଲାନ୍ଖାବଟସ୍ ' ନାମରେ ପରିଚିତ ଥିଲା , ସମ୍ଭବତଃ ଏହା ନକ୍କାବରମ ନାମର ଏକ ଭୁଲ ପ୍ରତିଲେଖନ ଥିଲା । ଏକାଦଶ ଶତାବ୍ଦୀର ଏକ କୃତି ''କଥାସରିତସାଗର'' ଏହି ନାମକୁ ନାରିକେଳ ଦ୍ୱୀପ ବୋଲି ସୂଚିତ କରେ | ମାର୍କୋ ପୋଲୋ ଏହି ଦ୍ୱୀପକୁ ନେକୁଭେରାନ୍ ବୋଲି ଅଭିହିତ କରିଥିବାବେଳେ ଏହି ଦ୍ୱୀପର ନାମ ଚୀନରେ ଲୋ-ଜାନ୍ କୁଓ ନାମରେ ଜଣାଶୁଣା, ଯାହା ନାକ୍କାଭରର ସମାନ ଅର୍ଥର ଅନୁବାଦ।<ref name="NB" /> == ଇତିହାସ == ଆଣ୍ଡାମାନ ଏବଂ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ଇତିହାସ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରାଚୀନ ଏବଂ ବୈଚିତ୍ର୍ୟମୟ । ବହୁ ସହସ୍ର ବର୍ଷ ଧରି ଏହି ଭୂଖଣ୍ଡ ବାହ୍ୟ ଜଗତଠାରୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହୋଇ ରହିଥିଲା । ଏଠାରେ ବାସ କରୁଥିବା ଆଦିମ ଜନଜାତିମାନେ (ଯଥା: ସେଣ୍ଟିନେଲି, ଜାରୱା, ଓଙ୍ଗେ ଆଦି) ମଧ୍ୟ-ପ୍ରସ୍ତର ଯୁଗରୁ ଏଠାରେ ନିଜର ସ୍ୱାତନ୍ତ୍ର୍ୟ ବଜାୟ ରଖିଛନ୍ତି । ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ କ୍ରମାଗତ ଭାବେ ଚୋଳ ସାମ୍ରାଜ୍ୟ, ଡେନିସ୍ (ଡେନମାର୍କ) ଉପନିବେଶ ଏବଂ ବ୍ରିଟିଶ୍ ଶାସନାଧୀନ ହୋଇ ଏହି ଦ୍ୱୀପ ଭାରତୀୟ ସ୍ୱାଧୀନତା ସଂଗ୍ରାମର ଇତିହାସରେ ଏକ ନିର୍ଣ୍ଣାୟକ ଏବଂ ହୃଦୟବିଦାରକ ଅଧ୍ୟାୟ ଯୋଡ଼ିଥିଲା । ବ୍ରିଟିଶ୍ ସରକାରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନିର୍ମିତ କୁଖ୍ୟାତ ସେଲୁଲାର୍ ଜେଲ୍ ଏବଂ ନେତାଜୀ ସୁଭାଷ ଚନ୍ଦ୍ର ବୋଷଙ୍କ ସ୍ୱାଧୀନତା ସଂଗ୍ରାମ ଏହି ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜକୁ ଭାରତୀୟମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏକ ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥକ୍ଷେତ୍ରରେ ପରିଣତ କରିଛି । ନିମ୍ନଲିଖିତ ସାରଣୀରେ ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ପ୍ରମୁଖ ଐତିହାସିକ ଘଟଣାବଳୀକୁ କ୍ରମାନୁସାରେ ଦର୍ଶାଯାଇଛି: {| class="wikitable" style="width:100%; border-collapse:collapse; font-family: sans-serif;" |- style="background-color:#0072B2; color:white; font-size: 1.1em; text-align:center;" ! scope="col" style="width:8%;" | କ୍ରମ ! scope="col" style="width:20%;" | ସମୟକାଳ ! scope="col" style="width:72%;" | ପ୍ରମୁଖ ଐତିହାସିକ ଘଟଣାବଳୀ |- style="background-color:#FFF5EE; vertical-align: top;" | style="text-align:center;" | '''୧''' | style="text-align:center;" | '''୧୧ଶ ଶତାବ୍ଦୀ ଏବଂ ପୂର୍ବରୁ''' | '''ଚୋଳ ସାମ୍ରାଜ୍ୟର ନୌଘାଟି:''' ଆଦିମ ଜନଜାତିଙ୍କ ଦୀର୍ଘକାଳୀନ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ବସବାସ ପରେ, ୧୧ଶ ଶତାବ୍ଦୀରେ ପ୍ରଥମ ରାଜେନ୍ଦ୍ର ଚୋଳ ନିଜର ଦକ୍ଷିଣ-ପୂର୍ବ ଏସିଆ (ଶ୍ରୀବିଜୟ ସାମ୍ରାଜ୍ୟ) ଅଭିଯାନ ସମୟରେ ଏହି ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜକୁ ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ନୌସେନା ଘାଟି ଭାବରେ ବ୍ୟବହାର କରିଥିଲେ । ଚୋଳମାନେ ଏହାକୁ 'ତିମାଇତ୍ତିଭୁ' ଏବଂ ପରେ 'ନକ୍କାଭରମ୍' (ଅର୍ଥାତ୍ ଉଲଗ୍ନ ଲୋକଙ୍କ ଦେଶ, ଯେଉଁଥିରୁ ଆଜିର 'ନିକୋବର' ନାମର ଉତ୍ପତ୍ତି) ବୋଲି ଅଭିହିତ କରୁଥିଲେ । |- style="background-color:#F0F8FF; vertical-align: top;" | style="text-align:center;" | '''୨''' | style="text-align:center;" | '''୧୭୫୫ – ୧୮୬୮''' | '''ଡେନିସ୍ (ଡେନମାର୍କ) ଉପନିବେଶ:''' ୧୭୫୫ ମସିହାରେ ଡେନିସ୍ ଇଷ୍ଟ ଇଣ୍ଡିଆ କମ୍ପାନୀର ଆଗମନ ଘଟିଥିଲା । ସେମାନେ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପରେ ବସତି ସ୍ଥାପନ କରି ଏହାର ନାମ 'ନ୍ୟୁ ଡେନମାର୍କ' (ପରେ ଫ୍ରେଡେରିକ୍ସ ଆଇଲାଣ୍ଡସ୍) ରଖିଥିଲେ । ତେବେ ଭୟଙ୍କର ମ୍ୟାଲେରିଆ ରୋଗର ପ୍ରାଦୁର୍ଭାବ କାରଣରୁ ସେମାନେ ବାରମ୍ବାର ଏହି ବସତି ଛାଡ଼ିବାକୁ ବାଧ୍ୟ ହୋଇଥିଲେ । ଶେଷରେ ୧୮୬୮ ମସିହାରେ ଡେନିସ୍ ସରକାର ନିଜର ସମସ୍ତ ଅଧିକାରକୁ ବ୍ରିଟିଶ୍ ପ୍ରଶାସନ ନିକଟରେ ବିକ୍ରି କରିଦେଇଥିଲେ । |- style="background-color:#FFF5EE; vertical-align: top;" | style="text-align:center;" | '''୩''' | style="text-align:center;" | '''୧୭୮୯ – ୧୯୪୧''' | '''ବ୍ରିଟିଶ୍ ଶାସନ ଓ ସେଲୁଲାର୍ ଜେଲ୍:''' ୧୭୮୯ରେ ଲେଫ୍ଟନାଣ୍ଟ ଆର୍କିବାଲ୍ଡ ବ୍ଲେୟାରଙ୍କ ଅଧୀନରେ ପ୍ରଥମ ବ୍ରିଟିଶ୍ ବସତି ନିର୍ମାଣ କରାଯାଇଥିଲା । ୧୮୫୭ର ପ୍ରଥମ ଭାରତୀୟ ସ୍ୱାଧୀନତା ସଂଗ୍ରାମ ବା ସିପାହୀ ବିଦ୍ରୋହ ପରେ, ୧୮୫୮ରେ ବ୍ରିଟିଶ୍ ସରକାର ବିଦ୍ରୋହୀମାନଙ୍କୁ ନିର୍ବାସନ ଦେବା ପାଇଁ ଏଠାରେ ଏକ ବନ୍ଦୀଶାଳା ('କଳାପାଣି') ସ୍ଥାପନ କଲେ । ୧୯୦୬ରେ କୁଖ୍ୟାତ [[ସେଲୁଲାର ଜେଲ|ସେଲୁଲାର୍ ଜେଲ୍]] ନିର୍ମାଣ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲା, ଯେଉଁଠାରେ ବୀର ସାବରକର, ବଟୁକେଶ୍ୱର ଦତ୍ତଙ୍କ ଭଳି ଅସଂଖ୍ୟ ସଂଗ୍ରାମୀଙ୍କୁ ଅକଥନୀୟ ଅତ୍ୟାଚାର ସହିବାକୁ ପଡ଼ିଥିଲା । |- style="background-color:#F0F8FF; vertical-align: top;" | style="text-align:center;" | '''୪''' | style="text-align:center;" | '''୧୯୪୨ – ୧୯୪୫''' | '''ଜାପାନୀ ଅଧିକାର ଓ ଆଜାଦ୍ ହିନ୍ଦ୍ ଫୌଜ:''' ଦ୍ୱିତୀୟ ବିଶ୍ୱଯୁଦ୍ଧ ସମୟରେ ଜାପାନୀ ସାମ୍ରାଜ୍ୟ ଏହି ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜକୁ ଦଖଲ କରିଥିଲା । ୩୦ ଡିସେମ୍ବର ୧୯୪୩ରେ ନେତାଜୀ [[ସୁଭାଷ ଚନ୍ଦ୍ର ବୋଷ]] ପୋର୍ଟ ବ୍ଲେୟାରଠାରେ ଆଜାଦ ହିନ୍ଦ୍ ଫୌଜର ସ୍ୱାଧୀନ ପତାକା ଉତ୍ତୋଳନ କରି ଏକ ଐତିହାସିକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ସୃଷ୍ଟି କରିଥିଲେ । ସେ ଆଣ୍ଡାମାନକୁ 'ଶହୀଦ୍ ଦ୍ୱୀପ' ଏବଂ ନିକୋବରକୁ 'ସ୍ୱରାଜ ଦ୍ୱୀପ' ନାମରେ ନାମିତ କରିଥିଲେ । ୧୯୪୫ରେ ଯୁଦ୍ଧ ଶେଷ ହେବା ପରେ ଏହା ପୁନର୍ବାର ବ୍ରିଟିଶ୍ ନିୟନ୍ତ୍ରଣକୁ ଆସିଲା । |- style="background-color:#FFF5EE; vertical-align: top;" | style="text-align:center;" | '''୫''' | style="text-align:center;" | '''୧୯୪୭ – ୧୯୫୬''' | '''ସ୍ୱାଧୀନତା ଓ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ମାନ୍ୟତା:''' ୧୯୪୭ ମସିହାରେ ବ୍ରିଟିଶ୍ ଶାସନରୁ ସ୍ୱାଧୀନତା ପାଇବା ପରେ ଏହା ଭାରତୀୟ ସଂଘର ଏକ ଅବିଚ୍ଛେଦ୍ୟ ଅଙ୍ଗ ପାଲଟିଲା । ୧୯୫୦ରେ ନୂତନ ସମ୍ବିଧାନ ଅନୁଯାୟୀ ଏହାକୁ 'ଭାଗ-ଘ' (Part D) ରାଜ୍ୟ ଭାବରେ ସ୍ୱୀକୃତି ଦିଆଗଲା ଏବଂ ପରେ ସୀମା ପୁନର୍ଗଠନ ଆଇନ ଆଧାରରେ ୧ ନଭେମ୍ବର ୧୯୫୬ରେ ଏହାକୁ ଏକ ପୂର୍ଣ୍ଣାଙ୍ଗ 'କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ' ଭାବରେ ଘୋଷଣା କରାଗଲା । |- style="background-color:#F0F8FF; vertical-align: top;" | style="text-align:center;" | '''୬''' | style="text-align:center;" | '''୨୦୦୪ – ବର୍ତ୍ତମାନ''' | '''ସୁନାମୀ ବିପର୍ଯ୍ୟୟ ଓ ନୂତନ ନାମକରଣ:''' ୨୬ ଡିସେମ୍ବର ୨୦୦୪ର ଭୟଙ୍କର ସୁମାତ୍ରା ଭୂମିକମ୍ପ ଯୋଗୁଁ ଆସିଥିବା ସୁନାମୀରେ ଏହି ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ବ୍ୟାପକ କ୍ଷୟକ୍ଷତି ଘଟିଥିଲା ଏବଂ ହଜାର ହଜାର ଲୋକ ପ୍ରାଣ ହରାଇଥିଲେ । ନିକଟ ଅତୀତରେ ଭାରତ ସରକାର ଉପନିବେଶବାଦର ଚିହ୍ନକୁ ଲିଭାଇବା ପାଇଁ ଅନେକ ପଦକ୍ଷେପ ନେଇଛନ୍ତି । ୨୦୧୮ରେ ରୋସ୍, ନୀଲ୍ ଏବଂ ହାଭଲକ୍ ଦ୍ୱୀପର ନାମ ବଦଳାଯାଇଥିଲା ଏବଂ ସେପ୍ଟେମ୍ବର ୨୦୨୪ରେ ପ୍ରଶାସନିକ କେନ୍ଦ୍ର ତଥା ରାଜଧାନୀ 'ପୋର୍ଟ ବ୍ଲେୟାର'ର ନାମ ବଦଳାଇ ଆନୁଷ୍ଠାନିକ ଭାବରେ 'ଶ୍ରୀ ବିଜୟ ପୁରମ୍' ରଖାଯାଇଛି । |} == ଭୌଗୋଳିକ ଅବସ୍ଥାନ == ଆଣ୍ଡାମାନ ଏବଂ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜ ମୁଖ୍ୟତଃ ଭାରତୀୟ ମହାସାଗରର ବଙ୍ଗୋପସାଗର ଏବଂ ଆଣ୍ଡାମାନ ସାଗରର ମିଳନ ସ୍ଥଳରେ ଅବସ୍ଥିତ । ଏହା ଏକ ବିଶାଳ ଦ୍ୱୀପ ଶୃଙ୍ଖଳା, ଯାହାକି ଉତ୍ତରରୁ ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗକୁ ପ୍ରାୟ ୮୦୦ କିଲୋମିଟର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବ୍ୟାପିଛି । ଏହି ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜ ମୁଖ୍ୟତଃ ଦୁଇଟି ପ୍ରମୁଖ ଗୋଷ୍ଠୀକୁ ନେଇ ଗଠିତ - ଉତ୍ତର ଭାଗରେ ଥିବା 'ଆଣ୍ଡାମାନ ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜ' ଏବଂ ଦକ୍ଷିଣ ଭାଗରେ ଥିବା 'ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜ' । ଏହି ଦୁଇ ଦ୍ୱୀପ ଗୋଷ୍ଠୀ ପରସ୍ପରଠାରୁ ପ୍ରାୟ ୧୫୦ କିଲୋମିଟର ପ୍ରଶସ୍ତ ସମୁଦ୍ର ପଥ ଦ୍ୱାରା ପୃଥକ ହୋଇଛନ୍ତି, ଯାହାକୁ 'ଦଶ ଡିଗ୍ରୀ ଚ୍ୟାନେଲ' (Ten Degree Channel) କୁହାଯାଏ (କାରଣ ଏହା ୧୦° ଉତ୍ତର ଅକ୍ଷାଂଶରେ ଅବସ୍ଥିତ) । ଭୌଗୋଳିକ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣରୁ ଏହି ଦ୍ୱୀପଗୁଡ଼ିକ ପ୍ରକୃତରେ ସମୁଦ୍ର ମଧ୍ୟରେ ବୁଡ଼ି ରହିଥିବା ଏକ ବିଶାଳ ପର୍ବତମାଳାର ଉପରିଭାଗ ଅଟନ୍ତି, ଯାହାକି ମିଆଁମାରର ଆରାକାନ୍ ୟୋମା (Arakan Yoma) ପର୍ବତଶ୍ରେଣୀର ଏକ ସମ୍ପ୍ରସାରଣ ବୋଲି ବିଶ୍ୱାସ କରାଯାଏ । ନିମ୍ନଲିଖିତ ସାରଣୀରେ ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ପ୍ରମୁଖ ଭୌଗୋଳିକ ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟଗୁଡ଼ିକୁ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି: {| class="wikitable" style="width:100%; border-collapse:collapse; font-family: sans-serif;" |- style="background-color:#0072B2; color:white; font-size: 1.1em; text-align:center;" ! scope="col" style="width:8%;" | କ୍ରମ ! scope="col" style="width:22%;" | ଭୌଗୋଳିକ ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ ! scope="col" style="width:70%;" | ସବିଶେଷ ବିବରଣୀ |- style="background-color:#FFF5EE; vertical-align: top;" | style="text-align:center;" | '''୧''' | '''ଆୟତନ ଓ ଦ୍ୱୀପ ସଂଖ୍ୟା''' | ସମଗ୍ର କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳର ସମୁଦାୟ ଆୟତନ ହେଉଛି ୮,୨୪୯ ବର୍ଗ କିଲୋମିଟର । ଏଥିରେ ସର୍ବମୋଟ ୮୩୬ଟି ଛୋଟ-ବଡ଼ ଦ୍ୱୀପ ଏବଂ ଶିଳାଖଣ୍ଡ ରହିଛି, ଯାହା ମଧ୍ୟରୁ କେବଳ ୩୧ଟି ଦ୍ୱୀପରେ ମନୁଷ୍ୟ ବସବାସ କରୁଛନ୍ତି । ଆଣ୍ଡାମାନ ଗୋଷ୍ଠୀରେ ସର୍ବାଧିକ ଅଞ୍ଚଳ (ପ୍ରାୟ ୬,୪୦୮ ବର୍ଗ କି.ମି.) ଥିବାବେଳେ ନିକୋବର ଗୋଷ୍ଠୀର ଆୟତନ ପ୍ରାୟ ୧,୮୪୧ ବର୍ଗ କି.ମି. ଅଟେ । |- style="background-color:#F0F8FF; vertical-align: top;" | style="text-align:center;" | '''୨''' | '''ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଶୃଙ୍ଗ''' | ଆଣ୍ଡାମାନ ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ଉତ୍ତର ଭାଗରେ ଅବସ୍ଥିତ '''ସ୍ୟାଡଲ୍ ଶୃଙ୍ଗ''' (Saddle Peak) ହେଉଛି ସମଗ୍ର ଅଞ୍ଚଳର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସ୍ଥାନ, ଯାହାର ଉଚ୍ଚତା ସମୁଦ୍ର ପତନଠାରୁ ୭୩୨ ମିଟର (୨,୪୦୨ ଫୁଟ) । ସେହିପରି ଗ୍ରେଟ୍ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପରେ ଥିବା 'ମାଉଣ୍ଟ ଥୁଲିଅର୍' (Mount Thullier) ହେଉଛି ନିକୋବରର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଶୃଙ୍ଗ (୬୪୨ ମିଟର) । |- style="background-color:#FFF5EE; vertical-align: top;" | style="text-align:center;" | '''୩''' | '''ସକ୍ରିୟ ଆଗ୍ନେୟଗିରି''' | ପୋର୍ଟ ବ୍ଲେୟାର (ଶ୍ରୀ ବିଜୟ ପୁରମ୍) ଠାରୁ ପ୍ରାୟ ୧୩୫ କି.ମି. ଉତ୍ତର-ପୂର୍ବ ଦିଗରେ ଆଣ୍ଡାମାନ ସାଗରରେ ଅବସ୍ଥିତ '''ବ୍ୟାରେନ୍ ଦ୍ୱୀପ''' (Barren Island) ହେଉଛି ଭାରତ ତଥା ସମଗ୍ର ଦକ୍ଷିଣ ଏସିଆର ଏକମାତ୍ର ସକ୍ରିୟ ଆଗ୍ନେୟଗିରି । ଏହା ବ୍ୟତୀତ ନିକଟବର୍ତ୍ତୀ 'ନାର୍କୋଣ୍ଡମ୍ ଦ୍ୱୀପ' ଏକ ସୁପ୍ତ ଆଗ୍ନେୟଗିରି ଅଟେ । |- style="background-color:#F0F8FF; vertical-align: top;" | style="text-align:center;" | '''୪''' | '''ସର୍ବଦକ୍ଷିଣ ବିନ୍ଦୁ''' | ଗ୍ରେଟ୍ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପର ସର୍ବଦକ୍ଷିଣ ପ୍ରାନ୍ତରେ ଥିବା '''ଇନ୍ଦିରା ପଏଣ୍ଟ''' (Indira Point) ହେଉଛି କେବଳ ଏହି ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ନୁହେଁ, ବରଂ ସମଗ୍ର ଭାରତବର୍ଷର ଭୌଗୋଳିକ ସର୍ବଦକ୍ଷିଣ ବିନ୍ଦୁ । ୨୦୦୪ ସୁନାମୀ ସମୟରେ ଏହି ବିନ୍ଦୁର ଅଧିକାଂଶ ଅଂଶ ସମୁଦ୍ର ଗର୍ଭରେ ଲୀନ ହୋଇଯାଇଥିଲା, ତଥାପି ଏହାର ପ୍ରାକୃତିକ ଓ ଭୌଗୋଳିକ ଗୁରୁତ୍ୱ ଅତୁଟ ରହିଛି । |- style="background-color:#FFF5EE; vertical-align: top;" | style="text-align:center;" | '''୫''' | '''ଜଳବାୟୁ''' | ବିଷୁବ ରେଖା ନିକଟରେ ଅବସ୍ଥିତ ଥିବାରୁ ଏଠାରେ ମୁଖ୍ୟତଃ 'ଉଷ୍ମ କ୍ରାନ୍ତୀୟ ସାମୁଦ୍ରିକ ଜଳବାୟୁ' ଅନୁଭୂତ ହୁଏ । ଏଠାରେ ଗ୍ରୀଷ୍ମ ଓ ଶୀତ ଋତୁ ମଧ୍ୟରେ ତାପମାତ୍ରାର ବିଶେଷ ପରିବର୍ତ୍ତନ ହୁଏନାହିଁ; ବର୍ଷସାରା ତାପମାତ୍ରା ୨୩°C ରୁ ୩୧°C ମଧ୍ୟରେ ସ୍ଥିର ରହେ । ଦକ୍ଷିଣ-ପଶ୍ଚିମ ତଥା ଉତ୍ତର-ପୂର୍ବ ମୌସୁମୀ ପ୍ରବାହ କାରଣରୁ ଏଠାରେ ମେ' ମାସରୁ ନଭେମ୍ବର ମାସ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରଚୁର ବୃଷ୍ଟିପାତ ହୋଇଥାଏ । |- style="background-color:#F0F8FF; vertical-align: top;" | style="text-align:center;" | '''୬''' | '''ପରିବେଶ ଓ ଅରଣ୍ୟ''' | ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ପ୍ରାୟ ୮୬.୨% ଭୂଭାଗ ଘଞ୍ଚ କ୍ରାନ୍ତୀୟ ବୃଷ୍ଟିଅରଣ୍ୟ (Tropical Rainforest) ଏବଂ ହେନ୍ତାଳ ବନ (Mangroves) ଦ୍ୱାରା ଆଚ୍ଛାଦିତ । ଦୀର୍ଘକାଳ ଧରି ମୁଖ୍ୟ ଭୂଖଣ୍ଡରୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ରହିବା କାରଣରୁ ଏଠାରେ ଅନେକ ସ୍ଥାନୀୟ ପ୍ରଜାତିର (Endemic) ଉଦ୍ଭିଦ ଓ ବନ୍ୟଜନ୍ତୁ ଦେଖିବାକୁ ମିଳନ୍ତି । ଏହା ସାମୁଦ୍ରିକ ଜୀବବିବିଧତା ବିଶେଷ କରି ପ୍ରବାଳ ଭିତ୍ତି (Coral Reefs) ପାଇଁ ସାରା ବିଶ୍ୱରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ । |} == ଲୋକସଂଖ୍ୟାତ୍ମକ ତଥ୍ୟ == ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ଜନସଂଖ୍ୟା ଏବଂ ସାମାଜିକ ଗଠନ ଅତ୍ୟନ୍ତ ବୈଚିତ୍ର୍ୟମୟ ଅଟେ। ଏହାକୁ 'ମିନି ଇଣ୍ଡିଆ' ବା 'କ୍ଷୁଦ୍ର ଭାରତ' ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ, କାରଣ ଏଠାରେ ସମଗ୍ର ଭାରତର ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରାନ୍ତରୁ ଆସିଥିବା ଲୋକମାନେ ଏକତ୍ର ବସବାସ କରନ୍ତି। ୨୦୧୧ ମସିହାର ଜନଗଣନା ଅନୁଯାୟୀ ଏହି କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳର ମୋଟ ଜନସଂଖ୍ୟା ୩,୮୦,୫୮୧ ଥିବାବେଳେ, ମଇ ୨୦୨୬ ସୁଦ୍ଧା ସାମ୍ପ୍ରତିକ ସରକାରୀ ଆକଳନ (ଜାତୀୟ ଜନସଂଖ୍ୟା ଆୟୋଗ ଏବଂ IIMAD ରିପୋର୍ଟ) ଅନୁଯାୟୀ ଏହା ପ୍ରାୟ ୪.୧୫ ଲକ୍ଷରୁ ୪.୨୧ ଲକ୍ଷରେ ପହଞ୍ଚିଛି। ଏହି ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ଜନସଂଖ୍ୟା ମୁଖ୍ୟତଃ ଦୁଇ ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ— ପ୍ରଥମଟି ହେଉଛି ଆଧୁନିକ ମୂଳ ସ୍ରୋତର ଅଧିବାସୀ (ଯେଉଁମାନେ ମୁଖ୍ୟତଃ ମୁଖ୍ୟ ଭୂଖଣ୍ଡରୁ ସ୍ଥାନାନ୍ତରିତ ହୋଇଛନ୍ତି) ଏବଂ ଦ୍ୱିତୀୟଟି ହେଉଛି ଆଦିମ ସ୍ଥାନୀୟ ଜନଜାତି (ଯେଉଁମାନେ ହଜାର ହଜାର ବର୍ଷ ଧରି ଏହି ସ୍ଥାନର ପ୍ରକୃତ ବାସିନ୍ଦା ଅଟନ୍ତି)। ନିମ୍ନଲିଖିତ ସାରଣୀରେ ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ଲୋକସଂଖ୍ୟା ଏବଂ ଆନୁଷଙ୍ଗିକ ତଥ୍ୟର ତୁଳନାତ୍ମକ ବିବରଣୀ ପ୍ରଦାନ କରାଯାଇଛି: {| class="wikitable" style="width:100%; border-collapse:collapse; font-family: sans-serif; text-align:center;" |- style="background-color:#0072B2; color:white; font-size: 1.1em;" ! scope="col" style="width:8%;" | କ୍ରମ ! scope="col" style="width:22%;" | ଲୋକସଂଖ୍ୟାତ୍ମକ ଦିଗ ! scope="col" style="width:35%;" | ୨୦୧୧ ଜନଗଣନା ତଥ୍ୟ ! scope="col" style="width:35%;" | ସଦ୍ୟତମ ସ୍ଥିତି ଓ ଆକଳନ (ମଇ ୨୦୨୬) |- style="background-color:#FFF5EE; vertical-align: middle;" | '''୧''' | '''ମୋଟ ଜନସଂଖ୍ୟା''' | ୩,୮୦,୫୮୧ | ପ୍ରାୟ ୪,୧୫,୦୦୦ ରୁ ୪,୨୧,୦୦୦ ମଧ୍ୟରେ |- style="background-color:#F0F8FF; vertical-align: middle;" | '''୨''' | '''ଲିଙ୍ଗଗତ ବଣ୍ଟନ''' | ପୁରୁଷ: ୨,୦୨,୮୭୧ <br /> ମହିଳା: ୧,୭୭,୭୧୦ | ପୁରୁଷ: ପ୍ରାୟ ୨.୨ ଲକ୍ଷ <br /> ମହିଳା: ପ୍ରାୟ ୧.୯୫ ଲକ୍ଷ |- style="background-color:#FFF5EE; vertical-align: middle;" | '''୩''' | '''ଲିଙ୍ଗ ଅନୁପାତ''' | ୮୭୬ (ପ୍ରତି ୧୦୦୦ ପୁରୁଷରେ ମହିଳା) | ସାମାନ୍ୟ ସୁଧାର ସହ ପ୍ରାୟ ୮୮୦-୮୯୦ ଆକଳନ |- style="background-color:#F0F8FF; vertical-align: middle;" | '''୪''' | '''ସାକ୍ଷରତା ହାର''' | ମୋଟ: ୮୬.୬୩% <br /> <small>(ପୁରୁଷ: ୯୦.୨୭%, ମହିଳା: ୮୨.୪୩%)</small> | ମୋଟ: ୯୧.୧% <br /> <small>(ସମ୍ପ୍ରତିକ PLFS ରିପୋର୍ଟ ଆଧାରରେ)</small> |- style="background-color:#FFF5EE; vertical-align: middle;" | '''୫''' | '''ଜନବସତି ଅନୁପାତ''' | ସହରାଞ୍ଚଳ: ୩୭.୭% <br /> ଗ୍ରାମାଞ୍ଚଳ: ୬୨.୩% | ଗ୍ରେଟ୍ ନିକୋବର ପ୍ରକଳ୍ପ ଓ ଭିତ୍ତିଭୂମି ବିକାଶ କାରଣରୁ ସହରୀକରଣ ହାରରେ କ୍ରମାଗତ ବୃଦ୍ଧି |- style="background-color:#F0F8FF; vertical-align: middle;" | '''୬''' | '''ଧର୍ମଗତ ବିଭାଜନ''' | ହିନ୍ଦୁ (୬୯.୪୫%), ଖ୍ରୀଷ୍ଟିଆନ (୨୧.୨୮%), ମୁସଲମାନ (୮.୫୨%) | ଅନୁପାତ ପ୍ରାୟତଃ ସମାନ ରହିଛି |- style="background-color:#FFF5EE; vertical-align: middle;" | '''୭''' | '''ସର୍ବାଧିକ କଥିତ ଭାଷା''' | ବଙ୍ଗାଳୀ (~୨୮.୪%), ହିନ୍ଦୀ (~୧୯.୨%), ତାମିଲ (~୧୫.୨%), ତେଲୁଗୁ (~୧୩.୨%) | ବଙ୍ଗାଳୀ ଏବଂ ହିନ୍ଦୀ ଭାଷାଭାଷୀଙ୍କ ସଂଖ୍ୟା ସର୍ବାଧିକ, ଏହା ସହିତ ଇଂରାଜୀର ବହୁଳ ବ୍ୟବହାର |- style="background-color:#F0F8FF; vertical-align: middle;" | '''୮''' | '''ଆଦିମ ଜନଜାତି (PVTGs)''' | ସେଣ୍ଟିନେଲୀ, ଜାରୱା, ଓଙ୍ଗେ, ମହାନ୍ ଆଣ୍ଡାମାନୀ, ଶୋମ୍ପେନ୍ ଓ ନିକୋବରୀ | ସେଣ୍ଟିନେଲୀମାନେ ଏବେ ମଧ୍ୟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସମ୍ପର୍କବିହୀନ ଅଟନ୍ତି। ଅନ୍ୟ ଜନଜାତିଙ୍କ ସଂରକ୍ଷଣ ପ୍ରତି ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଧ୍ୟାନ |} ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ଜନସଂଖ୍ୟା ଘନତ୍ୱ ଅତ୍ୟନ୍ତ କମ୍ ଅଟେ (୨୦୧୧ ସୁଦ୍ଧା ବର୍ଗ କିଲୋମିଟର ପିଛା ମାତ୍ର ୪୬ ଜଣ)। ନିକଟବର୍ତ୍ତୀ ବର୍ଷଗୁଡ଼ିକରେ କେନ୍ଦ୍ର ସରକାରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ହାତକୁ ନିଆଯାଇଥିବା ବିଭିନ୍ନ ବୃହତ୍ ଭିତ୍ତିଭୂମି ଓ ପର୍ଯ୍ୟଟନ ପ୍ରକଳ୍ପ କାରଣରୁ ମୁଖ୍ୟ ଭୂଖଣ୍ଡରୁ ଅନେକ ବୃତ୍ତିଗତ କର୍ମଚାରୀ ଏବଂ ପ୍ରବାସୀ ଶ୍ରମିକଙ୍କ ଆଗମନ ଦେଖାଦେଇଛି, ଯାହାକି ଆଗାମୀ ଦଶନ୍ଧିରେ ଏହାର ଲୋକସଂଖ୍ୟାତ୍ମକ ରୂପରେଖରେ ଏକ ବଡ଼ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଆଣିବାର ସମ୍ଭାବନା ରଖେ। == ପ୍ରଶାସନ ଓ ରାଜନୀତି == ଆଣ୍ଡାମାନ ଏବଂ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜ ହେଉଛି ଭାରତର ଏକ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ (Union Territory) । ଭାରତୀୟ ସମ୍ବିଧାନର ଧାରା ୨୩୯ ଅନୁଯାୟୀ, ଏହି ଅଞ୍ଚଳରେ କୌଣସି ବିଧାନସଭା ବା ନିର୍ବାଚିତ ରାଜ୍ୟ ସରକାର ନାହାନ୍ତି । ଏହାର ସମସ୍ତ ପ୍ରଶାସନିକ ଦାୟିତ୍ୱ ଭାରତର ରାଷ୍ଟ୍ରପତିଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନିଯୁକ୍ତ ଏକ 'ଉପରାଜ୍ୟପାଳ' (Lieutenant Governor) ଙ୍କ ଉପରେ ନ୍ୟସ୍ତ ଅଟେ, ଯିଏକି କେନ୍ଦ୍ର ସରକାରଙ୍କ ପ୍ରତିନିଧି ଭାବରେ ସମଗ୍ର ଅଞ୍ଚଳର ଶାସନଭାର ତୁଲାନ୍ତି । ଦୈନନ୍ଦିନ ପ୍ରଶାସନିକ କାର୍ଯ୍ୟ ଏବଂ ନୀତି ନିର୍ଦ୍ଧାରଣରେ ତାଙ୍କୁ ସହାୟତା କରିବା ପାଇଁ ଭାରତୀୟ ପ୍ରଶାସନିକ ସେବା (IAS) ର ଜଣେ ବରିଷ୍ଠ ଅଧିକାରୀ 'ମୁଖ୍ୟ ସଚିବ' ଭାବରେ ନିଯୁକ୍ତ ହୋଇଥାନ୍ତି । ବିଚାର ବିଭାଗୀୟ (Judiciary) କ୍ଷେତ୍ରରେ ଏହି କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ ନିଜସ୍ୱ କୌଣସି ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚ ନ୍ୟାୟାଳୟ ନରଖି, 'କଲିକତା ଉଚ୍ଚ ନ୍ୟାୟାଳୟ' (Calcutta High Court) ର ଅଧୀନରେ ଆସେ । ଆଇନଗତ ସୁବିଧା ପାଇଁ ରାଜଧାନୀ ଶ୍ରୀ ବିଜୟ ପୁରମ୍ (ଯାହାର ପୂର୍ବ ନାମ ପୋର୍ଟ ବ୍ଲେୟାର ଥିଲା) ଠାରେ କଲିକତା ଉଚ୍ଚ ନ୍ୟାୟାଳୟର ଏକ ସ୍ଥାୟୀ ଖଣ୍ଡପୀଠ (Circuit Bench) ସ୍ଥାପନ କରାଯାଇଛି । ରାଜନୈତିକ ସ୍ତରରେ ଏହି କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳରୁ ସମଗ୍ର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜକୁ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ କରିବା ପାଇଁ କେବଳ ଜଣେ ମାତ୍ର ସାଂସଦ (Member of Parliament) ଭାରତୀୟ ଲୋକ ସଭାକୁ ନିର୍ବାଚିତ ହୋଇଥାନ୍ତି । ସୁଶାସନ ପାଇଁ ସମଗ୍ର ଭୂଭାଗକୁ ତିନୋଟି ଜିଲ୍ଲାରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇଛି ଏବଂ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜିଲ୍ଲା ଜଣେ ଡେପୁଟି କମିଶନରଙ୍କ (ଜିଲ୍ଲାପାଳ) ଅଧୀନରେ ପରିଚାଳିତ ହୁଏ । ଗ୍ରାମାଞ୍ଚଳରେ ପଞ୍ଚାୟତରାଜ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଥିବାବେଳେ ସହରାଞ୍ଚଳ ପ୍ରଶାସନ ପାଇଁ ପୌରପରିଷଦ ଗଠନ କରାଯାଇଛି । ନିମ୍ନଲିଖିତ ସାରଣୀରେ ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ବର୍ତ୍ତମାନର ପ୍ରଶାସନିକ ଏବଂ ରାଜନୈତିକ ଢାଞ୍ଚାକୁ ସବିଶେଷ ଭାବେ ଦର୍ଶାଯାଇଛି (ମଇ ୨୦୨୬ ସୁଦ୍ଧା ଅଦ୍ୟତନ): {| class="wikitable" style="width:100%; border-collapse:collapse; font-family: sans-serif;" |- style="background-color:#0072B2; color:white; font-size: 1.1em; text-align:center;" ! scope="col" style="width:8%;" | କ୍ରମ ! scope="col" style="width:25%;" | ବିଭାଗ ! scope="col" style="width:67%;" | ସବିଶେଷ ବିବରଣୀ |- style="background-color:#FFF5EE; vertical-align: top;" | style="text-align:center;" | '''୧''' | '''ଶାସନ ପ୍ରଣାଳୀ''' | କେନ୍ଦ୍ର ସରକାରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପରିଚାଳିତ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ (ଏଠାରେ କୌଣସି ରାଜ୍ୟ ବିଧାନସଭା ବା ମୁଖ୍ୟମନ୍ତ୍ରୀ ନାହାନ୍ତି) । |- style="background-color:#F0F8FF; vertical-align: top;" | style="text-align:center;" | '''୨''' | '''ବର୍ତ୍ତମାନର ଉପରାଜ୍ୟପାଳ''' | ଆଡମିରାଲ (ଅବସରପ୍ରାପ୍ତ) '''[[ଦେବେନ୍ଦ୍ର କୁମାର ଜୋଶୀ]]''' (ଅକ୍ଟୋବର ୨୦୧୭ ମସିହାରୁ ଦାୟିତ୍ୱରେ) |- style="background-color:#FFF5EE; vertical-align: top;" | style="text-align:center;" | '''୩''' | '''ବର୍ତ୍ତମାନର ମୁଖ୍ୟ ସଚିବ''' | ଶ୍ରୀ ଚନ୍ଦ୍ର ଭୂଷଣ କୁମାର, ଆଇ.ଏ.ଏସ୍. |- style="background-color:#F0F8FF; vertical-align: top;" | style="text-align:center;" | '''୪''' | '''ସଂସଦୀୟ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ''' | ଲୋକ ସଭାରେ ମୋଟ ୧ ଗୋଟି ଆସନ ଅଛି । ସଦ୍ୟତମ ୨୦୨୪ ଲୋକ ସଭା ନିର୍ବାଚନର ବିଜୟୀ ସାଂସଦ: '''[[ବିଷ୍ଣୁ ପଦ ରାୟ]]''' (ଭାରତୀୟ ଜନତା ପାର୍ଟି) |- style="background-color:#FFF5EE; vertical-align: top;" | style="text-align:center;" | '''୫''' | '''ନ୍ୟାୟିକ ଅଧିକାର କ୍ଷେତ୍ର''' | [[କଲିକତା ଉଚ୍ଚ ନ୍ୟାୟାଳୟ]] (ମୁଖ୍ୟ ପୀଠ: କୋଲକାତା, ଖଣ୍ଡପୀଠ: ଶ୍ରୀ ବିଜୟ ପୁରମ୍) |- style="background-color:#F0F8FF; vertical-align: top;" | style="text-align:center;" | '''୬''' | '''ପ୍ରଶାସନିକ ଜିଲ୍ଲା ସମୂହ (୩ ଗୋଟି)''' | * '''[[ଦକ୍ଷିଣ ଆଣ୍ଡାମାନ ଜିଲ୍ଲା]]''' (ସଦର ମହକୁମା: ଶ୍ରୀ ବିଜୟ ପୁରମ୍) * '''[[ଉତ୍ତର ଓ ମଧ୍ୟ ଆଣ୍ଡାମାନ ଜିଲ୍ଲା]]''' (ସଦର ମହକୁମା: ମାୟାବନ୍ଦର) * '''[[ନିକୋବର ଜିଲ୍ଲା]]''' (ସଦର ମହକୁମା: କାର୍ ନିକୋବର) |- style="background-color:#FFF5EE; vertical-align: top;" | style="text-align:center;" | '''୭''' | '''ସ୍ଥାନୀୟ ଶାସନ (Local Govt)''' | ଗ୍ରାମାଞ୍ଚଳରେ ଜିଲ୍ଲା ପରିଷଦ ଏବଂ ଗ୍ରାମ ପଞ୍ଚାୟତ ବ୍ୟବସ୍ଥା ରହିଛି । ସହରାଞ୍ଚଳ ପାଇଁ ଏକମାତ୍ର ମ୍ୟୁନିସିପାଲିଟି ଭାବରେ 'ଶ୍ରୀ ବିଜୟ ପୁରମ୍ ପୌରପରିଷଦ' (ପୂର୍ବର ପୋର୍ଟ ବ୍ଲେୟାର ପୌରପରିଷଦ) କାର୍ଯ୍ୟରତ ଅଛି । |- style="background-color:#F0F8FF; vertical-align: top;" | style="text-align:center;" | '''୮''' | '''ସାମରିକ ପ୍ରଶାସନ''' | ଭାରତର ଏକମାତ୍ର ମିଳିତ ସାମରିକ କମାଣ୍ଡ '''ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର କମାଣ୍ଡ (ANC)''' ଏହିଠାରେ ଅବସ୍ଥିତ, ଯେଉଁଥିରେ ଭାରତୀୟ ସେନା, ନୌସେନା ଏବଂ ବିମାନ ବାହିନୀ ମିଳିତ ଭାବେ ଅଞ୍ଚଳର ସୁରକ୍ଷା ପରିଚାଳନା କରନ୍ତି । |} == ଅର୍ଥନୀତି == ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ଅର୍ଥନୀତି ମୁଖ୍ୟତଃ କୃଷି, ପର୍ଯ୍ୟଟନ ଏବଂ ମତ୍ସ୍ୟ ଚାଷ ଉପରେ ନିର୍ଭରଶୀଳ । ଏହାର ଭୌଗୋଳିକ ଅବସ୍ଥିତି ଯୋଗୁଁ ଏଠାରେ ବାଣିଜ୍ୟିକ ସୁଯୋଗ ବହୁତ ରହିଛି । {| class="wikitable sortable" style="background:#fdfdfd; border:1px solid #aaa; width:100%; text-align:left;" |+ style="background:#2E8B57; color:white; padding:10px; font-size:1.2em;" | '''ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର: ଆର୍ଥିକ ରୂପରେଖ''' |- style="background:#E9E9E9; text-align:center;" ! width="30%" | ଆର୍ଥିକ କ୍ଷେତ୍ର ! width="70%" | ବିବରଣୀ |- | '''ମୁଖ୍ୟ କୃଷି ଉତ୍ପାଦ''' | ଧାନ, ନଡ଼ିଆ, ଗୁଆ, ରବର ଏବଂ କାଜୁ । ଏଠାରେ ପ୍ରଚୁର ପରିମାଣରେ ମସଲା (ଗୋଲମରିଚ, ଡାଲଚିନି) ମଧ୍ୟ ଚାଷ ହୁଏ [୧] । |- | '''ପର୍ଯ୍ୟଟନ ଶିଳ୍ପ''' | ଏହା ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ଅର୍ଥନୀତିର ମେରୁଦଣ୍ଡ । ସେଲ୍ୟୁଲାର ଜେଲ୍, ରାଧାନଗର ବିଚ୍ ଏବଂ ସ୍କୁବା ଡାଇଭିଂ ପାଇଁ ଏହା ବିଶ୍ୱପ୍ରସିଦ୍ଧ [୨] । |- | '''ମତ୍ସ୍ୟ ସମ୍ପଦ''' | ପ୍ରାୟ ୬ ଲକ୍ଷ ବର୍ଗ କିଲୋମିଟର ପରିବ୍ୟାପ୍ତ 'Exclusive Economic Zone' (EEZ) ମଧ୍ୟରେ ସାମୁଦ୍ରିକ ମାଛ ଧରା ଏକ ପ୍ରମୁଖ ଜୀବିକା [୩] । |- | '''ଶିଳ୍ପ ଓ ବାଣିଜ୍ୟ''' | ହସ୍ତତନ୍ତ (ବିଶେଷ କରି କାଠ ଏବଂ ଶାମୁକା କାମ) ଏବଂ ଖାଦ୍ୟ ପ୍ରକ୍ରିୟାକରଣ ଉପରେ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦିଆଯାଏ । |- | '''ବନ୍ଦର ଭିତ୍ତିଭୂମି''' | ପୋର୍ଟ ବ୍ଲେୟର ଏକ ପ୍ରମୁଖ ସାମୁଦ୍ରିକ ବନ୍ଦର, ଯାହା ଆନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ଜଳପଥ ସହ ସଂଯୋଗ ରକ୍ଷା କରେ । |} === ମୁଖ୍ୟ ରପ୍ତାନି ଦ୍ରବ୍ୟ === * ସାମୁଦ୍ରିକ ଉତ୍ପାଦ: ମାଛ ଏବଂ ଚିଙ୍ଗୁଡ଼ି । * କୃଷିଜାତ ଦ୍ରବ୍ୟ: ନଡ଼ିଆ, ଗୁଆ ଏବଂ କଞ୍ଚା ରବର । * ହସ୍ତଶିଳ୍ପ: ବେତ ଓ କାଠ ନିର୍ମିତ ସାମଗ୍ରୀ । == ପରିବହନ == ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ଭୌଗୋଳିକ ଅବସ୍ଥିତି ଯୋଗୁଁ ଏଠାରେ ଜଳପଥ ଏବଂ ଆକାଶପଥ ପରିବହନର ମୁଖ୍ୟ ମାଧ୍ୟମ ଅଟେ। {| class="wikitable sortable" style="background:#fdfdfd; border:1px solid #aaa; width:100%; text-align:left;" |+ style="background:#CC5500; color:white; padding:10px; font-size:1.2em;" | '''ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର: ପରିବହନ ବ୍ୟବସ୍ଥା''' |- style="background:#E9E9E9; text-align:center;" ! width="30%" | ପରିବହନ ମାଧ୍ୟମ ! width="70%" | ବିବରଣୀ |- | '''ଆକାଶପଥ (Airways)''' | ବୀର ସାବରକର ଆନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ବିମାନବନ୍ଦର, ପୋର୍ଟ ବ୍ଲେୟର ଏଠାକାର ମୁଖ୍ୟ ବିମାନବନ୍ଦର। ଏହା ଭାରତର ପ୍ରମୁଖ ସହର ଯଥା କୋଲକାତା, ଚେନ୍ନାଇ ଏବଂ ବିଶାଖାପାଟଣା ସହ ସଂଯୁକ୍ତ [୧]। |- | '''ଜଳପଥ (Seaways)''' | ମୁଖ୍ୟ ଭୂଭାଗ (Mainland) ରୁ ଜାହାଜ ଯୋଗେ ଯାତାୟାତ ପାଇଁ ୩ ରୁ ୪ ଦିନ ସମୟ ଲାଗେ। ବିଭିନ୍ନ ଦ୍ୱୀପ ମଧ୍ୟରେ ଯାତାୟାତ ପାଇଁ ଫେରି (Ferry) ସେବା ଉପଲବ୍ଧ [୨]। |- | '''ସଡ଼କପଥ (Roadways)''' | ଆଣ୍ଡାମାନ ଟ୍ରଙ୍କ ରୋଡ୍ (ATR) ବା ଜାତୀୟ ରାଜପଥ ୪ (NH4) ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ମୁଖ୍ୟ ସଡ଼କ, ଯାହା ପୋର୍ଟ ବ୍ଲେୟରକୁ ଡିଗ୍ଲିପୁର ସହ ସଂଯୋଗ କରେ [୩]। |- | '''ହେଲିକପ୍ଟର ସେବା''' | ଜରୁରୀକାଳୀନ ପରିସ୍ଥିତି ଏବଂ ଦୂରବର୍ତ୍ତୀ ଦ୍ୱୀପଗୁଡ଼ିକ ପାଇଁ 'ପବନ ହଂସ' (Pawan Hans) ହେଲିକପ୍ଟର ସେବା ପ୍ରଦାନ କରାଯାଏ। |} === ମୁଖ୍ୟ ଆକର୍ଷଣ ଓ ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ === * ମାରାଇନ୍ ପରିବହନ: ବୃହତ ଯାତ୍ରୀବାହୀ ଜାହାଜ ଯଥା MV Nicobar, MV Nancowry, ଏବଂ MV Swaraj Dweep ଏହି ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜକୁ ଭାରତର ପୂର୍ବ ଉପକୂଳ ସହ ଯୋଡ଼ିଥାନ୍ତି। * ବେସରକାରୀ ଫେରି: ପର୍ଯ୍ୟଟକମାନଙ୍କ ପାଇଁ ହାଭଲକ୍ (ସ୍ୱରାଜ ଦ୍ୱୀପ) ଏବଂ ନିଲ୍ ଦ୍ୱୀପକୁ ଯିବା ପାଇଁ ମାକ୍ରୁଜ୍ (Makruzz) ଭଳି ଅତ୍ୟାଧୁନିକ ବେସରକାରୀ ଫେରି ସେବା ଉପଲବ୍ଧ। == ଭିତ୍ତିଭୂମି == ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ଭିତ୍ତିଭୂମି ବିକାଶ ଏହାର ଦୂରବର୍ତ୍ତୀ ଅବସ୍ଥିତି ଏବଂ ରଣନୈତିକ ଗୁରୁତ୍ୱ ଉପରେ ଆଧାରିତ। ସାମ୍ପ୍ରତିକ ବର୍ଷଗୁଡ଼ିକରେ ଭାରତ ସରକାର ଏଠାରେ ଯୋଗାଯୋଗ ଏବଂ ଶକ୍ତି କ୍ଷେତ୍ରରେ ବ୍ୟାପକ ସଂସ୍କାର ଆଣିଛନ୍ତି। {| class="wikitable sortable" style="background:#f9f9f9; border:1px solid #aaa; width:100%; text-align:left;" |+ style="background:#008080; color:white; padding:10px; font-size:1.2em;" | '''ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର: ଭିତ୍ତିଭୂମି ରୂପରେଖ''' |- style="background:#E9E9E9; text-align:center;" ! width="30%" | କ୍ଷେତ୍ର ! width="70%" | ବିବରଣୀ |- | '''ଡିଜିଟାଲ୍ ଯୋଗାଯୋଗ''' | ଚେନ୍ନାଇ-ଆଣ୍ଡାମାନ ନିକୋବର ଅପ୍ଟିକାଲ୍ ଫାଇବର କେବୁଲ୍ (CANI-OFC): ଏହା ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜକୁ ହାଇ-ସ୍ପିଡ୍ ବ୍ରଡବ୍ୟାଣ୍ଡ ଏବଂ 4G/5G ସଂଯୋଗ ପ୍ରଦାନ କରୁଛି [୧]। |- | '''ଶକ୍ତି (Energy)''' | ମୁଖ୍ୟତଃ ଡିଜେଲ୍ ଜେନେରେଟର ଉପରେ ନିର୍ଭରଶୀଳ। ବର୍ତ୍ତମାନ ସୌର ଶକ୍ତି (Solar Energy) ଏବଂ ବାୟୁ ଶକ୍ତି ପ୍ରକଳ୍ପ ଉପରେ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦିଆଯାଉଛି [୨]। |- | '''ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ଭିତ୍ତିଭୂମି''' | ଜି.ବି. ପନ୍ଥ ହସ୍ପିଟାଲ୍, ପୋର୍ଟ ବ୍ଲେୟର ଏଠାକାର ପ୍ରମୁଖ ଡାକ୍ତରଖାନା। ଏହା ବ୍ୟତୀତ ପ୍ରତି ଦ୍ୱୀପରେ ପ୍ରାଥମିକ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ କେନ୍ଦ୍ର (PHC) ରହିଛି। |- | '''ପାନୀୟ ଜଳ''' | ବର୍ଷା ଜଳ ଅମଳ ଏବଂ ଧାନୀଖାରୀ ବନ୍ଧ (Dhanikhari Dam) ପୋର୍ଟ ବ୍ଲେୟରର ମୁଖ୍ୟ ଜଳ ଉତ୍ସ। |- | '''ସାମରିକ ଭିତ୍ତିଭୂମି''' | ଏହା ଭାରତର ଏକମାତ୍ର Tri-service Command। ଏଠାରେ ଅତ୍ୟାଧୁନିକ ରନୱେ ଏବଂ ନୌସେନା ବେସ୍ (ଯଥା: INS Kohassa, INS Baaz) ବିକଶିତ ହୋଇଛି। |} === ପ୍ରମୁଖ ବିକାଶମୂଳକ ପ୍ରକଳ୍ପ === * ଗ୍ରେଟ୍ ନିକୋବର ବିକାଶ ପ୍ରକଳ୍ପ: ଏଠାରେ ଏକ ଆନ୍ତର୍ଜାତୀୟ କଣ୍ଟେନର ଟ୍ରାନ୍ସ-ସିପମେଣ୍ଟ ଟର୍ମିନାଲ୍ (ICTT) ନିର୍ମାଣ ପାଇଁ ଯୋଜନା କରାଯାଇଛି। * ସେତୁ ନିର୍ମାଣ: ବିଭିନ୍ନ ଦ୍ୱୀପକୁ ଯୋଡ଼ିବା ପାଇଁ ସମୁଦ୍ର ଉପରେ ବଡ଼ ସେତୁ ନିର୍ମାଣ କାର୍ଯ୍ୟ ଚାଲିଛି, ଯାହା ସଡ଼କ ପରିବହନକୁ ସହଜ କରିବ। == ଲୋକପ୍ରିୟ ସଂସ୍କୃତି == ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ସଂସ୍କୃତି ହେଉଛି ଆଦିମ ଜନଜାତିଙ୍କ ପରମ୍ପରା ଏବଂ ଭାରତର ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରାନ୍ତରୁ ଆସି ବସବାସ କରୁଥିବା ଲୋକଙ୍କ ରୀତିନୀତିର ଏକ ଅପୂର୍ବ ମିଶ୍ରଣ। ଏହାକୁ ଅନେକ ସମୟରେ "କ୍ଷୁଦ୍ର ଭାରତ" (Mini India) ବୋଲି କୁହାଯାଏ। {| class="wikitable sortable" style="background:#fffaf0; border:1px solid #aaa; width:100%; text-align:left;" hot pink hex code |+ style="background:#FF69B4; color:white; padding:10px; font-size:1.2em;" | '''ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର: ସାଂସ୍କୃତିକ ଝଲକ''' |- style="background:#E9E9E9; text-align:center;" ! width="30%" | ବିଭାଗ ! width="70%" | ବିବରଣୀ |- | '''ପର୍ବପର୍ବାଣୀ''' | ଦ୍ୱୀପ ମହୋତ୍ସବ (Island Tourism Festival) ଏଠାକାର ମୁଖ୍ୟ ପର୍ବ। ଏହା ବ୍ୟତୀତ ଦୁର୍ଗା ପୂଜା, ପୋଙ୍ଗଲ, ଓଣମ ଏବଂ ନିକୋବରୀମାନଙ୍କର 'ଘୁଷୁରି ପର୍ବ' (Pig Festival) ପାଳନ କରାଯାଏ। |- | '''ନୃତ୍ୟ ଓ ସଙ୍ଗୀତ''' | ନିକୋବରୀ ନୃତ୍ୟ ଏଠାକାର ସବୁଠାରୁ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ପାରମ୍ପରିକ ନୃତ୍ୟ। ଆଦିମ ଜନଜାତିମାନଙ୍କର ନିଜସ୍ୱ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ସଙ୍ଗୀତ ଓ ବାଦ୍ୟଯନ୍ତ୍ର ରହିଛି। |- | '''ଖାଦ୍ୟଶୈଳୀ''' | ସାମୁଦ୍ରିକ ଖାଦ୍ୟ (Seafood) ଏଠାକାର ମୁଖ୍ୟ ଆହାର। ମାଛ, ଚିଙ୍ଗୁଡ଼ି ଏବଂ କଙ୍କଡ଼ା ତରକାରୀ ସହ ଦକ୍ଷିଣ ଭାରତୀୟ ଓ ବଙ୍ଗଳା ଖାଦ୍ୟର ପ୍ରଭାବ ଅଧିକ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ। |- | '''ହସ୍ତଶିଳ୍ପ''' | ଶାମୁକା (Shell), ବେତ ଓ ବାଉଁଶରେ ତିଆରି ସାମଗ୍ରୀ ଏବଂ ନଡ଼ିଆ କତାରେ ନିର୍ମିତ ହସ୍ତକଳା ପାଇଁ ଏହି ଅଞ୍ଚଳ ଜଣାଶୁଣା। |- | '''ଚଳଚ୍ଚିତ୍ର ଓ ସାହିତ୍ୟ''' | ସେଲ୍ୟୁଲାର ଜେଲ୍ ଏବଂ କାଳାପାଣି ଦଣ୍ଡାଦେଶକୁ ନେଇ ଅନେକ ଭାରତୀୟ ଚଳଚ୍ଚିତ୍ର (ଯଥା: 'କାଳାପାନୀ') ଏବଂ ପୁସ୍ତକ ରଚିତ ହୋଇଛି। |} === ମୁଖ୍ୟ ବିଶେଷତ୍ୱ === * ମାନବବିଜ୍ଞାନ: ଜାରୱା ଏବଂ ସେଣ୍ଟିନେଲିଜ୍ ପରି ଜନଜାତିମାନଙ୍କର ସଂସ୍କୃତି ବିଶ୍ୱର ସବୁଠାରୁ ପୁରାତନ ଏବଂ ରହସ୍ୟମୟ ସଂସ୍କୃତି ଭାବରେ ପରିଗଣିତ। * ସାମ୍ପ୍ରଦାୟିକ ସଦ୍ଭାବ: ଏଠାରେ ଜାତି, ଧର୍ମ ନିର୍ବିଶେଷରେ ଲୋକମାନେ ଏକାଠି ରହୁଥିବାରୁ ଏହା ଜାତୀୟ ସଂହତିର ଏକ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଉଦାହରଣ। == ଏହା ମଧ୍ୟ ଦେଖନ୍ତୁ == == ଟିପ୍ପଣୀ == == ଆଧାର == === ଆଧାର === <references /> 8r3ln32ufgag8ek5ssvthdc9nvl34y6 595022 595021 2026-05-07T07:51:16Z Subhamss2008 37188 /* ପର୍ଯ୍ୟଟନ */ 595022 wikitext text/x-wiki {{Short description|ଭାରତର ଏକ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ}} {{Use dmy dates|date=ମଇ ୨୦୨୬}} {{Infobox settlement | name = ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜ | native_name = Andaman and Nicobar Islands | settlement_type = ଭାରତର [[କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ]] | image_skyline = {{Photomontage |photo1a = The Coral Reef at the Andaman Islands.jpg |photo2a = Havelock,_Andaman_&_Nicobar_Islands.JPG |photo2b = Ross_Island_(Netaji_Subhas_Bose_Island).jpg |photo3a = Andaman.jpg |photo3b = Shaheed Island, Andaman Islands, Tropical beach.jpg |photo4a = Front_View_of_Cellular_Jail,_Port_Blair.JPG |spacing = 1 |size = 260 |position = center |border = 0 |color = #000000 |foot_montage = '''ଉପର-ଡାହାଣରୁ ଘଣ୍ଟାକଣ୍ଟା ଦିଗରେ''': ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର [[ପ୍ରବାଳ ଭିତ୍ତି]]; [[ଦକ୍ଷିଣ ଆଣ୍ଡାମାନ ଜିଲ୍ଲା|ଦକ୍ଷିଣ ଆଣ୍ଡାମାନ]]ସ୍ଥିତ [[ରୋସ୍ ଦ୍ୱୀପ]]; [[ନୀଲ ଦ୍ୱୀପ]]ର ବେଳାଭୂମି; [[ଶ୍ରୀ ବିଜୟ ପୁରମ୍]]ସ୍ଥିତ [[ସେଲୁଲାର ଜେଲ]]; [[ଆଣ୍ଡାମାନ ସାଗର]]; [[ଆଣ୍ଡାମାନ ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜ]]ସ୍ଥିତ ହାଭଲକ୍ ଦ୍ୱୀପ । }} | image_caption = | image_seal = Seal of Andaman and Nicobar Islands.png | motto = "ସତ୍ୟମେବ ଜୟତେ"<br /><small>(ସତ୍ୟର ହିଁ ଜୟ ହୁଏ)</small> | image_map1 = IN-AN.svg | map_caption = ଭାରତର ମାନଚିତ୍ରରେ ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ଅବସ୍ଥିତି | coordinates = {{coord|11.68|92.72|type:adm1st_region:IN-AN|display=inline,title}} | subdivision_type = ଦେଶ | subdivision_name = {{flag|India}} | subdivision_type1 = ଅଞ୍ଚଳ | subdivision_name1 = ପୂର୍ବ ଭାରତ | established_title = ଗଠନ | established_date = ୧ ନଭେମ୍ବର ୧୯୫୬ | seat_type = ରାଜଧାନୀ ଓ ବୃହତ୍ତମ ସହର | seat = '''[[ପୋର୍ଟ ବ୍ଲେୟାର|ଶ୍ରୀ ବିଜୟ ପୁରମ୍]]'''<ref>ସେପ୍ଟେମ୍ବର ୨୦୨୪ରେ ପୋର୍ଟ ବ୍ଲେୟାରର ନାମ ପରିବର୍ତ୍ତନ କରି 'ଶ୍ରୀ ବିଜୟ ପୁରମ୍' ରଖାଯାଇଥିଲା ।</ref> | parts_type = ଜିଲ୍ଲା ସଂଖ୍ୟା | parts = [[ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ଜିଲ୍ଲାଗୁଡ଼ିକର ତାଲିକା|୩ ଗୋଟି]] | leader_title1 = [[ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ଉପରାଜ୍ୟପାଳମାନଙ୍କର ସୂଚୀ|ଉପରାଜ୍ୟପାଳ]] | leader_name1 = ଆଡମିରାଲ (ଅବସରପ୍ରାପ୍ତ) [[ଦେବେନ୍ଦ୍ର କୁମାର ଜୋଶୀ]] | leader_title2 = ମୁଖ୍ୟ ସଚିବ | leader_name2 = ଚନ୍ଦ୍ର ଭୂଷଣ କୁମାର, [[ଆଇ.ଏ.ଏସ୍.]] | leader_title3 = ଲୋକ ସଭା ନିର୍ବାଚନ ମଣ୍ଡଳୀ | leader_name3 = ୧ ଗୋଟି ଆସନ ([[ବିଷ୍ଣୁ ପଦ ରାୟ]], ଭାଜପା) | leader_title4 = ଉଚ୍ଚ ନ୍ୟାୟାଳୟ | leader_name4 = [[କଲିକତା ଉଚ୍ଚ ନ୍ୟାୟାଳୟ]] (ଶ୍ରୀ ବିଜୟ ପୁରମ୍ ଖଣ୍ଡପୀଠ) | unit_pref = Metric | area_total_km2 = ୮୨୪୯ | area_rank = ୨୯ତମ | elevation_max_m = ୭୩୨ | elevation_max_point = [[ସ୍ୟାଡଲ୍ ଶୃଙ୍ଗ]] (Saddle Peak) | population_total = ୩,୮୦,୫୮୧ | population_as_of = ୨୦୧୧ ଜନଗଣନା | population_rank = ୩୪ତମ | population_density_km2 = ୪୬ | population_demonym = ଆଣ୍ଡାମାନୀ, ନିକୋବରୀ | demographics_type1 = ସରକାରୀ ଭାଷା | demographics1_title1 = ଆଧିକାରିକ | demographics1_info1 = [[ହିନ୍ଦୀ ଭାଷା|ହିନ୍ଦୀ]], [[ଇଂରାଜୀ ଭାଷା|ଇଂରାଜୀ]] | demographics1_title2 = ପ୍ରମୁଖ କଥିତ ଭାଷା | demographics1_info2 = [[ବଙ୍ଗାଳୀ ଭାଷା|ବଙ୍ଗାଳୀ]], [[ତାମିଲ ଭାଷା|ତାମିଲ]], [[ତେଲୁଗୁ ଭାଷା|ତେଲୁଗୁ]] | blank1_name_sec1 = [[ମାନବ ବିକାଶ ସୂଚକାଙ୍କ]] | blank1_info_sec1 = {{increase}} ୦.୭୦୬ (ଉଚ୍ଚ) (୨୦୨୨) | blank2_name_sec1 = ସାକ୍ଷରତା ହାର | blank2_info_sec1 = ୯୧.୧% (୨୦୨୪) | timezone1 = [[ଭାରତୀୟ ମାନକ ସମୟ|IST]] | utc_offset1 = +05:30 | iso_code = IN-AN | registration_plate = AN | website = {{URL|andaman.gov.in}} | blank3_name_sec1 = ରାଜକୀୟ ପଶୁ | blank3_info_sec1 = ଡୁଗୋଙ୍ଗ୍ (Dugong) | blank4_name_sec1 = ରାଜକୀୟ ପକ୍ଷୀ | blank4_info_sec1 = ଆଣ୍ଡାମାନ କାଠ ପାରା | blank5_name_sec1 = ରାଜକୀୟ ବୃକ୍ଷ | blank5_info_sec1 = ଆଣ୍ଡାମାନ ପଦୌକ }} '''ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜ''' ହେଉଛି ଭାରତର ଏକ [[କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ]] । ଏହା ସର୍ବମୋଟ ୮୩୬ଟି ଦ୍ୱୀପକୁ ନେଇ ଗଠିତ, ଯାହା ମଧ୍ୟରୁ କେବଳ ୩୧ଟି ଦ୍ୱୀପରେ ଜନବସତି ରହିଛି । ଏହି ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜ ମୁଖ୍ୟତଃ ଦୁଇଟି ଶ୍ରେଣୀରେ ବିଭକ୍ତ: ଉତ୍ତରରେ ଥିବା [[ଆଣ୍ଡାମାନ ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜ]] ଏବଂ ଦକ୍ଷିଣରେ ଥିବା [[ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜ]] । ଉଭୟ ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜ ୧୫୦ କିଲୋମିଟର ପ୍ରଶସ୍ତ [[ଦଶ ଡିଗ୍ରୀ ଚ୍ୟାନେଲ|ଦଶ ଡିଗ୍ରୀ ଚ୍ୟାନେଲ୍]] ଦ୍ୱାରା ପରସ୍ପରଠାରୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହୋଇଛନ୍ତି । ଏହି ଅଞ୍ଚଳର ରାଜଧାନୀ ତଥା ସର୍ବବୃହତ୍ ସହର ହେଉଛି [[ପୋର୍ଟ ବ୍ଲେୟାର|ଶ୍ରୀ ବିଜୟ ପୁରମ୍]] (ଯାହାର ପୂର୍ବ ନାମ ପୋର୍ଟ ବ୍ଲେୟାର ଥିଲା), ଏହା ମୁଖ୍ୟ ଭୂଖଣ୍ଡର ସହର [[ଚେନ୍ନାଇ]]ଠାରୁ ପ୍ରାୟ ୧,୧୯୦ କି.ମି. ଏବଂ [[କୋଲକାତା]]ଠାରୁ ୧,୨୫୫ କି.ମି. ଦୂରରେ ଅବସ୍ଥିତ । ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ପଶ୍ଚିମରେ [[ବଙ୍ଗୋପସାଗର]] ଏବଂ ପୂର୍ବରେ [[ଆଣ୍ଡାମାନ ସାଗର]] ରହିଛି । [[ଗ୍ରେଟ୍ ନିକୋବର]]ର ଦକ୍ଷିଣ ପ୍ରାନ୍ତରେ ଥିବା [[ଇନ୍ଦିରା ପଏଣ୍ଟ]] (6°45'10" ଉତ୍ତର ଏବଂ 93°49'36" ପୂର୍ବ) ହେଉଛି ସମଗ୍ର ଭାରତର ସର୍ବଦକ୍ଷିଣ ବିନ୍ଦୁ । ଏହି କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳର ସାମୁଦ୍ରିକ ସୀମା ଦକ୍ଷିଣରେ [[ଇଣ୍ଡୋନେସିଆ]] (ପ୍ରାୟ ୧୬୫ କି.ମି. ଦୂର), ଉତ୍ତର-ପୂର୍ବରେ [[ମିଆଁମାର]] (୨୮୦ କି.ମି.) ଏବଂ ଦକ୍ଷିଣ-ପୂର୍ବରେ [[ଥାଇଲାଣ୍ଡ]] (୬୫୦ କି.ମି.) ସହିତ ଲାଗିଛି । ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ସମୁଦାୟ ଭୂଭାଗର ଆୟତନ ପ୍ରାୟ ୮,୨୪୯ ବର୍ଗ କିଲୋମିଟର ଏବଂ ୨୦୧୧ ଭାରତୀୟ ଜନଗଣନା ଅନୁଯାୟୀ ଏହାର ଜନସଂଖ୍ୟା ୩,୮୦,୫୮୧ ଅଟେ । ପ୍ରଶାସନିକ ସୁବିଧା ପାଇଁ ଏହାକୁ ତିନୋଟି ଜିଲ୍ଲାରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇଛି: [[ନିକୋବର ଜିଲ୍ଲା|ନିକୋବର]], [[ଦକ୍ଷିଣ ଆଣ୍ଡାମାନ ଜିଲ୍ଲା|ଦକ୍ଷିଣ ଆଣ୍ଡାମାନ]] ଏବଂ [[ଉତ୍ତର ଓ ମଧ୍ୟ ଆଣ୍ଡାମାନ ଜିଲ୍ଲା|ଉତ୍ତର ଓ ମଧ୍ୟ ଆଣ୍ଡାମାନ]], ଯାହାର ସଦର ମହକୁମା ଯଥାକ୍ରମେ କାର୍ ନିକୋବର, ଶ୍ରୀ ବିଜୟ ପୁରମ୍ ଏବଂ ମାୟାବନ୍ଦରଠାରେ ଅବସ୍ଥିତ । ଆନୁବଂଶିକ ଏବଂ ସାଂସ୍କୃତିକ ଅଧ୍ୟୟନରୁ ଜଣାପଡ଼ିଛି ଯେ, ଆଣ୍ଡାମାନର ମୂଳ ଅଧିବାସୀମାନେ ୩୦,୦୦୦ ବର୍ଷରୁ ଅଧିକ ପୂର୍ବେ, ଅର୍ଥାତ୍ ମଧ୍ୟ-ପ୍ରସ୍ତର ଯୁଗରେ (Middle Paleolithic), ଅନ୍ୟ ମାନବ ସଭ୍ୟତାଠାରୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହୋଇ ଏଠାରେ ବସବାସ କରୁଥିଲେ । ୧୧ଶ ଶତାବ୍ଦୀରେ ଭାରତର [[ଚୋଳ ରାଜବଂଶ|ଚୋଳ ରାଜାମାନେ]] ଦକ୍ଷିଣ-ପୂର୍ବ ଏସିଆରେ ନିଜର ନୌସେନା ଅଭିଯାନ ଆରମ୍ଭ କରିବା ପାଇଁ ଏହି ଦ୍ୱୀପକୁ ଏକ ସାମରିକ ଘାଟି ଭାବରେ ବ୍ୟବହାର କରୁଥିଲେ । ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ ୧୭୫୫ ମସିହାରେ ପ୍ରଥମ ୟୁରୋପୀୟ ଭାବରେ ଡେନିସ୍ (ଡେନମାର୍କୀୟ) ନାବିକମାନେ ଏଠାରେ ପହଞ୍ଚିଥିଲେ ଏବଂ ୧୮୬୮ ମସିହାରେ ଏହା [[ବ୍ରିଟିଶ୍ ଭାରତ|ବ୍ରିଟିଶ୍ ସାମ୍ରାଜ୍ୟ]]ର ଅଧୀନକୁ ଆସିଥିଲା । [[ଦ୍ୱିତୀୟ ବିଶ୍ୱଯୁଦ୍ଧ]] ସମୟରେ ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜ କିଛି କାଳ ପାଇଁ ଜାପାନୀ ସାମ୍ରାଜ୍ୟର ନିୟନ୍ତ୍ରଣରେ ଥିଲା । ୧୯୪୭ରେ ଭାରତର ସ୍ୱାଧୀନତା ପରେ ଏହି ଅଞ୍ଚଳ ଭାରତର ଏକ ଅବିଚ୍ଛେଦ୍ୟ ଅଙ୍ଗ ପାଲଟିଲା ଏବଂ ୧୯୫୦ରେ ଭାରତୀୟ ସମ୍ବିଧାନ ଲାଗୁ ହେବା ପରେ ଏହାକୁ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳର ମାନ୍ୟତା ପ୍ରଦାନ କରାଗଲା । ସାମରିକ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣରୁ ଏହା ଭାରତ ପାଇଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ । ଏଠାରେ 'ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର କମାଣ୍ଡ' ଅବସ୍ଥିତ, ଯାହାକି [[ଭାରତୀୟ ସେନାବାହିନୀ]], [[ଭାରତୀୟ ବିମାନ ବାହିନୀ|ବାୟୁସେନା]] ଏବଂ [[ଭାରତୀୟ ନୌସେନା|ନୌସେନା]]ର ଏକମାତ୍ର ମିଳିତ ଭୌଗୋଳିକ କମାଣ୍ଡ ଅଟେ । ସରକାରୀ କାର୍ଯ୍ୟରେ ମୁଖ୍ୟତଃ ହିନ୍ଦୀ ଏବଂ ଇଂରାଜୀର ବ୍ୟବହାର କରାଯାଉଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସାଧାରଣ ଲୋକଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବଙ୍ଗାଳୀ, ତାମିଲ ଏବଂ ତେଲୁଗୁ ଭାଷା ବହୁଳ ଭାବରେ କଥିତ । ଦ୍ୱୀପର ସ୍ଥାନୀୟ ଆଦିବାସୀମାନେ ଆଣ୍ଡାମାନୀ କିମ୍ବା ନିକୋବରୀ ଭାଷା ପରିବାରର ବିଭିନ୍ନ ଭାଷା ବ୍ୟବହାର କରନ୍ତି । ଏଠାରେ ହିନ୍ଦୁ ଧର୍ମାବଲମ୍ବୀମାନେ ସଂଖ୍ୟାଗରିଷ୍ଠ ଥିବାବେଳେ ଖ୍ରୀଷ୍ଟିଆନ ଏବଂ ଇସଲାମ୍ ଧର୍ମାବଲମ୍ବୀଙ୍କର ମଧ୍ୟ ଏକ ଉଲ୍ଲେଖନୀୟ ଉପସ୍ଥିତି ରହିଛି । ଏହି ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ଉତ୍ତର ସେଣ୍ଟିନେଲ୍ ଦ୍ୱୀପରେ 'ସେଣ୍ଟିନେଲୀ ଜନଜାତି' ବାସ କରନ୍ତି, ଯେଉଁମାନେ ଆଜି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଆଧୁନିକ ବିଶ୍ୱଠାରୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସମ୍ପର୍କବିହୀନ ହୋଇ ଏକାନ୍ତରେ ଜୀବନଯାପନ କରୁଛନ୍ତି । == ବ୍ୟୁତ୍ପତ୍ତିଗତ ଅର୍ଥ == [[ହିନ୍ଦୁ ଧର୍ମ|ହିନ୍ଦୁ]] ମହାକାବ୍ୟ [[ରାମାୟଣ|ରାମାୟଣରୁ]] ଭାରତୀୟ ଭଗବାନ [[ହନୁମାନ|ହନୁମାନଙ୍କ]] ନାମ ଅନୁସାରେ, ଆଣ୍ଡାମାନ ନାମ ''ହନ୍ଦୁମାନରୁ'' ନିଆଯାଇଥାଇପାରେ। <ref name="SA">{{Cite web |title=History of South Andaman |url=https://southandaman.nic.in/history/ |access-date=1 December 2023 |publisher=[[Government of India]]}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://southandaman.nic.in/history/ "History of South Andaman"]. </cite></ref> ଏହି ସ୍ଥାନକୁ ମାଳୟମାନେ ସମାନ ନାମରେ ଡାକିଥାନ୍ତି, ଯେଉଁମାନେ ଏହି ଅଞ୍ଚଳରେ କ୍ରୀତଦାସ କାରବାର ସହ ଜଡ଼ିତ ଥିଲେ | ଏହି ସ୍ଥାନକୁ ବିଭିନ୍ନ ନାମରେ ମଧ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖ କରାଯାଇଥିଲା ଯେପରିକି ଦ୍ୱିତୀୟ ଶତାବ୍ଦୀରେ ଟଲେମିଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅଙ୍ଗଡେମାନ୍ ଏବଂ ୧୩ଶ ଶତାବ୍ଦୀରେ [[ମାର୍କୋ ପୋଲୋ|ମାର୍କୋ ପୋଲୋଙ୍କ]] ଦ୍ୱାରରେ ''ଅଙ୍ଗମାନିଆନ୍ ଭାବରେ ।'' ''ନିକୋବର'', ଯାହା ଦକ୍ଷିଣ ଭାରତ କୁ ଦକ୍ଷିଣ ପୂର୍ବ ଏସିଆ ସହିତ ସଂଯୋଗ କରୁଥିବା ସମୁଦ୍ର ମାର୍ଗରେ ଅବସ୍ଥିତ ଥିଲା, ତାହା ନକ୍କାବରମ ନାମରେ ଜଣାଶୁଣା ଥିଲା , ଯାହାର ଅର୍ଥ ହେଉଛି " ଖୋଲା " ବା " ଉଲଗ୍ନ ଭୂମି " ଯାହା [[ତାମିଲ ଭାଷା]]<nowiki/>ରୁ ଆସିଥିଲା ଯାହା ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ ନିକୋବରରେ ପରିଣତ ହୋଇଥିଲା। ମଧ୍ୟଯୁଗର (ଖ୍ରୀଷ୍ଟପୂର୍ବ ୫୦୦-୧୫୦୦) ନିକୋବର ଆରବ ଭାଷାରେ ' ଲାନ୍ଖାବଟସ୍ ' ନାମରେ ପରିଚିତ ଥିଲା , ସମ୍ଭବତଃ ଏହା ନକ୍କାବରମ ନାମର ଏକ ଭୁଲ ପ୍ରତିଲେଖନ ଥିଲା । ଏକାଦଶ ଶତାବ୍ଦୀର ଏକ କୃତି ''କଥାସରିତସାଗର'' ଏହି ନାମକୁ ନାରିକେଳ ଦ୍ୱୀପ ବୋଲି ସୂଚିତ କରେ | ମାର୍କୋ ପୋଲୋ ଏହି ଦ୍ୱୀପକୁ ନେକୁଭେରାନ୍ ବୋଲି ଅଭିହିତ କରିଥିବାବେଳେ ଏହି ଦ୍ୱୀପର ନାମ ଚୀନରେ ଲୋ-ଜାନ୍ କୁଓ ନାମରେ ଜଣାଶୁଣା, ଯାହା ନାକ୍କାଭରର ସମାନ ଅର୍ଥର ଅନୁବାଦ।<ref name="NB" /> == ଇତିହାସ == ଆଣ୍ଡାମାନ ଏବଂ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ଇତିହାସ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରାଚୀନ ଏବଂ ବୈଚିତ୍ର୍ୟମୟ । ବହୁ ସହସ୍ର ବର୍ଷ ଧରି ଏହି ଭୂଖଣ୍ଡ ବାହ୍ୟ ଜଗତଠାରୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହୋଇ ରହିଥିଲା । ଏଠାରେ ବାସ କରୁଥିବା ଆଦିମ ଜନଜାତିମାନେ (ଯଥା: ସେଣ୍ଟିନେଲି, ଜାରୱା, ଓଙ୍ଗେ ଆଦି) ମଧ୍ୟ-ପ୍ରସ୍ତର ଯୁଗରୁ ଏଠାରେ ନିଜର ସ୍ୱାତନ୍ତ୍ର୍ୟ ବଜାୟ ରଖିଛନ୍ତି । ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ କ୍ରମାଗତ ଭାବେ ଚୋଳ ସାମ୍ରାଜ୍ୟ, ଡେନିସ୍ (ଡେନମାର୍କ) ଉପନିବେଶ ଏବଂ ବ୍ରିଟିଶ୍ ଶାସନାଧୀନ ହୋଇ ଏହି ଦ୍ୱୀପ ଭାରତୀୟ ସ୍ୱାଧୀନତା ସଂଗ୍ରାମର ଇତିହାସରେ ଏକ ନିର୍ଣ୍ଣାୟକ ଏବଂ ହୃଦୟବିଦାରକ ଅଧ୍ୟାୟ ଯୋଡ଼ିଥିଲା । ବ୍ରିଟିଶ୍ ସରକାରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନିର୍ମିତ କୁଖ୍ୟାତ ସେଲୁଲାର୍ ଜେଲ୍ ଏବଂ ନେତାଜୀ ସୁଭାଷ ଚନ୍ଦ୍ର ବୋଷଙ୍କ ସ୍ୱାଧୀନତା ସଂଗ୍ରାମ ଏହି ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜକୁ ଭାରତୀୟମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏକ ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥକ୍ଷେତ୍ରରେ ପରିଣତ କରିଛି । ନିମ୍ନଲିଖିତ ସାରଣୀରେ ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ପ୍ରମୁଖ ଐତିହାସିକ ଘଟଣାବଳୀକୁ କ୍ରମାନୁସାରେ ଦର୍ଶାଯାଇଛି: {| class="wikitable" style="width:100%; border-collapse:collapse; font-family: sans-serif;" |- style="background-color:#0072B2; color:white; font-size: 1.1em; text-align:center;" ! scope="col" style="width:8%;" | କ୍ରମ ! scope="col" style="width:20%;" | ସମୟକାଳ ! scope="col" style="width:72%;" | ପ୍ରମୁଖ ଐତିହାସିକ ଘଟଣାବଳୀ |- style="background-color:#FFF5EE; vertical-align: top;" | style="text-align:center;" | '''୧''' | style="text-align:center;" | '''୧୧ଶ ଶତାବ୍ଦୀ ଏବଂ ପୂର୍ବରୁ''' | '''ଚୋଳ ସାମ୍ରାଜ୍ୟର ନୌଘାଟି:''' ଆଦିମ ଜନଜାତିଙ୍କ ଦୀର୍ଘକାଳୀନ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ବସବାସ ପରେ, ୧୧ଶ ଶତାବ୍ଦୀରେ ପ୍ରଥମ ରାଜେନ୍ଦ୍ର ଚୋଳ ନିଜର ଦକ୍ଷିଣ-ପୂର୍ବ ଏସିଆ (ଶ୍ରୀବିଜୟ ସାମ୍ରାଜ୍ୟ) ଅଭିଯାନ ସମୟରେ ଏହି ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜକୁ ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ନୌସେନା ଘାଟି ଭାବରେ ବ୍ୟବହାର କରିଥିଲେ । ଚୋଳମାନେ ଏହାକୁ 'ତିମାଇତ୍ତିଭୁ' ଏବଂ ପରେ 'ନକ୍କାଭରମ୍' (ଅର୍ଥାତ୍ ଉଲଗ୍ନ ଲୋକଙ୍କ ଦେଶ, ଯେଉଁଥିରୁ ଆଜିର 'ନିକୋବର' ନାମର ଉତ୍ପତ୍ତି) ବୋଲି ଅଭିହିତ କରୁଥିଲେ । |- style="background-color:#F0F8FF; vertical-align: top;" | style="text-align:center;" | '''୨''' | style="text-align:center;" | '''୧୭୫୫ – ୧୮୬୮''' | '''ଡେନିସ୍ (ଡେନମାର୍କ) ଉପନିବେଶ:''' ୧୭୫୫ ମସିହାରେ ଡେନିସ୍ ଇଷ୍ଟ ଇଣ୍ଡିଆ କମ୍ପାନୀର ଆଗମନ ଘଟିଥିଲା । ସେମାନେ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପରେ ବସତି ସ୍ଥାପନ କରି ଏହାର ନାମ 'ନ୍ୟୁ ଡେନମାର୍କ' (ପରେ ଫ୍ରେଡେରିକ୍ସ ଆଇଲାଣ୍ଡସ୍) ରଖିଥିଲେ । ତେବେ ଭୟଙ୍କର ମ୍ୟାଲେରିଆ ରୋଗର ପ୍ରାଦୁର୍ଭାବ କାରଣରୁ ସେମାନେ ବାରମ୍ବାର ଏହି ବସତି ଛାଡ଼ିବାକୁ ବାଧ୍ୟ ହୋଇଥିଲେ । ଶେଷରେ ୧୮୬୮ ମସିହାରେ ଡେନିସ୍ ସରକାର ନିଜର ସମସ୍ତ ଅଧିକାରକୁ ବ୍ରିଟିଶ୍ ପ୍ରଶାସନ ନିକଟରେ ବିକ୍ରି କରିଦେଇଥିଲେ । |- style="background-color:#FFF5EE; vertical-align: top;" | style="text-align:center;" | '''୩''' | style="text-align:center;" | '''୧୭୮୯ – ୧୯୪୧''' | '''ବ୍ରିଟିଶ୍ ଶାସନ ଓ ସେଲୁଲାର୍ ଜେଲ୍:''' ୧୭୮୯ରେ ଲେଫ୍ଟନାଣ୍ଟ ଆର୍କିବାଲ୍ଡ ବ୍ଲେୟାରଙ୍କ ଅଧୀନରେ ପ୍ରଥମ ବ୍ରିଟିଶ୍ ବସତି ନିର୍ମାଣ କରାଯାଇଥିଲା । ୧୮୫୭ର ପ୍ରଥମ ଭାରତୀୟ ସ୍ୱାଧୀନତା ସଂଗ୍ରାମ ବା ସିପାହୀ ବିଦ୍ରୋହ ପରେ, ୧୮୫୮ରେ ବ୍ରିଟିଶ୍ ସରକାର ବିଦ୍ରୋହୀମାନଙ୍କୁ ନିର୍ବାସନ ଦେବା ପାଇଁ ଏଠାରେ ଏକ ବନ୍ଦୀଶାଳା ('କଳାପାଣି') ସ୍ଥାପନ କଲେ । ୧୯୦୬ରେ କୁଖ୍ୟାତ [[ସେଲୁଲାର ଜେଲ|ସେଲୁଲାର୍ ଜେଲ୍]] ନିର୍ମାଣ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲା, ଯେଉଁଠାରେ ବୀର ସାବରକର, ବଟୁକେଶ୍ୱର ଦତ୍ତଙ୍କ ଭଳି ଅସଂଖ୍ୟ ସଂଗ୍ରାମୀଙ୍କୁ ଅକଥନୀୟ ଅତ୍ୟାଚାର ସହିବାକୁ ପଡ଼ିଥିଲା । |- style="background-color:#F0F8FF; vertical-align: top;" | style="text-align:center;" | '''୪''' | style="text-align:center;" | '''୧୯୪୨ – ୧୯୪୫''' | '''ଜାପାନୀ ଅଧିକାର ଓ ଆଜାଦ୍ ହିନ୍ଦ୍ ଫୌଜ:''' ଦ୍ୱିତୀୟ ବିଶ୍ୱଯୁଦ୍ଧ ସମୟରେ ଜାପାନୀ ସାମ୍ରାଜ୍ୟ ଏହି ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜକୁ ଦଖଲ କରିଥିଲା । ୩୦ ଡିସେମ୍ବର ୧୯୪୩ରେ ନେତାଜୀ [[ସୁଭାଷ ଚନ୍ଦ୍ର ବୋଷ]] ପୋର୍ଟ ବ୍ଲେୟାରଠାରେ ଆଜାଦ ହିନ୍ଦ୍ ଫୌଜର ସ୍ୱାଧୀନ ପତାକା ଉତ୍ତୋଳନ କରି ଏକ ଐତିହାସିକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ସୃଷ୍ଟି କରିଥିଲେ । ସେ ଆଣ୍ଡାମାନକୁ 'ଶହୀଦ୍ ଦ୍ୱୀପ' ଏବଂ ନିକୋବରକୁ 'ସ୍ୱରାଜ ଦ୍ୱୀପ' ନାମରେ ନାମିତ କରିଥିଲେ । ୧୯୪୫ରେ ଯୁଦ୍ଧ ଶେଷ ହେବା ପରେ ଏହା ପୁନର୍ବାର ବ୍ରିଟିଶ୍ ନିୟନ୍ତ୍ରଣକୁ ଆସିଲା । |- style="background-color:#FFF5EE; vertical-align: top;" | style="text-align:center;" | '''୫''' | style="text-align:center;" | '''୧୯୪୭ – ୧୯୫୬''' | '''ସ୍ୱାଧୀନତା ଓ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ମାନ୍ୟତା:''' ୧୯୪୭ ମସିହାରେ ବ୍ରିଟିଶ୍ ଶାସନରୁ ସ୍ୱାଧୀନତା ପାଇବା ପରେ ଏହା ଭାରତୀୟ ସଂଘର ଏକ ଅବିଚ୍ଛେଦ୍ୟ ଅଙ୍ଗ ପାଲଟିଲା । ୧୯୫୦ରେ ନୂତନ ସମ୍ବିଧାନ ଅନୁଯାୟୀ ଏହାକୁ 'ଭାଗ-ଘ' (Part D) ରାଜ୍ୟ ଭାବରେ ସ୍ୱୀକୃତି ଦିଆଗଲା ଏବଂ ପରେ ସୀମା ପୁନର୍ଗଠନ ଆଇନ ଆଧାରରେ ୧ ନଭେମ୍ବର ୧୯୫୬ରେ ଏହାକୁ ଏକ ପୂର୍ଣ୍ଣାଙ୍ଗ 'କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ' ଭାବରେ ଘୋଷଣା କରାଗଲା । |- style="background-color:#F0F8FF; vertical-align: top;" | style="text-align:center;" | '''୬''' | style="text-align:center;" | '''୨୦୦୪ – ବର୍ତ୍ତମାନ''' | '''ସୁନାମୀ ବିପର୍ଯ୍ୟୟ ଓ ନୂତନ ନାମକରଣ:''' ୨୬ ଡିସେମ୍ବର ୨୦୦୪ର ଭୟଙ୍କର ସୁମାତ୍ରା ଭୂମିକମ୍ପ ଯୋଗୁଁ ଆସିଥିବା ସୁନାମୀରେ ଏହି ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ବ୍ୟାପକ କ୍ଷୟକ୍ଷତି ଘଟିଥିଲା ଏବଂ ହଜାର ହଜାର ଲୋକ ପ୍ରାଣ ହରାଇଥିଲେ । ନିକଟ ଅତୀତରେ ଭାରତ ସରକାର ଉପନିବେଶବାଦର ଚିହ୍ନକୁ ଲିଭାଇବା ପାଇଁ ଅନେକ ପଦକ୍ଷେପ ନେଇଛନ୍ତି । ୨୦୧୮ରେ ରୋସ୍, ନୀଲ୍ ଏବଂ ହାଭଲକ୍ ଦ୍ୱୀପର ନାମ ବଦଳାଯାଇଥିଲା ଏବଂ ସେପ୍ଟେମ୍ବର ୨୦୨୪ରେ ପ୍ରଶାସନିକ କେନ୍ଦ୍ର ତଥା ରାଜଧାନୀ 'ପୋର୍ଟ ବ୍ଲେୟାର'ର ନାମ ବଦଳାଇ ଆନୁଷ୍ଠାନିକ ଭାବରେ 'ଶ୍ରୀ ବିଜୟ ପୁରମ୍' ରଖାଯାଇଛି । |} == ଭୌଗୋଳିକ ଅବସ୍ଥାନ == ଆଣ୍ଡାମାନ ଏବଂ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜ ମୁଖ୍ୟତଃ ଭାରତୀୟ ମହାସାଗରର ବଙ୍ଗୋପସାଗର ଏବଂ ଆଣ୍ଡାମାନ ସାଗରର ମିଳନ ସ୍ଥଳରେ ଅବସ୍ଥିତ । ଏହା ଏକ ବିଶାଳ ଦ୍ୱୀପ ଶୃଙ୍ଖଳା, ଯାହାକି ଉତ୍ତରରୁ ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗକୁ ପ୍ରାୟ ୮୦୦ କିଲୋମିଟର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବ୍ୟାପିଛି । ଏହି ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜ ମୁଖ୍ୟତଃ ଦୁଇଟି ପ୍ରମୁଖ ଗୋଷ୍ଠୀକୁ ନେଇ ଗଠିତ - ଉତ୍ତର ଭାଗରେ ଥିବା 'ଆଣ୍ଡାମାନ ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜ' ଏବଂ ଦକ୍ଷିଣ ଭାଗରେ ଥିବା 'ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜ' । ଏହି ଦୁଇ ଦ୍ୱୀପ ଗୋଷ୍ଠୀ ପରସ୍ପରଠାରୁ ପ୍ରାୟ ୧୫୦ କିଲୋମିଟର ପ୍ରଶସ୍ତ ସମୁଦ୍ର ପଥ ଦ୍ୱାରା ପୃଥକ ହୋଇଛନ୍ତି, ଯାହାକୁ 'ଦଶ ଡିଗ୍ରୀ ଚ୍ୟାନେଲ' (Ten Degree Channel) କୁହାଯାଏ (କାରଣ ଏହା ୧୦° ଉତ୍ତର ଅକ୍ଷାଂଶରେ ଅବସ୍ଥିତ) । ଭୌଗୋଳିକ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣରୁ ଏହି ଦ୍ୱୀପଗୁଡ଼ିକ ପ୍ରକୃତରେ ସମୁଦ୍ର ମଧ୍ୟରେ ବୁଡ଼ି ରହିଥିବା ଏକ ବିଶାଳ ପର୍ବତମାଳାର ଉପରିଭାଗ ଅଟନ୍ତି, ଯାହାକି ମିଆଁମାରର ଆରାକାନ୍ ୟୋମା (Arakan Yoma) ପର୍ବତଶ୍ରେଣୀର ଏକ ସମ୍ପ୍ରସାରଣ ବୋଲି ବିଶ୍ୱାସ କରାଯାଏ । ନିମ୍ନଲିଖିତ ସାରଣୀରେ ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ପ୍ରମୁଖ ଭୌଗୋଳିକ ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟଗୁଡ଼ିକୁ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି: {| class="wikitable" style="width:100%; border-collapse:collapse; font-family: sans-serif;" |- style="background-color:#0072B2; color:white; font-size: 1.1em; text-align:center;" ! scope="col" style="width:8%;" | କ୍ରମ ! scope="col" style="width:22%;" | ଭୌଗୋଳିକ ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ ! scope="col" style="width:70%;" | ସବିଶେଷ ବିବରଣୀ |- style="background-color:#FFF5EE; vertical-align: top;" | style="text-align:center;" | '''୧''' | '''ଆୟତନ ଓ ଦ୍ୱୀପ ସଂଖ୍ୟା''' | ସମଗ୍ର କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳର ସମୁଦାୟ ଆୟତନ ହେଉଛି ୮,୨୪୯ ବର୍ଗ କିଲୋମିଟର । ଏଥିରେ ସର୍ବମୋଟ ୮୩୬ଟି ଛୋଟ-ବଡ଼ ଦ୍ୱୀପ ଏବଂ ଶିଳାଖଣ୍ଡ ରହିଛି, ଯାହା ମଧ୍ୟରୁ କେବଳ ୩୧ଟି ଦ୍ୱୀପରେ ମନୁଷ୍ୟ ବସବାସ କରୁଛନ୍ତି । ଆଣ୍ଡାମାନ ଗୋଷ୍ଠୀରେ ସର୍ବାଧିକ ଅଞ୍ଚଳ (ପ୍ରାୟ ୬,୪୦୮ ବର୍ଗ କି.ମି.) ଥିବାବେଳେ ନିକୋବର ଗୋଷ୍ଠୀର ଆୟତନ ପ୍ରାୟ ୧,୮୪୧ ବର୍ଗ କି.ମି. ଅଟେ । |- style="background-color:#F0F8FF; vertical-align: top;" | style="text-align:center;" | '''୨''' | '''ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଶୃଙ୍ଗ''' | ଆଣ୍ଡାମାନ ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ଉତ୍ତର ଭାଗରେ ଅବସ୍ଥିତ '''ସ୍ୟାଡଲ୍ ଶୃଙ୍ଗ''' (Saddle Peak) ହେଉଛି ସମଗ୍ର ଅଞ୍ଚଳର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସ୍ଥାନ, ଯାହାର ଉଚ୍ଚତା ସମୁଦ୍ର ପତନଠାରୁ ୭୩୨ ମିଟର (୨,୪୦୨ ଫୁଟ) । ସେହିପରି ଗ୍ରେଟ୍ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପରେ ଥିବା 'ମାଉଣ୍ଟ ଥୁଲିଅର୍' (Mount Thullier) ହେଉଛି ନିକୋବରର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଶୃଙ୍ଗ (୬୪୨ ମିଟର) । |- style="background-color:#FFF5EE; vertical-align: top;" | style="text-align:center;" | '''୩''' | '''ସକ୍ରିୟ ଆଗ୍ନେୟଗିରି''' | ପୋର୍ଟ ବ୍ଲେୟାର (ଶ୍ରୀ ବିଜୟ ପୁରମ୍) ଠାରୁ ପ୍ରାୟ ୧୩୫ କି.ମି. ଉତ୍ତର-ପୂର୍ବ ଦିଗରେ ଆଣ୍ଡାମାନ ସାଗରରେ ଅବସ୍ଥିତ '''ବ୍ୟାରେନ୍ ଦ୍ୱୀପ''' (Barren Island) ହେଉଛି ଭାରତ ତଥା ସମଗ୍ର ଦକ୍ଷିଣ ଏସିଆର ଏକମାତ୍ର ସକ୍ରିୟ ଆଗ୍ନେୟଗିରି । ଏହା ବ୍ୟତୀତ ନିକଟବର୍ତ୍ତୀ 'ନାର୍କୋଣ୍ଡମ୍ ଦ୍ୱୀପ' ଏକ ସୁପ୍ତ ଆଗ୍ନେୟଗିରି ଅଟେ । |- style="background-color:#F0F8FF; vertical-align: top;" | style="text-align:center;" | '''୪''' | '''ସର୍ବଦକ୍ଷିଣ ବିନ୍ଦୁ''' | ଗ୍ରେଟ୍ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପର ସର୍ବଦକ୍ଷିଣ ପ୍ରାନ୍ତରେ ଥିବା '''ଇନ୍ଦିରା ପଏଣ୍ଟ''' (Indira Point) ହେଉଛି କେବଳ ଏହି ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ନୁହେଁ, ବରଂ ସମଗ୍ର ଭାରତବର୍ଷର ଭୌଗୋଳିକ ସର୍ବଦକ୍ଷିଣ ବିନ୍ଦୁ । ୨୦୦୪ ସୁନାମୀ ସମୟରେ ଏହି ବିନ୍ଦୁର ଅଧିକାଂଶ ଅଂଶ ସମୁଦ୍ର ଗର୍ଭରେ ଲୀନ ହୋଇଯାଇଥିଲା, ତଥାପି ଏହାର ପ୍ରାକୃତିକ ଓ ଭୌଗୋଳିକ ଗୁରୁତ୍ୱ ଅତୁଟ ରହିଛି । |- style="background-color:#FFF5EE; vertical-align: top;" | style="text-align:center;" | '''୫''' | '''ଜଳବାୟୁ''' | ବିଷୁବ ରେଖା ନିକଟରେ ଅବସ୍ଥିତ ଥିବାରୁ ଏଠାରେ ମୁଖ୍ୟତଃ 'ଉଷ୍ମ କ୍ରାନ୍ତୀୟ ସାମୁଦ୍ରିକ ଜଳବାୟୁ' ଅନୁଭୂତ ହୁଏ । ଏଠାରେ ଗ୍ରୀଷ୍ମ ଓ ଶୀତ ଋତୁ ମଧ୍ୟରେ ତାପମାତ୍ରାର ବିଶେଷ ପରିବର୍ତ୍ତନ ହୁଏନାହିଁ; ବର୍ଷସାରା ତାପମାତ୍ରା ୨୩°C ରୁ ୩୧°C ମଧ୍ୟରେ ସ୍ଥିର ରହେ । ଦକ୍ଷିଣ-ପଶ୍ଚିମ ତଥା ଉତ୍ତର-ପୂର୍ବ ମୌସୁମୀ ପ୍ରବାହ କାରଣରୁ ଏଠାରେ ମେ' ମାସରୁ ନଭେମ୍ବର ମାସ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରଚୁର ବୃଷ୍ଟିପାତ ହୋଇଥାଏ । |- style="background-color:#F0F8FF; vertical-align: top;" | style="text-align:center;" | '''୬''' | '''ପରିବେଶ ଓ ଅରଣ୍ୟ''' | ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ପ୍ରାୟ ୮୬.୨% ଭୂଭାଗ ଘଞ୍ଚ କ୍ରାନ୍ତୀୟ ବୃଷ୍ଟିଅରଣ୍ୟ (Tropical Rainforest) ଏବଂ ହେନ୍ତାଳ ବନ (Mangroves) ଦ୍ୱାରା ଆଚ୍ଛାଦିତ । ଦୀର୍ଘକାଳ ଧରି ମୁଖ୍ୟ ଭୂଖଣ୍ଡରୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ରହିବା କାରଣରୁ ଏଠାରେ ଅନେକ ସ୍ଥାନୀୟ ପ୍ରଜାତିର (Endemic) ଉଦ୍ଭିଦ ଓ ବନ୍ୟଜନ୍ତୁ ଦେଖିବାକୁ ମିଳନ୍ତି । ଏହା ସାମୁଦ୍ରିକ ଜୀବବିବିଧତା ବିଶେଷ କରି ପ୍ରବାଳ ଭିତ୍ତି (Coral Reefs) ପାଇଁ ସାରା ବିଶ୍ୱରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ । |} == ଲୋକସଂଖ୍ୟାତ୍ମକ ତଥ୍ୟ == ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ଜନସଂଖ୍ୟା ଏବଂ ସାମାଜିକ ଗଠନ ଅତ୍ୟନ୍ତ ବୈଚିତ୍ର୍ୟମୟ ଅଟେ। ଏହାକୁ 'ମିନି ଇଣ୍ଡିଆ' ବା 'କ୍ଷୁଦ୍ର ଭାରତ' ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ, କାରଣ ଏଠାରେ ସମଗ୍ର ଭାରତର ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରାନ୍ତରୁ ଆସିଥିବା ଲୋକମାନେ ଏକତ୍ର ବସବାସ କରନ୍ତି। ୨୦୧୧ ମସିହାର ଜନଗଣନା ଅନୁଯାୟୀ ଏହି କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳର ମୋଟ ଜନସଂଖ୍ୟା ୩,୮୦,୫୮୧ ଥିବାବେଳେ, ମଇ ୨୦୨୬ ସୁଦ୍ଧା ସାମ୍ପ୍ରତିକ ସରକାରୀ ଆକଳନ (ଜାତୀୟ ଜନସଂଖ୍ୟା ଆୟୋଗ ଏବଂ IIMAD ରିପୋର୍ଟ) ଅନୁଯାୟୀ ଏହା ପ୍ରାୟ ୪.୧୫ ଲକ୍ଷରୁ ୪.୨୧ ଲକ୍ଷରେ ପହଞ୍ଚିଛି। ଏହି ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ଜନସଂଖ୍ୟା ମୁଖ୍ୟତଃ ଦୁଇ ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ— ପ୍ରଥମଟି ହେଉଛି ଆଧୁନିକ ମୂଳ ସ୍ରୋତର ଅଧିବାସୀ (ଯେଉଁମାନେ ମୁଖ୍ୟତଃ ମୁଖ୍ୟ ଭୂଖଣ୍ଡରୁ ସ୍ଥାନାନ୍ତରିତ ହୋଇଛନ୍ତି) ଏବଂ ଦ୍ୱିତୀୟଟି ହେଉଛି ଆଦିମ ସ୍ଥାନୀୟ ଜନଜାତି (ଯେଉଁମାନେ ହଜାର ହଜାର ବର୍ଷ ଧରି ଏହି ସ୍ଥାନର ପ୍ରକୃତ ବାସିନ୍ଦା ଅଟନ୍ତି)। ନିମ୍ନଲିଖିତ ସାରଣୀରେ ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ଲୋକସଂଖ୍ୟା ଏବଂ ଆନୁଷଙ୍ଗିକ ତଥ୍ୟର ତୁଳନାତ୍ମକ ବିବରଣୀ ପ୍ରଦାନ କରାଯାଇଛି: {| class="wikitable" style="width:100%; border-collapse:collapse; font-family: sans-serif; text-align:center;" |- style="background-color:#0072B2; color:white; font-size: 1.1em;" ! scope="col" style="width:8%;" | କ୍ରମ ! scope="col" style="width:22%;" | ଲୋକସଂଖ୍ୟାତ୍ମକ ଦିଗ ! scope="col" style="width:35%;" | ୨୦୧୧ ଜନଗଣନା ତଥ୍ୟ ! scope="col" style="width:35%;" | ସଦ୍ୟତମ ସ୍ଥିତି ଓ ଆକଳନ (ମଇ ୨୦୨୬) |- style="background-color:#FFF5EE; vertical-align: middle;" | '''୧''' | '''ମୋଟ ଜନସଂଖ୍ୟା''' | ୩,୮୦,୫୮୧ | ପ୍ରାୟ ୪,୧୫,୦୦୦ ରୁ ୪,୨୧,୦୦୦ ମଧ୍ୟରେ |- style="background-color:#F0F8FF; vertical-align: middle;" | '''୨''' | '''ଲିଙ୍ଗଗତ ବଣ୍ଟନ''' | ପୁରୁଷ: ୨,୦୨,୮୭୧ <br /> ମହିଳା: ୧,୭୭,୭୧୦ | ପୁରୁଷ: ପ୍ରାୟ ୨.୨ ଲକ୍ଷ <br /> ମହିଳା: ପ୍ରାୟ ୧.୯୫ ଲକ୍ଷ |- style="background-color:#FFF5EE; vertical-align: middle;" | '''୩''' | '''ଲିଙ୍ଗ ଅନୁପାତ''' | ୮୭୬ (ପ୍ରତି ୧୦୦୦ ପୁରୁଷରେ ମହିଳା) | ସାମାନ୍ୟ ସୁଧାର ସହ ପ୍ରାୟ ୮୮୦-୮୯୦ ଆକଳନ |- style="background-color:#F0F8FF; vertical-align: middle;" | '''୪''' | '''ସାକ୍ଷରତା ହାର''' | ମୋଟ: ୮୬.୬୩% <br /> <small>(ପୁରୁଷ: ୯୦.୨୭%, ମହିଳା: ୮୨.୪୩%)</small> | ମୋଟ: ୯୧.୧% <br /> <small>(ସମ୍ପ୍ରତିକ PLFS ରିପୋର୍ଟ ଆଧାରରେ)</small> |- style="background-color:#FFF5EE; vertical-align: middle;" | '''୫''' | '''ଜନବସତି ଅନୁପାତ''' | ସହରାଞ୍ଚଳ: ୩୭.୭% <br /> ଗ୍ରାମାଞ୍ଚଳ: ୬୨.୩% | ଗ୍ରେଟ୍ ନିକୋବର ପ୍ରକଳ୍ପ ଓ ଭିତ୍ତିଭୂମି ବିକାଶ କାରଣରୁ ସହରୀକରଣ ହାରରେ କ୍ରମାଗତ ବୃଦ୍ଧି |- style="background-color:#F0F8FF; vertical-align: middle;" | '''୬''' | '''ଧର୍ମଗତ ବିଭାଜନ''' | ହିନ୍ଦୁ (୬୯.୪୫%), ଖ୍ରୀଷ୍ଟିଆନ (୨୧.୨୮%), ମୁସଲମାନ (୮.୫୨%) | ଅନୁପାତ ପ୍ରାୟତଃ ସମାନ ରହିଛି |- style="background-color:#FFF5EE; vertical-align: middle;" | '''୭''' | '''ସର୍ବାଧିକ କଥିତ ଭାଷା''' | ବଙ୍ଗାଳୀ (~୨୮.୪%), ହିନ୍ଦୀ (~୧୯.୨%), ତାମିଲ (~୧୫.୨%), ତେଲୁଗୁ (~୧୩.୨%) | ବଙ୍ଗାଳୀ ଏବଂ ହିନ୍ଦୀ ଭାଷାଭାଷୀଙ୍କ ସଂଖ୍ୟା ସର୍ବାଧିକ, ଏହା ସହିତ ଇଂରାଜୀର ବହୁଳ ବ୍ୟବହାର |- style="background-color:#F0F8FF; vertical-align: middle;" | '''୮''' | '''ଆଦିମ ଜନଜାତି (PVTGs)''' | ସେଣ୍ଟିନେଲୀ, ଜାରୱା, ଓଙ୍ଗେ, ମହାନ୍ ଆଣ୍ଡାମାନୀ, ଶୋମ୍ପେନ୍ ଓ ନିକୋବରୀ | ସେଣ୍ଟିନେଲୀମାନେ ଏବେ ମଧ୍ୟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସମ୍ପର୍କବିହୀନ ଅଟନ୍ତି। ଅନ୍ୟ ଜନଜାତିଙ୍କ ସଂରକ୍ଷଣ ପ୍ରତି ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଧ୍ୟାନ |} ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ଜନସଂଖ୍ୟା ଘନତ୍ୱ ଅତ୍ୟନ୍ତ କମ୍ ଅଟେ (୨୦୧୧ ସୁଦ୍ଧା ବର୍ଗ କିଲୋମିଟର ପିଛା ମାତ୍ର ୪୬ ଜଣ)। ନିକଟବର୍ତ୍ତୀ ବର୍ଷଗୁଡ଼ିକରେ କେନ୍ଦ୍ର ସରକାରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ହାତକୁ ନିଆଯାଇଥିବା ବିଭିନ୍ନ ବୃହତ୍ ଭିତ୍ତିଭୂମି ଓ ପର୍ଯ୍ୟଟନ ପ୍ରକଳ୍ପ କାରଣରୁ ମୁଖ୍ୟ ଭୂଖଣ୍ଡରୁ ଅନେକ ବୃତ୍ତିଗତ କର୍ମଚାରୀ ଏବଂ ପ୍ରବାସୀ ଶ୍ରମିକଙ୍କ ଆଗମନ ଦେଖାଦେଇଛି, ଯାହାକି ଆଗାମୀ ଦଶନ୍ଧିରେ ଏହାର ଲୋକସଂଖ୍ୟାତ୍ମକ ରୂପରେଖରେ ଏକ ବଡ଼ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଆଣିବାର ସମ୍ଭାବନା ରଖେ। == ପ୍ରଶାସନ ଓ ରାଜନୀତି == ଆଣ୍ଡାମାନ ଏବଂ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜ ହେଉଛି ଭାରତର ଏକ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ (Union Territory) । ଭାରତୀୟ ସମ୍ବିଧାନର ଧାରା ୨୩୯ ଅନୁଯାୟୀ, ଏହି ଅଞ୍ଚଳରେ କୌଣସି ବିଧାନସଭା ବା ନିର୍ବାଚିତ ରାଜ୍ୟ ସରକାର ନାହାନ୍ତି । ଏହାର ସମସ୍ତ ପ୍ରଶାସନିକ ଦାୟିତ୍ୱ ଭାରତର ରାଷ୍ଟ୍ରପତିଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନିଯୁକ୍ତ ଏକ 'ଉପରାଜ୍ୟପାଳ' (Lieutenant Governor) ଙ୍କ ଉପରେ ନ୍ୟସ୍ତ ଅଟେ, ଯିଏକି କେନ୍ଦ୍ର ସରକାରଙ୍କ ପ୍ରତିନିଧି ଭାବରେ ସମଗ୍ର ଅଞ୍ଚଳର ଶାସନଭାର ତୁଲାନ୍ତି । ଦୈନନ୍ଦିନ ପ୍ରଶାସନିକ କାର୍ଯ୍ୟ ଏବଂ ନୀତି ନିର୍ଦ୍ଧାରଣରେ ତାଙ୍କୁ ସହାୟତା କରିବା ପାଇଁ ଭାରତୀୟ ପ୍ରଶାସନିକ ସେବା (IAS) ର ଜଣେ ବରିଷ୍ଠ ଅଧିକାରୀ 'ମୁଖ୍ୟ ସଚିବ' ଭାବରେ ନିଯୁକ୍ତ ହୋଇଥାନ୍ତି । ବିଚାର ବିଭାଗୀୟ (Judiciary) କ୍ଷେତ୍ରରେ ଏହି କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ ନିଜସ୍ୱ କୌଣସି ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚ ନ୍ୟାୟାଳୟ ନରଖି, 'କଲିକତା ଉଚ୍ଚ ନ୍ୟାୟାଳୟ' (Calcutta High Court) ର ଅଧୀନରେ ଆସେ । ଆଇନଗତ ସୁବିଧା ପାଇଁ ରାଜଧାନୀ ଶ୍ରୀ ବିଜୟ ପୁରମ୍ (ଯାହାର ପୂର୍ବ ନାମ ପୋର୍ଟ ବ୍ଲେୟାର ଥିଲା) ଠାରେ କଲିକତା ଉଚ୍ଚ ନ୍ୟାୟାଳୟର ଏକ ସ୍ଥାୟୀ ଖଣ୍ଡପୀଠ (Circuit Bench) ସ୍ଥାପନ କରାଯାଇଛି । ରାଜନୈତିକ ସ୍ତରରେ ଏହି କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳରୁ ସମଗ୍ର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜକୁ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ କରିବା ପାଇଁ କେବଳ ଜଣେ ମାତ୍ର ସାଂସଦ (Member of Parliament) ଭାରତୀୟ ଲୋକ ସଭାକୁ ନିର୍ବାଚିତ ହୋଇଥାନ୍ତି । ସୁଶାସନ ପାଇଁ ସମଗ୍ର ଭୂଭାଗକୁ ତିନୋଟି ଜିଲ୍ଲାରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇଛି ଏବଂ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜିଲ୍ଲା ଜଣେ ଡେପୁଟି କମିଶନରଙ୍କ (ଜିଲ୍ଲାପାଳ) ଅଧୀନରେ ପରିଚାଳିତ ହୁଏ । ଗ୍ରାମାଞ୍ଚଳରେ ପଞ୍ଚାୟତରାଜ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଥିବାବେଳେ ସହରାଞ୍ଚଳ ପ୍ରଶାସନ ପାଇଁ ପୌରପରିଷଦ ଗଠନ କରାଯାଇଛି । ନିମ୍ନଲିଖିତ ସାରଣୀରେ ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ବର୍ତ୍ତମାନର ପ୍ରଶାସନିକ ଏବଂ ରାଜନୈତିକ ଢାଞ୍ଚାକୁ ସବିଶେଷ ଭାବେ ଦର୍ଶାଯାଇଛି (ମଇ ୨୦୨୬ ସୁଦ୍ଧା ଅଦ୍ୟତନ): {| class="wikitable" style="width:100%; border-collapse:collapse; font-family: sans-serif;" |- style="background-color:#0072B2; color:white; font-size: 1.1em; text-align:center;" ! scope="col" style="width:8%;" | କ୍ରମ ! scope="col" style="width:25%;" | ବିଭାଗ ! scope="col" style="width:67%;" | ସବିଶେଷ ବିବରଣୀ |- style="background-color:#FFF5EE; vertical-align: top;" | style="text-align:center;" | '''୧''' | '''ଶାସନ ପ୍ରଣାଳୀ''' | କେନ୍ଦ୍ର ସରକାରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପରିଚାଳିତ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ (ଏଠାରେ କୌଣସି ରାଜ୍ୟ ବିଧାନସଭା ବା ମୁଖ୍ୟମନ୍ତ୍ରୀ ନାହାନ୍ତି) । |- style="background-color:#F0F8FF; vertical-align: top;" | style="text-align:center;" | '''୨''' | '''ବର୍ତ୍ତମାନର ଉପରାଜ୍ୟପାଳ''' | ଆଡମିରାଲ (ଅବସରପ୍ରାପ୍ତ) '''[[ଦେବେନ୍ଦ୍ର କୁମାର ଜୋଶୀ]]''' (ଅକ୍ଟୋବର ୨୦୧୭ ମସିହାରୁ ଦାୟିତ୍ୱରେ) |- style="background-color:#FFF5EE; vertical-align: top;" | style="text-align:center;" | '''୩''' | '''ବର୍ତ୍ତମାନର ମୁଖ୍ୟ ସଚିବ''' | ଶ୍ରୀ ଚନ୍ଦ୍ର ଭୂଷଣ କୁମାର, ଆଇ.ଏ.ଏସ୍. |- style="background-color:#F0F8FF; vertical-align: top;" | style="text-align:center;" | '''୪''' | '''ସଂସଦୀୟ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ''' | ଲୋକ ସଭାରେ ମୋଟ ୧ ଗୋଟି ଆସନ ଅଛି । ସଦ୍ୟତମ ୨୦୨୪ ଲୋକ ସଭା ନିର୍ବାଚନର ବିଜୟୀ ସାଂସଦ: '''[[ବିଷ୍ଣୁ ପଦ ରାୟ]]''' (ଭାରତୀୟ ଜନତା ପାର୍ଟି) |- style="background-color:#FFF5EE; vertical-align: top;" | style="text-align:center;" | '''୫''' | '''ନ୍ୟାୟିକ ଅଧିକାର କ୍ଷେତ୍ର''' | [[କଲିକତା ଉଚ୍ଚ ନ୍ୟାୟାଳୟ]] (ମୁଖ୍ୟ ପୀଠ: କୋଲକାତା, ଖଣ୍ଡପୀଠ: ଶ୍ରୀ ବିଜୟ ପୁରମ୍) |- style="background-color:#F0F8FF; vertical-align: top;" | style="text-align:center;" | '''୬''' | '''ପ୍ରଶାସନିକ ଜିଲ୍ଲା ସମୂହ (୩ ଗୋଟି)''' | * '''[[ଦକ୍ଷିଣ ଆଣ୍ଡାମାନ ଜିଲ୍ଲା]]''' (ସଦର ମହକୁମା: ଶ୍ରୀ ବିଜୟ ପୁରମ୍) * '''[[ଉତ୍ତର ଓ ମଧ୍ୟ ଆଣ୍ଡାମାନ ଜିଲ୍ଲା]]''' (ସଦର ମହକୁମା: ମାୟାବନ୍ଦର) * '''[[ନିକୋବର ଜିଲ୍ଲା]]''' (ସଦର ମହକୁମା: କାର୍ ନିକୋବର) |- style="background-color:#FFF5EE; vertical-align: top;" | style="text-align:center;" | '''୭''' | '''ସ୍ଥାନୀୟ ଶାସନ (Local Govt)''' | ଗ୍ରାମାଞ୍ଚଳରେ ଜିଲ୍ଲା ପରିଷଦ ଏବଂ ଗ୍ରାମ ପଞ୍ଚାୟତ ବ୍ୟବସ୍ଥା ରହିଛି । ସହରାଞ୍ଚଳ ପାଇଁ ଏକମାତ୍ର ମ୍ୟୁନିସିପାଲିଟି ଭାବରେ 'ଶ୍ରୀ ବିଜୟ ପୁରମ୍ ପୌରପରିଷଦ' (ପୂର୍ବର ପୋର୍ଟ ବ୍ଲେୟାର ପୌରପରିଷଦ) କାର୍ଯ୍ୟରତ ଅଛି । |- style="background-color:#F0F8FF; vertical-align: top;" | style="text-align:center;" | '''୮''' | '''ସାମରିକ ପ୍ରଶାସନ''' | ଭାରତର ଏକମାତ୍ର ମିଳିତ ସାମରିକ କମାଣ୍ଡ '''ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର କମାଣ୍ଡ (ANC)''' ଏହିଠାରେ ଅବସ୍ଥିତ, ଯେଉଁଥିରେ ଭାରତୀୟ ସେନା, ନୌସେନା ଏବଂ ବିମାନ ବାହିନୀ ମିଳିତ ଭାବେ ଅଞ୍ଚଳର ସୁରକ୍ଷା ପରିଚାଳନା କରନ୍ତି । |} == ଅର୍ଥନୀତି == ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ଅର୍ଥନୀତି ମୁଖ୍ୟତଃ କୃଷି, ପର୍ଯ୍ୟଟନ ଏବଂ ମତ୍ସ୍ୟ ଚାଷ ଉପରେ ନିର୍ଭରଶୀଳ । ଏହାର ଭୌଗୋଳିକ ଅବସ୍ଥିତି ଯୋଗୁଁ ଏଠାରେ ବାଣିଜ୍ୟିକ ସୁଯୋଗ ବହୁତ ରହିଛି । {| class="wikitable sortable" style="background:#fdfdfd; border:1px solid #aaa; width:100%; text-align:left;" |+ style="background:#2E8B57; color:white; padding:10px; font-size:1.2em;" | '''ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର: ଆର୍ଥିକ ରୂପରେଖ''' |- style="background:#E9E9E9; text-align:center;" ! width="30%" | ଆର୍ଥିକ କ୍ଷେତ୍ର ! width="70%" | ବିବରଣୀ |- | '''ମୁଖ୍ୟ କୃଷି ଉତ୍ପାଦ''' | ଧାନ, ନଡ଼ିଆ, ଗୁଆ, ରବର ଏବଂ କାଜୁ । ଏଠାରେ ପ୍ରଚୁର ପରିମାଣରେ ମସଲା (ଗୋଲମରିଚ, ଡାଲଚିନି) ମଧ୍ୟ ଚାଷ ହୁଏ [୧] । |- | '''ପର୍ଯ୍ୟଟନ ଶିଳ୍ପ''' | ଏହା ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ଅର୍ଥନୀତିର ମେରୁଦଣ୍ଡ । ସେଲ୍ୟୁଲାର ଜେଲ୍, ରାଧାନଗର ବିଚ୍ ଏବଂ ସ୍କୁବା ଡାଇଭିଂ ପାଇଁ ଏହା ବିଶ୍ୱପ୍ରସିଦ୍ଧ [୨] । |- | '''ମତ୍ସ୍ୟ ସମ୍ପଦ''' | ପ୍ରାୟ ୬ ଲକ୍ଷ ବର୍ଗ କିଲୋମିଟର ପରିବ୍ୟାପ୍ତ 'Exclusive Economic Zone' (EEZ) ମଧ୍ୟରେ ସାମୁଦ୍ରିକ ମାଛ ଧରା ଏକ ପ୍ରମୁଖ ଜୀବିକା [୩] । |- | '''ଶିଳ୍ପ ଓ ବାଣିଜ୍ୟ''' | ହସ୍ତତନ୍ତ (ବିଶେଷ କରି କାଠ ଏବଂ ଶାମୁକା କାମ) ଏବଂ ଖାଦ୍ୟ ପ୍ରକ୍ରିୟାକରଣ ଉପରେ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦିଆଯାଏ । |- | '''ବନ୍ଦର ଭିତ୍ତିଭୂମି''' | ପୋର୍ଟ ବ୍ଲେୟର ଏକ ପ୍ରମୁଖ ସାମୁଦ୍ରିକ ବନ୍ଦର, ଯାହା ଆନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ଜଳପଥ ସହ ସଂଯୋଗ ରକ୍ଷା କରେ । |} === ମୁଖ୍ୟ ରପ୍ତାନି ଦ୍ରବ୍ୟ === * ସାମୁଦ୍ରିକ ଉତ୍ପାଦ: ମାଛ ଏବଂ ଚିଙ୍ଗୁଡ଼ି । * କୃଷିଜାତ ଦ୍ରବ୍ୟ: ନଡ଼ିଆ, ଗୁଆ ଏବଂ କଞ୍ଚା ରବର । * ହସ୍ତଶିଳ୍ପ: ବେତ ଓ କାଠ ନିର୍ମିତ ସାମଗ୍ରୀ । == ପରିବହନ == ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ଭୌଗୋଳିକ ଅବସ୍ଥିତି ଯୋଗୁଁ ଏଠାରେ ଜଳପଥ ଏବଂ ଆକାଶପଥ ପରିବହନର ମୁଖ୍ୟ ମାଧ୍ୟମ ଅଟେ। {| class="wikitable sortable" style="background:#fdfdfd; border:1px solid #aaa; width:100%; text-align:left;" |+ style="background:#CC5500; color:white; padding:10px; font-size:1.2em;" | '''ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର: ପରିବହନ ବ୍ୟବସ୍ଥା''' |- style="background:#E9E9E9; text-align:center;" ! width="30%" | ପରିବହନ ମାଧ୍ୟମ ! width="70%" | ବିବରଣୀ |- | '''ଆକାଶପଥ (Airways)''' | ବୀର ସାବରକର ଆନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ବିମାନବନ୍ଦର, ପୋର୍ଟ ବ୍ଲେୟର ଏଠାକାର ମୁଖ୍ୟ ବିମାନବନ୍ଦର। ଏହା ଭାରତର ପ୍ରମୁଖ ସହର ଯଥା କୋଲକାତା, ଚେନ୍ନାଇ ଏବଂ ବିଶାଖାପାଟଣା ସହ ସଂଯୁକ୍ତ [୧]। |- | '''ଜଳପଥ (Seaways)''' | ମୁଖ୍ୟ ଭୂଭାଗ (Mainland) ରୁ ଜାହାଜ ଯୋଗେ ଯାତାୟାତ ପାଇଁ ୩ ରୁ ୪ ଦିନ ସମୟ ଲାଗେ। ବିଭିନ୍ନ ଦ୍ୱୀପ ମଧ୍ୟରେ ଯାତାୟାତ ପାଇଁ ଫେରି (Ferry) ସେବା ଉପଲବ୍ଧ [୨]। |- | '''ସଡ଼କପଥ (Roadways)''' | ଆଣ୍ଡାମାନ ଟ୍ରଙ୍କ ରୋଡ୍ (ATR) ବା ଜାତୀୟ ରାଜପଥ ୪ (NH4) ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ମୁଖ୍ୟ ସଡ଼କ, ଯାହା ପୋର୍ଟ ବ୍ଲେୟରକୁ ଡିଗ୍ଲିପୁର ସହ ସଂଯୋଗ କରେ [୩]। |- | '''ହେଲିକପ୍ଟର ସେବା''' | ଜରୁରୀକାଳୀନ ପରିସ୍ଥିତି ଏବଂ ଦୂରବର୍ତ୍ତୀ ଦ୍ୱୀପଗୁଡ଼ିକ ପାଇଁ 'ପବନ ହଂସ' (Pawan Hans) ହେଲିକପ୍ଟର ସେବା ପ୍ରଦାନ କରାଯାଏ। |} === ମୁଖ୍ୟ ଆକର୍ଷଣ ଓ ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ === * ମାରାଇନ୍ ପରିବହନ: ବୃହତ ଯାତ୍ରୀବାହୀ ଜାହାଜ ଯଥା MV Nicobar, MV Nancowry, ଏବଂ MV Swaraj Dweep ଏହି ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜକୁ ଭାରତର ପୂର୍ବ ଉପକୂଳ ସହ ଯୋଡ଼ିଥାନ୍ତି। * ବେସରକାରୀ ଫେରି: ପର୍ଯ୍ୟଟକମାନଙ୍କ ପାଇଁ ହାଭଲକ୍ (ସ୍ୱରାଜ ଦ୍ୱୀପ) ଏବଂ ନିଲ୍ ଦ୍ୱୀପକୁ ଯିବା ପାଇଁ ମାକ୍ରୁଜ୍ (Makruzz) ଭଳି ଅତ୍ୟାଧୁନିକ ବେସରକାରୀ ଫେରି ସେବା ଉପଲବ୍ଧ। == ଭିତ୍ତିଭୂମି == ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ଭିତ୍ତିଭୂମି ବିକାଶ ଏହାର ଦୂରବର୍ତ୍ତୀ ଅବସ୍ଥିତି ଏବଂ ରଣନୈତିକ ଗୁରୁତ୍ୱ ଉପରେ ଆଧାରିତ। ସାମ୍ପ୍ରତିକ ବର୍ଷଗୁଡ଼ିକରେ ଭାରତ ସରକାର ଏଠାରେ ଯୋଗାଯୋଗ ଏବଂ ଶକ୍ତି କ୍ଷେତ୍ରରେ ବ୍ୟାପକ ସଂସ୍କାର ଆଣିଛନ୍ତି। {| class="wikitable sortable" style="background:#f9f9f9; border:1px solid #aaa; width:100%; text-align:left;" |+ style="background:#008080; color:white; padding:10px; font-size:1.2em;" | '''ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର: ଭିତ୍ତିଭୂମି ରୂପରେଖ''' |- style="background:#E9E9E9; text-align:center;" ! width="30%" | କ୍ଷେତ୍ର ! width="70%" | ବିବରଣୀ |- | '''ଡିଜିଟାଲ୍ ଯୋଗାଯୋଗ''' | ଚେନ୍ନାଇ-ଆଣ୍ଡାମାନ ନିକୋବର ଅପ୍ଟିକାଲ୍ ଫାଇବର କେବୁଲ୍ (CANI-OFC): ଏହା ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜକୁ ହାଇ-ସ୍ପିଡ୍ ବ୍ରଡବ୍ୟାଣ୍ଡ ଏବଂ 4G/5G ସଂଯୋଗ ପ୍ରଦାନ କରୁଛି [୧]। |- | '''ଶକ୍ତି (Energy)''' | ମୁଖ୍ୟତଃ ଡିଜେଲ୍ ଜେନେରେଟର ଉପରେ ନିର୍ଭରଶୀଳ। ବର୍ତ୍ତମାନ ସୌର ଶକ୍ତି (Solar Energy) ଏବଂ ବାୟୁ ଶକ୍ତି ପ୍ରକଳ୍ପ ଉପରେ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦିଆଯାଉଛି [୨]। |- | '''ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ଭିତ୍ତିଭୂମି''' | ଜି.ବି. ପନ୍ଥ ହସ୍ପିଟାଲ୍, ପୋର୍ଟ ବ୍ଲେୟର ଏଠାକାର ପ୍ରମୁଖ ଡାକ୍ତରଖାନା। ଏହା ବ୍ୟତୀତ ପ୍ରତି ଦ୍ୱୀପରେ ପ୍ରାଥମିକ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ କେନ୍ଦ୍ର (PHC) ରହିଛି। |- | '''ପାନୀୟ ଜଳ''' | ବର୍ଷା ଜଳ ଅମଳ ଏବଂ ଧାନୀଖାରୀ ବନ୍ଧ (Dhanikhari Dam) ପୋର୍ଟ ବ୍ଲେୟରର ମୁଖ୍ୟ ଜଳ ଉତ୍ସ। |- | '''ସାମରିକ ଭିତ୍ତିଭୂମି''' | ଏହା ଭାରତର ଏକମାତ୍ର Tri-service Command। ଏଠାରେ ଅତ୍ୟାଧୁନିକ ରନୱେ ଏବଂ ନୌସେନା ବେସ୍ (ଯଥା: INS Kohassa, INS Baaz) ବିକଶିତ ହୋଇଛି। |} === ପ୍ରମୁଖ ବିକାଶମୂଳକ ପ୍ରକଳ୍ପ === * ଗ୍ରେଟ୍ ନିକୋବର ବିକାଶ ପ୍ରକଳ୍ପ: ଏଠାରେ ଏକ ଆନ୍ତର୍ଜାତୀୟ କଣ୍ଟେନର ଟ୍ରାନ୍ସ-ସିପମେଣ୍ଟ ଟର୍ମିନାଲ୍ (ICTT) ନିର୍ମାଣ ପାଇଁ ଯୋଜନା କରାଯାଇଛି। * ସେତୁ ନିର୍ମାଣ: ବିଭିନ୍ନ ଦ୍ୱୀପକୁ ଯୋଡ଼ିବା ପାଇଁ ସମୁଦ୍ର ଉପରେ ବଡ଼ ସେତୁ ନିର୍ମାଣ କାର୍ଯ୍ୟ ଚାଲିଛି, ଯାହା ସଡ଼କ ପରିବହନକୁ ସହଜ କରିବ। == ଲୋକପ୍ରିୟ ସଂସ୍କୃତି == ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ସଂସ୍କୃତି ହେଉଛି ଆଦିମ ଜନଜାତିଙ୍କ ପରମ୍ପରା ଏବଂ ଭାରତର ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରାନ୍ତରୁ ଆସି ବସବାସ କରୁଥିବା ଲୋକଙ୍କ ରୀତିନୀତିର ଏକ ଅପୂର୍ବ ମିଶ୍ରଣ। ଏହାକୁ ଅନେକ ସମୟରେ "କ୍ଷୁଦ୍ର ଭାରତ" (Mini India) ବୋଲି କୁହାଯାଏ। {| class="wikitable sortable" style="background:#fffaf0; border:1px solid #aaa; width:100%; text-align:left;" hot pink hex code |+ style="background:#FF69B4; color:white; padding:10px; font-size:1.2em;" | '''ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର: ସାଂସ୍କୃତିକ ଝଲକ''' |- style="background:#E9E9E9; text-align:center;" ! width="30%" | ବିଭାଗ ! width="70%" | ବିବରଣୀ |- | '''ପର୍ବପର୍ବାଣୀ''' | ଦ୍ୱୀପ ମହୋତ୍ସବ (Island Tourism Festival) ଏଠାକାର ମୁଖ୍ୟ ପର୍ବ। ଏହା ବ୍ୟତୀତ ଦୁର୍ଗା ପୂଜା, ପୋଙ୍ଗଲ, ଓଣମ ଏବଂ ନିକୋବରୀମାନଙ୍କର 'ଘୁଷୁରି ପର୍ବ' (Pig Festival) ପାଳନ କରାଯାଏ। |- | '''ନୃତ୍ୟ ଓ ସଙ୍ଗୀତ''' | ନିକୋବରୀ ନୃତ୍ୟ ଏଠାକାର ସବୁଠାରୁ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ପାରମ୍ପରିକ ନୃତ୍ୟ। ଆଦିମ ଜନଜାତିମାନଙ୍କର ନିଜସ୍ୱ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ସଙ୍ଗୀତ ଓ ବାଦ୍ୟଯନ୍ତ୍ର ରହିଛି। |- | '''ଖାଦ୍ୟଶୈଳୀ''' | ସାମୁଦ୍ରିକ ଖାଦ୍ୟ (Seafood) ଏଠାକାର ମୁଖ୍ୟ ଆହାର। ମାଛ, ଚିଙ୍ଗୁଡ଼ି ଏବଂ କଙ୍କଡ଼ା ତରକାରୀ ସହ ଦକ୍ଷିଣ ଭାରତୀୟ ଓ ବଙ୍ଗଳା ଖାଦ୍ୟର ପ୍ରଭାବ ଅଧିକ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ। |- | '''ହସ୍ତଶିଳ୍ପ''' | ଶାମୁକା (Shell), ବେତ ଓ ବାଉଁଶରେ ତିଆରି ସାମଗ୍ରୀ ଏବଂ ନଡ଼ିଆ କତାରେ ନିର୍ମିତ ହସ୍ତକଳା ପାଇଁ ଏହି ଅଞ୍ଚଳ ଜଣାଶୁଣା। |- | '''ଚଳଚ୍ଚିତ୍ର ଓ ସାହିତ୍ୟ''' | ସେଲ୍ୟୁଲାର ଜେଲ୍ ଏବଂ କାଳାପାଣି ଦଣ୍ଡାଦେଶକୁ ନେଇ ଅନେକ ଭାରତୀୟ ଚଳଚ୍ଚିତ୍ର (ଯଥା: 'କାଳାପାନୀ') ଏବଂ ପୁସ୍ତକ ରଚିତ ହୋଇଛି। |} === ମୁଖ୍ୟ ବିଶେଷତ୍ୱ === * ମାନବବିଜ୍ଞାନ: ଜାରୱା ଏବଂ ସେଣ୍ଟିନେଲିଜ୍ ପରି ଜନଜାତିମାନଙ୍କର ସଂସ୍କୃତି ବିଶ୍ୱର ସବୁଠାରୁ ପୁରାତନ ଏବଂ ରହସ୍ୟମୟ ସଂସ୍କୃତି ଭାବରେ ପରିଗଣିତ। * ସାମ୍ପ୍ରଦାୟିକ ସଦ୍ଭାବ: ଏଠାରେ ଜାତି, ଧର୍ମ ନିର୍ବିଶେଷରେ ଲୋକମାନେ ଏକାଠି ରହୁଥିବାରୁ ଏହା ଜାତୀୟ ସଂହତିର ଏକ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଉଦାହରଣ। == ପର୍ଯ୍ୟଟନ == ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜ ଏହାର ନୀଳ ସମୁଦ୍ର, ଧଳା ବାଲୁକା ଶଯ୍ୟା ଏବଂ ସବୁଜ ବନାନୀ ପାଇଁ ବିଶ୍ୱବିଖ୍ୟାତ । ପର୍ଯ୍ୟଟନ ଏଠାକାର ଅର୍ଥନୀତିର ମୁଖ୍ୟ ଆଧାର । {| class="wikitable sortable" style="background:#f0f8ff; border:1px solid #aaa; width:100%; text-align:left;" |+ style="background:#0077BE; color:white; padding:10px; font-size:1.2em;" | '''ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର: ପ୍ରମୁଖ ପର୍ଯ୍ୟଟନ ସ୍ଥଳୀ''' |- style="background:#E9E9E9; text-align:center;" ! width="30%" | ସ୍ଥାନ / ଆକର୍ଷଣ ! width="70%" | ବିଶେଷତ୍ୱ |- | '''ସେଲ୍ୟୁଲାର ଜେଲ୍''' | ପୋର୍ଟ ବ୍ଲେୟରଠାରେ ଅବସ୍ଥିତ ଏହି ଐତିହାସିକ ଜେଲ୍ 'କାଳାପାଣି' ନାମରେ ଜଣାଶୁଣା । ଏଠାରେ ସନ୍ଧ୍ୟାରେ ହେଉଥିବା 'Light and Sound Show' ଏକ ମୁଖ୍ୟ ଆକର୍ଷଣ । |- | '''ରାଧାନଗର ବିଚ୍''' | ସ୍ୱରାଜ ଦ୍ୱୀପ (Havelock) ରେ ଅବସ୍ଥିତ ଏହି ବିଚ୍ ଏସିଆର ସବୁଠାରୁ ସୁନ୍ଦର ବିଚ୍ ଭାବରେ ପରିଗଣିତ । |- | '''ନେତାଜୀ ସୁଭାଷ ଚନ୍ଦ୍ର ବୋଷ ଦ୍ୱୀପ''' | ପୂର୍ବରୁ ଏହା 'Ross Island' ନାମରେ ଜଣାଥିଲା । ଏଠାରେ ବ୍ରିଟିଶ୍ ଶାସନ କାଳର ଭଗ୍ନାବଶେଷ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ । |- | '''ବାରାଟାଙ୍ଗ ଦ୍ୱୀପ''' | ଏହା ଚୂନପଥର ଗୁମ୍ଫା (Limestone Caves) ଏବଂ କର୍ଦ୍ଦମ ଆଗ୍ନେୟଗିରି (Mud Volcano) ପାଇଁ ପ୍ରସିଦ୍ଧ । |- | '''ସାମୁଦ୍ରିକ କ୍ରୀଡ଼ା''' | ସ୍କୁବା ଡାଇଭିଂ (Scuba Diving), ସ୍ନର୍କେଲିଂ (Snorkeling) ଏବଂ ପାରାସେଲିଂ ପାଇଁ ଏହା ଭାରତର ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ ସ୍ଥାନ । |} === ପର୍ଯ୍ୟଟନ ଋତୁ === * ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ସମୟ: ଅକ୍ଟୋବରରୁ ମେ ମାସ ମଧ୍ୟଭାଗ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ । * ମୌସୁମୀ ସମୟ: ମେ ମାସ ଶେଷରୁ ସେପ୍ଟେମ୍ବର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରବଳ ବର୍ଷା ହେଉଥିବାରୁ ଏହି ସମୟରେ ପର୍ଯ୍ୟଟନ କମ୍ ରୁହେ । === କିପରି ପହଞ୍ଚିବେ? === * ଆକାଶପଥ: କୋଲକାତା, ଚେନ୍ନାଇ, ବେଙ୍ଗାଲୁରୁ ଏବଂ ଦିଲ୍ଲୀରୁ ପୋର୍ଟ ବ୍ଲେୟରକୁ ସିଧାସଳଖ ବିମାନ ସେବା ଅଛି । * ଜଳପଥ: ଚେନ୍ନାଇ, କୋଲକାତା ଏବଂ ବିଶାଖାପାଟଣାରୁ ନିୟମିତ ଜାହାଜ ଚଳାଚଳ କରିଥାଏ । == ଟିପ୍ପଣୀ == == ଆଧାର == === ଆଧାର === <references /> r9kwc05qgkd2k3u86bcwjohvvwysup8 595023 595022 2026-05-07T07:51:55Z Subhamss2008 37188 595023 wikitext text/x-wiki {{Short description|ଭାରତର ଏକ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ}} {{Use dmy dates|date=ମଇ ୨୦୨୬}} {{Infobox settlement | name = ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜ | native_name = Andaman and Nicobar Islands | settlement_type = ଭାରତର [[କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ]] | image_skyline = {{Photomontage |photo1a = The Coral Reef at the Andaman Islands.jpg |photo2a = Havelock,_Andaman_&_Nicobar_Islands.JPG |photo2b = Ross_Island_(Netaji_Subhas_Bose_Island).jpg |photo3a = Andaman.jpg |photo3b = Shaheed Island, Andaman Islands, Tropical beach.jpg |photo4a = Front_View_of_Cellular_Jail,_Port_Blair.JPG |spacing = 1 |size = 260 |position = center |border = 0 |color = #000000 |foot_montage = '''ଉପର-ଡାହାଣରୁ ଘଣ୍ଟାକଣ୍ଟା ଦିଗରେ''': ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର [[ପ୍ରବାଳ ଭିତ୍ତି]]; [[ଦକ୍ଷିଣ ଆଣ୍ଡାମାନ ଜିଲ୍ଲା|ଦକ୍ଷିଣ ଆଣ୍ଡାମାନ]]ସ୍ଥିତ [[ରୋସ୍ ଦ୍ୱୀପ]]; [[ନୀଲ ଦ୍ୱୀପ]]ର ବେଳାଭୂମି; [[ଶ୍ରୀ ବିଜୟ ପୁରମ୍]]ସ୍ଥିତ [[ସେଲୁଲାର ଜେଲ]]; [[ଆଣ୍ଡାମାନ ସାଗର]]; [[ଆଣ୍ଡାମାନ ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜ]]ସ୍ଥିତ ହାଭଲକ୍ ଦ୍ୱୀପ । }} | image_caption = | image_seal = Seal of Andaman and Nicobar Islands.png | motto = "ସତ୍ୟମେବ ଜୟତେ"<br /><small>(ସତ୍ୟର ହିଁ ଜୟ ହୁଏ)</small> | image_map1 = IN-AN.svg | map_caption = ଭାରତର ମାନଚିତ୍ରରେ ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ଅବସ୍ଥିତି | coordinates = {{coord|11.68|92.72|type:adm1st_region:IN-AN|display=inline,title}} | subdivision_type = ଦେଶ | subdivision_name = {{flag|India}} | subdivision_type1 = ଅଞ୍ଚଳ | subdivision_name1 = ପୂର୍ବ ଭାରତ | established_title = ଗଠନ | established_date = ୧ ନଭେମ୍ବର ୧୯୫୬ | seat_type = ରାଜଧାନୀ ଓ ବୃହତ୍ତମ ସହର | seat = '''[[ପୋର୍ଟ ବ୍ଲେୟାର|ଶ୍ରୀ ବିଜୟ ପୁରମ୍]]'''<ref>ସେପ୍ଟେମ୍ବର ୨୦୨୪ରେ ପୋର୍ଟ ବ୍ଲେୟାରର ନାମ ପରିବର୍ତ୍ତନ କରି 'ଶ୍ରୀ ବିଜୟ ପୁରମ୍' ରଖାଯାଇଥିଲା ।</ref> | parts_type = ଜିଲ୍ଲା ସଂଖ୍ୟା | parts = [[ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ଜିଲ୍ଲାଗୁଡ଼ିକର ତାଲିକା|୩ ଗୋଟି]] | leader_title1 = [[ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ଉପରାଜ୍ୟପାଳମାନଙ୍କର ସୂଚୀ|ଉପରାଜ୍ୟପାଳ]] | leader_name1 = ଆଡମିରାଲ (ଅବସରପ୍ରାପ୍ତ) [[ଦେବେନ୍ଦ୍ର କୁମାର ଜୋଶୀ]] | leader_title2 = ମୁଖ୍ୟ ସଚିବ | leader_name2 = ଚନ୍ଦ୍ର ଭୂଷଣ କୁମାର, [[ଆଇ.ଏ.ଏସ୍.]] | leader_title3 = ଲୋକ ସଭା ନିର୍ବାଚନ ମଣ୍ଡଳୀ | leader_name3 = ୧ ଗୋଟି ଆସନ ([[ବିଷ୍ଣୁ ପଦ ରାୟ]], ଭାଜପା) | leader_title4 = ଉଚ୍ଚ ନ୍ୟାୟାଳୟ | leader_name4 = [[କଲିକତା ଉଚ୍ଚ ନ୍ୟାୟାଳୟ]] (ଶ୍ରୀ ବିଜୟ ପୁରମ୍ ଖଣ୍ଡପୀଠ) | unit_pref = Metric | area_total_km2 = ୮୨୪୯ | area_rank = ୨୯ତମ | elevation_max_m = ୭୩୨ | elevation_max_point = [[ସ୍ୟାଡଲ୍ ଶୃଙ୍ଗ]] (Saddle Peak) | population_total = ୩,୮୦,୫୮୧ | population_as_of = ୨୦୧୧ ଜନଗଣନା | population_rank = ୩୪ତମ | population_density_km2 = ୪୬ | population_demonym = ଆଣ୍ଡାମାନୀ, ନିକୋବରୀ | demographics_type1 = ସରକାରୀ ଭାଷା | demographics1_title1 = ଆଧିକାରିକ | demographics1_info1 = [[ହିନ୍ଦୀ ଭାଷା|ହିନ୍ଦୀ]], [[ଇଂରାଜୀ ଭାଷା|ଇଂରାଜୀ]] | demographics1_title2 = ପ୍ରମୁଖ କଥିତ ଭାଷା | demographics1_info2 = [[ବଙ୍ଗାଳୀ ଭାଷା|ବଙ୍ଗାଳୀ]], [[ତାମିଲ ଭାଷା|ତାମିଲ]], [[ତେଲୁଗୁ ଭାଷା|ତେଲୁଗୁ]] | blank1_name_sec1 = [[ମାନବ ବିକାଶ ସୂଚକାଙ୍କ]] | blank1_info_sec1 = {{increase}} ୦.୭୦୬ (ଉଚ୍ଚ) (୨୦୨୨) | blank2_name_sec1 = ସାକ୍ଷରତା ହାର | blank2_info_sec1 = ୯୧.୧% (୨୦୨୪) | timezone1 = [[ଭାରତୀୟ ମାନକ ସମୟ|IST]] | utc_offset1 = +05:30 | iso_code = IN-AN | registration_plate = AN | website = {{URL|andaman.gov.in}} | blank3_name_sec1 = ରାଜକୀୟ ପଶୁ | blank3_info_sec1 = ଡୁଗୋଙ୍ଗ୍ (Dugong) | blank4_name_sec1 = ରାଜକୀୟ ପକ୍ଷୀ | blank4_info_sec1 = ଆଣ୍ଡାମାନ କାଠ ପାରା | blank5_name_sec1 = ରାଜକୀୟ ବୃକ୍ଷ | blank5_info_sec1 = ଆଣ୍ଡାମାନ ପଦୌକ }} '''ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜ''' ହେଉଛି ଭାରତର ଏକ [[କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ]] । ଏହା ସର୍ବମୋଟ ୮୩୬ଟି ଦ୍ୱୀପକୁ ନେଇ ଗଠିତ, ଯାହା ମଧ୍ୟରୁ କେବଳ ୩୧ଟି ଦ୍ୱୀପରେ ଜନବସତି ରହିଛି । ଏହି ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜ ମୁଖ୍ୟତଃ ଦୁଇଟି ଶ୍ରେଣୀରେ ବିଭକ୍ତ: ଉତ୍ତରରେ ଥିବା [[ଆଣ୍ଡାମାନ ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜ]] ଏବଂ ଦକ୍ଷିଣରେ ଥିବା [[ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜ]] । ଉଭୟ ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜ ୧୫୦ କିଲୋମିଟର ପ୍ରଶସ୍ତ [[ଦଶ ଡିଗ୍ରୀ ଚ୍ୟାନେଲ|ଦଶ ଡିଗ୍ରୀ ଚ୍ୟାନେଲ୍]] ଦ୍ୱାରା ପରସ୍ପରଠାରୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହୋଇଛନ୍ତି । ଏହି ଅଞ୍ଚଳର ରାଜଧାନୀ ତଥା ସର୍ବବୃହତ୍ ସହର ହେଉଛି [[ପୋର୍ଟ ବ୍ଲେୟାର|ଶ୍ରୀ ବିଜୟ ପୁରମ୍]] (ଯାହାର ପୂର୍ବ ନାମ ପୋର୍ଟ ବ୍ଲେୟାର ଥିଲା), ଏହା ମୁଖ୍ୟ ଭୂଖଣ୍ଡର ସହର [[ଚେନ୍ନାଇ]]ଠାରୁ ପ୍ରାୟ ୧,୧୯୦ କି.ମି. ଏବଂ [[କୋଲକାତା]]ଠାରୁ ୧,୨୫୫ କି.ମି. ଦୂରରେ ଅବସ୍ଥିତ । ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ପଶ୍ଚିମରେ [[ବଙ୍ଗୋପସାଗର]] ଏବଂ ପୂର୍ବରେ [[ଆଣ୍ଡାମାନ ସାଗର]] ରହିଛି । [[ଗ୍ରେଟ୍ ନିକୋବର]]ର ଦକ୍ଷିଣ ପ୍ରାନ୍ତରେ ଥିବା [[ଇନ୍ଦିରା ପଏଣ୍ଟ]] (6°45'10" ଉତ୍ତର ଏବଂ 93°49'36" ପୂର୍ବ) ହେଉଛି ସମଗ୍ର ଭାରତର ସର୍ବଦକ୍ଷିଣ ବିନ୍ଦୁ । ଏହି କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳର ସାମୁଦ୍ରିକ ସୀମା ଦକ୍ଷିଣରେ [[ଇଣ୍ଡୋନେସିଆ]] (ପ୍ରାୟ ୧୬୫ କି.ମି. ଦୂର), ଉତ୍ତର-ପୂର୍ବରେ [[ମିଆଁମାର]] (୨୮୦ କି.ମି.) ଏବଂ ଦକ୍ଷିଣ-ପୂର୍ବରେ [[ଥାଇଲାଣ୍ଡ]] (୬୫୦ କି.ମି.) ସହିତ ଲାଗିଛି । ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ସମୁଦାୟ ଭୂଭାଗର ଆୟତନ ପ୍ରାୟ ୮,୨୪୯ ବର୍ଗ କିଲୋମିଟର ଏବଂ ୨୦୧୧ ଭାରତୀୟ ଜନଗଣନା ଅନୁଯାୟୀ ଏହାର ଜନସଂଖ୍ୟା ୩,୮୦,୫୮୧ ଅଟେ । ପ୍ରଶାସନିକ ସୁବିଧା ପାଇଁ ଏହାକୁ ତିନୋଟି ଜିଲ୍ଲାରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇଛି: [[ନିକୋବର ଜିଲ୍ଲା|ନିକୋବର]], [[ଦକ୍ଷିଣ ଆଣ୍ଡାମାନ ଜିଲ୍ଲା|ଦକ୍ଷିଣ ଆଣ୍ଡାମାନ]] ଏବଂ [[ଉତ୍ତର ଓ ମଧ୍ୟ ଆଣ୍ଡାମାନ ଜିଲ୍ଲା|ଉତ୍ତର ଓ ମଧ୍ୟ ଆଣ୍ଡାମାନ]], ଯାହାର ସଦର ମହକୁମା ଯଥାକ୍ରମେ କାର୍ ନିକୋବର, ଶ୍ରୀ ବିଜୟ ପୁରମ୍ ଏବଂ ମାୟାବନ୍ଦରଠାରେ ଅବସ୍ଥିତ । ଆନୁବଂଶିକ ଏବଂ ସାଂସ୍କୃତିକ ଅଧ୍ୟୟନରୁ ଜଣାପଡ଼ିଛି ଯେ, ଆଣ୍ଡାମାନର ମୂଳ ଅଧିବାସୀମାନେ ୩୦,୦୦୦ ବର୍ଷରୁ ଅଧିକ ପୂର୍ବେ, ଅର୍ଥାତ୍ ମଧ୍ୟ-ପ୍ରସ୍ତର ଯୁଗରେ (Middle Paleolithic), ଅନ୍ୟ ମାନବ ସଭ୍ୟତାଠାରୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହୋଇ ଏଠାରେ ବସବାସ କରୁଥିଲେ । ୧୧ଶ ଶତାବ୍ଦୀରେ ଭାରତର [[ଚୋଳ ରାଜବଂଶ|ଚୋଳ ରାଜାମାନେ]] ଦକ୍ଷିଣ-ପୂର୍ବ ଏସିଆରେ ନିଜର ନୌସେନା ଅଭିଯାନ ଆରମ୍ଭ କରିବା ପାଇଁ ଏହି ଦ୍ୱୀପକୁ ଏକ ସାମରିକ ଘାଟି ଭାବରେ ବ୍ୟବହାର କରୁଥିଲେ । ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ ୧୭୫୫ ମସିହାରେ ପ୍ରଥମ ୟୁରୋପୀୟ ଭାବରେ ଡେନିସ୍ (ଡେନମାର୍କୀୟ) ନାବିକମାନେ ଏଠାରେ ପହଞ୍ଚିଥିଲେ ଏବଂ ୧୮୬୮ ମସିହାରେ ଏହା [[ବ୍ରିଟିଶ୍ ଭାରତ|ବ୍ରିଟିଶ୍ ସାମ୍ରାଜ୍ୟ]]ର ଅଧୀନକୁ ଆସିଥିଲା । [[ଦ୍ୱିତୀୟ ବିଶ୍ୱଯୁଦ୍ଧ]] ସମୟରେ ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜ କିଛି କାଳ ପାଇଁ ଜାପାନୀ ସାମ୍ରାଜ୍ୟର ନିୟନ୍ତ୍ରଣରେ ଥିଲା । ୧୯୪୭ରେ ଭାରତର ସ୍ୱାଧୀନତା ପରେ ଏହି ଅଞ୍ଚଳ ଭାରତର ଏକ ଅବିଚ୍ଛେଦ୍ୟ ଅଙ୍ଗ ପାଲଟିଲା ଏବଂ ୧୯୫୦ରେ ଭାରତୀୟ ସମ୍ବିଧାନ ଲାଗୁ ହେବା ପରେ ଏହାକୁ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳର ମାନ୍ୟତା ପ୍ରଦାନ କରାଗଲା । ସାମରିକ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣରୁ ଏହା ଭାରତ ପାଇଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ । ଏଠାରେ 'ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର କମାଣ୍ଡ' ଅବସ୍ଥିତ, ଯାହାକି [[ଭାରତୀୟ ସେନାବାହିନୀ]], [[ଭାରତୀୟ ବିମାନ ବାହିନୀ|ବାୟୁସେନା]] ଏବଂ [[ଭାରତୀୟ ନୌସେନା|ନୌସେନା]]ର ଏକମାତ୍ର ମିଳିତ ଭୌଗୋଳିକ କମାଣ୍ଡ ଅଟେ । ସରକାରୀ କାର୍ଯ୍ୟରେ ମୁଖ୍ୟତଃ ହିନ୍ଦୀ ଏବଂ ଇଂରାଜୀର ବ୍ୟବହାର କରାଯାଉଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସାଧାରଣ ଲୋକଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବଙ୍ଗାଳୀ, ତାମିଲ ଏବଂ ତେଲୁଗୁ ଭାଷା ବହୁଳ ଭାବରେ କଥିତ । ଦ୍ୱୀପର ସ୍ଥାନୀୟ ଆଦିବାସୀମାନେ ଆଣ୍ଡାମାନୀ କିମ୍ବା ନିକୋବରୀ ଭାଷା ପରିବାରର ବିଭିନ୍ନ ଭାଷା ବ୍ୟବହାର କରନ୍ତି । ଏଠାରେ ହିନ୍ଦୁ ଧର୍ମାବଲମ୍ବୀମାନେ ସଂଖ୍ୟାଗରିଷ୍ଠ ଥିବାବେଳେ ଖ୍ରୀଷ୍ଟିଆନ ଏବଂ ଇସଲାମ୍ ଧର୍ମାବଲମ୍ବୀଙ୍କର ମଧ୍ୟ ଏକ ଉଲ୍ଲେଖନୀୟ ଉପସ୍ଥିତି ରହିଛି । ଏହି ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ଉତ୍ତର ସେଣ୍ଟିନେଲ୍ ଦ୍ୱୀପରେ 'ସେଣ୍ଟିନେଲୀ ଜନଜାତି' ବାସ କରନ୍ତି, ଯେଉଁମାନେ ଆଜି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଆଧୁନିକ ବିଶ୍ୱଠାରୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସମ୍ପର୍କବିହୀନ ହୋଇ ଏକାନ୍ତରେ ଜୀବନଯାପନ କରୁଛନ୍ତି । == ବ୍ୟୁତ୍ପତ୍ତିଗତ ଅର୍ଥ == [[ହିନ୍ଦୁ ଧର୍ମ|ହିନ୍ଦୁ]] ମହାକାବ୍ୟ [[ରାମାୟଣ|ରାମାୟଣରୁ]] ଭାରତୀୟ ଭଗବାନ [[ହନୁମାନ|ହନୁମାନଙ୍କ]] ନାମ ଅନୁସାରେ, ଆଣ୍ଡାମାନ ନାମ ''ହନ୍ଦୁମାନରୁ'' ନିଆଯାଇଥାଇପାରେ। <ref name="SA">{{Cite web |title=History of South Andaman |url=https://southandaman.nic.in/history/ |access-date=1 December 2023 |publisher=[[Government of India]]}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://southandaman.nic.in/history/ "History of South Andaman"]. </cite></ref> ଏହି ସ୍ଥାନକୁ ମାଳୟମାନେ ସମାନ ନାମରେ ଡାକିଥାନ୍ତି, ଯେଉଁମାନେ ଏହି ଅଞ୍ଚଳରେ କ୍ରୀତଦାସ କାରବାର ସହ ଜଡ଼ିତ ଥିଲେ | ଏହି ସ୍ଥାନକୁ ବିଭିନ୍ନ ନାମରେ ମଧ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖ କରାଯାଇଥିଲା ଯେପରିକି ଦ୍ୱିତୀୟ ଶତାବ୍ଦୀରେ ଟଲେମିଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅଙ୍ଗଡେମାନ୍ ଏବଂ ୧୩ଶ ଶତାବ୍ଦୀରେ [[ମାର୍କୋ ପୋଲୋ|ମାର୍କୋ ପୋଲୋଙ୍କ]] ଦ୍ୱାରରେ ''ଅଙ୍ଗମାନିଆନ୍ ଭାବରେ ।'' ''ନିକୋବର'', ଯାହା ଦକ୍ଷିଣ ଭାରତ କୁ ଦକ୍ଷିଣ ପୂର୍ବ ଏସିଆ ସହିତ ସଂଯୋଗ କରୁଥିବା ସମୁଦ୍ର ମାର୍ଗରେ ଅବସ୍ଥିତ ଥିଲା, ତାହା ନକ୍କାବରମ ନାମରେ ଜଣାଶୁଣା ଥିଲା , ଯାହାର ଅର୍ଥ ହେଉଛି " ଖୋଲା " ବା " ଉଲଗ୍ନ ଭୂମି " ଯାହା [[ତାମିଲ ଭାଷା]]<nowiki/>ରୁ ଆସିଥିଲା ଯାହା ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ ନିକୋବରରେ ପରିଣତ ହୋଇଥିଲା। ମଧ୍ୟଯୁଗର (ଖ୍ରୀଷ୍ଟପୂର୍ବ ୫୦୦-୧୫୦୦) ନିକୋବର ଆରବ ଭାଷାରେ ' ଲାନ୍ଖାବଟସ୍ ' ନାମରେ ପରିଚିତ ଥିଲା , ସମ୍ଭବତଃ ଏହା ନକ୍କାବରମ ନାମର ଏକ ଭୁଲ ପ୍ରତିଲେଖନ ଥିଲା । ଏକାଦଶ ଶତାବ୍ଦୀର ଏକ କୃତି ''କଥାସରିତସାଗର'' ଏହି ନାମକୁ ନାରିକେଳ ଦ୍ୱୀପ ବୋଲି ସୂଚିତ କରେ | ମାର୍କୋ ପୋଲୋ ଏହି ଦ୍ୱୀପକୁ ନେକୁଭେରାନ୍ ବୋଲି ଅଭିହିତ କରିଥିବାବେଳେ ଏହି ଦ୍ୱୀପର ନାମ ଚୀନରେ ଲୋ-ଜାନ୍ କୁଓ ନାମରେ ଜଣାଶୁଣା, ଯାହା ନାକ୍କାଭରର ସମାନ ଅର୍ଥର ଅନୁବାଦ।<ref name="NB" /> == ଇତିହାସ == ଆଣ୍ଡାମାନ ଏବଂ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ଇତିହାସ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରାଚୀନ ଏବଂ ବୈଚିତ୍ର୍ୟମୟ । ବହୁ ସହସ୍ର ବର୍ଷ ଧରି ଏହି ଭୂଖଣ୍ଡ ବାହ୍ୟ ଜଗତଠାରୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହୋଇ ରହିଥିଲା । ଏଠାରେ ବାସ କରୁଥିବା ଆଦିମ ଜନଜାତିମାନେ (ଯଥା: ସେଣ୍ଟିନେଲି, ଜାରୱା, ଓଙ୍ଗେ ଆଦି) ମଧ୍ୟ-ପ୍ରସ୍ତର ଯୁଗରୁ ଏଠାରେ ନିଜର ସ୍ୱାତନ୍ତ୍ର୍ୟ ବଜାୟ ରଖିଛନ୍ତି । ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ କ୍ରମାଗତ ଭାବେ ଚୋଳ ସାମ୍ରାଜ୍ୟ, ଡେନିସ୍ (ଡେନମାର୍କ) ଉପନିବେଶ ଏବଂ ବ୍ରିଟିଶ୍ ଶାସନାଧୀନ ହୋଇ ଏହି ଦ୍ୱୀପ ଭାରତୀୟ ସ୍ୱାଧୀନତା ସଂଗ୍ରାମର ଇତିହାସରେ ଏକ ନିର୍ଣ୍ଣାୟକ ଏବଂ ହୃଦୟବିଦାରକ ଅଧ୍ୟାୟ ଯୋଡ଼ିଥିଲା । ବ୍ରିଟିଶ୍ ସରକାରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନିର୍ମିତ କୁଖ୍ୟାତ ସେଲୁଲାର୍ ଜେଲ୍ ଏବଂ ନେତାଜୀ ସୁଭାଷ ଚନ୍ଦ୍ର ବୋଷଙ୍କ ସ୍ୱାଧୀନତା ସଂଗ୍ରାମ ଏହି ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜକୁ ଭାରତୀୟମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏକ ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥକ୍ଷେତ୍ରରେ ପରିଣତ କରିଛି । ନିମ୍ନଲିଖିତ ସାରଣୀରେ ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ପ୍ରମୁଖ ଐତିହାସିକ ଘଟଣାବଳୀକୁ କ୍ରମାନୁସାରେ ଦର୍ଶାଯାଇଛି: {| class="wikitable" style="width:100%; border-collapse:collapse; font-family: sans-serif;" |- style="background-color:#0072B2; color:white; font-size: 1.1em; text-align:center;" ! scope="col" style="width:8%;" | କ୍ରମ ! scope="col" style="width:20%;" | ସମୟକାଳ ! scope="col" style="width:72%;" | ପ୍ରମୁଖ ଐତିହାସିକ ଘଟଣାବଳୀ |- style="background-color:#FFF5EE; vertical-align: top;" | style="text-align:center;" | '''୧''' | style="text-align:center;" | '''୧୧ଶ ଶତାବ୍ଦୀ ଏବଂ ପୂର୍ବରୁ''' | '''ଚୋଳ ସାମ୍ରାଜ୍ୟର ନୌଘାଟି:''' ଆଦିମ ଜନଜାତିଙ୍କ ଦୀର୍ଘକାଳୀନ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ବସବାସ ପରେ, ୧୧ଶ ଶତାବ୍ଦୀରେ ପ୍ରଥମ ରାଜେନ୍ଦ୍ର ଚୋଳ ନିଜର ଦକ୍ଷିଣ-ପୂର୍ବ ଏସିଆ (ଶ୍ରୀବିଜୟ ସାମ୍ରାଜ୍ୟ) ଅଭିଯାନ ସମୟରେ ଏହି ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜକୁ ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ନୌସେନା ଘାଟି ଭାବରେ ବ୍ୟବହାର କରିଥିଲେ । ଚୋଳମାନେ ଏହାକୁ 'ତିମାଇତ୍ତିଭୁ' ଏବଂ ପରେ 'ନକ୍କାଭରମ୍' (ଅର୍ଥାତ୍ ଉଲଗ୍ନ ଲୋକଙ୍କ ଦେଶ, ଯେଉଁଥିରୁ ଆଜିର 'ନିକୋବର' ନାମର ଉତ୍ପତ୍ତି) ବୋଲି ଅଭିହିତ କରୁଥିଲେ । |- style="background-color:#F0F8FF; vertical-align: top;" | style="text-align:center;" | '''୨''' | style="text-align:center;" | '''୧୭୫୫ – ୧୮୬୮''' | '''ଡେନିସ୍ (ଡେନମାର୍କ) ଉପନିବେଶ:''' ୧୭୫୫ ମସିହାରେ ଡେନିସ୍ ଇଷ୍ଟ ଇଣ୍ଡିଆ କମ୍ପାନୀର ଆଗମନ ଘଟିଥିଲା । ସେମାନେ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପରେ ବସତି ସ୍ଥାପନ କରି ଏହାର ନାମ 'ନ୍ୟୁ ଡେନମାର୍କ' (ପରେ ଫ୍ରେଡେରିକ୍ସ ଆଇଲାଣ୍ଡସ୍) ରଖିଥିଲେ । ତେବେ ଭୟଙ୍କର ମ୍ୟାଲେରିଆ ରୋଗର ପ୍ରାଦୁର୍ଭାବ କାରଣରୁ ସେମାନେ ବାରମ୍ବାର ଏହି ବସତି ଛାଡ଼ିବାକୁ ବାଧ୍ୟ ହୋଇଥିଲେ । ଶେଷରେ ୧୮୬୮ ମସିହାରେ ଡେନିସ୍ ସରକାର ନିଜର ସମସ୍ତ ଅଧିକାରକୁ ବ୍ରିଟିଶ୍ ପ୍ରଶାସନ ନିକଟରେ ବିକ୍ରି କରିଦେଇଥିଲେ । |- style="background-color:#FFF5EE; vertical-align: top;" | style="text-align:center;" | '''୩''' | style="text-align:center;" | '''୧୭୮୯ – ୧୯୪୧''' | '''ବ୍ରିଟିଶ୍ ଶାସନ ଓ ସେଲୁଲାର୍ ଜେଲ୍:''' ୧୭୮୯ରେ ଲେଫ୍ଟନାଣ୍ଟ ଆର୍କିବାଲ୍ଡ ବ୍ଲେୟାରଙ୍କ ଅଧୀନରେ ପ୍ରଥମ ବ୍ରିଟିଶ୍ ବସତି ନିର୍ମାଣ କରାଯାଇଥିଲା । ୧୮୫୭ର ପ୍ରଥମ ଭାରତୀୟ ସ୍ୱାଧୀନତା ସଂଗ୍ରାମ ବା ସିପାହୀ ବିଦ୍ରୋହ ପରେ, ୧୮୫୮ରେ ବ୍ରିଟିଶ୍ ସରକାର ବିଦ୍ରୋହୀମାନଙ୍କୁ ନିର୍ବାସନ ଦେବା ପାଇଁ ଏଠାରେ ଏକ ବନ୍ଦୀଶାଳା ('କଳାପାଣି') ସ୍ଥାପନ କଲେ । ୧୯୦୬ରେ କୁଖ୍ୟାତ [[ସେଲୁଲାର ଜେଲ|ସେଲୁଲାର୍ ଜେଲ୍]] ନିର୍ମାଣ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲା, ଯେଉଁଠାରେ ବୀର ସାବରକର, ବଟୁକେଶ୍ୱର ଦତ୍ତଙ୍କ ଭଳି ଅସଂଖ୍ୟ ସଂଗ୍ରାମୀଙ୍କୁ ଅକଥନୀୟ ଅତ୍ୟାଚାର ସହିବାକୁ ପଡ଼ିଥିଲା । |- style="background-color:#F0F8FF; vertical-align: top;" | style="text-align:center;" | '''୪''' | style="text-align:center;" | '''୧୯୪୨ – ୧୯୪୫''' | '''ଜାପାନୀ ଅଧିକାର ଓ ଆଜାଦ୍ ହିନ୍ଦ୍ ଫୌଜ:''' ଦ୍ୱିତୀୟ ବିଶ୍ୱଯୁଦ୍ଧ ସମୟରେ ଜାପାନୀ ସାମ୍ରାଜ୍ୟ ଏହି ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜକୁ ଦଖଲ କରିଥିଲା । ୩୦ ଡିସେମ୍ବର ୧୯୪୩ରେ ନେତାଜୀ [[ସୁଭାଷ ଚନ୍ଦ୍ର ବୋଷ]] ପୋର୍ଟ ବ୍ଲେୟାରଠାରେ ଆଜାଦ ହିନ୍ଦ୍ ଫୌଜର ସ୍ୱାଧୀନ ପତାକା ଉତ୍ତୋଳନ କରି ଏକ ଐତିହାସିକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ସୃଷ୍ଟି କରିଥିଲେ । ସେ ଆଣ୍ଡାମାନକୁ 'ଶହୀଦ୍ ଦ୍ୱୀପ' ଏବଂ ନିକୋବରକୁ 'ସ୍ୱରାଜ ଦ୍ୱୀପ' ନାମରେ ନାମିତ କରିଥିଲେ । ୧୯୪୫ରେ ଯୁଦ୍ଧ ଶେଷ ହେବା ପରେ ଏହା ପୁନର୍ବାର ବ୍ରିଟିଶ୍ ନିୟନ୍ତ୍ରଣକୁ ଆସିଲା । |- style="background-color:#FFF5EE; vertical-align: top;" | style="text-align:center;" | '''୫''' | style="text-align:center;" | '''୧୯୪୭ – ୧୯୫୬''' | '''ସ୍ୱାଧୀନତା ଓ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ମାନ୍ୟତା:''' ୧୯୪୭ ମସିହାରେ ବ୍ରିଟିଶ୍ ଶାସନରୁ ସ୍ୱାଧୀନତା ପାଇବା ପରେ ଏହା ଭାରତୀୟ ସଂଘର ଏକ ଅବିଚ୍ଛେଦ୍ୟ ଅଙ୍ଗ ପାଲଟିଲା । ୧୯୫୦ରେ ନୂତନ ସମ୍ବିଧାନ ଅନୁଯାୟୀ ଏହାକୁ 'ଭାଗ-ଘ' (Part D) ରାଜ୍ୟ ଭାବରେ ସ୍ୱୀକୃତି ଦିଆଗଲା ଏବଂ ପରେ ସୀମା ପୁନର୍ଗଠନ ଆଇନ ଆଧାରରେ ୧ ନଭେମ୍ବର ୧୯୫୬ରେ ଏହାକୁ ଏକ ପୂର୍ଣ୍ଣାଙ୍ଗ 'କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ' ଭାବରେ ଘୋଷଣା କରାଗଲା । |- style="background-color:#F0F8FF; vertical-align: top;" | style="text-align:center;" | '''୬''' | style="text-align:center;" | '''୨୦୦୪ – ବର୍ତ୍ତମାନ''' | '''ସୁନାମୀ ବିପର୍ଯ୍ୟୟ ଓ ନୂତନ ନାମକରଣ:''' ୨୬ ଡିସେମ୍ବର ୨୦୦୪ର ଭୟଙ୍କର ସୁମାତ୍ରା ଭୂମିକମ୍ପ ଯୋଗୁଁ ଆସିଥିବା ସୁନାମୀରେ ଏହି ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ବ୍ୟାପକ କ୍ଷୟକ୍ଷତି ଘଟିଥିଲା ଏବଂ ହଜାର ହଜାର ଲୋକ ପ୍ରାଣ ହରାଇଥିଲେ । ନିକଟ ଅତୀତରେ ଭାରତ ସରକାର ଉପନିବେଶବାଦର ଚିହ୍ନକୁ ଲିଭାଇବା ପାଇଁ ଅନେକ ପଦକ୍ଷେପ ନେଇଛନ୍ତି । ୨୦୧୮ରେ ରୋସ୍, ନୀଲ୍ ଏବଂ ହାଭଲକ୍ ଦ୍ୱୀପର ନାମ ବଦଳାଯାଇଥିଲା ଏବଂ ସେପ୍ଟେମ୍ବର ୨୦୨୪ରେ ପ୍ରଶାସନିକ କେନ୍ଦ୍ର ତଥା ରାଜଧାନୀ 'ପୋର୍ଟ ବ୍ଲେୟାର'ର ନାମ ବଦଳାଇ ଆନୁଷ୍ଠାନିକ ଭାବରେ 'ଶ୍ରୀ ବିଜୟ ପୁରମ୍' ରଖାଯାଇଛି । |} == ଭୌଗୋଳିକ ଅବସ୍ଥାନ == ଆଣ୍ଡାମାନ ଏବଂ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜ ମୁଖ୍ୟତଃ ଭାରତୀୟ ମହାସାଗରର ବଙ୍ଗୋପସାଗର ଏବଂ ଆଣ୍ଡାମାନ ସାଗରର ମିଳନ ସ୍ଥଳରେ ଅବସ୍ଥିତ । ଏହା ଏକ ବିଶାଳ ଦ୍ୱୀପ ଶୃଙ୍ଖଳା, ଯାହାକି ଉତ୍ତରରୁ ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗକୁ ପ୍ରାୟ ୮୦୦ କିଲୋମିଟର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବ୍ୟାପିଛି । ଏହି ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜ ମୁଖ୍ୟତଃ ଦୁଇଟି ପ୍ରମୁଖ ଗୋଷ୍ଠୀକୁ ନେଇ ଗଠିତ - ଉତ୍ତର ଭାଗରେ ଥିବା 'ଆଣ୍ଡାମାନ ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜ' ଏବଂ ଦକ୍ଷିଣ ଭାଗରେ ଥିବା 'ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜ' । ଏହି ଦୁଇ ଦ୍ୱୀପ ଗୋଷ୍ଠୀ ପରସ୍ପରଠାରୁ ପ୍ରାୟ ୧୫୦ କିଲୋମିଟର ପ୍ରଶସ୍ତ ସମୁଦ୍ର ପଥ ଦ୍ୱାରା ପୃଥକ ହୋଇଛନ୍ତି, ଯାହାକୁ 'ଦଶ ଡିଗ୍ରୀ ଚ୍ୟାନେଲ' (Ten Degree Channel) କୁହାଯାଏ (କାରଣ ଏହା ୧୦° ଉତ୍ତର ଅକ୍ଷାଂଶରେ ଅବସ୍ଥିତ) । ଭୌଗୋଳିକ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣରୁ ଏହି ଦ୍ୱୀପଗୁଡ଼ିକ ପ୍ରକୃତରେ ସମୁଦ୍ର ମଧ୍ୟରେ ବୁଡ଼ି ରହିଥିବା ଏକ ବିଶାଳ ପର୍ବତମାଳାର ଉପରିଭାଗ ଅଟନ୍ତି, ଯାହାକି ମିଆଁମାରର ଆରାକାନ୍ ୟୋମା (Arakan Yoma) ପର୍ବତଶ୍ରେଣୀର ଏକ ସମ୍ପ୍ରସାରଣ ବୋଲି ବିଶ୍ୱାସ କରାଯାଏ । ନିମ୍ନଲିଖିତ ସାରଣୀରେ ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ପ୍ରମୁଖ ଭୌଗୋଳିକ ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟଗୁଡ଼ିକୁ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି: {| class="wikitable" style="width:100%; border-collapse:collapse; font-family: sans-serif;" |- style="background-color:#0072B2; color:white; font-size: 1.1em; text-align:center;" ! scope="col" style="width:8%;" | କ୍ରମ ! scope="col" style="width:22%;" | ଭୌଗୋଳିକ ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ ! scope="col" style="width:70%;" | ସବିଶେଷ ବିବରଣୀ |- style="background-color:#FFF5EE; vertical-align: top;" | style="text-align:center;" | '''୧''' | '''ଆୟତନ ଓ ଦ୍ୱୀପ ସଂଖ୍ୟା''' | ସମଗ୍ର କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳର ସମୁଦାୟ ଆୟତନ ହେଉଛି ୮,୨୪୯ ବର୍ଗ କିଲୋମିଟର । ଏଥିରେ ସର୍ବମୋଟ ୮୩୬ଟି ଛୋଟ-ବଡ଼ ଦ୍ୱୀପ ଏବଂ ଶିଳାଖଣ୍ଡ ରହିଛି, ଯାହା ମଧ୍ୟରୁ କେବଳ ୩୧ଟି ଦ୍ୱୀପରେ ମନୁଷ୍ୟ ବସବାସ କରୁଛନ୍ତି । ଆଣ୍ଡାମାନ ଗୋଷ୍ଠୀରେ ସର୍ବାଧିକ ଅଞ୍ଚଳ (ପ୍ରାୟ ୬,୪୦୮ ବର୍ଗ କି.ମି.) ଥିବାବେଳେ ନିକୋବର ଗୋଷ୍ଠୀର ଆୟତନ ପ୍ରାୟ ୧,୮୪୧ ବର୍ଗ କି.ମି. ଅଟେ । |- style="background-color:#F0F8FF; vertical-align: top;" | style="text-align:center;" | '''୨''' | '''ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଶୃଙ୍ଗ''' | ଆଣ୍ଡାମାନ ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ଉତ୍ତର ଭାଗରେ ଅବସ୍ଥିତ '''ସ୍ୟାଡଲ୍ ଶୃଙ୍ଗ''' (Saddle Peak) ହେଉଛି ସମଗ୍ର ଅଞ୍ଚଳର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସ୍ଥାନ, ଯାହାର ଉଚ୍ଚତା ସମୁଦ୍ର ପତନଠାରୁ ୭୩୨ ମିଟର (୨,୪୦୨ ଫୁଟ) । ସେହିପରି ଗ୍ରେଟ୍ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପରେ ଥିବା 'ମାଉଣ୍ଟ ଥୁଲିଅର୍' (Mount Thullier) ହେଉଛି ନିକୋବରର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଶୃଙ୍ଗ (୬୪୨ ମିଟର) । |- style="background-color:#FFF5EE; vertical-align: top;" | style="text-align:center;" | '''୩''' | '''ସକ୍ରିୟ ଆଗ୍ନେୟଗିରି''' | ପୋର୍ଟ ବ୍ଲେୟାର (ଶ୍ରୀ ବିଜୟ ପୁରମ୍) ଠାରୁ ପ୍ରାୟ ୧୩୫ କି.ମି. ଉତ୍ତର-ପୂର୍ବ ଦିଗରେ ଆଣ୍ଡାମାନ ସାଗରରେ ଅବସ୍ଥିତ '''ବ୍ୟାରେନ୍ ଦ୍ୱୀପ''' (Barren Island) ହେଉଛି ଭାରତ ତଥା ସମଗ୍ର ଦକ୍ଷିଣ ଏସିଆର ଏକମାତ୍ର ସକ୍ରିୟ ଆଗ୍ନେୟଗିରି । ଏହା ବ୍ୟତୀତ ନିକଟବର୍ତ୍ତୀ 'ନାର୍କୋଣ୍ଡମ୍ ଦ୍ୱୀପ' ଏକ ସୁପ୍ତ ଆଗ୍ନେୟଗିରି ଅଟେ । |- style="background-color:#F0F8FF; vertical-align: top;" | style="text-align:center;" | '''୪''' | '''ସର୍ବଦକ୍ଷିଣ ବିନ୍ଦୁ''' | ଗ୍ରେଟ୍ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପର ସର୍ବଦକ୍ଷିଣ ପ୍ରାନ୍ତରେ ଥିବା '''ଇନ୍ଦିରା ପଏଣ୍ଟ''' (Indira Point) ହେଉଛି କେବଳ ଏହି ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ନୁହେଁ, ବରଂ ସମଗ୍ର ଭାରତବର୍ଷର ଭୌଗୋଳିକ ସର୍ବଦକ୍ଷିଣ ବିନ୍ଦୁ । ୨୦୦୪ ସୁନାମୀ ସମୟରେ ଏହି ବିନ୍ଦୁର ଅଧିକାଂଶ ଅଂଶ ସମୁଦ୍ର ଗର୍ଭରେ ଲୀନ ହୋଇଯାଇଥିଲା, ତଥାପି ଏହାର ପ୍ରାକୃତିକ ଓ ଭୌଗୋଳିକ ଗୁରୁତ୍ୱ ଅତୁଟ ରହିଛି । |- style="background-color:#FFF5EE; vertical-align: top;" | style="text-align:center;" | '''୫''' | '''ଜଳବାୟୁ''' | ବିଷୁବ ରେଖା ନିକଟରେ ଅବସ୍ଥିତ ଥିବାରୁ ଏଠାରେ ମୁଖ୍ୟତଃ 'ଉଷ୍ମ କ୍ରାନ୍ତୀୟ ସାମୁଦ୍ରିକ ଜଳବାୟୁ' ଅନୁଭୂତ ହୁଏ । ଏଠାରେ ଗ୍ରୀଷ୍ମ ଓ ଶୀତ ଋତୁ ମଧ୍ୟରେ ତାପମାତ୍ରାର ବିଶେଷ ପରିବର୍ତ୍ତନ ହୁଏନାହିଁ; ବର୍ଷସାରା ତାପମାତ୍ରା ୨୩°C ରୁ ୩୧°C ମଧ୍ୟରେ ସ୍ଥିର ରହେ । ଦକ୍ଷିଣ-ପଶ୍ଚିମ ତଥା ଉତ୍ତର-ପୂର୍ବ ମୌସୁମୀ ପ୍ରବାହ କାରଣରୁ ଏଠାରେ ମେ' ମାସରୁ ନଭେମ୍ବର ମାସ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରଚୁର ବୃଷ୍ଟିପାତ ହୋଇଥାଏ । |- style="background-color:#F0F8FF; vertical-align: top;" | style="text-align:center;" | '''୬''' | '''ପରିବେଶ ଓ ଅରଣ୍ୟ''' | ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ପ୍ରାୟ ୮୬.୨% ଭୂଭାଗ ଘଞ୍ଚ କ୍ରାନ୍ତୀୟ ବୃଷ୍ଟିଅରଣ୍ୟ (Tropical Rainforest) ଏବଂ ହେନ୍ତାଳ ବନ (Mangroves) ଦ୍ୱାରା ଆଚ୍ଛାଦିତ । ଦୀର୍ଘକାଳ ଧରି ମୁଖ୍ୟ ଭୂଖଣ୍ଡରୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ରହିବା କାରଣରୁ ଏଠାରେ ଅନେକ ସ୍ଥାନୀୟ ପ୍ରଜାତିର (Endemic) ଉଦ୍ଭିଦ ଓ ବନ୍ୟଜନ୍ତୁ ଦେଖିବାକୁ ମିଳନ୍ତି । ଏହା ସାମୁଦ୍ରିକ ଜୀବବିବିଧତା ବିଶେଷ କରି ପ୍ରବାଳ ଭିତ୍ତି (Coral Reefs) ପାଇଁ ସାରା ବିଶ୍ୱରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ । |} == ଲୋକସଂଖ୍ୟାତ୍ମକ ତଥ୍ୟ == ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ଜନସଂଖ୍ୟା ଏବଂ ସାମାଜିକ ଗଠନ ଅତ୍ୟନ୍ତ ବୈଚିତ୍ର୍ୟମୟ ଅଟେ। ଏହାକୁ 'ମିନି ଇଣ୍ଡିଆ' ବା 'କ୍ଷୁଦ୍ର ଭାରତ' ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ, କାରଣ ଏଠାରେ ସମଗ୍ର ଭାରତର ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରାନ୍ତରୁ ଆସିଥିବା ଲୋକମାନେ ଏକତ୍ର ବସବାସ କରନ୍ତି। ୨୦୧୧ ମସିହାର ଜନଗଣନା ଅନୁଯାୟୀ ଏହି କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳର ମୋଟ ଜନସଂଖ୍ୟା ୩,୮୦,୫୮୧ ଥିବାବେଳେ, ମଇ ୨୦୨୬ ସୁଦ୍ଧା ସାମ୍ପ୍ରତିକ ସରକାରୀ ଆକଳନ (ଜାତୀୟ ଜନସଂଖ୍ୟା ଆୟୋଗ ଏବଂ IIMAD ରିପୋର୍ଟ) ଅନୁଯାୟୀ ଏହା ପ୍ରାୟ ୪.୧୫ ଲକ୍ଷରୁ ୪.୨୧ ଲକ୍ଷରେ ପହଞ୍ଚିଛି। ଏହି ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ଜନସଂଖ୍ୟା ମୁଖ୍ୟତଃ ଦୁଇ ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ— ପ୍ରଥମଟି ହେଉଛି ଆଧୁନିକ ମୂଳ ସ୍ରୋତର ଅଧିବାସୀ (ଯେଉଁମାନେ ମୁଖ୍ୟତଃ ମୁଖ୍ୟ ଭୂଖଣ୍ଡରୁ ସ୍ଥାନାନ୍ତରିତ ହୋଇଛନ୍ତି) ଏବଂ ଦ୍ୱିତୀୟଟି ହେଉଛି ଆଦିମ ସ୍ଥାନୀୟ ଜନଜାତି (ଯେଉଁମାନେ ହଜାର ହଜାର ବର୍ଷ ଧରି ଏହି ସ୍ଥାନର ପ୍ରକୃତ ବାସିନ୍ଦା ଅଟନ୍ତି)। ନିମ୍ନଲିଖିତ ସାରଣୀରେ ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ଲୋକସଂଖ୍ୟା ଏବଂ ଆନୁଷଙ୍ଗିକ ତଥ୍ୟର ତୁଳନାତ୍ମକ ବିବରଣୀ ପ୍ରଦାନ କରାଯାଇଛି: {| class="wikitable" style="width:100%; border-collapse:collapse; font-family: sans-serif; text-align:center;" |- style="background-color:#0072B2; color:white; font-size: 1.1em;" ! scope="col" style="width:8%;" | କ୍ରମ ! scope="col" style="width:22%;" | ଲୋକସଂଖ୍ୟାତ୍ମକ ଦିଗ ! scope="col" style="width:35%;" | ୨୦୧୧ ଜନଗଣନା ତଥ୍ୟ ! scope="col" style="width:35%;" | ସଦ୍ୟତମ ସ୍ଥିତି ଓ ଆକଳନ (ମଇ ୨୦୨୬) |- style="background-color:#FFF5EE; vertical-align: middle;" | '''୧''' | '''ମୋଟ ଜନସଂଖ୍ୟା''' | ୩,୮୦,୫୮୧ | ପ୍ରାୟ ୪,୧୫,୦୦୦ ରୁ ୪,୨୧,୦୦୦ ମଧ୍ୟରେ |- style="background-color:#F0F8FF; vertical-align: middle;" | '''୨''' | '''ଲିଙ୍ଗଗତ ବଣ୍ଟନ''' | ପୁରୁଷ: ୨,୦୨,୮୭୧ <br /> ମହିଳା: ୧,୭୭,୭୧୦ | ପୁରୁଷ: ପ୍ରାୟ ୨.୨ ଲକ୍ଷ <br /> ମହିଳା: ପ୍ରାୟ ୧.୯୫ ଲକ୍ଷ |- style="background-color:#FFF5EE; vertical-align: middle;" | '''୩''' | '''ଲିଙ୍ଗ ଅନୁପାତ''' | ୮୭୬ (ପ୍ରତି ୧୦୦୦ ପୁରୁଷରେ ମହିଳା) | ସାମାନ୍ୟ ସୁଧାର ସହ ପ୍ରାୟ ୮୮୦-୮୯୦ ଆକଳନ |- style="background-color:#F0F8FF; vertical-align: middle;" | '''୪''' | '''ସାକ୍ଷରତା ହାର''' | ମୋଟ: ୮୬.୬୩% <br /> <small>(ପୁରୁଷ: ୯୦.୨୭%, ମହିଳା: ୮୨.୪୩%)</small> | ମୋଟ: ୯୧.୧% <br /> <small>(ସମ୍ପ୍ରତିକ PLFS ରିପୋର୍ଟ ଆଧାରରେ)</small> |- style="background-color:#FFF5EE; vertical-align: middle;" | '''୫''' | '''ଜନବସତି ଅନୁପାତ''' | ସହରାଞ୍ଚଳ: ୩୭.୭% <br /> ଗ୍ରାମାଞ୍ଚଳ: ୬୨.୩% | ଗ୍ରେଟ୍ ନିକୋବର ପ୍ରକଳ୍ପ ଓ ଭିତ୍ତିଭୂମି ବିକାଶ କାରଣରୁ ସହରୀକରଣ ହାରରେ କ୍ରମାଗତ ବୃଦ୍ଧି |- style="background-color:#F0F8FF; vertical-align: middle;" | '''୬''' | '''ଧର୍ମଗତ ବିଭାଜନ''' | ହିନ୍ଦୁ (୬୯.୪୫%), ଖ୍ରୀଷ୍ଟିଆନ (୨୧.୨୮%), ମୁସଲମାନ (୮.୫୨%) | ଅନୁପାତ ପ୍ରାୟତଃ ସମାନ ରହିଛି |- style="background-color:#FFF5EE; vertical-align: middle;" | '''୭''' | '''ସର୍ବାଧିକ କଥିତ ଭାଷା''' | ବଙ୍ଗାଳୀ (~୨୮.୪%), ହିନ୍ଦୀ (~୧୯.୨%), ତାମିଲ (~୧୫.୨%), ତେଲୁଗୁ (~୧୩.୨%) | ବଙ୍ଗାଳୀ ଏବଂ ହିନ୍ଦୀ ଭାଷାଭାଷୀଙ୍କ ସଂଖ୍ୟା ସର୍ବାଧିକ, ଏହା ସହିତ ଇଂରାଜୀର ବହୁଳ ବ୍ୟବହାର |- style="background-color:#F0F8FF; vertical-align: middle;" | '''୮''' | '''ଆଦିମ ଜନଜାତି (PVTGs)''' | ସେଣ୍ଟିନେଲୀ, ଜାରୱା, ଓଙ୍ଗେ, ମହାନ୍ ଆଣ୍ଡାମାନୀ, ଶୋମ୍ପେନ୍ ଓ ନିକୋବରୀ | ସେଣ୍ଟିନେଲୀମାନେ ଏବେ ମଧ୍ୟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସମ୍ପର୍କବିହୀନ ଅଟନ୍ତି। ଅନ୍ୟ ଜନଜାତିଙ୍କ ସଂରକ୍ଷଣ ପ୍ରତି ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଧ୍ୟାନ |} ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ଜନସଂଖ୍ୟା ଘନତ୍ୱ ଅତ୍ୟନ୍ତ କମ୍ ଅଟେ (୨୦୧୧ ସୁଦ୍ଧା ବର୍ଗ କିଲୋମିଟର ପିଛା ମାତ୍ର ୪୬ ଜଣ)। ନିକଟବର୍ତ୍ତୀ ବର୍ଷଗୁଡ଼ିକରେ କେନ୍ଦ୍ର ସରକାରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ହାତକୁ ନିଆଯାଇଥିବା ବିଭିନ୍ନ ବୃହତ୍ ଭିତ୍ତିଭୂମି ଓ ପର୍ଯ୍ୟଟନ ପ୍ରକଳ୍ପ କାରଣରୁ ମୁଖ୍ୟ ଭୂଖଣ୍ଡରୁ ଅନେକ ବୃତ୍ତିଗତ କର୍ମଚାରୀ ଏବଂ ପ୍ରବାସୀ ଶ୍ରମିକଙ୍କ ଆଗମନ ଦେଖାଦେଇଛି, ଯାହାକି ଆଗାମୀ ଦଶନ୍ଧିରେ ଏହାର ଲୋକସଂଖ୍ୟାତ୍ମକ ରୂପରେଖରେ ଏକ ବଡ଼ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଆଣିବାର ସମ୍ଭାବନା ରଖେ। == ପ୍ରଶାସନ ଓ ରାଜନୀତି == ଆଣ୍ଡାମାନ ଏବଂ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜ ହେଉଛି ଭାରତର ଏକ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ (Union Territory) । ଭାରତୀୟ ସମ୍ବିଧାନର ଧାରା ୨୩୯ ଅନୁଯାୟୀ, ଏହି ଅଞ୍ଚଳରେ କୌଣସି ବିଧାନସଭା ବା ନିର୍ବାଚିତ ରାଜ୍ୟ ସରକାର ନାହାନ୍ତି । ଏହାର ସମସ୍ତ ପ୍ରଶାସନିକ ଦାୟିତ୍ୱ ଭାରତର ରାଷ୍ଟ୍ରପତିଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନିଯୁକ୍ତ ଏକ 'ଉପରାଜ୍ୟପାଳ' (Lieutenant Governor) ଙ୍କ ଉପରେ ନ୍ୟସ୍ତ ଅଟେ, ଯିଏକି କେନ୍ଦ୍ର ସରକାରଙ୍କ ପ୍ରତିନିଧି ଭାବରେ ସମଗ୍ର ଅଞ୍ଚଳର ଶାସନଭାର ତୁଲାନ୍ତି । ଦୈନନ୍ଦିନ ପ୍ରଶାସନିକ କାର୍ଯ୍ୟ ଏବଂ ନୀତି ନିର୍ଦ୍ଧାରଣରେ ତାଙ୍କୁ ସହାୟତା କରିବା ପାଇଁ ଭାରତୀୟ ପ୍ରଶାସନିକ ସେବା (IAS) ର ଜଣେ ବରିଷ୍ଠ ଅଧିକାରୀ 'ମୁଖ୍ୟ ସଚିବ' ଭାବରେ ନିଯୁକ୍ତ ହୋଇଥାନ୍ତି । ବିଚାର ବିଭାଗୀୟ (Judiciary) କ୍ଷେତ୍ରରେ ଏହି କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ ନିଜସ୍ୱ କୌଣସି ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚ ନ୍ୟାୟାଳୟ ନରଖି, 'କଲିକତା ଉଚ୍ଚ ନ୍ୟାୟାଳୟ' (Calcutta High Court) ର ଅଧୀନରେ ଆସେ । ଆଇନଗତ ସୁବିଧା ପାଇଁ ରାଜଧାନୀ ଶ୍ରୀ ବିଜୟ ପୁରମ୍ (ଯାହାର ପୂର୍ବ ନାମ ପୋର୍ଟ ବ୍ଲେୟାର ଥିଲା) ଠାରେ କଲିକତା ଉଚ୍ଚ ନ୍ୟାୟାଳୟର ଏକ ସ୍ଥାୟୀ ଖଣ୍ଡପୀଠ (Circuit Bench) ସ୍ଥାପନ କରାଯାଇଛି । ରାଜନୈତିକ ସ୍ତରରେ ଏହି କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳରୁ ସମଗ୍ର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜକୁ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ କରିବା ପାଇଁ କେବଳ ଜଣେ ମାତ୍ର ସାଂସଦ (Member of Parliament) ଭାରତୀୟ ଲୋକ ସଭାକୁ ନିର୍ବାଚିତ ହୋଇଥାନ୍ତି । ସୁଶାସନ ପାଇଁ ସମଗ୍ର ଭୂଭାଗକୁ ତିନୋଟି ଜିଲ୍ଲାରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇଛି ଏବଂ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜିଲ୍ଲା ଜଣେ ଡେପୁଟି କମିଶନରଙ୍କ (ଜିଲ୍ଲାପାଳ) ଅଧୀନରେ ପରିଚାଳିତ ହୁଏ । ଗ୍ରାମାଞ୍ଚଳରେ ପଞ୍ଚାୟତରାଜ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଥିବାବେଳେ ସହରାଞ୍ଚଳ ପ୍ରଶାସନ ପାଇଁ ପୌରପରିଷଦ ଗଠନ କରାଯାଇଛି । ନିମ୍ନଲିଖିତ ସାରଣୀରେ ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ବର୍ତ୍ତମାନର ପ୍ରଶାସନିକ ଏବଂ ରାଜନୈତିକ ଢାଞ୍ଚାକୁ ସବିଶେଷ ଭାବେ ଦର୍ଶାଯାଇଛି (ମଇ ୨୦୨୬ ସୁଦ୍ଧା ଅଦ୍ୟତନ): {| class="wikitable" style="width:100%; border-collapse:collapse; font-family: sans-serif;" |- style="background-color:#0072B2; color:white; font-size: 1.1em; text-align:center;" ! scope="col" style="width:8%;" | କ୍ରମ ! scope="col" style="width:25%;" | ବିଭାଗ ! scope="col" style="width:67%;" | ସବିଶେଷ ବିବରଣୀ |- style="background-color:#FFF5EE; vertical-align: top;" | style="text-align:center;" | '''୧''' | '''ଶାସନ ପ୍ରଣାଳୀ''' | କେନ୍ଦ୍ର ସରକାରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପରିଚାଳିତ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ (ଏଠାରେ କୌଣସି ରାଜ୍ୟ ବିଧାନସଭା ବା ମୁଖ୍ୟମନ୍ତ୍ରୀ ନାହାନ୍ତି) । |- style="background-color:#F0F8FF; vertical-align: top;" | style="text-align:center;" | '''୨''' | '''ବର୍ତ୍ତମାନର ଉପରାଜ୍ୟପାଳ''' | ଆଡମିରାଲ (ଅବସରପ୍ରାପ୍ତ) '''[[ଦେବେନ୍ଦ୍ର କୁମାର ଜୋଶୀ]]''' (ଅକ୍ଟୋବର ୨୦୧୭ ମସିହାରୁ ଦାୟିତ୍ୱରେ) |- style="background-color:#FFF5EE; vertical-align: top;" | style="text-align:center;" | '''୩''' | '''ବର୍ତ୍ତମାନର ମୁଖ୍ୟ ସଚିବ''' | ଶ୍ରୀ ଚନ୍ଦ୍ର ଭୂଷଣ କୁମାର, ଆଇ.ଏ.ଏସ୍. |- style="background-color:#F0F8FF; vertical-align: top;" | style="text-align:center;" | '''୪''' | '''ସଂସଦୀୟ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ''' | ଲୋକ ସଭାରେ ମୋଟ ୧ ଗୋଟି ଆସନ ଅଛି । ସଦ୍ୟତମ ୨୦୨୪ ଲୋକ ସଭା ନିର୍ବାଚନର ବିଜୟୀ ସାଂସଦ: '''[[ବିଷ୍ଣୁ ପଦ ରାୟ]]''' (ଭାରତୀୟ ଜନତା ପାର୍ଟି) |- style="background-color:#FFF5EE; vertical-align: top;" | style="text-align:center;" | '''୫''' | '''ନ୍ୟାୟିକ ଅଧିକାର କ୍ଷେତ୍ର''' | [[କଲିକତା ଉଚ୍ଚ ନ୍ୟାୟାଳୟ]] (ମୁଖ୍ୟ ପୀଠ: କୋଲକାତା, ଖଣ୍ଡପୀଠ: ଶ୍ରୀ ବିଜୟ ପୁରମ୍) |- style="background-color:#F0F8FF; vertical-align: top;" | style="text-align:center;" | '''୬''' | '''ପ୍ରଶାସନିକ ଜିଲ୍ଲା ସମୂହ (୩ ଗୋଟି)''' | * '''[[ଦକ୍ଷିଣ ଆଣ୍ଡାମାନ ଜିଲ୍ଲା]]''' (ସଦର ମହକୁମା: ଶ୍ରୀ ବିଜୟ ପୁରମ୍) * '''[[ଉତ୍ତର ଓ ମଧ୍ୟ ଆଣ୍ଡାମାନ ଜିଲ୍ଲା]]''' (ସଦର ମହକୁମା: ମାୟାବନ୍ଦର) * '''[[ନିକୋବର ଜିଲ୍ଲା]]''' (ସଦର ମହକୁମା: କାର୍ ନିକୋବର) |- style="background-color:#FFF5EE; vertical-align: top;" | style="text-align:center;" | '''୭''' | '''ସ୍ଥାନୀୟ ଶାସନ (Local Govt)''' | ଗ୍ରାମାଞ୍ଚଳରେ ଜିଲ୍ଲା ପରିଷଦ ଏବଂ ଗ୍ରାମ ପଞ୍ଚାୟତ ବ୍ୟବସ୍ଥା ରହିଛି । ସହରାଞ୍ଚଳ ପାଇଁ ଏକମାତ୍ର ମ୍ୟୁନିସିପାଲିଟି ଭାବରେ 'ଶ୍ରୀ ବିଜୟ ପୁରମ୍ ପୌରପରିଷଦ' (ପୂର୍ବର ପୋର୍ଟ ବ୍ଲେୟାର ପୌରପରିଷଦ) କାର୍ଯ୍ୟରତ ଅଛି । |- style="background-color:#F0F8FF; vertical-align: top;" | style="text-align:center;" | '''୮''' | '''ସାମରିକ ପ୍ରଶାସନ''' | ଭାରତର ଏକମାତ୍ର ମିଳିତ ସାମରିକ କମାଣ୍ଡ '''ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର କମାଣ୍ଡ (ANC)''' ଏହିଠାରେ ଅବସ୍ଥିତ, ଯେଉଁଥିରେ ଭାରତୀୟ ସେନା, ନୌସେନା ଏବଂ ବିମାନ ବାହିନୀ ମିଳିତ ଭାବେ ଅଞ୍ଚଳର ସୁରକ୍ଷା ପରିଚାଳନା କରନ୍ତି । |} == ଅର୍ଥନୀତି == ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ଅର୍ଥନୀତି ମୁଖ୍ୟତଃ କୃଷି, ପର୍ଯ୍ୟଟନ ଏବଂ ମତ୍ସ୍ୟ ଚାଷ ଉପରେ ନିର୍ଭରଶୀଳ । ଏହାର ଭୌଗୋଳିକ ଅବସ୍ଥିତି ଯୋଗୁଁ ଏଠାରେ ବାଣିଜ୍ୟିକ ସୁଯୋଗ ବହୁତ ରହିଛି । {| class="wikitable sortable" style="background:#fdfdfd; border:1px solid #aaa; width:100%; text-align:left;" |+ style="background:#2E8B57; color:white; padding:10px; font-size:1.2em;" | '''ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର: ଆର୍ଥିକ ରୂପରେଖ''' |- style="background:#E9E9E9; text-align:center;" ! width="30%" | ଆର୍ଥିକ କ୍ଷେତ୍ର ! width="70%" | ବିବରଣୀ |- | '''ମୁଖ୍ୟ କୃଷି ଉତ୍ପାଦ''' | ଧାନ, ନଡ଼ିଆ, ଗୁଆ, ରବର ଏବଂ କାଜୁ । ଏଠାରେ ପ୍ରଚୁର ପରିମାଣରେ ମସଲା (ଗୋଲମରିଚ, ଡାଲଚିନି) ମଧ୍ୟ ଚାଷ ହୁଏ [୧] । |- | '''ପର୍ଯ୍ୟଟନ ଶିଳ୍ପ''' | ଏହା ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ଅର୍ଥନୀତିର ମେରୁଦଣ୍ଡ । ସେଲ୍ୟୁଲାର ଜେଲ୍, ରାଧାନଗର ବିଚ୍ ଏବଂ ସ୍କୁବା ଡାଇଭିଂ ପାଇଁ ଏହା ବିଶ୍ୱପ୍ରସିଦ୍ଧ [୨] । |- | '''ମତ୍ସ୍ୟ ସମ୍ପଦ''' | ପ୍ରାୟ ୬ ଲକ୍ଷ ବର୍ଗ କିଲୋମିଟର ପରିବ୍ୟାପ୍ତ 'Exclusive Economic Zone' (EEZ) ମଧ୍ୟରେ ସାମୁଦ୍ରିକ ମାଛ ଧରା ଏକ ପ୍ରମୁଖ ଜୀବିକା [୩] । |- | '''ଶିଳ୍ପ ଓ ବାଣିଜ୍ୟ''' | ହସ୍ତତନ୍ତ (ବିଶେଷ କରି କାଠ ଏବଂ ଶାମୁକା କାମ) ଏବଂ ଖାଦ୍ୟ ପ୍ରକ୍ରିୟାକରଣ ଉପରେ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦିଆଯାଏ । |- | '''ବନ୍ଦର ଭିତ୍ତିଭୂମି''' | ପୋର୍ଟ ବ୍ଲେୟର ଏକ ପ୍ରମୁଖ ସାମୁଦ୍ରିକ ବନ୍ଦର, ଯାହା ଆନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ଜଳପଥ ସହ ସଂଯୋଗ ରକ୍ଷା କରେ । |} === ମୁଖ୍ୟ ରପ୍ତାନି ଦ୍ରବ୍ୟ === * ସାମୁଦ୍ରିକ ଉତ୍ପାଦ: ମାଛ ଏବଂ ଚିଙ୍ଗୁଡ଼ି । * କୃଷିଜାତ ଦ୍ରବ୍ୟ: ନଡ଼ିଆ, ଗୁଆ ଏବଂ କଞ୍ଚା ରବର । * ହସ୍ତଶିଳ୍ପ: ବେତ ଓ କାଠ ନିର୍ମିତ ସାମଗ୍ରୀ । == ପରିବହନ == ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ଭୌଗୋଳିକ ଅବସ୍ଥିତି ଯୋଗୁଁ ଏଠାରେ ଜଳପଥ ଏବଂ ଆକାଶପଥ ପରିବହନର ମୁଖ୍ୟ ମାଧ୍ୟମ ଅଟେ। {| class="wikitable sortable" style="background:#fdfdfd; border:1px solid #aaa; width:100%; text-align:left;" |+ style="background:#CC5500; color:white; padding:10px; font-size:1.2em;" | '''ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର: ପରିବହନ ବ୍ୟବସ୍ଥା''' |- style="background:#E9E9E9; text-align:center;" ! width="30%" | ପରିବହନ ମାଧ୍ୟମ ! width="70%" | ବିବରଣୀ |- | '''ଆକାଶପଥ (Airways)''' | ବୀର ସାବରକର ଆନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ବିମାନବନ୍ଦର, ପୋର୍ଟ ବ୍ଲେୟର ଏଠାକାର ମୁଖ୍ୟ ବିମାନବନ୍ଦର। ଏହା ଭାରତର ପ୍ରମୁଖ ସହର ଯଥା କୋଲକାତା, ଚେନ୍ନାଇ ଏବଂ ବିଶାଖାପାଟଣା ସହ ସଂଯୁକ୍ତ [୧]। |- | '''ଜଳପଥ (Seaways)''' | ମୁଖ୍ୟ ଭୂଭାଗ (Mainland) ରୁ ଜାହାଜ ଯୋଗେ ଯାତାୟାତ ପାଇଁ ୩ ରୁ ୪ ଦିନ ସମୟ ଲାଗେ। ବିଭିନ୍ନ ଦ୍ୱୀପ ମଧ୍ୟରେ ଯାତାୟାତ ପାଇଁ ଫେରି (Ferry) ସେବା ଉପଲବ୍ଧ [୨]। |- | '''ସଡ଼କପଥ (Roadways)''' | ଆଣ୍ଡାମାନ ଟ୍ରଙ୍କ ରୋଡ୍ (ATR) ବା ଜାତୀୟ ରାଜପଥ ୪ (NH4) ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ମୁଖ୍ୟ ସଡ଼କ, ଯାହା ପୋର୍ଟ ବ୍ଲେୟରକୁ ଡିଗ୍ଲିପୁର ସହ ସଂଯୋଗ କରେ [୩]। |- | '''ହେଲିକପ୍ଟର ସେବା''' | ଜରୁରୀକାଳୀନ ପରିସ୍ଥିତି ଏବଂ ଦୂରବର୍ତ୍ତୀ ଦ୍ୱୀପଗୁଡ଼ିକ ପାଇଁ 'ପବନ ହଂସ' (Pawan Hans) ହେଲିକପ୍ଟର ସେବା ପ୍ରଦାନ କରାଯାଏ। |} === ମୁଖ୍ୟ ଆକର୍ଷଣ ଓ ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ === * ମାରାଇନ୍ ପରିବହନ: ବୃହତ ଯାତ୍ରୀବାହୀ ଜାହାଜ ଯଥା MV Nicobar, MV Nancowry, ଏବଂ MV Swaraj Dweep ଏହି ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜକୁ ଭାରତର ପୂର୍ବ ଉପକୂଳ ସହ ଯୋଡ଼ିଥାନ୍ତି। * ବେସରକାରୀ ଫେରି: ପର୍ଯ୍ୟଟକମାନଙ୍କ ପାଇଁ ହାଭଲକ୍ (ସ୍ୱରାଜ ଦ୍ୱୀପ) ଏବଂ ନିଲ୍ ଦ୍ୱୀପକୁ ଯିବା ପାଇଁ ମାକ୍ରୁଜ୍ (Makruzz) ଭଳି ଅତ୍ୟାଧୁନିକ ବେସରକାରୀ ଫେରି ସେବା ଉପଲବ୍ଧ। == ଭିତ୍ତିଭୂମି == ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ଭିତ୍ତିଭୂମି ବିକାଶ ଏହାର ଦୂରବର୍ତ୍ତୀ ଅବସ୍ଥିତି ଏବଂ ରଣନୈତିକ ଗୁରୁତ୍ୱ ଉପରେ ଆଧାରିତ। ସାମ୍ପ୍ରତିକ ବର୍ଷଗୁଡ଼ିକରେ ଭାରତ ସରକାର ଏଠାରେ ଯୋଗାଯୋଗ ଏବଂ ଶକ୍ତି କ୍ଷେତ୍ରରେ ବ୍ୟାପକ ସଂସ୍କାର ଆଣିଛନ୍ତି। {| class="wikitable sortable" style="background:#f9f9f9; border:1px solid #aaa; width:100%; text-align:left;" |+ style="background:#008080; color:white; padding:10px; font-size:1.2em;" | '''ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର: ଭିତ୍ତିଭୂମି ରୂପରେଖ''' |- style="background:#E9E9E9; text-align:center;" ! width="30%" | କ୍ଷେତ୍ର ! width="70%" | ବିବରଣୀ |- | '''ଡିଜିଟାଲ୍ ଯୋଗାଯୋଗ''' | ଚେନ୍ନାଇ-ଆଣ୍ଡାମାନ ନିକୋବର ଅପ୍ଟିକାଲ୍ ଫାଇବର କେବୁଲ୍ (CANI-OFC): ଏହା ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜକୁ ହାଇ-ସ୍ପିଡ୍ ବ୍ରଡବ୍ୟାଣ୍ଡ ଏବଂ 4G/5G ସଂଯୋଗ ପ୍ରଦାନ କରୁଛି [୧]। |- | '''ଶକ୍ତି (Energy)''' | ମୁଖ୍ୟତଃ ଡିଜେଲ୍ ଜେନେରେଟର ଉପରେ ନିର୍ଭରଶୀଳ। ବର୍ତ୍ତମାନ ସୌର ଶକ୍ତି (Solar Energy) ଏବଂ ବାୟୁ ଶକ୍ତି ପ୍ରକଳ୍ପ ଉପରେ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦିଆଯାଉଛି [୨]। |- | '''ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ଭିତ୍ତିଭୂମି''' | ଜି.ବି. ପନ୍ଥ ହସ୍ପିଟାଲ୍, ପୋର୍ଟ ବ୍ଲେୟର ଏଠାକାର ପ୍ରମୁଖ ଡାକ୍ତରଖାନା। ଏହା ବ୍ୟତୀତ ପ୍ରତି ଦ୍ୱୀପରେ ପ୍ରାଥମିକ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ କେନ୍ଦ୍ର (PHC) ରହିଛି। |- | '''ପାନୀୟ ଜଳ''' | ବର୍ଷା ଜଳ ଅମଳ ଏବଂ ଧାନୀଖାରୀ ବନ୍ଧ (Dhanikhari Dam) ପୋର୍ଟ ବ୍ଲେୟରର ମୁଖ୍ୟ ଜଳ ଉତ୍ସ। |- | '''ସାମରିକ ଭିତ୍ତିଭୂମି''' | ଏହା ଭାରତର ଏକମାତ୍ର Tri-service Command। ଏଠାରେ ଅତ୍ୟାଧୁନିକ ରନୱେ ଏବଂ ନୌସେନା ବେସ୍ (ଯଥା: INS Kohassa, INS Baaz) ବିକଶିତ ହୋଇଛି। |} === ପ୍ରମୁଖ ବିକାଶମୂଳକ ପ୍ରକଳ୍ପ === * ଗ୍ରେଟ୍ ନିକୋବର ବିକାଶ ପ୍ରକଳ୍ପ: ଏଠାରେ ଏକ ଆନ୍ତର୍ଜାତୀୟ କଣ୍ଟେନର ଟ୍ରାନ୍ସ-ସିପମେଣ୍ଟ ଟର୍ମିନାଲ୍ (ICTT) ନିର୍ମାଣ ପାଇଁ ଯୋଜନା କରାଯାଇଛି। * ସେତୁ ନିର୍ମାଣ: ବିଭିନ୍ନ ଦ୍ୱୀପକୁ ଯୋଡ଼ିବା ପାଇଁ ସମୁଦ୍ର ଉପରେ ବଡ଼ ସେତୁ ନିର୍ମାଣ କାର୍ଯ୍ୟ ଚାଲିଛି, ଯାହା ସଡ଼କ ପରିବହନକୁ ସହଜ କରିବ। == ଲୋକପ୍ରିୟ ସଂସ୍କୃତି == ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ସଂସ୍କୃତି ହେଉଛି ଆଦିମ ଜନଜାତିଙ୍କ ପରମ୍ପରା ଏବଂ ଭାରତର ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରାନ୍ତରୁ ଆସି ବସବାସ କରୁଥିବା ଲୋକଙ୍କ ରୀତିନୀତିର ଏକ ଅପୂର୍ବ ମିଶ୍ରଣ। ଏହାକୁ ଅନେକ ସମୟରେ "କ୍ଷୁଦ୍ର ଭାରତ" (Mini India) ବୋଲି କୁହାଯାଏ। {| class="wikitable sortable" style="background:#fffaf0; border:1px solid #aaa; width:100%; text-align:left;" hot pink hex code |+ style="background:#FF69B4; color:white; padding:10px; font-size:1.2em;" | '''ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର: ସାଂସ୍କୃତିକ ଝଲକ''' |- style="background:#E9E9E9; text-align:center;" ! width="30%" | ବିଭାଗ ! width="70%" | ବିବରଣୀ |- | '''ପର୍ବପର୍ବାଣୀ''' | ଦ୍ୱୀପ ମହୋତ୍ସବ (Island Tourism Festival) ଏଠାକାର ମୁଖ୍ୟ ପର୍ବ। ଏହା ବ୍ୟତୀତ ଦୁର୍ଗା ପୂଜା, ପୋଙ୍ଗଲ, ଓଣମ ଏବଂ ନିକୋବରୀମାନଙ୍କର 'ଘୁଷୁରି ପର୍ବ' (Pig Festival) ପାଳନ କରାଯାଏ। |- | '''ନୃତ୍ୟ ଓ ସଙ୍ଗୀତ''' | ନିକୋବରୀ ନୃତ୍ୟ ଏଠାକାର ସବୁଠାରୁ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ପାରମ୍ପରିକ ନୃତ୍ୟ। ଆଦିମ ଜନଜାତିମାନଙ୍କର ନିଜସ୍ୱ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ସଙ୍ଗୀତ ଓ ବାଦ୍ୟଯନ୍ତ୍ର ରହିଛି। |- | '''ଖାଦ୍ୟଶୈଳୀ''' | ସାମୁଦ୍ରିକ ଖାଦ୍ୟ (Seafood) ଏଠାକାର ମୁଖ୍ୟ ଆହାର। ମାଛ, ଚିଙ୍ଗୁଡ଼ି ଏବଂ କଙ୍କଡ଼ା ତରକାରୀ ସହ ଦକ୍ଷିଣ ଭାରତୀୟ ଓ ବଙ୍ଗଳା ଖାଦ୍ୟର ପ୍ରଭାବ ଅଧିକ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ। |- | '''ହସ୍ତଶିଳ୍ପ''' | ଶାମୁକା (Shell), ବେତ ଓ ବାଉଁଶରେ ତିଆରି ସାମଗ୍ରୀ ଏବଂ ନଡ଼ିଆ କତାରେ ନିର୍ମିତ ହସ୍ତକଳା ପାଇଁ ଏହି ଅଞ୍ଚଳ ଜଣାଶୁଣା। |- | '''ଚଳଚ୍ଚିତ୍ର ଓ ସାହିତ୍ୟ''' | ସେଲ୍ୟୁଲାର ଜେଲ୍ ଏବଂ କାଳାପାଣି ଦଣ୍ଡାଦେଶକୁ ନେଇ ଅନେକ ଭାରତୀୟ ଚଳଚ୍ଚିତ୍ର (ଯଥା: 'କାଳାପାନୀ') ଏବଂ ପୁସ୍ତକ ରଚିତ ହୋଇଛି। |} === ମୁଖ୍ୟ ବିଶେଷତ୍ୱ === * ମାନବବିଜ୍ଞାନ: ଜାରୱା ଏବଂ ସେଣ୍ଟିନେଲିଜ୍ ପରି ଜନଜାତିମାନଙ୍କର ସଂସ୍କୃତି ବିଶ୍ୱର ସବୁଠାରୁ ପୁରାତନ ଏବଂ ରହସ୍ୟମୟ ସଂସ୍କୃତି ଭାବରେ ପରିଗଣିତ। * ସାମ୍ପ୍ରଦାୟିକ ସଦ୍ଭାବ: ଏଠାରେ ଜାତି, ଧର୍ମ ନିର୍ବିଶେଷରେ ଲୋକମାନେ ଏକାଠି ରହୁଥିବାରୁ ଏହା ଜାତୀୟ ସଂହତିର ଏକ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଉଦାହରଣ। == ପର୍ଯ୍ୟଟନ == ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜ ଏହାର ନୀଳ ସମୁଦ୍ର, ଧଳା ବାଲୁକା ଶଯ୍ୟା ଏବଂ ସବୁଜ ବନାନୀ ପାଇଁ ବିଶ୍ୱବିଖ୍ୟାତ । ପର୍ଯ୍ୟଟନ ଏଠାକାର ଅର୍ଥନୀତିର ମୁଖ୍ୟ ଆଧାର । {| class="wikitable sortable" style="background:#f0f8ff; border:1px solid #aaa; width:100%; text-align:left;" |+ style="background:#0077BE; color:white; padding:10px; font-size:1.2em;" | '''ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର: ପ୍ରମୁଖ ପର୍ଯ୍ୟଟନ ସ୍ଥଳୀ''' |- style="background:#E9E9E9; text-align:center;" ! width="30%" | ସ୍ଥାନ / ଆକର୍ଷଣ ! width="70%" | ବିଶେଷତ୍ୱ |- | '''ସେଲ୍ୟୁଲାର ଜେଲ୍''' | ପୋର୍ଟ ବ୍ଲେୟରଠାରେ ଅବସ୍ଥିତ ଏହି ଐତିହାସିକ ଜେଲ୍ 'କାଳାପାଣି' ନାମରେ ଜଣାଶୁଣା । ଏଠାରେ ସନ୍ଧ୍ୟାରେ ହେଉଥିବା 'Light and Sound Show' ଏକ ମୁଖ୍ୟ ଆକର୍ଷଣ । |- | '''ରାଧାନଗର ବିଚ୍''' | ସ୍ୱରାଜ ଦ୍ୱୀପ (Havelock) ରେ ଅବସ୍ଥିତ ଏହି ବିଚ୍ ଏସିଆର ସବୁଠାରୁ ସୁନ୍ଦର ବିଚ୍ ଭାବରେ ପରିଗଣିତ । |- | '''ନେତାଜୀ ସୁଭାଷ ଚନ୍ଦ୍ର ବୋଷ ଦ୍ୱୀପ''' | ପୂର୍ବରୁ ଏହା 'Ross Island' ନାମରେ ଜଣାଥିଲା । ଏଠାରେ ବ୍ରିଟିଶ୍ ଶାସନ କାଳର ଭଗ୍ନାବଶେଷ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ । |- | '''ବାରାଟାଙ୍ଗ ଦ୍ୱୀପ''' | ଏହା ଚୂନପଥର ଗୁମ୍ଫା (Limestone Caves) ଏବଂ କର୍ଦ୍ଦମ ଆଗ୍ନେୟଗିରି (Mud Volcano) ପାଇଁ ପ୍ରସିଦ୍ଧ । |- | '''ସାମୁଦ୍ରିକ କ୍ରୀଡ଼ା''' | ସ୍କୁବା ଡାଇଭିଂ (Scuba Diving), ସ୍ନର୍କେଲିଂ (Snorkeling) ଏବଂ ପାରାସେଲିଂ ପାଇଁ ଏହା ଭାରତର ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ ସ୍ଥାନ । |} === ପର୍ଯ୍ୟଟନ ଋତୁ === * ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ସମୟ: ଅକ୍ଟୋବରରୁ ମେ ମାସ ମଧ୍ୟଭାଗ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ । * ମୌସୁମୀ ସମୟ: ମେ ମାସ ଶେଷରୁ ସେପ୍ଟେମ୍ବର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରବଳ ବର୍ଷା ହେଉଥିବାରୁ ଏହି ସମୟରେ ପର୍ଯ୍ୟଟନ କମ୍ ରୁହେ । === କିପରି ପହଞ୍ଚିବେ? === * ଆକାଶପଥ: କୋଲକାତା, ଚେନ୍ନାଇ, ବେଙ୍ଗାଲୁରୁ ଏବଂ ଦିଲ୍ଲୀରୁ ପୋର୍ଟ ବ୍ଲେୟରକୁ ସିଧାସଳଖ ବିମାନ ସେବା ଅଛି । * ଜଳପଥ: ଚେନ୍ନାଇ, କୋଲକାତା ଏବଂ ବିଶାଖାପାଟଣାରୁ ନିୟମିତ ଜାହାଜ ଚଳାଚଳ କରିଥାଏ । == ବନ୍ୟପ୍ରାଣୀ ଓ ଅଭୟାରଣ୍ୟ == ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜ ଏହାର ସମୃଦ୍ଧ ଜୈବ ବିବିଧତା ଏବଂ ବିରଳ ସାମୁଦ୍ରିକ ଜୀବଙ୍କ ପାଇଁ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ଏଠାରେ ପ୍ରାୟ ୯୬ଟି ବନ୍ୟପ୍ରାଣୀ ଅଭୟାରଣ୍ୟ, ୯ଟି ଜାତୀୟ ଉଦ୍ୟାନ ଏବଂ ଗୋଟିଏ ବାୟୋସ୍ଫିୟର ରିଜର୍ଭ ରହିଛି। {| class="wikitable sortable" style="background:#f5fffa; border:1px solid #aaa; width:100%; text-align:left;" |+ style="background:#228B22; color:white; padding:10px; font-size:1.2em;" | '''ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର: ପ୍ରମୁଖ ଜାତୀୟ ଉଦ୍ୟାନ ଓ ପ୍ରାଣୀ''' |- style="background:#E9E9E9; text-align:center;" ! width="35%" | ଜାତୀୟ ଉଦ୍ୟାନ / ଅଭୟାରଣ୍ୟ ! width="65%" | ବିଶେଷତ୍ୱ |- | '''ମହାତ୍ମା ଗାନ୍ଧୀ ସାମୁଦ୍ରିକ ଜାତୀୟ ଉଦ୍ୟାନ''' | ୱାଣ୍ଡୁର (Wandoor) ଠାରେ ଅବସ୍ଥିତ। ଏହା ବିରଳ ପ୍ରବାଳ ପ୍ରାଚୀର (Coral Reefs) ଏବଂ ସାମୁଦ୍ରିକ ଜୀବଙ୍କ ପାଇଁ ଜଣାଶୁଣା। |- | '''କ୍ୟାମ୍ପବେଲ୍ ବେ ଜାତୀୟ ଉଦ୍ୟାନ''' | ଗ୍ରେଟ୍ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପରେ ଅବସ୍ଥିତ। ଏଠାରେ ବିରଳ ମେଗାପୋଡ୍ (Megapode) ପକ୍ଷୀ ଦେଖାଯାନ୍ତି। |- | '''ସ୍ୟାଡଲ୍ ପିକ୍ ଜାତୀୟ ଉଦ୍ୟାନ''' | ଏହା ଉତ୍ତର ଆଣ୍ଡାମାନରେ ଅବସ୍ଥିତ। ଏହା ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଶୃଙ୍ଗ ଏବଂ ଏଠାରେ ଘଞ୍ଚ କ୍ରାନ୍ତୀୟ ବର୍ଷାରଣ୍ୟ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ। |- | '''ଗାଲାଥିଆ ଜାତୀୟ ଉଦ୍ୟାନ''' | ଏହା ବିଶାଳକାୟ ଲେଦରବ୍ୟାକ୍ ସମୁଦ୍ର କଇଁଛ (Leatherback Turtle) ମାନଙ୍କର ଅଣ୍ଡା ଦେବା ପାଇଁ ଏକ ପ୍ରମୁଖ ସ୍ଥାନ। |- | '''ମାଉଣ୍ଟ ହ୍ୟାରିଏଟ୍ (ବର୍ତ୍ତମାନ ମାଉଣ୍ଟ ମଣିପୁର)''' | ଏହା ପକ୍ଷୀ ନିରୀକ୍ଷଣ ପାଇଁ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ସ୍ଥାନ ଏବଂ ଏଠାରେ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ପ୍ରଜାପତି ଦେଖିବାକୁ ମିଳନ୍ତି। |} === ବିରଳ ଓ ସ୍ଥାନୀୟ ବନ୍ୟପ୍ରାଣୀ === * ରାଜ୍ୟ ପଶୁ: ଡୁଗୋଙ୍ଗ (Dugong) ବା ସାମୁଦ୍ରିକ ଗାଈ। ଏହା ଏକ ବିରଳ ସାମୁଦ୍ରିକ ସ୍ତନ୍ୟପାୟୀ ପ୍ରାଣୀ। * ରାଜ୍ୟ ପକ୍ଷୀ: ଆଣ୍ଡାମାନ କାଠ ପାରା (Andaman Wood Pigeon)। * ଲୁଣି ପାଣି କୁମ୍ଭୀର: ଏହି ଦ୍ୱୀପଗୁଡ଼ିକର କିଛି ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଅଞ୍ଚଳରେ ବିଶାଳକାୟ ଲୁଣି ପାଣି କୁମ୍ଭୀର ଦେଖାଯାନ୍ତି। * ବିଶାଳ ଡକାୟତ କଙ୍କଡ଼ା (Coconut Crab): ଏହା ବିଶ୍ୱର ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ସ୍ଥଳଭାଗରେ ରହୁଥିବା କଙ୍କଡ଼ା, ଯାହା ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପରେ ମିଳିଥାଏ। == ଆଧାର == === ଆଧାର === <references /> ehc0tkskwfcbdolaocki5wchdhcoe89 595024 595023 2026-05-07T07:52:54Z Subhamss2008 37188 /* */ 595024 wikitext text/x-wiki {{Short description|ଭାରତର ଏକ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ}} {{Use dmy dates|date=ମଇ ୨୦୨୬}} {{Infobox settlement | name = ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜ | native_name = Andaman and Nicobar Islands | settlement_type = ଭାରତର [[କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ]] | image_skyline = {{Photomontage |photo1a = The Coral Reef at the Andaman Islands.jpg |photo2a = Havelock,_Andaman_&_Nicobar_Islands.JPG |photo2b = Ross_Island_(Netaji_Subhas_Bose_Island).jpg |photo3a = Andaman.jpg |photo3b = Shaheed Island, Andaman Islands, Tropical beach.jpg |photo4a = Front_View_of_Cellular_Jail,_Port_Blair.JPG |spacing = 1 |size = 260 |position = center |border = 0 |color = #000000 |foot_montage = '''ଉପର-ଡାହାଣରୁ ଘଣ୍ଟାକଣ୍ଟା ଦିଗରେ''': ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର [[ପ୍ରବାଳ ଭିତ୍ତି]]; [[ଦକ୍ଷିଣ ଆଣ୍ଡାମାନ ଜିଲ୍ଲା|ଦକ୍ଷିଣ ଆଣ୍ଡାମାନ]]ସ୍ଥିତ [[ରୋସ୍ ଦ୍ୱୀପ]]; [[ନୀଲ ଦ୍ୱୀପ]]ର ବେଳାଭୂମି; [[ଶ୍ରୀ ବିଜୟ ପୁରମ୍]]ସ୍ଥିତ [[ସେଲୁଲାର ଜେଲ]]; [[ଆଣ୍ଡାମାନ ସାଗର]]; [[ଆଣ୍ଡାମାନ ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜ]]ସ୍ଥିତ ହାଭଲକ୍ ଦ୍ୱୀପ । }} | image_caption = | image_seal = Seal of Andaman and Nicobar Islands.png | motto = "ସତ୍ୟମେବ ଜୟତେ"<br /><small>(ସତ୍ୟର ହିଁ ଜୟ ହୁଏ)</small> | image_map1 = IN-AN.svg | map_caption = ଭାରତର ମାନଚିତ୍ରରେ ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ଅବସ୍ଥିତି | coordinates = {{coord|11.68|92.72|type:adm1st_region:IN-AN|display=inline,title}} | subdivision_type = ଦେଶ | subdivision_name = {{flag|India}} | subdivision_type1 = ଅଞ୍ଚଳ | subdivision_name1 = ପୂର୍ବ ଭାରତ | established_title = ଗଠନ | established_date = ୧ ନଭେମ୍ବର ୧୯୫୬ | seat_type = ରାଜଧାନୀ ଓ ବୃହତ୍ତମ ସହର | seat = '''[[ପୋର୍ଟ ବ୍ଲେୟାର|ଶ୍ରୀ ବିଜୟ ପୁରମ୍]]'''<ref>ସେପ୍ଟେମ୍ବର ୨୦୨୪ରେ ପୋର୍ଟ ବ୍ଲେୟାରର ନାମ ପରିବର୍ତ୍ତନ କରି 'ଶ୍ରୀ ବିଜୟ ପୁରମ୍' ରଖାଯାଇଥିଲା ।</ref> | parts_type = ଜିଲ୍ଲା ସଂଖ୍ୟା | parts = [[ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ଜିଲ୍ଲାଗୁଡ଼ିକର ତାଲିକା|୩ ଗୋଟି]] | leader_title1 = [[ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ଉପରାଜ୍ୟପାଳମାନଙ୍କର ସୂଚୀ|ଉପରାଜ୍ୟପାଳ]] | leader_name1 = ଆଡମିରାଲ (ଅବସରପ୍ରାପ୍ତ) [[ଦେବେନ୍ଦ୍ର କୁମାର ଜୋଶୀ]] | leader_title2 = ମୁଖ୍ୟ ସଚିବ | leader_name2 = ଚନ୍ଦ୍ର ଭୂଷଣ କୁମାର, [[ଆଇ.ଏ.ଏସ୍.]] | leader_title3 = ଲୋକ ସଭା ନିର୍ବାଚନ ମଣ୍ଡଳୀ | leader_name3 = ୧ ଗୋଟି ଆସନ ([[ବିଷ୍ଣୁ ପଦ ରାୟ]], ଭାଜପା) | leader_title4 = ଉଚ୍ଚ ନ୍ୟାୟାଳୟ | leader_name4 = [[କଲିକତା ଉଚ୍ଚ ନ୍ୟାୟାଳୟ]] (ଶ୍ରୀ ବିଜୟ ପୁରମ୍ ଖଣ୍ଡପୀଠ) | unit_pref = Metric | area_total_km2 = ୮୨୪୯ | area_rank = ୨୯ତମ | elevation_max_m = ୭୩୨ | elevation_max_point = [[ସ୍ୟାଡଲ୍ ଶୃଙ୍ଗ]] (Saddle Peak) | population_total = ୩,୮୦,୫୮୧ | population_as_of = ୨୦୧୧ ଜନଗଣନା | population_rank = ୩୪ତମ | population_density_km2 = ୪୬ | population_demonym = ଆଣ୍ଡାମାନୀ, ନିକୋବରୀ | demographics_type1 = ସରକାରୀ ଭାଷା | demographics1_title1 = ଆଧିକାରିକ | demographics1_info1 = [[ହିନ୍ଦୀ ଭାଷା|ହିନ୍ଦୀ]], [[ଇଂରାଜୀ ଭାଷା|ଇଂରାଜୀ]] | demographics1_title2 = ପ୍ରମୁଖ କଥିତ ଭାଷା | demographics1_info2 = [[ବଙ୍ଗାଳୀ ଭାଷା|ବଙ୍ଗାଳୀ]], [[ତାମିଲ ଭାଷା|ତାମିଲ]], [[ତେଲୁଗୁ ଭାଷା|ତେଲୁଗୁ]] | blank1_name_sec1 = [[ମାନବ ବିକାଶ ସୂଚକାଙ୍କ]] | blank1_info_sec1 = {{increase}} ୦.୭୦୬ (ଉଚ୍ଚ) (୨୦୨୨) | blank2_name_sec1 = ସାକ୍ଷରତା ହାର | blank2_info_sec1 = ୯୧.୧% (୨୦୨୪) | timezone1 = [[ଭାରତୀୟ ମାନକ ସମୟ|IST]] | utc_offset1 = +05:30 | iso_code = IN-AN | registration_plate = AN | website = {{URL|andaman.gov.in}} | blank3_name_sec1 = ରାଜକୀୟ ପଶୁ | blank3_info_sec1 = ଡୁଗୋଙ୍ଗ୍ (Dugong) | blank4_name_sec1 = ରାଜକୀୟ ପକ୍ଷୀ | blank4_info_sec1 = ଆଣ୍ଡାମାନ କାଠ ପାରା | blank5_name_sec1 = ରାଜକୀୟ ବୃକ୍ଷ | blank5_info_sec1 = ଆଣ୍ଡାମାନ ପଦୌକ }} '''ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜ''' ହେଉଛି ଭାରତର ଏକ [[କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ]] । ଏହା ସର୍ବମୋଟ ୮୩୬ଟି ଦ୍ୱୀପକୁ ନେଇ ଗଠିତ, ଯାହା ମଧ୍ୟରୁ କେବଳ ୩୧ଟି ଦ୍ୱୀପରେ ଜନବସତି ରହିଛି । ଏହି ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜ ମୁଖ୍ୟତଃ ଦୁଇଟି ଶ୍ରେଣୀରେ ବିଭକ୍ତ: ଉତ୍ତରରେ ଥିବା [[ଆଣ୍ଡାମାନ ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜ]] ଏବଂ ଦକ୍ଷିଣରେ ଥିବା [[ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜ]] । ଉଭୟ ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜ ୧୫୦ କିଲୋମିଟର ପ୍ରଶସ୍ତ [[ଦଶ ଡିଗ୍ରୀ ଚ୍ୟାନେଲ|ଦଶ ଡିଗ୍ରୀ ଚ୍ୟାନେଲ୍]] ଦ୍ୱାରା ପରସ୍ପରଠାରୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହୋଇଛନ୍ତି । ଏହି ଅଞ୍ଚଳର ରାଜଧାନୀ ତଥା ସର୍ବବୃହତ୍ ସହର ହେଉଛି [[ପୋର୍ଟ ବ୍ଲେୟାର|ଶ୍ରୀ ବିଜୟ ପୁରମ୍]] (ଯାହାର ପୂର୍ବ ନାମ ପୋର୍ଟ ବ୍ଲେୟାର ଥିଲା), ଏହା ମୁଖ୍ୟ ଭୂଖଣ୍ଡର ସହର [[ଚେନ୍ନାଇ]]ଠାରୁ ପ୍ରାୟ ୧,୧୯୦ କି.ମି. ଏବଂ [[କୋଲକାତା]]ଠାରୁ ୧,୨୫୫ କି.ମି. ଦୂରରେ ଅବସ୍ଥିତ । ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ପଶ୍ଚିମରେ [[ବଙ୍ଗୋପସାଗର]] ଏବଂ ପୂର୍ବରେ [[ଆଣ୍ଡାମାନ ସାଗର]] ରହିଛି । [[ଗ୍ରେଟ୍ ନିକୋବର]]ର ଦକ୍ଷିଣ ପ୍ରାନ୍ତରେ ଥିବା [[ଇନ୍ଦିରା ପଏଣ୍ଟ]] (6°45'10" ଉତ୍ତର ଏବଂ 93°49'36" ପୂର୍ବ) ହେଉଛି ସମଗ୍ର ଭାରତର ସର୍ବଦକ୍ଷିଣ ବିନ୍ଦୁ । ଏହି କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳର ସାମୁଦ୍ରିକ ସୀମା ଦକ୍ଷିଣରେ [[ଇଣ୍ଡୋନେସିଆ]] (ପ୍ରାୟ ୧୬୫ କି.ମି. ଦୂର), ଉତ୍ତର-ପୂର୍ବରେ [[ମିଆଁମାର]] (୨୮୦ କି.ମି.) ଏବଂ ଦକ୍ଷିଣ-ପୂର୍ବରେ [[ଥାଇଲାଣ୍ଡ]] (୬୫୦ କି.ମି.) ସହିତ ଲାଗିଛି । ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ସମୁଦାୟ ଭୂଭାଗର ଆୟତନ ପ୍ରାୟ ୮,୨୪୯ ବର୍ଗ କିଲୋମିଟର ଏବଂ ୨୦୧୧ ଭାରତୀୟ ଜନଗଣନା ଅନୁଯାୟୀ ଏହାର ଜନସଂଖ୍ୟା ୩,୮୦,୫୮୧ ଅଟେ । ପ୍ରଶାସନିକ ସୁବିଧା ପାଇଁ ଏହାକୁ ତିନୋଟି ଜିଲ୍ଲାରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇଛି: [[ନିକୋବର ଜିଲ୍ଲା|ନିକୋବର]], [[ଦକ୍ଷିଣ ଆଣ୍ଡାମାନ ଜିଲ୍ଲା|ଦକ୍ଷିଣ ଆଣ୍ଡାମାନ]] ଏବଂ [[ଉତ୍ତର ଓ ମଧ୍ୟ ଆଣ୍ଡାମାନ ଜିଲ୍ଲା|ଉତ୍ତର ଓ ମଧ୍ୟ ଆଣ୍ଡାମାନ]], ଯାହାର ସଦର ମହକୁମା ଯଥାକ୍ରମେ କାର୍ ନିକୋବର, ଶ୍ରୀ ବିଜୟ ପୁରମ୍ ଏବଂ ମାୟାବନ୍ଦରଠାରେ ଅବସ୍ଥିତ । ଆନୁବଂଶିକ ଏବଂ ସାଂସ୍କୃତିକ ଅଧ୍ୟୟନରୁ ଜଣାପଡ଼ିଛି ଯେ, ଆଣ୍ଡାମାନର ମୂଳ ଅଧିବାସୀମାନେ ୩୦,୦୦୦ ବର୍ଷରୁ ଅଧିକ ପୂର୍ବେ, ଅର୍ଥାତ୍ ମଧ୍ୟ-ପ୍ରସ୍ତର ଯୁଗରେ (Middle Paleolithic), ଅନ୍ୟ ମାନବ ସଭ୍ୟତାଠାରୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହୋଇ ଏଠାରେ ବସବାସ କରୁଥିଲେ । ୧୧ଶ ଶତାବ୍ଦୀରେ ଭାରତର [[ଚୋଳ ରାଜବଂଶ|ଚୋଳ ରାଜାମାନେ]] ଦକ୍ଷିଣ-ପୂର୍ବ ଏସିଆରେ ନିଜର ନୌସେନା ଅଭିଯାନ ଆରମ୍ଭ କରିବା ପାଇଁ ଏହି ଦ୍ୱୀପକୁ ଏକ ସାମରିକ ଘାଟି ଭାବରେ ବ୍ୟବହାର କରୁଥିଲେ । ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ ୧୭୫୫ ମସିହାରେ ପ୍ରଥମ ୟୁରୋପୀୟ ଭାବରେ ଡେନିସ୍ (ଡେନମାର୍କୀୟ) ନାବିକମାନେ ଏଠାରେ ପହଞ୍ଚିଥିଲେ ଏବଂ ୧୮୬୮ ମସିହାରେ ଏହା [[ବ୍ରିଟିଶ୍ ଭାରତ|ବ୍ରିଟିଶ୍ ସାମ୍ରାଜ୍ୟ]]ର ଅଧୀନକୁ ଆସିଥିଲା । [[ଦ୍ୱିତୀୟ ବିଶ୍ୱଯୁଦ୍ଧ]] ସମୟରେ ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜ କିଛି କାଳ ପାଇଁ ଜାପାନୀ ସାମ୍ରାଜ୍ୟର ନିୟନ୍ତ୍ରଣରେ ଥିଲା । ୧୯୪୭ରେ ଭାରତର ସ୍ୱାଧୀନତା ପରେ ଏହି ଅଞ୍ଚଳ ଭାରତର ଏକ ଅବିଚ୍ଛେଦ୍ୟ ଅଙ୍ଗ ପାଲଟିଲା ଏବଂ ୧୯୫୦ରେ ଭାରତୀୟ ସମ୍ବିଧାନ ଲାଗୁ ହେବା ପରେ ଏହାକୁ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳର ମାନ୍ୟତା ପ୍ରଦାନ କରାଗଲା । ସାମରିକ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣରୁ ଏହା ଭାରତ ପାଇଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ । ଏଠାରେ 'ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର କମାଣ୍ଡ' ଅବସ୍ଥିତ, ଯାହାକି [[ଭାରତୀୟ ସେନାବାହିନୀ]], [[ଭାରତୀୟ ବିମାନ ବାହିନୀ|ବାୟୁସେନା]] ଏବଂ [[ଭାରତୀୟ ନୌସେନା|ନୌସେନା]]ର ଏକମାତ୍ର ମିଳିତ ଭୌଗୋଳିକ କମାଣ୍ଡ ଅଟେ । ସରକାରୀ କାର୍ଯ୍ୟରେ ମୁଖ୍ୟତଃ ହିନ୍ଦୀ ଏବଂ ଇଂରାଜୀର ବ୍ୟବହାର କରାଯାଉଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସାଧାରଣ ଲୋକଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବଙ୍ଗାଳୀ, ତାମିଲ ଏବଂ ତେଲୁଗୁ ଭାଷା ବହୁଳ ଭାବରେ କଥିତ । ଦ୍ୱୀପର ସ୍ଥାନୀୟ ଆଦିବାସୀମାନେ ଆଣ୍ଡାମାନୀ କିମ୍ବା ନିକୋବରୀ ଭାଷା ପରିବାରର ବିଭିନ୍ନ ଭାଷା ବ୍ୟବହାର କରନ୍ତି । ଏଠାରେ ହିନ୍ଦୁ ଧର୍ମାବଲମ୍ବୀମାନେ ସଂଖ୍ୟାଗରିଷ୍ଠ ଥିବାବେଳେ ଖ୍ରୀଷ୍ଟିଆନ ଏବଂ ଇସଲାମ୍ ଧର୍ମାବଲମ୍ବୀଙ୍କର ମଧ୍ୟ ଏକ ଉଲ୍ଲେଖନୀୟ ଉପସ୍ଥିତି ରହିଛି । ଏହି ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ଉତ୍ତର ସେଣ୍ଟିନେଲ୍ ଦ୍ୱୀପରେ 'ସେଣ୍ଟିନେଲୀ ଜନଜାତି' ବାସ କରନ୍ତି, ଯେଉଁମାନେ ଆଜି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଆଧୁନିକ ବିଶ୍ୱଠାରୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସମ୍ପର୍କବିହୀନ ହୋଇ ଏକାନ୍ତରେ ଜୀବନଯାପନ କରୁଛନ୍ତି । == ବ୍ୟୁତ୍ପତ୍ତିଗତ ଅର୍ଥ == [[ହିନ୍ଦୁ ଧର୍ମ|ହିନ୍ଦୁ]] ମହାକାବ୍ୟ [[ରାମାୟଣ|ରାମାୟଣରୁ]] ଭାରତୀୟ ଭଗବାନ [[ହନୁମାନ|ହନୁମାନଙ୍କ]] ନାମ ଅନୁସାରେ, ଆଣ୍ଡାମାନ ନାମ ''ହନ୍ଦୁମାନରୁ'' ନିଆଯାଇଥାଇପାରେ। <ref name="SA">{{Cite web |title=History of South Andaman |url=https://southandaman.nic.in/history/ |access-date=1 December 2023 |publisher=[[Government of India]]}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://southandaman.nic.in/history/ "History of South Andaman"]. </cite></ref> ଏହି ସ୍ଥାନକୁ ମାଳୟମାନେ ସମାନ ନାମରେ ଡାକିଥାନ୍ତି, ଯେଉଁମାନେ ଏହି ଅଞ୍ଚଳରେ କ୍ରୀତଦାସ କାରବାର ସହ ଜଡ଼ିତ ଥିଲେ | ଏହି ସ୍ଥାନକୁ ବିଭିନ୍ନ ନାମରେ ମଧ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖ କରାଯାଇଥିଲା ଯେପରିକି ଦ୍ୱିତୀୟ ଶତାବ୍ଦୀରେ ଟଲେମିଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅଙ୍ଗଡେମାନ୍ ଏବଂ ୧୩ଶ ଶତାବ୍ଦୀରେ [[ମାର୍କୋ ପୋଲୋ|ମାର୍କୋ ପୋଲୋଙ୍କ]] ଦ୍ୱାରରେ ''ଅଙ୍ଗମାନିଆନ୍ ଭାବରେ ।'' ''ନିକୋବର'', ଯାହା ଦକ୍ଷିଣ ଭାରତ କୁ ଦକ୍ଷିଣ ପୂର୍ବ ଏସିଆ ସହିତ ସଂଯୋଗ କରୁଥିବା ସମୁଦ୍ର ମାର୍ଗରେ ଅବସ୍ଥିତ ଥିଲା, ତାହା ନକ୍କାବରମ ନାମରେ ଜଣାଶୁଣା ଥିଲା , ଯାହାର ଅର୍ଥ ହେଉଛି " ଖୋଲା " ବା " ଉଲଗ୍ନ ଭୂମି " ଯାହା [[ତାମିଲ ଭାଷା]]<nowiki/>ରୁ ଆସିଥିଲା ଯାହା ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ ନିକୋବରରେ ପରିଣତ ହୋଇଥିଲା। ମଧ୍ୟଯୁଗର (ଖ୍ରୀଷ୍ଟପୂର୍ବ ୫୦୦-୧୫୦୦) ନିକୋବର ଆରବ ଭାଷାରେ ' ଲାନ୍ଖାବଟସ୍ ' ନାମରେ ପରିଚିତ ଥିଲା , ସମ୍ଭବତଃ ଏହା ନକ୍କାବରମ ନାମର ଏକ ଭୁଲ ପ୍ରତିଲେଖନ ଥିଲା । ଏକାଦଶ ଶତାବ୍ଦୀର ଏକ କୃତି ''କଥାସରିତସାଗର'' ଏହି ନାମକୁ ନାରିକେଳ ଦ୍ୱୀପ ବୋଲି ସୂଚିତ କରେ | ମାର୍କୋ ପୋଲୋ ଏହି ଦ୍ୱୀପକୁ ନେକୁଭେରାନ୍ ବୋଲି ଅଭିହିତ କରିଥିବାବେଳେ ଏହି ଦ୍ୱୀପର ନାମ ଚୀନରେ ଲୋ-ଜାନ୍ କୁଓ ନାମରେ ଜଣାଶୁଣା, ଯାହା ନାକ୍କାଭରର ସମାନ ଅର୍ଥର ଅନୁବାଦ।<ref name="NB" /> == ଇତିହାସ == ଆଣ୍ଡାମାନ ଏବଂ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ଇତିହାସ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରାଚୀନ ଏବଂ ବୈଚିତ୍ର୍ୟମୟ । ବହୁ ସହସ୍ର ବର୍ଷ ଧରି ଏହି ଭୂଖଣ୍ଡ ବାହ୍ୟ ଜଗତଠାରୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହୋଇ ରହିଥିଲା । ଏଠାରେ ବାସ କରୁଥିବା ଆଦିମ ଜନଜାତିମାନେ (ଯଥା: ସେଣ୍ଟିନେଲି, ଜାରୱା, ଓଙ୍ଗେ ଆଦି) ମଧ୍ୟ-ପ୍ରସ୍ତର ଯୁଗରୁ ଏଠାରେ ନିଜର ସ୍ୱାତନ୍ତ୍ର୍ୟ ବଜାୟ ରଖିଛନ୍ତି । ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ କ୍ରମାଗତ ଭାବେ ଚୋଳ ସାମ୍ରାଜ୍ୟ, ଡେନିସ୍ (ଡେନମାର୍କ) ଉପନିବେଶ ଏବଂ ବ୍ରିଟିଶ୍ ଶାସନାଧୀନ ହୋଇ ଏହି ଦ୍ୱୀପ ଭାରତୀୟ ସ୍ୱାଧୀନତା ସଂଗ୍ରାମର ଇତିହାସରେ ଏକ ନିର୍ଣ୍ଣାୟକ ଏବଂ ହୃଦୟବିଦାରକ ଅଧ୍ୟାୟ ଯୋଡ଼ିଥିଲା । ବ୍ରିଟିଶ୍ ସରକାରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନିର୍ମିତ କୁଖ୍ୟାତ ସେଲୁଲାର୍ ଜେଲ୍ ଏବଂ ନେତାଜୀ ସୁଭାଷ ଚନ୍ଦ୍ର ବୋଷଙ୍କ ସ୍ୱାଧୀନତା ସଂଗ୍ରାମ ଏହି ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜକୁ ଭାରତୀୟମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏକ ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥକ୍ଷେତ୍ରରେ ପରିଣତ କରିଛି । ନିମ୍ନଲିଖିତ ସାରଣୀରେ ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ପ୍ରମୁଖ ଐତିହାସିକ ଘଟଣାବଳୀକୁ କ୍ରମାନୁସାରେ ଦର୍ଶାଯାଇଛି: {| class="wikitable" style="width:100%; border-collapse:collapse; font-family: sans-serif;" |- style="background-color:#0072B2; color:white; font-size: 1.1em; text-align:center;" ! scope="col" style="width:8%;" | କ୍ରମ ! scope="col" style="width:20%;" | ସମୟକାଳ ! scope="col" style="width:72%;" | ପ୍ରମୁଖ ଐତିହାସିକ ଘଟଣାବଳୀ |- style="background-color:#FFF5EE; vertical-align: top;" | style="text-align:center;" | '''୧''' | style="text-align:center;" | '''୧୧ଶ ଶତାବ୍ଦୀ ଏବଂ ପୂର୍ବରୁ''' | '''ଚୋଳ ସାମ୍ରାଜ୍ୟର ନୌଘାଟି:''' ଆଦିମ ଜନଜାତିଙ୍କ ଦୀର୍ଘକାଳୀନ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ବସବାସ ପରେ, ୧୧ଶ ଶତାବ୍ଦୀରେ ପ୍ରଥମ ରାଜେନ୍ଦ୍ର ଚୋଳ ନିଜର ଦକ୍ଷିଣ-ପୂର୍ବ ଏସିଆ (ଶ୍ରୀବିଜୟ ସାମ୍ରାଜ୍ୟ) ଅଭିଯାନ ସମୟରେ ଏହି ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜକୁ ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ନୌସେନା ଘାଟି ଭାବରେ ବ୍ୟବହାର କରିଥିଲେ । ଚୋଳମାନେ ଏହାକୁ 'ତିମାଇତ୍ତିଭୁ' ଏବଂ ପରେ 'ନକ୍କାଭରମ୍' (ଅର୍ଥାତ୍ ଉଲଗ୍ନ ଲୋକଙ୍କ ଦେଶ, ଯେଉଁଥିରୁ ଆଜିର 'ନିକୋବର' ନାମର ଉତ୍ପତ୍ତି) ବୋଲି ଅଭିହିତ କରୁଥିଲେ । |- style="background-color:#F0F8FF; vertical-align: top;" | style="text-align:center;" | '''୨''' | style="text-align:center;" | '''୧୭୫୫ – ୧୮୬୮''' | '''ଡେନିସ୍ (ଡେନମାର୍କ) ଉପନିବେଶ:''' ୧୭୫୫ ମସିହାରେ ଡେନିସ୍ ଇଷ୍ଟ ଇଣ୍ଡିଆ କମ୍ପାନୀର ଆଗମନ ଘଟିଥିଲା । ସେମାନେ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପରେ ବସତି ସ୍ଥାପନ କରି ଏହାର ନାମ 'ନ୍ୟୁ ଡେନମାର୍କ' (ପରେ ଫ୍ରେଡେରିକ୍ସ ଆଇଲାଣ୍ଡସ୍) ରଖିଥିଲେ । ତେବେ ଭୟଙ୍କର ମ୍ୟାଲେରିଆ ରୋଗର ପ୍ରାଦୁର୍ଭାବ କାରଣରୁ ସେମାନେ ବାରମ୍ବାର ଏହି ବସତି ଛାଡ଼ିବାକୁ ବାଧ୍ୟ ହୋଇଥିଲେ । ଶେଷରେ ୧୮୬୮ ମସିହାରେ ଡେନିସ୍ ସରକାର ନିଜର ସମସ୍ତ ଅଧିକାରକୁ ବ୍ରିଟିଶ୍ ପ୍ରଶାସନ ନିକଟରେ ବିକ୍ରି କରିଦେଇଥିଲେ । |- style="background-color:#FFF5EE; vertical-align: top;" | style="text-align:center;" | '''୩''' | style="text-align:center;" | '''୧୭୮୯ – ୧୯୪୧''' | '''ବ୍ରିଟିଶ୍ ଶାସନ ଓ ସେଲୁଲାର୍ ଜେଲ୍:''' ୧୭୮୯ରେ ଲେଫ୍ଟନାଣ୍ଟ ଆର୍କିବାଲ୍ଡ ବ୍ଲେୟାରଙ୍କ ଅଧୀନରେ ପ୍ରଥମ ବ୍ରିଟିଶ୍ ବସତି ନିର୍ମାଣ କରାଯାଇଥିଲା । ୧୮୫୭ର ପ୍ରଥମ ଭାରତୀୟ ସ୍ୱାଧୀନତା ସଂଗ୍ରାମ ବା ସିପାହୀ ବିଦ୍ରୋହ ପରେ, ୧୮୫୮ରେ ବ୍ରିଟିଶ୍ ସରକାର ବିଦ୍ରୋହୀମାନଙ୍କୁ ନିର୍ବାସନ ଦେବା ପାଇଁ ଏଠାରେ ଏକ ବନ୍ଦୀଶାଳା ('କଳାପାଣି') ସ୍ଥାପନ କଲେ । ୧୯୦୬ରେ କୁଖ୍ୟାତ [[ସେଲୁଲାର ଜେଲ|ସେଲୁଲାର୍ ଜେଲ୍]] ନିର୍ମାଣ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲା, ଯେଉଁଠାରେ ବୀର ସାବରକର, ବଟୁକେଶ୍ୱର ଦତ୍ତଙ୍କ ଭଳି ଅସଂଖ୍ୟ ସଂଗ୍ରାମୀଙ୍କୁ ଅକଥନୀୟ ଅତ୍ୟାଚାର ସହିବାକୁ ପଡ଼ିଥିଲା । |- style="background-color:#F0F8FF; vertical-align: top;" | style="text-align:center;" | '''୪''' | style="text-align:center;" | '''୧୯୪୨ – ୧୯୪୫''' | '''ଜାପାନୀ ଅଧିକାର ଓ ଆଜାଦ୍ ହିନ୍ଦ୍ ଫୌଜ:''' ଦ୍ୱିତୀୟ ବିଶ୍ୱଯୁଦ୍ଧ ସମୟରେ ଜାପାନୀ ସାମ୍ରାଜ୍ୟ ଏହି ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜକୁ ଦଖଲ କରିଥିଲା । ୩୦ ଡିସେମ୍ବର ୧୯୪୩ରେ ନେତାଜୀ [[ସୁଭାଷ ଚନ୍ଦ୍ର ବୋଷ]] ପୋର୍ଟ ବ୍ଲେୟାରଠାରେ ଆଜାଦ ହିନ୍ଦ୍ ଫୌଜର ସ୍ୱାଧୀନ ପତାକା ଉତ୍ତୋଳନ କରି ଏକ ଐତିହାସିକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ସୃଷ୍ଟି କରିଥିଲେ । ସେ ଆଣ୍ଡାମାନକୁ 'ଶହୀଦ୍ ଦ୍ୱୀପ' ଏବଂ ନିକୋବରକୁ 'ସ୍ୱରାଜ ଦ୍ୱୀପ' ନାମରେ ନାମିତ କରିଥିଲେ । ୧୯୪୫ରେ ଯୁଦ୍ଧ ଶେଷ ହେବା ପରେ ଏହା ପୁନର୍ବାର ବ୍ରିଟିଶ୍ ନିୟନ୍ତ୍ରଣକୁ ଆସିଲା । |- style="background-color:#FFF5EE; vertical-align: top;" | style="text-align:center;" | '''୫''' | style="text-align:center;" | '''୧୯୪୭ – ୧୯୫୬''' | '''ସ୍ୱାଧୀନତା ଓ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ମାନ୍ୟତା:''' ୧୯୪୭ ମସିହାରେ ବ୍ରିଟିଶ୍ ଶାସନରୁ ସ୍ୱାଧୀନତା ପାଇବା ପରେ ଏହା ଭାରତୀୟ ସଂଘର ଏକ ଅବିଚ୍ଛେଦ୍ୟ ଅଙ୍ଗ ପାଲଟିଲା । ୧୯୫୦ରେ ନୂତନ ସମ୍ବିଧାନ ଅନୁଯାୟୀ ଏହାକୁ 'ଭାଗ-ଘ' (Part D) ରାଜ୍ୟ ଭାବରେ ସ୍ୱୀକୃତି ଦିଆଗଲା ଏବଂ ପରେ ସୀମା ପୁନର୍ଗଠନ ଆଇନ ଆଧାରରେ ୧ ନଭେମ୍ବର ୧୯୫୬ରେ ଏହାକୁ ଏକ ପୂର୍ଣ୍ଣାଙ୍ଗ 'କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ' ଭାବରେ ଘୋଷଣା କରାଗଲା । |- style="background-color:#F0F8FF; vertical-align: top;" | style="text-align:center;" | '''୬''' | style="text-align:center;" | '''୨୦୦୪ – ବର୍ତ୍ତମାନ''' | '''ସୁନାମୀ ବିପର୍ଯ୍ୟୟ ଓ ନୂତନ ନାମକରଣ:''' ୨୬ ଡିସେମ୍ବର ୨୦୦୪ର ଭୟଙ୍କର ସୁମାତ୍ରା ଭୂମିକମ୍ପ ଯୋଗୁଁ ଆସିଥିବା ସୁନାମୀରେ ଏହି ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ବ୍ୟାପକ କ୍ଷୟକ୍ଷତି ଘଟିଥିଲା ଏବଂ ହଜାର ହଜାର ଲୋକ ପ୍ରାଣ ହରାଇଥିଲେ । ନିକଟ ଅତୀତରେ ଭାରତ ସରକାର ଉପନିବେଶବାଦର ଚିହ୍ନକୁ ଲିଭାଇବା ପାଇଁ ଅନେକ ପଦକ୍ଷେପ ନେଇଛନ୍ତି । ୨୦୧୮ରେ ରୋସ୍, ନୀଲ୍ ଏବଂ ହାଭଲକ୍ ଦ୍ୱୀପର ନାମ ବଦଳାଯାଇଥିଲା ଏବଂ ସେପ୍ଟେମ୍ବର ୨୦୨୪ରେ ପ୍ରଶାସନିକ କେନ୍ଦ୍ର ତଥା ରାଜଧାନୀ 'ପୋର୍ଟ ବ୍ଲେୟାର'ର ନାମ ବଦଳାଇ ଆନୁଷ୍ଠାନିକ ଭାବରେ 'ଶ୍ରୀ ବିଜୟ ପୁରମ୍' ରଖାଯାଇଛି । |} == ଭୌଗୋଳିକ ଅବସ୍ଥାନ == ଆଣ୍ଡାମାନ ଏବଂ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜ ମୁଖ୍ୟତଃ ଭାରତୀୟ ମହାସାଗରର ବଙ୍ଗୋପସାଗର ଏବଂ ଆଣ୍ଡାମାନ ସାଗରର ମିଳନ ସ୍ଥଳରେ ଅବସ୍ଥିତ । ଏହା ଏକ ବିଶାଳ ଦ୍ୱୀପ ଶୃଙ୍ଖଳା, ଯାହାକି ଉତ୍ତରରୁ ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗକୁ ପ୍ରାୟ ୮୦୦ କିଲୋମିଟର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବ୍ୟାପିଛି । ଏହି ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜ ମୁଖ୍ୟତଃ ଦୁଇଟି ପ୍ରମୁଖ ଗୋଷ୍ଠୀକୁ ନେଇ ଗଠିତ - ଉତ୍ତର ଭାଗରେ ଥିବା 'ଆଣ୍ଡାମାନ ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜ' ଏବଂ ଦକ୍ଷିଣ ଭାଗରେ ଥିବା 'ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜ' । ଏହି ଦୁଇ ଦ୍ୱୀପ ଗୋଷ୍ଠୀ ପରସ୍ପରଠାରୁ ପ୍ରାୟ ୧୫୦ କିଲୋମିଟର ପ୍ରଶସ୍ତ ସମୁଦ୍ର ପଥ ଦ୍ୱାରା ପୃଥକ ହୋଇଛନ୍ତି, ଯାହାକୁ 'ଦଶ ଡିଗ୍ରୀ ଚ୍ୟାନେଲ' (Ten Degree Channel) କୁହାଯାଏ (କାରଣ ଏହା ୧୦° ଉତ୍ତର ଅକ୍ଷାଂଶରେ ଅବସ୍ଥିତ) । ଭୌଗୋଳିକ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣରୁ ଏହି ଦ୍ୱୀପଗୁଡ଼ିକ ପ୍ରକୃତରେ ସମୁଦ୍ର ମଧ୍ୟରେ ବୁଡ଼ି ରହିଥିବା ଏକ ବିଶାଳ ପର୍ବତମାଳାର ଉପରିଭାଗ ଅଟନ୍ତି, ଯାହାକି ମିଆଁମାରର ଆରାକାନ୍ ୟୋମା (Arakan Yoma) ପର୍ବତଶ୍ରେଣୀର ଏକ ସମ୍ପ୍ରସାରଣ ବୋଲି ବିଶ୍ୱାସ କରାଯାଏ । ନିମ୍ନଲିଖିତ ସାରଣୀରେ ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ପ୍ରମୁଖ ଭୌଗୋଳିକ ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟଗୁଡ଼ିକୁ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି: {| class="wikitable" style="width:100%; border-collapse:collapse; font-family: sans-serif;" |- style="background-color:#0072B2; color:white; font-size: 1.1em; text-align:center;" ! scope="col" style="width:8%;" | କ୍ରମ ! scope="col" style="width:22%;" | ଭୌଗୋଳିକ ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ ! scope="col" style="width:70%;" | ସବିଶେଷ ବିବରଣୀ |- style="background-color:#FFF5EE; vertical-align: top;" | style="text-align:center;" | '''୧''' | '''ଆୟତନ ଓ ଦ୍ୱୀପ ସଂଖ୍ୟା''' | ସମଗ୍ର କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳର ସମୁଦାୟ ଆୟତନ ହେଉଛି ୮,୨୪୯ ବର୍ଗ କିଲୋମିଟର । ଏଥିରେ ସର୍ବମୋଟ ୮୩୬ଟି ଛୋଟ-ବଡ଼ ଦ୍ୱୀପ ଏବଂ ଶିଳାଖଣ୍ଡ ରହିଛି, ଯାହା ମଧ୍ୟରୁ କେବଳ ୩୧ଟି ଦ୍ୱୀପରେ ମନୁଷ୍ୟ ବସବାସ କରୁଛନ୍ତି । ଆଣ୍ଡାମାନ ଗୋଷ୍ଠୀରେ ସର୍ବାଧିକ ଅଞ୍ଚଳ (ପ୍ରାୟ ୬,୪୦୮ ବର୍ଗ କି.ମି.) ଥିବାବେଳେ ନିକୋବର ଗୋଷ୍ଠୀର ଆୟତନ ପ୍ରାୟ ୧,୮୪୧ ବର୍ଗ କି.ମି. ଅଟେ । |- style="background-color:#F0F8FF; vertical-align: top;" | style="text-align:center;" | '''୨''' | '''ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଶୃଙ୍ଗ''' | ଆଣ୍ଡାମାନ ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ଉତ୍ତର ଭାଗରେ ଅବସ୍ଥିତ '''ସ୍ୟାଡଲ୍ ଶୃଙ୍ଗ''' (Saddle Peak) ହେଉଛି ସମଗ୍ର ଅଞ୍ଚଳର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସ୍ଥାନ, ଯାହାର ଉଚ୍ଚତା ସମୁଦ୍ର ପତନଠାରୁ ୭୩୨ ମିଟର (୨,୪୦୨ ଫୁଟ) । ସେହିପରି ଗ୍ରେଟ୍ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପରେ ଥିବା 'ମାଉଣ୍ଟ ଥୁଲିଅର୍' (Mount Thullier) ହେଉଛି ନିକୋବରର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଶୃଙ୍ଗ (୬୪୨ ମିଟର) । |- style="background-color:#FFF5EE; vertical-align: top;" | style="text-align:center;" | '''୩''' | '''ସକ୍ରିୟ ଆଗ୍ନେୟଗିରି''' | ପୋର୍ଟ ବ୍ଲେୟାର (ଶ୍ରୀ ବିଜୟ ପୁରମ୍) ଠାରୁ ପ୍ରାୟ ୧୩୫ କି.ମି. ଉତ୍ତର-ପୂର୍ବ ଦିଗରେ ଆଣ୍ଡାମାନ ସାଗରରେ ଅବସ୍ଥିତ '''ବ୍ୟାରେନ୍ ଦ୍ୱୀପ''' (Barren Island) ହେଉଛି ଭାରତ ତଥା ସମଗ୍ର ଦକ୍ଷିଣ ଏସିଆର ଏକମାତ୍ର ସକ୍ରିୟ ଆଗ୍ନେୟଗିରି । ଏହା ବ୍ୟତୀତ ନିକଟବର୍ତ୍ତୀ 'ନାର୍କୋଣ୍ଡମ୍ ଦ୍ୱୀପ' ଏକ ସୁପ୍ତ ଆଗ୍ନେୟଗିରି ଅଟେ । |- style="background-color:#F0F8FF; vertical-align: top;" | style="text-align:center;" | '''୪''' | '''ସର୍ବଦକ୍ଷିଣ ବିନ୍ଦୁ''' | ଗ୍ରେଟ୍ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପର ସର୍ବଦକ୍ଷିଣ ପ୍ରାନ୍ତରେ ଥିବା '''ଇନ୍ଦିରା ପଏଣ୍ଟ''' (Indira Point) ହେଉଛି କେବଳ ଏହି ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ନୁହେଁ, ବରଂ ସମଗ୍ର ଭାରତବର୍ଷର ଭୌଗୋଳିକ ସର୍ବଦକ୍ଷିଣ ବିନ୍ଦୁ । ୨୦୦୪ ସୁନାମୀ ସମୟରେ ଏହି ବିନ୍ଦୁର ଅଧିକାଂଶ ଅଂଶ ସମୁଦ୍ର ଗର୍ଭରେ ଲୀନ ହୋଇଯାଇଥିଲା, ତଥାପି ଏହାର ପ୍ରାକୃତିକ ଓ ଭୌଗୋଳିକ ଗୁରୁତ୍ୱ ଅତୁଟ ରହିଛି । |- style="background-color:#FFF5EE; vertical-align: top;" | style="text-align:center;" | '''୫''' | '''ଜଳବାୟୁ''' | ବିଷୁବ ରେଖା ନିକଟରେ ଅବସ୍ଥିତ ଥିବାରୁ ଏଠାରେ ମୁଖ୍ୟତଃ 'ଉଷ୍ମ କ୍ରାନ୍ତୀୟ ସାମୁଦ୍ରିକ ଜଳବାୟୁ' ଅନୁଭୂତ ହୁଏ । ଏଠାରେ ଗ୍ରୀଷ୍ମ ଓ ଶୀତ ଋତୁ ମଧ୍ୟରେ ତାପମାତ୍ରାର ବିଶେଷ ପରିବର୍ତ୍ତନ ହୁଏନାହିଁ; ବର୍ଷସାରା ତାପମାତ୍ରା ୨୩°C ରୁ ୩୧°C ମଧ୍ୟରେ ସ୍ଥିର ରହେ । ଦକ୍ଷିଣ-ପଶ୍ଚିମ ତଥା ଉତ୍ତର-ପୂର୍ବ ମୌସୁମୀ ପ୍ରବାହ କାରଣରୁ ଏଠାରେ ମେ' ମାସରୁ ନଭେମ୍ବର ମାସ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରଚୁର ବୃଷ୍ଟିପାତ ହୋଇଥାଏ । |- style="background-color:#F0F8FF; vertical-align: top;" | style="text-align:center;" | '''୬''' | '''ପରିବେଶ ଓ ଅରଣ୍ୟ''' | ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ପ୍ରାୟ ୮୬.୨% ଭୂଭାଗ ଘଞ୍ଚ କ୍ରାନ୍ତୀୟ ବୃଷ୍ଟିଅରଣ୍ୟ (Tropical Rainforest) ଏବଂ ହେନ୍ତାଳ ବନ (Mangroves) ଦ୍ୱାରା ଆଚ୍ଛାଦିତ । ଦୀର୍ଘକାଳ ଧରି ମୁଖ୍ୟ ଭୂଖଣ୍ଡରୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ରହିବା କାରଣରୁ ଏଠାରେ ଅନେକ ସ୍ଥାନୀୟ ପ୍ରଜାତିର (Endemic) ଉଦ୍ଭିଦ ଓ ବନ୍ୟଜନ୍ତୁ ଦେଖିବାକୁ ମିଳନ୍ତି । ଏହା ସାମୁଦ୍ରିକ ଜୀବବିବିଧତା ବିଶେଷ କରି ପ୍ରବାଳ ଭିତ୍ତି (Coral Reefs) ପାଇଁ ସାରା ବିଶ୍ୱରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ । |} == ଲୋକସଂଖ୍ୟାତ୍ମକ ତଥ୍ୟ == ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ଜନସଂଖ୍ୟା ଏବଂ ସାମାଜିକ ଗଠନ ଅତ୍ୟନ୍ତ ବୈଚିତ୍ର୍ୟମୟ ଅଟେ। ଏହାକୁ 'ମିନି ଇଣ୍ଡିଆ' ବା 'କ୍ଷୁଦ୍ର ଭାରତ' ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ, କାରଣ ଏଠାରେ ସମଗ୍ର ଭାରତର ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରାନ୍ତରୁ ଆସିଥିବା ଲୋକମାନେ ଏକତ୍ର ବସବାସ କରନ୍ତି। ୨୦୧୧ ମସିହାର ଜନଗଣନା ଅନୁଯାୟୀ ଏହି କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳର ମୋଟ ଜନସଂଖ୍ୟା ୩,୮୦,୫୮୧ ଥିବାବେଳେ, ମଇ ୨୦୨୬ ସୁଦ୍ଧା ସାମ୍ପ୍ରତିକ ସରକାରୀ ଆକଳନ (ଜାତୀୟ ଜନସଂଖ୍ୟା ଆୟୋଗ ଏବଂ IIMAD ରିପୋର୍ଟ) ଅନୁଯାୟୀ ଏହା ପ୍ରାୟ ୪.୧୫ ଲକ୍ଷରୁ ୪.୨୧ ଲକ୍ଷରେ ପହଞ୍ଚିଛି। ଏହି ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ଜନସଂଖ୍ୟା ମୁଖ୍ୟତଃ ଦୁଇ ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ— ପ୍ରଥମଟି ହେଉଛି ଆଧୁନିକ ମୂଳ ସ୍ରୋତର ଅଧିବାସୀ (ଯେଉଁମାନେ ମୁଖ୍ୟତଃ ମୁଖ୍ୟ ଭୂଖଣ୍ଡରୁ ସ୍ଥାନାନ୍ତରିତ ହୋଇଛନ୍ତି) ଏବଂ ଦ୍ୱିତୀୟଟି ହେଉଛି ଆଦିମ ସ୍ଥାନୀୟ ଜନଜାତି (ଯେଉଁମାନେ ହଜାର ହଜାର ବର୍ଷ ଧରି ଏହି ସ୍ଥାନର ପ୍ରକୃତ ବାସିନ୍ଦା ଅଟନ୍ତି)। ନିମ୍ନଲିଖିତ ସାରଣୀରେ ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ଲୋକସଂଖ୍ୟା ଏବଂ ଆନୁଷଙ୍ଗିକ ତଥ୍ୟର ତୁଳନାତ୍ମକ ବିବରଣୀ ପ୍ରଦାନ କରାଯାଇଛି: {| class="wikitable" style="width:100%; border-collapse:collapse; font-family: sans-serif; text-align:center;" |- style="background-color:#0072B2; color:white; font-size: 1.1em;" ! scope="col" style="width:8%;" | କ୍ରମ ! scope="col" style="width:22%;" | ଲୋକସଂଖ୍ୟାତ୍ମକ ଦିଗ ! scope="col" style="width:35%;" | ୨୦୧୧ ଜନଗଣନା ତଥ୍ୟ ! scope="col" style="width:35%;" | ସଦ୍ୟତମ ସ୍ଥିତି ଓ ଆକଳନ (ମଇ ୨୦୨୬) |- style="background-color:#FFF5EE; vertical-align: middle;" | '''୧''' | '''ମୋଟ ଜନସଂଖ୍ୟା''' | ୩,୮୦,୫୮୧ | ପ୍ରାୟ ୪,୧୫,୦୦୦ ରୁ ୪,୨୧,୦୦୦ ମଧ୍ୟରେ |- style="background-color:#F0F8FF; vertical-align: middle;" | '''୨''' | '''ଲିଙ୍ଗଗତ ବଣ୍ଟନ''' | ପୁରୁଷ: ୨,୦୨,୮୭୧ <br /> ମହିଳା: ୧,୭୭,୭୧୦ | ପୁରୁଷ: ପ୍ରାୟ ୨.୨ ଲକ୍ଷ <br /> ମହିଳା: ପ୍ରାୟ ୧.୯୫ ଲକ୍ଷ |- style="background-color:#FFF5EE; vertical-align: middle;" | '''୩''' | '''ଲିଙ୍ଗ ଅନୁପାତ''' | ୮୭୬ (ପ୍ରତି ୧୦୦୦ ପୁରୁଷରେ ମହିଳା) | ସାମାନ୍ୟ ସୁଧାର ସହ ପ୍ରାୟ ୮୮୦-୮୯୦ ଆକଳନ |- style="background-color:#F0F8FF; vertical-align: middle;" | '''୪''' | '''ସାକ୍ଷରତା ହାର''' | ମୋଟ: ୮୬.୬୩% <br /> <small>(ପୁରୁଷ: ୯୦.୨୭%, ମହିଳା: ୮୨.୪୩%)</small> | ମୋଟ: ୯୧.୧% <br /> <small>(ସମ୍ପ୍ରତିକ PLFS ରିପୋର୍ଟ ଆଧାରରେ)</small> |- style="background-color:#FFF5EE; vertical-align: middle;" | '''୫''' | '''ଜନବସତି ଅନୁପାତ''' | ସହରାଞ୍ଚଳ: ୩୭.୭% <br /> ଗ୍ରାମାଞ୍ଚଳ: ୬୨.୩% | ଗ୍ରେଟ୍ ନିକୋବର ପ୍ରକଳ୍ପ ଓ ଭିତ୍ତିଭୂମି ବିକାଶ କାରଣରୁ ସହରୀକରଣ ହାରରେ କ୍ରମାଗତ ବୃଦ୍ଧି |- style="background-color:#F0F8FF; vertical-align: middle;" | '''୬''' | '''ଧର୍ମଗତ ବିଭାଜନ''' | ହିନ୍ଦୁ (୬୯.୪୫%), ଖ୍ରୀଷ୍ଟିଆନ (୨୧.୨୮%), ମୁସଲମାନ (୮.୫୨%) | ଅନୁପାତ ପ୍ରାୟତଃ ସମାନ ରହିଛି |- style="background-color:#FFF5EE; vertical-align: middle;" | '''୭''' | '''ସର୍ବାଧିକ କଥିତ ଭାଷା''' | ବଙ୍ଗାଳୀ (~୨୮.୪%), ହିନ୍ଦୀ (~୧୯.୨%), ତାମିଲ (~୧୫.୨%), ତେଲୁଗୁ (~୧୩.୨%) | ବଙ୍ଗାଳୀ ଏବଂ ହିନ୍ଦୀ ଭାଷାଭାଷୀଙ୍କ ସଂଖ୍ୟା ସର୍ବାଧିକ, ଏହା ସହିତ ଇଂରାଜୀର ବହୁଳ ବ୍ୟବହାର |- style="background-color:#F0F8FF; vertical-align: middle;" | '''୮''' | '''ଆଦିମ ଜନଜାତି (PVTGs)''' | ସେଣ୍ଟିନେଲୀ, ଜାରୱା, ଓଙ୍ଗେ, ମହାନ୍ ଆଣ୍ଡାମାନୀ, ଶୋମ୍ପେନ୍ ଓ ନିକୋବରୀ | ସେଣ୍ଟିନେଲୀମାନେ ଏବେ ମଧ୍ୟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସମ୍ପର୍କବିହୀନ ଅଟନ୍ତି। ଅନ୍ୟ ଜନଜାତିଙ୍କ ସଂରକ୍ଷଣ ପ୍ରତି ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଧ୍ୟାନ |} ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ଜନସଂଖ୍ୟା ଘନତ୍ୱ ଅତ୍ୟନ୍ତ କମ୍ ଅଟେ (୨୦୧୧ ସୁଦ୍ଧା ବର୍ଗ କିଲୋମିଟର ପିଛା ମାତ୍ର ୪୬ ଜଣ)। ନିକଟବର୍ତ୍ତୀ ବର୍ଷଗୁଡ଼ିକରେ କେନ୍ଦ୍ର ସରକାରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ହାତକୁ ନିଆଯାଇଥିବା ବିଭିନ୍ନ ବୃହତ୍ ଭିତ୍ତିଭୂମି ଓ ପର୍ଯ୍ୟଟନ ପ୍ରକଳ୍ପ କାରଣରୁ ମୁଖ୍ୟ ଭୂଖଣ୍ଡରୁ ଅନେକ ବୃତ୍ତିଗତ କର୍ମଚାରୀ ଏବଂ ପ୍ରବାସୀ ଶ୍ରମିକଙ୍କ ଆଗମନ ଦେଖାଦେଇଛି, ଯାହାକି ଆଗାମୀ ଦଶନ୍ଧିରେ ଏହାର ଲୋକସଂଖ୍ୟାତ୍ମକ ରୂପରେଖରେ ଏକ ବଡ଼ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଆଣିବାର ସମ୍ଭାବନା ରଖେ। == ପ୍ରଶାସନ ଓ ରାଜନୀତି == ଆଣ୍ଡାମାନ ଏବଂ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜ ହେଉଛି ଭାରତର ଏକ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ (Union Territory) । ଭାରତୀୟ ସମ୍ବିଧାନର ଧାରା ୨୩୯ ଅନୁଯାୟୀ, ଏହି ଅଞ୍ଚଳରେ କୌଣସି ବିଧାନସଭା ବା ନିର୍ବାଚିତ ରାଜ୍ୟ ସରକାର ନାହାନ୍ତି । ଏହାର ସମସ୍ତ ପ୍ରଶାସନିକ ଦାୟିତ୍ୱ ଭାରତର ରାଷ୍ଟ୍ରପତିଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନିଯୁକ୍ତ ଏକ 'ଉପରାଜ୍ୟପାଳ' (Lieutenant Governor) ଙ୍କ ଉପରେ ନ୍ୟସ୍ତ ଅଟେ, ଯିଏକି କେନ୍ଦ୍ର ସରକାରଙ୍କ ପ୍ରତିନିଧି ଭାବରେ ସମଗ୍ର ଅଞ୍ଚଳର ଶାସନଭାର ତୁଲାନ୍ତି । ଦୈନନ୍ଦିନ ପ୍ରଶାସନିକ କାର୍ଯ୍ୟ ଏବଂ ନୀତି ନିର୍ଦ୍ଧାରଣରେ ତାଙ୍କୁ ସହାୟତା କରିବା ପାଇଁ ଭାରତୀୟ ପ୍ରଶାସନିକ ସେବା (IAS) ର ଜଣେ ବରିଷ୍ଠ ଅଧିକାରୀ 'ମୁଖ୍ୟ ସଚିବ' ଭାବରେ ନିଯୁକ୍ତ ହୋଇଥାନ୍ତି । ବିଚାର ବିଭାଗୀୟ (Judiciary) କ୍ଷେତ୍ରରେ ଏହି କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ ନିଜସ୍ୱ କୌଣସି ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚ ନ୍ୟାୟାଳୟ ନରଖି, 'କଲିକତା ଉଚ୍ଚ ନ୍ୟାୟାଳୟ' (Calcutta High Court) ର ଅଧୀନରେ ଆସେ । ଆଇନଗତ ସୁବିଧା ପାଇଁ ରାଜଧାନୀ ଶ୍ରୀ ବିଜୟ ପୁରମ୍ (ଯାହାର ପୂର୍ବ ନାମ ପୋର୍ଟ ବ୍ଲେୟାର ଥିଲା) ଠାରେ କଲିକତା ଉଚ୍ଚ ନ୍ୟାୟାଳୟର ଏକ ସ୍ଥାୟୀ ଖଣ୍ଡପୀଠ (Circuit Bench) ସ୍ଥାପନ କରାଯାଇଛି । ରାଜନୈତିକ ସ୍ତରରେ ଏହି କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳରୁ ସମଗ୍ର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜକୁ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ କରିବା ପାଇଁ କେବଳ ଜଣେ ମାତ୍ର ସାଂସଦ (Member of Parliament) ଭାରତୀୟ ଲୋକ ସଭାକୁ ନିର୍ବାଚିତ ହୋଇଥାନ୍ତି । ସୁଶାସନ ପାଇଁ ସମଗ୍ର ଭୂଭାଗକୁ ତିନୋଟି ଜିଲ୍ଲାରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇଛି ଏବଂ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜିଲ୍ଲା ଜଣେ ଡେପୁଟି କମିଶନରଙ୍କ (ଜିଲ୍ଲାପାଳ) ଅଧୀନରେ ପରିଚାଳିତ ହୁଏ । ଗ୍ରାମାଞ୍ଚଳରେ ପଞ୍ଚାୟତରାଜ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଥିବାବେଳେ ସହରାଞ୍ଚଳ ପ୍ରଶାସନ ପାଇଁ ପୌରପରିଷଦ ଗଠନ କରାଯାଇଛି । ନିମ୍ନଲିଖିତ ସାରଣୀରେ ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ବର୍ତ୍ତମାନର ପ୍ରଶାସନିକ ଏବଂ ରାଜନୈତିକ ଢାଞ୍ଚାକୁ ସବିଶେଷ ଭାବେ ଦର୍ଶାଯାଇଛି (ମଇ ୨୦୨୬ ସୁଦ୍ଧା ଅଦ୍ୟତନ): {| class="wikitable" style="width:100%; border-collapse:collapse; font-family: sans-serif;" |- style="background-color:#0072B2; color:white; font-size: 1.1em; text-align:center;" ! scope="col" style="width:8%;" | କ୍ରମ ! scope="col" style="width:25%;" | ବିଭାଗ ! scope="col" style="width:67%;" | ସବିଶେଷ ବିବରଣୀ |- style="background-color:#FFF5EE; vertical-align: top;" | style="text-align:center;" | '''୧''' | '''ଶାସନ ପ୍ରଣାଳୀ''' | କେନ୍ଦ୍ର ସରକାରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପରିଚାଳିତ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ (ଏଠାରେ କୌଣସି ରାଜ୍ୟ ବିଧାନସଭା ବା ମୁଖ୍ୟମନ୍ତ୍ରୀ ନାହାନ୍ତି) । |- style="background-color:#F0F8FF; vertical-align: top;" | style="text-align:center;" | '''୨''' | '''ବର୍ତ୍ତମାନର ଉପରାଜ୍ୟପାଳ''' | ଆଡମିରାଲ (ଅବସରପ୍ରାପ୍ତ) '''[[ଦେବେନ୍ଦ୍ର କୁମାର ଜୋଶୀ]]''' (ଅକ୍ଟୋବର ୨୦୧୭ ମସିହାରୁ ଦାୟିତ୍ୱରେ) |- style="background-color:#FFF5EE; vertical-align: top;" | style="text-align:center;" | '''୩''' | '''ବର୍ତ୍ତମାନର ମୁଖ୍ୟ ସଚିବ''' | ଶ୍ରୀ ଚନ୍ଦ୍ର ଭୂଷଣ କୁମାର, ଆଇ.ଏ.ଏସ୍. |- style="background-color:#F0F8FF; vertical-align: top;" | style="text-align:center;" | '''୪''' | '''ସଂସଦୀୟ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ''' | ଲୋକ ସଭାରେ ମୋଟ ୧ ଗୋଟି ଆସନ ଅଛି । ସଦ୍ୟତମ ୨୦୨୪ ଲୋକ ସଭା ନିର୍ବାଚନର ବିଜୟୀ ସାଂସଦ: '''[[ବିଷ୍ଣୁ ପଦ ରାୟ]]''' (ଭାରତୀୟ ଜନତା ପାର୍ଟି) |- style="background-color:#FFF5EE; vertical-align: top;" | style="text-align:center;" | '''୫''' | '''ନ୍ୟାୟିକ ଅଧିକାର କ୍ଷେତ୍ର''' | [[କଲିକତା ଉଚ୍ଚ ନ୍ୟାୟାଳୟ]] (ମୁଖ୍ୟ ପୀଠ: କୋଲକାତା, ଖଣ୍ଡପୀଠ: ଶ୍ରୀ ବିଜୟ ପୁରମ୍) |- style="background-color:#F0F8FF; vertical-align: top;" | style="text-align:center;" | '''୬''' | '''ପ୍ରଶାସନିକ ଜିଲ୍ଲା ସମୂହ (୩ ଗୋଟି)''' | * '''[[ଦକ୍ଷିଣ ଆଣ୍ଡାମାନ ଜିଲ୍ଲା]]''' (ସଦର ମହକୁମା: ଶ୍ରୀ ବିଜୟ ପୁରମ୍) * '''[[ଉତ୍ତର ଓ ମଧ୍ୟ ଆଣ୍ଡାମାନ ଜିଲ୍ଲା]]''' (ସଦର ମହକୁମା: ମାୟାବନ୍ଦର) * '''[[ନିକୋବର ଜିଲ୍ଲା]]''' (ସଦର ମହକୁମା: କାର୍ ନିକୋବର) |- style="background-color:#FFF5EE; vertical-align: top;" | style="text-align:center;" | '''୭''' | '''ସ୍ଥାନୀୟ ଶାସନ (Local Govt)''' | ଗ୍ରାମାଞ୍ଚଳରେ ଜିଲ୍ଲା ପରିଷଦ ଏବଂ ଗ୍ରାମ ପଞ୍ଚାୟତ ବ୍ୟବସ୍ଥା ରହିଛି । ସହରାଞ୍ଚଳ ପାଇଁ ଏକମାତ୍ର ମ୍ୟୁନିସିପାଲିଟି ଭାବରେ 'ଶ୍ରୀ ବିଜୟ ପୁରମ୍ ପୌରପରିଷଦ' (ପୂର୍ବର ପୋର୍ଟ ବ୍ଲେୟାର ପୌରପରିଷଦ) କାର୍ଯ୍ୟରତ ଅଛି । |- style="background-color:#F0F8FF; vertical-align: top;" | style="text-align:center;" | '''୮''' | '''ସାମରିକ ପ୍ରଶାସନ''' | ଭାରତର ଏକମାତ୍ର ମିଳିତ ସାମରିକ କମାଣ୍ଡ '''ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର କମାଣ୍ଡ (ANC)''' ଏହିଠାରେ ଅବସ୍ଥିତ, ଯେଉଁଥିରେ ଭାରତୀୟ ସେନା, ନୌସେନା ଏବଂ ବିମାନ ବାହିନୀ ମିଳିତ ଭାବେ ଅଞ୍ଚଳର ସୁରକ୍ଷା ପରିଚାଳନା କରନ୍ତି । |} == ଅର୍ଥନୀତି == ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ଅର୍ଥନୀତି ମୁଖ୍ୟତଃ କୃଷି, ପର୍ଯ୍ୟଟନ ଏବଂ ମତ୍ସ୍ୟ ଚାଷ ଉପରେ ନିର୍ଭରଶୀଳ । ଏହାର ଭୌଗୋଳିକ ଅବସ୍ଥିତି ଯୋଗୁଁ ଏଠାରେ ବାଣିଜ୍ୟିକ ସୁଯୋଗ ବହୁତ ରହିଛି । {| class="wikitable sortable" style="background:#fdfdfd; border:1px solid #aaa; width:100%; text-align:left;" |+ style="background:#2E8B57; color:white; padding:10px; font-size:1.2em;" | '''ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର: ଆର୍ଥିକ ରୂପରେଖ''' |- style="background:#E9E9E9; text-align:center;" ! width="30%" | ଆର୍ଥିକ କ୍ଷେତ୍ର ! width="70%" | ବିବରଣୀ |- | '''ମୁଖ୍ୟ କୃଷି ଉତ୍ପାଦ''' | ଧାନ, ନଡ଼ିଆ, ଗୁଆ, ରବର ଏବଂ କାଜୁ । ଏଠାରେ ପ୍ରଚୁର ପରିମାଣରେ ମସଲା (ଗୋଲମରିଚ, ଡାଲଚିନି) ମଧ୍ୟ ଚାଷ ହୁଏ [୧] । |- | '''ପର୍ଯ୍ୟଟନ ଶିଳ୍ପ''' | ଏହା ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ଅର୍ଥନୀତିର ମେରୁଦଣ୍ଡ । ସେଲ୍ୟୁଲାର ଜେଲ୍, ରାଧାନଗର ବିଚ୍ ଏବଂ ସ୍କୁବା ଡାଇଭିଂ ପାଇଁ ଏହା ବିଶ୍ୱପ୍ରସିଦ୍ଧ [୨] । |- | '''ମତ୍ସ୍ୟ ସମ୍ପଦ''' | ପ୍ରାୟ ୬ ଲକ୍ଷ ବର୍ଗ କିଲୋମିଟର ପରିବ୍ୟାପ୍ତ 'Exclusive Economic Zone' (EEZ) ମଧ୍ୟରେ ସାମୁଦ୍ରିକ ମାଛ ଧରା ଏକ ପ୍ରମୁଖ ଜୀବିକା [୩] । |- | '''ଶିଳ୍ପ ଓ ବାଣିଜ୍ୟ''' | ହସ୍ତତନ୍ତ (ବିଶେଷ କରି କାଠ ଏବଂ ଶାମୁକା କାମ) ଏବଂ ଖାଦ୍ୟ ପ୍ରକ୍ରିୟାକରଣ ଉପରେ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦିଆଯାଏ । |- | '''ବନ୍ଦର ଭିତ୍ତିଭୂମି''' | ପୋର୍ଟ ବ୍ଲେୟର ଏକ ପ୍ରମୁଖ ସାମୁଦ୍ରିକ ବନ୍ଦର, ଯାହା ଆନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ଜଳପଥ ସହ ସଂଯୋଗ ରକ୍ଷା କରେ । |} === ମୁଖ୍ୟ ରପ୍ତାନି ଦ୍ରବ୍ୟ === * ସାମୁଦ୍ରିକ ଉତ୍ପାଦ: ମାଛ ଏବଂ ଚିଙ୍ଗୁଡ଼ି । * କୃଷିଜାତ ଦ୍ରବ୍ୟ: ନଡ଼ିଆ, ଗୁଆ ଏବଂ କଞ୍ଚା ରବର । * ହସ୍ତଶିଳ୍ପ: ବେତ ଓ କାଠ ନିର୍ମିତ ସାମଗ୍ରୀ । == ପରିବହନ == ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ଭୌଗୋଳିକ ଅବସ୍ଥିତି ଯୋଗୁଁ ଏଠାରେ ଜଳପଥ ଏବଂ ଆକାଶପଥ ପରିବହନର ମୁଖ୍ୟ ମାଧ୍ୟମ ଅଟେ। {| class="wikitable sortable" style="background:#fdfdfd; border:1px solid #aaa; width:100%; text-align:left;" |+ style="background:#CC5500; color:white; padding:10px; font-size:1.2em;" | '''ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର: ପରିବହନ ବ୍ୟବସ୍ଥା''' |- style="background:#E9E9E9; text-align:center;" ! width="30%" | ପରିବହନ ମାଧ୍ୟମ ! width="70%" | ବିବରଣୀ |- | '''ଆକାଶପଥ (Airways)''' | ବୀର ସାବରକର ଆନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ବିମାନବନ୍ଦର, ପୋର୍ଟ ବ୍ଲେୟର ଏଠାକାର ମୁଖ୍ୟ ବିମାନବନ୍ଦର। ଏହା ଭାରତର ପ୍ରମୁଖ ସହର ଯଥା କୋଲକାତା, ଚେନ୍ନାଇ ଏବଂ ବିଶାଖାପାଟଣା ସହ ସଂଯୁକ୍ତ [୧]। |- | '''ଜଳପଥ (Seaways)''' | ମୁଖ୍ୟ ଭୂଭାଗ (Mainland) ରୁ ଜାହାଜ ଯୋଗେ ଯାତାୟାତ ପାଇଁ ୩ ରୁ ୪ ଦିନ ସମୟ ଲାଗେ। ବିଭିନ୍ନ ଦ୍ୱୀପ ମଧ୍ୟରେ ଯାତାୟାତ ପାଇଁ ଫେରି (Ferry) ସେବା ଉପଲବ୍ଧ [୨]। |- | '''ସଡ଼କପଥ (Roadways)''' | ଆଣ୍ଡାମାନ ଟ୍ରଙ୍କ ରୋଡ୍ (ATR) ବା ଜାତୀୟ ରାଜପଥ ୪ (NH4) ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ମୁଖ୍ୟ ସଡ଼କ, ଯାହା ପୋର୍ଟ ବ୍ଲେୟରକୁ ଡିଗ୍ଲିପୁର ସହ ସଂଯୋଗ କରେ [୩]। |- | '''ହେଲିକପ୍ଟର ସେବା''' | ଜରୁରୀକାଳୀନ ପରିସ୍ଥିତି ଏବଂ ଦୂରବର୍ତ୍ତୀ ଦ୍ୱୀପଗୁଡ଼ିକ ପାଇଁ 'ପବନ ହଂସ' (Pawan Hans) ହେଲିକପ୍ଟର ସେବା ପ୍ରଦାନ କରାଯାଏ। |} === ମୁଖ୍ୟ ଆକର୍ଷଣ ଓ ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ === * ମାରାଇନ୍ ପରିବହନ: ବୃହତ ଯାତ୍ରୀବାହୀ ଜାହାଜ ଯଥା MV Nicobar, MV Nancowry, ଏବଂ MV Swaraj Dweep ଏହି ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜକୁ ଭାରତର ପୂର୍ବ ଉପକୂଳ ସହ ଯୋଡ଼ିଥାନ୍ତି। * ବେସରକାରୀ ଫେରି: ପର୍ଯ୍ୟଟକମାନଙ୍କ ପାଇଁ ହାଭଲକ୍ (ସ୍ୱରାଜ ଦ୍ୱୀପ) ଏବଂ ନିଲ୍ ଦ୍ୱୀପକୁ ଯିବା ପାଇଁ ମାକ୍ରୁଜ୍ (Makruzz) ଭଳି ଅତ୍ୟାଧୁନିକ ବେସରକାରୀ ଫେରି ସେବା ଉପଲବ୍ଧ। == ଭିତ୍ତିଭୂମି == ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ଭିତ୍ତିଭୂମି ବିକାଶ ଏହାର ଦୂରବର୍ତ୍ତୀ ଅବସ୍ଥିତି ଏବଂ ରଣନୈତିକ ଗୁରୁତ୍ୱ ଉପରେ ଆଧାରିତ। ସାମ୍ପ୍ରତିକ ବର୍ଷଗୁଡ଼ିକରେ ଭାରତ ସରକାର ଏଠାରେ ଯୋଗାଯୋଗ ଏବଂ ଶକ୍ତି କ୍ଷେତ୍ରରେ ବ୍ୟାପକ ସଂସ୍କାର ଆଣିଛନ୍ତି। {| class="wikitable sortable" style="background:#f9f9f9; border:1px solid #aaa; width:100%; text-align:left;" |+ style="background:#008080; color:white; padding:10px; font-size:1.2em;" | '''ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର: ଭିତ୍ତିଭୂମି ରୂପରେଖ''' |- style="background:#E9E9E9; text-align:center;" ! width="30%" | କ୍ଷେତ୍ର ! width="70%" | ବିବରଣୀ |- | '''ଡିଜିଟାଲ୍ ଯୋଗାଯୋଗ''' | ଚେନ୍ନାଇ-ଆଣ୍ଡାମାନ ନିକୋବର ଅପ୍ଟିକାଲ୍ ଫାଇବର କେବୁଲ୍ (CANI-OFC): ଏହା ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜକୁ ହାଇ-ସ୍ପିଡ୍ ବ୍ରଡବ୍ୟାଣ୍ଡ ଏବଂ 4G/5G ସଂଯୋଗ ପ୍ରଦାନ କରୁଛି [୧]। |- | '''ଶକ୍ତି (Energy)''' | ମୁଖ୍ୟତଃ ଡିଜେଲ୍ ଜେନେରେଟର ଉପରେ ନିର୍ଭରଶୀଳ। ବର୍ତ୍ତମାନ ସୌର ଶକ୍ତି (Solar Energy) ଏବଂ ବାୟୁ ଶକ୍ତି ପ୍ରକଳ୍ପ ଉପରେ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦିଆଯାଉଛି [୨]। |- | '''ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ଭିତ୍ତିଭୂମି''' | ଜି.ବି. ପନ୍ଥ ହସ୍ପିଟାଲ୍, ପୋର୍ଟ ବ୍ଲେୟର ଏଠାକାର ପ୍ରମୁଖ ଡାକ୍ତରଖାନା। ଏହା ବ୍ୟତୀତ ପ୍ରତି ଦ୍ୱୀପରେ ପ୍ରାଥମିକ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ କେନ୍ଦ୍ର (PHC) ରହିଛି। |- | '''ପାନୀୟ ଜଳ''' | ବର୍ଷା ଜଳ ଅମଳ ଏବଂ ଧାନୀଖାରୀ ବନ୍ଧ (Dhanikhari Dam) ପୋର୍ଟ ବ୍ଲେୟରର ମୁଖ୍ୟ ଜଳ ଉତ୍ସ। |- | '''ସାମରିକ ଭିତ୍ତିଭୂମି''' | ଏହା ଭାରତର ଏକମାତ୍ର Tri-service Command। ଏଠାରେ ଅତ୍ୟାଧୁନିକ ରନୱେ ଏବଂ ନୌସେନା ବେସ୍ (ଯଥା: INS Kohassa, INS Baaz) ବିକଶିତ ହୋଇଛି। |} === ପ୍ରମୁଖ ବିକାଶମୂଳକ ପ୍ରକଳ୍ପ === * ଗ୍ରେଟ୍ ନିକୋବର ବିକାଶ ପ୍ରକଳ୍ପ: ଏଠାରେ ଏକ ଆନ୍ତର୍ଜାତୀୟ କଣ୍ଟେନର ଟ୍ରାନ୍ସ-ସିପମେଣ୍ଟ ଟର୍ମିନାଲ୍ (ICTT) ନିର୍ମାଣ ପାଇଁ ଯୋଜନା କରାଯାଇଛି। * ସେତୁ ନିର୍ମାଣ: ବିଭିନ୍ନ ଦ୍ୱୀପକୁ ଯୋଡ଼ିବା ପାଇଁ ସମୁଦ୍ର ଉପରେ ବଡ଼ ସେତୁ ନିର୍ମାଣ କାର୍ଯ୍ୟ ଚାଲିଛି, ଯାହା ସଡ଼କ ପରିବହନକୁ ସହଜ କରିବ। == ଲୋକପ୍ରିୟ ସଂସ୍କୃତି == ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ସଂସ୍କୃତି ହେଉଛି ଆଦିମ ଜନଜାତିଙ୍କ ପରମ୍ପରା ଏବଂ ଭାରତର ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରାନ୍ତରୁ ଆସି ବସବାସ କରୁଥିବା ଲୋକଙ୍କ ରୀତିନୀତିର ଏକ ଅପୂର୍ବ ମିଶ୍ରଣ। ଏହାକୁ ଅନେକ ସମୟରେ "କ୍ଷୁଦ୍ର ଭାରତ" (Mini India) ବୋଲି କୁହାଯାଏ। {| class="wikitable sortable" style="background:#fffaf0; border:1px solid #aaa; width:100%; text-align:left;" hot pink hex code |+ style="background:#FF69B4; color:white; padding:10px; font-size:1.2em;" | '''ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର: ସାଂସ୍କୃତିକ ଝଲକ''' |- style="background:#E9E9E9; text-align:center;" ! width="30%" | ବିଭାଗ ! width="70%" | ବିବରଣୀ |- | '''ପର୍ବପର୍ବାଣୀ''' | ଦ୍ୱୀପ ମହୋତ୍ସବ (Island Tourism Festival) ଏଠାକାର ମୁଖ୍ୟ ପର୍ବ। ଏହା ବ୍ୟତୀତ ଦୁର୍ଗା ପୂଜା, ପୋଙ୍ଗଲ, ଓଣମ ଏବଂ ନିକୋବରୀମାନଙ୍କର 'ଘୁଷୁରି ପର୍ବ' (Pig Festival) ପାଳନ କରାଯାଏ। |- | '''ନୃତ୍ୟ ଓ ସଙ୍ଗୀତ''' | ନିକୋବରୀ ନୃତ୍ୟ ଏଠାକାର ସବୁଠାରୁ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ପାରମ୍ପରିକ ନୃତ୍ୟ। ଆଦିମ ଜନଜାତିମାନଙ୍କର ନିଜସ୍ୱ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ସଙ୍ଗୀତ ଓ ବାଦ୍ୟଯନ୍ତ୍ର ରହିଛି। |- | '''ଖାଦ୍ୟଶୈଳୀ''' | ସାମୁଦ୍ରିକ ଖାଦ୍ୟ (Seafood) ଏଠାକାର ମୁଖ୍ୟ ଆହାର। ମାଛ, ଚିଙ୍ଗୁଡ଼ି ଏବଂ କଙ୍କଡ଼ା ତରକାରୀ ସହ ଦକ୍ଷିଣ ଭାରତୀୟ ଓ ବଙ୍ଗଳା ଖାଦ୍ୟର ପ୍ରଭାବ ଅଧିକ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ। |- | '''ହସ୍ତଶିଳ୍ପ''' | ଶାମୁକା (Shell), ବେତ ଓ ବାଉଁଶରେ ତିଆରି ସାମଗ୍ରୀ ଏବଂ ନଡ଼ିଆ କତାରେ ନିର୍ମିତ ହସ୍ତକଳା ପାଇଁ ଏହି ଅଞ୍ଚଳ ଜଣାଶୁଣା। |- | '''ଚଳଚ୍ଚିତ୍ର ଓ ସାହିତ୍ୟ''' | ସେଲ୍ୟୁଲାର ଜେଲ୍ ଏବଂ କାଳାପାଣି ଦଣ୍ଡାଦେଶକୁ ନେଇ ଅନେକ ଭାରତୀୟ ଚଳଚ୍ଚିତ୍ର (ଯଥା: 'କାଳାପାନୀ') ଏବଂ ପୁସ୍ତକ ରଚିତ ହୋଇଛି। |} === ମୁଖ୍ୟ ବିଶେଷତ୍ୱ === * ମାନବବିଜ୍ଞାନ: ଜାରୱା ଏବଂ ସେଣ୍ଟିନେଲିଜ୍ ପରି ଜନଜାତିମାନଙ୍କର ସଂସ୍କୃତି ବିଶ୍ୱର ସବୁଠାରୁ ପୁରାତନ ଏବଂ ରହସ୍ୟମୟ ସଂସ୍କୃତି ଭାବରେ ପରିଗଣିତ। * ସାମ୍ପ୍ରଦାୟିକ ସଦ୍ଭାବ: ଏଠାରେ ଜାତି, ଧର୍ମ ନିର୍ବିଶେଷରେ ଲୋକମାନେ ଏକାଠି ରହୁଥିବାରୁ ଏହା ଜାତୀୟ ସଂହତିର ଏକ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଉଦାହରଣ। == ପର୍ଯ୍ୟଟନ == ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜ ଏହାର ନୀଳ ସମୁଦ୍ର, ଧଳା ବାଲୁକା ଶଯ୍ୟା ଏବଂ ସବୁଜ ବନାନୀ ପାଇଁ ବିଶ୍ୱବିଖ୍ୟାତ । ପର୍ଯ୍ୟଟନ ଏଠାକାର ଅର୍ଥନୀତିର ମୁଖ୍ୟ ଆଧାର । {| class="wikitable sortable" style="background:#f0f8ff; border:1px solid #aaa; width:100%; text-align:left;" |+ style="background:#0077BE; color:white; padding:10px; font-size:1.2em;" | '''ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର: ପ୍ରମୁଖ ପର୍ଯ୍ୟଟନ ସ୍ଥଳୀ''' |- style="background:#E9E9E9; text-align:center;" ! width="30%" | ସ୍ଥାନ / ଆକର୍ଷଣ ! width="70%" | ବିଶେଷତ୍ୱ |- | '''ସେଲ୍ୟୁଲାର ଜେଲ୍''' | ପୋର୍ଟ ବ୍ଲେୟରଠାରେ ଅବସ୍ଥିତ ଏହି ଐତିହାସିକ ଜେଲ୍ 'କାଳାପାଣି' ନାମରେ ଜଣାଶୁଣା । ଏଠାରେ ସନ୍ଧ୍ୟାରେ ହେଉଥିବା 'Light and Sound Show' ଏକ ମୁଖ୍ୟ ଆକର୍ଷଣ । |- | '''ରାଧାନଗର ବିଚ୍''' | ସ୍ୱରାଜ ଦ୍ୱୀପ (Havelock) ରେ ଅବସ୍ଥିତ ଏହି ବିଚ୍ ଏସିଆର ସବୁଠାରୁ ସୁନ୍ଦର ବିଚ୍ ଭାବରେ ପରିଗଣିତ । |- | '''ନେତାଜୀ ସୁଭାଷ ଚନ୍ଦ୍ର ବୋଷ ଦ୍ୱୀପ''' | ପୂର୍ବରୁ ଏହା 'Ross Island' ନାମରେ ଜଣାଥିଲା । ଏଠାରେ ବ୍ରିଟିଶ୍ ଶାସନ କାଳର ଭଗ୍ନାବଶେଷ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ । |- | '''ବାରାଟାଙ୍ଗ ଦ୍ୱୀପ''' | ଏହା ଚୂନପଥର ଗୁମ୍ଫା (Limestone Caves) ଏବଂ କର୍ଦ୍ଦମ ଆଗ୍ନେୟଗିରି (Mud Volcano) ପାଇଁ ପ୍ରସିଦ୍ଧ । |- | '''ସାମୁଦ୍ରିକ କ୍ରୀଡ଼ା''' | ସ୍କୁବା ଡାଇଭିଂ (Scuba Diving), ସ୍ନର୍କେଲିଂ (Snorkeling) ଏବଂ ପାରାସେଲିଂ ପାଇଁ ଏହା ଭାରତର ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ ସ୍ଥାନ । |} === ପର୍ଯ୍ୟଟନ ଋତୁ === * ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ସମୟ: ଅକ୍ଟୋବରରୁ ମେ ମାସ ମଧ୍ୟଭାଗ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ । * ମୌସୁମୀ ସମୟ: ମେ ମାସ ଶେଷରୁ ସେପ୍ଟେମ୍ବର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରବଳ ବର୍ଷା ହେଉଥିବାରୁ ଏହି ସମୟରେ ପର୍ଯ୍ୟଟନ କମ୍ ରୁହେ । === କିପରି ପହଞ୍ଚିବେ? === * ଆକାଶପଥ: କୋଲକାତା, ଚେନ୍ନାଇ, ବେଙ୍ଗାଲୁରୁ ଏବଂ ଦିଲ୍ଲୀରୁ ପୋର୍ଟ ବ୍ଲେୟରକୁ ସିଧାସଳଖ ବିମାନ ସେବା ଅଛି । * ଜଳପଥ: ଚେନ୍ନାଇ, କୋଲକାତା ଏବଂ ବିଶାଖାପାଟଣାରୁ ନିୟମିତ ଜାହାଜ ଚଳାଚଳ କରିଥାଏ । == ବନ୍ୟପ୍ରାଣୀ ଓ ଅଭୟାରଣ୍ୟ == ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜ ଏହାର ସମୃଦ୍ଧ ଜୈବ ବିବିଧତା ଏବଂ ବିରଳ ସାମୁଦ୍ରିକ ଜୀବଙ୍କ ପାଇଁ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ଏଠାରେ ପ୍ରାୟ ୯୬ଟି ବନ୍ୟପ୍ରାଣୀ ଅଭୟାରଣ୍ୟ, ୯ଟି ଜାତୀୟ ଉଦ୍ୟାନ ଏବଂ ଗୋଟିଏ ବାୟୋସ୍ଫିୟର ରିଜର୍ଭ ରହିଛି। {| class="wikitable sortable" style="background:#f5fffa; border:1px solid #aaa; width:100%; text-align:left;" |+ style="background:#228B22; color:white; padding:10px; font-size:1.2em;" | '''ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର: ପ୍ରମୁଖ ଜାତୀୟ ଉଦ୍ୟାନ ଓ ପ୍ରାଣୀ''' |- style="background:#E9E9E9; text-align:center;" ! width="35%" | ଜାତୀୟ ଉଦ୍ୟାନ / ଅଭୟାରଣ୍ୟ ! width="65%" | ବିଶେଷତ୍ୱ |- | '''ମହାତ୍ମା ଗାନ୍ଧୀ ସାମୁଦ୍ରିକ ଜାତୀୟ ଉଦ୍ୟାନ''' | ୱାଣ୍ଡୁର (Wandoor) ଠାରେ ଅବସ୍ଥିତ। ଏହା ବିରଳ ପ୍ରବାଳ ପ୍ରାଚୀର (Coral Reefs) ଏବଂ ସାମୁଦ୍ରିକ ଜୀବଙ୍କ ପାଇଁ ଜଣାଶୁଣା। |- | '''କ୍ୟାମ୍ପବେଲ୍ ବେ ଜାତୀୟ ଉଦ୍ୟାନ''' | ଗ୍ରେଟ୍ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପରେ ଅବସ୍ଥିତ। ଏଠାରେ ବିରଳ ମେଗାପୋଡ୍ (Megapode) ପକ୍ଷୀ ଦେଖାଯାନ୍ତି। |- | '''ସ୍ୟାଡଲ୍ ପିକ୍ ଜାତୀୟ ଉଦ୍ୟାନ''' | ଏହା ଉତ୍ତର ଆଣ୍ଡାମାନରେ ଅବସ୍ଥିତ। ଏହା ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଶୃଙ୍ଗ ଏବଂ ଏଠାରେ ଘଞ୍ଚ କ୍ରାନ୍ତୀୟ ବର୍ଷାରଣ୍ୟ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ। |- | '''ଗାଲାଥିଆ ଜାତୀୟ ଉଦ୍ୟାନ''' | ଏହା ବିଶାଳକାୟ ଲେଦରବ୍ୟାକ୍ ସମୁଦ୍ର କଇଁଛ (Leatherback Turtle) ମାନଙ୍କର ଅଣ୍ଡା ଦେବା ପାଇଁ ଏକ ପ୍ରମୁଖ ସ୍ଥାନ। |- | '''ମାଉଣ୍ଟ ହ୍ୟାରିଏଟ୍ (ବର୍ତ୍ତମାନ ମାଉଣ୍ଟ ମଣିପୁର)''' | ଏହା ପକ୍ଷୀ ନିରୀକ୍ଷଣ ପାଇଁ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ସ୍ଥାନ ଏବଂ ଏଠାରେ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ପ୍ରଜାପତି ଦେଖିବାକୁ ମିଳନ୍ତି। |} === ବିରଳ ଓ ସ୍ଥାନୀୟ ବନ୍ୟପ୍ରାଣୀ === * ରାଜ୍ୟ ପଶୁ: ଡୁଗୋଙ୍ଗ (Dugong) ବା ସାମୁଦ୍ରିକ ଗାଈ। ଏହା ଏକ ବିରଳ ସାମୁଦ୍ରିକ ସ୍ତନ୍ୟପାୟୀ ପ୍ରାଣୀ। * ରାଜ୍ୟ ପକ୍ଷୀ: ଆଣ୍ଡାମାନ କାଠ ପାରା (Andaman Wood Pigeon)। * ଲୁଣି ପାଣି କୁମ୍ଭୀର: ଏହି ଦ୍ୱୀପଗୁଡ଼ିକର କିଛି ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଅଞ୍ଚଳରେ ବିଶାଳକାୟ ଲୁଣି ପାଣି କୁମ୍ଭୀର ଦେଖାଯାନ୍ତି। * ବିଶାଳ ଡକାୟତ କଙ୍କଡ଼ା (Coconut Crab): ଏହା ବିଶ୍ୱର ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ସ୍ଥଳଭାଗରେ ରହୁଥିବା କଙ୍କଡ଼ା, ଯାହା ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପରେ ମିଳିଥାଏ। == ଆଧାର == === ଆଧାର === <references /> hsamm62hbu0ls4mvn8ygf9a6i47s7vi 595025 595024 2026-05-07T07:53:57Z Subhamss2008 37188 595025 wikitext text/x-wiki {{Short description|ଭାରତର ଏକ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ}} {{Use dmy dates|date=ମଇ ୨୦୨୬}} {{Infobox settlement | name = ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜ | native_name = Andaman and Nicobar Islands | settlement_type = ଭାରତର [[କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ]] | image_skyline = {{Photomontage |photo1a = The Coral Reef at the Andaman Islands.jpg |photo2a = Havelock,_Andaman_&_Nicobar_Islands.JPG |photo2b = Ross_Island_(Netaji_Subhas_Bose_Island).jpg |photo3a = Andaman.jpg |photo3b = Shaheed Island, Andaman Islands, Tropical beach.jpg |photo4a = Front_View_of_Cellular_Jail,_Port_Blair.JPG |spacing = 1 |size = 260 |position = center |border = 0 |color = #000000 |foot_montage = '''ଉପର-ଡାହାଣରୁ ଘଣ୍ଟାକଣ୍ଟା ଦିଗରେ''': ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର [[ପ୍ରବାଳ ଭିତ୍ତି]]; [[ଦକ୍ଷିଣ ଆଣ୍ଡାମାନ ଜିଲ୍ଲା|ଦକ୍ଷିଣ ଆଣ୍ଡାମାନ]]ସ୍ଥିତ [[ରୋସ୍ ଦ୍ୱୀପ]]; [[ନୀଲ ଦ୍ୱୀପ]]ର ବେଳାଭୂମି; [[ଶ୍ରୀ ବିଜୟ ପୁରମ୍]]ସ୍ଥିତ [[ସେଲୁଲାର ଜେଲ]]; [[ଆଣ୍ଡାମାନ ସାଗର]]; [[ଆଣ୍ଡାମାନ ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜ]]ସ୍ଥିତ ହାଭଲକ୍ ଦ୍ୱୀପ । }} | image_caption = | image_seal = Seal of Andaman and Nicobar Islands.png | motto = "ସତ୍ୟମେବ ଜୟତେ"<br /><small>(ସତ୍ୟର ହିଁ ଜୟ ହୁଏ)</small> | image_map1 = IN-AN.svg | map_caption = ଭାରତର ମାନଚିତ୍ରରେ ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ଅବସ୍ଥିତି | coordinates = {{coord|11.68|92.72|type:adm1st_region:IN-AN|display=inline,title}} | subdivision_type = ଦେଶ | subdivision_name = {{flag|India}} | subdivision_type1 = ଅଞ୍ଚଳ | subdivision_name1 = ପୂର୍ବ ଭାରତ | established_title = ଗଠନ | established_date = ୧ ନଭେମ୍ବର ୧୯୫୬ | seat_type = ରାଜଧାନୀ ଓ ବୃହତ୍ତମ ସହର | seat = '''[[ପୋର୍ଟ ବ୍ଲେୟାର|ଶ୍ରୀ ବିଜୟ ପୁରମ୍]]'''<ref>ସେପ୍ଟେମ୍ବର ୨୦୨୪ରେ ପୋର୍ଟ ବ୍ଲେୟାରର ନାମ ପରିବର୍ତ୍ତନ କରି 'ଶ୍ରୀ ବିଜୟ ପୁରମ୍' ରଖାଯାଇଥିଲା ।</ref> | parts_type = ଜିଲ୍ଲା ସଂଖ୍ୟା | parts = [[ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ଜିଲ୍ଲାଗୁଡ଼ିକର ତାଲିକା|୩ ଗୋଟି]] | leader_title1 = [[ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ଉପରାଜ୍ୟପାଳମାନଙ୍କର ସୂଚୀ|ଉପରାଜ୍ୟପାଳ]] | leader_name1 = ଆଡମିରାଲ (ଅବସରପ୍ରାପ୍ତ) [[ଦେବେନ୍ଦ୍ର କୁମାର ଜୋଶୀ]] | leader_title2 = ମୁଖ୍ୟ ସଚିବ | leader_name2 = ଚନ୍ଦ୍ର ଭୂଷଣ କୁମାର, [[ଆଇ.ଏ.ଏସ୍.]] | leader_title3 = ଲୋକ ସଭା ନିର୍ବାଚନ ମଣ୍ଡଳୀ | leader_name3 = ୧ ଗୋଟି ଆସନ ([[ବିଷ୍ଣୁ ପଦ ରାୟ]], ଭାଜପା) | leader_title4 = ଉଚ୍ଚ ନ୍ୟାୟାଳୟ | leader_name4 = [[କଲିକତା ଉଚ୍ଚ ନ୍ୟାୟାଳୟ]] (ଶ୍ରୀ ବିଜୟ ପୁରମ୍ ଖଣ୍ଡପୀଠ) | unit_pref = Metric | area_total_km2 = ୮୨୪୯ | area_rank = ୨୯ତମ | elevation_max_m = ୭୩୨ | elevation_max_point = [[ସ୍ୟାଡଲ୍ ଶୃଙ୍ଗ]] (Saddle Peak) | population_total = ୩,୮୦,୫୮୧ | population_as_of = ୨୦୧୧ ଜନଗଣନା | population_rank = ୩୪ତମ | population_density_km2 = ୪୬ | population_demonym = ଆଣ୍ଡାମାନୀ, ନିକୋବରୀ | demographics_type1 = ସରକାରୀ ଭାଷା | demographics1_title1 = ଆଧିକାରିକ | demographics1_info1 = [[ହିନ୍ଦୀ ଭାଷା|ହିନ୍ଦୀ]], [[ଇଂରାଜୀ ଭାଷା|ଇଂରାଜୀ]] | demographics1_title2 = ପ୍ରମୁଖ କଥିତ ଭାଷା | demographics1_info2 = [[ବଙ୍ଗାଳୀ ଭାଷା|ବଙ୍ଗାଳୀ]], [[ତାମିଲ ଭାଷା|ତାମିଲ]], [[ତେଲୁଗୁ ଭାଷା|ତେଲୁଗୁ]] | blank1_name_sec1 = [[ମାନବ ବିକାଶ ସୂଚକାଙ୍କ]] | blank1_info_sec1 = {{increase}} ୦.୭୦୬ (ଉଚ୍ଚ) (୨୦୨୨) | blank2_name_sec1 = ସାକ୍ଷରତା ହାର | blank2_info_sec1 = ୯୧.୧% (୨୦୨୪) | timezone1 = [[ଭାରତୀୟ ମାନକ ସମୟ|IST]] | utc_offset1 = +05:30 | iso_code = IN-AN | registration_plate = AN | website = {{URL|andaman.gov.in}} | blank3_name_sec1 = ରାଜକୀୟ ପଶୁ | blank3_info_sec1 = ଡୁଗୋଙ୍ଗ୍ (Dugong) | blank4_name_sec1 = ରାଜକୀୟ ପକ୍ଷୀ | blank4_info_sec1 = ଆଣ୍ଡାମାନ କାଠ ପାରା | blank5_name_sec1 = ରାଜକୀୟ ବୃକ୍ଷ | blank5_info_sec1 = ଆଣ୍ଡାମାନ ପଦୌକ }} '''ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜ''' ହେଉଛି ଭାରତର ଏକ [[ଭାରତର ରାଜ୍ୟ ଓ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ|କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ]] । ଏହା ସର୍ବମୋଟ ୮୩୬ଟି ଦ୍ୱୀପକୁ ନେଇ ଗଠିତ, ଯାହା ମଧ୍ୟରୁ କେବଳ ୩୧ଟି ଦ୍ୱୀପରେ ଜନବସତି ରହିଛି । ଏହି ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜ ମୁଖ୍ୟତଃ ଦୁଇଟି ଶ୍ରେଣୀରେ ବିଭକ୍ତ: ଉତ୍ତରରେ ଥିବା [[ଆଣ୍ଡାମାନ ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜ]] ଏବଂ ଦକ୍ଷିଣରେ ଥିବା [[ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜ]] । ଉଭୟ ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜ ୧୫୦ କିଲୋମିଟର ପ୍ରଶସ୍ତ [[ଦଶ ଡିଗ୍ରୀ ଚ୍ୟାନେଲ|ଦଶ ଡିଗ୍ରୀ ଚ୍ୟାନେଲ୍]] ଦ୍ୱାରା ପରସ୍ପରଠାରୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହୋଇଛନ୍ତି । ଏହି ଅଞ୍ଚଳର ରାଜଧାନୀ ତଥା ସର୍ବବୃହତ୍ ସହର ହେଉଛି [[ପୋର୍ଟ ବ୍ଲେୟାର|ଶ୍ରୀ ବିଜୟ ପୁରମ୍]] (ଯାହାର ପୂର୍ବ ନାମ ପୋର୍ଟ ବ୍ଲେୟାର ଥିଲା), ଏହା ମୁଖ୍ୟ ଭୂଖଣ୍ଡର ସହର [[ଚେନ୍ନାଇ]]ଠାରୁ ପ୍ରାୟ ୧,୧୯୦ କି.ମି. ଏବଂ [[କୋଲକାତା]]ଠାରୁ ୧,୨୫୫ କି.ମି. ଦୂରରେ ଅବସ୍ଥିତ । ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ପଶ୍ଚିମରେ [[ବଙ୍ଗୋପସାଗର]] ଏବଂ ପୂର୍ବରେ [[ଆଣ୍ଡାମାନ ସାଗର]] ରହିଛି । [[ଗ୍ରେଟ୍ ନିକୋବର]]ର ଦକ୍ଷିଣ ପ୍ରାନ୍ତରେ ଥିବା [[ଇନ୍ଦିରା ପଏଣ୍ଟ]] (6°45'10" ଉତ୍ତର ଏବଂ 93°49'36" ପୂର୍ବ) ହେଉଛି ସମଗ୍ର ଭାରତର ସର୍ବଦକ୍ଷିଣ ବିନ୍ଦୁ । ଏହି କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳର ସାମୁଦ୍ରିକ ସୀମା ଦକ୍ଷିଣରେ [[ଇଣ୍ଡୋନେସିଆ]] (ପ୍ରାୟ ୧୬୫ କି.ମି. ଦୂର), ଉତ୍ତର-ପୂର୍ବରେ [[ମିଆଁମାର]] (୨୮୦ କି.ମି.) ଏବଂ ଦକ୍ଷିଣ-ପୂର୍ବରେ [[ଥାଇଲାଣ୍ଡ]] (୬୫୦ କି.ମି.) ସହିତ ଲାଗିଛି । ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ସମୁଦାୟ ଭୂଭାଗର ଆୟତନ ପ୍ରାୟ ୮,୨୪୯ ବର୍ଗ କିଲୋମିଟର ଏବଂ ୨୦୧୧ ଭାରତୀୟ ଜନଗଣନା ଅନୁଯାୟୀ ଏହାର ଜନସଂଖ୍ୟା ୩,୮୦,୫୮୧ ଅଟେ । ପ୍ରଶାସନିକ ସୁବିଧା ପାଇଁ ଏହାକୁ ତିନୋଟି ଜିଲ୍ଲାରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇଛି: [[ନିକୋବର ଜିଲ୍ଲା|ନିକୋବର]], [[ଦକ୍ଷିଣ ଆଣ୍ଡାମାନ ଜିଲ୍ଲା|ଦକ୍ଷିଣ ଆଣ୍ଡାମାନ]] ଏବଂ [[ଉତ୍ତର ଓ ମଧ୍ୟ ଆଣ୍ଡାମାନ ଜିଲ୍ଲା|ଉତ୍ତର ଓ ମଧ୍ୟ ଆଣ୍ଡାମାନ]], ଯାହାର ସଦର ମହକୁମା ଯଥାକ୍ରମେ କାର୍ ନିକୋବର, ଶ୍ରୀ ବିଜୟ ପୁରମ୍ ଏବଂ ମାୟାବନ୍ଦରଠାରେ ଅବସ୍ଥିତ । ଆନୁବଂଶିକ ଏବଂ ସାଂସ୍କୃତିକ ଅଧ୍ୟୟନରୁ ଜଣାପଡ଼ିଛି ଯେ, ଆଣ୍ଡାମାନର ମୂଳ ଅଧିବାସୀମାନେ ୩୦,୦୦୦ ବର୍ଷରୁ ଅଧିକ ପୂର୍ବେ, ଅର୍ଥାତ୍ ମଧ୍ୟ-ପ୍ରସ୍ତର ଯୁଗରେ (Middle Paleolithic), ଅନ୍ୟ ମାନବ ସଭ୍ୟତାଠାରୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହୋଇ ଏଠାରେ ବସବାସ କରୁଥିଲେ । ୧୧ଶ ଶତାବ୍ଦୀରେ ଭାରତର [[ଚୋଳ ରାଜବଂଶ|ଚୋଳ ରାଜାମାନେ]] ଦକ୍ଷିଣ-ପୂର୍ବ ଏସିଆରେ ନିଜର ନୌସେନା ଅଭିଯାନ ଆରମ୍ଭ କରିବା ପାଇଁ ଏହି ଦ୍ୱୀପକୁ ଏକ ସାମରିକ ଘାଟି ଭାବରେ ବ୍ୟବହାର କରୁଥିଲେ । ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ ୧୭୫୫ ମସିହାରେ ପ୍ରଥମ ୟୁରୋପୀୟ ଭାବରେ ଡେନିସ୍ (ଡେନମାର୍କୀୟ) ନାବିକମାନେ ଏଠାରେ ପହଞ୍ଚିଥିଲେ ଏବଂ ୧୮୬୮ ମସିହାରେ ଏହା [[ବ୍ରିଟିଶ୍ ଭାରତ|ବ୍ରିଟିଶ୍ ସାମ୍ରାଜ୍ୟ]]ର ଅଧୀନକୁ ଆସିଥିଲା । [[ଦ୍ୱିତୀୟ ବିଶ୍ୱଯୁଦ୍ଧ]] ସମୟରେ ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜ କିଛି କାଳ ପାଇଁ ଜାପାନୀ ସାମ୍ରାଜ୍ୟର ନିୟନ୍ତ୍ରଣରେ ଥିଲା । ୧୯୪୭ରେ ଭାରତର ସ୍ୱାଧୀନତା ପରେ ଏହି ଅଞ୍ଚଳ ଭାରତର ଏକ ଅବିଚ୍ଛେଦ୍ୟ ଅଙ୍ଗ ପାଲଟିଲା ଏବଂ ୧୯୫୦ରେ ଭାରତୀୟ ସମ୍ବିଧାନ ଲାଗୁ ହେବା ପରେ ଏହାକୁ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳର ମାନ୍ୟତା ପ୍ରଦାନ କରାଗଲା । ସାମରିକ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣରୁ ଏହା ଭାରତ ପାଇଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ । ଏଠାରେ 'ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର କମାଣ୍ଡ' ଅବସ୍ଥିତ, ଯାହାକି [[ଭାରତୀୟ ସେନାବାହିନୀ]], [[ଭାରତୀୟ ବିମାନ ବାହିନୀ|ବାୟୁସେନା]] ଏବଂ [[ଭାରତୀୟ ନୌସେନା|ନୌସେନା]]ର ଏକମାତ୍ର ମିଳିତ ଭୌଗୋଳିକ କମାଣ୍ଡ ଅଟେ । ସରକାରୀ କାର୍ଯ୍ୟରେ ମୁଖ୍ୟତଃ ହିନ୍ଦୀ ଏବଂ ଇଂରାଜୀର ବ୍ୟବହାର କରାଯାଉଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସାଧାରଣ ଲୋକଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବଙ୍ଗାଳୀ, ତାମିଲ ଏବଂ ତେଲୁଗୁ ଭାଷା ବହୁଳ ଭାବରେ କଥିତ । ଦ୍ୱୀପର ସ୍ଥାନୀୟ ଆଦିବାସୀମାନେ ଆଣ୍ଡାମାନୀ କିମ୍ବା ନିକୋବରୀ ଭାଷା ପରିବାରର ବିଭିନ୍ନ ଭାଷା ବ୍ୟବହାର କରନ୍ତି । ଏଠାରେ ହିନ୍ଦୁ ଧର୍ମାବଲମ୍ବୀମାନେ ସଂଖ୍ୟାଗରିଷ୍ଠ ଥିବାବେଳେ ଖ୍ରୀଷ୍ଟିଆନ ଏବଂ ଇସଲାମ୍ ଧର୍ମାବଲମ୍ବୀଙ୍କର ମଧ୍ୟ ଏକ ଉଲ୍ଲେଖନୀୟ ଉପସ୍ଥିତି ରହିଛି । ଏହି ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ଉତ୍ତର ସେଣ୍ଟିନେଲ୍ ଦ୍ୱୀପରେ 'ସେଣ୍ଟିନେଲୀ ଜନଜାତି' ବାସ କରନ୍ତି, ଯେଉଁମାନେ ଆଜି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଆଧୁନିକ ବିଶ୍ୱଠାରୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସମ୍ପର୍କବିହୀନ ହୋଇ ଏକାନ୍ତରେ ଜୀବନଯାପନ କରୁଛନ୍ତି । == ବ୍ୟୁତ୍ପତ୍ତିଗତ ଅର୍ଥ == [[ହିନ୍ଦୁ ଧର୍ମ|ହିନ୍ଦୁ]] ମହାକାବ୍ୟ [[ରାମାୟଣ|ରାମାୟଣରୁ]] ଭାରତୀୟ ଭଗବାନ [[ହନୁମାନ|ହନୁମାନଙ୍କ]] ନାମ ଅନୁସାରେ, ଆଣ୍ଡାମାନ ନାମ ''ହନ୍ଦୁମାନରୁ'' ନିଆଯାଇଥାଇପାରେ। <ref name="SA">{{Cite web |title=History of South Andaman |url=https://southandaman.nic.in/history/ |access-date=1 December 2023 |publisher=[[Government of India]]}}</ref> ଏହି ସ୍ଥାନକୁ ମାଳୟମାନେ ସମାନ ନାମରେ ଡାକିଥାନ୍ତି, ଯେଉଁମାନେ ଏହି ଅଞ୍ଚଳରେ କ୍ରୀତଦାସ କାରବାର ସହ ଜଡ଼ିତ ଥିଲେ | ଏହି ସ୍ଥାନକୁ ବିଭିନ୍ନ ନାମରେ ମଧ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖ କରାଯାଇଥିଲା ଯେପରିକି ଦ୍ୱିତୀୟ ଶତାବ୍ଦୀରେ ଟଲେମିଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅଙ୍ଗଡେମାନ୍ ଏବଂ ୧୩ଶ ଶତାବ୍ଦୀରେ [[ମାର୍କୋ ପୋଲୋ|ମାର୍କୋ ପୋଲୋଙ୍କ]] ଦ୍ୱାରରେ ''ଅଙ୍ଗମାନିଆନ୍ ଭାବରେ ।'' ''ନିକୋବର'', ଯାହା ଦକ୍ଷିଣ ଭାରତ କୁ ଦକ୍ଷିଣ ପୂର୍ବ ଏସିଆ ସହିତ ସଂଯୋଗ କରୁଥିବା ସମୁଦ୍ର ମାର୍ଗରେ ଅବସ୍ଥିତ ଥିଲା, ତାହା ନକ୍କାବରମ ନାମରେ ଜଣାଶୁଣା ଥିଲା , ଯାହାର ଅର୍ଥ ହେଉଛି " ଖୋଲା " ବା " ଉଲଗ୍ନ ଭୂମି " ଯାହା [[ତାମିଲ ଭାଷା]]<nowiki/>ରୁ ଆସିଥିଲା ଯାହା ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ ନିକୋବରରେ ପରିଣତ ହୋଇଥିଲା। ମଧ୍ୟଯୁଗର (ଖ୍ରୀଷ୍ଟପୂର୍ବ ୫୦୦-୧୫୦୦) ନିକୋବର ଆରବ ଭାଷାରେ ' ଲାନ୍ଖାବଟସ୍ ' ନାମରେ ପରିଚିତ ଥିଲା , ସମ୍ଭବତଃ ଏହା ନକ୍କାବରମ ନାମର ଏକ ଭୁଲ ପ୍ରତିଲେଖନ ଥିଲା । ଏକାଦଶ ଶତାବ୍ଦୀର ଏକ କୃତି ''କଥାସରିତସାଗର'' ଏହି ନାମକୁ ନାରିକେଳ ଦ୍ୱୀପ ବୋଲି ସୂଚିତ କରେ | ମାର୍କୋ ପୋଲୋ ଏହି ଦ୍ୱୀପକୁ ନେକୁଭେରାନ୍ ବୋଲି ଅଭିହିତ କରିଥିବାବେଳେ ଏହି ଦ୍ୱୀପର ନାମ ଚୀନରେ ଲୋ-ଜାନ୍ କୁଓ ନାମରେ ଜଣାଶୁଣା, ଯାହା ନାକ୍କାଭରର ସମାନ ଅର୍ଥର ଅନୁବାଦ।<ref name="NB" /> == ଇତିହାସ == ଆଣ୍ଡାମାନ ଏବଂ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ଇତିହାସ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରାଚୀନ ଏବଂ ବୈଚିତ୍ର୍ୟମୟ । ବହୁ ସହସ୍ର ବର୍ଷ ଧରି ଏହି ଭୂଖଣ୍ଡ ବାହ୍ୟ ଜଗତଠାରୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହୋଇ ରହିଥିଲା । ଏଠାରେ ବାସ କରୁଥିବା ଆଦିମ ଜନଜାତିମାନେ (ଯଥା: ସେଣ୍ଟିନେଲି, ଜାରୱା, ଓଙ୍ଗେ ଆଦି) ମଧ୍ୟ-ପ୍ରସ୍ତର ଯୁଗରୁ ଏଠାରେ ନିଜର ସ୍ୱାତନ୍ତ୍ର୍ୟ ବଜାୟ ରଖିଛନ୍ତି । ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ କ୍ରମାଗତ ଭାବେ ଚୋଳ ସାମ୍ରାଜ୍ୟ, ଡେନିସ୍ (ଡେନମାର୍କ) ଉପନିବେଶ ଏବଂ ବ୍ରିଟିଶ୍ ଶାସନାଧୀନ ହୋଇ ଏହି ଦ୍ୱୀପ ଭାରତୀୟ ସ୍ୱାଧୀନତା ସଂଗ୍ରାମର ଇତିହାସରେ ଏକ ନିର୍ଣ୍ଣାୟକ ଏବଂ ହୃଦୟବିଦାରକ ଅଧ୍ୟାୟ ଯୋଡ଼ିଥିଲା । ବ୍ରିଟିଶ୍ ସରକାରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନିର୍ମିତ କୁଖ୍ୟାତ ସେଲୁଲାର୍ ଜେଲ୍ ଏବଂ ନେତାଜୀ ସୁଭାଷ ଚନ୍ଦ୍ର ବୋଷଙ୍କ ସ୍ୱାଧୀନତା ସଂଗ୍ରାମ ଏହି ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜକୁ ଭାରତୀୟମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏକ ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥକ୍ଷେତ୍ରରେ ପରିଣତ କରିଛି । ନିମ୍ନଲିଖିତ ସାରଣୀରେ ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ପ୍ରମୁଖ ଐତିହାସିକ ଘଟଣାବଳୀକୁ କ୍ରମାନୁସାରେ ଦର୍ଶାଯାଇଛି: {| class="wikitable" style="width:100%; border-collapse:collapse; font-family: sans-serif;" |- style="background-color:#0072B2; color:white; font-size: 1.1em; text-align:center;" ! scope="col" style="width:8%;" | କ୍ରମ ! scope="col" style="width:20%;" | ସମୟକାଳ ! scope="col" style="width:72%;" | ପ୍ରମୁଖ ଐତିହାସିକ ଘଟଣାବଳୀ |- style="background-color:#FFF5EE; vertical-align: top;" | style="text-align:center;" | '''୧''' | style="text-align:center;" | '''୧୧ଶ ଶତାବ୍ଦୀ ଏବଂ ପୂର୍ବରୁ''' | '''ଚୋଳ ସାମ୍ରାଜ୍ୟର ନୌଘାଟି:''' ଆଦିମ ଜନଜାତିଙ୍କ ଦୀର୍ଘକାଳୀନ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ବସବାସ ପରେ, ୧୧ଶ ଶତାବ୍ଦୀରେ ପ୍ରଥମ ରାଜେନ୍ଦ୍ର ଚୋଳ ନିଜର ଦକ୍ଷିଣ-ପୂର୍ବ ଏସିଆ (ଶ୍ରୀବିଜୟ ସାମ୍ରାଜ୍ୟ) ଅଭିଯାନ ସମୟରେ ଏହି ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜକୁ ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ନୌସେନା ଘାଟି ଭାବରେ ବ୍ୟବହାର କରିଥିଲେ । ଚୋଳମାନେ ଏହାକୁ 'ତିମାଇତ୍ତିଭୁ' ଏବଂ ପରେ 'ନକ୍କାଭରମ୍' (ଅର୍ଥାତ୍ ଉଲଗ୍ନ ଲୋକଙ୍କ ଦେଶ, ଯେଉଁଥିରୁ ଆଜିର 'ନିକୋବର' ନାମର ଉତ୍ପତ୍ତି) ବୋଲି ଅଭିହିତ କରୁଥିଲେ । |- style="background-color:#F0F8FF; vertical-align: top;" | style="text-align:center;" | '''୨''' | style="text-align:center;" | '''୧୭୫୫ – ୧୮୬୮''' | '''ଡେନିସ୍ (ଡେନମାର୍କ) ଉପନିବେଶ:''' ୧୭୫୫ ମସିହାରେ ଡେନିସ୍ ଇଷ୍ଟ ଇଣ୍ଡିଆ କମ୍ପାନୀର ଆଗମନ ଘଟିଥିଲା । ସେମାନେ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପରେ ବସତି ସ୍ଥାପନ କରି ଏହାର ନାମ 'ନ୍ୟୁ ଡେନମାର୍କ' (ପରେ ଫ୍ରେଡେରିକ୍ସ ଆଇଲାଣ୍ଡସ୍) ରଖିଥିଲେ । ତେବେ ଭୟଙ୍କର ମ୍ୟାଲେରିଆ ରୋଗର ପ୍ରାଦୁର୍ଭାବ କାରଣରୁ ସେମାନେ ବାରମ୍ବାର ଏହି ବସତି ଛାଡ଼ିବାକୁ ବାଧ୍ୟ ହୋଇଥିଲେ । ଶେଷରେ ୧୮୬୮ ମସିହାରେ ଡେନିସ୍ ସରକାର ନିଜର ସମସ୍ତ ଅଧିକାରକୁ ବ୍ରିଟିଶ୍ ପ୍ରଶାସନ ନିକଟରେ ବିକ୍ରି କରିଦେଇଥିଲେ । |- style="background-color:#FFF5EE; vertical-align: top;" | style="text-align:center;" | '''୩''' | style="text-align:center;" | '''୧୭୮୯ – ୧୯୪୧''' | '''ବ୍ରିଟିଶ୍ ଶାସନ ଓ ସେଲୁଲାର୍ ଜେଲ୍:''' ୧୭୮୯ରେ ଲେଫ୍ଟନାଣ୍ଟ ଆର୍କିବାଲ୍ଡ ବ୍ଲେୟାରଙ୍କ ଅଧୀନରେ ପ୍ରଥମ ବ୍ରିଟିଶ୍ ବସତି ନିର୍ମାଣ କରାଯାଇଥିଲା । ୧୮୫୭ର ପ୍ରଥମ ଭାରତୀୟ ସ୍ୱାଧୀନତା ସଂଗ୍ରାମ ବା ସିପାହୀ ବିଦ୍ରୋହ ପରେ, ୧୮୫୮ରେ ବ୍ରିଟିଶ୍ ସରକାର ବିଦ୍ରୋହୀମାନଙ୍କୁ ନିର୍ବାସନ ଦେବା ପାଇଁ ଏଠାରେ ଏକ ବନ୍ଦୀଶାଳା ('କଳାପାଣି') ସ୍ଥାପନ କଲେ । ୧୯୦୬ରେ କୁଖ୍ୟାତ [[ସେଲୁଲାର ଜେଲ|ସେଲୁଲାର୍ ଜେଲ୍]] ନିର୍ମାଣ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲା, ଯେଉଁଠାରେ ବୀର ସାବରକର, ବଟୁକେଶ୍ୱର ଦତ୍ତଙ୍କ ଭଳି ଅସଂଖ୍ୟ ସଂଗ୍ରାମୀଙ୍କୁ ଅକଥନୀୟ ଅତ୍ୟାଚାର ସହିବାକୁ ପଡ଼ିଥିଲା । |- style="background-color:#F0F8FF; vertical-align: top;" | style="text-align:center;" | '''୪''' | style="text-align:center;" | '''୧୯୪୨ – ୧୯୪୫''' | '''ଜାପାନୀ ଅଧିକାର ଓ ଆଜାଦ୍ ହିନ୍ଦ୍ ଫୌଜ:''' ଦ୍ୱିତୀୟ ବିଶ୍ୱଯୁଦ୍ଧ ସମୟରେ ଜାପାନୀ ସାମ୍ରାଜ୍ୟ ଏହି ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜକୁ ଦଖଲ କରିଥିଲା । ୩୦ ଡିସେମ୍ବର ୧୯୪୩ରେ ନେତାଜୀ [[ସୁଭାଷ ଚନ୍ଦ୍ର ବୋଷ]] ପୋର୍ଟ ବ୍ଲେୟାରଠାରେ ଆଜାଦ ହିନ୍ଦ୍ ଫୌଜର ସ୍ୱାଧୀନ ପତାକା ଉତ୍ତୋଳନ କରି ଏକ ଐତିହାସିକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ସୃଷ୍ଟି କରିଥିଲେ । ସେ ଆଣ୍ଡାମାନକୁ 'ଶହୀଦ୍ ଦ୍ୱୀପ' ଏବଂ ନିକୋବରକୁ 'ସ୍ୱରାଜ ଦ୍ୱୀପ' ନାମରେ ନାମିତ କରିଥିଲେ । ୧୯୪୫ରେ ଯୁଦ୍ଧ ଶେଷ ହେବା ପରେ ଏହା ପୁନର୍ବାର ବ୍ରିଟିଶ୍ ନିୟନ୍ତ୍ରଣକୁ ଆସିଲା । |- style="background-color:#FFF5EE; vertical-align: top;" | style="text-align:center;" | '''୫''' | style="text-align:center;" | '''୧୯୪୭ – ୧୯୫୬''' | '''ସ୍ୱାଧୀନତା ଓ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ମାନ୍ୟତା:''' ୧୯୪୭ ମସିହାରେ ବ୍ରିଟିଶ୍ ଶାସନରୁ ସ୍ୱାଧୀନତା ପାଇବା ପରେ ଏହା ଭାରତୀୟ ସଂଘର ଏକ ଅବିଚ୍ଛେଦ୍ୟ ଅଙ୍ଗ ପାଲଟିଲା । ୧୯୫୦ରେ ନୂତନ ସମ୍ବିଧାନ ଅନୁଯାୟୀ ଏହାକୁ 'ଭାଗ-ଘ' (Part D) ରାଜ୍ୟ ଭାବରେ ସ୍ୱୀକୃତି ଦିଆଗଲା ଏବଂ ପରେ ସୀମା ପୁନର୍ଗଠନ ଆଇନ ଆଧାରରେ ୧ ନଭେମ୍ବର ୧୯୫୬ରେ ଏହାକୁ ଏକ ପୂର୍ଣ୍ଣାଙ୍ଗ 'କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ' ଭାବରେ ଘୋଷଣା କରାଗଲା । |- style="background-color:#F0F8FF; vertical-align: top;" | style="text-align:center;" | '''୬''' | style="text-align:center;" | '''୨୦୦୪ – ବର୍ତ୍ତମାନ''' | '''ସୁନାମୀ ବିପର୍ଯ୍ୟୟ ଓ ନୂତନ ନାମକରଣ:''' ୨୬ ଡିସେମ୍ବର ୨୦୦୪ର ଭୟଙ୍କର ସୁମାତ୍ରା ଭୂମିକମ୍ପ ଯୋଗୁଁ ଆସିଥିବା ସୁନାମୀରେ ଏହି ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ବ୍ୟାପକ କ୍ଷୟକ୍ଷତି ଘଟିଥିଲା ଏବଂ ହଜାର ହଜାର ଲୋକ ପ୍ରାଣ ହରାଇଥିଲେ । ନିକଟ ଅତୀତରେ ଭାରତ ସରକାର ଉପନିବେଶବାଦର ଚିହ୍ନକୁ ଲିଭାଇବା ପାଇଁ ଅନେକ ପଦକ୍ଷେପ ନେଇଛନ୍ତି । ୨୦୧୮ରେ ରୋସ୍, ନୀଲ୍ ଏବଂ ହାଭଲକ୍ ଦ୍ୱୀପର ନାମ ବଦଳାଯାଇଥିଲା ଏବଂ ସେପ୍ଟେମ୍ବର ୨୦୨୪ରେ ପ୍ରଶାସନିକ କେନ୍ଦ୍ର ତଥା ରାଜଧାନୀ 'ପୋର୍ଟ ବ୍ଲେୟାର'ର ନାମ ବଦଳାଇ ଆନୁଷ୍ଠାନିକ ଭାବରେ 'ଶ୍ରୀ ବିଜୟ ପୁରମ୍' ରଖାଯାଇଛି । |} == ଭୌଗୋଳିକ ଅବସ୍ଥାନ == ଆଣ୍ଡାମାନ ଏବଂ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜ ମୁଖ୍ୟତଃ ଭାରତୀୟ ମହାସାଗରର ବଙ୍ଗୋପସାଗର ଏବଂ ଆଣ୍ଡାମାନ ସାଗରର ମିଳନ ସ୍ଥଳରେ ଅବସ୍ଥିତ । ଏହା ଏକ ବିଶାଳ ଦ୍ୱୀପ ଶୃଙ୍ଖଳା, ଯାହାକି ଉତ୍ତରରୁ ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗକୁ ପ୍ରାୟ ୮୦୦ କିଲୋମିଟର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବ୍ୟାପିଛି । ଏହି ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜ ମୁଖ୍ୟତଃ ଦୁଇଟି ପ୍ରମୁଖ ଗୋଷ୍ଠୀକୁ ନେଇ ଗଠିତ - ଉତ୍ତର ଭାଗରେ ଥିବା 'ଆଣ୍ଡାମାନ ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜ' ଏବଂ ଦକ୍ଷିଣ ଭାଗରେ ଥିବା 'ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜ' । ଏହି ଦୁଇ ଦ୍ୱୀପ ଗୋଷ୍ଠୀ ପରସ୍ପରଠାରୁ ପ୍ରାୟ ୧୫୦ କିଲୋମିଟର ପ୍ରଶସ୍ତ ସମୁଦ୍ର ପଥ ଦ୍ୱାରା ପୃଥକ ହୋଇଛନ୍ତି, ଯାହାକୁ 'ଦଶ ଡିଗ୍ରୀ ଚ୍ୟାନେଲ' (Ten Degree Channel) କୁହାଯାଏ (କାରଣ ଏହା ୧୦° ଉତ୍ତର ଅକ୍ଷାଂଶରେ ଅବସ୍ଥିତ) । ଭୌଗୋଳିକ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣରୁ ଏହି ଦ୍ୱୀପଗୁଡ଼ିକ ପ୍ରକୃତରେ ସମୁଦ୍ର ମଧ୍ୟରେ ବୁଡ଼ି ରହିଥିବା ଏକ ବିଶାଳ ପର୍ବତମାଳାର ଉପରିଭାଗ ଅଟନ୍ତି, ଯାହାକି ମିଆଁମାରର ଆରାକାନ୍ ୟୋମା (Arakan Yoma) ପର୍ବତଶ୍ରେଣୀର ଏକ ସମ୍ପ୍ରସାରଣ ବୋଲି ବିଶ୍ୱାସ କରାଯାଏ । ନିମ୍ନଲିଖିତ ସାରଣୀରେ ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ପ୍ରମୁଖ ଭୌଗୋଳିକ ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟଗୁଡ଼ିକୁ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି: {| class="wikitable" style="width:100%; border-collapse:collapse; font-family: sans-serif;" |- style="background-color:#0072B2; color:white; font-size: 1.1em; text-align:center;" ! scope="col" style="width:8%;" | କ୍ରମ ! scope="col" style="width:22%;" | ଭୌଗୋଳିକ ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ ! scope="col" style="width:70%;" | ସବିଶେଷ ବିବରଣୀ |- style="background-color:#FFF5EE; vertical-align: top;" | style="text-align:center;" | '''୧''' | '''ଆୟତନ ଓ ଦ୍ୱୀପ ସଂଖ୍ୟା''' | ସମଗ୍ର କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳର ସମୁଦାୟ ଆୟତନ ହେଉଛି ୮,୨୪୯ ବର୍ଗ କିଲୋମିଟର । ଏଥିରେ ସର୍ବମୋଟ ୮୩୬ଟି ଛୋଟ-ବଡ଼ ଦ୍ୱୀପ ଏବଂ ଶିଳାଖଣ୍ଡ ରହିଛି, ଯାହା ମଧ୍ୟରୁ କେବଳ ୩୧ଟି ଦ୍ୱୀପରେ ମନୁଷ୍ୟ ବସବାସ କରୁଛନ୍ତି । ଆଣ୍ଡାମାନ ଗୋଷ୍ଠୀରେ ସର୍ବାଧିକ ଅଞ୍ଚଳ (ପ୍ରାୟ ୬,୪୦୮ ବର୍ଗ କି.ମି.) ଥିବାବେଳେ ନିକୋବର ଗୋଷ୍ଠୀର ଆୟତନ ପ୍ରାୟ ୧,୮୪୧ ବର୍ଗ କି.ମି. ଅଟେ । |- style="background-color:#F0F8FF; vertical-align: top;" | style="text-align:center;" | '''୨''' | '''ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଶୃଙ୍ଗ''' | ଆଣ୍ଡାମାନ ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ଉତ୍ତର ଭାଗରେ ଅବସ୍ଥିତ '''ସ୍ୟାଡଲ୍ ଶୃଙ୍ଗ''' (Saddle Peak) ହେଉଛି ସମଗ୍ର ଅଞ୍ଚଳର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସ୍ଥାନ, ଯାହାର ଉଚ୍ଚତା ସମୁଦ୍ର ପତନଠାରୁ ୭୩୨ ମିଟର (୨,୪୦୨ ଫୁଟ) । ସେହିପରି ଗ୍ରେଟ୍ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପରେ ଥିବା 'ମାଉଣ୍ଟ ଥୁଲିଅର୍' (Mount Thullier) ହେଉଛି ନିକୋବରର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଶୃଙ୍ଗ (୬୪୨ ମିଟର) । |- style="background-color:#FFF5EE; vertical-align: top;" | style="text-align:center;" | '''୩''' | '''ସକ୍ରିୟ ଆଗ୍ନେୟଗିରି''' | ପୋର୍ଟ ବ୍ଲେୟାର (ଶ୍ରୀ ବିଜୟ ପୁରମ୍) ଠାରୁ ପ୍ରାୟ ୧୩୫ କି.ମି. ଉତ୍ତର-ପୂର୍ବ ଦିଗରେ ଆଣ୍ଡାମାନ ସାଗରରେ ଅବସ୍ଥିତ '''ବ୍ୟାରେନ୍ ଦ୍ୱୀପ''' (Barren Island) ହେଉଛି ଭାରତ ତଥା ସମଗ୍ର ଦକ୍ଷିଣ ଏସିଆର ଏକମାତ୍ର ସକ୍ରିୟ ଆଗ୍ନେୟଗିରି । ଏହା ବ୍ୟତୀତ ନିକଟବର୍ତ୍ତୀ 'ନାର୍କୋଣ୍ଡମ୍ ଦ୍ୱୀପ' ଏକ ସୁପ୍ତ ଆଗ୍ନେୟଗିରି ଅଟେ । |- style="background-color:#F0F8FF; vertical-align: top;" | style="text-align:center;" | '''୪''' | '''ସର୍ବଦକ୍ଷିଣ ବିନ୍ଦୁ''' | ଗ୍ରେଟ୍ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପର ସର୍ବଦକ୍ଷିଣ ପ୍ରାନ୍ତରେ ଥିବା '''ଇନ୍ଦିରା ପଏଣ୍ଟ''' (Indira Point) ହେଉଛି କେବଳ ଏହି ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ନୁହେଁ, ବରଂ ସମଗ୍ର ଭାରତବର୍ଷର ଭୌଗୋଳିକ ସର୍ବଦକ୍ଷିଣ ବିନ୍ଦୁ । ୨୦୦୪ ସୁନାମୀ ସମୟରେ ଏହି ବିନ୍ଦୁର ଅଧିକାଂଶ ଅଂଶ ସମୁଦ୍ର ଗର୍ଭରେ ଲୀନ ହୋଇଯାଇଥିଲା, ତଥାପି ଏହାର ପ୍ରାକୃତିକ ଓ ଭୌଗୋଳିକ ଗୁରୁତ୍ୱ ଅତୁଟ ରହିଛି । |- style="background-color:#FFF5EE; vertical-align: top;" | style="text-align:center;" | '''୫''' | '''ଜଳବାୟୁ''' | ବିଷୁବ ରେଖା ନିକଟରେ ଅବସ୍ଥିତ ଥିବାରୁ ଏଠାରେ ମୁଖ୍ୟତଃ 'ଉଷ୍ମ କ୍ରାନ୍ତୀୟ ସାମୁଦ୍ରିକ ଜଳବାୟୁ' ଅନୁଭୂତ ହୁଏ । ଏଠାରେ ଗ୍ରୀଷ୍ମ ଓ ଶୀତ ଋତୁ ମଧ୍ୟରେ ତାପମାତ୍ରାର ବିଶେଷ ପରିବର୍ତ୍ତନ ହୁଏନାହିଁ; ବର୍ଷସାରା ତାପମାତ୍ରା ୨୩°C ରୁ ୩୧°C ମଧ୍ୟରେ ସ୍ଥିର ରହେ । ଦକ୍ଷିଣ-ପଶ୍ଚିମ ତଥା ଉତ୍ତର-ପୂର୍ବ ମୌସୁମୀ ପ୍ରବାହ କାରଣରୁ ଏଠାରେ ମେ' ମାସରୁ ନଭେମ୍ବର ମାସ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରଚୁର ବୃଷ୍ଟିପାତ ହୋଇଥାଏ । |- style="background-color:#F0F8FF; vertical-align: top;" | style="text-align:center;" | '''୬''' | '''ପରିବେଶ ଓ ଅରଣ୍ୟ''' | ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ପ୍ରାୟ ୮୬.୨% ଭୂଭାଗ ଘଞ୍ଚ କ୍ରାନ୍ତୀୟ ବୃଷ୍ଟିଅରଣ୍ୟ (Tropical Rainforest) ଏବଂ ହେନ୍ତାଳ ବନ (Mangroves) ଦ୍ୱାରା ଆଚ୍ଛାଦିତ । ଦୀର୍ଘକାଳ ଧରି ମୁଖ୍ୟ ଭୂଖଣ୍ଡରୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ରହିବା କାରଣରୁ ଏଠାରେ ଅନେକ ସ୍ଥାନୀୟ ପ୍ରଜାତିର (Endemic) ଉଦ୍ଭିଦ ଓ ବନ୍ୟଜନ୍ତୁ ଦେଖିବାକୁ ମିଳନ୍ତି । ଏହା ସାମୁଦ୍ରିକ ଜୀବବିବିଧତା ବିଶେଷ କରି ପ୍ରବାଳ ଭିତ୍ତି (Coral Reefs) ପାଇଁ ସାରା ବିଶ୍ୱରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ । |} == ଲୋକସଂଖ୍ୟାତ୍ମକ ତଥ୍ୟ == ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ଜନସଂଖ୍ୟା ଏବଂ ସାମାଜିକ ଗଠନ ଅତ୍ୟନ୍ତ ବୈଚିତ୍ର୍ୟମୟ ଅଟେ। ଏହାକୁ 'ମିନି ଇଣ୍ଡିଆ' ବା 'କ୍ଷୁଦ୍ର ଭାରତ' ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ, କାରଣ ଏଠାରେ ସମଗ୍ର ଭାରତର ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରାନ୍ତରୁ ଆସିଥିବା ଲୋକମାନେ ଏକତ୍ର ବସବାସ କରନ୍ତି। ୨୦୧୧ ମସିହାର ଜନଗଣନା ଅନୁଯାୟୀ ଏହି କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳର ମୋଟ ଜନସଂଖ୍ୟା ୩,୮୦,୫୮୧ ଥିବାବେଳେ, ମଇ ୨୦୨୬ ସୁଦ୍ଧା ସାମ୍ପ୍ରତିକ ସରକାରୀ ଆକଳନ (ଜାତୀୟ ଜନସଂଖ୍ୟା ଆୟୋଗ ଏବଂ IIMAD ରିପୋର୍ଟ) ଅନୁଯାୟୀ ଏହା ପ୍ରାୟ ୪.୧୫ ଲକ୍ଷରୁ ୪.୨୧ ଲକ୍ଷରେ ପହଞ୍ଚିଛି। ଏହି ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ଜନସଂଖ୍ୟା ମୁଖ୍ୟତଃ ଦୁଇ ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ— ପ୍ରଥମଟି ହେଉଛି ଆଧୁନିକ ମୂଳ ସ୍ରୋତର ଅଧିବାସୀ (ଯେଉଁମାନେ ମୁଖ୍ୟତଃ ମୁଖ୍ୟ ଭୂଖଣ୍ଡରୁ ସ୍ଥାନାନ୍ତରିତ ହୋଇଛନ୍ତି) ଏବଂ ଦ୍ୱିତୀୟଟି ହେଉଛି ଆଦିମ ସ୍ଥାନୀୟ ଜନଜାତି (ଯେଉଁମାନେ ହଜାର ହଜାର ବର୍ଷ ଧରି ଏହି ସ୍ଥାନର ପ୍ରକୃତ ବାସିନ୍ଦା ଅଟନ୍ତି)। ନିମ୍ନଲିଖିତ ସାରଣୀରେ ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ଲୋକସଂଖ୍ୟା ଏବଂ ଆନୁଷଙ୍ଗିକ ତଥ୍ୟର ତୁଳନାତ୍ମକ ବିବରଣୀ ପ୍ରଦାନ କରାଯାଇଛି: {| class="wikitable" style="width:100%; border-collapse:collapse; font-family: sans-serif; text-align:center;" |- style="background-color:#0072B2; color:white; font-size: 1.1em;" ! scope="col" style="width:8%;" | କ୍ରମ ! scope="col" style="width:22%;" | ଲୋକସଂଖ୍ୟାତ୍ମକ ଦିଗ ! scope="col" style="width:35%;" | ୨୦୧୧ ଜନଗଣନା ତଥ୍ୟ ! scope="col" style="width:35%;" | ସଦ୍ୟତମ ସ୍ଥିତି ଓ ଆକଳନ (ମଇ ୨୦୨୬) |- style="background-color:#FFF5EE; vertical-align: middle;" | '''୧''' | '''ମୋଟ ଜନସଂଖ୍ୟା''' | ୩,୮୦,୫୮୧ | ପ୍ରାୟ ୪,୧୫,୦୦୦ ରୁ ୪,୨୧,୦୦୦ ମଧ୍ୟରେ |- style="background-color:#F0F8FF; vertical-align: middle;" | '''୨''' | '''ଲିଙ୍ଗଗତ ବଣ୍ଟନ''' | ପୁରୁଷ: ୨,୦୨,୮୭୧ <br /> ମହିଳା: ୧,୭୭,୭୧୦ | ପୁରୁଷ: ପ୍ରାୟ ୨.୨ ଲକ୍ଷ <br /> ମହିଳା: ପ୍ରାୟ ୧.୯୫ ଲକ୍ଷ |- style="background-color:#FFF5EE; vertical-align: middle;" | '''୩''' | '''ଲିଙ୍ଗ ଅନୁପାତ''' | ୮୭୬ (ପ୍ରତି ୧୦୦୦ ପୁରୁଷରେ ମହିଳା) | ସାମାନ୍ୟ ସୁଧାର ସହ ପ୍ରାୟ ୮୮୦-୮୯୦ ଆକଳନ |- style="background-color:#F0F8FF; vertical-align: middle;" | '''୪''' | '''ସାକ୍ଷରତା ହାର''' | ମୋଟ: ୮୬.୬୩% <br /> <small>(ପୁରୁଷ: ୯୦.୨୭%, ମହିଳା: ୮୨.୪୩%)</small> | ମୋଟ: ୯୧.୧% <br /> <small>(ସମ୍ପ୍ରତିକ PLFS ରିପୋର୍ଟ ଆଧାରରେ)</small> |- style="background-color:#FFF5EE; vertical-align: middle;" | '''୫''' | '''ଜନବସତି ଅନୁପାତ''' | ସହରାଞ୍ଚଳ: ୩୭.୭% <br /> ଗ୍ରାମାଞ୍ଚଳ: ୬୨.୩% | ଗ୍ରେଟ୍ ନିକୋବର ପ୍ରକଳ୍ପ ଓ ଭିତ୍ତିଭୂମି ବିକାଶ କାରଣରୁ ସହରୀକରଣ ହାରରେ କ୍ରମାଗତ ବୃଦ୍ଧି |- style="background-color:#F0F8FF; vertical-align: middle;" | '''୬''' | '''ଧର୍ମଗତ ବିଭାଜନ''' | ହିନ୍ଦୁ (୬୯.୪୫%), ଖ୍ରୀଷ୍ଟିଆନ (୨୧.୨୮%), ମୁସଲମାନ (୮.୫୨%) | ଅନୁପାତ ପ୍ରାୟତଃ ସମାନ ରହିଛି |- style="background-color:#FFF5EE; vertical-align: middle;" | '''୭''' | '''ସର୍ବାଧିକ କଥିତ ଭାଷା''' | ବଙ୍ଗାଳୀ (~୨୮.୪%), ହିନ୍ଦୀ (~୧୯.୨%), ତାମିଲ (~୧୫.୨%), ତେଲୁଗୁ (~୧୩.୨%) | ବଙ୍ଗାଳୀ ଏବଂ ହିନ୍ଦୀ ଭାଷାଭାଷୀଙ୍କ ସଂଖ୍ୟା ସର୍ବାଧିକ, ଏହା ସହିତ ଇଂରାଜୀର ବହୁଳ ବ୍ୟବହାର |- style="background-color:#F0F8FF; vertical-align: middle;" | '''୮''' | '''ଆଦିମ ଜନଜାତି (PVTGs)''' | ସେଣ୍ଟିନେଲୀ, ଜାରୱା, ଓଙ୍ଗେ, ମହାନ୍ ଆଣ୍ଡାମାନୀ, ଶୋମ୍ପେନ୍ ଓ ନିକୋବରୀ | ସେଣ୍ଟିନେଲୀମାନେ ଏବେ ମଧ୍ୟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସମ୍ପର୍କବିହୀନ ଅଟନ୍ତି। ଅନ୍ୟ ଜନଜାତିଙ୍କ ସଂରକ୍ଷଣ ପ୍ରତି ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଧ୍ୟାନ |} ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ଜନସଂଖ୍ୟା ଘନତ୍ୱ ଅତ୍ୟନ୍ତ କମ୍ ଅଟେ (୨୦୧୧ ସୁଦ୍ଧା ବର୍ଗ କିଲୋମିଟର ପିଛା ମାତ୍ର ୪୬ ଜଣ)। ନିକଟବର୍ତ୍ତୀ ବର୍ଷଗୁଡ଼ିକରେ କେନ୍ଦ୍ର ସରକାରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ହାତକୁ ନିଆଯାଇଥିବା ବିଭିନ୍ନ ବୃହତ୍ ଭିତ୍ତିଭୂମି ଓ ପର୍ଯ୍ୟଟନ ପ୍ରକଳ୍ପ କାରଣରୁ ମୁଖ୍ୟ ଭୂଖଣ୍ଡରୁ ଅନେକ ବୃତ୍ତିଗତ କର୍ମଚାରୀ ଏବଂ ପ୍ରବାସୀ ଶ୍ରମିକଙ୍କ ଆଗମନ ଦେଖାଦେଇଛି, ଯାହାକି ଆଗାମୀ ଦଶନ୍ଧିରେ ଏହାର ଲୋକସଂଖ୍ୟାତ୍ମକ ରୂପରେଖରେ ଏକ ବଡ଼ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଆଣିବାର ସମ୍ଭାବନା ରଖେ। == ପ୍ରଶାସନ ଓ ରାଜନୀତି == ଆଣ୍ଡାମାନ ଏବଂ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜ ହେଉଛି ଭାରତର ଏକ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ (Union Territory) । ଭାରତୀୟ ସମ୍ବିଧାନର ଧାରା ୨୩୯ ଅନୁଯାୟୀ, ଏହି ଅଞ୍ଚଳରେ କୌଣସି ବିଧାନସଭା ବା ନିର୍ବାଚିତ ରାଜ୍ୟ ସରକାର ନାହାନ୍ତି । ଏହାର ସମସ୍ତ ପ୍ରଶାସନିକ ଦାୟିତ୍ୱ ଭାରତର ରାଷ୍ଟ୍ରପତିଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନିଯୁକ୍ତ ଏକ 'ଉପରାଜ୍ୟପାଳ' (Lieutenant Governor) ଙ୍କ ଉପରେ ନ୍ୟସ୍ତ ଅଟେ, ଯିଏକି କେନ୍ଦ୍ର ସରକାରଙ୍କ ପ୍ରତିନିଧି ଭାବରେ ସମଗ୍ର ଅଞ୍ଚଳର ଶାସନଭାର ତୁଲାନ୍ତି । ଦୈନନ୍ଦିନ ପ୍ରଶାସନିକ କାର୍ଯ୍ୟ ଏବଂ ନୀତି ନିର୍ଦ୍ଧାରଣରେ ତାଙ୍କୁ ସହାୟତା କରିବା ପାଇଁ ଭାରତୀୟ ପ୍ରଶାସନିକ ସେବା (IAS) ର ଜଣେ ବରିଷ୍ଠ ଅଧିକାରୀ 'ମୁଖ୍ୟ ସଚିବ' ଭାବରେ ନିଯୁକ୍ତ ହୋଇଥାନ୍ତି । ବିଚାର ବିଭାଗୀୟ (Judiciary) କ୍ଷେତ୍ରରେ ଏହି କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ ନିଜସ୍ୱ କୌଣସି ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚ ନ୍ୟାୟାଳୟ ନରଖି, 'କଲିକତା ଉଚ୍ଚ ନ୍ୟାୟାଳୟ' (Calcutta High Court) ର ଅଧୀନରେ ଆସେ । ଆଇନଗତ ସୁବିଧା ପାଇଁ ରାଜଧାନୀ ଶ୍ରୀ ବିଜୟ ପୁରମ୍ (ଯାହାର ପୂର୍ବ ନାମ ପୋର୍ଟ ବ୍ଲେୟାର ଥିଲା) ଠାରେ କଲିକତା ଉଚ୍ଚ ନ୍ୟାୟାଳୟର ଏକ ସ୍ଥାୟୀ ଖଣ୍ଡପୀଠ (Circuit Bench) ସ୍ଥାପନ କରାଯାଇଛି । ରାଜନୈତିକ ସ୍ତରରେ ଏହି କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳରୁ ସମଗ୍ର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜକୁ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ କରିବା ପାଇଁ କେବଳ ଜଣେ ମାତ୍ର ସାଂସଦ (Member of Parliament) ଭାରତୀୟ ଲୋକ ସଭାକୁ ନିର୍ବାଚିତ ହୋଇଥାନ୍ତି । ସୁଶାସନ ପାଇଁ ସମଗ୍ର ଭୂଭାଗକୁ ତିନୋଟି ଜିଲ୍ଲାରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇଛି ଏବଂ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜିଲ୍ଲା ଜଣେ ଡେପୁଟି କମିଶନରଙ୍କ (ଜିଲ୍ଲାପାଳ) ଅଧୀନରେ ପରିଚାଳିତ ହୁଏ । ଗ୍ରାମାଞ୍ଚଳରେ ପଞ୍ଚାୟତରାଜ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଥିବାବେଳେ ସହରାଞ୍ଚଳ ପ୍ରଶାସନ ପାଇଁ ପୌରପରିଷଦ ଗଠନ କରାଯାଇଛି । ନିମ୍ନଲିଖିତ ସାରଣୀରେ ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ବର୍ତ୍ତମାନର ପ୍ରଶାସନିକ ଏବଂ ରାଜନୈତିକ ଢାଞ୍ଚାକୁ ସବିଶେଷ ଭାବେ ଦର୍ଶାଯାଇଛି (ମଇ ୨୦୨୬ ସୁଦ୍ଧା ଅଦ୍ୟତନ): {| class="wikitable" style="width:100%; border-collapse:collapse; font-family: sans-serif;" |- style="background-color:#0072B2; color:white; font-size: 1.1em; text-align:center;" ! scope="col" style="width:8%;" | କ୍ରମ ! scope="col" style="width:25%;" | ବିଭାଗ ! scope="col" style="width:67%;" | ସବିଶେଷ ବିବରଣୀ |- style="background-color:#FFF5EE; vertical-align: top;" | style="text-align:center;" | '''୧''' | '''ଶାସନ ପ୍ରଣାଳୀ''' | କେନ୍ଦ୍ର ସରକାରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପରିଚାଳିତ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ (ଏଠାରେ କୌଣସି ରାଜ୍ୟ ବିଧାନସଭା ବା ମୁଖ୍ୟମନ୍ତ୍ରୀ ନାହାନ୍ତି) । |- style="background-color:#F0F8FF; vertical-align: top;" | style="text-align:center;" | '''୨''' | '''ବର୍ତ୍ତମାନର ଉପରାଜ୍ୟପାଳ''' | ଆଡମିରାଲ (ଅବସରପ୍ରାପ୍ତ) '''[[ଦେବେନ୍ଦ୍ର କୁମାର ଜୋଶୀ]]''' (ଅକ୍ଟୋବର ୨୦୧୭ ମସିହାରୁ ଦାୟିତ୍ୱରେ) |- style="background-color:#FFF5EE; vertical-align: top;" | style="text-align:center;" | '''୩''' | '''ବର୍ତ୍ତମାନର ମୁଖ୍ୟ ସଚିବ''' | ଶ୍ରୀ ଚନ୍ଦ୍ର ଭୂଷଣ କୁମାର, ଆଇ.ଏ.ଏସ୍. |- style="background-color:#F0F8FF; vertical-align: top;" | style="text-align:center;" | '''୪''' | '''ସଂସଦୀୟ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ''' | ଲୋକ ସଭାରେ ମୋଟ ୧ ଗୋଟି ଆସନ ଅଛି । ସଦ୍ୟତମ ୨୦୨୪ ଲୋକ ସଭା ନିର୍ବାଚନର ବିଜୟୀ ସାଂସଦ: '''[[ବିଷ୍ଣୁ ପଦ ରାୟ]]''' (ଭାରତୀୟ ଜନତା ପାର୍ଟି) |- style="background-color:#FFF5EE; vertical-align: top;" | style="text-align:center;" | '''୫''' | '''ନ୍ୟାୟିକ ଅଧିକାର କ୍ଷେତ୍ର''' | [[କଲିକତା ଉଚ୍ଚ ନ୍ୟାୟାଳୟ]] (ମୁଖ୍ୟ ପୀଠ: କୋଲକାତା, ଖଣ୍ଡପୀଠ: ଶ୍ରୀ ବିଜୟ ପୁରମ୍) |- style="background-color:#F0F8FF; vertical-align: top;" | style="text-align:center;" | '''୬''' | '''ପ୍ରଶାସନିକ ଜିଲ୍ଲା ସମୂହ (୩ ଗୋଟି)''' | * '''[[ଦକ୍ଷିଣ ଆଣ୍ଡାମାନ ଜିଲ୍ଲା]]''' (ସଦର ମହକୁମା: ଶ୍ରୀ ବିଜୟ ପୁରମ୍) * '''[[ଉତ୍ତର ଓ ମଧ୍ୟ ଆଣ୍ଡାମାନ ଜିଲ୍ଲା]]''' (ସଦର ମହକୁମା: ମାୟାବନ୍ଦର) * '''[[ନିକୋବର ଜିଲ୍ଲା]]''' (ସଦର ମହକୁମା: କାର୍ ନିକୋବର) |- style="background-color:#FFF5EE; vertical-align: top;" | style="text-align:center;" | '''୭''' | '''ସ୍ଥାନୀୟ ଶାସନ (Local Govt)''' | ଗ୍ରାମାଞ୍ଚଳରେ ଜିଲ୍ଲା ପରିଷଦ ଏବଂ ଗ୍ରାମ ପଞ୍ଚାୟତ ବ୍ୟବସ୍ଥା ରହିଛି । ସହରାଞ୍ଚଳ ପାଇଁ ଏକମାତ୍ର ମ୍ୟୁନିସିପାଲିଟି ଭାବରେ 'ଶ୍ରୀ ବିଜୟ ପୁରମ୍ ପୌରପରିଷଦ' (ପୂର୍ବର ପୋର୍ଟ ବ୍ଲେୟାର ପୌରପରିଷଦ) କାର୍ଯ୍ୟରତ ଅଛି । |- style="background-color:#F0F8FF; vertical-align: top;" | style="text-align:center;" | '''୮''' | '''ସାମରିକ ପ୍ରଶାସନ''' | ଭାରତର ଏକମାତ୍ର ମିଳିତ ସାମରିକ କମାଣ୍ଡ '''ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର କମାଣ୍ଡ (ANC)''' ଏହିଠାରେ ଅବସ୍ଥିତ, ଯେଉଁଥିରେ ଭାରତୀୟ ସେନା, ନୌସେନା ଏବଂ ବିମାନ ବାହିନୀ ମିଳିତ ଭାବେ ଅଞ୍ଚଳର ସୁରକ୍ଷା ପରିଚାଳନା କରନ୍ତି । |} == ଅର୍ଥନୀତି == ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ଅର୍ଥନୀତି ମୁଖ୍ୟତଃ କୃଷି, ପର୍ଯ୍ୟଟନ ଏବଂ ମତ୍ସ୍ୟ ଚାଷ ଉପରେ ନିର୍ଭରଶୀଳ । ଏହାର ଭୌଗୋଳିକ ଅବସ୍ଥିତି ଯୋଗୁଁ ଏଠାରେ ବାଣିଜ୍ୟିକ ସୁଯୋଗ ବହୁତ ରହିଛି । {| class="wikitable sortable" style="background:#fdfdfd; border:1px solid #aaa; width:100%; text-align:left;" |+ style="background:#2E8B57; color:white; padding:10px; font-size:1.2em;" | '''ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର: ଆର୍ଥିକ ରୂପରେଖ''' |- style="background:#E9E9E9; text-align:center;" ! width="30%" | ଆର୍ଥିକ କ୍ଷେତ୍ର ! width="70%" | ବିବରଣୀ |- | '''ମୁଖ୍ୟ କୃଷି ଉତ୍ପାଦ''' | ଧାନ, ନଡ଼ିଆ, ଗୁଆ, ରବର ଏବଂ କାଜୁ । ଏଠାରେ ପ୍ରଚୁର ପରିମାଣରେ ମସଲା (ଗୋଲମରିଚ, ଡାଲଚିନି) ମଧ୍ୟ ଚାଷ ହୁଏ [୧] । |- | '''ପର୍ଯ୍ୟଟନ ଶିଳ୍ପ''' | ଏହା ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ଅର୍ଥନୀତିର ମେରୁଦଣ୍ଡ । ସେଲ୍ୟୁଲାର ଜେଲ୍, ରାଧାନଗର ବିଚ୍ ଏବଂ ସ୍କୁବା ଡାଇଭିଂ ପାଇଁ ଏହା ବିଶ୍ୱପ୍ରସିଦ୍ଧ [୨] । |- | '''ମତ୍ସ୍ୟ ସମ୍ପଦ''' | ପ୍ରାୟ ୬ ଲକ୍ଷ ବର୍ଗ କିଲୋମିଟର ପରିବ୍ୟାପ୍ତ 'Exclusive Economic Zone' (EEZ) ମଧ୍ୟରେ ସାମୁଦ୍ରିକ ମାଛ ଧରା ଏକ ପ୍ରମୁଖ ଜୀବିକା [୩] । |- | '''ଶିଳ୍ପ ଓ ବାଣିଜ୍ୟ''' | ହସ୍ତତନ୍ତ (ବିଶେଷ କରି କାଠ ଏବଂ ଶାମୁକା କାମ) ଏବଂ ଖାଦ୍ୟ ପ୍ରକ୍ରିୟାକରଣ ଉପରେ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦିଆଯାଏ । |- | '''ବନ୍ଦର ଭିତ୍ତିଭୂମି''' | ପୋର୍ଟ ବ୍ଲେୟର ଏକ ପ୍ରମୁଖ ସାମୁଦ୍ରିକ ବନ୍ଦର, ଯାହା ଆନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ଜଳପଥ ସହ ସଂଯୋଗ ରକ୍ଷା କରେ । |} === ମୁଖ୍ୟ ରପ୍ତାନି ଦ୍ରବ୍ୟ === * ସାମୁଦ୍ରିକ ଉତ୍ପାଦ: ମାଛ ଏବଂ ଚିଙ୍ଗୁଡ଼ି । * କୃଷିଜାତ ଦ୍ରବ୍ୟ: ନଡ଼ିଆ, ଗୁଆ ଏବଂ କଞ୍ଚା ରବର । * ହସ୍ତଶିଳ୍ପ: ବେତ ଓ କାଠ ନିର୍ମିତ ସାମଗ୍ରୀ । == ପରିବହନ == ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ଭୌଗୋଳିକ ଅବସ୍ଥିତି ଯୋଗୁଁ ଏଠାରେ ଜଳପଥ ଏବଂ ଆକାଶପଥ ପରିବହନର ମୁଖ୍ୟ ମାଧ୍ୟମ ଅଟେ। {| class="wikitable sortable" style="background:#fdfdfd; border:1px solid #aaa; width:100%; text-align:left;" |+ style="background:#CC5500; color:white; padding:10px; font-size:1.2em;" | '''ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର: ପରିବହନ ବ୍ୟବସ୍ଥା''' |- style="background:#E9E9E9; text-align:center;" ! width="30%" | ପରିବହନ ମାଧ୍ୟମ ! width="70%" | ବିବରଣୀ |- | '''ଆକାଶପଥ (Airways)''' | ବୀର ସାବରକର ଆନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ବିମାନବନ୍ଦର, ପୋର୍ଟ ବ୍ଲେୟର ଏଠାକାର ମୁଖ୍ୟ ବିମାନବନ୍ଦର। ଏହା ଭାରତର ପ୍ରମୁଖ ସହର ଯଥା କୋଲକାତା, ଚେନ୍ନାଇ ଏବଂ ବିଶାଖାପାଟଣା ସହ ସଂଯୁକ୍ତ [୧]। |- | '''ଜଳପଥ (Seaways)''' | ମୁଖ୍ୟ ଭୂଭାଗ (Mainland) ରୁ ଜାହାଜ ଯୋଗେ ଯାତାୟାତ ପାଇଁ ୩ ରୁ ୪ ଦିନ ସମୟ ଲାଗେ। ବିଭିନ୍ନ ଦ୍ୱୀପ ମଧ୍ୟରେ ଯାତାୟାତ ପାଇଁ ଫେରି (Ferry) ସେବା ଉପଲବ୍ଧ [୨]। |- | '''ସଡ଼କପଥ (Roadways)''' | ଆଣ୍ଡାମାନ ଟ୍ରଙ୍କ ରୋଡ୍ (ATR) ବା ଜାତୀୟ ରାଜପଥ ୪ (NH4) ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ମୁଖ୍ୟ ସଡ଼କ, ଯାହା ପୋର୍ଟ ବ୍ଲେୟରକୁ ଡିଗ୍ଲିପୁର ସହ ସଂଯୋଗ କରେ [୩]। |- | '''ହେଲିକପ୍ଟର ସେବା''' | ଜରୁରୀକାଳୀନ ପରିସ୍ଥିତି ଏବଂ ଦୂରବର୍ତ୍ତୀ ଦ୍ୱୀପଗୁଡ଼ିକ ପାଇଁ 'ପବନ ହଂସ' (Pawan Hans) ହେଲିକପ୍ଟର ସେବା ପ୍ରଦାନ କରାଯାଏ। |} === ମୁଖ୍ୟ ଆକର୍ଷଣ ଓ ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ === * ମାରାଇନ୍ ପରିବହନ: ବୃହତ ଯାତ୍ରୀବାହୀ ଜାହାଜ ଯଥା MV Nicobar, MV Nancowry, ଏବଂ MV Swaraj Dweep ଏହି ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜକୁ ଭାରତର ପୂର୍ବ ଉପକୂଳ ସହ ଯୋଡ଼ିଥାନ୍ତି। * ବେସରକାରୀ ଫେରି: ପର୍ଯ୍ୟଟକମାନଙ୍କ ପାଇଁ ହାଭଲକ୍ (ସ୍ୱରାଜ ଦ୍ୱୀପ) ଏବଂ ନିଲ୍ ଦ୍ୱୀପକୁ ଯିବା ପାଇଁ ମାକ୍ରୁଜ୍ (Makruzz) ଭଳି ଅତ୍ୟାଧୁନିକ ବେସରକାରୀ ଫେରି ସେବା ଉପଲବ୍ଧ। == ଭିତ୍ତିଭୂମି == ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ଭିତ୍ତିଭୂମି ବିକାଶ ଏହାର ଦୂରବର୍ତ୍ତୀ ଅବସ୍ଥିତି ଏବଂ ରଣନୈତିକ ଗୁରୁତ୍ୱ ଉପରେ ଆଧାରିତ। ସାମ୍ପ୍ରତିକ ବର୍ଷଗୁଡ଼ିକରେ ଭାରତ ସରକାର ଏଠାରେ ଯୋଗାଯୋଗ ଏବଂ ଶକ୍ତି କ୍ଷେତ୍ରରେ ବ୍ୟାପକ ସଂସ୍କାର ଆଣିଛନ୍ତି। {| class="wikitable sortable" style="background:#f9f9f9; border:1px solid #aaa; width:100%; text-align:left;" |+ style="background:#008080; color:white; padding:10px; font-size:1.2em;" | '''ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର: ଭିତ୍ତିଭୂମି ରୂପରେଖ''' |- style="background:#E9E9E9; text-align:center;" ! width="30%" | କ୍ଷେତ୍ର ! width="70%" | ବିବରଣୀ |- | '''ଡିଜିଟାଲ୍ ଯୋଗାଯୋଗ''' | ଚେନ୍ନାଇ-ଆଣ୍ଡାମାନ ନିକୋବର ଅପ୍ଟିକାଲ୍ ଫାଇବର କେବୁଲ୍ (CANI-OFC): ଏହା ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜକୁ ହାଇ-ସ୍ପିଡ୍ ବ୍ରଡବ୍ୟାଣ୍ଡ ଏବଂ 4G/5G ସଂଯୋଗ ପ୍ରଦାନ କରୁଛି [୧]। |- | '''ଶକ୍ତି (Energy)''' | ମୁଖ୍ୟତଃ ଡିଜେଲ୍ ଜେନେରେଟର ଉପରେ ନିର୍ଭରଶୀଳ। ବର୍ତ୍ତମାନ ସୌର ଶକ୍ତି (Solar Energy) ଏବଂ ବାୟୁ ଶକ୍ତି ପ୍ରକଳ୍ପ ଉପରେ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦିଆଯାଉଛି [୨]। |- | '''ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ଭିତ୍ତିଭୂମି''' | ଜି.ବି. ପନ୍ଥ ହସ୍ପିଟାଲ୍, ପୋର୍ଟ ବ୍ଲେୟର ଏଠାକାର ପ୍ରମୁଖ ଡାକ୍ତରଖାନା। ଏହା ବ୍ୟତୀତ ପ୍ରତି ଦ୍ୱୀପରେ ପ୍ରାଥମିକ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ କେନ୍ଦ୍ର (PHC) ରହିଛି। |- | '''ପାନୀୟ ଜଳ''' | ବର୍ଷା ଜଳ ଅମଳ ଏବଂ ଧାନୀଖାରୀ ବନ୍ଧ (Dhanikhari Dam) ପୋର୍ଟ ବ୍ଲେୟରର ମୁଖ୍ୟ ଜଳ ଉତ୍ସ। |- | '''ସାମରିକ ଭିତ୍ତିଭୂମି''' | ଏହା ଭାରତର ଏକମାତ୍ର Tri-service Command। ଏଠାରେ ଅତ୍ୟାଧୁନିକ ରନୱେ ଏବଂ ନୌସେନା ବେସ୍ (ଯଥା: INS Kohassa, INS Baaz) ବିକଶିତ ହୋଇଛି। |} === ପ୍ରମୁଖ ବିକାଶମୂଳକ ପ୍ରକଳ୍ପ === * ଗ୍ରେଟ୍ ନିକୋବର ବିକାଶ ପ୍ରକଳ୍ପ: ଏଠାରେ ଏକ ଆନ୍ତର୍ଜାତୀୟ କଣ୍ଟେନର ଟ୍ରାନ୍ସ-ସିପମେଣ୍ଟ ଟର୍ମିନାଲ୍ (ICTT) ନିର୍ମାଣ ପାଇଁ ଯୋଜନା କରାଯାଇଛି। * ସେତୁ ନିର୍ମାଣ: ବିଭିନ୍ନ ଦ୍ୱୀପକୁ ଯୋଡ଼ିବା ପାଇଁ ସମୁଦ୍ର ଉପରେ ବଡ଼ ସେତୁ ନିର୍ମାଣ କାର୍ଯ୍ୟ ଚାଲିଛି, ଯାହା ସଡ଼କ ପରିବହନକୁ ସହଜ କରିବ। == ଲୋକପ୍ରିୟ ସଂସ୍କୃତି == ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ସଂସ୍କୃତି ହେଉଛି ଆଦିମ ଜନଜାତିଙ୍କ ପରମ୍ପରା ଏବଂ ଭାରତର ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରାନ୍ତରୁ ଆସି ବସବାସ କରୁଥିବା ଲୋକଙ୍କ ରୀତିନୀତିର ଏକ ଅପୂର୍ବ ମିଶ୍ରଣ। ଏହାକୁ ଅନେକ ସମୟରେ "କ୍ଷୁଦ୍ର ଭାରତ" (Mini India) ବୋଲି କୁହାଯାଏ। {| class="wikitable sortable" style="background:#fffaf0; border:1px solid #aaa; width:100%; text-align:left;" hot pink hex code |+ style="background:#FF69B4; color:white; padding:10px; font-size:1.2em;" | '''ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର: ସାଂସ୍କୃତିକ ଝଲକ''' |- style="background:#E9E9E9; text-align:center;" ! width="30%" | ବିଭାଗ ! width="70%" | ବିବରଣୀ |- | '''ପର୍ବପର୍ବାଣୀ''' | ଦ୍ୱୀପ ମହୋତ୍ସବ (Island Tourism Festival) ଏଠାକାର ମୁଖ୍ୟ ପର୍ବ। ଏହା ବ୍ୟତୀତ ଦୁର୍ଗା ପୂଜା, ପୋଙ୍ଗଲ, ଓଣମ ଏବଂ ନିକୋବରୀମାନଙ୍କର 'ଘୁଷୁରି ପର୍ବ' (Pig Festival) ପାଳନ କରାଯାଏ। |- | '''ନୃତ୍ୟ ଓ ସଙ୍ଗୀତ''' | ନିକୋବରୀ ନୃତ୍ୟ ଏଠାକାର ସବୁଠାରୁ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ପାରମ୍ପରିକ ନୃତ୍ୟ। ଆଦିମ ଜନଜାତିମାନଙ୍କର ନିଜସ୍ୱ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ସଙ୍ଗୀତ ଓ ବାଦ୍ୟଯନ୍ତ୍ର ରହିଛି। |- | '''ଖାଦ୍ୟଶୈଳୀ''' | ସାମୁଦ୍ରିକ ଖାଦ୍ୟ (Seafood) ଏଠାକାର ମୁଖ୍ୟ ଆହାର। ମାଛ, ଚିଙ୍ଗୁଡ଼ି ଏବଂ କଙ୍କଡ଼ା ତରକାରୀ ସହ ଦକ୍ଷିଣ ଭାରତୀୟ ଓ ବଙ୍ଗଳା ଖାଦ୍ୟର ପ୍ରଭାବ ଅଧିକ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ। |- | '''ହସ୍ତଶିଳ୍ପ''' | ଶାମୁକା (Shell), ବେତ ଓ ବାଉଁଶରେ ତିଆରି ସାମଗ୍ରୀ ଏବଂ ନଡ଼ିଆ କତାରେ ନିର୍ମିତ ହସ୍ତକଳା ପାଇଁ ଏହି ଅଞ୍ଚଳ ଜଣାଶୁଣା। |- | '''ଚଳଚ୍ଚିତ୍ର ଓ ସାହିତ୍ୟ''' | ସେଲ୍ୟୁଲାର ଜେଲ୍ ଏବଂ କାଳାପାଣି ଦଣ୍ଡାଦେଶକୁ ନେଇ ଅନେକ ଭାରତୀୟ ଚଳଚ୍ଚିତ୍ର (ଯଥା: 'କାଳାପାନୀ') ଏବଂ ପୁସ୍ତକ ରଚିତ ହୋଇଛି। |} === ମୁଖ୍ୟ ବିଶେଷତ୍ୱ === * ମାନବବିଜ୍ଞାନ: ଜାରୱା ଏବଂ ସେଣ୍ଟିନେଲିଜ୍ ପରି ଜନଜାତିମାନଙ୍କର ସଂସ୍କୃତି ବିଶ୍ୱର ସବୁଠାରୁ ପୁରାତନ ଏବଂ ରହସ୍ୟମୟ ସଂସ୍କୃତି ଭାବରେ ପରିଗଣିତ। * ସାମ୍ପ୍ରଦାୟିକ ସଦ୍ଭାବ: ଏଠାରେ ଜାତି, ଧର୍ମ ନିର୍ବିଶେଷରେ ଲୋକମାନେ ଏକାଠି ରହୁଥିବାରୁ ଏହା ଜାତୀୟ ସଂହତିର ଏକ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଉଦାହରଣ। == ପର୍ଯ୍ୟଟନ == ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜ ଏହାର ନୀଳ ସମୁଦ୍ର, ଧଳା ବାଲୁକା ଶଯ୍ୟା ଏବଂ ସବୁଜ ବନାନୀ ପାଇଁ ବିଶ୍ୱବିଖ୍ୟାତ । ପର୍ଯ୍ୟଟନ ଏଠାକାର ଅର୍ଥନୀତିର ମୁଖ୍ୟ ଆଧାର । {| class="wikitable sortable" style="background:#f0f8ff; border:1px solid #aaa; width:100%; text-align:left;" |+ style="background:#0077BE; color:white; padding:10px; font-size:1.2em;" | '''ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର: ପ୍ରମୁଖ ପର୍ଯ୍ୟଟନ ସ୍ଥଳୀ''' |- style="background:#E9E9E9; text-align:center;" ! width="30%" | ସ୍ଥାନ / ଆକର୍ଷଣ ! width="70%" | ବିଶେଷତ୍ୱ |- | '''ସେଲ୍ୟୁଲାର ଜେଲ୍''' | ପୋର୍ଟ ବ୍ଲେୟରଠାରେ ଅବସ୍ଥିତ ଏହି ଐତିହାସିକ ଜେଲ୍ 'କାଳାପାଣି' ନାମରେ ଜଣାଶୁଣା । ଏଠାରେ ସନ୍ଧ୍ୟାରେ ହେଉଥିବା 'Light and Sound Show' ଏକ ମୁଖ୍ୟ ଆକର୍ଷଣ । |- | '''ରାଧାନଗର ବିଚ୍''' | ସ୍ୱରାଜ ଦ୍ୱୀପ (Havelock) ରେ ଅବସ୍ଥିତ ଏହି ବିଚ୍ ଏସିଆର ସବୁଠାରୁ ସୁନ୍ଦର ବିଚ୍ ଭାବରେ ପରିଗଣିତ । |- | '''ନେତାଜୀ ସୁଭାଷ ଚନ୍ଦ୍ର ବୋଷ ଦ୍ୱୀପ''' | ପୂର୍ବରୁ ଏହା 'Ross Island' ନାମରେ ଜଣାଥିଲା । ଏଠାରେ ବ୍ରିଟିଶ୍ ଶାସନ କାଳର ଭଗ୍ନାବଶେଷ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ । |- | '''ବାରାଟାଙ୍ଗ ଦ୍ୱୀପ''' | ଏହା ଚୂନପଥର ଗୁମ୍ଫା (Limestone Caves) ଏବଂ କର୍ଦ୍ଦମ ଆଗ୍ନେୟଗିରି (Mud Volcano) ପାଇଁ ପ୍ରସିଦ୍ଧ । |- | '''ସାମୁଦ୍ରିକ କ୍ରୀଡ଼ା''' | ସ୍କୁବା ଡାଇଭିଂ (Scuba Diving), ସ୍ନର୍କେଲିଂ (Snorkeling) ଏବଂ ପାରାସେଲିଂ ପାଇଁ ଏହା ଭାରତର ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ ସ୍ଥାନ । |} === ପର୍ଯ୍ୟଟନ ଋତୁ === * ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ସମୟ: ଅକ୍ଟୋବରରୁ ମେ ମାସ ମଧ୍ୟଭାଗ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ । * ମୌସୁମୀ ସମୟ: ମେ ମାସ ଶେଷରୁ ସେପ୍ଟେମ୍ବର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରବଳ ବର୍ଷା ହେଉଥିବାରୁ ଏହି ସମୟରେ ପର୍ଯ୍ୟଟନ କମ୍ ରୁହେ । === କିପରି ପହଞ୍ଚିବେ? === * ଆକାଶପଥ: କୋଲକାତା, ଚେନ୍ନାଇ, ବେଙ୍ଗାଲୁରୁ ଏବଂ ଦିଲ୍ଲୀରୁ ପୋର୍ଟ ବ୍ଲେୟରକୁ ସିଧାସଳଖ ବିମାନ ସେବା ଅଛି । * ଜଳପଥ: ଚେନ୍ନାଇ, କୋଲକାତା ଏବଂ ବିଶାଖାପାଟଣାରୁ ନିୟମିତ ଜାହାଜ ଚଳାଚଳ କରିଥାଏ । == ବନ୍ୟପ୍ରାଣୀ ଓ ଅଭୟାରଣ୍ୟ == ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜ ଏହାର ସମୃଦ୍ଧ ଜୈବ ବିବିଧତା ଏବଂ ବିରଳ ସାମୁଦ୍ରିକ ଜୀବଙ୍କ ପାଇଁ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ଏଠାରେ ପ୍ରାୟ ୯୬ଟି ବନ୍ୟପ୍ରାଣୀ ଅଭୟାରଣ୍ୟ, ୯ଟି ଜାତୀୟ ଉଦ୍ୟାନ ଏବଂ ଗୋଟିଏ ବାୟୋସ୍ଫିୟର ରିଜର୍ଭ ରହିଛି। {| class="wikitable sortable" style="background:#f5fffa; border:1px solid #aaa; width:100%; text-align:left;" |+ style="background:#228B22; color:white; padding:10px; font-size:1.2em;" | '''ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର: ପ୍ରମୁଖ ଜାତୀୟ ଉଦ୍ୟାନ ଓ ପ୍ରାଣୀ''' |- style="background:#E9E9E9; text-align:center;" ! width="35%" | ଜାତୀୟ ଉଦ୍ୟାନ / ଅଭୟାରଣ୍ୟ ! width="65%" | ବିଶେଷତ୍ୱ |- | '''ମହାତ୍ମା ଗାନ୍ଧୀ ସାମୁଦ୍ରିକ ଜାତୀୟ ଉଦ୍ୟାନ''' | ୱାଣ୍ଡୁର (Wandoor) ଠାରେ ଅବସ୍ଥିତ। ଏହା ବିରଳ ପ୍ରବାଳ ପ୍ରାଚୀର (Coral Reefs) ଏବଂ ସାମୁଦ୍ରିକ ଜୀବଙ୍କ ପାଇଁ ଜଣାଶୁଣା। |- | '''କ୍ୟାମ୍ପବେଲ୍ ବେ ଜାତୀୟ ଉଦ୍ୟାନ''' | ଗ୍ରେଟ୍ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପରେ ଅବସ୍ଥିତ। ଏଠାରେ ବିରଳ ମେଗାପୋଡ୍ (Megapode) ପକ୍ଷୀ ଦେଖାଯାନ୍ତି। |- | '''ସ୍ୟାଡଲ୍ ପିକ୍ ଜାତୀୟ ଉଦ୍ୟାନ''' | ଏହା ଉତ୍ତର ଆଣ୍ଡାମାନରେ ଅବସ୍ଥିତ। ଏହା ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଶୃଙ୍ଗ ଏବଂ ଏଠାରେ ଘଞ୍ଚ କ୍ରାନ୍ତୀୟ ବର୍ଷାରଣ୍ୟ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ। |- | '''ଗାଲାଥିଆ ଜାତୀୟ ଉଦ୍ୟାନ''' | ଏହା ବିଶାଳକାୟ ଲେଦରବ୍ୟାକ୍ ସମୁଦ୍ର କଇଁଛ (Leatherback Turtle) ମାନଙ୍କର ଅଣ୍ଡା ଦେବା ପାଇଁ ଏକ ପ୍ରମୁଖ ସ୍ଥାନ। |- | '''ମାଉଣ୍ଟ ହ୍ୟାରିଏଟ୍ (ବର୍ତ୍ତମାନ ମାଉଣ୍ଟ ମଣିପୁର)''' | ଏହା ପକ୍ଷୀ ନିରୀକ୍ଷଣ ପାଇଁ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ସ୍ଥାନ ଏବଂ ଏଠାରେ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ପ୍ରଜାପତି ଦେଖିବାକୁ ମିଳନ୍ତି। |} === ବିରଳ ଓ ସ୍ଥାନୀୟ ବନ୍ୟପ୍ରାଣୀ === * ରାଜ୍ୟ ପଶୁ: ଡୁଗୋଙ୍ଗ (Dugong) ବା ସାମୁଦ୍ରିକ ଗାଈ। ଏହା ଏକ ବିରଳ ସାମୁଦ୍ରିକ ସ୍ତନ୍ୟପାୟୀ ପ୍ରାଣୀ। * ରାଜ୍ୟ ପକ୍ଷୀ: ଆଣ୍ଡାମାନ କାଠ ପାରା (Andaman Wood Pigeon)। * ଲୁଣି ପାଣି କୁମ୍ଭୀର: ଏହି ଦ୍ୱୀପଗୁଡ଼ିକର କିଛି ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଅଞ୍ଚଳରେ ବିଶାଳକାୟ ଲୁଣି ପାଣି କୁମ୍ଭୀର ଦେଖାଯାନ୍ତି। * ବିଶାଳ ଡକାୟତ କଙ୍କଡ଼ା (Coconut Crab): ଏହା ବିଶ୍ୱର ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ସ୍ଥଳଭାଗରେ ରହୁଥିବା କଙ୍କଡ଼ା, ଯାହା ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପରେ ମିଳିଥାଏ। == ଆଧାର == === ଆଧାର === <references /> l0l2pq0or4yegds8g4iioo6jh299apf 595026 595025 2026-05-07T07:54:46Z Subhamss2008 37188 /* ଏହା ମଧ୍ୟ ଦେଖନ୍ତୁ */ 595026 wikitext text/x-wiki {{Short description|ଭାରତର ଏକ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ}} {{Use dmy dates|date=ମଇ ୨୦୨୬}} {{Infobox settlement | name = ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜ | native_name = Andaman and Nicobar Islands | settlement_type = ଭାରତର [[କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ]] | image_skyline = {{Photomontage |photo1a = The Coral Reef at the Andaman Islands.jpg |photo2a = Havelock,_Andaman_&_Nicobar_Islands.JPG |photo2b = Ross_Island_(Netaji_Subhas_Bose_Island).jpg |photo3a = Andaman.jpg |photo3b = Shaheed Island, Andaman Islands, Tropical beach.jpg |photo4a = Front_View_of_Cellular_Jail,_Port_Blair.JPG |spacing = 1 |size = 260 |position = center |border = 0 |color = #000000 |foot_montage = '''ଉପର-ଡାହାଣରୁ ଘଣ୍ଟାକଣ୍ଟା ଦିଗରେ''': ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର [[ପ୍ରବାଳ ଭିତ୍ତି]]; [[ଦକ୍ଷିଣ ଆଣ୍ଡାମାନ ଜିଲ୍ଲା|ଦକ୍ଷିଣ ଆଣ୍ଡାମାନ]]ସ୍ଥିତ [[ରୋସ୍ ଦ୍ୱୀପ]]; [[ନୀଲ ଦ୍ୱୀପ]]ର ବେଳାଭୂମି; [[ଶ୍ରୀ ବିଜୟ ପୁରମ୍]]ସ୍ଥିତ [[ସେଲୁଲାର ଜେଲ]]; [[ଆଣ୍ଡାମାନ ସାଗର]]; [[ଆଣ୍ଡାମାନ ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜ]]ସ୍ଥିତ ହାଭଲକ୍ ଦ୍ୱୀପ । }} | image_caption = | image_seal = Seal of Andaman and Nicobar Islands.png | motto = "ସତ୍ୟମେବ ଜୟତେ"<br /><small>(ସତ୍ୟର ହିଁ ଜୟ ହୁଏ)</small> | image_map1 = IN-AN.svg | map_caption = ଭାରତର ମାନଚିତ୍ରରେ ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ଅବସ୍ଥିତି | coordinates = {{coord|11.68|92.72|type:adm1st_region:IN-AN|display=inline,title}} | subdivision_type = ଦେଶ | subdivision_name = {{flag|India}} | subdivision_type1 = ଅଞ୍ଚଳ | subdivision_name1 = ପୂର୍ବ ଭାରତ | established_title = ଗଠନ | established_date = ୧ ନଭେମ୍ବର ୧୯୫୬ | seat_type = ରାଜଧାନୀ ଓ ବୃହତ୍ତମ ସହର | seat = '''[[ପୋର୍ଟ ବ୍ଲେୟାର|ଶ୍ରୀ ବିଜୟ ପୁରମ୍]]'''<ref>ସେପ୍ଟେମ୍ବର ୨୦୨୪ରେ ପୋର୍ଟ ବ୍ଲେୟାରର ନାମ ପରିବର୍ତ୍ତନ କରି 'ଶ୍ରୀ ବିଜୟ ପୁରମ୍' ରଖାଯାଇଥିଲା ।</ref> | parts_type = ଜିଲ୍ଲା ସଂଖ୍ୟା | parts = [[ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ଜିଲ୍ଲାଗୁଡ଼ିକର ତାଲିକା|୩ ଗୋଟି]] | leader_title1 = [[ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ଉପରାଜ୍ୟପାଳମାନଙ୍କର ସୂଚୀ|ଉପରାଜ୍ୟପାଳ]] | leader_name1 = ଆଡମିରାଲ (ଅବସରପ୍ରାପ୍ତ) [[ଦେବେନ୍ଦ୍ର କୁମାର ଜୋଶୀ]] | leader_title2 = ମୁଖ୍ୟ ସଚିବ | leader_name2 = ଚନ୍ଦ୍ର ଭୂଷଣ କୁମାର, [[ଆଇ.ଏ.ଏସ୍.]] | leader_title3 = ଲୋକ ସଭା ନିର୍ବାଚନ ମଣ୍ଡଳୀ | leader_name3 = ୧ ଗୋଟି ଆସନ ([[ବିଷ୍ଣୁ ପଦ ରାୟ]], ଭାଜପା) | leader_title4 = ଉଚ୍ଚ ନ୍ୟାୟାଳୟ | leader_name4 = [[କଲିକତା ଉଚ୍ଚ ନ୍ୟାୟାଳୟ]] (ଶ୍ରୀ ବିଜୟ ପୁରମ୍ ଖଣ୍ଡପୀଠ) | unit_pref = Metric | area_total_km2 = ୮୨୪୯ | area_rank = ୨୯ତମ | elevation_max_m = ୭୩୨ | elevation_max_point = [[ସ୍ୟାଡଲ୍ ଶୃଙ୍ଗ]] (Saddle Peak) | population_total = ୩,୮୦,୫୮୧ | population_as_of = ୨୦୧୧ ଜନଗଣନା | population_rank = ୩୪ତମ | population_density_km2 = ୪୬ | population_demonym = ଆଣ୍ଡାମାନୀ, ନିକୋବରୀ | demographics_type1 = ସରକାରୀ ଭାଷା | demographics1_title1 = ଆଧିକାରିକ | demographics1_info1 = [[ହିନ୍ଦୀ ଭାଷା|ହିନ୍ଦୀ]], [[ଇଂରାଜୀ ଭାଷା|ଇଂରାଜୀ]] | demographics1_title2 = ପ୍ରମୁଖ କଥିତ ଭାଷା | demographics1_info2 = [[ବଙ୍ଗାଳୀ ଭାଷା|ବଙ୍ଗାଳୀ]], [[ତାମିଲ ଭାଷା|ତାମିଲ]], [[ତେଲୁଗୁ ଭାଷା|ତେଲୁଗୁ]] | blank1_name_sec1 = [[ମାନବ ବିକାଶ ସୂଚକାଙ୍କ]] | blank1_info_sec1 = {{increase}} ୦.୭୦୬ (ଉଚ୍ଚ) (୨୦୨୨) | blank2_name_sec1 = ସାକ୍ଷରତା ହାର | blank2_info_sec1 = ୯୧.୧% (୨୦୨୪) | timezone1 = [[ଭାରତୀୟ ମାନକ ସମୟ|IST]] | utc_offset1 = +05:30 | iso_code = IN-AN | registration_plate = AN | website = {{URL|andaman.gov.in}} | blank3_name_sec1 = ରାଜକୀୟ ପଶୁ | blank3_info_sec1 = ଡୁଗୋଙ୍ଗ୍ (Dugong) | blank4_name_sec1 = ରାଜକୀୟ ପକ୍ଷୀ | blank4_info_sec1 = ଆଣ୍ଡାମାନ କାଠ ପାରା | blank5_name_sec1 = ରାଜକୀୟ ବୃକ୍ଷ | blank5_info_sec1 = ଆଣ୍ଡାମାନ ପଦୌକ }} '''ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜ''' ହେଉଛି ଭାରତର ଏକ [[ଭାରତର ରାଜ୍ୟ ଓ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ|କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ]] । ଏହା ସର୍ବମୋଟ ୮୩୬ଟି ଦ୍ୱୀପକୁ ନେଇ ଗଠିତ, ଯାହା ମଧ୍ୟରୁ କେବଳ ୩୧ଟି ଦ୍ୱୀପରେ ଜନବସତି ରହିଛି । ଏହି ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜ ମୁଖ୍ୟତଃ ଦୁଇଟି ଶ୍ରେଣୀରେ ବିଭକ୍ତ: ଉତ୍ତରରେ ଥିବା [[ଆଣ୍ଡାମାନ ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜ]] ଏବଂ ଦକ୍ଷିଣରେ ଥିବା [[ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜ]] । ଉଭୟ ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜ ୧୫୦ କିଲୋମିଟର ପ୍ରଶସ୍ତ [[ଦଶ ଡିଗ୍ରୀ ଚ୍ୟାନେଲ|ଦଶ ଡିଗ୍ରୀ ଚ୍ୟାନେଲ୍]] ଦ୍ୱାରା ପରସ୍ପରଠାରୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହୋଇଛନ୍ତି । ଏହି ଅଞ୍ଚଳର ରାଜଧାନୀ ତଥା ସର୍ବବୃହତ୍ ସହର ହେଉଛି [[ପୋର୍ଟ ବ୍ଲେୟାର|ଶ୍ରୀ ବିଜୟ ପୁରମ୍]] (ଯାହାର ପୂର୍ବ ନାମ ପୋର୍ଟ ବ୍ଲେୟାର ଥିଲା), ଏହା ମୁଖ୍ୟ ଭୂଖଣ୍ଡର ସହର [[ଚେନ୍ନାଇ]]ଠାରୁ ପ୍ରାୟ ୧,୧୯୦ କି.ମି. ଏବଂ [[କୋଲକାତା]]ଠାରୁ ୧,୨୫୫ କି.ମି. ଦୂରରେ ଅବସ୍ଥିତ । ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ପଶ୍ଚିମରେ [[ବଙ୍ଗୋପସାଗର]] ଏବଂ ପୂର୍ବରେ [[ଆଣ୍ଡାମାନ ସାଗର]] ରହିଛି । [[ଗ୍ରେଟ୍ ନିକୋବର]]ର ଦକ୍ଷିଣ ପ୍ରାନ୍ତରେ ଥିବା [[ଇନ୍ଦିରା ପଏଣ୍ଟ]] (6°45'10" ଉତ୍ତର ଏବଂ 93°49'36" ପୂର୍ବ) ହେଉଛି ସମଗ୍ର ଭାରତର ସର୍ବଦକ୍ଷିଣ ବିନ୍ଦୁ । ଏହି କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳର ସାମୁଦ୍ରିକ ସୀମା ଦକ୍ଷିଣରେ [[ଇଣ୍ଡୋନେସିଆ]] (ପ୍ରାୟ ୧୬୫ କି.ମି. ଦୂର), ଉତ୍ତର-ପୂର୍ବରେ [[ମିଆଁମାର]] (୨୮୦ କି.ମି.) ଏବଂ ଦକ୍ଷିଣ-ପୂର୍ବରେ [[ଥାଇଲାଣ୍ଡ]] (୬୫୦ କି.ମି.) ସହିତ ଲାଗିଛି । ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ସମୁଦାୟ ଭୂଭାଗର ଆୟତନ ପ୍ରାୟ ୮,୨୪୯ ବର୍ଗ କିଲୋମିଟର ଏବଂ ୨୦୧୧ ଭାରତୀୟ ଜନଗଣନା ଅନୁଯାୟୀ ଏହାର ଜନସଂଖ୍ୟା ୩,୮୦,୫୮୧ ଅଟେ । ପ୍ରଶାସନିକ ସୁବିଧା ପାଇଁ ଏହାକୁ ତିନୋଟି ଜିଲ୍ଲାରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇଛି: [[ନିକୋବର ଜିଲ୍ଲା|ନିକୋବର]], [[ଦକ୍ଷିଣ ଆଣ୍ଡାମାନ ଜିଲ୍ଲା|ଦକ୍ଷିଣ ଆଣ୍ଡାମାନ]] ଏବଂ [[ଉତ୍ତର ଓ ମଧ୍ୟ ଆଣ୍ଡାମାନ ଜିଲ୍ଲା|ଉତ୍ତର ଓ ମଧ୍ୟ ଆଣ୍ଡାମାନ]], ଯାହାର ସଦର ମହକୁମା ଯଥାକ୍ରମେ କାର୍ ନିକୋବର, ଶ୍ରୀ ବିଜୟ ପୁରମ୍ ଏବଂ ମାୟାବନ୍ଦରଠାରେ ଅବସ୍ଥିତ । ଆନୁବଂଶିକ ଏବଂ ସାଂସ୍କୃତିକ ଅଧ୍ୟୟନରୁ ଜଣାପଡ଼ିଛି ଯେ, ଆଣ୍ଡାମାନର ମୂଳ ଅଧିବାସୀମାନେ ୩୦,୦୦୦ ବର୍ଷରୁ ଅଧିକ ପୂର୍ବେ, ଅର୍ଥାତ୍ ମଧ୍ୟ-ପ୍ରସ୍ତର ଯୁଗରେ (Middle Paleolithic), ଅନ୍ୟ ମାନବ ସଭ୍ୟତାଠାରୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହୋଇ ଏଠାରେ ବସବାସ କରୁଥିଲେ । ୧୧ଶ ଶତାବ୍ଦୀରେ ଭାରତର [[ଚୋଳ ରାଜବଂଶ|ଚୋଳ ରାଜାମାନେ]] ଦକ୍ଷିଣ-ପୂର୍ବ ଏସିଆରେ ନିଜର ନୌସେନା ଅଭିଯାନ ଆରମ୍ଭ କରିବା ପାଇଁ ଏହି ଦ୍ୱୀପକୁ ଏକ ସାମରିକ ଘାଟି ଭାବରେ ବ୍ୟବହାର କରୁଥିଲେ । ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ ୧୭୫୫ ମସିହାରେ ପ୍ରଥମ ୟୁରୋପୀୟ ଭାବରେ ଡେନିସ୍ (ଡେନମାର୍କୀୟ) ନାବିକମାନେ ଏଠାରେ ପହଞ୍ଚିଥିଲେ ଏବଂ ୧୮୬୮ ମସିହାରେ ଏହା [[ବ୍ରିଟିଶ୍ ଭାରତ|ବ୍ରିଟିଶ୍ ସାମ୍ରାଜ୍ୟ]]ର ଅଧୀନକୁ ଆସିଥିଲା । [[ଦ୍ୱିତୀୟ ବିଶ୍ୱଯୁଦ୍ଧ]] ସମୟରେ ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜ କିଛି କାଳ ପାଇଁ ଜାପାନୀ ସାମ୍ରାଜ୍ୟର ନିୟନ୍ତ୍ରଣରେ ଥିଲା । ୧୯୪୭ରେ ଭାରତର ସ୍ୱାଧୀନତା ପରେ ଏହି ଅଞ୍ଚଳ ଭାରତର ଏକ ଅବିଚ୍ଛେଦ୍ୟ ଅଙ୍ଗ ପାଲଟିଲା ଏବଂ ୧୯୫୦ରେ ଭାରତୀୟ ସମ୍ବିଧାନ ଲାଗୁ ହେବା ପରେ ଏହାକୁ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳର ମାନ୍ୟତା ପ୍ରଦାନ କରାଗଲା । ସାମରିକ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣରୁ ଏହା ଭାରତ ପାଇଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ । ଏଠାରେ 'ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର କମାଣ୍ଡ' ଅବସ୍ଥିତ, ଯାହାକି [[ଭାରତୀୟ ସେନାବାହିନୀ]], [[ଭାରତୀୟ ବିମାନ ବାହିନୀ|ବାୟୁସେନା]] ଏବଂ [[ଭାରତୀୟ ନୌସେନା|ନୌସେନା]]ର ଏକମାତ୍ର ମିଳିତ ଭୌଗୋଳିକ କମାଣ୍ଡ ଅଟେ । ସରକାରୀ କାର୍ଯ୍ୟରେ ମୁଖ୍ୟତଃ ହିନ୍ଦୀ ଏବଂ ଇଂରାଜୀର ବ୍ୟବହାର କରାଯାଉଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସାଧାରଣ ଲୋକଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବଙ୍ଗାଳୀ, ତାମିଲ ଏବଂ ତେଲୁଗୁ ଭାଷା ବହୁଳ ଭାବରେ କଥିତ । ଦ୍ୱୀପର ସ୍ଥାନୀୟ ଆଦିବାସୀମାନେ ଆଣ୍ଡାମାନୀ କିମ୍ବା ନିକୋବରୀ ଭାଷା ପରିବାରର ବିଭିନ୍ନ ଭାଷା ବ୍ୟବହାର କରନ୍ତି । ଏଠାରେ ହିନ୍ଦୁ ଧର୍ମାବଲମ୍ବୀମାନେ ସଂଖ୍ୟାଗରିଷ୍ଠ ଥିବାବେଳେ ଖ୍ରୀଷ୍ଟିଆନ ଏବଂ ଇସଲାମ୍ ଧର୍ମାବଲମ୍ବୀଙ୍କର ମଧ୍ୟ ଏକ ଉଲ୍ଲେଖନୀୟ ଉପସ୍ଥିତି ରହିଛି । ଏହି ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ଉତ୍ତର ସେଣ୍ଟିନେଲ୍ ଦ୍ୱୀପରେ 'ସେଣ୍ଟିନେଲୀ ଜନଜାତି' ବାସ କରନ୍ତି, ଯେଉଁମାନେ ଆଜି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଆଧୁନିକ ବିଶ୍ୱଠାରୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସମ୍ପର୍କବିହୀନ ହୋଇ ଏକାନ୍ତରେ ଜୀବନଯାପନ କରୁଛନ୍ତି । == ବ୍ୟୁତ୍ପତ୍ତିଗତ ଅର୍ଥ == [[ହିନ୍ଦୁ ଧର୍ମ|ହିନ୍ଦୁ]] ମହାକାବ୍ୟ [[ରାମାୟଣ|ରାମାୟଣରୁ]] ଭାରତୀୟ ଭଗବାନ [[ହନୁମାନ|ହନୁମାନଙ୍କ]] ନାମ ଅନୁସାରେ, ଆଣ୍ଡାମାନ ନାମ ''ହନ୍ଦୁମାନରୁ'' ନିଆଯାଇଥାଇପାରେ। <ref name="SA">{{Cite web |title=History of South Andaman |url=https://southandaman.nic.in/history/ |access-date=1 December 2023 |publisher=[[Government of India]]}}</ref> ଏହି ସ୍ଥାନକୁ ମାଳୟମାନେ ସମାନ ନାମରେ ଡାକିଥାନ୍ତି, ଯେଉଁମାନେ ଏହି ଅଞ୍ଚଳରେ କ୍ରୀତଦାସ କାରବାର ସହ ଜଡ଼ିତ ଥିଲେ | ଏହି ସ୍ଥାନକୁ ବିଭିନ୍ନ ନାମରେ ମଧ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖ କରାଯାଇଥିଲା ଯେପରିକି ଦ୍ୱିତୀୟ ଶତାବ୍ଦୀରେ ଟଲେମିଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅଙ୍ଗଡେମାନ୍ ଏବଂ ୧୩ଶ ଶତାବ୍ଦୀରେ [[ମାର୍କୋ ପୋଲୋ|ମାର୍କୋ ପୋଲୋଙ୍କ]] ଦ୍ୱାରରେ ''ଅଙ୍ଗମାନିଆନ୍ ଭାବରେ ।'' ''ନିକୋବର'', ଯାହା ଦକ୍ଷିଣ ଭାରତ କୁ ଦକ୍ଷିଣ ପୂର୍ବ ଏସିଆ ସହିତ ସଂଯୋଗ କରୁଥିବା ସମୁଦ୍ର ମାର୍ଗରେ ଅବସ୍ଥିତ ଥିଲା, ତାହା ନକ୍କାବରମ ନାମରେ ଜଣାଶୁଣା ଥିଲା , ଯାହାର ଅର୍ଥ ହେଉଛି " ଖୋଲା " ବା " ଉଲଗ୍ନ ଭୂମି " ଯାହା [[ତାମିଲ ଭାଷା]]<nowiki/>ରୁ ଆସିଥିଲା ଯାହା ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ ନିକୋବରରେ ପରିଣତ ହୋଇଥିଲା। ମଧ୍ୟଯୁଗର (ଖ୍ରୀଷ୍ଟପୂର୍ବ ୫୦୦-୧୫୦୦) ନିକୋବର ଆରବ ଭାଷାରେ ' ଲାନ୍ଖାବଟସ୍ ' ନାମରେ ପରିଚିତ ଥିଲା , ସମ୍ଭବତଃ ଏହା ନକ୍କାବରମ ନାମର ଏକ ଭୁଲ ପ୍ରତିଲେଖନ ଥିଲା । ଏକାଦଶ ଶତାବ୍ଦୀର ଏକ କୃତି ''କଥାସରିତସାଗର'' ଏହି ନାମକୁ ନାରିକେଳ ଦ୍ୱୀପ ବୋଲି ସୂଚିତ କରେ | ମାର୍କୋ ପୋଲୋ ଏହି ଦ୍ୱୀପକୁ ନେକୁଭେରାନ୍ ବୋଲି ଅଭିହିତ କରିଥିବାବେଳେ ଏହି ଦ୍ୱୀପର ନାମ ଚୀନରେ ଲୋ-ଜାନ୍ କୁଓ ନାମରେ ଜଣାଶୁଣା, ଯାହା ନାକ୍କାଭରର ସମାନ ଅର୍ଥର ଅନୁବାଦ।<ref name="NB" /> == ଇତିହାସ == ଆଣ୍ଡାମାନ ଏବଂ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ଇତିହାସ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରାଚୀନ ଏବଂ ବୈଚିତ୍ର୍ୟମୟ । ବହୁ ସହସ୍ର ବର୍ଷ ଧରି ଏହି ଭୂଖଣ୍ଡ ବାହ୍ୟ ଜଗତଠାରୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହୋଇ ରହିଥିଲା । ଏଠାରେ ବାସ କରୁଥିବା ଆଦିମ ଜନଜାତିମାନେ (ଯଥା: ସେଣ୍ଟିନେଲି, ଜାରୱା, ଓଙ୍ଗେ ଆଦି) ମଧ୍ୟ-ପ୍ରସ୍ତର ଯୁଗରୁ ଏଠାରେ ନିଜର ସ୍ୱାତନ୍ତ୍ର୍ୟ ବଜାୟ ରଖିଛନ୍ତି । ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ କ୍ରମାଗତ ଭାବେ ଚୋଳ ସାମ୍ରାଜ୍ୟ, ଡେନିସ୍ (ଡେନମାର୍କ) ଉପନିବେଶ ଏବଂ ବ୍ରିଟିଶ୍ ଶାସନାଧୀନ ହୋଇ ଏହି ଦ୍ୱୀପ ଭାରତୀୟ ସ୍ୱାଧୀନତା ସଂଗ୍ରାମର ଇତିହାସରେ ଏକ ନିର୍ଣ୍ଣାୟକ ଏବଂ ହୃଦୟବିଦାରକ ଅଧ୍ୟାୟ ଯୋଡ଼ିଥିଲା । ବ୍ରିଟିଶ୍ ସରକାରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନିର୍ମିତ କୁଖ୍ୟାତ ସେଲୁଲାର୍ ଜେଲ୍ ଏବଂ ନେତାଜୀ ସୁଭାଷ ଚନ୍ଦ୍ର ବୋଷଙ୍କ ସ୍ୱାଧୀନତା ସଂଗ୍ରାମ ଏହି ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜକୁ ଭାରତୀୟମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏକ ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥକ୍ଷେତ୍ରରେ ପରିଣତ କରିଛି । ନିମ୍ନଲିଖିତ ସାରଣୀରେ ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ପ୍ରମୁଖ ଐତିହାସିକ ଘଟଣାବଳୀକୁ କ୍ରମାନୁସାରେ ଦର୍ଶାଯାଇଛି: {| class="wikitable" style="width:100%; border-collapse:collapse; font-family: sans-serif;" |- style="background-color:#0072B2; color:white; font-size: 1.1em; text-align:center;" ! scope="col" style="width:8%;" | କ୍ରମ ! scope="col" style="width:20%;" | ସମୟକାଳ ! scope="col" style="width:72%;" | ପ୍ରମୁଖ ଐତିହାସିକ ଘଟଣାବଳୀ |- style="background-color:#FFF5EE; vertical-align: top;" | style="text-align:center;" | '''୧''' | style="text-align:center;" | '''୧୧ଶ ଶତାବ୍ଦୀ ଏବଂ ପୂର୍ବରୁ''' | '''ଚୋଳ ସାମ୍ରାଜ୍ୟର ନୌଘାଟି:''' ଆଦିମ ଜନଜାତିଙ୍କ ଦୀର୍ଘକାଳୀନ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ବସବାସ ପରେ, ୧୧ଶ ଶତାବ୍ଦୀରେ ପ୍ରଥମ ରାଜେନ୍ଦ୍ର ଚୋଳ ନିଜର ଦକ୍ଷିଣ-ପୂର୍ବ ଏସିଆ (ଶ୍ରୀବିଜୟ ସାମ୍ରାଜ୍ୟ) ଅଭିଯାନ ସମୟରେ ଏହି ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜକୁ ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ନୌସେନା ଘାଟି ଭାବରେ ବ୍ୟବହାର କରିଥିଲେ । ଚୋଳମାନେ ଏହାକୁ 'ତିମାଇତ୍ତିଭୁ' ଏବଂ ପରେ 'ନକ୍କାଭରମ୍' (ଅର୍ଥାତ୍ ଉଲଗ୍ନ ଲୋକଙ୍କ ଦେଶ, ଯେଉଁଥିରୁ ଆଜିର 'ନିକୋବର' ନାମର ଉତ୍ପତ୍ତି) ବୋଲି ଅଭିହିତ କରୁଥିଲେ । |- style="background-color:#F0F8FF; vertical-align: top;" | style="text-align:center;" | '''୨''' | style="text-align:center;" | '''୧୭୫୫ – ୧୮୬୮''' | '''ଡେନିସ୍ (ଡେନମାର୍କ) ଉପନିବେଶ:''' ୧୭୫୫ ମସିହାରେ ଡେନିସ୍ ଇଷ୍ଟ ଇଣ୍ଡିଆ କମ୍ପାନୀର ଆଗମନ ଘଟିଥିଲା । ସେମାନେ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପରେ ବସତି ସ୍ଥାପନ କରି ଏହାର ନାମ 'ନ୍ୟୁ ଡେନମାର୍କ' (ପରେ ଫ୍ରେଡେରିକ୍ସ ଆଇଲାଣ୍ଡସ୍) ରଖିଥିଲେ । ତେବେ ଭୟଙ୍କର ମ୍ୟାଲେରିଆ ରୋଗର ପ୍ରାଦୁର୍ଭାବ କାରଣରୁ ସେମାନେ ବାରମ୍ବାର ଏହି ବସତି ଛାଡ଼ିବାକୁ ବାଧ୍ୟ ହୋଇଥିଲେ । ଶେଷରେ ୧୮୬୮ ମସିହାରେ ଡେନିସ୍ ସରକାର ନିଜର ସମସ୍ତ ଅଧିକାରକୁ ବ୍ରିଟିଶ୍ ପ୍ରଶାସନ ନିକଟରେ ବିକ୍ରି କରିଦେଇଥିଲେ । |- style="background-color:#FFF5EE; vertical-align: top;" | style="text-align:center;" | '''୩''' | style="text-align:center;" | '''୧୭୮୯ – ୧୯୪୧''' | '''ବ୍ରିଟିଶ୍ ଶାସନ ଓ ସେଲୁଲାର୍ ଜେଲ୍:''' ୧୭୮୯ରେ ଲେଫ୍ଟନାଣ୍ଟ ଆର୍କିବାଲ୍ଡ ବ୍ଲେୟାରଙ୍କ ଅଧୀନରେ ପ୍ରଥମ ବ୍ରିଟିଶ୍ ବସତି ନିର୍ମାଣ କରାଯାଇଥିଲା । ୧୮୫୭ର ପ୍ରଥମ ଭାରତୀୟ ସ୍ୱାଧୀନତା ସଂଗ୍ରାମ ବା ସିପାହୀ ବିଦ୍ରୋହ ପରେ, ୧୮୫୮ରେ ବ୍ରିଟିଶ୍ ସରକାର ବିଦ୍ରୋହୀମାନଙ୍କୁ ନିର୍ବାସନ ଦେବା ପାଇଁ ଏଠାରେ ଏକ ବନ୍ଦୀଶାଳା ('କଳାପାଣି') ସ୍ଥାପନ କଲେ । ୧୯୦୬ରେ କୁଖ୍ୟାତ [[ସେଲୁଲାର ଜେଲ|ସେଲୁଲାର୍ ଜେଲ୍]] ନିର୍ମାଣ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲା, ଯେଉଁଠାରେ ବୀର ସାବରକର, ବଟୁକେଶ୍ୱର ଦତ୍ତଙ୍କ ଭଳି ଅସଂଖ୍ୟ ସଂଗ୍ରାମୀଙ୍କୁ ଅକଥନୀୟ ଅତ୍ୟାଚାର ସହିବାକୁ ପଡ଼ିଥିଲା । |- style="background-color:#F0F8FF; vertical-align: top;" | style="text-align:center;" | '''୪''' | style="text-align:center;" | '''୧୯୪୨ – ୧୯୪୫''' | '''ଜାପାନୀ ଅଧିକାର ଓ ଆଜାଦ୍ ହିନ୍ଦ୍ ଫୌଜ:''' ଦ୍ୱିତୀୟ ବିଶ୍ୱଯୁଦ୍ଧ ସମୟରେ ଜାପାନୀ ସାମ୍ରାଜ୍ୟ ଏହି ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜକୁ ଦଖଲ କରିଥିଲା । ୩୦ ଡିସେମ୍ବର ୧୯୪୩ରେ ନେତାଜୀ [[ସୁଭାଷ ଚନ୍ଦ୍ର ବୋଷ]] ପୋର୍ଟ ବ୍ଲେୟାରଠାରେ ଆଜାଦ ହିନ୍ଦ୍ ଫୌଜର ସ୍ୱାଧୀନ ପତାକା ଉତ୍ତୋଳନ କରି ଏକ ଐତିହାସିକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ସୃଷ୍ଟି କରିଥିଲେ । ସେ ଆଣ୍ଡାମାନକୁ 'ଶହୀଦ୍ ଦ୍ୱୀପ' ଏବଂ ନିକୋବରକୁ 'ସ୍ୱରାଜ ଦ୍ୱୀପ' ନାମରେ ନାମିତ କରିଥିଲେ । ୧୯୪୫ରେ ଯୁଦ୍ଧ ଶେଷ ହେବା ପରେ ଏହା ପୁନର୍ବାର ବ୍ରିଟିଶ୍ ନିୟନ୍ତ୍ରଣକୁ ଆସିଲା । |- style="background-color:#FFF5EE; vertical-align: top;" | style="text-align:center;" | '''୫''' | style="text-align:center;" | '''୧୯୪୭ – ୧୯୫୬''' | '''ସ୍ୱାଧୀନତା ଓ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ମାନ୍ୟତା:''' ୧୯୪୭ ମସିହାରେ ବ୍ରିଟିଶ୍ ଶାସନରୁ ସ୍ୱାଧୀନତା ପାଇବା ପରେ ଏହା ଭାରତୀୟ ସଂଘର ଏକ ଅବିଚ୍ଛେଦ୍ୟ ଅଙ୍ଗ ପାଲଟିଲା । ୧୯୫୦ରେ ନୂତନ ସମ୍ବିଧାନ ଅନୁଯାୟୀ ଏହାକୁ 'ଭାଗ-ଘ' (Part D) ରାଜ୍ୟ ଭାବରେ ସ୍ୱୀକୃତି ଦିଆଗଲା ଏବଂ ପରେ ସୀମା ପୁନର୍ଗଠନ ଆଇନ ଆଧାରରେ ୧ ନଭେମ୍ବର ୧୯୫୬ରେ ଏହାକୁ ଏକ ପୂର୍ଣ୍ଣାଙ୍ଗ 'କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ' ଭାବରେ ଘୋଷଣା କରାଗଲା । |- style="background-color:#F0F8FF; vertical-align: top;" | style="text-align:center;" | '''୬''' | style="text-align:center;" | '''୨୦୦୪ – ବର୍ତ୍ତମାନ''' | '''ସୁନାମୀ ବିପର୍ଯ୍ୟୟ ଓ ନୂତନ ନାମକରଣ:''' ୨୬ ଡିସେମ୍ବର ୨୦୦୪ର ଭୟଙ୍କର ସୁମାତ୍ରା ଭୂମିକମ୍ପ ଯୋଗୁଁ ଆସିଥିବା ସୁନାମୀରେ ଏହି ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ବ୍ୟାପକ କ୍ଷୟକ୍ଷତି ଘଟିଥିଲା ଏବଂ ହଜାର ହଜାର ଲୋକ ପ୍ରାଣ ହରାଇଥିଲେ । ନିକଟ ଅତୀତରେ ଭାରତ ସରକାର ଉପନିବେଶବାଦର ଚିହ୍ନକୁ ଲିଭାଇବା ପାଇଁ ଅନେକ ପଦକ୍ଷେପ ନେଇଛନ୍ତି । ୨୦୧୮ରେ ରୋସ୍, ନୀଲ୍ ଏବଂ ହାଭଲକ୍ ଦ୍ୱୀପର ନାମ ବଦଳାଯାଇଥିଲା ଏବଂ ସେପ୍ଟେମ୍ବର ୨୦୨୪ରେ ପ୍ରଶାସନିକ କେନ୍ଦ୍ର ତଥା ରାଜଧାନୀ 'ପୋର୍ଟ ବ୍ଲେୟାର'ର ନାମ ବଦଳାଇ ଆନୁଷ୍ଠାନିକ ଭାବରେ 'ଶ୍ରୀ ବିଜୟ ପୁରମ୍' ରଖାଯାଇଛି । |} == ଭୌଗୋଳିକ ଅବସ୍ଥାନ == ଆଣ୍ଡାମାନ ଏବଂ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜ ମୁଖ୍ୟତଃ ଭାରତୀୟ ମହାସାଗରର ବଙ୍ଗୋପସାଗର ଏବଂ ଆଣ୍ଡାମାନ ସାଗରର ମିଳନ ସ୍ଥଳରେ ଅବସ୍ଥିତ । ଏହା ଏକ ବିଶାଳ ଦ୍ୱୀପ ଶୃଙ୍ଖଳା, ଯାହାକି ଉତ୍ତରରୁ ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗକୁ ପ୍ରାୟ ୮୦୦ କିଲୋମିଟର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବ୍ୟାପିଛି । ଏହି ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜ ମୁଖ୍ୟତଃ ଦୁଇଟି ପ୍ରମୁଖ ଗୋଷ୍ଠୀକୁ ନେଇ ଗଠିତ - ଉତ୍ତର ଭାଗରେ ଥିବା 'ଆଣ୍ଡାମାନ ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜ' ଏବଂ ଦକ୍ଷିଣ ଭାଗରେ ଥିବା 'ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜ' । ଏହି ଦୁଇ ଦ୍ୱୀପ ଗୋଷ୍ଠୀ ପରସ୍ପରଠାରୁ ପ୍ରାୟ ୧୫୦ କିଲୋମିଟର ପ୍ରଶସ୍ତ ସମୁଦ୍ର ପଥ ଦ୍ୱାରା ପୃଥକ ହୋଇଛନ୍ତି, ଯାହାକୁ 'ଦଶ ଡିଗ୍ରୀ ଚ୍ୟାନେଲ' (Ten Degree Channel) କୁହାଯାଏ (କାରଣ ଏହା ୧୦° ଉତ୍ତର ଅକ୍ଷାଂଶରେ ଅବସ୍ଥିତ) । ଭୌଗୋଳିକ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣରୁ ଏହି ଦ୍ୱୀପଗୁଡ଼ିକ ପ୍ରକୃତରେ ସମୁଦ୍ର ମଧ୍ୟରେ ବୁଡ଼ି ରହିଥିବା ଏକ ବିଶାଳ ପର୍ବତମାଳାର ଉପରିଭାଗ ଅଟନ୍ତି, ଯାହାକି ମିଆଁମାରର ଆରାକାନ୍ ୟୋମା (Arakan Yoma) ପର୍ବତଶ୍ରେଣୀର ଏକ ସମ୍ପ୍ରସାରଣ ବୋଲି ବିଶ୍ୱାସ କରାଯାଏ । ନିମ୍ନଲିଖିତ ସାରଣୀରେ ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ପ୍ରମୁଖ ଭୌଗୋଳିକ ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟଗୁଡ଼ିକୁ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି: {| class="wikitable" style="width:100%; border-collapse:collapse; font-family: sans-serif;" |- style="background-color:#0072B2; color:white; font-size: 1.1em; text-align:center;" ! scope="col" style="width:8%;" | କ୍ରମ ! scope="col" style="width:22%;" | ଭୌଗୋଳିକ ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ ! scope="col" style="width:70%;" | ସବିଶେଷ ବିବରଣୀ |- style="background-color:#FFF5EE; vertical-align: top;" | style="text-align:center;" | '''୧''' | '''ଆୟତନ ଓ ଦ୍ୱୀପ ସଂଖ୍ୟା''' | ସମଗ୍ର କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳର ସମୁଦାୟ ଆୟତନ ହେଉଛି ୮,୨୪୯ ବର୍ଗ କିଲୋମିଟର । ଏଥିରେ ସର୍ବମୋଟ ୮୩୬ଟି ଛୋଟ-ବଡ଼ ଦ୍ୱୀପ ଏବଂ ଶିଳାଖଣ୍ଡ ରହିଛି, ଯାହା ମଧ୍ୟରୁ କେବଳ ୩୧ଟି ଦ୍ୱୀପରେ ମନୁଷ୍ୟ ବସବାସ କରୁଛନ୍ତି । ଆଣ୍ଡାମାନ ଗୋଷ୍ଠୀରେ ସର୍ବାଧିକ ଅଞ୍ଚଳ (ପ୍ରାୟ ୬,୪୦୮ ବର୍ଗ କି.ମି.) ଥିବାବେଳେ ନିକୋବର ଗୋଷ୍ଠୀର ଆୟତନ ପ୍ରାୟ ୧,୮୪୧ ବର୍ଗ କି.ମି. ଅଟେ । |- style="background-color:#F0F8FF; vertical-align: top;" | style="text-align:center;" | '''୨''' | '''ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଶୃଙ୍ଗ''' | ଆଣ୍ଡାମାନ ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ଉତ୍ତର ଭାଗରେ ଅବସ୍ଥିତ '''ସ୍ୟାଡଲ୍ ଶୃଙ୍ଗ''' (Saddle Peak) ହେଉଛି ସମଗ୍ର ଅଞ୍ଚଳର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସ୍ଥାନ, ଯାହାର ଉଚ୍ଚତା ସମୁଦ୍ର ପତନଠାରୁ ୭୩୨ ମିଟର (୨,୪୦୨ ଫୁଟ) । ସେହିପରି ଗ୍ରେଟ୍ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପରେ ଥିବା 'ମାଉଣ୍ଟ ଥୁଲିଅର୍' (Mount Thullier) ହେଉଛି ନିକୋବରର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଶୃଙ୍ଗ (୬୪୨ ମିଟର) । |- style="background-color:#FFF5EE; vertical-align: top;" | style="text-align:center;" | '''୩''' | '''ସକ୍ରିୟ ଆଗ୍ନେୟଗିରି''' | ପୋର୍ଟ ବ୍ଲେୟାର (ଶ୍ରୀ ବିଜୟ ପୁରମ୍) ଠାରୁ ପ୍ରାୟ ୧୩୫ କି.ମି. ଉତ୍ତର-ପୂର୍ବ ଦିଗରେ ଆଣ୍ଡାମାନ ସାଗରରେ ଅବସ୍ଥିତ '''ବ୍ୟାରେନ୍ ଦ୍ୱୀପ''' (Barren Island) ହେଉଛି ଭାରତ ତଥା ସମଗ୍ର ଦକ୍ଷିଣ ଏସିଆର ଏକମାତ୍ର ସକ୍ରିୟ ଆଗ୍ନେୟଗିରି । ଏହା ବ୍ୟତୀତ ନିକଟବର୍ତ୍ତୀ 'ନାର୍କୋଣ୍ଡମ୍ ଦ୍ୱୀପ' ଏକ ସୁପ୍ତ ଆଗ୍ନେୟଗିରି ଅଟେ । |- style="background-color:#F0F8FF; vertical-align: top;" | style="text-align:center;" | '''୪''' | '''ସର୍ବଦକ୍ଷିଣ ବିନ୍ଦୁ''' | ଗ୍ରେଟ୍ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପର ସର୍ବଦକ୍ଷିଣ ପ୍ରାନ୍ତରେ ଥିବା '''ଇନ୍ଦିରା ପଏଣ୍ଟ''' (Indira Point) ହେଉଛି କେବଳ ଏହି ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ନୁହେଁ, ବରଂ ସମଗ୍ର ଭାରତବର୍ଷର ଭୌଗୋଳିକ ସର୍ବଦକ୍ଷିଣ ବିନ୍ଦୁ । ୨୦୦୪ ସୁନାମୀ ସମୟରେ ଏହି ବିନ୍ଦୁର ଅଧିକାଂଶ ଅଂଶ ସମୁଦ୍ର ଗର୍ଭରେ ଲୀନ ହୋଇଯାଇଥିଲା, ତଥାପି ଏହାର ପ୍ରାକୃତିକ ଓ ଭୌଗୋଳିକ ଗୁରୁତ୍ୱ ଅତୁଟ ରହିଛି । |- style="background-color:#FFF5EE; vertical-align: top;" | style="text-align:center;" | '''୫''' | '''ଜଳବାୟୁ''' | ବିଷୁବ ରେଖା ନିକଟରେ ଅବସ୍ଥିତ ଥିବାରୁ ଏଠାରେ ମୁଖ୍ୟତଃ 'ଉଷ୍ମ କ୍ରାନ୍ତୀୟ ସାମୁଦ୍ରିକ ଜଳବାୟୁ' ଅନୁଭୂତ ହୁଏ । ଏଠାରେ ଗ୍ରୀଷ୍ମ ଓ ଶୀତ ଋତୁ ମଧ୍ୟରେ ତାପମାତ୍ରାର ବିଶେଷ ପରିବର୍ତ୍ତନ ହୁଏନାହିଁ; ବର୍ଷସାରା ତାପମାତ୍ରା ୨୩°C ରୁ ୩୧°C ମଧ୍ୟରେ ସ୍ଥିର ରହେ । ଦକ୍ଷିଣ-ପଶ୍ଚିମ ତଥା ଉତ୍ତର-ପୂର୍ବ ମୌସୁମୀ ପ୍ରବାହ କାରଣରୁ ଏଠାରେ ମେ' ମାସରୁ ନଭେମ୍ବର ମାସ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରଚୁର ବୃଷ୍ଟିପାତ ହୋଇଥାଏ । |- style="background-color:#F0F8FF; vertical-align: top;" | style="text-align:center;" | '''୬''' | '''ପରିବେଶ ଓ ଅରଣ୍ୟ''' | ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ପ୍ରାୟ ୮୬.୨% ଭୂଭାଗ ଘଞ୍ଚ କ୍ରାନ୍ତୀୟ ବୃଷ୍ଟିଅରଣ୍ୟ (Tropical Rainforest) ଏବଂ ହେନ୍ତାଳ ବନ (Mangroves) ଦ୍ୱାରା ଆଚ୍ଛାଦିତ । ଦୀର୍ଘକାଳ ଧରି ମୁଖ୍ୟ ଭୂଖଣ୍ଡରୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ରହିବା କାରଣରୁ ଏଠାରେ ଅନେକ ସ୍ଥାନୀୟ ପ୍ରଜାତିର (Endemic) ଉଦ୍ଭିଦ ଓ ବନ୍ୟଜନ୍ତୁ ଦେଖିବାକୁ ମିଳନ୍ତି । ଏହା ସାମୁଦ୍ରିକ ଜୀବବିବିଧତା ବିଶେଷ କରି ପ୍ରବାଳ ଭିତ୍ତି (Coral Reefs) ପାଇଁ ସାରା ବିଶ୍ୱରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ । |} == ଲୋକସଂଖ୍ୟାତ୍ମକ ତଥ୍ୟ == ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ଜନସଂଖ୍ୟା ଏବଂ ସାମାଜିକ ଗଠନ ଅତ୍ୟନ୍ତ ବୈଚିତ୍ର୍ୟମୟ ଅଟେ। ଏହାକୁ 'ମିନି ଇଣ୍ଡିଆ' ବା 'କ୍ଷୁଦ୍ର ଭାରତ' ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ, କାରଣ ଏଠାରେ ସମଗ୍ର ଭାରତର ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରାନ୍ତରୁ ଆସିଥିବା ଲୋକମାନେ ଏକତ୍ର ବସବାସ କରନ୍ତି। ୨୦୧୧ ମସିହାର ଜନଗଣନା ଅନୁଯାୟୀ ଏହି କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳର ମୋଟ ଜନସଂଖ୍ୟା ୩,୮୦,୫୮୧ ଥିବାବେଳେ, ମଇ ୨୦୨୬ ସୁଦ୍ଧା ସାମ୍ପ୍ରତିକ ସରକାରୀ ଆକଳନ (ଜାତୀୟ ଜନସଂଖ୍ୟା ଆୟୋଗ ଏବଂ IIMAD ରିପୋର୍ଟ) ଅନୁଯାୟୀ ଏହା ପ୍ରାୟ ୪.୧୫ ଲକ୍ଷରୁ ୪.୨୧ ଲକ୍ଷରେ ପହଞ୍ଚିଛି। ଏହି ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ଜନସଂଖ୍ୟା ମୁଖ୍ୟତଃ ଦୁଇ ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ— ପ୍ରଥମଟି ହେଉଛି ଆଧୁନିକ ମୂଳ ସ୍ରୋତର ଅଧିବାସୀ (ଯେଉଁମାନେ ମୁଖ୍ୟତଃ ମୁଖ୍ୟ ଭୂଖଣ୍ଡରୁ ସ୍ଥାନାନ୍ତରିତ ହୋଇଛନ୍ତି) ଏବଂ ଦ୍ୱିତୀୟଟି ହେଉଛି ଆଦିମ ସ୍ଥାନୀୟ ଜନଜାତି (ଯେଉଁମାନେ ହଜାର ହଜାର ବର୍ଷ ଧରି ଏହି ସ୍ଥାନର ପ୍ରକୃତ ବାସିନ୍ଦା ଅଟନ୍ତି)। ନିମ୍ନଲିଖିତ ସାରଣୀରେ ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ଲୋକସଂଖ୍ୟା ଏବଂ ଆନୁଷଙ୍ଗିକ ତଥ୍ୟର ତୁଳନାତ୍ମକ ବିବରଣୀ ପ୍ରଦାନ କରାଯାଇଛି: {| class="wikitable" style="width:100%; border-collapse:collapse; font-family: sans-serif; text-align:center;" |- style="background-color:#0072B2; color:white; font-size: 1.1em;" ! scope="col" style="width:8%;" | କ୍ରମ ! scope="col" style="width:22%;" | ଲୋକସଂଖ୍ୟାତ୍ମକ ଦିଗ ! scope="col" style="width:35%;" | ୨୦୧୧ ଜନଗଣନା ତଥ୍ୟ ! scope="col" style="width:35%;" | ସଦ୍ୟତମ ସ୍ଥିତି ଓ ଆକଳନ (ମଇ ୨୦୨୬) |- style="background-color:#FFF5EE; vertical-align: middle;" | '''୧''' | '''ମୋଟ ଜନସଂଖ୍ୟା''' | ୩,୮୦,୫୮୧ | ପ୍ରାୟ ୪,୧୫,୦୦୦ ରୁ ୪,୨୧,୦୦୦ ମଧ୍ୟରେ |- style="background-color:#F0F8FF; vertical-align: middle;" | '''୨''' | '''ଲିଙ୍ଗଗତ ବଣ୍ଟନ''' | ପୁରୁଷ: ୨,୦୨,୮୭୧ <br /> ମହିଳା: ୧,୭୭,୭୧୦ | ପୁରୁଷ: ପ୍ରାୟ ୨.୨ ଲକ୍ଷ <br /> ମହିଳା: ପ୍ରାୟ ୧.୯୫ ଲକ୍ଷ |- style="background-color:#FFF5EE; vertical-align: middle;" | '''୩''' | '''ଲିଙ୍ଗ ଅନୁପାତ''' | ୮୭୬ (ପ୍ରତି ୧୦୦୦ ପୁରୁଷରେ ମହିଳା) | ସାମାନ୍ୟ ସୁଧାର ସହ ପ୍ରାୟ ୮୮୦-୮୯୦ ଆକଳନ |- style="background-color:#F0F8FF; vertical-align: middle;" | '''୪''' | '''ସାକ୍ଷରତା ହାର''' | ମୋଟ: ୮୬.୬୩% <br /> <small>(ପୁରୁଷ: ୯୦.୨୭%, ମହିଳା: ୮୨.୪୩%)</small> | ମୋଟ: ୯୧.୧% <br /> <small>(ସମ୍ପ୍ରତିକ PLFS ରିପୋର୍ଟ ଆଧାରରେ)</small> |- style="background-color:#FFF5EE; vertical-align: middle;" | '''୫''' | '''ଜନବସତି ଅନୁପାତ''' | ସହରାଞ୍ଚଳ: ୩୭.୭% <br /> ଗ୍ରାମାଞ୍ଚଳ: ୬୨.୩% | ଗ୍ରେଟ୍ ନିକୋବର ପ୍ରକଳ୍ପ ଓ ଭିତ୍ତିଭୂମି ବିକାଶ କାରଣରୁ ସହରୀକରଣ ହାରରେ କ୍ରମାଗତ ବୃଦ୍ଧି |- style="background-color:#F0F8FF; vertical-align: middle;" | '''୬''' | '''ଧର୍ମଗତ ବିଭାଜନ''' | ହିନ୍ଦୁ (୬୯.୪୫%), ଖ୍ରୀଷ୍ଟିଆନ (୨୧.୨୮%), ମୁସଲମାନ (୮.୫୨%) | ଅନୁପାତ ପ୍ରାୟତଃ ସମାନ ରହିଛି |- style="background-color:#FFF5EE; vertical-align: middle;" | '''୭''' | '''ସର୍ବାଧିକ କଥିତ ଭାଷା''' | ବଙ୍ଗାଳୀ (~୨୮.୪%), ହିନ୍ଦୀ (~୧୯.୨%), ତାମିଲ (~୧୫.୨%), ତେଲୁଗୁ (~୧୩.୨%) | ବଙ୍ଗାଳୀ ଏବଂ ହିନ୍ଦୀ ଭାଷାଭାଷୀଙ୍କ ସଂଖ୍ୟା ସର୍ବାଧିକ, ଏହା ସହିତ ଇଂରାଜୀର ବହୁଳ ବ୍ୟବହାର |- style="background-color:#F0F8FF; vertical-align: middle;" | '''୮''' | '''ଆଦିମ ଜନଜାତି (PVTGs)''' | ସେଣ୍ଟିନେଲୀ, ଜାରୱା, ଓଙ୍ଗେ, ମହାନ୍ ଆଣ୍ଡାମାନୀ, ଶୋମ୍ପେନ୍ ଓ ନିକୋବରୀ | ସେଣ୍ଟିନେଲୀମାନେ ଏବେ ମଧ୍ୟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସମ୍ପର୍କବିହୀନ ଅଟନ୍ତି। ଅନ୍ୟ ଜନଜାତିଙ୍କ ସଂରକ୍ଷଣ ପ୍ରତି ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଧ୍ୟାନ |} ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ଜନସଂଖ୍ୟା ଘନତ୍ୱ ଅତ୍ୟନ୍ତ କମ୍ ଅଟେ (୨୦୧୧ ସୁଦ୍ଧା ବର୍ଗ କିଲୋମିଟର ପିଛା ମାତ୍ର ୪୬ ଜଣ)। ନିକଟବର୍ତ୍ତୀ ବର୍ଷଗୁଡ଼ିକରେ କେନ୍ଦ୍ର ସରକାରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ହାତକୁ ନିଆଯାଇଥିବା ବିଭିନ୍ନ ବୃହତ୍ ଭିତ୍ତିଭୂମି ଓ ପର୍ଯ୍ୟଟନ ପ୍ରକଳ୍ପ କାରଣରୁ ମୁଖ୍ୟ ଭୂଖଣ୍ଡରୁ ଅନେକ ବୃତ୍ତିଗତ କର୍ମଚାରୀ ଏବଂ ପ୍ରବାସୀ ଶ୍ରମିକଙ୍କ ଆଗମନ ଦେଖାଦେଇଛି, ଯାହାକି ଆଗାମୀ ଦଶନ୍ଧିରେ ଏହାର ଲୋକସଂଖ୍ୟାତ୍ମକ ରୂପରେଖରେ ଏକ ବଡ଼ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଆଣିବାର ସମ୍ଭାବନା ରଖେ। == ପ୍ରଶାସନ ଓ ରାଜନୀତି == ଆଣ୍ଡାମାନ ଏବଂ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜ ହେଉଛି ଭାରତର ଏକ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ (Union Territory) । ଭାରତୀୟ ସମ୍ବିଧାନର ଧାରା ୨୩୯ ଅନୁଯାୟୀ, ଏହି ଅଞ୍ଚଳରେ କୌଣସି ବିଧାନସଭା ବା ନିର୍ବାଚିତ ରାଜ୍ୟ ସରକାର ନାହାନ୍ତି । ଏହାର ସମସ୍ତ ପ୍ରଶାସନିକ ଦାୟିତ୍ୱ ଭାରତର ରାଷ୍ଟ୍ରପତିଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନିଯୁକ୍ତ ଏକ 'ଉପରାଜ୍ୟପାଳ' (Lieutenant Governor) ଙ୍କ ଉପରେ ନ୍ୟସ୍ତ ଅଟେ, ଯିଏକି କେନ୍ଦ୍ର ସରକାରଙ୍କ ପ୍ରତିନିଧି ଭାବରେ ସମଗ୍ର ଅଞ୍ଚଳର ଶାସନଭାର ତୁଲାନ୍ତି । ଦୈନନ୍ଦିନ ପ୍ରଶାସନିକ କାର୍ଯ୍ୟ ଏବଂ ନୀତି ନିର୍ଦ୍ଧାରଣରେ ତାଙ୍କୁ ସହାୟତା କରିବା ପାଇଁ ଭାରତୀୟ ପ୍ରଶାସନିକ ସେବା (IAS) ର ଜଣେ ବରିଷ୍ଠ ଅଧିକାରୀ 'ମୁଖ୍ୟ ସଚିବ' ଭାବରେ ନିଯୁକ୍ତ ହୋଇଥାନ୍ତି । ବିଚାର ବିଭାଗୀୟ (Judiciary) କ୍ଷେତ୍ରରେ ଏହି କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ ନିଜସ୍ୱ କୌଣସି ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚ ନ୍ୟାୟାଳୟ ନରଖି, 'କଲିକତା ଉଚ୍ଚ ନ୍ୟାୟାଳୟ' (Calcutta High Court) ର ଅଧୀନରେ ଆସେ । ଆଇନଗତ ସୁବିଧା ପାଇଁ ରାଜଧାନୀ ଶ୍ରୀ ବିଜୟ ପୁରମ୍ (ଯାହାର ପୂର୍ବ ନାମ ପୋର୍ଟ ବ୍ଲେୟାର ଥିଲା) ଠାରେ କଲିକତା ଉଚ୍ଚ ନ୍ୟାୟାଳୟର ଏକ ସ୍ଥାୟୀ ଖଣ୍ଡପୀଠ (Circuit Bench) ସ୍ଥାପନ କରାଯାଇଛି । ରାଜନୈତିକ ସ୍ତରରେ ଏହି କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳରୁ ସମଗ୍ର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜକୁ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ କରିବା ପାଇଁ କେବଳ ଜଣେ ମାତ୍ର ସାଂସଦ (Member of Parliament) ଭାରତୀୟ ଲୋକ ସଭାକୁ ନିର୍ବାଚିତ ହୋଇଥାନ୍ତି । ସୁଶାସନ ପାଇଁ ସମଗ୍ର ଭୂଭାଗକୁ ତିନୋଟି ଜିଲ୍ଲାରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇଛି ଏବଂ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜିଲ୍ଲା ଜଣେ ଡେପୁଟି କମିଶନରଙ୍କ (ଜିଲ୍ଲାପାଳ) ଅଧୀନରେ ପରିଚାଳିତ ହୁଏ । ଗ୍ରାମାଞ୍ଚଳରେ ପଞ୍ଚାୟତରାଜ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଥିବାବେଳେ ସହରାଞ୍ଚଳ ପ୍ରଶାସନ ପାଇଁ ପୌରପରିଷଦ ଗଠନ କରାଯାଇଛି । ନିମ୍ନଲିଖିତ ସାରଣୀରେ ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ବର୍ତ୍ତମାନର ପ୍ରଶାସନିକ ଏବଂ ରାଜନୈତିକ ଢାଞ୍ଚାକୁ ସବିଶେଷ ଭାବେ ଦର୍ଶାଯାଇଛି (ମଇ ୨୦୨୬ ସୁଦ୍ଧା ଅଦ୍ୟତନ): {| class="wikitable" style="width:100%; border-collapse:collapse; font-family: sans-serif;" |- style="background-color:#0072B2; color:white; font-size: 1.1em; text-align:center;" ! scope="col" style="width:8%;" | କ୍ରମ ! scope="col" style="width:25%;" | ବିଭାଗ ! scope="col" style="width:67%;" | ସବିଶେଷ ବିବରଣୀ |- style="background-color:#FFF5EE; vertical-align: top;" | style="text-align:center;" | '''୧''' | '''ଶାସନ ପ୍ରଣାଳୀ''' | କେନ୍ଦ୍ର ସରକାରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପରିଚାଳିତ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ (ଏଠାରେ କୌଣସି ରାଜ୍ୟ ବିଧାନସଭା ବା ମୁଖ୍ୟମନ୍ତ୍ରୀ ନାହାନ୍ତି) । |- style="background-color:#F0F8FF; vertical-align: top;" | style="text-align:center;" | '''୨''' | '''ବର୍ତ୍ତମାନର ଉପରାଜ୍ୟପାଳ''' | ଆଡମିରାଲ (ଅବସରପ୍ରାପ୍ତ) '''[[ଦେବେନ୍ଦ୍ର କୁମାର ଜୋଶୀ]]''' (ଅକ୍ଟୋବର ୨୦୧୭ ମସିହାରୁ ଦାୟିତ୍ୱରେ) |- style="background-color:#FFF5EE; vertical-align: top;" | style="text-align:center;" | '''୩''' | '''ବର୍ତ୍ତମାନର ମୁଖ୍ୟ ସଚିବ''' | ଶ୍ରୀ ଚନ୍ଦ୍ର ଭୂଷଣ କୁମାର, ଆଇ.ଏ.ଏସ୍. |- style="background-color:#F0F8FF; vertical-align: top;" | style="text-align:center;" | '''୪''' | '''ସଂସଦୀୟ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ''' | ଲୋକ ସଭାରେ ମୋଟ ୧ ଗୋଟି ଆସନ ଅଛି । ସଦ୍ୟତମ ୨୦୨୪ ଲୋକ ସଭା ନିର୍ବାଚନର ବିଜୟୀ ସାଂସଦ: '''[[ବିଷ୍ଣୁ ପଦ ରାୟ]]''' (ଭାରତୀୟ ଜନତା ପାର୍ଟି) |- style="background-color:#FFF5EE; vertical-align: top;" | style="text-align:center;" | '''୫''' | '''ନ୍ୟାୟିକ ଅଧିକାର କ୍ଷେତ୍ର''' | [[କଲିକତା ଉଚ୍ଚ ନ୍ୟାୟାଳୟ]] (ମୁଖ୍ୟ ପୀଠ: କୋଲକାତା, ଖଣ୍ଡପୀଠ: ଶ୍ରୀ ବିଜୟ ପୁରମ୍) |- style="background-color:#F0F8FF; vertical-align: top;" | style="text-align:center;" | '''୬''' | '''ପ୍ରଶାସନିକ ଜିଲ୍ଲା ସମୂହ (୩ ଗୋଟି)''' | * '''[[ଦକ୍ଷିଣ ଆଣ୍ଡାମାନ ଜିଲ୍ଲା]]''' (ସଦର ମହକୁମା: ଶ୍ରୀ ବିଜୟ ପୁରମ୍) * '''[[ଉତ୍ତର ଓ ମଧ୍ୟ ଆଣ୍ଡାମାନ ଜିଲ୍ଲା]]''' (ସଦର ମହକୁମା: ମାୟାବନ୍ଦର) * '''[[ନିକୋବର ଜିଲ୍ଲା]]''' (ସଦର ମହକୁମା: କାର୍ ନିକୋବର) |- style="background-color:#FFF5EE; vertical-align: top;" | style="text-align:center;" | '''୭''' | '''ସ୍ଥାନୀୟ ଶାସନ (Local Govt)''' | ଗ୍ରାମାଞ୍ଚଳରେ ଜିଲ୍ଲା ପରିଷଦ ଏବଂ ଗ୍ରାମ ପଞ୍ଚାୟତ ବ୍ୟବସ୍ଥା ରହିଛି । ସହରାଞ୍ଚଳ ପାଇଁ ଏକମାତ୍ର ମ୍ୟୁନିସିପାଲିଟି ଭାବରେ 'ଶ୍ରୀ ବିଜୟ ପୁରମ୍ ପୌରପରିଷଦ' (ପୂର୍ବର ପୋର୍ଟ ବ୍ଲେୟାର ପୌରପରିଷଦ) କାର୍ଯ୍ୟରତ ଅଛି । |- style="background-color:#F0F8FF; vertical-align: top;" | style="text-align:center;" | '''୮''' | '''ସାମରିକ ପ୍ରଶାସନ''' | ଭାରତର ଏକମାତ୍ର ମିଳିତ ସାମରିକ କମାଣ୍ଡ '''ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର କମାଣ୍ଡ (ANC)''' ଏହିଠାରେ ଅବସ୍ଥିତ, ଯେଉଁଥିରେ ଭାରତୀୟ ସେନା, ନୌସେନା ଏବଂ ବିମାନ ବାହିନୀ ମିଳିତ ଭାବେ ଅଞ୍ଚଳର ସୁରକ୍ଷା ପରିଚାଳନା କରନ୍ତି । |} == ଅର୍ଥନୀତି == ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ଅର୍ଥନୀତି ମୁଖ୍ୟତଃ କୃଷି, ପର୍ଯ୍ୟଟନ ଏବଂ ମତ୍ସ୍ୟ ଚାଷ ଉପରେ ନିର୍ଭରଶୀଳ । ଏହାର ଭୌଗୋଳିକ ଅବସ୍ଥିତି ଯୋଗୁଁ ଏଠାରେ ବାଣିଜ୍ୟିକ ସୁଯୋଗ ବହୁତ ରହିଛି । {| class="wikitable sortable" style="background:#fdfdfd; border:1px solid #aaa; width:100%; text-align:left;" |+ style="background:#2E8B57; color:white; padding:10px; font-size:1.2em;" | '''ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର: ଆର୍ଥିକ ରୂପରେଖ''' |- style="background:#E9E9E9; text-align:center;" ! width="30%" | ଆର୍ଥିକ କ୍ଷେତ୍ର ! width="70%" | ବିବରଣୀ |- | '''ମୁଖ୍ୟ କୃଷି ଉତ୍ପାଦ''' | ଧାନ, ନଡ଼ିଆ, ଗୁଆ, ରବର ଏବଂ କାଜୁ । ଏଠାରେ ପ୍ରଚୁର ପରିମାଣରେ ମସଲା (ଗୋଲମରିଚ, ଡାଲଚିନି) ମଧ୍ୟ ଚାଷ ହୁଏ [୧] । |- | '''ପର୍ଯ୍ୟଟନ ଶିଳ୍ପ''' | ଏହା ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ଅର୍ଥନୀତିର ମେରୁଦଣ୍ଡ । ସେଲ୍ୟୁଲାର ଜେଲ୍, ରାଧାନଗର ବିଚ୍ ଏବଂ ସ୍କୁବା ଡାଇଭିଂ ପାଇଁ ଏହା ବିଶ୍ୱପ୍ରସିଦ୍ଧ [୨] । |- | '''ମତ୍ସ୍ୟ ସମ୍ପଦ''' | ପ୍ରାୟ ୬ ଲକ୍ଷ ବର୍ଗ କିଲୋମିଟର ପରିବ୍ୟାପ୍ତ 'Exclusive Economic Zone' (EEZ) ମଧ୍ୟରେ ସାମୁଦ୍ରିକ ମାଛ ଧରା ଏକ ପ୍ରମୁଖ ଜୀବିକା [୩] । |- | '''ଶିଳ୍ପ ଓ ବାଣିଜ୍ୟ''' | ହସ୍ତତନ୍ତ (ବିଶେଷ କରି କାଠ ଏବଂ ଶାମୁକା କାମ) ଏବଂ ଖାଦ୍ୟ ପ୍ରକ୍ରିୟାକରଣ ଉପରେ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦିଆଯାଏ । |- | '''ବନ୍ଦର ଭିତ୍ତିଭୂମି''' | ପୋର୍ଟ ବ୍ଲେୟର ଏକ ପ୍ରମୁଖ ସାମୁଦ୍ରିକ ବନ୍ଦର, ଯାହା ଆନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ଜଳପଥ ସହ ସଂଯୋଗ ରକ୍ଷା କରେ । |} === ମୁଖ୍ୟ ରପ୍ତାନି ଦ୍ରବ୍ୟ === * ସାମୁଦ୍ରିକ ଉତ୍ପାଦ: ମାଛ ଏବଂ ଚିଙ୍ଗୁଡ଼ି । * କୃଷିଜାତ ଦ୍ରବ୍ୟ: ନଡ଼ିଆ, ଗୁଆ ଏବଂ କଞ୍ଚା ରବର । * ହସ୍ତଶିଳ୍ପ: ବେତ ଓ କାଠ ନିର୍ମିତ ସାମଗ୍ରୀ । == ପରିବହନ == ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ଭୌଗୋଳିକ ଅବସ୍ଥିତି ଯୋଗୁଁ ଏଠାରେ ଜଳପଥ ଏବଂ ଆକାଶପଥ ପରିବହନର ମୁଖ୍ୟ ମାଧ୍ୟମ ଅଟେ। {| class="wikitable sortable" style="background:#fdfdfd; border:1px solid #aaa; width:100%; text-align:left;" |+ style="background:#CC5500; color:white; padding:10px; font-size:1.2em;" | '''ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର: ପରିବହନ ବ୍ୟବସ୍ଥା''' |- style="background:#E9E9E9; text-align:center;" ! width="30%" | ପରିବହନ ମାଧ୍ୟମ ! width="70%" | ବିବରଣୀ |- | '''ଆକାଶପଥ (Airways)''' | ବୀର ସାବରକର ଆନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ବିମାନବନ୍ଦର, ପୋର୍ଟ ବ୍ଲେୟର ଏଠାକାର ମୁଖ୍ୟ ବିମାନବନ୍ଦର। ଏହା ଭାରତର ପ୍ରମୁଖ ସହର ଯଥା କୋଲକାତା, ଚେନ୍ନାଇ ଏବଂ ବିଶାଖାପାଟଣା ସହ ସଂଯୁକ୍ତ [୧]। |- | '''ଜଳପଥ (Seaways)''' | ମୁଖ୍ୟ ଭୂଭାଗ (Mainland) ରୁ ଜାହାଜ ଯୋଗେ ଯାତାୟାତ ପାଇଁ ୩ ରୁ ୪ ଦିନ ସମୟ ଲାଗେ। ବିଭିନ୍ନ ଦ୍ୱୀପ ମଧ୍ୟରେ ଯାତାୟାତ ପାଇଁ ଫେରି (Ferry) ସେବା ଉପଲବ୍ଧ [୨]। |- | '''ସଡ଼କପଥ (Roadways)''' | ଆଣ୍ଡାମାନ ଟ୍ରଙ୍କ ରୋଡ୍ (ATR) ବା ଜାତୀୟ ରାଜପଥ ୪ (NH4) ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ମୁଖ୍ୟ ସଡ଼କ, ଯାହା ପୋର୍ଟ ବ୍ଲେୟରକୁ ଡିଗ୍ଲିପୁର ସହ ସଂଯୋଗ କରେ [୩]। |- | '''ହେଲିକପ୍ଟର ସେବା''' | ଜରୁରୀକାଳୀନ ପରିସ୍ଥିତି ଏବଂ ଦୂରବର୍ତ୍ତୀ ଦ୍ୱୀପଗୁଡ଼ିକ ପାଇଁ 'ପବନ ହଂସ' (Pawan Hans) ହେଲିକପ୍ଟର ସେବା ପ୍ରଦାନ କରାଯାଏ। |} === ମୁଖ୍ୟ ଆକର୍ଷଣ ଓ ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ === * ମାରାଇନ୍ ପରିବହନ: ବୃହତ ଯାତ୍ରୀବାହୀ ଜାହାଜ ଯଥା MV Nicobar, MV Nancowry, ଏବଂ MV Swaraj Dweep ଏହି ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜକୁ ଭାରତର ପୂର୍ବ ଉପକୂଳ ସହ ଯୋଡ଼ିଥାନ୍ତି। * ବେସରକାରୀ ଫେରି: ପର୍ଯ୍ୟଟକମାନଙ୍କ ପାଇଁ ହାଭଲକ୍ (ସ୍ୱରାଜ ଦ୍ୱୀପ) ଏବଂ ନିଲ୍ ଦ୍ୱୀପକୁ ଯିବା ପାଇଁ ମାକ୍ରୁଜ୍ (Makruzz) ଭଳି ଅତ୍ୟାଧୁନିକ ବେସରକାରୀ ଫେରି ସେବା ଉପଲବ୍ଧ। == ଭିତ୍ତିଭୂମି == ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ଭିତ୍ତିଭୂମି ବିକାଶ ଏହାର ଦୂରବର୍ତ୍ତୀ ଅବସ୍ଥିତି ଏବଂ ରଣନୈତିକ ଗୁରୁତ୍ୱ ଉପରେ ଆଧାରିତ। ସାମ୍ପ୍ରତିକ ବର୍ଷଗୁଡ଼ିକରେ ଭାରତ ସରକାର ଏଠାରେ ଯୋଗାଯୋଗ ଏବଂ ଶକ୍ତି କ୍ଷେତ୍ରରେ ବ୍ୟାପକ ସଂସ୍କାର ଆଣିଛନ୍ତି। {| class="wikitable sortable" style="background:#f9f9f9; border:1px solid #aaa; width:100%; text-align:left;" |+ style="background:#008080; color:white; padding:10px; font-size:1.2em;" | '''ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର: ଭିତ୍ତିଭୂମି ରୂପରେଖ''' |- style="background:#E9E9E9; text-align:center;" ! width="30%" | କ୍ଷେତ୍ର ! width="70%" | ବିବରଣୀ |- | '''ଡିଜିଟାଲ୍ ଯୋଗାଯୋଗ''' | ଚେନ୍ନାଇ-ଆଣ୍ଡାମାନ ନିକୋବର ଅପ୍ଟିକାଲ୍ ଫାଇବର କେବୁଲ୍ (CANI-OFC): ଏହା ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜକୁ ହାଇ-ସ୍ପିଡ୍ ବ୍ରଡବ୍ୟାଣ୍ଡ ଏବଂ 4G/5G ସଂଯୋଗ ପ୍ରଦାନ କରୁଛି [୧]। |- | '''ଶକ୍ତି (Energy)''' | ମୁଖ୍ୟତଃ ଡିଜେଲ୍ ଜେନେରେଟର ଉପରେ ନିର୍ଭରଶୀଳ। ବର୍ତ୍ତମାନ ସୌର ଶକ୍ତି (Solar Energy) ଏବଂ ବାୟୁ ଶକ୍ତି ପ୍ରକଳ୍ପ ଉପରେ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦିଆଯାଉଛି [୨]। |- | '''ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ଭିତ୍ତିଭୂମି''' | ଜି.ବି. ପନ୍ଥ ହସ୍ପିଟାଲ୍, ପୋର୍ଟ ବ୍ଲେୟର ଏଠାକାର ପ୍ରମୁଖ ଡାକ୍ତରଖାନା। ଏହା ବ୍ୟତୀତ ପ୍ରତି ଦ୍ୱୀପରେ ପ୍ରାଥମିକ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ କେନ୍ଦ୍ର (PHC) ରହିଛି। |- | '''ପାନୀୟ ଜଳ''' | ବର୍ଷା ଜଳ ଅମଳ ଏବଂ ଧାନୀଖାରୀ ବନ୍ଧ (Dhanikhari Dam) ପୋର୍ଟ ବ୍ଲେୟରର ମୁଖ୍ୟ ଜଳ ଉତ୍ସ। |- | '''ସାମରିକ ଭିତ୍ତିଭୂମି''' | ଏହା ଭାରତର ଏକମାତ୍ର Tri-service Command। ଏଠାରେ ଅତ୍ୟାଧୁନିକ ରନୱେ ଏବଂ ନୌସେନା ବେସ୍ (ଯଥା: INS Kohassa, INS Baaz) ବିକଶିତ ହୋଇଛି। |} === ପ୍ରମୁଖ ବିକାଶମୂଳକ ପ୍ରକଳ୍ପ === * ଗ୍ରେଟ୍ ନିକୋବର ବିକାଶ ପ୍ରକଳ୍ପ: ଏଠାରେ ଏକ ଆନ୍ତର୍ଜାତୀୟ କଣ୍ଟେନର ଟ୍ରାନ୍ସ-ସିପମେଣ୍ଟ ଟର୍ମିନାଲ୍ (ICTT) ନିର୍ମାଣ ପାଇଁ ଯୋଜନା କରାଯାଇଛି। * ସେତୁ ନିର୍ମାଣ: ବିଭିନ୍ନ ଦ୍ୱୀପକୁ ଯୋଡ଼ିବା ପାଇଁ ସମୁଦ୍ର ଉପରେ ବଡ଼ ସେତୁ ନିର୍ମାଣ କାର୍ଯ୍ୟ ଚାଲିଛି, ଯାହା ସଡ଼କ ପରିବହନକୁ ସହଜ କରିବ। == ଲୋକପ୍ରିୟ ସଂସ୍କୃତି == ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ସଂସ୍କୃତି ହେଉଛି ଆଦିମ ଜନଜାତିଙ୍କ ପରମ୍ପରା ଏବଂ ଭାରତର ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରାନ୍ତରୁ ଆସି ବସବାସ କରୁଥିବା ଲୋକଙ୍କ ରୀତିନୀତିର ଏକ ଅପୂର୍ବ ମିଶ୍ରଣ। ଏହାକୁ ଅନେକ ସମୟରେ "କ୍ଷୁଦ୍ର ଭାରତ" (Mini India) ବୋଲି କୁହାଯାଏ। {| class="wikitable sortable" style="background:#fffaf0; border:1px solid #aaa; width:100%; text-align:left;" hot pink hex code |+ style="background:#FF69B4; color:white; padding:10px; font-size:1.2em;" | '''ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର: ସାଂସ୍କୃତିକ ଝଲକ''' |- style="background:#E9E9E9; text-align:center;" ! width="30%" | ବିଭାଗ ! width="70%" | ବିବରଣୀ |- | '''ପର୍ବପର୍ବାଣୀ''' | ଦ୍ୱୀପ ମହୋତ୍ସବ (Island Tourism Festival) ଏଠାକାର ମୁଖ୍ୟ ପର୍ବ। ଏହା ବ୍ୟତୀତ ଦୁର୍ଗା ପୂଜା, ପୋଙ୍ଗଲ, ଓଣମ ଏବଂ ନିକୋବରୀମାନଙ୍କର 'ଘୁଷୁରି ପର୍ବ' (Pig Festival) ପାଳନ କରାଯାଏ। |- | '''ନୃତ୍ୟ ଓ ସଙ୍ଗୀତ''' | ନିକୋବରୀ ନୃତ୍ୟ ଏଠାକାର ସବୁଠାରୁ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ପାରମ୍ପରିକ ନୃତ୍ୟ। ଆଦିମ ଜନଜାତିମାନଙ୍କର ନିଜସ୍ୱ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ସଙ୍ଗୀତ ଓ ବାଦ୍ୟଯନ୍ତ୍ର ରହିଛି। |- | '''ଖାଦ୍ୟଶୈଳୀ''' | ସାମୁଦ୍ରିକ ଖାଦ୍ୟ (Seafood) ଏଠାକାର ମୁଖ୍ୟ ଆହାର। ମାଛ, ଚିଙ୍ଗୁଡ଼ି ଏବଂ କଙ୍କଡ଼ା ତରକାରୀ ସହ ଦକ୍ଷିଣ ଭାରତୀୟ ଓ ବଙ୍ଗଳା ଖାଦ୍ୟର ପ୍ରଭାବ ଅଧିକ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ। |- | '''ହସ୍ତଶିଳ୍ପ''' | ଶାମୁକା (Shell), ବେତ ଓ ବାଉଁଶରେ ତିଆରି ସାମଗ୍ରୀ ଏବଂ ନଡ଼ିଆ କତାରେ ନିର୍ମିତ ହସ୍ତକଳା ପାଇଁ ଏହି ଅଞ୍ଚଳ ଜଣାଶୁଣା। |- | '''ଚଳଚ୍ଚିତ୍ର ଓ ସାହିତ୍ୟ''' | ସେଲ୍ୟୁଲାର ଜେଲ୍ ଏବଂ କାଳାପାଣି ଦଣ୍ଡାଦେଶକୁ ନେଇ ଅନେକ ଭାରତୀୟ ଚଳଚ୍ଚିତ୍ର (ଯଥା: 'କାଳାପାନୀ') ଏବଂ ପୁସ୍ତକ ରଚିତ ହୋଇଛି। |} === ମୁଖ୍ୟ ବିଶେଷତ୍ୱ === * ମାନବବିଜ୍ଞାନ: ଜାରୱା ଏବଂ ସେଣ୍ଟିନେଲିଜ୍ ପରି ଜନଜାତିମାନଙ୍କର ସଂସ୍କୃତି ବିଶ୍ୱର ସବୁଠାରୁ ପୁରାତନ ଏବଂ ରହସ୍ୟମୟ ସଂସ୍କୃତି ଭାବରେ ପରିଗଣିତ। * ସାମ୍ପ୍ରଦାୟିକ ସଦ୍ଭାବ: ଏଠାରେ ଜାତି, ଧର୍ମ ନିର୍ବିଶେଷରେ ଲୋକମାନେ ଏକାଠି ରହୁଥିବାରୁ ଏହା ଜାତୀୟ ସଂହତିର ଏକ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଉଦାହରଣ। == ପର୍ଯ୍ୟଟନ == ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜ ଏହାର ନୀଳ ସମୁଦ୍ର, ଧଳା ବାଲୁକା ଶଯ୍ୟା ଏବଂ ସବୁଜ ବନାନୀ ପାଇଁ ବିଶ୍ୱବିଖ୍ୟାତ । ପର୍ଯ୍ୟଟନ ଏଠାକାର ଅର୍ଥନୀତିର ମୁଖ୍ୟ ଆଧାର । {| class="wikitable sortable" style="background:#f0f8ff; border:1px solid #aaa; width:100%; text-align:left;" |+ style="background:#0077BE; color:white; padding:10px; font-size:1.2em;" | '''ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର: ପ୍ରମୁଖ ପର୍ଯ୍ୟଟନ ସ୍ଥଳୀ''' |- style="background:#E9E9E9; text-align:center;" ! width="30%" | ସ୍ଥାନ / ଆକର୍ଷଣ ! width="70%" | ବିଶେଷତ୍ୱ |- | '''ସେଲ୍ୟୁଲାର ଜେଲ୍''' | ପୋର୍ଟ ବ୍ଲେୟରଠାରେ ଅବସ୍ଥିତ ଏହି ଐତିହାସିକ ଜେଲ୍ 'କାଳାପାଣି' ନାମରେ ଜଣାଶୁଣା । ଏଠାରେ ସନ୍ଧ୍ୟାରେ ହେଉଥିବା 'Light and Sound Show' ଏକ ମୁଖ୍ୟ ଆକର୍ଷଣ । |- | '''ରାଧାନଗର ବିଚ୍''' | ସ୍ୱରାଜ ଦ୍ୱୀପ (Havelock) ରେ ଅବସ୍ଥିତ ଏହି ବିଚ୍ ଏସିଆର ସବୁଠାରୁ ସୁନ୍ଦର ବିଚ୍ ଭାବରେ ପରିଗଣିତ । |- | '''ନେତାଜୀ ସୁଭାଷ ଚନ୍ଦ୍ର ବୋଷ ଦ୍ୱୀପ''' | ପୂର୍ବରୁ ଏହା 'Ross Island' ନାମରେ ଜଣାଥିଲା । ଏଠାରେ ବ୍ରିଟିଶ୍ ଶାସନ କାଳର ଭଗ୍ନାବଶେଷ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ । |- | '''ବାରାଟାଙ୍ଗ ଦ୍ୱୀପ''' | ଏହା ଚୂନପଥର ଗୁମ୍ଫା (Limestone Caves) ଏବଂ କର୍ଦ୍ଦମ ଆଗ୍ନେୟଗିରି (Mud Volcano) ପାଇଁ ପ୍ରସିଦ୍ଧ । |- | '''ସାମୁଦ୍ରିକ କ୍ରୀଡ଼ା''' | ସ୍କୁବା ଡାଇଭିଂ (Scuba Diving), ସ୍ନର୍କେଲିଂ (Snorkeling) ଏବଂ ପାରାସେଲିଂ ପାଇଁ ଏହା ଭାରତର ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ ସ୍ଥାନ । |} === ପର୍ଯ୍ୟଟନ ଋତୁ === * ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ସମୟ: ଅକ୍ଟୋବରରୁ ମେ ମାସ ମଧ୍ୟଭାଗ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ । * ମୌସୁମୀ ସମୟ: ମେ ମାସ ଶେଷରୁ ସେପ୍ଟେମ୍ବର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରବଳ ବର୍ଷା ହେଉଥିବାରୁ ଏହି ସମୟରେ ପର୍ଯ୍ୟଟନ କମ୍ ରୁହେ । === କିପରି ପହଞ୍ଚିବେ? === * ଆକାଶପଥ: କୋଲକାତା, ଚେନ୍ନାଇ, ବେଙ୍ଗାଲୁରୁ ଏବଂ ଦିଲ୍ଲୀରୁ ପୋର୍ଟ ବ୍ଲେୟରକୁ ସିଧାସଳଖ ବିମାନ ସେବା ଅଛି । * ଜଳପଥ: ଚେନ୍ନାଇ, କୋଲକାତା ଏବଂ ବିଶାଖାପାଟଣାରୁ ନିୟମିତ ଜାହାଜ ଚଳାଚଳ କରିଥାଏ । == ବନ୍ୟପ୍ରାଣୀ ଓ ଅଭୟାରଣ୍ୟ == ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜ ଏହାର ସମୃଦ୍ଧ ଜୈବ ବିବିଧତା ଏବଂ ବିରଳ ସାମୁଦ୍ରିକ ଜୀବଙ୍କ ପାଇଁ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ଏଠାରେ ପ୍ରାୟ ୯୬ଟି ବନ୍ୟପ୍ରାଣୀ ଅଭୟାରଣ୍ୟ, ୯ଟି ଜାତୀୟ ଉଦ୍ୟାନ ଏବଂ ଗୋଟିଏ ବାୟୋସ୍ଫିୟର ରିଜର୍ଭ ରହିଛି। {| class="wikitable sortable" style="background:#f5fffa; border:1px solid #aaa; width:100%; text-align:left;" |+ style="background:#228B22; color:white; padding:10px; font-size:1.2em;" | '''ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର: ପ୍ରମୁଖ ଜାତୀୟ ଉଦ୍ୟାନ ଓ ପ୍ରାଣୀ''' |- style="background:#E9E9E9; text-align:center;" ! width="35%" | ଜାତୀୟ ଉଦ୍ୟାନ / ଅଭୟାରଣ୍ୟ ! width="65%" | ବିଶେଷତ୍ୱ |- | '''ମହାତ୍ମା ଗାନ୍ଧୀ ସାମୁଦ୍ରିକ ଜାତୀୟ ଉଦ୍ୟାନ''' | ୱାଣ୍ଡୁର (Wandoor) ଠାରେ ଅବସ୍ଥିତ। ଏହା ବିରଳ ପ୍ରବାଳ ପ୍ରାଚୀର (Coral Reefs) ଏବଂ ସାମୁଦ୍ରିକ ଜୀବଙ୍କ ପାଇଁ ଜଣାଶୁଣା। |- | '''କ୍ୟାମ୍ପବେଲ୍ ବେ ଜାତୀୟ ଉଦ୍ୟାନ''' | ଗ୍ରେଟ୍ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପରେ ଅବସ୍ଥିତ। ଏଠାରେ ବିରଳ ମେଗାପୋଡ୍ (Megapode) ପକ୍ଷୀ ଦେଖାଯାନ୍ତି। |- | '''ସ୍ୟାଡଲ୍ ପିକ୍ ଜାତୀୟ ଉଦ୍ୟାନ''' | ଏହା ଉତ୍ତର ଆଣ୍ଡାମାନରେ ଅବସ୍ଥିତ। ଏହା ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଶୃଙ୍ଗ ଏବଂ ଏଠାରେ ଘଞ୍ଚ କ୍ରାନ୍ତୀୟ ବର୍ଷାରଣ୍ୟ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ। |- | '''ଗାଲାଥିଆ ଜାତୀୟ ଉଦ୍ୟାନ''' | ଏହା ବିଶାଳକାୟ ଲେଦରବ୍ୟାକ୍ ସମୁଦ୍ର କଇଁଛ (Leatherback Turtle) ମାନଙ୍କର ଅଣ୍ଡା ଦେବା ପାଇଁ ଏକ ପ୍ରମୁଖ ସ୍ଥାନ। |- | '''ମାଉଣ୍ଟ ହ୍ୟାରିଏଟ୍ (ବର୍ତ୍ତମାନ ମାଉଣ୍ଟ ମଣିପୁର)''' | ଏହା ପକ୍ଷୀ ନିରୀକ୍ଷଣ ପାଇଁ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ସ୍ଥାନ ଏବଂ ଏଠାରେ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ପ୍ରଜାପତି ଦେଖିବାକୁ ମିଳନ୍ତି। |} === ବିରଳ ଓ ସ୍ଥାନୀୟ ବନ୍ୟପ୍ରାଣୀ === * ରାଜ୍ୟ ପଶୁ: ଡୁଗୋଙ୍ଗ (Dugong) ବା ସାମୁଦ୍ରିକ ଗାଈ। ଏହା ଏକ ବିରଳ ସାମୁଦ୍ରିକ ସ୍ତନ୍ୟପାୟୀ ପ୍ରାଣୀ। * ରାଜ୍ୟ ପକ୍ଷୀ: ଆଣ୍ଡାମାନ କାଠ ପାରା (Andaman Wood Pigeon)। * ଲୁଣି ପାଣି କୁମ୍ଭୀର: ଏହି ଦ୍ୱୀପଗୁଡ଼ିକର କିଛି ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଅଞ୍ଚଳରେ ବିଶାଳକାୟ ଲୁଣି ପାଣି କୁମ୍ଭୀର ଦେଖାଯାନ୍ତି। * ବିଶାଳ ଡକାୟତ କଙ୍କଡ଼ା (Coconut Crab): ଏହା ବିଶ୍ୱର ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ସ୍ଥଳଭାଗରେ ରହୁଥିବା କଙ୍କଡ଼ା, ଯାହା ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପରେ ମିଳିଥାଏ। == ଏହା ମଧ୍ୟ ଦେଖନ୍ତୁ == * [[ଭାରତର କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ]] * [[ବଙ୍ଗୋପସାଗର]] * [[ଭାରତର ଦ୍ୱୀପଗୁଡ଼ିକର ତାଲିକା]] * [[ସେଲ୍ୟୁଲାର ଜେଲ୍]] == ଆଧାର == {{reflist}} == ବାହ୍ୟ କଡ଼ି == * [https://andaman.gov.in ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର ପ୍ରଶାସନର ସରକାରୀ ୱେବସାଇଟ୍] * [https://andamantourism.gov.in ଆଣ୍ଡାମାନ ପର୍ଯ୍ୟଟନ ବିଭାଗ] fhpex6hd16o4jlugd9rwiai3549n46p 595027 595026 2026-05-07T07:55:51Z Subhamss2008 37188 595027 wikitext text/x-wiki {{Short description|ଭାରତର ଏକ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ}} {{Use dmy dates|date=ମଇ ୨୦୨୬}} {{Infobox settlement | name = ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜ | native_name = Andaman and Nicobar Islands | settlement_type = ଭାରତର [[କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ]] | image_skyline = {{Photomontage |photo1a = The Coral Reef at the Andaman Islands.jpg |photo2a = Havelock,_Andaman_&_Nicobar_Islands.JPG |photo2b = Ross_Island_(Netaji_Subhas_Bose_Island).jpg |photo3a = Andaman.jpg |photo3b = Shaheed Island, Andaman Islands, Tropical beach.jpg |photo4a = Front_View_of_Cellular_Jail,_Port_Blair.JPG |spacing = 1 |size = 260 |position = center |border = 0 |color = #000000 |foot_montage = '''ଉପର-ଡାହାଣରୁ ଘଣ୍ଟାକଣ୍ଟା ଦିଗରେ''': ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର [[ପ୍ରବାଳ ଭିତ୍ତି]]; [[ଦକ୍ଷିଣ ଆଣ୍ଡାମାନ ଜିଲ୍ଲା|ଦକ୍ଷିଣ ଆଣ୍ଡାମାନ]]ସ୍ଥିତ [[ରୋସ୍ ଦ୍ୱୀପ]]; [[ନୀଲ ଦ୍ୱୀପ]]ର ବେଳାଭୂମି; [[ଶ୍ରୀ ବିଜୟ ପୁରମ୍]]ସ୍ଥିତ [[ସେଲୁଲାର ଜେଲ]]; [[ଆଣ୍ଡାମାନ ସାଗର]]; [[ଆଣ୍ଡାମାନ ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜ]]ସ୍ଥିତ ହାଭଲକ୍ ଦ୍ୱୀପ । }} | image_caption = | image_seal = Seal of Andaman and Nicobar Islands.png | motto = "ସତ୍ୟମେବ ଜୟତେ"<br /><small>(ସତ୍ୟର ହିଁ ଜୟ ହୁଏ)</small> | image_map1 = IN-AN.svg | map_caption = ଭାରତର ମାନଚିତ୍ରରେ ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ଅବସ୍ଥିତି | coordinates = {{coord|11.68|92.72|type:adm1st_region:IN-AN|display=inline,title}} | subdivision_type = ଦେଶ | subdivision_name = {{flag|India}} | subdivision_type1 = ଅଞ୍ଚଳ | subdivision_name1 = ପୂର୍ବ ଭାରତ | established_title = ଗଠନ | established_date = ୧ ନଭେମ୍ବର ୧୯୫୬ | seat_type = ରାଜଧାନୀ ଓ ବୃହତ୍ତମ ସହର | seat = '''[[ପୋର୍ଟ ବ୍ଲେୟାର|ଶ୍ରୀ ବିଜୟ ପୁରମ୍]]'''<ref>ସେପ୍ଟେମ୍ବର ୨୦୨୪ରେ ପୋର୍ଟ ବ୍ଲେୟାରର ନାମ ପରିବର୍ତ୍ତନ କରି 'ଶ୍ରୀ ବିଜୟ ପୁରମ୍' ରଖାଯାଇଥିଲା ।</ref> | parts_type = ଜିଲ୍ଲା ସଂଖ୍ୟା | parts = [[ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ଜିଲ୍ଲାଗୁଡ଼ିକର ତାଲିକା|୩ ଗୋଟି]] | leader_title1 = [[ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ଉପରାଜ୍ୟପାଳମାନଙ୍କର ସୂଚୀ|ଉପରାଜ୍ୟପାଳ]] | leader_name1 = ଆଡମିରାଲ (ଅବସରପ୍ରାପ୍ତ) [[ଦେବେନ୍ଦ୍ର କୁମାର ଜୋଶୀ]] | leader_title2 = ମୁଖ୍ୟ ସଚିବ | leader_name2 = ଚନ୍ଦ୍ର ଭୂଷଣ କୁମାର, [[ଆଇ.ଏ.ଏସ୍.]] | leader_title3 = ଲୋକ ସଭା ନିର୍ବାଚନ ମଣ୍ଡଳୀ | leader_name3 = ୧ ଗୋଟି ଆସନ ([[ବିଷ୍ଣୁ ପଦ ରାୟ]], ଭାଜପା) | leader_title4 = ଉଚ୍ଚ ନ୍ୟାୟାଳୟ | leader_name4 = [[କଲିକତା ଉଚ୍ଚ ନ୍ୟାୟାଳୟ]] (ଶ୍ରୀ ବିଜୟ ପୁରମ୍ ଖଣ୍ଡପୀଠ) | unit_pref = Metric | area_total_km2 = ୮୨୪୯ | area_rank = ୨୯ତମ | elevation_max_m = ୭୩୨ | elevation_max_point = [[ସ୍ୟାଡଲ୍ ଶୃଙ୍ଗ]] (Saddle Peak) | population_total = ୩,୮୦,୫୮୧ | population_as_of = ୨୦୧୧ ଜନଗଣନା | population_rank = ୩୪ତମ | population_density_km2 = ୪୬ | population_demonym = ଆଣ୍ଡାମାନୀ, ନିକୋବରୀ | demographics_type1 = ସରକାରୀ ଭାଷା | demographics1_title1 = ଆଧିକାରିକ | demographics1_info1 = [[ହିନ୍ଦୀ ଭାଷା|ହିନ୍ଦୀ]], [[ଇଂରାଜୀ ଭାଷା|ଇଂରାଜୀ]] | demographics1_title2 = ପ୍ରମୁଖ କଥିତ ଭାଷା | demographics1_info2 = [[ବଙ୍ଗାଳୀ ଭାଷା|ବଙ୍ଗାଳୀ]], [[ତାମିଲ ଭାଷା|ତାମିଲ]], [[ତେଲୁଗୁ ଭାଷା|ତେଲୁଗୁ]] | blank1_name_sec1 = [[ମାନବ ବିକାଶ ସୂଚକାଙ୍କ]] | blank1_info_sec1 = {{increase}} ୦.୭୦୬ (ଉଚ୍ଚ) (୨୦୨୨) | blank2_name_sec1 = ସାକ୍ଷରତା ହାର | blank2_info_sec1 = ୯୧.୧% (୨୦୨୪) | timezone1 = [[ଭାରତୀୟ ମାନକ ସମୟ|IST]] | utc_offset1 = +05:30 | iso_code = IN-AN | registration_plate = AN | website = {{URL|andaman.gov.in}} | blank3_name_sec1 = ରାଜକୀୟ ପଶୁ | blank3_info_sec1 = ଡୁଗୋଙ୍ଗ୍ (Dugong) | blank4_name_sec1 = ରାଜକୀୟ ପକ୍ଷୀ | blank4_info_sec1 = ଆଣ୍ଡାମାନ କାଠ ପାରା | blank5_name_sec1 = ରାଜକୀୟ ବୃକ୍ଷ | blank5_info_sec1 = ଆଣ୍ଡାମାନ ପଦୌକ }} '''ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜ''' ହେଉଛି ଭାରତର ଏକ [[ଭାରତର ରାଜ୍ୟ ଓ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ|କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ]] । ଏହା ସର୍ବମୋଟ ୮୩୬ଟି ଦ୍ୱୀପକୁ ନେଇ ଗଠିତ, ଯାହା ମଧ୍ୟରୁ କେବଳ ୩୧ଟି ଦ୍ୱୀପରେ ଜନବସତି ରହିଛି । ଏହି ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜ ମୁଖ୍ୟତଃ ଦୁଇଟି ଶ୍ରେଣୀରେ ବିଭକ୍ତ: ଉତ୍ତରରେ ଥିବା [[ଆଣ୍ଡାମାନ ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜ]] ଏବଂ ଦକ୍ଷିଣରେ ଥିବା [[ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜ]] । ଉଭୟ ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜ ୧୫୦ କିଲୋମିଟର ପ୍ରଶସ୍ତ [[ଦଶ ଡିଗ୍ରୀ ଚ୍ୟାନେଲ|ଦଶ ଡିଗ୍ରୀ ଚ୍ୟାନେଲ୍]] ଦ୍ୱାରା ପରସ୍ପରଠାରୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହୋଇଛନ୍ତି । ଏହି ଅଞ୍ଚଳର ରାଜଧାନୀ ତଥା ସର୍ବବୃହତ୍ ସହର ହେଉଛି [[ପୋର୍ଟ ବ୍ଲେୟାର|ଶ୍ରୀ ବିଜୟ ପୁରମ୍]] (ଯାହାର ପୂର୍ବ ନାମ ପୋର୍ଟ ବ୍ଲେୟାର ଥିଲା), ଏହା ମୁଖ୍ୟ ଭୂଖଣ୍ଡର ସହର [[ଚେନ୍ନାଇ]]ଠାରୁ ପ୍ରାୟ ୧,୧୯୦ କି.ମି. ଏବଂ [[କୋଲକାତା]]ଠାରୁ ୧,୨୫୫ କି.ମି. ଦୂରରେ ଅବସ୍ଥିତ । ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ପଶ୍ଚିମରେ [[ବଙ୍ଗୋପସାଗର]] ଏବଂ ପୂର୍ବରେ [[ଆଣ୍ଡାମାନ ସାଗର]] ରହିଛି । [[ଗ୍ରେଟ୍ ନିକୋବର]]ର ଦକ୍ଷିଣ ପ୍ରାନ୍ତରେ ଥିବା [[ଇନ୍ଦିରା ପଏଣ୍ଟ]] (6°45'10" ଉତ୍ତର ଏବଂ 93°49'36" ପୂର୍ବ) ହେଉଛି ସମଗ୍ର ଭାରତର ସର୍ବଦକ୍ଷିଣ ବିନ୍ଦୁ । ଏହି କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳର ସାମୁଦ୍ରିକ ସୀମା ଦକ୍ଷିଣରେ [[ଇଣ୍ଡୋନେସିଆ]] (ପ୍ରାୟ ୧୬୫ କି.ମି. ଦୂର), ଉତ୍ତର-ପୂର୍ବରେ [[ମିଆଁମାର]] (୨୮୦ କି.ମି.) ଏବଂ ଦକ୍ଷିଣ-ପୂର୍ବରେ [[ଥାଇଲାଣ୍ଡ]] (୬୫୦ କି.ମି.) ସହିତ ଲାଗିଛି । ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ସମୁଦାୟ ଭୂଭାଗର ଆୟତନ ପ୍ରାୟ ୮,୨୪୯ ବର୍ଗ କିଲୋମିଟର ଏବଂ ୨୦୧୧ ଭାରତୀୟ ଜନଗଣନା ଅନୁଯାୟୀ ଏହାର ଜନସଂଖ୍ୟା ୩,୮୦,୫୮୧ ଅଟେ । ପ୍ରଶାସନିକ ସୁବିଧା ପାଇଁ ଏହାକୁ ତିନୋଟି ଜିଲ୍ଲାରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇଛି: [[ନିକୋବର ଜିଲ୍ଲା|ନିକୋବର]], [[ଦକ୍ଷିଣ ଆଣ୍ଡାମାନ ଜିଲ୍ଲା|ଦକ୍ଷିଣ ଆଣ୍ଡାମାନ]] ଏବଂ [[ଉତ୍ତର ଓ ମଧ୍ୟ ଆଣ୍ଡାମାନ ଜିଲ୍ଲା|ଉତ୍ତର ଓ ମଧ୍ୟ ଆଣ୍ଡାମାନ]], ଯାହାର ସଦର ମହକୁମା ଯଥାକ୍ରମେ କାର୍ ନିକୋବର, ଶ୍ରୀ ବିଜୟ ପୁରମ୍ ଏବଂ ମାୟାବନ୍ଦରଠାରେ ଅବସ୍ଥିତ । ଆନୁବଂଶିକ ଏବଂ ସାଂସ୍କୃତିକ ଅଧ୍ୟୟନରୁ ଜଣାପଡ଼ିଛି ଯେ, ଆଣ୍ଡାମାନର ମୂଳ ଅଧିବାସୀମାନେ ୩୦,୦୦୦ ବର୍ଷରୁ ଅଧିକ ପୂର୍ବେ, ଅର୍ଥାତ୍ ମଧ୍ୟ-ପ୍ରସ୍ତର ଯୁଗରେ (Middle Paleolithic), ଅନ୍ୟ ମାନବ ସଭ୍ୟତାଠାରୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହୋଇ ଏଠାରେ ବସବାସ କରୁଥିଲେ । ୧୧ଶ ଶତାବ୍ଦୀରେ ଭାରତର [[ଚୋଳ ରାଜବଂଶ|ଚୋଳ ରାଜାମାନେ]] ଦକ୍ଷିଣ-ପୂର୍ବ ଏସିଆରେ ନିଜର ନୌସେନା ଅଭିଯାନ ଆରମ୍ଭ କରିବା ପାଇଁ ଏହି ଦ୍ୱୀପକୁ ଏକ ସାମରିକ ଘାଟି ଭାବରେ ବ୍ୟବହାର କରୁଥିଲେ । ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ ୧୭୫୫ ମସିହାରେ ପ୍ରଥମ ୟୁରୋପୀୟ ଭାବରେ ଡେନିସ୍ (ଡେନମାର୍କୀୟ) ନାବିକମାନେ ଏଠାରେ ପହଞ୍ଚିଥିଲେ ଏବଂ ୧୮୬୮ ମସିହାରେ ଏହା [[ବ୍ରିଟିଶ୍ ଭାରତ|ବ୍ରିଟିଶ୍ ସାମ୍ରାଜ୍ୟ]]ର ଅଧୀନକୁ ଆସିଥିଲା । [[ଦ୍ୱିତୀୟ ବିଶ୍ୱଯୁଦ୍ଧ]] ସମୟରେ ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜ କିଛି କାଳ ପାଇଁ ଜାପାନୀ ସାମ୍ରାଜ୍ୟର ନିୟନ୍ତ୍ରଣରେ ଥିଲା । ୧୯୪୭ରେ ଭାରତର ସ୍ୱାଧୀନତା ପରେ ଏହି ଅଞ୍ଚଳ ଭାରତର ଏକ ଅବିଚ୍ଛେଦ୍ୟ ଅଙ୍ଗ ପାଲଟିଲା ଏବଂ ୧୯୫୦ରେ ଭାରତୀୟ ସମ୍ବିଧାନ ଲାଗୁ ହେବା ପରେ ଏହାକୁ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳର ମାନ୍ୟତା ପ୍ରଦାନ କରାଗଲା । ସାମରିକ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣରୁ ଏହା ଭାରତ ପାଇଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ । ଏଠାରେ 'ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର କମାଣ୍ଡ' ଅବସ୍ଥିତ, ଯାହାକି [[ଭାରତୀୟ ସେନାବାହିନୀ]], [[ଭାରତୀୟ ବିମାନ ବାହିନୀ|ବାୟୁସେନା]] ଏବଂ [[ଭାରତୀୟ ନୌସେନା|ନୌସେନା]]ର ଏକମାତ୍ର ମିଳିତ ଭୌଗୋଳିକ କମାଣ୍ଡ ଅଟେ । ସରକାରୀ କାର୍ଯ୍ୟରେ ମୁଖ୍ୟତଃ ହିନ୍ଦୀ ଏବଂ ଇଂରାଜୀର ବ୍ୟବହାର କରାଯାଉଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସାଧାରଣ ଲୋକଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବଙ୍ଗାଳୀ, ତାମିଲ ଏବଂ ତେଲୁଗୁ ଭାଷା ବହୁଳ ଭାବରେ କଥିତ । ଦ୍ୱୀପର ସ୍ଥାନୀୟ ଆଦିବାସୀମାନେ ଆଣ୍ଡାମାନୀ କିମ୍ବା ନିକୋବରୀ ଭାଷା ପରିବାରର ବିଭିନ୍ନ ଭାଷା ବ୍ୟବହାର କରନ୍ତି । ଏଠାରେ ହିନ୍ଦୁ ଧର୍ମାବଲମ୍ବୀମାନେ ସଂଖ୍ୟାଗରିଷ୍ଠ ଥିବାବେଳେ ଖ୍ରୀଷ୍ଟିଆନ ଏବଂ ଇସଲାମ୍ ଧର୍ମାବଲମ୍ବୀଙ୍କର ମଧ୍ୟ ଏକ ଉଲ୍ଲେଖନୀୟ ଉପସ୍ଥିତି ରହିଛି । ଏହି ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ଉତ୍ତର ସେଣ୍ଟିନେଲ୍ ଦ୍ୱୀପରେ 'ସେଣ୍ଟିନେଲୀ ଜନଜାତି' ବାସ କରନ୍ତି, ଯେଉଁମାନେ ଆଜି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଆଧୁନିକ ବିଶ୍ୱଠାରୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସମ୍ପର୍କବିହୀନ ହୋଇ ଏକାନ୍ତରେ ଜୀବନଯାପନ କରୁଛନ୍ତି । == ବ୍ୟୁତ୍ପତ୍ତିଗତ ଅର୍ଥ == [[ହିନ୍ଦୁ ଧର୍ମ|ହିନ୍ଦୁ]] ମହାକାବ୍ୟ [[ରାମାୟଣ|ରାମାୟଣରୁ]] ଭାରତୀୟ ଭଗବାନ [[ହନୁମାନ|ହନୁମାନଙ୍କ]] ନାମ ଅନୁସାରେ, ଆଣ୍ଡାମାନ ନାମ ''ହନ୍ଦୁମାନରୁ'' ନିଆଯାଇଥାଇପାରେ। <ref name="SA">{{Cite web |title=History of South Andaman |url=https://southandaman.nic.in/history/ |access-date=1 December 2023 |publisher=[[Government of India]]}}</ref> ଏହି ସ୍ଥାନକୁ ମାଳୟମାନେ ସମାନ ନାମରେ ଡାକିଥାନ୍ତି, ଯେଉଁମାନେ ଏହି ଅଞ୍ଚଳରେ କ୍ରୀତଦାସ କାରବାର ସହ ଜଡ଼ିତ ଥିଲେ | ଏହି ସ୍ଥାନକୁ ବିଭିନ୍ନ ନାମରେ ମଧ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖ କରାଯାଇଥିଲା ଯେପରିକି ଦ୍ୱିତୀୟ ଶତାବ୍ଦୀରେ ଟଲେମିଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅଙ୍ଗଡେମାନ୍ ଏବଂ ୧୩ଶ ଶତାବ୍ଦୀରେ [[ମାର୍କୋ ପୋଲୋ|ମାର୍କୋ ପୋଲୋଙ୍କ]] ଦ୍ୱାରରେ ''ଅଙ୍ଗମାନିଆନ୍ ଭାବରେ ।'' ''ନିକୋବର'', ଯାହା ଦକ୍ଷିଣ ଭାରତ କୁ ଦକ୍ଷିଣ ପୂର୍ବ ଏସିଆ ସହିତ ସଂଯୋଗ କରୁଥିବା ସମୁଦ୍ର ମାର୍ଗରେ ଅବସ୍ଥିତ ଥିଲା, ତାହା ନକ୍କାବରମ ନାମରେ ଜଣାଶୁଣା ଥିଲା , ଯାହାର ଅର୍ଥ ହେଉଛି " ଖୋଲା " ବା " ଉଲଗ୍ନ ଭୂମି " ଯାହା [[ତାମିଲ ଭାଷା]]<nowiki/>ରୁ ଆସିଥିଲା ଯାହା ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ ନିକୋବରରେ ପରିଣତ ହୋଇଥିଲା। ମଧ୍ୟଯୁଗର (ଖ୍ରୀଷ୍ଟପୂର୍ବ ୫୦୦-୧୫୦୦) ନିକୋବର ଆରବ ଭାଷାରେ ' ଲାନ୍ଖାବଟସ୍ ' ନାମରେ ପରିଚିତ ଥିଲା , ସମ୍ଭବତଃ ଏହା ନକ୍କାବରମ ନାମର ଏକ ଭୁଲ ପ୍ରତିଲେଖନ ଥିଲା । ଏକାଦଶ ଶତାବ୍ଦୀର ଏକ କୃତି ''କଥାସରିତସାଗର'' ଏହି ନାମକୁ ନାରିକେଳ ଦ୍ୱୀପ ବୋଲି ସୂଚିତ କରେ | ମାର୍କୋ ପୋଲୋ ଏହି ଦ୍ୱୀପକୁ ନେକୁଭେରାନ୍ ବୋଲି ଅଭିହିତ କରିଥିବାବେଳେ ଏହି ଦ୍ୱୀପର ନାମ ଚୀନରେ ଲୋ-ଜାନ୍ କୁଓ ନାମରେ ଜଣାଶୁଣା, ଯାହା ନାକ୍କାଭରର ସମାନ ଅର୍ଥର ଅନୁବାଦ।<ref name="NB" /> == ଇତିହାସ == ଆଣ୍ଡାମାନ ଏବଂ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ଇତିହାସ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରାଚୀନ ଏବଂ ବୈଚିତ୍ର୍ୟମୟ । ବହୁ ସହସ୍ର ବର୍ଷ ଧରି ଏହି ଭୂଖଣ୍ଡ ବାହ୍ୟ ଜଗତଠାରୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହୋଇ ରହିଥିଲା । ଏଠାରେ ବାସ କରୁଥିବା ଆଦିମ ଜନଜାତିମାନେ (ଯଥା: ସେଣ୍ଟିନେଲି, ଜାରୱା, ଓଙ୍ଗେ ଆଦି) ମଧ୍ୟ-ପ୍ରସ୍ତର ଯୁଗରୁ ଏଠାରେ ନିଜର ସ୍ୱାତନ୍ତ୍ର୍ୟ ବଜାୟ ରଖିଛନ୍ତି । ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ କ୍ରମାଗତ ଭାବେ ଚୋଳ ସାମ୍ରାଜ୍ୟ, ଡେନିସ୍ (ଡେନମାର୍କ) ଉପନିବେଶ ଏବଂ ବ୍ରିଟିଶ୍ ଶାସନାଧୀନ ହୋଇ ଏହି ଦ୍ୱୀପ ଭାରତୀୟ ସ୍ୱାଧୀନତା ସଂଗ୍ରାମର ଇତିହାସରେ ଏକ ନିର୍ଣ୍ଣାୟକ ଏବଂ ହୃଦୟବିଦାରକ ଅଧ୍ୟାୟ ଯୋଡ଼ିଥିଲା । ବ୍ରିଟିଶ୍ ସରକାରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନିର୍ମିତ କୁଖ୍ୟାତ ସେଲୁଲାର୍ ଜେଲ୍ ଏବଂ ନେତାଜୀ ସୁଭାଷ ଚନ୍ଦ୍ର ବୋଷଙ୍କ ସ୍ୱାଧୀନତା ସଂଗ୍ରାମ ଏହି ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜକୁ ଭାରତୀୟମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏକ ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥକ୍ଷେତ୍ରରେ ପରିଣତ କରିଛି । ନିମ୍ନଲିଖିତ ସାରଣୀରେ ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ପ୍ରମୁଖ ଐତିହାସିକ ଘଟଣାବଳୀକୁ କ୍ରମାନୁସାରେ ଦର୍ଶାଯାଇଛି: {| class="wikitable" style="width:100%; border-collapse:collapse; font-family: sans-serif;" |- style="background-color:#0072B2; color:white; font-size: 1.1em; text-align:center;" ! scope="col" style="width:8%;" | କ୍ରମ ! scope="col" style="width:20%;" | ସମୟକାଳ ! scope="col" style="width:72%;" | ପ୍ରମୁଖ ଐତିହାସିକ ଘଟଣାବଳୀ |- style="background-color:#FFF5EE; vertical-align: top;" | style="text-align:center;" | '''୧''' | style="text-align:center;" | '''୧୧ଶ ଶତାବ୍ଦୀ ଏବଂ ପୂର୍ବରୁ''' | '''ଚୋଳ ସାମ୍ରାଜ୍ୟର ନୌଘାଟି:''' ଆଦିମ ଜନଜାତିଙ୍କ ଦୀର୍ଘକାଳୀନ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ବସବାସ ପରେ, ୧୧ଶ ଶତାବ୍ଦୀରେ ପ୍ରଥମ ରାଜେନ୍ଦ୍ର ଚୋଳ ନିଜର ଦକ୍ଷିଣ-ପୂର୍ବ ଏସିଆ (ଶ୍ରୀବିଜୟ ସାମ୍ରାଜ୍ୟ) ଅଭିଯାନ ସମୟରେ ଏହି ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜକୁ ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ନୌସେନା ଘାଟି ଭାବରେ ବ୍ୟବହାର କରିଥିଲେ । ଚୋଳମାନେ ଏହାକୁ 'ତିମାଇତ୍ତିଭୁ' ଏବଂ ପରେ 'ନକ୍କାଭରମ୍' (ଅର୍ଥାତ୍ ଉଲଗ୍ନ ଲୋକଙ୍କ ଦେଶ, ଯେଉଁଥିରୁ ଆଜିର 'ନିକୋବର' ନାମର ଉତ୍ପତ୍ତି) ବୋଲି ଅଭିହିତ କରୁଥିଲେ । |- style="background-color:#F0F8FF; vertical-align: top;" | style="text-align:center;" | '''୨''' | style="text-align:center;" | '''୧୭୫୫ – ୧୮୬୮''' | '''ଡେନିସ୍ (ଡେନମାର୍କ) ଉପନିବେଶ:''' ୧୭୫୫ ମସିହାରେ ଡେନିସ୍ ଇଷ୍ଟ ଇଣ୍ଡିଆ କମ୍ପାନୀର ଆଗମନ ଘଟିଥିଲା । ସେମାନେ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପରେ ବସତି ସ୍ଥାପନ କରି ଏହାର ନାମ 'ନ୍ୟୁ ଡେନମାର୍କ' (ପରେ ଫ୍ରେଡେରିକ୍ସ ଆଇଲାଣ୍ଡସ୍) ରଖିଥିଲେ । ତେବେ ଭୟଙ୍କର ମ୍ୟାଲେରିଆ ରୋଗର ପ୍ରାଦୁର୍ଭାବ କାରଣରୁ ସେମାନେ ବାରମ୍ବାର ଏହି ବସତି ଛାଡ଼ିବାକୁ ବାଧ୍ୟ ହୋଇଥିଲେ । ଶେଷରେ ୧୮୬୮ ମସିହାରେ ଡେନିସ୍ ସରକାର ନିଜର ସମସ୍ତ ଅଧିକାରକୁ ବ୍ରିଟିଶ୍ ପ୍ରଶାସନ ନିକଟରେ ବିକ୍ରି କରିଦେଇଥିଲେ । |- style="background-color:#FFF5EE; vertical-align: top;" | style="text-align:center;" | '''୩''' | style="text-align:center;" | '''୧୭୮୯ – ୧୯୪୧''' | '''ବ୍ରିଟିଶ୍ ଶାସନ ଓ ସେଲୁଲାର୍ ଜେଲ୍:''' ୧୭୮୯ରେ ଲେଫ୍ଟନାଣ୍ଟ ଆର୍କିବାଲ୍ଡ ବ୍ଲେୟାରଙ୍କ ଅଧୀନରେ ପ୍ରଥମ ବ୍ରିଟିଶ୍ ବସତି ନିର୍ମାଣ କରାଯାଇଥିଲା । ୧୮୫୭ର ପ୍ରଥମ ଭାରତୀୟ ସ୍ୱାଧୀନତା ସଂଗ୍ରାମ ବା ସିପାହୀ ବିଦ୍ରୋହ ପରେ, ୧୮୫୮ରେ ବ୍ରିଟିଶ୍ ସରକାର ବିଦ୍ରୋହୀମାନଙ୍କୁ ନିର୍ବାସନ ଦେବା ପାଇଁ ଏଠାରେ ଏକ ବନ୍ଦୀଶାଳା ('କଳାପାଣି') ସ୍ଥାପନ କଲେ । ୧୯୦୬ରେ କୁଖ୍ୟାତ [[ସେଲୁଲାର ଜେଲ|ସେଲୁଲାର୍ ଜେଲ୍]] ନିର୍ମାଣ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲା, ଯେଉଁଠାରେ ବୀର ସାବରକର, ବଟୁକେଶ୍ୱର ଦତ୍ତଙ୍କ ଭଳି ଅସଂଖ୍ୟ ସଂଗ୍ରାମୀଙ୍କୁ ଅକଥନୀୟ ଅତ୍ୟାଚାର ସହିବାକୁ ପଡ଼ିଥିଲା । |- style="background-color:#F0F8FF; vertical-align: top;" | style="text-align:center;" | '''୪''' | style="text-align:center;" | '''୧୯୪୨ – ୧୯୪୫''' | '''ଜାପାନୀ ଅଧିକାର ଓ ଆଜାଦ୍ ହିନ୍ଦ୍ ଫୌଜ:''' ଦ୍ୱିତୀୟ ବିଶ୍ୱଯୁଦ୍ଧ ସମୟରେ ଜାପାନୀ ସାମ୍ରାଜ୍ୟ ଏହି ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜକୁ ଦଖଲ କରିଥିଲା । ୩୦ ଡିସେମ୍ବର ୧୯୪୩ରେ ନେତାଜୀ [[ସୁଭାଷ ଚନ୍ଦ୍ର ବୋଷ]] ପୋର୍ଟ ବ୍ଲେୟାରଠାରେ ଆଜାଦ ହିନ୍ଦ୍ ଫୌଜର ସ୍ୱାଧୀନ ପତାକା ଉତ୍ତୋଳନ କରି ଏକ ଐତିହାସିକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ସୃଷ୍ଟି କରିଥିଲେ । ସେ ଆଣ୍ଡାମାନକୁ 'ଶହୀଦ୍ ଦ୍ୱୀପ' ଏବଂ ନିକୋବରକୁ 'ସ୍ୱରାଜ ଦ୍ୱୀପ' ନାମରେ ନାମିତ କରିଥିଲେ । ୧୯୪୫ରେ ଯୁଦ୍ଧ ଶେଷ ହେବା ପରେ ଏହା ପୁନର୍ବାର ବ୍ରିଟିଶ୍ ନିୟନ୍ତ୍ରଣକୁ ଆସିଲା । |- style="background-color:#FFF5EE; vertical-align: top;" | style="text-align:center;" | '''୫''' | style="text-align:center;" | '''୧୯୪୭ – ୧୯୫୬''' | '''ସ୍ୱାଧୀନତା ଓ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ମାନ୍ୟତା:''' ୧୯୪୭ ମସିହାରେ ବ୍ରିଟିଶ୍ ଶାସନରୁ ସ୍ୱାଧୀନତା ପାଇବା ପରେ ଏହା ଭାରତୀୟ ସଂଘର ଏକ ଅବିଚ୍ଛେଦ୍ୟ ଅଙ୍ଗ ପାଲଟିଲା । ୧୯୫୦ରେ ନୂତନ ସମ୍ବିଧାନ ଅନୁଯାୟୀ ଏହାକୁ 'ଭାଗ-ଘ' (Part D) ରାଜ୍ୟ ଭାବରେ ସ୍ୱୀକୃତି ଦିଆଗଲା ଏବଂ ପରେ ସୀମା ପୁନର୍ଗଠନ ଆଇନ ଆଧାରରେ ୧ ନଭେମ୍ବର ୧୯୫୬ରେ ଏହାକୁ ଏକ ପୂର୍ଣ୍ଣାଙ୍ଗ 'କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ' ଭାବରେ ଘୋଷଣା କରାଗଲା । |- style="background-color:#F0F8FF; vertical-align: top;" | style="text-align:center;" | '''୬''' | style="text-align:center;" | '''୨୦୦୪ – ବର୍ତ୍ତମାନ''' | '''ସୁନାମୀ ବିପର୍ଯ୍ୟୟ ଓ ନୂତନ ନାମକରଣ:''' ୨୬ ଡିସେମ୍ବର ୨୦୦୪ର ଭୟଙ୍କର ସୁମାତ୍ରା ଭୂମିକମ୍ପ ଯୋଗୁଁ ଆସିଥିବା ସୁନାମୀରେ ଏହି ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ବ୍ୟାପକ କ୍ଷୟକ୍ଷତି ଘଟିଥିଲା ଏବଂ ହଜାର ହଜାର ଲୋକ ପ୍ରାଣ ହରାଇଥିଲେ । ନିକଟ ଅତୀତରେ ଭାରତ ସରକାର ଉପନିବେଶବାଦର ଚିହ୍ନକୁ ଲିଭାଇବା ପାଇଁ ଅନେକ ପଦକ୍ଷେପ ନେଇଛନ୍ତି । ୨୦୧୮ରେ ରୋସ୍, ନୀଲ୍ ଏବଂ ହାଭଲକ୍ ଦ୍ୱୀପର ନାମ ବଦଳାଯାଇଥିଲା ଏବଂ ସେପ୍ଟେମ୍ବର ୨୦୨୪ରେ ପ୍ରଶାସନିକ କେନ୍ଦ୍ର ତଥା ରାଜଧାନୀ 'ପୋର୍ଟ ବ୍ଲେୟାର'ର ନାମ ବଦଳାଇ ଆନୁଷ୍ଠାନିକ ଭାବରେ 'ଶ୍ରୀ ବିଜୟ ପୁରମ୍' ରଖାଯାଇଛି । |} == ଭୌଗୋଳିକ ଅବସ୍ଥାନ == ଆଣ୍ଡାମାନ ଏବଂ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜ ମୁଖ୍ୟତଃ ଭାରତୀୟ ମହାସାଗରର ବଙ୍ଗୋପସାଗର ଏବଂ ଆଣ୍ଡାମାନ ସାଗରର ମିଳନ ସ୍ଥଳରେ ଅବସ୍ଥିତ । ଏହା ଏକ ବିଶାଳ ଦ୍ୱୀପ ଶୃଙ୍ଖଳା, ଯାହାକି ଉତ୍ତରରୁ ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗକୁ ପ୍ରାୟ ୮୦୦ କିଲୋମିଟର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବ୍ୟାପିଛି । ଏହି ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜ ମୁଖ୍ୟତଃ ଦୁଇଟି ପ୍ରମୁଖ ଗୋଷ୍ଠୀକୁ ନେଇ ଗଠିତ - ଉତ୍ତର ଭାଗରେ ଥିବା 'ଆଣ୍ଡାମାନ ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜ' ଏବଂ ଦକ୍ଷିଣ ଭାଗରେ ଥିବା 'ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜ' । ଏହି ଦୁଇ ଦ୍ୱୀପ ଗୋଷ୍ଠୀ ପରସ୍ପରଠାରୁ ପ୍ରାୟ ୧୫୦ କିଲୋମିଟର ପ୍ରଶସ୍ତ ସମୁଦ୍ର ପଥ ଦ୍ୱାରା ପୃଥକ ହୋଇଛନ୍ତି, ଯାହାକୁ 'ଦଶ ଡିଗ୍ରୀ ଚ୍ୟାନେଲ' (Ten Degree Channel) କୁହାଯାଏ (କାରଣ ଏହା ୧୦° ଉତ୍ତର ଅକ୍ଷାଂଶରେ ଅବସ୍ଥିତ) । ଭୌଗୋଳିକ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣରୁ ଏହି ଦ୍ୱୀପଗୁଡ଼ିକ ପ୍ରକୃତରେ ସମୁଦ୍ର ମଧ୍ୟରେ ବୁଡ଼ି ରହିଥିବା ଏକ ବିଶାଳ ପର୍ବତମାଳାର ଉପରିଭାଗ ଅଟନ୍ତି, ଯାହାକି ମିଆଁମାରର ଆରାକାନ୍ ୟୋମା (Arakan Yoma) ପର୍ବତଶ୍ରେଣୀର ଏକ ସମ୍ପ୍ରସାରଣ ବୋଲି ବିଶ୍ୱାସ କରାଯାଏ । ନିମ୍ନଲିଖିତ ସାରଣୀରେ ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ପ୍ରମୁଖ ଭୌଗୋଳିକ ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟଗୁଡ଼ିକୁ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି: {| class="wikitable" style="width:100%; border-collapse:collapse; font-family: sans-serif;" |- style="background-color:#0072B2; color:white; font-size: 1.1em; text-align:center;" ! scope="col" style="width:8%;" | କ୍ରମ ! scope="col" style="width:22%;" | ଭୌଗୋଳିକ ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ ! scope="col" style="width:70%;" | ସବିଶେଷ ବିବରଣୀ |- style="background-color:#FFF5EE; vertical-align: top;" | style="text-align:center;" | '''୧''' | '''ଆୟତନ ଓ ଦ୍ୱୀପ ସଂଖ୍ୟା''' | ସମଗ୍ର କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳର ସମୁଦାୟ ଆୟତନ ହେଉଛି ୮,୨୪୯ ବର୍ଗ କିଲୋମିଟର । ଏଥିରେ ସର୍ବମୋଟ ୮୩୬ଟି ଛୋଟ-ବଡ଼ ଦ୍ୱୀପ ଏବଂ ଶିଳାଖଣ୍ଡ ରହିଛି, ଯାହା ମଧ୍ୟରୁ କେବଳ ୩୧ଟି ଦ୍ୱୀପରେ ମନୁଷ୍ୟ ବସବାସ କରୁଛନ୍ତି । ଆଣ୍ଡାମାନ ଗୋଷ୍ଠୀରେ ସର୍ବାଧିକ ଅଞ୍ଚଳ (ପ୍ରାୟ ୬,୪୦୮ ବର୍ଗ କି.ମି.) ଥିବାବେଳେ ନିକୋବର ଗୋଷ୍ଠୀର ଆୟତନ ପ୍ରାୟ ୧,୮୪୧ ବର୍ଗ କି.ମି. ଅଟେ । |- style="background-color:#F0F8FF; vertical-align: top;" | style="text-align:center;" | '''୨''' | '''ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଶୃଙ୍ଗ''' | ଆଣ୍ଡାମାନ ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ଉତ୍ତର ଭାଗରେ ଅବସ୍ଥିତ '''ସ୍ୟାଡଲ୍ ଶୃଙ୍ଗ''' (Saddle Peak) ହେଉଛି ସମଗ୍ର ଅଞ୍ଚଳର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସ୍ଥାନ, ଯାହାର ଉଚ୍ଚତା ସମୁଦ୍ର ପତନଠାରୁ ୭୩୨ ମିଟର (୨,୪୦୨ ଫୁଟ) । ସେହିପରି ଗ୍ରେଟ୍ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପରେ ଥିବା 'ମାଉଣ୍ଟ ଥୁଲିଅର୍' (Mount Thullier) ହେଉଛି ନିକୋବରର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଶୃଙ୍ଗ (୬୪୨ ମିଟର) । |- style="background-color:#FFF5EE; vertical-align: top;" | style="text-align:center;" | '''୩''' | '''ସକ୍ରିୟ ଆଗ୍ନେୟଗିରି''' | ପୋର୍ଟ ବ୍ଲେୟାର (ଶ୍ରୀ ବିଜୟ ପୁରମ୍) ଠାରୁ ପ୍ରାୟ ୧୩୫ କି.ମି. ଉତ୍ତର-ପୂର୍ବ ଦିଗରେ ଆଣ୍ଡାମାନ ସାଗରରେ ଅବସ୍ଥିତ '''ବ୍ୟାରେନ୍ ଦ୍ୱୀପ''' (Barren Island) ହେଉଛି ଭାରତ ତଥା ସମଗ୍ର ଦକ୍ଷିଣ ଏସିଆର ଏକମାତ୍ର ସକ୍ରିୟ ଆଗ୍ନେୟଗିରି । ଏହା ବ୍ୟତୀତ ନିକଟବର୍ତ୍ତୀ 'ନାର୍କୋଣ୍ଡମ୍ ଦ୍ୱୀପ' ଏକ ସୁପ୍ତ ଆଗ୍ନେୟଗିରି ଅଟେ । |- style="background-color:#F0F8FF; vertical-align: top;" | style="text-align:center;" | '''୪''' | '''ସର୍ବଦକ୍ଷିଣ ବିନ୍ଦୁ''' | ଗ୍ରେଟ୍ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପର ସର୍ବଦକ୍ଷିଣ ପ୍ରାନ୍ତରେ ଥିବା '''ଇନ୍ଦିରା ପଏଣ୍ଟ''' (Indira Point) ହେଉଛି କେବଳ ଏହି ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ନୁହେଁ, ବରଂ ସମଗ୍ର ଭାରତବର୍ଷର ଭୌଗୋଳିକ ସର୍ବଦକ୍ଷିଣ ବିନ୍ଦୁ । ୨୦୦୪ ସୁନାମୀ ସମୟରେ ଏହି ବିନ୍ଦୁର ଅଧିକାଂଶ ଅଂଶ ସମୁଦ୍ର ଗର୍ଭରେ ଲୀନ ହୋଇଯାଇଥିଲା, ତଥାପି ଏହାର ପ୍ରାକୃତିକ ଓ ଭୌଗୋଳିକ ଗୁରୁତ୍ୱ ଅତୁଟ ରହିଛି । |- style="background-color:#FFF5EE; vertical-align: top;" | style="text-align:center;" | '''୫''' | '''ଜଳବାୟୁ''' | ବିଷୁବ ରେଖା ନିକଟରେ ଅବସ୍ଥିତ ଥିବାରୁ ଏଠାରେ ମୁଖ୍ୟତଃ 'ଉଷ୍ମ କ୍ରାନ୍ତୀୟ ସାମୁଦ୍ରିକ ଜଳବାୟୁ' ଅନୁଭୂତ ହୁଏ । ଏଠାରେ ଗ୍ରୀଷ୍ମ ଓ ଶୀତ ଋତୁ ମଧ୍ୟରେ ତାପମାତ୍ରାର ବିଶେଷ ପରିବର୍ତ୍ତନ ହୁଏନାହିଁ; ବର୍ଷସାରା ତାପମାତ୍ରା ୨୩°C ରୁ ୩୧°C ମଧ୍ୟରେ ସ୍ଥିର ରହେ । ଦକ୍ଷିଣ-ପଶ୍ଚିମ ତଥା ଉତ୍ତର-ପୂର୍ବ ମୌସୁମୀ ପ୍ରବାହ କାରଣରୁ ଏଠାରେ ମେ' ମାସରୁ ନଭେମ୍ବର ମାସ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରଚୁର ବୃଷ୍ଟିପାତ ହୋଇଥାଏ । |- style="background-color:#F0F8FF; vertical-align: top;" | style="text-align:center;" | '''୬''' | '''ପରିବେଶ ଓ ଅରଣ୍ୟ''' | ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ପ୍ରାୟ ୮୬.୨% ଭୂଭାଗ ଘଞ୍ଚ କ୍ରାନ୍ତୀୟ ବୃଷ୍ଟିଅରଣ୍ୟ (Tropical Rainforest) ଏବଂ ହେନ୍ତାଳ ବନ (Mangroves) ଦ୍ୱାରା ଆଚ୍ଛାଦିତ । ଦୀର୍ଘକାଳ ଧରି ମୁଖ୍ୟ ଭୂଖଣ୍ଡରୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ରହିବା କାରଣରୁ ଏଠାରେ ଅନେକ ସ୍ଥାନୀୟ ପ୍ରଜାତିର (Endemic) ଉଦ୍ଭିଦ ଓ ବନ୍ୟଜନ୍ତୁ ଦେଖିବାକୁ ମିଳନ୍ତି । ଏହା ସାମୁଦ୍ରିକ ଜୀବବିବିଧତା ବିଶେଷ କରି ପ୍ରବାଳ ଭିତ୍ତି (Coral Reefs) ପାଇଁ ସାରା ବିଶ୍ୱରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ । |} == ଲୋକସଂଖ୍ୟାତ୍ମକ ତଥ୍ୟ == ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ଜନସଂଖ୍ୟା ଏବଂ ସାମାଜିକ ଗଠନ ଅତ୍ୟନ୍ତ ବୈଚିତ୍ର୍ୟମୟ ଅଟେ। ଏହାକୁ 'ମିନି ଇଣ୍ଡିଆ' ବା 'କ୍ଷୁଦ୍ର ଭାରତ' ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ, କାରଣ ଏଠାରେ ସମଗ୍ର ଭାରତର ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରାନ୍ତରୁ ଆସିଥିବା ଲୋକମାନେ ଏକତ୍ର ବସବାସ କରନ୍ତି। ୨୦୧୧ ମସିହାର ଜନଗଣନା ଅନୁଯାୟୀ ଏହି କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳର ମୋଟ ଜନସଂଖ୍ୟା ୩,୮୦,୫୮୧ ଥିବାବେଳେ, ମଇ ୨୦୨୬ ସୁଦ୍ଧା ସାମ୍ପ୍ରତିକ ସରକାରୀ ଆକଳନ (ଜାତୀୟ ଜନସଂଖ୍ୟା ଆୟୋଗ ଏବଂ IIMAD ରିପୋର୍ଟ) ଅନୁଯାୟୀ ଏହା ପ୍ରାୟ ୪.୧୫ ଲକ୍ଷରୁ ୪.୨୧ ଲକ୍ଷରେ ପହଞ୍ଚିଛି। ଏହି ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ଜନସଂଖ୍ୟା ମୁଖ୍ୟତଃ ଦୁଇ ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ— ପ୍ରଥମଟି ହେଉଛି ଆଧୁନିକ ମୂଳ ସ୍ରୋତର ଅଧିବାସୀ (ଯେଉଁମାନେ ମୁଖ୍ୟତଃ ମୁଖ୍ୟ ଭୂଖଣ୍ଡରୁ ସ୍ଥାନାନ୍ତରିତ ହୋଇଛନ୍ତି) ଏବଂ ଦ୍ୱିତୀୟଟି ହେଉଛି ଆଦିମ ସ୍ଥାନୀୟ ଜନଜାତି (ଯେଉଁମାନେ ହଜାର ହଜାର ବର୍ଷ ଧରି ଏହି ସ୍ଥାନର ପ୍ରକୃତ ବାସିନ୍ଦା ଅଟନ୍ତି)। ନିମ୍ନଲିଖିତ ସାରଣୀରେ ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ଲୋକସଂଖ୍ୟା ଏବଂ ଆନୁଷଙ୍ଗିକ ତଥ୍ୟର ତୁଳନାତ୍ମକ ବିବରଣୀ ପ୍ରଦାନ କରାଯାଇଛି: {| class="wikitable" style="width:100%; border-collapse:collapse; font-family: sans-serif; text-align:center;" |- style="background-color:#0072B2; color:white; font-size: 1.1em;" ! scope="col" style="width:8%;" | କ୍ରମ ! scope="col" style="width:22%;" | ଲୋକସଂଖ୍ୟାତ୍ମକ ଦିଗ ! scope="col" style="width:35%;" | ୨୦୧୧ ଜନଗଣନା ତଥ୍ୟ ! scope="col" style="width:35%;" | ସଦ୍ୟତମ ସ୍ଥିତି ଓ ଆକଳନ (ମଇ ୨୦୨୬) |- style="background-color:#FFF5EE; vertical-align: middle;" | '''୧''' | '''ମୋଟ ଜନସଂଖ୍ୟା''' | ୩,୮୦,୫୮୧ | ପ୍ରାୟ ୪,୧୫,୦୦୦ ରୁ ୪,୨୧,୦୦୦ ମଧ୍ୟରେ |- style="background-color:#F0F8FF; vertical-align: middle;" | '''୨''' | '''ଲିଙ୍ଗଗତ ବଣ୍ଟନ''' | ପୁରୁଷ: ୨,୦୨,୮୭୧ <br /> ମହିଳା: ୧,୭୭,୭୧୦ | ପୁରୁଷ: ପ୍ରାୟ ୨.୨ ଲକ୍ଷ <br /> ମହିଳା: ପ୍ରାୟ ୧.୯୫ ଲକ୍ଷ |- style="background-color:#FFF5EE; vertical-align: middle;" | '''୩''' | '''ଲିଙ୍ଗ ଅନୁପାତ''' | ୮୭୬ (ପ୍ରତି ୧୦୦୦ ପୁରୁଷରେ ମହିଳା) | ସାମାନ୍ୟ ସୁଧାର ସହ ପ୍ରାୟ ୮୮୦-୮୯୦ ଆକଳନ |- style="background-color:#F0F8FF; vertical-align: middle;" | '''୪''' | '''ସାକ୍ଷରତା ହାର''' | ମୋଟ: ୮୬.୬୩% <br /> <small>(ପୁରୁଷ: ୯୦.୨୭%, ମହିଳା: ୮୨.୪୩%)</small> | ମୋଟ: ୯୧.୧% <br /> <small>(ସମ୍ପ୍ରତିକ PLFS ରିପୋର୍ଟ ଆଧାରରେ)</small> |- style="background-color:#FFF5EE; vertical-align: middle;" | '''୫''' | '''ଜନବସତି ଅନୁପାତ''' | ସହରାଞ୍ଚଳ: ୩୭.୭% <br /> ଗ୍ରାମାଞ୍ଚଳ: ୬୨.୩% | ଗ୍ରେଟ୍ ନିକୋବର ପ୍ରକଳ୍ପ ଓ ଭିତ୍ତିଭୂମି ବିକାଶ କାରଣରୁ ସହରୀକରଣ ହାରରେ କ୍ରମାଗତ ବୃଦ୍ଧି |- style="background-color:#F0F8FF; vertical-align: middle;" | '''୬''' | '''ଧର୍ମଗତ ବିଭାଜନ''' | ହିନ୍ଦୁ (୬୯.୪୫%), ଖ୍ରୀଷ୍ଟିଆନ (୨୧.୨୮%), ମୁସଲମାନ (୮.୫୨%) | ଅନୁପାତ ପ୍ରାୟତଃ ସମାନ ରହିଛି |- style="background-color:#FFF5EE; vertical-align: middle;" | '''୭''' | '''ସର୍ବାଧିକ କଥିତ ଭାଷା''' | ବଙ୍ଗାଳୀ (~୨୮.୪%), ହିନ୍ଦୀ (~୧୯.୨%), ତାମିଲ (~୧୫.୨%), ତେଲୁଗୁ (~୧୩.୨%) | ବଙ୍ଗାଳୀ ଏବଂ ହିନ୍ଦୀ ଭାଷାଭାଷୀଙ୍କ ସଂଖ୍ୟା ସର୍ବାଧିକ, ଏହା ସହିତ ଇଂରାଜୀର ବହୁଳ ବ୍ୟବହାର |- style="background-color:#F0F8FF; vertical-align: middle;" | '''୮''' | '''ଆଦିମ ଜନଜାତି (PVTGs)''' | ସେଣ୍ଟିନେଲୀ, ଜାରୱା, ଓଙ୍ଗେ, ମହାନ୍ ଆଣ୍ଡାମାନୀ, ଶୋମ୍ପେନ୍ ଓ ନିକୋବରୀ | ସେଣ୍ଟିନେଲୀମାନେ ଏବେ ମଧ୍ୟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସମ୍ପର୍କବିହୀନ ଅଟନ୍ତି। ଅନ୍ୟ ଜନଜାତିଙ୍କ ସଂରକ୍ଷଣ ପ୍ରତି ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଧ୍ୟାନ |} ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ଜନସଂଖ୍ୟା ଘନତ୍ୱ ଅତ୍ୟନ୍ତ କମ୍ ଅଟେ (୨୦୧୧ ସୁଦ୍ଧା ବର୍ଗ କିଲୋମିଟର ପିଛା ମାତ୍ର ୪୬ ଜଣ)। ନିକଟବର୍ତ୍ତୀ ବର୍ଷଗୁଡ଼ିକରେ କେନ୍ଦ୍ର ସରକାରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ହାତକୁ ନିଆଯାଇଥିବା ବିଭିନ୍ନ ବୃହତ୍ ଭିତ୍ତିଭୂମି ଓ ପର୍ଯ୍ୟଟନ ପ୍ରକଳ୍ପ କାରଣରୁ ମୁଖ୍ୟ ଭୂଖଣ୍ଡରୁ ଅନେକ ବୃତ୍ତିଗତ କର୍ମଚାରୀ ଏବଂ ପ୍ରବାସୀ ଶ୍ରମିକଙ୍କ ଆଗମନ ଦେଖାଦେଇଛି, ଯାହାକି ଆଗାମୀ ଦଶନ୍ଧିରେ ଏହାର ଲୋକସଂଖ୍ୟାତ୍ମକ ରୂପରେଖରେ ଏକ ବଡ଼ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଆଣିବାର ସମ୍ଭାବନା ରଖେ। == ପ୍ରଶାସନ ଓ ରାଜନୀତି == ଆଣ୍ଡାମାନ ଏବଂ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜ ହେଉଛି ଭାରତର ଏକ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ (Union Territory) । ଭାରତୀୟ ସମ୍ବିଧାନର ଧାରା ୨୩୯ ଅନୁଯାୟୀ, ଏହି ଅଞ୍ଚଳରେ କୌଣସି ବିଧାନସଭା ବା ନିର୍ବାଚିତ ରାଜ୍ୟ ସରକାର ନାହାନ୍ତି । ଏହାର ସମସ୍ତ ପ୍ରଶାସନିକ ଦାୟିତ୍ୱ ଭାରତର ରାଷ୍ଟ୍ରପତିଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନିଯୁକ୍ତ ଏକ 'ଉପରାଜ୍ୟପାଳ' (Lieutenant Governor) ଙ୍କ ଉପରେ ନ୍ୟସ୍ତ ଅଟେ, ଯିଏକି କେନ୍ଦ୍ର ସରକାରଙ୍କ ପ୍ରତିନିଧି ଭାବରେ ସମଗ୍ର ଅଞ୍ଚଳର ଶାସନଭାର ତୁଲାନ୍ତି । ଦୈନନ୍ଦିନ ପ୍ରଶାସନିକ କାର୍ଯ୍ୟ ଏବଂ ନୀତି ନିର୍ଦ୍ଧାରଣରେ ତାଙ୍କୁ ସହାୟତା କରିବା ପାଇଁ ଭାରତୀୟ ପ୍ରଶାସନିକ ସେବା (IAS) ର ଜଣେ ବରିଷ୍ଠ ଅଧିକାରୀ 'ମୁଖ୍ୟ ସଚିବ' ଭାବରେ ନିଯୁକ୍ତ ହୋଇଥାନ୍ତି । ବିଚାର ବିଭାଗୀୟ (Judiciary) କ୍ଷେତ୍ରରେ ଏହି କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ ନିଜସ୍ୱ କୌଣସି ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚ ନ୍ୟାୟାଳୟ ନରଖି, 'କଲିକତା ଉଚ୍ଚ ନ୍ୟାୟାଳୟ' (Calcutta High Court) ର ଅଧୀନରେ ଆସେ । ଆଇନଗତ ସୁବିଧା ପାଇଁ ରାଜଧାନୀ ଶ୍ରୀ ବିଜୟ ପୁରମ୍ (ଯାହାର ପୂର୍ବ ନାମ ପୋର୍ଟ ବ୍ଲେୟାର ଥିଲା) ଠାରେ କଲିକତା ଉଚ୍ଚ ନ୍ୟାୟାଳୟର ଏକ ସ୍ଥାୟୀ ଖଣ୍ଡପୀଠ (Circuit Bench) ସ୍ଥାପନ କରାଯାଇଛି । ରାଜନୈତିକ ସ୍ତରରେ ଏହି କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳରୁ ସମଗ୍ର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜକୁ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ କରିବା ପାଇଁ କେବଳ ଜଣେ ମାତ୍ର ସାଂସଦ (Member of Parliament) ଭାରତୀୟ ଲୋକ ସଭାକୁ ନିର୍ବାଚିତ ହୋଇଥାନ୍ତି । ସୁଶାସନ ପାଇଁ ସମଗ୍ର ଭୂଭାଗକୁ ତିନୋଟି ଜିଲ୍ଲାରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇଛି ଏବଂ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜିଲ୍ଲା ଜଣେ ଡେପୁଟି କମିଶନରଙ୍କ (ଜିଲ୍ଲାପାଳ) ଅଧୀନରେ ପରିଚାଳିତ ହୁଏ । ଗ୍ରାମାଞ୍ଚଳରେ ପଞ୍ଚାୟତରାଜ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଥିବାବେଳେ ସହରାଞ୍ଚଳ ପ୍ରଶାସନ ପାଇଁ ପୌରପରିଷଦ ଗଠନ କରାଯାଇଛି । ନିମ୍ନଲିଖିତ ସାରଣୀରେ ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ବର୍ତ୍ତମାନର ପ୍ରଶାସନିକ ଏବଂ ରାଜନୈତିକ ଢାଞ୍ଚାକୁ ସବିଶେଷ ଭାବେ ଦର୍ଶାଯାଇଛି (ମଇ ୨୦୨୬ ସୁଦ୍ଧା ଅଦ୍ୟତନ): {| class="wikitable" style="width:100%; border-collapse:collapse; font-family: sans-serif;" |- style="background-color:#0072B2; color:white; font-size: 1.1em; text-align:center;" ! scope="col" style="width:8%;" | କ୍ରମ ! scope="col" style="width:25%;" | ବିଭାଗ ! scope="col" style="width:67%;" | ସବିଶେଷ ବିବରଣୀ |- style="background-color:#FFF5EE; vertical-align: top;" | style="text-align:center;" | '''୧''' | '''ଶାସନ ପ୍ରଣାଳୀ''' | କେନ୍ଦ୍ର ସରକାରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପରିଚାଳିତ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ (ଏଠାରେ କୌଣସି ରାଜ୍ୟ ବିଧାନସଭା ବା ମୁଖ୍ୟମନ୍ତ୍ରୀ ନାହାନ୍ତି) । |- style="background-color:#F0F8FF; vertical-align: top;" | style="text-align:center;" | '''୨''' | '''ବର୍ତ୍ତମାନର ଉପରାଜ୍ୟପାଳ''' | ଆଡମିରାଲ (ଅବସରପ୍ରାପ୍ତ) '''[[ଦେବେନ୍ଦ୍ର କୁମାର ଜୋଶୀ]]''' (ଅକ୍ଟୋବର ୨୦୧୭ ମସିହାରୁ ଦାୟିତ୍ୱରେ) |- style="background-color:#FFF5EE; vertical-align: top;" | style="text-align:center;" | '''୩''' | '''ବର୍ତ୍ତମାନର ମୁଖ୍ୟ ସଚିବ''' | ଶ୍ରୀ ଚନ୍ଦ୍ର ଭୂଷଣ କୁମାର, ଆଇ.ଏ.ଏସ୍. |- style="background-color:#F0F8FF; vertical-align: top;" | style="text-align:center;" | '''୪''' | '''ସଂସଦୀୟ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ''' | ଲୋକ ସଭାରେ ମୋଟ ୧ ଗୋଟି ଆସନ ଅଛି । ସଦ୍ୟତମ ୨୦୨୪ ଲୋକ ସଭା ନିର୍ବାଚନର ବିଜୟୀ ସାଂସଦ: '''[[ବିଷ୍ଣୁ ପଦ ରାୟ]]''' (ଭାରତୀୟ ଜନତା ପାର୍ଟି) |- style="background-color:#FFF5EE; vertical-align: top;" | style="text-align:center;" | '''୫''' | '''ନ୍ୟାୟିକ ଅଧିକାର କ୍ଷେତ୍ର''' | [[କଲିକତା ଉଚ୍ଚ ନ୍ୟାୟାଳୟ]] (ମୁଖ୍ୟ ପୀଠ: କୋଲକାତା, ଖଣ୍ଡପୀଠ: ଶ୍ରୀ ବିଜୟ ପୁରମ୍) |- style="background-color:#F0F8FF; vertical-align: top;" | style="text-align:center;" | '''୬''' | '''ପ୍ରଶାସନିକ ଜିଲ୍ଲା ସମୂହ (୩ ଗୋଟି)''' | * '''[[ଦକ୍ଷିଣ ଆଣ୍ଡାମାନ ଜିଲ୍ଲା]]''' (ସଦର ମହକୁମା: ଶ୍ରୀ ବିଜୟ ପୁରମ୍) * '''[[ଉତ୍ତର ଓ ମଧ୍ୟ ଆଣ୍ଡାମାନ ଜିଲ୍ଲା]]''' (ସଦର ମହକୁମା: ମାୟାବନ୍ଦର) * '''[[ନିକୋବର ଜିଲ୍ଲା]]''' (ସଦର ମହକୁମା: କାର୍ ନିକୋବର) |- style="background-color:#FFF5EE; vertical-align: top;" | style="text-align:center;" | '''୭''' | '''ସ୍ଥାନୀୟ ଶାସନ (Local Govt)''' | ଗ୍ରାମାଞ୍ଚଳରେ ଜିଲ୍ଲା ପରିଷଦ ଏବଂ ଗ୍ରାମ ପଞ୍ଚାୟତ ବ୍ୟବସ୍ଥା ରହିଛି । ସହରାଞ୍ଚଳ ପାଇଁ ଏକମାତ୍ର ମ୍ୟୁନିସିପାଲିଟି ଭାବରେ 'ଶ୍ରୀ ବିଜୟ ପୁରମ୍ ପୌରପରିଷଦ' (ପୂର୍ବର ପୋର୍ଟ ବ୍ଲେୟାର ପୌରପରିଷଦ) କାର୍ଯ୍ୟରତ ଅଛି । |- style="background-color:#F0F8FF; vertical-align: top;" | style="text-align:center;" | '''୮''' | '''ସାମରିକ ପ୍ରଶାସନ''' | ଭାରତର ଏକମାତ୍ର ମିଳିତ ସାମରିକ କମାଣ୍ଡ '''ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର କମାଣ୍ଡ (ANC)''' ଏହିଠାରେ ଅବସ୍ଥିତ, ଯେଉଁଥିରେ ଭାରତୀୟ ସେନା, ନୌସେନା ଏବଂ ବିମାନ ବାହିନୀ ମିଳିତ ଭାବେ ଅଞ୍ଚଳର ସୁରକ୍ଷା ପରିଚାଳନା କରନ୍ତି । |} == ଅର୍ଥନୀତି == ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ଅର୍ଥନୀତି ମୁଖ୍ୟତଃ କୃଷି, ପର୍ଯ୍ୟଟନ ଏବଂ ମତ୍ସ୍ୟ ଚାଷ ଉପରେ ନିର୍ଭରଶୀଳ । ଏହାର ଭୌଗୋଳିକ ଅବସ୍ଥିତି ଯୋଗୁଁ ଏଠାରେ ବାଣିଜ୍ୟିକ ସୁଯୋଗ ବହୁତ ରହିଛି । {| class="wikitable sortable" style="background:#fdfdfd; border:1px solid #aaa; width:100%; text-align:left;" |+ style="background:#2E8B57; color:white; padding:10px; font-size:1.2em;" | '''ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର: ଆର୍ଥିକ ରୂପରେଖ''' |- style="background:#E9E9E9; text-align:center;" ! width="30%" | ଆର୍ଥିକ କ୍ଷେତ୍ର ! width="70%" | ବିବରଣୀ |- | '''ମୁଖ୍ୟ କୃଷି ଉତ୍ପାଦ''' | ଧାନ, ନଡ଼ିଆ, ଗୁଆ, ରବର ଏବଂ କାଜୁ । ଏଠାରେ ପ୍ରଚୁର ପରିମାଣରେ ମସଲା (ଗୋଲମରିଚ, ଡାଲଚିନି) ମଧ୍ୟ ଚାଷ ହୁଏ [୧] । |- | '''ପର୍ଯ୍ୟଟନ ଶିଳ୍ପ''' | ଏହା ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ଅର୍ଥନୀତିର ମେରୁଦଣ୍ଡ । ସେଲ୍ୟୁଲାର ଜେଲ୍, ରାଧାନଗର ବିଚ୍ ଏବଂ ସ୍କୁବା ଡାଇଭିଂ ପାଇଁ ଏହା ବିଶ୍ୱପ୍ରସିଦ୍ଧ [୨] । |- | '''ମତ୍ସ୍ୟ ସମ୍ପଦ''' | ପ୍ରାୟ ୬ ଲକ୍ଷ ବର୍ଗ କିଲୋମିଟର ପରିବ୍ୟାପ୍ତ 'Exclusive Economic Zone' (EEZ) ମଧ୍ୟରେ ସାମୁଦ୍ରିକ ମାଛ ଧରା ଏକ ପ୍ରମୁଖ ଜୀବିକା [୩] । |- | '''ଶିଳ୍ପ ଓ ବାଣିଜ୍ୟ''' | ହସ୍ତତନ୍ତ (ବିଶେଷ କରି କାଠ ଏବଂ ଶାମୁକା କାମ) ଏବଂ ଖାଦ୍ୟ ପ୍ରକ୍ରିୟାକରଣ ଉପରେ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦିଆଯାଏ । |- | '''ବନ୍ଦର ଭିତ୍ତିଭୂମି''' | ପୋର୍ଟ ବ୍ଲେୟର ଏକ ପ୍ରମୁଖ ସାମୁଦ୍ରିକ ବନ୍ଦର, ଯାହା ଆନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ଜଳପଥ ସହ ସଂଯୋଗ ରକ୍ଷା କରେ । |} === ମୁଖ୍ୟ ରପ୍ତାନି ଦ୍ରବ୍ୟ === * ସାମୁଦ୍ରିକ ଉତ୍ପାଦ: ମାଛ ଏବଂ ଚିଙ୍ଗୁଡ଼ି । * କୃଷିଜାତ ଦ୍ରବ୍ୟ: ନଡ଼ିଆ, ଗୁଆ ଏବଂ କଞ୍ଚା ରବର । * ହସ୍ତଶିଳ୍ପ: ବେତ ଓ କାଠ ନିର୍ମିତ ସାମଗ୍ରୀ । == ପରିବହନ == ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ଭୌଗୋଳିକ ଅବସ୍ଥିତି ଯୋଗୁଁ ଏଠାରେ ଜଳପଥ ଏବଂ ଆକାଶପଥ ପରିବହନର ମୁଖ୍ୟ ମାଧ୍ୟମ ଅଟେ। {| class="wikitable sortable" style="background:#fdfdfd; border:1px solid #aaa; width:100%; text-align:left;" |+ style="background:#CC5500; color:white; padding:10px; font-size:1.2em;" | '''ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର: ପରିବହନ ବ୍ୟବସ୍ଥା''' |- style="background:#E9E9E9; text-align:center;" ! width="30%" | ପରିବହନ ମାଧ୍ୟମ ! width="70%" | ବିବରଣୀ |- | '''ଆକାଶପଥ (Airways)''' | ବୀର ସାବରକର ଆନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ବିମାନବନ୍ଦର, ପୋର୍ଟ ବ୍ଲେୟର ଏଠାକାର ମୁଖ୍ୟ ବିମାନବନ୍ଦର। ଏହା ଭାରତର ପ୍ରମୁଖ ସହର ଯଥା କୋଲକାତା, ଚେନ୍ନାଇ ଏବଂ ବିଶାଖାପାଟଣା ସହ ସଂଯୁକ୍ତ [୧]। |- | '''ଜଳପଥ (Seaways)''' | ମୁଖ୍ୟ ଭୂଭାଗ (Mainland) ରୁ ଜାହାଜ ଯୋଗେ ଯାତାୟାତ ପାଇଁ ୩ ରୁ ୪ ଦିନ ସମୟ ଲାଗେ। ବିଭିନ୍ନ ଦ୍ୱୀପ ମଧ୍ୟରେ ଯାତାୟାତ ପାଇଁ ଫେରି (Ferry) ସେବା ଉପଲବ୍ଧ [୨]। |- | '''ସଡ଼କପଥ (Roadways)''' | ଆଣ୍ଡାମାନ ଟ୍ରଙ୍କ ରୋଡ୍ (ATR) ବା ଜାତୀୟ ରାଜପଥ ୪ (NH4) ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ମୁଖ୍ୟ ସଡ଼କ, ଯାହା ପୋର୍ଟ ବ୍ଲେୟରକୁ ଡିଗ୍ଲିପୁର ସହ ସଂଯୋଗ କରେ [୩]। |- | '''ହେଲିକପ୍ଟର ସେବା''' | ଜରୁରୀକାଳୀନ ପରିସ୍ଥିତି ଏବଂ ଦୂରବର୍ତ୍ତୀ ଦ୍ୱୀପଗୁଡ଼ିକ ପାଇଁ 'ପବନ ହଂସ' (Pawan Hans) ହେଲିକପ୍ଟର ସେବା ପ୍ରଦାନ କରାଯାଏ। |} === ମୁଖ୍ୟ ଆକର୍ଷଣ ଓ ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ === * ମାରାଇନ୍ ପରିବହନ: ବୃହତ ଯାତ୍ରୀବାହୀ ଜାହାଜ ଯଥା MV Nicobar, MV Nancowry, ଏବଂ MV Swaraj Dweep ଏହି ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜକୁ ଭାରତର ପୂର୍ବ ଉପକୂଳ ସହ ଯୋଡ଼ିଥାନ୍ତି। * ବେସରକାରୀ ଫେରି: ପର୍ଯ୍ୟଟକମାନଙ୍କ ପାଇଁ ହାଭଲକ୍ (ସ୍ୱରାଜ ଦ୍ୱୀପ) ଏବଂ ନିଲ୍ ଦ୍ୱୀପକୁ ଯିବା ପାଇଁ ମାକ୍ରୁଜ୍ (Makruzz) ଭଳି ଅତ୍ୟାଧୁନିକ ବେସରକାରୀ ଫେରି ସେବା ଉପଲବ୍ଧ। == ଭିତ୍ତିଭୂମି == ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ଭିତ୍ତିଭୂମି ବିକାଶ ଏହାର ଦୂରବର୍ତ୍ତୀ ଅବସ୍ଥିତି ଏବଂ ରଣନୈତିକ ଗୁରୁତ୍ୱ ଉପରେ ଆଧାରିତ। ସାମ୍ପ୍ରତିକ ବର୍ଷଗୁଡ଼ିକରେ ଭାରତ ସରକାର ଏଠାରେ ଯୋଗାଯୋଗ ଏବଂ ଶକ୍ତି କ୍ଷେତ୍ରରେ ବ୍ୟାପକ ସଂସ୍କାର ଆଣିଛନ୍ତି। {| class="wikitable sortable" style="background:#f9f9f9; border:1px solid #aaa; width:100%; text-align:left;" |+ style="background:#008080; color:white; padding:10px; font-size:1.2em;" | '''ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର: ଭିତ୍ତିଭୂମି ରୂପରେଖ''' |- style="background:#E9E9E9; text-align:center;" ! width="30%" | କ୍ଷେତ୍ର ! width="70%" | ବିବରଣୀ |- | '''ଡିଜିଟାଲ୍ ଯୋଗାଯୋଗ''' | ଚେନ୍ନାଇ-ଆଣ୍ଡାମାନ ନିକୋବର ଅପ୍ଟିକାଲ୍ ଫାଇବର କେବୁଲ୍ (CANI-OFC): ଏହା ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜକୁ ହାଇ-ସ୍ପିଡ୍ ବ୍ରଡବ୍ୟାଣ୍ଡ ଏବଂ 4G/5G ସଂଯୋଗ ପ୍ରଦାନ କରୁଛି [୧]। |- | '''ଶକ୍ତି (Energy)''' | ମୁଖ୍ୟତଃ ଡିଜେଲ୍ ଜେନେରେଟର ଉପରେ ନିର୍ଭରଶୀଳ। ବର୍ତ୍ତମାନ ସୌର ଶକ୍ତି (Solar Energy) ଏବଂ ବାୟୁ ଶକ୍ତି ପ୍ରକଳ୍ପ ଉପରେ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦିଆଯାଉଛି [୨]। |- | '''ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ଭିତ୍ତିଭୂମି''' | ଜି.ବି. ପନ୍ଥ ହସ୍ପିଟାଲ୍, ପୋର୍ଟ ବ୍ଲେୟର ଏଠାକାର ପ୍ରମୁଖ ଡାକ୍ତରଖାନା। ଏହା ବ୍ୟତୀତ ପ୍ରତି ଦ୍ୱୀପରେ ପ୍ରାଥମିକ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ କେନ୍ଦ୍ର (PHC) ରହିଛି। |- | '''ପାନୀୟ ଜଳ''' | ବର୍ଷା ଜଳ ଅମଳ ଏବଂ ଧାନୀଖାରୀ ବନ୍ଧ (Dhanikhari Dam) ପୋର୍ଟ ବ୍ଲେୟରର ମୁଖ୍ୟ ଜଳ ଉତ୍ସ। |- | '''ସାମରିକ ଭିତ୍ତିଭୂମି''' | ଏହା ଭାରତର ଏକମାତ୍ର Tri-service Command। ଏଠାରେ ଅତ୍ୟାଧୁନିକ ରନୱେ ଏବଂ ନୌସେନା ବେସ୍ (ଯଥା: INS Kohassa, INS Baaz) ବିକଶିତ ହୋଇଛି। |} === ପ୍ରମୁଖ ବିକାଶମୂଳକ ପ୍ରକଳ୍ପ === * ଗ୍ରେଟ୍ ନିକୋବର ବିକାଶ ପ୍ରକଳ୍ପ: ଏଠାରେ ଏକ ଆନ୍ତର୍ଜାତୀୟ କଣ୍ଟେନର ଟ୍ରାନ୍ସ-ସିପମେଣ୍ଟ ଟର୍ମିନାଲ୍ (ICTT) ନିର୍ମାଣ ପାଇଁ ଯୋଜନା କରାଯାଇଛି। * ସେତୁ ନିର୍ମାଣ: ବିଭିନ୍ନ ଦ୍ୱୀପକୁ ଯୋଡ଼ିବା ପାଇଁ ସମୁଦ୍ର ଉପରେ ବଡ଼ ସେତୁ ନିର୍ମାଣ କାର୍ଯ୍ୟ ଚାଲିଛି, ଯାହା ସଡ଼କ ପରିବହନକୁ ସହଜ କରିବ। == ଲୋକପ୍ରିୟ ସଂସ୍କୃତି == ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ସଂସ୍କୃତି ହେଉଛି ଆଦିମ ଜନଜାତିଙ୍କ ପରମ୍ପରା ଏବଂ ଭାରତର ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରାନ୍ତରୁ ଆସି ବସବାସ କରୁଥିବା ଲୋକଙ୍କ ରୀତିନୀତିର ଏକ ଅପୂର୍ବ ମିଶ୍ରଣ। ଏହାକୁ ଅନେକ ସମୟରେ "କ୍ଷୁଦ୍ର ଭାରତ" (Mini India) ବୋଲି କୁହାଯାଏ। {| class="wikitable sortable" style="background:#fffaf0; border:1px solid #aaa; width:100%; text-align:left;" hot pink hex code |+ style="background:#FF69B4; color:white; padding:10px; font-size:1.2em;" | '''ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର: ସାଂସ୍କୃତିକ ଝଲକ''' |- style="background:#E9E9E9; text-align:center;" ! width="30%" | ବିଭାଗ ! width="70%" | ବିବରଣୀ |- | '''ପର୍ବପର୍ବାଣୀ''' | ଦ୍ୱୀପ ମହୋତ୍ସବ (Island Tourism Festival) ଏଠାକାର ମୁଖ୍ୟ ପର୍ବ। ଏହା ବ୍ୟତୀତ ଦୁର୍ଗା ପୂଜା, ପୋଙ୍ଗଲ, ଓଣମ ଏବଂ ନିକୋବରୀମାନଙ୍କର 'ଘୁଷୁରି ପର୍ବ' (Pig Festival) ପାଳନ କରାଯାଏ। |- | '''ନୃତ୍ୟ ଓ ସଙ୍ଗୀତ''' | ନିକୋବରୀ ନୃତ୍ୟ ଏଠାକାର ସବୁଠାରୁ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ପାରମ୍ପରିକ ନୃତ୍ୟ। ଆଦିମ ଜନଜାତିମାନଙ୍କର ନିଜସ୍ୱ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ସଙ୍ଗୀତ ଓ ବାଦ୍ୟଯନ୍ତ୍ର ରହିଛି। |- | '''ଖାଦ୍ୟଶୈଳୀ''' | ସାମୁଦ୍ରିକ ଖାଦ୍ୟ (Seafood) ଏଠାକାର ମୁଖ୍ୟ ଆହାର। ମାଛ, ଚିଙ୍ଗୁଡ଼ି ଏବଂ କଙ୍କଡ଼ା ତରକାରୀ ସହ ଦକ୍ଷିଣ ଭାରତୀୟ ଓ ବଙ୍ଗଳା ଖାଦ୍ୟର ପ୍ରଭାବ ଅଧିକ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ। |- | '''ହସ୍ତଶିଳ୍ପ''' | ଶାମୁକା (Shell), ବେତ ଓ ବାଉଁଶରେ ତିଆରି ସାମଗ୍ରୀ ଏବଂ ନଡ଼ିଆ କତାରେ ନିର୍ମିତ ହସ୍ତକଳା ପାଇଁ ଏହି ଅଞ୍ଚଳ ଜଣାଶୁଣା। |- | '''ଚଳଚ୍ଚିତ୍ର ଓ ସାହିତ୍ୟ''' | ସେଲ୍ୟୁଲାର ଜେଲ୍ ଏବଂ କାଳାପାଣି ଦଣ୍ଡାଦେଶକୁ ନେଇ ଅନେକ ଭାରତୀୟ ଚଳଚ୍ଚିତ୍ର (ଯଥା: 'କାଳାପାନୀ') ଏବଂ ପୁସ୍ତକ ରଚିତ ହୋଇଛି। |} === ମୁଖ୍ୟ ବିଶେଷତ୍ୱ === * ମାନବବିଜ୍ଞାନ: ଜାରୱା ଏବଂ ସେଣ୍ଟିନେଲିଜ୍ ପରି ଜନଜାତିମାନଙ୍କର ସଂସ୍କୃତି ବିଶ୍ୱର ସବୁଠାରୁ ପୁରାତନ ଏବଂ ରହସ୍ୟମୟ ସଂସ୍କୃତି ଭାବରେ ପରିଗଣିତ। * ସାମ୍ପ୍ରଦାୟିକ ସଦ୍ଭାବ: ଏଠାରେ ଜାତି, ଧର୍ମ ନିର୍ବିଶେଷରେ ଲୋକମାନେ ଏକାଠି ରହୁଥିବାରୁ ଏହା ଜାତୀୟ ସଂହତିର ଏକ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଉଦାହରଣ। == ପର୍ଯ୍ୟଟନ == ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜ ଏହାର ନୀଳ ସମୁଦ୍ର, ଧଳା ବାଲୁକା ଶଯ୍ୟା ଏବଂ ସବୁଜ ବନାନୀ ପାଇଁ ବିଶ୍ୱବିଖ୍ୟାତ । ପର୍ଯ୍ୟଟନ ଏଠାକାର ଅର୍ଥନୀତିର ମୁଖ୍ୟ ଆଧାର । {| class="wikitable sortable" style="background:#f0f8ff; border:1px solid #aaa; width:100%; text-align:left;" |+ style="background:#0077BE; color:white; padding:10px; font-size:1.2em;" | '''ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର: ପ୍ରମୁଖ ପର୍ଯ୍ୟଟନ ସ୍ଥଳୀ''' |- style="background:#E9E9E9; text-align:center;" ! width="30%" | ସ୍ଥାନ / ଆକର୍ଷଣ ! width="70%" | ବିଶେଷତ୍ୱ |- | '''ସେଲ୍ୟୁଲାର ଜେଲ୍''' | ପୋର୍ଟ ବ୍ଲେୟରଠାରେ ଅବସ୍ଥିତ ଏହି ଐତିହାସିକ ଜେଲ୍ 'କାଳାପାଣି' ନାମରେ ଜଣାଶୁଣା । ଏଠାରେ ସନ୍ଧ୍ୟାରେ ହେଉଥିବା 'Light and Sound Show' ଏକ ମୁଖ୍ୟ ଆକର୍ଷଣ । |- | '''ରାଧାନଗର ବିଚ୍''' | ସ୍ୱରାଜ ଦ୍ୱୀପ (Havelock) ରେ ଅବସ୍ଥିତ ଏହି ବିଚ୍ ଏସିଆର ସବୁଠାରୁ ସୁନ୍ଦର ବିଚ୍ ଭାବରେ ପରିଗଣିତ । |- | '''ନେତାଜୀ ସୁଭାଷ ଚନ୍ଦ୍ର ବୋଷ ଦ୍ୱୀପ''' | ପୂର୍ବରୁ ଏହା 'Ross Island' ନାମରେ ଜଣାଥିଲା । ଏଠାରେ ବ୍ରିଟିଶ୍ ଶାସନ କାଳର ଭଗ୍ନାବଶେଷ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ । |- | '''ବାରାଟାଙ୍ଗ ଦ୍ୱୀପ''' | ଏହା ଚୂନପଥର ଗୁମ୍ଫା (Limestone Caves) ଏବଂ କର୍ଦ୍ଦମ ଆଗ୍ନେୟଗିରି (Mud Volcano) ପାଇଁ ପ୍ରସିଦ୍ଧ । |- | '''ସାମୁଦ୍ରିକ କ୍ରୀଡ଼ା''' | ସ୍କୁବା ଡାଇଭିଂ (Scuba Diving), ସ୍ନର୍କେଲିଂ (Snorkeling) ଏବଂ ପାରାସେଲିଂ ପାଇଁ ଏହା ଭାରତର ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ ସ୍ଥାନ । |} === ପର୍ଯ୍ୟଟନ ଋତୁ === * ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ସମୟ: ଅକ୍ଟୋବରରୁ ମେ ମାସ ମଧ୍ୟଭାଗ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ । * ମୌସୁମୀ ସମୟ: ମେ ମାସ ଶେଷରୁ ସେପ୍ଟେମ୍ବର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରବଳ ବର୍ଷା ହେଉଥିବାରୁ ଏହି ସମୟରେ ପର୍ଯ୍ୟଟନ କମ୍ ରୁହେ । === କିପରି ପହଞ୍ଚିବେ? === * ଆକାଶପଥ: କୋଲକାତା, ଚେନ୍ନାଇ, ବେଙ୍ଗାଲୁରୁ ଏବଂ ଦିଲ୍ଲୀରୁ ପୋର୍ଟ ବ୍ଲେୟରକୁ ସିଧାସଳଖ ବିମାନ ସେବା ଅଛି । * ଜଳପଥ: ଚେନ୍ନାଇ, କୋଲକାତା ଏବଂ ବିଶାଖାପାଟଣାରୁ ନିୟମିତ ଜାହାଜ ଚଳାଚଳ କରିଥାଏ । == ବନ୍ୟପ୍ରାଣୀ ଓ ଅଭୟାରଣ୍ୟ == ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜ ଏହାର ସମୃଦ୍ଧ ଜୈବ ବିବିଧତା ଏବଂ ବିରଳ ସାମୁଦ୍ରିକ ଜୀବଙ୍କ ପାଇଁ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ଏଠାରେ ପ୍ରାୟ ୯୬ଟି ବନ୍ୟପ୍ରାଣୀ ଅଭୟାରଣ୍ୟ, ୯ଟି ଜାତୀୟ ଉଦ୍ୟାନ ଏବଂ ଗୋଟିଏ ବାୟୋସ୍ଫିୟର ରିଜର୍ଭ ରହିଛି। {| class="wikitable sortable" style="background:#f5fffa; border:1px solid #aaa; width:100%; text-align:left;" |+ style="background:#228B22; color:white; padding:10px; font-size:1.2em;" | '''ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର: ପ୍ରମୁଖ ଜାତୀୟ ଉଦ୍ୟାନ ଓ ପ୍ରାଣୀ''' |- style="background:#E9E9E9; text-align:center;" ! width="35%" | ଜାତୀୟ ଉଦ୍ୟାନ / ଅଭୟାରଣ୍ୟ ! width="65%" | ବିଶେଷତ୍ୱ |- | '''ମହାତ୍ମା ଗାନ୍ଧୀ ସାମୁଦ୍ରିକ ଜାତୀୟ ଉଦ୍ୟାନ''' | ୱାଣ୍ଡୁର (Wandoor) ଠାରେ ଅବସ୍ଥିତ। ଏହା ବିରଳ ପ୍ରବାଳ ପ୍ରାଚୀର (Coral Reefs) ଏବଂ ସାମୁଦ୍ରିକ ଜୀବଙ୍କ ପାଇଁ ଜଣାଶୁଣା। |- | '''କ୍ୟାମ୍ପବେଲ୍ ବେ ଜାତୀୟ ଉଦ୍ୟାନ''' | ଗ୍ରେଟ୍ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପରେ ଅବସ୍ଥିତ। ଏଠାରେ ବିରଳ ମେଗାପୋଡ୍ (Megapode) ପକ୍ଷୀ ଦେଖାଯାନ୍ତି। |- | '''ସ୍ୟାଡଲ୍ ପିକ୍ ଜାତୀୟ ଉଦ୍ୟାନ''' | ଏହା ଉତ୍ତର ଆଣ୍ଡାମାନରେ ଅବସ୍ଥିତ। ଏହା ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଶୃଙ୍ଗ ଏବଂ ଏଠାରେ ଘଞ୍ଚ କ୍ରାନ୍ତୀୟ ବର୍ଷାରଣ୍ୟ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ। |- | '''ଗାଲାଥିଆ ଜାତୀୟ ଉଦ୍ୟାନ''' | ଏହା ବିଶାଳକାୟ ଲେଦରବ୍ୟାକ୍ ସମୁଦ୍ର କଇଁଛ (Leatherback Turtle) ମାନଙ୍କର ଅଣ୍ଡା ଦେବା ପାଇଁ ଏକ ପ୍ରମୁଖ ସ୍ଥାନ। |- | '''ମାଉଣ୍ଟ ହ୍ୟାରିଏଟ୍ (ବର୍ତ୍ତମାନ ମାଉଣ୍ଟ ମଣିପୁର)''' | ଏହା ପକ୍ଷୀ ନିରୀକ୍ଷଣ ପାଇଁ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ସ୍ଥାନ ଏବଂ ଏଠାରେ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ପ୍ରଜାପତି ଦେଖିବାକୁ ମିଳନ୍ତି। |} === ବିରଳ ଓ ସ୍ଥାନୀୟ ବନ୍ୟପ୍ରାଣୀ === * ରାଜ୍ୟ ପଶୁ: ଡୁଗୋଙ୍ଗ (Dugong) ବା ସାମୁଦ୍ରିକ ଗାଈ। ଏହା ଏକ ବିରଳ ସାମୁଦ୍ରିକ ସ୍ତନ୍ୟପାୟୀ ପ୍ରାଣୀ। * ରାଜ୍ୟ ପକ୍ଷୀ: ଆଣ୍ଡାମାନ କାଠ ପାରା (Andaman Wood Pigeon)। * ଲୁଣି ପାଣି କୁମ୍ଭୀର: ଏହି ଦ୍ୱୀପଗୁଡ଼ିକର କିଛି ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଅଞ୍ଚଳରେ ବିଶାଳକାୟ ଲୁଣି ପାଣି କୁମ୍ଭୀର ଦେଖାଯାନ୍ତି। * ବିଶାଳ ଡକାୟତ କଙ୍କଡ଼ା (Coconut Crab): ଏହା ବିଶ୍ୱର ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ସ୍ଥଳଭାଗରେ ରହୁଥିବା କଙ୍କଡ଼ା, ଯାହା ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପରେ ମିଳିଥାଏ। == ଏହା ମଧ୍ୟ ଦେଖନ୍ତୁ == * [[ଭାରତର ରାଜ୍ୟ ଓ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ|ଭାରତର କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ]] * [[ବଙ୍ଗୋପସାଗର]] == ଆଧାର == {{reflist}} == ବାହ୍ୟ କଡ଼ି == * [https://andaman.gov.in ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର ପ୍ରଶାସନର ସରକାରୀ ୱେବସାଇଟ୍] * [https://andamantourism.gov.in ଆଣ୍ଡାମାନ ପର୍ଯ୍ୟଟନ ବିଭାଗ] 6cpigtdtw3132wcipuujx955uxk0eua 595028 595027 2026-05-07T07:56:31Z Subhamss2008 37188 /* ବ୍ୟୁତ୍ପତ୍ତିଗତ ଅର୍ଥ */ 595028 wikitext text/x-wiki {{Short description|ଭାରତର ଏକ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ}} {{Use dmy dates|date=ମଇ ୨୦୨୬}} {{Infobox settlement | name = ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜ | native_name = Andaman and Nicobar Islands | settlement_type = ଭାରତର [[କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ]] | image_skyline = {{Photomontage |photo1a = The Coral Reef at the Andaman Islands.jpg |photo2a = Havelock,_Andaman_&_Nicobar_Islands.JPG |photo2b = Ross_Island_(Netaji_Subhas_Bose_Island).jpg |photo3a = Andaman.jpg |photo3b = Shaheed Island, Andaman Islands, Tropical beach.jpg |photo4a = Front_View_of_Cellular_Jail,_Port_Blair.JPG |spacing = 1 |size = 260 |position = center |border = 0 |color = #000000 |foot_montage = '''ଉପର-ଡାହାଣରୁ ଘଣ୍ଟାକଣ୍ଟା ଦିଗରେ''': ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର [[ପ୍ରବାଳ ଭିତ୍ତି]]; [[ଦକ୍ଷିଣ ଆଣ୍ଡାମାନ ଜିଲ୍ଲା|ଦକ୍ଷିଣ ଆଣ୍ଡାମାନ]]ସ୍ଥିତ [[ରୋସ୍ ଦ୍ୱୀପ]]; [[ନୀଲ ଦ୍ୱୀପ]]ର ବେଳାଭୂମି; [[ଶ୍ରୀ ବିଜୟ ପୁରମ୍]]ସ୍ଥିତ [[ସେଲୁଲାର ଜେଲ]]; [[ଆଣ୍ଡାମାନ ସାଗର]]; [[ଆଣ୍ଡାମାନ ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜ]]ସ୍ଥିତ ହାଭଲକ୍ ଦ୍ୱୀପ । }} | image_caption = | image_seal = Seal of Andaman and Nicobar Islands.png | motto = "ସତ୍ୟମେବ ଜୟତେ"<br /><small>(ସତ୍ୟର ହିଁ ଜୟ ହୁଏ)</small> | image_map1 = IN-AN.svg | map_caption = ଭାରତର ମାନଚିତ୍ରରେ ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ଅବସ୍ଥିତି | coordinates = {{coord|11.68|92.72|type:adm1st_region:IN-AN|display=inline,title}} | subdivision_type = ଦେଶ | subdivision_name = {{flag|India}} | subdivision_type1 = ଅଞ୍ଚଳ | subdivision_name1 = ପୂର୍ବ ଭାରତ | established_title = ଗଠନ | established_date = ୧ ନଭେମ୍ବର ୧୯୫୬ | seat_type = ରାଜଧାନୀ ଓ ବୃହତ୍ତମ ସହର | seat = '''[[ପୋର୍ଟ ବ୍ଲେୟାର|ଶ୍ରୀ ବିଜୟ ପୁରମ୍]]'''<ref>ସେପ୍ଟେମ୍ବର ୨୦୨୪ରେ ପୋର୍ଟ ବ୍ଲେୟାରର ନାମ ପରିବର୍ତ୍ତନ କରି 'ଶ୍ରୀ ବିଜୟ ପୁରମ୍' ରଖାଯାଇଥିଲା ।</ref> | parts_type = ଜିଲ୍ଲା ସଂଖ୍ୟା | parts = [[ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ଜିଲ୍ଲାଗୁଡ଼ିକର ତାଲିକା|୩ ଗୋଟି]] | leader_title1 = [[ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ଉପରାଜ୍ୟପାଳମାନଙ୍କର ସୂଚୀ|ଉପରାଜ୍ୟପାଳ]] | leader_name1 = ଆଡମିରାଲ (ଅବସରପ୍ରାପ୍ତ) [[ଦେବେନ୍ଦ୍ର କୁମାର ଜୋଶୀ]] | leader_title2 = ମୁଖ୍ୟ ସଚିବ | leader_name2 = ଚନ୍ଦ୍ର ଭୂଷଣ କୁମାର, [[ଆଇ.ଏ.ଏସ୍.]] | leader_title3 = ଲୋକ ସଭା ନିର୍ବାଚନ ମଣ୍ଡଳୀ | leader_name3 = ୧ ଗୋଟି ଆସନ ([[ବିଷ୍ଣୁ ପଦ ରାୟ]], ଭାଜପା) | leader_title4 = ଉଚ୍ଚ ନ୍ୟାୟାଳୟ | leader_name4 = [[କଲିକତା ଉଚ୍ଚ ନ୍ୟାୟାଳୟ]] (ଶ୍ରୀ ବିଜୟ ପୁରମ୍ ଖଣ୍ଡପୀଠ) | unit_pref = Metric | area_total_km2 = ୮୨୪୯ | area_rank = ୨୯ତମ | elevation_max_m = ୭୩୨ | elevation_max_point = [[ସ୍ୟାଡଲ୍ ଶୃଙ୍ଗ]] (Saddle Peak) | population_total = ୩,୮୦,୫୮୧ | population_as_of = ୨୦୧୧ ଜନଗଣନା | population_rank = ୩୪ତମ | population_density_km2 = ୪୬ | population_demonym = ଆଣ୍ଡାମାନୀ, ନିକୋବରୀ | demographics_type1 = ସରକାରୀ ଭାଷା | demographics1_title1 = ଆଧିକାରିକ | demographics1_info1 = [[ହିନ୍ଦୀ ଭାଷା|ହିନ୍ଦୀ]], [[ଇଂରାଜୀ ଭାଷା|ଇଂରାଜୀ]] | demographics1_title2 = ପ୍ରମୁଖ କଥିତ ଭାଷା | demographics1_info2 = [[ବଙ୍ଗାଳୀ ଭାଷା|ବଙ୍ଗାଳୀ]], [[ତାମିଲ ଭାଷା|ତାମିଲ]], [[ତେଲୁଗୁ ଭାଷା|ତେଲୁଗୁ]] | blank1_name_sec1 = [[ମାନବ ବିକାଶ ସୂଚକାଙ୍କ]] | blank1_info_sec1 = {{increase}} ୦.୭୦୬ (ଉଚ୍ଚ) (୨୦୨୨) | blank2_name_sec1 = ସାକ୍ଷରତା ହାର | blank2_info_sec1 = ୯୧.୧% (୨୦୨୪) | timezone1 = [[ଭାରତୀୟ ମାନକ ସମୟ|IST]] | utc_offset1 = +05:30 | iso_code = IN-AN | registration_plate = AN | website = {{URL|andaman.gov.in}} | blank3_name_sec1 = ରାଜକୀୟ ପଶୁ | blank3_info_sec1 = ଡୁଗୋଙ୍ଗ୍ (Dugong) | blank4_name_sec1 = ରାଜକୀୟ ପକ୍ଷୀ | blank4_info_sec1 = ଆଣ୍ଡାମାନ କାଠ ପାରା | blank5_name_sec1 = ରାଜକୀୟ ବୃକ୍ଷ | blank5_info_sec1 = ଆଣ୍ଡାମାନ ପଦୌକ }} '''ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜ''' ହେଉଛି ଭାରତର ଏକ [[ଭାରତର ରାଜ୍ୟ ଓ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ|କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ]] । ଏହା ସର୍ବମୋଟ ୮୩୬ଟି ଦ୍ୱୀପକୁ ନେଇ ଗଠିତ, ଯାହା ମଧ୍ୟରୁ କେବଳ ୩୧ଟି ଦ୍ୱୀପରେ ଜନବସତି ରହିଛି । ଏହି ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜ ମୁଖ୍ୟତଃ ଦୁଇଟି ଶ୍ରେଣୀରେ ବିଭକ୍ତ: ଉତ୍ତରରେ ଥିବା [[ଆଣ୍ଡାମାନ ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜ]] ଏବଂ ଦକ୍ଷିଣରେ ଥିବା [[ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜ]] । ଉଭୟ ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜ ୧୫୦ କିଲୋମିଟର ପ୍ରଶସ୍ତ [[ଦଶ ଡିଗ୍ରୀ ଚ୍ୟାନେଲ|ଦଶ ଡିଗ୍ରୀ ଚ୍ୟାନେଲ୍]] ଦ୍ୱାରା ପରସ୍ପରଠାରୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହୋଇଛନ୍ତି । ଏହି ଅଞ୍ଚଳର ରାଜଧାନୀ ତଥା ସର୍ବବୃହତ୍ ସହର ହେଉଛି [[ପୋର୍ଟ ବ୍ଲେୟାର|ଶ୍ରୀ ବିଜୟ ପୁରମ୍]] (ଯାହାର ପୂର୍ବ ନାମ ପୋର୍ଟ ବ୍ଲେୟାର ଥିଲା), ଏହା ମୁଖ୍ୟ ଭୂଖଣ୍ଡର ସହର [[ଚେନ୍ନାଇ]]ଠାରୁ ପ୍ରାୟ ୧,୧୯୦ କି.ମି. ଏବଂ [[କୋଲକାତା]]ଠାରୁ ୧,୨୫୫ କି.ମି. ଦୂରରେ ଅବସ୍ଥିତ । ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ପଶ୍ଚିମରେ [[ବଙ୍ଗୋପସାଗର]] ଏବଂ ପୂର୍ବରେ [[ଆଣ୍ଡାମାନ ସାଗର]] ରହିଛି । [[ଗ୍ରେଟ୍ ନିକୋବର]]ର ଦକ୍ଷିଣ ପ୍ରାନ୍ତରେ ଥିବା [[ଇନ୍ଦିରା ପଏଣ୍ଟ]] (6°45'10" ଉତ୍ତର ଏବଂ 93°49'36" ପୂର୍ବ) ହେଉଛି ସମଗ୍ର ଭାରତର ସର୍ବଦକ୍ଷିଣ ବିନ୍ଦୁ । ଏହି କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳର ସାମୁଦ୍ରିକ ସୀମା ଦକ୍ଷିଣରେ [[ଇଣ୍ଡୋନେସିଆ]] (ପ୍ରାୟ ୧୬୫ କି.ମି. ଦୂର), ଉତ୍ତର-ପୂର୍ବରେ [[ମିଆଁମାର]] (୨୮୦ କି.ମି.) ଏବଂ ଦକ୍ଷିଣ-ପୂର୍ବରେ [[ଥାଇଲାଣ୍ଡ]] (୬୫୦ କି.ମି.) ସହିତ ଲାଗିଛି । ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ସମୁଦାୟ ଭୂଭାଗର ଆୟତନ ପ୍ରାୟ ୮,୨୪୯ ବର୍ଗ କିଲୋମିଟର ଏବଂ ୨୦୧୧ ଭାରତୀୟ ଜନଗଣନା ଅନୁଯାୟୀ ଏହାର ଜନସଂଖ୍ୟା ୩,୮୦,୫୮୧ ଅଟେ । ପ୍ରଶାସନିକ ସୁବିଧା ପାଇଁ ଏହାକୁ ତିନୋଟି ଜିଲ୍ଲାରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇଛି: [[ନିକୋବର ଜିଲ୍ଲା|ନିକୋବର]], [[ଦକ୍ଷିଣ ଆଣ୍ଡାମାନ ଜିଲ୍ଲା|ଦକ୍ଷିଣ ଆଣ୍ଡାମାନ]] ଏବଂ [[ଉତ୍ତର ଓ ମଧ୍ୟ ଆଣ୍ଡାମାନ ଜିଲ୍ଲା|ଉତ୍ତର ଓ ମଧ୍ୟ ଆଣ୍ଡାମାନ]], ଯାହାର ସଦର ମହକୁମା ଯଥାକ୍ରମେ କାର୍ ନିକୋବର, ଶ୍ରୀ ବିଜୟ ପୁରମ୍ ଏବଂ ମାୟାବନ୍ଦରଠାରେ ଅବସ୍ଥିତ । ଆନୁବଂଶିକ ଏବଂ ସାଂସ୍କୃତିକ ଅଧ୍ୟୟନରୁ ଜଣାପଡ଼ିଛି ଯେ, ଆଣ୍ଡାମାନର ମୂଳ ଅଧିବାସୀମାନେ ୩୦,୦୦୦ ବର୍ଷରୁ ଅଧିକ ପୂର୍ବେ, ଅର୍ଥାତ୍ ମଧ୍ୟ-ପ୍ରସ୍ତର ଯୁଗରେ (Middle Paleolithic), ଅନ୍ୟ ମାନବ ସଭ୍ୟତାଠାରୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହୋଇ ଏଠାରେ ବସବାସ କରୁଥିଲେ । ୧୧ଶ ଶତାବ୍ଦୀରେ ଭାରତର [[ଚୋଳ ରାଜବଂଶ|ଚୋଳ ରାଜାମାନେ]] ଦକ୍ଷିଣ-ପୂର୍ବ ଏସିଆରେ ନିଜର ନୌସେନା ଅଭିଯାନ ଆରମ୍ଭ କରିବା ପାଇଁ ଏହି ଦ୍ୱୀପକୁ ଏକ ସାମରିକ ଘାଟି ଭାବରେ ବ୍ୟବହାର କରୁଥିଲେ । ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ ୧୭୫୫ ମସିହାରେ ପ୍ରଥମ ୟୁରୋପୀୟ ଭାବରେ ଡେନିସ୍ (ଡେନମାର୍କୀୟ) ନାବିକମାନେ ଏଠାରେ ପହଞ୍ଚିଥିଲେ ଏବଂ ୧୮୬୮ ମସିହାରେ ଏହା [[ବ୍ରିଟିଶ୍ ଭାରତ|ବ୍ରିଟିଶ୍ ସାମ୍ରାଜ୍ୟ]]ର ଅଧୀନକୁ ଆସିଥିଲା । [[ଦ୍ୱିତୀୟ ବିଶ୍ୱଯୁଦ୍ଧ]] ସମୟରେ ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜ କିଛି କାଳ ପାଇଁ ଜାପାନୀ ସାମ୍ରାଜ୍ୟର ନିୟନ୍ତ୍ରଣରେ ଥିଲା । ୧୯୪୭ରେ ଭାରତର ସ୍ୱାଧୀନତା ପରେ ଏହି ଅଞ୍ଚଳ ଭାରତର ଏକ ଅବିଚ୍ଛେଦ୍ୟ ଅଙ୍ଗ ପାଲଟିଲା ଏବଂ ୧୯୫୦ରେ ଭାରତୀୟ ସମ୍ବିଧାନ ଲାଗୁ ହେବା ପରେ ଏହାକୁ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳର ମାନ୍ୟତା ପ୍ରଦାନ କରାଗଲା । ସାମରିକ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣରୁ ଏହା ଭାରତ ପାଇଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ । ଏଠାରେ 'ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର କମାଣ୍ଡ' ଅବସ୍ଥିତ, ଯାହାକି [[ଭାରତୀୟ ସେନାବାହିନୀ]], [[ଭାରତୀୟ ବିମାନ ବାହିନୀ|ବାୟୁସେନା]] ଏବଂ [[ଭାରତୀୟ ନୌସେନା|ନୌସେନା]]ର ଏକମାତ୍ର ମିଳିତ ଭୌଗୋଳିକ କମାଣ୍ଡ ଅଟେ । ସରକାରୀ କାର୍ଯ୍ୟରେ ମୁଖ୍ୟତଃ ହିନ୍ଦୀ ଏବଂ ଇଂରାଜୀର ବ୍ୟବହାର କରାଯାଉଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସାଧାରଣ ଲୋକଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବଙ୍ଗାଳୀ, ତାମିଲ ଏବଂ ତେଲୁଗୁ ଭାଷା ବହୁଳ ଭାବରେ କଥିତ । ଦ୍ୱୀପର ସ୍ଥାନୀୟ ଆଦିବାସୀମାନେ ଆଣ୍ଡାମାନୀ କିମ୍ବା ନିକୋବରୀ ଭାଷା ପରିବାରର ବିଭିନ୍ନ ଭାଷା ବ୍ୟବହାର କରନ୍ତି । ଏଠାରେ ହିନ୍ଦୁ ଧର୍ମାବଲମ୍ବୀମାନେ ସଂଖ୍ୟାଗରିଷ୍ଠ ଥିବାବେଳେ ଖ୍ରୀଷ୍ଟିଆନ ଏବଂ ଇସଲାମ୍ ଧର୍ମାବଲମ୍ବୀଙ୍କର ମଧ୍ୟ ଏକ ଉଲ୍ଲେଖନୀୟ ଉପସ୍ଥିତି ରହିଛି । ଏହି ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ଉତ୍ତର ସେଣ୍ଟିନେଲ୍ ଦ୍ୱୀପରେ 'ସେଣ୍ଟିନେଲୀ ଜନଜାତି' ବାସ କରନ୍ତି, ଯେଉଁମାନେ ଆଜି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଆଧୁନିକ ବିଶ୍ୱଠାରୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସମ୍ପର୍କବିହୀନ ହୋଇ ଏକାନ୍ତରେ ଜୀବନଯାପନ କରୁଛନ୍ତି । == ବ୍ୟୁତ୍ପତ୍ତିଗତ ଅର୍ଥ == [[ହିନ୍ଦୁ ଧର୍ମ|ହିନ୍ଦୁ]] ମହାକାବ୍ୟ [[ରାମାୟଣ|ରାମାୟଣରୁ]] ଭାରତୀୟ ଭଗବାନ [[ହନୁମାନ|ହନୁମାନଙ୍କ]] ନାମ ଅନୁସାରେ, ଆଣ୍ଡାମାନ ନାମ ''ହନ୍ଦୁମାନରୁ'' ନିଆଯାଇଥାଇପାରେ। <ref name="SA">{{Cite web |title=History of South Andaman |url=https://southandaman.nic.in/history/ |access-date=1 December 2023 |publisher=[[Government of India]]}}</ref> ଏହି ସ୍ଥାନକୁ ମାଳୟମାନେ ସମାନ ନାମରେ ଡାକିଥାନ୍ତି, ଯେଉଁମାନେ ଏହି ଅଞ୍ଚଳରେ କ୍ରୀତଦାସ କାରବାର ସହ ଜଡ଼ିତ ଥିଲେ | ଏହି ସ୍ଥାନକୁ ବିଭିନ୍ନ ନାମରେ ମଧ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖ କରାଯାଇଥିଲା ଯେପରିକି ଦ୍ୱିତୀୟ ଶତାବ୍ଦୀରେ ଟଲେମିଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅଙ୍ଗଡେମାନ୍ ଏବଂ ୧୩ଶ ଶତାବ୍ଦୀରେ [[ମାର୍କୋ ପୋଲୋ|ମାର୍କୋ ପୋଲୋଙ୍କ]] ଦ୍ୱାରରେ ''ଅଙ୍ଗମାନିଆନ୍ ଭାବରେ ।'' ''ନିକୋବର'', ଯାହା ଦକ୍ଷିଣ ଭାରତ କୁ ଦକ୍ଷିଣ ପୂର୍ବ ଏସିଆ ସହିତ ସଂଯୋଗ କରୁଥିବା ସମୁଦ୍ର ମାର୍ଗରେ ଅବସ୍ଥିତ ଥିଲା, ତାହା ନକ୍କାବରମ ନାମରେ ଜଣାଶୁଣା ଥିଲା , ଯାହାର ଅର୍ଥ ହେଉଛି " ଖୋଲା " ବା " ଉଲଗ୍ନ ଭୂମି " ଯାହା [[ତାମିଲ ଭାଷା]]<nowiki/>ରୁ ଆସିଥିଲା ଯାହା ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ ନିକୋବରରେ ପରିଣତ ହୋଇଥିଲା। ମଧ୍ୟଯୁଗର (ଖ୍ରୀଷ୍ଟପୂର୍ବ ୫୦୦-୧୫୦୦) ନିକୋବର ଆରବ ଭାଷାରେ ' ଲାନ୍ଖାବଟସ୍ ' ନାମରେ ପରିଚିତ ଥିଲା , ସମ୍ଭବତଃ ଏହା ନକ୍କାବରମ ନାମର ଏକ ଭୁଲ ପ୍ରତିଲେଖନ ଥିଲା । ଏକାଦଶ ଶତାବ୍ଦୀର ଏକ କୃତି ''କଥାସରିତସାଗର'' ଏହି ନାମକୁ ନାରିକେଳ ଦ୍ୱୀପ ବୋଲି ସୂଚିତ କରେ | ମାର୍କୋ ପୋଲୋ ଏହି ଦ୍ୱୀପକୁ ନେକୁଭେରାନ୍ ବୋଲି ଅଭିହିତ କରିଥିବାବେଳେ ଏହି ଦ୍ୱୀପର ନାମ ଚୀନରେ ଲୋ-ଜାନ୍ କୁଓ ନାମରେ ଜଣାଶୁଣା, ଯାହା ନାକ୍କାଭରର ସମାନ ଅର୍ଥର ଅନୁବାଦ। == ଇତିହାସ == ଆଣ୍ଡାମାନ ଏବଂ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ଇତିହାସ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରାଚୀନ ଏବଂ ବୈଚିତ୍ର୍ୟମୟ । ବହୁ ସହସ୍ର ବର୍ଷ ଧରି ଏହି ଭୂଖଣ୍ଡ ବାହ୍ୟ ଜଗତଠାରୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହୋଇ ରହିଥିଲା । ଏଠାରେ ବାସ କରୁଥିବା ଆଦିମ ଜନଜାତିମାନେ (ଯଥା: ସେଣ୍ଟିନେଲି, ଜାରୱା, ଓଙ୍ଗେ ଆଦି) ମଧ୍ୟ-ପ୍ରସ୍ତର ଯୁଗରୁ ଏଠାରେ ନିଜର ସ୍ୱାତନ୍ତ୍ର୍ୟ ବଜାୟ ରଖିଛନ୍ତି । ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ କ୍ରମାଗତ ଭାବେ ଚୋଳ ସାମ୍ରାଜ୍ୟ, ଡେନିସ୍ (ଡେନମାର୍କ) ଉପନିବେଶ ଏବଂ ବ୍ରିଟିଶ୍ ଶାସନାଧୀନ ହୋଇ ଏହି ଦ୍ୱୀପ ଭାରତୀୟ ସ୍ୱାଧୀନତା ସଂଗ୍ରାମର ଇତିହାସରେ ଏକ ନିର୍ଣ୍ଣାୟକ ଏବଂ ହୃଦୟବିଦାରକ ଅଧ୍ୟାୟ ଯୋଡ଼ିଥିଲା । ବ୍ରିଟିଶ୍ ସରକାରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନିର୍ମିତ କୁଖ୍ୟାତ ସେଲୁଲାର୍ ଜେଲ୍ ଏବଂ ନେତାଜୀ ସୁଭାଷ ଚନ୍ଦ୍ର ବୋଷଙ୍କ ସ୍ୱାଧୀନତା ସଂଗ୍ରାମ ଏହି ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜକୁ ଭାରତୀୟମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏକ ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥକ୍ଷେତ୍ରରେ ପରିଣତ କରିଛି । ନିମ୍ନଲିଖିତ ସାରଣୀରେ ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ପ୍ରମୁଖ ଐତିହାସିକ ଘଟଣାବଳୀକୁ କ୍ରମାନୁସାରେ ଦର୍ଶାଯାଇଛି: {| class="wikitable" style="width:100%; border-collapse:collapse; font-family: sans-serif;" |- style="background-color:#0072B2; color:white; font-size: 1.1em; text-align:center;" ! scope="col" style="width:8%;" | କ୍ରମ ! scope="col" style="width:20%;" | ସମୟକାଳ ! scope="col" style="width:72%;" | ପ୍ରମୁଖ ଐତିହାସିକ ଘଟଣାବଳୀ |- style="background-color:#FFF5EE; vertical-align: top;" | style="text-align:center;" | '''୧''' | style="text-align:center;" | '''୧୧ଶ ଶତାବ୍ଦୀ ଏବଂ ପୂର୍ବରୁ''' | '''ଚୋଳ ସାମ୍ରାଜ୍ୟର ନୌଘାଟି:''' ଆଦିମ ଜନଜାତିଙ୍କ ଦୀର୍ଘକାଳୀନ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ବସବାସ ପରେ, ୧୧ଶ ଶତାବ୍ଦୀରେ ପ୍ରଥମ ରାଜେନ୍ଦ୍ର ଚୋଳ ନିଜର ଦକ୍ଷିଣ-ପୂର୍ବ ଏସିଆ (ଶ୍ରୀବିଜୟ ସାମ୍ରାଜ୍ୟ) ଅଭିଯାନ ସମୟରେ ଏହି ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜକୁ ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ନୌସେନା ଘାଟି ଭାବରେ ବ୍ୟବହାର କରିଥିଲେ । ଚୋଳମାନେ ଏହାକୁ 'ତିମାଇତ୍ତିଭୁ' ଏବଂ ପରେ 'ନକ୍କାଭରମ୍' (ଅର୍ଥାତ୍ ଉଲଗ୍ନ ଲୋକଙ୍କ ଦେଶ, ଯେଉଁଥିରୁ ଆଜିର 'ନିକୋବର' ନାମର ଉତ୍ପତ୍ତି) ବୋଲି ଅଭିହିତ କରୁଥିଲେ । |- style="background-color:#F0F8FF; vertical-align: top;" | style="text-align:center;" | '''୨''' | style="text-align:center;" | '''୧୭୫୫ – ୧୮୬୮''' | '''ଡେନିସ୍ (ଡେନମାର୍କ) ଉପନିବେଶ:''' ୧୭୫୫ ମସିହାରେ ଡେନିସ୍ ଇଷ୍ଟ ଇଣ୍ଡିଆ କମ୍ପାନୀର ଆଗମନ ଘଟିଥିଲା । ସେମାନେ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପରେ ବସତି ସ୍ଥାପନ କରି ଏହାର ନାମ 'ନ୍ୟୁ ଡେନମାର୍କ' (ପରେ ଫ୍ରେଡେରିକ୍ସ ଆଇଲାଣ୍ଡସ୍) ରଖିଥିଲେ । ତେବେ ଭୟଙ୍କର ମ୍ୟାଲେରିଆ ରୋଗର ପ୍ରାଦୁର୍ଭାବ କାରଣରୁ ସେମାନେ ବାରମ୍ବାର ଏହି ବସତି ଛାଡ଼ିବାକୁ ବାଧ୍ୟ ହୋଇଥିଲେ । ଶେଷରେ ୧୮୬୮ ମସିହାରେ ଡେନିସ୍ ସରକାର ନିଜର ସମସ୍ତ ଅଧିକାରକୁ ବ୍ରିଟିଶ୍ ପ୍ରଶାସନ ନିକଟରେ ବିକ୍ରି କରିଦେଇଥିଲେ । |- style="background-color:#FFF5EE; vertical-align: top;" | style="text-align:center;" | '''୩''' | style="text-align:center;" | '''୧୭୮୯ – ୧୯୪୧''' | '''ବ୍ରିଟିଶ୍ ଶାସନ ଓ ସେଲୁଲାର୍ ଜେଲ୍:''' ୧୭୮୯ରେ ଲେଫ୍ଟନାଣ୍ଟ ଆର୍କିବାଲ୍ଡ ବ୍ଲେୟାରଙ୍କ ଅଧୀନରେ ପ୍ରଥମ ବ୍ରିଟିଶ୍ ବସତି ନିର୍ମାଣ କରାଯାଇଥିଲା । ୧୮୫୭ର ପ୍ରଥମ ଭାରତୀୟ ସ୍ୱାଧୀନତା ସଂଗ୍ରାମ ବା ସିପାହୀ ବିଦ୍ରୋହ ପରେ, ୧୮୫୮ରେ ବ୍ରିଟିଶ୍ ସରକାର ବିଦ୍ରୋହୀମାନଙ୍କୁ ନିର୍ବାସନ ଦେବା ପାଇଁ ଏଠାରେ ଏକ ବନ୍ଦୀଶାଳା ('କଳାପାଣି') ସ୍ଥାପନ କଲେ । ୧୯୦୬ରେ କୁଖ୍ୟାତ [[ସେଲୁଲାର ଜେଲ|ସେଲୁଲାର୍ ଜେଲ୍]] ନିର୍ମାଣ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲା, ଯେଉଁଠାରେ ବୀର ସାବରକର, ବଟୁକେଶ୍ୱର ଦତ୍ତଙ୍କ ଭଳି ଅସଂଖ୍ୟ ସଂଗ୍ରାମୀଙ୍କୁ ଅକଥନୀୟ ଅତ୍ୟାଚାର ସହିବାକୁ ପଡ଼ିଥିଲା । |- style="background-color:#F0F8FF; vertical-align: top;" | style="text-align:center;" | '''୪''' | style="text-align:center;" | '''୧୯୪୨ – ୧୯୪୫''' | '''ଜାପାନୀ ଅଧିକାର ଓ ଆଜାଦ୍ ହିନ୍ଦ୍ ଫୌଜ:''' ଦ୍ୱିତୀୟ ବିଶ୍ୱଯୁଦ୍ଧ ସମୟରେ ଜାପାନୀ ସାମ୍ରାଜ୍ୟ ଏହି ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜକୁ ଦଖଲ କରିଥିଲା । ୩୦ ଡିସେମ୍ବର ୧୯୪୩ରେ ନେତାଜୀ [[ସୁଭାଷ ଚନ୍ଦ୍ର ବୋଷ]] ପୋର୍ଟ ବ୍ଲେୟାରଠାରେ ଆଜାଦ ହିନ୍ଦ୍ ଫୌଜର ସ୍ୱାଧୀନ ପତାକା ଉତ୍ତୋଳନ କରି ଏକ ଐତିହାସିକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ସୃଷ୍ଟି କରିଥିଲେ । ସେ ଆଣ୍ଡାମାନକୁ 'ଶହୀଦ୍ ଦ୍ୱୀପ' ଏବଂ ନିକୋବରକୁ 'ସ୍ୱରାଜ ଦ୍ୱୀପ' ନାମରେ ନାମିତ କରିଥିଲେ । ୧୯୪୫ରେ ଯୁଦ୍ଧ ଶେଷ ହେବା ପରେ ଏହା ପୁନର୍ବାର ବ୍ରିଟିଶ୍ ନିୟନ୍ତ୍ରଣକୁ ଆସିଲା । |- style="background-color:#FFF5EE; vertical-align: top;" | style="text-align:center;" | '''୫''' | style="text-align:center;" | '''୧୯୪୭ – ୧୯୫୬''' | '''ସ୍ୱାଧୀନତା ଓ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ମାନ୍ୟତା:''' ୧୯୪୭ ମସିହାରେ ବ୍ରିଟିଶ୍ ଶାସନରୁ ସ୍ୱାଧୀନତା ପାଇବା ପରେ ଏହା ଭାରତୀୟ ସଂଘର ଏକ ଅବିଚ୍ଛେଦ୍ୟ ଅଙ୍ଗ ପାଲଟିଲା । ୧୯୫୦ରେ ନୂତନ ସମ୍ବିଧାନ ଅନୁଯାୟୀ ଏହାକୁ 'ଭାଗ-ଘ' (Part D) ରାଜ୍ୟ ଭାବରେ ସ୍ୱୀକୃତି ଦିଆଗଲା ଏବଂ ପରେ ସୀମା ପୁନର୍ଗଠନ ଆଇନ ଆଧାରରେ ୧ ନଭେମ୍ବର ୧୯୫୬ରେ ଏହାକୁ ଏକ ପୂର୍ଣ୍ଣାଙ୍ଗ 'କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ' ଭାବରେ ଘୋଷଣା କରାଗଲା । |- style="background-color:#F0F8FF; vertical-align: top;" | style="text-align:center;" | '''୬''' | style="text-align:center;" | '''୨୦୦୪ – ବର୍ତ୍ତମାନ''' | '''ସୁନାମୀ ବିପର୍ଯ୍ୟୟ ଓ ନୂତନ ନାମକରଣ:''' ୨୬ ଡିସେମ୍ବର ୨୦୦୪ର ଭୟଙ୍କର ସୁମାତ୍ରା ଭୂମିକମ୍ପ ଯୋଗୁଁ ଆସିଥିବା ସୁନାମୀରେ ଏହି ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ବ୍ୟାପକ କ୍ଷୟକ୍ଷତି ଘଟିଥିଲା ଏବଂ ହଜାର ହଜାର ଲୋକ ପ୍ରାଣ ହରାଇଥିଲେ । ନିକଟ ଅତୀତରେ ଭାରତ ସରକାର ଉପନିବେଶବାଦର ଚିହ୍ନକୁ ଲିଭାଇବା ପାଇଁ ଅନେକ ପଦକ୍ଷେପ ନେଇଛନ୍ତି । ୨୦୧୮ରେ ରୋସ୍, ନୀଲ୍ ଏବଂ ହାଭଲକ୍ ଦ୍ୱୀପର ନାମ ବଦଳାଯାଇଥିଲା ଏବଂ ସେପ୍ଟେମ୍ବର ୨୦୨୪ରେ ପ୍ରଶାସନିକ କେନ୍ଦ୍ର ତଥା ରାଜଧାନୀ 'ପୋର୍ଟ ବ୍ଲେୟାର'ର ନାମ ବଦଳାଇ ଆନୁଷ୍ଠାନିକ ଭାବରେ 'ଶ୍ରୀ ବିଜୟ ପୁରମ୍' ରଖାଯାଇଛି । |} == ଭୌଗୋଳିକ ଅବସ୍ଥାନ == ଆଣ୍ଡାମାନ ଏବଂ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜ ମୁଖ୍ୟତଃ ଭାରତୀୟ ମହାସାଗରର ବଙ୍ଗୋପସାଗର ଏବଂ ଆଣ୍ଡାମାନ ସାଗରର ମିଳନ ସ୍ଥଳରେ ଅବସ୍ଥିତ । ଏହା ଏକ ବିଶାଳ ଦ୍ୱୀପ ଶୃଙ୍ଖଳା, ଯାହାକି ଉତ୍ତରରୁ ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗକୁ ପ୍ରାୟ ୮୦୦ କିଲୋମିଟର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବ୍ୟାପିଛି । ଏହି ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜ ମୁଖ୍ୟତଃ ଦୁଇଟି ପ୍ରମୁଖ ଗୋଷ୍ଠୀକୁ ନେଇ ଗଠିତ - ଉତ୍ତର ଭାଗରେ ଥିବା 'ଆଣ୍ଡାମାନ ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜ' ଏବଂ ଦକ୍ଷିଣ ଭାଗରେ ଥିବା 'ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜ' । ଏହି ଦୁଇ ଦ୍ୱୀପ ଗୋଷ୍ଠୀ ପରସ୍ପରଠାରୁ ପ୍ରାୟ ୧୫୦ କିଲୋମିଟର ପ୍ରଶସ୍ତ ସମୁଦ୍ର ପଥ ଦ୍ୱାରା ପୃଥକ ହୋଇଛନ୍ତି, ଯାହାକୁ 'ଦଶ ଡିଗ୍ରୀ ଚ୍ୟାନେଲ' (Ten Degree Channel) କୁହାଯାଏ (କାରଣ ଏହା ୧୦° ଉତ୍ତର ଅକ୍ଷାଂଶରେ ଅବସ୍ଥିତ) । ଭୌଗୋଳିକ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣରୁ ଏହି ଦ୍ୱୀପଗୁଡ଼ିକ ପ୍ରକୃତରେ ସମୁଦ୍ର ମଧ୍ୟରେ ବୁଡ଼ି ରହିଥିବା ଏକ ବିଶାଳ ପର୍ବତମାଳାର ଉପରିଭାଗ ଅଟନ୍ତି, ଯାହାକି ମିଆଁମାରର ଆରାକାନ୍ ୟୋମା (Arakan Yoma) ପର୍ବତଶ୍ରେଣୀର ଏକ ସମ୍ପ୍ରସାରଣ ବୋଲି ବିଶ୍ୱାସ କରାଯାଏ । ନିମ୍ନଲିଖିତ ସାରଣୀରେ ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ପ୍ରମୁଖ ଭୌଗୋଳିକ ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟଗୁଡ଼ିକୁ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି: {| class="wikitable" style="width:100%; border-collapse:collapse; font-family: sans-serif;" |- style="background-color:#0072B2; color:white; font-size: 1.1em; text-align:center;" ! scope="col" style="width:8%;" | କ୍ରମ ! scope="col" style="width:22%;" | ଭୌଗୋଳିକ ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ ! scope="col" style="width:70%;" | ସବିଶେଷ ବିବରଣୀ |- style="background-color:#FFF5EE; vertical-align: top;" | style="text-align:center;" | '''୧''' | '''ଆୟତନ ଓ ଦ୍ୱୀପ ସଂଖ୍ୟା''' | ସମଗ୍ର କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳର ସମୁଦାୟ ଆୟତନ ହେଉଛି ୮,୨୪୯ ବର୍ଗ କିଲୋମିଟର । ଏଥିରେ ସର୍ବମୋଟ ୮୩୬ଟି ଛୋଟ-ବଡ଼ ଦ୍ୱୀପ ଏବଂ ଶିଳାଖଣ୍ଡ ରହିଛି, ଯାହା ମଧ୍ୟରୁ କେବଳ ୩୧ଟି ଦ୍ୱୀପରେ ମନୁଷ୍ୟ ବସବାସ କରୁଛନ୍ତି । ଆଣ୍ଡାମାନ ଗୋଷ୍ଠୀରେ ସର୍ବାଧିକ ଅଞ୍ଚଳ (ପ୍ରାୟ ୬,୪୦୮ ବର୍ଗ କି.ମି.) ଥିବାବେଳେ ନିକୋବର ଗୋଷ୍ଠୀର ଆୟତନ ପ୍ରାୟ ୧,୮୪୧ ବର୍ଗ କି.ମି. ଅଟେ । |- style="background-color:#F0F8FF; vertical-align: top;" | style="text-align:center;" | '''୨''' | '''ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଶୃଙ୍ଗ''' | ଆଣ୍ଡାମାନ ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ଉତ୍ତର ଭାଗରେ ଅବସ୍ଥିତ '''ସ୍ୟାଡଲ୍ ଶୃଙ୍ଗ''' (Saddle Peak) ହେଉଛି ସମଗ୍ର ଅଞ୍ଚଳର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସ୍ଥାନ, ଯାହାର ଉଚ୍ଚତା ସମୁଦ୍ର ପତନଠାରୁ ୭୩୨ ମିଟର (୨,୪୦୨ ଫୁଟ) । ସେହିପରି ଗ୍ରେଟ୍ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପରେ ଥିବା 'ମାଉଣ୍ଟ ଥୁଲିଅର୍' (Mount Thullier) ହେଉଛି ନିକୋବରର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଶୃଙ୍ଗ (୬୪୨ ମିଟର) । |- style="background-color:#FFF5EE; vertical-align: top;" | style="text-align:center;" | '''୩''' | '''ସକ୍ରିୟ ଆଗ୍ନେୟଗିରି''' | ପୋର୍ଟ ବ୍ଲେୟାର (ଶ୍ରୀ ବିଜୟ ପୁରମ୍) ଠାରୁ ପ୍ରାୟ ୧୩୫ କି.ମି. ଉତ୍ତର-ପୂର୍ବ ଦିଗରେ ଆଣ୍ଡାମାନ ସାଗରରେ ଅବସ୍ଥିତ '''ବ୍ୟାରେନ୍ ଦ୍ୱୀପ''' (Barren Island) ହେଉଛି ଭାରତ ତଥା ସମଗ୍ର ଦକ୍ଷିଣ ଏସିଆର ଏକମାତ୍ର ସକ୍ରିୟ ଆଗ୍ନେୟଗିରି । ଏହା ବ୍ୟତୀତ ନିକଟବର୍ତ୍ତୀ 'ନାର୍କୋଣ୍ଡମ୍ ଦ୍ୱୀପ' ଏକ ସୁପ୍ତ ଆଗ୍ନେୟଗିରି ଅଟେ । |- style="background-color:#F0F8FF; vertical-align: top;" | style="text-align:center;" | '''୪''' | '''ସର୍ବଦକ୍ଷିଣ ବିନ୍ଦୁ''' | ଗ୍ରେଟ୍ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପର ସର୍ବଦକ୍ଷିଣ ପ୍ରାନ୍ତରେ ଥିବା '''ଇନ୍ଦିରା ପଏଣ୍ଟ''' (Indira Point) ହେଉଛି କେବଳ ଏହି ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ନୁହେଁ, ବରଂ ସମଗ୍ର ଭାରତବର୍ଷର ଭୌଗୋଳିକ ସର୍ବଦକ୍ଷିଣ ବିନ୍ଦୁ । ୨୦୦୪ ସୁନାମୀ ସମୟରେ ଏହି ବିନ୍ଦୁର ଅଧିକାଂଶ ଅଂଶ ସମୁଦ୍ର ଗର୍ଭରେ ଲୀନ ହୋଇଯାଇଥିଲା, ତଥାପି ଏହାର ପ୍ରାକୃତିକ ଓ ଭୌଗୋଳିକ ଗୁରୁତ୍ୱ ଅତୁଟ ରହିଛି । |- style="background-color:#FFF5EE; vertical-align: top;" | style="text-align:center;" | '''୫''' | '''ଜଳବାୟୁ''' | ବିଷୁବ ରେଖା ନିକଟରେ ଅବସ୍ଥିତ ଥିବାରୁ ଏଠାରେ ମୁଖ୍ୟତଃ 'ଉଷ୍ମ କ୍ରାନ୍ତୀୟ ସାମୁଦ୍ରିକ ଜଳବାୟୁ' ଅନୁଭୂତ ହୁଏ । ଏଠାରେ ଗ୍ରୀଷ୍ମ ଓ ଶୀତ ଋତୁ ମଧ୍ୟରେ ତାପମାତ୍ରାର ବିଶେଷ ପରିବର୍ତ୍ତନ ହୁଏନାହିଁ; ବର୍ଷସାରା ତାପମାତ୍ରା ୨୩°C ରୁ ୩୧°C ମଧ୍ୟରେ ସ୍ଥିର ରହେ । ଦକ୍ଷିଣ-ପଶ୍ଚିମ ତଥା ଉତ୍ତର-ପୂର୍ବ ମୌସୁମୀ ପ୍ରବାହ କାରଣରୁ ଏଠାରେ ମେ' ମାସରୁ ନଭେମ୍ବର ମାସ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରଚୁର ବୃଷ୍ଟିପାତ ହୋଇଥାଏ । |- style="background-color:#F0F8FF; vertical-align: top;" | style="text-align:center;" | '''୬''' | '''ପରିବେଶ ଓ ଅରଣ୍ୟ''' | ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ପ୍ରାୟ ୮୬.୨% ଭୂଭାଗ ଘଞ୍ଚ କ୍ରାନ୍ତୀୟ ବୃଷ୍ଟିଅରଣ୍ୟ (Tropical Rainforest) ଏବଂ ହେନ୍ତାଳ ବନ (Mangroves) ଦ୍ୱାରା ଆଚ୍ଛାଦିତ । ଦୀର୍ଘକାଳ ଧରି ମୁଖ୍ୟ ଭୂଖଣ୍ଡରୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ରହିବା କାରଣରୁ ଏଠାରେ ଅନେକ ସ୍ଥାନୀୟ ପ୍ରଜାତିର (Endemic) ଉଦ୍ଭିଦ ଓ ବନ୍ୟଜନ୍ତୁ ଦେଖିବାକୁ ମିଳନ୍ତି । ଏହା ସାମୁଦ୍ରିକ ଜୀବବିବିଧତା ବିଶେଷ କରି ପ୍ରବାଳ ଭିତ୍ତି (Coral Reefs) ପାଇଁ ସାରା ବିଶ୍ୱରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ । |} == ଲୋକସଂଖ୍ୟାତ୍ମକ ତଥ୍ୟ == ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ଜନସଂଖ୍ୟା ଏବଂ ସାମାଜିକ ଗଠନ ଅତ୍ୟନ୍ତ ବୈଚିତ୍ର୍ୟମୟ ଅଟେ। ଏହାକୁ 'ମିନି ଇଣ୍ଡିଆ' ବା 'କ୍ଷୁଦ୍ର ଭାରତ' ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ, କାରଣ ଏଠାରେ ସମଗ୍ର ଭାରତର ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରାନ୍ତରୁ ଆସିଥିବା ଲୋକମାନେ ଏକତ୍ର ବସବାସ କରନ୍ତି। ୨୦୧୧ ମସିହାର ଜନଗଣନା ଅନୁଯାୟୀ ଏହି କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳର ମୋଟ ଜନସଂଖ୍ୟା ୩,୮୦,୫୮୧ ଥିବାବେଳେ, ମଇ ୨୦୨୬ ସୁଦ୍ଧା ସାମ୍ପ୍ରତିକ ସରକାରୀ ଆକଳନ (ଜାତୀୟ ଜନସଂଖ୍ୟା ଆୟୋଗ ଏବଂ IIMAD ରିପୋର୍ଟ) ଅନୁଯାୟୀ ଏହା ପ୍ରାୟ ୪.୧୫ ଲକ୍ଷରୁ ୪.୨୧ ଲକ୍ଷରେ ପହଞ୍ଚିଛି। ଏହି ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ଜନସଂଖ୍ୟା ମୁଖ୍ୟତଃ ଦୁଇ ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ— ପ୍ରଥମଟି ହେଉଛି ଆଧୁନିକ ମୂଳ ସ୍ରୋତର ଅଧିବାସୀ (ଯେଉଁମାନେ ମୁଖ୍ୟତଃ ମୁଖ୍ୟ ଭୂଖଣ୍ଡରୁ ସ୍ଥାନାନ୍ତରିତ ହୋଇଛନ୍ତି) ଏବଂ ଦ୍ୱିତୀୟଟି ହେଉଛି ଆଦିମ ସ୍ଥାନୀୟ ଜନଜାତି (ଯେଉଁମାନେ ହଜାର ହଜାର ବର୍ଷ ଧରି ଏହି ସ୍ଥାନର ପ୍ରକୃତ ବାସିନ୍ଦା ଅଟନ୍ତି)। ନିମ୍ନଲିଖିତ ସାରଣୀରେ ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ଲୋକସଂଖ୍ୟା ଏବଂ ଆନୁଷଙ୍ଗିକ ତଥ୍ୟର ତୁଳନାତ୍ମକ ବିବରଣୀ ପ୍ରଦାନ କରାଯାଇଛି: {| class="wikitable" style="width:100%; border-collapse:collapse; font-family: sans-serif; text-align:center;" |- style="background-color:#0072B2; color:white; font-size: 1.1em;" ! scope="col" style="width:8%;" | କ୍ରମ ! scope="col" style="width:22%;" | ଲୋକସଂଖ୍ୟାତ୍ମକ ଦିଗ ! scope="col" style="width:35%;" | ୨୦୧୧ ଜନଗଣନା ତଥ୍ୟ ! scope="col" style="width:35%;" | ସଦ୍ୟତମ ସ୍ଥିତି ଓ ଆକଳନ (ମଇ ୨୦୨୬) |- style="background-color:#FFF5EE; vertical-align: middle;" | '''୧''' | '''ମୋଟ ଜନସଂଖ୍ୟା''' | ୩,୮୦,୫୮୧ | ପ୍ରାୟ ୪,୧୫,୦୦୦ ରୁ ୪,୨୧,୦୦୦ ମଧ୍ୟରେ |- style="background-color:#F0F8FF; vertical-align: middle;" | '''୨''' | '''ଲିଙ୍ଗଗତ ବଣ୍ଟନ''' | ପୁରୁଷ: ୨,୦୨,୮୭୧ <br /> ମହିଳା: ୧,୭୭,୭୧୦ | ପୁରୁଷ: ପ୍ରାୟ ୨.୨ ଲକ୍ଷ <br /> ମହିଳା: ପ୍ରାୟ ୧.୯୫ ଲକ୍ଷ |- style="background-color:#FFF5EE; vertical-align: middle;" | '''୩''' | '''ଲିଙ୍ଗ ଅନୁପାତ''' | ୮୭୬ (ପ୍ରତି ୧୦୦୦ ପୁରୁଷରେ ମହିଳା) | ସାମାନ୍ୟ ସୁଧାର ସହ ପ୍ରାୟ ୮୮୦-୮୯୦ ଆକଳନ |- style="background-color:#F0F8FF; vertical-align: middle;" | '''୪''' | '''ସାକ୍ଷରତା ହାର''' | ମୋଟ: ୮୬.୬୩% <br /> <small>(ପୁରୁଷ: ୯୦.୨୭%, ମହିଳା: ୮୨.୪୩%)</small> | ମୋଟ: ୯୧.୧% <br /> <small>(ସମ୍ପ୍ରତିକ PLFS ରିପୋର୍ଟ ଆଧାରରେ)</small> |- style="background-color:#FFF5EE; vertical-align: middle;" | '''୫''' | '''ଜନବସତି ଅନୁପାତ''' | ସହରାଞ୍ଚଳ: ୩୭.୭% <br /> ଗ୍ରାମାଞ୍ଚଳ: ୬୨.୩% | ଗ୍ରେଟ୍ ନିକୋବର ପ୍ରକଳ୍ପ ଓ ଭିତ୍ତିଭୂମି ବିକାଶ କାରଣରୁ ସହରୀକରଣ ହାରରେ କ୍ରମାଗତ ବୃଦ୍ଧି |- style="background-color:#F0F8FF; vertical-align: middle;" | '''୬''' | '''ଧର୍ମଗତ ବିଭାଜନ''' | ହିନ୍ଦୁ (୬୯.୪୫%), ଖ୍ରୀଷ୍ଟିଆନ (୨୧.୨୮%), ମୁସଲମାନ (୮.୫୨%) | ଅନୁପାତ ପ୍ରାୟତଃ ସମାନ ରହିଛି |- style="background-color:#FFF5EE; vertical-align: middle;" | '''୭''' | '''ସର୍ବାଧିକ କଥିତ ଭାଷା''' | ବଙ୍ଗାଳୀ (~୨୮.୪%), ହିନ୍ଦୀ (~୧୯.୨%), ତାମିଲ (~୧୫.୨%), ତେଲୁଗୁ (~୧୩.୨%) | ବଙ୍ଗାଳୀ ଏବଂ ହିନ୍ଦୀ ଭାଷାଭାଷୀଙ୍କ ସଂଖ୍ୟା ସର୍ବାଧିକ, ଏହା ସହିତ ଇଂରାଜୀର ବହୁଳ ବ୍ୟବହାର |- style="background-color:#F0F8FF; vertical-align: middle;" | '''୮''' | '''ଆଦିମ ଜନଜାତି (PVTGs)''' | ସେଣ୍ଟିନେଲୀ, ଜାରୱା, ଓଙ୍ଗେ, ମହାନ୍ ଆଣ୍ଡାମାନୀ, ଶୋମ୍ପେନ୍ ଓ ନିକୋବରୀ | ସେଣ୍ଟିନେଲୀମାନେ ଏବେ ମଧ୍ୟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସମ୍ପର୍କବିହୀନ ଅଟନ୍ତି। ଅନ୍ୟ ଜନଜାତିଙ୍କ ସଂରକ୍ଷଣ ପ୍ରତି ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଧ୍ୟାନ |} ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ଜନସଂଖ୍ୟା ଘନତ୍ୱ ଅତ୍ୟନ୍ତ କମ୍ ଅଟେ (୨୦୧୧ ସୁଦ୍ଧା ବର୍ଗ କିଲୋମିଟର ପିଛା ମାତ୍ର ୪୬ ଜଣ)। ନିକଟବର୍ତ୍ତୀ ବର୍ଷଗୁଡ଼ିକରେ କେନ୍ଦ୍ର ସରକାରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ହାତକୁ ନିଆଯାଇଥିବା ବିଭିନ୍ନ ବୃହତ୍ ଭିତ୍ତିଭୂମି ଓ ପର୍ଯ୍ୟଟନ ପ୍ରକଳ୍ପ କାରଣରୁ ମୁଖ୍ୟ ଭୂଖଣ୍ଡରୁ ଅନେକ ବୃତ୍ତିଗତ କର୍ମଚାରୀ ଏବଂ ପ୍ରବାସୀ ଶ୍ରମିକଙ୍କ ଆଗମନ ଦେଖାଦେଇଛି, ଯାହାକି ଆଗାମୀ ଦଶନ୍ଧିରେ ଏହାର ଲୋକସଂଖ୍ୟାତ୍ମକ ରୂପରେଖରେ ଏକ ବଡ଼ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଆଣିବାର ସମ୍ଭାବନା ରଖେ। == ପ୍ରଶାସନ ଓ ରାଜନୀତି == ଆଣ୍ଡାମାନ ଏବଂ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜ ହେଉଛି ଭାରତର ଏକ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ (Union Territory) । ଭାରତୀୟ ସମ୍ବିଧାନର ଧାରା ୨୩୯ ଅନୁଯାୟୀ, ଏହି ଅଞ୍ଚଳରେ କୌଣସି ବିଧାନସଭା ବା ନିର୍ବାଚିତ ରାଜ୍ୟ ସରକାର ନାହାନ୍ତି । ଏହାର ସମସ୍ତ ପ୍ରଶାସନିକ ଦାୟିତ୍ୱ ଭାରତର ରାଷ୍ଟ୍ରପତିଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନିଯୁକ୍ତ ଏକ 'ଉପରାଜ୍ୟପାଳ' (Lieutenant Governor) ଙ୍କ ଉପରେ ନ୍ୟସ୍ତ ଅଟେ, ଯିଏକି କେନ୍ଦ୍ର ସରକାରଙ୍କ ପ୍ରତିନିଧି ଭାବରେ ସମଗ୍ର ଅଞ୍ଚଳର ଶାସନଭାର ତୁଲାନ୍ତି । ଦୈନନ୍ଦିନ ପ୍ରଶାସନିକ କାର୍ଯ୍ୟ ଏବଂ ନୀତି ନିର୍ଦ୍ଧାରଣରେ ତାଙ୍କୁ ସହାୟତା କରିବା ପାଇଁ ଭାରତୀୟ ପ୍ରଶାସନିକ ସେବା (IAS) ର ଜଣେ ବରିଷ୍ଠ ଅଧିକାରୀ 'ମୁଖ୍ୟ ସଚିବ' ଭାବରେ ନିଯୁକ୍ତ ହୋଇଥାନ୍ତି । ବିଚାର ବିଭାଗୀୟ (Judiciary) କ୍ଷେତ୍ରରେ ଏହି କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ ନିଜସ୍ୱ କୌଣସି ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚ ନ୍ୟାୟାଳୟ ନରଖି, 'କଲିକତା ଉଚ୍ଚ ନ୍ୟାୟାଳୟ' (Calcutta High Court) ର ଅଧୀନରେ ଆସେ । ଆଇନଗତ ସୁବିଧା ପାଇଁ ରାଜଧାନୀ ଶ୍ରୀ ବିଜୟ ପୁରମ୍ (ଯାହାର ପୂର୍ବ ନାମ ପୋର୍ଟ ବ୍ଲେୟାର ଥିଲା) ଠାରେ କଲିକତା ଉଚ୍ଚ ନ୍ୟାୟାଳୟର ଏକ ସ୍ଥାୟୀ ଖଣ୍ଡପୀଠ (Circuit Bench) ସ୍ଥାପନ କରାଯାଇଛି । ରାଜନୈତିକ ସ୍ତରରେ ଏହି କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳରୁ ସମଗ୍ର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜକୁ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ କରିବା ପାଇଁ କେବଳ ଜଣେ ମାତ୍ର ସାଂସଦ (Member of Parliament) ଭାରତୀୟ ଲୋକ ସଭାକୁ ନିର୍ବାଚିତ ହୋଇଥାନ୍ତି । ସୁଶାସନ ପାଇଁ ସମଗ୍ର ଭୂଭାଗକୁ ତିନୋଟି ଜିଲ୍ଲାରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇଛି ଏବଂ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜିଲ୍ଲା ଜଣେ ଡେପୁଟି କମିଶନରଙ୍କ (ଜିଲ୍ଲାପାଳ) ଅଧୀନରେ ପରିଚାଳିତ ହୁଏ । ଗ୍ରାମାଞ୍ଚଳରେ ପଞ୍ଚାୟତରାଜ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଥିବାବେଳେ ସହରାଞ୍ଚଳ ପ୍ରଶାସନ ପାଇଁ ପୌରପରିଷଦ ଗଠନ କରାଯାଇଛି । ନିମ୍ନଲିଖିତ ସାରଣୀରେ ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ବର୍ତ୍ତମାନର ପ୍ରଶାସନିକ ଏବଂ ରାଜନୈତିକ ଢାଞ୍ଚାକୁ ସବିଶେଷ ଭାବେ ଦର୍ଶାଯାଇଛି (ମଇ ୨୦୨୬ ସୁଦ୍ଧା ଅଦ୍ୟତନ): {| class="wikitable" style="width:100%; border-collapse:collapse; font-family: sans-serif;" |- style="background-color:#0072B2; color:white; font-size: 1.1em; text-align:center;" ! scope="col" style="width:8%;" | କ୍ରମ ! scope="col" style="width:25%;" | ବିଭାଗ ! scope="col" style="width:67%;" | ସବିଶେଷ ବିବରଣୀ |- style="background-color:#FFF5EE; vertical-align: top;" | style="text-align:center;" | '''୧''' | '''ଶାସନ ପ୍ରଣାଳୀ''' | କେନ୍ଦ୍ର ସରକାରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପରିଚାଳିତ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ (ଏଠାରେ କୌଣସି ରାଜ୍ୟ ବିଧାନସଭା ବା ମୁଖ୍ୟମନ୍ତ୍ରୀ ନାହାନ୍ତି) । |- style="background-color:#F0F8FF; vertical-align: top;" | style="text-align:center;" | '''୨''' | '''ବର୍ତ୍ତମାନର ଉପରାଜ୍ୟପାଳ''' | ଆଡମିରାଲ (ଅବସରପ୍ରାପ୍ତ) '''[[ଦେବେନ୍ଦ୍ର କୁମାର ଜୋଶୀ]]''' (ଅକ୍ଟୋବର ୨୦୧୭ ମସିହାରୁ ଦାୟିତ୍ୱରେ) |- style="background-color:#FFF5EE; vertical-align: top;" | style="text-align:center;" | '''୩''' | '''ବର୍ତ୍ତମାନର ମୁଖ୍ୟ ସଚିବ''' | ଶ୍ରୀ ଚନ୍ଦ୍ର ଭୂଷଣ କୁମାର, ଆଇ.ଏ.ଏସ୍. |- style="background-color:#F0F8FF; vertical-align: top;" | style="text-align:center;" | '''୪''' | '''ସଂସଦୀୟ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ''' | ଲୋକ ସଭାରେ ମୋଟ ୧ ଗୋଟି ଆସନ ଅଛି । ସଦ୍ୟତମ ୨୦୨୪ ଲୋକ ସଭା ନିର୍ବାଚନର ବିଜୟୀ ସାଂସଦ: '''[[ବିଷ୍ଣୁ ପଦ ରାୟ]]''' (ଭାରତୀୟ ଜନତା ପାର୍ଟି) |- style="background-color:#FFF5EE; vertical-align: top;" | style="text-align:center;" | '''୫''' | '''ନ୍ୟାୟିକ ଅଧିକାର କ୍ଷେତ୍ର''' | [[କଲିକତା ଉଚ୍ଚ ନ୍ୟାୟାଳୟ]] (ମୁଖ୍ୟ ପୀଠ: କୋଲକାତା, ଖଣ୍ଡପୀଠ: ଶ୍ରୀ ବିଜୟ ପୁରମ୍) |- style="background-color:#F0F8FF; vertical-align: top;" | style="text-align:center;" | '''୬''' | '''ପ୍ରଶାସନିକ ଜିଲ୍ଲା ସମୂହ (୩ ଗୋଟି)''' | * '''[[ଦକ୍ଷିଣ ଆଣ୍ଡାମାନ ଜିଲ୍ଲା]]''' (ସଦର ମହକୁମା: ଶ୍ରୀ ବିଜୟ ପୁରମ୍) * '''[[ଉତ୍ତର ଓ ମଧ୍ୟ ଆଣ୍ଡାମାନ ଜିଲ୍ଲା]]''' (ସଦର ମହକୁମା: ମାୟାବନ୍ଦର) * '''[[ନିକୋବର ଜିଲ୍ଲା]]''' (ସଦର ମହକୁମା: କାର୍ ନିକୋବର) |- style="background-color:#FFF5EE; vertical-align: top;" | style="text-align:center;" | '''୭''' | '''ସ୍ଥାନୀୟ ଶାସନ (Local Govt)''' | ଗ୍ରାମାଞ୍ଚଳରେ ଜିଲ୍ଲା ପରିଷଦ ଏବଂ ଗ୍ରାମ ପଞ୍ଚାୟତ ବ୍ୟବସ୍ଥା ରହିଛି । ସହରାଞ୍ଚଳ ପାଇଁ ଏକମାତ୍ର ମ୍ୟୁନିସିପାଲିଟି ଭାବରେ 'ଶ୍ରୀ ବିଜୟ ପୁରମ୍ ପୌରପରିଷଦ' (ପୂର୍ବର ପୋର୍ଟ ବ୍ଲେୟାର ପୌରପରିଷଦ) କାର୍ଯ୍ୟରତ ଅଛି । |- style="background-color:#F0F8FF; vertical-align: top;" | style="text-align:center;" | '''୮''' | '''ସାମରିକ ପ୍ରଶାସନ''' | ଭାରତର ଏକମାତ୍ର ମିଳିତ ସାମରିକ କମାଣ୍ଡ '''ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର କମାଣ୍ଡ (ANC)''' ଏହିଠାରେ ଅବସ୍ଥିତ, ଯେଉଁଥିରେ ଭାରତୀୟ ସେନା, ନୌସେନା ଏବଂ ବିମାନ ବାହିନୀ ମିଳିତ ଭାବେ ଅଞ୍ଚଳର ସୁରକ୍ଷା ପରିଚାଳନା କରନ୍ତି । |} == ଅର୍ଥନୀତି == ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ଅର୍ଥନୀତି ମୁଖ୍ୟତଃ କୃଷି, ପର୍ଯ୍ୟଟନ ଏବଂ ମତ୍ସ୍ୟ ଚାଷ ଉପରେ ନିର୍ଭରଶୀଳ । ଏହାର ଭୌଗୋଳିକ ଅବସ୍ଥିତି ଯୋଗୁଁ ଏଠାରେ ବାଣିଜ୍ୟିକ ସୁଯୋଗ ବହୁତ ରହିଛି । {| class="wikitable sortable" style="background:#fdfdfd; border:1px solid #aaa; width:100%; text-align:left;" |+ style="background:#2E8B57; color:white; padding:10px; font-size:1.2em;" | '''ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର: ଆର୍ଥିକ ରୂପରେଖ''' |- style="background:#E9E9E9; text-align:center;" ! width="30%" | ଆର୍ଥିକ କ୍ଷେତ୍ର ! width="70%" | ବିବରଣୀ |- | '''ମୁଖ୍ୟ କୃଷି ଉତ୍ପାଦ''' | ଧାନ, ନଡ଼ିଆ, ଗୁଆ, ରବର ଏବଂ କାଜୁ । ଏଠାରେ ପ୍ରଚୁର ପରିମାଣରେ ମସଲା (ଗୋଲମରିଚ, ଡାଲଚିନି) ମଧ୍ୟ ଚାଷ ହୁଏ [୧] । |- | '''ପର୍ଯ୍ୟଟନ ଶିଳ୍ପ''' | ଏହା ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ଅର୍ଥନୀତିର ମେରୁଦଣ୍ଡ । ସେଲ୍ୟୁଲାର ଜେଲ୍, ରାଧାନଗର ବିଚ୍ ଏବଂ ସ୍କୁବା ଡାଇଭିଂ ପାଇଁ ଏହା ବିଶ୍ୱପ୍ରସିଦ୍ଧ [୨] । |- | '''ମତ୍ସ୍ୟ ସମ୍ପଦ''' | ପ୍ରାୟ ୬ ଲକ୍ଷ ବର୍ଗ କିଲୋମିଟର ପରିବ୍ୟାପ୍ତ 'Exclusive Economic Zone' (EEZ) ମଧ୍ୟରେ ସାମୁଦ୍ରିକ ମାଛ ଧରା ଏକ ପ୍ରମୁଖ ଜୀବିକା [୩] । |- | '''ଶିଳ୍ପ ଓ ବାଣିଜ୍ୟ''' | ହସ୍ତତନ୍ତ (ବିଶେଷ କରି କାଠ ଏବଂ ଶାମୁକା କାମ) ଏବଂ ଖାଦ୍ୟ ପ୍ରକ୍ରିୟାକରଣ ଉପରେ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦିଆଯାଏ । |- | '''ବନ୍ଦର ଭିତ୍ତିଭୂମି''' | ପୋର୍ଟ ବ୍ଲେୟର ଏକ ପ୍ରମୁଖ ସାମୁଦ୍ରିକ ବନ୍ଦର, ଯାହା ଆନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ଜଳପଥ ସହ ସଂଯୋଗ ରକ୍ଷା କରେ । |} === ମୁଖ୍ୟ ରପ୍ତାନି ଦ୍ରବ୍ୟ === * ସାମୁଦ୍ରିକ ଉତ୍ପାଦ: ମାଛ ଏବଂ ଚିଙ୍ଗୁଡ଼ି । * କୃଷିଜାତ ଦ୍ରବ୍ୟ: ନଡ଼ିଆ, ଗୁଆ ଏବଂ କଞ୍ଚା ରବର । * ହସ୍ତଶିଳ୍ପ: ବେତ ଓ କାଠ ନିର୍ମିତ ସାମଗ୍ରୀ । == ପରିବହନ == ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ଭୌଗୋଳିକ ଅବସ୍ଥିତି ଯୋଗୁଁ ଏଠାରେ ଜଳପଥ ଏବଂ ଆକାଶପଥ ପରିବହନର ମୁଖ୍ୟ ମାଧ୍ୟମ ଅଟେ। {| class="wikitable sortable" style="background:#fdfdfd; border:1px solid #aaa; width:100%; text-align:left;" |+ style="background:#CC5500; color:white; padding:10px; font-size:1.2em;" | '''ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର: ପରିବହନ ବ୍ୟବସ୍ଥା''' |- style="background:#E9E9E9; text-align:center;" ! width="30%" | ପରିବହନ ମାଧ୍ୟମ ! width="70%" | ବିବରଣୀ |- | '''ଆକାଶପଥ (Airways)''' | ବୀର ସାବରକର ଆନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ବିମାନବନ୍ଦର, ପୋର୍ଟ ବ୍ଲେୟର ଏଠାକାର ମୁଖ୍ୟ ବିମାନବନ୍ଦର। ଏହା ଭାରତର ପ୍ରମୁଖ ସହର ଯଥା କୋଲକାତା, ଚେନ୍ନାଇ ଏବଂ ବିଶାଖାପାଟଣା ସହ ସଂଯୁକ୍ତ [୧]। |- | '''ଜଳପଥ (Seaways)''' | ମୁଖ୍ୟ ଭୂଭାଗ (Mainland) ରୁ ଜାହାଜ ଯୋଗେ ଯାତାୟାତ ପାଇଁ ୩ ରୁ ୪ ଦିନ ସମୟ ଲାଗେ। ବିଭିନ୍ନ ଦ୍ୱୀପ ମଧ୍ୟରେ ଯାତାୟାତ ପାଇଁ ଫେରି (Ferry) ସେବା ଉପଲବ୍ଧ [୨]। |- | '''ସଡ଼କପଥ (Roadways)''' | ଆଣ୍ଡାମାନ ଟ୍ରଙ୍କ ରୋଡ୍ (ATR) ବା ଜାତୀୟ ରାଜପଥ ୪ (NH4) ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ମୁଖ୍ୟ ସଡ଼କ, ଯାହା ପୋର୍ଟ ବ୍ଲେୟରକୁ ଡିଗ୍ଲିପୁର ସହ ସଂଯୋଗ କରେ [୩]। |- | '''ହେଲିକପ୍ଟର ସେବା''' | ଜରୁରୀକାଳୀନ ପରିସ୍ଥିତି ଏବଂ ଦୂରବର୍ତ୍ତୀ ଦ୍ୱୀପଗୁଡ଼ିକ ପାଇଁ 'ପବନ ହଂସ' (Pawan Hans) ହେଲିକପ୍ଟର ସେବା ପ୍ରଦାନ କରାଯାଏ। |} === ମୁଖ୍ୟ ଆକର୍ଷଣ ଓ ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ === * ମାରାଇନ୍ ପରିବହନ: ବୃହତ ଯାତ୍ରୀବାହୀ ଜାହାଜ ଯଥା MV Nicobar, MV Nancowry, ଏବଂ MV Swaraj Dweep ଏହି ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜକୁ ଭାରତର ପୂର୍ବ ଉପକୂଳ ସହ ଯୋଡ଼ିଥାନ୍ତି। * ବେସରକାରୀ ଫେରି: ପର୍ଯ୍ୟଟକମାନଙ୍କ ପାଇଁ ହାଭଲକ୍ (ସ୍ୱରାଜ ଦ୍ୱୀପ) ଏବଂ ନିଲ୍ ଦ୍ୱୀପକୁ ଯିବା ପାଇଁ ମାକ୍ରୁଜ୍ (Makruzz) ଭଳି ଅତ୍ୟାଧୁନିକ ବେସରକାରୀ ଫେରି ସେବା ଉପଲବ୍ଧ। == ଭିତ୍ତିଭୂମି == ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ଭିତ୍ତିଭୂମି ବିକାଶ ଏହାର ଦୂରବର୍ତ୍ତୀ ଅବସ୍ଥିତି ଏବଂ ରଣନୈତିକ ଗୁରୁତ୍ୱ ଉପରେ ଆଧାରିତ। ସାମ୍ପ୍ରତିକ ବର୍ଷଗୁଡ଼ିକରେ ଭାରତ ସରକାର ଏଠାରେ ଯୋଗାଯୋଗ ଏବଂ ଶକ୍ତି କ୍ଷେତ୍ରରେ ବ୍ୟାପକ ସଂସ୍କାର ଆଣିଛନ୍ତି। {| class="wikitable sortable" style="background:#f9f9f9; border:1px solid #aaa; width:100%; text-align:left;" |+ style="background:#008080; color:white; padding:10px; font-size:1.2em;" | '''ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର: ଭିତ୍ତିଭୂମି ରୂପରେଖ''' |- style="background:#E9E9E9; text-align:center;" ! width="30%" | କ୍ଷେତ୍ର ! width="70%" | ବିବରଣୀ |- | '''ଡିଜିଟାଲ୍ ଯୋଗାଯୋଗ''' | ଚେନ୍ନାଇ-ଆଣ୍ଡାମାନ ନିକୋବର ଅପ୍ଟିକାଲ୍ ଫାଇବର କେବୁଲ୍ (CANI-OFC): ଏହା ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜକୁ ହାଇ-ସ୍ପିଡ୍ ବ୍ରଡବ୍ୟାଣ୍ଡ ଏବଂ 4G/5G ସଂଯୋଗ ପ୍ରଦାନ କରୁଛି [୧]। |- | '''ଶକ୍ତି (Energy)''' | ମୁଖ୍ୟତଃ ଡିଜେଲ୍ ଜେନେରେଟର ଉପରେ ନିର୍ଭରଶୀଳ। ବର୍ତ୍ତମାନ ସୌର ଶକ୍ତି (Solar Energy) ଏବଂ ବାୟୁ ଶକ୍ତି ପ୍ରକଳ୍ପ ଉପରେ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦିଆଯାଉଛି [୨]। |- | '''ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ଭିତ୍ତିଭୂମି''' | ଜି.ବି. ପନ୍ଥ ହସ୍ପିଟାଲ୍, ପୋର୍ଟ ବ୍ଲେୟର ଏଠାକାର ପ୍ରମୁଖ ଡାକ୍ତରଖାନା। ଏହା ବ୍ୟତୀତ ପ୍ରତି ଦ୍ୱୀପରେ ପ୍ରାଥମିକ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ କେନ୍ଦ୍ର (PHC) ରହିଛି। |- | '''ପାନୀୟ ଜଳ''' | ବର୍ଷା ଜଳ ଅମଳ ଏବଂ ଧାନୀଖାରୀ ବନ୍ଧ (Dhanikhari Dam) ପୋର୍ଟ ବ୍ଲେୟରର ମୁଖ୍ୟ ଜଳ ଉତ୍ସ। |- | '''ସାମରିକ ଭିତ୍ତିଭୂମି''' | ଏହା ଭାରତର ଏକମାତ୍ର Tri-service Command। ଏଠାରେ ଅତ୍ୟାଧୁନିକ ରନୱେ ଏବଂ ନୌସେନା ବେସ୍ (ଯଥା: INS Kohassa, INS Baaz) ବିକଶିତ ହୋଇଛି। |} === ପ୍ରମୁଖ ବିକାଶମୂଳକ ପ୍ରକଳ୍ପ === * ଗ୍ରେଟ୍ ନିକୋବର ବିକାଶ ପ୍ରକଳ୍ପ: ଏଠାରେ ଏକ ଆନ୍ତର୍ଜାତୀୟ କଣ୍ଟେନର ଟ୍ରାନ୍ସ-ସିପମେଣ୍ଟ ଟର୍ମିନାଲ୍ (ICTT) ନିର୍ମାଣ ପାଇଁ ଯୋଜନା କରାଯାଇଛି। * ସେତୁ ନିର୍ମାଣ: ବିଭିନ୍ନ ଦ୍ୱୀପକୁ ଯୋଡ଼ିବା ପାଇଁ ସମୁଦ୍ର ଉପରେ ବଡ଼ ସେତୁ ନିର୍ମାଣ କାର୍ଯ୍ୟ ଚାଲିଛି, ଯାହା ସଡ଼କ ପରିବହନକୁ ସହଜ କରିବ। == ଲୋକପ୍ରିୟ ସଂସ୍କୃତି == ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ସଂସ୍କୃତି ହେଉଛି ଆଦିମ ଜନଜାତିଙ୍କ ପରମ୍ପରା ଏବଂ ଭାରତର ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରାନ୍ତରୁ ଆସି ବସବାସ କରୁଥିବା ଲୋକଙ୍କ ରୀତିନୀତିର ଏକ ଅପୂର୍ବ ମିଶ୍ରଣ। ଏହାକୁ ଅନେକ ସମୟରେ "କ୍ଷୁଦ୍ର ଭାରତ" (Mini India) ବୋଲି କୁହାଯାଏ। {| class="wikitable sortable" style="background:#fffaf0; border:1px solid #aaa; width:100%; text-align:left;" hot pink hex code |+ style="background:#FF69B4; color:white; padding:10px; font-size:1.2em;" | '''ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର: ସାଂସ୍କୃତିକ ଝଲକ''' |- style="background:#E9E9E9; text-align:center;" ! width="30%" | ବିଭାଗ ! width="70%" | ବିବରଣୀ |- | '''ପର୍ବପର୍ବାଣୀ''' | ଦ୍ୱୀପ ମହୋତ୍ସବ (Island Tourism Festival) ଏଠାକାର ମୁଖ୍ୟ ପର୍ବ। ଏହା ବ୍ୟତୀତ ଦୁର୍ଗା ପୂଜା, ପୋଙ୍ଗଲ, ଓଣମ ଏବଂ ନିକୋବରୀମାନଙ୍କର 'ଘୁଷୁରି ପର୍ବ' (Pig Festival) ପାଳନ କରାଯାଏ। |- | '''ନୃତ୍ୟ ଓ ସଙ୍ଗୀତ''' | ନିକୋବରୀ ନୃତ୍ୟ ଏଠାକାର ସବୁଠାରୁ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ପାରମ୍ପରିକ ନୃତ୍ୟ। ଆଦିମ ଜନଜାତିମାନଙ୍କର ନିଜସ୍ୱ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ସଙ୍ଗୀତ ଓ ବାଦ୍ୟଯନ୍ତ୍ର ରହିଛି। |- | '''ଖାଦ୍ୟଶୈଳୀ''' | ସାମୁଦ୍ରିକ ଖାଦ୍ୟ (Seafood) ଏଠାକାର ମୁଖ୍ୟ ଆହାର। ମାଛ, ଚିଙ୍ଗୁଡ଼ି ଏବଂ କଙ୍କଡ଼ା ତରକାରୀ ସହ ଦକ୍ଷିଣ ଭାରତୀୟ ଓ ବଙ୍ଗଳା ଖାଦ୍ୟର ପ୍ରଭାବ ଅଧିକ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ। |- | '''ହସ୍ତଶିଳ୍ପ''' | ଶାମୁକା (Shell), ବେତ ଓ ବାଉଁଶରେ ତିଆରି ସାମଗ୍ରୀ ଏବଂ ନଡ଼ିଆ କତାରେ ନିର୍ମିତ ହସ୍ତକଳା ପାଇଁ ଏହି ଅଞ୍ଚଳ ଜଣାଶୁଣା। |- | '''ଚଳଚ୍ଚିତ୍ର ଓ ସାହିତ୍ୟ''' | ସେଲ୍ୟୁଲାର ଜେଲ୍ ଏବଂ କାଳାପାଣି ଦଣ୍ଡାଦେଶକୁ ନେଇ ଅନେକ ଭାରତୀୟ ଚଳଚ୍ଚିତ୍ର (ଯଥା: 'କାଳାପାନୀ') ଏବଂ ପୁସ୍ତକ ରଚିତ ହୋଇଛି। |} === ମୁଖ୍ୟ ବିଶେଷତ୍ୱ === * ମାନବବିଜ୍ଞାନ: ଜାରୱା ଏବଂ ସେଣ୍ଟିନେଲିଜ୍ ପରି ଜନଜାତିମାନଙ୍କର ସଂସ୍କୃତି ବିଶ୍ୱର ସବୁଠାରୁ ପୁରାତନ ଏବଂ ରହସ୍ୟମୟ ସଂସ୍କୃତି ଭାବରେ ପରିଗଣିତ। * ସାମ୍ପ୍ରଦାୟିକ ସଦ୍ଭାବ: ଏଠାରେ ଜାତି, ଧର୍ମ ନିର୍ବିଶେଷରେ ଲୋକମାନେ ଏକାଠି ରହୁଥିବାରୁ ଏହା ଜାତୀୟ ସଂହତିର ଏକ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଉଦାହରଣ। == ପର୍ଯ୍ୟଟନ == ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜ ଏହାର ନୀଳ ସମୁଦ୍ର, ଧଳା ବାଲୁକା ଶଯ୍ୟା ଏବଂ ସବୁଜ ବନାନୀ ପାଇଁ ବିଶ୍ୱବିଖ୍ୟାତ । ପର୍ଯ୍ୟଟନ ଏଠାକାର ଅର୍ଥନୀତିର ମୁଖ୍ୟ ଆଧାର । {| class="wikitable sortable" style="background:#f0f8ff; border:1px solid #aaa; width:100%; text-align:left;" |+ style="background:#0077BE; color:white; padding:10px; font-size:1.2em;" | '''ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର: ପ୍ରମୁଖ ପର୍ଯ୍ୟଟନ ସ୍ଥଳୀ''' |- style="background:#E9E9E9; text-align:center;" ! width="30%" | ସ୍ଥାନ / ଆକର୍ଷଣ ! width="70%" | ବିଶେଷତ୍ୱ |- | '''ସେଲ୍ୟୁଲାର ଜେଲ୍''' | ପୋର୍ଟ ବ୍ଲେୟରଠାରେ ଅବସ୍ଥିତ ଏହି ଐତିହାସିକ ଜେଲ୍ 'କାଳାପାଣି' ନାମରେ ଜଣାଶୁଣା । ଏଠାରେ ସନ୍ଧ୍ୟାରେ ହେଉଥିବା 'Light and Sound Show' ଏକ ମୁଖ୍ୟ ଆକର୍ଷଣ । |- | '''ରାଧାନଗର ବିଚ୍''' | ସ୍ୱରାଜ ଦ୍ୱୀପ (Havelock) ରେ ଅବସ୍ଥିତ ଏହି ବିଚ୍ ଏସିଆର ସବୁଠାରୁ ସୁନ୍ଦର ବିଚ୍ ଭାବରେ ପରିଗଣିତ । |- | '''ନେତାଜୀ ସୁଭାଷ ଚନ୍ଦ୍ର ବୋଷ ଦ୍ୱୀପ''' | ପୂର୍ବରୁ ଏହା 'Ross Island' ନାମରେ ଜଣାଥିଲା । ଏଠାରେ ବ୍ରିଟିଶ୍ ଶାସନ କାଳର ଭଗ୍ନାବଶେଷ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ । |- | '''ବାରାଟାଙ୍ଗ ଦ୍ୱୀପ''' | ଏହା ଚୂନପଥର ଗୁମ୍ଫା (Limestone Caves) ଏବଂ କର୍ଦ୍ଦମ ଆଗ୍ନେୟଗିରି (Mud Volcano) ପାଇଁ ପ୍ରସିଦ୍ଧ । |- | '''ସାମୁଦ୍ରିକ କ୍ରୀଡ଼ା''' | ସ୍କୁବା ଡାଇଭିଂ (Scuba Diving), ସ୍ନର୍କେଲିଂ (Snorkeling) ଏବଂ ପାରାସେଲିଂ ପାଇଁ ଏହା ଭାରତର ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ ସ୍ଥାନ । |} === ପର୍ଯ୍ୟଟନ ଋତୁ === * ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ସମୟ: ଅକ୍ଟୋବରରୁ ମେ ମାସ ମଧ୍ୟଭାଗ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ । * ମୌସୁମୀ ସମୟ: ମେ ମାସ ଶେଷରୁ ସେପ୍ଟେମ୍ବର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରବଳ ବର୍ଷା ହେଉଥିବାରୁ ଏହି ସମୟରେ ପର୍ଯ୍ୟଟନ କମ୍ ରୁହେ । === କିପରି ପହଞ୍ଚିବେ? === * ଆକାଶପଥ: କୋଲକାତା, ଚେନ୍ନାଇ, ବେଙ୍ଗାଲୁରୁ ଏବଂ ଦିଲ୍ଲୀରୁ ପୋର୍ଟ ବ୍ଲେୟରକୁ ସିଧାସଳଖ ବିମାନ ସେବା ଅଛି । * ଜଳପଥ: ଚେନ୍ନାଇ, କୋଲକାତା ଏବଂ ବିଶାଖାପାଟଣାରୁ ନିୟମିତ ଜାହାଜ ଚଳାଚଳ କରିଥାଏ । == ବନ୍ୟପ୍ରାଣୀ ଓ ଅଭୟାରଣ୍ୟ == ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜ ଏହାର ସମୃଦ୍ଧ ଜୈବ ବିବିଧତା ଏବଂ ବିରଳ ସାମୁଦ୍ରିକ ଜୀବଙ୍କ ପାଇଁ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ଏଠାରେ ପ୍ରାୟ ୯୬ଟି ବନ୍ୟପ୍ରାଣୀ ଅଭୟାରଣ୍ୟ, ୯ଟି ଜାତୀୟ ଉଦ୍ୟାନ ଏବଂ ଗୋଟିଏ ବାୟୋସ୍ଫିୟର ରିଜର୍ଭ ରହିଛି। {| class="wikitable sortable" style="background:#f5fffa; border:1px solid #aaa; width:100%; text-align:left;" |+ style="background:#228B22; color:white; padding:10px; font-size:1.2em;" | '''ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର: ପ୍ରମୁଖ ଜାତୀୟ ଉଦ୍ୟାନ ଓ ପ୍ରାଣୀ''' |- style="background:#E9E9E9; text-align:center;" ! width="35%" | ଜାତୀୟ ଉଦ୍ୟାନ / ଅଭୟାରଣ୍ୟ ! width="65%" | ବିଶେଷତ୍ୱ |- | '''ମହାତ୍ମା ଗାନ୍ଧୀ ସାମୁଦ୍ରିକ ଜାତୀୟ ଉଦ୍ୟାନ''' | ୱାଣ୍ଡୁର (Wandoor) ଠାରେ ଅବସ୍ଥିତ। ଏହା ବିରଳ ପ୍ରବାଳ ପ୍ରାଚୀର (Coral Reefs) ଏବଂ ସାମୁଦ୍ରିକ ଜୀବଙ୍କ ପାଇଁ ଜଣାଶୁଣା। |- | '''କ୍ୟାମ୍ପବେଲ୍ ବେ ଜାତୀୟ ଉଦ୍ୟାନ''' | ଗ୍ରେଟ୍ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପରେ ଅବସ୍ଥିତ। ଏଠାରେ ବିରଳ ମେଗାପୋଡ୍ (Megapode) ପକ୍ଷୀ ଦେଖାଯାନ୍ତି। |- | '''ସ୍ୟାଡଲ୍ ପିକ୍ ଜାତୀୟ ଉଦ୍ୟାନ''' | ଏହା ଉତ୍ତର ଆଣ୍ଡାମାନରେ ଅବସ୍ଥିତ। ଏହା ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଶୃଙ୍ଗ ଏବଂ ଏଠାରେ ଘଞ୍ଚ କ୍ରାନ୍ତୀୟ ବର୍ଷାରଣ୍ୟ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ। |- | '''ଗାଲାଥିଆ ଜାତୀୟ ଉଦ୍ୟାନ''' | ଏହା ବିଶାଳକାୟ ଲେଦରବ୍ୟାକ୍ ସମୁଦ୍ର କଇଁଛ (Leatherback Turtle) ମାନଙ୍କର ଅଣ୍ଡା ଦେବା ପାଇଁ ଏକ ପ୍ରମୁଖ ସ୍ଥାନ। |- | '''ମାଉଣ୍ଟ ହ୍ୟାରିଏଟ୍ (ବର୍ତ୍ତମାନ ମାଉଣ୍ଟ ମଣିପୁର)''' | ଏହା ପକ୍ଷୀ ନିରୀକ୍ଷଣ ପାଇଁ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ସ୍ଥାନ ଏବଂ ଏଠାରେ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ପ୍ରଜାପତି ଦେଖିବାକୁ ମିଳନ୍ତି। |} === ବିରଳ ଓ ସ୍ଥାନୀୟ ବନ୍ୟପ୍ରାଣୀ === * ରାଜ୍ୟ ପଶୁ: ଡୁଗୋଙ୍ଗ (Dugong) ବା ସାମୁଦ୍ରିକ ଗାଈ। ଏହା ଏକ ବିରଳ ସାମୁଦ୍ରିକ ସ୍ତନ୍ୟପାୟୀ ପ୍ରାଣୀ। * ରାଜ୍ୟ ପକ୍ଷୀ: ଆଣ୍ଡାମାନ କାଠ ପାରା (Andaman Wood Pigeon)। * ଲୁଣି ପାଣି କୁମ୍ଭୀର: ଏହି ଦ୍ୱୀପଗୁଡ଼ିକର କିଛି ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଅଞ୍ଚଳରେ ବିଶାଳକାୟ ଲୁଣି ପାଣି କୁମ୍ଭୀର ଦେଖାଯାନ୍ତି। * ବିଶାଳ ଡକାୟତ କଙ୍କଡ଼ା (Coconut Crab): ଏହା ବିଶ୍ୱର ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ସ୍ଥଳଭାଗରେ ରହୁଥିବା କଙ୍କଡ଼ା, ଯାହା ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପରେ ମିଳିଥାଏ। == ଏହା ମଧ୍ୟ ଦେଖନ୍ତୁ == * [[ଭାରତର ରାଜ୍ୟ ଓ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ|ଭାରତର କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ]] * [[ବଙ୍ଗୋପସାଗର]] == ଆଧାର == {{reflist}} == ବାହ୍ୟ କଡ଼ି == * [https://andaman.gov.in ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର ପ୍ରଶାସନର ସରକାରୀ ୱେବସାଇଟ୍] * [https://andamantourism.gov.in ଆଣ୍ଡାମାନ ପର୍ଯ୍ୟଟନ ବିଭାଗ] g9z90ghdws03esf8xm2k6punjurdfdo 595029 595028 2026-05-07T07:57:07Z Subhamss2008 37188 /* ବ୍ୟୁତ୍ପତ୍ତିଗତ ଅର୍ଥ */ 595029 wikitext text/x-wiki {{Short description|ଭାରତର ଏକ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ}} {{Use dmy dates|date=ମଇ ୨୦୨୬}} {{Infobox settlement | name = ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜ | native_name = Andaman and Nicobar Islands | settlement_type = ଭାରତର [[କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ]] | image_skyline = {{Photomontage |photo1a = The Coral Reef at the Andaman Islands.jpg |photo2a = Havelock,_Andaman_&_Nicobar_Islands.JPG |photo2b = Ross_Island_(Netaji_Subhas_Bose_Island).jpg |photo3a = Andaman.jpg |photo3b = Shaheed Island, Andaman Islands, Tropical beach.jpg |photo4a = Front_View_of_Cellular_Jail,_Port_Blair.JPG |spacing = 1 |size = 260 |position = center |border = 0 |color = #000000 |foot_montage = '''ଉପର-ଡାହାଣରୁ ଘଣ୍ଟାକଣ୍ଟା ଦିଗରେ''': ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର [[ପ୍ରବାଳ ଭିତ୍ତି]]; [[ଦକ୍ଷିଣ ଆଣ୍ଡାମାନ ଜିଲ୍ଲା|ଦକ୍ଷିଣ ଆଣ୍ଡାମାନ]]ସ୍ଥିତ [[ରୋସ୍ ଦ୍ୱୀପ]]; [[ନୀଲ ଦ୍ୱୀପ]]ର ବେଳାଭୂମି; [[ଶ୍ରୀ ବିଜୟ ପୁରମ୍]]ସ୍ଥିତ [[ସେଲୁଲାର ଜେଲ]]; [[ଆଣ୍ଡାମାନ ସାଗର]]; [[ଆଣ୍ଡାମାନ ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜ]]ସ୍ଥିତ ହାଭଲକ୍ ଦ୍ୱୀପ । }} | image_caption = | image_seal = Seal of Andaman and Nicobar Islands.png | motto = "ସତ୍ୟମେବ ଜୟତେ"<br /><small>(ସତ୍ୟର ହିଁ ଜୟ ହୁଏ)</small> | image_map1 = IN-AN.svg | map_caption = ଭାରତର ମାନଚିତ୍ରରେ ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ଅବସ୍ଥିତି | coordinates = {{coord|11.68|92.72|type:adm1st_region:IN-AN|display=inline,title}} | subdivision_type = ଦେଶ | subdivision_name = {{flag|India}} | subdivision_type1 = ଅଞ୍ଚଳ | subdivision_name1 = ପୂର୍ବ ଭାରତ | established_title = ଗଠନ | established_date = ୧ ନଭେମ୍ବର ୧୯୫୬ | seat_type = ରାଜଧାନୀ ଓ ବୃହତ୍ତମ ସହର | seat = '''[[ପୋର୍ଟ ବ୍ଲେୟାର|ଶ୍ରୀ ବିଜୟ ପୁରମ୍]]'''<ref>ସେପ୍ଟେମ୍ବର ୨୦୨୪ରେ ପୋର୍ଟ ବ୍ଲେୟାରର ନାମ ପରିବର୍ତ୍ତନ କରି 'ଶ୍ରୀ ବିଜୟ ପୁରମ୍' ରଖାଯାଇଥିଲା ।</ref> | parts_type = ଜିଲ୍ଲା ସଂଖ୍ୟା | parts = [[ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ଜିଲ୍ଲାଗୁଡ଼ିକର ତାଲିକା|୩ ଗୋଟି]] | leader_title1 = [[ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ଉପରାଜ୍ୟପାଳମାନଙ୍କର ସୂଚୀ|ଉପରାଜ୍ୟପାଳ]] | leader_name1 = ଆଡମିରାଲ (ଅବସରପ୍ରାପ୍ତ) [[ଦେବେନ୍ଦ୍ର କୁମାର ଜୋଶୀ]] | leader_title2 = ମୁଖ୍ୟ ସଚିବ | leader_name2 = ଚନ୍ଦ୍ର ଭୂଷଣ କୁମାର, [[ଆଇ.ଏ.ଏସ୍.]] | leader_title3 = ଲୋକ ସଭା ନିର୍ବାଚନ ମଣ୍ଡଳୀ | leader_name3 = ୧ ଗୋଟି ଆସନ ([[ବିଷ୍ଣୁ ପଦ ରାୟ]], ଭାଜପା) | leader_title4 = ଉଚ୍ଚ ନ୍ୟାୟାଳୟ | leader_name4 = [[କଲିକତା ଉଚ୍ଚ ନ୍ୟାୟାଳୟ]] (ଶ୍ରୀ ବିଜୟ ପୁରମ୍ ଖଣ୍ଡପୀଠ) | unit_pref = Metric | area_total_km2 = ୮୨୪୯ | area_rank = ୨୯ତମ | elevation_max_m = ୭୩୨ | elevation_max_point = [[ସ୍ୟାଡଲ୍ ଶୃଙ୍ଗ]] (Saddle Peak) | population_total = ୩,୮୦,୫୮୧ | population_as_of = ୨୦୧୧ ଜନଗଣନା | population_rank = ୩୪ତମ | population_density_km2 = ୪୬ | population_demonym = ଆଣ୍ଡାମାନୀ, ନିକୋବରୀ | demographics_type1 = ସରକାରୀ ଭାଷା | demographics1_title1 = ଆଧିକାରିକ | demographics1_info1 = [[ହିନ୍ଦୀ ଭାଷା|ହିନ୍ଦୀ]], [[ଇଂରାଜୀ ଭାଷା|ଇଂରାଜୀ]] | demographics1_title2 = ପ୍ରମୁଖ କଥିତ ଭାଷା | demographics1_info2 = [[ବଙ୍ଗାଳୀ ଭାଷା|ବଙ୍ଗାଳୀ]], [[ତାମିଲ ଭାଷା|ତାମିଲ]], [[ତେଲୁଗୁ ଭାଷା|ତେଲୁଗୁ]] | blank1_name_sec1 = [[ମାନବ ବିକାଶ ସୂଚକାଙ୍କ]] | blank1_info_sec1 = {{increase}} ୦.୭୦୬ (ଉଚ୍ଚ) (୨୦୨୨) | blank2_name_sec1 = ସାକ୍ଷରତା ହାର | blank2_info_sec1 = ୯୧.୧% (୨୦୨୪) | timezone1 = [[ଭାରତୀୟ ମାନକ ସମୟ|IST]] | utc_offset1 = +05:30 | iso_code = IN-AN | registration_plate = AN | website = {{URL|andaman.gov.in}} | blank3_name_sec1 = ରାଜକୀୟ ପଶୁ | blank3_info_sec1 = ଡୁଗୋଙ୍ଗ୍ (Dugong) | blank4_name_sec1 = ରାଜକୀୟ ପକ୍ଷୀ | blank4_info_sec1 = ଆଣ୍ଡାମାନ କାଠ ପାରା | blank5_name_sec1 = ରାଜକୀୟ ବୃକ୍ଷ | blank5_info_sec1 = ଆଣ୍ଡାମାନ ପଦୌକ }} '''ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜ''' ହେଉଛି ଭାରତର ଏକ [[ଭାରତର ରାଜ୍ୟ ଓ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ|କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ]] । ଏହା ସର୍ବମୋଟ ୮୩୬ଟି ଦ୍ୱୀପକୁ ନେଇ ଗଠିତ, ଯାହା ମଧ୍ୟରୁ କେବଳ ୩୧ଟି ଦ୍ୱୀପରେ ଜନବସତି ରହିଛି । ଏହି ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜ ମୁଖ୍ୟତଃ ଦୁଇଟି ଶ୍ରେଣୀରେ ବିଭକ୍ତ: ଉତ୍ତରରେ ଥିବା [[ଆଣ୍ଡାମାନ ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜ]] ଏବଂ ଦକ୍ଷିଣରେ ଥିବା [[ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜ]] । ଉଭୟ ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜ ୧୫୦ କିଲୋମିଟର ପ୍ରଶସ୍ତ [[ଦଶ ଡିଗ୍ରୀ ଚ୍ୟାନେଲ|ଦଶ ଡିଗ୍ରୀ ଚ୍ୟାନେଲ୍]] ଦ୍ୱାରା ପରସ୍ପରଠାରୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହୋଇଛନ୍ତି । ଏହି ଅଞ୍ଚଳର ରାଜଧାନୀ ତଥା ସର୍ବବୃହତ୍ ସହର ହେଉଛି [[ପୋର୍ଟ ବ୍ଲେୟାର|ଶ୍ରୀ ବିଜୟ ପୁରମ୍]] (ଯାହାର ପୂର୍ବ ନାମ ପୋର୍ଟ ବ୍ଲେୟାର ଥିଲା), ଏହା ମୁଖ୍ୟ ଭୂଖଣ୍ଡର ସହର [[ଚେନ୍ନାଇ]]ଠାରୁ ପ୍ରାୟ ୧,୧୯୦ କି.ମି. ଏବଂ [[କୋଲକାତା]]ଠାରୁ ୧,୨୫୫ କି.ମି. ଦୂରରେ ଅବସ୍ଥିତ । ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ପଶ୍ଚିମରେ [[ବଙ୍ଗୋପସାଗର]] ଏବଂ ପୂର୍ବରେ [[ଆଣ୍ଡାମାନ ସାଗର]] ରହିଛି । [[ଗ୍ରେଟ୍ ନିକୋବର]]ର ଦକ୍ଷିଣ ପ୍ରାନ୍ତରେ ଥିବା [[ଇନ୍ଦିରା ପଏଣ୍ଟ]] (6°45'10" ଉତ୍ତର ଏବଂ 93°49'36" ପୂର୍ବ) ହେଉଛି ସମଗ୍ର ଭାରତର ସର୍ବଦକ୍ଷିଣ ବିନ୍ଦୁ । ଏହି କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳର ସାମୁଦ୍ରିକ ସୀମା ଦକ୍ଷିଣରେ [[ଇଣ୍ଡୋନେସିଆ]] (ପ୍ରାୟ ୧୬୫ କି.ମି. ଦୂର), ଉତ୍ତର-ପୂର୍ବରେ [[ମିଆଁମାର]] (୨୮୦ କି.ମି.) ଏବଂ ଦକ୍ଷିଣ-ପୂର୍ବରେ [[ଥାଇଲାଣ୍ଡ]] (୬୫୦ କି.ମି.) ସହିତ ଲାଗିଛି । ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ସମୁଦାୟ ଭୂଭାଗର ଆୟତନ ପ୍ରାୟ ୮,୨୪୯ ବର୍ଗ କିଲୋମିଟର ଏବଂ ୨୦୧୧ ଭାରତୀୟ ଜନଗଣନା ଅନୁଯାୟୀ ଏହାର ଜନସଂଖ୍ୟା ୩,୮୦,୫୮୧ ଅଟେ । ପ୍ରଶାସନିକ ସୁବିଧା ପାଇଁ ଏହାକୁ ତିନୋଟି ଜିଲ୍ଲାରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇଛି: [[ନିକୋବର ଜିଲ୍ଲା|ନିକୋବର]], [[ଦକ୍ଷିଣ ଆଣ୍ଡାମାନ ଜିଲ୍ଲା|ଦକ୍ଷିଣ ଆଣ୍ଡାମାନ]] ଏବଂ [[ଉତ୍ତର ଓ ମଧ୍ୟ ଆଣ୍ଡାମାନ ଜିଲ୍ଲା|ଉତ୍ତର ଓ ମଧ୍ୟ ଆଣ୍ଡାମାନ]], ଯାହାର ସଦର ମହକୁମା ଯଥାକ୍ରମେ କାର୍ ନିକୋବର, ଶ୍ରୀ ବିଜୟ ପୁରମ୍ ଏବଂ ମାୟାବନ୍ଦରଠାରେ ଅବସ୍ଥିତ । ଆନୁବଂଶିକ ଏବଂ ସାଂସ୍କୃତିକ ଅଧ୍ୟୟନରୁ ଜଣାପଡ଼ିଛି ଯେ, ଆଣ୍ଡାମାନର ମୂଳ ଅଧିବାସୀମାନେ ୩୦,୦୦୦ ବର୍ଷରୁ ଅଧିକ ପୂର୍ବେ, ଅର୍ଥାତ୍ ମଧ୍ୟ-ପ୍ରସ୍ତର ଯୁଗରେ (Middle Paleolithic), ଅନ୍ୟ ମାନବ ସଭ୍ୟତାଠାରୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହୋଇ ଏଠାରେ ବସବାସ କରୁଥିଲେ । ୧୧ଶ ଶତାବ୍ଦୀରେ ଭାରତର [[ଚୋଳ ରାଜବଂଶ|ଚୋଳ ରାଜାମାନେ]] ଦକ୍ଷିଣ-ପୂର୍ବ ଏସିଆରେ ନିଜର ନୌସେନା ଅଭିଯାନ ଆରମ୍ଭ କରିବା ପାଇଁ ଏହି ଦ୍ୱୀପକୁ ଏକ ସାମରିକ ଘାଟି ଭାବରେ ବ୍ୟବହାର କରୁଥିଲେ । ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ ୧୭୫୫ ମସିହାରେ ପ୍ରଥମ ୟୁରୋପୀୟ ଭାବରେ ଡେନିସ୍ (ଡେନମାର୍କୀୟ) ନାବିକମାନେ ଏଠାରେ ପହଞ୍ଚିଥିଲେ ଏବଂ ୧୮୬୮ ମସିହାରେ ଏହା [[ବ୍ରିଟିଶ୍ ଭାରତ|ବ୍ରିଟିଶ୍ ସାମ୍ରାଜ୍ୟ]]ର ଅଧୀନକୁ ଆସିଥିଲା । [[ଦ୍ୱିତୀୟ ବିଶ୍ୱଯୁଦ୍ଧ]] ସମୟରେ ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜ କିଛି କାଳ ପାଇଁ ଜାପାନୀ ସାମ୍ରାଜ୍ୟର ନିୟନ୍ତ୍ରଣରେ ଥିଲା । ୧୯୪୭ରେ ଭାରତର ସ୍ୱାଧୀନତା ପରେ ଏହି ଅଞ୍ଚଳ ଭାରତର ଏକ ଅବିଚ୍ଛେଦ୍ୟ ଅଙ୍ଗ ପାଲଟିଲା ଏବଂ ୧୯୫୦ରେ ଭାରତୀୟ ସମ୍ବିଧାନ ଲାଗୁ ହେବା ପରେ ଏହାକୁ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳର ମାନ୍ୟତା ପ୍ରଦାନ କରାଗଲା । ସାମରିକ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣରୁ ଏହା ଭାରତ ପାଇଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ । ଏଠାରେ 'ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର କମାଣ୍ଡ' ଅବସ୍ଥିତ, ଯାହାକି [[ଭାରତୀୟ ସେନାବାହିନୀ]], [[ଭାରତୀୟ ବିମାନ ବାହିନୀ|ବାୟୁସେନା]] ଏବଂ [[ଭାରତୀୟ ନୌସେନା|ନୌସେନା]]ର ଏକମାତ୍ର ମିଳିତ ଭୌଗୋଳିକ କମାଣ୍ଡ ଅଟେ । ସରକାରୀ କାର୍ଯ୍ୟରେ ମୁଖ୍ୟତଃ ହିନ୍ଦୀ ଏବଂ ଇଂରାଜୀର ବ୍ୟବହାର କରାଯାଉଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସାଧାରଣ ଲୋକଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବଙ୍ଗାଳୀ, ତାମିଲ ଏବଂ ତେଲୁଗୁ ଭାଷା ବହୁଳ ଭାବରେ କଥିତ । ଦ୍ୱୀପର ସ୍ଥାନୀୟ ଆଦିବାସୀମାନେ ଆଣ୍ଡାମାନୀ କିମ୍ବା ନିକୋବରୀ ଭାଷା ପରିବାରର ବିଭିନ୍ନ ଭାଷା ବ୍ୟବହାର କରନ୍ତି । ଏଠାରେ ହିନ୍ଦୁ ଧର୍ମାବଲମ୍ବୀମାନେ ସଂଖ୍ୟାଗରିଷ୍ଠ ଥିବାବେଳେ ଖ୍ରୀଷ୍ଟିଆନ ଏବଂ ଇସଲାମ୍ ଧର୍ମାବଲମ୍ବୀଙ୍କର ମଧ୍ୟ ଏକ ଉଲ୍ଲେଖନୀୟ ଉପସ୍ଥିତି ରହିଛି । ଏହି ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ଉତ୍ତର ସେଣ୍ଟିନେଲ୍ ଦ୍ୱୀପରେ 'ସେଣ୍ଟିନେଲୀ ଜନଜାତି' ବାସ କରନ୍ତି, ଯେଉଁମାନେ ଆଜି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଆଧୁନିକ ବିଶ୍ୱଠାରୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସମ୍ପର୍କବିହୀନ ହୋଇ ଏକାନ୍ତରେ ଜୀବନଯାପନ କରୁଛନ୍ତି । == ବ୍ୟୁତ୍ପତ୍ତିଗତ ଅର୍ଥ == [[ହିନ୍ଦୁ ଧର୍ମ|ହିନ୍ଦୁ]] ମହାକାବ୍ୟ [[ରାମାୟଣ|ରାମାୟଣର]] ଭଗବାନ [[ହନୁମାନ|ହନୁମାନଙ୍କ]] ନାମ ଅନୁସାରେ 'ଆଣ୍ଡାମାନ' ନାମଟି 'ହନ୍ଦୁମାନ' ଶବ୍ଦରୁ ଆସିଥାଇପାରେ ବୋଲି ବିଶ୍ୱାସ କରାଯାଏ ।<ref name="SA">{{Cite web |title=History of South Andaman |url=https://southandaman.nic.in/history/ |access-date=1 December 2023 |publisher=[[Government of India]]}}</ref> ମାଳୟ ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହାକୁ ସମାନ ନାମରେ ଡାକୁଥିଲେ । ବିଭିନ୍ନ ସମୟରେ ବିଦେଶୀ ପର୍ଯ୍ୟଟକମାନେ ଏହି ସ୍ଥାନକୁ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ନାମରେ ନାମିତ କରିଥିଲେ; ଯେପରିକି ଦ୍ୱିତୀୟ ଶତାବ୍ଦୀରେ ଭୂଗୋଳବିତ୍ ଟଲେମି ଏହାକୁ 'ଅଙ୍ଗଡେମାନ୍' ଏବଂ ୧୩ଶ ଶତାବ୍ଦୀରେ [[ମାର୍କୋ ପୋଲୋ]] ଏହାକୁ 'ଅଙ୍ଗମାନିଆନ୍' ବୋଲି ଉଲ୍ଲେଖ କରିଥିଲେ । 'ନିକୋବର' ନାମଟି ମୁଖ୍ୟତଃ [[ତାମିଲ ଭାଷା]]ର ଶବ୍ଦ 'ନକ୍କାବରମ' (Nakkavaram) ରୁ ଆସିଛି, ଯାହାର ଅର୍ଥ ହେଉଛି "ଉଲଗ୍ନ ବା ଖୋଲା ଭୂମି" । ମଧ୍ୟଯୁଗୀୟ ଆରବ ପର୍ଯ୍ୟଟକମାନେ ଏହାକୁ 'ଲାନ୍ଖାବଟସ୍' ବୋଲି କହୁଥିଲେ, ଯାହା ସମ୍ଭବତଃ ତାମିଲ ନାମର ଏକ ଅପଭ୍ରଂଶ । ଏକାଦଶ ଶତାବ୍ଦୀର ପ୍ରସିଦ୍ଧ ସଂସ୍କୃତ ଗ୍ରନ୍ଥ ''କଥାସରିତସାଗର''ରେ ଏହାକୁ 'ନାରିକେଳ ଦ୍ୱୀପ' (ନଡ଼ିଆର ଦ୍ୱୀପ) ଭାବରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି । ଚୀନ ପରିବ୍ରାଜକମାନେ ଏହାକୁ 'ଲୋ-ଜାନ୍-କୁଓ' ବୋଲି କହୁଥିଲେ, ଯାହା ମଧ୍ୟ 'ନକ୍କାବରମ' ଶବ୍ଦର ଚୀନ ଅନୁବାଦ ଅଟେ । == ଇତିହାସ == ଆଣ୍ଡାମାନ ଏବଂ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ଇତିହାସ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରାଚୀନ ଏବଂ ବୈଚିତ୍ର୍ୟମୟ । ବହୁ ସହସ୍ର ବର୍ଷ ଧରି ଏହି ଭୂଖଣ୍ଡ ବାହ୍ୟ ଜଗତଠାରୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହୋଇ ରହିଥିଲା । ଏଠାରେ ବାସ କରୁଥିବା ଆଦିମ ଜନଜାତିମାନେ (ଯଥା: ସେଣ୍ଟିନେଲି, ଜାରୱା, ଓଙ୍ଗେ ଆଦି) ମଧ୍ୟ-ପ୍ରସ୍ତର ଯୁଗରୁ ଏଠାରେ ନିଜର ସ୍ୱାତନ୍ତ୍ର୍ୟ ବଜାୟ ରଖିଛନ୍ତି । ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ କ୍ରମାଗତ ଭାବେ ଚୋଳ ସାମ୍ରାଜ୍ୟ, ଡେନିସ୍ (ଡେନମାର୍କ) ଉପନିବେଶ ଏବଂ ବ୍ରିଟିଶ୍ ଶାସନାଧୀନ ହୋଇ ଏହି ଦ୍ୱୀପ ଭାରତୀୟ ସ୍ୱାଧୀନତା ସଂଗ୍ରାମର ଇତିହାସରେ ଏକ ନିର୍ଣ୍ଣାୟକ ଏବଂ ହୃଦୟବିଦାରକ ଅଧ୍ୟାୟ ଯୋଡ଼ିଥିଲା । ବ୍ରିଟିଶ୍ ସରକାରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନିର୍ମିତ କୁଖ୍ୟାତ ସେଲୁଲାର୍ ଜେଲ୍ ଏବଂ ନେତାଜୀ ସୁଭାଷ ଚନ୍ଦ୍ର ବୋଷଙ୍କ ସ୍ୱାଧୀନତା ସଂଗ୍ରାମ ଏହି ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜକୁ ଭାରତୀୟମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏକ ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥକ୍ଷେତ୍ରରେ ପରିଣତ କରିଛି । ନିମ୍ନଲିଖିତ ସାରଣୀରେ ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ପ୍ରମୁଖ ଐତିହାସିକ ଘଟଣାବଳୀକୁ କ୍ରମାନୁସାରେ ଦର୍ଶାଯାଇଛି: {| class="wikitable" style="width:100%; border-collapse:collapse; font-family: sans-serif;" |- style="background-color:#0072B2; color:white; font-size: 1.1em; text-align:center;" ! scope="col" style="width:8%;" | କ୍ରମ ! scope="col" style="width:20%;" | ସମୟକାଳ ! scope="col" style="width:72%;" | ପ୍ରମୁଖ ଐତିହାସିକ ଘଟଣାବଳୀ |- style="background-color:#FFF5EE; vertical-align: top;" | style="text-align:center;" | '''୧''' | style="text-align:center;" | '''୧୧ଶ ଶତାବ୍ଦୀ ଏବଂ ପୂର୍ବରୁ''' | '''ଚୋଳ ସାମ୍ରାଜ୍ୟର ନୌଘାଟି:''' ଆଦିମ ଜନଜାତିଙ୍କ ଦୀର୍ଘକାଳୀନ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ବସବାସ ପରେ, ୧୧ଶ ଶତାବ୍ଦୀରେ ପ୍ରଥମ ରାଜେନ୍ଦ୍ର ଚୋଳ ନିଜର ଦକ୍ଷିଣ-ପୂର୍ବ ଏସିଆ (ଶ୍ରୀବିଜୟ ସାମ୍ରାଜ୍ୟ) ଅଭିଯାନ ସମୟରେ ଏହି ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜକୁ ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ନୌସେନା ଘାଟି ଭାବରେ ବ୍ୟବହାର କରିଥିଲେ । ଚୋଳମାନେ ଏହାକୁ 'ତିମାଇତ୍ତିଭୁ' ଏବଂ ପରେ 'ନକ୍କାଭରମ୍' (ଅର୍ଥାତ୍ ଉଲଗ୍ନ ଲୋକଙ୍କ ଦେଶ, ଯେଉଁଥିରୁ ଆଜିର 'ନିକୋବର' ନାମର ଉତ୍ପତ୍ତି) ବୋଲି ଅଭିହିତ କରୁଥିଲେ । |- style="background-color:#F0F8FF; vertical-align: top;" | style="text-align:center;" | '''୨''' | style="text-align:center;" | '''୧୭୫୫ – ୧୮୬୮''' | '''ଡେନିସ୍ (ଡେନମାର୍କ) ଉପନିବେଶ:''' ୧୭୫୫ ମସିହାରେ ଡେନିସ୍ ଇଷ୍ଟ ଇଣ୍ଡିଆ କମ୍ପାନୀର ଆଗମନ ଘଟିଥିଲା । ସେମାନେ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପରେ ବସତି ସ୍ଥାପନ କରି ଏହାର ନାମ 'ନ୍ୟୁ ଡେନମାର୍କ' (ପରେ ଫ୍ରେଡେରିକ୍ସ ଆଇଲାଣ୍ଡସ୍) ରଖିଥିଲେ । ତେବେ ଭୟଙ୍କର ମ୍ୟାଲେରିଆ ରୋଗର ପ୍ରାଦୁର୍ଭାବ କାରଣରୁ ସେମାନେ ବାରମ୍ବାର ଏହି ବସତି ଛାଡ଼ିବାକୁ ବାଧ୍ୟ ହୋଇଥିଲେ । ଶେଷରେ ୧୮୬୮ ମସିହାରେ ଡେନିସ୍ ସରକାର ନିଜର ସମସ୍ତ ଅଧିକାରକୁ ବ୍ରିଟିଶ୍ ପ୍ରଶାସନ ନିକଟରେ ବିକ୍ରି କରିଦେଇଥିଲେ । |- style="background-color:#FFF5EE; vertical-align: top;" | style="text-align:center;" | '''୩''' | style="text-align:center;" | '''୧୭୮୯ – ୧୯୪୧''' | '''ବ୍ରିଟିଶ୍ ଶାସନ ଓ ସେଲୁଲାର୍ ଜେଲ୍:''' ୧୭୮୯ରେ ଲେଫ୍ଟନାଣ୍ଟ ଆର୍କିବାଲ୍ଡ ବ୍ଲେୟାରଙ୍କ ଅଧୀନରେ ପ୍ରଥମ ବ୍ରିଟିଶ୍ ବସତି ନିର୍ମାଣ କରାଯାଇଥିଲା । ୧୮୫୭ର ପ୍ରଥମ ଭାରତୀୟ ସ୍ୱାଧୀନତା ସଂଗ୍ରାମ ବା ସିପାହୀ ବିଦ୍ରୋହ ପରେ, ୧୮୫୮ରେ ବ୍ରିଟିଶ୍ ସରକାର ବିଦ୍ରୋହୀମାନଙ୍କୁ ନିର୍ବାସନ ଦେବା ପାଇଁ ଏଠାରେ ଏକ ବନ୍ଦୀଶାଳା ('କଳାପାଣି') ସ୍ଥାପନ କଲେ । ୧୯୦୬ରେ କୁଖ୍ୟାତ [[ସେଲୁଲାର ଜେଲ|ସେଲୁଲାର୍ ଜେଲ୍]] ନିର୍ମାଣ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲା, ଯେଉଁଠାରେ ବୀର ସାବରକର, ବଟୁକେଶ୍ୱର ଦତ୍ତଙ୍କ ଭଳି ଅସଂଖ୍ୟ ସଂଗ୍ରାମୀଙ୍କୁ ଅକଥନୀୟ ଅତ୍ୟାଚାର ସହିବାକୁ ପଡ଼ିଥିଲା । |- style="background-color:#F0F8FF; vertical-align: top;" | style="text-align:center;" | '''୪''' | style="text-align:center;" | '''୧୯୪୨ – ୧୯୪୫''' | '''ଜାପାନୀ ଅଧିକାର ଓ ଆଜାଦ୍ ହିନ୍ଦ୍ ଫୌଜ:''' ଦ୍ୱିତୀୟ ବିଶ୍ୱଯୁଦ୍ଧ ସମୟରେ ଜାପାନୀ ସାମ୍ରାଜ୍ୟ ଏହି ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜକୁ ଦଖଲ କରିଥିଲା । ୩୦ ଡିସେମ୍ବର ୧୯୪୩ରେ ନେତାଜୀ [[ସୁଭାଷ ଚନ୍ଦ୍ର ବୋଷ]] ପୋର୍ଟ ବ୍ଲେୟାରଠାରେ ଆଜାଦ ହିନ୍ଦ୍ ଫୌଜର ସ୍ୱାଧୀନ ପତାକା ଉତ୍ତୋଳନ କରି ଏକ ଐତିହାସିକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ସୃଷ୍ଟି କରିଥିଲେ । ସେ ଆଣ୍ଡାମାନକୁ 'ଶହୀଦ୍ ଦ୍ୱୀପ' ଏବଂ ନିକୋବରକୁ 'ସ୍ୱରାଜ ଦ୍ୱୀପ' ନାମରେ ନାମିତ କରିଥିଲେ । ୧୯୪୫ରେ ଯୁଦ୍ଧ ଶେଷ ହେବା ପରେ ଏହା ପୁନର୍ବାର ବ୍ରିଟିଶ୍ ନିୟନ୍ତ୍ରଣକୁ ଆସିଲା । |- style="background-color:#FFF5EE; vertical-align: top;" | style="text-align:center;" | '''୫''' | style="text-align:center;" | '''୧୯୪୭ – ୧୯୫୬''' | '''ସ୍ୱାଧୀନତା ଓ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ମାନ୍ୟତା:''' ୧୯୪୭ ମସିହାରେ ବ୍ରିଟିଶ୍ ଶାସନରୁ ସ୍ୱାଧୀନତା ପାଇବା ପରେ ଏହା ଭାରତୀୟ ସଂଘର ଏକ ଅବିଚ୍ଛେଦ୍ୟ ଅଙ୍ଗ ପାଲଟିଲା । ୧୯୫୦ରେ ନୂତନ ସମ୍ବିଧାନ ଅନୁଯାୟୀ ଏହାକୁ 'ଭାଗ-ଘ' (Part D) ରାଜ୍ୟ ଭାବରେ ସ୍ୱୀକୃତି ଦିଆଗଲା ଏବଂ ପରେ ସୀମା ପୁନର୍ଗଠନ ଆଇନ ଆଧାରରେ ୧ ନଭେମ୍ବର ୧୯୫୬ରେ ଏହାକୁ ଏକ ପୂର୍ଣ୍ଣାଙ୍ଗ 'କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ' ଭାବରେ ଘୋଷଣା କରାଗଲା । |- style="background-color:#F0F8FF; vertical-align: top;" | style="text-align:center;" | '''୬''' | style="text-align:center;" | '''୨୦୦୪ – ବର୍ତ୍ତମାନ''' | '''ସୁନାମୀ ବିପର୍ଯ୍ୟୟ ଓ ନୂତନ ନାମକରଣ:''' ୨୬ ଡିସେମ୍ବର ୨୦୦୪ର ଭୟଙ୍କର ସୁମାତ୍ରା ଭୂମିକମ୍ପ ଯୋଗୁଁ ଆସିଥିବା ସୁନାମୀରେ ଏହି ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ବ୍ୟାପକ କ୍ଷୟକ୍ଷତି ଘଟିଥିଲା ଏବଂ ହଜାର ହଜାର ଲୋକ ପ୍ରାଣ ହରାଇଥିଲେ । ନିକଟ ଅତୀତରେ ଭାରତ ସରକାର ଉପନିବେଶବାଦର ଚିହ୍ନକୁ ଲିଭାଇବା ପାଇଁ ଅନେକ ପଦକ୍ଷେପ ନେଇଛନ୍ତି । ୨୦୧୮ରେ ରୋସ୍, ନୀଲ୍ ଏବଂ ହାଭଲକ୍ ଦ୍ୱୀପର ନାମ ବଦଳାଯାଇଥିଲା ଏବଂ ସେପ୍ଟେମ୍ବର ୨୦୨୪ରେ ପ୍ରଶାସନିକ କେନ୍ଦ୍ର ତଥା ରାଜଧାନୀ 'ପୋର୍ଟ ବ୍ଲେୟାର'ର ନାମ ବଦଳାଇ ଆନୁଷ୍ଠାନିକ ଭାବରେ 'ଶ୍ରୀ ବିଜୟ ପୁରମ୍' ରଖାଯାଇଛି । |} == ଭୌଗୋଳିକ ଅବସ୍ଥାନ == ଆଣ୍ଡାମାନ ଏବଂ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜ ମୁଖ୍ୟତଃ ଭାରତୀୟ ମହାସାଗରର ବଙ୍ଗୋପସାଗର ଏବଂ ଆଣ୍ଡାମାନ ସାଗରର ମିଳନ ସ୍ଥଳରେ ଅବସ୍ଥିତ । ଏହା ଏକ ବିଶାଳ ଦ୍ୱୀପ ଶୃଙ୍ଖଳା, ଯାହାକି ଉତ୍ତରରୁ ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗକୁ ପ୍ରାୟ ୮୦୦ କିଲୋମିଟର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବ୍ୟାପିଛି । ଏହି ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜ ମୁଖ୍ୟତଃ ଦୁଇଟି ପ୍ରମୁଖ ଗୋଷ୍ଠୀକୁ ନେଇ ଗଠିତ - ଉତ୍ତର ଭାଗରେ ଥିବା 'ଆଣ୍ଡାମାନ ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜ' ଏବଂ ଦକ୍ଷିଣ ଭାଗରେ ଥିବା 'ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜ' । ଏହି ଦୁଇ ଦ୍ୱୀପ ଗୋଷ୍ଠୀ ପରସ୍ପରଠାରୁ ପ୍ରାୟ ୧୫୦ କିଲୋମିଟର ପ୍ରଶସ୍ତ ସମୁଦ୍ର ପଥ ଦ୍ୱାରା ପୃଥକ ହୋଇଛନ୍ତି, ଯାହାକୁ 'ଦଶ ଡିଗ୍ରୀ ଚ୍ୟାନେଲ' (Ten Degree Channel) କୁହାଯାଏ (କାରଣ ଏହା ୧୦° ଉତ୍ତର ଅକ୍ଷାଂଶରେ ଅବସ୍ଥିତ) । ଭୌଗୋଳିକ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣରୁ ଏହି ଦ୍ୱୀପଗୁଡ଼ିକ ପ୍ରକୃତରେ ସମୁଦ୍ର ମଧ୍ୟରେ ବୁଡ଼ି ରହିଥିବା ଏକ ବିଶାଳ ପର୍ବତମାଳାର ଉପରିଭାଗ ଅଟନ୍ତି, ଯାହାକି ମିଆଁମାରର ଆରାକାନ୍ ୟୋମା (Arakan Yoma) ପର୍ବତଶ୍ରେଣୀର ଏକ ସମ୍ପ୍ରସାରଣ ବୋଲି ବିଶ୍ୱାସ କରାଯାଏ । ନିମ୍ନଲିଖିତ ସାରଣୀରେ ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ପ୍ରମୁଖ ଭୌଗୋଳିକ ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟଗୁଡ଼ିକୁ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି: {| class="wikitable" style="width:100%; border-collapse:collapse; font-family: sans-serif;" |- style="background-color:#0072B2; color:white; font-size: 1.1em; text-align:center;" ! scope="col" style="width:8%;" | କ୍ରମ ! scope="col" style="width:22%;" | ଭୌଗୋଳିକ ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ ! scope="col" style="width:70%;" | ସବିଶେଷ ବିବରଣୀ |- style="background-color:#FFF5EE; vertical-align: top;" | style="text-align:center;" | '''୧''' | '''ଆୟତନ ଓ ଦ୍ୱୀପ ସଂଖ୍ୟା''' | ସମଗ୍ର କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳର ସମୁଦାୟ ଆୟତନ ହେଉଛି ୮,୨୪୯ ବର୍ଗ କିଲୋମିଟର । ଏଥିରେ ସର୍ବମୋଟ ୮୩୬ଟି ଛୋଟ-ବଡ଼ ଦ୍ୱୀପ ଏବଂ ଶିଳାଖଣ୍ଡ ରହିଛି, ଯାହା ମଧ୍ୟରୁ କେବଳ ୩୧ଟି ଦ୍ୱୀପରେ ମନୁଷ୍ୟ ବସବାସ କରୁଛନ୍ତି । ଆଣ୍ଡାମାନ ଗୋଷ୍ଠୀରେ ସର୍ବାଧିକ ଅଞ୍ଚଳ (ପ୍ରାୟ ୬,୪୦୮ ବର୍ଗ କି.ମି.) ଥିବାବେଳେ ନିକୋବର ଗୋଷ୍ଠୀର ଆୟତନ ପ୍ରାୟ ୧,୮୪୧ ବର୍ଗ କି.ମି. ଅଟେ । |- style="background-color:#F0F8FF; vertical-align: top;" | style="text-align:center;" | '''୨''' | '''ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଶୃଙ୍ଗ''' | ଆଣ୍ଡାମାନ ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ଉତ୍ତର ଭାଗରେ ଅବସ୍ଥିତ '''ସ୍ୟାଡଲ୍ ଶୃଙ୍ଗ''' (Saddle Peak) ହେଉଛି ସମଗ୍ର ଅଞ୍ଚଳର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସ୍ଥାନ, ଯାହାର ଉଚ୍ଚତା ସମୁଦ୍ର ପତନଠାରୁ ୭୩୨ ମିଟର (୨,୪୦୨ ଫୁଟ) । ସେହିପରି ଗ୍ରେଟ୍ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପରେ ଥିବା 'ମାଉଣ୍ଟ ଥୁଲିଅର୍' (Mount Thullier) ହେଉଛି ନିକୋବରର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଶୃଙ୍ଗ (୬୪୨ ମିଟର) । |- style="background-color:#FFF5EE; vertical-align: top;" | style="text-align:center;" | '''୩''' | '''ସକ୍ରିୟ ଆଗ୍ନେୟଗିରି''' | ପୋର୍ଟ ବ୍ଲେୟାର (ଶ୍ରୀ ବିଜୟ ପୁରମ୍) ଠାରୁ ପ୍ରାୟ ୧୩୫ କି.ମି. ଉତ୍ତର-ପୂର୍ବ ଦିଗରେ ଆଣ୍ଡାମାନ ସାଗରରେ ଅବସ୍ଥିତ '''ବ୍ୟାରେନ୍ ଦ୍ୱୀପ''' (Barren Island) ହେଉଛି ଭାରତ ତଥା ସମଗ୍ର ଦକ୍ଷିଣ ଏସିଆର ଏକମାତ୍ର ସକ୍ରିୟ ଆଗ୍ନେୟଗିରି । ଏହା ବ୍ୟତୀତ ନିକଟବର୍ତ୍ତୀ 'ନାର୍କୋଣ୍ଡମ୍ ଦ୍ୱୀପ' ଏକ ସୁପ୍ତ ଆଗ୍ନେୟଗିରି ଅଟେ । |- style="background-color:#F0F8FF; vertical-align: top;" | style="text-align:center;" | '''୪''' | '''ସର୍ବଦକ୍ଷିଣ ବିନ୍ଦୁ''' | ଗ୍ରେଟ୍ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପର ସର୍ବଦକ୍ଷିଣ ପ୍ରାନ୍ତରେ ଥିବା '''ଇନ୍ଦିରା ପଏଣ୍ଟ''' (Indira Point) ହେଉଛି କେବଳ ଏହି ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ନୁହେଁ, ବରଂ ସମଗ୍ର ଭାରତବର୍ଷର ଭୌଗୋଳିକ ସର୍ବଦକ୍ଷିଣ ବିନ୍ଦୁ । ୨୦୦୪ ସୁନାମୀ ସମୟରେ ଏହି ବିନ୍ଦୁର ଅଧିକାଂଶ ଅଂଶ ସମୁଦ୍ର ଗର୍ଭରେ ଲୀନ ହୋଇଯାଇଥିଲା, ତଥାପି ଏହାର ପ୍ରାକୃତିକ ଓ ଭୌଗୋଳିକ ଗୁରୁତ୍ୱ ଅତୁଟ ରହିଛି । |- style="background-color:#FFF5EE; vertical-align: top;" | style="text-align:center;" | '''୫''' | '''ଜଳବାୟୁ''' | ବିଷୁବ ରେଖା ନିକଟରେ ଅବସ୍ଥିତ ଥିବାରୁ ଏଠାରେ ମୁଖ୍ୟତଃ 'ଉଷ୍ମ କ୍ରାନ୍ତୀୟ ସାମୁଦ୍ରିକ ଜଳବାୟୁ' ଅନୁଭୂତ ହୁଏ । ଏଠାରେ ଗ୍ରୀଷ୍ମ ଓ ଶୀତ ଋତୁ ମଧ୍ୟରେ ତାପମାତ୍ରାର ବିଶେଷ ପରିବର୍ତ୍ତନ ହୁଏନାହିଁ; ବର୍ଷସାରା ତାପମାତ୍ରା ୨୩°C ରୁ ୩୧°C ମଧ୍ୟରେ ସ୍ଥିର ରହେ । ଦକ୍ଷିଣ-ପଶ୍ଚିମ ତଥା ଉତ୍ତର-ପୂର୍ବ ମୌସୁମୀ ପ୍ରବାହ କାରଣରୁ ଏଠାରେ ମେ' ମାସରୁ ନଭେମ୍ବର ମାସ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରଚୁର ବୃଷ୍ଟିପାତ ହୋଇଥାଏ । |- style="background-color:#F0F8FF; vertical-align: top;" | style="text-align:center;" | '''୬''' | '''ପରିବେଶ ଓ ଅରଣ୍ୟ''' | ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ପ୍ରାୟ ୮୬.୨% ଭୂଭାଗ ଘଞ୍ଚ କ୍ରାନ୍ତୀୟ ବୃଷ୍ଟିଅରଣ୍ୟ (Tropical Rainforest) ଏବଂ ହେନ୍ତାଳ ବନ (Mangroves) ଦ୍ୱାରା ଆଚ୍ଛାଦିତ । ଦୀର୍ଘକାଳ ଧରି ମୁଖ୍ୟ ଭୂଖଣ୍ଡରୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ରହିବା କାରଣରୁ ଏଠାରେ ଅନେକ ସ୍ଥାନୀୟ ପ୍ରଜାତିର (Endemic) ଉଦ୍ଭିଦ ଓ ବନ୍ୟଜନ୍ତୁ ଦେଖିବାକୁ ମିଳନ୍ତି । ଏହା ସାମୁଦ୍ରିକ ଜୀବବିବିଧତା ବିଶେଷ କରି ପ୍ରବାଳ ଭିତ୍ତି (Coral Reefs) ପାଇଁ ସାରା ବିଶ୍ୱରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ । |} == ଲୋକସଂଖ୍ୟାତ୍ମକ ତଥ୍ୟ == ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ଜନସଂଖ୍ୟା ଏବଂ ସାମାଜିକ ଗଠନ ଅତ୍ୟନ୍ତ ବୈଚିତ୍ର୍ୟମୟ ଅଟେ। ଏହାକୁ 'ମିନି ଇଣ୍ଡିଆ' ବା 'କ୍ଷୁଦ୍ର ଭାରତ' ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ, କାରଣ ଏଠାରେ ସମଗ୍ର ଭାରତର ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରାନ୍ତରୁ ଆସିଥିବା ଲୋକମାନେ ଏକତ୍ର ବସବାସ କରନ୍ତି। ୨୦୧୧ ମସିହାର ଜନଗଣନା ଅନୁଯାୟୀ ଏହି କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳର ମୋଟ ଜନସଂଖ୍ୟା ୩,୮୦,୫୮୧ ଥିବାବେଳେ, ମଇ ୨୦୨୬ ସୁଦ୍ଧା ସାମ୍ପ୍ରତିକ ସରକାରୀ ଆକଳନ (ଜାତୀୟ ଜନସଂଖ୍ୟା ଆୟୋଗ ଏବଂ IIMAD ରିପୋର୍ଟ) ଅନୁଯାୟୀ ଏହା ପ୍ରାୟ ୪.୧୫ ଲକ୍ଷରୁ ୪.୨୧ ଲକ୍ଷରେ ପହଞ୍ଚିଛି। ଏହି ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ଜନସଂଖ୍ୟା ମୁଖ୍ୟତଃ ଦୁଇ ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ— ପ୍ରଥମଟି ହେଉଛି ଆଧୁନିକ ମୂଳ ସ୍ରୋତର ଅଧିବାସୀ (ଯେଉଁମାନେ ମୁଖ୍ୟତଃ ମୁଖ୍ୟ ଭୂଖଣ୍ଡରୁ ସ୍ଥାନାନ୍ତରିତ ହୋଇଛନ୍ତି) ଏବଂ ଦ୍ୱିତୀୟଟି ହେଉଛି ଆଦିମ ସ୍ଥାନୀୟ ଜନଜାତି (ଯେଉଁମାନେ ହଜାର ହଜାର ବର୍ଷ ଧରି ଏହି ସ୍ଥାନର ପ୍ରକୃତ ବାସିନ୍ଦା ଅଟନ୍ତି)। ନିମ୍ନଲିଖିତ ସାରଣୀରେ ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ଲୋକସଂଖ୍ୟା ଏବଂ ଆନୁଷଙ୍ଗିକ ତଥ୍ୟର ତୁଳନାତ୍ମକ ବିବରଣୀ ପ୍ରଦାନ କରାଯାଇଛି: {| class="wikitable" style="width:100%; border-collapse:collapse; font-family: sans-serif; text-align:center;" |- style="background-color:#0072B2; color:white; font-size: 1.1em;" ! scope="col" style="width:8%;" | କ୍ରମ ! scope="col" style="width:22%;" | ଲୋକସଂଖ୍ୟାତ୍ମକ ଦିଗ ! scope="col" style="width:35%;" | ୨୦୧୧ ଜନଗଣନା ତଥ୍ୟ ! scope="col" style="width:35%;" | ସଦ୍ୟତମ ସ୍ଥିତି ଓ ଆକଳନ (ମଇ ୨୦୨୬) |- style="background-color:#FFF5EE; vertical-align: middle;" | '''୧''' | '''ମୋଟ ଜନସଂଖ୍ୟା''' | ୩,୮୦,୫୮୧ | ପ୍ରାୟ ୪,୧୫,୦୦୦ ରୁ ୪,୨୧,୦୦୦ ମଧ୍ୟରେ |- style="background-color:#F0F8FF; vertical-align: middle;" | '''୨''' | '''ଲିଙ୍ଗଗତ ବଣ୍ଟନ''' | ପୁରୁଷ: ୨,୦୨,୮୭୧ <br /> ମହିଳା: ୧,୭୭,୭୧୦ | ପୁରୁଷ: ପ୍ରାୟ ୨.୨ ଲକ୍ଷ <br /> ମହିଳା: ପ୍ରାୟ ୧.୯୫ ଲକ୍ଷ |- style="background-color:#FFF5EE; vertical-align: middle;" | '''୩''' | '''ଲିଙ୍ଗ ଅନୁପାତ''' | ୮୭୬ (ପ୍ରତି ୧୦୦୦ ପୁରୁଷରେ ମହିଳା) | ସାମାନ୍ୟ ସୁଧାର ସହ ପ୍ରାୟ ୮୮୦-୮୯୦ ଆକଳନ |- style="background-color:#F0F8FF; vertical-align: middle;" | '''୪''' | '''ସାକ୍ଷରତା ହାର''' | ମୋଟ: ୮୬.୬୩% <br /> <small>(ପୁରୁଷ: ୯୦.୨୭%, ମହିଳା: ୮୨.୪୩%)</small> | ମୋଟ: ୯୧.୧% <br /> <small>(ସମ୍ପ୍ରତିକ PLFS ରିପୋର୍ଟ ଆଧାରରେ)</small> |- style="background-color:#FFF5EE; vertical-align: middle;" | '''୫''' | '''ଜନବସତି ଅନୁପାତ''' | ସହରାଞ୍ଚଳ: ୩୭.୭% <br /> ଗ୍ରାମାଞ୍ଚଳ: ୬୨.୩% | ଗ୍ରେଟ୍ ନିକୋବର ପ୍ରକଳ୍ପ ଓ ଭିତ୍ତିଭୂମି ବିକାଶ କାରଣରୁ ସହରୀକରଣ ହାରରେ କ୍ରମାଗତ ବୃଦ୍ଧି |- style="background-color:#F0F8FF; vertical-align: middle;" | '''୬''' | '''ଧର୍ମଗତ ବିଭାଜନ''' | ହିନ୍ଦୁ (୬୯.୪୫%), ଖ୍ରୀଷ୍ଟିଆନ (୨୧.୨୮%), ମୁସଲମାନ (୮.୫୨%) | ଅନୁପାତ ପ୍ରାୟତଃ ସମାନ ରହିଛି |- style="background-color:#FFF5EE; vertical-align: middle;" | '''୭''' | '''ସର୍ବାଧିକ କଥିତ ଭାଷା''' | ବଙ୍ଗାଳୀ (~୨୮.୪%), ହିନ୍ଦୀ (~୧୯.୨%), ତାମିଲ (~୧୫.୨%), ତେଲୁଗୁ (~୧୩.୨%) | ବଙ୍ଗାଳୀ ଏବଂ ହିନ୍ଦୀ ଭାଷାଭାଷୀଙ୍କ ସଂଖ୍ୟା ସର୍ବାଧିକ, ଏହା ସହିତ ଇଂରାଜୀର ବହୁଳ ବ୍ୟବହାର |- style="background-color:#F0F8FF; vertical-align: middle;" | '''୮''' | '''ଆଦିମ ଜନଜାତି (PVTGs)''' | ସେଣ୍ଟିନେଲୀ, ଜାରୱା, ଓଙ୍ଗେ, ମହାନ୍ ଆଣ୍ଡାମାନୀ, ଶୋମ୍ପେନ୍ ଓ ନିକୋବରୀ | ସେଣ୍ଟିନେଲୀମାନେ ଏବେ ମଧ୍ୟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସମ୍ପର୍କବିହୀନ ଅଟନ୍ତି। ଅନ୍ୟ ଜନଜାତିଙ୍କ ସଂରକ୍ଷଣ ପ୍ରତି ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଧ୍ୟାନ |} ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ଜନସଂଖ୍ୟା ଘନତ୍ୱ ଅତ୍ୟନ୍ତ କମ୍ ଅଟେ (୨୦୧୧ ସୁଦ୍ଧା ବର୍ଗ କିଲୋମିଟର ପିଛା ମାତ୍ର ୪୬ ଜଣ)। ନିକଟବର୍ତ୍ତୀ ବର୍ଷଗୁଡ଼ିକରେ କେନ୍ଦ୍ର ସରକାରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ହାତକୁ ନିଆଯାଇଥିବା ବିଭିନ୍ନ ବୃହତ୍ ଭିତ୍ତିଭୂମି ଓ ପର୍ଯ୍ୟଟନ ପ୍ରକଳ୍ପ କାରଣରୁ ମୁଖ୍ୟ ଭୂଖଣ୍ଡରୁ ଅନେକ ବୃତ୍ତିଗତ କର୍ମଚାରୀ ଏବଂ ପ୍ରବାସୀ ଶ୍ରମିକଙ୍କ ଆଗମନ ଦେଖାଦେଇଛି, ଯାହାକି ଆଗାମୀ ଦଶନ୍ଧିରେ ଏହାର ଲୋକସଂଖ୍ୟାତ୍ମକ ରୂପରେଖରେ ଏକ ବଡ଼ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଆଣିବାର ସମ୍ଭାବନା ରଖେ। == ପ୍ରଶାସନ ଓ ରାଜନୀତି == ଆଣ୍ଡାମାନ ଏବଂ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜ ହେଉଛି ଭାରତର ଏକ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ (Union Territory) । ଭାରତୀୟ ସମ୍ବିଧାନର ଧାରା ୨୩୯ ଅନୁଯାୟୀ, ଏହି ଅଞ୍ଚଳରେ କୌଣସି ବିଧାନସଭା ବା ନିର୍ବାଚିତ ରାଜ୍ୟ ସରକାର ନାହାନ୍ତି । ଏହାର ସମସ୍ତ ପ୍ରଶାସନିକ ଦାୟିତ୍ୱ ଭାରତର ରାଷ୍ଟ୍ରପତିଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନିଯୁକ୍ତ ଏକ 'ଉପରାଜ୍ୟପାଳ' (Lieutenant Governor) ଙ୍କ ଉପରେ ନ୍ୟସ୍ତ ଅଟେ, ଯିଏକି କେନ୍ଦ୍ର ସରକାରଙ୍କ ପ୍ରତିନିଧି ଭାବରେ ସମଗ୍ର ଅଞ୍ଚଳର ଶାସନଭାର ତୁଲାନ୍ତି । ଦୈନନ୍ଦିନ ପ୍ରଶାସନିକ କାର୍ଯ୍ୟ ଏବଂ ନୀତି ନିର୍ଦ୍ଧାରଣରେ ତାଙ୍କୁ ସହାୟତା କରିବା ପାଇଁ ଭାରତୀୟ ପ୍ରଶାସନିକ ସେବା (IAS) ର ଜଣେ ବରିଷ୍ଠ ଅଧିକାରୀ 'ମୁଖ୍ୟ ସଚିବ' ଭାବରେ ନିଯୁକ୍ତ ହୋଇଥାନ୍ତି । ବିଚାର ବିଭାଗୀୟ (Judiciary) କ୍ଷେତ୍ରରେ ଏହି କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ ନିଜସ୍ୱ କୌଣସି ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚ ନ୍ୟାୟାଳୟ ନରଖି, 'କଲିକତା ଉଚ୍ଚ ନ୍ୟାୟାଳୟ' (Calcutta High Court) ର ଅଧୀନରେ ଆସେ । ଆଇନଗତ ସୁବିଧା ପାଇଁ ରାଜଧାନୀ ଶ୍ରୀ ବିଜୟ ପୁରମ୍ (ଯାହାର ପୂର୍ବ ନାମ ପୋର୍ଟ ବ୍ଲେୟାର ଥିଲା) ଠାରେ କଲିକତା ଉଚ୍ଚ ନ୍ୟାୟାଳୟର ଏକ ସ୍ଥାୟୀ ଖଣ୍ଡପୀଠ (Circuit Bench) ସ୍ଥାପନ କରାଯାଇଛି । ରାଜନୈତିକ ସ୍ତରରେ ଏହି କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳରୁ ସମଗ୍ର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜକୁ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ କରିବା ପାଇଁ କେବଳ ଜଣେ ମାତ୍ର ସାଂସଦ (Member of Parliament) ଭାରତୀୟ ଲୋକ ସଭାକୁ ନିର୍ବାଚିତ ହୋଇଥାନ୍ତି । ସୁଶାସନ ପାଇଁ ସମଗ୍ର ଭୂଭାଗକୁ ତିନୋଟି ଜିଲ୍ଲାରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇଛି ଏବଂ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜିଲ୍ଲା ଜଣେ ଡେପୁଟି କମିଶନରଙ୍କ (ଜିଲ୍ଲାପାଳ) ଅଧୀନରେ ପରିଚାଳିତ ହୁଏ । ଗ୍ରାମାଞ୍ଚଳରେ ପଞ୍ଚାୟତରାଜ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଥିବାବେଳେ ସହରାଞ୍ଚଳ ପ୍ରଶାସନ ପାଇଁ ପୌରପରିଷଦ ଗଠନ କରାଯାଇଛି । ନିମ୍ନଲିଖିତ ସାରଣୀରେ ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ବର୍ତ୍ତମାନର ପ୍ରଶାସନିକ ଏବଂ ରାଜନୈତିକ ଢାଞ୍ଚାକୁ ସବିଶେଷ ଭାବେ ଦର୍ଶାଯାଇଛି (ମଇ ୨୦୨୬ ସୁଦ୍ଧା ଅଦ୍ୟତନ): {| class="wikitable" style="width:100%; border-collapse:collapse; font-family: sans-serif;" |- style="background-color:#0072B2; color:white; font-size: 1.1em; text-align:center;" ! scope="col" style="width:8%;" | କ୍ରମ ! scope="col" style="width:25%;" | ବିଭାଗ ! scope="col" style="width:67%;" | ସବିଶେଷ ବିବରଣୀ |- style="background-color:#FFF5EE; vertical-align: top;" | style="text-align:center;" | '''୧''' | '''ଶାସନ ପ୍ରଣାଳୀ''' | କେନ୍ଦ୍ର ସରକାରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପରିଚାଳିତ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ (ଏଠାରେ କୌଣସି ରାଜ୍ୟ ବିଧାନସଭା ବା ମୁଖ୍ୟମନ୍ତ୍ରୀ ନାହାନ୍ତି) । |- style="background-color:#F0F8FF; vertical-align: top;" | style="text-align:center;" | '''୨''' | '''ବର୍ତ୍ତମାନର ଉପରାଜ୍ୟପାଳ''' | ଆଡମିରାଲ (ଅବସରପ୍ରାପ୍ତ) '''[[ଦେବେନ୍ଦ୍ର କୁମାର ଜୋଶୀ]]''' (ଅକ୍ଟୋବର ୨୦୧୭ ମସିହାରୁ ଦାୟିତ୍ୱରେ) |- style="background-color:#FFF5EE; vertical-align: top;" | style="text-align:center;" | '''୩''' | '''ବର୍ତ୍ତମାନର ମୁଖ୍ୟ ସଚିବ''' | ଶ୍ରୀ ଚନ୍ଦ୍ର ଭୂଷଣ କୁମାର, ଆଇ.ଏ.ଏସ୍. |- style="background-color:#F0F8FF; vertical-align: top;" | style="text-align:center;" | '''୪''' | '''ସଂସଦୀୟ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ''' | ଲୋକ ସଭାରେ ମୋଟ ୧ ଗୋଟି ଆସନ ଅଛି । ସଦ୍ୟତମ ୨୦୨୪ ଲୋକ ସଭା ନିର୍ବାଚନର ବିଜୟୀ ସାଂସଦ: '''[[ବିଷ୍ଣୁ ପଦ ରାୟ]]''' (ଭାରତୀୟ ଜନତା ପାର୍ଟି) |- style="background-color:#FFF5EE; vertical-align: top;" | style="text-align:center;" | '''୫''' | '''ନ୍ୟାୟିକ ଅଧିକାର କ୍ଷେତ୍ର''' | [[କଲିକତା ଉଚ୍ଚ ନ୍ୟାୟାଳୟ]] (ମୁଖ୍ୟ ପୀଠ: କୋଲକାତା, ଖଣ୍ଡପୀଠ: ଶ୍ରୀ ବିଜୟ ପୁରମ୍) |- style="background-color:#F0F8FF; vertical-align: top;" | style="text-align:center;" | '''୬''' | '''ପ୍ରଶାସନିକ ଜିଲ୍ଲା ସମୂହ (୩ ଗୋଟି)''' | * '''[[ଦକ୍ଷିଣ ଆଣ୍ଡାମାନ ଜିଲ୍ଲା]]''' (ସଦର ମହକୁମା: ଶ୍ରୀ ବିଜୟ ପୁରମ୍) * '''[[ଉତ୍ତର ଓ ମଧ୍ୟ ଆଣ୍ଡାମାନ ଜିଲ୍ଲା]]''' (ସଦର ମହକୁମା: ମାୟାବନ୍ଦର) * '''[[ନିକୋବର ଜିଲ୍ଲା]]''' (ସଦର ମହକୁମା: କାର୍ ନିକୋବର) |- style="background-color:#FFF5EE; vertical-align: top;" | style="text-align:center;" | '''୭''' | '''ସ୍ଥାନୀୟ ଶାସନ (Local Govt)''' | ଗ୍ରାମାଞ୍ଚଳରେ ଜିଲ୍ଲା ପରିଷଦ ଏବଂ ଗ୍ରାମ ପଞ୍ଚାୟତ ବ୍ୟବସ୍ଥା ରହିଛି । ସହରାଞ୍ଚଳ ପାଇଁ ଏକମାତ୍ର ମ୍ୟୁନିସିପାଲିଟି ଭାବରେ 'ଶ୍ରୀ ବିଜୟ ପୁରମ୍ ପୌରପରିଷଦ' (ପୂର୍ବର ପୋର୍ଟ ବ୍ଲେୟାର ପୌରପରିଷଦ) କାର୍ଯ୍ୟରତ ଅଛି । |- style="background-color:#F0F8FF; vertical-align: top;" | style="text-align:center;" | '''୮''' | '''ସାମରିକ ପ୍ରଶାସନ''' | ଭାରତର ଏକମାତ୍ର ମିଳିତ ସାମରିକ କମାଣ୍ଡ '''ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର କମାଣ୍ଡ (ANC)''' ଏହିଠାରେ ଅବସ୍ଥିତ, ଯେଉଁଥିରେ ଭାରତୀୟ ସେନା, ନୌସେନା ଏବଂ ବିମାନ ବାହିନୀ ମିଳିତ ଭାବେ ଅଞ୍ଚଳର ସୁରକ୍ଷା ପରିଚାଳନା କରନ୍ତି । |} == ଅର୍ଥନୀତି == ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ଅର୍ଥନୀତି ମୁଖ୍ୟତଃ କୃଷି, ପର୍ଯ୍ୟଟନ ଏବଂ ମତ୍ସ୍ୟ ଚାଷ ଉପରେ ନିର୍ଭରଶୀଳ । ଏହାର ଭୌଗୋଳିକ ଅବସ୍ଥିତି ଯୋଗୁଁ ଏଠାରେ ବାଣିଜ୍ୟିକ ସୁଯୋଗ ବହୁତ ରହିଛି । {| class="wikitable sortable" style="background:#fdfdfd; border:1px solid #aaa; width:100%; text-align:left;" |+ style="background:#2E8B57; color:white; padding:10px; font-size:1.2em;" | '''ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର: ଆର୍ଥିକ ରୂପରେଖ''' |- style="background:#E9E9E9; text-align:center;" ! width="30%" | ଆର୍ଥିକ କ୍ଷେତ୍ର ! width="70%" | ବିବରଣୀ |- | '''ମୁଖ୍ୟ କୃଷି ଉତ୍ପାଦ''' | ଧାନ, ନଡ଼ିଆ, ଗୁଆ, ରବର ଏବଂ କାଜୁ । ଏଠାରେ ପ୍ରଚୁର ପରିମାଣରେ ମସଲା (ଗୋଲମରିଚ, ଡାଲଚିନି) ମଧ୍ୟ ଚାଷ ହୁଏ [୧] । |- | '''ପର୍ଯ୍ୟଟନ ଶିଳ୍ପ''' | ଏହା ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ଅର୍ଥନୀତିର ମେରୁଦଣ୍ଡ । ସେଲ୍ୟୁଲାର ଜେଲ୍, ରାଧାନଗର ବିଚ୍ ଏବଂ ସ୍କୁବା ଡାଇଭିଂ ପାଇଁ ଏହା ବିଶ୍ୱପ୍ରସିଦ୍ଧ [୨] । |- | '''ମତ୍ସ୍ୟ ସମ୍ପଦ''' | ପ୍ରାୟ ୬ ଲକ୍ଷ ବର୍ଗ କିଲୋମିଟର ପରିବ୍ୟାପ୍ତ 'Exclusive Economic Zone' (EEZ) ମଧ୍ୟରେ ସାମୁଦ୍ରିକ ମାଛ ଧରା ଏକ ପ୍ରମୁଖ ଜୀବିକା [୩] । |- | '''ଶିଳ୍ପ ଓ ବାଣିଜ୍ୟ''' | ହସ୍ତତନ୍ତ (ବିଶେଷ କରି କାଠ ଏବଂ ଶାମୁକା କାମ) ଏବଂ ଖାଦ୍ୟ ପ୍ରକ୍ରିୟାକରଣ ଉପରେ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦିଆଯାଏ । |- | '''ବନ୍ଦର ଭିତ୍ତିଭୂମି''' | ପୋର୍ଟ ବ୍ଲେୟର ଏକ ପ୍ରମୁଖ ସାମୁଦ୍ରିକ ବନ୍ଦର, ଯାହା ଆନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ଜଳପଥ ସହ ସଂଯୋଗ ରକ୍ଷା କରେ । |} === ମୁଖ୍ୟ ରପ୍ତାନି ଦ୍ରବ୍ୟ === * ସାମୁଦ୍ରିକ ଉତ୍ପାଦ: ମାଛ ଏବଂ ଚିଙ୍ଗୁଡ଼ି । * କୃଷିଜାତ ଦ୍ରବ୍ୟ: ନଡ଼ିଆ, ଗୁଆ ଏବଂ କଞ୍ଚା ରବର । * ହସ୍ତଶିଳ୍ପ: ବେତ ଓ କାଠ ନିର୍ମିତ ସାମଗ୍ରୀ । == ପରିବହନ == ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ଭୌଗୋଳିକ ଅବସ୍ଥିତି ଯୋଗୁଁ ଏଠାରେ ଜଳପଥ ଏବଂ ଆକାଶପଥ ପରିବହନର ମୁଖ୍ୟ ମାଧ୍ୟମ ଅଟେ। {| class="wikitable sortable" style="background:#fdfdfd; border:1px solid #aaa; width:100%; text-align:left;" |+ style="background:#CC5500; color:white; padding:10px; font-size:1.2em;" | '''ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର: ପରିବହନ ବ୍ୟବସ୍ଥା''' |- style="background:#E9E9E9; text-align:center;" ! width="30%" | ପରିବହନ ମାଧ୍ୟମ ! width="70%" | ବିବରଣୀ |- | '''ଆକାଶପଥ (Airways)''' | ବୀର ସାବରକର ଆନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ବିମାନବନ୍ଦର, ପୋର୍ଟ ବ୍ଲେୟର ଏଠାକାର ମୁଖ୍ୟ ବିମାନବନ୍ଦର। ଏହା ଭାରତର ପ୍ରମୁଖ ସହର ଯଥା କୋଲକାତା, ଚେନ୍ନାଇ ଏବଂ ବିଶାଖାପାଟଣା ସହ ସଂଯୁକ୍ତ [୧]। |- | '''ଜଳପଥ (Seaways)''' | ମୁଖ୍ୟ ଭୂଭାଗ (Mainland) ରୁ ଜାହାଜ ଯୋଗେ ଯାତାୟାତ ପାଇଁ ୩ ରୁ ୪ ଦିନ ସମୟ ଲାଗେ। ବିଭିନ୍ନ ଦ୍ୱୀପ ମଧ୍ୟରେ ଯାତାୟାତ ପାଇଁ ଫେରି (Ferry) ସେବା ଉପଲବ୍ଧ [୨]। |- | '''ସଡ଼କପଥ (Roadways)''' | ଆଣ୍ଡାମାନ ଟ୍ରଙ୍କ ରୋଡ୍ (ATR) ବା ଜାତୀୟ ରାଜପଥ ୪ (NH4) ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ମୁଖ୍ୟ ସଡ଼କ, ଯାହା ପୋର୍ଟ ବ୍ଲେୟରକୁ ଡିଗ୍ଲିପୁର ସହ ସଂଯୋଗ କରେ [୩]। |- | '''ହେଲିକପ୍ଟର ସେବା''' | ଜରୁରୀକାଳୀନ ପରିସ୍ଥିତି ଏବଂ ଦୂରବର୍ତ୍ତୀ ଦ୍ୱୀପଗୁଡ଼ିକ ପାଇଁ 'ପବନ ହଂସ' (Pawan Hans) ହେଲିକପ୍ଟର ସେବା ପ୍ରଦାନ କରାଯାଏ। |} === ମୁଖ୍ୟ ଆକର୍ଷଣ ଓ ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ === * ମାରାଇନ୍ ପରିବହନ: ବୃହତ ଯାତ୍ରୀବାହୀ ଜାହାଜ ଯଥା MV Nicobar, MV Nancowry, ଏବଂ MV Swaraj Dweep ଏହି ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜକୁ ଭାରତର ପୂର୍ବ ଉପକୂଳ ସହ ଯୋଡ଼ିଥାନ୍ତି। * ବେସରକାରୀ ଫେରି: ପର୍ଯ୍ୟଟକମାନଙ୍କ ପାଇଁ ହାଭଲକ୍ (ସ୍ୱରାଜ ଦ୍ୱୀପ) ଏବଂ ନିଲ୍ ଦ୍ୱୀପକୁ ଯିବା ପାଇଁ ମାକ୍ରୁଜ୍ (Makruzz) ଭଳି ଅତ୍ୟାଧୁନିକ ବେସରକାରୀ ଫେରି ସେବା ଉପଲବ୍ଧ। == ଭିତ୍ତିଭୂମି == ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ଭିତ୍ତିଭୂମି ବିକାଶ ଏହାର ଦୂରବର୍ତ୍ତୀ ଅବସ୍ଥିତି ଏବଂ ରଣନୈତିକ ଗୁରୁତ୍ୱ ଉପରେ ଆଧାରିତ। ସାମ୍ପ୍ରତିକ ବର୍ଷଗୁଡ଼ିକରେ ଭାରତ ସରକାର ଏଠାରେ ଯୋଗାଯୋଗ ଏବଂ ଶକ୍ତି କ୍ଷେତ୍ରରେ ବ୍ୟାପକ ସଂସ୍କାର ଆଣିଛନ୍ତି। {| class="wikitable sortable" style="background:#f9f9f9; border:1px solid #aaa; width:100%; text-align:left;" |+ style="background:#008080; color:white; padding:10px; font-size:1.2em;" | '''ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର: ଭିତ୍ତିଭୂମି ରୂପରେଖ''' |- style="background:#E9E9E9; text-align:center;" ! width="30%" | କ୍ଷେତ୍ର ! width="70%" | ବିବରଣୀ |- | '''ଡିଜିଟାଲ୍ ଯୋଗାଯୋଗ''' | ଚେନ୍ନାଇ-ଆଣ୍ଡାମାନ ନିକୋବର ଅପ୍ଟିକାଲ୍ ଫାଇବର କେବୁଲ୍ (CANI-OFC): ଏହା ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜକୁ ହାଇ-ସ୍ପିଡ୍ ବ୍ରଡବ୍ୟାଣ୍ଡ ଏବଂ 4G/5G ସଂଯୋଗ ପ୍ରଦାନ କରୁଛି [୧]। |- | '''ଶକ୍ତି (Energy)''' | ମୁଖ୍ୟତଃ ଡିଜେଲ୍ ଜେନେରେଟର ଉପରେ ନିର୍ଭରଶୀଳ। ବର୍ତ୍ତମାନ ସୌର ଶକ୍ତି (Solar Energy) ଏବଂ ବାୟୁ ଶକ୍ତି ପ୍ରକଳ୍ପ ଉପରେ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦିଆଯାଉଛି [୨]। |- | '''ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ଭିତ୍ତିଭୂମି''' | ଜି.ବି. ପନ୍ଥ ହସ୍ପିଟାଲ୍, ପୋର୍ଟ ବ୍ଲେୟର ଏଠାକାର ପ୍ରମୁଖ ଡାକ୍ତରଖାନା। ଏହା ବ୍ୟତୀତ ପ୍ରତି ଦ୍ୱୀପରେ ପ୍ରାଥମିକ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ କେନ୍ଦ୍ର (PHC) ରହିଛି। |- | '''ପାନୀୟ ଜଳ''' | ବର୍ଷା ଜଳ ଅମଳ ଏବଂ ଧାନୀଖାରୀ ବନ୍ଧ (Dhanikhari Dam) ପୋର୍ଟ ବ୍ଲେୟରର ମୁଖ୍ୟ ଜଳ ଉତ୍ସ। |- | '''ସାମରିକ ଭିତ୍ତିଭୂମି''' | ଏହା ଭାରତର ଏକମାତ୍ର Tri-service Command। ଏଠାରେ ଅତ୍ୟାଧୁନିକ ରନୱେ ଏବଂ ନୌସେନା ବେସ୍ (ଯଥା: INS Kohassa, INS Baaz) ବିକଶିତ ହୋଇଛି। |} === ପ୍ରମୁଖ ବିକାଶମୂଳକ ପ୍ରକଳ୍ପ === * ଗ୍ରେଟ୍ ନିକୋବର ବିକାଶ ପ୍ରକଳ୍ପ: ଏଠାରେ ଏକ ଆନ୍ତର୍ଜାତୀୟ କଣ୍ଟେନର ଟ୍ରାନ୍ସ-ସିପମେଣ୍ଟ ଟର୍ମିନାଲ୍ (ICTT) ନିର୍ମାଣ ପାଇଁ ଯୋଜନା କରାଯାଇଛି। * ସେତୁ ନିର୍ମାଣ: ବିଭିନ୍ନ ଦ୍ୱୀପକୁ ଯୋଡ଼ିବା ପାଇଁ ସମୁଦ୍ର ଉପରେ ବଡ଼ ସେତୁ ନିର୍ମାଣ କାର୍ଯ୍ୟ ଚାଲିଛି, ଯାହା ସଡ଼କ ପରିବହନକୁ ସହଜ କରିବ। == ଲୋକପ୍ରିୟ ସଂସ୍କୃତି == ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ସଂସ୍କୃତି ହେଉଛି ଆଦିମ ଜନଜାତିଙ୍କ ପରମ୍ପରା ଏବଂ ଭାରତର ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରାନ୍ତରୁ ଆସି ବସବାସ କରୁଥିବା ଲୋକଙ୍କ ରୀତିନୀତିର ଏକ ଅପୂର୍ବ ମିଶ୍ରଣ। ଏହାକୁ ଅନେକ ସମୟରେ "କ୍ଷୁଦ୍ର ଭାରତ" (Mini India) ବୋଲି କୁହାଯାଏ। {| class="wikitable sortable" style="background:#fffaf0; border:1px solid #aaa; width:100%; text-align:left;" hot pink hex code |+ style="background:#FF69B4; color:white; padding:10px; font-size:1.2em;" | '''ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର: ସାଂସ୍କୃତିକ ଝଲକ''' |- style="background:#E9E9E9; text-align:center;" ! width="30%" | ବିଭାଗ ! width="70%" | ବିବରଣୀ |- | '''ପର୍ବପର୍ବାଣୀ''' | ଦ୍ୱୀପ ମହୋତ୍ସବ (Island Tourism Festival) ଏଠାକାର ମୁଖ୍ୟ ପର୍ବ। ଏହା ବ୍ୟତୀତ ଦୁର୍ଗା ପୂଜା, ପୋଙ୍ଗଲ, ଓଣମ ଏବଂ ନିକୋବରୀମାନଙ୍କର 'ଘୁଷୁରି ପର୍ବ' (Pig Festival) ପାଳନ କରାଯାଏ। |- | '''ନୃତ୍ୟ ଓ ସଙ୍ଗୀତ''' | ନିକୋବରୀ ନୃତ୍ୟ ଏଠାକାର ସବୁଠାରୁ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ପାରମ୍ପରିକ ନୃତ୍ୟ। ଆଦିମ ଜନଜାତିମାନଙ୍କର ନିଜସ୍ୱ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ସଙ୍ଗୀତ ଓ ବାଦ୍ୟଯନ୍ତ୍ର ରହିଛି। |- | '''ଖାଦ୍ୟଶୈଳୀ''' | ସାମୁଦ୍ରିକ ଖାଦ୍ୟ (Seafood) ଏଠାକାର ମୁଖ୍ୟ ଆହାର। ମାଛ, ଚିଙ୍ଗୁଡ଼ି ଏବଂ କଙ୍କଡ଼ା ତରକାରୀ ସହ ଦକ୍ଷିଣ ଭାରତୀୟ ଓ ବଙ୍ଗଳା ଖାଦ୍ୟର ପ୍ରଭାବ ଅଧିକ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ। |- | '''ହସ୍ତଶିଳ୍ପ''' | ଶାମୁକା (Shell), ବେତ ଓ ବାଉଁଶରେ ତିଆରି ସାମଗ୍ରୀ ଏବଂ ନଡ଼ିଆ କତାରେ ନିର୍ମିତ ହସ୍ତକଳା ପାଇଁ ଏହି ଅଞ୍ଚଳ ଜଣାଶୁଣା। |- | '''ଚଳଚ୍ଚିତ୍ର ଓ ସାହିତ୍ୟ''' | ସେଲ୍ୟୁଲାର ଜେଲ୍ ଏବଂ କାଳାପାଣି ଦଣ୍ଡାଦେଶକୁ ନେଇ ଅନେକ ଭାରତୀୟ ଚଳଚ୍ଚିତ୍ର (ଯଥା: 'କାଳାପାନୀ') ଏବଂ ପୁସ୍ତକ ରଚିତ ହୋଇଛି। |} === ମୁଖ୍ୟ ବିଶେଷତ୍ୱ === * ମାନବବିଜ୍ଞାନ: ଜାରୱା ଏବଂ ସେଣ୍ଟିନେଲିଜ୍ ପରି ଜନଜାତିମାନଙ୍କର ସଂସ୍କୃତି ବିଶ୍ୱର ସବୁଠାରୁ ପୁରାତନ ଏବଂ ରହସ୍ୟମୟ ସଂସ୍କୃତି ଭାବରେ ପରିଗଣିତ। * ସାମ୍ପ୍ରଦାୟିକ ସଦ୍ଭାବ: ଏଠାରେ ଜାତି, ଧର୍ମ ନିର୍ବିଶେଷରେ ଲୋକମାନେ ଏକାଠି ରହୁଥିବାରୁ ଏହା ଜାତୀୟ ସଂହତିର ଏକ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଉଦାହରଣ। == ପର୍ଯ୍ୟଟନ == ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜ ଏହାର ନୀଳ ସମୁଦ୍ର, ଧଳା ବାଲୁକା ଶଯ୍ୟା ଏବଂ ସବୁଜ ବନାନୀ ପାଇଁ ବିଶ୍ୱବିଖ୍ୟାତ । ପର୍ଯ୍ୟଟନ ଏଠାକାର ଅର୍ଥନୀତିର ମୁଖ୍ୟ ଆଧାର । {| class="wikitable sortable" style="background:#f0f8ff; border:1px solid #aaa; width:100%; text-align:left;" |+ style="background:#0077BE; color:white; padding:10px; font-size:1.2em;" | '''ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର: ପ୍ରମୁଖ ପର୍ଯ୍ୟଟନ ସ୍ଥଳୀ''' |- style="background:#E9E9E9; text-align:center;" ! width="30%" | ସ୍ଥାନ / ଆକର୍ଷଣ ! width="70%" | ବିଶେଷତ୍ୱ |- | '''ସେଲ୍ୟୁଲାର ଜେଲ୍''' | ପୋର୍ଟ ବ୍ଲେୟରଠାରେ ଅବସ୍ଥିତ ଏହି ଐତିହାସିକ ଜେଲ୍ 'କାଳାପାଣି' ନାମରେ ଜଣାଶୁଣା । ଏଠାରେ ସନ୍ଧ୍ୟାରେ ହେଉଥିବା 'Light and Sound Show' ଏକ ମୁଖ୍ୟ ଆକର୍ଷଣ । |- | '''ରାଧାନଗର ବିଚ୍''' | ସ୍ୱରାଜ ଦ୍ୱୀପ (Havelock) ରେ ଅବସ୍ଥିତ ଏହି ବିଚ୍ ଏସିଆର ସବୁଠାରୁ ସୁନ୍ଦର ବିଚ୍ ଭାବରେ ପରିଗଣିତ । |- | '''ନେତାଜୀ ସୁଭାଷ ଚନ୍ଦ୍ର ବୋଷ ଦ୍ୱୀପ''' | ପୂର୍ବରୁ ଏହା 'Ross Island' ନାମରେ ଜଣାଥିଲା । ଏଠାରେ ବ୍ରିଟିଶ୍ ଶାସନ କାଳର ଭଗ୍ନାବଶେଷ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ । |- | '''ବାରାଟାଙ୍ଗ ଦ୍ୱୀପ''' | ଏହା ଚୂନପଥର ଗୁମ୍ଫା (Limestone Caves) ଏବଂ କର୍ଦ୍ଦମ ଆଗ୍ନେୟଗିରି (Mud Volcano) ପାଇଁ ପ୍ରସିଦ୍ଧ । |- | '''ସାମୁଦ୍ରିକ କ୍ରୀଡ଼ା''' | ସ୍କୁବା ଡାଇଭିଂ (Scuba Diving), ସ୍ନର୍କେଲିଂ (Snorkeling) ଏବଂ ପାରାସେଲିଂ ପାଇଁ ଏହା ଭାରତର ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ ସ୍ଥାନ । |} === ପର୍ଯ୍ୟଟନ ଋତୁ === * ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ସମୟ: ଅକ୍ଟୋବରରୁ ମେ ମାସ ମଧ୍ୟଭାଗ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ । * ମୌସୁମୀ ସମୟ: ମେ ମାସ ଶେଷରୁ ସେପ୍ଟେମ୍ବର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରବଳ ବର୍ଷା ହେଉଥିବାରୁ ଏହି ସମୟରେ ପର୍ଯ୍ୟଟନ କମ୍ ରୁହେ । === କିପରି ପହଞ୍ଚିବେ? === * ଆକାଶପଥ: କୋଲକାତା, ଚେନ୍ନାଇ, ବେଙ୍ଗାଲୁରୁ ଏବଂ ଦିଲ୍ଲୀରୁ ପୋର୍ଟ ବ୍ଲେୟରକୁ ସିଧାସଳଖ ବିମାନ ସେବା ଅଛି । * ଜଳପଥ: ଚେନ୍ନାଇ, କୋଲକାତା ଏବଂ ବିଶାଖାପାଟଣାରୁ ନିୟମିତ ଜାହାଜ ଚଳାଚଳ କରିଥାଏ । == ବନ୍ୟପ୍ରାଣୀ ଓ ଅଭୟାରଣ୍ୟ == ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜ ଏହାର ସମୃଦ୍ଧ ଜୈବ ବିବିଧତା ଏବଂ ବିରଳ ସାମୁଦ୍ରିକ ଜୀବଙ୍କ ପାଇଁ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ଏଠାରେ ପ୍ରାୟ ୯୬ଟି ବନ୍ୟପ୍ରାଣୀ ଅଭୟାରଣ୍ୟ, ୯ଟି ଜାତୀୟ ଉଦ୍ୟାନ ଏବଂ ଗୋଟିଏ ବାୟୋସ୍ଫିୟର ରିଜର୍ଭ ରହିଛି। {| class="wikitable sortable" style="background:#f5fffa; border:1px solid #aaa; width:100%; text-align:left;" |+ style="background:#228B22; color:white; padding:10px; font-size:1.2em;" | '''ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର: ପ୍ରମୁଖ ଜାତୀୟ ଉଦ୍ୟାନ ଓ ପ୍ରାଣୀ''' |- style="background:#E9E9E9; text-align:center;" ! width="35%" | ଜାତୀୟ ଉଦ୍ୟାନ / ଅଭୟାରଣ୍ୟ ! width="65%" | ବିଶେଷତ୍ୱ |- | '''ମହାତ୍ମା ଗାନ୍ଧୀ ସାମୁଦ୍ରିକ ଜାତୀୟ ଉଦ୍ୟାନ''' | ୱାଣ୍ଡୁର (Wandoor) ଠାରେ ଅବସ୍ଥିତ। ଏହା ବିରଳ ପ୍ରବାଳ ପ୍ରାଚୀର (Coral Reefs) ଏବଂ ସାମୁଦ୍ରିକ ଜୀବଙ୍କ ପାଇଁ ଜଣାଶୁଣା। |- | '''କ୍ୟାମ୍ପବେଲ୍ ବେ ଜାତୀୟ ଉଦ୍ୟାନ''' | ଗ୍ରେଟ୍ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପରେ ଅବସ୍ଥିତ। ଏଠାରେ ବିରଳ ମେଗାପୋଡ୍ (Megapode) ପକ୍ଷୀ ଦେଖାଯାନ୍ତି। |- | '''ସ୍ୟାଡଲ୍ ପିକ୍ ଜାତୀୟ ଉଦ୍ୟାନ''' | ଏହା ଉତ୍ତର ଆଣ୍ଡାମାନରେ ଅବସ୍ଥିତ। ଏହା ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଶୃଙ୍ଗ ଏବଂ ଏଠାରେ ଘଞ୍ଚ କ୍ରାନ୍ତୀୟ ବର୍ଷାରଣ୍ୟ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ। |- | '''ଗାଲାଥିଆ ଜାତୀୟ ଉଦ୍ୟାନ''' | ଏହା ବିଶାଳକାୟ ଲେଦରବ୍ୟାକ୍ ସମୁଦ୍ର କଇଁଛ (Leatherback Turtle) ମାନଙ୍କର ଅଣ୍ଡା ଦେବା ପାଇଁ ଏକ ପ୍ରମୁଖ ସ୍ଥାନ। |- | '''ମାଉଣ୍ଟ ହ୍ୟାରିଏଟ୍ (ବର୍ତ୍ତମାନ ମାଉଣ୍ଟ ମଣିପୁର)''' | ଏହା ପକ୍ଷୀ ନିରୀକ୍ଷଣ ପାଇଁ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ସ୍ଥାନ ଏବଂ ଏଠାରେ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ପ୍ରଜାପତି ଦେଖିବାକୁ ମିଳନ୍ତି। |} === ବିରଳ ଓ ସ୍ଥାନୀୟ ବନ୍ୟପ୍ରାଣୀ === * ରାଜ୍ୟ ପଶୁ: ଡୁଗୋଙ୍ଗ (Dugong) ବା ସାମୁଦ୍ରିକ ଗାଈ। ଏହା ଏକ ବିରଳ ସାମୁଦ୍ରିକ ସ୍ତନ୍ୟପାୟୀ ପ୍ରାଣୀ। * ରାଜ୍ୟ ପକ୍ଷୀ: ଆଣ୍ଡାମାନ କାଠ ପାରା (Andaman Wood Pigeon)। * ଲୁଣି ପାଣି କୁମ୍ଭୀର: ଏହି ଦ୍ୱୀପଗୁଡ଼ିକର କିଛି ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଅଞ୍ଚଳରେ ବିଶାଳକାୟ ଲୁଣି ପାଣି କୁମ୍ଭୀର ଦେଖାଯାନ୍ତି। * ବିଶାଳ ଡକାୟତ କଙ୍କଡ଼ା (Coconut Crab): ଏହା ବିଶ୍ୱର ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ସ୍ଥଳଭାଗରେ ରହୁଥିବା କଙ୍କଡ଼ା, ଯାହା ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପରେ ମିଳିଥାଏ। == ଏହା ମଧ୍ୟ ଦେଖନ୍ତୁ == * [[ଭାରତର ରାଜ୍ୟ ଓ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ|ଭାରତର କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ]] * [[ବଙ୍ଗୋପସାଗର]] == ଆଧାର == {{reflist}} == ବାହ୍ୟ କଡ଼ି == * [https://andaman.gov.in ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର ପ୍ରଶାସନର ସରକାରୀ ୱେବସାଇଟ୍] * [https://andamantourism.gov.in ଆଣ୍ଡାମାନ ପର୍ଯ୍ୟଟନ ବିଭାଗ] m0i49e92ieer7t8rj6mh4dl7btjpxw8 ଭାରତର ରାଜ୍ୟ ଓ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ 0 3192 595030 577535 2026-05-07T07:57:54Z Subhamss2008 37188 /* */ 595030 wikitext text/x-wiki {{ଛୋଟ|ଭାରତର ରାଜ୍ୟ ଓ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ}} {{Indian states and territories image map|image-width=250}} [[ଭାରତ]] ଏକ [[ସଂଘୀୟ ଗଣରାଜ୍ୟ]] ଅଟେ ।<ref name="official">{{cite web |url=http://www.india.gov.in/knowindia/state_uts.php|title=States and union territories|accessdate=2007-09-07 |work= }}</ref> ଏହା '''୨୮ଟି''' [[ଭାରତର ରାଜ୍ୟ|ରାଜ୍ୟ]] ଓ '''୮ଟି''' [[କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ]]ରେ ବିଭକ୍ତ । ରାଜ୍ୟ ଓ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳଗୁଡ଼ିକ ପୁନର୍ବାର ଜିଲ୍ଲା ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପ୍ରଶାସନିକ [[ଭାରତର ଉପବିଭାଗ|ଉପବିଭାଗ]]ରେ ବିଭାଜିତ ହୋଇଛି ।<ref name="official"/> == ରାଜ୍ୟ ଓ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳମାନ == === ରାଜ୍ୟ === {| class="wikitable sortable" |- ! ରାଜ୍ୟ!!ରାଜଧାନୀ!!ଆୟତନ (<sup>୨</sup>କି.ମି.)!!ଜନସଂଖ୍ୟା<ref>[http://censusindia.gov.in/2011-prov-results/paper2/data_files/india/Statement2_RU_Pop&Sexrtaio_State.xls Provisional Population Totals of India (2011)]</ref> !!ସାକ୍ଷରତା ହାର!!ଜିଲ୍ଲା ସଂଖ୍ୟା!! ଲୋକ ସଭା ଆସନ ସଂଖ୍ୟା!! ସୁଚନା |- |[[ଅରୁଣାଚଳ ପ୍ରଦେଶ]] || [[ଇଟାନଗର]] ||୮୩,୭୪୩||୧୩,୮୨,୬୧୧||-||୨୮||୨|| |- | [[ଆସାମ]]|| [[ଦିସପୁର]]||୭୮,୫୫୦||୩୧,୧୬୯,୨୭୨||-||୩୫||୧୪|| |- | [[ଆନ୍ଧ୍ର ପ୍ରଦେଶ]]|| [[ହାଇଦରାବାଦ]]||୨,୭୫,୦୪୫||୮,୪୬,୬୫,୫୩୩||-||୨୬||୨୫|| |- | [[ଉତ୍ତର ପ୍ରଦେଶ]]|| [[ଲଖନଉ]] ||୨,୪୩,୨୯୬||୧୯,୯୫,୮୧,୪୭୭||-||୭୫||୮୦|| |- | [[ଉତ୍ତରାଖଣ୍ଡ]] ||[[ଡେରାଡୁନ]] ||୫୩,୫୬୬ ||୧,୦୧,୧୬,୭୫୨||-||୧୩||୫|| |- | [[ଓଡ଼ିଶା]]|| [[ଭୁବନେଶ୍ୱର]] ||୧,୫୫,୮୨୦||୪,୧୯,୪୭,୩୫୮|| ୭୭%||[[ଓଡ଼ିଶାର ଜିଲ୍ଲାମାନଙ୍କର ତାଲିକା|୩୦]]||[[ଓଡ଼ିଶାର ଲୋକ ସଭା ନିର୍ବାଚନ ମଣ୍ଡଳୀ ତାଲିକା|୨୧]]|| |- | [[କର୍ଣ୍ଣାଟକ]]|| [[ବେଙ୍ଗାଳୁରୁ]]||୧,୯୧,୭୯୧||୬,୧୧,୩୦,୭୦୪||-||୩୧||୨୮|| |- | [[କେରଳ]]|| [[ତ୍ରିବେନ୍ଦ୍ରମ]]||୩୮,୮୬୩||୩,୩୩,୮୭,୬୭୭||୯୬%||୧୪||୨୦|| |- | [[ଗୁଜରାଟ]]|| [[ଗାନ୍ଧିନଗର]]||୧,୯୬,୦୨୪||୬,୦୩,୮୩,୬୨୮||-||୩୩||୨୬|| |- | [[ଗୋଆ]]|| [[ପାଣାଜୀ]]||୩,୭୦୨||୧୪,୫୭,୭୨୩||-||୦୨||୨|| |- | [[ଛତିଶଗଡ଼]]|| [[ରାୟପୁର]]||୧,୩୫,୧୯୪||୨,୫୫,୪୦,୧୯୬||-||୩୩||୧୧|| |- | [[ଝାଡ଼ଖଣ୍ଡ]]|| [[ରାଞ୍ଚି]]||୭୪,୬୭୭||୩,୨୯,୬୬,୨୩୮||-||୨୪||୧୪|| |- | [[ତାମିଲନାଡୁ]]|| [[ଚେନ୍ନାଇ]]||୧,୩୦,୦୫୮||୭,୨୧,୩୮,୯୫୮||-||୩୮||୩୯|| |- | [[ତେଲେଙ୍ଗାନା]]||[[ହାଇଦ୍ରାବାଦ]]||୩୫,୨୮୬,୭୫୭||୧୧୪,୮୪୦||-||୩୩||୧୭|| |- | [[ତ୍ରିପୁରା]]||[[ଅଗରତାଲା]]||୧୦,୪୯୧.୬୯||୩୬,୭୧,୦୩୨||-||୦୮||୨|| |- | [[ନାଗାଲାଣ୍ଡ]]|| [[କୋହିମା]]||୧୬,୫୭୯||୧୯,୮୦,୬୦୨||-||୧୬||୧|| |- | [[ପଞ୍ଜାବ]]|| [[ଚଣ୍ଡୀଗଡ଼]]||୫୦,୩୬୨||୨,୭୭,୦୪,୨୩୬||-||୨୩||୧୩|| |- | [[ପଶ୍ଚିମବଙ୍ଗ]] ||[[କଲିକତା]]||୮୮,୭୫୨ ||୯,୧୩,୪୭,୭୩୬||-||୨୩||୪୨|| |- | [[ବିହାର]]|| [[ପଟନା]]||୯୯,୨୦୦||୧୦,୩୮,୦୪,୬୩୭||-||୩୮||୪୦|| |- | [[ମଣିପୁର]]|| [[ଇମ୍ଫାଲ]]||୨୨,୩୪୭||୨୭,୨୧,୭୫୬||-||୧୬||୨|| |- | [[ମଧ୍ୟ ପ୍ରଦେଶ]]|| [[ଭୋପାଳ]] ||୩,୦୮,୨୫୨||୭,୨୫,୯୭,୫୬୫||-||୫୫||୨୯|| |- | [[ମହାରାଷ୍ଟ୍ର]] ||[[ମୁମ୍ବାଇ]]||୩,୦୭,୭୧୩||୧୧,୨୩,୭୨,୯୭୨||-||୩୬||୪୮|| |- | [[ମିଜୋରମ]]||[[ଆଇଜୋଲ]]||୨୧,୦୮୧||୧୦,୯୧,୦୧୪||-||୧୧||୧|| |- | [[ମେଘାଳୟ]]|| [[ଶିଲଂ]]||୨୨,୭୨୦||୨୯,୬୪,୦୦୭||-||୧୨||୨|| |- | [[ରାଜସ୍ଥାନ]]|| [[ଜୟପୁର]]||୩,୪୨,୨୬୯||୬,୮୬,୨୧,୦୧୨||-||୫୦||୨୫|| |- | [[ସିକିମ]]|| [[ଗାଙ୍ଗଟକ]]||୭,୦୯୬||୬,୦୭,୬୮୮||-||୦୬||୧|| |- | [[ହରିଆଣା]]|| [[ଚଣ୍ଡୀଗଡ଼]]||୪୪,୨୧୨||୨,୫୩,୫୩,୦୮୧||-||୨୨||୧୦|| |- | [[ହିମାଚଳ ପ୍ରଦେଶ]]|| [[ଶିମଲା|ସିମଳା]]||୫୫,୬୭୩||୬୮,୫୬,୫୦୯||-||୧୨||୪|| |} === କେନ୍ଦ୍ର ଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ === {| class="wikitable sortable" |- ! କେନ୍ଦ୍ର ଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ!!ରାଜଧାନୀ!!ଆୟତନ (ବର୍ଗ କି.ମି.)!!ଜନସଂଖ୍ୟା!!ସାକ୍ଷରତା ହାର!!ସୁଚନା |- |[[ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜ]]|| [[ପୋର୍ଟ ବ୍ଲେୟର]]||୮,୨୪୯||୪,୧୯,୯୭୮||୮୬.୨୭|| |- |[[ଜମ୍ମୁ ଓ କଶ୍ମୀର]]|| [[ଶ୍ରୀନଗର]]||୪୨,୨୪୧||୧,୫୮,୬୭,୦୧୩||୭୭.୩|| |- |[[ଚଣ୍ଡୀଗଡ଼]]|| [[ଚଣ୍ଡୀଗଡ଼]]||୧୧୪||୧୩,୬୪,୦୦୦||୮୬.୪୩|| |- |[[ଦାଦ୍ରା ଓ ନଗର ହବେଳୀ]] [[ଡାମନ ଓ ଡିଉ|ଓ ଡାମନ ଓ ଡିଉ]]|| [[ଡାମନ]]||୬୦୩||୭,୪୭,୦୦୦||୮୨.୩୬|| |- |[[ଦିଲ୍ଲୀ]]|| [[ନୂଆ ଦିଲ୍ଲୀ]] ||୧,୪୮୪||୩,୩୮,୦୭,୦୦୦||୮୮.୭ |- |[[ପୁଡୁଚେରୀ]] || [[ପଣ୍ଡିଚେରୀ (ସହର)|ପୁଡୁଚେରୀ]]||୪୮୩||୧୬,୪୩,୦୦୦||୮୬.୫୫|| |- |[[ଲାକ୍ଷାଦ୍ୱୀପ|ଲକ୍ଷଦ୍ୱୀପ]]|| [[କବରତ୍ତୀ]]||୩୨.୬୨||୬୯,୮୭୩||୯୨.୨୮|| |- |[[ଲଦାଖ]]|| ଲେହ୍||୫୯,୧୪୬||୩,୦୩,୯୨୮||୭୪.୨୭|| |} == କେନ୍ଦ୍ର ସରକାର ତୁଳନାରେ ରାଜ୍ୟମାନଙ୍କର ମୁଖ୍ୟବିଭାଗ ଓ ସେମାନଙ୍କ ଦାୟୀତ୍ୱମାନ == == ଏହାକୁ ମଧ୍ୟ ଦେଖନ୍ତୁ == * ଭାରତର ଉପବିଭାଗ * ରାଜ୍ୟ ଓ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳଗୁଡିକର ଜନସଂଖ୍ୟା ଅନୁସାରେ ସଂଗ୍ରହ == ଆଧାର == {{ଆଧାର}} == ବାହାର ସ୍ରୋତ == * [http://www.india.gov.in/knowindia/state_uts.php Official Government of India website: States and Union Territories] * [http://www.indohistory.com/modern_states.html Clickable map of India and History of States] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100111021034/http://www.indohistory.com/modern_states.html |date=2010-01-11 }} * [http://www.citymayors.com/government/india_government.html Article on sub-national governance in India] * [http://www.mapunity.in/maps/india/ Interactive Map of India] {{ଭାରତର ରାଜ୍ୟ}} {{DEFAULTSORT:ଭାରତର ରାଜ୍ୟ ଓ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ}} [[ଶ୍ରେଣୀ:ଭାରତର ରାଜ୍ୟ ଓ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ| ]] [[ଶ୍ରେଣୀ:ଭାରତ]] ldfcog218ka0fdz97wolfcmlpkd1gun 595031 595030 2026-05-07T07:58:58Z Subhamss2008 37188 595031 wikitext text/x-wiki {{ଛୋଟ|ଭାରତର ରାଜ୍ୟ ଓ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ}} [[ଭାରତ]] ଏକ [[ସଂଘୀୟ ଗଣରାଜ୍ୟ]] ଅଟେ ।<ref name="official">{{cite web |url=http://www.india.gov.in/knowindia/state_uts.php|title=States and union territories|accessdate=2007-09-07 |work= }}</ref> ଏହା '''୨୮ଟି''' [[ଭାରତର ରାଜ୍ୟ|ରାଜ୍ୟ]] ଓ '''୮ଟି''' [[କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ]]ରେ ବିଭକ୍ତ । ରାଜ୍ୟ ଓ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳଗୁଡ଼ିକ ପୁନର୍ବାର ଜିଲ୍ଲା ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପ୍ରଶାସନିକ [[ଭାରତର ଉପବିଭାଗ|ଉପବିଭାଗ]]ରେ ବିଭାଜିତ ହୋଇଛି ।<ref name="official"/> == ରାଜ୍ୟ ଓ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳମାନ == === ରାଜ୍ୟ === {| class="wikitable sortable" |- ! ରାଜ୍ୟ!!ରାଜଧାନୀ!!ଆୟତନ (<sup>୨</sup>କି.ମି.)!!ଜନସଂଖ୍ୟା<ref>[http://censusindia.gov.in/2011-prov-results/paper2/data_files/india/Statement2_RU_Pop&Sexrtaio_State.xls Provisional Population Totals of India (2011)]</ref> !!ସାକ୍ଷରତା ହାର!!ଜିଲ୍ଲା ସଂଖ୍ୟା!! ଲୋକ ସଭା ଆସନ ସଂଖ୍ୟା!! ସୁଚନା |- |[[ଅରୁଣାଚଳ ପ୍ରଦେଶ]] || [[ଇଟାନଗର]] ||୮୩,୭୪୩||୧୩,୮୨,୬୧୧||-||୨୮||୨|| |- | [[ଆସାମ]]|| [[ଦିସପୁର]]||୭୮,୫୫୦||୩୧,୧୬୯,୨୭୨||-||୩୫||୧୪|| |- | [[ଆନ୍ଧ୍ର ପ୍ରଦେଶ]]|| [[ହାଇଦରାବାଦ]]||୨,୭୫,୦୪୫||୮,୪୬,୬୫,୫୩୩||-||୨୬||୨୫|| |- | [[ଉତ୍ତର ପ୍ରଦେଶ]]|| [[ଲଖନଉ]] ||୨,୪୩,୨୯୬||୧୯,୯୫,୮୧,୪୭୭||-||୭୫||୮୦|| |- | [[ଉତ୍ତରାଖଣ୍ଡ]] ||[[ଡେରାଡୁନ]] ||୫୩,୫୬୬ ||୧,୦୧,୧୬,୭୫୨||-||୧୩||୫|| |- | [[ଓଡ଼ିଶା]]|| [[ଭୁବନେଶ୍ୱର]] ||୧,୫୫,୮୨୦||୪,୧୯,୪୭,୩୫୮|| ୭୭%||[[ଓଡ଼ିଶାର ଜିଲ୍ଲାମାନଙ୍କର ତାଲିକା|୩୦]]||[[ଓଡ଼ିଶାର ଲୋକ ସଭା ନିର୍ବାଚନ ମଣ୍ଡଳୀ ତାଲିକା|୨୧]]|| |- | [[କର୍ଣ୍ଣାଟକ]]|| [[ବେଙ୍ଗାଳୁରୁ]]||୧,୯୧,୭୯୧||୬,୧୧,୩୦,୭୦୪||-||୩୧||୨୮|| |- | [[କେରଳ]]|| [[ତ୍ରିବେନ୍ଦ୍ରମ]]||୩୮,୮୬୩||୩,୩୩,୮୭,୬୭୭||୯୬%||୧୪||୨୦|| |- | [[ଗୁଜରାଟ]]|| [[ଗାନ୍ଧିନଗର]]||୧,୯୬,୦୨୪||୬,୦୩,୮୩,୬୨୮||-||୩୩||୨୬|| |- | [[ଗୋଆ]]|| [[ପାଣାଜୀ]]||୩,୭୦୨||୧୪,୫୭,୭୨୩||-||୦୨||୨|| |- | [[ଛତିଶଗଡ଼]]|| [[ରାୟପୁର]]||୧,୩୫,୧୯୪||୨,୫୫,୪୦,୧୯୬||-||୩୩||୧୧|| |- | [[ଝାଡ଼ଖଣ୍ଡ]]|| [[ରାଞ୍ଚି]]||୭୪,୬୭୭||୩,୨୯,୬୬,୨୩୮||-||୨୪||୧୪|| |- | [[ତାମିଲନାଡୁ]]|| [[ଚେନ୍ନାଇ]]||୧,୩୦,୦୫୮||୭,୨୧,୩୮,୯୫୮||-||୩୮||୩୯|| |- | [[ତେଲେଙ୍ଗାନା]]||[[ହାଇଦ୍ରାବାଦ]]||୩୫,୨୮୬,୭୫୭||୧୧୪,୮୪୦||-||୩୩||୧୭|| |- | [[ତ୍ରିପୁରା]]||[[ଅଗରତାଲା]]||୧୦,୪୯୧.୬୯||୩୬,୭୧,୦୩୨||-||୦୮||୨|| |- | [[ନାଗାଲାଣ୍ଡ]]|| [[କୋହିମା]]||୧୬,୫୭୯||୧୯,୮୦,୬୦୨||-||୧୬||୧|| |- | [[ପଞ୍ଜାବ]]|| [[ଚଣ୍ଡୀଗଡ଼]]||୫୦,୩୬୨||୨,୭୭,୦୪,୨୩୬||-||୨୩||୧୩|| |- | [[ପଶ୍ଚିମବଙ୍ଗ]] ||[[କଲିକତା]]||୮୮,୭୫୨ ||୯,୧୩,୪୭,୭୩୬||-||୨୩||୪୨|| |- | [[ବିହାର]]|| [[ପଟନା]]||୯୯,୨୦୦||୧୦,୩୮,୦୪,୬୩୭||-||୩୮||୪୦|| |- | [[ମଣିପୁର]]|| [[ଇମ୍ଫାଲ]]||୨୨,୩୪୭||୨୭,୨୧,୭୫୬||-||୧୬||୨|| |- | [[ମଧ୍ୟ ପ୍ରଦେଶ]]|| [[ଭୋପାଳ]] ||୩,୦୮,୨୫୨||୭,୨୫,୯୭,୫୬୫||-||୫୫||୨୯|| |- | [[ମହାରାଷ୍ଟ୍ର]] ||[[ମୁମ୍ବାଇ]]||୩,୦୭,୭୧୩||୧୧,୨୩,୭୨,୯୭୨||-||୩୬||୪୮|| |- | [[ମିଜୋରମ]]||[[ଆଇଜୋଲ]]||୨୧,୦୮୧||୧୦,୯୧,୦୧୪||-||୧୧||୧|| |- | [[ମେଘାଳୟ]]|| [[ଶିଲଂ]]||୨୨,୭୨୦||୨୯,୬୪,୦୦୭||-||୧୨||୨|| |- | [[ରାଜସ୍ଥାନ]]|| [[ଜୟପୁର]]||୩,୪୨,୨୬୯||୬,୮୬,୨୧,୦୧୨||-||୫୦||୨୫|| |- | [[ସିକିମ]]|| [[ଗାଙ୍ଗଟକ]]||୭,୦୯୬||୬,୦୭,୬୮୮||-||୦୬||୧|| |- | [[ହରିଆଣା]]|| [[ଚଣ୍ଡୀଗଡ଼]]||୪୪,୨୧୨||୨,୫୩,୫୩,୦୮୧||-||୨୨||୧୦|| |- | [[ହିମାଚଳ ପ୍ରଦେଶ]]|| [[ଶିମଲା|ସିମଳା]]||୫୫,୬୭୩||୬୮,୫୬,୫୦୯||-||୧୨||୪|| |} === କେନ୍ଦ୍ର ଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ === {| class="wikitable sortable" |- ! କେନ୍ଦ୍ର ଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ!!ରାଜଧାନୀ!!ଆୟତନ (ବର୍ଗ କି.ମି.)!!ଜନସଂଖ୍ୟା!!ସାକ୍ଷରତା ହାର!!ସୁଚନା |- |[[ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜ]]|| [[ପୋର୍ଟ ବ୍ଲେୟର]]||୮,୨୪୯||୪,୧୯,୯୭୮||୮୬.୨୭|| |- |[[ଜମ୍ମୁ ଓ କଶ୍ମୀର]]|| [[ଶ୍ରୀନଗର]]||୪୨,୨୪୧||୧,୫୮,୬୭,୦୧୩||୭୭.୩|| |- |[[ଚଣ୍ଡୀଗଡ଼]]|| [[ଚଣ୍ଡୀଗଡ଼]]||୧୧୪||୧୩,୬୪,୦୦୦||୮୬.୪୩|| |- |[[ଦାଦ୍ରା ଓ ନଗର ହବେଳୀ]] [[ଡାମନ ଓ ଡିଉ|ଓ ଡାମନ ଓ ଡିଉ]]|| [[ଡାମନ]]||୬୦୩||୭,୪୭,୦୦୦||୮୨.୩୬|| |- |[[ଦିଲ୍ଲୀ]]|| [[ନୂଆ ଦିଲ୍ଲୀ]] ||୧,୪୮୪||୩,୩୮,୦୭,୦୦୦||୮୮.୭ |- |[[ପୁଡୁଚେରୀ]] || [[ପଣ୍ଡିଚେରୀ (ସହର)|ପୁଡୁଚେରୀ]]||୪୮୩||୧୬,୪୩,୦୦୦||୮୬.୫୫|| |- |[[ଲାକ୍ଷାଦ୍ୱୀପ|ଲକ୍ଷଦ୍ୱୀପ]]|| [[କବରତ୍ତୀ]]||୩୨.୬୨||୬୯,୮୭୩||୯୨.୨୮|| |- |[[ଲଦାଖ]]|| ଲେହ୍||୫୯,୧୪୬||୩,୦୩,୯୨୮||୭୪.୨୭|| |} == କେନ୍ଦ୍ର ସରକାର ତୁଳନାରେ ରାଜ୍ୟମାନଙ୍କର ମୁଖ୍ୟବିଭାଗ ଓ ସେମାନଙ୍କ ଦାୟୀତ୍ୱମାନ == == ଏହାକୁ ମଧ୍ୟ ଦେଖନ୍ତୁ == * ଭାରତର ଉପବିଭାଗ * ରାଜ୍ୟ ଓ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳଗୁଡିକର ଜନସଂଖ୍ୟା ଅନୁସାରେ ସଂଗ୍ରହ == ଆଧାର == {{ଆଧାର}} == ବାହାର ସ୍ରୋତ == * [http://www.india.gov.in/knowindia/state_uts.php Official Government of India website: States and Union Territories] * [http://www.indohistory.com/modern_states.html Clickable map of India and History of States] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100111021034/http://www.indohistory.com/modern_states.html |date=2010-01-11 }} * [http://www.citymayors.com/government/india_government.html Article on sub-national governance in India] * [http://www.mapunity.in/maps/india/ Interactive Map of India] {{ଭାରତର ରାଜ୍ୟ}} {{DEFAULTSORT:ଭାରତର ରାଜ୍ୟ ଓ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ}} [[ଶ୍ରେଣୀ:ଭାରତର ରାଜ୍ୟ ଓ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ| ]] [[ଶ୍ରେଣୀ:ଭାରତ]] d0y63xrhn4za5u5tm3gq0wpcw97cm9t 595032 595031 2026-05-07T07:59:33Z Subhamss2008 37188 /* ରାଜ୍ୟ ଓ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳମାନ */ 595032 wikitext text/x-wiki {{ଛୋଟ|ଭାରତର ରାଜ୍ୟ ଓ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ}} [[ଭାରତ]] ଏକ [[ସଂଘୀୟ ଗଣରାଜ୍ୟ]] ଅଟେ ।<ref name="official">{{cite web |url=http://www.india.gov.in/knowindia/state_uts.php|title=States and union territories|accessdate=2007-09-07 |work= }}</ref> ଏହା '''୨୮ଟି''' [[ଭାରତର ରାଜ୍ୟ|ରାଜ୍ୟ]] ଓ '''୮ଟି''' [[କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ]]ରେ ବିଭକ୍ତ । ରାଜ୍ୟ ଓ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳଗୁଡ଼ିକ ପୁନର୍ବାର ଜିଲ୍ଲା ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପ୍ରଶାସନିକ [[ଭାରତର ଉପବିଭାଗ|ଉପବିଭାଗ]]ରେ ବିଭାଜିତ ହୋଇଛି ।<ref name="official"/> == ରାଜ୍ୟ ଓ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳମାନ == === ରାଜ୍ୟ === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center; font-family: sans-serif;" |- style="background-color:#0072B2; color:white; font-size: 1.1em;" ! scope="col" | ରାଜ୍ୟ ! scope="col" | ରାଜଧାନୀ ! scope="col" | ଆୟତନ (ବର୍ଗ କି.ମି.) ! scope="col" | ଜନସଂଖ୍ୟା<ref>[http://censusindia.gov.in/2011-prov-results/paper2/data_files/india/Statement2_RU_Pop&Sexrtaio_State.xls Provisional Population Totals of India (2011)]</ref> ! scope="col" | ସାକ୍ଷରତା ହାର ! scope="col" | ଜିଲ୍ଲା ସଂଖ୍ୟା ! scope="col" | ଲୋକ ସଭା ଆସନ |- style="background-color:#F0F8FF;" | [[ଅରୁଣାଚଳ ପ୍ରଦେଶ]] || [[ଇଟାନଗର]] || ୮୩,୭୪୩ || ୧୩,୮୨,୬୧୧ || — || ୨୮ || ୨ |- | [[ଆସାମ]] || [[ଦିସପୁର]] || ୭୮,୫୫୦ || ୩,୧୧,୬୯,୨୭୨ || — || ୩୫ || ୧୪ |- style="background-color:#F0F8FF;" | [[ଆନ୍ଧ୍ର ପ୍ରଦେଶ]] || [[ଅମରାବତୀ]] || ୧,୬୨,୯୭୫ || ୪,୯୩,୮୬,୭୯୯ || — || ୨୬ || ୨୫ |- | [[ଉତ୍ତର ପ୍ରଦେଶ]] || [[ଲକ୍ଷ୍ନୌ|ଲଖନଉ]] || ୨,୪୩,୨୯୬ || ୧୯,୯୫,୮୧,୪୭୭ || — || ୭୫ || ୮୦ |- style="background-color:#F0F8FF;" | [[ଉତ୍ତରାଖଣ୍ଡ]] || [[ଡେରାଡୁନ]] || ୫୩,୫୬୬ || ୧,୦୧,୧୬,୭୫୨ || — || ୧୩ || ୫ |- | [[ଓଡ଼ିଶା]] || [[ଭୁବନେଶ୍ୱର]] || ୧,୫୫,୮୨୦ || ୪,୧୯,୪୭,୩୫୮ || ୭୭% || [[ଓଡ଼ିଶାର ଜିଲ୍ଲାମାନଙ୍କର ତାଲିକା|୩୦]] || [[ଓଡ଼ିଶାର ଲୋକ ସଭା ନିର୍ବାଚନ ମଣ୍ଡଳୀ ତାଲିକା|୨୧]] |- style="background-color:#F0F8FF;" | [[କର୍ଣ୍ଣାଟକ]] || [[ବେଙ୍ଗାଳୁରୁ]] || ୧,୯୧,୭୯୧ || ୬,୧୧,୩୦,୭୦୪ || — || ୩୧ || ୨୮ |- | [[କେରଳ]] || [[ଥିରୁଅନନ୍ତପୁରମ|ତ୍ରିବେନ୍ଦ୍ରମ]] || ୩୮,୮୬୩ || ୩,୩୩,୮୭,୬୭୭ || ୯୬% || ୧୪ || ୨୦ |- style="background-color:#F0F8FF;" | [[ଗୁଜରାଟ]] || [[ଗାନ୍ଧୀନଗର|ଗାନ୍ଧିନଗର]] || ୧,୯୬,୦୨୪ || ୬,୦୩,୮୩,୬୨୮ || — || ୩୩ || ୨୬ |- | [[ଗୋଆ]] || [[ପାଣାଜୀ]] || ୩,୭୦୨ || ୧୪,୫୭,୭୨୩ || — || ୦୨ || ୨ |- style="background-color:#F0F8FF;" | [[ଛତିଶଗଡ଼]] || [[ରାୟପୁର, ଛତିଶଗଡ଼|ରାୟପୁର]] || ୧,୩୫,୧୯୪ || ୨,୫୫,୪୦,୧୯୬ || — || ୩୩ || ୧୧ |- | [[ଝାଡ଼ଖଣ୍ଡ]] || [[ରାଞ୍ଚି]] || ୭୪,୬୭୭ || ୩,୨୯,୬୬,୨୩୮ || — || ୨୪ || ୧୪ |- style="background-color:#F0F8FF;" | [[ତାମିଲନାଡୁ]] || [[ଚେନ୍ନାଇ]] || ୧,୩୦,୦୫୮ || ୭,୨୧,୩୮,୯୫୮ || — || ୩୮ || ୩୯ |- | [[ତେଲେଙ୍ଗାନା]] || [[ହାଇଦ୍ରାବାଦ]] || ୧,୧୨,୦୭୭ || ୩,୫୦,୦୩,୬୭୪ || — || ୩୩ || ୧୭ |- style="background-color:#F0F8FF;" | [[ତ୍ରିପୁରା]] || [[ଅଗରତାଲା]] || ୧୦,୪୯୧ || ୩୬,୭୧,୦୩୨ || — || ୦୮ || ୨ |- | [[ନାଗାଲ୍ୟାଣ୍ଡ|ନାଗାଲାଣ୍ଡ]] || [[କୋହିମା]] || ୧୬,୫୭୯ || ୧୯,୮୦,୬୦୨ || — || ୧୬ || ୧ |- style="background-color:#F0F8FF;" | [[ପଞ୍ଜାବ, ଭାରତ|ପଞ୍ଜାବ]] || [[ଚଣ୍ଡୀଗଡ଼]] || ୫୦,୩୬୨ || ୨,୭୭,୦୪,୨୩୬ || — || ୨୩ || ୧୩ |- | [[ପଶ୍ଚିମ ବଙ୍ଗ|ପଶ୍ଚିମବଙ୍ଗ]] || [[କୋଲକାତା|କଲିକତା]] || ୮୮,୭୫୨ || ୯,୧୩,୪୭,୭୩୬ || — || ୨୩ || ୪୨ |- style="background-color:#F0F8FF;" | [[ବିହାର]] || [[ପାଟଣା, ବିହାର|ପଟନା]] || ୯୯,୨୦୦ || ୧୦,୩୮,୦୪,୬୩୭ || — || ୩୮ || ୪୦ |- | [[ମଣିପୁର]] || [[ଇମ୍ଫାଲ]] || ୨୨,୩୪୭ || ୨୭,୨୧,୭୫୬ || — || ୧୬ || ୨ |- style="background-color:#F0F8FF;" | [[ମଧ୍ୟ ପ୍ରଦେଶ]] || [[ଭୋପାଳ]] || ୩,୦୮,୨୫୨ || ୭,୨୫,୯୭,୫୬୫ || — || ୫୫ || ୨୯ |- | [[ମହାରାଷ୍ଟ୍ର]] || [[ମୁମ୍ବାଇ]] || ୩,୦୭,୭୧୩ || ୧୧,୨୩,୭୨,୯୭୨ || — || ୩୬ || ୪୮ |- style="background-color:#F0F8FF;" | [[ମିଜୋରାମ|ମିଜୋରମ]] || [[ଆଇଜୋଲ]] || ୨୧,୦୮୧ || ୧୦,୯୧,୦୧୪ || — || ୧୧ || ୧ |- | [[ମେଘାଳୟ]] || [[ଶିଲଂ]] || ୨୨,୭୨୦ || ୨୯,୬୪,୦୦୭ || — || ୧୨ || ୨ |- style="background-color:#F0F8FF;" | [[ରାଜସ୍ଥାନ]] || [[ଜୟପୁର, ରାଜସ୍ଥାନ|ଜୟପୁର]] || ୩,୪୨,୨୩୯ || ୬,୮୬,୨୧,୦୧୨ || — || ୫୦ || ୨୫ |- | [[ସିକିମ]] || [[ଗାଙ୍ଗଟକ]] || ୭,୦୯୬ || ୬,୦୭,୬୮୮ || — || ୦୬ || ୧ |- style="background-color:#F0F8FF;" | [[ହରିୟାଣା|ହରିଆଣା]] || [[ଚଣ୍ଡୀଗଡ଼]] || ୪୪,୨୧୨ || ୨,୫୩,୫୩,୦୮୧ || — || ୨୨ || ୧୦ |- | [[ହିମାଚଳ ପ୍ରଦେଶ]] || [[ଶିମଲା|ସିମଳା]] || ୫୫,୬୭୩ || ୬୮,୫୬,୫୦୯ || — || ୧୨ || ୪ |} === କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center; font-family: sans-serif;" |- style="background-color:#E67E22; color:white; font-size: 1.1em;" ! scope="col" | କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ ! scope="col" | ରାଜଧାନୀ ! scope="col" | ଆୟତନ (ବର୍ଗ କି.ମି.) ! scope="col" | ଜନସଂଖ୍ୟା ! scope="col" | ସାକ୍ଷରତା ହାର ! scope="col" | ସୂଚନା |- style="background-color:#FFF5EE;" | [[ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜ]] || [[ପୋର୍ଟ ବ୍ଲେୟର|ଶ୍ରୀ ବିଜୟ ପୁରମ୍]] || ୮,୨୪୯ || ୪,୧୯,୯୭୮ || ୮୬.୨୭% || |- | [[ଜମ୍ମୁ ଓ କଶ୍ମୀର|ଜମ୍ମୁ ଓ କାଶ୍ମୀର]] || [[ଶ୍ରୀନଗର]] (ଗ୍ରୀଷ୍ମ)<br />[[ଜାମ୍ମୁ|ଜମ୍ମୁ]] (ଶୀତ) || ୪୨,୨୪୧ || ୧,୫୮,୬୭,୦୧୩ || ୭୭.୩୦% || |- style="background-color:#FFF5EE;" | [[ଚଣ୍ଡୀଗଡ଼]] || [[ଚଣ୍ଡୀଗଡ଼]] || ୧୧୪ || ୧୩,୬୪,୦୦୦ || ୮୬.୪୩% || |- | [[ଦାଦ୍ରା ଓ ନଗର ହବେଳୀ ଏବଂ ଡାମନ ଓ ଡିଉ]] || [[ଡାମନ]] || ୬୦୩ || ୭,୪୭,୦୦୦ || ୮୨.୩୬% || |- style="background-color:#FFF5EE;" | [[ଦିଲ୍ଲୀ|ଦିଲ୍ଲୀ (ଜାତୀୟ ରାଜଧାନୀ ଅଞ୍ଚଳ)]] || [[ନୂଆ ଦିଲ୍ଲୀ]] || ୧,୪୮୪ || ୩,୩୮,୦୭,୦୦୦ || ୮୮.୭୦% || |- | [[ପୁଡୁଚେରୀ]] || [[ପୁଡୁଚେରୀ (ସହର)|ପୁଡୁଚେରୀ]] || ୪୮୩ || ୧୬,୪୩,୦୦୦ || ୮୬.୫୫% || |- style="background-color:#FFF5EE;" | [[ଲାକ୍ଷାଦ୍ୱୀପ|ଲକ୍ଷଦ୍ୱୀପ]] || [[କବରତ୍ତୀ]] || ୩୨.୬୨ || ୬୯,୮୭୩ || ୯୨.୨୮% || |- | [[ଲଦାଖ]] || [[ଲେହ]] || ୮୬,୯୦୪ || ୩,୦୩,୯୨୮ || ୭୪.୨୭% || |} == କେନ୍ଦ୍ର ସରକାର ତୁଳନାରେ ରାଜ୍ୟମାନଙ୍କର ମୁଖ୍ୟବିଭାଗ ଓ ସେମାନଙ୍କ ଦାୟୀତ୍ୱମାନ == == ଏହାକୁ ମଧ୍ୟ ଦେଖନ୍ତୁ == * ଭାରତର ଉପବିଭାଗ * ରାଜ୍ୟ ଓ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳଗୁଡିକର ଜନସଂଖ୍ୟା ଅନୁସାରେ ସଂଗ୍ରହ == ଆଧାର == {{ଆଧାର}} == ବାହାର ସ୍ରୋତ == * [http://www.india.gov.in/knowindia/state_uts.php Official Government of India website: States and Union Territories] * [http://www.indohistory.com/modern_states.html Clickable map of India and History of States] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100111021034/http://www.indohistory.com/modern_states.html |date=2010-01-11 }} * [http://www.citymayors.com/government/india_government.html Article on sub-national governance in India] * [http://www.mapunity.in/maps/india/ Interactive Map of India] {{ଭାରତର ରାଜ୍ୟ}} {{DEFAULTSORT:ଭାରତର ରାଜ୍ୟ ଓ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ}} [[ଶ୍ରେଣୀ:ଭାରତର ରାଜ୍ୟ ଓ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ| ]] [[ଶ୍ରେଣୀ:ଭାରତ]] ai6omezy6xebutmwzhuahxpa7iqqvn0 595033 595032 2026-05-07T08:01:00Z Subhamss2008 37188 /* କେନ୍ଦ୍ର ଓ ରାଜ୍ୟ ସରକାରଙ୍କ ମୁଖ୍ୟ ବିଭାଗ ଓ ଦାୟିତ୍ୱ */ 595033 wikitext text/x-wiki {{ଛୋଟ|ଭାରତର ରାଜ୍ୟ ଓ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ}} [[ଭାରତ]] ଏକ [[ସଂଘୀୟ ଗଣରାଜ୍ୟ]] ଅଟେ ।<ref name="official">{{cite web |url=http://www.india.gov.in/knowindia/state_uts.php|title=States and union territories|accessdate=2007-09-07 |work= }}</ref> ଏହା '''୨୮ଟି''' [[ଭାରତର ରାଜ୍ୟ|ରାଜ୍ୟ]] ଓ '''୮ଟି''' [[କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ]]ରେ ବିଭକ୍ତ । ରାଜ୍ୟ ଓ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳଗୁଡ଼ିକ ପୁନର୍ବାର ଜିଲ୍ଲା ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପ୍ରଶାସନିକ [[ଭାରତର ଉପବିଭାଗ|ଉପବିଭାଗ]]ରେ ବିଭାଜିତ ହୋଇଛି ।<ref name="official"/> == ରାଜ୍ୟ ଓ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳମାନ == === ରାଜ୍ୟ === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center; font-family: sans-serif;" |- style="background-color:#0072B2; color:white; font-size: 1.1em;" ! scope="col" | ରାଜ୍ୟ ! scope="col" | ରାଜଧାନୀ ! scope="col" | ଆୟତନ (ବର୍ଗ କି.ମି.) ! scope="col" | ଜନସଂଖ୍ୟା<ref>[http://censusindia.gov.in/2011-prov-results/paper2/data_files/india/Statement2_RU_Pop&Sexrtaio_State.xls Provisional Population Totals of India (2011)]</ref> ! scope="col" | ସାକ୍ଷରତା ହାର ! scope="col" | ଜିଲ୍ଲା ସଂଖ୍ୟା ! scope="col" | ଲୋକ ସଭା ଆସନ |- style="background-color:#F0F8FF;" | [[ଅରୁଣାଚଳ ପ୍ରଦେଶ]] || [[ଇଟାନଗର]] || ୮୩,୭୪୩ || ୧୩,୮୨,୬୧୧ || — || ୨୮ || ୨ |- | [[ଆସାମ]] || [[ଦିସପୁର]] || ୭୮,୫୫୦ || ୩,୧୧,୬୯,୨୭୨ || — || ୩୫ || ୧୪ |- style="background-color:#F0F8FF;" | [[ଆନ୍ଧ୍ର ପ୍ରଦେଶ]] || [[ଅମରାବତୀ]] || ୧,୬୨,୯୭୫ || ୪,୯୩,୮୬,୭୯୯ || — || ୨୬ || ୨୫ |- | [[ଉତ୍ତର ପ୍ରଦେଶ]] || [[ଲକ୍ଷ୍ନୌ|ଲଖନଉ]] || ୨,୪୩,୨୯୬ || ୧୯,୯୫,୮୧,୪୭୭ || — || ୭୫ || ୮୦ |- style="background-color:#F0F8FF;" | [[ଉତ୍ତରାଖଣ୍ଡ]] || [[ଡେରାଡୁନ]] || ୫୩,୫୬୬ || ୧,୦୧,୧୬,୭୫୨ || — || ୧୩ || ୫ |- | [[ଓଡ଼ିଶା]] || [[ଭୁବନେଶ୍ୱର]] || ୧,୫୫,୮୨୦ || ୪,୧୯,୪୭,୩୫୮ || ୭୭% || [[ଓଡ଼ିଶାର ଜିଲ୍ଲାମାନଙ୍କର ତାଲିକା|୩୦]] || [[ଓଡ଼ିଶାର ଲୋକ ସଭା ନିର୍ବାଚନ ମଣ୍ଡଳୀ ତାଲିକା|୨୧]] |- style="background-color:#F0F8FF;" | [[କର୍ଣ୍ଣାଟକ]] || [[ବେଙ୍ଗାଳୁରୁ]] || ୧,୯୧,୭୯୧ || ୬,୧୧,୩୦,୭୦୪ || — || ୩୧ || ୨୮ |- | [[କେରଳ]] || [[ଥିରୁଅନନ୍ତପୁରମ|ତ୍ରିବେନ୍ଦ୍ରମ]] || ୩୮,୮୬୩ || ୩,୩୩,୮୭,୬୭୭ || ୯୬% || ୧୪ || ୨୦ |- style="background-color:#F0F8FF;" | [[ଗୁଜରାଟ]] || [[ଗାନ୍ଧୀନଗର|ଗାନ୍ଧିନଗର]] || ୧,୯୬,୦୨୪ || ୬,୦୩,୮୩,୬୨୮ || — || ୩୩ || ୨୬ |- | [[ଗୋଆ]] || [[ପାଣାଜୀ]] || ୩,୭୦୨ || ୧୪,୫୭,୭୨୩ || — || ୦୨ || ୨ |- style="background-color:#F0F8FF;" | [[ଛତିଶଗଡ଼]] || [[ରାୟପୁର, ଛତିଶଗଡ଼|ରାୟପୁର]] || ୧,୩୫,୧୯୪ || ୨,୫୫,୪୦,୧୯୬ || — || ୩୩ || ୧୧ |- | [[ଝାଡ଼ଖଣ୍ଡ]] || [[ରାଞ୍ଚି]] || ୭୪,୬୭୭ || ୩,୨୯,୬୬,୨୩୮ || — || ୨୪ || ୧୪ |- style="background-color:#F0F8FF;" | [[ତାମିଲନାଡୁ]] || [[ଚେନ୍ନାଇ]] || ୧,୩୦,୦୫୮ || ୭,୨୧,୩୮,୯୫୮ || — || ୩୮ || ୩୯ |- | [[ତେଲେଙ୍ଗାନା]] || [[ହାଇଦ୍ରାବାଦ]] || ୧,୧୨,୦୭୭ || ୩,୫୦,୦୩,୬୭୪ || — || ୩୩ || ୧୭ |- style="background-color:#F0F8FF;" | [[ତ୍ରିପୁରା]] || [[ଅଗରତାଲା]] || ୧୦,୪୯୧ || ୩୬,୭୧,୦୩୨ || — || ୦୮ || ୨ |- | [[ନାଗାଲ୍ୟାଣ୍ଡ|ନାଗାଲାଣ୍ଡ]] || [[କୋହିମା]] || ୧୬,୫୭୯ || ୧୯,୮୦,୬୦୨ || — || ୧୬ || ୧ |- style="background-color:#F0F8FF;" | [[ପଞ୍ଜାବ, ଭାରତ|ପଞ୍ଜାବ]] || [[ଚଣ୍ଡୀଗଡ଼]] || ୫୦,୩୬୨ || ୨,୭୭,୦୪,୨୩୬ || — || ୨୩ || ୧୩ |- | [[ପଶ୍ଚିମ ବଙ୍ଗ|ପଶ୍ଚିମବଙ୍ଗ]] || [[କୋଲକାତା|କଲିକତା]] || ୮୮,୭୫୨ || ୯,୧୩,୪୭,୭୩୬ || — || ୨୩ || ୪୨ |- style="background-color:#F0F8FF;" | [[ବିହାର]] || [[ପାଟଣା, ବିହାର|ପଟନା]] || ୯୯,୨୦୦ || ୧୦,୩୮,୦୪,୬୩୭ || — || ୩୮ || ୪୦ |- | [[ମଣିପୁର]] || [[ଇମ୍ଫାଲ]] || ୨୨,୩୪୭ || ୨୭,୨୧,୭୫୬ || — || ୧୬ || ୨ |- style="background-color:#F0F8FF;" | [[ମଧ୍ୟ ପ୍ରଦେଶ]] || [[ଭୋପାଳ]] || ୩,୦୮,୨୫୨ || ୭,୨୫,୯୭,୫୬୫ || — || ୫୫ || ୨୯ |- | [[ମହାରାଷ୍ଟ୍ର]] || [[ମୁମ୍ବାଇ]] || ୩,୦୭,୭୧୩ || ୧୧,୨୩,୭୨,୯୭୨ || — || ୩୬ || ୪୮ |- style="background-color:#F0F8FF;" | [[ମିଜୋରାମ|ମିଜୋରମ]] || [[ଆଇଜୋଲ]] || ୨୧,୦୮୧ || ୧୦,୯୧,୦୧୪ || — || ୧୧ || ୧ |- | [[ମେଘାଳୟ]] || [[ଶିଲଂ]] || ୨୨,୭୨୦ || ୨୯,୬୪,୦୦୭ || — || ୧୨ || ୨ |- style="background-color:#F0F8FF;" | [[ରାଜସ୍ଥାନ]] || [[ଜୟପୁର, ରାଜସ୍ଥାନ|ଜୟପୁର]] || ୩,୪୨,୨୩୯ || ୬,୮୬,୨୧,୦୧୨ || — || ୫୦ || ୨୫ |- | [[ସିକିମ]] || [[ଗାଙ୍ଗଟକ]] || ୭,୦୯୬ || ୬,୦୭,୬୮୮ || — || ୦୬ || ୧ |- style="background-color:#F0F8FF;" | [[ହରିୟାଣା|ହରିଆଣା]] || [[ଚଣ୍ଡୀଗଡ଼]] || ୪୪,୨୧୨ || ୨,୫୩,୫୩,୦୮୧ || — || ୨୨ || ୧୦ |- | [[ହିମାଚଳ ପ୍ରଦେଶ]] || [[ଶିମଲା|ସିମଳା]] || ୫୫,୬୭୩ || ୬୮,୫୬,୫୦୯ || — || ୧୨ || ୪ |} === କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center; font-family: sans-serif;" |- style="background-color:#E67E22; color:white; font-size: 1.1em;" ! scope="col" | କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ ! scope="col" | ରାଜଧାନୀ ! scope="col" | ଆୟତନ (ବର୍ଗ କି.ମି.) ! scope="col" | ଜନସଂଖ୍ୟା ! scope="col" | ସାକ୍ଷରତା ହାର ! scope="col" | ସୂଚନା |- style="background-color:#FFF5EE;" | [[ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜ]] || [[ପୋର୍ଟ ବ୍ଲେୟର|ଶ୍ରୀ ବିଜୟ ପୁରମ୍]] || ୮,୨୪୯ || ୪,୧୯,୯୭୮ || ୮୬.୨୭% || |- | [[ଜମ୍ମୁ ଓ କଶ୍ମୀର|ଜମ୍ମୁ ଓ କାଶ୍ମୀର]] || [[ଶ୍ରୀନଗର]] (ଗ୍ରୀଷ୍ମ)<br />[[ଜାମ୍ମୁ|ଜମ୍ମୁ]] (ଶୀତ) || ୪୨,୨୪୧ || ୧,୫୮,୬୭,୦୧୩ || ୭୭.୩୦% || |- style="background-color:#FFF5EE;" | [[ଚଣ୍ଡୀଗଡ଼]] || [[ଚଣ୍ଡୀଗଡ଼]] || ୧୧୪ || ୧୩,୬୪,୦୦୦ || ୮୬.୪୩% || |- | [[ଦାଦ୍ରା ଓ ନଗର ହବେଳୀ ଏବଂ ଡାମନ ଓ ଡିଉ]] || [[ଡାମନ]] || ୬୦୩ || ୭,୪୭,୦୦୦ || ୮୨.୩୬% || |- style="background-color:#FFF5EE;" | [[ଦିଲ୍ଲୀ|ଦିଲ୍ଲୀ (ଜାତୀୟ ରାଜଧାନୀ ଅଞ୍ଚଳ)]] || [[ନୂଆ ଦିଲ୍ଲୀ]] || ୧,୪୮୪ || ୩,୩୮,୦୭,୦୦୦ || ୮୮.୭୦% || |- | [[ପୁଡୁଚେରୀ]] || [[ପୁଡୁଚେରୀ (ସହର)|ପୁଡୁଚେରୀ]] || ୪୮୩ || ୧୬,୪୩,୦୦୦ || ୮୬.୫୫% || |- style="background-color:#FFF5EE;" | [[ଲାକ୍ଷାଦ୍ୱୀପ|ଲକ୍ଷଦ୍ୱୀପ]] || [[କବରତ୍ତୀ]] || ୩୨.୬୨ || ୬୯,୮୭୩ || ୯୨.୨୮% || |- | [[ଲଦାଖ]] || [[ଲେହ]] || ୮୬,୯୦୪ || ୩,୦୩,୯୨୮ || ୭୪.୨୭% || |} == କେନ୍ଦ୍ର ଓ ରାଜ୍ୟ ସରକାରଙ୍କ ମୁଖ୍ୟ ବିଭାଗ ଓ ଦାୟିତ୍ୱ == ଭାରତୀୟ ସମ୍ବିଧାନର ସପ୍ତମ ଅନୁସୂଚୀ ଅନୁଯାୟୀ କ୍ଷମତାକୁ ତିନୋଟି ତାଲିକାରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇଛି: ସଂଘ ସୂଚୀ (କେନ୍ଦ୍ର), ରାଜ୍ୟ ସୂଚୀ ଏବଂ ଯୁଗ୍ମ ସୂଚୀ । {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border:1px solid #aaa; text-align:left;" |+ style="background:#003366; color:white; padding:10px; font-size:1.1em;" | '''ଶାସନ ବ୍ୟବସ୍ଥା: କେନ୍ଦ୍ର ବନାମ ରାଜ୍ୟ''' |- style="background:#E9E9E9; text-align:center;" ! width="20%" | ବିଭାଗ ! width="40%" | କେନ୍ଦ୍ର ସରକାରଙ୍କ ଦାୟିତ୍ୱ (ସଂଘ ସୂଚୀ) ! width="40%" | ରାଜ୍ୟ ସରକାରଙ୍କ ଦାୟିତ୍ୱ (ରାଜ୍ୟ ସୂଚୀ) |- | '''ପ୍ରତିରକ୍ଷା ଓ ସୁରକ୍ଷା''' | ସେନା, ନୌସେନା, ବାୟୁସେନା ଏବଂ ଆନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ସୀମା ସୁରକ୍ଷା । | ଆଭ୍ୟନ୍ତରୀଣ ଶାନ୍ତି ରକ୍ଷା ପାଇଁ ରାଜ୍ୟ ପୋଲିସ ବାହିନୀ । |- | '''ବୈଦେଶିକ ବ୍ୟାପାର''' | ଅନ୍ୟ ଦେଶ ସହିତ ସମ୍ପର୍କ, ଚୁକ୍ତିନାମା ଏବଂ କୂଟନୀତି । | କୌଣସି ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଦାୟିତ୍ୱ ନାହିଁ (କେନ୍ଦ୍ରର ନିୟମ ପାଳନ କରନ୍ତି) । |- | '''ଅର୍ଥ ଓ ମୁଦ୍ରା''' | ମୁଦ୍ରା ଛାପିବା, ବ୍ୟାଙ୍କିଙ୍ଗ୍ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଏବଂ ଆୟକର (Income Tax) । | ବିକ୍ରୟ କର, ଜମି ରାଜସ୍ୱ ଏବଂ ରାଜ୍ୟ ଅବକାରୀ ଶୁଳ୍କ । |- | '''ପରିବହନ''' | ଭାରତୀୟ ରେଳବାଇ, ଜାତୀୟ ରାଜପଥ (NH) ଏବଂ ବିମାନ ଚଳାଚଳ । | ରାଜ୍ୟ ପରିବହନ ନିଗମ (Bus), ଗ୍ରାମ୍ୟ ରାସ୍ତା ଓ ପଞ୍ଚାୟତ ପଥ । |- | '''ନ୍ୟାୟପାଳିକା''' | ସର୍ବୋଚ୍ଚ ନ୍ୟାୟାଳୟ (Supreme Court) ର ପରିଚାଳନା । | ଉଚ୍ଚ ନ୍ୟାୟାଳୟ (High Court) ଓ ଜିଲ୍ଲା କୋର୍ଟ । |- | '''ଲୋକସେବା''' | ସର୍ବଭାରତୀୟ ସେବା (IAS, IPS) ଓ UPSC । | ରାଜ୍ୟ ପ୍ରଶାସନିକ ସେବା (ଯଥା: OAS) ଓ OPSC । |} === ଯୁଗ୍ମ ସୂଚୀ (Concurrent List) === ଏହି ବିଷୟଗୁଡ଼ିକ ଉପରେ ଉଭୟ କେନ୍ଦ୍ର ଓ ରାଜ୍ୟ ସରକାର ନିୟମ ପ୍ରଣୟନ କରିପାରିବେ: * ଶିକ୍ଷା: ବିଦ୍ୟାଳୟ ଓ ବିଶ୍ୱବିଦ୍ୟାଳୟ ସ୍ତରୀୟ ଶିକ୍ଷାଦାନ । * ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ: ଡାକ୍ତରଖାନା ପରିଚାଳନା ଏବଂ ମହାମାରୀ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ । * ଅରଣ୍ୟ ଓ ବନ୍ୟପ୍ରାଣୀ: ଜଙ୍ଗଲ ସଂରକ୍ଷଣ ଏବଂ ପରିବେଶ ସୁରକ୍ଷା । * ବିବାହ ଓ ଉତ୍ତରାଧିକାର: ସାମାଜିକ ନିୟମାବଳୀ ଏବଂ ପଞ୍ଜୀକରଣ । == ଏହାକୁ ମଧ୍ୟ ଦେଖନ୍ତୁ == * ଭାରତର ଉପବିଭାଗ * ରାଜ୍ୟ ଓ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳଗୁଡିକର ଜନସଂଖ୍ୟା ଅନୁସାରେ ସଂଗ୍ରହ == ଆଧାର == {{ଆଧାର}} == ବାହାର ସ୍ରୋତ == * [http://www.india.gov.in/knowindia/state_uts.php Official Government of India website: States and Union Territories] * [http://www.indohistory.com/modern_states.html Clickable map of India and History of States] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100111021034/http://www.indohistory.com/modern_states.html |date=2010-01-11 }} * [http://www.citymayors.com/government/india_government.html Article on sub-national governance in India] * [http://www.mapunity.in/maps/india/ Interactive Map of India] {{ଭାରତର ରାଜ୍ୟ}} {{DEFAULTSORT:ଭାରତର ରାଜ୍ୟ ଓ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ}} [[ଶ୍ରେଣୀ:ଭାରତର ରାଜ୍ୟ ଓ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ| ]] [[ଶ୍ରେଣୀ:ଭାରତ]] q8rbxx7558c4cl79ru4a3u2ff7s79yo 595034 595033 2026-05-07T08:01:35Z Subhamss2008 37188 /* ରାଜ୍ୟ */ 595034 wikitext text/x-wiki {{ଛୋଟ|ଭାରତର ରାଜ୍ୟ ଓ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ}} [[ଭାରତ]] ଏକ [[ସଂଘୀୟ ଗଣରାଜ୍ୟ]] ଅଟେ ।<ref name="official">{{cite web |url=http://www.india.gov.in/knowindia/state_uts.php|title=States and union territories|accessdate=2007-09-07 |work= }}</ref> ଏହା '''୨୮ଟି''' [[ଭାରତର ରାଜ୍ୟ|ରାଜ୍ୟ]] ଓ '''୮ଟି''' [[କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ]]ରେ ବିଭକ୍ତ । ରାଜ୍ୟ ଓ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳଗୁଡ଼ିକ ପୁନର୍ବାର ଜିଲ୍ଲା ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପ୍ରଶାସନିକ [[ଭାରତର ଉପବିଭାଗ|ଉପବିଭାଗ]]ରେ ବିଭାଜିତ ହୋଇଛି ।<ref name="official"/> == ରାଜ୍ୟ ଓ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳମାନ == === ରାଜ୍ୟ === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center; font-family: sans-serif;" |- style="background-color:#0072B2; color:white; font-size: 1.1em;" ! scope="col" | ରାଜ୍ୟ ! scope="col" | ରାଜଧାନୀ ! scope="col" | ଆୟତନ (ବର୍ଗ କି.ମି.) ! scope="col" | ଜନସଂଖ୍ୟା<ref>[http://censusindia.gov.in/2011-prov-results/paper2/data_files/india/Statement2_RU_Pop&Sexrtaio_State.xls Provisional Population Totals of India (2011)]</ref> ! scope="col" | ସାକ୍ଷରତା ହାର ! scope="col" | ଜିଲ୍ଲା ସଂଖ୍ୟା ! scope="col" | ଲୋକ ସଭା ଆସନ |- style="background-color:#F0F8FF;" | [[ଅରୁଣାଚଳ ପ୍ରଦେଶ]] || [[ଇଟାନଗର]] || ୮୩,୭୪୩ || ୧୩,୮୨,୬୧୧ || ୬୫.୩୮% || ୨୮ || ୨ |- | [[ଆସାମ]] || [[ଦିସପୁର]] || ୭୮,୫୫୦ || ୩,୧୧,୬୯,୨୭୨ || ୭୨.୧୯% || ୩୫ || ୧୪ |- style="background-color:#F0F8FF;" | [[ଆନ୍ଧ୍ର ପ୍ରଦେଶ]] || [[ଅମରାବତୀ]] || ୧,୬୨,୯୭୫ || ୪,୯୩,୮୬,୭୯୯ || ୬୭.୦୨% || ୨୬ || ୨୫ |- | [[ଉତ୍ତର ପ୍ରଦେଶ]] || [[ଲକ୍ଷ୍ନୌ|ଲଖନଉ]] || ୨,୪୩,୨୯୬ || ୧୯,୯୫,୮୧,୪୭୭ || ୬୭.୬୮% || ୭୫ || ୮୦ |- style="background-color:#F0F8FF;" | [[ଉତ୍ତରାଖଣ୍ଡ]] || [[ଡେରାଡୁନ]] || ୫୩,୫୬୬ || ୧,୦୧,୧୬,୭୫୨ || ୭୮.୮୨% || ୧୩ || ୫ |- | [[ଓଡ଼ିଶା]] || [[ଭୁବନେଶ୍ୱର]] || ୧,୫୫,୮୨୦ || ୪,୧୯,୪୭,୩୫୮ || ୭୨.୮୭% || [[ଓଡ଼ିଶାର ଜିଲ୍ଲାମାନଙ୍କର ତାଲିକା|୩୦]] || [[ଓଡ଼ିଶାର ଲୋକ ସଭା ନିର୍ବାଚନ ମଣ୍ଡଳୀ ତାଲିକା|୨୧]] |- style="background-color:#F0F8FF;" | [[କର୍ଣ୍ଣାଟକ]] || [[ବେଙ୍ଗାଳୁରୁ]] || ୧,୯୧,୭୯୧ || ୬,୧୧,୩୦,୭୦୪ || ୭୫.୩୬% || ୩୧ || ୨୮ |- | [[କେରଳ]] || [[ଥିରୁଅନନ୍ତପୁରମ|ତ୍ରିବେନ୍ଦ୍ରମ]] || ୩୮,୮୬୩ || ୩,୩୩,୮୭,୬୭୭ || ୯୪.୦୦% || ୧୪ || ୨୦ |- style="background-color:#F0F8FF;" | [[ଗୁଜରାଟ]] || [[ଗାନ୍ଧୀନଗର|ଗାନ୍ଧିନଗର]] || ୧,୯୬,୦୨୪ || ୬,୦୩,୮୩,୬୨୮ || ୭୮.୦୩% || ୩୩ || ୨୬ |- | [[ଗୋଆ]] || [[ପାଣାଜୀ]] || ୩,୭୦୨ || ୧୪,୫୭,୭୨୩ || ୮୮.୭୦% || ୦୨ || ୨ |- style="background-color:#F0F8FF;" | [[ଛତିଶଗଡ଼]] || [[ରାୟପୁର, ଛତିଶଗଡ଼|ରାୟପୁର]] || ୧,୩୫,୧୯୪ || ୨,୫୫,୪୦,୧୯୬ || ୭୦.୨୮% || ୩୩ || ୧୧ |- | [[ଝାଡ଼ଖଣ୍ଡ]] || [[ରାଞ୍ଚି]] || ୭୪,୬୭୭ || ୩,୨୯,୬୬,୨୩୮ || ୬୬.୪୧% || ୨୪ || ୧୪ |- style="background-color:#F0F8FF;" | [[ତାମିଲନାଡୁ]] || [[ଚେନ୍ନାଇ]] || ୧,୩୦,୦୫୮ || ୭,୨୧,୩୮,୯୫୮ || ୮୦.୦୯% || ୩୮ || ୩୯ |- | [[ତେଲେଙ୍ଗାନା]] || [[ହାଇଦ୍ରାବାଦ]] || ୧,୧୨,୦୭୭ || ୩,୫୦,୦୩,୬୭୪ || ୬୬.୫୪% || ୩୩ || ୧୭ |- style="background-color:#F0F8FF;" | [[ତ୍ରିପୁରା]] || [[ଅଗରତାଲା]] || ୧୦,୪୯୧ || ୩୬,୭୧,୦୩୨ || ୮୭.୨୨% || ୦୮ || ୨ |- | [[ନାଗାଲ୍ୟାଣ୍ଡ|ନାଗାଲାଣ୍ଡ]] || [[କୋହିମା]] || ୧୬,୫୭୯ || ୧୯,୮୦,୬୦୨ || ୭୯.୫୫% || ୧୬ || ୧ |- style="background-color:#F0F8FF;" | [[ପଞ୍ଜାବ, ଭାରତ|ପଞ୍ଜାବ]] || [[ଚଣ୍ଡୀଗଡ଼]] || ୫୦,୩୬୨ || ୨,୭୭,୦୪,୨୩୬ || ୭୫.୮୪% || ୨୩ || ୧୩ |- | [[ପଶ୍ଚିମ ବଙ୍ଗ|ପଶ୍ଚିମବଙ୍ଗ]] || [[କୋଲକାତା|କଲିକତା]] || ୮୮,୭୫୨ || ୯,୧୩,୪୭,୭୩୬ || ୭୬.୨୬% || ୨୩ || ୪୨ |- style="background-color:#F0F8FF;" | [[ବିହାର]] || [[ପାଟଣା, ବିହାର|ପଟନା]] || ୯୯,୨୦୦ || ୧୦,୩୮,୦୪,୬୩୭ || ୬୧.୮୦% || ୩୮ || ୪୦ |- | [[ମଣିପୁର]] || [[ଇମ୍ଫାଲ]] || ୨୨,୩୪୭ || ୨୭,୨୧,୭୫୬ || ୭୬.୯୪% || ୧୬ || ୨ |- style="background-color:#F0F8FF;" | [[ମଧ୍ୟ ପ୍ରଦେଶ]] || [[ଭୋପାଳ]] || ୩,୦୮,୨୫୨ || ୭,୨୫,୯୭,୫୬୫ || ୬୯.୩୨% || ୫୫ || ୨୯ |- | [[ମହାରାଷ୍ଟ୍ର]] || [[ମୁମ୍ବାଇ]] || ୩,୦୭,୭୧୩ || ୧୧,୨୩,୭୨,୯୭୨ || ୮୨.୩୪% || ୩୬ || ୪୮ |- style="background-color:#F0F8FF;" | [[ମିଜୋରାମ|ମିଜୋରମ]] || [[ଆଇଜୋଲ]] || ୨୧,୦୮୧ || ୧୦,୯୧,୦୧୪ || ୯૧.୩୩% || ୧୧ || ୧ |- | [[ମେଘାଳୟ]] || [[ଶିଲଂ]] || ୨୨,୭୨୦ || ୨୯,୬୪,୦୦୭ || ୭୪.୪୩% || ୧୨ || ୨ |- style="background-color:#F0F8FF;" | [[ରାଜସ୍ଥାନ]] || [[ଜୟପୁର, ରାଜସ୍ଥାନ|ଜୟପୁର]] || ୩,୪୨,୨୩୯ || ୬,୮୬,୨୧,୦୧୨ || ୬୬.୧୧% || ୫୦ || ୨୫ |- | [[ସିକିମ]] || [[ଗାଙ୍ଗଟକ]] || ୭,୦୯୬ || ୬,୦୭,୬୮୮ || ୮୧.୪୨% || ୦୬ || ୧ |- style="background-color:#F0F8FF;" | [[ହରିୟାଣା|ହରିଆଣା]] || [[ଚଣ୍ଡୀଗଡ଼]] || ୪୪,୨୧୨ || ୨,୫୩,୫୩,୦୮୧ || ୭୫.୫୫% || ୨୨ || ୧୦ |- | [[ହିମାଚଳ ପ୍ରଦେଶ]] || [[ଶିମଲା|ସିମଳା]] || ୫୫,୬୭୩ || ୬୮,୫୬,୫୦୯ || ୮୨.୮୦% || ୧୨ || ୪ |} === କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center; font-family: sans-serif;" |- style="background-color:#E67E22; color:white; font-size: 1.1em;" ! scope="col" | କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ ! scope="col" | ରାଜଧାନୀ ! scope="col" | ଆୟତନ (ବର୍ଗ କି.ମି.) ! scope="col" | ଜନସଂଖ୍ୟା ! scope="col" | ସାକ୍ଷରତା ହାର ! scope="col" | ସୂଚନା |- style="background-color:#FFF5EE;" | [[ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜ]] || [[ପୋର୍ଟ ବ୍ଲେୟର|ଶ୍ରୀ ବିଜୟ ପୁରମ୍]] || ୮,୨୪୯ || ୪,୧୯,୯୭୮ || ୮୬.୨୭% || |- | [[ଜମ୍ମୁ ଓ କଶ୍ମୀର|ଜମ୍ମୁ ଓ କାଶ୍ମୀର]] || [[ଶ୍ରୀନଗର]] (ଗ୍ରୀଷ୍ମ)<br />[[ଜାମ୍ମୁ|ଜମ୍ମୁ]] (ଶୀତ) || ୪୨,୨୪୧ || ୧,୫୮,୬୭,୦୧୩ || ୭୭.୩୦% || |- style="background-color:#FFF5EE;" | [[ଚଣ୍ଡୀଗଡ଼]] || [[ଚଣ୍ଡୀଗଡ଼]] || ୧୧୪ || ୧୩,୬୪,୦୦୦ || ୮୬.୪୩% || |- | [[ଦାଦ୍ରା ଓ ନଗର ହବେଳୀ ଏବଂ ଡାମନ ଓ ଡିଉ]] || [[ଡାମନ]] || ୬୦୩ || ୭,୪୭,୦୦୦ || ୮୨.୩୬% || |- style="background-color:#FFF5EE;" | [[ଦିଲ୍ଲୀ|ଦିଲ୍ଲୀ (ଜାତୀୟ ରାଜଧାନୀ ଅଞ୍ଚଳ)]] || [[ନୂଆ ଦିଲ୍ଲୀ]] || ୧,୪୮୪ || ୩,୩୮,୦୭,୦୦୦ || ୮୮.୭୦% || |- | [[ପୁଡୁଚେରୀ]] || [[ପୁଡୁଚେରୀ (ସହର)|ପୁଡୁଚେରୀ]] || ୪୮୩ || ୧୬,୪୩,୦୦୦ || ୮୬.୫୫% || |- style="background-color:#FFF5EE;" | [[ଲାକ୍ଷାଦ୍ୱୀପ|ଲକ୍ଷଦ୍ୱୀପ]] || [[କବରତ୍ତୀ]] || ୩୨.୬୨ || ୬୯,୮୭୩ || ୯୨.୨୮% || |- | [[ଲଦାଖ]] || [[ଲେହ]] || ୮୬,୯୦୪ || ୩,୦୩,୯୨୮ || ୭୪.୨୭% || |} == କେନ୍ଦ୍ର ଓ ରାଜ୍ୟ ସରକାରଙ୍କ ମୁଖ୍ୟ ବିଭାଗ ଓ ଦାୟିତ୍ୱ == ଭାରତୀୟ ସମ୍ବିଧାନର ସପ୍ତମ ଅନୁସୂଚୀ ଅନୁଯାୟୀ କ୍ଷମତାକୁ ତିନୋଟି ତାଲିକାରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇଛି: ସଂଘ ସୂଚୀ (କେନ୍ଦ୍ର), ରାଜ୍ୟ ସୂଚୀ ଏବଂ ଯୁଗ୍ମ ସୂଚୀ । {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border:1px solid #aaa; text-align:left;" |+ style="background:#003366; color:white; padding:10px; font-size:1.1em;" | '''ଶାସନ ବ୍ୟବସ୍ଥା: କେନ୍ଦ୍ର ବନାମ ରାଜ୍ୟ''' |- style="background:#E9E9E9; text-align:center;" ! width="20%" | ବିଭାଗ ! width="40%" | କେନ୍ଦ୍ର ସରକାରଙ୍କ ଦାୟିତ୍ୱ (ସଂଘ ସୂଚୀ) ! width="40%" | ରାଜ୍ୟ ସରକାରଙ୍କ ଦାୟିତ୍ୱ (ରାଜ୍ୟ ସୂଚୀ) |- | '''ପ୍ରତିରକ୍ଷା ଓ ସୁରକ୍ଷା''' | ସେନା, ନୌସେନା, ବାୟୁସେନା ଏବଂ ଆନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ସୀମା ସୁରକ୍ଷା । | ଆଭ୍ୟନ୍ତରୀଣ ଶାନ୍ତି ରକ୍ଷା ପାଇଁ ରାଜ୍ୟ ପୋଲିସ ବାହିନୀ । |- | '''ବୈଦେଶିକ ବ୍ୟାପାର''' | ଅନ୍ୟ ଦେଶ ସହିତ ସମ୍ପର୍କ, ଚୁକ୍ତିନାମା ଏବଂ କୂଟନୀତି । | କୌଣସି ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଦାୟିତ୍ୱ ନାହିଁ (କେନ୍ଦ୍ରର ନିୟମ ପାଳନ କରନ୍ତି) । |- | '''ଅର୍ଥ ଓ ମୁଦ୍ରା''' | ମୁଦ୍ରା ଛାପିବା, ବ୍ୟାଙ୍କିଙ୍ଗ୍ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଏବଂ ଆୟକର (Income Tax) । | ବିକ୍ରୟ କର, ଜମି ରାଜସ୍ୱ ଏବଂ ରାଜ୍ୟ ଅବକାରୀ ଶୁଳ୍କ । |- | '''ପରିବହନ''' | ଭାରତୀୟ ରେଳବାଇ, ଜାତୀୟ ରାଜପଥ (NH) ଏବଂ ବିମାନ ଚଳାଚଳ । | ରାଜ୍ୟ ପରିବହନ ନିଗମ (Bus), ଗ୍ରାମ୍ୟ ରାସ୍ତା ଓ ପଞ୍ଚାୟତ ପଥ । |- | '''ନ୍ୟାୟପାଳିକା''' | ସର୍ବୋଚ୍ଚ ନ୍ୟାୟାଳୟ (Supreme Court) ର ପରିଚାଳନା । | ଉଚ୍ଚ ନ୍ୟାୟାଳୟ (High Court) ଓ ଜିଲ୍ଲା କୋର୍ଟ । |- | '''ଲୋକସେବା''' | ସର୍ବଭାରତୀୟ ସେବା (IAS, IPS) ଓ UPSC । | ରାଜ୍ୟ ପ୍ରଶାସନିକ ସେବା (ଯଥା: OAS) ଓ OPSC । |} === ଯୁଗ୍ମ ସୂଚୀ (Concurrent List) === ଏହି ବିଷୟଗୁଡ଼ିକ ଉପରେ ଉଭୟ କେନ୍ଦ୍ର ଓ ରାଜ୍ୟ ସରକାର ନିୟମ ପ୍ରଣୟନ କରିପାରିବେ: * ଶିକ୍ଷା: ବିଦ୍ୟାଳୟ ଓ ବିଶ୍ୱବିଦ୍ୟାଳୟ ସ୍ତରୀୟ ଶିକ୍ଷାଦାନ । * ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ: ଡାକ୍ତରଖାନା ପରିଚାଳନା ଏବଂ ମହାମାରୀ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ । * ଅରଣ୍ୟ ଓ ବନ୍ୟପ୍ରାଣୀ: ଜଙ୍ଗଲ ସଂରକ୍ଷଣ ଏବଂ ପରିବେଶ ସୁରକ୍ଷା । * ବିବାହ ଓ ଉତ୍ତରାଧିକାର: ସାମାଜିକ ନିୟମାବଳୀ ଏବଂ ପଞ୍ଜୀକରଣ । == ଏହାକୁ ମଧ୍ୟ ଦେଖନ୍ତୁ == * ଭାରତର ଉପବିଭାଗ * ରାଜ୍ୟ ଓ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳଗୁଡିକର ଜନସଂଖ୍ୟା ଅନୁସାରେ ସଂଗ୍ରହ == ଆଧାର == {{ଆଧାର}} == ବାହାର ସ୍ରୋତ == * [http://www.india.gov.in/knowindia/state_uts.php Official Government of India website: States and Union Territories] * [http://www.indohistory.com/modern_states.html Clickable map of India and History of States] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100111021034/http://www.indohistory.com/modern_states.html |date=2010-01-11 }} * [http://www.citymayors.com/government/india_government.html Article on sub-national governance in India] * [http://www.mapunity.in/maps/india/ Interactive Map of India] {{ଭାରତର ରାଜ୍ୟ}} {{DEFAULTSORT:ଭାରତର ରାଜ୍ୟ ଓ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ}} [[ଶ୍ରେଣୀ:ଭାରତର ରାଜ୍ୟ ଓ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ| ]] [[ଶ୍ରେଣୀ:ଭାରତ]] kx8fhemw1yfrysgtrlpxbwsi2i0en4s 595035 595034 2026-05-07T08:02:47Z Subhamss2008 37188 595035 wikitext text/x-wiki {{ଛୋଟ|ଭାରତର ରାଜ୍ୟ ଓ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ}} [[ଭାରତ]] ଏକ [[ସଂଘୀୟ ଗଣରାଜ୍ୟ]] ଅଟେ ।<ref name="official">{{cite web |url=http://www.india.gov.in/knowindia/state_uts.php|title=States and union territories|accessdate=2007-09-07 |work= }}</ref> ଏହା '''୨୮ଟି''' [[ଭାରତର ରାଜ୍ୟ|ରାଜ୍ୟ]] ଓ '''୮ଟି''' [[କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ]]ରେ ବିଭକ୍ତ । ରାଜ୍ୟ ଓ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳଗୁଡ଼ିକ ପୁନର୍ବାର ଜିଲ୍ଲା ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପ୍ରଶାସନିକ [[ଭାରତର ଉପବିଭାଗ|ଉପବିଭାଗ]]ରେ ବିଭାଜିତ ହୋଇଛି ।<ref name="official"/> == ରାଜ୍ୟ ଓ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳମାନ == === ରାଜ୍ୟ === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center; font-family: sans-serif;" |- style="background-color:#0072B2; color:white; font-size: 1.1em;" ! scope="col" | ରାଜ୍ୟ ! scope="col" | ରାଜଧାନୀ ! scope="col" | ଆୟତନ (ବର୍ଗ କି.ମି.) ! scope="col" | ଜନସଂଖ୍ୟା<ref>[http://censusindia.gov.in/2011-prov-results/paper2/data_files/india/Statement2_RU_Pop&Sexrtaio_State.xls Provisional Population Totals of India (2011)]</ref> ! scope="col" | ସାକ୍ଷରତା ହାର ! scope="col" | ଜିଲ୍ଲା ସଂଖ୍ୟା ! scope="col" | ଲୋକ ସଭା ଆସନ |- style="background-color:#F0F8FF;" | [[ଅରୁଣାଚଳ ପ୍ରଦେଶ]] || [[ଇଟାନଗର]] || ୮୩,୭୪୩ || ୧୩,୮୨,୬୧୧ || ୬୫.୩୮% || ୨୮ || ୨ |- | [[ଆସାମ]] || [[ଦିସପୁର]] || ୭୮,୫୫୦ || ୩,୧୧,୬୯,୨୭୨ || ୭୨.୧୯% || ୩୫ || ୧୪ |- style="background-color:#F0F8FF;" | [[ଆନ୍ଧ୍ର ପ୍ରଦେଶ]] || [[ଅମରାବତୀ]] || ୧,୬୨,୯୭୫ || ୪,୯୩,୮୬,୭୯୯ || ୬୭.୦୨% || ୨୬ || ୨୫ |- | [[ଉତ୍ତର ପ୍ରଦେଶ]] || [[ଲକ୍ଷ୍ନୌ]] || ୨,୪୩,୨୯୬ || ୧୯,୯୫,୮୧,୪୭୭ || ୬୭.୬୮% || ୭୫ || ୮୦ |- style="background-color:#F0F8FF;" | [[ଉତ୍ତରାଖଣ୍ଡ]] || [[ଡେରାଡୁନ]] || ୫୩,୫୬୬ || ୧,୦୧,୧୬,୭୫୨ || ୭୮.୮୨% || ୧୩ || ୫ |- | [[ଓଡ଼ିଶା]] || [[ଭୁବନେଶ୍ୱର]] || ୧,୫୫,୮୨୦ || ୪,୧୯,୪୭,୩୫୮ || ୭୨.୮୭% || [[ଓଡ଼ିଶାର ଜିଲ୍ଲାମାନଙ୍କର ତାଲିକା|୩୦]] || [[ଓଡ଼ିଶାର ଲୋକ ସଭା ନିର୍ବାଚନ ମଣ୍ଡଳୀ ତାଲିକା|୨୧]] |- style="background-color:#F0F8FF;" | [[କର୍ଣ୍ଣାଟକ]] || [[ବେଙ୍ଗାଳୁରୁ]] || ୧,୯୧,୭୯୧ || ୬,୧୧,୩୦,୭୦୪ || ୭୫.୩୬% || ୩୧ || ୨୮ |- | [[କେରଳ]] || [[ଥିରୁଅନନ୍ତପୁରମ]] || ୩୮,୮୬୩ || ୩,୩୩,୮୭,୬୭୭ || ୯୪.୦୦% || ୧୪ || ୨୦ |- style="background-color:#F0F8FF;" | [[ଗୁଜରାଟ]] || [[ଗାନ୍ଧୀନଗର|ଗାନ୍ଧିନଗର]] || ୧,୯୬,୦୨୪ || ୬,୦୩,୮୩,୬୨୮ || ୭୮.୦୩% || ୩୩ || ୨୬ |- | [[ଗୋଆ]] || [[ପାଣାଜୀ]] || ୩,୭୦୨ || ୧୪,୫୭,୭୨୩ || ୮୮.୭୦% || ୦୨ || ୨ |- style="background-color:#F0F8FF;" | [[ଛତିଶଗଡ଼]] || [[ରାୟପୁର, ଛତିଶଗଡ଼|ରାୟପୁର]] || ୧,୩୫,୧୯୪ || ୨,୫୫,୪୦,୧୯୬ || ୭୦.୨୮% || ୩୩ || ୧୧ |- | [[ଝାଡ଼ଖଣ୍ଡ]] || [[ରାଞ୍ଚି]] || ୭୪,୬୭୭ || ୩,୨୯,୬୬,୨୩୮ || ୬୬.୪୧% || ୨୪ || ୧୪ |- style="background-color:#F0F8FF;" | [[ତାମିଲନାଡୁ]] || [[ଚେନ୍ନାଇ]] || ୧,୩୦,୦୫୮ || ୭,୨୧,୩୮,୯୫୮ || ୮୦.୦୯% || ୩୮ || ୩୯ |- | [[ତେଲେଙ୍ଗାନା]] || [[ହାଇଦ୍ରାବାଦ]] || ୧,୧୨,୦୭୭ || ୩,୫୦,୦୩,୬୭୪ || ୬୬.୫୪% || ୩୩ || ୧୭ |- style="background-color:#F0F8FF;" | [[ତ୍ରିପୁରା]] || [[ଅଗରତାଲା]] || ୧୦,୪୯୧ || ୩୬,୭୧,୦୩୨ || ୮୭.୨୨% || ୦୮ || ୨ |- | [[ନାଗାଲ୍ୟାଣ୍ଡ|ନାଗାଲାଣ୍ଡ]] || [[କୋହିମା]] || ୧୬,୫୭୯ || ୧୯,୮୦,୬୦୨ || ୭୯.୫୫% || ୧୬ || ୧ |- style="background-color:#F0F8FF;" | [[ପଞ୍ଜାବ, ଭାରତ|ପଞ୍ଜାବ]] || [[ଚଣ୍ଡୀଗଡ଼]] || ୫୦,୩୬୨ || ୨,୭୭,୦୪,୨୩୬ || ୭୫.୮୪% || ୨୩ || ୧୩ |- | [[ପଶ୍ଚିମ ବଙ୍ଗ|ପଶ୍ଚିମବଙ୍ଗ]] || [[କୋଲକାତା|କଲିକତା]] || ୮୮,୭୫୨ || ୯,୧୩,୪୭,୭୩୬ || ୭୬.୨୬% || ୨୩ || ୪୨ |- style="background-color:#F0F8FF;" | [[ବିହାର]] || [[ପାଟଣା, ବିହାର|ପଟନା]] || ୯୯,୨୦୦ || ୧୦,୩୮,୦୪,୬୩୭ || ୬୧.୮୦% || ୩୮ || ୪୦ |- | [[ମଣିପୁର]] || [[ଇମ୍ଫାଲ]] || ୨୨,୩୪୭ || ୨୭,୨୧,୭୫୬ || ୭୬.୯୪% || ୧୬ || ୨ |- style="background-color:#F0F8FF;" | [[ମଧ୍ୟ ପ୍ରଦେଶ]] || [[ଭୋପାଳ]] || ୩,୦୮,୨୫୨ || ୭,୨୫,୯୭,୫୬୫ || ୬୯.୩୨% || ୫୫ || ୨୯ |- | [[ମହାରାଷ୍ଟ୍ର]] || [[ମୁମ୍ବାଇ]] || ୩,୦୭,୭୧୩ || ୧୧,୨୩,୭୨,୯୭୨ || ୮୨.୩୪% || ୩୬ || ୪୮ |- style="background-color:#F0F8FF;" | [[ମିଜୋରାମ|ମିଜୋରମ]] || [[ଆଇଜୋଲ]] || ୨୧,୦୮୧ || ୧୦,୯୧,୦୧୪ || ୯૧.୩୩% || ୧୧ || ୧ |- | [[ମେଘାଳୟ]] || [[ଶିଲଂ]] || ୨୨,୭୨୦ || ୨୯,୬୪,୦୦୭ || ୭୪.୪୩% || ୧୨ || ୨ |- style="background-color:#F0F8FF;" | [[ରାଜସ୍ଥାନ]] || [[ଜୟପୁର, ରାଜସ୍ଥାନ|ଜୟପୁର]] || ୩,୪୨,୨୩୯ || ୬,୮୬,୨୧,୦୧୨ || ୬୬.୧୧% || ୫୦ || ୨୫ |- | [[ସିକିମ]] || [[ଗାଙ୍ଗଟକ]] || ୭,୦୯୬ || ୬,୦୭,୬୮୮ || ୮୧.୪୨% || ୦୬ || ୧ |- style="background-color:#F0F8FF;" | [[ହରିୟାଣା|ହରିଆଣା]] || [[ଚଣ୍ଡୀଗଡ଼]] || ୪୪,୨୧୨ || ୨,୫୩,୫୩,୦୮୧ || ୭୫.୫୫% || ୨୨ || ୧୦ |- | [[ହିମାଚଳ ପ୍ରଦେଶ]] || [[ଶିମଲା]] || ୫୫,୬୭୩ || ୬୮,୫୬,୫୦୯ || ୮୨.୮୦% || ୧୨ || ୪ |} === କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center; font-family: sans-serif;" |- style="background-color:#E67E22; color:white; font-size: 1.1em;" ! scope="col" | କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ ! scope="col" | ରାଜଧାନୀ ! scope="col" | ଆୟତନ (ବର୍ଗ କି.ମି.) ! scope="col" | ଜନସଂଖ୍ୟା ! scope="col" | ସାକ୍ଷରତା ହାର ! scope="col" | ସୂଚନା |- style="background-color:#FFF5EE;" | [[ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜ]] || [[ପୋର୍ଟ ବ୍ଲେୟର|ଶ୍ରୀ ବିଜୟ ପୁରମ୍]] || ୮,୨୪୯ || ୪,୧୯,୯୭୮ || ୮୬.୨୭% || |- | [[ଜମ୍ମୁ ଓ କଶ୍ମୀର|ଜମ୍ମୁ ଓ କାଶ୍ମୀର]] || [[ଶ୍ରୀନଗର]] (ଗ୍ରୀଷ୍ମ)<br />[[ଜାମ୍ମୁ|ଜମ୍ମୁ]] (ଶୀତ) || ୪୨,୨୪୧ || ୧,୫୮,୬୭,୦୧୩ || ୭୭.୩୦% || |- style="background-color:#FFF5EE;" | [[ଚଣ୍ଡୀଗଡ଼]] || [[ଚଣ୍ଡୀଗଡ଼]] || ୧୧୪ || ୧୩,୬୪,୦୦୦ || ୮୬.୪୩% || |- | [[ଦାଦ୍ରା ଓ ନଗର ହବେଳୀ ଏବଂ ଡାମନ ଓ ଡିଉ]] || [[ଡାମନ]] || ୬୦୩ || ୭,୪୭,୦୦୦ || ୮୨.୩୬% || |- style="background-color:#FFF5EE;" | [[ଦିଲ୍ଲୀ|ଦିଲ୍ଲୀ (ଜାତୀୟ ରାଜଧାନୀ ଅଞ୍ଚଳ)]] || [[ନୂଆ ଦିଲ୍ଲୀ]] || ୧,୪୮୪ || ୩,୩୮,୦୭,୦୦୦ || ୮୮.୭୦% || |- | [[ପୁଡୁଚେରୀ]] || [[ପୁଡୁଚେରୀ (ସହର)|ପୁଡୁଚେରୀ]] || ୪୮୩ || ୧୬,୪୩,୦୦୦ || ୮୬.୫୫% || |- style="background-color:#FFF5EE;" | [[ଲାକ୍ଷାଦ୍ୱୀପ|ଲକ୍ଷଦ୍ୱୀପ]] || [[କବରତ୍ତୀ]] || ୩୨.୬୨ || ୬୯,୮୭୩ || ୯୨.୨୮% || |- | [[ଲଦାଖ]] || [[ଲେହ]] || ୮୬,୯୦୪ || ୩,୦୩,୯୨୮ || ୭୪.୨୭% || |} == କେନ୍ଦ୍ର ଓ ରାଜ୍ୟ ସରକାରଙ୍କ ମୁଖ୍ୟ ବିଭାଗ ଓ ଦାୟିତ୍ୱ == ଭାରତୀୟ ସମ୍ବିଧାନର ସପ୍ତମ ଅନୁସୂଚୀ ଅନୁଯାୟୀ କ୍ଷମତାକୁ ତିନୋଟି ତାଲିକାରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇଛି: ସଂଘ ସୂଚୀ (କେନ୍ଦ୍ର), ରାଜ୍ୟ ସୂଚୀ ଏବଂ ଯୁଗ୍ମ ସୂଚୀ । {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border:1px solid #aaa; text-align:left;" |+ style="background:#003366; color:white; padding:10px; font-size:1.1em;" | '''ଶାସନ ବ୍ୟବସ୍ଥା: କେନ୍ଦ୍ର ବନାମ ରାଜ୍ୟ''' |- style="background:#E9E9E9; text-align:center;" ! width="20%" | ବିଭାଗ ! width="40%" | କେନ୍ଦ୍ର ସରକାରଙ୍କ ଦାୟିତ୍ୱ (ସଂଘ ସୂଚୀ) ! width="40%" | ରାଜ୍ୟ ସରକାରଙ୍କ ଦାୟିତ୍ୱ (ରାଜ୍ୟ ସୂଚୀ) |- | '''ପ୍ରତିରକ୍ଷା ଓ ସୁରକ୍ଷା''' | ସେନା, ନୌସେନା, ବାୟୁସେନା ଏବଂ ଆନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ସୀମା ସୁରକ୍ଷା । | ଆଭ୍ୟନ୍ତରୀଣ ଶାନ୍ତି ରକ୍ଷା ପାଇଁ ରାଜ୍ୟ ପୋଲିସ ବାହିନୀ । |- | '''ବୈଦେଶିକ ବ୍ୟାପାର''' | ଅନ୍ୟ ଦେଶ ସହିତ ସମ୍ପର୍କ, ଚୁକ୍ତିନାମା ଏବଂ କୂଟନୀତି । | କୌଣସି ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଦାୟିତ୍ୱ ନାହିଁ (କେନ୍ଦ୍ରର ନିୟମ ପାଳନ କରନ୍ତି) । |- | '''ଅର୍ଥ ଓ ମୁଦ୍ରା''' | ମୁଦ୍ରା ଛାପିବା, ବ୍ୟାଙ୍କିଙ୍ଗ୍ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଏବଂ ଆୟକର (Income Tax) । | ବିକ୍ରୟ କର, ଜମି ରାଜସ୍ୱ ଏବଂ ରାଜ୍ୟ ଅବକାରୀ ଶୁଳ୍କ । |- | '''ପରିବହନ''' | ଭାରତୀୟ ରେଳବାଇ, ଜାତୀୟ ରାଜପଥ (NH) ଏବଂ ବିମାନ ଚଳାଚଳ । | ରାଜ୍ୟ ପରିବହନ ନିଗମ (Bus), ଗ୍ରାମ୍ୟ ରାସ୍ତା ଓ ପଞ୍ଚାୟତ ପଥ । |- | '''ନ୍ୟାୟପାଳିକା''' | ସର୍ବୋଚ୍ଚ ନ୍ୟାୟାଳୟ (Supreme Court) ର ପରିଚାଳନା । | ଉଚ୍ଚ ନ୍ୟାୟାଳୟ (High Court) ଓ ଜିଲ୍ଲା କୋର୍ଟ । |- | '''ଲୋକସେବା''' | ସର୍ବଭାରତୀୟ ସେବା (IAS, IPS) ଓ UPSC । | ରାଜ୍ୟ ପ୍ରଶାସନିକ ସେବା (ଯଥା: OAS) ଓ OPSC । |} === ଯୁଗ୍ମ ସୂଚୀ (Concurrent List) === ଏହି ବିଷୟଗୁଡ଼ିକ ଉପରେ ଉଭୟ କେନ୍ଦ୍ର ଓ ରାଜ୍ୟ ସରକାର ନିୟମ ପ୍ରଣୟନ କରିପାରିବେ: * ଶିକ୍ଷା: ବିଦ୍ୟାଳୟ ଓ ବିଶ୍ୱବିଦ୍ୟାଳୟ ସ୍ତରୀୟ ଶିକ୍ଷାଦାନ । * ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ: ଡାକ୍ତରଖାନା ପରିଚାଳନା ଏବଂ ମହାମାରୀ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ । * ଅରଣ୍ୟ ଓ ବନ୍ୟପ୍ରାଣୀ: ଜଙ୍ଗଲ ସଂରକ୍ଷଣ ଏବଂ ପରିବେଶ ସୁରକ୍ଷା । * ବିବାହ ଓ ଉତ୍ତରାଧିକାର: ସାମାଜିକ ନିୟମାବଳୀ ଏବଂ ପଞ୍ଜୀକରଣ । == ଏହାକୁ ମଧ୍ୟ ଦେଖନ୍ତୁ == * ଭାରତର ଉପବିଭାଗ * ରାଜ୍ୟ ଓ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳଗୁଡିକର ଜନସଂଖ୍ୟା ଅନୁସାରେ ସଂଗ୍ରହ == ଆଧାର == {{ଆଧାର}} == ବାହାର ସ୍ରୋତ == * [http://www.india.gov.in/knowindia/state_uts.php Official Government of India website: States and Union Territories] * [http://www.indohistory.com/modern_states.html Clickable map of India and History of States] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100111021034/http://www.indohistory.com/modern_states.html |date=2010-01-11 }} * [http://www.citymayors.com/government/india_government.html Article on sub-national governance in India] * [http://www.mapunity.in/maps/india/ Interactive Map of India] {{ଭାରତର ରାଜ୍ୟ}} {{DEFAULTSORT:ଭାରତର ରାଜ୍ୟ ଓ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ}} [[ଶ୍ରେଣୀ:ଭାରତର ରାଜ୍ୟ ଓ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ| ]] [[ଶ୍ରେଣୀ:ଭାରତ]] 16ryescxfipuvbb7ayr8ktyi7rzjrtd 595036 595035 2026-05-07T08:07:08Z Subhamss2008 37188 595036 wikitext text/x-wiki {{ଛୋଟ|ଭାରତର ରାଜ୍ୟ ଓ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ}} [[ଭାରତ]] ଏକ [[ସଂଘୀୟ ଗଣରାଜ୍ୟ]] ଅଟେ ।<ref name="official">{{cite web |url=http://www.india.gov.in/knowindia/state_uts.php|title=States and union territories|accessdate=2007-09-07 |work= }}</ref> ଏହା '''୨୮ଟି''' [[ଭାରତର ରାଜ୍ୟ|ରାଜ୍ୟ]] ଓ '''୮ଟି''' [[କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ]]ରେ ବିଭକ୍ତ । ରାଜ୍ୟ ଓ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳଗୁଡ଼ିକ ପୁନର୍ବାର ଜିଲ୍ଲା ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପ୍ରଶାସନିକ [[ଭାରତର ଉପବିଭାଗ|ଉପବିଭାଗ]]ରେ ବିଭାଜିତ ହୋଇଛି ।<ref name="official"/> == ରାଜ୍ୟ ଓ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳମାନ == === ରାଜ୍ୟ === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center; font-family: sans-serif;" |- style="background-color:#0072B2; color:white; font-size: 1.1em;" ! scope="col" | ରାଜ୍ୟ ! scope="col" | ରାଜଧାନୀ ! scope="col" | ଆୟତନ (ବର୍ଗ କି.ମି.) ! scope="col" | ଜନସଂଖ୍ୟା<ref>[http://censusindia.gov.in/2011-prov-results/paper2/data_files/india/Statement2_RU_Pop&Sexrtaio_State.xls Provisional Population Totals of India (2011)]</ref> ! scope="col" | ସାକ୍ଷରତା ହାର ! scope="col" | ଜିଲ୍ଲା ସଂଖ୍ୟା ! scope="col" | ଲୋକ ସଭା ଆସନ |- style="background-color:#F0F8FF;" | [[ଅରୁଣାଚଳ ପ୍ରଦେଶ]] || [[ଇଟାନଗର]] || ୮୩,୭୪୩ || ୧୩,୮୨,୬୧୧ || ୬୫.୩୮% || ୨୮ || ୨ |- | [[ଆସାମ]] || [[ଦିସପୁର]] || ୭୮,୫୫୦ || ୩,୧୧,୬୯,୨୭୨ || ୭୨.୧୯% || ୩୫ || ୧୪ |- style="background-color:#F0F8FF;" | [[ଆନ୍ଧ୍ର ପ୍ରଦେଶ]] || [[ଅମରାବତୀ]] || ୧,୬୨,୯୭୫ || ୪,୯୩,୮୬,୭୯୯ || ୬୭.୦୨% || ୨୬ || ୨୫ |- | [[ଉତ୍ତର ପ୍ରଦେଶ]] || [[ଲକ୍ଷ୍ନୌ]] || ୨,୪୩,୨୯୬ || ୧୯,୯୫,୮୧,୪୭୭ || ୬୭.୬୮% || ୭୫ || ୮୦ |- style="background-color:#F0F8FF;" | [[ଉତ୍ତରାଖଣ୍ଡ]] || [[ଡେରାଡୁନ]] || ୫୩,୫୬୬ || ୧,୦୧,୧୬,୭୫୨ || ୭୮.୮୨% || ୧୩ || ୫ |- | [[ଓଡ଼ିଶା]] || [[ଭୁବନେଶ୍ୱର]] || ୧,୫୫,୮୨୦ || ୪,୧୯,୪୭,୩୫୮ || ୭୨.୮୭% || [[ଓଡ଼ିଶାର ଜିଲ୍ଲାମାନଙ୍କର ତାଲିକା|୩୦]] || [[ଓଡ଼ିଶାର ଲୋକ ସଭା ନିର୍ବାଚନ ମଣ୍ଡଳୀ ତାଲିକା|୨୧]] |- style="background-color:#F0F8FF;" | [[କର୍ଣ୍ଣାଟକ]] || [[ବେଙ୍ଗାଳୁରୁ]] || ୧,୯୧,୭୯୧ || ୬,୧୧,୩୦,୭୦୪ || ୭୫.୩୬% || ୩୧ || ୨୮ |- | [[କେରଳ]] || [[ଥିରୁଅନନ୍ତପୁରମ]] || ୩୮,୮୬୩ || ୩,୩୩,୮୭,୬୭୭ || ୯୪.୦୦% || ୧୪ || ୨୦ |- style="background-color:#F0F8FF;" | [[ଗୁଜରାଟ]] || [[ଗାନ୍ଧୀନଗର|ଗାନ୍ଧିନଗର]] || ୧,୯୬,୦୨୪ || ୬,୦୩,୮୩,୬୨୮ || ୭୮.୦୩% || ୩୩ || ୨୬ |- | [[ଗୋଆ]] || [[ପାଣାଜୀ]] || ୩,୭୦୨ || ୧୪,୫୭,୭୨୩ || ୮୮.୭୦% || ୦୨ || ୨ |- style="background-color:#F0F8FF;" | [[ଛତିଶଗଡ଼]] || [[ରାୟପୁର, ଛତିଶଗଡ଼|ରାୟପୁର]] || ୧,୩୫,୧୯୪ || ୨,୫୫,୪୦,୧୯୬ || ୭୦.୨୮% || ୩୩ || ୧୧ |- | [[ଝାଡ଼ଖଣ୍ଡ]] || [[ରାଞ୍ଚି]] || ୭୪,୬୭୭ || ୩,୨୯,୬୬,୨୩୮ || ୬୬.୪୧% || ୨୪ || ୧୪ |- style="background-color:#F0F8FF;" | [[ତାମିଲନାଡୁ]] || [[ଚେନ୍ନାଇ]] || ୧,୩୦,୦୫୮ || ୭,୨୧,୩୮,୯୫୮ || ୮୦.୦୯% || ୩୮ || ୩୯ |- | [[ତେଲେଙ୍ଗାନା]] || [[ହାଇଦ୍ରାବାଦ]] || ୧,୧୨,୦୭୭ || ୩,୫୦,୦୩,୬୭୪ || ୬୬.୫୪% || ୩୩ || ୧୭ |- style="background-color:#F0F8FF;" | [[ତ୍ରିପୁରା]] || [[ଅଗରତାଲା]] || ୧୦,୪୯୧ || ୩୬,୭୧,୦୩୨ || ୮୭.୨୨% || ୦୮ || ୨ |- | [[ନାଗାଲ୍ୟାଣ୍ଡ|ନାଗାଲାଣ୍ଡ]] || [[କୋହିମା]] || ୧୬,୫୭୯ || ୧୯,୮୦,୬୦୨ || ୭୯.୫୫% || ୧୬ || ୧ |- style="background-color:#F0F8FF;" | [[ପଞ୍ଜାବ, ଭାରତ|ପଞ୍ଜାବ]] || [[ଚଣ୍ଡୀଗଡ଼]] || ୫୦,୩୬୨ || ୨,୭୭,୦୪,୨୩୬ || ୭୫.୮୪% || ୨୩ || ୧୩ |- | [[ପଶ୍ଚିମ ବଙ୍ଗ|ପଶ୍ଚିମବଙ୍ଗ]] || [[କୋଲକାତା|କଲିକତା]] || ୮୮,୭୫୨ || ୯,୧୩,୪୭,୭୩୬ || ୭୬.୨୬% || ୨୩ || ୪୨ |- style="background-color:#F0F8FF;" | [[ବିହାର]] || [[ପାଟଣା, ବିହାର|ପଟନା]] || ୯୯,୨୦୦ || ୧୦,୩୮,୦୪,୬୩୭ || ୬୧.୮୦% || ୩୮ || ୪୦ |- | [[ମଣିପୁର]] || [[ଇମ୍ଫାଲ]] || ୨୨,୩୪୭ || ୨୭,୨୧,୭୫୬ || ୭୬.୯୪% || ୧୬ || ୨ |- style="background-color:#F0F8FF;" | [[ମଧ୍ୟ ପ୍ରଦେଶ]] || [[ଭୋପାଳ]] || ୩,୦୮,୨୫୨ || ୭,୨୫,୯୭,୫୬୫ || ୬୯.୩୨% || ୫୫ || ୨୯ |- | [[ମହାରାଷ୍ଟ୍ର]] || [[ମୁମ୍ବାଇ]] || ୩,୦୭,୭୧୩ || ୧୧,୨୩,୭୨,୯୭୨ || ୮୨.୩୪% || ୩୬ || ୪୮ |- style="background-color:#F0F8FF;" | [[ମିଜୋରାମ|ମିଜୋରମ]] || [[ଆଇଜୋଲ]] || ୨୧,୦୮୧ || ୧୦,୯୧,୦୧୪ || ୯૧.୩୩% || ୧୧ || ୧ |- | [[ମେଘାଳୟ]] || [[ଶିଲଂ]] || ୨୨,୭୨୦ || ୨୯,୬୪,୦୦୭ || ୭୪.୪୩% || ୧୨ || ୨ |- style="background-color:#F0F8FF;" | [[ରାଜସ୍ଥାନ]] || [[ଜୟପୁର, ରାଜସ୍ଥାନ|ଜୟପୁର]] || ୩,୪୨,୨୩୯ || ୬,୮୬,୨୧,୦୧୨ || ୬୬.୧୧% || ୫୦ || ୨୫ |- | [[ସିକିମ]] || [[ଗାଙ୍ଗଟକ]] || ୭,୦୯୬ || ୬,୦୭,୬୮୮ || ୮୧.୪୨% || ୦୬ || ୧ |- style="background-color:#F0F8FF;" | [[ହରିୟାଣା|ହରିଆଣା]] || [[ଚଣ୍ଡୀଗଡ଼]] || ୪୪,୨୧୨ || ୨,୫୩,୫୩,୦୮୧ || ୭୫.୫୫% || ୨୨ || ୧୦ |- | [[ହିମାଚଳ ପ୍ରଦେଶ]] || [[ଶିମଲା]] || ୫୫,୬୭୩ || ୬୮,୫୬,୫୦୯ || ୮୨.୮୦% || ୧୨ || ୪ |} === କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center; font-family: sans-serif;" |- style="background-color:#E67E22; color:white; font-size: 1.1em;" ! scope="col" | କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ ! scope="col" | ରାଜଧାନୀ ! scope="col" | ଆୟତନ (ବର୍ଗ କି.ମି.) ! scope="col" | ଜନସଂଖ୍ୟା ! scope="col" | ସାକ୍ଷରତା ହାର ! scope="col" | ସୂଚନା |- style="background-color:#FFF5EE;" | [[ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜ]] || [[ପୋର୍ଟ ବ୍ଲେୟର|ଶ୍ରୀ ବିଜୟ ପୁରମ୍]] || ୮,୨୪୯ || ୪,୧୯,୯୭୮ || ୮୬.୨୭% || |- | [[ଜମ୍ମୁ ଓ କଶ୍ମୀର|ଜମ୍ମୁ ଓ କାଶ୍ମୀର]] || [[ଶ୍ରୀନଗର]] (ଗ୍ରୀଷ୍ମ)<br />[[ଜାମ୍ମୁ|ଜମ୍ମୁ]] (ଶୀତ) || ୪୨,୨୪୧ || ୧,୫୮,୬୭,୦୧୩ || ୭୭.୩୦% || |- style="background-color:#FFF5EE;" | [[ଚଣ୍ଡୀଗଡ଼]] || [[ଚଣ୍ଡୀଗଡ଼]] || ୧୧୪ || ୧୩,୬୪,୦୦୦ || ୮୬.୪୩% || |- | [[ଦାଦ୍ରା ଓ ନଗର ହବେଳୀ ଏବଂ ଡାମନ ଓ ଡିଉ]] || [[ଡାମନ]] || ୬୦୩ || ୭,୪୭,୦୦୦ || ୮୨.୩୬% || |- style="background-color:#FFF5EE;" | [[ଦିଲ୍ଲୀ|ଦିଲ୍ଲୀ (ଜାତୀୟ ରାଜଧାନୀ ଅଞ୍ଚଳ)]] || [[ନୂଆ ଦିଲ୍ଲୀ]] || ୧,୪୮୪ || ୩,୩୮,୦୭,୦୦୦ || ୮୮.୭୦% || |- | [[ପୁଡୁଚେରୀ]] || [[ପୁଡୁଚେରୀ (ସହର)|ପୁଡୁଚେରୀ]] || ୪୮୩ || ୧୬,୪୩,୦୦୦ || ୮୬.୫୫% || |- style="background-color:#FFF5EE;" | [[ଲାକ୍ଷାଦ୍ୱୀପ|ଲକ୍ଷଦ୍ୱୀପ]] || [[କବରତ୍ତୀ]] || ୩୨.୬୨ || ୬୯,୮୭୩ || ୯୨.୨୮% || |- | [[ଲଦାଖ]] || [[ଲେହ]] || ୮୬,୯୦୪ || ୩,୦୩,୯୨୮ || ୭୪.୨୭% || |} == କେନ୍ଦ୍ର ଓ ରାଜ୍ୟ ସରକାରଙ୍କ ମୁଖ୍ୟ ବିଭାଗ ଓ ଦାୟିତ୍ୱ == ଭାରତୀୟ ସମ୍ବିଧାନର ସପ୍ତମ ଅନୁସୂଚୀ ଅନୁଯାୟୀ କ୍ଷମତାକୁ ତିନୋଟି ତାଲିକାରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇଛି: ସଂଘ ସୂଚୀ (କେନ୍ଦ୍ର), ରାଜ୍ୟ ସୂଚୀ ଏବଂ ଯୁଗ୍ମ ସୂଚୀ । {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border:1px solid #aaa; text-align:left;" |+ style="background:#003366; color:white; padding:10px; font-size:1.1em;" | '''ଶାସନ ବ୍ୟବସ୍ଥା: କେନ୍ଦ୍ର ବନାମ ରାଜ୍ୟ''' |- style="background:#E9E9E9; text-align:center;" ! width="20%" | ବିଭାଗ ! width="40%" | କେନ୍ଦ୍ର ସରକାରଙ୍କ ଦାୟିତ୍ୱ (ସଂଘ ସୂଚୀ) ! width="40%" | ରାଜ୍ୟ ସରକାରଙ୍କ ଦାୟିତ୍ୱ (ରାଜ୍ୟ ସୂଚୀ) |- | '''ପ୍ରତିରକ୍ଷା ଓ ସୁରକ୍ଷା''' | ସେନା, ନୌସେନା, ବାୟୁସେନା ଏବଂ ଆନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ସୀମା ସୁରକ୍ଷା । | ଆଭ୍ୟନ୍ତରୀଣ ଶାନ୍ତି ରକ୍ଷା ପାଇଁ ରାଜ୍ୟ ପୋଲିସ ବାହିନୀ । |- | '''ବୈଦେଶିକ ବ୍ୟାପାର''' | ଅନ୍ୟ ଦେଶ ସହିତ ସମ୍ପର୍କ, ଚୁକ୍ତିନାମା ଏବଂ କୂଟନୀତି । | କୌଣସି ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଦାୟିତ୍ୱ ନାହିଁ (କେନ୍ଦ୍ରର ନିୟମ ପାଳନ କରନ୍ତି) । |- | '''ଅର୍ଥ ଓ ମୁଦ୍ରା''' | ମୁଦ୍ରା ଛାପିବା, ବ୍ୟାଙ୍କିଙ୍ଗ୍ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଏବଂ ଆୟକର (Income Tax) । | ବିକ୍ରୟ କର, ଜମି ରାଜସ୍ୱ ଏବଂ ରାଜ୍ୟ ଅବକାରୀ ଶୁଳ୍କ । |- | '''ପରିବହନ''' | ଭାରତୀୟ ରେଳବାଇ, ଜାତୀୟ ରାଜପଥ (NH) ଏବଂ ବିମାନ ଚଳାଚଳ । | ରାଜ୍ୟ ପରିବହନ ନିଗମ (Bus), ଗ୍ରାମ୍ୟ ରାସ୍ତା ଓ ପଞ୍ଚାୟତ ପଥ । |- | '''ନ୍ୟାୟପାଳିକା''' | ସର୍ବୋଚ୍ଚ ନ୍ୟାୟାଳୟ (Supreme Court) ର ପରିଚାଳନା । | ଉଚ୍ଚ ନ୍ୟାୟାଳୟ (High Court) ଓ ଜିଲ୍ଲା କୋର୍ଟ । |- | '''ଲୋକସେବା''' | ସର୍ବଭାରତୀୟ ସେବା (IAS, IPS) ଓ UPSC । | ରାଜ୍ୟ ପ୍ରଶାସନିକ ସେବା (ଯଥା: OAS) ଓ OPSC । |} === ଯୁଗ୍ମ ସୂଚୀ (Concurrent List) === ଏହି ବିଷୟଗୁଡ଼ିକ ଉପରେ ଉଭୟ କେନ୍ଦ୍ର ଓ ରାଜ୍ୟ ସରକାର ନିୟମ ପ୍ରଣୟନ କରିପାରିବେ: * ଶିକ୍ଷା: ବିଦ୍ୟାଳୟ ଓ ବିଶ୍ୱବିଦ୍ୟାଳୟ ସ୍ତରୀୟ ଶିକ୍ଷାଦାନ । * ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ: ଡାକ୍ତରଖାନା ପରିଚାଳନା ଏବଂ ମହାମାରୀ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ । * ଅରଣ୍ୟ ଓ ବନ୍ୟପ୍ରାଣୀ: ଜଙ୍ଗଲ ସଂରକ୍ଷଣ ଏବଂ ପରିବେଶ ସୁରକ୍ଷା । * ବିବାହ ଓ ଉତ୍ତରାଧିକାର: ସାମାଜିକ ନିୟମାବଳୀ ଏବଂ ପଞ୍ଜୀକରଣ । == ଇତିହାସ == ଭାରତର ପ୍ରଶାସନିକ ବିଭାଜନର ଇତିହାସ ଅତି ପ୍ରାଚୀନ, ମାତ୍ର ଆଧୁନିକ ରାଜ୍ୟ ଗଠନ ପ୍ରକ୍ରିୟା ବ୍ରିଟିଶ ଶାସନ କାଳରୁ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିଲା । ସ୍ୱାଧୀନତା ପରେ ଭାଷା ଏବଂ ପ୍ରଶାସନିକ ସୁବିଧା ଆଧାରରେ ରାଜ୍ୟଗୁଡ଼ିକର ପୁନର୍ଗଠନ କରାଯାଇଛି । {| class="wikitable" style="width:100%; border:1px solid #aaa; line-height:1.6em;" |+ style="background:#003366; color:white; padding:10px; font-size:1.2em;" | '''ଭାରତର ରାଜ୍ୟ ଗଠନର ଐତିହାସିକ କ୍ରମବିକାଶ''' |- style="background:#eeeeee; text-align:center;" ! width="20%" | ସମୟକାଳ !! width="80%" | ମୁଖ୍ୟ ଐତିହାସିକ ଘଟଣାବଳୀ |- | style="background:#f9f9f9; font-weight:bold;" | ବ୍ରିଟିଶ ଭାରତ <br>(୧୯୪୭ ପୂର୍ବରୁ) | ବ୍ରିଟିଶ ଶାସନ କାଳରେ ଭାରତ ଦୁଇ ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ ଥିଲା: '''ପ୍ରଦେଶ (Provinces)''' ଯାହା ସିଧାସଳଖ ବ୍ରିଟିଶଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଶାସିତ ହେଉଥିଲା ଏବଂ '''ଦେଶୀୟ ରାଜ୍ୟ (Princely States)''' ଯାହା ସ୍ଥାନୀୟ ରାଜାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଶାସିତ ହେଉଥିଲା । ୧୯୩୬ରେ ଓଡ଼ିଶା ଭାଷା ଭିତ୍ତିରେ ପ୍ରଥମ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ପ୍ରଦେଶ ଭାବେ ଗଠିତ ହୋଇଥିଲା । |- | style="background:#f9f9f9; font-weight:bold;" | ସ୍ୱାଧୀନତା ପରେ <br>(୧୯୪୭–୧୯୫୦) | ସ୍ୱାଧୀନତା ପରେ ସର୍ଦ୍ଦାର ବଲ୍ଲଭଭାଇ ପଟେଲଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ୫୬୨ଟି ଦେଶୀୟ ରାଜ୍ୟକୁ ଭାରତ ସଂଘରେ ମିଶ୍ରଣ କରାଗଲା । ୧୯୫୦ ସମ୍ବିଧାନ ଅନୁଯାୟୀ ରାଜ୍ୟଗୁଡ଼ିକ କୁ ୪ଟି ଶ୍ରେଣୀରେ (Part A, B, C, D) ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇଥିଲା । |- | style="background:#f9f9f9; font-weight:bold;" | ରାଜ୍ୟ ପୁନର୍ଗଠନ <br>(୧୯୫୬) | ୧୯୫୩ରେ ଭାଷା ଭିତ୍ତିରେ '''ଆନ୍ଧ୍ର ପ୍ରଦେଶ''' ପ୍ରଥମ ରାଜ୍ୟ ଭାବେ ଗଠିତ ହେଲା । ଏହାପରେ ୧୯୫୬ରେ '''ରାଜ୍ୟ ପୁନର୍ଗଠନ ଆଇନ''' (States Reorganisation Act) ପାରିତ ହେଲା, ଯାହାଦ୍ୱାରା ଦେଶକୁ ୧୪ଟି ରାଜ୍ୟ ଓ ୬ଟି କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳରେ ପୁନଃବିଭକ୍ତ କରାଗଲା । |- | style="background:#f9f9f9; font-weight:bold;" | ପରବର୍ତ୍ତୀ ବିଭାଜନ <br>(୧୯୬୦–୨୦୦୦) | * '''୧୯୬୦:''' ବମ୍ବେ ପ୍ରଦେଶ ବିଭାଜିତ ହୋଇ ଗୁଜରାଟ ଓ ମହାରାଷ୍ଟ୍ର ଗଠିତ ।<br>* '''୧୯୬୬:''' ପଞ୍ଜାବରୁ ହରିୟାଣା ପୃଥକ ହେଲା ।<br>* '''୨୦୦୦:''' ତିନୋଟି ନୂଆ ରାଜ୍ୟ ଗଠିତ: ଛତିଶଗଡ଼, ଉତ୍ତରାଖଣ୍ଡ ଏବଂ ଝାଡ଼ଖଣ୍ଡ । |- | style="background:#f9f9f9; font-weight:bold;" | ଆଧୁନିକ ପରିବର୍ତ୍ତନ <br>(୨୦୧୪–ବର୍ତ୍ତମାନ) | * '''୨୦୧୪:''' ଆନ୍ଧ୍ର ପ୍ରଦେଶରୁ ପୃଥକ ହୋଇ '''ତେଲେଙ୍ଗାନା''' ୨୯ତମ ରାଜ୍ୟ ହେଲା ।<br>* '''୨୦୧୯:''' ଜମ୍ମୁ ଓ କାଶ୍ମୀରର ରାଜ୍ୟ ମାନ୍ୟତା ରଦ୍ଦ ହୋଇ ଏହାକୁ ଦୁଇଟି କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ (ଜମ୍ମୁ-କାଶ୍ମୀର ଓ ଲଦାଖ)ରେ ପରିଣତ କରାଗଲା ।<br>* '''୨୦୨୦:''' ଦାଦ୍ରା-ନଗର ହାଭେଳୀ ଏବଂ ଦାମନ-ଦିଉର ମିଶ୍ରଣ କରାଗଲା । |} === ମୁଖ୍ୟ ମାଇଲଖୁଣ୍ଟ === * **୧୯୩୬:** ଓଡ଼ିଶା ପ୍ରଥମ ଭାଷାଭିତ୍ତିକ ପ୍ରଦେଶ । * **୧୯୫୩:** ଫଜଲ ଅଲି କମିଶନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ରାଜ୍ୟ ପୁନର୍ଗଠନ ପାଇଁ ସୁପାରିଶ । * **୨୦୧୯:** ଧାରା ୩୭୦ ଉଚ୍ଛେଦ ଏବଂ ଜମ୍ମୁ-କାଶ୍ମୀର ପୁନର୍ଗଠନ । == ଏହାକୁ ମଧ୍ୟ ଦେଖନ୍ତୁ == * ଭାରତର ଉପବିଭାଗ * ରାଜ୍ୟ ଓ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳଗୁଡିକର ଜନସଂଖ୍ୟା ଅନୁସାରେ ସଂଗ୍ରହ == ଆଧାର == {{ଆଧାର}} == ବାହାର ସ୍ରୋତ == * [http://www.india.gov.in/knowindia/state_uts.php Official Government of India website: States and Union Territories] * [http://www.indohistory.com/modern_states.html Clickable map of India and History of States] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100111021034/http://www.indohistory.com/modern_states.html |date=2010-01-11 }} * [http://www.citymayors.com/government/india_government.html Article on sub-national governance in India] * [http://www.mapunity.in/maps/india/ Interactive Map of India] {{ଭାରତର ରାଜ୍ୟ}} {{DEFAULTSORT:ଭାରତର ରାଜ୍ୟ ଓ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ}} [[ଶ୍ରେଣୀ:ଭାରତର ରାଜ୍ୟ ଓ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ| ]] [[ଶ୍ରେଣୀ:ଭାରତ]] ehntvnnjt8kwx7keajn0ck58y4imffn 595037 595036 2026-05-07T08:07:57Z Subhamss2008 37188 /* ଶାସନ ବ୍ୟବସ୍ଥା */ 595037 wikitext text/x-wiki {{ଛୋଟ|ଭାରତର ରାଜ୍ୟ ଓ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ}} [[ଭାରତ]] ଏକ [[ସଂଘୀୟ ଗଣରାଜ୍ୟ]] ଅଟେ ।<ref name="official">{{cite web |url=http://www.india.gov.in/knowindia/state_uts.php|title=States and union territories|accessdate=2007-09-07 |work= }}</ref> ଏହା '''୨୮ଟି''' [[ଭାରତର ରାଜ୍ୟ|ରାଜ୍ୟ]] ଓ '''୮ଟି''' [[କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ]]ରେ ବିଭକ୍ତ । ରାଜ୍ୟ ଓ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳଗୁଡ଼ିକ ପୁନର୍ବାର ଜିଲ୍ଲା ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପ୍ରଶାସନିକ [[ଭାରତର ଉପବିଭାଗ|ଉପବିଭାଗ]]ରେ ବିଭାଜିତ ହୋଇଛି ।<ref name="official"/> == ରାଜ୍ୟ ଓ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳମାନ == === ରାଜ୍ୟ === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center; font-family: sans-serif;" |- style="background-color:#0072B2; color:white; font-size: 1.1em;" ! scope="col" | ରାଜ୍ୟ ! scope="col" | ରାଜଧାନୀ ! scope="col" | ଆୟତନ (ବର୍ଗ କି.ମି.) ! scope="col" | ଜନସଂଖ୍ୟା<ref>[http://censusindia.gov.in/2011-prov-results/paper2/data_files/india/Statement2_RU_Pop&Sexrtaio_State.xls Provisional Population Totals of India (2011)]</ref> ! scope="col" | ସାକ୍ଷରତା ହାର ! scope="col" | ଜିଲ୍ଲା ସଂଖ୍ୟା ! scope="col" | ଲୋକ ସଭା ଆସନ |- style="background-color:#F0F8FF;" | [[ଅରୁଣାଚଳ ପ୍ରଦେଶ]] || [[ଇଟାନଗର]] || ୮୩,୭୪୩ || ୧୩,୮୨,୬୧୧ || ୬୫.୩୮% || ୨୮ || ୨ |- | [[ଆସାମ]] || [[ଦିସପୁର]] || ୭୮,୫୫୦ || ୩,୧୧,୬୯,୨୭୨ || ୭୨.୧୯% || ୩୫ || ୧୪ |- style="background-color:#F0F8FF;" | [[ଆନ୍ଧ୍ର ପ୍ରଦେଶ]] || [[ଅମରାବତୀ]] || ୧,୬୨,୯୭୫ || ୪,୯୩,୮୬,୭୯୯ || ୬୭.୦୨% || ୨୬ || ୨୫ |- | [[ଉତ୍ତର ପ୍ରଦେଶ]] || [[ଲକ୍ଷ୍ନୌ]] || ୨,୪୩,୨୯୬ || ୧୯,୯୫,୮୧,୪୭୭ || ୬୭.୬୮% || ୭୫ || ୮୦ |- style="background-color:#F0F8FF;" | [[ଉତ୍ତରାଖଣ୍ଡ]] || [[ଡେରାଡୁନ]] || ୫୩,୫୬୬ || ୧,୦୧,୧୬,୭୫୨ || ୭୮.୮୨% || ୧୩ || ୫ |- | [[ଓଡ଼ିଶା]] || [[ଭୁବନେଶ୍ୱର]] || ୧,୫୫,୮୨୦ || ୪,୧୯,୪୭,୩୫୮ || ୭୨.୮୭% || [[ଓଡ଼ିଶାର ଜିଲ୍ଲାମାନଙ୍କର ତାଲିକା|୩୦]] || [[ଓଡ଼ିଶାର ଲୋକ ସଭା ନିର୍ବାଚନ ମଣ୍ଡଳୀ ତାଲିକା|୨୧]] |- style="background-color:#F0F8FF;" | [[କର୍ଣ୍ଣାଟକ]] || [[ବେଙ୍ଗାଳୁରୁ]] || ୧,୯୧,୭୯୧ || ୬,୧୧,୩୦,୭୦୪ || ୭୫.୩୬% || ୩୧ || ୨୮ |- | [[କେରଳ]] || [[ଥିରୁଅନନ୍ତପୁରମ]] || ୩୮,୮୬୩ || ୩,୩୩,୮୭,୬୭୭ || ୯୪.୦୦% || ୧୪ || ୨୦ |- style="background-color:#F0F8FF;" | [[ଗୁଜରାଟ]] || [[ଗାନ୍ଧୀନଗର|ଗାନ୍ଧିନଗର]] || ୧,୯୬,୦୨୪ || ୬,୦୩,୮୩,୬୨୮ || ୭୮.୦୩% || ୩୩ || ୨୬ |- | [[ଗୋଆ]] || [[ପାଣାଜୀ]] || ୩,୭୦୨ || ୧୪,୫୭,୭୨୩ || ୮୮.୭୦% || ୦୨ || ୨ |- style="background-color:#F0F8FF;" | [[ଛତିଶଗଡ଼]] || [[ରାୟପୁର, ଛତିଶଗଡ଼|ରାୟପୁର]] || ୧,୩୫,୧୯୪ || ୨,୫୫,୪୦,୧୯୬ || ୭୦.୨୮% || ୩୩ || ୧୧ |- | [[ଝାଡ଼ଖଣ୍ଡ]] || [[ରାଞ୍ଚି]] || ୭୪,୬୭୭ || ୩,୨୯,୬୬,୨୩୮ || ୬୬.୪୧% || ୨୪ || ୧୪ |- style="background-color:#F0F8FF;" | [[ତାମିଲନାଡୁ]] || [[ଚେନ୍ନାଇ]] || ୧,୩୦,୦୫୮ || ୭,୨୧,୩୮,୯୫୮ || ୮୦.୦୯% || ୩୮ || ୩୯ |- | [[ତେଲେଙ୍ଗାନା]] || [[ହାଇଦ୍ରାବାଦ]] || ୧,୧୨,୦୭୭ || ୩,୫୦,୦୩,୬୭୪ || ୬୬.୫୪% || ୩୩ || ୧୭ |- style="background-color:#F0F8FF;" | [[ତ୍ରିପୁରା]] || [[ଅଗରତାଲା]] || ୧୦,୪୯୧ || ୩୬,୭୧,୦୩୨ || ୮୭.୨୨% || ୦୮ || ୨ |- | [[ନାଗାଲ୍ୟାଣ୍ଡ|ନାଗାଲାଣ୍ଡ]] || [[କୋହିମା]] || ୧୬,୫୭୯ || ୧୯,୮୦,୬୦୨ || ୭୯.୫୫% || ୧୬ || ୧ |- style="background-color:#F0F8FF;" | [[ପଞ୍ଜାବ, ଭାରତ|ପଞ୍ଜାବ]] || [[ଚଣ୍ଡୀଗଡ଼]] || ୫୦,୩୬୨ || ୨,୭୭,୦୪,୨୩୬ || ୭୫.୮୪% || ୨୩ || ୧୩ |- | [[ପଶ୍ଚିମ ବଙ୍ଗ|ପଶ୍ଚିମବଙ୍ଗ]] || [[କୋଲକାତା|କଲିକତା]] || ୮୮,୭୫୨ || ୯,୧୩,୪୭,୭୩୬ || ୭୬.୨୬% || ୨୩ || ୪୨ |- style="background-color:#F0F8FF;" | [[ବିହାର]] || [[ପାଟଣା, ବିହାର|ପଟନା]] || ୯୯,୨୦୦ || ୧୦,୩୮,୦୪,୬୩୭ || ୬୧.୮୦% || ୩୮ || ୪୦ |- | [[ମଣିପୁର]] || [[ଇମ୍ଫାଲ]] || ୨୨,୩୪୭ || ୨୭,୨୧,୭୫୬ || ୭୬.୯୪% || ୧୬ || ୨ |- style="background-color:#F0F8FF;" | [[ମଧ୍ୟ ପ୍ରଦେଶ]] || [[ଭୋପାଳ]] || ୩,୦୮,୨୫୨ || ୭,୨୫,୯୭,୫୬୫ || ୬୯.୩୨% || ୫୫ || ୨୯ |- | [[ମହାରାଷ୍ଟ୍ର]] || [[ମୁମ୍ବାଇ]] || ୩,୦୭,୭୧୩ || ୧୧,୨୩,୭୨,୯୭୨ || ୮୨.୩୪% || ୩୬ || ୪୮ |- style="background-color:#F0F8FF;" | [[ମିଜୋରାମ|ମିଜୋରମ]] || [[ଆଇଜୋଲ]] || ୨୧,୦୮୧ || ୧୦,୯୧,୦୧୪ || ୯૧.୩୩% || ୧୧ || ୧ |- | [[ମେଘାଳୟ]] || [[ଶିଲଂ]] || ୨୨,୭୨୦ || ୨୯,୬୪,୦୦୭ || ୭୪.୪୩% || ୧୨ || ୨ |- style="background-color:#F0F8FF;" | [[ରାଜସ୍ଥାନ]] || [[ଜୟପୁର, ରାଜସ୍ଥାନ|ଜୟପୁର]] || ୩,୪୨,୨୩୯ || ୬,୮୬,୨୧,୦୧୨ || ୬୬.୧୧% || ୫୦ || ୨୫ |- | [[ସିକିମ]] || [[ଗାଙ୍ଗଟକ]] || ୭,୦୯୬ || ୬,୦୭,୬୮୮ || ୮୧.୪୨% || ୦୬ || ୧ |- style="background-color:#F0F8FF;" | [[ହରିୟାଣା|ହରିଆଣା]] || [[ଚଣ୍ଡୀଗଡ଼]] || ୪୪,୨୧୨ || ୨,୫୩,୫୩,୦୮୧ || ୭୫.୫୫% || ୨୨ || ୧୦ |- | [[ହିମାଚଳ ପ୍ରଦେଶ]] || [[ଶିମଲା]] || ୫୫,୬୭୩ || ୬୮,୫୬,୫୦୯ || ୮୨.୮୦% || ୧୨ || ୪ |} === କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center; font-family: sans-serif;" |- style="background-color:#E67E22; color:white; font-size: 1.1em;" ! scope="col" | କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ ! scope="col" | ରାଜଧାନୀ ! scope="col" | ଆୟତନ (ବର୍ଗ କି.ମି.) ! scope="col" | ଜନସଂଖ୍ୟା ! scope="col" | ସାକ୍ଷରତା ହାର ! scope="col" | ସୂଚନା |- style="background-color:#FFF5EE;" | [[ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜ]] || [[ପୋର୍ଟ ବ୍ଲେୟର|ଶ୍ରୀ ବିଜୟ ପୁରମ୍]] || ୮,୨୪୯ || ୪,୧୯,୯୭୮ || ୮୬.୨୭% || |- | [[ଜମ୍ମୁ ଓ କଶ୍ମୀର|ଜମ୍ମୁ ଓ କାଶ୍ମୀର]] || [[ଶ୍ରୀନଗର]] (ଗ୍ରୀଷ୍ମ)<br />[[ଜାମ୍ମୁ|ଜମ୍ମୁ]] (ଶୀତ) || ୪୨,୨୪୧ || ୧,୫୮,୬୭,୦୧୩ || ୭୭.୩୦% || |- style="background-color:#FFF5EE;" | [[ଚଣ୍ଡୀଗଡ଼]] || [[ଚଣ୍ଡୀଗଡ଼]] || ୧୧୪ || ୧୩,୬୪,୦୦୦ || ୮୬.୪୩% || |- | [[ଦାଦ୍ରା ଓ ନଗର ହବେଳୀ ଏବଂ ଡାମନ ଓ ଡିଉ]] || [[ଡାମନ]] || ୬୦୩ || ୭,୪୭,୦୦୦ || ୮୨.୩୬% || |- style="background-color:#FFF5EE;" | [[ଦିଲ୍ଲୀ|ଦିଲ୍ଲୀ (ଜାତୀୟ ରାଜଧାନୀ ଅଞ୍ଚଳ)]] || [[ନୂଆ ଦିଲ୍ଲୀ]] || ୧,୪୮୪ || ୩,୩୮,୦୭,୦୦୦ || ୮୮.୭୦% || |- | [[ପୁଡୁଚେରୀ]] || [[ପୁଡୁଚେରୀ (ସହର)|ପୁଡୁଚେରୀ]] || ୪୮୩ || ୧୬,୪୩,୦୦୦ || ୮୬.୫୫% || |- style="background-color:#FFF5EE;" | [[ଲାକ୍ଷାଦ୍ୱୀପ|ଲକ୍ଷଦ୍ୱୀପ]] || [[କବରତ୍ତୀ]] || ୩୨.୬୨ || ୬୯,୮୭୩ || ୯୨.୨୮% || |- | [[ଲଦାଖ]] || [[ଲେହ]] || ୮୬,୯୦୪ || ୩,୦୩,୯୨୮ || ୭୪.୨୭% || |} == କେନ୍ଦ୍ର ଓ ରାଜ୍ୟ ସରକାରଙ୍କ ମୁଖ୍ୟ ବିଭାଗ ଓ ଦାୟିତ୍ୱ == ଭାରତୀୟ ସମ୍ବିଧାନର ସପ୍ତମ ଅନୁସୂଚୀ ଅନୁଯାୟୀ କ୍ଷମତାକୁ ତିନୋଟି ତାଲିକାରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇଛି: ସଂଘ ସୂଚୀ (କେନ୍ଦ୍ର), ରାଜ୍ୟ ସୂଚୀ ଏବଂ ଯୁଗ୍ମ ସୂଚୀ । {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border:1px solid #aaa; text-align:left;" |+ style="background:#003366; color:white; padding:10px; font-size:1.1em;" | '''ଶାସନ ବ୍ୟବସ୍ଥା: କେନ୍ଦ୍ର ବନାମ ରାଜ୍ୟ''' |- style="background:#E9E9E9; text-align:center;" ! width="20%" | ବିଭାଗ ! width="40%" | କେନ୍ଦ୍ର ସରକାରଙ୍କ ଦାୟିତ୍ୱ (ସଂଘ ସୂଚୀ) ! width="40%" | ରାଜ୍ୟ ସରକାରଙ୍କ ଦାୟିତ୍ୱ (ରାଜ୍ୟ ସୂଚୀ) |- | '''ପ୍ରତିରକ୍ଷା ଓ ସୁରକ୍ଷା''' | ସେନା, ନୌସେନା, ବାୟୁସେନା ଏବଂ ଆନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ସୀମା ସୁରକ୍ଷା । | ଆଭ୍ୟନ୍ତରୀଣ ଶାନ୍ତି ରକ୍ଷା ପାଇଁ ରାଜ୍ୟ ପୋଲିସ ବାହିନୀ । |- | '''ବୈଦେଶିକ ବ୍ୟାପାର''' | ଅନ୍ୟ ଦେଶ ସହିତ ସମ୍ପର୍କ, ଚୁକ୍ତିନାମା ଏବଂ କୂଟନୀତି । | କୌଣସି ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଦାୟିତ୍ୱ ନାହିଁ (କେନ୍ଦ୍ରର ନିୟମ ପାଳନ କରନ୍ତି) । |- | '''ଅର୍ଥ ଓ ମୁଦ୍ରା''' | ମୁଦ୍ରା ଛାପିବା, ବ୍ୟାଙ୍କିଙ୍ଗ୍ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଏବଂ ଆୟକର (Income Tax) । | ବିକ୍ରୟ କର, ଜମି ରାଜସ୍ୱ ଏବଂ ରାଜ୍ୟ ଅବକାରୀ ଶୁଳ୍କ । |- | '''ପରିବହନ''' | ଭାରତୀୟ ରେଳବାଇ, ଜାତୀୟ ରାଜପଥ (NH) ଏବଂ ବିମାନ ଚଳାଚଳ । | ରାଜ୍ୟ ପରିବହନ ନିଗମ (Bus), ଗ୍ରାମ୍ୟ ରାସ୍ତା ଓ ପଞ୍ଚାୟତ ପଥ । |- | '''ନ୍ୟାୟପାଳିକା''' | ସର୍ବୋଚ୍ଚ ନ୍ୟାୟାଳୟ (Supreme Court) ର ପରିଚାଳନା । | ଉଚ୍ଚ ନ୍ୟାୟାଳୟ (High Court) ଓ ଜିଲ୍ଲା କୋର୍ଟ । |- | '''ଲୋକସେବା''' | ସର୍ବଭାରତୀୟ ସେବା (IAS, IPS) ଓ UPSC । | ରାଜ୍ୟ ପ୍ରଶାସନିକ ସେବା (ଯଥା: OAS) ଓ OPSC । |} === ଯୁଗ୍ମ ସୂଚୀ (Concurrent List) === ଏହି ବିଷୟଗୁଡ଼ିକ ଉପରେ ଉଭୟ କେନ୍ଦ୍ର ଓ ରାଜ୍ୟ ସରକାର ନିୟମ ପ୍ରଣୟନ କରିପାରିବେ: * ଶିକ୍ଷା: ବିଦ୍ୟାଳୟ ଓ ବିଶ୍ୱବିଦ୍ୟାଳୟ ସ୍ତରୀୟ ଶିକ୍ଷାଦାନ । * ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ: ଡାକ୍ତରଖାନା ପରିଚାଳନା ଏବଂ ମହାମାରୀ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ । * ଅରଣ୍ୟ ଓ ବନ୍ୟପ୍ରାଣୀ: ଜଙ୍ଗଲ ସଂରକ୍ଷଣ ଏବଂ ପରିବେଶ ସୁରକ୍ଷା । * ବିବାହ ଓ ଉତ୍ତରାଧିକାର: ସାମାଜିକ ନିୟମାବଳୀ ଏବଂ ପଞ୍ଜୀକରଣ । == ଇତିହାସ == ଭାରତର ପ୍ରଶାସନିକ ବିଭାଜନର ଇତିହାସ ଅତି ପ୍ରାଚୀନ, ମାତ୍ର ଆଧୁନିକ ରାଜ୍ୟ ଗଠନ ପ୍ରକ୍ରିୟା ବ୍ରିଟିଶ ଶାସନ କାଳରୁ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିଲା । ସ୍ୱାଧୀନତା ପରେ ଭାଷା ଏବଂ ପ୍ରଶାସନିକ ସୁବିଧା ଆଧାରରେ ରାଜ୍ୟଗୁଡ଼ିକର ପୁନର୍ଗଠନ କରାଯାଇଛି । {| class="wikitable" style="width:100%; border:1px solid #aaa; line-height:1.6em;" |+ style="background:#003366; color:white; padding:10px; font-size:1.2em;" | '''ଭାରତର ରାଜ୍ୟ ଗଠନର ଐତିହାସିକ କ୍ରମବିକାଶ''' |- style="background:#eeeeee; text-align:center;" ! width="20%" | ସମୟକାଳ !! width="80%" | ମୁଖ୍ୟ ଐତିହାସିକ ଘଟଣାବଳୀ |- | style="background:#f9f9f9; font-weight:bold;" | ବ୍ରିଟିଶ ଭାରତ <br>(୧୯୪୭ ପୂର୍ବରୁ) | ବ୍ରିଟିଶ ଶାସନ କାଳରେ ଭାରତ ଦୁଇ ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ ଥିଲା: '''ପ୍ରଦେଶ (Provinces)''' ଯାହା ସିଧାସଳଖ ବ୍ରିଟିଶଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଶାସିତ ହେଉଥିଲା ଏବଂ '''ଦେଶୀୟ ରାଜ୍ୟ (Princely States)''' ଯାହା ସ୍ଥାନୀୟ ରାଜାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଶାସିତ ହେଉଥିଲା । ୧୯୩୬ରେ ଓଡ଼ିଶା ଭାଷା ଭିତ୍ତିରେ ପ୍ରଥମ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ପ୍ରଦେଶ ଭାବେ ଗଠିତ ହୋଇଥିଲା । |- | style="background:#f9f9f9; font-weight:bold;" | ସ୍ୱାଧୀନତା ପରେ <br>(୧୯୪୭–୧୯୫୦) | ସ୍ୱାଧୀନତା ପରେ ସର୍ଦ୍ଦାର ବଲ୍ଲଭଭାଇ ପଟେଲଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ୫୬୨ଟି ଦେଶୀୟ ରାଜ୍ୟକୁ ଭାରତ ସଂଘରେ ମିଶ୍ରଣ କରାଗଲା । ୧୯୫୦ ସମ୍ବିଧାନ ଅନୁଯାୟୀ ରାଜ୍ୟଗୁଡ଼ିକ କୁ ୪ଟି ଶ୍ରେଣୀରେ (Part A, B, C, D) ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇଥିଲା । |- | style="background:#f9f9f9; font-weight:bold;" | ରାଜ୍ୟ ପୁନର୍ଗଠନ <br>(୧୯୫୬) | ୧୯୫୩ରେ ଭାଷା ଭିତ୍ତିରେ '''ଆନ୍ଧ୍ର ପ୍ରଦେଶ''' ପ୍ରଥମ ରାଜ୍ୟ ଭାବେ ଗଠିତ ହେଲା । ଏହାପରେ ୧୯୫୬ରେ '''ରାଜ୍ୟ ପୁନର୍ଗଠନ ଆଇନ''' (States Reorganisation Act) ପାରିତ ହେଲା, ଯାହାଦ୍ୱାରା ଦେଶକୁ ୧୪ଟି ରାଜ୍ୟ ଓ ୬ଟି କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳରେ ପୁନଃବିଭକ୍ତ କରାଗଲା । |- | style="background:#f9f9f9; font-weight:bold;" | ପରବର୍ତ୍ତୀ ବିଭାଜନ <br>(୧୯୬୦–୨୦୦୦) | * '''୧୯୬୦:''' ବମ୍ବେ ପ୍ରଦେଶ ବିଭାଜିତ ହୋଇ ଗୁଜରାଟ ଓ ମହାରାଷ୍ଟ୍ର ଗଠିତ ।<br>* '''୧୯୬୬:''' ପଞ୍ଜାବରୁ ହରିୟାଣା ପୃଥକ ହେଲା ।<br>* '''୨୦୦୦:''' ତିନୋଟି ନୂଆ ରାଜ୍ୟ ଗଠିତ: ଛତିଶଗଡ଼, ଉତ୍ତରାଖଣ୍ଡ ଏବଂ ଝାଡ଼ଖଣ୍ଡ । |- | style="background:#f9f9f9; font-weight:bold;" | ଆଧୁନିକ ପରିବର୍ତ୍ତନ <br>(୨୦୧୪–ବର୍ତ୍ତମାନ) | * '''୨୦୧୪:''' ଆନ୍ଧ୍ର ପ୍ରଦେଶରୁ ପୃଥକ ହୋଇ '''ତେଲେଙ୍ଗାନା''' ୨୯ତମ ରାଜ୍ୟ ହେଲା ।<br>* '''୨୦୧୯:''' ଜମ୍ମୁ ଓ କାଶ୍ମୀରର ରାଜ୍ୟ ମାନ୍ୟତା ରଦ୍ଦ ହୋଇ ଏହାକୁ ଦୁଇଟି କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ (ଜମ୍ମୁ-କାଶ୍ମୀର ଓ ଲଦାଖ)ରେ ପରିଣତ କରାଗଲା ।<br>* '''୨୦୨୦:''' ଦାଦ୍ରା-ନଗର ହାଭେଳୀ ଏବଂ ଦାମନ-ଦିଉର ମିଶ୍ରଣ କରାଗଲା । |} === ମୁଖ୍ୟ ମାଇଲଖୁଣ୍ଟ === * **୧୯୩୬:** ଓଡ଼ିଶା ପ୍ରଥମ ଭାଷାଭିତ୍ତିକ ପ୍ରଦେଶ । * **୧୯୫୩:** ଫଜଲ ଅଲି କମିଶନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ରାଜ୍ୟ ପୁନର୍ଗଠନ ପାଇଁ ସୁପାରିଶ । * **୨୦୧୯:** ଧାରା ୩୭୦ ଉଚ୍ଛେଦ ଏବଂ ଜମ୍ମୁ-କାଶ୍ମୀର ପୁନର୍ଗଠନ । == ଶାସନ ବ୍ୟବସ୍ଥା == ଭାରତୀୟ ସମ୍ବିଧାନ ଅନୁଯାୟୀ, ଦେଶରେ ଏକ ଦ୍ୱିସ୍ତରୀୟ ଶାସନ ବ୍ୟବସ୍ଥା ପ୍ରଚଳିତ । ରାଜ୍ୟଗୁଡ଼ିକ ସ୍ୱାୟତ୍ତ ଶାସନ କରୁଥିବା ବେଳେ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳଗୁଡ଼ିକ ସିଧାସଳଖ କେନ୍ଦ୍ର ସରକାରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପରିଚାଳିତ ହୁଅନ୍ତି । {| class="wikitable" style="width:100%; border:1px solid #aaa; line-height:1.6em;" |+ style="background:#4B0082; color:white; padding:10px; font-size:1.2em;" | '''ରାଜ୍ୟ ଓ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳର ଶାସନଗତ ପ୍ରଭେଦ''' |- style="background:#f2f2f2; text-align:center;" ! width="20%" | ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ !! width="40%" | ରାଜ୍ୟ (States) !! width="40%" | କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ (UTs) |- | '''ସାମ୍ବିଧାନିକ ମୁଖ୍ୟ''' | [[ରାଜ୍ୟପାଳ]] (Governor) | [[ଉପରାଜ୍ୟପାଳ]] (Lt. Governor) କିମ୍ବା ପ୍ରଶାସକ (Administrator) |- | '''ପ୍ରଶାସନିକ ମୁଖ୍ୟ''' | [[ମୁଖ୍ୟମନ୍ତ୍ରୀ]] (ନିର୍ବାଚିତ) | ଭାରତର [[ରାଷ୍ଟ୍ରପତି]] (କେନ୍ଦ୍ର ସରକାରଙ୍କ ପ୍ରତିନିଧିଙ୍କ ଜରିଆରେ) |- | '''ବିଧାନସଭା''' | ସମସ୍ତ ରାଜ୍ୟରେ ନିଜସ୍ୱ ବିଧାନସଭା ରହିଛି । | କେବଳ ଦିଲ୍ଲୀ, ପୁଡୁଚେରୀ ଏବଂ ଜମ୍ମୁ-କାଶ୍ମୀରରେ ବିଧାନସଭା ରହିଛି । |- | '''ଆଇନ ପ୍ରଣୟନ''' | ରାଜ୍ୟ ସୂଚୀରେ ଥିବା ବିଷୟ ଉପରେ ସ୍ୱାଧୀନ ଭାବେ ଆଇନ ଗଢ଼ିପାରିବେ । | ସଂସଦ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଣୀତ ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ପରିଚାଳିତ ହୁଅନ୍ତି । |- | '''ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ''' | ସଂସଦର ଉଭୟ ସଦନ ([[ଲୋକ ସଭା]] ଓ [[ରାଜ୍ୟ ସଭା]])ରେ ପ୍ରତିନିଧି ରହନ୍ତି । | ସମସ୍ତ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳର ରାଜ୍ୟ ସଭାରେ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ ନାହିଁ । |} === ମୁଖ୍ୟ ଶାସନ ସଂସ୍ଥା === * '''ରାଜ୍ୟ ସରକାର:''' ପ୍ରତି ରାଜ୍ୟର ଶାସନ ବ୍ୟବସ୍ଥା ତିନୋଟି ଅଙ୍ଗକୁ ନେଇ ଗଠିତ: ବିଧାୟିକା (Legislature), କାର୍ଯ୍ୟପାଳିକା (Executive) ଏବଂ ନ୍ୟାୟପାଳିକା (Judiciary) । * '''କେନ୍ଦ୍ର ସରକାରଙ୍କ ଭୂମିକା:''' କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳଗୁଡ଼ିକରେ ଗୃହ ମନ୍ତ୍ରଣାଳୟ (Ministry of Home Affairs) ପ୍ରଶାସନିକ ନିଷ୍ପତ୍ତି ନେବାରେ ପ୍ରମୁଖ ଭୂମିକା ଗ୍ରହଣ କରେ । * '''ସ୍ଥାନୀୟ ଶାସନ:''' ଉଭୟ କ୍ଷେତ୍ରରେ ପଞ୍ଚାୟତିରାଜ ଏବଂ ପୌରପାଳିକା ବ୍ୟବସ୍ଥା ମାଧ୍ୟମରେ ତୃଣମୂଳ ସ୍ତରରେ ଶାସନ ପରିଚାଳିତ ହୁଏ । == ଏହାକୁ ମଧ୍ୟ ଦେଖନ୍ତୁ == * ଭାରତର ଉପବିଭାଗ * ରାଜ୍ୟ ଓ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳଗୁଡିକର ଜନସଂଖ୍ୟା ଅନୁସାରେ ସଂଗ୍ରହ == ଆଧାର == {{ଆଧାର}} == ବାହାର ସ୍ରୋତ == * [http://www.india.gov.in/knowindia/state_uts.php Official Government of India website: States and Union Territories] * [http://www.indohistory.com/modern_states.html Clickable map of India and History of States] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100111021034/http://www.indohistory.com/modern_states.html |date=2010-01-11 }} * [http://www.citymayors.com/government/india_government.html Article on sub-national governance in India] * [http://www.mapunity.in/maps/india/ Interactive Map of India] {{ଭାରତର ରାଜ୍ୟ}} {{DEFAULTSORT:ଭାରତର ରାଜ୍ୟ ଓ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ}} [[ଶ୍ରେଣୀ:ଭାରତର ରାଜ୍ୟ ଓ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ| ]] [[ଶ୍ରେଣୀ:ଭାରତ]] ld2e3zwt8fmbv47b5urxcaxc2a38e5o 595038 595037 2026-05-07T08:09:00Z Subhamss2008 37188 /* ଜନସଂଖ୍ୟା ଓ ଭୌଗୋଳିକ ସ୍ଥିତି */ 595038 wikitext text/x-wiki {{ଛୋଟ|ଭାରତର ରାଜ୍ୟ ଓ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ}} [[ଭାରତ]] ଏକ [[ସଂଘୀୟ ଗଣରାଜ୍ୟ]] ଅଟେ ।<ref name="official">{{cite web |url=http://www.india.gov.in/knowindia/state_uts.php|title=States and union territories|accessdate=2007-09-07 |work= }}</ref> ଏହା '''୨୮ଟି''' [[ଭାରତର ରାଜ୍ୟ|ରାଜ୍ୟ]] ଓ '''୮ଟି''' [[କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ]]ରେ ବିଭକ୍ତ । ରାଜ୍ୟ ଓ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳଗୁଡ଼ିକ ପୁନର୍ବାର ଜିଲ୍ଲା ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପ୍ରଶାସନିକ [[ଭାରତର ଉପବିଭାଗ|ଉପବିଭାଗ]]ରେ ବିଭାଜିତ ହୋଇଛି ।<ref name="official"/> == ରାଜ୍ୟ ଓ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳମାନ == === ରାଜ୍ୟ === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center; font-family: sans-serif;" |- style="background-color:#0072B2; color:white; font-size: 1.1em;" ! scope="col" | ରାଜ୍ୟ ! scope="col" | ରାଜଧାନୀ ! scope="col" | ଆୟତନ (ବର୍ଗ କି.ମି.) ! scope="col" | ଜନସଂଖ୍ୟା<ref>[http://censusindia.gov.in/2011-prov-results/paper2/data_files/india/Statement2_RU_Pop&Sexrtaio_State.xls Provisional Population Totals of India (2011)]</ref> ! scope="col" | ସାକ୍ଷରତା ହାର ! scope="col" | ଜିଲ୍ଲା ସଂଖ୍ୟା ! scope="col" | ଲୋକ ସଭା ଆସନ |- style="background-color:#F0F8FF;" | [[ଅରୁଣାଚଳ ପ୍ରଦେଶ]] || [[ଇଟାନଗର]] || ୮୩,୭୪୩ || ୧୩,୮୨,୬୧୧ || ୬୫.୩୮% || ୨୮ || ୨ |- | [[ଆସାମ]] || [[ଦିସପୁର]] || ୭୮,୫୫୦ || ୩,୧୧,୬୯,୨୭୨ || ୭୨.୧୯% || ୩୫ || ୧୪ |- style="background-color:#F0F8FF;" | [[ଆନ୍ଧ୍ର ପ୍ରଦେଶ]] || [[ଅମରାବତୀ]] || ୧,୬୨,୯୭୫ || ୪,୯୩,୮୬,୭୯୯ || ୬୭.୦୨% || ୨୬ || ୨୫ |- | [[ଉତ୍ତର ପ୍ରଦେଶ]] || [[ଲକ୍ଷ୍ନୌ]] || ୨,୪୩,୨୯୬ || ୧୯,୯୫,୮୧,୪୭୭ || ୬୭.୬୮% || ୭୫ || ୮୦ |- style="background-color:#F0F8FF;" | [[ଉତ୍ତରାଖଣ୍ଡ]] || [[ଡେରାଡୁନ]] || ୫୩,୫୬୬ || ୧,୦୧,୧୬,୭୫୨ || ୭୮.୮୨% || ୧୩ || ୫ |- | [[ଓଡ଼ିଶା]] || [[ଭୁବନେଶ୍ୱର]] || ୧,୫୫,୮୨୦ || ୪,୧୯,୪୭,୩୫୮ || ୭୨.୮୭% || [[ଓଡ଼ିଶାର ଜିଲ୍ଲାମାନଙ୍କର ତାଲିକା|୩୦]] || [[ଓଡ଼ିଶାର ଲୋକ ସଭା ନିର୍ବାଚନ ମଣ୍ଡଳୀ ତାଲିକା|୨୧]] |- style="background-color:#F0F8FF;" | [[କର୍ଣ୍ଣାଟକ]] || [[ବେଙ୍ଗାଳୁରୁ]] || ୧,୯୧,୭୯୧ || ୬,୧୧,୩୦,୭୦୪ || ୭୫.୩୬% || ୩୧ || ୨୮ |- | [[କେରଳ]] || [[ଥିରୁଅନନ୍ତପୁରମ]] || ୩୮,୮୬୩ || ୩,୩୩,୮୭,୬୭୭ || ୯୪.୦୦% || ୧୪ || ୨୦ |- style="background-color:#F0F8FF;" | [[ଗୁଜରାଟ]] || [[ଗାନ୍ଧୀନଗର|ଗାନ୍ଧିନଗର]] || ୧,୯୬,୦୨୪ || ୬,୦୩,୮୩,୬୨୮ || ୭୮.୦୩% || ୩୩ || ୨୬ |- | [[ଗୋଆ]] || [[ପାଣାଜୀ]] || ୩,୭୦୨ || ୧୪,୫୭,୭୨୩ || ୮୮.୭୦% || ୦୨ || ୨ |- style="background-color:#F0F8FF;" | [[ଛତିଶଗଡ଼]] || [[ରାୟପୁର, ଛତିଶଗଡ଼|ରାୟପୁର]] || ୧,୩୫,୧୯୪ || ୨,୫୫,୪୦,୧୯୬ || ୭୦.୨୮% || ୩୩ || ୧୧ |- | [[ଝାଡ଼ଖଣ୍ଡ]] || [[ରାଞ୍ଚି]] || ୭୪,୬୭୭ || ୩,୨୯,୬୬,୨୩୮ || ୬୬.୪୧% || ୨୪ || ୧୪ |- style="background-color:#F0F8FF;" | [[ତାମିଲନାଡୁ]] || [[ଚେନ୍ନାଇ]] || ୧,୩୦,୦୫୮ || ୭,୨୧,୩୮,୯୫୮ || ୮୦.୦୯% || ୩୮ || ୩୯ |- | [[ତେଲେଙ୍ଗାନା]] || [[ହାଇଦ୍ରାବାଦ]] || ୧,୧୨,୦୭୭ || ୩,୫୦,୦୩,୬୭୪ || ୬୬.୫୪% || ୩୩ || ୧୭ |- style="background-color:#F0F8FF;" | [[ତ୍ରିପୁରା]] || [[ଅଗରତାଲା]] || ୧୦,୪୯୧ || ୩୬,୭୧,୦୩୨ || ୮୭.୨୨% || ୦୮ || ୨ |- | [[ନାଗାଲ୍ୟାଣ୍ଡ|ନାଗାଲାଣ୍ଡ]] || [[କୋହିମା]] || ୧୬,୫୭୯ || ୧୯,୮୦,୬୦୨ || ୭୯.୫୫% || ୧୬ || ୧ |- style="background-color:#F0F8FF;" | [[ପଞ୍ଜାବ, ଭାରତ|ପଞ୍ଜାବ]] || [[ଚଣ୍ଡୀଗଡ଼]] || ୫୦,୩୬୨ || ୨,୭୭,୦୪,୨୩୬ || ୭୫.୮୪% || ୨୩ || ୧୩ |- | [[ପଶ୍ଚିମ ବଙ୍ଗ|ପଶ୍ଚିମବଙ୍ଗ]] || [[କୋଲକାତା|କଲିକତା]] || ୮୮,୭୫୨ || ୯,୧୩,୪୭,୭୩୬ || ୭୬.୨୬% || ୨୩ || ୪୨ |- style="background-color:#F0F8FF;" | [[ବିହାର]] || [[ପାଟଣା, ବିହାର|ପଟନା]] || ୯୯,୨୦୦ || ୧୦,୩୮,୦୪,୬୩୭ || ୬୧.୮୦% || ୩୮ || ୪୦ |- | [[ମଣିପୁର]] || [[ଇମ୍ଫାଲ]] || ୨୨,୩୪୭ || ୨୭,୨୧,୭୫୬ || ୭୬.୯୪% || ୧୬ || ୨ |- style="background-color:#F0F8FF;" | [[ମଧ୍ୟ ପ୍ରଦେଶ]] || [[ଭୋପାଳ]] || ୩,୦୮,୨୫୨ || ୭,୨୫,୯୭,୫୬୫ || ୬୯.୩୨% || ୫୫ || ୨୯ |- | [[ମହାରାଷ୍ଟ୍ର]] || [[ମୁମ୍ବାଇ]] || ୩,୦୭,୭୧୩ || ୧୧,୨୩,୭୨,୯୭୨ || ୮୨.୩୪% || ୩୬ || ୪୮ |- style="background-color:#F0F8FF;" | [[ମିଜୋରାମ|ମିଜୋରମ]] || [[ଆଇଜୋଲ]] || ୨୧,୦୮୧ || ୧୦,୯୧,୦୧୪ || ୯૧.୩୩% || ୧୧ || ୧ |- | [[ମେଘାଳୟ]] || [[ଶିଲଂ]] || ୨୨,୭୨୦ || ୨୯,୬୪,୦୦୭ || ୭୪.୪୩% || ୧୨ || ୨ |- style="background-color:#F0F8FF;" | [[ରାଜସ୍ଥାନ]] || [[ଜୟପୁର, ରାଜସ୍ଥାନ|ଜୟପୁର]] || ୩,୪୨,୨୩୯ || ୬,୮୬,୨୧,୦୧୨ || ୬୬.୧୧% || ୫୦ || ୨୫ |- | [[ସିକିମ]] || [[ଗାଙ୍ଗଟକ]] || ୭,୦୯୬ || ୬,୦୭,୬୮୮ || ୮୧.୪୨% || ୦୬ || ୧ |- style="background-color:#F0F8FF;" | [[ହରିୟାଣା|ହରିଆଣା]] || [[ଚଣ୍ଡୀଗଡ଼]] || ୪୪,୨୧୨ || ୨,୫୩,୫୩,୦୮୧ || ୭୫.୫୫% || ୨୨ || ୧୦ |- | [[ହିମାଚଳ ପ୍ରଦେଶ]] || [[ଶିମଲା]] || ୫୫,୬୭୩ || ୬୮,୫୬,୫୦୯ || ୮୨.୮୦% || ୧୨ || ୪ |} === କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center; font-family: sans-serif;" |- style="background-color:#E67E22; color:white; font-size: 1.1em;" ! scope="col" | କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ ! scope="col" | ରାଜଧାନୀ ! scope="col" | ଆୟତନ (ବର୍ଗ କି.ମି.) ! scope="col" | ଜନସଂଖ୍ୟା ! scope="col" | ସାକ୍ଷରତା ହାର ! scope="col" | ସୂଚନା |- style="background-color:#FFF5EE;" | [[ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜ]] || [[ପୋର୍ଟ ବ୍ଲେୟର|ଶ୍ରୀ ବିଜୟ ପୁରମ୍]] || ୮,୨୪୯ || ୪,୧୯,୯୭୮ || ୮୬.୨୭% || |- | [[ଜମ୍ମୁ ଓ କଶ୍ମୀର|ଜମ୍ମୁ ଓ କାଶ୍ମୀର]] || [[ଶ୍ରୀନଗର]] (ଗ୍ରୀଷ୍ମ)<br />[[ଜାମ୍ମୁ|ଜମ୍ମୁ]] (ଶୀତ) || ୪୨,୨୪୧ || ୧,୫୮,୬୭,୦୧୩ || ୭୭.୩୦% || |- style="background-color:#FFF5EE;" | [[ଚଣ୍ଡୀଗଡ଼]] || [[ଚଣ୍ଡୀଗଡ଼]] || ୧୧୪ || ୧୩,୬୪,୦୦୦ || ୮୬.୪୩% || |- | [[ଦାଦ୍ରା ଓ ନଗର ହବେଳୀ ଏବଂ ଡାମନ ଓ ଡିଉ]] || [[ଡାମନ]] || ୬୦୩ || ୭,୪୭,୦୦୦ || ୮୨.୩୬% || |- style="background-color:#FFF5EE;" | [[ଦିଲ୍ଲୀ|ଦିଲ୍ଲୀ (ଜାତୀୟ ରାଜଧାନୀ ଅଞ୍ଚଳ)]] || [[ନୂଆ ଦିଲ୍ଲୀ]] || ୧,୪୮୪ || ୩,୩୮,୦୭,୦୦୦ || ୮୮.୭୦% || |- | [[ପୁଡୁଚେରୀ]] || [[ପୁଡୁଚେରୀ (ସହର)|ପୁଡୁଚେରୀ]] || ୪୮୩ || ୧୬,୪୩,୦୦୦ || ୮୬.୫୫% || |- style="background-color:#FFF5EE;" | [[ଲାକ୍ଷାଦ୍ୱୀପ|ଲକ୍ଷଦ୍ୱୀପ]] || [[କବରତ୍ତୀ]] || ୩୨.୬୨ || ୬୯,୮୭୩ || ୯୨.୨୮% || |- | [[ଲଦାଖ]] || [[ଲେହ]] || ୮୬,୯୦୪ || ୩,୦୩,୯୨୮ || ୭୪.୨୭% || |} == କେନ୍ଦ୍ର ଓ ରାଜ୍ୟ ସରକାରଙ୍କ ମୁଖ୍ୟ ବିଭାଗ ଓ ଦାୟିତ୍ୱ == ଭାରତୀୟ ସମ୍ବିଧାନର ସପ୍ତମ ଅନୁସୂଚୀ ଅନୁଯାୟୀ କ୍ଷମତାକୁ ତିନୋଟି ତାଲିକାରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇଛି: ସଂଘ ସୂଚୀ (କେନ୍ଦ୍ର), ରାଜ୍ୟ ସୂଚୀ ଏବଂ ଯୁଗ୍ମ ସୂଚୀ । {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border:1px solid #aaa; text-align:left;" |+ style="background:#003366; color:white; padding:10px; font-size:1.1em;" | '''ଶାସନ ବ୍ୟବସ୍ଥା: କେନ୍ଦ୍ର ବନାମ ରାଜ୍ୟ''' |- style="background:#E9E9E9; text-align:center;" ! width="20%" | ବିଭାଗ ! width="40%" | କେନ୍ଦ୍ର ସରକାରଙ୍କ ଦାୟିତ୍ୱ (ସଂଘ ସୂଚୀ) ! width="40%" | ରାଜ୍ୟ ସରକାରଙ୍କ ଦାୟିତ୍ୱ (ରାଜ୍ୟ ସୂଚୀ) |- | '''ପ୍ରତିରକ୍ଷା ଓ ସୁରକ୍ଷା''' | ସେନା, ନୌସେନା, ବାୟୁସେନା ଏବଂ ଆନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ସୀମା ସୁରକ୍ଷା । | ଆଭ୍ୟନ୍ତରୀଣ ଶାନ୍ତି ରକ୍ଷା ପାଇଁ ରାଜ୍ୟ ପୋଲିସ ବାହିନୀ । |- | '''ବୈଦେଶିକ ବ୍ୟାପାର''' | ଅନ୍ୟ ଦେଶ ସହିତ ସମ୍ପର୍କ, ଚୁକ୍ତିନାମା ଏବଂ କୂଟନୀତି । | କୌଣସି ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଦାୟିତ୍ୱ ନାହିଁ (କେନ୍ଦ୍ରର ନିୟମ ପାଳନ କରନ୍ତି) । |- | '''ଅର୍ଥ ଓ ମୁଦ୍ରା''' | ମୁଦ୍ରା ଛାପିବା, ବ୍ୟାଙ୍କିଙ୍ଗ୍ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଏବଂ ଆୟକର (Income Tax) । | ବିକ୍ରୟ କର, ଜମି ରାଜସ୍ୱ ଏବଂ ରାଜ୍ୟ ଅବକାରୀ ଶୁଳ୍କ । |- | '''ପରିବହନ''' | ଭାରତୀୟ ରେଳବାଇ, ଜାତୀୟ ରାଜପଥ (NH) ଏବଂ ବିମାନ ଚଳାଚଳ । | ରାଜ୍ୟ ପରିବହନ ନିଗମ (Bus), ଗ୍ରାମ୍ୟ ରାସ୍ତା ଓ ପଞ୍ଚାୟତ ପଥ । |- | '''ନ୍ୟାୟପାଳିକା''' | ସର୍ବୋଚ୍ଚ ନ୍ୟାୟାଳୟ (Supreme Court) ର ପରିଚାଳନା । | ଉଚ୍ଚ ନ୍ୟାୟାଳୟ (High Court) ଓ ଜିଲ୍ଲା କୋର୍ଟ । |- | '''ଲୋକସେବା''' | ସର୍ବଭାରତୀୟ ସେବା (IAS, IPS) ଓ UPSC । | ରାଜ୍ୟ ପ୍ରଶାସନିକ ସେବା (ଯଥା: OAS) ଓ OPSC । |} === ଯୁଗ୍ମ ସୂଚୀ (Concurrent List) === ଏହି ବିଷୟଗୁଡ଼ିକ ଉପରେ ଉଭୟ କେନ୍ଦ୍ର ଓ ରାଜ୍ୟ ସରକାର ନିୟମ ପ୍ରଣୟନ କରିପାରିବେ: * ଶିକ୍ଷା: ବିଦ୍ୟାଳୟ ଓ ବିଶ୍ୱବିଦ୍ୟାଳୟ ସ୍ତରୀୟ ଶିକ୍ଷାଦାନ । * ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ: ଡାକ୍ତରଖାନା ପରିଚାଳନା ଏବଂ ମହାମାରୀ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ । * ଅରଣ୍ୟ ଓ ବନ୍ୟପ୍ରାଣୀ: ଜଙ୍ଗଲ ସଂରକ୍ଷଣ ଏବଂ ପରିବେଶ ସୁରକ୍ଷା । * ବିବାହ ଓ ଉତ୍ତରାଧିକାର: ସାମାଜିକ ନିୟମାବଳୀ ଏବଂ ପଞ୍ଜୀକରଣ । == ଇତିହାସ == ଭାରତର ପ୍ରଶାସନିକ ବିଭାଜନର ଇତିହାସ ଅତି ପ୍ରାଚୀନ, ମାତ୍ର ଆଧୁନିକ ରାଜ୍ୟ ଗଠନ ପ୍ରକ୍ରିୟା ବ୍ରିଟିଶ ଶାସନ କାଳରୁ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିଲା । ସ୍ୱାଧୀନତା ପରେ ଭାଷା ଏବଂ ପ୍ରଶାସନିକ ସୁବିଧା ଆଧାରରେ ରାଜ୍ୟଗୁଡ଼ିକର ପୁନର୍ଗଠନ କରାଯାଇଛି । {| class="wikitable" style="width:100%; border:1px solid #aaa; line-height:1.6em;" |+ style="background:#003366; color:white; padding:10px; font-size:1.2em;" | '''ଭାରତର ରାଜ୍ୟ ଗଠନର ଐତିହାସିକ କ୍ରମବିକାଶ''' |- style="background:#eeeeee; text-align:center;" ! width="20%" | ସମୟକାଳ !! width="80%" | ମୁଖ୍ୟ ଐତିହାସିକ ଘଟଣାବଳୀ |- | style="background:#f9f9f9; font-weight:bold;" | ବ୍ରିଟିଶ ଭାରତ <br>(୧୯୪୭ ପୂର୍ବରୁ) | ବ୍ରିଟିଶ ଶାସନ କାଳରେ ଭାରତ ଦୁଇ ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ ଥିଲା: '''ପ୍ରଦେଶ (Provinces)''' ଯାହା ସିଧାସଳଖ ବ୍ରିଟିଶଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଶାସିତ ହେଉଥିଲା ଏବଂ '''ଦେଶୀୟ ରାଜ୍ୟ (Princely States)''' ଯାହା ସ୍ଥାନୀୟ ରାଜାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଶାସିତ ହେଉଥିଲା । ୧୯୩୬ରେ ଓଡ଼ିଶା ଭାଷା ଭିତ୍ତିରେ ପ୍ରଥମ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ପ୍ରଦେଶ ଭାବେ ଗଠିତ ହୋଇଥିଲା । |- | style="background:#f9f9f9; font-weight:bold;" | ସ୍ୱାଧୀନତା ପରେ <br>(୧୯୪୭–୧୯୫୦) | ସ୍ୱାଧୀନତା ପରେ ସର୍ଦ୍ଦାର ବଲ୍ଲଭଭାଇ ପଟେଲଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ୫୬୨ଟି ଦେଶୀୟ ରାଜ୍ୟକୁ ଭାରତ ସଂଘରେ ମିଶ୍ରଣ କରାଗଲା । ୧୯୫୦ ସମ୍ବିଧାନ ଅନୁଯାୟୀ ରାଜ୍ୟଗୁଡ଼ିକ କୁ ୪ଟି ଶ୍ରେଣୀରେ (Part A, B, C, D) ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇଥିଲା । |- | style="background:#f9f9f9; font-weight:bold;" | ରାଜ୍ୟ ପୁନର୍ଗଠନ <br>(୧୯୫୬) | ୧୯୫୩ରେ ଭାଷା ଭିତ୍ତିରେ '''ଆନ୍ଧ୍ର ପ୍ରଦେଶ''' ପ୍ରଥମ ରାଜ୍ୟ ଭାବେ ଗଠିତ ହେଲା । ଏହାପରେ ୧୯୫୬ରେ '''ରାଜ୍ୟ ପୁନର୍ଗଠନ ଆଇନ''' (States Reorganisation Act) ପାରିତ ହେଲା, ଯାହାଦ୍ୱାରା ଦେଶକୁ ୧୪ଟି ରାଜ୍ୟ ଓ ୬ଟି କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳରେ ପୁନଃବିଭକ୍ତ କରାଗଲା । |- | style="background:#f9f9f9; font-weight:bold;" | ପରବର୍ତ୍ତୀ ବିଭାଜନ <br>(୧୯୬୦–୨୦୦୦) | * '''୧୯୬୦:''' ବମ୍ବେ ପ୍ରଦେଶ ବିଭାଜିତ ହୋଇ ଗୁଜରାଟ ଓ ମହାରାଷ୍ଟ୍ର ଗଠିତ ।<br>* '''୧୯୬୬:''' ପଞ୍ଜାବରୁ ହରିୟାଣା ପୃଥକ ହେଲା ।<br>* '''୨୦୦୦:''' ତିନୋଟି ନୂଆ ରାଜ୍ୟ ଗଠିତ: ଛତିଶଗଡ଼, ଉତ୍ତରାଖଣ୍ଡ ଏବଂ ଝାଡ଼ଖଣ୍ଡ । |- | style="background:#f9f9f9; font-weight:bold;" | ଆଧୁନିକ ପରିବର୍ତ୍ତନ <br>(୨୦୧୪–ବର୍ତ୍ତମାନ) | * '''୨୦୧୪:''' ଆନ୍ଧ୍ର ପ୍ରଦେଶରୁ ପୃଥକ ହୋଇ '''ତେଲେଙ୍ଗାନା''' ୨୯ତମ ରାଜ୍ୟ ହେଲା ।<br>* '''୨୦୧୯:''' ଜମ୍ମୁ ଓ କାଶ୍ମୀରର ରାଜ୍ୟ ମାନ୍ୟତା ରଦ୍ଦ ହୋଇ ଏହାକୁ ଦୁଇଟି କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ (ଜମ୍ମୁ-କାଶ୍ମୀର ଓ ଲଦାଖ)ରେ ପରିଣତ କରାଗଲା ।<br>* '''୨୦୨୦:''' ଦାଦ୍ରା-ନଗର ହାଭେଳୀ ଏବଂ ଦାମନ-ଦିଉର ମିଶ୍ରଣ କରାଗଲା । |} === ମୁଖ୍ୟ ମାଇଲଖୁଣ୍ଟ === * **୧୯୩୬:** ଓଡ଼ିଶା ପ୍ରଥମ ଭାଷାଭିତ୍ତିକ ପ୍ରଦେଶ । * **୧୯୫୩:** ଫଜଲ ଅଲି କମିଶନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ରାଜ୍ୟ ପୁନର୍ଗଠନ ପାଇଁ ସୁପାରିଶ । * **୨୦୧୯:** ଧାରା ୩୭୦ ଉଚ୍ଛେଦ ଏବଂ ଜମ୍ମୁ-କାଶ୍ମୀର ପୁନର୍ଗଠନ । == ଶାସନ ବ୍ୟବସ୍ଥା == ଭାରତୀୟ ସମ୍ବିଧାନ ଅନୁଯାୟୀ, ଦେଶରେ ଏକ ଦ୍ୱିସ୍ତରୀୟ ଶାସନ ବ୍ୟବସ୍ଥା ପ୍ରଚଳିତ । ରାଜ୍ୟଗୁଡ଼ିକ ସ୍ୱାୟତ୍ତ ଶାସନ କରୁଥିବା ବେଳେ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳଗୁଡ଼ିକ ସିଧାସଳଖ କେନ୍ଦ୍ର ସରକାରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପରିଚାଳିତ ହୁଅନ୍ତି । {| class="wikitable" style="width:100%; border:1px solid #aaa; line-height:1.6em;" |+ style="background:#4B0082; color:white; padding:10px; font-size:1.2em;" | '''ରାଜ୍ୟ ଓ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳର ଶାସନଗତ ପ୍ରଭେଦ''' |- style="background:#f2f2f2; text-align:center;" ! width="20%" | ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ !! width="40%" | ରାଜ୍ୟ (States) !! width="40%" | କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ (UTs) |- | '''ସାମ୍ବିଧାନିକ ମୁଖ୍ୟ''' | [[ରାଜ୍ୟପାଳ]] (Governor) | [[ଉପରାଜ୍ୟପାଳ]] (Lt. Governor) କିମ୍ବା ପ୍ରଶାସକ (Administrator) |- | '''ପ୍ରଶାସନିକ ମୁଖ୍ୟ''' | [[ମୁଖ୍ୟମନ୍ତ୍ରୀ]] (ନିର୍ବାଚିତ) | ଭାରତର [[ରାଷ୍ଟ୍ରପତି]] (କେନ୍ଦ୍ର ସରକାରଙ୍କ ପ୍ରତିନିଧିଙ୍କ ଜରିଆରେ) |- | '''ବିଧାନସଭା''' | ସମସ୍ତ ରାଜ୍ୟରେ ନିଜସ୍ୱ ବିଧାନସଭା ରହିଛି । | କେବଳ ଦିଲ୍ଲୀ, ପୁଡୁଚେରୀ ଏବଂ ଜମ୍ମୁ-କାଶ୍ମୀରରେ ବିଧାନସଭା ରହିଛି । |- | '''ଆଇନ ପ୍ରଣୟନ''' | ରାଜ୍ୟ ସୂଚୀରେ ଥିବା ବିଷୟ ଉପରେ ସ୍ୱାଧୀନ ଭାବେ ଆଇନ ଗଢ଼ିପାରିବେ । | ସଂସଦ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଣୀତ ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ପରିଚାଳିତ ହୁଅନ୍ତି । |- | '''ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ''' | ସଂସଦର ଉଭୟ ସଦନ ([[ଲୋକ ସଭା]] ଓ [[ରାଜ୍ୟ ସଭା]])ରେ ପ୍ରତିନିଧି ରହନ୍ତି । | ସମସ୍ତ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳର ରାଜ୍ୟ ସଭାରେ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ ନାହିଁ । |} === ମୁଖ୍ୟ ଶାସନ ସଂସ୍ଥା === * '''ରାଜ୍ୟ ସରକାର:''' ପ୍ରତି ରାଜ୍ୟର ଶାସନ ବ୍ୟବସ୍ଥା ତିନୋଟି ଅଙ୍ଗକୁ ନେଇ ଗଠିତ: ବିଧାୟିକା (Legislature), କାର୍ଯ୍ୟପାଳିକା (Executive) ଏବଂ ନ୍ୟାୟପାଳିକା (Judiciary) । * '''କେନ୍ଦ୍ର ସରକାରଙ୍କ ଭୂମିକା:''' କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳଗୁଡ଼ିକରେ ଗୃହ ମନ୍ତ୍ରଣାଳୟ (Ministry of Home Affairs) ପ୍ରଶାସନିକ ନିଷ୍ପତ୍ତି ନେବାରେ ପ୍ରମୁଖ ଭୂମିକା ଗ୍ରହଣ କରେ । * '''ସ୍ଥାନୀୟ ଶାସନ:''' ଉଭୟ କ୍ଷେତ୍ରରେ ପଞ୍ଚାୟତିରାଜ ଏବଂ ପୌରପାଳିକା ବ୍ୟବସ୍ଥା ମାଧ୍ୟମରେ ତୃଣମୂଳ ସ୍ତରରେ ଶାସନ ପରିଚାଳିତ ହୁଏ । == ଜନସଂଖ୍ୟା ଓ ଭୌଗୋଳିକ ସ୍ଥିତି == ଭାରତ ବିଶ୍ୱର ସର୍ବାଧିକ ଜନସଂଖ୍ୟା ବିଶିଷ୍ଟ ଦେଶ ଏବଂ କ୍ଷେତ୍ରଫଳ ଦୃଷ୍ଟିରୁ ସପ୍ତମ ବୃହତ୍ତମ ଦେଶ । ଦେଶର ଜନସଂଖ୍ୟା ଓ ଭୌଗୋଳିକ ସୀମା ବିଭିନ୍ନ ରାଜ୍ୟରେ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଅଟେ । === ଭୌଗୋଳିକ ରୂପରେଖ === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border:1px solid #aaa;" |+ style="background:#2E8B57; color:white; padding:10px; font-size:1.2em;" | '''ଭାରତର ପ୍ରମୁଖ ଭୌଗୋଳିକ ତଥ୍ୟ''' |- style="background:#E9E9E9; text-align:center;" ! width="30%" | ବିଷୟ !! width="40%" | ସର୍ବବୃହତ !! width="30%" | ସର୍ବନିମ୍ନ |- | '''କ୍ଷେତ୍ରଫଳ (Area)''' | [[ରାଜସ୍ଥାନ]] (୩,୪୨,୨୩୯ କିମି²) | [[ଗୋଆ]] (୩,୭୦୨ କିମି²) |- | '''ଜନସଂଖ୍ୟା (୨୦୧୧-୨୦୨୪)''' | [[ଉତ୍ତର ପ୍ରଦେଶ]] (~୨୪ କୋଟି) | [[ସିକିମ]] (~୬.୯ ଲକ୍ଷ) |- | '''ଜନସଂଖ୍ୟା ଘନତ୍ୱ''' | [[ବିହାର]] (୧,୧୦୬ ବ୍ୟକ୍ତି/କିମି²) | [[ଅରୁଣାଚଳ ପ୍ରଦେଶ]] (୧୭ ବ୍ୟକ୍ତି/କିମି²) |- | '''ସାକ୍ଷରତା ହାର''' | [[କେରଳ]] (୯୪% +) | [[ବିହାର]] (~୭୦%) |} === ଜନସଂଖ୍ୟାତ୍ମକ ପରିସଂଖ୍ୟାନ (ଅପଡେଟେଡ୍) === [[File:India-demography.png|thumb|right|300px|ଭାରତର ଜନସଂଖ୍ୟା ବିତରଣ ମାନଚିତ୍ର]] * '''ଲିଙ୍ଗ ଅନୁପାତ:''' ୨୦୧୧ ଜନଗଣନା ଅନୁଯାୟୀ ଭାରତର ହାରାହାରି ଲିଙ୍ଗ ଅନୁପାତ ୯୪୩ ଥିବାବେଳେ, କେରଳରେ ଏହା ସର୍ବାଧିକ (୧୦୮୪) ଅଟେ । * '''ସହରୀକରଣ:''' [[ତାମିଲନାଡୁ]] ଏବଂ [[ମହାରାଷ୍ଟ୍ର]] ଭାରତର ସବୁଠାରୁ ଅଧିକ ସହରୀକୃତ ରାଜ୍ୟ । * '''କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ:''' କ୍ଷେତ୍ରଫଳ ଦୃଷ୍ଟିରୁ [[ଲଦାଖ]] ସର୍ବବୃହତ ଏବଂ ଜନସଂଖ୍ୟା ଦୃଷ୍ଟିରୁ [[ଦିଲ୍ଲୀ]] ସର୍ବବୃହତ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ । === ପ୍ରମୁଖ ଭୌଗୋଳିକ ସୀମା === {| class="wikitable" style="width:100%; border:1px solid #aaa;" |- style="background:#F4A460; text-align:center;" ! ଦିଗ !! ସୀମାବର୍ତ୍ତୀ ଅଞ୍ଚଳ !! ରାଜ୍ୟ / କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ |- | '''ଉତ୍ତର''' || ହିମାଳୟ ପର୍ବତମାଳା || ଲଦାଖ, ଜମ୍ମୁ-କାଶ୍ମୀର, ହିମାଚଳ ପ୍ରଦେଶ |- | '''ଦକ୍ଷିଣ''' || ଭାରତ ମହାସାଗର || ତାମିଲନାଡୁ (କନ୍ୟାକୁମାରୀ) |- | '''ପୂର୍ବ''' || ବଙ୍ଗୋପସାଗର || ପଶ୍ଚିମବଙ୍ଗ, ଓଡ଼ିଶା, ଆନ୍ଧ୍ର ପ୍ରଦେଶ |- | '''ପଶ୍ଚିମ''' || ଆରବ ସାଗର || ଗୁଜରାଟ, ମହାରାଷ୍ଟ୍ର, ଗୋଆ |} == ଏହାକୁ ମଧ୍ୟ ଦେଖନ୍ତୁ == * ଭାରତର ଉପବିଭାଗ * ରାଜ୍ୟ ଓ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳଗୁଡିକର ଜନସଂଖ୍ୟା ଅନୁସାରେ ସଂଗ୍ରହ == ଆଧାର == {{ଆଧାର}} == ବାହାର ସ୍ରୋତ == * [http://www.india.gov.in/knowindia/state_uts.php Official Government of India website: States and Union Territories] * [http://www.indohistory.com/modern_states.html Clickable map of India and History of States] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100111021034/http://www.indohistory.com/modern_states.html |date=2010-01-11 }} * [http://www.citymayors.com/government/india_government.html Article on sub-national governance in India] * [http://www.mapunity.in/maps/india/ Interactive Map of India] {{ଭାରତର ରାଜ୍ୟ}} {{DEFAULTSORT:ଭାରତର ରାଜ୍ୟ ଓ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ}} [[ଶ୍ରେଣୀ:ଭାରତର ରାଜ୍ୟ ଓ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ| ]] [[ଶ୍ରେଣୀ:ଭାରତ]] tq7ppi86g681u8qc3h805yct99sr2wk 595039 595038 2026-05-07T08:10:00Z Subhamss2008 37188 /* ରାଜ୍ୟ ସମୂହର ସୂଚୀ */ 595039 wikitext text/x-wiki {{ଛୋଟ|ଭାରତର ରାଜ୍ୟ ଓ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ}} [[ଭାରତ]] ଏକ [[ସଂଘୀୟ ଗଣରାଜ୍ୟ]] ଅଟେ ।<ref name="official">{{cite web |url=http://www.india.gov.in/knowindia/state_uts.php|title=States and union territories|accessdate=2007-09-07 |work= }}</ref> ଏହା '''୨୮ଟି''' [[ଭାରତର ରାଜ୍ୟ|ରାଜ୍ୟ]] ଓ '''୮ଟି''' [[କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ]]ରେ ବିଭକ୍ତ । ରାଜ୍ୟ ଓ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳଗୁଡ଼ିକ ପୁନର୍ବାର ଜିଲ୍ଲା ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପ୍ରଶାସନିକ [[ଭାରତର ଉପବିଭାଗ|ଉପବିଭାଗ]]ରେ ବିଭାଜିତ ହୋଇଛି ।<ref name="official"/> {{Short description|ଭାରତର ୨୮ଟି ରାଜ୍ୟ ଓ ୮ଟି କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳର ବିବରଣୀ}} [[ଭାରତ]] ଏକ [[ସଂଘୀୟ ଗଣରାଜ୍ୟ]] ଅଟେ ।<ref name="official">{{cite web |url=http://www.india.gov.in/knowindia/state_uts.php|title=States and union territories|access-date=2007-09-07 |work= }}</ref> ଭାରତୀୟ ସମ୍ବିଧାନ ଅନୁଯାୟୀ, ଦେଶକୁ ପ୍ରଶାସନିକ ସୁବିଧା ଦୃଷ୍ଟିରୁ '''୨୮ଟି''' [[ଭାରତର ରାଜ୍ୟ|ରାଜ୍ୟ]] ଓ '''୮ଟି''' [[କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ]]ରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇଛି । ଏହି ପ୍ରଶାସନିକ ଏକକଗୁଡ଼ିକ ପୁନର୍ବାର ଜିଲ୍ଲା, ତହସିଲ ଏବଂ ଗ୍ରାମ ପଞ୍ଚାୟତ ପରି ବିଭିନ୍ନ [[ଭାରତର ଉପବିଭାଗ|ଉପବିଭାଗ]]ରେ ବିଭାଜିତ ହୋଇଛି । == ରାଜ୍ୟ ସମୂହର ସୂଚୀ == ଭାରତର ରାଜ୍ୟଗୁଡ଼ିକର ନିଜସ୍ୱ ନିର୍ବାଚିତ ସରକାର ରହିଥାଏ । ନିମ୍ନଲିଖିତ ସାରଣୀରେ ଭାରତର ୨୮ଟି ରାଜ୍ୟର ସବିଶେଷ ବିବରଣୀ ପ୍ରଦାନ କରାଯାଇଛି: {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center; font-family: sans-serif;" |- style="background-color:#0072B2; color:white; font-size: 1.05em;" ! scope="col" | ମାନଚିତ୍ର ! scope="col" | ରାଜ୍ୟ ! scope="col" | ରାଜଧାନୀ ! scope="col" | ସ୍ଥାପନା ବର୍ଷ ! scope="col" | ଆୟତନ (କି.ମି.<sup>୨</sup>) ! scope="col" | ଜନସଂଖ୍ୟା<ref>[http://censusindia.gov.in/2011-prov-results/paper2/data_files/india/Statement2_RU_Pop&Sexrtaio_State.xls Provisional Population Totals of India (2011)]</ref> ! scope="col" | ସାକ୍ଷରତା ହାର ! scope="col" | ମୁଖ୍ୟ ଭାଷା ! scope="col" | ଜିଲ୍ଲା ! scope="col" | ଲୋକ ସଭା ! scope="col" | ବିଶେଷ ସୂଚନା |- style="background-color:#F0F8FF;" | [[File:Arunachal Pradesh locator map.svg|80px]] || '''[[ଅରୁଣାଚଳ ପ୍ରଦେଶ]]''' || [[ଇଟାନଗର]] || ୨୦ ଫେବୃଆରୀ ୧୯୮୭ || ୮୩,୭୪୩ || ୧୩,୮୨,୬୧୧ || ୬୫.୩୮% || ଇଂରାଜୀ || ୨୮ || ୨ || ଏହାକୁ 'ଉଦିତ ସୂର୍ଯ୍ୟର ଦେଶ' କୁହାଯାଏ । |- | [[File:Assam locator map.svg|80px]] || '''[[ଆସାମ]]''' || [[ଦିସପୁର]] || ୨୬ ଜାନୁଆରୀ ୧୯୫୦ || ୭୮,୫୫୦ || ୩,୧୧,୬୯,୨୭୨ || ୭୨.୧୯% || ଅସମୀୟା || ୩୫ || ୧୪ || ଚା' ଚାଷ ଓ ଏକଶୃଙ୍ଗୀ ଗଣ୍ଡା ପାଇଁ ପ୍ରସିଦ୍ଧ । |- style="background-color:#F0F8FF;" | [[File:Andhra Pradesh locator map.svg|80px]] || '''[[ଆନ୍ଧ୍ର ପ୍ରଦେଶ]]''' || [[ଅମରାବତୀ]] || ୧ ନଭେମ୍ବର ୧୯୫୬ || ୧,୬୨,୯୭୫ || ୪,୯୩,୮୬,୭୯୯ || ୬୭.୦୨% || ତେଲୁଗୁ || ୨୬ || ୨୫ || ଭାଷା ଭିତ୍ତିରେ ଗଠିତ ପ୍ରଥମ ରାଜ୍ୟ । |- | [[File:Uttar Pradesh locator map.svg|80px]] || '''[[ଉତ୍ତର ପ୍ରଦେଶ]]''' || [[ଲକ୍ଷ୍ନୌ]] || ୨୬ ଜାନୁଆରୀ ୧୯୫୦ || ୨,୪୩,୨୯୬ || ୧୯,୯୫,୮୧,୪୭୭ || ୬୭.୬୮% || ହିନ୍ଦୀ || ୭୫ || ୮୦ || ଜନସଂଖ୍ୟା ଦୃଷ୍ଟିରୁ ଭାରତର ସର୍ବବୃହତ ରାଜ୍ୟ । |- style="background-color:#F0F8FF;" | [[File:Uttarakhand locator map.svg|80px]] || '''[[ଉତ୍ତରାଖଣ୍ଡ]]''' || [[ଡେରାଡୁନ]] || ୯ ନଭେମ୍ବର ୨୦୦୦ || ୫୩,୫୬୬ || ୧,୦୧,୧୬,୭୫୨ || ୭୮.୮୨% || ହିନ୍ଦୀ || ୧୩ || ୫ || ଏହାକୁ 'ଦେବଭୂମି' କୁହାଯାଏ । |- | [[File:Odisha locator map.svg|80px]] || '''[[ଓଡ଼ିଶା]]''' || [[ଭୁବନେଶ୍ୱର]] || ୧ ଅପ୍ରେଲ ୧୯୩୬ || ୧,୫୫,୮୨୦ || ୪,୧୯,୪୭,୩୫୮ || ୭୨.୮୭% || [[ଓଡ଼ିଆ ଭାଷା|ଓଡ଼ିଆ]] || ୩୦ || ୨୧ || ପ୍ରାଚୀନ କଳିଙ୍ଗର ଭୂମି ଓ ଜଗନ୍ନାଥ ସଂସ୍କୃତିର କେନ୍ଦ୍ର । |- style="background-color:#F0F8FF;" | [[File:Karnataka locator map.svg|80px]] || '''[[କର୍ଣ୍ଣାଟକ]]''' || [[ବେଙ୍ଗାଳୁରୁ]] || ୧ ନଭେମ୍ବର ୧୯୫୬ || ୧,୯୧,୭୯୧ || ୬,୧୧,୩୦,୭୦୪ || ୭୫.୩୬% || କନ୍ନଡ || ୩୧ || ୨୮ || ଭାରତର ସୂଚନା ଓ ପ୍ରଯୁକ୍ତିବିଦ୍ୟା (IT) ହବ୍ । |- | [[File:Kerala locator map.svg|80px]] || '''[[କେରଳ]]''' || [[ଥିରୁଅନନ୍ତପୁରମ]] || ୧ ନଭେମ୍ବର ୧୯୫୬ || ୩୮,୮୬୩ || ୩,୩୩,୮୭,୬୭୭ || ୯୪.୦୦% || ମାଲାୟାଲମ || ୧୪ || ୨୦ || ସାକ୍ଷରତା ହାରରେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସ୍ଥାନରେ ଅଛି । |- style="background-color:#F0F8FF;" | [[File:Gujarat locator map.svg|80px]] || '''[[ଗୁଜରାଟ]]''' || [[ଗାନ୍ଧୀନଗର]] || ୧ ମଇ ୧୯୬୦ || ୧,୯୬,୦୨୪ || ୬,୦୩,୮୩,୬୨୮ || ୭୮.୦୩% || ଗୁଜରାଟୀ || ୩୩ || ୨୬ || ଭାରତର ଦୀର୍ଘତମ ଉପକୂଳ ବିଶିଷ୍ଟ ରାଜ୍ୟ । |- | [[File:Goa locator map.svg|80px]] || '''[[ଗୋଆ]]''' || [[ପାଣାଜୀ]] || ୩୦ ମଇ ୧୯୮୭ || ୩,୭୦୨ || ୧୪,୫୭,୭୨୩ || ୮୮.୭୦% || କୋଙ୍କଣୀ || ୦୨ || ୨ || ଆୟତନ ଦୃଷ୍ଟିରୁ ଭାରତର କ୍ଷୁଦ୍ରତମ ରାଜ୍ୟ । |- style="background-color:#F0F8FF;" | [[File:Chhattisgarh locator map.svg|80px]] || '''[[ଛତିଶଗଡ଼]]''' || [[ରାୟପୁର, ଛତିଶଗଡ଼|ରାୟପୁର]] || ୧ ନଭେମ୍ବର ୨୦୦୦ || ୧,୩୫,୧୯୪ || ୨,୫୫,୪୦,୧୯୬ || ୭୦.୨୮% || ହିନ୍ଦୀ || ୩୩ || ୧୧ || ମଧ୍ୟପ୍ରଦେଶରୁ ପୃଥକ ହୋଇ ଗଠିତ । |- | [[File:Jharkhand locator map.svg|80px]] || '''[[ଝାଡ଼ଖଣ୍ଡ]]''' || [[ରାଞ୍ଚି]] || ୧୫ ନଭେମ୍ବର ୨୦୦୦ || ୭୪,୬୭୭ || ୩,୨୯,୬୬,୨୩୮ || ୬୬.୪୧% || ହିନ୍ଦୀ || ୨୪ || ୧୪ || ଖଣିଜ ସମ୍ପଦରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ରାଜ୍ୟ । |- style="background-color:#F0F8FF;" | [[File:Tamil Nadu locator map.svg|80px]] || '''[[ତାମିଲନାଡୁ]]''' || [[ଚେନ୍ନାଇ]] || ୨୬ ଜାନୁଆରୀ ୧୯୫୦ || ୧,୩୦,୦୫୮ || ୭,୨୧,୩୮,୯୫୮ || ୮୦.୦୯% || ତାମିଲ || ୩୮ || ୩୯ || ଦ୍ରାବିଡ଼ ସଂସ୍କୃତି ଓ ଭାରତନାଟ୍ୟମ୍ ପାଇଁ ପ୍ରସିଦ୍ଧ । |- | [[File:Telangana locator map.svg|80px]] || '''[[ତେଲେଙ୍ଗାନା]]''' || [[ହାଇଦ୍ରାବାଦ]] || ୨ ଜୁନ ୨୦୧୪ || ୧,୧୨,୦୭୭ || ୩,୮୦,୦୩,୬୭୪ || ୬୬.୫୪% || ତେଲୁଗୁ || ୩୩ || ୧୭ || ଭାରତର ସର୍ବନୂତନ ଗଠିତ ରାଜ୍ୟ । |- style="background-color:#F0F8FF;" | [[File:Tripura locator map.svg|80px]] || '''[[ତ୍ରିପୁରା]]''' || [[ଅଗରତାଲା]] || ୨୧ ଜାନୁଆରୀ ୧୯୭୨ || ୧୦,୪୯୧ || ୩୬,୭୧,୦୩୨ || ୮୭.୨୨% || ବଙ୍ଗାଳୀ, କୋକବୋରୋକ || ୦୮ || ୨ || ବଙ୍ଗଳା ସଂସ୍କୃତିର ପ୍ରଭାବ ଥିବା ରାଜ୍ୟ । |- | [[File:Nagaland locator map.svg|80px]] || '''[[ନାଗାଲ୍ୟାଣ୍ଡ|ନାଗାଲାଣ୍ଡ]]''' || [[କୋହିମା]] || ୧ ଡିସେମ୍ବର ୧୯୬୩ || ୧୬,୫୭୯ || ୧୯,୮୦,୬୦୨ || ୭୯.୫୫% || ଇଂରାଜୀ || ୧୬ || ୧ || ହର୍ଣ୍ଣବିଲ୍ ମହୋତ୍ସବ ଏଠାର ପ୍ରମୁଖ ପର୍ବ । |- style="background-color:#F0F8FF;" | [[File:Punjab India locator map.svg|80px]] || '''[[ପଞ୍ଜାବ, ଭାରତ|ପଞ୍ଜାବ]]''' || [[ଚଣ୍ଡୀଗଡ଼]] || ୧ ନଭେମ୍ବର ୧୯୬୬ || ୫୦,୩୬୨ || ୨,୭୭,୦୪,୨୩୬ || ୭୫.୮୪% || ପଞ୍ଜାବୀ || ୨୩ || ୧୩ || ପାଞ୍ଚଟି ନଦୀର ଭୂମି ଓ ଶିଖ୍ ଧର୍ମର କେନ୍ଦ୍ର । |- | [[File:West Bengal locator map.svg|80px]] || '''[[ପଶ୍ଚିମ ବଙ୍ଗ|ପଶ୍ଚିମବଙ୍ଗ]]''' || [[କୋଲକାତା]] || ୧୫ ଅଗଷ୍ଟ ୧୯୪୭ || ୮୮,୭୫୨ || ୯,୧୩,୪୭,୭୩୬ || ୭୬.୨୬% || ବଙ୍ଗାଳୀ || ୨୩ || ୪୨ || ସୁନ୍ଦରବନ ଓ ରୟାଲ ବେଙ୍ଗଲ ଟାଇଗରର ବାସସ୍ଥଳୀ । |- style="background-color:#F0F8FF;" | [[File:Bihar locator map.svg|80px]] || '''[[ବିହାର]]''' || [[ପାଟଣା, ବିହାର|ପାଟନା]] || ୨୬ ଜାନୁଆରୀ ୧୯୫୦ || ୯୯,୨୦୦ || ୧୦,୩୮,୦୪,୬୩୭ || ୬୧.୮୦% || ହିନ୍ଦୀ || ୩୮ || ୪୦ || ଜନସଂଖ୍ୟା ଘନତ୍ୱ ଦୃଷ୍ଟିରୁ ପ୍ରଥମ । |- | [[File:Manipur locator map.svg|80px]] || '''[[ମଣିପୁର]]''' || [[ଇମ୍ଫାଲ]] || ୨୧ ଜାନୁଆରୀ ୧୯୭୨ || ୨୨,୩୪୭ || ୨୭,୨୧,୭୫୬ || ୭୬.୯୪% || ମଣିପୁରୀ || ୧୬ || ୨ || ଲୋକଟାକ ହ୍ରଦ ପାଇଁ ପ୍ରସିଦ୍ଧ । |- style="background-color:#F0F8FF;" | [[File:Madhya Pradesh locator map.svg|80px]] || '''[[ମଧ୍ୟ ପ୍ରଦେଶ]]''' || [[ଭୋପାଳ]] || ୧ ନଭେମ୍ବର ୧୯୫୬ || ୩,୦୮,୨୫୨ || ୭,୨୫,୯୭,୫୬୫ || ୬୯.୩୨% || ହିନ୍ଦୀ || ୫୫ || ୨୯ || ଭାରତର ହୃଦୟ ଭାବେ ପରିଚିତ । |- | [[File:Maharashtra locator map.svg|80px]] || '''[[ମହାରାଷ୍ଟ୍ର]]''' || [[ମୁମ୍ବାଇ]] || ୧ ମଇ ୧୯୬୦ || ୩,୦୭,୭୧୩ || ୧୧,୨୩,୭୨,୯୭୨ || ୮୨.୩୪% || ମରାଠୀ || ୩୬ || ୪୮ || ଭାରତର ଆର୍ଥିକ ରାଜଧାନୀ । |- style="background-color:#F0F8FF;" | [[File:Mizoram locator map.svg|80px]] || '''[[ମିଜୋରାମ|ମିଜୋରମ]]''' || [[ଆଇଜୋଲ]] || ୨୦ ଫେବୃଆରୀ ୧୯୮୭ || ୨୧,୦୮୧ || ୧୦,୯୧,୦୧୪ || ୯୧.୩୩% || ମିଜୋ || ୧୧ || ୧ || ବାଉଁଶ ନୃତ୍ୟ (Cheraw) ପାଇଁ ଜଣାଶୁଣା । |- | [[File:Meghalaya locator map.svg|80px]] || '''[[ମେଘାଳୟ]]''' || [[ଶିଲଂ]] || ୨୧ ଜାନୁଆରୀ ୧୯୭୨ || ୨୨,୭୨୦ || ୨୯,୬୪,୦୦୭ || ୭୪.୪୩% || ଇଂରାଜୀ || ୧୨ || ୨ || ବିଶ୍ୱର ସର୍ବାଧିକ ବର୍ଷା ହେଉଥିବା ସ୍ଥାନ (ମାଉସିନରାମ) । |- style="background-color:#F0F8FF;" | [[File:Rajasthan locator map.svg|80px]] || '''[[ରାଜସ୍ଥାନ]]''' || [[ଜୟପୁର, ରାଜସ୍ଥାନ|ଜୟପୁର]] || ୨୬ ଜାନୁଆରୀ ୧୯୫୦ || ୩,୪୨,୨୩୯ || ୬,୮୬,୨୧,୦୧୨ || ୬୬.୧୧% || ହିନ୍ଦୀ || ୫୦ || ୨୫ || ଆୟତନ ଦୃଷ୍ଟିରୁ ଭାରତର ସର୍ବବୃହତ ରାଜ୍ୟ । |- | [[File:Sikkim locator map.svg|80px]] || '''[[ସିକିମ]]''' || [[ଗାଙ୍ଗଟକ]] || ୧୬ ମଇ ୧୯୭୫ || ୭,୦୯୬ || ୬,୦୭,୬୮୮ || ୮୧.୪୨% || ନେପାଳୀ || ୦୬ || ୧ || ଭାରତର ପ୍ରଥମ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଜୈବିକ କୃଷି (Organic) ରାଜ୍ୟ । |- style="background-color:#F0F8FF;" | [[File:Haryana locator map.svg|80px]] || '''[[ହରିୟାଣା|ହରିଆଣା]]''' || [[ଚଣ୍ଡୀଗଡ଼]] || ୧ ନଭେମ୍ବର ୧୯୬୬ || ୪୪,୨୧୨ || ୨,୫୩,୫୩,୦୮୧ || ୭୫.୫୫% || ହିନ୍ଦୀ || ୨୨ || ୧୦ || ପଞ୍ଜାବରୁ ପୃଥକ ହୋଇ ଗଠିତ । |- | [[File:Himachal Pradesh locator map.svg|80px]] || '''[[ହିମାଚଳ ପ୍ରଦେଶ]]''' || [[ଶିମଲା]] || ୨୫ ଜାନୁଆରୀ ୧୯୭୧ || ୫୫,୬୭୩ || ୬୮,୫୬,୫୦୯ || ୮୨.୮୦% || ହିନ୍ଦୀ || ୧୨ || ୪ || ହିମାଳୟ କୋଳରେ ଅବସ୍ଥିତ ପର୍ଯ୍ୟଟନ ସ୍ଥଳୀ । |} == କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ ସମୂହ == ଏହି ଅଞ୍ଚଳଗୁଡ଼ିକ ସିଧାସଳଖ କେନ୍ଦ୍ର ସରକାରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପରିଚାଳିତ ହୋଇଥାଏ । ନିମ୍ନରେ ୮ଟି କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳର ତଥ୍ୟ ଦିଆଗଲା: {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center; font-family: sans-serif;" |- style="background-color:#E67E22; color:white; font-size: 1.05em;" ! scope="col" | ମାନଚିତ୍ର ! scope="col" | କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ ! scope="col" | ରାଜଧାନୀ ! scope="col" | ଆୟତନ (କି.ମି.<sup>୨</sup>) ! scope="col" | ଜନସଂଖ୍ୟା ! scope="col" | ସାକ୍ଷରତା ହାର ! scope="col" | ବିଶେଷତ୍ୱ |- style="background-color:#FFF5EE;" | [[File:Andaman and Nicobar Islands locator map.svg|80px]] || '''[[ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜ]]''' || [[ପୋର୍ଟ ବ୍ଲେୟର|ଶ୍ରୀ ବିଜୟ ପୁରମ୍]] || ୮,୨୪୯ || ୪,୧୯,୯୭୮ || ୮୬.୨୭% || ବଙ୍ଗୋପସାଗରରେ ଅବସ୍ଥିତ ୫୭୨ଟି ଦ୍ୱୀପର ସମୂହ । |- | [[File:Chandigarh locator map.svg|80px]] || '''[[ଚଣ୍ଡୀଗଡ଼]]''' || [[ଚଣ୍ଡୀଗଡ଼]] || ୧୧୪ || ୧୩,୬୪,୦୦୦ || ୮୬.୪୩% || ପଞ୍ଜାବ ଓ ହରିୟାଣାର ମିଳିତ ରାଜଧାନୀ । |- style="background-color:#FFF5EE;" | [[File:Dadra and Nagar Haveli and Daman and Diu locator map.svg|80px]] || '''[[ଦାଦ୍ରା ଓ ନଗର ହବେଳୀ ଏବଂ ଡାମନ ଓ ଡିଉ|ଦାଦ୍ରା-ନଗର ହାଭେଳୀ ଓ ଦାମନ-ଦିଉ]]''' || [[ଡାମନ]] || ୬୦୩ || ୭,୪୭,୦୦୦ || ୮୨.୩୬% || ୨୦୨୦ରେ ଦୁଇଟି କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳକୁ ମିଶ୍ରଣ କରାଗଲା । |- | [[File:Delhi locator map.svg|80px]] || '''[[ଦିଲ୍ଲୀ|ଦିଲ୍ଲୀ (ଜାତୀୟ ରାଜଧାନୀ ଅଞ୍ଚଳ)]]''' || [[ନୂଆ ଦିଲ୍ଲୀ|ନୂଆଦିଲ୍ଲୀ]] || ୧,୪୮୪ || ୩,୩୮,୦୭,୦୦୦ || ୮୮.୭୦% || ଭାରତର ରାଜନୈତିକ କେନ୍ଦ୍ର ଏବଂ ରାଜଧାନୀ । |- style="background-color:#FFF5EE;" | [[File:Jammu and Kashmir locator map.svg|80px]] || '''[[ଜମ୍ମୁ ଓ କଶ୍ମୀର|ଜମ୍ମୁ ଓ କାଶ୍ମୀର]]''' || [[ଶ୍ରୀନଗର]] (ଗ୍ରୀଷ୍ମ), [[ଜାମ୍ମୁ|ଜମ୍ମୁ]] (ଶୀତ) || ୪୨,୨୪୧ || ୧,୫୮,୬୭,୦୧୩ || ୭୭.୩୦% || ୨୦୧୯ରେ ରାଜ୍ୟରୁ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳରେ ପରିଣତ । |- | [[File:Ladakh locator map.svg|80px]] || '''[[ଲଦାଖ]]''' || [[ଲେହ]], [[କାରଗିଲ]] || ୫୯,୧୪୬ || ୩,୦୩,୯୨୮ || ୭୪.୨୭% || କ୍ଷେତ୍ରଫଳ ଦୃଷ୍ଟିରୁ ସର୍ବବୃହତ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ । |- style="background-color:#FFF5EE;" | [[File:Lakshadweep locator map.svg|80px]] || '''[[ଲାକ୍ଷାଦ୍ୱୀପ]]''' || [[କବରତ୍ତୀ|କାଭାରାତ୍ତି]] || ୩୨ || ୬୯,୮୭୩ || ୯୨.୨୮% || ଆରବ ସାଗରରେ ଅବସ୍ଥିତ ପ୍ରବାଳ ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜ । |- | [[File:Puducherry locator map.svg|80px]] || '''[[ପୁଡୁଚେରୀ]]''' || [[ପୁଡୁଚେରୀ (ସହର)|ପୁଡୁଚେରୀ]] || ୪୮୩ || ୧୬,୪୩,୦୦୦ || ୮୬.୫୫% || ପୂର୍ବତନ ଫରାସୀ ଉପନିବେଶ । |} == ଆଧାର == {{reflist}} [[ଶ୍ରେଣୀ:ଭାରତର ରାଜ୍ୟ ଓ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ|*]] == କେନ୍ଦ୍ର ଓ ରାଜ୍ୟ ସରକାରଙ୍କ ମୁଖ୍ୟ ବିଭାଗ ଓ ଦାୟିତ୍ୱ == ଭାରତୀୟ ସମ୍ବିଧାନର ସପ୍ତମ ଅନୁସୂଚୀ ଅନୁଯାୟୀ କ୍ଷମତାକୁ ତିନୋଟି ତାଲିକାରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇଛି: ସଂଘ ସୂଚୀ (କେନ୍ଦ୍ର), ରାଜ୍ୟ ସୂଚୀ ଏବଂ ଯୁଗ୍ମ ସୂଚୀ । {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border:1px solid #aaa; text-align:left;" |+ style="background:#003366; color:white; padding:10px; font-size:1.1em;" | '''ଶାସନ ବ୍ୟବସ୍ଥା: କେନ୍ଦ୍ର ବନାମ ରାଜ୍ୟ''' |- style="background:#E9E9E9; text-align:center;" ! width="20%" | ବିଭାଗ ! width="40%" | କେନ୍ଦ୍ର ସରକାରଙ୍କ ଦାୟିତ୍ୱ (ସଂଘ ସୂଚୀ) ! width="40%" | ରାଜ୍ୟ ସରକାରଙ୍କ ଦାୟିତ୍ୱ (ରାଜ୍ୟ ସୂଚୀ) |- | '''ପ୍ରତିରକ୍ଷା ଓ ସୁରକ୍ଷା''' | ସେନା, ନୌସେନା, ବାୟୁସେନା ଏବଂ ଆନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ସୀମା ସୁରକ୍ଷା । | ଆଭ୍ୟନ୍ତରୀଣ ଶାନ୍ତି ରକ୍ଷା ପାଇଁ ରାଜ୍ୟ ପୋଲିସ ବାହିନୀ । |- | '''ବୈଦେଶିକ ବ୍ୟାପାର''' | ଅନ୍ୟ ଦେଶ ସହିତ ସମ୍ପର୍କ, ଚୁକ୍ତିନାମା ଏବଂ କୂଟନୀତି । | କୌଣସି ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଦାୟିତ୍ୱ ନାହିଁ (କେନ୍ଦ୍ରର ନିୟମ ପାଳନ କରନ୍ତି) । |- | '''ଅର୍ଥ ଓ ମୁଦ୍ରା''' | ମୁଦ୍ରା ଛାପିବା, ବ୍ୟାଙ୍କିଙ୍ଗ୍ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଏବଂ ଆୟକର (Income Tax) । | ବିକ୍ରୟ କର, ଜମି ରାଜସ୍ୱ ଏବଂ ରାଜ୍ୟ ଅବକାରୀ ଶୁଳ୍କ । |- | '''ପରିବହନ''' | ଭାରତୀୟ ରେଳବାଇ, ଜାତୀୟ ରାଜପଥ (NH) ଏବଂ ବିମାନ ଚଳାଚଳ । | ରାଜ୍ୟ ପରିବହନ ନିଗମ (Bus), ଗ୍ରାମ୍ୟ ରାସ୍ତା ଓ ପଞ୍ଚାୟତ ପଥ । |- | '''ନ୍ୟାୟପାଳିକା''' | ସର୍ବୋଚ୍ଚ ନ୍ୟାୟାଳୟ (Supreme Court) ର ପରିଚାଳନା । | ଉଚ୍ଚ ନ୍ୟାୟାଳୟ (High Court) ଓ ଜିଲ୍ଲା କୋର୍ଟ । |- | '''ଲୋକସେବା''' | ସର୍ବଭାରତୀୟ ସେବା (IAS, IPS) ଓ UPSC । | ରାଜ୍ୟ ପ୍ରଶାସନିକ ସେବା (ଯଥା: OAS) ଓ OPSC । |} === ଯୁଗ୍ମ ସୂଚୀ (Concurrent List) === ଏହି ବିଷୟଗୁଡ଼ିକ ଉପରେ ଉଭୟ କେନ୍ଦ୍ର ଓ ରାଜ୍ୟ ସରକାର ନିୟମ ପ୍ରଣୟନ କରିପାରିବେ: * ଶିକ୍ଷା: ବିଦ୍ୟାଳୟ ଓ ବିଶ୍ୱବିଦ୍ୟାଳୟ ସ୍ତରୀୟ ଶିକ୍ଷାଦାନ । * ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ: ଡାକ୍ତରଖାନା ପରିଚାଳନା ଏବଂ ମହାମାରୀ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ । * ଅରଣ୍ୟ ଓ ବନ୍ୟପ୍ରାଣୀ: ଜଙ୍ଗଲ ସଂରକ୍ଷଣ ଏବଂ ପରିବେଶ ସୁରକ୍ଷା । * ବିବାହ ଓ ଉତ୍ତରାଧିକାର: ସାମାଜିକ ନିୟମାବଳୀ ଏବଂ ପଞ୍ଜୀକରଣ । == ଇତିହାସ == ଭାରତର ପ୍ରଶାସନିକ ବିଭାଜନର ଇତିହାସ ଅତି ପ୍ରାଚୀନ, ମାତ୍ର ଆଧୁନିକ ରାଜ୍ୟ ଗଠନ ପ୍ରକ୍ରିୟା ବ୍ରିଟିଶ ଶାସନ କାଳରୁ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିଲା । ସ୍ୱାଧୀନତା ପରେ ଭାଷା ଏବଂ ପ୍ରଶାସନିକ ସୁବିଧା ଆଧାରରେ ରାଜ୍ୟଗୁଡ଼ିକର ପୁନର୍ଗଠନ କରାଯାଇଛି । {| class="wikitable" style="width:100%; border:1px solid #aaa; line-height:1.6em;" |+ style="background:#003366; color:white; padding:10px; font-size:1.2em;" | '''ଭାରତର ରାଜ୍ୟ ଗଠନର ଐତିହାସିକ କ୍ରମବିକାଶ''' |- style="background:#eeeeee; text-align:center;" ! width="20%" | ସମୟକାଳ !! width="80%" | ମୁଖ୍ୟ ଐତିହାସିକ ଘଟଣାବଳୀ |- | style="background:#f9f9f9; font-weight:bold;" | ବ୍ରିଟିଶ ଭାରତ <br>(୧୯୪୭ ପୂର୍ବରୁ) | ବ୍ରିଟିଶ ଶାସନ କାଳରେ ଭାରତ ଦୁଇ ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ ଥିଲା: '''ପ୍ରଦେଶ (Provinces)''' ଯାହା ସିଧାସଳଖ ବ୍ରିଟିଶଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଶାସିତ ହେଉଥିଲା ଏବଂ '''ଦେଶୀୟ ରାଜ୍ୟ (Princely States)''' ଯାହା ସ୍ଥାନୀୟ ରାଜାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଶାସିତ ହେଉଥିଲା । ୧୯୩୬ରେ ଓଡ଼ିଶା ଭାଷା ଭିତ୍ତିରେ ପ୍ରଥମ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ପ୍ରଦେଶ ଭାବେ ଗଠିତ ହୋଇଥିଲା । |- | style="background:#f9f9f9; font-weight:bold;" | ସ୍ୱାଧୀନତା ପରେ <br>(୧୯୪୭–୧୯୫୦) | ସ୍ୱାଧୀନତା ପରେ ସର୍ଦ୍ଦାର ବଲ୍ଲଭଭାଇ ପଟେଲଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ୫୬୨ଟି ଦେଶୀୟ ରାଜ୍ୟକୁ ଭାରତ ସଂଘରେ ମିଶ୍ରଣ କରାଗଲା । ୧୯୫୦ ସମ୍ବିଧାନ ଅନୁଯାୟୀ ରାଜ୍ୟଗୁଡ଼ିକ କୁ ୪ଟି ଶ୍ରେଣୀରେ (Part A, B, C, D) ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇଥିଲା । |- | style="background:#f9f9f9; font-weight:bold;" | ରାଜ୍ୟ ପୁନର୍ଗଠନ <br>(୧୯୫୬) | ୧୯୫୩ରେ ଭାଷା ଭିତ୍ତିରେ '''ଆନ୍ଧ୍ର ପ୍ରଦେଶ''' ପ୍ରଥମ ରାଜ୍ୟ ଭାବେ ଗଠିତ ହେଲା । ଏହାପରେ ୧୯୫୬ରେ '''ରାଜ୍ୟ ପୁନର୍ଗଠନ ଆଇନ''' (States Reorganisation Act) ପାରିତ ହେଲା, ଯାହାଦ୍ୱାରା ଦେଶକୁ ୧୪ଟି ରାଜ୍ୟ ଓ ୬ଟି କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳରେ ପୁନଃବିଭକ୍ତ କରାଗଲା । |- | style="background:#f9f9f9; font-weight:bold;" | ପରବର୍ତ୍ତୀ ବିଭାଜନ <br>(୧୯୬୦–୨୦୦୦) | * '''୧୯୬୦:''' ବମ୍ବେ ପ୍ରଦେଶ ବିଭାଜିତ ହୋଇ ଗୁଜରାଟ ଓ ମହାରାଷ୍ଟ୍ର ଗଠିତ ।<br>* '''୧୯୬୬:''' ପଞ୍ଜାବରୁ ହରିୟାଣା ପୃଥକ ହେଲା ।<br>* '''୨୦୦୦:''' ତିନୋଟି ନୂଆ ରାଜ୍ୟ ଗଠିତ: ଛତିଶଗଡ଼, ଉତ୍ତରାଖଣ୍ଡ ଏବଂ ଝାଡ଼ଖଣ୍ଡ । |- | style="background:#f9f9f9; font-weight:bold;" | ଆଧୁନିକ ପରିବର୍ତ୍ତନ <br>(୨୦୧୪–ବର୍ତ୍ତମାନ) | * '''୨୦୧୪:''' ଆନ୍ଧ୍ର ପ୍ରଦେଶରୁ ପୃଥକ ହୋଇ '''ତେଲେଙ୍ଗାନା''' ୨୯ତମ ରାଜ୍ୟ ହେଲା ।<br>* '''୨୦୧୯:''' ଜମ୍ମୁ ଓ କାଶ୍ମୀରର ରାଜ୍ୟ ମାନ୍ୟତା ରଦ୍ଦ ହୋଇ ଏହାକୁ ଦୁଇଟି କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ (ଜମ୍ମୁ-କାଶ୍ମୀର ଓ ଲଦାଖ)ରେ ପରିଣତ କରାଗଲା ।<br>* '''୨୦୨୦:''' ଦାଦ୍ରା-ନଗର ହାଭେଳୀ ଏବଂ ଦାମନ-ଦିଉର ମିଶ୍ରଣ କରାଗଲା । |} === ମୁଖ୍ୟ ମାଇଲଖୁଣ୍ଟ === * **୧୯୩୬:** ଓଡ଼ିଶା ପ୍ରଥମ ଭାଷାଭିତ୍ତିକ ପ୍ରଦେଶ । * **୧୯୫୩:** ଫଜଲ ଅଲି କମିଶନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ରାଜ୍ୟ ପୁନର୍ଗଠନ ପାଇଁ ସୁପାରିଶ । * **୨୦୧୯:** ଧାରା ୩୭୦ ଉଚ୍ଛେଦ ଏବଂ ଜମ୍ମୁ-କାଶ୍ମୀର ପୁନର୍ଗଠନ । == ଶାସନ ବ୍ୟବସ୍ଥା == ଭାରତୀୟ ସମ୍ବିଧାନ ଅନୁଯାୟୀ, ଦେଶରେ ଏକ ଦ୍ୱିସ୍ତରୀୟ ଶାସନ ବ୍ୟବସ୍ଥା ପ୍ରଚଳିତ । ରାଜ୍ୟଗୁଡ଼ିକ ସ୍ୱାୟତ୍ତ ଶାସନ କରୁଥିବା ବେଳେ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳଗୁଡ଼ିକ ସିଧାସଳଖ କେନ୍ଦ୍ର ସରକାରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପରିଚାଳିତ ହୁଅନ୍ତି । {| class="wikitable" style="width:100%; border:1px solid #aaa; line-height:1.6em;" |+ style="background:#4B0082; color:white; padding:10px; font-size:1.2em;" | '''ରାଜ୍ୟ ଓ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳର ଶାସନଗତ ପ୍ରଭେଦ''' |- style="background:#f2f2f2; text-align:center;" ! width="20%" | ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ !! width="40%" | ରାଜ୍ୟ (States) !! width="40%" | କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ (UTs) |- | '''ସାମ୍ବିଧାନିକ ମୁଖ୍ୟ''' | [[ରାଜ୍ୟପାଳ]] (Governor) | [[ଉପରାଜ୍ୟପାଳ]] (Lt. Governor) କିମ୍ବା ପ୍ରଶାସକ (Administrator) |- | '''ପ୍ରଶାସନିକ ମୁଖ୍ୟ''' | [[ମୁଖ୍ୟମନ୍ତ୍ରୀ]] (ନିର୍ବାଚିତ) | ଭାରତର [[ରାଷ୍ଟ୍ରପତି]] (କେନ୍ଦ୍ର ସରକାରଙ୍କ ପ୍ରତିନିଧିଙ୍କ ଜରିଆରେ) |- | '''ବିଧାନସଭା''' | ସମସ୍ତ ରାଜ୍ୟରେ ନିଜସ୍ୱ ବିଧାନସଭା ରହିଛି । | କେବଳ ଦିଲ୍ଲୀ, ପୁଡୁଚେରୀ ଏବଂ ଜମ୍ମୁ-କାଶ୍ମୀରରେ ବିଧାନସଭା ରହିଛି । |- | '''ଆଇନ ପ୍ରଣୟନ''' | ରାଜ୍ୟ ସୂଚୀରେ ଥିବା ବିଷୟ ଉପରେ ସ୍ୱାଧୀନ ଭାବେ ଆଇନ ଗଢ଼ିପାରିବେ । | ସଂସଦ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଣୀତ ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ପରିଚାଳିତ ହୁଅନ୍ତି । |- | '''ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ''' | ସଂସଦର ଉଭୟ ସଦନ ([[ଲୋକ ସଭା]] ଓ [[ରାଜ୍ୟ ସଭା]])ରେ ପ୍ରତିନିଧି ରହନ୍ତି । | ସମସ୍ତ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳର ରାଜ୍ୟ ସଭାରେ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ ନାହିଁ । |} === ମୁଖ୍ୟ ଶାସନ ସଂସ୍ଥା === * '''ରାଜ୍ୟ ସରକାର:''' ପ୍ରତି ରାଜ୍ୟର ଶାସନ ବ୍ୟବସ୍ଥା ତିନୋଟି ଅଙ୍ଗକୁ ନେଇ ଗଠିତ: ବିଧାୟିକା (Legislature), କାର୍ଯ୍ୟପାଳିକା (Executive) ଏବଂ ନ୍ୟାୟପାଳିକା (Judiciary) । * '''କେନ୍ଦ୍ର ସରକାରଙ୍କ ଭୂମିକା:''' କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳଗୁଡ଼ିକରେ ଗୃହ ମନ୍ତ୍ରଣାଳୟ (Ministry of Home Affairs) ପ୍ରଶାସନିକ ନିଷ୍ପତ୍ତି ନେବାରେ ପ୍ରମୁଖ ଭୂମିକା ଗ୍ରହଣ କରେ । * '''ସ୍ଥାନୀୟ ଶାସନ:''' ଉଭୟ କ୍ଷେତ୍ରରେ ପଞ୍ଚାୟତିରାଜ ଏବଂ ପୌରପାଳିକା ବ୍ୟବସ୍ଥା ମାଧ୍ୟମରେ ତୃଣମୂଳ ସ୍ତରରେ ଶାସନ ପରିଚାଳିତ ହୁଏ । == ଜନସଂଖ୍ୟା ଓ ଭୌଗୋଳିକ ସ୍ଥିତି == ଭାରତ ବିଶ୍ୱର ସର୍ବାଧିକ ଜନସଂଖ୍ୟା ବିଶିଷ୍ଟ ଦେଶ ଏବଂ କ୍ଷେତ୍ରଫଳ ଦୃଷ୍ଟିରୁ ସପ୍ତମ ବୃହତ୍ତମ ଦେଶ । ଦେଶର ଜନସଂଖ୍ୟା ଓ ଭୌଗୋଳିକ ସୀମା ବିଭିନ୍ନ ରାଜ୍ୟରେ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଅଟେ । === ଭୌଗୋଳିକ ରୂପରେଖ === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border:1px solid #aaa;" |+ style="background:#2E8B57; color:white; padding:10px; font-size:1.2em;" | '''ଭାରତର ପ୍ରମୁଖ ଭୌଗୋଳିକ ତଥ୍ୟ''' |- style="background:#E9E9E9; text-align:center;" ! width="30%" | ବିଷୟ !! width="40%" | ସର୍ବବୃହତ !! width="30%" | ସର୍ବନିମ୍ନ |- | '''କ୍ଷେତ୍ରଫଳ (Area)''' | [[ରାଜସ୍ଥାନ]] (୩,୪୨,୨୩୯ କିମି²) | [[ଗୋଆ]] (୩,୭୦୨ କିମି²) |- | '''ଜନସଂଖ୍ୟା (୨୦୧୧-୨୦୨୪)''' | [[ଉତ୍ତର ପ୍ରଦେଶ]] (~୨୪ କୋଟି) | [[ସିକିମ]] (~୬.୯ ଲକ୍ଷ) |- | '''ଜନସଂଖ୍ୟା ଘନତ୍ୱ''' | [[ବିହାର]] (୧,୧୦୬ ବ୍ୟକ୍ତି/କିମି²) | [[ଅରୁଣାଚଳ ପ୍ରଦେଶ]] (୧୭ ବ୍ୟକ୍ତି/କିମି²) |- | '''ସାକ୍ଷରତା ହାର''' | [[କେରଳ]] (୯୪% +) | [[ବିହାର]] (~୭୦%) |} === ଜନସଂଖ୍ୟାତ୍ମକ ପରିସଂଖ୍ୟାନ (ଅପଡେଟେଡ୍) === [[File:India-demography.png|thumb|right|300px|ଭାରତର ଜନସଂଖ୍ୟା ବିତରଣ ମାନଚିତ୍ର]] * '''ଲିଙ୍ଗ ଅନୁପାତ:''' ୨୦୧୧ ଜନଗଣନା ଅନୁଯାୟୀ ଭାରତର ହାରାହାରି ଲିଙ୍ଗ ଅନୁପାତ ୯୪୩ ଥିବାବେଳେ, କେରଳରେ ଏହା ସର୍ବାଧିକ (୧୦୮୪) ଅଟେ । * '''ସହରୀକରଣ:''' [[ତାମିଲନାଡୁ]] ଏବଂ [[ମହାରାଷ୍ଟ୍ର]] ଭାରତର ସବୁଠାରୁ ଅଧିକ ସହରୀକୃତ ରାଜ୍ୟ । * '''କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ:''' କ୍ଷେତ୍ରଫଳ ଦୃଷ୍ଟିରୁ [[ଲଦାଖ]] ସର୍ବବୃହତ ଏବଂ ଜନସଂଖ୍ୟା ଦୃଷ୍ଟିରୁ [[ଦିଲ୍ଲୀ]] ସର୍ବବୃହତ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ । === ପ୍ରମୁଖ ଭୌଗୋଳିକ ସୀମା === {| class="wikitable" style="width:100%; border:1px solid #aaa;" |- style="background:#F4A460; text-align:center;" ! ଦିଗ !! ସୀମାବର୍ତ୍ତୀ ଅଞ୍ଚଳ !! ରାଜ୍ୟ / କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ |- | '''ଉତ୍ତର''' || ହିମାଳୟ ପର୍ବତମାଳା || ଲଦାଖ, ଜମ୍ମୁ-କାଶ୍ମୀର, ହିମାଚଳ ପ୍ରଦେଶ |- | '''ଦକ୍ଷିଣ''' || ଭାରତ ମହାସାଗର || ତାମିଲନାଡୁ (କନ୍ୟାକୁମାରୀ) |- | '''ପୂର୍ବ''' || ବଙ୍ଗୋପସାଗର || ପଶ୍ଚିମବଙ୍ଗ, ଓଡ଼ିଶା, ଆନ୍ଧ୍ର ପ୍ରଦେଶ |- | '''ପଶ୍ଚିମ''' || ଆରବ ସାଗର || ଗୁଜରାଟ, ମହାରାଷ୍ଟ୍ର, ଗୋଆ |} == ଏହାକୁ ମଧ୍ୟ ଦେଖନ୍ତୁ == * ଭାରତର ଉପବିଭାଗ * ରାଜ୍ୟ ଓ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳଗୁଡିକର ଜନସଂଖ୍ୟା ଅନୁସାରେ ସଂଗ୍ରହ == ଆଧାର == {{ଆଧାର}} == ବାହାର ସ୍ରୋତ == * [http://www.india.gov.in/knowindia/state_uts.php Official Government of India website: States and Union Territories] * [http://www.indohistory.com/modern_states.html Clickable map of India and History of States] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100111021034/http://www.indohistory.com/modern_states.html |date=2010-01-11 }} * [http://www.citymayors.com/government/india_government.html Article on sub-national governance in India] * [http://www.mapunity.in/maps/india/ Interactive Map of India] {{ଭାରତର ରାଜ୍ୟ}} {{DEFAULTSORT:ଭାରତର ରାଜ୍ୟ ଓ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ}} [[ଶ୍ରେଣୀ:ଭାରତର ରାଜ୍ୟ ଓ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ| ]] [[ଶ୍ରେଣୀ:ଭାରତ]] fhny1vh3zfhldkffo3dm0d8qky41qtl 595040 595039 2026-05-07T08:10:31Z Subhamss2008 37188 /* ସାଂସ୍କୃତିକ ବିବିଧତା */ 595040 wikitext text/x-wiki {{ଛୋଟ|ଭାରତର ରାଜ୍ୟ ଓ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ}} [[ଭାରତ]] ଏକ [[ସଂଘୀୟ ଗଣରାଜ୍ୟ]] ଅଟେ ।<ref name="official">{{cite web |url=http://www.india.gov.in/knowindia/state_uts.php|title=States and union territories|accessdate=2007-09-07 |work= }}</ref> ଏହା '''୨୮ଟି''' [[ଭାରତର ରାଜ୍ୟ|ରାଜ୍ୟ]] ଓ '''୮ଟି''' [[କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ]]ରେ ବିଭକ୍ତ । ରାଜ୍ୟ ଓ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳଗୁଡ଼ିକ ପୁନର୍ବାର ଜିଲ୍ଲା ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପ୍ରଶାସନିକ [[ଭାରତର ଉପବିଭାଗ|ଉପବିଭାଗ]]ରେ ବିଭାଜିତ ହୋଇଛି ।<ref name="official"/> {{Short description|ଭାରତର ୨୮ଟି ରାଜ୍ୟ ଓ ୮ଟି କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳର ବିବରଣୀ}} [[ଭାରତ]] ଏକ [[ସଂଘୀୟ ଗଣରାଜ୍ୟ]] ଅଟେ ।<ref name="official">{{cite web |url=http://www.india.gov.in/knowindia/state_uts.php|title=States and union territories|access-date=2007-09-07 |work= }}</ref> ଭାରତୀୟ ସମ୍ବିଧାନ ଅନୁଯାୟୀ, ଦେଶକୁ ପ୍ରଶାସନିକ ସୁବିଧା ଦୃଷ୍ଟିରୁ '''୨୮ଟି''' [[ଭାରତର ରାଜ୍ୟ|ରାଜ୍ୟ]] ଓ '''୮ଟି''' [[କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ]]ରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇଛି । ଏହି ପ୍ରଶାସନିକ ଏକକଗୁଡ଼ିକ ପୁନର୍ବାର ଜିଲ୍ଲା, ତହସିଲ ଏବଂ ଗ୍ରାମ ପଞ୍ଚାୟତ ପରି ବିଭିନ୍ନ [[ଭାରତର ଉପବିଭାଗ|ଉପବିଭାଗ]]ରେ ବିଭାଜିତ ହୋଇଛି । == ରାଜ୍ୟ ସମୂହର ସୂଚୀ == ଭାରତର ରାଜ୍ୟଗୁଡ଼ିକର ନିଜସ୍ୱ ନିର୍ବାଚିତ ସରକାର ରହିଥାଏ । ନିମ୍ନଲିଖିତ ସାରଣୀରେ ଭାରତର ୨୮ଟି ରାଜ୍ୟର ସବିଶେଷ ବିବରଣୀ ପ୍ରଦାନ କରାଯାଇଛି: {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center; font-family: sans-serif;" |- style="background-color:#0072B2; color:white; font-size: 1.05em;" ! scope="col" | ମାନଚିତ୍ର ! scope="col" | ରାଜ୍ୟ ! scope="col" | ରାଜଧାନୀ ! scope="col" | ସ୍ଥାପନା ବର୍ଷ ! scope="col" | ଆୟତନ (କି.ମି.<sup>୨</sup>) ! scope="col" | ଜନସଂଖ୍ୟା<ref>[http://censusindia.gov.in/2011-prov-results/paper2/data_files/india/Statement2_RU_Pop&Sexrtaio_State.xls Provisional Population Totals of India (2011)]</ref> ! scope="col" | ସାକ୍ଷରତା ହାର ! scope="col" | ମୁଖ୍ୟ ଭାଷା ! scope="col" | ଜିଲ୍ଲା ! scope="col" | ଲୋକ ସଭା ! scope="col" | ବିଶେଷ ସୂଚନା |- style="background-color:#F0F8FF;" | [[File:Arunachal Pradesh locator map.svg|80px]] || '''[[ଅରୁଣାଚଳ ପ୍ରଦେଶ]]''' || [[ଇଟାନଗର]] || ୨୦ ଫେବୃଆରୀ ୧୯୮୭ || ୮୩,୭୪୩ || ୧୩,୮୨,୬୧୧ || ୬୫.୩୮% || ଇଂରାଜୀ || ୨୮ || ୨ || ଏହାକୁ 'ଉଦିତ ସୂର୍ଯ୍ୟର ଦେଶ' କୁହାଯାଏ । |- | [[File:Assam locator map.svg|80px]] || '''[[ଆସାମ]]''' || [[ଦିସପୁର]] || ୨୬ ଜାନୁଆରୀ ୧୯୫୦ || ୭୮,୫୫୦ || ୩,୧୧,୬୯,୨୭୨ || ୭୨.୧୯% || ଅସମୀୟା || ୩୫ || ୧୪ || ଚା' ଚାଷ ଓ ଏକଶୃଙ୍ଗୀ ଗଣ୍ଡା ପାଇଁ ପ୍ରସିଦ୍ଧ । |- style="background-color:#F0F8FF;" | [[File:Andhra Pradesh locator map.svg|80px]] || '''[[ଆନ୍ଧ୍ର ପ୍ରଦେଶ]]''' || [[ଅମରାବତୀ]] || ୧ ନଭେମ୍ବର ୧୯୫୬ || ୧,୬୨,୯୭୫ || ୪,୯୩,୮୬,୭୯୯ || ୬୭.୦୨% || ତେଲୁଗୁ || ୨୬ || ୨୫ || ଭାଷା ଭିତ୍ତିରେ ଗଠିତ ପ୍ରଥମ ରାଜ୍ୟ । |- | [[File:Uttar Pradesh locator map.svg|80px]] || '''[[ଉତ୍ତର ପ୍ରଦେଶ]]''' || [[ଲକ୍ଷ୍ନୌ]] || ୨୬ ଜାନୁଆରୀ ୧୯୫୦ || ୨,୪୩,୨୯୬ || ୧୯,୯୫,୮୧,୪୭୭ || ୬୭.୬୮% || ହିନ୍ଦୀ || ୭୫ || ୮୦ || ଜନସଂଖ୍ୟା ଦୃଷ୍ଟିରୁ ଭାରତର ସର୍ବବୃହତ ରାଜ୍ୟ । |- style="background-color:#F0F8FF;" | [[File:Uttarakhand locator map.svg|80px]] || '''[[ଉତ୍ତରାଖଣ୍ଡ]]''' || [[ଡେରାଡୁନ]] || ୯ ନଭେମ୍ବର ୨୦୦୦ || ୫୩,୫୬୬ || ୧,୦୧,୧୬,୭୫୨ || ୭୮.୮୨% || ହିନ୍ଦୀ || ୧୩ || ୫ || ଏହାକୁ 'ଦେବଭୂମି' କୁହାଯାଏ । |- | [[File:Odisha locator map.svg|80px]] || '''[[ଓଡ଼ିଶା]]''' || [[ଭୁବନେଶ୍ୱର]] || ୧ ଅପ୍ରେଲ ୧୯୩୬ || ୧,୫୫,୮୨୦ || ୪,୧୯,୪୭,୩୫୮ || ୭୨.୮୭% || [[ଓଡ଼ିଆ ଭାଷା|ଓଡ଼ିଆ]] || ୩୦ || ୨୧ || ପ୍ରାଚୀନ କଳିଙ୍ଗର ଭୂମି ଓ ଜଗନ୍ନାଥ ସଂସ୍କୃତିର କେନ୍ଦ୍ର । |- style="background-color:#F0F8FF;" | [[File:Karnataka locator map.svg|80px]] || '''[[କର୍ଣ୍ଣାଟକ]]''' || [[ବେଙ୍ଗାଳୁରୁ]] || ୧ ନଭେମ୍ବର ୧୯୫୬ || ୧,୯୧,୭୯୧ || ୬,୧୧,୩୦,୭୦୪ || ୭୫.୩୬% || କନ୍ନଡ || ୩୧ || ୨୮ || ଭାରତର ସୂଚନା ଓ ପ୍ରଯୁକ୍ତିବିଦ୍ୟା (IT) ହବ୍ । |- | [[File:Kerala locator map.svg|80px]] || '''[[କେରଳ]]''' || [[ଥିରୁଅନନ୍ତପୁରମ]] || ୧ ନଭେମ୍ବର ୧୯୫୬ || ୩୮,୮୬୩ || ୩,୩୩,୮୭,୬୭୭ || ୯୪.୦୦% || ମାଲାୟାଲମ || ୧୪ || ୨୦ || ସାକ୍ଷରତା ହାରରେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସ୍ଥାନରେ ଅଛି । |- style="background-color:#F0F8FF;" | [[File:Gujarat locator map.svg|80px]] || '''[[ଗୁଜରାଟ]]''' || [[ଗାନ୍ଧୀନଗର]] || ୧ ମଇ ୧୯୬୦ || ୧,୯୬,୦୨୪ || ୬,୦୩,୮୩,୬୨୮ || ୭୮.୦୩% || ଗୁଜରାଟୀ || ୩୩ || ୨୬ || ଭାରତର ଦୀର୍ଘତମ ଉପକୂଳ ବିଶିଷ୍ଟ ରାଜ୍ୟ । |- | [[File:Goa locator map.svg|80px]] || '''[[ଗୋଆ]]''' || [[ପାଣାଜୀ]] || ୩୦ ମଇ ୧୯୮୭ || ୩,୭୦୨ || ୧୪,୫୭,୭୨୩ || ୮୮.୭୦% || କୋଙ୍କଣୀ || ୦୨ || ୨ || ଆୟତନ ଦୃଷ୍ଟିରୁ ଭାରତର କ୍ଷୁଦ୍ରତମ ରାଜ୍ୟ । |- style="background-color:#F0F8FF;" | [[File:Chhattisgarh locator map.svg|80px]] || '''[[ଛତିଶଗଡ଼]]''' || [[ରାୟପୁର, ଛତିଶଗଡ଼|ରାୟପୁର]] || ୧ ନଭେମ୍ବର ୨୦୦୦ || ୧,୩୫,୧୯୪ || ୨,୫୫,୪୦,୧୯୬ || ୭୦.୨୮% || ହିନ୍ଦୀ || ୩୩ || ୧୧ || ମଧ୍ୟପ୍ରଦେଶରୁ ପୃଥକ ହୋଇ ଗଠିତ । |- | [[File:Jharkhand locator map.svg|80px]] || '''[[ଝାଡ଼ଖଣ୍ଡ]]''' || [[ରାଞ୍ଚି]] || ୧୫ ନଭେମ୍ବର ୨୦୦୦ || ୭୪,୬୭୭ || ୩,୨୯,୬୬,୨୩୮ || ୬୬.୪୧% || ହିନ୍ଦୀ || ୨୪ || ୧୪ || ଖଣିଜ ସମ୍ପଦରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ରାଜ୍ୟ । |- style="background-color:#F0F8FF;" | [[File:Tamil Nadu locator map.svg|80px]] || '''[[ତାମିଲନାଡୁ]]''' || [[ଚେନ୍ନାଇ]] || ୨୬ ଜାନୁଆରୀ ୧୯୫୦ || ୧,୩୦,୦୫୮ || ୭,୨୧,୩୮,୯୫୮ || ୮୦.୦୯% || ତାମିଲ || ୩୮ || ୩୯ || ଦ୍ରାବିଡ଼ ସଂସ୍କୃତି ଓ ଭାରତନାଟ୍ୟମ୍ ପାଇଁ ପ୍ରସିଦ୍ଧ । |- | [[File:Telangana locator map.svg|80px]] || '''[[ତେଲେଙ୍ଗାନା]]''' || [[ହାଇଦ୍ରାବାଦ]] || ୨ ଜୁନ ୨୦୧୪ || ୧,୧୨,୦୭୭ || ୩,୮୦,୦୩,୬୭୪ || ୬୬.୫୪% || ତେଲୁଗୁ || ୩୩ || ୧୭ || ଭାରତର ସର୍ବନୂତନ ଗଠିତ ରାଜ୍ୟ । |- style="background-color:#F0F8FF;" | [[File:Tripura locator map.svg|80px]] || '''[[ତ୍ରିପୁରା]]''' || [[ଅଗରତାଲା]] || ୨୧ ଜାନୁଆରୀ ୧୯୭୨ || ୧୦,୪୯୧ || ୩୬,୭୧,୦୩୨ || ୮୭.୨୨% || ବଙ୍ଗାଳୀ, କୋକବୋରୋକ || ୦୮ || ୨ || ବଙ୍ଗଳା ସଂସ୍କୃତିର ପ୍ରଭାବ ଥିବା ରାଜ୍ୟ । |- | [[File:Nagaland locator map.svg|80px]] || '''[[ନାଗାଲ୍ୟାଣ୍ଡ|ନାଗାଲାଣ୍ଡ]]''' || [[କୋହିମା]] || ୧ ଡିସେମ୍ବର ୧୯୬୩ || ୧୬,୫୭୯ || ୧୯,୮୦,୬୦୨ || ୭୯.୫୫% || ଇଂରାଜୀ || ୧୬ || ୧ || ହର୍ଣ୍ଣବିଲ୍ ମହୋତ୍ସବ ଏଠାର ପ୍ରମୁଖ ପର୍ବ । |- style="background-color:#F0F8FF;" | [[File:Punjab India locator map.svg|80px]] || '''[[ପଞ୍ଜାବ, ଭାରତ|ପଞ୍ଜାବ]]''' || [[ଚଣ୍ଡୀଗଡ଼]] || ୧ ନଭେମ୍ବର ୧୯୬୬ || ୫୦,୩୬୨ || ୨,୭୭,୦୪,୨୩୬ || ୭୫.୮୪% || ପଞ୍ଜାବୀ || ୨୩ || ୧୩ || ପାଞ୍ଚଟି ନଦୀର ଭୂମି ଓ ଶିଖ୍ ଧର୍ମର କେନ୍ଦ୍ର । |- | [[File:West Bengal locator map.svg|80px]] || '''[[ପଶ୍ଚିମ ବଙ୍ଗ|ପଶ୍ଚିମବଙ୍ଗ]]''' || [[କୋଲକାତା]] || ୧୫ ଅଗଷ୍ଟ ୧୯୪୭ || ୮୮,୭୫୨ || ୯,୧୩,୪୭,୭୩୬ || ୭୬.୨୬% || ବଙ୍ଗାଳୀ || ୨୩ || ୪୨ || ସୁନ୍ଦରବନ ଓ ରୟାଲ ବେଙ୍ଗଲ ଟାଇଗରର ବାସସ୍ଥଳୀ । |- style="background-color:#F0F8FF;" | [[File:Bihar locator map.svg|80px]] || '''[[ବିହାର]]''' || [[ପାଟଣା, ବିହାର|ପାଟନା]] || ୨୬ ଜାନୁଆରୀ ୧୯୫୦ || ୯୯,୨୦୦ || ୧୦,୩୮,୦୪,୬୩୭ || ୬୧.୮୦% || ହିନ୍ଦୀ || ୩୮ || ୪୦ || ଜନସଂଖ୍ୟା ଘନତ୍ୱ ଦୃଷ୍ଟିରୁ ପ୍ରଥମ । |- | [[File:Manipur locator map.svg|80px]] || '''[[ମଣିପୁର]]''' || [[ଇମ୍ଫାଲ]] || ୨୧ ଜାନୁଆରୀ ୧୯୭୨ || ୨୨,୩୪୭ || ୨୭,୨୧,୭୫୬ || ୭୬.୯୪% || ମଣିପୁରୀ || ୧୬ || ୨ || ଲୋକଟାକ ହ୍ରଦ ପାଇଁ ପ୍ରସିଦ୍ଧ । |- style="background-color:#F0F8FF;" | [[File:Madhya Pradesh locator map.svg|80px]] || '''[[ମଧ୍ୟ ପ୍ରଦେଶ]]''' || [[ଭୋପାଳ]] || ୧ ନଭେମ୍ବର ୧୯୫୬ || ୩,୦୮,୨୫୨ || ୭,୨୫,୯୭,୫୬୫ || ୬୯.୩୨% || ହିନ୍ଦୀ || ୫୫ || ୨୯ || ଭାରତର ହୃଦୟ ଭାବେ ପରିଚିତ । |- | [[File:Maharashtra locator map.svg|80px]] || '''[[ମହାରାଷ୍ଟ୍ର]]''' || [[ମୁମ୍ବାଇ]] || ୧ ମଇ ୧୯୬୦ || ୩,୦୭,୭୧୩ || ୧୧,୨୩,୭୨,୯୭୨ || ୮୨.୩୪% || ମରାଠୀ || ୩୬ || ୪୮ || ଭାରତର ଆର୍ଥିକ ରାଜଧାନୀ । |- style="background-color:#F0F8FF;" | [[File:Mizoram locator map.svg|80px]] || '''[[ମିଜୋରାମ|ମିଜୋରମ]]''' || [[ଆଇଜୋଲ]] || ୨୦ ଫେବୃଆରୀ ୧୯୮୭ || ୨୧,୦୮୧ || ୧୦,୯୧,୦୧୪ || ୯୧.୩୩% || ମିଜୋ || ୧୧ || ୧ || ବାଉଁଶ ନୃତ୍ୟ (Cheraw) ପାଇଁ ଜଣାଶୁଣା । |- | [[File:Meghalaya locator map.svg|80px]] || '''[[ମେଘାଳୟ]]''' || [[ଶିଲଂ]] || ୨୧ ଜାନୁଆରୀ ୧୯୭୨ || ୨୨,୭୨୦ || ୨୯,୬୪,୦୦୭ || ୭୪.୪୩% || ଇଂରାଜୀ || ୧୨ || ୨ || ବିଶ୍ୱର ସର୍ବାଧିକ ବର୍ଷା ହେଉଥିବା ସ୍ଥାନ (ମାଉସିନରାମ) । |- style="background-color:#F0F8FF;" | [[File:Rajasthan locator map.svg|80px]] || '''[[ରାଜସ୍ଥାନ]]''' || [[ଜୟପୁର, ରାଜସ୍ଥାନ|ଜୟପୁର]] || ୨୬ ଜାନୁଆରୀ ୧୯୫୦ || ୩,୪୨,୨୩୯ || ୬,୮୬,୨୧,୦୧୨ || ୬୬.୧୧% || ହିନ୍ଦୀ || ୫୦ || ୨୫ || ଆୟତନ ଦୃଷ୍ଟିରୁ ଭାରତର ସର୍ବବୃହତ ରାଜ୍ୟ । |- | [[File:Sikkim locator map.svg|80px]] || '''[[ସିକିମ]]''' || [[ଗାଙ୍ଗଟକ]] || ୧୬ ମଇ ୧୯୭୫ || ୭,୦୯୬ || ୬,୦୭,୬୮୮ || ୮୧.୪୨% || ନେପାଳୀ || ୦୬ || ୧ || ଭାରତର ପ୍ରଥମ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଜୈବିକ କୃଷି (Organic) ରାଜ୍ୟ । |- style="background-color:#F0F8FF;" | [[File:Haryana locator map.svg|80px]] || '''[[ହରିୟାଣା|ହରିଆଣା]]''' || [[ଚଣ୍ଡୀଗଡ଼]] || ୧ ନଭେମ୍ବର ୧୯୬୬ || ୪୪,୨୧୨ || ୨,୫୩,୫୩,୦୮୧ || ୭୫.୫୫% || ହିନ୍ଦୀ || ୨୨ || ୧୦ || ପଞ୍ଜାବରୁ ପୃଥକ ହୋଇ ଗଠିତ । |- | [[File:Himachal Pradesh locator map.svg|80px]] || '''[[ହିମାଚଳ ପ୍ରଦେଶ]]''' || [[ଶିମଲା]] || ୨୫ ଜାନୁଆରୀ ୧୯୭୧ || ୫୫,୬୭୩ || ୬୮,୫୬,୫୦୯ || ୮୨.୮୦% || ହିନ୍ଦୀ || ୧୨ || ୪ || ହିମାଳୟ କୋଳରେ ଅବସ୍ଥିତ ପର୍ଯ୍ୟଟନ ସ୍ଥଳୀ । |} == କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ ସମୂହ == ଏହି ଅଞ୍ଚଳଗୁଡ଼ିକ ସିଧାସଳଖ କେନ୍ଦ୍ର ସରକାରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପରିଚାଳିତ ହୋଇଥାଏ । ନିମ୍ନରେ ୮ଟି କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳର ତଥ୍ୟ ଦିଆଗଲା: {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center; font-family: sans-serif;" |- style="background-color:#E67E22; color:white; font-size: 1.05em;" ! scope="col" | ମାନଚିତ୍ର ! scope="col" | କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ ! scope="col" | ରାଜଧାନୀ ! scope="col" | ଆୟତନ (କି.ମି.<sup>୨</sup>) ! scope="col" | ଜନସଂଖ୍ୟା ! scope="col" | ସାକ୍ଷରତା ହାର ! scope="col" | ବିଶେଷତ୍ୱ |- style="background-color:#FFF5EE;" | [[File:Andaman and Nicobar Islands locator map.svg|80px]] || '''[[ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜ]]''' || [[ପୋର୍ଟ ବ୍ଲେୟର|ଶ୍ରୀ ବିଜୟ ପୁରମ୍]] || ୮,୨୪୯ || ୪,୧୯,୯୭୮ || ୮୬.୨୭% || ବଙ୍ଗୋପସାଗରରେ ଅବସ୍ଥିତ ୫୭୨ଟି ଦ୍ୱୀପର ସମୂହ । |- | [[File:Chandigarh locator map.svg|80px]] || '''[[ଚଣ୍ଡୀଗଡ଼]]''' || [[ଚଣ୍ଡୀଗଡ଼]] || ୧୧୪ || ୧୩,୬୪,୦୦୦ || ୮୬.୪୩% || ପଞ୍ଜାବ ଓ ହରିୟାଣାର ମିଳିତ ରାଜଧାନୀ । |- style="background-color:#FFF5EE;" | [[File:Dadra and Nagar Haveli and Daman and Diu locator map.svg|80px]] || '''[[ଦାଦ୍ରା ଓ ନଗର ହବେଳୀ ଏବଂ ଡାମନ ଓ ଡିଉ|ଦାଦ୍ରା-ନଗର ହାଭେଳୀ ଓ ଦାମନ-ଦିଉ]]''' || [[ଡାମନ]] || ୬୦୩ || ୭,୪୭,୦୦୦ || ୮୨.୩୬% || ୨୦୨୦ରେ ଦୁଇଟି କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳକୁ ମିଶ୍ରଣ କରାଗଲା । |- | [[File:Delhi locator map.svg|80px]] || '''[[ଦିଲ୍ଲୀ|ଦିଲ୍ଲୀ (ଜାତୀୟ ରାଜଧାନୀ ଅଞ୍ଚଳ)]]''' || [[ନୂଆ ଦିଲ୍ଲୀ|ନୂଆଦିଲ୍ଲୀ]] || ୧,୪୮୪ || ୩,୩୮,୦୭,୦୦୦ || ୮୮.୭୦% || ଭାରତର ରାଜନୈତିକ କେନ୍ଦ୍ର ଏବଂ ରାଜଧାନୀ । |- style="background-color:#FFF5EE;" | [[File:Jammu and Kashmir locator map.svg|80px]] || '''[[ଜମ୍ମୁ ଓ କଶ୍ମୀର|ଜମ୍ମୁ ଓ କାଶ୍ମୀର]]''' || [[ଶ୍ରୀନଗର]] (ଗ୍ରୀଷ୍ମ), [[ଜାମ୍ମୁ|ଜମ୍ମୁ]] (ଶୀତ) || ୪୨,୨୪୧ || ୧,୫୮,୬୭,୦୧୩ || ୭୭.୩୦% || ୨୦୧୯ରେ ରାଜ୍ୟରୁ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳରେ ପରିଣତ । |- | [[File:Ladakh locator map.svg|80px]] || '''[[ଲଦାଖ]]''' || [[ଲେହ]], [[କାରଗିଲ]] || ୫୯,୧୪୬ || ୩,୦୩,୯୨୮ || ୭୪.୨୭% || କ୍ଷେତ୍ରଫଳ ଦୃଷ୍ଟିରୁ ସର୍ବବୃହତ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ । |- style="background-color:#FFF5EE;" | [[File:Lakshadweep locator map.svg|80px]] || '''[[ଲାକ୍ଷାଦ୍ୱୀପ]]''' || [[କବରତ୍ତୀ|କାଭାରାତ୍ତି]] || ୩୨ || ୬୯,୮୭୩ || ୯୨.୨୮% || ଆରବ ସାଗରରେ ଅବସ୍ଥିତ ପ୍ରବାଳ ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜ । |- | [[File:Puducherry locator map.svg|80px]] || '''[[ପୁଡୁଚେରୀ]]''' || [[ପୁଡୁଚେରୀ (ସହର)|ପୁଡୁଚେରୀ]] || ୪୮୩ || ୧୬,୪୩,୦୦୦ || ୮୬.୫୫% || ପୂର୍ବତନ ଫରାସୀ ଉପନିବେଶ । |} == ଆଧାର == {{reflist}} [[ଶ୍ରେଣୀ:ଭାରତର ରାଜ୍ୟ ଓ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ|*]] == କେନ୍ଦ୍ର ଓ ରାଜ୍ୟ ସରକାରଙ୍କ ମୁଖ୍ୟ ବିଭାଗ ଓ ଦାୟିତ୍ୱ == ଭାରତୀୟ ସମ୍ବିଧାନର ସପ୍ତମ ଅନୁସୂଚୀ ଅନୁଯାୟୀ କ୍ଷମତାକୁ ତିନୋଟି ତାଲିକାରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇଛି: ସଂଘ ସୂଚୀ (କେନ୍ଦ୍ର), ରାଜ୍ୟ ସୂଚୀ ଏବଂ ଯୁଗ୍ମ ସୂଚୀ । {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border:1px solid #aaa; text-align:left;" |+ style="background:#003366; color:white; padding:10px; font-size:1.1em;" | '''ଶାସନ ବ୍ୟବସ୍ଥା: କେନ୍ଦ୍ର ବନାମ ରାଜ୍ୟ''' |- style="background:#E9E9E9; text-align:center;" ! width="20%" | ବିଭାଗ ! width="40%" | କେନ୍ଦ୍ର ସରକାରଙ୍କ ଦାୟିତ୍ୱ (ସଂଘ ସୂଚୀ) ! width="40%" | ରାଜ୍ୟ ସରକାରଙ୍କ ଦାୟିତ୍ୱ (ରାଜ୍ୟ ସୂଚୀ) |- | '''ପ୍ରତିରକ୍ଷା ଓ ସୁରକ୍ଷା''' | ସେନା, ନୌସେନା, ବାୟୁସେନା ଏବଂ ଆନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ସୀମା ସୁରକ୍ଷା । | ଆଭ୍ୟନ୍ତରୀଣ ଶାନ୍ତି ରକ୍ଷା ପାଇଁ ରାଜ୍ୟ ପୋଲିସ ବାହିନୀ । |- | '''ବୈଦେଶିକ ବ୍ୟାପାର''' | ଅନ୍ୟ ଦେଶ ସହିତ ସମ୍ପର୍କ, ଚୁକ୍ତିନାମା ଏବଂ କୂଟନୀତି । | କୌଣସି ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଦାୟିତ୍ୱ ନାହିଁ (କେନ୍ଦ୍ରର ନିୟମ ପାଳନ କରନ୍ତି) । |- | '''ଅର୍ଥ ଓ ମୁଦ୍ରା''' | ମୁଦ୍ରା ଛାପିବା, ବ୍ୟାଙ୍କିଙ୍ଗ୍ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଏବଂ ଆୟକର (Income Tax) । | ବିକ୍ରୟ କର, ଜମି ରାଜସ୍ୱ ଏବଂ ରାଜ୍ୟ ଅବକାରୀ ଶୁଳ୍କ । |- | '''ପରିବହନ''' | ଭାରତୀୟ ରେଳବାଇ, ଜାତୀୟ ରାଜପଥ (NH) ଏବଂ ବିମାନ ଚଳାଚଳ । | ରାଜ୍ୟ ପରିବହନ ନିଗମ (Bus), ଗ୍ରାମ୍ୟ ରାସ୍ତା ଓ ପଞ୍ଚାୟତ ପଥ । |- | '''ନ୍ୟାୟପାଳିକା''' | ସର୍ବୋଚ୍ଚ ନ୍ୟାୟାଳୟ (Supreme Court) ର ପରିଚାଳନା । | ଉଚ୍ଚ ନ୍ୟାୟାଳୟ (High Court) ଓ ଜିଲ୍ଲା କୋର୍ଟ । |- | '''ଲୋକସେବା''' | ସର୍ବଭାରତୀୟ ସେବା (IAS, IPS) ଓ UPSC । | ରାଜ୍ୟ ପ୍ରଶାସନିକ ସେବା (ଯଥା: OAS) ଓ OPSC । |} === ଯୁଗ୍ମ ସୂଚୀ (Concurrent List) === ଏହି ବିଷୟଗୁଡ଼ିକ ଉପରେ ଉଭୟ କେନ୍ଦ୍ର ଓ ରାଜ୍ୟ ସରକାର ନିୟମ ପ୍ରଣୟନ କରିପାରିବେ: * ଶିକ୍ଷା: ବିଦ୍ୟାଳୟ ଓ ବିଶ୍ୱବିଦ୍ୟାଳୟ ସ୍ତରୀୟ ଶିକ୍ଷାଦାନ । * ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ: ଡାକ୍ତରଖାନା ପରିଚାଳନା ଏବଂ ମହାମାରୀ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ । * ଅରଣ୍ୟ ଓ ବନ୍ୟପ୍ରାଣୀ: ଜଙ୍ଗଲ ସଂରକ୍ଷଣ ଏବଂ ପରିବେଶ ସୁରକ୍ଷା । * ବିବାହ ଓ ଉତ୍ତରାଧିକାର: ସାମାଜିକ ନିୟମାବଳୀ ଏବଂ ପଞ୍ଜୀକରଣ । == ଇତିହାସ == ଭାରତର ପ୍ରଶାସନିକ ବିଭାଜନର ଇତିହାସ ଅତି ପ୍ରାଚୀନ, ମାତ୍ର ଆଧୁନିକ ରାଜ୍ୟ ଗଠନ ପ୍ରକ୍ରିୟା ବ୍ରିଟିଶ ଶାସନ କାଳରୁ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିଲା । ସ୍ୱାଧୀନତା ପରେ ଭାଷା ଏବଂ ପ୍ରଶାସନିକ ସୁବିଧା ଆଧାରରେ ରାଜ୍ୟଗୁଡ଼ିକର ପୁନର୍ଗଠନ କରାଯାଇଛି । {| class="wikitable" style="width:100%; border:1px solid #aaa; line-height:1.6em;" |+ style="background:#003366; color:white; padding:10px; font-size:1.2em;" | '''ଭାରତର ରାଜ୍ୟ ଗଠନର ଐତିହାସିକ କ୍ରମବିକାଶ''' |- style="background:#eeeeee; text-align:center;" ! width="20%" | ସମୟକାଳ !! width="80%" | ମୁଖ୍ୟ ଐତିହାସିକ ଘଟଣାବଳୀ |- | style="background:#f9f9f9; font-weight:bold;" | ବ୍ରିଟିଶ ଭାରତ <br>(୧୯୪୭ ପୂର୍ବରୁ) | ବ୍ରିଟିଶ ଶାସନ କାଳରେ ଭାରତ ଦୁଇ ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ ଥିଲା: '''ପ୍ରଦେଶ (Provinces)''' ଯାହା ସିଧାସଳଖ ବ୍ରିଟିଶଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଶାସିତ ହେଉଥିଲା ଏବଂ '''ଦେଶୀୟ ରାଜ୍ୟ (Princely States)''' ଯାହା ସ୍ଥାନୀୟ ରାଜାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଶାସିତ ହେଉଥିଲା । ୧୯୩୬ରେ ଓଡ଼ିଶା ଭାଷା ଭିତ୍ତିରେ ପ୍ରଥମ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ପ୍ରଦେଶ ଭାବେ ଗଠିତ ହୋଇଥିଲା । |- | style="background:#f9f9f9; font-weight:bold;" | ସ୍ୱାଧୀନତା ପରେ <br>(୧୯୪୭–୧୯୫୦) | ସ୍ୱାଧୀନତା ପରେ ସର୍ଦ୍ଦାର ବଲ୍ଲଭଭାଇ ପଟେଲଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ୫୬୨ଟି ଦେଶୀୟ ରାଜ୍ୟକୁ ଭାରତ ସଂଘରେ ମିଶ୍ରଣ କରାଗଲା । ୧୯୫୦ ସମ୍ବିଧାନ ଅନୁଯାୟୀ ରାଜ୍ୟଗୁଡ଼ିକ କୁ ୪ଟି ଶ୍ରେଣୀରେ (Part A, B, C, D) ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇଥିଲା । |- | style="background:#f9f9f9; font-weight:bold;" | ରାଜ୍ୟ ପୁନର୍ଗଠନ <br>(୧୯୫୬) | ୧୯୫୩ରେ ଭାଷା ଭିତ୍ତିରେ '''ଆନ୍ଧ୍ର ପ୍ରଦେଶ''' ପ୍ରଥମ ରାଜ୍ୟ ଭାବେ ଗଠିତ ହେଲା । ଏହାପରେ ୧୯୫୬ରେ '''ରାଜ୍ୟ ପୁନର୍ଗଠନ ଆଇନ''' (States Reorganisation Act) ପାରିତ ହେଲା, ଯାହାଦ୍ୱାରା ଦେଶକୁ ୧୪ଟି ରାଜ୍ୟ ଓ ୬ଟି କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳରେ ପୁନଃବିଭକ୍ତ କରାଗଲା । |- | style="background:#f9f9f9; font-weight:bold;" | ପରବର୍ତ୍ତୀ ବିଭାଜନ <br>(୧୯୬୦–୨୦୦୦) | * '''୧୯୬୦:''' ବମ୍ବେ ପ୍ରଦେଶ ବିଭାଜିତ ହୋଇ ଗୁଜରାଟ ଓ ମହାରାଷ୍ଟ୍ର ଗଠିତ ।<br>* '''୧୯୬୬:''' ପଞ୍ଜାବରୁ ହରିୟାଣା ପୃଥକ ହେଲା ।<br>* '''୨୦୦୦:''' ତିନୋଟି ନୂଆ ରାଜ୍ୟ ଗଠିତ: ଛତିଶଗଡ଼, ଉତ୍ତରାଖଣ୍ଡ ଏବଂ ଝାଡ଼ଖଣ୍ଡ । |- | style="background:#f9f9f9; font-weight:bold;" | ଆଧୁନିକ ପରିବର୍ତ୍ତନ <br>(୨୦୧୪–ବର୍ତ୍ତମାନ) | * '''୨୦୧୪:''' ଆନ୍ଧ୍ର ପ୍ରଦେଶରୁ ପୃଥକ ହୋଇ '''ତେଲେଙ୍ଗାନା''' ୨୯ତମ ରାଜ୍ୟ ହେଲା ।<br>* '''୨୦୧୯:''' ଜମ୍ମୁ ଓ କାଶ୍ମୀରର ରାଜ୍ୟ ମାନ୍ୟତା ରଦ୍ଦ ହୋଇ ଏହାକୁ ଦୁଇଟି କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ (ଜମ୍ମୁ-କାଶ୍ମୀର ଓ ଲଦାଖ)ରେ ପରିଣତ କରାଗଲା ।<br>* '''୨୦୨୦:''' ଦାଦ୍ରା-ନଗର ହାଭେଳୀ ଏବଂ ଦାମନ-ଦିଉର ମିଶ୍ରଣ କରାଗଲା । |} === ମୁଖ୍ୟ ମାଇଲଖୁଣ୍ଟ === * **୧୯୩୬:** ଓଡ଼ିଶା ପ୍ରଥମ ଭାଷାଭିତ୍ତିକ ପ୍ରଦେଶ । * **୧୯୫୩:** ଫଜଲ ଅଲି କମିଶନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ରାଜ୍ୟ ପୁନର୍ଗଠନ ପାଇଁ ସୁପାରିଶ । * **୨୦୧୯:** ଧାରା ୩୭୦ ଉଚ୍ଛେଦ ଏବଂ ଜମ୍ମୁ-କାଶ୍ମୀର ପୁନର୍ଗଠନ । == ଶାସନ ବ୍ୟବସ୍ଥା == ଭାରତୀୟ ସମ୍ବିଧାନ ଅନୁଯାୟୀ, ଦେଶରେ ଏକ ଦ୍ୱିସ୍ତରୀୟ ଶାସନ ବ୍ୟବସ୍ଥା ପ୍ରଚଳିତ । ରାଜ୍ୟଗୁଡ଼ିକ ସ୍ୱାୟତ୍ତ ଶାସନ କରୁଥିବା ବେଳେ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳଗୁଡ଼ିକ ସିଧାସଳଖ କେନ୍ଦ୍ର ସରକାରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପରିଚାଳିତ ହୁଅନ୍ତି । {| class="wikitable" style="width:100%; border:1px solid #aaa; line-height:1.6em;" |+ style="background:#4B0082; color:white; padding:10px; font-size:1.2em;" | '''ରାଜ୍ୟ ଓ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳର ଶାସନଗତ ପ୍ରଭେଦ''' |- style="background:#f2f2f2; text-align:center;" ! width="20%" | ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ !! width="40%" | ରାଜ୍ୟ (States) !! width="40%" | କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ (UTs) |- | '''ସାମ୍ବିଧାନିକ ମୁଖ୍ୟ''' | [[ରାଜ୍ୟପାଳ]] (Governor) | [[ଉପରାଜ୍ୟପାଳ]] (Lt. Governor) କିମ୍ବା ପ୍ରଶାସକ (Administrator) |- | '''ପ୍ରଶାସନିକ ମୁଖ୍ୟ''' | [[ମୁଖ୍ୟମନ୍ତ୍ରୀ]] (ନିର୍ବାଚିତ) | ଭାରତର [[ରାଷ୍ଟ୍ରପତି]] (କେନ୍ଦ୍ର ସରକାରଙ୍କ ପ୍ରତିନିଧିଙ୍କ ଜରିଆରେ) |- | '''ବିଧାନସଭା''' | ସମସ୍ତ ରାଜ୍ୟରେ ନିଜସ୍ୱ ବିଧାନସଭା ରହିଛି । | କେବଳ ଦିଲ୍ଲୀ, ପୁଡୁଚେରୀ ଏବଂ ଜମ୍ମୁ-କାଶ୍ମୀରରେ ବିଧାନସଭା ରହିଛି । |- | '''ଆଇନ ପ୍ରଣୟନ''' | ରାଜ୍ୟ ସୂଚୀରେ ଥିବା ବିଷୟ ଉପରେ ସ୍ୱାଧୀନ ଭାବେ ଆଇନ ଗଢ଼ିପାରିବେ । | ସଂସଦ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଣୀତ ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ପରିଚାଳିତ ହୁଅନ୍ତି । |- | '''ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ''' | ସଂସଦର ଉଭୟ ସଦନ ([[ଲୋକ ସଭା]] ଓ [[ରାଜ୍ୟ ସଭା]])ରେ ପ୍ରତିନିଧି ରହନ୍ତି । | ସମସ୍ତ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳର ରାଜ୍ୟ ସଭାରେ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ ନାହିଁ । |} === ମୁଖ୍ୟ ଶାସନ ସଂସ୍ଥା === * '''ରାଜ୍ୟ ସରକାର:''' ପ୍ରତି ରାଜ୍ୟର ଶାସନ ବ୍ୟବସ୍ଥା ତିନୋଟି ଅଙ୍ଗକୁ ନେଇ ଗଠିତ: ବିଧାୟିକା (Legislature), କାର୍ଯ୍ୟପାଳିକା (Executive) ଏବଂ ନ୍ୟାୟପାଳିକା (Judiciary) । * '''କେନ୍ଦ୍ର ସରକାରଙ୍କ ଭୂମିକା:''' କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳଗୁଡ଼ିକରେ ଗୃହ ମନ୍ତ୍ରଣାଳୟ (Ministry of Home Affairs) ପ୍ରଶାସନିକ ନିଷ୍ପତ୍ତି ନେବାରେ ପ୍ରମୁଖ ଭୂମିକା ଗ୍ରହଣ କରେ । * '''ସ୍ଥାନୀୟ ଶାସନ:''' ଉଭୟ କ୍ଷେତ୍ରରେ ପଞ୍ଚାୟତିରାଜ ଏବଂ ପୌରପାଳିକା ବ୍ୟବସ୍ଥା ମାଧ୍ୟମରେ ତୃଣମୂଳ ସ୍ତରରେ ଶାସନ ପରିଚାଳିତ ହୁଏ । == ଜନସଂଖ୍ୟା ଓ ଭୌଗୋଳିକ ସ୍ଥିତି == ଭାରତ ବିଶ୍ୱର ସର୍ବାଧିକ ଜନସଂଖ୍ୟା ବିଶିଷ୍ଟ ଦେଶ ଏବଂ କ୍ଷେତ୍ରଫଳ ଦୃଷ୍ଟିରୁ ସପ୍ତମ ବୃହତ୍ତମ ଦେଶ । ଦେଶର ଜନସଂଖ୍ୟା ଓ ଭୌଗୋଳିକ ସୀମା ବିଭିନ୍ନ ରାଜ୍ୟରେ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଅଟେ । === ଭୌଗୋଳିକ ରୂପରେଖ === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border:1px solid #aaa;" |+ style="background:#2E8B57; color:white; padding:10px; font-size:1.2em;" | '''ଭାରତର ପ୍ରମୁଖ ଭୌଗୋଳିକ ତଥ୍ୟ''' |- style="background:#E9E9E9; text-align:center;" ! width="30%" | ବିଷୟ !! width="40%" | ସର୍ବବୃହତ !! width="30%" | ସର୍ବନିମ୍ନ |- | '''କ୍ଷେତ୍ରଫଳ (Area)''' | [[ରାଜସ୍ଥାନ]] (୩,୪୨,୨୩୯ କିମି²) | [[ଗୋଆ]] (୩,୭୦୨ କିମି²) |- | '''ଜନସଂଖ୍ୟା (୨୦୧୧-୨୦୨୪)''' | [[ଉତ୍ତର ପ୍ରଦେଶ]] (~୨୪ କୋଟି) | [[ସିକିମ]] (~୬.୯ ଲକ୍ଷ) |- | '''ଜନସଂଖ୍ୟା ଘନତ୍ୱ''' | [[ବିହାର]] (୧,୧୦୬ ବ୍ୟକ୍ତି/କିମି²) | [[ଅରୁଣାଚଳ ପ୍ରଦେଶ]] (୧୭ ବ୍ୟକ୍ତି/କିମି²) |- | '''ସାକ୍ଷରତା ହାର''' | [[କେରଳ]] (୯୪% +) | [[ବିହାର]] (~୭୦%) |} === ଜନସଂଖ୍ୟାତ୍ମକ ପରିସଂଖ୍ୟାନ (ଅପଡେଟେଡ୍) === [[File:India-demography.png|thumb|right|300px|ଭାରତର ଜନସଂଖ୍ୟା ବିତରଣ ମାନଚିତ୍ର]] * '''ଲିଙ୍ଗ ଅନୁପାତ:''' ୨୦୧୧ ଜନଗଣନା ଅନୁଯାୟୀ ଭାରତର ହାରାହାରି ଲିଙ୍ଗ ଅନୁପାତ ୯୪୩ ଥିବାବେଳେ, କେରଳରେ ଏହା ସର୍ବାଧିକ (୧୦୮୪) ଅଟେ । * '''ସହରୀକରଣ:''' [[ତାମିଲନାଡୁ]] ଏବଂ [[ମହାରାଷ୍ଟ୍ର]] ଭାରତର ସବୁଠାରୁ ଅଧିକ ସହରୀକୃତ ରାଜ୍ୟ । * '''କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ:''' କ୍ଷେତ୍ରଫଳ ଦୃଷ୍ଟିରୁ [[ଲଦାଖ]] ସର୍ବବୃହତ ଏବଂ ଜନସଂଖ୍ୟା ଦୃଷ୍ଟିରୁ [[ଦିଲ୍ଲୀ]] ସର୍ବବୃହତ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ । === ପ୍ରମୁଖ ଭୌଗୋଳିକ ସୀମା === {| class="wikitable" style="width:100%; border:1px solid #aaa;" |- style="background:#F4A460; text-align:center;" ! ଦିଗ !! ସୀମାବର୍ତ୍ତୀ ଅଞ୍ଚଳ !! ରାଜ୍ୟ / କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ |- | '''ଉତ୍ତର''' || ହିମାଳୟ ପର୍ବତମାଳା || ଲଦାଖ, ଜମ୍ମୁ-କାଶ୍ମୀର, ହିମାଚଳ ପ୍ରଦେଶ |- | '''ଦକ୍ଷିଣ''' || ଭାରତ ମହାସାଗର || ତାମିଲନାଡୁ (କନ୍ୟାକୁମାରୀ) |- | '''ପୂର୍ବ''' || ବଙ୍ଗୋପସାଗର || ପଶ୍ଚିମବଙ୍ଗ, ଓଡ଼ିଶା, ଆନ୍ଧ୍ର ପ୍ରଦେଶ |- | '''ପଶ୍ଚିମ''' || ଆରବ ସାଗର || ଗୁଜରାଟ, ମହାରାଷ୍ଟ୍ର, ଗୋଆ |} == ସାଂସ୍କୃତିକ ବିବିଧତା == ଭାରତ "ବିବିଧତା ମଧ୍ୟରେ ଏକତା"ର ଏକ ଜ୍ୱଳନ୍ତ ଉଦାହରଣ । ପ୍ରତିଟି ରାଜ୍ୟ ଓ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳର ନିଜସ୍ୱ ଭାଷା, ପୋଷାକ, ଖାଦ୍ୟପେୟ ଏବଂ ପରମ୍ପରା ରହିଛି, ଯାହା ଭାରତୀୟ ସଂସ୍କୃତିକୁ ସମୃଦ୍ଧ କରିଥାଏ । {| class="wikitable" style="width:100%; border:1px solid #aaa; line-height:1.6em;" |+ style="background:#800000; color:white; padding:10px; font-size:1.2em;" | '''ଭାରତର ରାଜ୍ୟଭିତ୍ତିକ ସାଂସ୍କୃତିକ ପରିଚୟ''' |- style="background:#f9f9f9; text-align:center;" ! width="25%" | ସାଂସ୍କୃତିକ ଦିଗ !! width="75%" | ପ୍ରମୁଖ ଉଦାହରଣ ଓ ବିବରଣୀ |- | '''ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ନୃତ୍ୟ''' | ଓଡ଼ିଶାର '''ଓଡ଼ିଶୀ''', କେରଳର '''କଥକଳି''', ତାମିଲନାଡୁର '''ଭାରତନାଟ୍ୟମ୍''', ଆସାମର '''ସତ୍ରିୟା''' ଏବଂ ଉତ୍ତର ଭାରତର '''କଥକ''' । |- | '''ପ୍ରମୁଖ ପର୍ବପର୍ବାଣୀ''' | ଓଡ଼ିଶାର '''ରଥଯାତ୍ରା''', ପଶ୍ଚିମବଙ୍ଗର '''ଦୁର୍ଗା ପୂଜା''', ମହାରାଷ୍ଟ୍ରର '''ଗଣେଶ ଚତୁର୍ଥୀ''', କେରଳର '''ଓଣମ''' ଏବଂ ପଞ୍ଜାବର '''ବୈଶାଖୀ''' । |- | '''ଭାଷାଗତ ବିବିଧତା''' | ଭାରତୀୟ ସମ୍ବିଧାନରେ ୨୨ଟି ଆଧିକାରିକ ଭାଷା ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ । ଉତ୍ତରରେ '''ହିନ୍ଦୀ''', ଦକ୍ଷିଣରେ '''ଦ୍ରାବିଡ଼ ଭାଷାଗୋଷ୍ଠୀ''' (ତାମିଲ, ତେଲୁଗୁ, କନ୍ନଡ, ମାଲାୟାଲାମ) ଏବଂ ପୂର୍ବରେ '''ଓଡ଼ିଆ''' ଓ '''ବଙ୍ଗାଳୀ''' ପ୍ରମୁଖ । |- | '''ଖାଦ୍ୟଶୈଳୀ''' | ଦକ୍ଷିଣର '''ଇଡ୍‌ଲି-ଦୋସା''', ପଞ୍ଜାବର '''ମକ୍କେ ଦି ରୋଟି''', ପଶ୍ଚିମବଙ୍ଗର '''ମାଛ ଭାତ''' ଏବଂ ଓଡ଼ିଶାର ପ୍ରସିଦ୍ଧ '''ପଖାଳ''' ଓ '''ରସଗୋଲା''' । |- | '''ହସ୍ତଶିଳ୍ପ''' | ଓଡ଼ିଶାର '''ପଟ୍ଟଚିତ୍ର''', ରାଜସ୍ଥାନର '''ବାନ୍ଧନୀ''' ଶାଢ଼ୀ, କାଶ୍ମୀରର '''ପଶ୍ମିନା''' ଶଲ୍ ଏବଂ ଗୁଜରାଟର '''କଚ୍ଛି''' କାମ । |} === ୟୁନେସ୍କୋ (UNESCO) ଐତିହାସିକ ସ୍ଥଳ === [[File:Konark Sun Temple.jpg|thumb|left|250px|ଓଡ଼ିଶାର କୋଣାର୍କ ସୂର୍ଯ୍ୟ ମନ୍ଦିର]] ଭାରତର ପ୍ରତିଟି କୋଣରେ ୟୁନେସ୍କୋ ଦ୍ୱାରା ମାନ୍ୟତା ପ୍ରାପ୍ତ ଅନେକ ବିଶ୍ୱ ଐତିହାସିକ ସ୍ଥଳ ରହିଛି । * '''ସ୍ଥାପତ୍ୟ:''' ଓଡ଼ିଶାର '''କୋଣାର୍କ ସୂର୍ଯ୍ୟ ମନ୍ଦିର''', ଉତ୍ତର ପ୍ରଦେଶର '''ତାଜମହଲ''' ଏବଂ ମଧ୍ୟପ୍ରଦେଶର '''ଖଜୁରାହୋ''' ମନ୍ଦିର । * '''ପ୍ରାକୃତିକ ଐତିହ୍ୟ:''' ଆସାମର '''କାଜିରଙ୍ଗା''' ଜାତୀୟ ଉଦ୍ୟାନ ଏବଂ ପଶ୍ଚିମବଙ୍ଗର '''ସୁନ୍ଦରବନ''' । == ଏହାକୁ ମଧ୍ୟ ଦେଖନ୍ତୁ == * ଭାରତର ଉପବିଭାଗ * ରାଜ୍ୟ ଓ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳଗୁଡିକର ଜନସଂଖ୍ୟା ଅନୁସାରେ ସଂଗ୍ରହ == ଆଧାର == {{ଆଧାର}} == ବାହାର ସ୍ରୋତ == * [http://www.india.gov.in/knowindia/state_uts.php Official Government of India website: States and Union Territories] * [http://www.indohistory.com/modern_states.html Clickable map of India and History of States] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100111021034/http://www.indohistory.com/modern_states.html |date=2010-01-11 }} * [http://www.citymayors.com/government/india_government.html Article on sub-national governance in India] * [http://www.mapunity.in/maps/india/ Interactive Map of India] {{ଭାରତର ରାଜ୍ୟ}} {{DEFAULTSORT:ଭାରତର ରାଜ୍ୟ ଓ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ}} [[ଶ୍ରେଣୀ:ଭାରତର ରାଜ୍ୟ ଓ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ| ]] [[ଶ୍ରେଣୀ:ଭାରତ]] har4v2gczw36l7dy4vl4w6yzb4toath 595041 595040 2026-05-07T08:11:07Z Subhamss2008 37188 595041 wikitext text/x-wiki {{ଛୋଟ|ଭାରତର ରାଜ୍ୟ ଓ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ}} [[ଭାରତ]] ଏକ [[ସଂଘୀୟ ଗଣରାଜ୍ୟ]] ଅଟେ ।<ref name="official">{{cite web |url=http://www.india.gov.in/knowindia/state_uts.php|title=States and union territories|accessdate=2007-09-07 |work= }}</ref> ଏହା '''୨୮ଟି''' [[ଭାରତର ରାଜ୍ୟ|ରାଜ୍ୟ]] ଓ '''୮ଟି''' [[କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ]]ରେ ବିଭକ୍ତ । ରାଜ୍ୟ ଓ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳଗୁଡ଼ିକ ପୁନର୍ବାର ଜିଲ୍ଲା ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପ୍ରଶାସନିକ [[ଭାରତର ଉପବିଭାଗ|ଉପବିଭାଗ]]ରେ ବିଭାଜିତ ହୋଇଛି ।<ref name="official"/> {{Short description|ଭାରତର ୨୮ଟି ରାଜ୍ୟ ଓ ୮ଟି କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳର ବିବରଣୀ}} [[ଭାରତ]] ଏକ [[ସଂଘୀୟ ଗଣରାଜ୍ୟ]] ଅଟେ ।<ref name="official">{{cite web |url=http://www.india.gov.in/knowindia/state_uts.php|title=States and union territories|access-date=2007-09-07 |work= }}</ref> ଭାରତୀୟ ସମ୍ବିଧାନ ଅନୁଯାୟୀ, ଦେଶକୁ ପ୍ରଶାସନିକ ସୁବିଧା ଦୃଷ୍ଟିରୁ '''୨୮ଟି''' [[ଭାରତର ରାଜ୍ୟ|ରାଜ୍ୟ]] ଓ '''୮ଟି''' [[କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ]]ରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇଛି । ଏହି ପ୍ରଶାସନିକ ଏକକଗୁଡ଼ିକ ପୁନର୍ବାର ଜିଲ୍ଲା, ତହସିଲ ଏବଂ ଗ୍ରାମ ପଞ୍ଚାୟତ ପରି ବିଭିନ୍ନ [[ଭାରତର ଉପବିଭାଗ|ଉପବିଭାଗ]]ରେ ବିଭାଜିତ ହୋଇଛି । == ରାଜ୍ୟ ସମୂହର ସୂଚୀ == ଭାରତର ରାଜ୍ୟଗୁଡ଼ିକର ନିଜସ୍ୱ ନିର୍ବାଚିତ ସରକାର ରହିଥାଏ । ନିମ୍ନଲିଖିତ ସାରଣୀରେ ଭାରତର ୨୮ଟି ରାଜ୍ୟର ସବିଶେଷ ବିବରଣୀ ପ୍ରଦାନ କରାଯାଇଛି: {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center; font-family: sans-serif;" |- style="background-color:#0072B2; color:white; font-size: 1.05em;" ! scope="col" | ମାନଚିତ୍ର ! scope="col" | ରାଜ୍ୟ ! scope="col" | ରାଜଧାନୀ ! scope="col" | ସ୍ଥାପନା ବର୍ଷ ! scope="col" | ଆୟତନ (କି.ମି.<sup>୨</sup>) ! scope="col" | ଜନସଂଖ୍ୟା<ref>[http://censusindia.gov.in/2011-prov-results/paper2/data_files/india/Statement2_RU_Pop&Sexrtaio_State.xls Provisional Population Totals of India (2011)]</ref> ! scope="col" | ସାକ୍ଷରତା ହାର ! scope="col" | ମୁଖ୍ୟ ଭାଷା ! scope="col" | ଜିଲ୍ଲା ! scope="col" | ଲୋକ ସଭା ! scope="col" | ବିଶେଷ ସୂଚନା |- style="background-color:#F0F8FF;" | [[File:Arunachal Pradesh locator map.svg|80px]] || '''[[ଅରୁଣାଚଳ ପ୍ରଦେଶ]]''' || [[ଇଟାନଗର]] || ୨୦ ଫେବୃଆରୀ ୧୯୮୭ || ୮୩,୭୪୩ || ୧୩,୮୨,୬୧୧ || ୬୫.୩୮% || ଇଂରାଜୀ || ୨୮ || ୨ || ଏହାକୁ 'ଉଦିତ ସୂର୍ଯ୍ୟର ଦେଶ' କୁହାଯାଏ । |- | [[File:Assam locator map.svg|80px]] || '''[[ଆସାମ]]''' || [[ଦିସପୁର]] || ୨୬ ଜାନୁଆରୀ ୧୯୫୦ || ୭୮,୫୫୦ || ୩,୧୧,୬୯,୨୭୨ || ୭୨.୧୯% || ଅସମୀୟା || ୩୫ || ୧୪ || ଚା' ଚାଷ ଓ ଏକଶୃଙ୍ଗୀ ଗଣ୍ଡା ପାଇଁ ପ୍ରସିଦ୍ଧ । |- style="background-color:#F0F8FF;" | [[File:Andhra Pradesh locator map.svg|80px]] || '''[[ଆନ୍ଧ୍ର ପ୍ରଦେଶ]]''' || [[ଅମରାବତୀ]] || ୧ ନଭେମ୍ବର ୧୯୫୬ || ୧,୬୨,୯୭୫ || ୪,୯୩,୮୬,୭୯୯ || ୬୭.୦୨% || ତେଲୁଗୁ || ୨୬ || ୨୫ || ଭାଷା ଭିତ୍ତିରେ ଗଠିତ ପ୍ରଥମ ରାଜ୍ୟ । |- | [[File:Uttar Pradesh locator map.svg|80px]] || '''[[ଉତ୍ତର ପ୍ରଦେଶ]]''' || [[ଲକ୍ଷ୍ନୌ]] || ୨୬ ଜାନୁଆରୀ ୧୯୫୦ || ୨,୪୩,୨୯୬ || ୧୯,୯୫,୮୧,୪୭୭ || ୬୭.୬୮% || ହିନ୍ଦୀ || ୭୫ || ୮୦ || ଜନସଂଖ୍ୟା ଦୃଷ୍ଟିରୁ ଭାରତର ସର୍ବବୃହତ ରାଜ୍ୟ । |- style="background-color:#F0F8FF;" | [[File:Uttarakhand locator map.svg|80px]] || '''[[ଉତ୍ତରାଖଣ୍ଡ]]''' || [[ଡେରାଡୁନ]] || ୯ ନଭେମ୍ବର ୨୦୦୦ || ୫୩,୫୬୬ || ୧,୦୧,୧୬,୭୫୨ || ୭୮.୮୨% || ହିନ୍ଦୀ || ୧୩ || ୫ || ଏହାକୁ 'ଦେବଭୂମି' କୁହାଯାଏ । |- | [[File:Odisha locator map.svg|80px]] || '''[[ଓଡ଼ିଶା]]''' || [[ଭୁବନେଶ୍ୱର]] || ୧ ଅପ୍ରେଲ ୧୯୩୬ || ୧,୫୫,୮୨୦ || ୪,୧୯,୪୭,୩୫୮ || ୭୨.୮୭% || [[ଓଡ଼ିଆ ଭାଷା|ଓଡ଼ିଆ]] || ୩୦ || ୨୧ || ପ୍ରାଚୀନ କଳିଙ୍ଗର ଭୂମି ଓ ଜଗନ୍ନାଥ ସଂସ୍କୃତିର କେନ୍ଦ୍ର । |- style="background-color:#F0F8FF;" | [[File:Karnataka locator map.svg|80px]] || '''[[କର୍ଣ୍ଣାଟକ]]''' || [[ବେଙ୍ଗାଳୁରୁ]] || ୧ ନଭେମ୍ବର ୧୯୫୬ || ୧,୯୧,୭୯୧ || ୬,୧୧,୩୦,୭୦୪ || ୭୫.୩୬% || କନ୍ନଡ || ୩୧ || ୨୮ || ଭାରତର ସୂଚନା ଓ ପ୍ରଯୁକ୍ତିବିଦ୍ୟା (IT) ହବ୍ । |- | [[File:Kerala locator map.svg|80px]] || '''[[କେରଳ]]''' || [[ଥିରୁଅନନ୍ତପୁରମ]] || ୧ ନଭେମ୍ବର ୧୯୫୬ || ୩୮,୮୬୩ || ୩,୩୩,୮୭,୬୭୭ || ୯୪.୦୦% || ମାଲାୟାଲମ || ୧୪ || ୨୦ || ସାକ୍ଷରତା ହାରରେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସ୍ଥାନରେ ଅଛି । |- style="background-color:#F0F8FF;" | [[File:Gujarat locator map.svg|80px]] || '''[[ଗୁଜରାଟ]]''' || [[ଗାନ୍ଧୀନଗର]] || ୧ ମଇ ୧୯୬୦ || ୧,୯୬,୦୨୪ || ୬,୦୩,୮୩,୬୨୮ || ୭୮.୦୩% || ଗୁଜରାଟୀ || ୩୩ || ୨୬ || ଭାରତର ଦୀର୍ଘତମ ଉପକୂଳ ବିଶିଷ୍ଟ ରାଜ୍ୟ । |- | [[File:Goa locator map.svg|80px]] || '''[[ଗୋଆ]]''' || [[ପାଣାଜୀ]] || ୩୦ ମଇ ୧୯୮୭ || ୩,୭୦୨ || ୧୪,୫୭,୭୨୩ || ୮୮.୭୦% || କୋଙ୍କଣୀ || ୦୨ || ୨ || ଆୟତନ ଦୃଷ୍ଟିରୁ ଭାରତର କ୍ଷୁଦ୍ରତମ ରାଜ୍ୟ । |- style="background-color:#F0F8FF;" | [[File:Chhattisgarh locator map.svg|80px]] || '''[[ଛତିଶଗଡ଼]]''' || [[ରାୟପୁର, ଛତିଶଗଡ଼|ରାୟପୁର]] || ୧ ନଭେମ୍ବର ୨୦୦୦ || ୧,୩୫,୧୯୪ || ୨,୫୫,୪୦,୧୯୬ || ୭୦.୨୮% || ହିନ୍ଦୀ || ୩୩ || ୧୧ || ମଧ୍ୟପ୍ରଦେଶରୁ ପୃଥକ ହୋଇ ଗଠିତ । |- | [[File:Jharkhand locator map.svg|80px]] || '''[[ଝାଡ଼ଖଣ୍ଡ]]''' || [[ରାଞ୍ଚି]] || ୧୫ ନଭେମ୍ବର ୨୦୦୦ || ୭୪,୬୭୭ || ୩,୨୯,୬୬,୨୩୮ || ୬୬.୪୧% || ହିନ୍ଦୀ || ୨୪ || ୧୪ || ଖଣିଜ ସମ୍ପଦରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ରାଜ୍ୟ । |- style="background-color:#F0F8FF;" | [[File:Tamil Nadu locator map.svg|80px]] || '''[[ତାମିଲନାଡୁ]]''' || [[ଚେନ୍ନାଇ]] || ୨୬ ଜାନୁଆରୀ ୧୯୫୦ || ୧,୩୦,୦୫୮ || ୭,୨୧,୩୮,୯୫୮ || ୮୦.୦୯% || ତାମିଲ || ୩୮ || ୩୯ || ଦ୍ରାବିଡ଼ ସଂସ୍କୃତି ଓ ଭାରତନାଟ୍ୟମ୍ ପାଇଁ ପ୍ରସିଦ୍ଧ । |- | [[File:Telangana locator map.svg|80px]] || '''[[ତେଲେଙ୍ଗାନା]]''' || [[ହାଇଦ୍ରାବାଦ]] || ୨ ଜୁନ ୨୦୧୪ || ୧,୧୨,୦୭୭ || ୩,୮୦,୦୩,୬୭୪ || ୬୬.୫୪% || ତେଲୁଗୁ || ୩୩ || ୧୭ || ଭାରତର ସର୍ବନୂତନ ଗଠିତ ରାଜ୍ୟ । |- style="background-color:#F0F8FF;" | [[File:Tripura locator map.svg|80px]] || '''[[ତ୍ରିପୁରା]]''' || [[ଅଗରତାଲା]] || ୨୧ ଜାନୁଆରୀ ୧୯୭୨ || ୧୦,୪୯୧ || ୩୬,୭୧,୦୩୨ || ୮୭.୨୨% || ବଙ୍ଗାଳୀ, କୋକବୋରୋକ || ୦୮ || ୨ || ବଙ୍ଗଳା ସଂସ୍କୃତିର ପ୍ରଭାବ ଥିବା ରାଜ୍ୟ । |- | [[File:Nagaland locator map.svg|80px]] || '''[[ନାଗାଲ୍ୟାଣ୍ଡ|ନାଗାଲାଣ୍ଡ]]''' || [[କୋହିମା]] || ୧ ଡିସେମ୍ବର ୧୯୬୩ || ୧୬,୫୭୯ || ୧୯,୮୦,୬୦୨ || ୭୯.୫୫% || ଇଂରାଜୀ || ୧୬ || ୧ || ହର୍ଣ୍ଣବିଲ୍ ମହୋତ୍ସବ ଏଠାର ପ୍ରମୁଖ ପର୍ବ । |- style="background-color:#F0F8FF;" | [[File:Punjab India locator map.svg|80px]] || '''[[ପଞ୍ଜାବ, ଭାରତ|ପଞ୍ଜାବ]]''' || [[ଚଣ୍ଡୀଗଡ଼]] || ୧ ନଭେମ୍ବର ୧୯୬୬ || ୫୦,୩୬୨ || ୨,୭୭,୦୪,୨୩୬ || ୭୫.୮୪% || ପଞ୍ଜାବୀ || ୨୩ || ୧୩ || ପାଞ୍ଚଟି ନଦୀର ଭୂମି ଓ ଶିଖ୍ ଧର୍ମର କେନ୍ଦ୍ର । |- | [[File:West Bengal locator map.svg|80px]] || '''[[ପଶ୍ଚିମ ବଙ୍ଗ|ପଶ୍ଚିମବଙ୍ଗ]]''' || [[କୋଲକାତା]] || ୧୫ ଅଗଷ୍ଟ ୧୯୪୭ || ୮୮,୭୫୨ || ୯,୧୩,୪୭,୭୩୬ || ୭୬.୨୬% || ବଙ୍ଗାଳୀ || ୨୩ || ୪୨ || ସୁନ୍ଦରବନ ଓ ରୟାଲ ବେଙ୍ଗଲ ଟାଇଗରର ବାସସ୍ଥଳୀ । |- style="background-color:#F0F8FF;" | [[File:Bihar locator map.svg|80px]] || '''[[ବିହାର]]''' || [[ପାଟଣା, ବିହାର|ପାଟନା]] || ୨୬ ଜାନୁଆରୀ ୧୯୫୦ || ୯୯,୨୦୦ || ୧୦,୩୮,୦୪,୬୩୭ || ୬୧.୮୦% || ହିନ୍ଦୀ || ୩୮ || ୪୦ || ଜନସଂଖ୍ୟା ଘନତ୍ୱ ଦୃଷ୍ଟିରୁ ପ୍ରଥମ । |- | [[File:Manipur locator map.svg|80px]] || '''[[ମଣିପୁର]]''' || [[ଇମ୍ଫାଲ]] || ୨୧ ଜାନୁଆରୀ ୧୯୭୨ || ୨୨,୩୪୭ || ୨୭,୨୧,୭୫୬ || ୭୬.୯୪% || ମଣିପୁରୀ || ୧୬ || ୨ || ଲୋକଟାକ ହ୍ରଦ ପାଇଁ ପ୍ରସିଦ୍ଧ । |- style="background-color:#F0F8FF;" | [[File:Madhya Pradesh locator map.svg|80px]] || '''[[ମଧ୍ୟ ପ୍ରଦେଶ]]''' || [[ଭୋପାଳ]] || ୧ ନଭେମ୍ବର ୧୯୫୬ || ୩,୦୮,୨୫୨ || ୭,୨୫,୯୭,୫୬୫ || ୬୯.୩୨% || ହିନ୍ଦୀ || ୫୫ || ୨୯ || ଭାରତର ହୃଦୟ ଭାବେ ପରିଚିତ । |- | [[File:Maharashtra locator map.svg|80px]] || '''[[ମହାରାଷ୍ଟ୍ର]]''' || [[ମୁମ୍ବାଇ]] || ୧ ମଇ ୧୯୬୦ || ୩,୦୭,୭୧୩ || ୧୧,୨୩,୭୨,୯୭୨ || ୮୨.୩୪% || ମରାଠୀ || ୩୬ || ୪୮ || ଭାରତର ଆର୍ଥିକ ରାଜଧାନୀ । |- style="background-color:#F0F8FF;" | [[File:Mizoram locator map.svg|80px]] || '''[[ମିଜୋରାମ|ମିଜୋରମ]]''' || [[ଆଇଜୋଲ]] || ୨୦ ଫେବୃଆରୀ ୧୯୮୭ || ୨୧,୦୮୧ || ୧୦,୯୧,୦୧୪ || ୯୧.୩୩% || ମିଜୋ || ୧୧ || ୧ || ବାଉଁଶ ନୃତ୍ୟ (Cheraw) ପାଇଁ ଜଣାଶୁଣା । |- | [[File:Meghalaya locator map.svg|80px]] || '''[[ମେଘାଳୟ]]''' || [[ଶିଲଂ]] || ୨୧ ଜାନୁଆରୀ ୧୯୭୨ || ୨୨,୭୨୦ || ୨୯,୬୪,୦୦୭ || ୭୪.୪୩% || ଇଂରାଜୀ || ୧୨ || ୨ || ବିଶ୍ୱର ସର୍ବାଧିକ ବର୍ଷା ହେଉଥିବା ସ୍ଥାନ (ମାଉସିନରାମ) । |- style="background-color:#F0F8FF;" | [[File:Rajasthan locator map.svg|80px]] || '''[[ରାଜସ୍ଥାନ]]''' || [[ଜୟପୁର, ରାଜସ୍ଥାନ|ଜୟପୁର]] || ୨୬ ଜାନୁଆରୀ ୧୯୫୦ || ୩,୪୨,୨୩୯ || ୬,୮୬,୨୧,୦୧୨ || ୬୬.୧୧% || ହିନ୍ଦୀ || ୫୦ || ୨୫ || ଆୟତନ ଦୃଷ୍ଟିରୁ ଭାରତର ସର୍ବବୃହତ ରାଜ୍ୟ । |- | [[File:Sikkim locator map.svg|80px]] || '''[[ସିକିମ]]''' || [[ଗାଙ୍ଗଟକ]] || ୧୬ ମଇ ୧୯୭୫ || ୭,୦୯୬ || ୬,୦୭,୬୮୮ || ୮୧.୪୨% || ନେପାଳୀ || ୦୬ || ୧ || ଭାରତର ପ୍ରଥମ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଜୈବିକ କୃଷି (Organic) ରାଜ୍ୟ । |- style="background-color:#F0F8FF;" | [[File:Haryana locator map.svg|80px]] || '''[[ହରିୟାଣା|ହରିଆଣା]]''' || [[ଚଣ୍ଡୀଗଡ଼]] || ୧ ନଭେମ୍ବର ୧୯୬୬ || ୪୪,୨୧୨ || ୨,୫୩,୫୩,୦୮୧ || ୭୫.୫୫% || ହିନ୍ଦୀ || ୨୨ || ୧୦ || ପଞ୍ଜାବରୁ ପୃଥକ ହୋଇ ଗଠିତ । |- | [[File:Himachal Pradesh locator map.svg|80px]] || '''[[ହିମାଚଳ ପ୍ରଦେଶ]]''' || [[ଶିମଲା]] || ୨୫ ଜାନୁଆରୀ ୧୯୭୧ || ୫୫,୬୭୩ || ୬୮,୫୬,୫୦୯ || ୮୨.୮୦% || ହିନ୍ଦୀ || ୧୨ || ୪ || ହିମାଳୟ କୋଳରେ ଅବସ୍ଥିତ ପର୍ଯ୍ୟଟନ ସ୍ଥଳୀ । |} == କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ ସମୂହ == ଏହି ଅଞ୍ଚଳଗୁଡ଼ିକ ସିଧାସଳଖ କେନ୍ଦ୍ର ସରକାରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପରିଚାଳିତ ହୋଇଥାଏ । ନିମ୍ନରେ ୮ଟି କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳର ତଥ୍ୟ ଦିଆଗଲା: {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center; font-family: sans-serif;" |- style="background-color:#E67E22; color:white; font-size: 1.05em;" ! scope="col" | ମାନଚିତ୍ର ! scope="col" | କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ ! scope="col" | ରାଜଧାନୀ ! scope="col" | ଆୟତନ (କି.ମି.<sup>୨</sup>) ! scope="col" | ଜନସଂଖ୍ୟା ! scope="col" | ସାକ୍ଷରତା ହାର ! scope="col" | ବିଶେଷତ୍ୱ |- style="background-color:#FFF5EE;" | [[File:Andaman and Nicobar Islands locator map.svg|80px]] || '''[[ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜ]]''' || [[ପୋର୍ଟ ବ୍ଲେୟର|ଶ୍ରୀ ବିଜୟ ପୁରମ୍]] || ୮,୨୪୯ || ୪,୧୯,୯୭୮ || ୮୬.୨୭% || ବଙ୍ଗୋପସାଗରରେ ଅବସ୍ଥିତ ୫୭୨ଟି ଦ୍ୱୀପର ସମୂହ । |- | [[File:Chandigarh locator map.svg|80px]] || '''[[ଚଣ୍ଡୀଗଡ଼]]''' || [[ଚଣ୍ଡୀଗଡ଼]] || ୧୧୪ || ୧୩,୬୪,୦୦୦ || ୮୬.୪୩% || ପଞ୍ଜାବ ଓ ହରିୟାଣାର ମିଳିତ ରାଜଧାନୀ । |- style="background-color:#FFF5EE;" | [[File:Dadra and Nagar Haveli and Daman and Diu locator map.svg|80px]] || '''[[ଦାଦ୍ରା ଓ ନଗର ହବେଳୀ ଏବଂ ଡାମନ ଓ ଡିଉ|ଦାଦ୍ରା-ନଗର ହାଭେଳୀ ଓ ଦାମନ-ଦିଉ]]''' || [[ଡାମନ]] || ୬୦୩ || ୭,୪୭,୦୦୦ || ୮୨.୩୬% || ୨୦୨୦ରେ ଦୁଇଟି କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳକୁ ମିଶ୍ରଣ କରାଗଲା । |- | [[File:Delhi locator map.svg|80px]] || '''[[ଦିଲ୍ଲୀ|ଦିଲ୍ଲୀ (ଜାତୀୟ ରାଜଧାନୀ ଅଞ୍ଚଳ)]]''' || [[ନୂଆ ଦିଲ୍ଲୀ|ନୂଆଦିଲ୍ଲୀ]] || ୧,୪୮୪ || ୩,୩୮,୦୭,୦୦୦ || ୮୮.୭୦% || ଭାରତର ରାଜନୈତିକ କେନ୍ଦ୍ର ଏବଂ ରାଜଧାନୀ । |- style="background-color:#FFF5EE;" | [[File:Jammu and Kashmir locator map.svg|80px]] || '''[[ଜମ୍ମୁ ଓ କଶ୍ମୀର|ଜମ୍ମୁ ଓ କାଶ୍ମୀର]]''' || [[ଶ୍ରୀନଗର]] (ଗ୍ରୀଷ୍ମ), [[ଜାମ୍ମୁ|ଜମ୍ମୁ]] (ଶୀତ) || ୪୨,୨୪୧ || ୧,୫୮,୬୭,୦୧୩ || ୭୭.୩୦% || ୨୦୧୯ରେ ରାଜ୍ୟରୁ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳରେ ପରିଣତ । |- | [[File:Ladakh locator map.svg|80px]] || '''[[ଲଦାଖ]]''' || [[ଲେହ]], [[କାରଗିଲ]] || ୫୯,୧୪୬ || ୩,୦୩,୯୨୮ || ୭୪.୨୭% || କ୍ଷେତ୍ରଫଳ ଦୃଷ୍ଟିରୁ ସର୍ବବୃହତ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ । |- style="background-color:#FFF5EE;" | [[File:Lakshadweep locator map.svg|80px]] || '''[[ଲାକ୍ଷାଦ୍ୱୀପ]]''' || [[କବରତ୍ତୀ|କାଭାରାତ୍ତି]] || ୩୨ || ୬୯,୮୭୩ || ୯୨.୨୮% || ଆରବ ସାଗରରେ ଅବସ୍ଥିତ ପ୍ରବାଳ ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜ । |- | [[File:Puducherry locator map.svg|80px]] || '''[[ପୁଡୁଚେରୀ]]''' || [[ପୁଡୁଚେରୀ (ସହର)|ପୁଡୁଚେରୀ]] || ୪୮୩ || ୧୬,୪୩,୦୦୦ || ୮୬.୫୫% || ପୂର୍ବତନ ଫରାସୀ ଉପନିବେଶ । |} == ଆଧାର == {{reflist}} [[ଶ୍ରେଣୀ:ଭାରତର ରାଜ୍ୟ ଓ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ|*]] == କେନ୍ଦ୍ର ଓ ରାଜ୍ୟ ସରକାରଙ୍କ ମୁଖ୍ୟ ବିଭାଗ ଓ ଦାୟିତ୍ୱ == ଭାରତୀୟ ସମ୍ବିଧାନର ସପ୍ତମ ଅନୁସୂଚୀ ଅନୁଯାୟୀ କ୍ଷମତାକୁ ତିନୋଟି ତାଲିକାରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇଛି: ସଂଘ ସୂଚୀ (କେନ୍ଦ୍ର), ରାଜ୍ୟ ସୂଚୀ ଏବଂ ଯୁଗ୍ମ ସୂଚୀ । {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border:1px solid #aaa; text-align:left;" |+ style="background:#003366; color:white; padding:10px; font-size:1.1em;" | '''ଶାସନ ବ୍ୟବସ୍ଥା: କେନ୍ଦ୍ର ବନାମ ରାଜ୍ୟ''' |- style="background:#E9E9E9; text-align:center;" ! width="20%" | ବିଭାଗ ! width="40%" | କେନ୍ଦ୍ର ସରକାରଙ୍କ ଦାୟିତ୍ୱ (ସଂଘ ସୂଚୀ) ! width="40%" | ରାଜ୍ୟ ସରକାରଙ୍କ ଦାୟିତ୍ୱ (ରାଜ୍ୟ ସୂଚୀ) |- | '''ପ୍ରତିରକ୍ଷା ଓ ସୁରକ୍ଷା''' | ସେନା, ନୌସେନା, ବାୟୁସେନା ଏବଂ ଆନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ସୀମା ସୁରକ୍ଷା । | ଆଭ୍ୟନ୍ତରୀଣ ଶାନ୍ତି ରକ୍ଷା ପାଇଁ ରାଜ୍ୟ ପୋଲିସ ବାହିନୀ । |- | '''ବୈଦେଶିକ ବ୍ୟାପାର''' | ଅନ୍ୟ ଦେଶ ସହିତ ସମ୍ପର୍କ, ଚୁକ୍ତିନାମା ଏବଂ କୂଟନୀତି । | କୌଣସି ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଦାୟିତ୍ୱ ନାହିଁ (କେନ୍ଦ୍ରର ନିୟମ ପାଳନ କରନ୍ତି) । |- | '''ଅର୍ଥ ଓ ମୁଦ୍ରା''' | ମୁଦ୍ରା ଛାପିବା, ବ୍ୟାଙ୍କିଙ୍ଗ୍ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଏବଂ ଆୟକର (Income Tax) । | ବିକ୍ରୟ କର, ଜମି ରାଜସ୍ୱ ଏବଂ ରାଜ୍ୟ ଅବକାରୀ ଶୁଳ୍କ । |- | '''ପରିବହନ''' | ଭାରତୀୟ ରେଳବାଇ, ଜାତୀୟ ରାଜପଥ (NH) ଏବଂ ବିମାନ ଚଳାଚଳ । | ରାଜ୍ୟ ପରିବହନ ନିଗମ (Bus), ଗ୍ରାମ୍ୟ ରାସ୍ତା ଓ ପଞ୍ଚାୟତ ପଥ । |- | '''ନ୍ୟାୟପାଳିକା''' | ସର୍ବୋଚ୍ଚ ନ୍ୟାୟାଳୟ (Supreme Court) ର ପରିଚାଳନା । | ଉଚ୍ଚ ନ୍ୟାୟାଳୟ (High Court) ଓ ଜିଲ୍ଲା କୋର୍ଟ । |- | '''ଲୋକସେବା''' | ସର୍ବଭାରତୀୟ ସେବା (IAS, IPS) ଓ UPSC । | ରାଜ୍ୟ ପ୍ରଶାସନିକ ସେବା (ଯଥା: OAS) ଓ OPSC । |} === ଯୁଗ୍ମ ସୂଚୀ (Concurrent List) === ଏହି ବିଷୟଗୁଡ଼ିକ ଉପରେ ଉଭୟ କେନ୍ଦ୍ର ଓ ରାଜ୍ୟ ସରକାର ନିୟମ ପ୍ରଣୟନ କରିପାରିବେ: * ଶିକ୍ଷା: ବିଦ୍ୟାଳୟ ଓ ବିଶ୍ୱବିଦ୍ୟାଳୟ ସ୍ତରୀୟ ଶିକ୍ଷାଦାନ । * ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ: ଡାକ୍ତରଖାନା ପରିଚାଳନା ଏବଂ ମହାମାରୀ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ । * ଅରଣ୍ୟ ଓ ବନ୍ୟପ୍ରାଣୀ: ଜଙ୍ଗଲ ସଂରକ୍ଷଣ ଏବଂ ପରିବେଶ ସୁରକ୍ଷା । * ବିବାହ ଓ ଉତ୍ତରାଧିକାର: ସାମାଜିକ ନିୟମାବଳୀ ଏବଂ ପଞ୍ଜୀକରଣ । == ଇତିହାସ == ଭାରତର ପ୍ରଶାସନିକ ବିଭାଜନର ଇତିହାସ ଅତି ପ୍ରାଚୀନ, ମାତ୍ର ଆଧୁନିକ ରାଜ୍ୟ ଗଠନ ପ୍ରକ୍ରିୟା ବ୍ରିଟିଶ ଶାସନ କାଳରୁ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିଲା । ସ୍ୱାଧୀନତା ପରେ ଭାଷା ଏବଂ ପ୍ରଶାସନିକ ସୁବିଧା ଆଧାରରେ ରାଜ୍ୟଗୁଡ଼ିକର ପୁନର୍ଗଠନ କରାଯାଇଛି । {| class="wikitable" style="width:100%; border:1px solid #aaa; line-height:1.6em;" |+ style="background:#003366; color:white; padding:10px; font-size:1.2em;" | '''ଭାରତର ରାଜ୍ୟ ଗଠନର ଐତିହାସିକ କ୍ରମବିକାଶ''' |- style="background:#eeeeee; text-align:center;" ! width="20%" | ସମୟକାଳ !! width="80%" | ମୁଖ୍ୟ ଐତିହାସିକ ଘଟଣାବଳୀ |- | style="background:#f9f9f9; font-weight:bold;" | ବ୍ରିଟିଶ ଭାରତ <br>(୧୯୪୭ ପୂର୍ବରୁ) | ବ୍ରିଟିଶ ଶାସନ କାଳରେ ଭାରତ ଦୁଇ ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ ଥିଲା: '''ପ୍ରଦେଶ (Provinces)''' ଯାହା ସିଧାସଳଖ ବ୍ରିଟିଶଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଶାସିତ ହେଉଥିଲା ଏବଂ '''ଦେଶୀୟ ରାଜ୍ୟ (Princely States)''' ଯାହା ସ୍ଥାନୀୟ ରାଜାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଶାସିତ ହେଉଥିଲା । ୧୯୩୬ରେ ଓଡ଼ିଶା ଭାଷା ଭିତ୍ତିରେ ପ୍ରଥମ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ପ୍ରଦେଶ ଭାବେ ଗଠିତ ହୋଇଥିଲା । |- | style="background:#f9f9f9; font-weight:bold;" | ସ୍ୱାଧୀନତା ପରେ <br>(୧୯୪୭–୧୯୫୦) | ସ୍ୱାଧୀନତା ପରେ ସର୍ଦ୍ଦାର ବଲ୍ଲଭଭାଇ ପଟେଲଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ୫୬୨ଟି ଦେଶୀୟ ରାଜ୍ୟକୁ ଭାରତ ସଂଘରେ ମିଶ୍ରଣ କରାଗଲା । ୧୯୫୦ ସମ୍ବିଧାନ ଅନୁଯାୟୀ ରାଜ୍ୟଗୁଡ଼ିକ କୁ ୪ଟି ଶ୍ରେଣୀରେ (Part A, B, C, D) ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇଥିଲା । |- | style="background:#f9f9f9; font-weight:bold;" | ରାଜ୍ୟ ପୁନର୍ଗଠନ <br>(୧୯୫୬) | ୧୯୫୩ରେ ଭାଷା ଭିତ୍ତିରେ '''ଆନ୍ଧ୍ର ପ୍ରଦେଶ''' ପ୍ରଥମ ରାଜ୍ୟ ଭାବେ ଗଠିତ ହେଲା । ଏହାପରେ ୧୯୫୬ରେ '''ରାଜ୍ୟ ପୁନର୍ଗଠନ ଆଇନ''' (States Reorganisation Act) ପାରିତ ହେଲା, ଯାହାଦ୍ୱାରା ଦେଶକୁ ୧୪ଟି ରାଜ୍ୟ ଓ ୬ଟି କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳରେ ପୁନଃବିଭକ୍ତ କରାଗଲା । |- | style="background:#f9f9f9; font-weight:bold;" | ପରବର୍ତ୍ତୀ ବିଭାଜନ <br>(୧୯୬୦–୨୦୦୦) | * '''୧୯୬୦:''' ବମ୍ବେ ପ୍ରଦେଶ ବିଭାଜିତ ହୋଇ ଗୁଜରାଟ ଓ ମହାରାଷ୍ଟ୍ର ଗଠିତ ।<br>* '''୧୯୬୬:''' ପଞ୍ଜାବରୁ ହରିୟାଣା ପୃଥକ ହେଲା ।<br>* '''୨୦୦୦:''' ତିନୋଟି ନୂଆ ରାଜ୍ୟ ଗଠିତ: ଛତିଶଗଡ଼, ଉତ୍ତରାଖଣ୍ଡ ଏବଂ ଝାଡ଼ଖଣ୍ଡ । |- | style="background:#f9f9f9; font-weight:bold;" | ଆଧୁନିକ ପରିବର୍ତ୍ତନ <br>(୨୦୧୪–ବର୍ତ୍ତମାନ) | * '''୨୦୧୪:''' ଆନ୍ଧ୍ର ପ୍ରଦେଶରୁ ପୃଥକ ହୋଇ '''ତେଲେଙ୍ଗାନା''' ୨୯ତମ ରାଜ୍ୟ ହେଲା ।<br>* '''୨୦୧୯:''' ଜମ୍ମୁ ଓ କାଶ୍ମୀରର ରାଜ୍ୟ ମାନ୍ୟତା ରଦ୍ଦ ହୋଇ ଏହାକୁ ଦୁଇଟି କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ (ଜମ୍ମୁ-କାଶ୍ମୀର ଓ ଲଦାଖ)ରେ ପରିଣତ କରାଗଲା ।<br>* '''୨୦୨୦:''' ଦାଦ୍ରା-ନଗର ହାଭେଳୀ ଏବଂ ଦାମନ-ଦିଉର ମିଶ୍ରଣ କରାଗଲା । |} === ମୁଖ୍ୟ ମାଇଲଖୁଣ୍ଟ === * **୧୯୩୬:** ଓଡ଼ିଶା ପ୍ରଥମ ଭାଷାଭିତ୍ତିକ ପ୍ରଦେଶ । * **୧୯୫୩:** ଫଜଲ ଅଲି କମିଶନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ରାଜ୍ୟ ପୁନର୍ଗଠନ ପାଇଁ ସୁପାରିଶ । * **୨୦୧୯:** ଧାରା ୩୭୦ ଉଚ୍ଛେଦ ଏବଂ ଜମ୍ମୁ-କାଶ୍ମୀର ପୁନର୍ଗଠନ । == ଶାସନ ବ୍ୟବସ୍ଥା == ଭାରତୀୟ ସମ୍ବିଧାନ ଅନୁଯାୟୀ, ଦେଶରେ ଏକ ଦ୍ୱିସ୍ତରୀୟ ଶାସନ ବ୍ୟବସ୍ଥା ପ୍ରଚଳିତ । ରାଜ୍ୟଗୁଡ଼ିକ ସ୍ୱାୟତ୍ତ ଶାସନ କରୁଥିବା ବେଳେ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳଗୁଡ଼ିକ ସିଧାସଳଖ କେନ୍ଦ୍ର ସରକାରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପରିଚାଳିତ ହୁଅନ୍ତି । {| class="wikitable" style="width:100%; border:1px solid #aaa; line-height:1.6em;" |+ style="background:#4B0082; color:white; padding:10px; font-size:1.2em;" | '''ରାଜ୍ୟ ଓ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳର ଶାସନଗତ ପ୍ରଭେଦ''' |- style="background:#f2f2f2; text-align:center;" ! width="20%" | ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ !! width="40%" | ରାଜ୍ୟ (States) !! width="40%" | କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ (UTs) |- | '''ସାମ୍ବିଧାନିକ ମୁଖ୍ୟ''' | [[ରାଜ୍ୟପାଳ]] (Governor) | [[ଉପରାଜ୍ୟପାଳ]] (Lt. Governor) କିମ୍ବା ପ୍ରଶାସକ (Administrator) |- | '''ପ୍ରଶାସନିକ ମୁଖ୍ୟ''' | [[ମୁଖ୍ୟମନ୍ତ୍ରୀ]] (ନିର୍ବାଚିତ) | ଭାରତର [[ରାଷ୍ଟ୍ରପତି]] (କେନ୍ଦ୍ର ସରକାରଙ୍କ ପ୍ରତିନିଧିଙ୍କ ଜରିଆରେ) |- | '''ବିଧାନସଭା''' | ସମସ୍ତ ରାଜ୍ୟରେ ନିଜସ୍ୱ ବିଧାନସଭା ରହିଛି । | କେବଳ ଦିଲ୍ଲୀ, ପୁଡୁଚେରୀ ଏବଂ ଜମ୍ମୁ-କାଶ୍ମୀରରେ ବିଧାନସଭା ରହିଛି । |- | '''ଆଇନ ପ୍ରଣୟନ''' | ରାଜ୍ୟ ସୂଚୀରେ ଥିବା ବିଷୟ ଉପରେ ସ୍ୱାଧୀନ ଭାବେ ଆଇନ ଗଢ଼ିପାରିବେ । | ସଂସଦ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଣୀତ ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ପରିଚାଳିତ ହୁଅନ୍ତି । |- | '''ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ''' | ସଂସଦର ଉଭୟ ସଦନ ([[ଲୋକ ସଭା]] ଓ [[ରାଜ୍ୟ ସଭା]])ରେ ପ୍ରତିନିଧି ରହନ୍ତି । | ସମସ୍ତ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳର ରାଜ୍ୟ ସଭାରେ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ ନାହିଁ । |} === ମୁଖ୍ୟ ଶାସନ ସଂସ୍ଥା === * '''ରାଜ୍ୟ ସରକାର:''' ପ୍ରତି ରାଜ୍ୟର ଶାସନ ବ୍ୟବସ୍ଥା ତିନୋଟି ଅଙ୍ଗକୁ ନେଇ ଗଠିତ: ବିଧାୟିକା (Legislature), କାର୍ଯ୍ୟପାଳିକା (Executive) ଏବଂ ନ୍ୟାୟପାଳିକା (Judiciary) । * '''କେନ୍ଦ୍ର ସରକାରଙ୍କ ଭୂମିକା:''' କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳଗୁଡ଼ିକରେ ଗୃହ ମନ୍ତ୍ରଣାଳୟ (Ministry of Home Affairs) ପ୍ରଶାସନିକ ନିଷ୍ପତ୍ତି ନେବାରେ ପ୍ରମୁଖ ଭୂମିକା ଗ୍ରହଣ କରେ । * '''ସ୍ଥାନୀୟ ଶାସନ:''' ଉଭୟ କ୍ଷେତ୍ରରେ ପଞ୍ଚାୟତିରାଜ ଏବଂ ପୌରପାଳିକା ବ୍ୟବସ୍ଥା ମାଧ୍ୟମରେ ତୃଣମୂଳ ସ୍ତରରେ ଶାସନ ପରିଚାଳିତ ହୁଏ । == ଜନସଂଖ୍ୟା ଓ ଭୌଗୋଳିକ ସ୍ଥିତି == ଭାରତ ବିଶ୍ୱର ସର୍ବାଧିକ ଜନସଂଖ୍ୟା ବିଶିଷ୍ଟ ଦେଶ ଏବଂ କ୍ଷେତ୍ରଫଳ ଦୃଷ୍ଟିରୁ ସପ୍ତମ ବୃହତ୍ତମ ଦେଶ । ଦେଶର ଜନସଂଖ୍ୟା ଓ ଭୌଗୋଳିକ ସୀମା ବିଭିନ୍ନ ରାଜ୍ୟରେ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଅଟେ । === ଭୌଗୋଳିକ ରୂପରେଖ === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border:1px solid #aaa;" |+ style="background:#2E8B57; color:white; padding:10px; font-size:1.2em;" | '''ଭାରତର ପ୍ରମୁଖ ଭୌଗୋଳିକ ତଥ୍ୟ''' |- style="background:#E9E9E9; text-align:center;" ! width="30%" | ବିଷୟ !! width="40%" | ସର୍ବବୃହତ !! width="30%" | ସର୍ବନିମ୍ନ |- | '''କ୍ଷେତ୍ରଫଳ (Area)''' | [[ରାଜସ୍ଥାନ]] (୩,୪୨,୨୩୯ କିମି²) | [[ଗୋଆ]] (୩,୭୦୨ କିମି²) |- | '''ଜନସଂଖ୍ୟା (୨୦୧୧-୨୦୨୪)''' | [[ଉତ୍ତର ପ୍ରଦେଶ]] (~୨୪ କୋଟି) | [[ସିକିମ]] (~୬.୯ ଲକ୍ଷ) |- | '''ଜନସଂଖ୍ୟା ଘନତ୍ୱ''' | [[ବିହାର]] (୧,୧୦୬ ବ୍ୟକ୍ତି/କିମି²) | [[ଅରୁଣାଚଳ ପ୍ରଦେଶ]] (୧୭ ବ୍ୟକ୍ତି/କିମି²) |- | '''ସାକ୍ଷରତା ହାର''' | [[କେରଳ]] (୯୪% +) | [[ବିହାର]] (~୭୦%) |} === ଜନସଂଖ୍ୟାତ୍ମକ ପରିସଂଖ୍ୟାନ (ଅପଡେଟେଡ୍) === [[File:India-demography.png|thumb|right|300px|ଭାରତର ଜନସଂଖ୍ୟା ବିତରଣ ମାନଚିତ୍ର]] * '''ଲିଙ୍ଗ ଅନୁପାତ:''' ୨୦୧୧ ଜନଗଣନା ଅନୁଯାୟୀ ଭାରତର ହାରାହାରି ଲିଙ୍ଗ ଅନୁପାତ ୯୪୩ ଥିବାବେଳେ, କେରଳରେ ଏହା ସର୍ବାଧିକ (୧୦୮୪) ଅଟେ । * '''ସହରୀକରଣ:''' [[ତାମିଲନାଡୁ]] ଏବଂ [[ମହାରାଷ୍ଟ୍ର]] ଭାରତର ସବୁଠାରୁ ଅଧିକ ସହରୀକୃତ ରାଜ୍ୟ । * '''କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ:''' କ୍ଷେତ୍ରଫଳ ଦୃଷ୍ଟିରୁ [[ଲଦାଖ]] ସର୍ବବୃହତ ଏବଂ ଜନସଂଖ୍ୟା ଦୃଷ୍ଟିରୁ [[ଦିଲ୍ଲୀ]] ସର୍ବବୃହତ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ । === ପ୍ରମୁଖ ଭୌଗୋଳିକ ସୀମା === {| class="wikitable" style="width:100%; border:1px solid #aaa;" |- style="background:#F4A460; text-align:center;" ! ଦିଗ !! ସୀମାବର୍ତ୍ତୀ ଅଞ୍ଚଳ !! ରାଜ୍ୟ / କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ |- | '''ଉତ୍ତର''' || ହିମାଳୟ ପର୍ବତମାଳା || ଲଦାଖ, ଜମ୍ମୁ-କାଶ୍ମୀର, ହିମାଚଳ ପ୍ରଦେଶ |- | '''ଦକ୍ଷିଣ''' || ଭାରତ ମହାସାଗର || ତାମିଲନାଡୁ (କନ୍ୟାକୁମାରୀ) |- | '''ପୂର୍ବ''' || ବଙ୍ଗୋପସାଗର || ପଶ୍ଚିମବଙ୍ଗ, ଓଡ଼ିଶା, ଆନ୍ଧ୍ର ପ୍ରଦେଶ |- | '''ପଶ୍ଚିମ''' || ଆରବ ସାଗର || ଗୁଜରାଟ, ମହାରାଷ୍ଟ୍ର, ଗୋଆ |} == ସାଂସ୍କୃତିକ ବିବିଧତା == ଭାରତ "ବିବିଧତା ମଧ୍ୟରେ ଏକତା"ର ଏକ ଜ୍ୱଳନ୍ତ ଉଦାହରଣ । ପ୍ରତିଟି ରାଜ୍ୟ ଓ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳର ନିଜସ୍ୱ ଭାଷା, ପୋଷାକ, ଖାଦ୍ୟପେୟ ଏବଂ ପରମ୍ପରା ରହିଛି, ଯାହା ଭାରତୀୟ ସଂସ୍କୃତିକୁ ସମୃଦ୍ଧ କରିଥାଏ । {| class="wikitable" style="width:100%; border:1px solid #aaa; line-height:1.6em;" |+ style="background:#800000; color:white; padding:10px; font-size:1.2em;" | '''ଭାରତର ରାଜ୍ୟଭିତ୍ତିକ ସାଂସ୍କୃତିକ ପରିଚୟ''' |- style="background:#f9f9f9; text-align:center;" ! width="25%" | ସାଂସ୍କୃତିକ ଦିଗ !! width="75%" | ପ୍ରମୁଖ ଉଦାହରଣ ଓ ବିବରଣୀ |- | '''ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ନୃତ୍ୟ''' | ଓଡ଼ିଶାର '''ଓଡ଼ିଶୀ''', କେରଳର '''କଥକଳି''', ତାମିଲନାଡୁର '''ଭାରତନାଟ୍ୟମ୍''', ଆସାମର '''ସତ୍ରିୟା''' ଏବଂ ଉତ୍ତର ଭାରତର '''କଥକ''' । |- | '''ପ୍ରମୁଖ ପର୍ବପର୍ବାଣୀ''' | ଓଡ଼ିଶାର '''ରଥଯାତ୍ରା''', ପଶ୍ଚିମବଙ୍ଗର '''ଦୁର୍ଗା ପୂଜା''', ମହାରାଷ୍ଟ୍ରର '''ଗଣେଶ ଚତୁର୍ଥୀ''', କେରଳର '''ଓଣମ''' ଏବଂ ପଞ୍ଜାବର '''ବୈଶାଖୀ''' । |- | '''ଭାଷାଗତ ବିବିଧତା''' | ଭାରତୀୟ ସମ୍ବିଧାନରେ ୨୨ଟି ଆଧିକାରିକ ଭାଷା ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ । ଉତ୍ତରରେ '''ହିନ୍ଦୀ''', ଦକ୍ଷିଣରେ '''ଦ୍ରାବିଡ଼ ଭାଷାଗୋଷ୍ଠୀ''' (ତାମିଲ, ତେଲୁଗୁ, କନ୍ନଡ, ମାଲାୟାଲାମ) ଏବଂ ପୂର୍ବରେ '''ଓଡ଼ିଆ''' ଓ '''ବଙ୍ଗାଳୀ''' ପ୍ରମୁଖ । |- | '''ଖାଦ୍ୟଶୈଳୀ''' | ଦକ୍ଷିଣର '''ଇଡ୍‌ଲି-ଦୋସା''', ପଞ୍ଜାବର '''ମକ୍କେ ଦି ରୋଟି''', ପଶ୍ଚିମବଙ୍ଗର '''ମାଛ ଭାତ''' ଏବଂ ଓଡ଼ିଶାର ପ୍ରସିଦ୍ଧ '''ପଖାଳ''' ଓ '''ରସଗୋଲା''' । |- | '''ହସ୍ତଶିଳ୍ପ''' | ଓଡ଼ିଶାର '''ପଟ୍ଟଚିତ୍ର''', ରାଜସ୍ଥାନର '''ବାନ୍ଧନୀ''' ଶାଢ଼ୀ, କାଶ୍ମୀରର '''ପଶ୍ମିନା''' ଶଲ୍ ଏବଂ ଗୁଜରାଟର '''କଚ୍ଛି''' କାମ । |} === ୟୁନେସ୍କୋ (UNESCO) ଐତିହାସିକ ସ୍ଥଳ === [[File:Konark Sun Temple.jpg|thumb|left|250px|ଓଡ଼ିଶାର କୋଣାର୍କ ସୂର୍ଯ୍ୟ ମନ୍ଦିର]] ଭାରତର ପ୍ରତିଟି କୋଣରେ ୟୁନେସ୍କୋ ଦ୍ୱାରା ମାନ୍ୟତା ପ୍ରାପ୍ତ ଅନେକ ବିଶ୍ୱ ଐତିହାସିକ ସ୍ଥଳ ରହିଛି । * '''ସ୍ଥାପତ୍ୟ:''' ଓଡ଼ିଶାର '''କୋଣାର୍କ ସୂର୍ଯ୍ୟ ମନ୍ଦିର''', ଉତ୍ତର ପ୍ରଦେଶର '''ତାଜମହଲ''' ଏବଂ ମଧ୍ୟପ୍ରଦେଶର '''ଖଜୁରାହୋ''' ମନ୍ଦିର । * '''ପ୍ରାକୃତିକ ଐତିହ୍ୟ:''' ଆସାମର '''କାଜିରଙ୍ଗା''' ଜାତୀୟ ଉଦ୍ୟାନ ଏବଂ ପଶ୍ଚିମବଙ୍ଗର '''ସୁନ୍ଦରବନ''' । == କ୍ଷମତା ବିଭାଜନ ଓ ସମ୍ବିଧାନ == ଭାରତୀୟ ସମ୍ବିଧାନର '''ସପ୍ତମ ଅନୁସୂଚୀ''' (Seventh Schedule) ଅନୁଯାୟୀ, କେନ୍ଦ୍ର ଏବଂ ରାଜ୍ୟ ସରକାରଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବିଧାନିକ କ୍ଷମତାକୁ ତିନୋଟି ସୂଚୀରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇଛି । {| class="wikitable" style="width:100%; border:1px solid #aaa;" |+ style="background:#0047AB; color:white; padding:10px; font-size:1.1em;" | '''ସପ୍ତମ ଅନୁସୂଚୀ: କ୍ଷମତା ବଣ୍ଟନ''' |- style="background:#f2f2f2; text-align:center;" ! width="25%" | ସୂଚୀର ନାମ !! width="25%" | କ୍ଷମତା !! width="50%" | ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ ବିଷୟ (ଉଦାହରଣ) |- | '''ସଂଘ ସୂଚୀ''' (Union List) | କେନ୍ଦ୍ର ସରକାର | ପ୍ରତିରକ୍ଷା, ବୈଦେଶିକ ବ୍ୟାପାର, ରେଳବାଇ, ବ୍ୟାଙ୍କିଙ୍ଗ୍ ଏବଂ ଜାତୀୟ ରାଜପଥ । |- | '''ରାଜ୍ୟ ସୂଚୀ''' (State List) | ରାଜ୍ୟ ସରକାର | ପୋଲିସ, ସାର୍ବଜନୀନ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ, କୃଷି, ସ୍ଥାନୀୟ ଶାସନ ଏବଂ ବଜାର । |- | '''ଯୁଗ୍ମ ସୂଚୀ''' (Concurrent List) | କେନ୍ଦ୍ର ଓ ରାଜ୍ୟ | ଶିକ୍ଷା, ଜଙ୍ଗଲ, ବିବାହ ଓ ବିବାହ ବିଚ୍ଛେଦ, ଏବଂ ବନ୍ୟପ୍ରାଣୀ ସଂରକ୍ଷଣ । |} === ଅବଶିଷ୍ଟ କ୍ଷମତା (Residuary Powers) === ଯେଉଁ ବିଷୟଗୁଡ଼ିକ ଏହି ତିନୋଟି ସୂଚୀରେ ଉଲ୍ଲେଖ ନାହିଁ, ସେଗୁଡ଼ିକ ଉପରେ ଆଇନ ପ୍ରଣୟନ କରିବାର କ୍ଷମତା କେବଳ ସଂସଦ ବା କେନ୍ଦ୍ର ସରକାରଙ୍କ ପାଖରେ ରହିଥାଏ । == ଏହାକୁ ମଧ୍ୟ ଦେଖନ୍ତୁ == * ଭାରତର ଉପବିଭାଗ * ରାଜ୍ୟ ଓ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳଗୁଡିକର ଜନସଂଖ୍ୟା ଅନୁସାରେ ସଂଗ୍ରହ == ଆଧାର == {{ଆଧାର}} == ବାହାର ସ୍ରୋତ == * [http://www.india.gov.in/knowindia/state_uts.php Official Government of India website: States and Union Territories] * [http://www.indohistory.com/modern_states.html Clickable map of India and History of States] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100111021034/http://www.indohistory.com/modern_states.html |date=2010-01-11 }} * [http://www.citymayors.com/government/india_government.html Article on sub-national governance in India] * [http://www.mapunity.in/maps/india/ Interactive Map of India] {{ଭାରତର ରାଜ୍ୟ}} {{DEFAULTSORT:ଭାରତର ରାଜ୍ୟ ଓ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ}} [[ଶ୍ରେଣୀ:ଭାରତର ରାଜ୍ୟ ଓ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ| ]] [[ଶ୍ରେଣୀ:ଭାରତ]] 705rhyri39vqk0r6zepl6abt9fpqg6p 595042 595041 2026-05-07T08:11:39Z Subhamss2008 37188 595042 wikitext text/x-wiki {{ଛୋଟ|ଭାରତର ରାଜ୍ୟ ଓ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ}} [[ଭାରତ]] ଏକ [[ସଂଘୀୟ ଗଣରାଜ୍ୟ]] ଅଟେ ।<ref name="official">{{cite web |url=http://www.india.gov.in/knowindia/state_uts.php|title=States and union territories|accessdate=2007-09-07 |work= }}</ref> ଏହା '''୨୮ଟି''' [[ଭାରତର ରାଜ୍ୟ|ରାଜ୍ୟ]] ଓ '''୮ଟି''' [[କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ]]ରେ ବିଭକ୍ତ । ରାଜ୍ୟ ଓ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳଗୁଡ଼ିକ ପୁନର୍ବାର ଜିଲ୍ଲା ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପ୍ରଶାସନିକ [[ଭାରତର ଉପବିଭାଗ|ଉପବିଭାଗ]]ରେ ବିଭାଜିତ ହୋଇଛି ।<ref name="official"/> {{Short description|ଭାରତର ୨୮ଟି ରାଜ୍ୟ ଓ ୮ଟି କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳର ବିବରଣୀ}} [[ଭାରତ]] ଏକ [[ସଂଘୀୟ ଗଣରାଜ୍ୟ]] ଅଟେ ।<ref name="official">{{cite web |url=http://www.india.gov.in/knowindia/state_uts.php|title=States and union territories|access-date=2007-09-07 |work= }}</ref> ଭାରତୀୟ ସମ୍ବିଧାନ ଅନୁଯାୟୀ, ଦେଶକୁ ପ୍ରଶାସନିକ ସୁବିଧା ଦୃଷ୍ଟିରୁ '''୨୮ଟି''' [[ଭାରତର ରାଜ୍ୟ|ରାଜ୍ୟ]] ଓ '''୮ଟି''' [[କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ]]ରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇଛି । ଏହି ପ୍ରଶାସନିକ ଏକକଗୁଡ଼ିକ ପୁନର୍ବାର ଜିଲ୍ଲା, ତହସିଲ ଏବଂ ଗ୍ରାମ ପଞ୍ଚାୟତ ପରି ବିଭିନ୍ନ [[ଭାରତର ଉପବିଭାଗ|ଉପବିଭାଗ]]ରେ ବିଭାଜିତ ହୋଇଛି । == ରାଜ୍ୟ ସମୂହର ସୂଚୀ == ଭାରତର ରାଜ୍ୟଗୁଡ଼ିକର ନିଜସ୍ୱ ନିର୍ବାଚିତ ସରକାର ରହିଥାଏ । ନିମ୍ନଲିଖିତ ସାରଣୀରେ ଭାରତର ୨୮ଟି ରାଜ୍ୟର ସବିଶେଷ ବିବରଣୀ ପ୍ରଦାନ କରାଯାଇଛି: {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center; font-family: sans-serif;" |- style="background-color:#0072B2; color:white; font-size: 1.05em;" ! scope="col" | ମାନଚିତ୍ର ! scope="col" | ରାଜ୍ୟ ! scope="col" | ରାଜଧାନୀ ! scope="col" | ସ୍ଥାପନା ବର୍ଷ ! scope="col" | ଆୟତନ (କି.ମି.<sup>୨</sup>) ! scope="col" | ଜନସଂଖ୍ୟା<ref>[http://censusindia.gov.in/2011-prov-results/paper2/data_files/india/Statement2_RU_Pop&Sexrtaio_State.xls Provisional Population Totals of India (2011)]</ref> ! scope="col" | ସାକ୍ଷରତା ହାର ! scope="col" | ମୁଖ୍ୟ ଭାଷା ! scope="col" | ଜିଲ୍ଲା ! scope="col" | ଲୋକ ସଭା ! scope="col" | ବିଶେଷ ସୂଚନା |- style="background-color:#F0F8FF;" | [[File:Arunachal Pradesh locator map.svg|80px]] || '''[[ଅରୁଣାଚଳ ପ୍ରଦେଶ]]''' || [[ଇଟାନଗର]] || ୨୦ ଫେବୃଆରୀ ୧୯୮୭ || ୮୩,୭୪୩ || ୧୩,୮୨,୬୧୧ || ୬୫.୩୮% || ଇଂରାଜୀ || ୨୮ || ୨ || ଏହାକୁ 'ଉଦିତ ସୂର୍ଯ୍ୟର ଦେଶ' କୁହାଯାଏ । |- | [[File:Assam locator map.svg|80px]] || '''[[ଆସାମ]]''' || [[ଦିସପୁର]] || ୨୬ ଜାନୁଆରୀ ୧୯୫୦ || ୭୮,୫୫୦ || ୩,୧୧,୬୯,୨୭୨ || ୭୨.୧୯% || ଅସମୀୟା || ୩୫ || ୧୪ || ଚା' ଚାଷ ଓ ଏକଶୃଙ୍ଗୀ ଗଣ୍ଡା ପାଇଁ ପ୍ରସିଦ୍ଧ । |- style="background-color:#F0F8FF;" | [[File:Andhra Pradesh locator map.svg|80px]] || '''[[ଆନ୍ଧ୍ର ପ୍ରଦେଶ]]''' || [[ଅମରାବତୀ]] || ୧ ନଭେମ୍ବର ୧୯୫୬ || ୧,୬୨,୯୭୫ || ୪,୯୩,୮୬,୭୯୯ || ୬୭.୦୨% || ତେଲୁଗୁ || ୨୬ || ୨୫ || ଭାଷା ଭିତ୍ତିରେ ଗଠିତ ପ୍ରଥମ ରାଜ୍ୟ । |- | [[File:Uttar Pradesh locator map.svg|80px]] || '''[[ଉତ୍ତର ପ୍ରଦେଶ]]''' || [[ଲକ୍ଷ୍ନୌ]] || ୨୬ ଜାନୁଆରୀ ୧୯୫୦ || ୨,୪୩,୨୯୬ || ୧୯,୯୫,୮୧,୪୭୭ || ୬୭.୬୮% || ହିନ୍ଦୀ || ୭୫ || ୮୦ || ଜନସଂଖ୍ୟା ଦୃଷ୍ଟିରୁ ଭାରତର ସର୍ବବୃହତ ରାଜ୍ୟ । |- style="background-color:#F0F8FF;" | [[File:Uttarakhand locator map.svg|80px]] || '''[[ଉତ୍ତରାଖଣ୍ଡ]]''' || [[ଡେରାଡୁନ]] || ୯ ନଭେମ୍ବର ୨୦୦୦ || ୫୩,୫୬୬ || ୧,୦୧,୧୬,୭୫୨ || ୭୮.୮୨% || ହିନ୍ଦୀ || ୧୩ || ୫ || ଏହାକୁ 'ଦେବଭୂମି' କୁହାଯାଏ । |- | [[File:Odisha locator map.svg|80px]] || '''[[ଓଡ଼ିଶା]]''' || [[ଭୁବନେଶ୍ୱର]] || ୧ ଅପ୍ରେଲ ୧୯୩୬ || ୧,୫୫,୮୨୦ || ୪,୧୯,୪୭,୩୫୮ || ୭୨.୮୭% || [[ଓଡ଼ିଆ ଭାଷା|ଓଡ଼ିଆ]] || ୩୦ || ୨୧ || ପ୍ରାଚୀନ କଳିଙ୍ଗର ଭୂମି ଓ ଜଗନ୍ନାଥ ସଂସ୍କୃତିର କେନ୍ଦ୍ର । |- style="background-color:#F0F8FF;" | [[File:Karnataka locator map.svg|80px]] || '''[[କର୍ଣ୍ଣାଟକ]]''' || [[ବେଙ୍ଗାଳୁରୁ]] || ୧ ନଭେମ୍ବର ୧୯୫୬ || ୧,୯୧,୭୯୧ || ୬,୧୧,୩୦,୭୦୪ || ୭୫.୩୬% || କନ୍ନଡ || ୩୧ || ୨୮ || ଭାରତର ସୂଚନା ଓ ପ୍ରଯୁକ୍ତିବିଦ୍ୟା (IT) ହବ୍ । |- | [[File:Kerala locator map.svg|80px]] || '''[[କେରଳ]]''' || [[ଥିରୁଅନନ୍ତପୁରମ]] || ୧ ନଭେମ୍ବର ୧୯୫୬ || ୩୮,୮୬୩ || ୩,୩୩,୮୭,୬୭୭ || ୯୪.୦୦% || ମାଲାୟାଲମ || ୧୪ || ୨୦ || ସାକ୍ଷରତା ହାରରେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସ୍ଥାନରେ ଅଛି । |- style="background-color:#F0F8FF;" | [[File:Gujarat locator map.svg|80px]] || '''[[ଗୁଜରାଟ]]''' || [[ଗାନ୍ଧୀନଗର]] || ୧ ମଇ ୧୯୬୦ || ୧,୯୬,୦୨୪ || ୬,୦୩,୮୩,୬୨୮ || ୭୮.୦୩% || ଗୁଜରାଟୀ || ୩୩ || ୨୬ || ଭାରତର ଦୀର୍ଘତମ ଉପକୂଳ ବିଶିଷ୍ଟ ରାଜ୍ୟ । |- | [[File:Goa locator map.svg|80px]] || '''[[ଗୋଆ]]''' || [[ପାଣାଜୀ]] || ୩୦ ମଇ ୧୯୮୭ || ୩,୭୦୨ || ୧୪,୫୭,୭୨୩ || ୮୮.୭୦% || କୋଙ୍କଣୀ || ୦୨ || ୨ || ଆୟତନ ଦୃଷ୍ଟିରୁ ଭାରତର କ୍ଷୁଦ୍ରତମ ରାଜ୍ୟ । |- style="background-color:#F0F8FF;" | [[File:Chhattisgarh locator map.svg|80px]] || '''[[ଛତିଶଗଡ଼]]''' || [[ରାୟପୁର, ଛତିଶଗଡ଼|ରାୟପୁର]] || ୧ ନଭେମ୍ବର ୨୦୦୦ || ୧,୩୫,୧୯୪ || ୨,୫୫,୪୦,୧୯୬ || ୭୦.୨୮% || ହିନ୍ଦୀ || ୩୩ || ୧୧ || ମଧ୍ୟପ୍ରଦେଶରୁ ପୃଥକ ହୋଇ ଗଠିତ । |- | [[File:Jharkhand locator map.svg|80px]] || '''[[ଝାଡ଼ଖଣ୍ଡ]]''' || [[ରାଞ୍ଚି]] || ୧୫ ନଭେମ୍ବର ୨୦୦୦ || ୭୪,୬୭୭ || ୩,୨୯,୬୬,୨୩୮ || ୬୬.୪୧% || ହିନ୍ଦୀ || ୨୪ || ୧୪ || ଖଣିଜ ସମ୍ପଦରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ରାଜ୍ୟ । |- style="background-color:#F0F8FF;" | [[File:Tamil Nadu locator map.svg|80px]] || '''[[ତାମିଲନାଡୁ]]''' || [[ଚେନ୍ନାଇ]] || ୨୬ ଜାନୁଆରୀ ୧୯୫୦ || ୧,୩୦,୦୫୮ || ୭,୨୧,୩୮,୯୫୮ || ୮୦.୦୯% || ତାମିଲ || ୩୮ || ୩୯ || ଦ୍ରାବିଡ଼ ସଂସ୍କୃତି ଓ ଭାରତନାଟ୍ୟମ୍ ପାଇଁ ପ୍ରସିଦ୍ଧ । |- | [[File:Telangana locator map.svg|80px]] || '''[[ତେଲେଙ୍ଗାନା]]''' || [[ହାଇଦ୍ରାବାଦ]] || ୨ ଜୁନ ୨୦୧୪ || ୧,୧୨,୦୭୭ || ୩,୮୦,୦୩,୬୭୪ || ୬୬.୫୪% || ତେଲୁଗୁ || ୩୩ || ୧୭ || ଭାରତର ସର୍ବନୂତନ ଗଠିତ ରାଜ୍ୟ । |- style="background-color:#F0F8FF;" | [[File:Tripura locator map.svg|80px]] || '''[[ତ୍ରିପୁରା]]''' || [[ଅଗରତାଲା]] || ୨୧ ଜାନୁଆରୀ ୧୯୭୨ || ୧୦,୪୯୧ || ୩୬,୭୧,୦୩୨ || ୮୭.୨୨% || ବଙ୍ଗାଳୀ, କୋକବୋରୋକ || ୦୮ || ୨ || ବଙ୍ଗଳା ସଂସ୍କୃତିର ପ୍ରଭାବ ଥିବା ରାଜ୍ୟ । |- | [[File:Nagaland locator map.svg|80px]] || '''[[ନାଗାଲ୍ୟାଣ୍ଡ|ନାଗାଲାଣ୍ଡ]]''' || [[କୋହିମା]] || ୧ ଡିସେମ୍ବର ୧୯୬୩ || ୧୬,୫୭୯ || ୧୯,୮୦,୬୦୨ || ୭୯.୫୫% || ଇଂରାଜୀ || ୧୬ || ୧ || ହର୍ଣ୍ଣବିଲ୍ ମହୋତ୍ସବ ଏଠାର ପ୍ରମୁଖ ପର୍ବ । |- style="background-color:#F0F8FF;" | [[File:Punjab India locator map.svg|80px]] || '''[[ପଞ୍ଜାବ, ଭାରତ|ପଞ୍ଜାବ]]''' || [[ଚଣ୍ଡୀଗଡ଼]] || ୧ ନଭେମ୍ବର ୧୯୬୬ || ୫୦,୩୬୨ || ୨,୭୭,୦୪,୨୩୬ || ୭୫.୮୪% || ପଞ୍ଜାବୀ || ୨୩ || ୧୩ || ପାଞ୍ଚଟି ନଦୀର ଭୂମି ଓ ଶିଖ୍ ଧର୍ମର କେନ୍ଦ୍ର । |- | [[File:West Bengal locator map.svg|80px]] || '''[[ପଶ୍ଚିମ ବଙ୍ଗ|ପଶ୍ଚିମବଙ୍ଗ]]''' || [[କୋଲକାତା]] || ୧୫ ଅଗଷ୍ଟ ୧୯୪୭ || ୮୮,୭୫୨ || ୯,୧୩,୪୭,୭୩୬ || ୭୬.୨୬% || ବଙ୍ଗାଳୀ || ୨୩ || ୪୨ || ସୁନ୍ଦରବନ ଓ ରୟାଲ ବେଙ୍ଗଲ ଟାଇଗରର ବାସସ୍ଥଳୀ । |- style="background-color:#F0F8FF;" | [[File:Bihar locator map.svg|80px]] || '''[[ବିହାର]]''' || [[ପାଟଣା, ବିହାର|ପାଟନା]] || ୨୬ ଜାନୁଆରୀ ୧୯୫୦ || ୯୯,୨୦୦ || ୧୦,୩୮,୦୪,୬୩୭ || ୬୧.୮୦% || ହିନ୍ଦୀ || ୩୮ || ୪୦ || ଜନସଂଖ୍ୟା ଘନତ୍ୱ ଦୃଷ୍ଟିରୁ ପ୍ରଥମ । |- | [[File:Manipur locator map.svg|80px]] || '''[[ମଣିପୁର]]''' || [[ଇମ୍ଫାଲ]] || ୨୧ ଜାନୁଆରୀ ୧୯୭୨ || ୨୨,୩୪୭ || ୨୭,୨୧,୭୫୬ || ୭୬.୯୪% || ମଣିପୁରୀ || ୧୬ || ୨ || ଲୋକଟାକ ହ୍ରଦ ପାଇଁ ପ୍ରସିଦ୍ଧ । |- style="background-color:#F0F8FF;" | [[File:Madhya Pradesh locator map.svg|80px]] || '''[[ମଧ୍ୟ ପ୍ରଦେଶ]]''' || [[ଭୋପାଳ]] || ୧ ନଭେମ୍ବର ୧୯୫୬ || ୩,୦୮,୨୫୨ || ୭,୨୫,୯୭,୫୬୫ || ୬୯.୩୨% || ହିନ୍ଦୀ || ୫୫ || ୨୯ || ଭାରତର ହୃଦୟ ଭାବେ ପରିଚିତ । |- | [[File:Maharashtra locator map.svg|80px]] || '''[[ମହାରାଷ୍ଟ୍ର]]''' || [[ମୁମ୍ବାଇ]] || ୧ ମଇ ୧୯୬୦ || ୩,୦୭,୭୧୩ || ୧୧,୨୩,୭୨,୯୭୨ || ୮୨.୩୪% || ମରାଠୀ || ୩୬ || ୪୮ || ଭାରତର ଆର୍ଥିକ ରାଜଧାନୀ । |- style="background-color:#F0F8FF;" | [[File:Mizoram locator map.svg|80px]] || '''[[ମିଜୋରାମ|ମିଜୋରମ]]''' || [[ଆଇଜୋଲ]] || ୨୦ ଫେବୃଆରୀ ୧୯୮୭ || ୨୧,୦୮୧ || ୧୦,୯୧,୦୧୪ || ୯୧.୩୩% || ମିଜୋ || ୧୧ || ୧ || ବାଉଁଶ ନୃତ୍ୟ (Cheraw) ପାଇଁ ଜଣାଶୁଣା । |- | [[File:Meghalaya locator map.svg|80px]] || '''[[ମେଘାଳୟ]]''' || [[ଶିଲଂ]] || ୨୧ ଜାନୁଆରୀ ୧୯୭୨ || ୨୨,୭୨୦ || ୨୯,୬୪,୦୦୭ || ୭୪.୪୩% || ଇଂରାଜୀ || ୧୨ || ୨ || ବିଶ୍ୱର ସର୍ବାଧିକ ବର୍ଷା ହେଉଥିବା ସ୍ଥାନ (ମାଉସିନରାମ) । |- style="background-color:#F0F8FF;" | [[File:Rajasthan locator map.svg|80px]] || '''[[ରାଜସ୍ଥାନ]]''' || [[ଜୟପୁର, ରାଜସ୍ଥାନ|ଜୟପୁର]] || ୨୬ ଜାନୁଆରୀ ୧୯୫୦ || ୩,୪୨,୨୩୯ || ୬,୮୬,୨୧,୦୧୨ || ୬୬.୧୧% || ହିନ୍ଦୀ || ୫୦ || ୨୫ || ଆୟତନ ଦୃଷ୍ଟିରୁ ଭାରତର ସର୍ବବୃହତ ରାଜ୍ୟ । |- | [[File:Sikkim locator map.svg|80px]] || '''[[ସିକିମ]]''' || [[ଗାଙ୍ଗଟକ]] || ୧୬ ମଇ ୧୯୭୫ || ୭,୦୯୬ || ୬,୦୭,୬୮୮ || ୮୧.୪୨% || ନେପାଳୀ || ୦୬ || ୧ || ଭାରତର ପ୍ରଥମ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଜୈବିକ କୃଷି (Organic) ରାଜ୍ୟ । |- style="background-color:#F0F8FF;" | [[File:Haryana locator map.svg|80px]] || '''[[ହରିୟାଣା|ହରିଆଣା]]''' || [[ଚଣ୍ଡୀଗଡ଼]] || ୧ ନଭେମ୍ବର ୧୯୬୬ || ୪୪,୨୧୨ || ୨,୫୩,୫୩,୦୮୧ || ୭୫.୫୫% || ହିନ୍ଦୀ || ୨୨ || ୧୦ || ପଞ୍ଜାବରୁ ପୃଥକ ହୋଇ ଗଠିତ । |- | [[File:Himachal Pradesh locator map.svg|80px]] || '''[[ହିମାଚଳ ପ୍ରଦେଶ]]''' || [[ଶିମଲା]] || ୨୫ ଜାନୁଆରୀ ୧୯୭୧ || ୫୫,୬୭୩ || ୬୮,୫୬,୫୦୯ || ୮୨.୮୦% || ହିନ୍ଦୀ || ୧୨ || ୪ || ହିମାଳୟ କୋଳରେ ଅବସ୍ଥିତ ପର୍ଯ୍ୟଟନ ସ୍ଥଳୀ । |} == କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ ସମୂହ == ଏହି ଅଞ୍ଚଳଗୁଡ଼ିକ ସିଧାସଳଖ କେନ୍ଦ୍ର ସରକାରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପରିଚାଳିତ ହୋଇଥାଏ । ନିମ୍ନରେ ୮ଟି କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳର ତଥ୍ୟ ଦିଆଗଲା: {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center; font-family: sans-serif;" |- style="background-color:#E67E22; color:white; font-size: 1.05em;" ! scope="col" | ମାନଚିତ୍ର ! scope="col" | କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ ! scope="col" | ରାଜଧାନୀ ! scope="col" | ଆୟତନ (କି.ମି.<sup>୨</sup>) ! scope="col" | ଜନସଂଖ୍ୟା ! scope="col" | ସାକ୍ଷରତା ହାର ! scope="col" | ବିଶେଷତ୍ୱ |- style="background-color:#FFF5EE;" | [[File:Andaman and Nicobar Islands locator map.svg|80px]] || '''[[ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜ]]''' || [[ପୋର୍ଟ ବ୍ଲେୟର|ଶ୍ରୀ ବିଜୟ ପୁରମ୍]] || ୮,୨୪୯ || ୪,୧୯,୯୭୮ || ୮୬.୨୭% || ବଙ୍ଗୋପସାଗରରେ ଅବସ୍ଥିତ ୫୭୨ଟି ଦ୍ୱୀପର ସମୂହ । |- | [[File:Chandigarh locator map.svg|80px]] || '''[[ଚଣ୍ଡୀଗଡ଼]]''' || [[ଚଣ୍ଡୀଗଡ଼]] || ୧୧୪ || ୧୩,୬୪,୦୦୦ || ୮୬.୪୩% || ପଞ୍ଜାବ ଓ ହରିୟାଣାର ମିଳିତ ରାଜଧାନୀ । |- style="background-color:#FFF5EE;" | [[File:Dadra and Nagar Haveli and Daman and Diu locator map.svg|80px]] || '''[[ଦାଦ୍ରା ଓ ନଗର ହବେଳୀ ଏବଂ ଡାମନ ଓ ଡିଉ|ଦାଦ୍ରା-ନଗର ହାଭେଳୀ ଓ ଦାମନ-ଦିଉ]]''' || [[ଡାମନ]] || ୬୦୩ || ୭,୪୭,୦୦୦ || ୮୨.୩୬% || ୨୦୨୦ରେ ଦୁଇଟି କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳକୁ ମିଶ୍ରଣ କରାଗଲା । |- | [[File:Delhi locator map.svg|80px]] || '''[[ଦିଲ୍ଲୀ|ଦିଲ୍ଲୀ (ଜାତୀୟ ରାଜଧାନୀ ଅଞ୍ଚଳ)]]''' || [[ନୂଆ ଦିଲ୍ଲୀ|ନୂଆଦିଲ୍ଲୀ]] || ୧,୪୮୪ || ୩,୩୮,୦୭,୦୦୦ || ୮୮.୭୦% || ଭାରତର ରାଜନୈତିକ କେନ୍ଦ୍ର ଏବଂ ରାଜଧାନୀ । |- style="background-color:#FFF5EE;" | [[File:Jammu and Kashmir locator map.svg|80px]] || '''[[ଜମ୍ମୁ ଓ କଶ୍ମୀର|ଜମ୍ମୁ ଓ କାଶ୍ମୀର]]''' || [[ଶ୍ରୀନଗର]] (ଗ୍ରୀଷ୍ମ), [[ଜାମ୍ମୁ|ଜମ୍ମୁ]] (ଶୀତ) || ୪୨,୨୪୧ || ୧,୫୮,୬୭,୦୧୩ || ୭୭.୩୦% || ୨୦୧୯ରେ ରାଜ୍ୟରୁ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳରେ ପରିଣତ । |- | [[File:Ladakh locator map.svg|80px]] || '''[[ଲଦାଖ]]''' || [[ଲେହ]], [[କାରଗିଲ]] || ୫୯,୧୪୬ || ୩,୦୩,୯୨୮ || ୭୪.୨୭% || କ୍ଷେତ୍ରଫଳ ଦୃଷ୍ଟିରୁ ସର୍ବବୃହତ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ । |- style="background-color:#FFF5EE;" | [[File:Lakshadweep locator map.svg|80px]] || '''[[ଲାକ୍ଷାଦ୍ୱୀପ]]''' || [[କବରତ୍ତୀ|କାଭାରାତ୍ତି]] || ୩୨ || ୬୯,୮୭୩ || ୯୨.୨୮% || ଆରବ ସାଗରରେ ଅବସ୍ଥିତ ପ୍ରବାଳ ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜ । |- | [[File:Puducherry locator map.svg|80px]] || '''[[ପୁଡୁଚେରୀ]]''' || [[ପୁଡୁଚେରୀ (ସହର)|ପୁଡୁଚେରୀ]] || ୪୮୩ || ୧୬,୪୩,୦୦୦ || ୮୬.୫୫% || ପୂର୍ବତନ ଫରାସୀ ଉପନିବେଶ । |} == କେନ୍ଦ୍ର ଓ ରାଜ୍ୟ ସରକାରଙ୍କ ମୁଖ୍ୟ ବିଭାଗ ଓ ଦାୟିତ୍ୱ == ଭାରତୀୟ ସମ୍ବିଧାନର ସପ୍ତମ ଅନୁସୂଚୀ ଅନୁଯାୟୀ କ୍ଷମତାକୁ ତିନୋଟି ତାଲିକାରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇଛି: ସଂଘ ସୂଚୀ (କେନ୍ଦ୍ର), ରାଜ୍ୟ ସୂଚୀ ଏବଂ ଯୁଗ୍ମ ସୂଚୀ । {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border:1px solid #aaa; text-align:left;" |+ style="background:#003366; color:white; padding:10px; font-size:1.1em;" | '''ଶାସନ ବ୍ୟବସ୍ଥା: କେନ୍ଦ୍ର ବନାମ ରାଜ୍ୟ''' |- style="background:#E9E9E9; text-align:center;" ! width="20%" | ବିଭାଗ ! width="40%" | କେନ୍ଦ୍ର ସରକାରଙ୍କ ଦାୟିତ୍ୱ (ସଂଘ ସୂଚୀ) ! width="40%" | ରାଜ୍ୟ ସରକାରଙ୍କ ଦାୟିତ୍ୱ (ରାଜ୍ୟ ସୂଚୀ) |- | '''ପ୍ରତିରକ୍ଷା ଓ ସୁରକ୍ଷା''' | ସେନା, ନୌସେନା, ବାୟୁସେନା ଏବଂ ଆନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ସୀମା ସୁରକ୍ଷା । | ଆଭ୍ୟନ୍ତରୀଣ ଶାନ୍ତି ରକ୍ଷା ପାଇଁ ରାଜ୍ୟ ପୋଲିସ ବାହିନୀ । |- | '''ବୈଦେଶିକ ବ୍ୟାପାର''' | ଅନ୍ୟ ଦେଶ ସହିତ ସମ୍ପର୍କ, ଚୁକ୍ତିନାମା ଏବଂ କୂଟନୀତି । | କୌଣସି ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଦାୟିତ୍ୱ ନାହିଁ (କେନ୍ଦ୍ରର ନିୟମ ପାଳନ କରନ୍ତି) । |- | '''ଅର୍ଥ ଓ ମୁଦ୍ରା''' | ମୁଦ୍ରା ଛାପିବା, ବ୍ୟାଙ୍କିଙ୍ଗ୍ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଏବଂ ଆୟକର (Income Tax) । | ବିକ୍ରୟ କର, ଜମି ରାଜସ୍ୱ ଏବଂ ରାଜ୍ୟ ଅବକାରୀ ଶୁଳ୍କ । |- | '''ପରିବହନ''' | ଭାରତୀୟ ରେଳବାଇ, ଜାତୀୟ ରାଜପଥ (NH) ଏବଂ ବିମାନ ଚଳାଚଳ । | ରାଜ୍ୟ ପରିବହନ ନିଗମ (Bus), ଗ୍ରାମ୍ୟ ରାସ୍ତା ଓ ପଞ୍ଚାୟତ ପଥ । |- | '''ନ୍ୟାୟପାଳିକା''' | ସର୍ବୋଚ୍ଚ ନ୍ୟାୟାଳୟ (Supreme Court) ର ପରିଚାଳନା । | ଉଚ୍ଚ ନ୍ୟାୟାଳୟ (High Court) ଓ ଜିଲ୍ଲା କୋର୍ଟ । |- | '''ଲୋକସେବା''' | ସର୍ବଭାରତୀୟ ସେବା (IAS, IPS) ଓ UPSC । | ରାଜ୍ୟ ପ୍ରଶାସନିକ ସେବା (ଯଥା: OAS) ଓ OPSC । |} === ଯୁଗ୍ମ ସୂଚୀ (Concurrent List) === ଏହି ବିଷୟଗୁଡ଼ିକ ଉପରେ ଉଭୟ କେନ୍ଦ୍ର ଓ ରାଜ୍ୟ ସରକାର ନିୟମ ପ୍ରଣୟନ କରିପାରିବେ: * ଶିକ୍ଷା: ବିଦ୍ୟାଳୟ ଓ ବିଶ୍ୱବିଦ୍ୟାଳୟ ସ୍ତରୀୟ ଶିକ୍ଷାଦାନ । * ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ: ଡାକ୍ତରଖାନା ପରିଚାଳନା ଏବଂ ମହାମାରୀ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ । * ଅରଣ୍ୟ ଓ ବନ୍ୟପ୍ରାଣୀ: ଜଙ୍ଗଲ ସଂରକ୍ଷଣ ଏବଂ ପରିବେଶ ସୁରକ୍ଷା । * ବିବାହ ଓ ଉତ୍ତରାଧିକାର: ସାମାଜିକ ନିୟମାବଳୀ ଏବଂ ପଞ୍ଜୀକରଣ । == ଇତିହାସ == ଭାରତର ପ୍ରଶାସନିକ ବିଭାଜନର ଇତିହାସ ଅତି ପ୍ରାଚୀନ, ମାତ୍ର ଆଧୁନିକ ରାଜ୍ୟ ଗଠନ ପ୍ରକ୍ରିୟା ବ୍ରିଟିଶ ଶାସନ କାଳରୁ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିଲା । ସ୍ୱାଧୀନତା ପରେ ଭାଷା ଏବଂ ପ୍ରଶାସନିକ ସୁବିଧା ଆଧାରରେ ରାଜ୍ୟଗୁଡ଼ିକର ପୁନର୍ଗଠନ କରାଯାଇଛି । {| class="wikitable" style="width:100%; border:1px solid #aaa; line-height:1.6em;" |+ style="background:#003366; color:white; padding:10px; font-size:1.2em;" | '''ଭାରତର ରାଜ୍ୟ ଗଠନର ଐତିହାସିକ କ୍ରମବିକାଶ''' |- style="background:#eeeeee; text-align:center;" ! width="20%" | ସମୟକାଳ !! width="80%" | ମୁଖ୍ୟ ଐତିହାସିକ ଘଟଣାବଳୀ |- | style="background:#f9f9f9; font-weight:bold;" | ବ୍ରିଟିଶ ଭାରତ <br>(୧୯୪୭ ପୂର୍ବରୁ) | ବ୍ରିଟିଶ ଶାସନ କାଳରେ ଭାରତ ଦୁଇ ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ ଥିଲା: '''ପ୍ରଦେଶ (Provinces)''' ଯାହା ସିଧାସଳଖ ବ୍ରିଟିଶଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଶାସିତ ହେଉଥିଲା ଏବଂ '''ଦେଶୀୟ ରାଜ୍ୟ (Princely States)''' ଯାହା ସ୍ଥାନୀୟ ରାଜାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଶାସିତ ହେଉଥିଲା । ୧୯୩୬ରେ ଓଡ଼ିଶା ଭାଷା ଭିତ୍ତିରେ ପ୍ରଥମ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ପ୍ରଦେଶ ଭାବେ ଗଠିତ ହୋଇଥିଲା । |- | style="background:#f9f9f9; font-weight:bold;" | ସ୍ୱାଧୀନତା ପରେ <br>(୧୯୪୭–୧୯୫୦) | ସ୍ୱାଧୀନତା ପରେ ସର୍ଦ୍ଦାର ବଲ୍ଲଭଭାଇ ପଟେଲଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ୫୬୨ଟି ଦେଶୀୟ ରାଜ୍ୟକୁ ଭାରତ ସଂଘରେ ମିଶ୍ରଣ କରାଗଲା । ୧୯୫୦ ସମ୍ବିଧାନ ଅନୁଯାୟୀ ରାଜ୍ୟଗୁଡ଼ିକ କୁ ୪ଟି ଶ୍ରେଣୀରେ (Part A, B, C, D) ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇଥିଲା । |- | style="background:#f9f9f9; font-weight:bold;" | ରାଜ୍ୟ ପୁନର୍ଗଠନ <br>(୧୯୫୬) | ୧୯୫୩ରେ ଭାଷା ଭିତ୍ତିରେ '''ଆନ୍ଧ୍ର ପ୍ରଦେଶ''' ପ୍ରଥମ ରାଜ୍ୟ ଭାବେ ଗଠିତ ହେଲା । ଏହାପରେ ୧୯୫୬ରେ '''ରାଜ୍ୟ ପୁନର୍ଗଠନ ଆଇନ''' (States Reorganisation Act) ପାରିତ ହେଲା, ଯାହାଦ୍ୱାରା ଦେଶକୁ ୧୪ଟି ରାଜ୍ୟ ଓ ୬ଟି କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳରେ ପୁନଃବିଭକ୍ତ କରାଗଲା । |- | style="background:#f9f9f9; font-weight:bold;" | ପରବର୍ତ୍ତୀ ବିଭାଜନ <br>(୧୯୬୦–୨୦୦୦) | * '''୧୯୬୦:''' ବମ୍ବେ ପ୍ରଦେଶ ବିଭାଜିତ ହୋଇ ଗୁଜରାଟ ଓ ମହାରାଷ୍ଟ୍ର ଗଠିତ ।<br>* '''୧୯୬୬:''' ପଞ୍ଜାବରୁ ହରିୟାଣା ପୃଥକ ହେଲା ।<br>* '''୨୦୦୦:''' ତିନୋଟି ନୂଆ ରାଜ୍ୟ ଗଠିତ: ଛତିଶଗଡ଼, ଉତ୍ତରାଖଣ୍ଡ ଏବଂ ଝାଡ଼ଖଣ୍ଡ । |- | style="background:#f9f9f9; font-weight:bold;" | ଆଧୁନିକ ପରିବର୍ତ୍ତନ <br>(୨୦୧୪–ବର୍ତ୍ତମାନ) | * '''୨୦୧୪:''' ଆନ୍ଧ୍ର ପ୍ରଦେଶରୁ ପୃଥକ ହୋଇ '''ତେଲେଙ୍ଗାନା''' ୨୯ତମ ରାଜ୍ୟ ହେଲା ।<br>* '''୨୦୧୯:''' ଜମ୍ମୁ ଓ କାଶ୍ମୀରର ରାଜ୍ୟ ମାନ୍ୟତା ରଦ୍ଦ ହୋଇ ଏହାକୁ ଦୁଇଟି କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ (ଜମ୍ମୁ-କାଶ୍ମୀର ଓ ଲଦାଖ)ରେ ପରିଣତ କରାଗଲା ।<br>* '''୨୦୨୦:''' ଦାଦ୍ରା-ନଗର ହାଭେଳୀ ଏବଂ ଦାମନ-ଦିଉର ମିଶ୍ରଣ କରାଗଲା । |} === ମୁଖ୍ୟ ମାଇଲଖୁଣ୍ଟ === * **୧୯୩୬:** ଓଡ଼ିଶା ପ୍ରଥମ ଭାଷାଭିତ୍ତିକ ପ୍ରଦେଶ । * **୧୯୫୩:** ଫଜଲ ଅଲି କମିଶନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ରାଜ୍ୟ ପୁନର୍ଗଠନ ପାଇଁ ସୁପାରିଶ । * **୨୦୧୯:** ଧାରା ୩୭୦ ଉଚ୍ଛେଦ ଏବଂ ଜମ୍ମୁ-କାଶ୍ମୀର ପୁନର୍ଗଠନ । == ଶାସନ ବ୍ୟବସ୍ଥା == ଭାରତୀୟ ସମ୍ବିଧାନ ଅନୁଯାୟୀ, ଦେଶରେ ଏକ ଦ୍ୱିସ୍ତରୀୟ ଶାସନ ବ୍ୟବସ୍ଥା ପ୍ରଚଳିତ । ରାଜ୍ୟଗୁଡ଼ିକ ସ୍ୱାୟତ୍ତ ଶାସନ କରୁଥିବା ବେଳେ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳଗୁଡ଼ିକ ସିଧାସଳଖ କେନ୍ଦ୍ର ସରକାରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପରିଚାଳିତ ହୁଅନ୍ତି । {| class="wikitable" style="width:100%; border:1px solid #aaa; line-height:1.6em;" |+ style="background:#4B0082; color:white; padding:10px; font-size:1.2em;" | '''ରାଜ୍ୟ ଓ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳର ଶାସନଗତ ପ୍ରଭେଦ''' |- style="background:#f2f2f2; text-align:center;" ! width="20%" | ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ !! width="40%" | ରାଜ୍ୟ (States) !! width="40%" | କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ (UTs) |- | '''ସାମ୍ବିଧାନିକ ମୁଖ୍ୟ''' | [[ରାଜ୍ୟପାଳ]] (Governor) | [[ଉପରାଜ୍ୟପାଳ]] (Lt. Governor) କିମ୍ବା ପ୍ରଶାସକ (Administrator) |- | '''ପ୍ରଶାସନିକ ମୁଖ୍ୟ''' | [[ମୁଖ୍ୟମନ୍ତ୍ରୀ]] (ନିର୍ବାଚିତ) | ଭାରତର [[ରାଷ୍ଟ୍ରପତି]] (କେନ୍ଦ୍ର ସରକାରଙ୍କ ପ୍ରତିନିଧିଙ୍କ ଜରିଆରେ) |- | '''ବିଧାନସଭା''' | ସମସ୍ତ ରାଜ୍ୟରେ ନିଜସ୍ୱ ବିଧାନସଭା ରହିଛି । | କେବଳ ଦିଲ୍ଲୀ, ପୁଡୁଚେରୀ ଏବଂ ଜମ୍ମୁ-କାଶ୍ମୀରରେ ବିଧାନସଭା ରହିଛି । |- | '''ଆଇନ ପ୍ରଣୟନ''' | ରାଜ୍ୟ ସୂଚୀରେ ଥିବା ବିଷୟ ଉପରେ ସ୍ୱାଧୀନ ଭାବେ ଆଇନ ଗଢ଼ିପାରିବେ । | ସଂସଦ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଣୀତ ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ପରିଚାଳିତ ହୁଅନ୍ତି । |- | '''ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ''' | ସଂସଦର ଉଭୟ ସଦନ ([[ଲୋକ ସଭା]] ଓ [[ରାଜ୍ୟ ସଭା]])ରେ ପ୍ରତିନିଧି ରହନ୍ତି । | ସମସ୍ତ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳର ରାଜ୍ୟ ସଭାରେ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ ନାହିଁ । |} === ମୁଖ୍ୟ ଶାସନ ସଂସ୍ଥା === * '''ରାଜ୍ୟ ସରକାର:''' ପ୍ରତି ରାଜ୍ୟର ଶାସନ ବ୍ୟବସ୍ଥା ତିନୋଟି ଅଙ୍ଗକୁ ନେଇ ଗଠିତ: ବିଧାୟିକା (Legislature), କାର୍ଯ୍ୟପାଳିକା (Executive) ଏବଂ ନ୍ୟାୟପାଳିକା (Judiciary) । * '''କେନ୍ଦ୍ର ସରକାରଙ୍କ ଭୂମିକା:''' କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳଗୁଡ଼ିକରେ ଗୃହ ମନ୍ତ୍ରଣାଳୟ (Ministry of Home Affairs) ପ୍ରଶାସନିକ ନିଷ୍ପତ୍ତି ନେବାରେ ପ୍ରମୁଖ ଭୂମିକା ଗ୍ରହଣ କରେ । * '''ସ୍ଥାନୀୟ ଶାସନ:''' ଉଭୟ କ୍ଷେତ୍ରରେ ପଞ୍ଚାୟତିରାଜ ଏବଂ ପୌରପାଳିକା ବ୍ୟବସ୍ଥା ମାଧ୍ୟମରେ ତୃଣମୂଳ ସ୍ତରରେ ଶାସନ ପରିଚାଳିତ ହୁଏ । == ଜନସଂଖ୍ୟା ଓ ଭୌଗୋଳିକ ସ୍ଥିତି == ଭାରତ ବିଶ୍ୱର ସର୍ବାଧିକ ଜନସଂଖ୍ୟା ବିଶିଷ୍ଟ ଦେଶ ଏବଂ କ୍ଷେତ୍ରଫଳ ଦୃଷ୍ଟିରୁ ସପ୍ତମ ବୃହତ୍ତମ ଦେଶ । ଦେଶର ଜନସଂଖ୍ୟା ଓ ଭୌଗୋଳିକ ସୀମା ବିଭିନ୍ନ ରାଜ୍ୟରେ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଅଟେ । === ଭୌଗୋଳିକ ରୂପରେଖ === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border:1px solid #aaa;" |+ style="background:#2E8B57; color:white; padding:10px; font-size:1.2em;" | '''ଭାରତର ପ୍ରମୁଖ ଭୌଗୋଳିକ ତଥ୍ୟ''' |- style="background:#E9E9E9; text-align:center;" ! width="30%" | ବିଷୟ !! width="40%" | ସର୍ବବୃହତ !! width="30%" | ସର୍ବନିମ୍ନ |- | '''କ୍ଷେତ୍ରଫଳ (Area)''' | [[ରାଜସ୍ଥାନ]] (୩,୪୨,୨୩୯ କିମି²) | [[ଗୋଆ]] (୩,୭୦୨ କିମି²) |- | '''ଜନସଂଖ୍ୟା (୨୦୧୧-୨୦୨୪)''' | [[ଉତ୍ତର ପ୍ରଦେଶ]] (~୨୪ କୋଟି) | [[ସିକିମ]] (~୬.୯ ଲକ୍ଷ) |- | '''ଜନସଂଖ୍ୟା ଘନତ୍ୱ''' | [[ବିହାର]] (୧,୧୦୬ ବ୍ୟକ୍ତି/କିମି²) | [[ଅରୁଣାଚଳ ପ୍ରଦେଶ]] (୧୭ ବ୍ୟକ୍ତି/କିମି²) |- | '''ସାକ୍ଷରତା ହାର''' | [[କେରଳ]] (୯୪% +) | [[ବିହାର]] (~୭୦%) |} === ଜନସଂଖ୍ୟାତ୍ମକ ପରିସଂଖ୍ୟାନ (ଅପଡେଟେଡ୍) === [[File:India-demography.png|thumb|right|300px|ଭାରତର ଜନସଂଖ୍ୟା ବିତରଣ ମାନଚିତ୍ର]] * '''ଲିଙ୍ଗ ଅନୁପାତ:''' ୨୦୧୧ ଜନଗଣନା ଅନୁଯାୟୀ ଭାରତର ହାରାହାରି ଲିଙ୍ଗ ଅନୁପାତ ୯୪୩ ଥିବାବେଳେ, କେରଳରେ ଏହା ସର୍ବାଧିକ (୧୦୮୪) ଅଟେ । * '''ସହରୀକରଣ:''' [[ତାମିଲନାଡୁ]] ଏବଂ [[ମହାରାଷ୍ଟ୍ର]] ଭାରତର ସବୁଠାରୁ ଅଧିକ ସହରୀକୃତ ରାଜ୍ୟ । * '''କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ:''' କ୍ଷେତ୍ରଫଳ ଦୃଷ୍ଟିରୁ [[ଲଦାଖ]] ସର୍ବବୃହତ ଏବଂ ଜନସଂଖ୍ୟା ଦୃଷ୍ଟିରୁ [[ଦିଲ୍ଲୀ]] ସର୍ବବୃହତ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ । === ପ୍ରମୁଖ ଭୌଗୋଳିକ ସୀମା === {| class="wikitable" style="width:100%; border:1px solid #aaa;" |- style="background:#F4A460; text-align:center;" ! ଦିଗ !! ସୀମାବର୍ତ୍ତୀ ଅଞ୍ଚଳ !! ରାଜ୍ୟ / କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ |- | '''ଉତ୍ତର''' || ହିମାଳୟ ପର୍ବତମାଳା || ଲଦାଖ, ଜମ୍ମୁ-କାଶ୍ମୀର, ହିମାଚଳ ପ୍ରଦେଶ |- | '''ଦକ୍ଷିଣ''' || ଭାରତ ମହାସାଗର || ତାମିଲନାଡୁ (କନ୍ୟାକୁମାରୀ) |- | '''ପୂର୍ବ''' || ବଙ୍ଗୋପସାଗର || ପଶ୍ଚିମବଙ୍ଗ, ଓଡ଼ିଶା, ଆନ୍ଧ୍ର ପ୍ରଦେଶ |- | '''ପଶ୍ଚିମ''' || ଆରବ ସାଗର || ଗୁଜରାଟ, ମହାରାଷ୍ଟ୍ର, ଗୋଆ |} == ସାଂସ୍କୃତିକ ବିବିଧତା == ଭାରତ "ବିବିଧତା ମଧ୍ୟରେ ଏକତା"ର ଏକ ଜ୍ୱଳନ୍ତ ଉଦାହରଣ । ପ୍ରତିଟି ରାଜ୍ୟ ଓ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳର ନିଜସ୍ୱ ଭାଷା, ପୋଷାକ, ଖାଦ୍ୟପେୟ ଏବଂ ପରମ୍ପରା ରହିଛି, ଯାହା ଭାରତୀୟ ସଂସ୍କୃତିକୁ ସମୃଦ୍ଧ କରିଥାଏ । {| class="wikitable" style="width:100%; border:1px solid #aaa; line-height:1.6em;" |+ style="background:#800000; color:white; padding:10px; font-size:1.2em;" | '''ଭାରତର ରାଜ୍ୟଭିତ୍ତିକ ସାଂସ୍କୃତିକ ପରିଚୟ''' |- style="background:#f9f9f9; text-align:center;" ! width="25%" | ସାଂସ୍କୃତିକ ଦିଗ !! width="75%" | ପ୍ରମୁଖ ଉଦାହରଣ ଓ ବିବରଣୀ |- | '''ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ନୃତ୍ୟ''' | ଓଡ଼ିଶାର '''ଓଡ଼ିଶୀ''', କେରଳର '''କଥକଳି''', ତାମିଲନାଡୁର '''ଭାରତନାଟ୍ୟମ୍''', ଆସାମର '''ସତ୍ରିୟା''' ଏବଂ ଉତ୍ତର ଭାରତର '''କଥକ''' । |- | '''ପ୍ରମୁଖ ପର୍ବପର୍ବାଣୀ''' | ଓଡ଼ିଶାର '''ରଥଯାତ୍ରା''', ପଶ୍ଚିମବଙ୍ଗର '''ଦୁର୍ଗା ପୂଜା''', ମହାରାଷ୍ଟ୍ରର '''ଗଣେଶ ଚତୁର୍ଥୀ''', କେରଳର '''ଓଣମ''' ଏବଂ ପଞ୍ଜାବର '''ବୈଶାଖୀ''' । |- | '''ଭାଷାଗତ ବିବିଧତା''' | ଭାରତୀୟ ସମ୍ବିଧାନରେ ୨୨ଟି ଆଧିକାରିକ ଭାଷା ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ । ଉତ୍ତରରେ '''ହିନ୍ଦୀ''', ଦକ୍ଷିଣରେ '''ଦ୍ରାବିଡ଼ ଭାଷାଗୋଷ୍ଠୀ''' (ତାମିଲ, ତେଲୁଗୁ, କନ୍ନଡ, ମାଲାୟାଲାମ) ଏବଂ ପୂର୍ବରେ '''ଓଡ଼ିଆ''' ଓ '''ବଙ୍ଗାଳୀ''' ପ୍ରମୁଖ । |- | '''ଖାଦ୍ୟଶୈଳୀ''' | ଦକ୍ଷିଣର '''ଇଡ୍‌ଲି-ଦୋସା''', ପଞ୍ଜାବର '''ମକ୍କେ ଦି ରୋଟି''', ପଶ୍ଚିମବଙ୍ଗର '''ମାଛ ଭାତ''' ଏବଂ ଓଡ଼ିଶାର ପ୍ରସିଦ୍ଧ '''ପଖାଳ''' ଓ '''ରସଗୋଲା''' । |- | '''ହସ୍ତଶିଳ୍ପ''' | ଓଡ଼ିଶାର '''ପଟ୍ଟଚିତ୍ର''', ରାଜସ୍ଥାନର '''ବାନ୍ଧନୀ''' ଶାଢ଼ୀ, କାଶ୍ମୀରର '''ପଶ୍ମିନା''' ଶଲ୍ ଏବଂ ଗୁଜରାଟର '''କଚ୍ଛି''' କାମ । |} === ୟୁନେସ୍କୋ (UNESCO) ଐତିହାସିକ ସ୍ଥଳ === [[File:Konark Sun Temple.jpg|thumb|left|250px|ଓଡ଼ିଶାର କୋଣାର୍କ ସୂର୍ଯ୍ୟ ମନ୍ଦିର]] ଭାରତର ପ୍ରତିଟି କୋଣରେ ୟୁନେସ୍କୋ ଦ୍ୱାରା ମାନ୍ୟତା ପ୍ରାପ୍ତ ଅନେକ ବିଶ୍ୱ ଐତିହାସିକ ସ୍ଥଳ ରହିଛି । * '''ସ୍ଥାପତ୍ୟ:''' ଓଡ଼ିଶାର '''କୋଣାର୍କ ସୂର୍ଯ୍ୟ ମନ୍ଦିର''', ଉତ୍ତର ପ୍ରଦେଶର '''ତାଜମହଲ''' ଏବଂ ମଧ୍ୟପ୍ରଦେଶର '''ଖଜୁରାହୋ''' ମନ୍ଦିର । * '''ପ୍ରାକୃତିକ ଐତିହ୍ୟ:''' ଆସାମର '''କାଜିରଙ୍ଗା''' ଜାତୀୟ ଉଦ୍ୟାନ ଏବଂ ପଶ୍ଚିମବଙ୍ଗର '''ସୁନ୍ଦରବନ''' । == କ୍ଷମତା ବିଭାଜନ ଓ ସମ୍ବିଧାନ == ଭାରତୀୟ ସମ୍ବିଧାନର '''ସପ୍ତମ ଅନୁସୂଚୀ''' (Seventh Schedule) ଅନୁଯାୟୀ, କେନ୍ଦ୍ର ଏବଂ ରାଜ୍ୟ ସରକାରଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବିଧାନିକ କ୍ଷମତାକୁ ତିନୋଟି ସୂଚୀରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇଛି । {| class="wikitable" style="width:100%; border:1px solid #aaa;" |+ style="background:#0047AB; color:white; padding:10px; font-size:1.1em;" | '''ସପ୍ତମ ଅନୁସୂଚୀ: କ୍ଷମତା ବଣ୍ଟନ''' |- style="background:#f2f2f2; text-align:center;" ! width="25%" | ସୂଚୀର ନାମ !! width="25%" | କ୍ଷମତା !! width="50%" | ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ ବିଷୟ (ଉଦାହରଣ) |- | '''ସଂଘ ସୂଚୀ''' (Union List) | କେନ୍ଦ୍ର ସରକାର | ପ୍ରତିରକ୍ଷା, ବୈଦେଶିକ ବ୍ୟାପାର, ରେଳବାଇ, ବ୍ୟାଙ୍କିଙ୍ଗ୍ ଏବଂ ଜାତୀୟ ରାଜପଥ । |- | '''ରାଜ୍ୟ ସୂଚୀ''' (State List) | ରାଜ୍ୟ ସରକାର | ପୋଲିସ, ସାର୍ବଜନୀନ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ, କୃଷି, ସ୍ଥାନୀୟ ଶାସନ ଏବଂ ବଜାର । |- | '''ଯୁଗ୍ମ ସୂଚୀ''' (Concurrent List) | କେନ୍ଦ୍ର ଓ ରାଜ୍ୟ | ଶିକ୍ଷା, ଜଙ୍ଗଲ, ବିବାହ ଓ ବିବାହ ବିଚ୍ଛେଦ, ଏବଂ ବନ୍ୟପ୍ରାଣୀ ସଂରକ୍ଷଣ । |} === ଅବଶିଷ୍ଟ କ୍ଷମତା (Residuary Powers) === ଯେଉଁ ବିଷୟଗୁଡ଼ିକ ଏହି ତିନୋଟି ସୂଚୀରେ ଉଲ୍ଲେଖ ନାହିଁ, ସେଗୁଡ଼ିକ ଉପରେ ଆଇନ ପ୍ରଣୟନ କରିବାର କ୍ଷମତା କେବଳ ସଂସଦ ବା କେନ୍ଦ୍ର ସରକାରଙ୍କ ପାଖରେ ରହିଥାଏ । == ଏହାକୁ ମଧ୍ୟ ଦେଖନ୍ତୁ == * ଭାରତର ଉପବିଭାଗ * ରାଜ୍ୟ ଓ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳଗୁଡିକର ଜନସଂଖ୍ୟା ଅନୁସାରେ ସଂଗ୍ରହ == ଆଧାର == {{ଆଧାର}} == ବାହାର ସ୍ରୋତ == * [http://www.india.gov.in/knowindia/state_uts.php Official Government of India website: States and Union Territories] * [http://www.indohistory.com/modern_states.html Clickable map of India and History of States] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100111021034/http://www.indohistory.com/modern_states.html |date=2010-01-11 }} * [http://www.citymayors.com/government/india_government.html Article on sub-national governance in India] * [http://www.mapunity.in/maps/india/ Interactive Map of India] {{ଭାରତର ରାଜ୍ୟ}} {{DEFAULTSORT:ଭାରତର ରାଜ୍ୟ ଓ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ}} [[ଶ୍ରେଣୀ:ଭାରତର ରାଜ୍ୟ ଓ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ| ]] [[ଶ୍ରେଣୀ:ଭାରତ]] qxvn8vzvy6re46l2sajdws5wrekp5ak 595043 595042 2026-05-07T08:11:59Z Subhamss2008 37188 595043 wikitext text/x-wiki {{ଛୋଟ|ଭାରତର ରାଜ୍ୟ ଓ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ}} [[ଭାରତ]] ଏକ [[ସଂଘୀୟ ଗଣରାଜ୍ୟ]] ଅଟେ ।<ref name="official">{{cite web |url=http://www.india.gov.in/knowindia/state_uts.php|title=States and union territories|accessdate=2007-09-07 |work= }}</ref> ଏହା '''୨୮ଟି''' [[ଭାରତର ରାଜ୍ୟ|ରାଜ୍ୟ]] ଓ '''୮ଟି''' [[କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ]]ରେ ବିଭକ୍ତ । ରାଜ୍ୟ ଓ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳଗୁଡ଼ିକ ପୁନର୍ବାର ଜିଲ୍ଲା ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପ୍ରଶାସନିକ [[ଭାରତର ଉପବିଭାଗ|ଉପବିଭାଗ]]ରେ ବିଭାଜିତ ହୋଇଛି ।<ref name="official"/> {{Short description|ଭାରତର ୨୮ଟି ରାଜ୍ୟ ଓ ୮ଟି କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳର ବିବରଣୀ}} [[ଭାରତ]] ଏକ [[ସଂଘୀୟ ଗଣରାଜ୍ୟ]] ଅଟେ ।<ref name="official">{{cite web |url=http://www.india.gov.in/knowindia/state_uts.php|title=States and union territories|access-date=2007-09-07 |work= }}</ref> ଭାରତୀୟ ସମ୍ବିଧାନ ଅନୁଯାୟୀ, ଦେଶକୁ ପ୍ରଶାସନିକ ସୁବିଧା ଦୃଷ୍ଟିରୁ '''୨୮ଟି''' [[ଭାରତର ରାଜ୍ୟ|ରାଜ୍ୟ]] ଓ '''୮ଟି''' [[କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ]]ରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇଛି । ଏହି ପ୍ରଶାସନିକ ଏକକଗୁଡ଼ିକ ପୁନର୍ବାର ଜିଲ୍ଲା, ତହସିଲ ଏବଂ ଗ୍ରାମ ପଞ୍ଚାୟତ ପରି ବିଭିନ୍ନ [[ଭାରତର ଉପବିଭାଗ|ଉପବିଭାଗ]]ରେ ବିଭାଜିତ ହୋଇଛି । == ରାଜ୍ୟ ସମୂହର ସୂଚୀ == ଭାରତର ରାଜ୍ୟଗୁଡ଼ିକର ନିଜସ୍ୱ ନିର୍ବାଚିତ ସରକାର ରହିଥାଏ । ନିମ୍ନଲିଖିତ ସାରଣୀରେ ଭାରତର ୨୮ଟି ରାଜ୍ୟର ସବିଶେଷ ବିବରଣୀ ପ୍ରଦାନ କରାଯାଇଛି: {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center; font-family: sans-serif;" |- style="background-color:#0072B2; color:white; font-size: 1.05em;" ! scope="col" | ମାନଚିତ୍ର ! scope="col" | ରାଜ୍ୟ ! scope="col" | ରାଜଧାନୀ ! scope="col" | ସ୍ଥାପନା ବର୍ଷ ! scope="col" | ଆୟତନ (କି.ମି.<sup>୨</sup>) ! scope="col" | ଜନସଂଖ୍ୟା<ref>[http://censusindia.gov.in/2011-prov-results/paper2/data_files/india/Statement2_RU_Pop&Sexrtaio_State.xls Provisional Population Totals of India (2011)]</ref> ! scope="col" | ସାକ୍ଷରତା ହାର ! scope="col" | ମୁଖ୍ୟ ଭାଷା ! scope="col" | ଜିଲ୍ଲା ! scope="col" | ଲୋକ ସଭା ! scope="col" | ବିଶେଷ ସୂଚନା |- style="background-color:#F0F8FF;" | [[File:Arunachal Pradesh locator map.svg|80px]] || '''[[ଅରୁଣାଚଳ ପ୍ରଦେଶ]]''' || [[ଇଟାନଗର]] || ୨୦ ଫେବୃଆରୀ ୧୯୮୭ || ୮୩,୭୪୩ || ୧୩,୮୨,୬୧୧ || ୬୫.୩୮% || ଇଂରାଜୀ || ୨୮ || ୨ || ଏହାକୁ 'ଉଦିତ ସୂର୍ଯ୍ୟର ଦେଶ' କୁହାଯାଏ । |- | [[File:Assam locator map.svg|80px]] || '''[[ଆସାମ]]''' || [[ଦିସପୁର]] || ୨୬ ଜାନୁଆରୀ ୧୯୫୦ || ୭୮,୫୫୦ || ୩,୧୧,୬୯,୨୭୨ || ୭୨.୧୯% || ଅସମୀୟା || ୩୫ || ୧୪ || ଚା' ଚାଷ ଓ ଏକଶୃଙ୍ଗୀ ଗଣ୍ଡା ପାଇଁ ପ୍ରସିଦ୍ଧ । |- style="background-color:#F0F8FF;" | [[File:Andhra Pradesh locator map.svg|80px]] || '''[[ଆନ୍ଧ୍ର ପ୍ରଦେଶ]]''' || [[ଅମରାବତୀ]] || ୧ ନଭେମ୍ବର ୧୯୫୬ || ୧,୬୨,୯୭୫ || ୪,୯୩,୮୬,୭୯୯ || ୬୭.୦୨% || ତେଲୁଗୁ || ୨୬ || ୨୫ || ଭାଷା ଭିତ୍ତିରେ ଗଠିତ ପ୍ରଥମ ରାଜ୍ୟ । |- | [[File:Uttar Pradesh locator map.svg|80px]] || '''[[ଉତ୍ତର ପ୍ରଦେଶ]]''' || [[ଲକ୍ଷ୍ନୌ]] || ୨୬ ଜାନୁଆରୀ ୧୯୫୦ || ୨,୪୩,୨୯୬ || ୧୯,୯୫,୮୧,୪୭୭ || ୬୭.୬୮% || ହିନ୍ଦୀ || ୭୫ || ୮୦ || ଜନସଂଖ୍ୟା ଦୃଷ୍ଟିରୁ ଭାରତର ସର୍ବବୃହତ ରାଜ୍ୟ । |- style="background-color:#F0F8FF;" | [[File:Uttarakhand locator map.svg|80px]] || '''[[ଉତ୍ତରାଖଣ୍ଡ]]''' || [[ଡେରାଡୁନ]] || ୯ ନଭେମ୍ବର ୨୦୦୦ || ୫୩,୫୬୬ || ୧,୦୧,୧୬,୭୫୨ || ୭୮.୮୨% || ହିନ୍ଦୀ || ୧୩ || ୫ || ଏହାକୁ 'ଦେବଭୂମି' କୁହାଯାଏ । |- | [[File:Odisha locator map.svg|80px]] || '''[[ଓଡ଼ିଶା]]''' || [[ଭୁବନେଶ୍ୱର]] || ୧ ଅପ୍ରେଲ ୧୯୩୬ || ୧,୫୫,୮୨୦ || ୪,୧୯,୪୭,୩୫୮ || ୭୨.୮୭% || [[ଓଡ଼ିଆ ଭାଷା|ଓଡ଼ିଆ]] || ୩୦ || ୨୧ || ପ୍ରାଚୀନ କଳିଙ୍ଗର ଭୂମି ଓ ଜଗନ୍ନାଥ ସଂସ୍କୃତିର କେନ୍ଦ୍ର । |- style="background-color:#F0F8FF;" | [[File:Karnataka locator map.svg|80px]] || '''[[କର୍ଣ୍ଣାଟକ]]''' || [[ବେଙ୍ଗାଳୁରୁ]] || ୧ ନଭେମ୍ବର ୧୯୫୬ || ୧,୯୧,୭୯୧ || ୬,୧୧,୩୦,୭୦୪ || ୭୫.୩୬% || କନ୍ନଡ || ୩୧ || ୨୮ || ଭାରତର ସୂଚନା ଓ ପ୍ରଯୁକ୍ତିବିଦ୍ୟା (IT) ହବ୍ । |- | [[File:Kerala locator map.svg|80px]] || '''[[କେରଳ]]''' || [[ଥିରୁଅନନ୍ତପୁରମ]] || ୧ ନଭେମ୍ବର ୧୯୫୬ || ୩୮,୮୬୩ || ୩,୩୩,୮୭,୬୭୭ || ୯୪.୦୦% || ମାଲାୟାଲମ || ୧୪ || ୨୦ || ସାକ୍ଷରତା ହାରରେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସ୍ଥାନରେ ଅଛି । |- style="background-color:#F0F8FF;" | [[File:Gujarat locator map.svg|80px]] || '''[[ଗୁଜରାଟ]]''' || [[ଗାନ୍ଧୀନଗର]] || ୧ ମଇ ୧୯୬୦ || ୧,୯୬,୦୨୪ || ୬,୦୩,୮୩,୬୨୮ || ୭୮.୦୩% || ଗୁଜରାଟୀ || ୩୩ || ୨୬ || ଭାରତର ଦୀର୍ଘତମ ଉପକୂଳ ବିଶିଷ୍ଟ ରାଜ୍ୟ । |- | [[File:Goa locator map.svg|80px]] || '''[[ଗୋଆ]]''' || [[ପାଣାଜୀ]] || ୩୦ ମଇ ୧୯୮୭ || ୩,୭୦୨ || ୧୪,୫୭,୭୨୩ || ୮୮.୭୦% || କୋଙ୍କଣୀ || ୦୨ || ୨ || ଆୟତନ ଦୃଷ୍ଟିରୁ ଭାରତର କ୍ଷୁଦ୍ରତମ ରାଜ୍ୟ । |- style="background-color:#F0F8FF;" | [[File:Chhattisgarh locator map.svg|80px]] || '''[[ଛତିଶଗଡ଼]]''' || [[ରାୟପୁର, ଛତିଶଗଡ଼|ରାୟପୁର]] || ୧ ନଭେମ୍ବର ୨୦୦୦ || ୧,୩୫,୧୯୪ || ୨,୫୫,୪୦,୧୯୬ || ୭୦.୨୮% || ହିନ୍ଦୀ || ୩୩ || ୧୧ || ମଧ୍ୟପ୍ରଦେଶରୁ ପୃଥକ ହୋଇ ଗଠିତ । |- | [[File:Jharkhand locator map.svg|80px]] || '''[[ଝାଡ଼ଖଣ୍ଡ]]''' || [[ରାଞ୍ଚି]] || ୧୫ ନଭେମ୍ବର ୨୦୦୦ || ୭୪,୬୭୭ || ୩,୨୯,୬୬,୨୩୮ || ୬୬.୪୧% || ହିନ୍ଦୀ || ୨୪ || ୧୪ || ଖଣିଜ ସମ୍ପଦରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ରାଜ୍ୟ । |- style="background-color:#F0F8FF;" | [[File:Tamil Nadu locator map.svg|80px]] || '''[[ତାମିଲନାଡୁ]]''' || [[ଚେନ୍ନାଇ]] || ୨୬ ଜାନୁଆରୀ ୧୯୫୦ || ୧,୩୦,୦୫୮ || ୭,୨୧,୩୮,୯୫୮ || ୮୦.୦୯% || ତାମିଲ || ୩୮ || ୩୯ || ଦ୍ରାବିଡ଼ ସଂସ୍କୃତି ଓ ଭାରତନାଟ୍ୟମ୍ ପାଇଁ ପ୍ରସିଦ୍ଧ । |- | [[File:Telangana locator map.svg|80px]] || '''[[ତେଲେଙ୍ଗାନା]]''' || [[ହାଇଦ୍ରାବାଦ]] || ୨ ଜୁନ ୨୦୧୪ || ୧,୧୨,୦୭୭ || ୩,୮୦,୦୩,୬୭୪ || ୬୬.୫୪% || ତେଲୁଗୁ || ୩୩ || ୧୭ || ଭାରତର ସର୍ବନୂତନ ଗଠିତ ରାଜ୍ୟ । |- style="background-color:#F0F8FF;" | [[File:Tripura locator map.svg|80px]] || '''[[ତ୍ରିପୁରା]]''' || [[ଅଗରତାଲା]] || ୨୧ ଜାନୁଆରୀ ୧୯୭୨ || ୧୦,୪୯୧ || ୩୬,୭୧,୦୩୨ || ୮୭.୨୨% || ବଙ୍ଗାଳୀ, କୋକବୋରୋକ || ୦୮ || ୨ || ବଙ୍ଗଳା ସଂସ୍କୃତିର ପ୍ରଭାବ ଥିବା ରାଜ୍ୟ । |- | [[File:Nagaland locator map.svg|80px]] || '''[[ନାଗାଲ୍ୟାଣ୍ଡ|ନାଗାଲାଣ୍ଡ]]''' || [[କୋହିମା]] || ୧ ଡିସେମ୍ବର ୧୯୬୩ || ୧୬,୫୭୯ || ୧୯,୮୦,୬୦୨ || ୭୯.୫୫% || ଇଂରାଜୀ || ୧୬ || ୧ || ହର୍ଣ୍ଣବିଲ୍ ମହୋତ୍ସବ ଏଠାର ପ୍ରମୁଖ ପର୍ବ । |- style="background-color:#F0F8FF;" | [[File:Punjab India locator map.svg|80px]] || '''[[ପଞ୍ଜାବ, ଭାରତ|ପଞ୍ଜାବ]]''' || [[ଚଣ୍ଡୀଗଡ଼]] || ୧ ନଭେମ୍ବର ୧୯୬୬ || ୫୦,୩୬୨ || ୨,୭୭,୦୪,୨୩୬ || ୭୫.୮୪% || ପଞ୍ଜାବୀ || ୨୩ || ୧୩ || ପାଞ୍ଚଟି ନଦୀର ଭୂମି ଓ ଶିଖ୍ ଧର୍ମର କେନ୍ଦ୍ର । |- | [[File:West Bengal locator map.svg|80px]] || '''[[ପଶ୍ଚିମ ବଙ୍ଗ|ପଶ୍ଚିମବଙ୍ଗ]]''' || [[କୋଲକାତା]] || ୧୫ ଅଗଷ୍ଟ ୧୯୪୭ || ୮୮,୭୫୨ || ୯,୧୩,୪୭,୭୩୬ || ୭୬.୨୬% || ବଙ୍ଗାଳୀ || ୨୩ || ୪୨ || ସୁନ୍ଦରବନ ଓ ରୟାଲ ବେଙ୍ଗଲ ଟାଇଗରର ବାସସ୍ଥଳୀ । |- style="background-color:#F0F8FF;" | [[File:Bihar locator map.svg|80px]] || '''[[ବିହାର]]''' || [[ପାଟଣା, ବିହାର|ପାଟନା]] || ୨୬ ଜାନୁଆରୀ ୧୯୫୦ || ୯୯,୨୦୦ || ୧୦,୩୮,୦୪,୬୩୭ || ୬୧.୮୦% || ହିନ୍ଦୀ || ୩୮ || ୪୦ || ଜନସଂଖ୍ୟା ଘନତ୍ୱ ଦୃଷ୍ଟିରୁ ପ୍ରଥମ । |- | [[File:Manipur locator map.svg|80px]] || '''[[ମଣିପୁର]]''' || [[ଇମ୍ଫାଲ]] || ୨୧ ଜାନୁଆରୀ ୧୯୭୨ || ୨୨,୩୪୭ || ୨୭,୨୧,୭୫୬ || ୭୬.୯୪% || ମଣିପୁରୀ || ୧୬ || ୨ || ଲୋକଟାକ ହ୍ରଦ ପାଇଁ ପ୍ରସିଦ୍ଧ । |- style="background-color:#F0F8FF;" | [[File:Madhya Pradesh locator map.svg|80px]] || '''[[ମଧ୍ୟ ପ୍ରଦେଶ]]''' || [[ଭୋପାଳ]] || ୧ ନଭେମ୍ବର ୧୯୫୬ || ୩,୦୮,୨୫୨ || ୭,୨୫,୯୭,୫୬୫ || ୬୯.୩୨% || ହିନ୍ଦୀ || ୫୫ || ୨୯ || ଭାରତର ହୃଦୟ ଭାବେ ପରିଚିତ । |- | [[File:Maharashtra locator map.svg|80px]] || '''[[ମହାରାଷ୍ଟ୍ର]]''' || [[ମୁମ୍ବାଇ]] || ୧ ମଇ ୧୯୬୦ || ୩,୦୭,୭୧୩ || ୧୧,୨୩,୭୨,୯୭୨ || ୮୨.୩୪% || ମରାଠୀ || ୩୬ || ୪୮ || ଭାରତର ଆର୍ଥିକ ରାଜଧାନୀ । |- style="background-color:#F0F8FF;" | [[File:Mizoram locator map.svg|80px]] || '''[[ମିଜୋରାମ|ମିଜୋରମ]]''' || [[ଆଇଜୋଲ]] || ୨୦ ଫେବୃଆରୀ ୧୯୮୭ || ୨୧,୦୮୧ || ୧୦,୯୧,୦୧୪ || ୯୧.୩୩% || ମିଜୋ || ୧୧ || ୧ || ବାଉଁଶ ନୃତ୍ୟ (Cheraw) ପାଇଁ ଜଣାଶୁଣା । |- | [[File:Meghalaya locator map.svg|80px]] || '''[[ମେଘାଳୟ]]''' || [[ଶିଲଂ]] || ୨୧ ଜାନୁଆରୀ ୧୯୭୨ || ୨୨,୭୨୦ || ୨୯,୬୪,୦୦୭ || ୭୪.୪୩% || ଇଂରାଜୀ || ୧୨ || ୨ || ବିଶ୍ୱର ସର୍ବାଧିକ ବର୍ଷା ହେଉଥିବା ସ୍ଥାନ (ମାଉସିନରାମ) । |- style="background-color:#F0F8FF;" | [[File:Rajasthan locator map.svg|80px]] || '''[[ରାଜସ୍ଥାନ]]''' || [[ଜୟପୁର, ରାଜସ୍ଥାନ|ଜୟପୁର]] || ୨୬ ଜାନୁଆରୀ ୧୯୫୦ || ୩,୪୨,୨୩୯ || ୬,୮୬,୨୧,୦୧୨ || ୬୬.୧୧% || ହିନ୍ଦୀ || ୫୦ || ୨୫ || ଆୟତନ ଦୃଷ୍ଟିରୁ ଭାରତର ସର୍ବବୃହତ ରାଜ୍ୟ । |- | [[File:Sikkim locator map.svg|80px]] || '''[[ସିକିମ]]''' || [[ଗାଙ୍ଗଟକ]] || ୧୬ ମଇ ୧୯୭୫ || ୭,୦୯୬ || ୬,୦୭,୬୮୮ || ୮୧.୪୨% || ନେପାଳୀ || ୦୬ || ୧ || ଭାରତର ପ୍ରଥମ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଜୈବିକ କୃଷି (Organic) ରାଜ୍ୟ । |- style="background-color:#F0F8FF;" | [[File:Haryana locator map.svg|80px]] || '''[[ହରିୟାଣା|ହରିଆଣା]]''' || [[ଚଣ୍ଡୀଗଡ଼]] || ୧ ନଭେମ୍ବର ୧୯୬୬ || ୪୪,୨୧୨ || ୨,୫୩,୫୩,୦୮୧ || ୭୫.୫୫% || ହିନ୍ଦୀ || ୨୨ || ୧୦ || ପଞ୍ଜାବରୁ ପୃଥକ ହୋଇ ଗଠିତ । |- | [[File:Himachal Pradesh locator map.svg|80px]] || '''[[ହିମାଚଳ ପ୍ରଦେଶ]]''' || [[ଶିମଲା]] || ୨୫ ଜାନୁଆରୀ ୧୯୭୧ || ୫୫,୬୭୩ || ୬୮,୫୬,୫୦୯ || ୮୨.୮୦% || ହିନ୍ଦୀ || ୧୨ || ୪ || ହିମାଳୟ କୋଳରେ ଅବସ୍ଥିତ ପର୍ଯ୍ୟଟନ ସ୍ଥଳୀ । |} == କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ ସମୂହ == ଏହି ଅଞ୍ଚଳଗୁଡ଼ିକ ସିଧାସଳଖ କେନ୍ଦ୍ର ସରକାରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପରିଚାଳିତ ହୋଇଥାଏ । ନିମ୍ନରେ ୮ଟି କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳର ତଥ୍ୟ ଦିଆଗଲା: {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center; font-family: sans-serif;" |- style="background-color:#E67E22; color:white; font-size: 1.05em;" ! scope="col" | ମାନଚିତ୍ର ! scope="col" | କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ ! scope="col" | ରାଜଧାନୀ ! scope="col" | ଆୟତନ (କି.ମି.<sup>୨</sup>) ! scope="col" | ଜନସଂଖ୍ୟା ! scope="col" | ସାକ୍ଷରତା ହାର ! scope="col" | ବିଶେଷତ୍ୱ |- style="background-color:#FFF5EE;" | [[File:Andaman and Nicobar Islands locator map.svg|80px]] || '''[[ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜ]]''' || [[ପୋର୍ଟ ବ୍ଲେୟର|ଶ୍ରୀ ବିଜୟ ପୁରମ୍]] || ୮,୨୪୯ || ୪,୧୯,୯୭୮ || ୮୬.୨୭% || ବଙ୍ଗୋପସାଗରରେ ଅବସ୍ଥିତ ୫୭୨ଟି ଦ୍ୱୀପର ସମୂହ । |- | [[File:Chandigarh locator map.svg|80px]] || '''[[ଚଣ୍ଡୀଗଡ଼]]''' || [[ଚଣ୍ଡୀଗଡ଼]] || ୧୧୪ || ୧୩,୬୪,୦୦୦ || ୮୬.୪୩% || ପଞ୍ଜାବ ଓ ହରିୟାଣାର ମିଳିତ ରାଜଧାନୀ । |- style="background-color:#FFF5EE;" | [[File:Dadra and Nagar Haveli and Daman and Diu locator map.svg|80px]] || '''[[ଦାଦ୍ରା ଓ ନଗର ହବେଳୀ ଏବଂ ଡାମନ ଓ ଡିଉ|ଦାଦ୍ରା-ନଗର ହାଭେଳୀ ଓ ଦାମନ-ଦିଉ]]''' || [[ଡାମନ]] || ୬୦୩ || ୭,୪୭,୦୦୦ || ୮୨.୩୬% || ୨୦୨୦ରେ ଦୁଇଟି କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳକୁ ମିଶ୍ରଣ କରାଗଲା । |- | [[File:Delhi locator map.svg|80px]] || '''[[ଦିଲ୍ଲୀ|ଦିଲ୍ଲୀ (ଜାତୀୟ ରାଜଧାନୀ ଅଞ୍ଚଳ)]]''' || [[ନୂଆ ଦିଲ୍ଲୀ|ନୂଆଦିଲ୍ଲୀ]] || ୧,୪୮୪ || ୩,୩୮,୦୭,୦୦୦ || ୮୮.୭୦% || ଭାରତର ରାଜନୈତିକ କେନ୍ଦ୍ର ଏବଂ ରାଜଧାନୀ । |- style="background-color:#FFF5EE;" | [[File:Jammu and Kashmir locator map.svg|80px]] || '''[[ଜମ୍ମୁ ଓ କଶ୍ମୀର|ଜମ୍ମୁ ଓ କାଶ୍ମୀର]]''' || [[ଶ୍ରୀନଗର]] (ଗ୍ରୀଷ୍ମ), [[ଜାମ୍ମୁ|ଜମ୍ମୁ]] (ଶୀତ) || ୪୨,୨୪୧ || ୧,୫୮,୬୭,୦୧୩ || ୭୭.୩୦% || ୨୦୧୯ରେ ରାଜ୍ୟରୁ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳରେ ପରିଣତ । |- | [[File:Ladakh locator map.svg|80px]] || '''[[ଲଦାଖ]]''' || [[ଲେହ]], [[କାରଗିଲ]] || ୫୯,୧୪୬ || ୩,୦୩,୯୨୮ || ୭୪.୨୭% || କ୍ଷେତ୍ରଫଳ ଦୃଷ୍ଟିରୁ ସର୍ବବୃହତ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ । |- style="background-color:#FFF5EE;" | [[File:Lakshadweep locator map.svg|80px]] || '''[[ଲାକ୍ଷାଦ୍ୱୀପ]]''' || [[କବରତ୍ତୀ|କାଭାରାତ୍ତି]] || ୩୨ || ୬୯,୮୭୩ || ୯୨.୨୮% || ଆରବ ସାଗରରେ ଅବସ୍ଥିତ ପ୍ରବାଳ ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜ । |- | [[File:Puducherry locator map.svg|80px]] || '''[[ପୁଡୁଚେରୀ]]''' || [[ପୁଡୁଚେରୀ (ସହର)|ପୁଡୁଚେରୀ]] || ୪୮୩ || ୧୬,୪୩,୦୦୦ || ୮୬.୫୫% || ପୂର୍ବତନ ଫରାସୀ ଉପନିବେଶ । |} == କେନ୍ଦ୍ର ଓ ରାଜ୍ୟ ସରକାରଙ୍କ ମୁଖ୍ୟ ବିଭାଗ ଓ ଦାୟିତ୍ୱ == ଭାରତୀୟ ସମ୍ବିଧାନର ସପ୍ତମ ଅନୁସୂଚୀ ଅନୁଯାୟୀ କ୍ଷମତାକୁ ତିନୋଟି ତାଲିକାରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇଛି: ସଂଘ ସୂଚୀ (କେନ୍ଦ୍ର), ରାଜ୍ୟ ସୂଚୀ ଏବଂ ଯୁଗ୍ମ ସୂଚୀ । {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border:1px solid #aaa; text-align:left;" |+ style="background:#003366; color:white; padding:10px; font-size:1.1em;" | '''ଶାସନ ବ୍ୟବସ୍ଥା: କେନ୍ଦ୍ର ବନାମ ରାଜ୍ୟ''' |- style="background:#E9E9E9; text-align:center;" ! width="20%" | ବିଭାଗ ! width="40%" | କେନ୍ଦ୍ର ସରକାରଙ୍କ ଦାୟିତ୍ୱ (ସଂଘ ସୂଚୀ) ! width="40%" | ରାଜ୍ୟ ସରକାରଙ୍କ ଦାୟିତ୍ୱ (ରାଜ୍ୟ ସୂଚୀ) |- | '''ପ୍ରତିରକ୍ଷା ଓ ସୁରକ୍ଷା''' | ସେନା, ନୌସେନା, ବାୟୁସେନା ଏବଂ ଆନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ସୀମା ସୁରକ୍ଷା । | ଆଭ୍ୟନ୍ତରୀଣ ଶାନ୍ତି ରକ୍ଷା ପାଇଁ ରାଜ୍ୟ ପୋଲିସ ବାହିନୀ । |- | '''ବୈଦେଶିକ ବ୍ୟାପାର''' | ଅନ୍ୟ ଦେଶ ସହିତ ସମ୍ପର୍କ, ଚୁକ୍ତିନାମା ଏବଂ କୂଟନୀତି । | କୌଣସି ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଦାୟିତ୍ୱ ନାହିଁ (କେନ୍ଦ୍ରର ନିୟମ ପାଳନ କରନ୍ତି) । |- | '''ଅର୍ଥ ଓ ମୁଦ୍ରା''' | ମୁଦ୍ରା ଛାପିବା, ବ୍ୟାଙ୍କିଙ୍ଗ୍ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଏବଂ ଆୟକର (Income Tax) । | ବିକ୍ରୟ କର, ଜମି ରାଜସ୍ୱ ଏବଂ ରାଜ୍ୟ ଅବକାରୀ ଶୁଳ୍କ । |- | '''ପରିବହନ''' | ଭାରତୀୟ ରେଳବାଇ, ଜାତୀୟ ରାଜପଥ (NH) ଏବଂ ବିମାନ ଚଳାଚଳ । | ରାଜ୍ୟ ପରିବହନ ନିଗମ (Bus), ଗ୍ରାମ୍ୟ ରାସ୍ତା ଓ ପଞ୍ଚାୟତ ପଥ । |- | '''ନ୍ୟାୟପାଳିକା''' | ସର୍ବୋଚ୍ଚ ନ୍ୟାୟାଳୟ (Supreme Court) ର ପରିଚାଳନା । | ଉଚ୍ଚ ନ୍ୟାୟାଳୟ (High Court) ଓ ଜିଲ୍ଲା କୋର୍ଟ । |- | '''ଲୋକସେବା''' | ସର୍ବଭାରତୀୟ ସେବା (IAS, IPS) ଓ UPSC । | ରାଜ୍ୟ ପ୍ରଶାସନିକ ସେବା (ଯଥା: OAS) ଓ OPSC । |} === ଯୁଗ୍ମ ସୂଚୀ (Concurrent List) === ଏହି ବିଷୟଗୁଡ଼ିକ ଉପରେ ଉଭୟ କେନ୍ଦ୍ର ଓ ରାଜ୍ୟ ସରକାର ନିୟମ ପ୍ରଣୟନ କରିପାରିବେ: * ଶିକ୍ଷା: ବିଦ୍ୟାଳୟ ଓ ବିଶ୍ୱବିଦ୍ୟାଳୟ ସ୍ତରୀୟ ଶିକ୍ଷାଦାନ । * ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ: ଡାକ୍ତରଖାନା ପରିଚାଳନା ଏବଂ ମହାମାରୀ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ । * ଅରଣ୍ୟ ଓ ବନ୍ୟପ୍ରାଣୀ: ଜଙ୍ଗଲ ସଂରକ୍ଷଣ ଏବଂ ପରିବେଶ ସୁରକ୍ଷା । * ବିବାହ ଓ ଉତ୍ତରାଧିକାର: ସାମାଜିକ ନିୟମାବଳୀ ଏବଂ ପଞ୍ଜୀକରଣ । == ଇତିହାସ == ଭାରତର ପ୍ରଶାସନିକ ବିଭାଜନର ଇତିହାସ ଅତି ପ୍ରାଚୀନ, ମାତ୍ର ଆଧୁନିକ ରାଜ୍ୟ ଗଠନ ପ୍ରକ୍ରିୟା ବ୍ରିଟିଶ ଶାସନ କାଳରୁ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିଲା । ସ୍ୱାଧୀନତା ପରେ ଭାଷା ଏବଂ ପ୍ରଶାସନିକ ସୁବିଧା ଆଧାରରେ ରାଜ୍ୟଗୁଡ଼ିକର ପୁନର୍ଗଠନ କରାଯାଇଛି । {| class="wikitable" style="width:100%; border:1px solid #aaa; line-height:1.6em;" |+ style="background:#003366; color:white; padding:10px; font-size:1.2em;" | '''ଭାରତର ରାଜ୍ୟ ଗଠନର ଐତିହାସିକ କ୍ରମବିକାଶ''' |- style="background:#eeeeee; text-align:center;" ! width="20%" | ସମୟକାଳ !! width="80%" | ମୁଖ୍ୟ ଐତିହାସିକ ଘଟଣାବଳୀ |- | style="background:#f9f9f9; font-weight:bold;" | ବ୍ରିଟିଶ ଭାରତ <br>(୧୯୪୭ ପୂର୍ବରୁ) | ବ୍ରିଟିଶ ଶାସନ କାଳରେ ଭାରତ ଦୁଇ ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ ଥିଲା: '''ପ୍ରଦେଶ (Provinces)''' ଯାହା ସିଧାସଳଖ ବ୍ରିଟିଶଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଶାସିତ ହେଉଥିଲା ଏବଂ '''ଦେଶୀୟ ରାଜ୍ୟ (Princely States)''' ଯାହା ସ୍ଥାନୀୟ ରାଜାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଶାସିତ ହେଉଥିଲା । ୧୯୩୬ରେ ଓଡ଼ିଶା ଭାଷା ଭିତ୍ତିରେ ପ୍ରଥମ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ପ୍ରଦେଶ ଭାବେ ଗଠିତ ହୋଇଥିଲା । |- | style="background:#f9f9f9; font-weight:bold;" | ସ୍ୱାଧୀନତା ପରେ <br>(୧୯୪୭–୧୯୫୦) | ସ୍ୱାଧୀନତା ପରେ ସର୍ଦ୍ଦାର ବଲ୍ଲଭଭାଇ ପଟେଲଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ୫୬୨ଟି ଦେଶୀୟ ରାଜ୍ୟକୁ ଭାରତ ସଂଘରେ ମିଶ୍ରଣ କରାଗଲା । ୧୯୫୦ ସମ୍ବିଧାନ ଅନୁଯାୟୀ ରାଜ୍ୟଗୁଡ଼ିକ କୁ ୪ଟି ଶ୍ରେଣୀରେ (Part A, B, C, D) ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇଥିଲା । |- | style="background:#f9f9f9; font-weight:bold;" | ରାଜ୍ୟ ପୁନର୍ଗଠନ <br>(୧୯୫୬) | ୧୯୫୩ରେ ଭାଷା ଭିତ୍ତିରେ '''ଆନ୍ଧ୍ର ପ୍ରଦେଶ''' ପ୍ରଥମ ରାଜ୍ୟ ଭାବେ ଗଠିତ ହେଲା । ଏହାପରେ ୧୯୫୬ରେ '''ରାଜ୍ୟ ପୁନର୍ଗଠନ ଆଇନ''' (States Reorganisation Act) ପାରିତ ହେଲା, ଯାହାଦ୍ୱାରା ଦେଶକୁ ୧୪ଟି ରାଜ୍ୟ ଓ ୬ଟି କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳରେ ପୁନଃବିଭକ୍ତ କରାଗଲା । |- | style="background:#f9f9f9; font-weight:bold;" | ପରବର୍ତ୍ତୀ ବିଭାଜନ <br>(୧୯୬୦–୨୦୦୦) | * '''୧୯୬୦:''' ବମ୍ବେ ପ୍ରଦେଶ ବିଭାଜିତ ହୋଇ ଗୁଜରାଟ ଓ ମହାରାଷ୍ଟ୍ର ଗଠିତ ।<br>* '''୧୯୬୬:''' ପଞ୍ଜାବରୁ ହରିୟାଣା ପୃଥକ ହେଲା ।<br>* '''୨୦୦୦:''' ତିନୋଟି ନୂଆ ରାଜ୍ୟ ଗଠିତ: ଛତିଶଗଡ଼, ଉତ୍ତରାଖଣ୍ଡ ଏବଂ ଝାଡ଼ଖଣ୍ଡ । |- | style="background:#f9f9f9; font-weight:bold;" | ଆଧୁନିକ ପରିବର୍ତ୍ତନ <br>(୨୦୧୪–ବର୍ତ୍ତମାନ) | * '''୨୦୧୪:''' ଆନ୍ଧ୍ର ପ୍ରଦେଶରୁ ପୃଥକ ହୋଇ '''ତେଲେଙ୍ଗାନା''' ୨୯ତମ ରାଜ୍ୟ ହେଲା ।<br>* '''୨୦୧୯:''' ଜମ୍ମୁ ଓ କାଶ୍ମୀରର ରାଜ୍ୟ ମାନ୍ୟତା ରଦ୍ଦ ହୋଇ ଏହାକୁ ଦୁଇଟି କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ (ଜମ୍ମୁ-କାଶ୍ମୀର ଓ ଲଦାଖ)ରେ ପରିଣତ କରାଗଲା ।<br>* '''୨୦୨୦:''' ଦାଦ୍ରା-ନଗର ହାଭେଳୀ ଏବଂ ଦାମନ-ଦିଉର ମିଶ୍ରଣ କରାଗଲା । |} === ମୁଖ୍ୟ ମାଇଲଖୁଣ୍ଟ === * **୧୯୩୬:** ଓଡ଼ିଶା ପ୍ରଥମ ଭାଷାଭିତ୍ତିକ ପ୍ରଦେଶ । * **୧୯୫୩:** ଫଜଲ ଅଲି କମିଶନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ରାଜ୍ୟ ପୁନର୍ଗଠନ ପାଇଁ ସୁପାରିଶ । * **୨୦୧୯:** ଧାରା ୩୭୦ ଉଚ୍ଛେଦ ଏବଂ ଜମ୍ମୁ-କାଶ୍ମୀର ପୁନର୍ଗଠନ । == ଶାସନ ବ୍ୟବସ୍ଥା == ଭାରତୀୟ ସମ୍ବିଧାନ ଅନୁଯାୟୀ, ଦେଶରେ ଏକ ଦ୍ୱିସ୍ତରୀୟ ଶାସନ ବ୍ୟବସ୍ଥା ପ୍ରଚଳିତ । ରାଜ୍ୟଗୁଡ଼ିକ ସ୍ୱାୟତ୍ତ ଶାସନ କରୁଥିବା ବେଳେ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳଗୁଡ଼ିକ ସିଧାସଳଖ କେନ୍ଦ୍ର ସରକାରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପରିଚାଳିତ ହୁଅନ୍ତି । {| class="wikitable" style="width:100%; border:1px solid #aaa; line-height:1.6em;" |+ style="background:#4B0082; color:white; padding:10px; font-size:1.2em;" | '''ରାଜ୍ୟ ଓ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳର ଶାସନଗତ ପ୍ରଭେଦ''' |- style="background:#f2f2f2; text-align:center;" ! width="20%" | ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ !! width="40%" | ରାଜ୍ୟ (States) !! width="40%" | କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ (UTs) |- | '''ସାମ୍ବିଧାନିକ ମୁଖ୍ୟ''' | [[ରାଜ୍ୟପାଳ]] (Governor) | [[ଉପରାଜ୍ୟପାଳ]] (Lt. Governor) କିମ୍ବା ପ୍ରଶାସକ (Administrator) |- | '''ପ୍ରଶାସନିକ ମୁଖ୍ୟ''' | [[ମୁଖ୍ୟମନ୍ତ୍ରୀ]] (ନିର୍ବାଚିତ) | ଭାରତର [[ରାଷ୍ଟ୍ରପତି]] (କେନ୍ଦ୍ର ସରକାରଙ୍କ ପ୍ରତିନିଧିଙ୍କ ଜରିଆରେ) |- | '''ବିଧାନସଭା''' | ସମସ୍ତ ରାଜ୍ୟରେ ନିଜସ୍ୱ ବିଧାନସଭା ରହିଛି । | କେବଳ ଦିଲ୍ଲୀ, ପୁଡୁଚେରୀ ଏବଂ ଜମ୍ମୁ-କାଶ୍ମୀରରେ ବିଧାନସଭା ରହିଛି । |- | '''ଆଇନ ପ୍ରଣୟନ''' | ରାଜ୍ୟ ସୂଚୀରେ ଥିବା ବିଷୟ ଉପରେ ସ୍ୱାଧୀନ ଭାବେ ଆଇନ ଗଢ଼ିପାରିବେ । | ସଂସଦ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଣୀତ ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ପରିଚାଳିତ ହୁଅନ୍ତି । |- | '''ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ''' | ସଂସଦର ଉଭୟ ସଦନ ([[ଲୋକ ସଭା]] ଓ [[ରାଜ୍ୟ ସଭା]])ରେ ପ୍ରତିନିଧି ରହନ୍ତି । | ସମସ୍ତ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳର ରାଜ୍ୟ ସଭାରେ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ ନାହିଁ । |} === ମୁଖ୍ୟ ଶାସନ ସଂସ୍ଥା === * '''ରାଜ୍ୟ ସରକାର:''' ପ୍ରତି ରାଜ୍ୟର ଶାସନ ବ୍ୟବସ୍ଥା ତିନୋଟି ଅଙ୍ଗକୁ ନେଇ ଗଠିତ: ବିଧାୟିକା (Legislature), କାର୍ଯ୍ୟପାଳିକା (Executive) ଏବଂ ନ୍ୟାୟପାଳିକା (Judiciary) । * '''କେନ୍ଦ୍ର ସରକାରଙ୍କ ଭୂମିକା:''' କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳଗୁଡ଼ିକରେ ଗୃହ ମନ୍ତ୍ରଣାଳୟ (Ministry of Home Affairs) ପ୍ରଶାସନିକ ନିଷ୍ପତ୍ତି ନେବାରେ ପ୍ରମୁଖ ଭୂମିକା ଗ୍ରହଣ କରେ । * '''ସ୍ଥାନୀୟ ଶାସନ:''' ଉଭୟ କ୍ଷେତ୍ରରେ ପଞ୍ଚାୟତିରାଜ ଏବଂ ପୌରପାଳିକା ବ୍ୟବସ୍ଥା ମାଧ୍ୟମରେ ତୃଣମୂଳ ସ୍ତରରେ ଶାସନ ପରିଚାଳିତ ହୁଏ । == ଜନସଂଖ୍ୟା ଓ ଭୌଗୋଳିକ ସ୍ଥିତି == ଭାରତ ବିଶ୍ୱର ସର୍ବାଧିକ ଜନସଂଖ୍ୟା ବିଶିଷ୍ଟ ଦେଶ ଏବଂ କ୍ଷେତ୍ରଫଳ ଦୃଷ୍ଟିରୁ ସପ୍ତମ ବୃହତ୍ତମ ଦେଶ । ଦେଶର ଜନସଂଖ୍ୟା ଓ ଭୌଗୋଳିକ ସୀମା ବିଭିନ୍ନ ରାଜ୍ୟରେ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଅଟେ । === ଭୌଗୋଳିକ ରୂପରେଖ === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border:1px solid #aaa;" |+ style="background:#2E8B57; color:white; padding:10px; font-size:1.2em;" | '''ଭାରତର ପ୍ରମୁଖ ଭୌଗୋଳିକ ତଥ୍ୟ''' |- style="background:#E9E9E9; text-align:center;" ! width="30%" | ବିଷୟ !! width="40%" | ସର୍ବବୃହତ !! width="30%" | ସର୍ବନିମ୍ନ |- | '''କ୍ଷେତ୍ରଫଳ (Area)''' | [[ରାଜସ୍ଥାନ]] (୩,୪୨,୨୩୯ କିମି²) | [[ଗୋଆ]] (୩,୭୦୨ କିମି²) |- | '''ଜନସଂଖ୍ୟା (୨୦୧୧-୨୦୨୪)''' | [[ଉତ୍ତର ପ୍ରଦେଶ]] (~୨୪ କୋଟି) | [[ସିକିମ]] (~୬.୯ ଲକ୍ଷ) |- | '''ଜନସଂଖ୍ୟା ଘନତ୍ୱ''' | [[ବିହାର]] (୧,୧୦୬ ବ୍ୟକ୍ତି/କିମି²) | [[ଅରୁଣାଚଳ ପ୍ରଦେଶ]] (୧୭ ବ୍ୟକ୍ତି/କିମି²) |- | '''ସାକ୍ଷରତା ହାର''' | [[କେରଳ]] (୯୪% +) | [[ବିହାର]] (~୭୦%) |} === ଜନସଂଖ୍ୟାତ୍ମକ ପରିସଂଖ୍ୟାନ (ଅପଡେଟେଡ୍) === [[File:India-demography.png|thumb|right|300px|ଭାରତର ଜନସଂଖ୍ୟା ବିତରଣ ମାନଚିତ୍ର]] * '''ଲିଙ୍ଗ ଅନୁପାତ:''' ୨୦୧୧ ଜନଗଣନା ଅନୁଯାୟୀ ଭାରତର ହାରାହାରି ଲିଙ୍ଗ ଅନୁପାତ ୯୪୩ ଥିବାବେଳେ, କେରଳରେ ଏହା ସର୍ବାଧିକ (୧୦୮୪) ଅଟେ । * '''ସହରୀକରଣ:''' [[ତାମିଲନାଡୁ]] ଏବଂ [[ମହାରାଷ୍ଟ୍ର]] ଭାରତର ସବୁଠାରୁ ଅଧିକ ସହରୀକୃତ ରାଜ୍ୟ । * '''କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ:''' କ୍ଷେତ୍ରଫଳ ଦୃଷ୍ଟିରୁ [[ଲଦାଖ]] ସର୍ବବୃହତ ଏବଂ ଜନସଂଖ୍ୟା ଦୃଷ୍ଟିରୁ [[ଦିଲ୍ଲୀ]] ସର୍ବବୃହତ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ । === ପ୍ରମୁଖ ଭୌଗୋଳିକ ସୀମା === {| class="wikitable" style="width:100%; border:1px solid #aaa;" |- style="background:#F4A460; text-align:center;" ! ଦିଗ !! ସୀମାବର୍ତ୍ତୀ ଅଞ୍ଚଳ !! ରାଜ୍ୟ / କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ |- | '''ଉତ୍ତର''' || ହିମାଳୟ ପର୍ବତମାଳା || ଲଦାଖ, ଜମ୍ମୁ-କାଶ୍ମୀର, ହିମାଚଳ ପ୍ରଦେଶ |- | '''ଦକ୍ଷିଣ''' || ଭାରତ ମହାସାଗର || ତାମିଲନାଡୁ (କନ୍ୟାକୁମାରୀ) |- | '''ପୂର୍ବ''' || ବଙ୍ଗୋପସାଗର || ପଶ୍ଚିମବଙ୍ଗ, ଓଡ଼ିଶା, ଆନ୍ଧ୍ର ପ୍ରଦେଶ |- | '''ପଶ୍ଚିମ''' || ଆରବ ସାଗର || ଗୁଜରାଟ, ମହାରାଷ୍ଟ୍ର, ଗୋଆ |} == ସାଂସ୍କୃତିକ ବିବିଧତା == ଭାରତ "ବିବିଧତା ମଧ୍ୟରେ ଏକତା"ର ଏକ ଜ୍ୱଳନ୍ତ ଉଦାହରଣ । ପ୍ରତିଟି ରାଜ୍ୟ ଓ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳର ନିଜସ୍ୱ ଭାଷା, ପୋଷାକ, ଖାଦ୍ୟପେୟ ଏବଂ ପରମ୍ପରା ରହିଛି, ଯାହା ଭାରତୀୟ ସଂସ୍କୃତିକୁ ସମୃଦ୍ଧ କରିଥାଏ । {| class="wikitable" style="width:100%; border:1px solid #aaa; line-height:1.6em;" |+ style="background:#800000; color:white; padding:10px; font-size:1.2em;" | '''ଭାରତର ରାଜ୍ୟଭିତ୍ତିକ ସାଂସ୍କୃତିକ ପରିଚୟ''' |- style="background:#f9f9f9; text-align:center;" ! width="25%" | ସାଂସ୍କୃତିକ ଦିଗ !! width="75%" | ପ୍ରମୁଖ ଉଦାହରଣ ଓ ବିବରଣୀ |- | '''ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ନୃତ୍ୟ''' | ଓଡ଼ିଶାର '''ଓଡ଼ିଶୀ''', କେରଳର '''କଥକଳି''', ତାମିଲନାଡୁର '''ଭାରତନାଟ୍ୟମ୍''', ଆସାମର '''ସତ୍ରିୟା''' ଏବଂ ଉତ୍ତର ଭାରତର '''କଥକ''' । |- | '''ପ୍ରମୁଖ ପର୍ବପର୍ବାଣୀ''' | ଓଡ଼ିଶାର '''ରଥଯାତ୍ରା''', ପଶ୍ଚିମବଙ୍ଗର '''ଦୁର୍ଗା ପୂଜା''', ମହାରାଷ୍ଟ୍ରର '''ଗଣେଶ ଚତୁର୍ଥୀ''', କେରଳର '''ଓଣମ''' ଏବଂ ପଞ୍ଜାବର '''ବୈଶାଖୀ''' । |- | '''ଭାଷାଗତ ବିବିଧତା''' | ଭାରତୀୟ ସମ୍ବିଧାନରେ ୨୨ଟି ଆଧିକାରିକ ଭାଷା ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ । ଉତ୍ତରରେ '''ହିନ୍ଦୀ''', ଦକ୍ଷିଣରେ '''ଦ୍ରାବିଡ଼ ଭାଷାଗୋଷ୍ଠୀ''' (ତାମିଲ, ତେଲୁଗୁ, କନ୍ନଡ, ମାଲାୟାଲାମ) ଏବଂ ପୂର୍ବରେ '''ଓଡ଼ିଆ''' ଓ '''ବଙ୍ଗାଳୀ''' ପ୍ରମୁଖ । |- | '''ଖାଦ୍ୟଶୈଳୀ''' | ଦକ୍ଷିଣର '''ଇଡ୍‌ଲି-ଦୋସା''', ପଞ୍ଜାବର '''ମକ୍କେ ଦି ରୋଟି''', ପଶ୍ଚିମବଙ୍ଗର '''ମାଛ ଭାତ''' ଏବଂ ଓଡ଼ିଶାର ପ୍ରସିଦ୍ଧ '''ପଖାଳ''' ଓ '''ରସଗୋଲା''' । |- | '''ହସ୍ତଶିଳ୍ପ''' | ଓଡ଼ିଶାର '''ପଟ୍ଟଚିତ୍ର''', ରାଜସ୍ଥାନର '''ବାନ୍ଧନୀ''' ଶାଢ଼ୀ, କାଶ୍ମୀରର '''ପଶ୍ମିନା''' ଶଲ୍ ଏବଂ ଗୁଜରାଟର '''କଚ୍ଛି''' କାମ । |} === ୟୁନେସ୍କୋ (UNESCO) ଐତିହାସିକ ସ୍ଥଳ === [[File:Konark Sun Temple.jpg|thumb|left|250px|ଓଡ଼ିଶାର କୋଣାର୍କ ସୂର୍ଯ୍ୟ ମନ୍ଦିର]] ଭାରତର ପ୍ରତିଟି କୋଣରେ ୟୁନେସ୍କୋ ଦ୍ୱାରା ମାନ୍ୟତା ପ୍ରାପ୍ତ ଅନେକ ବିଶ୍ୱ ଐତିହାସିକ ସ୍ଥଳ ରହିଛି । * '''ସ୍ଥାପତ୍ୟ:''' ଓଡ଼ିଶାର '''କୋଣାର୍କ ସୂର୍ଯ୍ୟ ମନ୍ଦିର''', ଉତ୍ତର ପ୍ରଦେଶର '''ତାଜମହଲ''' ଏବଂ ମଧ୍ୟପ୍ରଦେଶର '''ଖଜୁରାହୋ''' ମନ୍ଦିର । * '''ପ୍ରାକୃତିକ ଐତିହ୍ୟ:''' ଆସାମର '''କାଜିରଙ୍ଗା''' ଜାତୀୟ ଉଦ୍ୟାନ ଏବଂ ପଶ୍ଚିମବଙ୍ଗର '''ସୁନ୍ଦରବନ''' । == କ୍ଷମତା ବିଭାଜନ ଓ ସମ୍ବିଧାନ == ଭାରତୀୟ ସମ୍ବିଧାନର '''ସପ୍ତମ ଅନୁସୂଚୀ''' (Seventh Schedule) ଅନୁଯାୟୀ, କେନ୍ଦ୍ର ଏବଂ ରାଜ୍ୟ ସରକାରଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବିଧାନିକ କ୍ଷମତାକୁ ତିନୋଟି ସୂଚୀରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇଛି । {| class="wikitable" style="width:100%; border:1px solid #aaa;" |+ style="background:#0047AB; color:white; padding:10px; font-size:1.1em;" | '''ସପ୍ତମ ଅନୁସୂଚୀ: କ୍ଷମତା ବଣ୍ଟନ''' |- style="background:#f2f2f2; text-align:center;" ! width="25%" | ସୂଚୀର ନାମ !! width="25%" | କ୍ଷମତା !! width="50%" | ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ ବିଷୟ (ଉଦାହରଣ) |- | '''ସଂଘ ସୂଚୀ''' (Union List) | କେନ୍ଦ୍ର ସରକାର | ପ୍ରତିରକ୍ଷା, ବୈଦେଶିକ ବ୍ୟାପାର, ରେଳବାଇ, ବ୍ୟାଙ୍କିଙ୍ଗ୍ ଏବଂ ଜାତୀୟ ରାଜପଥ । |- | '''ରାଜ୍ୟ ସୂଚୀ''' (State List) | ରାଜ୍ୟ ସରକାର | ପୋଲିସ, ସାର୍ବଜନୀନ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ, କୃଷି, ସ୍ଥାନୀୟ ଶାସନ ଏବଂ ବଜାର । |- | '''ଯୁଗ୍ମ ସୂଚୀ''' (Concurrent List) | କେନ୍ଦ୍ର ଓ ରାଜ୍ୟ | ଶିକ୍ଷା, ଜଙ୍ଗଲ, ବିବାହ ଓ ବିବାହ ବିଚ୍ଛେଦ, ଏବଂ ବନ୍ୟପ୍ରାଣୀ ସଂରକ୍ଷଣ । |} === ଅବଶିଷ୍ଟ କ୍ଷମତା (Residuary Powers) === ଯେଉଁ ବିଷୟଗୁଡ଼ିକ ଏହି ତିନୋଟି ସୂଚୀରେ ଉଲ୍ଲେଖ ନାହିଁ, ସେଗୁଡ଼ିକ ଉପରେ ଆଇନ ପ୍ରଣୟନ କରିବାର କ୍ଷମତା କେବଳ ସଂସଦ ବା କେନ୍ଦ୍ର ସରକାରଙ୍କ ପାଖରେ ରହିଥାଏ । == ଏହାକୁ ମଧ୍ୟ ଦେଖନ୍ତୁ == * ଭାରତର ଉପବିଭାଗ * ରାଜ୍ୟ ଓ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳଗୁଡିକର ଜନସଂଖ୍ୟା ଅନୁସାରେ ସଂଗ୍ରହ == ଆଧାର == {{reflist}} [[ଶ୍ରେଣୀ:ଭାରତର ରାଜ୍ୟ ଓ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ|*]] == ବାହାର ସ୍ରୋତ == * [http://www.india.gov.in/knowindia/state_uts.php Official Government of India website: States and Union Territories] * [http://www.indohistory.com/modern_states.html Clickable map of India and History of States] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100111021034/http://www.indohistory.com/modern_states.html |date=2010-01-11 }} * [http://www.citymayors.com/government/india_government.html Article on sub-national governance in India] * [http://www.mapunity.in/maps/india/ Interactive Map of India] {{ଭାରତର ରାଜ୍ୟ}} {{DEFAULTSORT:ଭାରତର ରାଜ୍ୟ ଓ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ}} [[ଶ୍ରେଣୀ:ଭାରତର ରାଜ୍ୟ ଓ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ| ]] [[ଶ୍ରେଣୀ:ଭାରତ]] 4yq1uc4jn8njng0ulb61r8jh81du5rz 595044 595043 2026-05-07T08:12:28Z Subhamss2008 37188 /* ବାହାର ସ୍ରୋତ */ 595044 wikitext text/x-wiki {{ଛୋଟ|ଭାରତର ରାଜ୍ୟ ଓ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ}} [[ଭାରତ]] ଏକ [[ସଂଘୀୟ ଗଣରାଜ୍ୟ]] ଅଟେ ।<ref name="official">{{cite web |url=http://www.india.gov.in/knowindia/state_uts.php|title=States and union territories|accessdate=2007-09-07 |work= }}</ref> ଏହା '''୨୮ଟି''' [[ଭାରତର ରାଜ୍ୟ|ରାଜ୍ୟ]] ଓ '''୮ଟି''' [[କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ]]ରେ ବିଭକ୍ତ । ରାଜ୍ୟ ଓ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳଗୁଡ଼ିକ ପୁନର୍ବାର ଜିଲ୍ଲା ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପ୍ରଶାସନିକ [[ଭାରତର ଉପବିଭାଗ|ଉପବିଭାଗ]]ରେ ବିଭାଜିତ ହୋଇଛି ।<ref name="official"/> {{Short description|ଭାରତର ୨୮ଟି ରାଜ୍ୟ ଓ ୮ଟି କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳର ବିବରଣୀ}} [[ଭାରତ]] ଏକ [[ସଂଘୀୟ ଗଣରାଜ୍ୟ]] ଅଟେ ।<ref name="official">{{cite web |url=http://www.india.gov.in/knowindia/state_uts.php|title=States and union territories|access-date=2007-09-07 |work= }}</ref> ଭାରତୀୟ ସମ୍ବିଧାନ ଅନୁଯାୟୀ, ଦେଶକୁ ପ୍ରଶାସନିକ ସୁବିଧା ଦୃଷ୍ଟିରୁ '''୨୮ଟି''' [[ଭାରତର ରାଜ୍ୟ|ରାଜ୍ୟ]] ଓ '''୮ଟି''' [[କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ]]ରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇଛି । ଏହି ପ୍ରଶାସନିକ ଏକକଗୁଡ଼ିକ ପୁନର୍ବାର ଜିଲ୍ଲା, ତହସିଲ ଏବଂ ଗ୍ରାମ ପଞ୍ଚାୟତ ପରି ବିଭିନ୍ନ [[ଭାରତର ଉପବିଭାଗ|ଉପବିଭାଗ]]ରେ ବିଭାଜିତ ହୋଇଛି । == ରାଜ୍ୟ ସମୂହର ସୂଚୀ == ଭାରତର ରାଜ୍ୟଗୁଡ଼ିକର ନିଜସ୍ୱ ନିର୍ବାଚିତ ସରକାର ରହିଥାଏ । ନିମ୍ନଲିଖିତ ସାରଣୀରେ ଭାରତର ୨୮ଟି ରାଜ୍ୟର ସବିଶେଷ ବିବରଣୀ ପ୍ରଦାନ କରାଯାଇଛି: {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center; font-family: sans-serif;" |- style="background-color:#0072B2; color:white; font-size: 1.05em;" ! scope="col" | ମାନଚିତ୍ର ! scope="col" | ରାଜ୍ୟ ! scope="col" | ରାଜଧାନୀ ! scope="col" | ସ୍ଥାପନା ବର୍ଷ ! scope="col" | ଆୟତନ (କି.ମି.<sup>୨</sup>) ! scope="col" | ଜନସଂଖ୍ୟା<ref>[http://censusindia.gov.in/2011-prov-results/paper2/data_files/india/Statement2_RU_Pop&Sexrtaio_State.xls Provisional Population Totals of India (2011)]</ref> ! scope="col" | ସାକ୍ଷରତା ହାର ! scope="col" | ମୁଖ୍ୟ ଭାଷା ! scope="col" | ଜିଲ୍ଲା ! scope="col" | ଲୋକ ସଭା ! scope="col" | ବିଶେଷ ସୂଚନା |- style="background-color:#F0F8FF;" | [[File:Arunachal Pradesh locator map.svg|80px]] || '''[[ଅରୁଣାଚଳ ପ୍ରଦେଶ]]''' || [[ଇଟାନଗର]] || ୨୦ ଫେବୃଆରୀ ୧୯୮୭ || ୮୩,୭୪୩ || ୧୩,୮୨,୬୧୧ || ୬୫.୩୮% || ଇଂରାଜୀ || ୨୮ || ୨ || ଏହାକୁ 'ଉଦିତ ସୂର୍ଯ୍ୟର ଦେଶ' କୁହାଯାଏ । |- | [[File:Assam locator map.svg|80px]] || '''[[ଆସାମ]]''' || [[ଦିସପୁର]] || ୨୬ ଜାନୁଆରୀ ୧୯୫୦ || ୭୮,୫୫୦ || ୩,୧୧,୬୯,୨୭୨ || ୭୨.୧୯% || ଅସମୀୟା || ୩୫ || ୧୪ || ଚା' ଚାଷ ଓ ଏକଶୃଙ୍ଗୀ ଗଣ୍ଡା ପାଇଁ ପ୍ରସିଦ୍ଧ । |- style="background-color:#F0F8FF;" | [[File:Andhra Pradesh locator map.svg|80px]] || '''[[ଆନ୍ଧ୍ର ପ୍ରଦେଶ]]''' || [[ଅମରାବତୀ]] || ୧ ନଭେମ୍ବର ୧୯୫୬ || ୧,୬୨,୯୭୫ || ୪,୯୩,୮୬,୭୯୯ || ୬୭.୦୨% || ତେଲୁଗୁ || ୨୬ || ୨୫ || ଭାଷା ଭିତ୍ତିରେ ଗଠିତ ପ୍ରଥମ ରାଜ୍ୟ । |- | [[File:Uttar Pradesh locator map.svg|80px]] || '''[[ଉତ୍ତର ପ୍ରଦେଶ]]''' || [[ଲକ୍ଷ୍ନୌ]] || ୨୬ ଜାନୁଆରୀ ୧୯୫୦ || ୨,୪୩,୨୯୬ || ୧୯,୯୫,୮୧,୪୭୭ || ୬୭.୬୮% || ହିନ୍ଦୀ || ୭୫ || ୮୦ || ଜନସଂଖ୍ୟା ଦୃଷ୍ଟିରୁ ଭାରତର ସର୍ବବୃହତ ରାଜ୍ୟ । |- style="background-color:#F0F8FF;" | [[File:Uttarakhand locator map.svg|80px]] || '''[[ଉତ୍ତରାଖଣ୍ଡ]]''' || [[ଡେରାଡୁନ]] || ୯ ନଭେମ୍ବର ୨୦୦୦ || ୫୩,୫୬୬ || ୧,୦୧,୧୬,୭୫୨ || ୭୮.୮୨% || ହିନ୍ଦୀ || ୧୩ || ୫ || ଏହାକୁ 'ଦେବଭୂମି' କୁହାଯାଏ । |- | [[File:Odisha locator map.svg|80px]] || '''[[ଓଡ଼ିଶା]]''' || [[ଭୁବନେଶ୍ୱର]] || ୧ ଅପ୍ରେଲ ୧୯୩୬ || ୧,୫୫,୮୨୦ || ୪,୧୯,୪୭,୩୫୮ || ୭୨.୮୭% || [[ଓଡ଼ିଆ ଭାଷା|ଓଡ଼ିଆ]] || ୩୦ || ୨୧ || ପ୍ରାଚୀନ କଳିଙ୍ଗର ଭୂମି ଓ ଜଗନ୍ନାଥ ସଂସ୍କୃତିର କେନ୍ଦ୍ର । |- style="background-color:#F0F8FF;" | [[File:Karnataka locator map.svg|80px]] || '''[[କର୍ଣ୍ଣାଟକ]]''' || [[ବେଙ୍ଗାଳୁରୁ]] || ୧ ନଭେମ୍ବର ୧୯୫୬ || ୧,୯୧,୭୯୧ || ୬,୧୧,୩୦,୭୦୪ || ୭୫.୩୬% || କନ୍ନଡ || ୩୧ || ୨୮ || ଭାରତର ସୂଚନା ଓ ପ୍ରଯୁକ୍ତିବିଦ୍ୟା (IT) ହବ୍ । |- | [[File:Kerala locator map.svg|80px]] || '''[[କେରଳ]]''' || [[ଥିରୁଅନନ୍ତପୁରମ]] || ୧ ନଭେମ୍ବର ୧୯୫୬ || ୩୮,୮୬୩ || ୩,୩୩,୮୭,୬୭୭ || ୯୪.୦୦% || ମାଲାୟାଲମ || ୧୪ || ୨୦ || ସାକ୍ଷରତା ହାରରେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସ୍ଥାନରେ ଅଛି । |- style="background-color:#F0F8FF;" | [[File:Gujarat locator map.svg|80px]] || '''[[ଗୁଜରାଟ]]''' || [[ଗାନ୍ଧୀନଗର]] || ୧ ମଇ ୧୯୬୦ || ୧,୯୬,୦୨୪ || ୬,୦୩,୮୩,୬୨୮ || ୭୮.୦୩% || ଗୁଜରାଟୀ || ୩୩ || ୨୬ || ଭାରତର ଦୀର୍ଘତମ ଉପକୂଳ ବିଶିଷ୍ଟ ରାଜ୍ୟ । |- | [[File:Goa locator map.svg|80px]] || '''[[ଗୋଆ]]''' || [[ପାଣାଜୀ]] || ୩୦ ମଇ ୧୯୮୭ || ୩,୭୦୨ || ୧୪,୫୭,୭୨୩ || ୮୮.୭୦% || କୋଙ୍କଣୀ || ୦୨ || ୨ || ଆୟତନ ଦୃଷ୍ଟିରୁ ଭାରତର କ୍ଷୁଦ୍ରତମ ରାଜ୍ୟ । |- style="background-color:#F0F8FF;" | [[File:Chhattisgarh locator map.svg|80px]] || '''[[ଛତିଶଗଡ଼]]''' || [[ରାୟପୁର, ଛତିଶଗଡ଼|ରାୟପୁର]] || ୧ ନଭେମ୍ବର ୨୦୦୦ || ୧,୩୫,୧୯୪ || ୨,୫୫,୪୦,୧୯୬ || ୭୦.୨୮% || ହିନ୍ଦୀ || ୩୩ || ୧୧ || ମଧ୍ୟପ୍ରଦେଶରୁ ପୃଥକ ହୋଇ ଗଠିତ । |- | [[File:Jharkhand locator map.svg|80px]] || '''[[ଝାଡ଼ଖଣ୍ଡ]]''' || [[ରାଞ୍ଚି]] || ୧୫ ନଭେମ୍ବର ୨୦୦୦ || ୭୪,୬୭୭ || ୩,୨୯,୬୬,୨୩୮ || ୬୬.୪୧% || ହିନ୍ଦୀ || ୨୪ || ୧୪ || ଖଣିଜ ସମ୍ପଦରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ରାଜ୍ୟ । |- style="background-color:#F0F8FF;" | [[File:Tamil Nadu locator map.svg|80px]] || '''[[ତାମିଲନାଡୁ]]''' || [[ଚେନ୍ନାଇ]] || ୨୬ ଜାନୁଆରୀ ୧୯୫୦ || ୧,୩୦,୦୫୮ || ୭,୨୧,୩୮,୯୫୮ || ୮୦.୦୯% || ତାମିଲ || ୩୮ || ୩୯ || ଦ୍ରାବିଡ଼ ସଂସ୍କୃତି ଓ ଭାରତନାଟ୍ୟମ୍ ପାଇଁ ପ୍ରସିଦ୍ଧ । |- | [[File:Telangana locator map.svg|80px]] || '''[[ତେଲେଙ୍ଗାନା]]''' || [[ହାଇଦ୍ରାବାଦ]] || ୨ ଜୁନ ୨୦୧୪ || ୧,୧୨,୦୭୭ || ୩,୮୦,୦୩,୬୭୪ || ୬୬.୫୪% || ତେଲୁଗୁ || ୩୩ || ୧୭ || ଭାରତର ସର୍ବନୂତନ ଗଠିତ ରାଜ୍ୟ । |- style="background-color:#F0F8FF;" | [[File:Tripura locator map.svg|80px]] || '''[[ତ୍ରିପୁରା]]''' || [[ଅଗରତାଲା]] || ୨୧ ଜାନୁଆରୀ ୧୯୭୨ || ୧୦,୪୯୧ || ୩୬,୭୧,୦୩୨ || ୮୭.୨୨% || ବଙ୍ଗାଳୀ, କୋକବୋରୋକ || ୦୮ || ୨ || ବଙ୍ଗଳା ସଂସ୍କୃତିର ପ୍ରଭାବ ଥିବା ରାଜ୍ୟ । |- | [[File:Nagaland locator map.svg|80px]] || '''[[ନାଗାଲ୍ୟାଣ୍ଡ|ନାଗାଲାଣ୍ଡ]]''' || [[କୋହିମା]] || ୧ ଡିସେମ୍ବର ୧୯୬୩ || ୧୬,୫୭୯ || ୧୯,୮୦,୬୦୨ || ୭୯.୫୫% || ଇଂରାଜୀ || ୧୬ || ୧ || ହର୍ଣ୍ଣବିଲ୍ ମହୋତ୍ସବ ଏଠାର ପ୍ରମୁଖ ପର୍ବ । |- style="background-color:#F0F8FF;" | [[File:Punjab India locator map.svg|80px]] || '''[[ପଞ୍ଜାବ, ଭାରତ|ପଞ୍ଜାବ]]''' || [[ଚଣ୍ଡୀଗଡ଼]] || ୧ ନଭେମ୍ବର ୧୯୬୬ || ୫୦,୩୬୨ || ୨,୭୭,୦୪,୨୩୬ || ୭୫.୮୪% || ପଞ୍ଜାବୀ || ୨୩ || ୧୩ || ପାଞ୍ଚଟି ନଦୀର ଭୂମି ଓ ଶିଖ୍ ଧର୍ମର କେନ୍ଦ୍ର । |- | [[File:West Bengal locator map.svg|80px]] || '''[[ପଶ୍ଚିମ ବଙ୍ଗ|ପଶ୍ଚିମବଙ୍ଗ]]''' || [[କୋଲକାତା]] || ୧୫ ଅଗଷ୍ଟ ୧୯୪୭ || ୮୮,୭୫୨ || ୯,୧୩,୪୭,୭୩୬ || ୭୬.୨୬% || ବଙ୍ଗାଳୀ || ୨୩ || ୪୨ || ସୁନ୍ଦରବନ ଓ ରୟାଲ ବେଙ୍ଗଲ ଟାଇଗରର ବାସସ୍ଥଳୀ । |- style="background-color:#F0F8FF;" | [[File:Bihar locator map.svg|80px]] || '''[[ବିହାର]]''' || [[ପାଟଣା, ବିହାର|ପାଟନା]] || ୨୬ ଜାନୁଆରୀ ୧୯୫୦ || ୯୯,୨୦୦ || ୧୦,୩୮,୦୪,୬୩୭ || ୬୧.୮୦% || ହିନ୍ଦୀ || ୩୮ || ୪୦ || ଜନସଂଖ୍ୟା ଘନତ୍ୱ ଦୃଷ୍ଟିରୁ ପ୍ରଥମ । |- | [[File:Manipur locator map.svg|80px]] || '''[[ମଣିପୁର]]''' || [[ଇମ୍ଫାଲ]] || ୨୧ ଜାନୁଆରୀ ୧୯୭୨ || ୨୨,୩୪୭ || ୨୭,୨୧,୭୫୬ || ୭୬.୯୪% || ମଣିପୁରୀ || ୧୬ || ୨ || ଲୋକଟାକ ହ୍ରଦ ପାଇଁ ପ୍ରସିଦ୍ଧ । |- style="background-color:#F0F8FF;" | [[File:Madhya Pradesh locator map.svg|80px]] || '''[[ମଧ୍ୟ ପ୍ରଦେଶ]]''' || [[ଭୋପାଳ]] || ୧ ନଭେମ୍ବର ୧୯୫୬ || ୩,୦୮,୨୫୨ || ୭,୨୫,୯୭,୫୬୫ || ୬୯.୩୨% || ହିନ୍ଦୀ || ୫୫ || ୨୯ || ଭାରତର ହୃଦୟ ଭାବେ ପରିଚିତ । |- | [[File:Maharashtra locator map.svg|80px]] || '''[[ମହାରାଷ୍ଟ୍ର]]''' || [[ମୁମ୍ବାଇ]] || ୧ ମଇ ୧୯୬୦ || ୩,୦୭,୭୧୩ || ୧୧,୨୩,୭୨,୯୭୨ || ୮୨.୩୪% || ମରାଠୀ || ୩୬ || ୪୮ || ଭାରତର ଆର୍ଥିକ ରାଜଧାନୀ । |- style="background-color:#F0F8FF;" | [[File:Mizoram locator map.svg|80px]] || '''[[ମିଜୋରାମ|ମିଜୋରମ]]''' || [[ଆଇଜୋଲ]] || ୨୦ ଫେବୃଆରୀ ୧୯୮୭ || ୨୧,୦୮୧ || ୧୦,୯୧,୦୧୪ || ୯୧.୩୩% || ମିଜୋ || ୧୧ || ୧ || ବାଉଁଶ ନୃତ୍ୟ (Cheraw) ପାଇଁ ଜଣାଶୁଣା । |- | [[File:Meghalaya locator map.svg|80px]] || '''[[ମେଘାଳୟ]]''' || [[ଶିଲଂ]] || ୨୧ ଜାନୁଆରୀ ୧୯୭୨ || ୨୨,୭୨୦ || ୨୯,୬୪,୦୦୭ || ୭୪.୪୩% || ଇଂରାଜୀ || ୧୨ || ୨ || ବିଶ୍ୱର ସର୍ବାଧିକ ବର୍ଷା ହେଉଥିବା ସ୍ଥାନ (ମାଉସିନରାମ) । |- style="background-color:#F0F8FF;" | [[File:Rajasthan locator map.svg|80px]] || '''[[ରାଜସ୍ଥାନ]]''' || [[ଜୟପୁର, ରାଜସ୍ଥାନ|ଜୟପୁର]] || ୨୬ ଜାନୁଆରୀ ୧୯୫୦ || ୩,୪୨,୨୩୯ || ୬,୮୬,୨୧,୦୧୨ || ୬୬.୧୧% || ହିନ୍ଦୀ || ୫୦ || ୨୫ || ଆୟତନ ଦୃଷ୍ଟିରୁ ଭାରତର ସର୍ବବୃହତ ରାଜ୍ୟ । |- | [[File:Sikkim locator map.svg|80px]] || '''[[ସିକିମ]]''' || [[ଗାଙ୍ଗଟକ]] || ୧୬ ମଇ ୧୯୭୫ || ୭,୦୯୬ || ୬,୦୭,୬୮୮ || ୮୧.୪୨% || ନେପାଳୀ || ୦୬ || ୧ || ଭାରତର ପ୍ରଥମ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଜୈବିକ କୃଷି (Organic) ରାଜ୍ୟ । |- style="background-color:#F0F8FF;" | [[File:Haryana locator map.svg|80px]] || '''[[ହରିୟାଣା|ହରିଆଣା]]''' || [[ଚଣ୍ଡୀଗଡ଼]] || ୧ ନଭେମ୍ବର ୧୯୬୬ || ୪୪,୨୧୨ || ୨,୫୩,୫୩,୦୮୧ || ୭୫.୫୫% || ହିନ୍ଦୀ || ୨୨ || ୧୦ || ପଞ୍ଜାବରୁ ପୃଥକ ହୋଇ ଗଠିତ । |- | [[File:Himachal Pradesh locator map.svg|80px]] || '''[[ହିମାଚଳ ପ୍ରଦେଶ]]''' || [[ଶିମଲା]] || ୨୫ ଜାନୁଆରୀ ୧୯୭୧ || ୫୫,୬୭୩ || ୬୮,୫୬,୫୦୯ || ୮୨.୮୦% || ହିନ୍ଦୀ || ୧୨ || ୪ || ହିମାଳୟ କୋଳରେ ଅବସ୍ଥିତ ପର୍ଯ୍ୟଟନ ସ୍ଥଳୀ । |} == କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ ସମୂହ == ଏହି ଅଞ୍ଚଳଗୁଡ଼ିକ ସିଧାସଳଖ କେନ୍ଦ୍ର ସରକାରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପରିଚାଳିତ ହୋଇଥାଏ । ନିମ୍ନରେ ୮ଟି କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳର ତଥ୍ୟ ଦିଆଗଲା: {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center; font-family: sans-serif;" |- style="background-color:#E67E22; color:white; font-size: 1.05em;" ! scope="col" | ମାନଚିତ୍ର ! scope="col" | କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ ! scope="col" | ରାଜଧାନୀ ! scope="col" | ଆୟତନ (କି.ମି.<sup>୨</sup>) ! scope="col" | ଜନସଂଖ୍ୟା ! scope="col" | ସାକ୍ଷରତା ହାର ! scope="col" | ବିଶେଷତ୍ୱ |- style="background-color:#FFF5EE;" | [[File:Andaman and Nicobar Islands locator map.svg|80px]] || '''[[ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜ]]''' || [[ପୋର୍ଟ ବ୍ଲେୟର|ଶ୍ରୀ ବିଜୟ ପୁରମ୍]] || ୮,୨୪୯ || ୪,୧୯,୯୭୮ || ୮୬.୨୭% || ବଙ୍ଗୋପସାଗରରେ ଅବସ୍ଥିତ ୫୭୨ଟି ଦ୍ୱୀପର ସମୂହ । |- | [[File:Chandigarh locator map.svg|80px]] || '''[[ଚଣ୍ଡୀଗଡ଼]]''' || [[ଚଣ୍ଡୀଗଡ଼]] || ୧୧୪ || ୧୩,୬୪,୦୦୦ || ୮୬.୪୩% || ପଞ୍ଜାବ ଓ ହରିୟାଣାର ମିଳିତ ରାଜଧାନୀ । |- style="background-color:#FFF5EE;" | [[File:Dadra and Nagar Haveli and Daman and Diu locator map.svg|80px]] || '''[[ଦାଦ୍ରା ଓ ନଗର ହବେଳୀ ଏବଂ ଡାମନ ଓ ଡିଉ|ଦାଦ୍ରା-ନଗର ହାଭେଳୀ ଓ ଦାମନ-ଦିଉ]]''' || [[ଡାମନ]] || ୬୦୩ || ୭,୪୭,୦୦୦ || ୮୨.୩୬% || ୨୦୨୦ରେ ଦୁଇଟି କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳକୁ ମିଶ୍ରଣ କରାଗଲା । |- | [[File:Delhi locator map.svg|80px]] || '''[[ଦିଲ୍ଲୀ|ଦିଲ୍ଲୀ (ଜାତୀୟ ରାଜଧାନୀ ଅଞ୍ଚଳ)]]''' || [[ନୂଆ ଦିଲ୍ଲୀ|ନୂଆଦିଲ୍ଲୀ]] || ୧,୪୮୪ || ୩,୩୮,୦୭,୦୦୦ || ୮୮.୭୦% || ଭାରତର ରାଜନୈତିକ କେନ୍ଦ୍ର ଏବଂ ରାଜଧାନୀ । |- style="background-color:#FFF5EE;" | [[File:Jammu and Kashmir locator map.svg|80px]] || '''[[ଜମ୍ମୁ ଓ କଶ୍ମୀର|ଜମ୍ମୁ ଓ କାଶ୍ମୀର]]''' || [[ଶ୍ରୀନଗର]] (ଗ୍ରୀଷ୍ମ), [[ଜାମ୍ମୁ|ଜମ୍ମୁ]] (ଶୀତ) || ୪୨,୨୪୧ || ୧,୫୮,୬୭,୦୧୩ || ୭୭.୩୦% || ୨୦୧୯ରେ ରାଜ୍ୟରୁ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳରେ ପରିଣତ । |- | [[File:Ladakh locator map.svg|80px]] || '''[[ଲଦାଖ]]''' || [[ଲେହ]], [[କାରଗିଲ]] || ୫୯,୧୪୬ || ୩,୦୩,୯୨୮ || ୭୪.୨୭% || କ୍ଷେତ୍ରଫଳ ଦୃଷ୍ଟିରୁ ସର୍ବବୃହତ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ । |- style="background-color:#FFF5EE;" | [[File:Lakshadweep locator map.svg|80px]] || '''[[ଲାକ୍ଷାଦ୍ୱୀପ]]''' || [[କବରତ୍ତୀ|କାଭାରାତ୍ତି]] || ୩୨ || ୬୯,୮୭୩ || ୯୨.୨୮% || ଆରବ ସାଗରରେ ଅବସ୍ଥିତ ପ୍ରବାଳ ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜ । |- | [[File:Puducherry locator map.svg|80px]] || '''[[ପୁଡୁଚେରୀ]]''' || [[ପୁଡୁଚେରୀ (ସହର)|ପୁଡୁଚେରୀ]] || ୪୮୩ || ୧୬,୪୩,୦୦୦ || ୮୬.୫୫% || ପୂର୍ବତନ ଫରାସୀ ଉପନିବେଶ । |} == କେନ୍ଦ୍ର ଓ ରାଜ୍ୟ ସରକାରଙ୍କ ମୁଖ୍ୟ ବିଭାଗ ଓ ଦାୟିତ୍ୱ == ଭାରତୀୟ ସମ୍ବିଧାନର ସପ୍ତମ ଅନୁସୂଚୀ ଅନୁଯାୟୀ କ୍ଷମତାକୁ ତିନୋଟି ତାଲିକାରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇଛି: ସଂଘ ସୂଚୀ (କେନ୍ଦ୍ର), ରାଜ୍ୟ ସୂଚୀ ଏବଂ ଯୁଗ୍ମ ସୂଚୀ । {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border:1px solid #aaa; text-align:left;" |+ style="background:#003366; color:white; padding:10px; font-size:1.1em;" | '''ଶାସନ ବ୍ୟବସ୍ଥା: କେନ୍ଦ୍ର ବନାମ ରାଜ୍ୟ''' |- style="background:#E9E9E9; text-align:center;" ! width="20%" | ବିଭାଗ ! width="40%" | କେନ୍ଦ୍ର ସରକାରଙ୍କ ଦାୟିତ୍ୱ (ସଂଘ ସୂଚୀ) ! width="40%" | ରାଜ୍ୟ ସରକାରଙ୍କ ଦାୟିତ୍ୱ (ରାଜ୍ୟ ସୂଚୀ) |- | '''ପ୍ରତିରକ୍ଷା ଓ ସୁରକ୍ଷା''' | ସେନା, ନୌସେନା, ବାୟୁସେନା ଏବଂ ଆନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ସୀମା ସୁରକ୍ଷା । | ଆଭ୍ୟନ୍ତରୀଣ ଶାନ୍ତି ରକ୍ଷା ପାଇଁ ରାଜ୍ୟ ପୋଲିସ ବାହିନୀ । |- | '''ବୈଦେଶିକ ବ୍ୟାପାର''' | ଅନ୍ୟ ଦେଶ ସହିତ ସମ୍ପର୍କ, ଚୁକ୍ତିନାମା ଏବଂ କୂଟନୀତି । | କୌଣସି ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଦାୟିତ୍ୱ ନାହିଁ (କେନ୍ଦ୍ରର ନିୟମ ପାଳନ କରନ୍ତି) । |- | '''ଅର୍ଥ ଓ ମୁଦ୍ରା''' | ମୁଦ୍ରା ଛାପିବା, ବ୍ୟାଙ୍କିଙ୍ଗ୍ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଏବଂ ଆୟକର (Income Tax) । | ବିକ୍ରୟ କର, ଜମି ରାଜସ୍ୱ ଏବଂ ରାଜ୍ୟ ଅବକାରୀ ଶୁଳ୍କ । |- | '''ପରିବହନ''' | ଭାରତୀୟ ରେଳବାଇ, ଜାତୀୟ ରାଜପଥ (NH) ଏବଂ ବିମାନ ଚଳାଚଳ । | ରାଜ୍ୟ ପରିବହନ ନିଗମ (Bus), ଗ୍ରାମ୍ୟ ରାସ୍ତା ଓ ପଞ୍ଚାୟତ ପଥ । |- | '''ନ୍ୟାୟପାଳିକା''' | ସର୍ବୋଚ୍ଚ ନ୍ୟାୟାଳୟ (Supreme Court) ର ପରିଚାଳନା । | ଉଚ୍ଚ ନ୍ୟାୟାଳୟ (High Court) ଓ ଜିଲ୍ଲା କୋର୍ଟ । |- | '''ଲୋକସେବା''' | ସର୍ବଭାରତୀୟ ସେବା (IAS, IPS) ଓ UPSC । | ରାଜ୍ୟ ପ୍ରଶାସନିକ ସେବା (ଯଥା: OAS) ଓ OPSC । |} === ଯୁଗ୍ମ ସୂଚୀ (Concurrent List) === ଏହି ବିଷୟଗୁଡ଼ିକ ଉପରେ ଉଭୟ କେନ୍ଦ୍ର ଓ ରାଜ୍ୟ ସରକାର ନିୟମ ପ୍ରଣୟନ କରିପାରିବେ: * ଶିକ୍ଷା: ବିଦ୍ୟାଳୟ ଓ ବିଶ୍ୱବିଦ୍ୟାଳୟ ସ୍ତରୀୟ ଶିକ୍ଷାଦାନ । * ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ: ଡାକ୍ତରଖାନା ପରିଚାଳନା ଏବଂ ମହାମାରୀ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ । * ଅରଣ୍ୟ ଓ ବନ୍ୟପ୍ରାଣୀ: ଜଙ୍ଗଲ ସଂରକ୍ଷଣ ଏବଂ ପରିବେଶ ସୁରକ୍ଷା । * ବିବାହ ଓ ଉତ୍ତରାଧିକାର: ସାମାଜିକ ନିୟମାବଳୀ ଏବଂ ପଞ୍ଜୀକରଣ । == ଇତିହାସ == ଭାରତର ପ୍ରଶାସନିକ ବିଭାଜନର ଇତିହାସ ଅତି ପ୍ରାଚୀନ, ମାତ୍ର ଆଧୁନିକ ରାଜ୍ୟ ଗଠନ ପ୍ରକ୍ରିୟା ବ୍ରିଟିଶ ଶାସନ କାଳରୁ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିଲା । ସ୍ୱାଧୀନତା ପରେ ଭାଷା ଏବଂ ପ୍ରଶାସନିକ ସୁବିଧା ଆଧାରରେ ରାଜ୍ୟଗୁଡ଼ିକର ପୁନର୍ଗଠନ କରାଯାଇଛି । {| class="wikitable" style="width:100%; border:1px solid #aaa; line-height:1.6em;" |+ style="background:#003366; color:white; padding:10px; font-size:1.2em;" | '''ଭାରତର ରାଜ୍ୟ ଗଠନର ଐତିହାସିକ କ୍ରମବିକାଶ''' |- style="background:#eeeeee; text-align:center;" ! width="20%" | ସମୟକାଳ !! width="80%" | ମୁଖ୍ୟ ଐତିହାସିକ ଘଟଣାବଳୀ |- | style="background:#f9f9f9; font-weight:bold;" | ବ୍ରିଟିଶ ଭାରତ <br>(୧୯୪୭ ପୂର୍ବରୁ) | ବ୍ରିଟିଶ ଶାସନ କାଳରେ ଭାରତ ଦୁଇ ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ ଥିଲା: '''ପ୍ରଦେଶ (Provinces)''' ଯାହା ସିଧାସଳଖ ବ୍ରିଟିଶଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଶାସିତ ହେଉଥିଲା ଏବଂ '''ଦେଶୀୟ ରାଜ୍ୟ (Princely States)''' ଯାହା ସ୍ଥାନୀୟ ରାଜାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଶାସିତ ହେଉଥିଲା । ୧୯୩୬ରେ ଓଡ଼ିଶା ଭାଷା ଭିତ୍ତିରେ ପ୍ରଥମ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ପ୍ରଦେଶ ଭାବେ ଗଠିତ ହୋଇଥିଲା । |- | style="background:#f9f9f9; font-weight:bold;" | ସ୍ୱାଧୀନତା ପରେ <br>(୧୯୪୭–୧୯୫୦) | ସ୍ୱାଧୀନତା ପରେ ସର୍ଦ୍ଦାର ବଲ୍ଲଭଭାଇ ପଟେଲଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ୫୬୨ଟି ଦେଶୀୟ ରାଜ୍ୟକୁ ଭାରତ ସଂଘରେ ମିଶ୍ରଣ କରାଗଲା । ୧୯୫୦ ସମ୍ବିଧାନ ଅନୁଯାୟୀ ରାଜ୍ୟଗୁଡ଼ିକ କୁ ୪ଟି ଶ୍ରେଣୀରେ (Part A, B, C, D) ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇଥିଲା । |- | style="background:#f9f9f9; font-weight:bold;" | ରାଜ୍ୟ ପୁନର୍ଗଠନ <br>(୧୯୫୬) | ୧୯୫୩ରେ ଭାଷା ଭିତ୍ତିରେ '''ଆନ୍ଧ୍ର ପ୍ରଦେଶ''' ପ୍ରଥମ ରାଜ୍ୟ ଭାବେ ଗଠିତ ହେଲା । ଏହାପରେ ୧୯୫୬ରେ '''ରାଜ୍ୟ ପୁନର୍ଗଠନ ଆଇନ''' (States Reorganisation Act) ପାରିତ ହେଲା, ଯାହାଦ୍ୱାରା ଦେଶକୁ ୧୪ଟି ରାଜ୍ୟ ଓ ୬ଟି କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳରେ ପୁନଃବିଭକ୍ତ କରାଗଲା । |- | style="background:#f9f9f9; font-weight:bold;" | ପରବର୍ତ୍ତୀ ବିଭାଜନ <br>(୧୯୬୦–୨୦୦୦) | * '''୧୯୬୦:''' ବମ୍ବେ ପ୍ରଦେଶ ବିଭାଜିତ ହୋଇ ଗୁଜରାଟ ଓ ମହାରାଷ୍ଟ୍ର ଗଠିତ ।<br>* '''୧୯୬୬:''' ପଞ୍ଜାବରୁ ହରିୟାଣା ପୃଥକ ହେଲା ।<br>* '''୨୦୦୦:''' ତିନୋଟି ନୂଆ ରାଜ୍ୟ ଗଠିତ: ଛତିଶଗଡ଼, ଉତ୍ତରାଖଣ୍ଡ ଏବଂ ଝାଡ଼ଖଣ୍ଡ । |- | style="background:#f9f9f9; font-weight:bold;" | ଆଧୁନିକ ପରିବର୍ତ୍ତନ <br>(୨୦୧୪–ବର୍ତ୍ତମାନ) | * '''୨୦୧୪:''' ଆନ୍ଧ୍ର ପ୍ରଦେଶରୁ ପୃଥକ ହୋଇ '''ତେଲେଙ୍ଗାନା''' ୨୯ତମ ରାଜ୍ୟ ହେଲା ।<br>* '''୨୦୧୯:''' ଜମ୍ମୁ ଓ କାଶ୍ମୀରର ରାଜ୍ୟ ମାନ୍ୟତା ରଦ୍ଦ ହୋଇ ଏହାକୁ ଦୁଇଟି କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ (ଜମ୍ମୁ-କାଶ୍ମୀର ଓ ଲଦାଖ)ରେ ପରିଣତ କରାଗଲା ।<br>* '''୨୦୨୦:''' ଦାଦ୍ରା-ନଗର ହାଭେଳୀ ଏବଂ ଦାମନ-ଦିଉର ମିଶ୍ରଣ କରାଗଲା । |} === ମୁଖ୍ୟ ମାଇଲଖୁଣ୍ଟ === * **୧୯୩୬:** ଓଡ଼ିଶା ପ୍ରଥମ ଭାଷାଭିତ୍ତିକ ପ୍ରଦେଶ । * **୧୯୫୩:** ଫଜଲ ଅଲି କମିଶନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ରାଜ୍ୟ ପୁନର୍ଗଠନ ପାଇଁ ସୁପାରିଶ । * **୨୦୧୯:** ଧାରା ୩୭୦ ଉଚ୍ଛେଦ ଏବଂ ଜମ୍ମୁ-କାଶ୍ମୀର ପୁନର୍ଗଠନ । == ଶାସନ ବ୍ୟବସ୍ଥା == ଭାରତୀୟ ସମ୍ବିଧାନ ଅନୁଯାୟୀ, ଦେଶରେ ଏକ ଦ୍ୱିସ୍ତରୀୟ ଶାସନ ବ୍ୟବସ୍ଥା ପ୍ରଚଳିତ । ରାଜ୍ୟଗୁଡ଼ିକ ସ୍ୱାୟତ୍ତ ଶାସନ କରୁଥିବା ବେଳେ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳଗୁଡ଼ିକ ସିଧାସଳଖ କେନ୍ଦ୍ର ସରକାରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପରିଚାଳିତ ହୁଅନ୍ତି । {| class="wikitable" style="width:100%; border:1px solid #aaa; line-height:1.6em;" |+ style="background:#4B0082; color:white; padding:10px; font-size:1.2em;" | '''ରାଜ୍ୟ ଓ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳର ଶାସନଗତ ପ୍ରଭେଦ''' |- style="background:#f2f2f2; text-align:center;" ! width="20%" | ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ !! width="40%" | ରାଜ୍ୟ (States) !! width="40%" | କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ (UTs) |- | '''ସାମ୍ବିଧାନିକ ମୁଖ୍ୟ''' | [[ରାଜ୍ୟପାଳ]] (Governor) | [[ଉପରାଜ୍ୟପାଳ]] (Lt. Governor) କିମ୍ବା ପ୍ରଶାସକ (Administrator) |- | '''ପ୍ରଶାସନିକ ମୁଖ୍ୟ''' | [[ମୁଖ୍ୟମନ୍ତ୍ରୀ]] (ନିର୍ବାଚିତ) | ଭାରତର [[ରାଷ୍ଟ୍ରପତି]] (କେନ୍ଦ୍ର ସରକାରଙ୍କ ପ୍ରତିନିଧିଙ୍କ ଜରିଆରେ) |- | '''ବିଧାନସଭା''' | ସମସ୍ତ ରାଜ୍ୟରେ ନିଜସ୍ୱ ବିଧାନସଭା ରହିଛି । | କେବଳ ଦିଲ୍ଲୀ, ପୁଡୁଚେରୀ ଏବଂ ଜମ୍ମୁ-କାଶ୍ମୀରରେ ବିଧାନସଭା ରହିଛି । |- | '''ଆଇନ ପ୍ରଣୟନ''' | ରାଜ୍ୟ ସୂଚୀରେ ଥିବା ବିଷୟ ଉପରେ ସ୍ୱାଧୀନ ଭାବେ ଆଇନ ଗଢ଼ିପାରିବେ । | ସଂସଦ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଣୀତ ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ପରିଚାଳିତ ହୁଅନ୍ତି । |- | '''ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ''' | ସଂସଦର ଉଭୟ ସଦନ ([[ଲୋକ ସଭା]] ଓ [[ରାଜ୍ୟ ସଭା]])ରେ ପ୍ରତିନିଧି ରହନ୍ତି । | ସମସ୍ତ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳର ରାଜ୍ୟ ସଭାରେ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ ନାହିଁ । |} === ମୁଖ୍ୟ ଶାସନ ସଂସ୍ଥା === * '''ରାଜ୍ୟ ସରକାର:''' ପ୍ରତି ରାଜ୍ୟର ଶାସନ ବ୍ୟବସ୍ଥା ତିନୋଟି ଅଙ୍ଗକୁ ନେଇ ଗଠିତ: ବିଧାୟିକା (Legislature), କାର୍ଯ୍ୟପାଳିକା (Executive) ଏବଂ ନ୍ୟାୟପାଳିକା (Judiciary) । * '''କେନ୍ଦ୍ର ସରକାରଙ୍କ ଭୂମିକା:''' କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳଗୁଡ଼ିକରେ ଗୃହ ମନ୍ତ୍ରଣାଳୟ (Ministry of Home Affairs) ପ୍ରଶାସନିକ ନିଷ୍ପତ୍ତି ନେବାରେ ପ୍ରମୁଖ ଭୂମିକା ଗ୍ରହଣ କରେ । * '''ସ୍ଥାନୀୟ ଶାସନ:''' ଉଭୟ କ୍ଷେତ୍ରରେ ପଞ୍ଚାୟତିରାଜ ଏବଂ ପୌରପାଳିକା ବ୍ୟବସ୍ଥା ମାଧ୍ୟମରେ ତୃଣମୂଳ ସ୍ତରରେ ଶାସନ ପରିଚାଳିତ ହୁଏ । == ଜନସଂଖ୍ୟା ଓ ଭୌଗୋଳିକ ସ୍ଥିତି == ଭାରତ ବିଶ୍ୱର ସର୍ବାଧିକ ଜନସଂଖ୍ୟା ବିଶିଷ୍ଟ ଦେଶ ଏବଂ କ୍ଷେତ୍ରଫଳ ଦୃଷ୍ଟିରୁ ସପ୍ତମ ବୃହତ୍ତମ ଦେଶ । ଦେଶର ଜନସଂଖ୍ୟା ଓ ଭୌଗୋଳିକ ସୀମା ବିଭିନ୍ନ ରାଜ୍ୟରେ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଅଟେ । === ଭୌଗୋଳିକ ରୂପରେଖ === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border:1px solid #aaa;" |+ style="background:#2E8B57; color:white; padding:10px; font-size:1.2em;" | '''ଭାରତର ପ୍ରମୁଖ ଭୌଗୋଳିକ ତଥ୍ୟ''' |- style="background:#E9E9E9; text-align:center;" ! width="30%" | ବିଷୟ !! width="40%" | ସର୍ବବୃହତ !! width="30%" | ସର୍ବନିମ୍ନ |- | '''କ୍ଷେତ୍ରଫଳ (Area)''' | [[ରାଜସ୍ଥାନ]] (୩,୪୨,୨୩୯ କିମି²) | [[ଗୋଆ]] (୩,୭୦୨ କିମି²) |- | '''ଜନସଂଖ୍ୟା (୨୦୧୧-୨୦୨୪)''' | [[ଉତ୍ତର ପ୍ରଦେଶ]] (~୨୪ କୋଟି) | [[ସିକିମ]] (~୬.୯ ଲକ୍ଷ) |- | '''ଜନସଂଖ୍ୟା ଘନତ୍ୱ''' | [[ବିହାର]] (୧,୧୦୬ ବ୍ୟକ୍ତି/କିମି²) | [[ଅରୁଣାଚଳ ପ୍ରଦେଶ]] (୧୭ ବ୍ୟକ୍ତି/କିମି²) |- | '''ସାକ୍ଷରତା ହାର''' | [[କେରଳ]] (୯୪% +) | [[ବିହାର]] (~୭୦%) |} === ଜନସଂଖ୍ୟାତ୍ମକ ପରିସଂଖ୍ୟାନ (ଅପଡେଟେଡ୍) === [[File:India-demography.png|thumb|right|300px|ଭାରତର ଜନସଂଖ୍ୟା ବିତରଣ ମାନଚିତ୍ର]] * '''ଲିଙ୍ଗ ଅନୁପାତ:''' ୨୦୧୧ ଜନଗଣନା ଅନୁଯାୟୀ ଭାରତର ହାରାହାରି ଲିଙ୍ଗ ଅନୁପାତ ୯୪୩ ଥିବାବେଳେ, କେରଳରେ ଏହା ସର୍ବାଧିକ (୧୦୮୪) ଅଟେ । * '''ସହରୀକରଣ:''' [[ତାମିଲନାଡୁ]] ଏବଂ [[ମହାରାଷ୍ଟ୍ର]] ଭାରତର ସବୁଠାରୁ ଅଧିକ ସହରୀକୃତ ରାଜ୍ୟ । * '''କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ:''' କ୍ଷେତ୍ରଫଳ ଦୃଷ୍ଟିରୁ [[ଲଦାଖ]] ସର୍ବବୃହତ ଏବଂ ଜନସଂଖ୍ୟା ଦୃଷ୍ଟିରୁ [[ଦିଲ୍ଲୀ]] ସର୍ବବୃହତ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ । === ପ୍ରମୁଖ ଭୌଗୋଳିକ ସୀମା === {| class="wikitable" style="width:100%; border:1px solid #aaa;" |- style="background:#F4A460; text-align:center;" ! ଦିଗ !! ସୀମାବର୍ତ୍ତୀ ଅଞ୍ଚଳ !! ରାଜ୍ୟ / କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ |- | '''ଉତ୍ତର''' || ହିମାଳୟ ପର୍ବତମାଳା || ଲଦାଖ, ଜମ୍ମୁ-କାଶ୍ମୀର, ହିମାଚଳ ପ୍ରଦେଶ |- | '''ଦକ୍ଷିଣ''' || ଭାରତ ମହାସାଗର || ତାମିଲନାଡୁ (କନ୍ୟାକୁମାରୀ) |- | '''ପୂର୍ବ''' || ବଙ୍ଗୋପସାଗର || ପଶ୍ଚିମବଙ୍ଗ, ଓଡ଼ିଶା, ଆନ୍ଧ୍ର ପ୍ରଦେଶ |- | '''ପଶ୍ଚିମ''' || ଆରବ ସାଗର || ଗୁଜରାଟ, ମହାରାଷ୍ଟ୍ର, ଗୋଆ |} == ସାଂସ୍କୃତିକ ବିବିଧତା == ଭାରତ "ବିବିଧତା ମଧ୍ୟରେ ଏକତା"ର ଏକ ଜ୍ୱଳନ୍ତ ଉଦାହରଣ । ପ୍ରତିଟି ରାଜ୍ୟ ଓ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳର ନିଜସ୍ୱ ଭାଷା, ପୋଷାକ, ଖାଦ୍ୟପେୟ ଏବଂ ପରମ୍ପରା ରହିଛି, ଯାହା ଭାରତୀୟ ସଂସ୍କୃତିକୁ ସମୃଦ୍ଧ କରିଥାଏ । {| class="wikitable" style="width:100%; border:1px solid #aaa; line-height:1.6em;" |+ style="background:#800000; color:white; padding:10px; font-size:1.2em;" | '''ଭାରତର ରାଜ୍ୟଭିତ୍ତିକ ସାଂସ୍କୃତିକ ପରିଚୟ''' |- style="background:#f9f9f9; text-align:center;" ! width="25%" | ସାଂସ୍କୃତିକ ଦିଗ !! width="75%" | ପ୍ରମୁଖ ଉଦାହରଣ ଓ ବିବରଣୀ |- | '''ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ନୃତ୍ୟ''' | ଓଡ଼ିଶାର '''ଓଡ଼ିଶୀ''', କେରଳର '''କଥକଳି''', ତାମିଲନାଡୁର '''ଭାରତନାଟ୍ୟମ୍''', ଆସାମର '''ସତ୍ରିୟା''' ଏବଂ ଉତ୍ତର ଭାରତର '''କଥକ''' । |- | '''ପ୍ରମୁଖ ପର୍ବପର୍ବାଣୀ''' | ଓଡ଼ିଶାର '''ରଥଯାତ୍ରା''', ପଶ୍ଚିମବଙ୍ଗର '''ଦୁର୍ଗା ପୂଜା''', ମହାରାଷ୍ଟ୍ରର '''ଗଣେଶ ଚତୁର୍ଥୀ''', କେରଳର '''ଓଣମ''' ଏବଂ ପଞ୍ଜାବର '''ବୈଶାଖୀ''' । |- | '''ଭାଷାଗତ ବିବିଧତା''' | ଭାରତୀୟ ସମ୍ବିଧାନରେ ୨୨ଟି ଆଧିକାରିକ ଭାଷା ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ । ଉତ୍ତରରେ '''ହିନ୍ଦୀ''', ଦକ୍ଷିଣରେ '''ଦ୍ରାବିଡ଼ ଭାଷାଗୋଷ୍ଠୀ''' (ତାମିଲ, ତେଲୁଗୁ, କନ୍ନଡ, ମାଲାୟାଲାମ) ଏବଂ ପୂର୍ବରେ '''ଓଡ଼ିଆ''' ଓ '''ବଙ୍ଗାଳୀ''' ପ୍ରମୁଖ । |- | '''ଖାଦ୍ୟଶୈଳୀ''' | ଦକ୍ଷିଣର '''ଇଡ୍‌ଲି-ଦୋସା''', ପଞ୍ଜାବର '''ମକ୍କେ ଦି ରୋଟି''', ପଶ୍ଚିମବଙ୍ଗର '''ମାଛ ଭାତ''' ଏବଂ ଓଡ଼ିଶାର ପ୍ରସିଦ୍ଧ '''ପଖାଳ''' ଓ '''ରସଗୋଲା''' । |- | '''ହସ୍ତଶିଳ୍ପ''' | ଓଡ଼ିଶାର '''ପଟ୍ଟଚିତ୍ର''', ରାଜସ୍ଥାନର '''ବାନ୍ଧନୀ''' ଶାଢ଼ୀ, କାଶ୍ମୀରର '''ପଶ୍ମିନା''' ଶଲ୍ ଏବଂ ଗୁଜରାଟର '''କଚ୍ଛି''' କାମ । |} === ୟୁନେସ୍କୋ (UNESCO) ଐତିହାସିକ ସ୍ଥଳ === [[File:Konark Sun Temple.jpg|thumb|left|250px|ଓଡ଼ିଶାର କୋଣାର୍କ ସୂର୍ଯ୍ୟ ମନ୍ଦିର]] ଭାରତର ପ୍ରତିଟି କୋଣରେ ୟୁନେସ୍କୋ ଦ୍ୱାରା ମାନ୍ୟତା ପ୍ରାପ୍ତ ଅନେକ ବିଶ୍ୱ ଐତିହାସିକ ସ୍ଥଳ ରହିଛି । * '''ସ୍ଥାପତ୍ୟ:''' ଓଡ଼ିଶାର '''କୋଣାର୍କ ସୂର୍ଯ୍ୟ ମନ୍ଦିର''', ଉତ୍ତର ପ୍ରଦେଶର '''ତାଜମହଲ''' ଏବଂ ମଧ୍ୟପ୍ରଦେଶର '''ଖଜୁରାହୋ''' ମନ୍ଦିର । * '''ପ୍ରାକୃତିକ ଐତିହ୍ୟ:''' ଆସାମର '''କାଜିରଙ୍ଗା''' ଜାତୀୟ ଉଦ୍ୟାନ ଏବଂ ପଶ୍ଚିମବଙ୍ଗର '''ସୁନ୍ଦରବନ''' । == କ୍ଷମତା ବିଭାଜନ ଓ ସମ୍ବିଧାନ == ଭାରତୀୟ ସମ୍ବିଧାନର '''ସପ୍ତମ ଅନୁସୂଚୀ''' (Seventh Schedule) ଅନୁଯାୟୀ, କେନ୍ଦ୍ର ଏବଂ ରାଜ୍ୟ ସରକାରଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବିଧାନିକ କ୍ଷମତାକୁ ତିନୋଟି ସୂଚୀରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇଛି । {| class="wikitable" style="width:100%; border:1px solid #aaa;" |+ style="background:#0047AB; color:white; padding:10px; font-size:1.1em;" | '''ସପ୍ତମ ଅନୁସୂଚୀ: କ୍ଷମତା ବଣ୍ଟନ''' |- style="background:#f2f2f2; text-align:center;" ! width="25%" | ସୂଚୀର ନାମ !! width="25%" | କ୍ଷମତା !! width="50%" | ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ ବିଷୟ (ଉଦାହରଣ) |- | '''ସଂଘ ସୂଚୀ''' (Union List) | କେନ୍ଦ୍ର ସରକାର | ପ୍ରତିରକ୍ଷା, ବୈଦେଶିକ ବ୍ୟାପାର, ରେଳବାଇ, ବ୍ୟାଙ୍କିଙ୍ଗ୍ ଏବଂ ଜାତୀୟ ରାଜପଥ । |- | '''ରାଜ୍ୟ ସୂଚୀ''' (State List) | ରାଜ୍ୟ ସରକାର | ପୋଲିସ, ସାର୍ବଜନୀନ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ, କୃଷି, ସ୍ଥାନୀୟ ଶାସନ ଏବଂ ବଜାର । |- | '''ଯୁଗ୍ମ ସୂଚୀ''' (Concurrent List) | କେନ୍ଦ୍ର ଓ ରାଜ୍ୟ | ଶିକ୍ଷା, ଜଙ୍ଗଲ, ବିବାହ ଓ ବିବାହ ବିଚ୍ଛେଦ, ଏବଂ ବନ୍ୟପ୍ରାଣୀ ସଂରକ୍ଷଣ । |} === ଅବଶିଷ୍ଟ କ୍ଷମତା (Residuary Powers) === ଯେଉଁ ବିଷୟଗୁଡ଼ିକ ଏହି ତିନୋଟି ସୂଚୀରେ ଉଲ୍ଲେଖ ନାହିଁ, ସେଗୁଡ଼ିକ ଉପରେ ଆଇନ ପ୍ରଣୟନ କରିବାର କ୍ଷମତା କେବଳ ସଂସଦ ବା କେନ୍ଦ୍ର ସରକାରଙ୍କ ପାଖରେ ରହିଥାଏ । == ଏହାକୁ ମଧ୍ୟ ଦେଖନ୍ତୁ == * ଭାରତର ଉପବିଭାଗ * ରାଜ୍ୟ ଓ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳଗୁଡିକର ଜନସଂଖ୍ୟା ଅନୁସାରେ ସଂଗ୍ରହ == ଆଧାର == {{reflist}} [[ଶ୍ରେଣୀ:ଭାରତର ରାଜ୍ୟ ଓ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ|*]] == ବାହାର ସ୍ରୋତ == * [http://www.india.gov.in/knowindia/state_uts.php ଭାରତ ସରକାରଙ୍କ ସରକାରୀ ପୋର୍ଟାଲ୍: ରାଜ୍ୟ ଓ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ] * [http://www.indohistory.com/modern_states.html ଭାରତର ମାନଚିତ୍ର ଏବଂ ରାଜ୍ୟ ଗଠନର ଇତିହାସ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100111021034/http://www.indohistory.com/modern_states.html |date=2010-01-11 }} * [http://www.citymayors.com/government/india_government.html ଭାରତର ସ୍ଥାନୀୟ ଶାସନ ବ୍ୟବସ୍ଥା ସମ୍ବନ୍ଧିତ ପ୍ରବନ୍ଧ] * [http://www.mapunity.in/maps/india/ ଭାରତର ଏକ ଇଣ୍ଟରାକ୍ଟିଭ୍ ମାନଚିତ୍ର] {{ଭାରତର ରାଜ୍ୟ}} {{DEFAULTSORT:ଭାରତର ରାଜ୍ୟ ଓ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ}} [[ଶ୍ରେଣୀ:ଭାରତର ରାଜ୍ୟ ଓ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ| ]] [[ଶ୍ରେଣୀ:ଭାରତ]] q324mbabswzv35067me5k7qf1ldo3rq 595046 595044 2026-05-07T08:25:00Z Subhamss2008 37188 /* ରାଜ୍ୟ ସମୂହର ସୂଚୀ */ 595046 wikitext text/x-wiki {{ଛୋଟ|ଭାରତର ରାଜ୍ୟ ଓ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ}} [[ଭାରତ]] ଏକ [[ସଂଘୀୟ ଗଣରାଜ୍ୟ]] ଅଟେ ।<ref name="official">{{cite web |url=http://www.india.gov.in/knowindia/state_uts.php|title=States and union territories|accessdate=2007-09-07 |work= }}</ref> ଏହା '''୨୮ଟି''' [[ଭାରତର ରାଜ୍ୟ|ରାଜ୍ୟ]] ଓ '''୮ଟି''' [[କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ]]ରେ ବିଭକ୍ତ । ରାଜ୍ୟ ଓ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳଗୁଡ଼ିକ ପୁନର୍ବାର ଜିଲ୍ଲା ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପ୍ରଶାସନିକ [[ଭାରତର ଉପବିଭାଗ|ଉପବିଭାଗ]]ରେ ବିଭାଜିତ ହୋଇଛି ।<ref name="official"/> {{Short description|ଭାରତର ୨୮ଟି ରାଜ୍ୟ ଓ ୮ଟି କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳର ବିବରଣୀ}} [[ଭାରତ]] ଏକ [[ସଂଘୀୟ ଗଣରାଜ୍ୟ]] ଅଟେ ।<ref name="official">{{cite web |url=http://www.india.gov.in/knowindia/state_uts.php|title=States and union territories|access-date=2007-09-07 |work= }}</ref> ଭାରତୀୟ ସମ୍ବିଧାନ ଅନୁଯାୟୀ, ଦେଶକୁ ପ୍ରଶାସନିକ ସୁବିଧା ଦୃଷ୍ଟିରୁ '''୨୮ଟି''' [[ଭାରତର ରାଜ୍ୟ|ରାଜ୍ୟ]] ଓ '''୮ଟି''' [[କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ]]ରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇଛି । ଏହି ପ୍ରଶାସନିକ ଏକକଗୁଡ଼ିକ ପୁନର୍ବାର ଜିଲ୍ଲା, ତହସିଲ ଏବଂ ଗ୍ରାମ ପଞ୍ଚାୟତ ପରି ବିଭିନ୍ନ [[ଭାରତର ଉପବିଭାଗ|ଉପବିଭାଗ]]ରେ ବିଭାଜିତ ହୋଇଛି । == ରାଜ୍ୟ ସମୂହର ସୂଚୀ == ଭାରତର ରାଜ୍ୟଗୁଡ଼ିକର ନିଜସ୍ୱ ନିର୍ବାଚିତ ସରକାର ରହିଥାଏ । ନିମ୍ନଲିଖିତ ସାରଣୀରେ ଭାରତର ୨୮ଟି ରାଜ୍ୟର ସବିଶେଷ ବିବରଣୀ ପ୍ରଦାନ କରାଯାଇଛି: {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center; font-family: sans-serif;" |- style="background-color:#0072B2; color:white; font-size: 1.05em;" ! scope="col" | ମାନଚିତ୍ର ! scope="col" | ରାଜ୍ୟ ! scope="col" | ରାଜଧାନୀ ! scope="col" | ସ୍ଥାପନା ବର୍ଷ ! scope="col" | ଆୟତନ (କି.ମି.<sup>୨</sup>) ! scope="col" | ଜନସଂଖ୍ୟା<ref>[http://censusindia.gov.in/2011-prov-results/paper2/data_files/india/Statement2_RU_Pop&Sexrtaio_State.xls Provisional Population Totals of India (2011)]</ref> ! scope="col" | ସାକ୍ଷରତା ହାର ! scope="col" | ମୁଖ୍ୟ ଭାଷା ! scope="col" | ଜିଲ୍ଲା ! scope="col" | ଲୋକ ସଭା ! scope="col" | ବିଶେଷ ସୂଚନା |- style="background-color:#F0F8FF;" | [[File:Arunachal Pradesh locator map.svg|80px]] || '''[[ଅରୁଣାଚଳ ପ୍ରଦେଶ]]''' || [[ଇଟାନଗର]] || ୨୦ ଫେବୃଆରୀ ୧୯୮୭ || ୮୩,୭୪୩ || ୧୩,୮୨,୬୧୧ || ୬୫.୩୮% || ଇଂରାଜୀ || ୨୮ || ୨ || ଏହାକୁ 'ଉଦିତ ସୂର୍ଯ୍ୟର ଦେଶ' କୁହାଯାଏ । |- | [[File:Assam locator map.svg|80px]] || '''[[ଆସାମ]]''' || [[ଦିସପୁର]] || ୨୬ ଜାନୁଆରୀ ୧୯୫୦ || ୭୮,୫୫୦ || ୩,୧୧,୬୯,୨୭୨ || ୭୨.୧୯% || ଅସମୀୟା || ୩୫ || ୧୪ || ଚା' ଚାଷ ଓ ଏକଶୃଙ୍ଗୀ ଗଣ୍ଡା ପାଇଁ ପ୍ରସିଦ୍ଧ । |- style="background-color:#F0F8FF;" | [[File:Andhra Pradesh districts map from 2 June 2014.svg|80px]] || '''[[ଆନ୍ଧ୍ର ପ୍ରଦେଶ]]''' || [[ଅମରାବତୀ]] || ୧ ନଭେମ୍ବର ୧୯୫୬ || ୧,୬୨,୯୭୫ || ୪,୯୩,୮୬,୭୯୯ || ୬୭.୦୨% || ତେଲୁଗୁ || ୨୬ || ୨୫ || ଭାଷା ଭିତ୍ତିରେ ଗଠିତ ପ୍ରଥମ ରାଜ୍ୟ । |- | [[File:Uttar Pradesh administrative divisions-or.svg|80px]] || '''[[ଉତ୍ତର ପ୍ରଦେଶ]]''' || [[ଲକ୍ଷ୍ନୌ]] || ୨୬ ଜାନୁଆରୀ ୧୯୫୦ || ୨,୪୩,୨୯୬ || ୧୯,୯୫,୮୧,୪୭୭ || ୬୭.୬୮% || ହିନ୍ଦୀ || ୭୫ || ୮୦ || ଜନସଂଖ୍ୟା ଦୃଷ୍ଟିରୁ ଭାରତର ସର୍ବବୃହତ ରାଜ୍ୟ । |- style="background-color:#F0F8FF;" | [[File:Uttarakhand locator map.svg|80px]] || '''[[ଉତ୍ତରାଖଣ୍ଡ]]''' || [[ଡେରାଡୁନ]] || ୯ ନଭେମ୍ବର ୨୦୦୦ || ୫୩,୫୬୬ || ୧,୦୧,୧୬,୭୫୨ || ୭୮.୮୨% || ହିନ୍ଦୀ || ୧୩ || ୫ || ଏହାକୁ 'ଦେବଭୂମି' କୁହାଯାଏ । |- | [[File:Odisha locator map.svg|80px]] || '''[[ଓଡ଼ିଶା]]''' || [[ଭୁବନେଶ୍ୱର]] || ୧ ଅପ୍ରେଲ ୧୯୩୬ || ୧,୫୫,୮୨୦ || ୪,୧୯,୪୭,୩୫୮ || ୭୨.୮୭% || [[ଓଡ଼ିଆ ଭାଷା|ଓଡ଼ିଆ]] || ୩୦ || ୨୧ || ପ୍ରାଚୀନ କଳିଙ୍ଗର ଭୂମି ଓ ଜଗନ୍ନାଥ ସଂସ୍କୃତିର କେନ୍ଦ୍ର । |- style="background-color:#F0F8FF;" | [[File:Karnataka locator map.svg|80px]] || '''[[କର୍ଣ୍ଣାଟକ]]''' || [[ବେଙ୍ଗାଳୁରୁ]] || ୧ ନଭେମ୍ବର ୧୯୫୬ || ୧,୯୧,୭୯୧ || ୬,୧୧,୩୦,୭୦୪ || ୭୫.୩୬% || କନ୍ନଡ || ୩୧ || ୨୮ || ଭାରତର ସୂଚନା ଓ ପ୍ରଯୁକ୍ତିବିଦ୍ୟା (IT) ହବ୍ । |- | [[File:Kerala locator map.svg|80px]] || '''[[କେରଳ]]''' || [[ଥିରୁଅନନ୍ତପୁରମ]] || ୧ ନଭେମ୍ବର ୧୯୫୬ || ୩୮,୮୬୩ || ୩,୩୩,୮୭,୬୭୭ || ୯୪.୦୦% || ମାଲାୟାଲମ || ୧୪ || ୨୦ || ସାକ୍ଷରତା ହାରରେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସ୍ଥାନରେ ଅଛି । |- style="background-color:#F0F8FF;" | [[File:Gujarat locator map.svg|80px]] || '''[[ଗୁଜରାଟ]]''' || [[ଗାନ୍ଧୀନଗର]] || ୧ ମଇ ୧୯୬୦ || ୧,୯୬,୦୨୪ || ୬,୦୩,୮୩,୬୨୮ || ୭୮.୦୩% || ଗୁଜରାଟୀ || ୩୩ || ୨୬ || ଭାରତର ଦୀର୍ଘତମ ଉପକୂଳ ବିଶିଷ୍ଟ ରାଜ୍ୟ । |- | [[File:Goa locator map.svg|80px]] || '''[[ଗୋଆ]]''' || [[ପାଣାଜୀ]] || ୩୦ ମଇ ୧୯୮୭ || ୩,୭୦୨ || ୧୪,୫୭,୭୨୩ || ୮୮.୭୦% || କୋଙ୍କଣୀ || ୦୨ || ୨ || ଆୟତନ ଦୃଷ୍ଟିରୁ ଭାରତର କ୍ଷୁଦ୍ରତମ ରାଜ୍ୟ । |- style="background-color:#F0F8FF;" | [[File:Chhattisgarh locator map.svg|80px]] || '''[[ଛତିଶଗଡ଼]]''' || [[ରାୟପୁର, ଛତିଶଗଡ଼|ରାୟପୁର]] || ୧ ନଭେମ୍ବର ୨୦୦୦ || ୧,୩୫,୧୯୪ || ୨,୫୫,୪୦,୧୯୬ || ୭୦.୨୮% || ହିନ୍ଦୀ || ୩୩ || ୧୧ || ମଧ୍ୟପ୍ରଦେଶରୁ ପୃଥକ ହୋଇ ଗଠିତ । |- | [[File:Jharkhand locator map.svg|80px]] || '''[[ଝାଡ଼ଖଣ୍ଡ]]''' || [[ରାଞ୍ଚି]] || ୧୫ ନଭେମ୍ବର ୨୦୦୦ || ୭୪,୬୭୭ || ୩,୨୯,୬୬,୨୩୮ || ୬୬.୪୧% || ହିନ୍ଦୀ || ୨୪ || ୧୪ || ଖଣିଜ ସମ୍ପଦରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ରାଜ୍ୟ । |- style="background-color:#F0F8FF;" | [[File:Tamil Nadu locator map.svg|80px]] || '''[[ତାମିଲନାଡୁ]]''' || [[ଚେନ୍ନାଇ]] || ୨୬ ଜାନୁଆରୀ ୧୯୫୦ || ୧,୩୦,୦୫୮ || ୭,୨୧,୩୮,୯୫୮ || ୮୦.୦୯% || ତାମିଲ || ୩୮ || ୩୯ || ଦ୍ରାବିଡ଼ ସଂସ୍କୃତି ଓ ଭାରତନାଟ୍ୟମ୍ ପାଇଁ ପ୍ରସିଦ୍ଧ । |- | [[File:Telangana districts.svg|80px]] || '''[[ତେଲେଙ୍ଗାନା]]''' || [[ହାଇଦ୍ରାବାଦ]] || ୨ ଜୁନ ୨୦୧୪ || ୧,୧୨,୦୭୭ || ୩,୮୦,୦୩,୬୭୪ || ୬୬.୫୪% || ତେଲୁଗୁ || ୩୩ || ୧୭ || ଭାରତର ସର୍ବନୂତନ ଗଠିତ ରାଜ୍ୟ । |- style="background-color:#F0F8FF;" | [[File:Tripura-district-map.svg|80px]] || '''[[ତ୍ରିପୁରା]]''' || [[ଅଗରତାଲା]] || ୨୧ ଜାନୁଆରୀ ୧୯୭୨ || ୧୦,୪୯୧ || ୩୬,୭୧,୦୩୨ || ୮୭.୨୨% || ବଙ୍ଗାଳୀ, କୋକବୋରୋକ || ୦୮ || ୨ || ବଙ୍ଗଳା ସଂସ୍କୃତିର ପ୍ରଭାବ ଥିବା ରାଜ୍ୟ । |- | [[File:Nagaland locator map.svg|80px]] || '''[[ନାଗାଲ୍ୟାଣ୍ଡ|ନାଗାଲାଣ୍ଡ]]''' || [[କୋହିମା]] || ୧ ଡିସେମ୍ବର ୧୯୬୩ || ୧୬,୫୭୯ || ୧୯,୮୦,୬୦୨ || ୭୯.୫୫% || ଇଂରାଜୀ || ୧୬ || ୧ || ହର୍ଣ୍ଣବିଲ୍ ମହୋତ୍ସବ ଏଠାର ପ୍ରମୁଖ ପର୍ବ । |- style="background-color:#F0F8FF;" | [[File:Punjab district map.png|80px]] || '''[[ପଞ୍ଜାବ, ଭାରତ|ପଞ୍ଜାବ]]''' || [[ଚଣ୍ଡୀଗଡ଼]] || ୧ ନଭେମ୍ବର ୧୯୬୬ || ୫୦,୩୬୨ || ୨,୭୭,୦୪,୨୩୬ || ୭୫.୮୪% || ପଞ୍ଜାବୀ || ୨୩ || ୧୩ || ପାଞ୍ଚଟି ନଦୀର ଭୂମି ଓ ଶିଖ୍ ଧର୍ମର କେନ୍ଦ୍ର । |- | [[File:West Bengal locator map.svg|80px]] || '''[[ପଶ୍ଚିମ ବଙ୍ଗ|ପଶ୍ଚିମବଙ୍ଗ]]''' || [[କୋଲକାତା]] || ୧୫ ଅଗଷ୍ଟ ୧୯୪୭ || ୮୮,୭୫୨ || ୯,୧୩,୪୭,୭୩୬ || ୭୬.୨୬% || ବଙ୍ଗାଳୀ || ୨୩ || ୪୨ || ସୁନ୍ଦରବନ ଓ ରୟାଲ ବେଙ୍ଗଲ ଟାଇଗରର ବାସସ୍ଥଳୀ । |- style="background-color:#F0F8FF;" | [[File:Bihar locator map.svg|80px]] || '''[[ବିହାର]]''' || [[ପାଟଣା, ବିହାର|ପାଟନା]] || ୨୬ ଜାନୁଆରୀ ୧୯୫୦ || ୯୯,୨୦୦ || ୧୦,୩୮,୦୪,୬୩୭ || ୬୧.୮୦% || ହିନ୍ଦୀ || ୩୮ || ୪୦ || ଜନସଂଖ୍ୟା ଘନତ୍ୱ ଦୃଷ୍ଟିରୁ ପ୍ରଥମ । |- | [[File:Manipur locator map.svg|80px]] || '''[[ମଣିପୁର]]''' || [[ଇମ୍ଫାଲ]] || ୨୧ ଜାନୁଆରୀ ୧୯୭୨ || ୨୨,୩୪୭ || ୨୭,୨୧,୭୫୬ || ୭୬.୯୪% || ମଣିପୁରୀ || ୧୬ || ୨ || ଲୋକଟାକ ହ୍ରଦ ପାଇଁ ପ୍ରସିଦ୍ଧ । |- style="background-color:#F0F8FF;" | [[File:Madhya Pradesh district map.svg|80px]] || '''[[ମଧ୍ୟ ପ୍ରଦେଶ]]''' || [[ଭୋପାଳ]] || ୧ ନଭେମ୍ବର ୧୯୫୬ || ୩,୦୮,୨୫୨ || ୭,୨୫,୯୭,୫୬୫ || ୬୯.୩୨% || ହିନ୍ଦୀ || ୫୫ || ୨୯ || ଭାରତର ହୃଦୟ ଭାବେ ପରିଚିତ । |- | [[File:Maharashtra locator map.svg|80px]] || '''[[ମହାରାଷ୍ଟ୍ର]]''' || [[ମୁମ୍ବାଇ]] || ୧ ମଇ ୧୯୬୦ || ୩,୦୭,୭୧୩ || ୧୧,୨୩,୭୨,୯୭୨ || ୮୨.୩୪% || ମରାଠୀ || ୩୬ || ୪୮ || ଭାରତର ଆର୍ଥିକ ରାଜଧାନୀ । |- style="background-color:#F0F8FF;" | [[File:Districts of Mizoram (2021).png|80px]] || '''[[ମିଜୋରାମ|ମିଜୋରମ]]''' || [[ଆଇଜୋଲ]] || ୨୦ ଫେବୃଆରୀ ୧୯୮୭ || ୨୧,୦୮୧ || ୧୦,୯୧,୦୧୪ || ୯୧.୩୩% || ମିଜୋ || ୧୧ || ୧ || ବାଉଁଶ ନୃତ୍ୟ (Cheraw) ପାଇଁ ଜଣାଶୁଣା । |- | [[File:Meghalaya locator map.svg|80px]] || '''[[ମେଘାଳୟ]]''' || [[ଶିଲଂ]] || ୨୧ ଜାନୁଆରୀ ୧୯୭୨ || ୨୨,୭୨୦ || ୨୯,୬୪,୦୦୭ || ୭୪.୪୩% || ଇଂରାଜୀ || ୧୨ || ୨ || ବିଶ୍ୱର ସର୍ବାଧିକ ବର୍ଷା ହେଉଥିବା ସ୍ଥାନ (ମାଉସିନରାମ) । |- style="background-color:#F0F8FF;" | [[File:Rajasthan locator map.svg|80px]] || '''[[ରାଜସ୍ଥାନ]]''' || [[ଜୟପୁର, ରାଜସ୍ଥାନ|ଜୟପୁର]] || ୨୬ ଜାନୁଆରୀ ୧୯୫୦ || ୩,୪୨,୨୩୯ || ୬,୮୬,୨୧,୦୧୨ || ୬୬.୧୧% || ହିନ୍ଦୀ || ୫୦ || ୨୫ || ଆୟତନ ଦୃଷ୍ଟିରୁ ଭାରତର ସର୍ବବୃହତ ରାଜ୍ୟ । |- | [[File:Sikkim districts after 2021.svg|80px]] || '''[[ସିକିମ]]''' || [[ଗାଙ୍ଗଟକ]] || ୧୬ ମଇ ୧୯୭୫ || ୭,୦୯୬ || ୬,୦୭,୬୮୮ || ୮୧.୪୨% || ନେପାଳୀ || ୦୬ || ୧ || ଭାରତର ପ୍ରଥମ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଜୈବିକ କୃଷି (Organic) ରାଜ୍ୟ । |- style="background-color:#F0F8FF;" | [[File:Haryana locator map.svg|80px]] || '''[[ହରିୟାଣା|ହରିଆଣା]]''' || [[ଚଣ୍ଡୀଗଡ଼]] || ୧ ନଭେମ୍ବର ୧୯୬୬ || ୪୪,୨୧୨ || ୨,୫୩,୫୩,୦୮୧ || ୭୫.୫୫% || ହିନ୍ଦୀ || ୨୨ || ୧୦ || ପଞ୍ଜାବରୁ ପୃଥକ ହୋଇ ଗଠିତ । |- | [[File:Himachal Pradesh locator map.svg|80px]] || '''[[ହିମାଚଳ ପ୍ରଦେଶ]]''' || [[ଶିମଲା]] || ୨୫ ଜାନୁଆରୀ ୧୯୭୧ || ୫୫,୬୭୩ || ୬୮,୫୬,୫୦୯ || ୮୨.୮୦% || ହିନ୍ଦୀ || ୧୨ || ୪ || ହିମାଳୟ କୋଳରେ ଅବସ୍ଥିତ ପର୍ଯ୍ୟଟନ ସ୍ଥଳୀ । |} == କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ ସମୂହ == ଏହି ଅଞ୍ଚଳଗୁଡ଼ିକ ସିଧାସଳଖ କେନ୍ଦ୍ର ସରକାରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପରିଚାଳିତ ହୋଇଥାଏ । ନିମ୍ନରେ ୮ଟି କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳର ତଥ୍ୟ ଦିଆଗଲା: {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center; font-family: sans-serif;" |- style="background-color:#E67E22; color:white; font-size: 1.05em;" ! scope="col" | ମାନଚିତ୍ର ! scope="col" | କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ ! scope="col" | ରାଜଧାନୀ ! scope="col" | ଆୟତନ (କି.ମି.<sup>୨</sup>) ! scope="col" | ଜନସଂଖ୍ୟା ! scope="col" | ସାକ୍ଷରତା ହାର ! scope="col" | ବିଶେଷତ୍ୱ |- style="background-color:#FFF5EE;" | [[File:Andaman and Nicobar Islands locator map.svg|80px]] || '''[[ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜ]]''' || [[ପୋର୍ଟ ବ୍ଲେୟର|ଶ୍ରୀ ବିଜୟ ପୁରମ୍]] || ୮,୨୪୯ || ୪,୧୯,୯୭୮ || ୮୬.୨୭% || ବଙ୍ଗୋପସାଗରରେ ଅବସ୍ଥିତ ୫୭୨ଟି ଦ୍ୱୀପର ସମୂହ । |- | [[File:Chandigarh locator map.svg|80px]] || '''[[ଚଣ୍ଡୀଗଡ଼]]''' || [[ଚଣ୍ଡୀଗଡ଼]] || ୧୧୪ || ୧୩,୬୪,୦୦୦ || ୮୬.୪୩% || ପଞ୍ଜାବ ଓ ହରିୟାଣାର ମିଳିତ ରାଜଧାନୀ । |- style="background-color:#FFF5EE;" | [[File:Dadra and Nagar Haveli and Daman and Diu locator map.svg|80px]] || '''[[ଦାଦ୍ରା ଓ ନଗର ହବେଳୀ ଏବଂ ଡାମନ ଓ ଡିଉ|ଦାଦ୍ରା-ନଗର ହାଭେଳୀ ଓ ଦାମନ-ଦିଉ]]''' || [[ଡାମନ]] || ୬୦୩ || ୭,୪୭,୦୦୦ || ୮୨.୩୬% || ୨୦୨୦ରେ ଦୁଇଟି କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳକୁ ମିଶ୍ରଣ କରାଗଲା । |- | [[File:Delhi locator map.svg|80px]] || '''[[ଦିଲ୍ଲୀ|ଦିଲ୍ଲୀ (ଜାତୀୟ ରାଜଧାନୀ ଅଞ୍ଚଳ)]]''' || [[ନୂଆ ଦିଲ୍ଲୀ|ନୂଆଦିଲ୍ଲୀ]] || ୧,୪୮୪ || ୩,୩୮,୦୭,୦୦୦ || ୮୮.୭୦% || ଭାରତର ରାଜନୈତିକ କେନ୍ଦ୍ର ଏବଂ ରାଜଧାନୀ । |- style="background-color:#FFF5EE;" | [[File:Jammu and Kashmir locator map.svg|80px]] || '''[[ଜମ୍ମୁ ଓ କଶ୍ମୀର|ଜମ୍ମୁ ଓ କାଶ୍ମୀର]]''' || [[ଶ୍ରୀନଗର]] (ଗ୍ରୀଷ୍ମ), [[ଜାମ୍ମୁ|ଜମ୍ମୁ]] (ଶୀତ) || ୪୨,୨୪୧ || ୧,୫୮,୬୭,୦୧୩ || ୭୭.୩୦% || ୨୦୧୯ରେ ରାଜ୍ୟରୁ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳରେ ପରିଣତ । |- | [[File:Ladakh locator map.svg|80px]] || '''[[ଲଦାଖ]]''' || [[ଲେହ]], [[କାରଗିଲ]] || ୫୯,୧୪୬ || ୩,୦୩,୯୨୮ || ୭୪.୨୭% || କ୍ଷେତ୍ରଫଳ ଦୃଷ୍ଟିରୁ ସର୍ବବୃହତ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ । |- style="background-color:#FFF5EE;" | [[File:Lakshadweep locator map.svg|80px]] || '''[[ଲାକ୍ଷାଦ୍ୱୀପ]]''' || [[କବରତ୍ତୀ|କାଭାରାତ୍ତି]] || ୩୨ || ୬୯,୮୭୩ || ୯୨.୨୮% || ଆରବ ସାଗରରେ ଅବସ୍ଥିତ ପ୍ରବାଳ ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜ । |- | [[File:Puducherry locator map.svg|80px]] || '''[[ପୁଡୁଚେରୀ]]''' || [[ପୁଡୁଚେରୀ (ସହର)|ପୁଡୁଚେରୀ]] || ୪୮୩ || ୧୬,୪୩,୦୦୦ || ୮୬.୫୫% || ପୂର୍ବତନ ଫରାସୀ ଉପନିବେଶ । |} == କେନ୍ଦ୍ର ଓ ରାଜ୍ୟ ସରକାରଙ୍କ ମୁଖ୍ୟ ବିଭାଗ ଓ ଦାୟିତ୍ୱ == ଭାରତୀୟ ସମ୍ବିଧାନର ସପ୍ତମ ଅନୁସୂଚୀ ଅନୁଯାୟୀ କ୍ଷମତାକୁ ତିନୋଟି ତାଲିକାରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇଛି: ସଂଘ ସୂଚୀ (କେନ୍ଦ୍ର), ରାଜ୍ୟ ସୂଚୀ ଏବଂ ଯୁଗ୍ମ ସୂଚୀ । {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border:1px solid #aaa; text-align:left;" |+ style="background:#003366; color:white; padding:10px; font-size:1.1em;" | '''ଶାସନ ବ୍ୟବସ୍ଥା: କେନ୍ଦ୍ର ବନାମ ରାଜ୍ୟ''' |- style="background:#E9E9E9; text-align:center;" ! width="20%" | ବିଭାଗ ! width="40%" | କେନ୍ଦ୍ର ସରକାରଙ୍କ ଦାୟିତ୍ୱ (ସଂଘ ସୂଚୀ) ! width="40%" | ରାଜ୍ୟ ସରକାରଙ୍କ ଦାୟିତ୍ୱ (ରାଜ୍ୟ ସୂଚୀ) |- | '''ପ୍ରତିରକ୍ଷା ଓ ସୁରକ୍ଷା''' | ସେନା, ନୌସେନା, ବାୟୁସେନା ଏବଂ ଆନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ସୀମା ସୁରକ୍ଷା । | ଆଭ୍ୟନ୍ତରୀଣ ଶାନ୍ତି ରକ୍ଷା ପାଇଁ ରାଜ୍ୟ ପୋଲିସ ବାହିନୀ । |- | '''ବୈଦେଶିକ ବ୍ୟାପାର''' | ଅନ୍ୟ ଦେଶ ସହିତ ସମ୍ପର୍କ, ଚୁକ୍ତିନାମା ଏବଂ କୂଟନୀତି । | କୌଣସି ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଦାୟିତ୍ୱ ନାହିଁ (କେନ୍ଦ୍ରର ନିୟମ ପାଳନ କରନ୍ତି) । |- | '''ଅର୍ଥ ଓ ମୁଦ୍ରା''' | ମୁଦ୍ରା ଛାପିବା, ବ୍ୟାଙ୍କିଙ୍ଗ୍ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଏବଂ ଆୟକର (Income Tax) । | ବିକ୍ରୟ କର, ଜମି ରାଜସ୍ୱ ଏବଂ ରାଜ୍ୟ ଅବକାରୀ ଶୁଳ୍କ । |- | '''ପରିବହନ''' | ଭାରତୀୟ ରେଳବାଇ, ଜାତୀୟ ରାଜପଥ (NH) ଏବଂ ବିମାନ ଚଳାଚଳ । | ରାଜ୍ୟ ପରିବହନ ନିଗମ (Bus), ଗ୍ରାମ୍ୟ ରାସ୍ତା ଓ ପଞ୍ଚାୟତ ପଥ । |- | '''ନ୍ୟାୟପାଳିକା''' | ସର୍ବୋଚ୍ଚ ନ୍ୟାୟାଳୟ (Supreme Court) ର ପରିଚାଳନା । | ଉଚ୍ଚ ନ୍ୟାୟାଳୟ (High Court) ଓ ଜିଲ୍ଲା କୋର୍ଟ । |- | '''ଲୋକସେବା''' | ସର୍ବଭାରତୀୟ ସେବା (IAS, IPS) ଓ UPSC । | ରାଜ୍ୟ ପ୍ରଶାସନିକ ସେବା (ଯଥା: OAS) ଓ OPSC । |} === ଯୁଗ୍ମ ସୂଚୀ (Concurrent List) === ଏହି ବିଷୟଗୁଡ଼ିକ ଉପରେ ଉଭୟ କେନ୍ଦ୍ର ଓ ରାଜ୍ୟ ସରକାର ନିୟମ ପ୍ରଣୟନ କରିପାରିବେ: * ଶିକ୍ଷା: ବିଦ୍ୟାଳୟ ଓ ବିଶ୍ୱବିଦ୍ୟାଳୟ ସ୍ତରୀୟ ଶିକ୍ଷାଦାନ । * ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ: ଡାକ୍ତରଖାନା ପରିଚାଳନା ଏବଂ ମହାମାରୀ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ । * ଅରଣ୍ୟ ଓ ବନ୍ୟପ୍ରାଣୀ: ଜଙ୍ଗଲ ସଂରକ୍ଷଣ ଏବଂ ପରିବେଶ ସୁରକ୍ଷା । * ବିବାହ ଓ ଉତ୍ତରାଧିକାର: ସାମାଜିକ ନିୟମାବଳୀ ଏବଂ ପଞ୍ଜୀକରଣ । == ଇତିହାସ == ଭାରତର ପ୍ରଶାସନିକ ବିଭାଜନର ଇତିହାସ ଅତି ପ୍ରାଚୀନ, ମାତ୍ର ଆଧୁନିକ ରାଜ୍ୟ ଗଠନ ପ୍ରକ୍ରିୟା ବ୍ରିଟିଶ ଶାସନ କାଳରୁ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିଲା । ସ୍ୱାଧୀନତା ପରେ ଭାଷା ଏବଂ ପ୍ରଶାସନିକ ସୁବିଧା ଆଧାରରେ ରାଜ୍ୟଗୁଡ଼ିକର ପୁନର୍ଗଠନ କରାଯାଇଛି । {| class="wikitable" style="width:100%; border:1px solid #aaa; line-height:1.6em;" |+ style="background:#003366; color:white; padding:10px; font-size:1.2em;" | '''ଭାରତର ରାଜ୍ୟ ଗଠନର ଐତିହାସିକ କ୍ରମବିକାଶ''' |- style="background:#eeeeee; text-align:center;" ! width="20%" | ସମୟକାଳ !! width="80%" | ମୁଖ୍ୟ ଐତିହାସିକ ଘଟଣାବଳୀ |- | style="background:#f9f9f9; font-weight:bold;" | ବ୍ରିଟିଶ ଭାରତ <br>(୧୯୪୭ ପୂର୍ବରୁ) | ବ୍ରିଟିଶ ଶାସନ କାଳରେ ଭାରତ ଦୁଇ ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ ଥିଲା: '''ପ୍ରଦେଶ (Provinces)''' ଯାହା ସିଧାସଳଖ ବ୍ରିଟିଶଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଶାସିତ ହେଉଥିଲା ଏବଂ '''ଦେଶୀୟ ରାଜ୍ୟ (Princely States)''' ଯାହା ସ୍ଥାନୀୟ ରାଜାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଶାସିତ ହେଉଥିଲା । ୧୯୩୬ରେ ଓଡ଼ିଶା ଭାଷା ଭିତ୍ତିରେ ପ୍ରଥମ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ପ୍ରଦେଶ ଭାବେ ଗଠିତ ହୋଇଥିଲା । |- | style="background:#f9f9f9; font-weight:bold;" | ସ୍ୱାଧୀନତା ପରେ <br>(୧୯୪୭–୧୯୫୦) | ସ୍ୱାଧୀନତା ପରେ ସର୍ଦ୍ଦାର ବଲ୍ଲଭଭାଇ ପଟେଲଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ୫୬୨ଟି ଦେଶୀୟ ରାଜ୍ୟକୁ ଭାରତ ସଂଘରେ ମିଶ୍ରଣ କରାଗଲା । ୧୯୫୦ ସମ୍ବିଧାନ ଅନୁଯାୟୀ ରାଜ୍ୟଗୁଡ଼ିକ କୁ ୪ଟି ଶ୍ରେଣୀରେ (Part A, B, C, D) ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇଥିଲା । |- | style="background:#f9f9f9; font-weight:bold;" | ରାଜ୍ୟ ପୁନର୍ଗଠନ <br>(୧୯୫୬) | ୧୯୫୩ରେ ଭାଷା ଭିତ୍ତିରେ '''ଆନ୍ଧ୍ର ପ୍ରଦେଶ''' ପ୍ରଥମ ରାଜ୍ୟ ଭାବେ ଗଠିତ ହେଲା । ଏହାପରେ ୧୯୫୬ରେ '''ରାଜ୍ୟ ପୁନର୍ଗଠନ ଆଇନ''' (States Reorganisation Act) ପାରିତ ହେଲା, ଯାହାଦ୍ୱାରା ଦେଶକୁ ୧୪ଟି ରାଜ୍ୟ ଓ ୬ଟି କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳରେ ପୁନଃବିଭକ୍ତ କରାଗଲା । |- | style="background:#f9f9f9; font-weight:bold;" | ପରବର୍ତ୍ତୀ ବିଭାଜନ <br>(୧୯୬୦–୨୦୦୦) | * '''୧୯୬୦:''' ବମ୍ବେ ପ୍ରଦେଶ ବିଭାଜିତ ହୋଇ ଗୁଜରାଟ ଓ ମହାରାଷ୍ଟ୍ର ଗଠିତ ।<br>* '''୧୯୬୬:''' ପଞ୍ଜାବରୁ ହରିୟାଣା ପୃଥକ ହେଲା ।<br>* '''୨୦୦୦:''' ତିନୋଟି ନୂଆ ରାଜ୍ୟ ଗଠିତ: ଛତିଶଗଡ଼, ଉତ୍ତରାଖଣ୍ଡ ଏବଂ ଝାଡ଼ଖଣ୍ଡ । |- | style="background:#f9f9f9; font-weight:bold;" | ଆଧୁନିକ ପରିବର୍ତ୍ତନ <br>(୨୦୧୪–ବର୍ତ୍ତମାନ) | * '''୨୦୧୪:''' ଆନ୍ଧ୍ର ପ୍ରଦେଶରୁ ପୃଥକ ହୋଇ '''ତେଲେଙ୍ଗାନା''' ୨୯ତମ ରାଜ୍ୟ ହେଲା ।<br>* '''୨୦୧୯:''' ଜମ୍ମୁ ଓ କାଶ୍ମୀରର ରାଜ୍ୟ ମାନ୍ୟତା ରଦ୍ଦ ହୋଇ ଏହାକୁ ଦୁଇଟି କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ (ଜମ୍ମୁ-କାଶ୍ମୀର ଓ ଲଦାଖ)ରେ ପରିଣତ କରାଗଲା ।<br>* '''୨୦୨୦:''' ଦାଦ୍ରା-ନଗର ହାଭେଳୀ ଏବଂ ଦାମନ-ଦିଉର ମିଶ୍ରଣ କରାଗଲା । |} === ମୁଖ୍ୟ ମାଇଲଖୁଣ୍ଟ === * **୧୯୩୬:** ଓଡ଼ିଶା ପ୍ରଥମ ଭାଷାଭିତ୍ତିକ ପ୍ରଦେଶ । * **୧୯୫୩:** ଫଜଲ ଅଲି କମିଶନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ରାଜ୍ୟ ପୁନର୍ଗଠନ ପାଇଁ ସୁପାରିଶ । * **୨୦୧୯:** ଧାରା ୩୭୦ ଉଚ୍ଛେଦ ଏବଂ ଜମ୍ମୁ-କାଶ୍ମୀର ପୁନର୍ଗଠନ । == ଶାସନ ବ୍ୟବସ୍ଥା == ଭାରତୀୟ ସମ୍ବିଧାନ ଅନୁଯାୟୀ, ଦେଶରେ ଏକ ଦ୍ୱିସ୍ତରୀୟ ଶାସନ ବ୍ୟବସ୍ଥା ପ୍ରଚଳିତ । ରାଜ୍ୟଗୁଡ଼ିକ ସ୍ୱାୟତ୍ତ ଶାସନ କରୁଥିବା ବେଳେ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳଗୁଡ଼ିକ ସିଧାସଳଖ କେନ୍ଦ୍ର ସରକାରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପରିଚାଳିତ ହୁଅନ୍ତି । {| class="wikitable" style="width:100%; border:1px solid #aaa; line-height:1.6em;" |+ style="background:#4B0082; color:white; padding:10px; font-size:1.2em;" | '''ରାଜ୍ୟ ଓ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳର ଶାସନଗତ ପ୍ରଭେଦ''' |- style="background:#f2f2f2; text-align:center;" ! width="20%" | ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ !! width="40%" | ରାଜ୍ୟ (States) !! width="40%" | କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ (UTs) |- | '''ସାମ୍ବିଧାନିକ ମୁଖ୍ୟ''' | [[ରାଜ୍ୟପାଳ]] (Governor) | [[ଉପରାଜ୍ୟପାଳ]] (Lt. Governor) କିମ୍ବା ପ୍ରଶାସକ (Administrator) |- | '''ପ୍ରଶାସନିକ ମୁଖ୍ୟ''' | [[ମୁଖ୍ୟମନ୍ତ୍ରୀ]] (ନିର୍ବାଚିତ) | ଭାରତର [[ରାଷ୍ଟ୍ରପତି]] (କେନ୍ଦ୍ର ସରକାରଙ୍କ ପ୍ରତିନିଧିଙ୍କ ଜରିଆରେ) |- | '''ବିଧାନସଭା''' | ସମସ୍ତ ରାଜ୍ୟରେ ନିଜସ୍ୱ ବିଧାନସଭା ରହିଛି । | କେବଳ ଦିଲ୍ଲୀ, ପୁଡୁଚେରୀ ଏବଂ ଜମ୍ମୁ-କାଶ୍ମୀରରେ ବିଧାନସଭା ରହିଛି । |- | '''ଆଇନ ପ୍ରଣୟନ''' | ରାଜ୍ୟ ସୂଚୀରେ ଥିବା ବିଷୟ ଉପରେ ସ୍ୱାଧୀନ ଭାବେ ଆଇନ ଗଢ଼ିପାରିବେ । | ସଂସଦ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଣୀତ ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ପରିଚାଳିତ ହୁଅନ୍ତି । |- | '''ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ''' | ସଂସଦର ଉଭୟ ସଦନ ([[ଲୋକ ସଭା]] ଓ [[ରାଜ୍ୟ ସଭା]])ରେ ପ୍ରତିନିଧି ରହନ୍ତି । | ସମସ୍ତ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳର ରାଜ୍ୟ ସଭାରେ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ ନାହିଁ । |} === ମୁଖ୍ୟ ଶାସନ ସଂସ୍ଥା === * '''ରାଜ୍ୟ ସରକାର:''' ପ୍ରତି ରାଜ୍ୟର ଶାସନ ବ୍ୟବସ୍ଥା ତିନୋଟି ଅଙ୍ଗକୁ ନେଇ ଗଠିତ: ବିଧାୟିକା (Legislature), କାର୍ଯ୍ୟପାଳିକା (Executive) ଏବଂ ନ୍ୟାୟପାଳିକା (Judiciary) । * '''କେନ୍ଦ୍ର ସରକାରଙ୍କ ଭୂମିକା:''' କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳଗୁଡ଼ିକରେ ଗୃହ ମନ୍ତ୍ରଣାଳୟ (Ministry of Home Affairs) ପ୍ରଶାସନିକ ନିଷ୍ପତ୍ତି ନେବାରେ ପ୍ରମୁଖ ଭୂମିକା ଗ୍ରହଣ କରେ । * '''ସ୍ଥାନୀୟ ଶାସନ:''' ଉଭୟ କ୍ଷେତ୍ରରେ ପଞ୍ଚାୟତିରାଜ ଏବଂ ପୌରପାଳିକା ବ୍ୟବସ୍ଥା ମାଧ୍ୟମରେ ତୃଣମୂଳ ସ୍ତରରେ ଶାସନ ପରିଚାଳିତ ହୁଏ । == ଜନସଂଖ୍ୟା ଓ ଭୌଗୋଳିକ ସ୍ଥିତି == ଭାରତ ବିଶ୍ୱର ସର୍ବାଧିକ ଜନସଂଖ୍ୟା ବିଶିଷ୍ଟ ଦେଶ ଏବଂ କ୍ଷେତ୍ରଫଳ ଦୃଷ୍ଟିରୁ ସପ୍ତମ ବୃହତ୍ତମ ଦେଶ । ଦେଶର ଜନସଂଖ୍ୟା ଓ ଭୌଗୋଳିକ ସୀମା ବିଭିନ୍ନ ରାଜ୍ୟରେ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଅଟେ । === ଭୌଗୋଳିକ ରୂପରେଖ === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border:1px solid #aaa;" |+ style="background:#2E8B57; color:white; padding:10px; font-size:1.2em;" | '''ଭାରତର ପ୍ରମୁଖ ଭୌଗୋଳିକ ତଥ୍ୟ''' |- style="background:#E9E9E9; text-align:center;" ! width="30%" | ବିଷୟ !! width="40%" | ସର୍ବବୃହତ !! width="30%" | ସର୍ବନିମ୍ନ |- | '''କ୍ଷେତ୍ରଫଳ (Area)''' | [[ରାଜସ୍ଥାନ]] (୩,୪୨,୨୩୯ କିମି²) | [[ଗୋଆ]] (୩,୭୦୨ କିମି²) |- | '''ଜନସଂଖ୍ୟା (୨୦୧୧-୨୦୨୪)''' | [[ଉତ୍ତର ପ୍ରଦେଶ]] (~୨୪ କୋଟି) | [[ସିକିମ]] (~୬.୯ ଲକ୍ଷ) |- | '''ଜନସଂଖ୍ୟା ଘନତ୍ୱ''' | [[ବିହାର]] (୧,୧୦୬ ବ୍ୟକ୍ତି/କିମି²) | [[ଅରୁଣାଚଳ ପ୍ରଦେଶ]] (୧୭ ବ୍ୟକ୍ତି/କିମି²) |- | '''ସାକ୍ଷରତା ହାର''' | [[କେରଳ]] (୯୪% +) | [[ବିହାର]] (~୭୦%) |} === ଜନସଂଖ୍ୟାତ୍ମକ ପରିସଂଖ୍ୟାନ (ଅପଡେଟେଡ୍) === [[File:India-demography.png|thumb|right|300px|ଭାରତର ଜନସଂଖ୍ୟା ବିତରଣ ମାନଚିତ୍ର]] * '''ଲିଙ୍ଗ ଅନୁପାତ:''' ୨୦୧୧ ଜନଗଣନା ଅନୁଯାୟୀ ଭାରତର ହାରାହାରି ଲିଙ୍ଗ ଅନୁପାତ ୯୪୩ ଥିବାବେଳେ, କେରଳରେ ଏହା ସର୍ବାଧିକ (୧୦୮୪) ଅଟେ । * '''ସହରୀକରଣ:''' [[ତାମିଲନାଡୁ]] ଏବଂ [[ମହାରାଷ୍ଟ୍ର]] ଭାରତର ସବୁଠାରୁ ଅଧିକ ସହରୀକୃତ ରାଜ୍ୟ । * '''କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ:''' କ୍ଷେତ୍ରଫଳ ଦୃଷ୍ଟିରୁ [[ଲଦାଖ]] ସର୍ବବୃହତ ଏବଂ ଜନସଂଖ୍ୟା ଦୃଷ୍ଟିରୁ [[ଦିଲ୍ଲୀ]] ସର୍ବବୃହତ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ । === ପ୍ରମୁଖ ଭୌଗୋଳିକ ସୀମା === {| class="wikitable" style="width:100%; border:1px solid #aaa;" |- style="background:#F4A460; text-align:center;" ! ଦିଗ !! ସୀମାବର୍ତ୍ତୀ ଅଞ୍ଚଳ !! ରାଜ୍ୟ / କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ |- | '''ଉତ୍ତର''' || ହିମାଳୟ ପର୍ବତମାଳା || ଲଦାଖ, ଜମ୍ମୁ-କାଶ୍ମୀର, ହିମାଚଳ ପ୍ରଦେଶ |- | '''ଦକ୍ଷିଣ''' || ଭାରତ ମହାସାଗର || ତାମିଲନାଡୁ (କନ୍ୟାକୁମାରୀ) |- | '''ପୂର୍ବ''' || ବଙ୍ଗୋପସାଗର || ପଶ୍ଚିମବଙ୍ଗ, ଓଡ଼ିଶା, ଆନ୍ଧ୍ର ପ୍ରଦେଶ |- | '''ପଶ୍ଚିମ''' || ଆରବ ସାଗର || ଗୁଜରାଟ, ମହାରାଷ୍ଟ୍ର, ଗୋଆ |} == ସାଂସ୍କୃତିକ ବିବିଧତା == ଭାରତ "ବିବିଧତା ମଧ୍ୟରେ ଏକତା"ର ଏକ ଜ୍ୱଳନ୍ତ ଉଦାହରଣ । ପ୍ରତିଟି ରାଜ୍ୟ ଓ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳର ନିଜସ୍ୱ ଭାଷା, ପୋଷାକ, ଖାଦ୍ୟପେୟ ଏବଂ ପରମ୍ପରା ରହିଛି, ଯାହା ଭାରତୀୟ ସଂସ୍କୃତିକୁ ସମୃଦ୍ଧ କରିଥାଏ । {| class="wikitable" style="width:100%; border:1px solid #aaa; line-height:1.6em;" |+ style="background:#800000; color:white; padding:10px; font-size:1.2em;" | '''ଭାରତର ରାଜ୍ୟଭିତ୍ତିକ ସାଂସ୍କୃତିକ ପରିଚୟ''' |- style="background:#f9f9f9; text-align:center;" ! width="25%" | ସାଂସ୍କୃତିକ ଦିଗ !! width="75%" | ପ୍ରମୁଖ ଉଦାହରଣ ଓ ବିବରଣୀ |- | '''ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ନୃତ୍ୟ''' | ଓଡ଼ିଶାର '''ଓଡ଼ିଶୀ''', କେରଳର '''କଥକଳି''', ତାମିଲନାଡୁର '''ଭାରତନାଟ୍ୟମ୍''', ଆସାମର '''ସତ୍ରିୟା''' ଏବଂ ଉତ୍ତର ଭାରତର '''କଥକ''' । |- | '''ପ୍ରମୁଖ ପର୍ବପର୍ବାଣୀ''' | ଓଡ଼ିଶାର '''ରଥଯାତ୍ରା''', ପଶ୍ଚିମବଙ୍ଗର '''ଦୁର୍ଗା ପୂଜା''', ମହାରାଷ୍ଟ୍ରର '''ଗଣେଶ ଚତୁର୍ଥୀ''', କେରଳର '''ଓଣମ''' ଏବଂ ପଞ୍ଜାବର '''ବୈଶାଖୀ''' । |- | '''ଭାଷାଗତ ବିବିଧତା''' | ଭାରତୀୟ ସମ୍ବିଧାନରେ ୨୨ଟି ଆଧିକାରିକ ଭାଷା ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ । ଉତ୍ତରରେ '''ହିନ୍ଦୀ''', ଦକ୍ଷିଣରେ '''ଦ୍ରାବିଡ଼ ଭାଷାଗୋଷ୍ଠୀ''' (ତାମିଲ, ତେଲୁଗୁ, କନ୍ନଡ, ମାଲାୟାଲାମ) ଏବଂ ପୂର୍ବରେ '''ଓଡ଼ିଆ''' ଓ '''ବଙ୍ଗାଳୀ''' ପ୍ରମୁଖ । |- | '''ଖାଦ୍ୟଶୈଳୀ''' | ଦକ୍ଷିଣର '''ଇଡ୍‌ଲି-ଦୋସା''', ପଞ୍ଜାବର '''ମକ୍କେ ଦି ରୋଟି''', ପଶ୍ଚିମବଙ୍ଗର '''ମାଛ ଭାତ''' ଏବଂ ଓଡ଼ିଶାର ପ୍ରସିଦ୍ଧ '''ପଖାଳ''' ଓ '''ରସଗୋଲା''' । |- | '''ହସ୍ତଶିଳ୍ପ''' | ଓଡ଼ିଶାର '''ପଟ୍ଟଚିତ୍ର''', ରାଜସ୍ଥାନର '''ବାନ୍ଧନୀ''' ଶାଢ଼ୀ, କାଶ୍ମୀରର '''ପଶ୍ମିନା''' ଶଲ୍ ଏବଂ ଗୁଜରାଟର '''କଚ୍ଛି''' କାମ । |} === ୟୁନେସ୍କୋ (UNESCO) ଐତିହାସିକ ସ୍ଥଳ === [[File:Konark Sun Temple.jpg|thumb|left|250px|ଓଡ଼ିଶାର କୋଣାର୍କ ସୂର୍ଯ୍ୟ ମନ୍ଦିର]] ଭାରତର ପ୍ରତିଟି କୋଣରେ ୟୁନେସ୍କୋ ଦ୍ୱାରା ମାନ୍ୟତା ପ୍ରାପ୍ତ ଅନେକ ବିଶ୍ୱ ଐତିହାସିକ ସ୍ଥଳ ରହିଛି । * '''ସ୍ଥାପତ୍ୟ:''' ଓଡ଼ିଶାର '''କୋଣାର୍କ ସୂର୍ଯ୍ୟ ମନ୍ଦିର''', ଉତ୍ତର ପ୍ରଦେଶର '''ତାଜମହଲ''' ଏବଂ ମଧ୍ୟପ୍ରଦେଶର '''ଖଜୁରାହୋ''' ମନ୍ଦିର । * '''ପ୍ରାକୃତିକ ଐତିହ୍ୟ:''' ଆସାମର '''କାଜିରଙ୍ଗା''' ଜାତୀୟ ଉଦ୍ୟାନ ଏବଂ ପଶ୍ଚିମବଙ୍ଗର '''ସୁନ୍ଦରବନ''' । == କ୍ଷମତା ବିଭାଜନ ଓ ସମ୍ବିଧାନ == ଭାରତୀୟ ସମ୍ବିଧାନର '''ସପ୍ତମ ଅନୁସୂଚୀ''' (Seventh Schedule) ଅନୁଯାୟୀ, କେନ୍ଦ୍ର ଏବଂ ରାଜ୍ୟ ସରକାରଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବିଧାନିକ କ୍ଷମତାକୁ ତିନୋଟି ସୂଚୀରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇଛି । {| class="wikitable" style="width:100%; border:1px solid #aaa;" |+ style="background:#0047AB; color:white; padding:10px; font-size:1.1em;" | '''ସପ୍ତମ ଅନୁସୂଚୀ: କ୍ଷମତା ବଣ୍ଟନ''' |- style="background:#f2f2f2; text-align:center;" ! width="25%" | ସୂଚୀର ନାମ !! width="25%" | କ୍ଷମତା !! width="50%" | ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ ବିଷୟ (ଉଦାହରଣ) |- | '''ସଂଘ ସୂଚୀ''' (Union List) | କେନ୍ଦ୍ର ସରକାର | ପ୍ରତିରକ୍ଷା, ବୈଦେଶିକ ବ୍ୟାପାର, ରେଳବାଇ, ବ୍ୟାଙ୍କିଙ୍ଗ୍ ଏବଂ ଜାତୀୟ ରାଜପଥ । |- | '''ରାଜ୍ୟ ସୂଚୀ''' (State List) | ରାଜ୍ୟ ସରକାର | ପୋଲିସ, ସାର୍ବଜନୀନ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ, କୃଷି, ସ୍ଥାନୀୟ ଶାସନ ଏବଂ ବଜାର । |- | '''ଯୁଗ୍ମ ସୂଚୀ''' (Concurrent List) | କେନ୍ଦ୍ର ଓ ରାଜ୍ୟ | ଶିକ୍ଷା, ଜଙ୍ଗଲ, ବିବାହ ଓ ବିବାହ ବିଚ୍ଛେଦ, ଏବଂ ବନ୍ୟପ୍ରାଣୀ ସଂରକ୍ଷଣ । |} === ଅବଶିଷ୍ଟ କ୍ଷମତା (Residuary Powers) === ଯେଉଁ ବିଷୟଗୁଡ଼ିକ ଏହି ତିନୋଟି ସୂଚୀରେ ଉଲ୍ଲେଖ ନାହିଁ, ସେଗୁଡ଼ିକ ଉପରେ ଆଇନ ପ୍ରଣୟନ କରିବାର କ୍ଷମତା କେବଳ ସଂସଦ ବା କେନ୍ଦ୍ର ସରକାରଙ୍କ ପାଖରେ ରହିଥାଏ । == ଏହାକୁ ମଧ୍ୟ ଦେଖନ୍ତୁ == * ଭାରତର ଉପବିଭାଗ * ରାଜ୍ୟ ଓ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳଗୁଡିକର ଜନସଂଖ୍ୟା ଅନୁସାରେ ସଂଗ୍ରହ == ଆଧାର == {{reflist}} [[ଶ୍ରେଣୀ:ଭାରତର ରାଜ୍ୟ ଓ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ|*]] == ବାହାର ସ୍ରୋତ == * [http://www.india.gov.in/knowindia/state_uts.php ଭାରତ ସରକାରଙ୍କ ସରକାରୀ ପୋର୍ଟାଲ୍: ରାଜ୍ୟ ଓ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ] * [http://www.indohistory.com/modern_states.html ଭାରତର ମାନଚିତ୍ର ଏବଂ ରାଜ୍ୟ ଗଠନର ଇତିହାସ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100111021034/http://www.indohistory.com/modern_states.html |date=2010-01-11 }} * [http://www.citymayors.com/government/india_government.html ଭାରତର ସ୍ଥାନୀୟ ଶାସନ ବ୍ୟବସ୍ଥା ସମ୍ବନ୍ଧିତ ପ୍ରବନ୍ଧ] * [http://www.mapunity.in/maps/india/ ଭାରତର ଏକ ଇଣ୍ଟରାକ୍ଟିଭ୍ ମାନଚିତ୍ର] {{ଭାରତର ରାଜ୍ୟ}} {{DEFAULTSORT:ଭାରତର ରାଜ୍ୟ ଓ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ}} [[ଶ୍ରେଣୀ:ଭାରତର ରାଜ୍ୟ ଓ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ| ]] [[ଶ୍ରେଣୀ:ଭାରତ]] jt1qib6gthwkwfdusoprgojpcz0ga0p 595047 595046 2026-05-07T08:35:19Z ~2026-27577-90 42109 /* କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ ସମୂହ */ 595047 wikitext text/x-wiki {{ଛୋଟ|ଭାରତର ରାଜ୍ୟ ଓ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ}} [[ଭାରତ]] ଏକ [[ସଂଘୀୟ ଗଣରାଜ୍ୟ]] ଅଟେ ।<ref name="official">{{cite web |url=http://www.india.gov.in/knowindia/state_uts.php|title=States and union territories|accessdate=2007-09-07 |work= }}</ref> ଏହା '''୨୮ଟି''' [[ଭାରତର ରାଜ୍ୟ|ରାଜ୍ୟ]] ଓ '''୮ଟି''' [[କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ]]ରେ ବିଭକ୍ତ । ରାଜ୍ୟ ଓ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳଗୁଡ଼ିକ ପୁନର୍ବାର ଜିଲ୍ଲା ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପ୍ରଶାସନିକ [[ଭାରତର ଉପବିଭାଗ|ଉପବିଭାଗ]]ରେ ବିଭାଜିତ ହୋଇଛି ।<ref name="official"/> {{Short description|ଭାରତର ୨୮ଟି ରାଜ୍ୟ ଓ ୮ଟି କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳର ବିବରଣୀ}} [[ଭାରତ]] ଏକ [[ସଂଘୀୟ ଗଣରାଜ୍ୟ]] ଅଟେ ।<ref name="official">{{cite web |url=http://www.india.gov.in/knowindia/state_uts.php|title=States and union territories|access-date=2007-09-07 |work= }}</ref> ଭାରତୀୟ ସମ୍ବିଧାନ ଅନୁଯାୟୀ, ଦେଶକୁ ପ୍ରଶାସନିକ ସୁବିଧା ଦୃଷ୍ଟିରୁ '''୨୮ଟି''' [[ଭାରତର ରାଜ୍ୟ|ରାଜ୍ୟ]] ଓ '''୮ଟି''' [[କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ]]ରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇଛି । ଏହି ପ୍ରଶାସନିକ ଏକକଗୁଡ଼ିକ ପୁନର୍ବାର ଜିଲ୍ଲା, ତହସିଲ ଏବଂ ଗ୍ରାମ ପଞ୍ଚାୟତ ପରି ବିଭିନ୍ନ [[ଭାରତର ଉପବିଭାଗ|ଉପବିଭାଗ]]ରେ ବିଭାଜିତ ହୋଇଛି । == ରାଜ୍ୟ ସମୂହର ସୂଚୀ == ଭାରତର ରାଜ୍ୟଗୁଡ଼ିକର ନିଜସ୍ୱ ନିର୍ବାଚିତ ସରକାର ରହିଥାଏ । ନିମ୍ନଲିଖିତ ସାରଣୀରେ ଭାରତର ୨୮ଟି ରାଜ୍ୟର ସବିଶେଷ ବିବରଣୀ ପ୍ରଦାନ କରାଯାଇଛି: {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center; font-family: sans-serif;" |- style="background-color:#0072B2; color:white; font-size: 1.05em;" ! scope="col" | ମାନଚିତ୍ର ! scope="col" | ରାଜ୍ୟ ! scope="col" | ରାଜଧାନୀ ! scope="col" | ସ୍ଥାପନା ବର୍ଷ ! scope="col" | ଆୟତନ (କି.ମି.<sup>୨</sup>) ! scope="col" | ଜନସଂଖ୍ୟା<ref>[http://censusindia.gov.in/2011-prov-results/paper2/data_files/india/Statement2_RU_Pop&Sexrtaio_State.xls Provisional Population Totals of India (2011)]</ref> ! scope="col" | ସାକ୍ଷରତା ହାର ! scope="col" | ମୁଖ୍ୟ ଭାଷା ! scope="col" | ଜିଲ୍ଲା ! scope="col" | ଲୋକ ସଭା ! scope="col" | ବିଶେଷ ସୂଚନା |- style="background-color:#F0F8FF;" | [[File:Arunachal Pradesh locator map.svg|80px]] || '''[[ଅରୁଣାଚଳ ପ୍ରଦେଶ]]''' || [[ଇଟାନଗର]] || ୨୦ ଫେବୃଆରୀ ୧୯୮୭ || ୮୩,୭୪୩ || ୧୩,୮୨,୬୧୧ || ୬୫.୩୮% || ଇଂରାଜୀ || ୨୮ || ୨ || ଏହାକୁ 'ଉଦିତ ସୂର୍ଯ୍ୟର ଦେଶ' କୁହାଯାଏ । |- | [[File:Assam locator map.svg|80px]] || '''[[ଆସାମ]]''' || [[ଦିସପୁର]] || ୨୬ ଜାନୁଆରୀ ୧୯୫୦ || ୭୮,୫୫୦ || ୩,୧୧,୬୯,୨୭୨ || ୭୨.୧୯% || ଅସମୀୟା || ୩୫ || ୧୪ || ଚା' ଚାଷ ଓ ଏକଶୃଙ୍ଗୀ ଗଣ୍ଡା ପାଇଁ ପ୍ରସିଦ୍ଧ । |- style="background-color:#F0F8FF;" | [[File:Andhra Pradesh districts map from 2 June 2014.svg|80px]] || '''[[ଆନ୍ଧ୍ର ପ୍ରଦେଶ]]''' || [[ଅମରାବତୀ]] || ୧ ନଭେମ୍ବର ୧୯୫୬ || ୧,୬୨,୯୭୫ || ୪,୯୩,୮୬,୭୯୯ || ୬୭.୦୨% || ତେଲୁଗୁ || ୨୬ || ୨୫ || ଭାଷା ଭିତ୍ତିରେ ଗଠିତ ପ୍ରଥମ ରାଜ୍ୟ । |- | [[File:Uttar Pradesh administrative divisions-or.svg|80px]] || '''[[ଉତ୍ତର ପ୍ରଦେଶ]]''' || [[ଲକ୍ଷ୍ନୌ]] || ୨୬ ଜାନୁଆରୀ ୧୯୫୦ || ୨,୪୩,୨୯୬ || ୧୯,୯୫,୮୧,୪୭୭ || ୬୭.୬୮% || ହିନ୍ଦୀ || ୭୫ || ୮୦ || ଜନସଂଖ୍ୟା ଦୃଷ୍ଟିରୁ ଭାରତର ସର୍ବବୃହତ ରାଜ୍ୟ । |- style="background-color:#F0F8FF;" | [[File:Uttarakhand locator map.svg|80px]] || '''[[ଉତ୍ତରାଖଣ୍ଡ]]''' || [[ଡେରାଡୁନ]] || ୯ ନଭେମ୍ବର ୨୦୦୦ || ୫୩,୫୬୬ || ୧,୦୧,୧୬,୭୫୨ || ୭୮.୮୨% || ହିନ୍ଦୀ || ୧୩ || ୫ || ଏହାକୁ 'ଦେବଭୂମି' କୁହାଯାଏ । |- | [[File:Odisha locator map.svg|80px]] || '''[[ଓଡ଼ିଶା]]''' || [[ଭୁବନେଶ୍ୱର]] || ୧ ଅପ୍ରେଲ ୧୯୩୬ || ୧,୫୫,୮୨୦ || ୪,୧୯,୪୭,୩୫୮ || ୭୨.୮୭% || [[ଓଡ଼ିଆ ଭାଷା|ଓଡ଼ିଆ]] || ୩୦ || ୨୧ || ପ୍ରାଚୀନ କଳିଙ୍ଗର ଭୂମି ଓ ଜଗନ୍ନାଥ ସଂସ୍କୃତିର କେନ୍ଦ୍ର । |- style="background-color:#F0F8FF;" | [[File:Karnataka locator map.svg|80px]] || '''[[କର୍ଣ୍ଣାଟକ]]''' || [[ବେଙ୍ଗାଳୁରୁ]] || ୧ ନଭେମ୍ବର ୧୯୫୬ || ୧,୯୧,୭୯୧ || ୬,୧୧,୩୦,୭୦୪ || ୭୫.୩୬% || କନ୍ନଡ || ୩୧ || ୨୮ || ଭାରତର ସୂଚନା ଓ ପ୍ରଯୁକ୍ତିବିଦ୍ୟା (IT) ହବ୍ । |- | [[File:Kerala locator map.svg|80px]] || '''[[କେରଳ]]''' || [[ଥିରୁଅନନ୍ତପୁରମ]] || ୧ ନଭେମ୍ବର ୧୯୫୬ || ୩୮,୮୬୩ || ୩,୩୩,୮୭,୬୭୭ || ୯୪.୦୦% || ମାଲାୟାଲମ || ୧୪ || ୨୦ || ସାକ୍ଷରତା ହାରରେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସ୍ଥାନରେ ଅଛି । |- style="background-color:#F0F8FF;" | [[File:Gujarat locator map.svg|80px]] || '''[[ଗୁଜରାଟ]]''' || [[ଗାନ୍ଧୀନଗର]] || ୧ ମଇ ୧୯୬୦ || ୧,୯୬,୦୨୪ || ୬,୦୩,୮୩,୬୨୮ || ୭୮.୦୩% || ଗୁଜରାଟୀ || ୩୩ || ୨୬ || ଭାରତର ଦୀର୍ଘତମ ଉପକୂଳ ବିଶିଷ୍ଟ ରାଜ୍ୟ । |- | [[File:Goa locator map.svg|80px]] || '''[[ଗୋଆ]]''' || [[ପାଣାଜୀ]] || ୩୦ ମଇ ୧୯୮୭ || ୩,୭୦୨ || ୧୪,୫୭,୭୨୩ || ୮୮.୭୦% || କୋଙ୍କଣୀ || ୦୨ || ୨ || ଆୟତନ ଦୃଷ୍ଟିରୁ ଭାରତର କ୍ଷୁଦ୍ରତମ ରାଜ୍ୟ । |- style="background-color:#F0F8FF;" | [[File:Chhattisgarh locator map.svg|80px]] || '''[[ଛତିଶଗଡ଼]]''' || [[ରାୟପୁର, ଛତିଶଗଡ଼|ରାୟପୁର]] || ୧ ନଭେମ୍ବର ୨୦୦୦ || ୧,୩୫,୧୯୪ || ୨,୫୫,୪୦,୧୯୬ || ୭୦.୨୮% || ହିନ୍ଦୀ || ୩୩ || ୧୧ || ମଧ୍ୟପ୍ରଦେଶରୁ ପୃଥକ ହୋଇ ଗଠିତ । |- | [[File:Jharkhand locator map.svg|80px]] || '''[[ଝାଡ଼ଖଣ୍ଡ]]''' || [[ରାଞ୍ଚି]] || ୧୫ ନଭେମ୍ବର ୨୦୦୦ || ୭୪,୬୭୭ || ୩,୨୯,୬୬,୨୩୮ || ୬୬.୪୧% || ହିନ୍ଦୀ || ୨୪ || ୧୪ || ଖଣିଜ ସମ୍ପଦରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ରାଜ୍ୟ । |- style="background-color:#F0F8FF;" | [[File:Tamil Nadu locator map.svg|80px]] || '''[[ତାମିଲନାଡୁ]]''' || [[ଚେନ୍ନାଇ]] || ୨୬ ଜାନୁଆରୀ ୧୯୫୦ || ୧,୩୦,୦୫୮ || ୭,୨୧,୩୮,୯୫୮ || ୮୦.୦୯% || ତାମିଲ || ୩୮ || ୩୯ || ଦ୍ରାବିଡ଼ ସଂସ୍କୃତି ଓ ଭାରତନାଟ୍ୟମ୍ ପାଇଁ ପ୍ରସିଦ୍ଧ । |- | [[File:Telangana districts.svg|80px]] || '''[[ତେଲେଙ୍ଗାନା]]''' || [[ହାଇଦ୍ରାବାଦ]] || ୨ ଜୁନ ୨୦୧୪ || ୧,୧୨,୦୭୭ || ୩,୮୦,୦୩,୬୭୪ || ୬୬.୫୪% || ତେଲୁଗୁ || ୩୩ || ୧୭ || ଭାରତର ସର୍ବନୂତନ ଗଠିତ ରାଜ୍ୟ । |- style="background-color:#F0F8FF;" | [[File:Tripura-district-map.svg|80px]] || '''[[ତ୍ରିପୁରା]]''' || [[ଅଗରତାଲା]] || ୨୧ ଜାନୁଆରୀ ୧୯୭୨ || ୧୦,୪୯୧ || ୩୬,୭୧,୦୩୨ || ୮୭.୨୨% || ବଙ୍ଗାଳୀ, କୋକବୋରୋକ || ୦୮ || ୨ || ବଙ୍ଗଳା ସଂସ୍କୃତିର ପ୍ରଭାବ ଥିବା ରାଜ୍ୟ । |- | [[File:Nagaland locator map.svg|80px]] || '''[[ନାଗାଲ୍ୟାଣ୍ଡ|ନାଗାଲାଣ୍ଡ]]''' || [[କୋହିମା]] || ୧ ଡିସେମ୍ବର ୧୯୬୩ || ୧୬,୫୭୯ || ୧୯,୮୦,୬୦୨ || ୭୯.୫୫% || ଇଂରାଜୀ || ୧୬ || ୧ || ହର୍ଣ୍ଣବିଲ୍ ମହୋତ୍ସବ ଏଠାର ପ୍ରମୁଖ ପର୍ବ । |- style="background-color:#F0F8FF;" | [[File:Punjab district map.png|80px]] || '''[[ପଞ୍ଜାବ, ଭାରତ|ପଞ୍ଜାବ]]''' || [[ଚଣ୍ଡୀଗଡ଼]] || ୧ ନଭେମ୍ବର ୧୯୬୬ || ୫୦,୩୬୨ || ୨,୭୭,୦୪,୨୩୬ || ୭୫.୮୪% || ପଞ୍ଜାବୀ || ୨୩ || ୧୩ || ପାଞ୍ଚଟି ନଦୀର ଭୂମି ଓ ଶିଖ୍ ଧର୍ମର କେନ୍ଦ୍ର । |- | [[File:West Bengal locator map.svg|80px]] || '''[[ପଶ୍ଚିମ ବଙ୍ଗ|ପଶ୍ଚିମବଙ୍ଗ]]''' || [[କୋଲକାତା]] || ୧୫ ଅଗଷ୍ଟ ୧୯୪୭ || ୮୮,୭୫୨ || ୯,୧୩,୪୭,୭୩୬ || ୭୬.୨୬% || ବଙ୍ଗାଳୀ || ୨୩ || ୪୨ || ସୁନ୍ଦରବନ ଓ ରୟାଲ ବେଙ୍ଗଲ ଟାଇଗରର ବାସସ୍ଥଳୀ । |- style="background-color:#F0F8FF;" | [[File:Bihar locator map.svg|80px]] || '''[[ବିହାର]]''' || [[ପାଟଣା, ବିହାର|ପାଟନା]] || ୨୬ ଜାନୁଆରୀ ୧୯୫୦ || ୯୯,୨୦୦ || ୧୦,୩୮,୦୪,୬୩୭ || ୬୧.୮୦% || ହିନ୍ଦୀ || ୩୮ || ୪୦ || ଜନସଂଖ୍ୟା ଘନତ୍ୱ ଦୃଷ୍ଟିରୁ ପ୍ରଥମ । |- | [[File:Manipur locator map.svg|80px]] || '''[[ମଣିପୁର]]''' || [[ଇମ୍ଫାଲ]] || ୨୧ ଜାନୁଆରୀ ୧୯୭୨ || ୨୨,୩୪୭ || ୨୭,୨୧,୭୫୬ || ୭୬.୯୪% || ମଣିପୁରୀ || ୧୬ || ୨ || ଲୋକଟାକ ହ୍ରଦ ପାଇଁ ପ୍ରସିଦ୍ଧ । |- style="background-color:#F0F8FF;" | [[File:Madhya Pradesh district map.svg|80px]] || '''[[ମଧ୍ୟ ପ୍ରଦେଶ]]''' || [[ଭୋପାଳ]] || ୧ ନଭେମ୍ବର ୧୯୫୬ || ୩,୦୮,୨୫୨ || ୭,୨୫,୯୭,୫୬୫ || ୬୯.୩୨% || ହିନ୍ଦୀ || ୫୫ || ୨୯ || ଭାରତର ହୃଦୟ ଭାବେ ପରିଚିତ । |- | [[File:Maharashtra locator map.svg|80px]] || '''[[ମହାରାଷ୍ଟ୍ର]]''' || [[ମୁମ୍ବାଇ]] || ୧ ମଇ ୧୯୬୦ || ୩,୦୭,୭୧୩ || ୧୧,୨୩,୭୨,୯୭୨ || ୮୨.୩୪% || ମରାଠୀ || ୩୬ || ୪୮ || ଭାରତର ଆର୍ଥିକ ରାଜଧାନୀ । |- style="background-color:#F0F8FF;" | [[File:Districts of Mizoram (2021).png|80px]] || '''[[ମିଜୋରାମ|ମିଜୋରମ]]''' || [[ଆଇଜୋଲ]] || ୨୦ ଫେବୃଆରୀ ୧୯୮୭ || ୨୧,୦୮୧ || ୧୦,୯୧,୦୧୪ || ୯୧.୩୩% || ମିଜୋ || ୧୧ || ୧ || ବାଉଁଶ ନୃତ୍ୟ (Cheraw) ପାଇଁ ଜଣାଶୁଣା । |- | [[File:Meghalaya locator map.svg|80px]] || '''[[ମେଘାଳୟ]]''' || [[ଶିଲଂ]] || ୨୧ ଜାନୁଆରୀ ୧୯୭୨ || ୨୨,୭୨୦ || ୨୯,୬୪,୦୦୭ || ୭୪.୪୩% || ଇଂରାଜୀ || ୧୨ || ୨ || ବିଶ୍ୱର ସର୍ବାଧିକ ବର୍ଷା ହେଉଥିବା ସ୍ଥାନ (ମାଉସିନରାମ) । |- style="background-color:#F0F8FF;" | [[File:Rajasthan locator map.svg|80px]] || '''[[ରାଜସ୍ଥାନ]]''' || [[ଜୟପୁର, ରାଜସ୍ଥାନ|ଜୟପୁର]] || ୨୬ ଜାନୁଆରୀ ୧୯୫୦ || ୩,୪୨,୨୩୯ || ୬,୮୬,୨୧,୦୧୨ || ୬୬.୧୧% || ହିନ୍ଦୀ || ୫୦ || ୨୫ || ଆୟତନ ଦୃଷ୍ଟିରୁ ଭାରତର ସର୍ବବୃହତ ରାଜ୍ୟ । |- | [[File:Sikkim districts after 2021.svg|80px]] || '''[[ସିକିମ]]''' || [[ଗାଙ୍ଗଟକ]] || ୧୬ ମଇ ୧୯୭୫ || ୭,୦୯୬ || ୬,୦୭,୬୮୮ || ୮୧.୪୨% || ନେପାଳୀ || ୦୬ || ୧ || ଭାରତର ପ୍ରଥମ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଜୈବିକ କୃଷି (Organic) ରାଜ୍ୟ । |- style="background-color:#F0F8FF;" | [[File:Haryana locator map.svg|80px]] || '''[[ହରିୟାଣା|ହରିଆଣା]]''' || [[ଚଣ୍ଡୀଗଡ଼]] || ୧ ନଭେମ୍ବର ୧୯୬୬ || ୪୪,୨୧୨ || ୨,୫୩,୫୩,୦୮୧ || ୭୫.୫୫% || ହିନ୍ଦୀ || ୨୨ || ୧୦ || ପଞ୍ଜାବରୁ ପୃଥକ ହୋଇ ଗଠିତ । |- | [[File:Himachal Pradesh locator map.svg|80px]] || '''[[ହିମାଚଳ ପ୍ରଦେଶ]]''' || [[ଶିମଲା]] || ୨୫ ଜାନୁଆରୀ ୧୯୭୧ || ୫୫,୬୭୩ || ୬୮,୫୬,୫୦୯ || ୮୨.୮୦% || ହିନ୍ଦୀ || ୧୨ || ୪ || ହିମାଳୟ କୋଳରେ ଅବସ୍ଥିତ ପର୍ଯ୍ୟଟନ ସ୍ଥଳୀ । |} == କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ ସମୂହ == ଏହି ଅଞ୍ଚଳଗୁଡ଼ିକ ସିଧାସଳଖ କେନ୍ଦ୍ର ସରକାରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପରିଚାଳିତ ହୋଇଥାଏ । ନିମ୍ନରେ ୮ଟି କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳର ତଥ୍ୟ ଦିଆଗଲା: {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center; font-family: sans-serif;" |- style="background-color:#E67E22; color:white; font-size: 1.05em;" ! scope="col" | ମାନଚିତ୍ର ! scope="col" | କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ ! scope="col" | ରାଜଧାନୀ ! scope="col" | ଆୟତନ (କି.ମି.<sup>୨</sup>) ! scope="col" | ଜନସଂଖ୍ୟା ! scope="col" | ସାକ୍ଷରତା ହାର ! scope="col" | ବିଶେଷତ୍ୱ |- style="background-color:#FFF5EE;" | [[File:Andaman and Nicobar Islands Wikivoyage map.svg|80px]] || '''[[ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜ]]''' || [[ପୋର୍ଟ ବ୍ଲେୟର|ଶ୍ରୀ ବିଜୟ ପୁରମ୍]] || ୮,୨୪୯ || ୪,୧୯,୯୭୮ || ୮୬.୨୭% || ବଙ୍ଗୋପସାଗରରେ ଅବସ୍ଥିତ ୫୭୨ଟି ଦ୍ୱୀପର ସମୂହ । |- | [[File:Chandigarh outline shape.svg|80px]] || '''[[ଚଣ୍ଡୀଗଡ଼]]''' || [[ଚଣ୍ଡୀଗଡ଼]] || ୧୧୪ || ୧୩,୬୪,୦୦୦ || ୮୬.୪୩% || ପଞ୍ଜାବ ଓ ହରିୟାଣାର ମିଳିତ ରାଜଧାନୀ । |- style="background-color:#FFF5EE;" | [[File:Dadra and Nagar Haveli and Daman and Diu.svg|80px]] || '''[[ଦାଦ୍ରା ଓ ନଗର ହବେଳୀ ଏବଂ ଡାମନ ଓ ଡିଉ|ଦାଦ୍ରା-ନଗର ହାଭେଳୀ ଓ ଦାମନ-ଦିଉ]]''' || [[ଡାମନ]] || ୬୦୩ || ୭,୪୭,୦୦୦ || ୮୨.୩୬% || ୨୦୨୦ରେ ଦୁଇଟି କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳକୁ ମିଶ୍ରଣ କରାଗଲା । |- | [[File:Delhi districts.png|80px]] || '''[[ଦିଲ୍ଲୀ|ଦିଲ୍ଲୀ (ଜାତୀୟ ରାଜଧାନୀ ଅଞ୍ଚଳ)]]''' || [[ନୂଆ ଦିଲ୍ଲୀ|ନୂଆଦିଲ୍ଲୀ]] || ୧,୪୮୪ || ୩,୩୮,୦୭,୦୦୦ || ୮୮.୭୦% || ଭାରତର ରାଜନୈତିକ କେନ୍ଦ୍ର ଏବଂ ରାଜଧାନୀ । |- style="background-color:#FFF5EE;" | [[File:Jammu and Kashmir locator map.svg|80px]] || '''[[ଜମ୍ମୁ ଓ କଶ୍ମୀର|ଜମ୍ମୁ ଓ କାଶ୍ମୀର]]''' || [[ଶ୍ରୀନଗର]] (ଗ୍ରୀଷ୍ମ), [[ଜାମ୍ମୁ|ଜମ୍ମୁ]] (ଶୀତ) || ୪୨,୨୪୧ || ୧,୫୮,୬୭,୦୧୩ || ୭୭.୩୦% || ୨୦୧୯ରେ ରାଜ୍ୟରୁ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳରେ ପରିଣତ । |- | [[File:Ladakh locator map.svg|80px]] || '''[[ଲଦାଖ]]''' || [[ଲେହ]], [[କାରଗିଲ]] || ୫୯,୧୪୬ || ୩,୦୩,୯୨୮ || ୭୪.୨୭% || କ୍ଷେତ୍ରଫଳ ଦୃଷ୍ଟିରୁ ସର୍ବବୃହତ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ । |- style="background-color:#FFF5EE;" | [[File:Map of Lakshadweep-en.svg|80px]] || '''[[ଲାକ୍ଷାଦ୍ୱୀପ]]''' || [[କବରତ୍ତୀ|କାଭାରାତ୍ତି]] || ୩୨ || ୬୯,୮୭୩ || ୯୨.୨୮% || ଆରବ ସାଗରରେ ଅବସ୍ଥିତ ପ୍ରବାଳ ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜ । |- | [[File:Puducherry Map.svg|80px]] || '''[[ପୁଡୁଚେରୀ]]''' || [[ପୁଡୁଚେରୀ (ସହର)|ପୁଡୁଚେରୀ]] || ୪୮୩ || ୧୬,୪୩,୦୦୦ || ୮୬.୫୫% || ପୂର୍ବତନ ଫରାସୀ ଉପନିବେଶ । |} == କେନ୍ଦ୍ର ଓ ରାଜ୍ୟ ସରକାରଙ୍କ ମୁଖ୍ୟ ବିଭାଗ ଓ ଦାୟିତ୍ୱ == ଭାରତୀୟ ସମ୍ବିଧାନର ସପ୍ତମ ଅନୁସୂଚୀ ଅନୁଯାୟୀ କ୍ଷମତାକୁ ତିନୋଟି ତାଲିକାରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇଛି: ସଂଘ ସୂଚୀ (କେନ୍ଦ୍ର), ରାଜ୍ୟ ସୂଚୀ ଏବଂ ଯୁଗ୍ମ ସୂଚୀ । {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border:1px solid #aaa; text-align:left;" |+ style="background:#003366; color:white; padding:10px; font-size:1.1em;" | '''ଶାସନ ବ୍ୟବସ୍ଥା: କେନ୍ଦ୍ର ବନାମ ରାଜ୍ୟ''' |- style="background:#E9E9E9; text-align:center;" ! width="20%" | ବିଭାଗ ! width="40%" | କେନ୍ଦ୍ର ସରକାରଙ୍କ ଦାୟିତ୍ୱ (ସଂଘ ସୂଚୀ) ! width="40%" | ରାଜ୍ୟ ସରକାରଙ୍କ ଦାୟିତ୍ୱ (ରାଜ୍ୟ ସୂଚୀ) |- | '''ପ୍ରତିରକ୍ଷା ଓ ସୁରକ୍ଷା''' | ସେନା, ନୌସେନା, ବାୟୁସେନା ଏବଂ ଆନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ସୀମା ସୁରକ୍ଷା । | ଆଭ୍ୟନ୍ତରୀଣ ଶାନ୍ତି ରକ୍ଷା ପାଇଁ ରାଜ୍ୟ ପୋଲିସ ବାହିନୀ । |- | '''ବୈଦେଶିକ ବ୍ୟାପାର''' | ଅନ୍ୟ ଦେଶ ସହିତ ସମ୍ପର୍କ, ଚୁକ୍ତିନାମା ଏବଂ କୂଟନୀତି । | କୌଣସି ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଦାୟିତ୍ୱ ନାହିଁ (କେନ୍ଦ୍ରର ନିୟମ ପାଳନ କରନ୍ତି) । |- | '''ଅର୍ଥ ଓ ମୁଦ୍ରା''' | ମୁଦ୍ରା ଛାପିବା, ବ୍ୟାଙ୍କିଙ୍ଗ୍ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଏବଂ ଆୟକର (Income Tax) । | ବିକ୍ରୟ କର, ଜମି ରାଜସ୍ୱ ଏବଂ ରାଜ୍ୟ ଅବକାରୀ ଶୁଳ୍କ । |- | '''ପରିବହନ''' | ଭାରତୀୟ ରେଳବାଇ, ଜାତୀୟ ରାଜପଥ (NH) ଏବଂ ବିମାନ ଚଳାଚଳ । | ରାଜ୍ୟ ପରିବହନ ନିଗମ (Bus), ଗ୍ରାମ୍ୟ ରାସ୍ତା ଓ ପଞ୍ଚାୟତ ପଥ । |- | '''ନ୍ୟାୟପାଳିକା''' | ସର୍ବୋଚ୍ଚ ନ୍ୟାୟାଳୟ (Supreme Court) ର ପରିଚାଳନା । | ଉଚ୍ଚ ନ୍ୟାୟାଳୟ (High Court) ଓ ଜିଲ୍ଲା କୋର୍ଟ । |- | '''ଲୋକସେବା''' | ସର୍ବଭାରତୀୟ ସେବା (IAS, IPS) ଓ UPSC । | ରାଜ୍ୟ ପ୍ରଶାସନିକ ସେବା (ଯଥା: OAS) ଓ OPSC । |} === ଯୁଗ୍ମ ସୂଚୀ (Concurrent List) === ଏହି ବିଷୟଗୁଡ଼ିକ ଉପରେ ଉଭୟ କେନ୍ଦ୍ର ଓ ରାଜ୍ୟ ସରକାର ନିୟମ ପ୍ରଣୟନ କରିପାରିବେ: * ଶିକ୍ଷା: ବିଦ୍ୟାଳୟ ଓ ବିଶ୍ୱବିଦ୍ୟାଳୟ ସ୍ତରୀୟ ଶିକ୍ଷାଦାନ । * ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ: ଡାକ୍ତରଖାନା ପରିଚାଳନା ଏବଂ ମହାମାରୀ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ । * ଅରଣ୍ୟ ଓ ବନ୍ୟପ୍ରାଣୀ: ଜଙ୍ଗଲ ସଂରକ୍ଷଣ ଏବଂ ପରିବେଶ ସୁରକ୍ଷା । * ବିବାହ ଓ ଉତ୍ତରାଧିକାର: ସାମାଜିକ ନିୟମାବଳୀ ଏବଂ ପଞ୍ଜୀକରଣ । == ଇତିହାସ == ଭାରତର ପ୍ରଶାସନିକ ବିଭାଜନର ଇତିହାସ ଅତି ପ୍ରାଚୀନ, ମାତ୍ର ଆଧୁନିକ ରାଜ୍ୟ ଗଠନ ପ୍ରକ୍ରିୟା ବ୍ରିଟିଶ ଶାସନ କାଳରୁ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିଲା । ସ୍ୱାଧୀନତା ପରେ ଭାଷା ଏବଂ ପ୍ରଶାସନିକ ସୁବିଧା ଆଧାରରେ ରାଜ୍ୟଗୁଡ଼ିକର ପୁନର୍ଗଠନ କରାଯାଇଛି । {| class="wikitable" style="width:100%; border:1px solid #aaa; line-height:1.6em;" |+ style="background:#003366; color:white; padding:10px; font-size:1.2em;" | '''ଭାରତର ରାଜ୍ୟ ଗଠନର ଐତିହାସିକ କ୍ରମବିକାଶ''' |- style="background:#eeeeee; text-align:center;" ! width="20%" | ସମୟକାଳ !! width="80%" | ମୁଖ୍ୟ ଐତିହାସିକ ଘଟଣାବଳୀ |- | style="background:#f9f9f9; font-weight:bold;" | ବ୍ରିଟିଶ ଭାରତ <br>(୧୯୪୭ ପୂର୍ବରୁ) | ବ୍ରିଟିଶ ଶାସନ କାଳରେ ଭାରତ ଦୁଇ ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ ଥିଲା: '''ପ୍ରଦେଶ (Provinces)''' ଯାହା ସିଧାସଳଖ ବ୍ରିଟିଶଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଶାସିତ ହେଉଥିଲା ଏବଂ '''ଦେଶୀୟ ରାଜ୍ୟ (Princely States)''' ଯାହା ସ୍ଥାନୀୟ ରାଜାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଶାସିତ ହେଉଥିଲା । ୧୯୩୬ରେ ଓଡ଼ିଶା ଭାଷା ଭିତ୍ତିରେ ପ୍ରଥମ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ପ୍ରଦେଶ ଭାବେ ଗଠିତ ହୋଇଥିଲା । |- | style="background:#f9f9f9; font-weight:bold;" | ସ୍ୱାଧୀନତା ପରେ <br>(୧୯୪୭–୧୯୫୦) | ସ୍ୱାଧୀନତା ପରେ ସର୍ଦ୍ଦାର ବଲ୍ଲଭଭାଇ ପଟେଲଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ୫୬୨ଟି ଦେଶୀୟ ରାଜ୍ୟକୁ ଭାରତ ସଂଘରେ ମିଶ୍ରଣ କରାଗଲା । ୧୯୫୦ ସମ୍ବିଧାନ ଅନୁଯାୟୀ ରାଜ୍ୟଗୁଡ଼ିକ କୁ ୪ଟି ଶ୍ରେଣୀରେ (Part A, B, C, D) ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇଥିଲା । |- | style="background:#f9f9f9; font-weight:bold;" | ରାଜ୍ୟ ପୁନର୍ଗଠନ <br>(୧୯୫୬) | ୧୯୫୩ରେ ଭାଷା ଭିତ୍ତିରେ '''ଆନ୍ଧ୍ର ପ୍ରଦେଶ''' ପ୍ରଥମ ରାଜ୍ୟ ଭାବେ ଗଠିତ ହେଲା । ଏହାପରେ ୧୯୫୬ରେ '''ରାଜ୍ୟ ପୁନର୍ଗଠନ ଆଇନ''' (States Reorganisation Act) ପାରିତ ହେଲା, ଯାହାଦ୍ୱାରା ଦେଶକୁ ୧୪ଟି ରାଜ୍ୟ ଓ ୬ଟି କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳରେ ପୁନଃବିଭକ୍ତ କରାଗଲା । |- | style="background:#f9f9f9; font-weight:bold;" | ପରବର୍ତ୍ତୀ ବିଭାଜନ <br>(୧୯୬୦–୨୦୦୦) | * '''୧୯୬୦:''' ବମ୍ବେ ପ୍ରଦେଶ ବିଭାଜିତ ହୋଇ ଗୁଜରାଟ ଓ ମହାରାଷ୍ଟ୍ର ଗଠିତ ।<br>* '''୧୯୬୬:''' ପଞ୍ଜାବରୁ ହରିୟାଣା ପୃଥକ ହେଲା ।<br>* '''୨୦୦୦:''' ତିନୋଟି ନୂଆ ରାଜ୍ୟ ଗଠିତ: ଛତିଶଗଡ଼, ଉତ୍ତରାଖଣ୍ଡ ଏବଂ ଝାଡ଼ଖଣ୍ଡ । |- | style="background:#f9f9f9; font-weight:bold;" | ଆଧୁନିକ ପରିବର୍ତ୍ତନ <br>(୨୦୧୪–ବର୍ତ୍ତମାନ) | * '''୨୦୧୪:''' ଆନ୍ଧ୍ର ପ୍ରଦେଶରୁ ପୃଥକ ହୋଇ '''ତେଲେଙ୍ଗାନା''' ୨୯ତମ ରାଜ୍ୟ ହେଲା ।<br>* '''୨୦୧୯:''' ଜମ୍ମୁ ଓ କାଶ୍ମୀରର ରାଜ୍ୟ ମାନ୍ୟତା ରଦ୍ଦ ହୋଇ ଏହାକୁ ଦୁଇଟି କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ (ଜମ୍ମୁ-କାଶ୍ମୀର ଓ ଲଦାଖ)ରେ ପରିଣତ କରାଗଲା ।<br>* '''୨୦୨୦:''' ଦାଦ୍ରା-ନଗର ହାଭେଳୀ ଏବଂ ଦାମନ-ଦିଉର ମିଶ୍ରଣ କରାଗଲା । |} === ମୁଖ୍ୟ ମାଇଲଖୁଣ୍ଟ === * **୧୯୩୬:** ଓଡ଼ିଶା ପ୍ରଥମ ଭାଷାଭିତ୍ତିକ ପ୍ରଦେଶ । * **୧୯୫୩:** ଫଜଲ ଅଲି କମିଶନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ରାଜ୍ୟ ପୁନର୍ଗଠନ ପାଇଁ ସୁପାରିଶ । * **୨୦୧୯:** ଧାରା ୩୭୦ ଉଚ୍ଛେଦ ଏବଂ ଜମ୍ମୁ-କାଶ୍ମୀର ପୁନର୍ଗଠନ । == ଶାସନ ବ୍ୟବସ୍ଥା == ଭାରତୀୟ ସମ୍ବିଧାନ ଅନୁଯାୟୀ, ଦେଶରେ ଏକ ଦ୍ୱିସ୍ତରୀୟ ଶାସନ ବ୍ୟବସ୍ଥା ପ୍ରଚଳିତ । ରାଜ୍ୟଗୁଡ଼ିକ ସ୍ୱାୟତ୍ତ ଶାସନ କରୁଥିବା ବେଳେ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳଗୁଡ଼ିକ ସିଧାସଳଖ କେନ୍ଦ୍ର ସରକାରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପରିଚାଳିତ ହୁଅନ୍ତି । {| class="wikitable" style="width:100%; border:1px solid #aaa; line-height:1.6em;" |+ style="background:#4B0082; color:white; padding:10px; font-size:1.2em;" | '''ରାଜ୍ୟ ଓ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳର ଶାସନଗତ ପ୍ରଭେଦ''' |- style="background:#f2f2f2; text-align:center;" ! width="20%" | ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ !! width="40%" | ରାଜ୍ୟ (States) !! width="40%" | କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ (UTs) |- | '''ସାମ୍ବିଧାନିକ ମୁଖ୍ୟ''' | [[ରାଜ୍ୟପାଳ]] (Governor) | [[ଉପରାଜ୍ୟପାଳ]] (Lt. Governor) କିମ୍ବା ପ୍ରଶାସକ (Administrator) |- | '''ପ୍ରଶାସନିକ ମୁଖ୍ୟ''' | [[ମୁଖ୍ୟମନ୍ତ୍ରୀ]] (ନିର୍ବାଚିତ) | ଭାରତର [[ରାଷ୍ଟ୍ରପତି]] (କେନ୍ଦ୍ର ସରକାରଙ୍କ ପ୍ରତିନିଧିଙ୍କ ଜରିଆରେ) |- | '''ବିଧାନସଭା''' | ସମସ୍ତ ରାଜ୍ୟରେ ନିଜସ୍ୱ ବିଧାନସଭା ରହିଛି । | କେବଳ ଦିଲ୍ଲୀ, ପୁଡୁଚେରୀ ଏବଂ ଜମ୍ମୁ-କାଶ୍ମୀରରେ ବିଧାନସଭା ରହିଛି । |- | '''ଆଇନ ପ୍ରଣୟନ''' | ରାଜ୍ୟ ସୂଚୀରେ ଥିବା ବିଷୟ ଉପରେ ସ୍ୱାଧୀନ ଭାବେ ଆଇନ ଗଢ଼ିପାରିବେ । | ସଂସଦ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଣୀତ ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ପରିଚାଳିତ ହୁଅନ୍ତି । |- | '''ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ''' | ସଂସଦର ଉଭୟ ସଦନ ([[ଲୋକ ସଭା]] ଓ [[ରାଜ୍ୟ ସଭା]])ରେ ପ୍ରତିନିଧି ରହନ୍ତି । | ସମସ୍ତ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳର ରାଜ୍ୟ ସଭାରେ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ ନାହିଁ । |} === ମୁଖ୍ୟ ଶାସନ ସଂସ୍ଥା === * '''ରାଜ୍ୟ ସରକାର:''' ପ୍ରତି ରାଜ୍ୟର ଶାସନ ବ୍ୟବସ୍ଥା ତିନୋଟି ଅଙ୍ଗକୁ ନେଇ ଗଠିତ: ବିଧାୟିକା (Legislature), କାର୍ଯ୍ୟପାଳିକା (Executive) ଏବଂ ନ୍ୟାୟପାଳିକା (Judiciary) । * '''କେନ୍ଦ୍ର ସରକାରଙ୍କ ଭୂମିକା:''' କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳଗୁଡ଼ିକରେ ଗୃହ ମନ୍ତ୍ରଣାଳୟ (Ministry of Home Affairs) ପ୍ରଶାସନିକ ନିଷ୍ପତ୍ତି ନେବାରେ ପ୍ରମୁଖ ଭୂମିକା ଗ୍ରହଣ କରେ । * '''ସ୍ଥାନୀୟ ଶାସନ:''' ଉଭୟ କ୍ଷେତ୍ରରେ ପଞ୍ଚାୟତିରାଜ ଏବଂ ପୌରପାଳିକା ବ୍ୟବସ୍ଥା ମାଧ୍ୟମରେ ତୃଣମୂଳ ସ୍ତରରେ ଶାସନ ପରିଚାଳିତ ହୁଏ । == ଜନସଂଖ୍ୟା ଓ ଭୌଗୋଳିକ ସ୍ଥିତି == ଭାରତ ବିଶ୍ୱର ସର୍ବାଧିକ ଜନସଂଖ୍ୟା ବିଶିଷ୍ଟ ଦେଶ ଏବଂ କ୍ଷେତ୍ରଫଳ ଦୃଷ୍ଟିରୁ ସପ୍ତମ ବୃହତ୍ତମ ଦେଶ । ଦେଶର ଜନସଂଖ୍ୟା ଓ ଭୌଗୋଳିକ ସୀମା ବିଭିନ୍ନ ରାଜ୍ୟରେ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଅଟେ । === ଭୌଗୋଳିକ ରୂପରେଖ === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border:1px solid #aaa;" |+ style="background:#2E8B57; color:white; padding:10px; font-size:1.2em;" | '''ଭାରତର ପ୍ରମୁଖ ଭୌଗୋଳିକ ତଥ୍ୟ''' |- style="background:#E9E9E9; text-align:center;" ! width="30%" | ବିଷୟ !! width="40%" | ସର୍ବବୃହତ !! width="30%" | ସର୍ବନିମ୍ନ |- | '''କ୍ଷେତ୍ରଫଳ (Area)''' | [[ରାଜସ୍ଥାନ]] (୩,୪୨,୨୩୯ କିମି²) | [[ଗୋଆ]] (୩,୭୦୨ କିମି²) |- | '''ଜନସଂଖ୍ୟା (୨୦୧୧-୨୦୨୪)''' | [[ଉତ୍ତର ପ୍ରଦେଶ]] (~୨୪ କୋଟି) | [[ସିକିମ]] (~୬.୯ ଲକ୍ଷ) |- | '''ଜନସଂଖ୍ୟା ଘନତ୍ୱ''' | [[ବିହାର]] (୧,୧୦୬ ବ୍ୟକ୍ତି/କିମି²) | [[ଅରୁଣାଚଳ ପ୍ରଦେଶ]] (୧୭ ବ୍ୟକ୍ତି/କିମି²) |- | '''ସାକ୍ଷରତା ହାର''' | [[କେରଳ]] (୯୪% +) | [[ବିହାର]] (~୭୦%) |} === ଜନସଂଖ୍ୟାତ୍ମକ ପରିସଂଖ୍ୟାନ (ଅପଡେଟେଡ୍) === [[File:India-demography.png|thumb|right|300px|ଭାରତର ଜନସଂଖ୍ୟା ବିତରଣ ମାନଚିତ୍ର]] * '''ଲିଙ୍ଗ ଅନୁପାତ:''' ୨୦୧୧ ଜନଗଣନା ଅନୁଯାୟୀ ଭାରତର ହାରାହାରି ଲିଙ୍ଗ ଅନୁପାତ ୯୪୩ ଥିବାବେଳେ, କେରଳରେ ଏହା ସର୍ବାଧିକ (୧୦୮୪) ଅଟେ । * '''ସହରୀକରଣ:''' [[ତାମିଲନାଡୁ]] ଏବଂ [[ମହାରାଷ୍ଟ୍ର]] ଭାରତର ସବୁଠାରୁ ଅଧିକ ସହରୀକୃତ ରାଜ୍ୟ । * '''କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ:''' କ୍ଷେତ୍ରଫଳ ଦୃଷ୍ଟିରୁ [[ଲଦାଖ]] ସର୍ବବୃହତ ଏବଂ ଜନସଂଖ୍ୟା ଦୃଷ୍ଟିରୁ [[ଦିଲ୍ଲୀ]] ସର୍ବବୃହତ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ । === ପ୍ରମୁଖ ଭୌଗୋଳିକ ସୀମା === {| class="wikitable" style="width:100%; border:1px solid #aaa;" |- style="background:#F4A460; text-align:center;" ! ଦିଗ !! ସୀମାବର୍ତ୍ତୀ ଅଞ୍ଚଳ !! ରାଜ୍ୟ / କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ |- | '''ଉତ୍ତର''' || ହିମାଳୟ ପର୍ବତମାଳା || ଲଦାଖ, ଜମ୍ମୁ-କାଶ୍ମୀର, ହିମାଚଳ ପ୍ରଦେଶ |- | '''ଦକ୍ଷିଣ''' || ଭାରତ ମହାସାଗର || ତାମିଲନାଡୁ (କନ୍ୟାକୁମାରୀ) |- | '''ପୂର୍ବ''' || ବଙ୍ଗୋପସାଗର || ପଶ୍ଚିମବଙ୍ଗ, ଓଡ଼ିଶା, ଆନ୍ଧ୍ର ପ୍ରଦେଶ |- | '''ପଶ୍ଚିମ''' || ଆରବ ସାଗର || ଗୁଜରାଟ, ମହାରାଷ୍ଟ୍ର, ଗୋଆ |} == ସାଂସ୍କୃତିକ ବିବିଧତା == ଭାରତ "ବିବିଧତା ମଧ୍ୟରେ ଏକତା"ର ଏକ ଜ୍ୱଳନ୍ତ ଉଦାହରଣ । ପ୍ରତିଟି ରାଜ୍ୟ ଓ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳର ନିଜସ୍ୱ ଭାଷା, ପୋଷାକ, ଖାଦ୍ୟପେୟ ଏବଂ ପରମ୍ପରା ରହିଛି, ଯାହା ଭାରତୀୟ ସଂସ୍କୃତିକୁ ସମୃଦ୍ଧ କରିଥାଏ । {| class="wikitable" style="width:100%; border:1px solid #aaa; line-height:1.6em;" |+ style="background:#800000; color:white; padding:10px; font-size:1.2em;" | '''ଭାରତର ରାଜ୍ୟଭିତ୍ତିକ ସାଂସ୍କୃତିକ ପରିଚୟ''' |- style="background:#f9f9f9; text-align:center;" ! width="25%" | ସାଂସ୍କୃତିକ ଦିଗ !! width="75%" | ପ୍ରମୁଖ ଉଦାହରଣ ଓ ବିବରଣୀ |- | '''ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ନୃତ୍ୟ''' | ଓଡ଼ିଶାର '''ଓଡ଼ିଶୀ''', କେରଳର '''କଥକଳି''', ତାମିଲନାଡୁର '''ଭାରତନାଟ୍ୟମ୍''', ଆସାମର '''ସତ୍ରିୟା''' ଏବଂ ଉତ୍ତର ଭାରତର '''କଥକ''' । |- | '''ପ୍ରମୁଖ ପର୍ବପର୍ବାଣୀ''' | ଓଡ଼ିଶାର '''ରଥଯାତ୍ରା''', ପଶ୍ଚିମବଙ୍ଗର '''ଦୁର୍ଗା ପୂଜା''', ମହାରାଷ୍ଟ୍ରର '''ଗଣେଶ ଚତୁର୍ଥୀ''', କେରଳର '''ଓଣମ''' ଏବଂ ପଞ୍ଜାବର '''ବୈଶାଖୀ''' । |- | '''ଭାଷାଗତ ବିବିଧତା''' | ଭାରତୀୟ ସମ୍ବିଧାନରେ ୨୨ଟି ଆଧିକାରିକ ଭାଷା ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ । ଉତ୍ତରରେ '''ହିନ୍ଦୀ''', ଦକ୍ଷିଣରେ '''ଦ୍ରାବିଡ଼ ଭାଷାଗୋଷ୍ଠୀ''' (ତାମିଲ, ତେଲୁଗୁ, କନ୍ନଡ, ମାଲାୟାଲାମ) ଏବଂ ପୂର୍ବରେ '''ଓଡ଼ିଆ''' ଓ '''ବଙ୍ଗାଳୀ''' ପ୍ରମୁଖ । |- | '''ଖାଦ୍ୟଶୈଳୀ''' | ଦକ୍ଷିଣର '''ଇଡ୍‌ଲି-ଦୋସା''', ପଞ୍ଜାବର '''ମକ୍କେ ଦି ରୋଟି''', ପଶ୍ଚିମବଙ୍ଗର '''ମାଛ ଭାତ''' ଏବଂ ଓଡ଼ିଶାର ପ୍ରସିଦ୍ଧ '''ପଖାଳ''' ଓ '''ରସଗୋଲା''' । |- | '''ହସ୍ତଶିଳ୍ପ''' | ଓଡ଼ିଶାର '''ପଟ୍ଟଚିତ୍ର''', ରାଜସ୍ଥାନର '''ବାନ୍ଧନୀ''' ଶାଢ଼ୀ, କାଶ୍ମୀରର '''ପଶ୍ମିନା''' ଶଲ୍ ଏବଂ ଗୁଜରାଟର '''କଚ୍ଛି''' କାମ । |} === ୟୁନେସ୍କୋ (UNESCO) ଐତିହାସିକ ସ୍ଥଳ === [[File:Konark Sun Temple.jpg|thumb|left|250px|ଓଡ଼ିଶାର କୋଣାର୍କ ସୂର୍ଯ୍ୟ ମନ୍ଦିର]] ଭାରତର ପ୍ରତିଟି କୋଣରେ ୟୁନେସ୍କୋ ଦ୍ୱାରା ମାନ୍ୟତା ପ୍ରାପ୍ତ ଅନେକ ବିଶ୍ୱ ଐତିହାସିକ ସ୍ଥଳ ରହିଛି । * '''ସ୍ଥାପତ୍ୟ:''' ଓଡ଼ିଶାର '''କୋଣାର୍କ ସୂର୍ଯ୍ୟ ମନ୍ଦିର''', ଉତ୍ତର ପ୍ରଦେଶର '''ତାଜମହଲ''' ଏବଂ ମଧ୍ୟପ୍ରଦେଶର '''ଖଜୁରାହୋ''' ମନ୍ଦିର । * '''ପ୍ରାକୃତିକ ଐତିହ୍ୟ:''' ଆସାମର '''କାଜିରଙ୍ଗା''' ଜାତୀୟ ଉଦ୍ୟାନ ଏବଂ ପଶ୍ଚିମବଙ୍ଗର '''ସୁନ୍ଦରବନ''' । == କ୍ଷମତା ବିଭାଜନ ଓ ସମ୍ବିଧାନ == ଭାରତୀୟ ସମ୍ବିଧାନର '''ସପ୍ତମ ଅନୁସୂଚୀ''' (Seventh Schedule) ଅନୁଯାୟୀ, କେନ୍ଦ୍ର ଏବଂ ରାଜ୍ୟ ସରକାରଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବିଧାନିକ କ୍ଷମତାକୁ ତିନୋଟି ସୂଚୀରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇଛି । {| class="wikitable" style="width:100%; border:1px solid #aaa;" |+ style="background:#0047AB; color:white; padding:10px; font-size:1.1em;" | '''ସପ୍ତମ ଅନୁସୂଚୀ: କ୍ଷମତା ବଣ୍ଟନ''' |- style="background:#f2f2f2; text-align:center;" ! width="25%" | ସୂଚୀର ନାମ !! width="25%" | କ୍ଷମତା !! width="50%" | ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ ବିଷୟ (ଉଦାହରଣ) |- | '''ସଂଘ ସୂଚୀ''' (Union List) | କେନ୍ଦ୍ର ସରକାର | ପ୍ରତିରକ୍ଷା, ବୈଦେଶିକ ବ୍ୟାପାର, ରେଳବାଇ, ବ୍ୟାଙ୍କିଙ୍ଗ୍ ଏବଂ ଜାତୀୟ ରାଜପଥ । |- | '''ରାଜ୍ୟ ସୂଚୀ''' (State List) | ରାଜ୍ୟ ସରକାର | ପୋଲିସ, ସାର୍ବଜନୀନ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ, କୃଷି, ସ୍ଥାନୀୟ ଶାସନ ଏବଂ ବଜାର । |- | '''ଯୁଗ୍ମ ସୂଚୀ''' (Concurrent List) | କେନ୍ଦ୍ର ଓ ରାଜ୍ୟ | ଶିକ୍ଷା, ଜଙ୍ଗଲ, ବିବାହ ଓ ବିବାହ ବିଚ୍ଛେଦ, ଏବଂ ବନ୍ୟପ୍ରାଣୀ ସଂରକ୍ଷଣ । |} === ଅବଶିଷ୍ଟ କ୍ଷମତା (Residuary Powers) === ଯେଉଁ ବିଷୟଗୁଡ଼ିକ ଏହି ତିନୋଟି ସୂଚୀରେ ଉଲ୍ଲେଖ ନାହିଁ, ସେଗୁଡ଼ିକ ଉପରେ ଆଇନ ପ୍ରଣୟନ କରିବାର କ୍ଷମତା କେବଳ ସଂସଦ ବା କେନ୍ଦ୍ର ସରକାରଙ୍କ ପାଖରେ ରହିଥାଏ । == ଏହାକୁ ମଧ୍ୟ ଦେଖନ୍ତୁ == * ଭାରତର ଉପବିଭାଗ * ରାଜ୍ୟ ଓ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳଗୁଡିକର ଜନସଂଖ୍ୟା ଅନୁସାରେ ସଂଗ୍ରହ == ଆଧାର == {{reflist}} [[ଶ୍ରେଣୀ:ଭାରତର ରାଜ୍ୟ ଓ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ|*]] == ବାହାର ସ୍ରୋତ == * [http://www.india.gov.in/knowindia/state_uts.php ଭାରତ ସରକାରଙ୍କ ସରକାରୀ ପୋର୍ଟାଲ୍: ରାଜ୍ୟ ଓ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ] * [http://www.indohistory.com/modern_states.html ଭାରତର ମାନଚିତ୍ର ଏବଂ ରାଜ୍ୟ ଗଠନର ଇତିହାସ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100111021034/http://www.indohistory.com/modern_states.html |date=2010-01-11 }} * [http://www.citymayors.com/government/india_government.html ଭାରତର ସ୍ଥାନୀୟ ଶାସନ ବ୍ୟବସ୍ଥା ସମ୍ବନ୍ଧିତ ପ୍ରବନ୍ଧ] * [http://www.mapunity.in/maps/india/ ଭାରତର ଏକ ଇଣ୍ଟରାକ୍ଟିଭ୍ ମାନଚିତ୍ର] {{ଭାରତର ରାଜ୍ୟ}} {{DEFAULTSORT:ଭାରତର ରାଜ୍ୟ ଓ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ}} [[ଶ୍ରେଣୀ:ଭାରତର ରାଜ୍ୟ ଓ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ| ]] [[ଶ୍ରେଣୀ:ଭାରତ]] 86bhcp2fymh87ouamej7ao9b10uyscr 595048 595047 2026-05-07T08:39:02Z Subhamss2008 37188 Wh 595048 wikitext text/x-wiki {{ଛୋଟ|ଭାରତର ରାଜ୍ୟ ଓ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ}} [[ଭାରତ]] ଏକ [[ସଂଘୀୟ ଗଣରାଜ୍ୟ]] ଅଟେ ।<ref name="official">{{cite web |url=http://www.india.gov.in/knowindia/state_uts.php|title=States and union territories|accessdate=2007-09-07 |work= }}</ref> ଏହା '''୨୮ଟି''' [[ଭାରତର ରାଜ୍ୟ|ରାଜ୍ୟ]] ଓ '''୮ଟି''' [[କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ]]ରେ ବିଭକ୍ତ । ରାଜ୍ୟ ଓ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳଗୁଡ଼ିକ ପୁନର୍ବାର ଜିଲ୍ଲା ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପ୍ରଶାସନିକ [[ଭାରତର ଉପବିଭାଗ|ଉପବିଭାଗ]]ରେ ବିଭାଜିତ ହୋଇଛି ।<ref name="official"/> {{Short description|ଭାରତର ୨୮ଟି ରାଜ୍ୟ ଓ ୮ଟି କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳର ବିବରଣୀ}} [[ଭାରତ]] ଏକ [[ସଂଘୀୟ ଗଣରାଜ୍ୟ]] ଅଟେ ।<ref name="official">{{cite web |url=http://www.india.gov.in/knowindia/state_uts.php|title=States and union territories|access-date=2007-09-07 |work= }}</ref> ଭାରତୀୟ ସମ୍ବିଧାନ ଅନୁଯାୟୀ, ଦେଶକୁ ପ୍ରଶାସନିକ ସୁବିଧା ଦୃଷ୍ଟିରୁ '''୨୮ଟି''' [[ଭାରତର ରାଜ୍ୟ|ରାଜ୍ୟ]] ଓ '''୮ଟି''' [[କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ]]ରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇଛି । ଏହି ପ୍ରଶାସନିକ ଏକକଗୁଡ଼ିକ ପୁନର୍ବାର ଜିଲ୍ଲା, ତହସିଲ ଏବଂ ଗ୍ରାମ ପଞ୍ଚାୟତ ପରି ବିଭିନ୍ନ [[ଭାରତର ଉପବିଭାଗ|ଉପବିଭାଗ]]ରେ ବିଭାଜିତ ହୋଇଛି । == ରାଜ୍ୟ ସମୂହର ସୂଚୀ == ଭାରତର ରାଜ୍ୟଗୁଡ଼ିକର ନିଜସ୍ୱ ନିର୍ବାଚିତ ସରକାର ରହିଥାଏ । ନିମ୍ନଲିଖିତ ସାରଣୀରେ ଭାରତର ୨୮ଟି ରାଜ୍ୟର ସବିଶେଷ ବିବରଣୀ ପ୍ରଦାନ କରାଯାଇଛି: {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center; font-family: sans-serif;" |- style="background-color:#0072B2; color:white; font-size: 1.05em;" ! scope="col" | ମାନଚିତ୍ର ! scope="col" | ରାଜ୍ୟ ! scope="col" | ରାଜଧାନୀ ! scope="col" | ସ୍ଥାପନା ବର୍ଷ ! scope="col" | ଆୟତନ (କି.ମି.<sup>୨</sup>) ! scope="col" | ଜନସଂଖ୍ୟା<ref>[http://censusindia.gov.in/2011-prov-results/paper2/data_files/india/Statement2_RU_Pop&Sexrtaio_State.xls Provisional Population Totals of India (2011)]</ref> ! scope="col" | ସାକ୍ଷରତା ହାର ! scope="col" | ମୁଖ୍ୟ ଭାଷା ! scope="col" | ଜିଲ୍ଲା ! scope="col" | ଲୋକ ସଭା ! scope="col" | ବିଶେଷ ସୂଚନା |- style="background-color:#F0F8FF;" | [[File:Arunachal Pradesh locator map.svg|80px]] || '''[[ଅରୁଣାଚଳ ପ୍ରଦେଶ]]''' || [[ଇଟାନଗର]] || ୨୦ ଫେବୃଆରୀ ୧୯୮୭ || ୮୩,୭୪୩ || ୧୩,୮୨,୬୧୧ || ୬୫.୩୮% || ଇଂରାଜୀ || ୨୮ || ୨ || ଏହାକୁ 'ଉଦିତ ସୂର୍ଯ୍ୟର ଦେଶ' କୁହାଯାଏ । |- | [[File:Assam locator map.svg|80px]] || '''[[ଆସାମ]]''' || [[ଦିସପୁର]] || ୨୬ ଜାନୁଆରୀ ୧୯୫୦ || ୭୮,୫୫୦ || ୩,୧୧,୬୯,୨୭୨ || ୭୨.୧୯% || ଅସମୀୟା || ୩୫ || ୧୪ || ଚା' ଚାଷ ଓ ଏକଶୃଙ୍ଗୀ ଗଣ୍ଡା ପାଇଁ ପ୍ରସିଦ୍ଧ । |- style="background-color:#F0F8FF;" | [[File:Andhra Pradesh districts map from 2 June 2014.svg|80px]] || '''[[ଆନ୍ଧ୍ର ପ୍ରଦେଶ]]''' || [[ଅମରାବତୀ]] || ୧ ନଭେମ୍ବର ୧୯୫୬ || ୧,୬୨,୯୭୫ || ୪,୯୩,୮୬,୭୯୯ || ୬୭.୦୨% || ତେଲୁଗୁ || ୨୬ || ୨୫ || ଭାଷା ଭିତ୍ତିରେ ଗଠିତ ପ୍ରଥମ ରାଜ୍ୟ । |- | [[File:Uttar Pradesh administrative divisions-or.svg|80px]] || '''[[ଉତ୍ତର ପ୍ରଦେଶ]]''' || [[ଲକ୍ଷ୍ନୌ]] || ୨୬ ଜାନୁଆରୀ ୧୯୫୦ || ୨,୪୩,୨୯୬ || ୧୯,୯୫,୮୧,୪୭୭ || ୬୭.୬୮% || ହିନ୍ଦୀ || ୭୫ || ୮୦ || ଜନସଂଖ୍ୟା ଦୃଷ୍ଟିରୁ ଭାରତର ସର୍ବବୃହତ ରାଜ୍ୟ । |- style="background-color:#F0F8FF;" | [[File:Uttarakhand locator map.svg|80px]] || '''[[ଉତ୍ତରାଖଣ୍ଡ]]''' || [[ଡେରାଡୁନ]] || ୯ ନଭେମ୍ବର ୨୦୦୦ || ୫୩,୫୬୬ || ୧,୦୧,୧୬,୭୫୨ || ୭୮.୮୨% || ହିନ୍ଦୀ || ୧୩ || ୫ || ଏହାକୁ 'ଦେବଭୂମି' କୁହାଯାଏ । |- | [[File:Odisha locator map.svg|80px]] || '''[[ଓଡ଼ିଶା]]''' || [[ଭୁବନେଶ୍ୱର]] || ୧ ଅପ୍ରେଲ ୧୯୩୬ || ୧,୫୫,୮୨୦ || ୪,୧୯,୪୭,୩୫୮ || ୭୨.୮୭% || [[ଓଡ଼ିଆ ଭାଷା|ଓଡ଼ିଆ]] || ୩୦ || ୨୧ || ପ୍ରାଚୀନ କଳିଙ୍ଗର ଭୂମି ଓ ଜଗନ୍ନାଥ ସଂସ୍କୃତିର କେନ୍ଦ୍ର । |- style="background-color:#F0F8FF;" | [[File:Karnataka locator map.svg|80px]] || '''[[କର୍ଣ୍ଣାଟକ]]''' || [[ବେଙ୍ଗାଳୁରୁ]] || ୧ ନଭେମ୍ବର ୧୯୫୬ || ୧,୯୧,୭୯୧ || ୬,୧୧,୩୦,୭୦୪ || ୭୫.୩୬% || କନ୍ନଡ || ୩୧ || ୨୮ || ଭାରତର ସୂଚନା ଓ ପ୍ରଯୁକ୍ତିବିଦ୍ୟା (IT) ହବ୍ । |- | [[File:Kerala locator map.svg|80px]] || '''[[କେରଳ]]''' || [[ଥିରୁଅନନ୍ତପୁରମ]] || ୧ ନଭେମ୍ବର ୧୯୫୬ || ୩୮,୮୬୩ || ୩,୩୩,୮୭,୬୭୭ || ୯୪.୦୦% || ମାଲାୟାଲମ || ୧୪ || ୨୦ || ସାକ୍ଷରତା ହାରରେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସ୍ଥାନରେ ଅଛି । |- style="background-color:#F0F8FF;" | [[File:Gujarat locator map.svg|80px]] || '''[[ଗୁଜରାଟ]]''' || [[ଗାନ୍ଧୀନଗର]] || ୧ ମଇ ୧୯୬୦ || ୧,୯୬,୦୨୪ || ୬,୦୩,୮୩,୬୨୮ || ୭୮.୦୩% || ଗୁଜରାଟୀ || ୩୩ || ୨୬ || ଭାରତର ଦୀର୍ଘତମ ଉପକୂଳ ବିଶିଷ୍ଟ ରାଜ୍ୟ । |- | [[File:Goa locator map.svg|80px]] || '''[[ଗୋଆ]]''' || [[ପାଣାଜୀ]] || ୩୦ ମଇ ୧୯୮୭ || ୩,୭୦୨ || ୧୪,୫୭,୭୨୩ || ୮୮.୭୦% || କୋଙ୍କଣୀ || ୦୨ || ୨ || ଆୟତନ ଦୃଷ୍ଟିରୁ ଭାରତର କ୍ଷୁଦ୍ରତମ ରାଜ୍ୟ । |- style="background-color:#F0F8FF;" | [[File:Chhattisgarh locator map.svg|80px]] || '''[[ଛତିଶଗଡ଼]]''' || [[ରାୟପୁର, ଛତିଶଗଡ଼|ରାୟପୁର]] || ୧ ନଭେମ୍ବର ୨୦୦୦ || ୧,୩୫,୧୯୪ || ୨,୫୫,୪୦,୧୯୬ || ୭୦.୨୮% || ହିନ୍ଦୀ || ୩୩ || ୧୧ || ମଧ୍ୟପ୍ରଦେଶରୁ ପୃଥକ ହୋଇ ଗଠିତ । |- | [[File:Jharkhand locator map.svg|80px]] || '''[[ଝାଡ଼ଖଣ୍ଡ]]''' || [[ରାଞ୍ଚି]] || ୧୫ ନଭେମ୍ବର ୨୦୦୦ || ୭୪,୬୭୭ || ୩,୨୯,୬୬,୨୩୮ || ୬୬.୪୧% || ହିନ୍ଦୀ || ୨୪ || ୧୪ || ଖଣିଜ ସମ୍ପଦରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ରାଜ୍ୟ । |- style="background-color:#F0F8FF;" | [[File:Tamil Nadu locator map.svg|80px]] || '''[[ତାମିଲନାଡୁ]]''' || [[ଚେନ୍ନାଇ]] || ୨୬ ଜାନୁଆରୀ ୧୯୫୦ || ୧,୩୦,୦୫୮ || ୭,୨୧,୩୮,୯୫୮ || ୮୦.୦୯% || ତାମିଲ || ୩୮ || ୩୯ || ଦ୍ରାବିଡ଼ ସଂସ୍କୃତି ଓ ଭାରତନାଟ୍ୟମ୍ ପାଇଁ ପ୍ରସିଦ୍ଧ । |- | [[File:Telangana districts.svg|80px]] || '''[[ତେଲେଙ୍ଗାନା]]''' || [[ହାଇଦ୍ରାବାଦ]] || ୨ ଜୁନ ୨୦୧୪ || ୧,୧୨,୦୭୭ || ୩,୮୦,୦୩,୬୭୪ || ୬୬.୫୪% || ତେଲୁଗୁ || ୩୩ || ୧୭ || ଭାରତର ସର୍ବନୂତନ ଗଠିତ ରାଜ୍ୟ । |- style="background-color:#F0F8FF;" | [[File:Tripura-district-map.svg|80px]] || '''[[ତ୍ରିପୁରା]]''' || [[ଅଗରତାଲା]] || ୨୧ ଜାନୁଆରୀ ୧୯୭୨ || ୧୦,୪୯୧ || ୩୬,୭୧,୦୩୨ || ୮୭.୨୨% || ବଙ୍ଗାଳୀ, କୋକବୋରୋକ || ୦୮ || ୨ || ବଙ୍ଗଳା ସଂସ୍କୃତିର ପ୍ରଭାବ ଥିବା ରାଜ୍ୟ । |- | [[File:Nagaland locator map.svg|80px]] || '''[[ନାଗାଲ୍ୟାଣ୍ଡ|ନାଗାଲାଣ୍ଡ]]''' || [[କୋହିମା]] || ୧ ଡିସେମ୍ବର ୧୯୬୩ || ୧୬,୫୭୯ || ୧୯,୮୦,୬୦୨ || ୭୯.୫୫% || ଇଂରାଜୀ || ୧୬ || ୧ || ହର୍ଣ୍ଣବିଲ୍ ମହୋତ୍ସବ ଏଠାର ପ୍ରମୁଖ ପର୍ବ । |- style="background-color:#F0F8FF;" | [[File:Punjab district map.png|80px]] || '''[[ପଞ୍ଜାବ, ଭାରତ|ପଞ୍ଜାବ]]''' || [[ଚଣ୍ଡୀଗଡ଼]] || ୧ ନଭେମ୍ବର ୧୯୬୬ || ୫୦,୩୬୨ || ୨,୭୭,୦୪,୨୩୬ || ୭୫.୮୪% || ପଞ୍ଜାବୀ || ୨୩ || ୧୩ || ପାଞ୍ଚଟି ନଦୀର ଭୂମି ଓ ଶିଖ୍ ଧର୍ମର କେନ୍ଦ୍ର । |- | [[File:West Bengal locator map.svg|80px]] || '''[[ପଶ୍ଚିମ ବଙ୍ଗ|ପଶ୍ଚିମବଙ୍ଗ]]''' || [[କୋଲକାତା]] || ୧୫ ଅଗଷ୍ଟ ୧୯୪୭ || ୮୮,୭୫୨ || ୯,୧୩,୪୭,୭୩୬ || ୭୬.୨୬% || ବଙ୍ଗାଳୀ || ୨୩ || ୪୨ || ସୁନ୍ଦରବନ ଓ ରୟାଲ ବେଙ୍ଗଲ ଟାଇଗରର ବାସସ୍ଥଳୀ । |- style="background-color:#F0F8FF;" | [[File:Bihar locator map.svg|80px]] || '''[[ବିହାର]]''' || [[ପାଟଣା, ବିହାର|ପାଟନା]] || ୨୬ ଜାନୁଆରୀ ୧୯୫୦ || ୯୯,୨୦୦ || ୧୦,୩୮,୦୪,୬୩୭ || ୬୧.୮୦% || ହିନ୍ଦୀ || ୩୮ || ୪୦ || ଜନସଂଖ୍ୟା ଘନତ୍ୱ ଦୃଷ୍ଟିରୁ ପ୍ରଥମ । |- | [[File:Manipur locator map.svg|80px]] || '''[[ମଣିପୁର]]''' || [[ଇମ୍ଫାଲ]] || ୨୧ ଜାନୁଆରୀ ୧୯୭୨ || ୨୨,୩୪୭ || ୨୭,୨୧,୭୫୬ || ୭୬.୯୪% || ମଣିପୁରୀ || ୧୬ || ୨ || ଲୋକଟାକ ହ୍ରଦ ପାଇଁ ପ୍ରସିଦ୍ଧ । |- style="background-color:#F0F8FF;" | [[File:Madhya Pradesh district map.svg|80px]] || '''[[ମଧ୍ୟ ପ୍ରଦେଶ]]''' || [[ଭୋପାଳ]] || ୧ ନଭେମ୍ବର ୧୯୫୬ || ୩,୦୮,୨୫୨ || ୭,୨୫,୯୭,୫୬୫ || ୬୯.୩୨% || ହିନ୍ଦୀ || ୫୫ || ୨୯ || ଭାରତର ହୃଦୟ ଭାବେ ପରିଚିତ । |- | [[File:Maharashtra locator map.svg|80px]] || '''[[ମହାରାଷ୍ଟ୍ର]]''' || [[ମୁମ୍ବାଇ]] || ୧ ମଇ ୧୯୬୦ || ୩,୦୭,୭୧୩ || ୧୧,୨୩,୭୨,୯୭୨ || ୮୨.୩୪% || ମରାଠୀ || ୩୬ || ୪୮ || ଭାରତର ଆର୍ଥିକ ରାଜଧାନୀ । |- style="background-color:#F0F8FF;" | [[File:Districts of Mizoram (2021).png|80px]] || '''[[ମିଜୋରାମ|ମିଜୋରମ]]''' || [[ଆଇଜୋଲ]] || ୨୦ ଫେବୃଆରୀ ୧୯୮୭ || ୨୧,୦୮୧ || ୧୦,୯୧,୦୧୪ || ୯୧.୩୩% || ମିଜୋ || ୧୧ || ୧ || ବାଉଁଶ ନୃତ୍ୟ (Cheraw) ପାଇଁ ଜଣାଶୁଣା । |- | [[File:Meghalaya locator map.svg|80px]] || '''[[ମେଘାଳୟ]]''' || [[ଶିଲଂ]] || ୨୧ ଜାନୁଆରୀ ୧୯୭୨ || ୨୨,୭୨୦ || ୨୯,୬୪,୦୦୭ || ୭୪.୪୩% || ଇଂରାଜୀ || ୧୨ || ୨ || ବିଶ୍ୱର ସର୍ବାଧିକ ବର୍ଷା ହେଉଥିବା ସ୍ଥାନ (ମାଉସିନରାମ) । |- style="background-color:#F0F8FF;" | [[File:Rajasthan locator map.svg|80px]] || '''[[ରାଜସ୍ଥାନ]]''' || [[ଜୟପୁର, ରାଜସ୍ଥାନ|ଜୟପୁର]] || ୨୬ ଜାନୁଆରୀ ୧୯୫୦ || ୩,୪୨,୨୩୯ || ୬,୮୬,୨୧,୦୧୨ || ୬୬.୧୧% || ହିନ୍ଦୀ || ୫୦ || ୨୫ || ଆୟତନ ଦୃଷ୍ଟିରୁ ଭାରତର ସର୍ବବୃହତ ରାଜ୍ୟ । |- | [[File:Sikkim districts after 2021.svg|80px]] || '''[[ସିକିମ]]''' || [[ଗାଙ୍ଗଟକ]] || ୧୬ ମଇ ୧୯୭୫ || ୭,୦୯୬ || ୬,୦୭,୬୮୮ || ୮୧.୪୨% || ନେପାଳୀ || ୦୬ || ୧ || ଭାରତର ପ୍ରଥମ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଜୈବିକ କୃଷି (Organic) ରାଜ୍ୟ । |- style="background-color:#F0F8FF;" | [[File:Haryana locator map.svg|80px]] || '''[[ହରିୟାଣା|ହରିଆଣା]]''' || [[ଚଣ୍ଡୀଗଡ଼]] || ୧ ନଭେମ୍ବର ୧୯୬୬ || ୪୪,୨୧୨ || ୨,୫୩,୫୩,୦୮୧ || ୭୫.୫୫% || ହିନ୍ଦୀ || ୨୨ || ୧୦ || ପଞ୍ଜାବରୁ ପୃଥକ ହୋଇ ଗଠିତ । |- | [[File:Himachal Pradesh locator map.svg|80px]] || '''[[ହିମାଚଳ ପ୍ରଦେଶ]]''' || [[ଶିମଲା]] || ୨୫ ଜାନୁଆରୀ ୧୯୭୧ || ୫୫,୬୭୩ || ୬୮,୫୬,୫୦୯ || ୮୨.୮୦% || ହିନ୍ଦୀ || ୧୨ || ୪ || ହିମାଳୟ କୋଳରେ ଅବସ୍ଥିତ ପର୍ଯ୍ୟଟନ ସ୍ଥଳୀ । |} == କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ ସମୂହ == ଏହି ଅଞ୍ଚଳଗୁଡ଼ିକ ସିଧାସଳଖ କେନ୍ଦ୍ର ସରକାରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପରିଚାଳିତ ହୋଇଥାଏ । ନିମ୍ନରେ ୮ଟି କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳର ତଥ୍ୟ ଦିଆଗଲା: {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center; font-family: sans-serif;" |- style="background-color:#E67E22; color:white; font-size: 1.05em;" ! scope="col" | ମାନଚିତ୍ର ! scope="col" | କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ ! scope="col" | ରାଜଧାନୀ ! scope="col" | ଆୟତନ (କି.ମି.<sup>୨</sup>) ! scope="col" | ଜନସଂଖ୍ୟା ! scope="col" | ସାକ୍ଷରତା ହାର ! scope="col" | ବିଶେଷତ୍ୱ |- style="background-color:#FFF5EE;" | [[File:Andaman and Nicobar Islands Wikivoyage map.svg|80px]] || '''[[ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜ]]''' || [[ପୋର୍ଟ ବ୍ଲେୟର|ଶ୍ରୀ ବିଜୟ ପୁରମ୍]] || ୮,୨୪୯ || ୪,୧୯,୯୭୮ || ୮୬.୨୭% || ବଙ୍ଗୋପସାଗରରେ ଅବସ୍ଥିତ ୫୭୨ଟି ଦ୍ୱୀପର ସମୂହ । |- | [[File:Chandigarh outline shape.svg|80px]] || '''[[ଚଣ୍ଡୀଗଡ଼]]''' || [[ଚଣ୍ଡୀଗଡ଼]] || ୧୧୪ || ୧୩,୬୪,୦୦୦ || ୮୬.୪୩% || ପଞ୍ଜାବ ଓ ହରିୟାଣାର ମିଳିତ ରାଜଧାନୀ । |- style="background-color:#FFF5EE;" | [[File:Dadra and Nagar Haveli and Daman and Diu.svg|80px]] || '''[[ଦାଦ୍ରା ଓ ନଗର ହବେଳୀ|ଦାଦ୍ରା-ନଗର ହାଭେଳୀ ଓ]][[ଡାମନ ଓ ଡିଉ|ଦାମନ-ଦିଉ]]''' || [[ଡାମନ]] || ୬୦୩ || ୭,୪୭,୦୦୦ || ୮୨.୩୬% || ୨୦୨୦ରେ ଦୁଇଟି କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳକୁ ମିଶ୍ରଣ କରାଗଲା । |- | [[File:Delhi districts.png|80px]] || '''[[ଦିଲ୍ଲୀ|ଦିଲ୍ଲୀ (ଜାତୀୟ ରାଜଧାନୀ ଅଞ୍ଚଳ)]]''' || [[ନୂଆ ଦିଲ୍ଲୀ|ନୂଆଦିଲ୍ଲୀ]] || ୧,୪୮୪ || ୩,୩୮,୦୭,୦୦୦ || ୮୮.୭୦% || ଭାରତର ରାଜନୈତିକ କେନ୍ଦ୍ର ଏବଂ ରାଜଧାନୀ । |- style="background-color:#FFF5EE;" | [[File:Jammu and Kashmir locator map.svg|80px]] || '''[[ଜମ୍ମୁ ଓ କଶ୍ମୀର|ଜମ୍ମୁ ଓ କାଶ୍ମୀର]]''' || [[ଶ୍ରୀନଗର]] (ଗ୍ରୀଷ୍ମ), [[ଜାମ୍ମୁ|ଜମ୍ମୁ]] (ଶୀତ) || ୪୨,୨୪୧ || ୧,୫୮,୬୭,୦୧୩ || ୭୭.୩୦% || ୨୦୧୯ରେ ରାଜ୍ୟରୁ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳରେ ପରିଣତ । |- | [[File:Ladakh locator map.svg|80px]] || '''[[ଲଦାଖ]]''' || [[:en:Leh|ଲେହ]], [[:en:Kargil|କାରଗିଲ]]|| ୫୯,୧୪୬ || ୩,୦୩,୯୨୮ || ୭୪.୨୭% || କ୍ଷେତ୍ରଫଳ ଦୃଷ୍ଟିରୁ ସର୍ବବୃହତ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ । |- style="background-color:#FFF5EE;" | [[File:Map of Lakshadweep-en.svg|80px]] || '''[[ଲାକ୍ଷାଦ୍ୱୀପ]]''' || [[କବରତ୍ତୀ|କାଭାରାତ୍ତି]] || ୩୨ || ୬୯,୮୭୩ || ୯୨.୨୮% || ଆରବ ସାଗରରେ ଅବସ୍ଥିତ ପ୍ରବାଳ ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜ । |- | [[File:Puducherry Map.svg|80px]] || '''[[ପୁଡୁଚେରୀ]]''' || [[ପୁଡୁଚେରୀ]]|| ୪୮୩ || ୧୬,୪୩,୦୦୦ || ୮୬.୫୫% || ପୂର୍ବତନ ଫରାସୀ ଉପନିବେଶ । |} == କେନ୍ଦ୍ର ଓ ରାଜ୍ୟ ସରକାରଙ୍କ ମୁଖ୍ୟ ବିଭାଗ ଓ ଦାୟିତ୍ୱ == ଭାରତୀୟ ସମ୍ବିଧାନର ସପ୍ତମ ଅନୁସୂଚୀ ଅନୁଯାୟୀ କ୍ଷମତାକୁ ତିନୋଟି ତାଲିକାରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇଛି: ସଂଘ ସୂଚୀ (କେନ୍ଦ୍ର), ରାଜ୍ୟ ସୂଚୀ ଏବଂ ଯୁଗ୍ମ ସୂଚୀ । {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border:1px solid #aaa; text-align:left;" |+ style="background:#003366; color:white; padding:10px; font-size:1.1em;" | '''ଶାସନ ବ୍ୟବସ୍ଥା: କେନ୍ଦ୍ର ବନାମ ରାଜ୍ୟ''' |- style="background:#E9E9E9; text-align:center;" ! width="20%" | ବିଭାଗ ! width="40%" | କେନ୍ଦ୍ର ସରକାରଙ୍କ ଦାୟିତ୍ୱ (ସଂଘ ସୂଚୀ) ! width="40%" | ରାଜ୍ୟ ସରକାରଙ୍କ ଦାୟିତ୍ୱ (ରାଜ୍ୟ ସୂଚୀ) |- | '''ପ୍ରତିରକ୍ଷା ଓ ସୁରକ୍ଷା''' | ସେନା, ନୌସେନା, ବାୟୁସେନା ଏବଂ ଆନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ସୀମା ସୁରକ୍ଷା । | ଆଭ୍ୟନ୍ତରୀଣ ଶାନ୍ତି ରକ୍ଷା ପାଇଁ ରାଜ୍ୟ ପୋଲିସ ବାହିନୀ । |- | '''ବୈଦେଶିକ ବ୍ୟାପାର''' | ଅନ୍ୟ ଦେଶ ସହିତ ସମ୍ପର୍କ, ଚୁକ୍ତିନାମା ଏବଂ କୂଟନୀତି । | କୌଣସି ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଦାୟିତ୍ୱ ନାହିଁ (କେନ୍ଦ୍ରର ନିୟମ ପାଳନ କରନ୍ତି) । |- | '''ଅର୍ଥ ଓ ମୁଦ୍ରା''' | ମୁଦ୍ରା ଛାପିବା, ବ୍ୟାଙ୍କିଙ୍ଗ୍ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଏବଂ ଆୟକର (Income Tax) । | ବିକ୍ରୟ କର, ଜମି ରାଜସ୍ୱ ଏବଂ ରାଜ୍ୟ ଅବକାରୀ ଶୁଳ୍କ । |- | '''ପରିବହନ''' | ଭାରତୀୟ ରେଳବାଇ, ଜାତୀୟ ରାଜପଥ (NH) ଏବଂ ବିମାନ ଚଳାଚଳ । | ରାଜ୍ୟ ପରିବହନ ନିଗମ (Bus), ଗ୍ରାମ୍ୟ ରାସ୍ତା ଓ ପଞ୍ଚାୟତ ପଥ । |- | '''ନ୍ୟାୟପାଳିକା''' | ସର୍ବୋଚ୍ଚ ନ୍ୟାୟାଳୟ (Supreme Court) ର ପରିଚାଳନା । | ଉଚ୍ଚ ନ୍ୟାୟାଳୟ (High Court) ଓ ଜିଲ୍ଲା କୋର୍ଟ । |- | '''ଲୋକସେବା''' | ସର୍ବଭାରତୀୟ ସେବା (IAS, IPS) ଓ UPSC । | ରାଜ୍ୟ ପ୍ରଶାସନିକ ସେବା (ଯଥା: OAS) ଓ OPSC । |} === ଯୁଗ୍ମ ସୂଚୀ (Concurrent List) === ଏହି ବିଷୟଗୁଡ଼ିକ ଉପରେ ଉଭୟ କେନ୍ଦ୍ର ଓ ରାଜ୍ୟ ସରକାର ନିୟମ ପ୍ରଣୟନ କରିପାରିବେ: * ଶିକ୍ଷା: ବିଦ୍ୟାଳୟ ଓ ବିଶ୍ୱବିଦ୍ୟାଳୟ ସ୍ତରୀୟ ଶିକ୍ଷାଦାନ । * ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ: ଡାକ୍ତରଖାନା ପରିଚାଳନା ଏବଂ ମହାମାରୀ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ । * ଅରଣ୍ୟ ଓ ବନ୍ୟପ୍ରାଣୀ: ଜଙ୍ଗଲ ସଂରକ୍ଷଣ ଏବଂ ପରିବେଶ ସୁରକ୍ଷା । * ବିବାହ ଓ ଉତ୍ତରାଧିକାର: ସାମାଜିକ ନିୟମାବଳୀ ଏବଂ ପଞ୍ଜୀକରଣ । == ଇତିହାସ == ଭାରତର ପ୍ରଶାସନିକ ବିଭାଜନର ଇତିହାସ ଅତି ପ୍ରାଚୀନ, ମାତ୍ର ଆଧୁନିକ ରାଜ୍ୟ ଗଠନ ପ୍ରକ୍ରିୟା ବ୍ରିଟିଶ ଶାସନ କାଳରୁ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିଲା । ସ୍ୱାଧୀନତା ପରେ ଭାଷା ଏବଂ ପ୍ରଶାସନିକ ସୁବିଧା ଆଧାରରେ ରାଜ୍ୟଗୁଡ଼ିକର ପୁନର୍ଗଠନ କରାଯାଇଛି । {| class="wikitable" style="width:100%; border:1px solid #aaa; line-height:1.6em;" |+ style="background:#003366; color:white; padding:10px; font-size:1.2em;" | '''ଭାରତର ରାଜ୍ୟ ଗଠନର ଐତିହାସିକ କ୍ରମବିକାଶ''' |- style="background:#eeeeee; text-align:center;" ! width="20%" | ସମୟକାଳ !! width="80%" | ମୁଖ୍ୟ ଐତିହାସିକ ଘଟଣାବଳୀ |- | style="background:#f9f9f9; font-weight:bold;" | ବ୍ରିଟିଶ ଭାରତ <br>(୧୯୪୭ ପୂର୍ବରୁ) | ବ୍ରିଟିଶ ଶାସନ କାଳରେ ଭାରତ ଦୁଇ ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ ଥିଲା: '''ପ୍ରଦେଶ (Provinces)''' ଯାହା ସିଧାସଳଖ ବ୍ରିଟିଶଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଶାସିତ ହେଉଥିଲା ଏବଂ '''ଦେଶୀୟ ରାଜ୍ୟ (Princely States)''' ଯାହା ସ୍ଥାନୀୟ ରାଜାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଶାସିତ ହେଉଥିଲା । ୧୯୩୬ରେ ଓଡ଼ିଶା ଭାଷା ଭିତ୍ତିରେ ପ୍ରଥମ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ପ୍ରଦେଶ ଭାବେ ଗଠିତ ହୋଇଥିଲା । |- | style="background:#f9f9f9; font-weight:bold;" | ସ୍ୱାଧୀନତା ପରେ <br>(୧୯୪୭–୧୯୫୦) | ସ୍ୱାଧୀନତା ପରେ ସର୍ଦ୍ଦାର ବଲ୍ଲଭଭାଇ ପଟେଲଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ୫୬୨ଟି ଦେଶୀୟ ରାଜ୍ୟକୁ ଭାରତ ସଂଘରେ ମିଶ୍ରଣ କରାଗଲା । ୧୯୫୦ ସମ୍ବିଧାନ ଅନୁଯାୟୀ ରାଜ୍ୟଗୁଡ଼ିକ କୁ ୪ଟି ଶ୍ରେଣୀରେ (Part A, B, C, D) ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇଥିଲା । |- | style="background:#f9f9f9; font-weight:bold;" | ରାଜ୍ୟ ପୁନର୍ଗଠନ <br>(୧୯୫୬) | ୧୯୫୩ରେ ଭାଷା ଭିତ୍ତିରେ '''ଆନ୍ଧ୍ର ପ୍ରଦେଶ''' ପ୍ରଥମ ରାଜ୍ୟ ଭାବେ ଗଠିତ ହେଲା । ଏହାପରେ ୧୯୫୬ରେ '''ରାଜ୍ୟ ପୁନର୍ଗଠନ ଆଇନ''' (States Reorganisation Act) ପାରିତ ହେଲା, ଯାହାଦ୍ୱାରା ଦେଶକୁ ୧୪ଟି ରାଜ୍ୟ ଓ ୬ଟି କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳରେ ପୁନଃବିଭକ୍ତ କରାଗଲା । |- | style="background:#f9f9f9; font-weight:bold;" | ପରବର୍ତ୍ତୀ ବିଭାଜନ <br>(୧୯୬୦–୨୦୦୦) | * '''୧୯୬୦:''' ବମ୍ବେ ପ୍ରଦେଶ ବିଭାଜିତ ହୋଇ ଗୁଜରାଟ ଓ ମହାରାଷ୍ଟ୍ର ଗଠିତ ।<br>* '''୧୯୬୬:''' ପଞ୍ଜାବରୁ ହରିୟାଣା ପୃଥକ ହେଲା ।<br>* '''୨୦୦୦:''' ତିନୋଟି ନୂଆ ରାଜ୍ୟ ଗଠିତ: ଛତିଶଗଡ଼, ଉତ୍ତରାଖଣ୍ଡ ଏବଂ ଝାଡ଼ଖଣ୍ଡ । |- | style="background:#f9f9f9; font-weight:bold;" | ଆଧୁନିକ ପରିବର୍ତ୍ତନ <br>(୨୦୧୪–ବର୍ତ୍ତମାନ) | * '''୨୦୧୪:''' ଆନ୍ଧ୍ର ପ୍ରଦେଶରୁ ପୃଥକ ହୋଇ '''ତେଲେଙ୍ଗାନା''' ୨୯ତମ ରାଜ୍ୟ ହେଲା ।<br>* '''୨୦୧୯:''' ଜମ୍ମୁ ଓ କାଶ୍ମୀରର ରାଜ୍ୟ ମାନ୍ୟତା ରଦ୍ଦ ହୋଇ ଏହାକୁ ଦୁଇଟି କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ (ଜମ୍ମୁ-କାଶ୍ମୀର ଓ ଲଦାଖ)ରେ ପରିଣତ କରାଗଲା ।<br>* '''୨୦୨୦:''' ଦାଦ୍ରା-ନଗର ହାଭେଳୀ ଏବଂ ଦାମନ-ଦିଉର ମିଶ୍ରଣ କରାଗଲା । |} === ମୁଖ୍ୟ ମାଇଲଖୁଣ୍ଟ === * **୧୯୩୬:** ଓଡ଼ିଶା ପ୍ରଥମ ଭାଷାଭିତ୍ତିକ ପ୍ରଦେଶ । * **୧୯୫୩:** ଫଜଲ ଅଲି କମିଶନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ରାଜ୍ୟ ପୁନର୍ଗଠନ ପାଇଁ ସୁପାରିଶ । * **୨୦୧୯:** ଧାରା ୩୭୦ ଉଚ୍ଛେଦ ଏବଂ ଜମ୍ମୁ-କାଶ୍ମୀର ପୁନର୍ଗଠନ । == ଶାସନ ବ୍ୟବସ୍ଥା == ଭାରତୀୟ ସମ୍ବିଧାନ ଅନୁଯାୟୀ, ଦେଶରେ ଏକ ଦ୍ୱିସ୍ତରୀୟ ଶାସନ ବ୍ୟବସ୍ଥା ପ୍ରଚଳିତ । ରାଜ୍ୟଗୁଡ଼ିକ ସ୍ୱାୟତ୍ତ ଶାସନ କରୁଥିବା ବେଳେ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳଗୁଡ଼ିକ ସିଧାସଳଖ କେନ୍ଦ୍ର ସରକାରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପରିଚାଳିତ ହୁଅନ୍ତି । {| class="wikitable" style="width:100%; border:1px solid #aaa; line-height:1.6em;" |+ style="background:#4B0082; color:white; padding:10px; font-size:1.2em;" | '''ରାଜ୍ୟ ଓ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳର ଶାସନଗତ ପ୍ରଭେଦ''' |- style="background:#f2f2f2; text-align:center;" ! width="20%" | ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ !! width="40%" | ରାଜ୍ୟ (States) !! width="40%" | କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ (UTs) |- | '''ସାମ୍ବିଧାନିକ ମୁଖ୍ୟ''' | [[ରାଜ୍ୟପାଳ]] (Governor) | [[ଉପରାଜ୍ୟପାଳ]] (Lt. Governor) କିମ୍ବା ପ୍ରଶାସକ (Administrator) |- | '''ପ୍ରଶାସନିକ ମୁଖ୍ୟ''' | [[ମୁଖ୍ୟମନ୍ତ୍ରୀ]] (ନିର୍ବାଚିତ) | ଭାରତର [[ରାଷ୍ଟ୍ରପତି]] (କେନ୍ଦ୍ର ସରକାରଙ୍କ ପ୍ରତିନିଧିଙ୍କ ଜରିଆରେ) |- | '''ବିଧାନସଭା''' | ସମସ୍ତ ରାଜ୍ୟରେ ନିଜସ୍ୱ ବିଧାନସଭା ରହିଛି । | କେବଳ ଦିଲ୍ଲୀ, ପୁଡୁଚେରୀ ଏବଂ ଜମ୍ମୁ-କାଶ୍ମୀରରେ ବିଧାନସଭା ରହିଛି । |- | '''ଆଇନ ପ୍ରଣୟନ''' | ରାଜ୍ୟ ସୂଚୀରେ ଥିବା ବିଷୟ ଉପରେ ସ୍ୱାଧୀନ ଭାବେ ଆଇନ ଗଢ଼ିପାରିବେ । | ସଂସଦ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଣୀତ ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ପରିଚାଳିତ ହୁଅନ୍ତି । |- | '''ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ''' | ସଂସଦର ଉଭୟ ସଦନ ([[ଲୋକ ସଭା]] ଓ [[ରାଜ୍ୟ ସଭା]])ରେ ପ୍ରତିନିଧି ରହନ୍ତି । | ସମସ୍ତ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳର ରାଜ୍ୟ ସଭାରେ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ ନାହିଁ । |} === ମୁଖ୍ୟ ଶାସନ ସଂସ୍ଥା === * '''ରାଜ୍ୟ ସରକାର:''' ପ୍ରତି ରାଜ୍ୟର ଶାସନ ବ୍ୟବସ୍ଥା ତିନୋଟି ଅଙ୍ଗକୁ ନେଇ ଗଠିତ: ବିଧାୟିକା (Legislature), କାର୍ଯ୍ୟପାଳିକା (Executive) ଏବଂ ନ୍ୟାୟପାଳିକା (Judiciary) । * '''କେନ୍ଦ୍ର ସରକାରଙ୍କ ଭୂମିକା:''' କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳଗୁଡ଼ିକରେ ଗୃହ ମନ୍ତ୍ରଣାଳୟ (Ministry of Home Affairs) ପ୍ରଶାସନିକ ନିଷ୍ପତ୍ତି ନେବାରେ ପ୍ରମୁଖ ଭୂମିକା ଗ୍ରହଣ କରେ । * '''ସ୍ଥାନୀୟ ଶାସନ:''' ଉଭୟ କ୍ଷେତ୍ରରେ ପଞ୍ଚାୟତିରାଜ ଏବଂ ପୌରପାଳିକା ବ୍ୟବସ୍ଥା ମାଧ୍ୟମରେ ତୃଣମୂଳ ସ୍ତରରେ ଶାସନ ପରିଚାଳିତ ହୁଏ । == ଜନସଂଖ୍ୟା ଓ ଭୌଗୋଳିକ ସ୍ଥିତି == ଭାରତ ବିଶ୍ୱର ସର୍ବାଧିକ ଜନସଂଖ୍ୟା ବିଶିଷ୍ଟ ଦେଶ ଏବଂ କ୍ଷେତ୍ରଫଳ ଦୃଷ୍ଟିରୁ ସପ୍ତମ ବୃହତ୍ତମ ଦେଶ । ଦେଶର ଜନସଂଖ୍ୟା ଓ ଭୌଗୋଳିକ ସୀମା ବିଭିନ୍ନ ରାଜ୍ୟରେ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଅଟେ । === ଭୌଗୋଳିକ ରୂପରେଖ === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border:1px solid #aaa;" |+ style="background:#2E8B57; color:white; padding:10px; font-size:1.2em;" | '''ଭାରତର ପ୍ରମୁଖ ଭୌଗୋଳିକ ତଥ୍ୟ''' |- style="background:#E9E9E9; text-align:center;" ! width="30%" | ବିଷୟ !! width="40%" | ସର୍ବବୃହତ !! width="30%" | ସର୍ବନିମ୍ନ |- | '''କ୍ଷେତ୍ରଫଳ (Area)''' | [[ରାଜସ୍ଥାନ]] (୩,୪୨,୨୩୯ କିମି²) | [[ଗୋଆ]] (୩,୭୦୨ କିମି²) |- | '''ଜନସଂଖ୍ୟା (୨୦୧୧-୨୦୨୪)''' | [[ଉତ୍ତର ପ୍ରଦେଶ]] (~୨୪ କୋଟି) | [[ସିକିମ]] (~୬.୯ ଲକ୍ଷ) |- | '''ଜନସଂଖ୍ୟା ଘନତ୍ୱ''' | [[ବିହାର]] (୧,୧୦୬ ବ୍ୟକ୍ତି/କିମି²) | [[ଅରୁଣାଚଳ ପ୍ରଦେଶ]] (୧୭ ବ୍ୟକ୍ତି/କିମି²) |- | '''ସାକ୍ଷରତା ହାର''' | [[କେରଳ]] (୯୪% +) | [[ବିହାର]] (~୭୦%) |} === ଜନସଂଖ୍ୟାତ୍ମକ ପରିସଂଖ୍ୟାନ (ଅପଡେଟେଡ୍) === [[File:India-demography.png|thumb|right|300px|ଭାରତର ଜନସଂଖ୍ୟା ବିତରଣ ମାନଚିତ୍ର]] * '''ଲିଙ୍ଗ ଅନୁପାତ:''' ୨୦୧୧ ଜନଗଣନା ଅନୁଯାୟୀ ଭାରତର ହାରାହାରି ଲିଙ୍ଗ ଅନୁପାତ ୯୪୩ ଥିବାବେଳେ, କେରଳରେ ଏହା ସର୍ବାଧିକ (୧୦୮୪) ଅଟେ । * '''ସହରୀକରଣ:''' [[ତାମିଲନାଡୁ]] ଏବଂ [[ମହାରାଷ୍ଟ୍ର]] ଭାରତର ସବୁଠାରୁ ଅଧିକ ସହରୀକୃତ ରାଜ୍ୟ । * '''କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ:''' କ୍ଷେତ୍ରଫଳ ଦୃଷ୍ଟିରୁ [[ଲଦାଖ]] ସର୍ବବୃହତ ଏବଂ ଜନସଂଖ୍ୟା ଦୃଷ୍ଟିରୁ [[ଦିଲ୍ଲୀ]] ସର୍ବବୃହତ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ । === ପ୍ରମୁଖ ଭୌଗୋଳିକ ସୀମା === {| class="wikitable" style="width:100%; border:1px solid #aaa;" |- style="background:#F4A460; text-align:center;" ! ଦିଗ !! ସୀମାବର୍ତ୍ତୀ ଅଞ୍ଚଳ !! ରାଜ୍ୟ / କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ |- | '''ଉତ୍ତର''' || ହିମାଳୟ ପର୍ବତମାଳା || ଲଦାଖ, ଜମ୍ମୁ-କାଶ୍ମୀର, ହିମାଚଳ ପ୍ରଦେଶ |- | '''ଦକ୍ଷିଣ''' || ଭାରତ ମହାସାଗର || ତାମିଲନାଡୁ (କନ୍ୟାକୁମାରୀ) |- | '''ପୂର୍ବ''' || ବଙ୍ଗୋପସାଗର || ପଶ୍ଚିମବଙ୍ଗ, ଓଡ଼ିଶା, ଆନ୍ଧ୍ର ପ୍ରଦେଶ |- | '''ପଶ୍ଚିମ''' || ଆରବ ସାଗର || ଗୁଜରାଟ, ମହାରାଷ୍ଟ୍ର, ଗୋଆ |} == ସାଂସ୍କୃତିକ ବିବିଧତା == ଭାରତ "ବିବିଧତା ମଧ୍ୟରେ ଏକତା"ର ଏକ ଜ୍ୱଳନ୍ତ ଉଦାହରଣ । ପ୍ରତିଟି ରାଜ୍ୟ ଓ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳର ନିଜସ୍ୱ ଭାଷା, ପୋଷାକ, ଖାଦ୍ୟପେୟ ଏବଂ ପରମ୍ପରା ରହିଛି, ଯାହା ଭାରତୀୟ ସଂସ୍କୃତିକୁ ସମୃଦ୍ଧ କରିଥାଏ । {| class="wikitable" style="width:100%; border:1px solid #aaa; line-height:1.6em;" |+ style="background:#800000; color:white; padding:10px; font-size:1.2em;" | '''ଭାରତର ରାଜ୍ୟଭିତ୍ତିକ ସାଂସ୍କୃତିକ ପରିଚୟ''' |- style="background:#f9f9f9; text-align:center;" ! width="25%" | ସାଂସ୍କୃତିକ ଦିଗ !! width="75%" | ପ୍ରମୁଖ ଉଦାହରଣ ଓ ବିବରଣୀ |- | '''ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ନୃତ୍ୟ''' | ଓଡ଼ିଶାର '''ଓଡ଼ିଶୀ''', କେରଳର '''କଥକଳି''', ତାମିଲନାଡୁର '''ଭାରତନାଟ୍ୟମ୍''', ଆସାମର '''ସତ୍ରିୟା''' ଏବଂ ଉତ୍ତର ଭାରତର '''କଥକ''' । |- | '''ପ୍ରମୁଖ ପର୍ବପର୍ବାଣୀ''' | ଓଡ଼ିଶାର '''ରଥଯାତ୍ରା''', ପଶ୍ଚିମବଙ୍ଗର '''ଦୁର୍ଗା ପୂଜା''', ମହାରାଷ୍ଟ୍ରର '''ଗଣେଶ ଚତୁର୍ଥୀ''', କେରଳର '''ଓଣମ''' ଏବଂ ପଞ୍ଜାବର '''ବୈଶାଖୀ''' । |- | '''ଭାଷାଗତ ବିବିଧତା''' | ଭାରତୀୟ ସମ୍ବିଧାନରେ ୨୨ଟି ଆଧିକାରିକ ଭାଷା ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ । ଉତ୍ତରରେ '''ହିନ୍ଦୀ''', ଦକ୍ଷିଣରେ '''ଦ୍ରାବିଡ଼ ଭାଷାଗୋଷ୍ଠୀ''' (ତାମିଲ, ତେଲୁଗୁ, କନ୍ନଡ, ମାଲାୟାଲାମ) ଏବଂ ପୂର୍ବରେ '''ଓଡ଼ିଆ''' ଓ '''ବଙ୍ଗାଳୀ''' ପ୍ରମୁଖ । |- | '''ଖାଦ୍ୟଶୈଳୀ''' | ଦକ୍ଷିଣର '''ଇଡ୍‌ଲି-ଦୋସା''', ପଞ୍ଜାବର '''ମକ୍କେ ଦି ରୋଟି''', ପଶ୍ଚିମବଙ୍ଗର '''ମାଛ ଭାତ''' ଏବଂ ଓଡ଼ିଶାର ପ୍ରସିଦ୍ଧ '''ପଖାଳ''' ଓ '''ରସଗୋଲା''' । |- | '''ହସ୍ତଶିଳ୍ପ''' | ଓଡ଼ିଶାର '''ପଟ୍ଟଚିତ୍ର''', ରାଜସ୍ଥାନର '''ବାନ୍ଧନୀ''' ଶାଢ଼ୀ, କାଶ୍ମୀରର '''ପଶ୍ମିନା''' ଶଲ୍ ଏବଂ ଗୁଜରାଟର '''କଚ୍ଛି''' କାମ । |} === ୟୁନେସ୍କୋ (UNESCO) ଐତିହାସିକ ସ୍ଥଳ === [[File:Konark Sun Temple.jpg|thumb|left|250px|ଓଡ଼ିଶାର କୋଣାର୍କ ସୂର୍ଯ୍ୟ ମନ୍ଦିର]] ଭାରତର ପ୍ରତିଟି କୋଣରେ ୟୁନେସ୍କୋ ଦ୍ୱାରା ମାନ୍ୟତା ପ୍ରାପ୍ତ ଅନେକ ବିଶ୍ୱ ଐତିହାସିକ ସ୍ଥଳ ରହିଛି । * '''ସ୍ଥାପତ୍ୟ:''' ଓଡ଼ିଶାର '''କୋଣାର୍କ ସୂର୍ଯ୍ୟ ମନ୍ଦିର''', ଉତ୍ତର ପ୍ରଦେଶର '''ତାଜମହଲ''' ଏବଂ ମଧ୍ୟପ୍ରଦେଶର '''ଖଜୁରାହୋ''' ମନ୍ଦିର । * '''ପ୍ରାକୃତିକ ଐତିହ୍ୟ:''' ଆସାମର '''କାଜିରଙ୍ଗା''' ଜାତୀୟ ଉଦ୍ୟାନ ଏବଂ ପଶ୍ଚିମବଙ୍ଗର '''ସୁନ୍ଦରବନ''' । == କ୍ଷମତା ବିଭାଜନ ଓ ସମ୍ବିଧାନ == ଭାରତୀୟ ସମ୍ବିଧାନର '''ସପ୍ତମ ଅନୁସୂଚୀ''' (Seventh Schedule) ଅନୁଯାୟୀ, କେନ୍ଦ୍ର ଏବଂ ରାଜ୍ୟ ସରକାରଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବିଧାନିକ କ୍ଷମତାକୁ ତିନୋଟି ସୂଚୀରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇଛି । {| class="wikitable" style="width:100%; border:1px solid #aaa;" |+ style="background:#0047AB; color:white; padding:10px; font-size:1.1em;" | '''ସପ୍ତମ ଅନୁସୂଚୀ: କ୍ଷମତା ବଣ୍ଟନ''' |- style="background:#f2f2f2; text-align:center;" ! width="25%" | ସୂଚୀର ନାମ !! width="25%" | କ୍ଷମତା !! width="50%" | ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ ବିଷୟ (ଉଦାହରଣ) |- | '''ସଂଘ ସୂଚୀ''' (Union List) | କେନ୍ଦ୍ର ସରକାର | ପ୍ରତିରକ୍ଷା, ବୈଦେଶିକ ବ୍ୟାପାର, ରେଳବାଇ, ବ୍ୟାଙ୍କିଙ୍ଗ୍ ଏବଂ ଜାତୀୟ ରାଜପଥ । |- | '''ରାଜ୍ୟ ସୂଚୀ''' (State List) | ରାଜ୍ୟ ସରକାର | ପୋଲିସ, ସାର୍ବଜନୀନ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ, କୃଷି, ସ୍ଥାନୀୟ ଶାସନ ଏବଂ ବଜାର । |- | '''ଯୁଗ୍ମ ସୂଚୀ''' (Concurrent List) | କେନ୍ଦ୍ର ଓ ରାଜ୍ୟ | ଶିକ୍ଷା, ଜଙ୍ଗଲ, ବିବାହ ଓ ବିବାହ ବିଚ୍ଛେଦ, ଏବଂ ବନ୍ୟପ୍ରାଣୀ ସଂରକ୍ଷଣ । |} === ଅବଶିଷ୍ଟ କ୍ଷମତା (Residuary Powers) === ଯେଉଁ ବିଷୟଗୁଡ଼ିକ ଏହି ତିନୋଟି ସୂଚୀରେ ଉଲ୍ଲେଖ ନାହିଁ, ସେଗୁଡ଼ିକ ଉପରେ ଆଇନ ପ୍ରଣୟନ କରିବାର କ୍ଷମତା କେବଳ ସଂସଦ ବା କେନ୍ଦ୍ର ସରକାରଙ୍କ ପାଖରେ ରହିଥାଏ । == ଏହାକୁ ମଧ୍ୟ ଦେଖନ୍ତୁ == * ଭାରତର ଉପବିଭାଗ * ରାଜ୍ୟ ଓ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳଗୁଡିକର ଜନସଂଖ୍ୟା ଅନୁସାରେ ସଂଗ୍ରହ == ଆଧାର == {{reflist}} [[ଶ୍ରେଣୀ:ଭାରତର ରାଜ୍ୟ ଓ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ|*]] == ବାହାର ସ୍ରୋତ == * [http://www.india.gov.in/knowindia/state_uts.php ଭାରତ ସରକାରଙ୍କ ସରକାରୀ ପୋର୍ଟାଲ୍: ରାଜ୍ୟ ଓ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ] * [http://www.indohistory.com/modern_states.html ଭାରତର ମାନଚିତ୍ର ଏବଂ ରାଜ୍ୟ ଗଠନର ଇତିହାସ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100111021034/http://www.indohistory.com/modern_states.html |date=2010-01-11 }} * [http://www.citymayors.com/government/india_government.html ଭାରତର ସ୍ଥାନୀୟ ଶାସନ ବ୍ୟବସ୍ଥା ସମ୍ବନ୍ଧିତ ପ୍ରବନ୍ଧ] * [http://www.mapunity.in/maps/india/ ଭାରତର ଏକ ଇଣ୍ଟରାକ୍ଟିଭ୍ ମାନଚିତ୍ର] {{ଭାରତର ରାଜ୍ୟ}} {{DEFAULTSORT:ଭାରତର ରାଜ୍ୟ ଓ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ}} [[ଶ୍ରେଣୀ:ଭାରତର ରାଜ୍ୟ ଓ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ| ]] [[ଶ୍ରେଣୀ:ଭାରତ]] n2vku57je942qgsslseiaassfb520kr ଓଡ଼ିଶାର ଜିଲ୍ଲାମାନଙ୍କର ତାଲିକା 0 10945 595050 542577 2026-05-07T09:17:08Z Subhamss2008 37188 /* */ 595050 wikitext text/x-wiki {{prettyurl|Districts of Odisha}} ଓଡ଼ିଶାକୁ ପ୍ରଶାସନିକ ସୁବିଧା ଦୃଷ୍ଟିରୁ ସର୍ବମୋଟ ୩୦ଟି ଜିଲ୍ଲାରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇଛି । ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜିଲ୍ଲାର ଦାୟିତ୍ୱ ଜଣେ ଜିଲ୍ଲାପାଳ (District Collector) ତୁଲାଇଥାନ୍ତି । ନିମ୍ନଲିଖିତ ସାରଣୀରେ ଓଡ଼ିଶାର ସମସ୍ତ ୩୦ଟି ଜିଲ୍ଲାର ସଦର ମହକୁମା, ଆୟତନ, ଜନସଂଖ୍ୟା (୨୦୧୧ ଜନଗଣନା ଅନୁଯାୟୀ), ସାକ୍ଷରତା ହାର, ପଞ୍ଚାୟତ ସମିତି ଏବଂ ଗ୍ରାମ ପଞ୍ଚାୟତର ସବିଶେଷ ବିବରଣୀ ପ୍ରଦାନ କରାଯାଇଛି: {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center; font-family: sans-serif;" |- style="background-color:#0072B2; color:white; font-size: 1.05em;" ! scope="col" | ମାନଚିତ୍ର ! scope="col" | ଜିଲ୍ଲା ! scope="col" | ସଦର ମହକୁମା ! scope="col" | ଆୟତନ (କି.ମି.<sup>୨</sup>) ! scope="col" | ଜନସଂଖ୍ୟା ! scope="col" | ସାକ୍ଷରତା ହାର ! scope="col" | ବ୍ଲକ / ପଞ୍ଚାୟତ ସମିତି ! scope="col" | ଗ୍ରାମ ପଞ୍ଚାୟତ ! scope="col" | ଆର.ଟି.ଓ (RTO) କୋଡ୍ |- style="background-color:#F0F8FF;" | [[File:Angul in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ଅନୁଗୋଳ ଜିଲ୍ଲା|ଅନୁଗୋଳ]]''' || [[ଅନୁଗୁଳ|ଅନୁଗୋଳ]] || ୬,୩୭୫ || ୧୭,୯୬,୦୮୮ || ୭୭.୫୩% || ୦୮ || ୨୨୫ || OD-19 |- | [[File:Cuttack in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[କଟକ ଜିଲ୍ଲା|କଟକ]]''' || [[କଟକ]] || ୩,୯୩୨ || ୩୭,୦୦,୫୦୩ || ୮୫.୫୦% || ୧୪ || ୩୭୩ || OD-05 |- style="background-color:#F0F8FF;" | [[File:Kalahandi in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[କଳାହାଣ୍ଡି ଜିଲ୍ଲା|କଳାହାଣ୍ଡି]]''' || [[ଭବାନିପାଟଣା]] || ୭,୯୨୦ || ୨୨,୨୩,୩୮୬ || ୫୯.୨୨% || ୧୩ || ୩୧୦ || OD-08 |- | [[File:Kandhamal in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[କନ୍ଧମାଳ ଜିଲ୍ଲା|କନ୍ଧମାଳ]]''' || [[ଫୁଲବାଣୀ]] || ୮,୦୨୧ || ୧୦,୩୩,୬୮୬ || ୬୪.୧୩% || ୧୨ || ୧୫୩ || OD-12 |- style="background-color:#F0F8FF;" | [[File:Kendujhar in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[କେନ୍ଦୁଝର ଜିଲ୍ଲା|କେନ୍ଦୁଝର]]''' || [[କେନ୍ଦୁଝର]] || ୮,୩୦୩ || ୨୫,୪୦,୪୪୪ || ୬୮.୨୪% || ୧୩ || ୨୯୭ || OD-09 |- | [[File:Kendrapara in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[କେନ୍ଦ୍ରାପଡ଼ା ଜିଲ୍ଲା|କେନ୍ଦ୍ରାପଡ଼ା]]''' || [[କେନ୍ଦ୍ରାପଡ଼ା]] || ୨,୬୪୪ || ୨୦,୩୦,୯୧୦ || ୮୫.୧୫% || ୦୯ || ୨୪୯ || OD-29 |- style="background-color:#F0F8FF;" | [[File:Koraput in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[କୋରାପୁଟ ଜିଲ୍ଲା|କୋରାପୁଟ]]''' || [[କୋରାପୁଟ]] || ୮,୮୦୭ || ୧୯,୪୫,୩୦୩ || ୪୯.୨୧% || ୧୪ || ୨୪୦ || OD-10 |- | [[File:Khordha in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ଖୋର୍ଦ୍ଧା ଜିଲ୍ଲା|ଖୋର୍ଦ୍ଧା]]''' || [[ଖୋର୍ଦ୍ଧା]] || ୨,୮୧୩ || ୩୧,୭୪,୮୫୯ || ୮୬.୮୮% || ୧୦ || ୧୯୦ || OD-02 / 33 |- style="background-color:#F0F8FF;" | [[File:Gajapati in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ଗଜପତି ଜିଲ୍ଲା|ଗଜପତି]]''' || [[ପାରଳାଖେମୁଣ୍ଡି]] || ୩,୮୫୦ || ୮,୧୪,୭୨୨ || ୫୩.୪୯% || ୦୭ || ୧୪୯ || OD-20 |- | [[File:Ganjam in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ଗଞ୍ଜାମ ଜିଲ୍ଲା|ଗଞ୍ଜାମ]]''' || [[ଛତ୍ରପୁର]] || ୮,୦୭୧ || ୪୯,୭୫,୯୩୪ || ୭୧.୦୯% || ୨୨ || ୫୦୩ || OD-07 / 32 |- style="background-color:#F0F8FF;" | [[File:Jagatsinghpur in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ଜଗତସିଂହପୁର ଜିଲ୍ଲା|ଜଗତସିଂହପୁର]]''' || [[ଜଗତସିଂହପୁର]] || ୧,୭୫୯ || ୧୬,୦୩,୧୩୦ || ୮୬.୫୯% || ୦୮ || ୧୯୪ || OD-21 |- | [[File:Jharsuguda in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ଝାରସୁଗୁଡ଼ା ଜିଲ୍ଲା|ଝାରସୁଗୁଡ଼ା]]''' || [[ଝାରସୁଗୁଡ଼ା]] || ୨,୦୮୧ || ୮,୧୭,୧୦୩ || ୭୮.୮୬% || ୦୫ || ୭୮ || OD-23 |- style="background-color:#F0F8FF;" | [[File:Dhenkanal in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ଢେଙ୍କାନାଳ ଜିଲ୍ଲା|ଢେଙ୍କାନାଳ]]''' || [[ଢେଙ୍କାନାଳ]] || ୪,୪୫୨ || ୧୬,୮୧,୮୬୪ || ୭୮.୭୬% || ୦୮ || ୨୧୨ || OD-06 |- | [[File:Debagarh in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ଦେବଗଡ଼ ଜିଲ୍ଲା|ଦେବଗଡ଼]]''' || [[ଦେବଗଡ଼]] || ୨,୭୮୨ || ୪,୪୦,୬୫୪ || ୭୨.୫୭% || ୦୩ || ୭୦ || OD-28 |- style="background-color:#F0F8FF;" | [[File:Nabarangpur in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ନବରଙ୍ଗପୁର ଜିଲ୍ଲା|ନବରଙ୍ଗପୁର]]''' || [[ନବରଙ୍ଗପୁର]] || ୫,୨୯୪ || ୧୭,୨୧,୫୩୪ || ୪୬.୪୩% || ୧୦ || ୧୬୯ || OD-24 |- | [[File:Nayagarh in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ନୟାଗଡ଼ ଜିଲ୍ଲା|ନୟାଗଡ଼]]''' || [[ନୟାଗଡ଼]] || ୩,୮୯୦ || ୧୩,୫୭,୫୩୩ || ୮୦.୪୨% || ୦୮ || ୧୯୪ || OD-25 |- style="background-color:#F0F8FF;" | [[File:Nuapada in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ନୂଆପଡ଼ା ଜିଲ୍ଲା|ନୂଆପଡ଼ା]]''' || [[ନୂଆପଡ଼ା]] || ୩,୮୫୨ || ୮,୬୦,୬୩୯ || ୫୭.୩୫% || ୦୫ || ୧୩୧ || OD-26 |- | [[File:Puri in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ପୁରୀ ଜିଲ୍ଲା|ପୁରୀ]]''' || [[ପୁରୀ]] || ୩,୦୫୧ || ୨୩,୯୫,୨୧୦ || ୮୪.୬୭% || ୧୧ || ୨୬୮ || OD-13 |- style="background-color:#F0F8FF;" | [[File:Bargarh in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ବରଗଡ଼ ଜିଲ୍ଲା|ବରଗଡ଼]]''' || [[ବରଗଡ଼]] || ୫,୮୩୭ || ୨୦,୮୮,୬୩୨ || ୭୪.୬୨% || ୧୨ || ୨୪୮ || OD-17 |- | [[File:Balangir in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ବଲାଙ୍ଗୀର ଜିଲ୍ଲା|ବଲାଙ୍ଗୀର]]''' || [[ବଲାଙ୍ଗୀର]] || ୬,୫୭୫ || ୨୩,୨୫,୦୮୬ || ୬୪.୭୨% || ୧୪ || ୨୮୫ || OD-03 |- style="background-color:#F0F8FF;" | [[File:Balasore in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ବାଲେଶ୍ୱର ଜିଲ୍ଲା|ବାଲେଶ୍ୱର]]''' || [[ବାଲେଶ୍ୱର]] || ୩,୬୩୪ || ୩୨,୭୧,୯୪୬ || ୭୯.୭୯% || ୧୨ || ୩୬୦ || OD-01 |- | [[File:Boudh in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ବୌଦ୍ଧ ଜିଲ୍ଲା|ବୌଦ୍ଧ]]''' || [[ବୌଦ୍ଧ]] || ୩,୪୪୪ || ୬,୨୨,୦୩୯ || ୭୧.୬୧% || ୦୩ || ୬୯ || OD-27 |- style="background-color:#F0F8FF;" | [[File:Bhadrak in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ଭଦ୍ରକ ଜିଲ୍ଲା|ଭଦ୍ରକ]]''' || [[ଭଦ୍ରକ]] || ୨,୫୦୫ || ୨୧,୨୩,୯୩୬ || ୮୨.୭୮% || ୦୭ || ୨୧୮ || OD-22 |- | [[File:Mayurbhanj in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ମୟୂରଭଞ୍ଜ ଜିଲ୍ଲା|ମୟୂରଭଞ୍ଜ]]''' || [[ବାରିପଦା]] || ୧୦,୪୧୮ || ୩୫,୫୨,୮୩୧ || ୬୩.୧୭% || ୨୬ || ୪୦୪ || OD-11 |- style="background-color:#F0F8FF;" | [[File:Malkangiri in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ମାଲକାନଗିରି ଜିଲ୍ଲା|ମାଲକାନଗିରି]]''' || [[ମାଲକାନଗିରି]] || ୫,୭୯୧ || ୮,୬୪,୬୦୧ || ୪୮.୫୪% || ୦୭ || ୧୧୧ || OD-30 |- | [[File:Jajpur in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ଯାଜପୁର ଜିଲ୍ଲା|ଯାଜପୁର]]''' || [[ଯାଜପୁର]] || ୨,୮୮୮ || ୨୫,୭୬,୩୪୧ || ୮୦.୧୩% || ୧୦ || ୩୧୧ || OD-34 |- style="background-color:#F0F8FF;" | [[File:Rayagada in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ରାୟଗଡ଼ା ଜିଲ୍ଲା|ରାୟଗଡ଼ା]]''' || [[ରାୟଗଡ଼ା]] || ୭,୦୭୪ || ୧୩,୬୪,୭୫୫ || ୪୯.୭୬% || ୧୧ || ୧୮୦ || OD-18 |- | [[File:Sambalpur in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ସମ୍ବଲପୁର ଜିଲ୍ଲା|ସମ୍ବଲପୁର]]''' || [[ସମ୍ବଲପୁର]] || ୬,୭୦୨ || ୧୪,୬୭,୯୫୦ || ୭୬.୨୨% || ୦୯ || ୧୩୮ || OD-15 |- style="background-color:#F0F8FF;" | [[File:Subarnapur in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ସୋନପୁର ଜିଲ୍ଲା|ସୁବର୍ଣ୍ଣପୁର]]''' || [[ସୁବର୍ଣ୍ଣପୁର]] || ୨,୨୮୫ || ୮,୬୦,୩୫୯ || ୭୪.୪୨% || ୦୬ || ୧୦୯ || OD-31 |- | [[File:Sundargarh in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ସୁନ୍ଦରଗଡ଼ ଜିଲ୍ଲା|ସୁନ୍ଦରଗଡ଼]]''' || [[ସୁନ୍ଦରଗଡ଼]] || ୯,୭୧୨ || ୨୯,୫୧,୭୪୭ || ୭୩.୩୪% || ୧୭ || ୨୬୨ || OD-14 / 16 |} == ଆଧାର == * [http://www.orissa.gov.in ଓଡ଼ିଶା ରାଜ୍ୟର ସରକାରୀ ପୃଷ୍ଠା] * ଓଡ଼ିଶା ପ୍ରଶାସନିକ ବିଭାଗ * [http://www.censusindia.gov.in/2011-prov-results/data_files/orissa/Data%20Sheet-%20Orissa-Provisional.pdf ଜନଗଣନା ୨୦୧୧: ଓଡ଼ିଶା: ଅସ୍ଥାୟୀ ଜନସଂଖ୍ୟା ସମୁଦାୟ] == ବାହାର ଲିଙ୍କ == {{ଓଡ଼ିଶା}} {{ଓଡ଼ିଶା ପ୍ରସଙ୍ଗ}} [[ଶ୍ରେଣୀ:ଓଡ଼ିଶା]] [[ଶ୍ରେଣୀ:ତାଲିକା]] [[ଶ୍ରେଣୀ:ଓଡ଼ିଶାର ଜିଲ୍ଲା]] lccxyhyparcvfugoc3m0dfex25bbztl 595051 595050 2026-05-07T09:18:53Z Subhamss2008 37188 /* */ 595051 wikitext text/x-wiki {{prettyurl|Districts of Odisha}} {{Short description|ଓଡ଼ିଶାର ପ୍ରଶାସନିକ ଜିଲ୍ଲାଗୁଡ଼ିକର ତାଲିକା}} ଭାରତର ପୂର୍ବ ଉପକୂଳରେ ଅବସ୍ଥିତ [[ଓଡ଼ିଶା]] ରାଜ୍ୟକୁ ପ୍ରଶାସନିକ ସୁବିଧା, ବିକେନ୍ଦ୍ରୀକରଣ ଏବଂ ସୁପରିଚାଳନା ଦୃଷ୍ଟିରୁ ସର୍ବମୋଟ '''୩୦ ଗୋଟି ଜିଲ୍ଲା'''ରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇଛି । ସାଧାରଣ ପ୍ରଶାସନ ଏବଂ ରାଜସ୍ୱ ଆଦାୟ ନିମନ୍ତେ ଏହି ୩୦ଟି ଜିଲ୍ଲାକୁ ମୁଖ୍ୟତଃ ତିନୋଟି ରାଜସ୍ୱ ଖଣ୍ଡ (Revenue Divisions) ଅଧୀନରେ ରଖାଯାଇଛି; ସେଗୁଡ଼ିକ ହେଲା— ଉତ୍ତରାଞ୍ଚଳ ରାଜସ୍ୱ ଖଣ୍ଡ (ସଦର ମହକୁମା: [[ସମ୍ବଲପୁର]]), ଦକ୍ଷିଣାଞ୍ଚଳ ରାଜସ୍ୱ ଖଣ୍ଡ (ସଦର ମହକୁମା: [[ବ୍ରହ୍ମପୁର]]) ଏବଂ କେନ୍ଦ୍ରାଞ୍ଚଳ ରାଜସ୍ୱ ଖଣ୍ଡ (ସଦର ମହକୁମା: [[କଟକ]]) । ପ୍ରତ୍ୟେକ ରାଜସ୍ୱ ଖଣ୍ଡର ଦାୟିତ୍ୱ ଜଣେ ରାଜସ୍ୱ ଖଣ୍ଡାଧିକାରୀ ବା ଆର.ଡି.ସି. (RDC) ତୁଲାଉଥିବା ବେଳେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜିଲ୍ଲାର ଶାସନଭାର ଜଣେ ଜିଲ୍ଲାପାଳ (District Collector) ତଥା ଜିଲ୍ଲା ଦଣ୍ଡାଧିକାରୀ (District Magistrate) ଙ୍କ ଉପରେ ନ୍ୟସ୍ତ ଥାଏ । ଆଇନଶୃଙ୍ଖଳା ରକ୍ଷା କରିବା ପାଇଁ ପୋଲିସ ବିଭାଗ ତରଫରୁ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜିଲ୍ଲାରେ ଜଣେ ଆରକ୍ଷୀ ଅଧୀକ୍ଷକ (SP) ନିଯୁକ୍ତ ହୋଇଥାନ୍ତି । === ଇତିହାସ ଓ ପୁନର୍ଗଠନ === ୧୯୩୬ ମସିହା ଅପ୍ରେଲ ୧ ତାରିଖରେ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଓଡ଼ିଶା ପ୍ରାନ୍ତ ଗଠନ ସମୟରେ ଓଡ଼ିଶାରେ ମାତ୍ର ୬ ଗୋଟି ଜିଲ୍ଲା (କଟକ, ପୁରୀ, ବାଲେଶ୍ୱର, ସମ୍ବଲପୁର, କୋରାପୁଟ ଏବଂ ଗଞ୍ଜାମ) ଥିଲା । ଭାରତ ସ୍ୱାଧୀନ ହେବା ପରେ ୧୯୪୮ ଏବଂ ୧୯୪୯ ମସିହାରେ ଓଡ଼ିଶା ସହିତ ଦେଶୀୟ ଗଡ଼ଜାତ ରାଜ୍ୟଗୁଡ଼ିକର ମିଶ୍ରଣ ଘଟିଥିଲା, ଯାହା ଫଳରେ ଜିଲ୍ଲା ସଂଖ୍ୟା ୧୩ କୁ ବୃଦ୍ଧି ପାଇଥିଲା । ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ, ପ୍ରଶାସନିକ ବିକେନ୍ଦ୍ରୀକରଣ ଏବଂ ସାଧାରଣ ଲୋକଙ୍କ ନିକଟରେ ସରକାରୀ ସେବା ଦୃତ ଗତିରେ ପହଞ୍ଚାଇବା ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ, ୧୯୯୨ ଏବଂ ୧୯୯୩ ମସିହାରେ ତତ୍କାଳୀନ ମୁଖ୍ୟମନ୍ତ୍ରୀ [[ବିଜୁ ପଟ୍ଟନାୟକ]]ଙ୍କ ଶାସନ କାଳରେ ପୁରୁଣା ବୃହତ୍ ଜିଲ୍ଲାଗୁଡ଼ିକର ପୁନର୍ଗଠନ କରାଯାଇ ଏହାକୁ ୩୦ ଗୋଟି ଜିଲ୍ଲାରେ ପରିଣତ କରାଯାଇଥିଲା । ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜିଲ୍ଲାକୁ ସ୍ଥାନୀୟ ପ୍ରଶାସନିକ ସୁବିଧା ପାଇଁ ପୁଣି କେତେକ ଉପଖଣ୍ଡ (Sub-division), ତହସିଲ (Tehsil) ଏବଂ ବ୍ଲକ ବା ପଞ୍ଚାୟତ ସମିତି (Block) ରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇଛି । ବର୍ତ୍ତମାନ ଓଡ଼ିଶାରେ ସମୁଦାୟ ୫୮ ଗୋଟି ଉପଖଣ୍ଡ, ୩୧୭ ଗୋଟି ତହସିଲ ଏବଂ ୩୧୪ ଗୋଟି ପଞ୍ଚାୟତ ସମିତି ରହିଛି । ଭୌଗୋଳିକ ଆୟତନ ଦୃଷ୍ଟିରୁ [[ମୟୂରଭଞ୍ଜ ଜିଲ୍ଲା|ମୟୂରଭଞ୍ଜ]] ଓଡ଼ିଶାର ସର୍ବବୃହତ ଜିଲ୍ଲା ହୋଇଥିବା ବେଳେ [[ଜଗତସିଂହପୁର ଜିଲ୍ଲା|ଜଗତସିଂହପୁର]] ହେଉଛି କ୍ଷୁଦ୍ରତମ ଜିଲ୍ଲା । ସେହିପରି ଜନସଂଖ୍ୟା ଦୃଷ୍ଟିରୁ [[ଗଞ୍ଜାମ ଜିଲ୍ଲା|ଗଞ୍ଜାମ]] ସର୍ବାଧିକ ଜନବହୁଳ ଜିଲ୍ଲା ଏବଂ [[ଦେବଗଡ଼ ଜିଲ୍ଲା|ଦେବଗଡ଼]]ରେ ସର୍ବନିମ୍ନ ଜନସଂଖ୍ୟା ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ । ନିମ୍ନଲିଖିତ ସାରଣୀରେ ଓଡ଼ିଶାର ସମସ୍ତ ୩୦ଟି ଜିଲ୍ଲାର ସବିଶେଷ ବିବରଣୀ ପ୍ରଦାନ କରାଯାଇଛି । {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center; font-family: sans-serif;" |- style="background-color:#0072B2; color:white; font-size: 1.05em;" ! scope="col" | ମାନଚିତ୍ର ! scope="col" | ଜିଲ୍ଲା ! scope="col" | ସଦର ମହକୁମା ! scope="col" | ଆୟତନ (କି.ମି.<sup>୨</sup>) ! scope="col" | ଜନସଂଖ୍ୟା ! scope="col" | ସାକ୍ଷରତା ହାର ! scope="col" | ବ୍ଲକ / ପଞ୍ଚାୟତ ସମିତି ! scope="col" | ଗ୍ରାମ ପଞ୍ଚାୟତ ! scope="col" | ଆର.ଟି.ଓ (RTO) କୋଡ୍ |- style="background-color:#F0F8FF;" | [[File:Angul in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ଅନୁଗୋଳ ଜିଲ୍ଲା|ଅନୁଗୋଳ]]''' || [[ଅନୁଗୁଳ|ଅନୁଗୋଳ]] || ୬,୩୭୫ || ୧୭,୯୬,୦୮୮ || ୭୭.୫୩% || ୦୮ || ୨୨୫ || OD-19 |- | [[File:Cuttack in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[କଟକ ଜିଲ୍ଲା|କଟକ]]''' || [[କଟକ]] || ୩,୯୩୨ || ୩୭,୦୦,୫୦୩ || ୮୫.୫୦% || ୧୪ || ୩୭୩ || OD-05 |- style="background-color:#F0F8FF;" | [[File:Kalahandi in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[କଳାହାଣ୍ଡି ଜିଲ୍ଲା|କଳାହାଣ୍ଡି]]''' || [[ଭବାନିପାଟଣା]] || ୭,୯୨୦ || ୨୨,୨୩,୩୮୬ || ୫୯.୨୨% || ୧୩ || ୩୧୦ || OD-08 |- | [[File:Kandhamal in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[କନ୍ଧମାଳ ଜିଲ୍ଲା|କନ୍ଧମାଳ]]''' || [[ଫୁଲବାଣୀ]] || ୮,୦୨୧ || ୧୦,୩୩,୬୮୬ || ୬୪.୧୩% || ୧୨ || ୧୫୩ || OD-12 |- style="background-color:#F0F8FF;" | [[File:Kendujhar in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[କେନ୍ଦୁଝର ଜିଲ୍ଲା|କେନ୍ଦୁଝର]]''' || [[କେନ୍ଦୁଝର]] || ୮,୩୦୩ || ୨୫,୪୦,୪୪୪ || ୬୮.୨୪% || ୧୩ || ୨୯୭ || OD-09 |- | [[File:Kendrapara in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[କେନ୍ଦ୍ରାପଡ଼ା ଜିଲ୍ଲା|କେନ୍ଦ୍ରାପଡ଼ା]]''' || [[କେନ୍ଦ୍ରାପଡ଼ା]] || ୨,୬୪୪ || ୨୦,୩୦,୯୧୦ || ୮୫.୧୫% || ୦୯ || ୨୪୯ || OD-29 |- style="background-color:#F0F8FF;" | [[File:Koraput in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[କୋରାପୁଟ ଜିଲ୍ଲା|କୋରାପୁଟ]]''' || [[କୋରାପୁଟ]] || ୮,୮୦୭ || ୧୯,୪୫,୩୦୩ || ୪୯.୨୧% || ୧୪ || ୨୪୦ || OD-10 |- | [[File:Khordha in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ଖୋର୍ଦ୍ଧା ଜିଲ୍ଲା|ଖୋର୍ଦ୍ଧା]]''' || [[ଖୋର୍ଦ୍ଧା]] || ୨,୮୧୩ || ୩୧,୭୪,୮୫୯ || ୮୬.୮୮% || ୧୦ || ୧୯୦ || OD-02 / 33 |- style="background-color:#F0F8FF;" | [[File:Gajapati in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ଗଜପତି ଜିଲ୍ଲା|ଗଜପତି]]''' || [[ପାରଳାଖେମୁଣ୍ଡି]] || ୩,୮୫୦ || ୮,୧୪,୭୨୨ || ୫୩.୪୯% || ୦୭ || ୧୪୯ || OD-20 |- | [[File:Ganjam in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ଗଞ୍ଜାମ ଜିଲ୍ଲା|ଗଞ୍ଜାମ]]''' || [[ଛତ୍ରପୁର]] || ୮,୦୭୧ || ୪୯,୭୫,୯୩୪ || ୭୧.୦୯% || ୨୨ || ୫୦୩ || OD-07 / 32 |- style="background-color:#F0F8FF;" | [[File:Jagatsinghpur in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ଜଗତସିଂହପୁର ଜିଲ୍ଲା|ଜଗତସିଂହପୁର]]''' || [[ଜଗତସିଂହପୁର]] || ୧,୭୫୯ || ୧୬,୦୩,୧୩୦ || ୮୬.୫୯% || ୦୮ || ୧୯୪ || OD-21 |- | [[File:Jharsuguda in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ଝାରସୁଗୁଡ଼ା ଜିଲ୍ଲା|ଝାରସୁଗୁଡ଼ା]]''' || [[ଝାରସୁଗୁଡ଼ା]] || ୨,୦୮୧ || ୮,୧୭,୧୦୩ || ୭୮.୮୬% || ୦୫ || ୭୮ || OD-23 |- style="background-color:#F0F8FF;" | [[File:Dhenkanal in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ଢେଙ୍କାନାଳ ଜିଲ୍ଲା|ଢେଙ୍କାନାଳ]]''' || [[ଢେଙ୍କାନାଳ]] || ୪,୪୫୨ || ୧୬,୮୧,୮୬୪ || ୭୮.୭୬% || ୦୮ || ୨୧୨ || OD-06 |- | [[File:Debagarh in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ଦେବଗଡ଼ ଜିଲ୍ଲା|ଦେବଗଡ଼]]''' || [[ଦେବଗଡ଼]] || ୨,୭୮୨ || ୪,୪୦,୬୫୪ || ୭୨.୫୭% || ୦୩ || ୭୦ || OD-28 |- style="background-color:#F0F8FF;" | [[File:Nabarangpur in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ନବରଙ୍ଗପୁର ଜିଲ୍ଲା|ନବରଙ୍ଗପୁର]]''' || [[ନବରଙ୍ଗପୁର]] || ୫,୨୯୪ || ୧୭,୨୧,୫୩୪ || ୪୬.୪୩% || ୧୦ || ୧୬୯ || OD-24 |- | [[File:Nayagarh in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ନୟାଗଡ଼ ଜିଲ୍ଲା|ନୟାଗଡ଼]]''' || [[ନୟାଗଡ଼]] || ୩,୮୯୦ || ୧୩,୫୭,୫୩୩ || ୮୦.୪୨% || ୦୮ || ୧୯୪ || OD-25 |- style="background-color:#F0F8FF;" | [[File:Nuapada in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ନୂଆପଡ଼ା ଜିଲ୍ଲା|ନୂଆପଡ଼ା]]''' || [[ନୂଆପଡ଼ା]] || ୩,୮୫୨ || ୮,୬୦,୬୩୯ || ୫୭.୩୫% || ୦୫ || ୧୩୧ || OD-26 |- | [[File:Puri in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ପୁରୀ ଜିଲ୍ଲା|ପୁରୀ]]''' || [[ପୁରୀ]] || ୩,୦୫୧ || ୨୩,୯୫,୨୧୦ || ୮୪.୬୭% || ୧୧ || ୨୬୮ || OD-13 |- style="background-color:#F0F8FF;" | [[File:Bargarh in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ବରଗଡ଼ ଜିଲ୍ଲା|ବରଗଡ଼]]''' || [[ବରଗଡ଼]] || ୫,୮୩୭ || ୨୦,୮୮,୬୩୨ || ୭୪.୬୨% || ୧୨ || ୨୪୮ || OD-17 |- | [[File:Balangir in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ବଲାଙ୍ଗୀର ଜିଲ୍ଲା|ବଲାଙ୍ଗୀର]]''' || [[ବଲାଙ୍ଗୀର]] || ୬,୫୭୫ || ୨୩,୨୫,୦୮୬ || ୬୪.୭୨% || ୧୪ || ୨୮୫ || OD-03 |- style="background-color:#F0F8FF;" | [[File:Balasore in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ବାଲେଶ୍ୱର ଜିଲ୍ଲା|ବାଲେଶ୍ୱର]]''' || [[ବାଲେଶ୍ୱର]] || ୩,୬୩୪ || ୩୨,୭୧,୯୪୬ || ୭୯.୭୯% || ୧୨ || ୩୬୦ || OD-01 |- | [[File:Boudh in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ବୌଦ୍ଧ ଜିଲ୍ଲା|ବୌଦ୍ଧ]]''' || [[ବୌଦ୍ଧ]] || ୩,୪୪୪ || ୬,୨୨,୦୩୯ || ୭୧.୬୧% || ୦୩ || ୬୯ || OD-27 |- style="background-color:#F0F8FF;" | [[File:Bhadrak in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ଭଦ୍ରକ ଜିଲ୍ଲା|ଭଦ୍ରକ]]''' || [[ଭଦ୍ରକ]] || ୨,୫୦୫ || ୨୧,୨୩,୯୩୬ || ୮୨.୭୮% || ୦୭ || ୨୧୮ || OD-22 |- | [[File:Mayurbhanj in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ମୟୂରଭଞ୍ଜ ଜିଲ୍ଲା|ମୟୂରଭଞ୍ଜ]]''' || [[ବାରିପଦା]] || ୧୦,୪୧୮ || ୩୫,୫୨,୮୩୧ || ୬୩.୧୭% || ୨୬ || ୪୦୪ || OD-11 |- style="background-color:#F0F8FF;" | [[File:Malkangiri in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ମାଲକାନଗିରି ଜିଲ୍ଲା|ମାଲକାନଗିରି]]''' || [[ମାଲକାନଗିରି]] || ୫,୭୯୧ || ୮,୬୪,୬୦୧ || ୪୮.୫୪% || ୦୭ || ୧୧୧ || OD-30 |- | [[File:Jajpur in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ଯାଜପୁର ଜିଲ୍ଲା|ଯାଜପୁର]]''' || [[ଯାଜପୁର]] || ୨,୮୮୮ || ୨୫,୭୬,୩୪୧ || ୮୦.୧୩% || ୧୦ || ୩୧୧ || OD-34 |- style="background-color:#F0F8FF;" | [[File:Rayagada in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ରାୟଗଡ଼ା ଜିଲ୍ଲା|ରାୟଗଡ଼ା]]''' || [[ରାୟଗଡ଼ା]] || ୭,୦୭୪ || ୧୩,୬୪,୭୫୫ || ୪୯.୭୬% || ୧୧ || ୧୮୦ || OD-18 |- | [[File:Sambalpur in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ସମ୍ବଲପୁର ଜିଲ୍ଲା|ସମ୍ବଲପୁର]]''' || [[ସମ୍ବଲପୁର]] || ୬,୭୦୨ || ୧୪,୬୭,୯୫୦ || ୭୬.୨୨% || ୦୯ || ୧୩୮ || OD-15 |- style="background-color:#F0F8FF;" | [[File:Subarnapur in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ସୋନପୁର ଜିଲ୍ଲା|ସୁବର୍ଣ୍ଣପୁର]]''' || [[ସୁବର୍ଣ୍ଣପୁର]] || ୨,୨୮୫ || ୮,୬୦,୩୫୯ || ୭୪.୪୨% || ୦୬ || ୧୦୯ || OD-31 |- | [[File:Sundargarh in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ସୁନ୍ଦରଗଡ଼ ଜିଲ୍ଲା|ସୁନ୍ଦରଗଡ଼]]''' || [[ସୁନ୍ଦରଗଡ଼]] || ୯,୭୧୨ || ୨୯,୫୧,୭୪୭ || ୭୩.୩୪% || ୧୭ || ୨୬୨ || OD-14 / 16 |} == ଆଧାର == * [http://www.orissa.gov.in ଓଡ଼ିଶା ରାଜ୍ୟର ସରକାରୀ ପୃଷ୍ଠା] * ଓଡ଼ିଶା ପ୍ରଶାସନିକ ବିଭାଗ * [http://www.censusindia.gov.in/2011-prov-results/data_files/orissa/Data%20Sheet-%20Orissa-Provisional.pdf ଜନଗଣନା ୨୦୧୧: ଓଡ଼ିଶା: ଅସ୍ଥାୟୀ ଜନସଂଖ୍ୟା ସମୁଦାୟ] == ବାହାର ଲିଙ୍କ == {{ଓଡ଼ିଶା}} {{ଓଡ଼ିଶା ପ୍ରସଙ୍ଗ}} [[ଶ୍ରେଣୀ:ଓଡ଼ିଶା]] [[ଶ୍ରେଣୀ:ତାଲିକା]] [[ଶ୍ରେଣୀ:ଓଡ଼ିଶାର ଜିଲ୍ଲା]] 8fynpsibstjwy7vtf5h1v3m5343tjjr 595052 595051 2026-05-07T09:19:24Z Subhamss2008 37188 595052 wikitext text/x-wiki {{prettyurl|Districts of Odisha}} {{Short description|ଓଡ଼ିଶାର ପ୍ରଶାସନିକ ଜିଲ୍ଲାଗୁଡ଼ିକର ତାଲିକା}} ଭାରତର ପୂର୍ବ ଉପକୂଳରେ ଅବସ୍ଥିତ [[ଓଡ଼ିଶା]] ରାଜ୍ୟକୁ ପ୍ରଶାସନିକ ସୁବିଧା, ବିକେନ୍ଦ୍ରୀକରଣ ଏବଂ ସୁପରିଚାଳନା ଦୃଷ୍ଟିରୁ ସର୍ବମୋଟ '''୩୦ ଗୋଟି ଜିଲ୍ଲା'''ରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇଛି । ସାଧାରଣ ପ୍ରଶାସନ ଏବଂ ରାଜସ୍ୱ ଆଦାୟ ନିମନ୍ତେ ଏହି ୩୦ଟି ଜିଲ୍ଲାକୁ ମୁଖ୍ୟତଃ ତିନୋଟି ରାଜସ୍ୱ ଖଣ୍ଡ (Revenue Divisions) ଅଧୀନରେ ରଖାଯାଇଛି; ସେଗୁଡ଼ିକ ହେଲା— ଉତ୍ତରାଞ୍ଚଳ ରାଜସ୍ୱ ଖଣ୍ଡ (ସଦର ମହକୁମା: [[ସମ୍ବଲପୁର]]), ଦକ୍ଷିଣାଞ୍ଚଳ ରାଜସ୍ୱ ଖଣ୍ଡ (ସଦର ମହକୁମା: [[ବ୍ରହ୍ମପୁର]]) ଏବଂ କେନ୍ଦ୍ରାଞ୍ଚଳ ରାଜସ୍ୱ ଖଣ୍ଡ (ସଦର ମହକୁମା: [[କଟକ]]) । ପ୍ରତ୍ୟେକ ରାଜସ୍ୱ ଖଣ୍ଡର ଦାୟିତ୍ୱ ଜଣେ ରାଜସ୍ୱ ଖଣ୍ଡାଧିକାରୀ ବା ଆର.ଡି.ସି. (RDC) ତୁଲାଉଥିବା ବେଳେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜିଲ୍ଲାର ଶାସନଭାର ଜଣେ ଜିଲ୍ଲାପାଳ (District Collector) ତଥା ଜିଲ୍ଲା ଦଣ୍ଡାଧିକାରୀ (District Magistrate) ଙ୍କ ଉପରେ ନ୍ୟସ୍ତ ଥାଏ । ଆଇନଶୃଙ୍ଖଳା ରକ୍ଷା କରିବା ପାଇଁ ପୋଲିସ ବିଭାଗ ତରଫରୁ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜିଲ୍ଲାରେ ଜଣେ ଆରକ୍ଷୀ ଅଧୀକ୍ଷକ (SP) ନିଯୁକ୍ତ ହୋଇଥାନ୍ତି । === ଇତିହାସ ଓ ପୁନର୍ଗଠନ === ୧୯୩୬ ମସିହା ଅପ୍ରେଲ ୧ ତାରିଖରେ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଓଡ଼ିଶା ପ୍ରାନ୍ତ ଗଠନ ସମୟରେ ଓଡ଼ିଶାରେ ମାତ୍ର ୬ ଗୋଟି ଜିଲ୍ଲା (କଟକ, ପୁରୀ, ବାଲେଶ୍ୱର, ସମ୍ବଲପୁର, କୋରାପୁଟ ଏବଂ ଗଞ୍ଜାମ) ଥିଲା । ଭାରତ ସ୍ୱାଧୀନ ହେବା ପରେ ୧୯୪୮ ଏବଂ ୧୯୪୯ ମସିହାରେ ଓଡ଼ିଶା ସହିତ ଦେଶୀୟ ଗଡ଼ଜାତ ରାଜ୍ୟଗୁଡ଼ିକର ମିଶ୍ରଣ ଘଟିଥିଲା, ଯାହା ଫଳରେ ଜିଲ୍ଲା ସଂଖ୍ୟା ୧୩ କୁ ବୃଦ୍ଧି ପାଇଥିଲା । ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ, ପ୍ରଶାସନିକ ବିକେନ୍ଦ୍ରୀକରଣ ଏବଂ ସାଧାରଣ ଲୋକଙ୍କ ନିକଟରେ ସରକାରୀ ସେବା ଦୃତ ଗତିରେ ପହଞ୍ଚାଇବା ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ, ୧୯୯୨ ଏବଂ ୧୯୯୩ ମସିହାରେ ତତ୍କାଳୀନ ମୁଖ୍ୟମନ୍ତ୍ରୀ [[ବିଜୁ ପଟ୍ଟନାୟକ]]ଙ୍କ ଶାସନ କାଳରେ ପୁରୁଣା ବୃହତ୍ ଜିଲ୍ଲାଗୁଡ଼ିକର ପୁନର୍ଗଠନ କରାଯାଇ ଏହାକୁ ୩୦ ଗୋଟି ଜିଲ୍ଲାରେ ପରିଣତ କରାଯାଇଥିଲା । ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜିଲ୍ଲାକୁ ସ୍ଥାନୀୟ ପ୍ରଶାସନିକ ସୁବିଧା ପାଇଁ ପୁଣି କେତେକ ଉପଖଣ୍ଡ (Sub-division), ତହସିଲ (Tehsil) ଏବଂ ବ୍ଲକ ବା ପଞ୍ଚାୟତ ସମିତି (Block) ରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇଛି । ବର୍ତ୍ତମାନ ଓଡ଼ିଶାରେ ସମୁଦାୟ ୫୮ ଗୋଟି ଉପଖଣ୍ଡ, ୩୧୭ ଗୋଟି ତହସିଲ ଏବଂ ୩୧୪ ଗୋଟି ପଞ୍ଚାୟତ ସମିତି ରହିଛି । ଭୌଗୋଳିକ ଆୟତନ ଦୃଷ୍ଟିରୁ [[ମୟୂରଭଞ୍ଜ ଜିଲ୍ଲା|ମୟୂରଭଞ୍ଜ]] ଓଡ଼ିଶାର ସର୍ବବୃହତ ଜିଲ୍ଲା ହୋଇଥିବା ବେଳେ [[ଜଗତସିଂହପୁର ଜିଲ୍ଲା|ଜଗତସିଂହପୁର]] ହେଉଛି କ୍ଷୁଦ୍ରତମ ଜିଲ୍ଲା । ସେହିପରି ଜନସଂଖ୍ୟା ଦୃଷ୍ଟିରୁ [[ଗଞ୍ଜାମ ଜିଲ୍ଲା|ଗଞ୍ଜାମ]] ସର୍ବାଧିକ ଜନବହୁଳ ଜିଲ୍ଲା ଏବଂ [[ଦେବଗଡ଼ ଜିଲ୍ଲା|ଦେବଗଡ଼]]ରେ ସର୍ବନିମ୍ନ ଜନସଂଖ୍ୟା ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ । ନିମ୍ନଲିଖିତ ସାରଣୀରେ ଓଡ଼ିଶାର ସମସ୍ତ ୩୦ଟି ଜିଲ୍ଲାର ସବିଶେଷ ବିବରଣୀ ପ୍ରଦାନ କରାଯାଇଛି । ==ଜିଲ୍ଲାସମୂହ== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center; font-family: sans-serif;" |- style="background-color:#0072B2; color:white; font-size: 1.05em;" ! scope="col" | ମାନଚିତ୍ର ! scope="col" | ଜିଲ୍ଲା ! scope="col" | ସଦର ମହକୁମା ! scope="col" | ଆୟତନ (କି.ମି.<sup>୨</sup>) ! scope="col" | ଜନସଂଖ୍ୟା ! scope="col" | ସାକ୍ଷରତା ହାର ! scope="col" | ବ୍ଲକ / ପଞ୍ଚାୟତ ସମିତି ! scope="col" | ଗ୍ରାମ ପଞ୍ଚାୟତ ! scope="col" | ଆର.ଟି.ଓ (RTO) କୋଡ୍ |- style="background-color:#F0F8FF;" | [[File:Angul in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ଅନୁଗୋଳ ଜିଲ୍ଲା|ଅନୁଗୋଳ]]''' || [[ଅନୁଗୁଳ|ଅନୁଗୋଳ]] || ୬,୩୭୫ || ୧୭,୯୬,୦୮୮ || ୭୭.୫୩% || ୦୮ || ୨୨୫ || OD-19 |- | [[File:Cuttack in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[କଟକ ଜିଲ୍ଲା|କଟକ]]''' || [[କଟକ]] || ୩,୯୩୨ || ୩୭,୦୦,୫୦୩ || ୮୫.୫୦% || ୧୪ || ୩୭୩ || OD-05 |- style="background-color:#F0F8FF;" | [[File:Kalahandi in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[କଳାହାଣ୍ଡି ଜିଲ୍ଲା|କଳାହାଣ୍ଡି]]''' || [[ଭବାନିପାଟଣା]] || ୭,୯୨୦ || ୨୨,୨୩,୩୮୬ || ୫୯.୨୨% || ୧୩ || ୩୧୦ || OD-08 |- | [[File:Kandhamal in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[କନ୍ଧମାଳ ଜିଲ୍ଲା|କନ୍ଧମାଳ]]''' || [[ଫୁଲବାଣୀ]] || ୮,୦୨୧ || ୧୦,୩୩,୬୮୬ || ୬୪.୧୩% || ୧୨ || ୧୫୩ || OD-12 |- style="background-color:#F0F8FF;" | [[File:Kendujhar in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[କେନ୍ଦୁଝର ଜିଲ୍ଲା|କେନ୍ଦୁଝର]]''' || [[କେନ୍ଦୁଝର]] || ୮,୩୦୩ || ୨୫,୪୦,୪୪୪ || ୬୮.୨୪% || ୧୩ || ୨୯୭ || OD-09 |- | [[File:Kendrapara in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[କେନ୍ଦ୍ରାପଡ଼ା ଜିଲ୍ଲା|କେନ୍ଦ୍ରାପଡ଼ା]]''' || [[କେନ୍ଦ୍ରାପଡ଼ା]] || ୨,୬୪୪ || ୨୦,୩୦,୯୧୦ || ୮୫.୧୫% || ୦୯ || ୨୪୯ || OD-29 |- style="background-color:#F0F8FF;" | [[File:Koraput in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[କୋରାପୁଟ ଜିଲ୍ଲା|କୋରାପୁଟ]]''' || [[କୋରାପୁଟ]] || ୮,୮୦୭ || ୧୯,୪୫,୩୦୩ || ୪୯.୨୧% || ୧୪ || ୨୪୦ || OD-10 |- | [[File:Khordha in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ଖୋର୍ଦ୍ଧା ଜିଲ୍ଲା|ଖୋର୍ଦ୍ଧା]]''' || [[ଖୋର୍ଦ୍ଧା]] || ୨,୮୧୩ || ୩୧,୭୪,୮୫୯ || ୮୬.୮୮% || ୧୦ || ୧୯୦ || OD-02 / 33 |- style="background-color:#F0F8FF;" | [[File:Gajapati in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ଗଜପତି ଜିଲ୍ଲା|ଗଜପତି]]''' || [[ପାରଳାଖେମୁଣ୍ଡି]] || ୩,୮୫୦ || ୮,୧୪,୭୨୨ || ୫୩.୪୯% || ୦୭ || ୧୪୯ || OD-20 |- | [[File:Ganjam in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ଗଞ୍ଜାମ ଜିଲ୍ଲା|ଗଞ୍ଜାମ]]''' || [[ଛତ୍ରପୁର]] || ୮,୦୭୧ || ୪୯,୭୫,୯୩୪ || ୭୧.୦୯% || ୨୨ || ୫୦୩ || OD-07 / 32 |- style="background-color:#F0F8FF;" | [[File:Jagatsinghpur in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ଜଗତସିଂହପୁର ଜିଲ୍ଲା|ଜଗତସିଂହପୁର]]''' || [[ଜଗତସିଂହପୁର]] || ୧,୭୫୯ || ୧୬,୦୩,୧୩୦ || ୮୬.୫୯% || ୦୮ || ୧୯୪ || OD-21 |- | [[File:Jharsuguda in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ଝାରସୁଗୁଡ଼ା ଜିଲ୍ଲା|ଝାରସୁଗୁଡ଼ା]]''' || [[ଝାରସୁଗୁଡ଼ା]] || ୨,୦୮୧ || ୮,୧୭,୧୦୩ || ୭୮.୮୬% || ୦୫ || ୭୮ || OD-23 |- style="background-color:#F0F8FF;" | [[File:Dhenkanal in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ଢେଙ୍କାନାଳ ଜିଲ୍ଲା|ଢେଙ୍କାନାଳ]]''' || [[ଢେଙ୍କାନାଳ]] || ୪,୪୫୨ || ୧୬,୮୧,୮୬୪ || ୭୮.୭୬% || ୦୮ || ୨୧୨ || OD-06 |- | [[File:Debagarh in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ଦେବଗଡ଼ ଜିଲ୍ଲା|ଦେବଗଡ଼]]''' || [[ଦେବଗଡ଼]] || ୨,୭୮୨ || ୪,୪୦,୬୫୪ || ୭୨.୫୭% || ୦୩ || ୭୦ || OD-28 |- style="background-color:#F0F8FF;" | [[File:Nabarangpur in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ନବରଙ୍ଗପୁର ଜିଲ୍ଲା|ନବରଙ୍ଗପୁର]]''' || [[ନବରଙ୍ଗପୁର]] || ୫,୨୯୪ || ୧୭,୨୧,୫୩୪ || ୪୬.୪୩% || ୧୦ || ୧୬୯ || OD-24 |- | [[File:Nayagarh in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ନୟାଗଡ଼ ଜିଲ୍ଲା|ନୟାଗଡ଼]]''' || [[ନୟାଗଡ଼]] || ୩,୮୯୦ || ୧୩,୫୭,୫୩୩ || ୮୦.୪୨% || ୦୮ || ୧୯୪ || OD-25 |- style="background-color:#F0F8FF;" | [[File:Nuapada in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ନୂଆପଡ଼ା ଜିଲ୍ଲା|ନୂଆପଡ଼ା]]''' || [[ନୂଆପଡ଼ା]] || ୩,୮୫୨ || ୮,୬୦,୬୩୯ || ୫୭.୩୫% || ୦୫ || ୧୩୧ || OD-26 |- | [[File:Puri in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ପୁରୀ ଜିଲ୍ଲା|ପୁରୀ]]''' || [[ପୁରୀ]] || ୩,୦୫୧ || ୨୩,୯୫,୨୧୦ || ୮୪.୬୭% || ୧୧ || ୨୬୮ || OD-13 |- style="background-color:#F0F8FF;" | [[File:Bargarh in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ବରଗଡ଼ ଜିଲ୍ଲା|ବରଗଡ଼]]''' || [[ବରଗଡ଼]] || ୫,୮୩୭ || ୨୦,୮୮,୬୩୨ || ୭୪.୬୨% || ୧୨ || ୨୪୮ || OD-17 |- | [[File:Balangir in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ବଲାଙ୍ଗୀର ଜିଲ୍ଲା|ବଲାଙ୍ଗୀର]]''' || [[ବଲାଙ୍ଗୀର]] || ୬,୫୭୫ || ୨୩,୨୫,୦୮୬ || ୬୪.୭୨% || ୧୪ || ୨୮୫ || OD-03 |- style="background-color:#F0F8FF;" | [[File:Balasore in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ବାଲେଶ୍ୱର ଜିଲ୍ଲା|ବାଲେଶ୍ୱର]]''' || [[ବାଲେଶ୍ୱର]] || ୩,୬୩୪ || ୩୨,୭୧,୯୪୬ || ୭୯.୭୯% || ୧୨ || ୩୬୦ || OD-01 |- | [[File:Boudh in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ବୌଦ୍ଧ ଜିଲ୍ଲା|ବୌଦ୍ଧ]]''' || [[ବୌଦ୍ଧ]] || ୩,୪୪୪ || ୬,୨୨,୦୩୯ || ୭୧.୬୧% || ୦୩ || ୬୯ || OD-27 |- style="background-color:#F0F8FF;" | [[File:Bhadrak in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ଭଦ୍ରକ ଜିଲ୍ଲା|ଭଦ୍ରକ]]''' || [[ଭଦ୍ରକ]] || ୨,୫୦୫ || ୨୧,୨୩,୯୩୬ || ୮୨.୭୮% || ୦୭ || ୨୧୮ || OD-22 |- | [[File:Mayurbhanj in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ମୟୂରଭଞ୍ଜ ଜିଲ୍ଲା|ମୟୂରଭଞ୍ଜ]]''' || [[ବାରିପଦା]] || ୧୦,୪୧୮ || ୩୫,୫୨,୮୩୧ || ୬୩.୧୭% || ୨୬ || ୪୦୪ || OD-11 |- style="background-color:#F0F8FF;" | [[File:Malkangiri in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ମାଲକାନଗିରି ଜିଲ୍ଲା|ମାଲକାନଗିରି]]''' || [[ମାଲକାନଗିରି]] || ୫,୭୯୧ || ୮,୬୪,୬୦୧ || ୪୮.୫୪% || ୦୭ || ୧୧୧ || OD-30 |- | [[File:Jajpur in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ଯାଜପୁର ଜିଲ୍ଲା|ଯାଜପୁର]]''' || [[ଯାଜପୁର]] || ୨,୮୮୮ || ୨୫,୭୬,୩୪୧ || ୮୦.୧୩% || ୧୦ || ୩୧୧ || OD-34 |- style="background-color:#F0F8FF;" | [[File:Rayagada in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ରାୟଗଡ଼ା ଜିଲ୍ଲା|ରାୟଗଡ଼ା]]''' || [[ରାୟଗଡ଼ା]] || ୭,୦୭୪ || ୧୩,୬୪,୭୫୫ || ୪୯.୭୬% || ୧୧ || ୧୮୦ || OD-18 |- | [[File:Sambalpur in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ସମ୍ବଲପୁର ଜିଲ୍ଲା|ସମ୍ବଲପୁର]]''' || [[ସମ୍ବଲପୁର]] || ୬,୭୦୨ || ୧୪,୬୭,୯୫୦ || ୭୬.୨୨% || ୦୯ || ୧୩୮ || OD-15 |- style="background-color:#F0F8FF;" | [[File:Subarnapur in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ସୋନପୁର ଜିଲ୍ଲା|ସୁବର୍ଣ୍ଣପୁର]]''' || [[ସୁବର୍ଣ୍ଣପୁର]] || ୨,୨୮୫ || ୮,୬୦,୩୫୯ || ୭୪.୪୨% || ୦୬ || ୧୦୯ || OD-31 |- | [[File:Sundargarh in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ସୁନ୍ଦରଗଡ଼ ଜିଲ୍ଲା|ସୁନ୍ଦରଗଡ଼]]''' || [[ସୁନ୍ଦରଗଡ଼]] || ୯,୭୧୨ || ୨୯,୫୧,୭୪୭ || ୭୩.୩୪% || ୧୭ || ୨୬୨ || OD-14 / 16 |} == ଆଧାର == * [http://www.orissa.gov.in ଓଡ଼ିଶା ରାଜ୍ୟର ସରକାରୀ ପୃଷ୍ଠା] * ଓଡ଼ିଶା ପ୍ରଶାସନିକ ବିଭାଗ * [http://www.censusindia.gov.in/2011-prov-results/data_files/orissa/Data%20Sheet-%20Orissa-Provisional.pdf ଜନଗଣନା ୨୦୧୧: ଓଡ଼ିଶା: ଅସ୍ଥାୟୀ ଜନସଂଖ୍ୟା ସମୁଦାୟ] == ବାହାର ଲିଙ୍କ == {{ଓଡ଼ିଶା}} {{ଓଡ଼ିଶା ପ୍ରସଙ୍ଗ}} [[ଶ୍ରେଣୀ:ଓଡ଼ିଶା]] [[ଶ୍ରେଣୀ:ତାଲିକା]] [[ଶ୍ରେଣୀ:ଓଡ଼ିଶାର ଜିଲ୍ଲା]] r7h97l48mb6z0qeby6ekgnyt0nnkc8w 595053 595052 2026-05-07T09:22:52Z Subhamss2008 37188 /* */ 595053 wikitext text/x-wiki {{Short description|ଓଡ଼ିଶାର ପ୍ରଶାସନିକ ଜିଲ୍ଲାଗୁଡ଼ିକର ତାଲିକା}} {{Use dmy dates|date=ମଇ ୨୦୨୬}} {{Infobox subdivision type | name = ଓଡ଼ିଶାର ଜିଲ୍ଲା ସମୂହ | map = Odisha districts map.svg | caption = ଓଡ଼ିଶାର ରାଜନୈତିକ ମାନଚିତ୍ର | category = [[ଓଡ଼ିଶାର ଜିଲ୍ଲାମାନଙ୍କର ତାଲିକା|ଜିଲ୍ଲା]] | territory = [[ଓଡ଼ିଶା]] | start_date = | current_number = ୩୦ ଗୋଟି ଜିଲ୍ଲା | number_date = | population_range = [[ଦେବଗଡ଼ ଜିଲ୍ଲା|ଦେବଗଡ଼]] – ୩,୧୨,୫୨୦ (ସର୍ବନିମ୍ନ)<br />[[ଗଞ୍ଜାମ ଜିଲ୍ଲା|ଗଞ୍ଜାମ]] – ୩୫,୨୯,୦୩୧ (ସର୍ବାଧିକ) | area_range = [[ମୟୂରଭଞ୍ଜ ଜିଲ୍ଲା|ମୟୂରଭଞ୍ଜ]] – ୧୦,୪୧୮ କି.ମି.<sup>୨</sup> (ସର୍ବବୃହତ)<br />[[ଜଗତସିଂହପୁର ଜିଲ୍ଲା|ଜଗତସିଂହପୁର]] – ୧,୭୫୯ କି.ମି.<sup>୨</sup> (କ୍ଷୁଦ୍ରତମ) | government = [[ଓଡ଼ିଶା ସରକାର]] | subdivision = [[ଓଡ଼ିଶାର ତହସିଲ ସମୂହର ତାଲିକା|୫୮ ଉପଖଣ୍ଡ, ୩୧୭ ତହସିଲ]] }} {{prettyurl|Districts of Odisha}} ଭାରତର ପୂର୍ବ ଉପକୂଳରେ ଅବସ୍ଥିତ [[ଓଡ଼ିଶା]] ରାଜ୍ୟକୁ ପ୍ରଶାସନିକ ସୁବିଧା, ବିକେନ୍ଦ୍ରୀକରଣ ଏବଂ ସୁପରିଚାଳନା ଦୃଷ୍ଟିରୁ ୩୦ ଗୋଟି ଭୌଗୋଳିକ ତଥା ପ୍ରଶାସନିକ ଏକକ ବା 'ଜିଲ୍ଲା'ରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇଛି ।<ref name=":0">{{cite web|title=Districts of Odisha|url=http://orissa.gov.in/portal/dist.asp|work=Official Portal|publisher=Government of Odisha|access-date=4 January 2013|location=Bhubaneswar}}</ref> ସାଧାରଣ ପ୍ରଶାସନ ଏବଂ ରାଜସ୍ୱ ଆଦାୟର ସୁବିଧା ନିମନ୍ତେ ଏହି ୩୦ଟି ଜିଲ୍ଲାକୁ ମୁଖ୍ୟତଃ ତିନୋଟି ରାଜସ୍ୱ ଖଣ୍ଡ (Revenue Divisions) ଅଧୀନରେ ରଖାଯାଇଛି । ସେଗୁଡ଼ିକ ହେଲା— ଉତ୍ତରାଞ୍ଚଳ ରାଜସ୍ୱ ଖଣ୍ଡ (ସଦର ମହକୁମା: [[ସମ୍ବଲପୁର]]), ଦକ୍ଷିଣାଞ୍ଚଳ ରାଜସ୍ୱ ଖଣ୍ଡ (ସଦର ମହକୁମା: [[ବ୍ରହ୍ମପୁର]]) ଏବଂ କେନ୍ଦ୍ରାଞ୍ଚଳ ରାଜସ୍ୱ ଖଣ୍ଡ (ସଦର ମହକୁମା: [[କଟକ]]) । ପ୍ରତ୍ୟେକ ରାଜସ୍ୱ ଖଣ୍ଡ ଅଧୀନରେ ୧୦ ଗୋଟି ଲେଖାଏଁ ଜିଲ୍ଲା ରହିଛି ଏବଂ ଏହାର ଦାୟିତ୍ୱ ଭାରତୀୟ ପ୍ରଶାସନିକ ସେବା (IAS) ପାହ୍ୟାର ଜଣେ ବରିଷ୍ଠ ଅଧିକାରୀ ତଥା ରାଜସ୍ୱ ଖଣ୍ଡାଧିକାରୀ ବା ଆର.ଡି.ସି. (RDC) ତୁଲାଇଥାନ୍ତି । ଆର.ଡି.ସି.ଙ୍କ ପଦବୀ ରାଜ୍ୟ ସଚିବାଳୟ ଏବଂ ଜିଲ୍ଲା ପ୍ରଶାସନ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ସଂଯୋଗକାରୀ ସେତୁ ସଦୃଶ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥାଏ । ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜିଲ୍ଲାର ଶାସନଭାର ଏବଂ ଆଇନଶୃଙ୍ଖଳା ପରିଚାଳନା ଜଣେ ଜିଲ୍ଲାପାଳ ତଥା ଜିଲ୍ଲା ଦଣ୍ଡାଧିକାରୀ (Collector & DM) ଙ୍କ ଉପରେ ନ୍ୟସ୍ତ ଥାଏ, ଯିଏକି ଭାରତୀୟ ପ୍ରଶାସନିକ ସେବାରୁ ନିଯୁକ୍ତ ହୋଇଥାନ୍ତି । ଜିଲ୍ଲାର ରାଜସ୍ୱ ସଂଗ୍ରହ ଏବଂ ଶାନ୍ତି ଶୃଙ୍ଖଳା ରକ୍ଷା କରିବା ତାଙ୍କର ମୁଖ୍ୟ ଦାୟିତ୍ୱ । ସ୍ଥାନୀୟ ପ୍ରଶାସନିକ ସୁବିଧା ପାଇଁ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜିଲ୍ଲାକୁ ପୁଣି କେତେକ ଉପଖଣ୍ଡ (Sub-division)ରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇଛି, ଯାହାର ମୁଖ୍ୟ ଭାବରେ ଉପଜିଲ୍ଲାପାଳ (Sub-Collector & SDM) ଦାୟିତ୍ୱ ନିର୍ବାହ କରନ୍ତି । ଉପଖଣ୍ଡଗୁଡ଼ିକ ପୁନର୍ବାର ତହସିଲ ଏବଂ ପଞ୍ଚାୟତ ସମିତି (ବ୍ଲକ)ରେ ବିଭକ୍ତ, ଯାହାର ମୁଖ୍ୟ ଭାବେ ତହସିଲଦାର ଏବଂ ବିଡିଓ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି । ବର୍ତ୍ତମାନ ଓଡ଼ିଶାରେ ସମୁଦାୟ ୩ଟି ରାଜସ୍ୱ ଖଣ୍ଡ, ୩୦ ଗୋଟି ଜିଲ୍ଲା, ୫୮ ଗୋଟି ଉପଖଣ୍ଡ, ୩୧୭ ଗୋଟି ତହସିଲ ଏବଂ ୩୧୪ ଗୋଟି ବ୍ଲକ ରହିଛି ।<ref>{{Cite web |url=http://orissa.gov.in/e-magazine/orissaannualreference/OR-Annual-2009/pdf/587-593.pdf |title=List of Districts |access-date=13 January 2012}}</ref> ନିମ୍ନଲିଖିତ ସାରଣୀରେ ଓଡ଼ିଶାର ସମସ୍ତ ୩୦ଟି ଜିଲ୍ଲାର ସଦର ମହକୁମା, ଆୟତନ, ଜନସଂଖ୍ୟା (୨୦୧୧ ଜନଗଣନା ଅନୁଯାୟୀ), ସାକ୍ଷରତା ହାର, ପଞ୍ଚାୟତ ସମିତି ଏବଂ ଗ୍ରାମ ପଞ୍ଚାୟତର ସବିଶେଷ ବିବରଣୀ ପ୍ରଦାନ କରାଯାଇଛି: {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center; font-family: sans-serif;" |- style="background-color:#0072B2; color:white; font-size: 1.05em;" ! scope="col" | ମାନଚିତ୍ର ! scope="col" | ଜିଲ୍ଲା ! scope="col" | ସଦର ମହକୁମା ! scope="col" | ଆୟତନ (କି.ମି.<sup>୨</sup>) ! scope="col" | ଜନସଂଖ୍ୟା ! scope="col" | ସାକ୍ଷରତା ହାର ! scope="col" | ବ୍ଲକ / ପଞ୍ଚାୟତ ସମିତି ! scope="col" | ଗ୍ରାମ ପଞ୍ଚାୟତ ! scope="col" | ଆର.ଟି.ଓ (RTO) କୋଡ୍ |- style="background-color:#F0F8FF;" | [[File:Angul in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ଅନୁଗୋଳ ଜିଲ୍ଲା|ଅନୁଗୋଳ]]''' || [[ଅନୁଗୁଳ|ଅନୁଗୋଳ]] || ୬,୩୭୫ || ୧୭,୯୬,୦୮୮ || ୭୭.୫୩% || ୦୮ || ୨୨୫ || OD-19 |- | [[File:Cuttack in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[କଟକ ଜିଲ୍ଲା|କଟକ]]''' || [[କଟକ]] || ୩,୯୩୨ || ୩୭,୦୦,୫୦୩ || ୮୫.୫୦% || ୧୪ || ୩୭୩ || OD-05 |- style="background-color:#F0F8FF;" | [[File:Kalahandi in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[କଳାହାଣ୍ଡି ଜିଲ୍ଲା|କଳାହାଣ୍ଡି]]''' || [[ଭବାନିପାଟଣା]] || ୭,୯୨୦ || ୨୨,୨୩,୩୮୬ || ୫୯.୨୨% || ୧୩ || ୩୧୦ || OD-08 |- | [[File:Kandhamal in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[କନ୍ଧମାଳ ଜିଲ୍ଲା|କନ୍ଧମାଳ]]''' || [[ଫୁଲବାଣୀ]] || ୮,୦୨୧ || ୧୦,୩୩,୬୮୬ || ୬୪.୧୩% || ୧୨ || ୧୫୩ || OD-12 |- style="background-color:#F0F8FF;" | [[File:Kendujhar in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[କେନ୍ଦୁଝର ଜିଲ୍ଲା|କେନ୍ଦୁଝର]]''' || [[କେନ୍ଦୁଝର]] || ୮,୩୦୩ || ୨୫,୪୦,୪୪୪ || ୬୮.୨୪% || ୧୩ || ୨୯୭ || OD-09 |- | [[File:Kendrapara in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[କେନ୍ଦ୍ରାପଡ଼ା ଜିଲ୍ଲା|କେନ୍ଦ୍ରାପଡ଼ା]]''' || [[କେନ୍ଦ୍ରାପଡ଼ା]] || ୨,୬୪୪ || ୨୦,୩୦,୯୧୦ || ୮୫.୧୫% || ୦୯ || ୨୪୯ || OD-29 |- style="background-color:#F0F8FF;" | [[File:Koraput in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[କୋରାପୁଟ ଜିଲ୍ଲା|କୋରାପୁଟ]]''' || [[କୋରାପୁଟ]] || ୮,୮୦୭ || ୧୯,୪୫,୩୦୩ || ୪୯.୨୧% || ୧୪ || ୨୪୦ || OD-10 |- | [[File:Khordha in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ଖୋର୍ଦ୍ଧା ଜିଲ୍ଲା|ଖୋର୍ଦ୍ଧା]]''' || [[ଖୋର୍ଦ୍ଧା]] || ୨,୮୧୩ || ୩୧,୭୪,୮୫୯ || ୮୬.୮୮% || ୧୦ || ୧୯୦ || OD-02 / 33 |- style="background-color:#F0F8FF;" | [[File:Gajapati in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ଗଜପତି ଜିଲ୍ଲା|ଗଜପତି]]''' || [[ପାରଳାଖେମୁଣ୍ଡି]] || ୩,୮୫୦ || ୮,୧୪,୭୨୨ || ୫୩.୪୯% || ୦୭ || ୧୪୯ || OD-20 |- | [[File:Ganjam in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ଗଞ୍ଜାମ ଜିଲ୍ଲା|ଗଞ୍ଜାମ]]''' || [[ଛତ୍ରପୁର]] || ୮,୦୭୧ || ୪୯,୭୫,୯୩୪ || ୭୧.୦୯% || ୨୨ || ୫୦୩ || OD-07 / 32 |- style="background-color:#F0F8FF;" | [[File:Jagatsinghpur in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ଜଗତସିଂହପୁର ଜିଲ୍ଲା|ଜଗତସିଂହପୁର]]''' || [[ଜଗତସିଂହପୁର]] || ୧,୭୫୯ || ୧୬,୦୩,୧୩୦ || ୮୬.୫୯% || ୦୮ || ୧୯୪ || OD-21 |- | [[File:Jharsuguda in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ଝାରସୁଗୁଡ଼ା ଜିଲ୍ଲା|ଝାରସୁଗୁଡ଼ା]]''' || [[ଝାରସୁଗୁଡ଼ା]] || ୨,୦୮୧ || ୮,୧୭,୧୦୩ || ୭୮.୮୬% || ୦୫ || ୭୮ || OD-23 |- style="background-color:#F0F8FF;" | [[File:Dhenkanal in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ଢେଙ୍କାନାଳ ଜିଲ୍ଲା|ଢେଙ୍କାନାଳ]]''' || [[ଢେଙ୍କାନାଳ]] || ୪,୪୫୨ || ୧୬,୮୧,୮୬୪ || ୭୮.୭୬% || ୦୮ || ୨୧୨ || OD-06 |- | [[File:Debagarh in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ଦେବଗଡ଼ ଜିଲ୍ଲା|ଦେବଗଡ଼]]''' || [[ଦେବଗଡ଼]] || ୨,୭୮୨ || ୪,୪୦,୬୫୪ || ୭୨.୫୭% || ୦୩ || ୭୦ || OD-28 |- style="background-color:#F0F8FF;" | [[File:Nabarangpur in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ନବରଙ୍ଗପୁର ଜିଲ୍ଲା|ନବରଙ୍ଗପୁର]]''' || [[ନବରଙ୍ଗପୁର]] || ୫,୨୯୪ || ୧୭,୨୧,୫୩୪ || ୪୬.୪୩% || ୧୦ || ୧୬୯ || OD-24 |- | [[File:Nayagarh in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ନୟାଗଡ଼ ଜିଲ୍ଲା|ନୟାଗଡ଼]]''' || [[ନୟାଗଡ଼]] || ୩,୮୯୦ || ୧୩,୫୭,୫୩୩ || ୮୦.୪୨% || ୦୮ || ୧୯୪ || OD-25 |- style="background-color:#F0F8FF;" | [[File:Nuapada in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ନୂଆପଡ଼ା ଜିଲ୍ଲା|ନୂଆପଡ଼ା]]''' || [[ନୂଆପଡ଼ା]] || ୩,୮୫୨ || ୮,୬୦,୬୩୯ || ୫୭.୩୫% || ୦୫ || ୧୩୧ || OD-26 |- | [[File:Puri in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ପୁରୀ ଜିଲ୍ଲା|ପୁରୀ]]''' || [[ପୁରୀ]] || ୩,୦୫୧ || ୨୩,୯୫,୨୧୦ || ୮୪.୬୭% || ୧୧ || ୨୬୮ || OD-13 |- style="background-color:#F0F8FF;" | [[File:Bargarh in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ବରଗଡ଼ ଜିଲ୍ଲା|ବରଗଡ଼]]''' || [[ବରଗଡ଼]] || ୫,୮୩୭ || ୨୦,୮୮,୬୩୨ || ୭୪.୬୨% || ୧୨ || ୨୪୮ || OD-17 |- | [[File:Balangir in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ବଲାଙ୍ଗୀର ଜିଲ୍ଲା|ବଲାଙ୍ଗୀର]]''' || [[ବଲାଙ୍ଗୀର]] || ୬,୫୭୫ || ୨୩,୨୫,୦୮୬ || ୬୪.୭୨% || ୧୪ || ୨୮୫ || OD-03 |- style="background-color:#F0F8FF;" | [[File:Balasore in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ବାଲେଶ୍ୱର ଜିଲ୍ଲା|ବାଲେଶ୍ୱର]]''' || [[ବାଲେଶ୍ୱର]] || ୩,୬୩୪ || ୩୨,୭୧,୯୪୬ || ୭୯.୭୯% || ୧୨ || ୩୬୦ || OD-01 |- | [[File:Boudh in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ବୌଦ୍ଧ ଜିଲ୍ଲା|ବୌଦ୍ଧ]]''' || [[ବୌଦ୍ଧ]] || ୩,୪୪୪ || ୬,୨୨,୦୩୯ || ୭୧.୬୧% || ୦୩ || ୬୯ || OD-27 |- style="background-color:#F0F8FF;" | [[File:Bhadrak in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ଭଦ୍ରକ ଜିଲ୍ଲା|ଭଦ୍ରକ]]''' || [[ଭଦ୍ରକ]] || ୨,୫୦୫ || ୨୧,୨୩,୯୩୬ || ୮୨.୭୮% || ୦୭ || ୨୧୮ || OD-22 |- | [[File:Mayurbhanj in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ମୟୂରଭଞ୍ଜ ଜିଲ୍ଲା|ମୟୂରଭଞ୍ଜ]]''' || [[ବାରିପଦା]] || ୧୦,୪୧୮ || ୩୫,୫୨,୮୩୧ || ୬୩.୧୭% || ୨୬ || ୪୦୪ || OD-11 |- style="background-color:#F0F8FF;" | [[File:Malkangiri in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ମାଲକାନଗିରି ଜିଲ୍ଲା|ମାଲକାନଗିରି]]''' || [[ମାଲକାନଗିରି]] || ୫,୭୯୧ || ୮,୬୪,୬୦୧ || ୪୮.୫୪% || ୦୭ || ୧୧୧ || OD-30 |- | [[File:Jajpur in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ଯାଜପୁର ଜିଲ୍ଲା|ଯାଜପୁର]]''' || [[ଯାଜପୁର]] || ୨,୮୮୮ || ୨୫,୭୬,୩୪୧ || ୮୦.୧୩% || ୧୦ || ୩୧୧ || OD-34 |- style="background-color:#F0F8FF;" | [[File:Rayagada in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ରାୟଗଡ଼ା ଜିଲ୍ଲା|ରାୟଗଡ଼ା]]''' || [[ରାୟଗଡ଼ା]] || ୭,୦୭୪ || ୧୩,୬୪,୭୫୫ || ୪୯.୭୬% || ୧୧ || ୧୮୦ || OD-18 |- | [[File:Sambalpur in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ସମ୍ବଲପୁର ଜିଲ୍ଲା|ସମ୍ବଲପୁର]]''' || [[ସମ୍ବଲପୁର]] || ୬,୭୦୨ || ୧୪,୬୭,୯୫୦ || ୭୬.୨୨% || ୦୯ || ୧୩୮ || OD-15 |- style="background-color:#F0F8FF;" | [[File:Subarnapur in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ସୋନପୁର ଜିଲ୍ଲା|ସୁବର୍ଣ୍ଣପୁର]]''' || [[ସୁବର୍ଣ୍ଣପୁର]] || ୨,୨୮୫ || ୮,୬୦,୩୫୯ || ୭୪.୪୨% || ୦୬ || ୧୦୯ || OD-31 |- | [[File:Sundargarh in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ସୁନ୍ଦରଗଡ଼ ଜିଲ୍ଲା|ସୁନ୍ଦରଗଡ଼]]''' || [[ସୁନ୍ଦରଗଡ଼]] || ୯,୭୧୨ || ୨୯,୫୧,୭୪୭ || ୭୩.୩୪% || ୧୭ || ୨୬୨ || OD-14 / 16 |} == ଆଧାର == {{reflist}} === ଇତିହାସ ଓ ପୁନର୍ଗଠନ === ୧୯୩୬ ମସିହା ଅପ୍ରେଲ ୧ ତାରିଖରେ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଓଡ଼ିଶା ପ୍ରାନ୍ତ ଗଠନ ସମୟରେ ଓଡ଼ିଶାରେ ମାତ୍ର ୬ ଗୋଟି ଜିଲ୍ଲା (କଟକ, ପୁରୀ, ବାଲେଶ୍ୱର, ସମ୍ବଲପୁର, କୋରାପୁଟ ଏବଂ ଗଞ୍ଜାମ) ଥିଲା । ଭାରତ ସ୍ୱାଧୀନ ହେବା ପରେ ୧୯୪୮ ଏବଂ ୧୯୪୯ ମସିହାରେ ଓଡ଼ିଶା ସହିତ ଦେଶୀୟ ଗଡ଼ଜାତ ରାଜ୍ୟଗୁଡ଼ିକର ମିଶ୍ରଣ ଘଟିଥିଲା, ଯାହା ଫଳରେ ଜିଲ୍ଲା ସଂଖ୍ୟା ୧୩ କୁ ବୃଦ୍ଧି ପାଇଥିଲା । ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ, ପ୍ରଶାସନିକ ବିକେନ୍ଦ୍ରୀକରଣ ଏବଂ ସାଧାରଣ ଲୋକଙ୍କ ନିକଟରେ ସରକାରୀ ସେବା ଦୃତ ଗତିରେ ପହଞ୍ଚାଇବା ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ, ୧୯୯୨ ଏବଂ ୧୯୯୩ ମସିହାରେ ତତ୍କାଳୀନ ମୁଖ୍ୟମନ୍ତ୍ରୀ [[ବିଜୁ ପଟ୍ଟନାୟକ]]ଙ୍କ ଶାସନ କାଳରେ ପୁରୁଣା ବୃହତ୍ ଜିଲ୍ଲାଗୁଡ଼ିକର ପୁନର୍ଗଠନ କରାଯାଇ ଏହାକୁ ୩୦ ଗୋଟି ଜିଲ୍ଲାରେ ପରିଣତ କରାଯାଇଥିଲା । ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜିଲ୍ଲାକୁ ସ୍ଥାନୀୟ ପ୍ରଶାସନିକ ସୁବିଧା ପାଇଁ ପୁଣି କେତେକ ଉପଖଣ୍ଡ (Sub-division), ତହସିଲ (Tehsil) ଏବଂ ବ୍ଲକ ବା ପଞ୍ଚାୟତ ସମିତି (Block) ରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇଛି । ବର୍ତ୍ତମାନ ଓଡ଼ିଶାରେ ସମୁଦାୟ ୫୮ ଗୋଟି ଉପଖଣ୍ଡ, ୩୧୭ ଗୋଟି ତହସିଲ ଏବଂ ୩୧୪ ଗୋଟି ପଞ୍ଚାୟତ ସମିତି ରହିଛି । ଭୌଗୋଳିକ ଆୟତନ ଦୃଷ୍ଟିରୁ [[ମୟୂରଭଞ୍ଜ ଜିଲ୍ଲା|ମୟୂରଭଞ୍ଜ]] ଓଡ଼ିଶାର ସର୍ବବୃହତ ଜିଲ୍ଲା ହୋଇଥିବା ବେଳେ [[ଜଗତସିଂହପୁର ଜିଲ୍ଲା|ଜଗତସିଂହପୁର]] ହେଉଛି କ୍ଷୁଦ୍ରତମ ଜିଲ୍ଲା । ସେହିପରି ଜନସଂଖ୍ୟା ଦୃଷ୍ଟିରୁ [[ଗଞ୍ଜାମ ଜିଲ୍ଲା|ଗଞ୍ଜାମ]] ସର୍ବାଧିକ ଜନବହୁଳ ଜିଲ୍ଲା ଏବଂ [[ଦେବଗଡ଼ ଜିଲ୍ଲା|ଦେବଗଡ଼]]ରେ ସର୍ବନିମ୍ନ ଜନସଂଖ୍ୟା ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ । ନିମ୍ନଲିଖିତ ସାରଣୀରେ ଓଡ଼ିଶାର ସମସ୍ତ ୩୦ଟି ଜିଲ୍ଲାର ସବିଶେଷ ବିବରଣୀ ପ୍ରଦାନ କରାଯାଇଛି । ==ଜିଲ୍ଲାସମୂହ== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center; font-family: sans-serif;" |- style="background-color:#0072B2; color:white; font-size: 1.05em;" ! scope="col" | ମାନଚିତ୍ର ! scope="col" | ଜିଲ୍ଲା ! scope="col" | ସଦର ମହକୁମା ! scope="col" | ଆୟତନ (କି.ମି.<sup>୨</sup>) ! scope="col" | ଜନସଂଖ୍ୟା ! scope="col" | ସାକ୍ଷରତା ହାର ! scope="col" | ବ୍ଲକ / ପଞ୍ଚାୟତ ସମିତି ! scope="col" | ଗ୍ରାମ ପଞ୍ଚାୟତ ! scope="col" | ଆର.ଟି.ଓ (RTO) କୋଡ୍ |- style="background-color:#F0F8FF;" | [[File:Angul in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ଅନୁଗୋଳ ଜିଲ୍ଲା|ଅନୁଗୋଳ]]''' || [[ଅନୁଗୁଳ|ଅନୁଗୋଳ]] || ୬,୩୭୫ || ୧୭,୯୬,୦୮୮ || ୭୭.୫୩% || ୦୮ || ୨୨୫ || OD-19 |- | [[File:Cuttack in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[କଟକ ଜିଲ୍ଲା|କଟକ]]''' || [[କଟକ]] || ୩,୯୩୨ || ୩୭,୦୦,୫୦୩ || ୮୫.୫୦% || ୧୪ || ୩୭୩ || OD-05 |- style="background-color:#F0F8FF;" | [[File:Kalahandi in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[କଳାହାଣ୍ଡି ଜିଲ୍ଲା|କଳାହାଣ୍ଡି]]''' || [[ଭବାନିପାଟଣା]] || ୭,୯୨୦ || ୨୨,୨୩,୩୮୬ || ୫୯.୨୨% || ୧୩ || ୩୧୦ || OD-08 |- | [[File:Kandhamal in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[କନ୍ଧମାଳ ଜିଲ୍ଲା|କନ୍ଧମାଳ]]''' || [[ଫୁଲବାଣୀ]] || ୮,୦୨୧ || ୧୦,୩୩,୬୮୬ || ୬୪.୧୩% || ୧୨ || ୧୫୩ || OD-12 |- style="background-color:#F0F8FF;" | [[File:Kendujhar in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[କେନ୍ଦୁଝର ଜିଲ୍ଲା|କେନ୍ଦୁଝର]]''' || [[କେନ୍ଦୁଝର]] || ୮,୩୦୩ || ୨୫,୪୦,୪୪୪ || ୬୮.୨୪% || ୧୩ || ୨୯୭ || OD-09 |- | [[File:Kendrapara in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[କେନ୍ଦ୍ରାପଡ଼ା ଜିଲ୍ଲା|କେନ୍ଦ୍ରାପଡ଼ା]]''' || [[କେନ୍ଦ୍ରାପଡ଼ା]] || ୨,୬୪୪ || ୨୦,୩୦,୯୧୦ || ୮୫.୧୫% || ୦୯ || ୨୪୯ || OD-29 |- style="background-color:#F0F8FF;" | [[File:Koraput in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[କୋରାପୁଟ ଜିଲ୍ଲା|କୋରାପୁଟ]]''' || [[କୋରାପୁଟ]] || ୮,୮୦୭ || ୧୯,୪୫,୩୦୩ || ୪୯.୨୧% || ୧୪ || ୨୪୦ || OD-10 |- | [[File:Khordha in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ଖୋର୍ଦ୍ଧା ଜିଲ୍ଲା|ଖୋର୍ଦ୍ଧା]]''' || [[ଖୋର୍ଦ୍ଧା]] || ୨,୮୧୩ || ୩୧,୭୪,୮୫୯ || ୮୬.୮୮% || ୧୦ || ୧୯୦ || OD-02 / 33 |- style="background-color:#F0F8FF;" | [[File:Gajapati in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ଗଜପତି ଜିଲ୍ଲା|ଗଜପତି]]''' || [[ପାରଳାଖେମୁଣ୍ଡି]] || ୩,୮୫୦ || ୮,୧୪,୭୨୨ || ୫୩.୪୯% || ୦୭ || ୧୪୯ || OD-20 |- | [[File:Ganjam in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ଗଞ୍ଜାମ ଜିଲ୍ଲା|ଗଞ୍ଜାମ]]''' || [[ଛତ୍ରପୁର]] || ୮,୦୭୧ || ୪୯,୭୫,୯୩୪ || ୭୧.୦୯% || ୨୨ || ୫୦୩ || OD-07 / 32 |- style="background-color:#F0F8FF;" | [[File:Jagatsinghpur in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ଜଗତସିଂହପୁର ଜିଲ୍ଲା|ଜଗତସିଂହପୁର]]''' || [[ଜଗତସିଂହପୁର]] || ୧,୭୫୯ || ୧୬,୦୩,୧୩୦ || ୮୬.୫୯% || ୦୮ || ୧୯୪ || OD-21 |- | [[File:Jharsuguda in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ଝାରସୁଗୁଡ଼ା ଜିଲ୍ଲା|ଝାରସୁଗୁଡ଼ା]]''' || [[ଝାରସୁଗୁଡ଼ା]] || ୨,୦୮୧ || ୮,୧୭,୧୦୩ || ୭୮.୮୬% || ୦୫ || ୭୮ || OD-23 |- style="background-color:#F0F8FF;" | [[File:Dhenkanal in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ଢେଙ୍କାନାଳ ଜିଲ୍ଲା|ଢେଙ୍କାନାଳ]]''' || [[ଢେଙ୍କାନାଳ]] || ୪,୪୫୨ || ୧୬,୮୧,୮୬୪ || ୭୮.୭୬% || ୦୮ || ୨୧୨ || OD-06 |- | [[File:Debagarh in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ଦେବଗଡ଼ ଜିଲ୍ଲା|ଦେବଗଡ଼]]''' || [[ଦେବଗଡ଼]] || ୨,୭୮୨ || ୪,୪୦,୬୫୪ || ୭୨.୫୭% || ୦୩ || ୭୦ || OD-28 |- style="background-color:#F0F8FF;" | [[File:Nabarangpur in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ନବରଙ୍ଗପୁର ଜିଲ୍ଲା|ନବରଙ୍ଗପୁର]]''' || [[ନବରଙ୍ଗପୁର]] || ୫,୨୯୪ || ୧୭,୨୧,୫୩୪ || ୪୬.୪୩% || ୧୦ || ୧୬୯ || OD-24 |- | [[File:Nayagarh in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ନୟାଗଡ଼ ଜିଲ୍ଲା|ନୟାଗଡ଼]]''' || [[ନୟାଗଡ଼]] || ୩,୮୯୦ || ୧୩,୫୭,୫୩୩ || ୮୦.୪୨% || ୦୮ || ୧୯୪ || OD-25 |- style="background-color:#F0F8FF;" | [[File:Nuapada in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ନୂଆପଡ଼ା ଜିଲ୍ଲା|ନୂଆପଡ଼ା]]''' || [[ନୂଆପଡ଼ା]] || ୩,୮୫୨ || ୮,୬୦,୬୩୯ || ୫୭.୩୫% || ୦୫ || ୧୩୧ || OD-26 |- | [[File:Puri in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ପୁରୀ ଜିଲ୍ଲା|ପୁରୀ]]''' || [[ପୁରୀ]] || ୩,୦୫୧ || ୨୩,୯୫,୨୧୦ || ୮୪.୬୭% || ୧୧ || ୨୬୮ || OD-13 |- style="background-color:#F0F8FF;" | [[File:Bargarh in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ବରଗଡ଼ ଜିଲ୍ଲା|ବରଗଡ଼]]''' || [[ବରଗଡ଼]] || ୫,୮୩୭ || ୨୦,୮୮,୬୩୨ || ୭୪.୬୨% || ୧୨ || ୨୪୮ || OD-17 |- | [[File:Balangir in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ବଲାଙ୍ଗୀର ଜିଲ୍ଲା|ବଲାଙ୍ଗୀର]]''' || [[ବଲାଙ୍ଗୀର]] || ୬,୫୭୫ || ୨୩,୨୫,୦୮୬ || ୬୪.୭୨% || ୧୪ || ୨୮୫ || OD-03 |- style="background-color:#F0F8FF;" | [[File:Balasore in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ବାଲେଶ୍ୱର ଜିଲ୍ଲା|ବାଲେଶ୍ୱର]]''' || [[ବାଲେଶ୍ୱର]] || ୩,୬୩୪ || ୩୨,୭୧,୯୪୬ || ୭୯.୭୯% || ୧୨ || ୩୬୦ || OD-01 |- | [[File:Boudh in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ବୌଦ୍ଧ ଜିଲ୍ଲା|ବୌଦ୍ଧ]]''' || [[ବୌଦ୍ଧ]] || ୩,୪୪୪ || ୬,୨୨,୦୩୯ || ୭୧.୬୧% || ୦୩ || ୬୯ || OD-27 |- style="background-color:#F0F8FF;" | [[File:Bhadrak in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ଭଦ୍ରକ ଜିଲ୍ଲା|ଭଦ୍ରକ]]''' || [[ଭଦ୍ରକ]] || ୨,୫୦୫ || ୨୧,୨୩,୯୩୬ || ୮୨.୭୮% || ୦୭ || ୨୧୮ || OD-22 |- | [[File:Mayurbhanj in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ମୟୂରଭଞ୍ଜ ଜିଲ୍ଲା|ମୟୂରଭଞ୍ଜ]]''' || [[ବାରିପଦା]] || ୧୦,୪୧୮ || ୩୫,୫୨,୮୩୧ || ୬୩.୧୭% || ୨୬ || ୪୦୪ || OD-11 |- style="background-color:#F0F8FF;" | [[File:Malkangiri in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ମାଲକାନଗିରି ଜିଲ୍ଲା|ମାଲକାନଗିରି]]''' || [[ମାଲକାନଗିରି]] || ୫,୭୯୧ || ୮,୬୪,୬୦୧ || ୪୮.୫୪% || ୦୭ || ୧୧୧ || OD-30 |- | [[File:Jajpur in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ଯାଜପୁର ଜିଲ୍ଲା|ଯାଜପୁର]]''' || [[ଯାଜପୁର]] || ୨,୮୮୮ || ୨୫,୭୬,୩୪୧ || ୮୦.୧୩% || ୧୦ || ୩୧୧ || OD-34 |- style="background-color:#F0F8FF;" | [[File:Rayagada in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ରାୟଗଡ଼ା ଜିଲ୍ଲା|ରାୟଗଡ଼ା]]''' || [[ରାୟଗଡ଼ା]] || ୭,୦୭୪ || ୧୩,୬୪,୭୫୫ || ୪୯.୭୬% || ୧୧ || ୧୮୦ || OD-18 |- | [[File:Sambalpur in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ସମ୍ବଲପୁର ଜିଲ୍ଲା|ସମ୍ବଲପୁର]]''' || [[ସମ୍ବଲପୁର]] || ୬,୭୦୨ || ୧୪,୬୭,୯୫୦ || ୭୬.୨୨% || ୦୯ || ୧୩୮ || OD-15 |- style="background-color:#F0F8FF;" | [[File:Subarnapur in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ସୋନପୁର ଜିଲ୍ଲା|ସୁବର୍ଣ୍ଣପୁର]]''' || [[ସୁବର୍ଣ୍ଣପୁର]] || ୨,୨୮୫ || ୮,୬୦,୩୫୯ || ୭୪.୪୨% || ୦୬ || ୧୦୯ || OD-31 |- | [[File:Sundargarh in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ସୁନ୍ଦରଗଡ଼ ଜିଲ୍ଲା|ସୁନ୍ଦରଗଡ଼]]''' || [[ସୁନ୍ଦରଗଡ଼]] || ୯,୭୧୨ || ୨୯,୫୧,୭୪୭ || ୭୩.୩୪% || ୧୭ || ୨୬୨ || OD-14 / 16 |} == ଆଧାର == * [http://www.orissa.gov.in ଓଡ଼ିଶା ରାଜ୍ୟର ସରକାରୀ ପୃଷ୍ଠା] * ଓଡ଼ିଶା ପ୍ରଶାସନିକ ବିଭାଗ * [http://www.censusindia.gov.in/2011-prov-results/data_files/orissa/Data%20Sheet-%20Orissa-Provisional.pdf ଜନଗଣନା ୨୦୧୧: ଓଡ଼ିଶା: ଅସ୍ଥାୟୀ ଜନସଂଖ୍ୟା ସମୁଦାୟ] == ବାହାର ଲିଙ୍କ == {{ଓଡ଼ିଶା}} {{ଓଡ଼ିଶା ପ୍ରସଙ୍ଗ}} [[ଶ୍ରେଣୀ:ଓଡ଼ିଶା]] [[ଶ୍ରେଣୀ:ତାଲିକା]] [[ଶ୍ରେଣୀ:ଓଡ଼ିଶାର ଜିଲ୍ଲା]] enfcuabj48llyyhs05k6evit4pia6ex 595054 595053 2026-05-07T09:28:13Z Subhamss2008 37188 /* */ 595054 wikitext text/x-wiki {{Short description|ଓଡ଼ିଶାର ପ୍ରଶାସନିକ ଜିଲ୍ଲାଗୁଡ଼ିକର ତାଲିକା}} {{Use Indian English|date=August 2016}} {{Use dmy dates|date=August 2016}} {{Infobox subdivision type | name = ଓଡ଼ିଶାର ଜିଲ୍ଲା ସମୂହ | map = Odisha districts map.svg | caption = ଓଡ଼ିଶାର ରାଜନୈତିକ ମାନଚିତ୍ର | category = [[ଓଡ଼ିଶାର ଜିଲ୍ଲାମାନଙ୍କର ତାଲିକା|ଜିଲ୍ଲା]] | territory = [[ଓଡ଼ିଶା]] | start_date = | current_number = ୩୦ ଗୋଟି ଜିଲ୍ଲା | number_date = | population_range = [[ଦେବଗଡ଼ ଜିଲ୍ଲା|ଦେବଗଡ଼]] – ୩,୧୨,୫୨୦ (ସର୍ବନିମ୍ନ);<br />[[ଗଞ୍ଜାମ ଜିଲ୍ଲା|ଗଞ୍ଜାମ]] – ୩୫,୨୯,୦୩୧ (ସର୍ବାଧିକ) | area_range = [[ମୟୂରଭଞ୍ଜ ଜିଲ୍ଲା|ମୟୂରଭଞ୍ଜ]] – {{Convert|10418|km2|sqmi|abbr=on}} (ବୃହତ୍ତମ);<br />[[ଜଗତସିଂହପୁର ଜିଲ୍ଲା|ଜଗତସିଂହପୁର]] – {{Convert|1759|km2|sqmi|abbr=on}} (କ୍ଷୁଦ୍ରତମ) | government = [[ଓଡ଼ିଶା ସରକାର]] | subdivision = [[ଓଡ଼ିଶାର ତହସିଲ ସମୂହର ତାଲିକା|ଉପଖଣ୍ଡ, ତହସିଲ ଏବଂ ବ୍ଲକ]] }} {{prettyurl|Districts of Odisha}} ଭାରତର ପୂର୍ବ ଉପକୂଳରେ ଅବସ୍ଥିତ [[ଓଡ଼ିଶା]] ରାଜ୍ୟକୁ ପ୍ରଶାସନିକ ସୁବିଧା ଏବଂ ସୁପରିଚାଳନା ଦୃଷ୍ଟିରୁ ସର୍ବମୋଟ '''୩୦ ଗୋଟି ଭୌଗୋଳିକ ପ୍ରଶାସନିକ ଏକକ''' ବା '''ଜିଲ୍ଲା'''ରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇଛି ।<ref name=":0">{{cite web|title=Districts of Odisha|url=http://orissa.gov.in/portal/dist.asp|work=Official Portal|publisher=Government of Odisha|access-date=4 January 2013|location=Bhubaneswar}}</ref> ପ୍ରଶାସନିକ ବିକେନ୍ଦ୍ରୀକରଣ ଏବଂ ଶୃଙ୍ଖଳିତ ଶାସନ ପାଇଁ ଏହି ୩୦ଟି ଜିଲ୍ଲାକୁ ୩ଟି ପୃଥକ ରାଜସ୍ୱ ଖଣ୍ଡ (Revenue Divisions) ଅଧୀନରେ ରଖାଯାଇଛି । ସେହି ଖଣ୍ଡଗୁଡ଼ିକ ହେଲା: କେନ୍ଦ୍ରାଞ୍ଚଳ (ସଦର ମହକୁମା: [[କଟକ]]), ଉତ୍ତରାଞ୍ଚଳ (ସଦର ମହକୁମା: [[ସମ୍ବଲପୁର]]) ଏବଂ ଦକ୍ଷିଣାଞ୍ଚଳ (ସଦର ମହକୁମା: [[ବ୍ରହ୍ମପୁର]]) । ପ୍ରତ୍ୟେକ ରାଜସ୍ୱ ଖଣ୍ଡ ଅଧୀନରେ ୧୦ଟି ଲେଖାଏଁ ଜିଲ୍ଲା ରହିଛି ଏବଂ ଏହାର ପ୍ରଶାସନିକ ମୁଖ୍ୟ ଭାବରେ ଜଣେ ରାଜସ୍ୱ ଖଣ୍ଡାଧିକାରୀ ବା ଆର.ଡି.ସି. (RDC) କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି, ଯିଏକି ଭାରତୀୟ ପ୍ରଶାସନିକ ସେବା (IAS) ର ଜଣେ ବରିଷ୍ଠ ଅଧିକାରୀ ଅଟନ୍ତି । ରାଜ୍ୟ ସଚିବାଳୟ ଏବଂ ଜିଲ୍ଲା ପ୍ରଶାସନ ମଧ୍ୟରେ ସମନ୍ୱୟ ରକ୍ଷା କରିବା ହେଉଛି ଆର.ଡି.ସି. ଙ୍କର ମୁଖ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ । ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜିଲ୍ଲାର ଶାସନଭାର ଜଣେ ଜିଲ୍ଲାପାଳ ତଥା ଜିଲ୍ଲା ଦଣ୍ଡାଧିକାରୀ (Collector & District Magistrate) ଙ୍କ ଉପରେ ନ୍ୟସ୍ତ ଥାଏ । ଜିଲ୍ଲାରେ ରାଜସ୍ୱ ଆଦାୟ ଏବଂ ଆଇନଶୃଙ୍ଖଳା ରକ୍ଷା କରିବା ତାଙ୍କର ପ୍ରାଥମିକ ଦାୟିତ୍ୱ । ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜିଲ୍ଲାକୁ ପୁଣି ସ୍ଥାନୀୟ ପ୍ରଶାସନିକ ସୁବିଧା ପାଇଁ କେତେକ ଉପଖଣ୍ଡ (Sub-division) ରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇଛି, ଯାହାର ଦାୟିତ୍ୱ ଜଣେ ଉପଜିଲ୍ଲାପାଳ (Sub-Collector) ତୁଲାଇଥାନ୍ତି । ଉପଖଣ୍ଡଗୁଡ଼ିକ ଅଧୀନରେ ଏକାଧିକ ତହସିଲ (Tehsil) ଏବଂ ବ୍ଲକ ରହିଥାଏ । ତହସିଲର ଦାୟିତ୍ୱରେ ଜଣେ ତହସିଲଦାର (Tahasildar) ରହିଥାନ୍ତି । ବର୍ତ୍ତମାନ ସୁଦ୍ଧା ଓଡ଼ିଶାରେ ସମୁଦାୟ ୩ଟି ରାଜସ୍ୱ ଖଣ୍ଡ, ୩୦ଟି ଜିଲ୍ଲା, ୫୮ଟି ଉପଖଣ୍ଡ, ୩୧୭ଟି ତହସିଲ ଏବଂ ୩୧୪ଟି ପଞ୍ଚାୟତ ସମିତି (Blocks) ରହିଛି ।<ref>{{Cite web |url=http://orissa.gov.in/e-magazine/orissaannualreference/OR-Annual-2009/pdf/587-593.pdf |title=List of Districts |access-date=13 January 2012}}</ref> ନିମ୍ନଲିଖିତ ସାରଣୀରେ ଓଡ଼ିଶାର ସମସ୍ତ ୩୦ଟି ଜିଲ୍ଲାର ମାନଚିତ୍ର, ସଦର ମହକୁମା, ଆୟତନ, ଜନସଂଖ୍ୟା (୨୦୧୧ ଜନଗଣନା), ସାକ୍ଷରତା ହାର, ପଞ୍ଚାୟତ ସମିତି ଏବଂ ଗ୍ରାମ ପଞ୍ଚାୟତର ସବିଶେଷ ବିବରଣୀ ପ୍ରଦାନ କରାଯାଇଛି: {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center; font-family: sans-serif;" |- style="background-color:#2C3E50; color:white; font-size: 1.05em;" ! scope="col" | ମାନଚିତ୍ର ! scope="col" | ଜିଲ୍ଲା ! scope="col" | ସଦର ମହକୁମା ! scope="col" | ଆୟତନ (କି.ମି.<sup>୨</sup>) ! scope="col" | ଜନସଂଖ୍ୟା ! scope="col" | ସାକ୍ଷରତା ହାର ! scope="col" | ବ୍ଲକ ସଂଖ୍ୟା ! scope="col" | ଗ୍ରାମ ପଞ୍ଚାୟତ ! scope="col" | ଆର.ଟି.ଓ (RTO) |- style="background-color:#FDEEED;" | [[File:Angul in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ଅନୁଗୋଳ ଜିଲ୍ଲା|ଅନୁଗୋଳ]]''' || [[ଅନୁଗୁଳ|ଅନୁଗୋଳ]] || ୬,୩୭୫ || ୧୭,୯୬,୦୮୮ || ୭୭.୫୩% || ୦୮ || ୨୨୫ || OD-19 |- style="background-color:#FDF4ED;" | [[File:Cuttack in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[କଟକ ଜିଲ୍ଲା|କଟକ]]''' || [[କଟକ]] || ୩,୯୩୨ || ୩୭,୦୦,୫୦୩ || ୮୫.୫୦% || ୧୪ || ୩୭୩ || OD-05 |- style="background-color:#FDF8ED;" | [[File:Kalahandi in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[କଳାହାଣ୍ଡି ଜିଲ୍ଲା|କଳାହାଣ୍ଡି]]''' || [[ଭବାନିପାଟଣା]] || ୭,୯୨୦ || ୨୨,୨୩,୩୮୬ || ୫୯.୨୨% || ୧୩ || ୩୧୦ || OD-08 |- style="background-color:#FBFDED;" | [[File:Kandhamal in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[କନ୍ଧମାଳ ଜିଲ୍ଲା|କନ୍ଧମାଳ]]''' || [[ଫୁଲବାଣୀ]] || ୮,୦୨୧ || ୧୦,୩୩,୬୮୬ || ୬୪.୧୩% || ୧୨ || ୧୫୩ || OD-12 |- style="background-color:#F4FDED;" | [[File:Kendujhar in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[କେନ୍ଦୁଝର ଜିଲ୍ଲା|କେନ୍ଦୁଝର]]''' || [[କେନ୍ଦୁଝର]] || ୮,୩୦୩ || ୨୫,୪୦,୪୪୪ || ୬୮.୨୪% || ୧୩ || ୨୯୭ || OD-09 |- style="background-color:#EEFDED;" | [[File:Kendrapara in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[କେନ୍ଦ୍ରାପଡ଼ା ଜିଲ୍ଲା|କେନ୍ଦ୍ରାପଡ଼ା]]''' || [[କେନ୍ଦ୍ରାପଡ଼ା]] || ୨,୬୪୪ || ୨୦,୩୦,୯୧୦ || ୮୫.୧୫% || ୦୯ || ୨୪୯ || OD-29 |- style="background-color:#EEFDF4;" | [[File:Koraput in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[କୋରାପୁଟ ଜିଲ୍ଲା|କୋରାପୁଟ]]''' || [[କୋରାପୁଟ]] || ୮,୮୦୭ || ୧୯,୪୫,୩୦୩ || ୪୯.୨୧% || ୧୪ || ୨୪୦ || OD-10 |- style="background-color:#EEFDF9;" | [[File:Khordha in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ଖୋର୍ଦ୍ଧା ଜିଲ୍ଲା|ଖୋର୍ଦ୍ଧା]]''' || [[ଖୋର୍ଦ୍ଧା]] || ୨,୮୧୩ || ୩୧,୭୪,୮୫୯ || ୮୬.୮୮% || ୧୦ || ୧୯୦ || OD-02 / 33 |- style="background-color:#EEFAFD;" | [[File:Gajapati in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ଗଜପତି ଜିଲ୍ଲା|ଗଜପତି]]''' || [[ପାରଳାଖେମୁଣ୍ଡି]] || ୩,୮୫୦ || ୮,୧୪,୭୨୨ || ୫୩.୪୯% || ୦୭ || ୧୪୯ || OD-20 |- style="background-color:#EEF4FD;" | [[File:Ganjam in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ଗଞ୍ଜାମ ଜିଲ୍ଲା|ଗଞ୍ଜାମ]]''' || [[ଛତ୍ରପୁର]] || ୮,୦୭୧ || ୪୯,୭୫,୯୩୪ || ୭୧.୦୯% || ୨୨ || ୫୦୩ || OD-07 / 32 |- style="background-color:#EEEEFD;" | [[File:Jagatsinghpur in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ଜଗତସିଂହପୁର ଜିଲ୍ଲା|ଜଗତସିଂହପୁର]]''' || [[ଜଗତସିଂହପୁର]] || ୧,୭୫୯ || ୧୬,୦୩,୧୩୦ || ୮୬.୫୯% || ୦୮ || ୧୯୪ || OD-21 |- style="background-color:#F4EEFD;" | [[File:Jharsuguda in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ଝାରସୁଗୁଡ଼ା ଜିଲ୍ଲା|ଝାରସୁଗୁଡ଼ା]]''' || [[ଝାରସୁଗୁଡ଼ା]] || ୨,୦୮୧ || ୮,୧୭,୧୦୩ || ୭୮.୮୬% || ୦୫ || ୭୮ || OD-23 |- style="background-color:#F9EEFD;" | [[File:Dhenkanal in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ଢେଙ୍କାନାଳ ଜିଲ୍ଲା|ଢେଙ୍କାନାଳ]]''' || [[ଢେଙ୍କାନାଳ]] || ୪,୪୫୨ || ୧୬,୮୧,୮୬୪ || ୭୮.୭୬% || ୦୮ || ୨୧୨ || OD-06 |- style="background-color:#FDEEF8;" | [[File:Debagarh in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ଦେବଗଡ଼ ଜିଲ୍ଲା|ଦେବଗଡ଼]]''' || [[ଦେବଗଡ଼]] || ୨,୭୮୨ || ୪,୪୦,୬୫୪ || ୭୨.୫୭% || ୦୩ || ୭୦ || OD-28 |- style="background-color:#FDEEF3;" | [[File:Nabarangpur in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ନବରଙ୍ଗପୁର ଜିଲ୍ଲା|ନବରଙ୍ଗପୁର]]''' || [[ନବରଙ୍ଗପୁର]] || ୫,୨୯୪ || ୧୭,୨୧,୫୩୪ || ୪୬.୪୩% || ୧୦ || ୧୬୯ || OD-24 |- style="background-color:#FDF0ED;" | [[File:Nayagarh in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ନୟାଗଡ଼ ଜିଲ୍ଲା|ନୟାଗଡ଼]]''' || [[ନୟାଗଡ଼]] || ୩,୮୯୦ || ୧୩,୫୭,୫୩୩ || ୮୦.୪୨% || ୦୮ || ୧୯୪ || OD-25 |- style="background-color:#FDF3EC;" | [[File:Nuapada in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ନୂଆପଡ଼ା ଜିଲ୍ଲା|ନୂଆପଡ଼ା]]''' || [[ନୂଆପଡ଼ା]] || ୩,୮୫୨ || ୮,୬୦,୬୩୯ || ୫୭.୩୫% || ୦୫ || ୧୩୧ || OD-26 |- style="background-color:#FDF7EB;" | [[File:Puri in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ପୁରୀ ଜିଲ୍ଲା|ପୁରୀ]]''' || [[ପୁରୀ]] || ୩,୦୫୧ || ୨୩,୯୫,୨୧୦ || ୮୪.୬୭% || ୧୧ || ୨୬୮ || OD-13 |- style="background-color:#FAFDEB;" | [[File:Bargarh in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ବରଗଡ଼ ଜିଲ୍ଲା|ବରଗଡ଼]]''' || [[ବରଗଡ଼]] || ୫,୮୩୭ || ୨୦,୮୮,୬୩୨ || ୭୪.୬୨% || ୧୨ || ୨୪୮ || OD-17 |- style="background-color:#F1FDEB;" | [[File:Balangir in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ବଲାଙ୍ଗୀର ଜିଲ୍ଲା|ବଲାଙ୍ଗୀର]]''' || [[ବଲାଙ୍ଗୀର]] || ୬,୫୭୫ || ୨୩,୨୫,୦୮୬ || ୬୪.୭୨% || ୧୪ || ୨୮୫ || OD-03 |- style="background-color:#EBFDEE;" | [[File:Balasore in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ବାଲେଶ୍ୱର ଜିଲ୍ଲା|ବାଲେଶ୍ୱର]]''' || [[ବାଲେଶ୍ୱର]] || ୩,୬୩୪ || ୩୨,୭୧,୯୪୬ || ୭୯.୭୯% || ୧୨ || ୩୬୦ || OD-01 |- style="background-color:#EBFDF5;" | [[File:Boudh in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ବୌଦ୍ଧ ଜିଲ୍ଲା|ବୌଦ୍ଧ]]''' || [[ବୌଦ୍ଧ]] || ୩,୪୪୪ || ୬,୨୨,୦୩୯ || ୭୧.୬୧% || ୦୩ || ୬୯ || OD-27 |- style="background-color:#EBFDFB;" | [[File:Bhadrak in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ଭଦ୍ରକ ଜିଲ୍ଲା|ଭଦ୍ରକ]]''' || [[ଭଦ୍ରକ]] || ୨,୫୦୫ || ୨୧,୨୩,୯୩୬ || ୮୨.୭୮% || ୦୭ || ୨୧୮ || OD-22 |- style="background-color:#EBF6FD;" | [[File:Mayurbhanj in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ମୟୂରଭଞ୍ଜ ଜିଲ୍ଲା|ମୟୂରଭଞ୍ଜ]]''' || [[ବାରିପଦା]] || ୧୦,୪୧୮ || ୩୫,୫୨,୮୩୧ || ୬୩.୧୭% || ୨୬ || ୪୦୪ || OD-11 |- style="background-color:#EBEFFD;" | [[File:Malkangiri in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ମାଲକାନଗିରି ଜିଲ୍ଲା|ମାଲକାନଗିରି]]''' || [[ମାଲକାନଗିରି]] || ୫,୭୯୧ || ୮,୬୪,୬୦୧ || ୪୮.୫୪% || ୦୭ || ୧୧୧ || OD-30 |- style="background-color:#EFEBFD;" | [[File:Jajpur in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ଯାଜପୁର ଜିଲ୍ଲା|ଯାଜପୁର]]''' || [[ଯାଜପୁର]] || ୨,୮୮୮ || ୨୫,୭୬,୩୪୧ || ୮୦.୧୩% || ୧୦ || ୩୧୧ || OD-34 |- style="background-color:#F6EBFD;" | [[File:Rayagada in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ରାୟଗଡ଼ା ଜିଲ୍ଲା|ରାୟଗଡ଼ା]]''' || [[ରାୟଗଡ଼ା]] || ୭,୦୭୪ || ୧୩,୬୪,୭୫୫ || ୪୯.୭୬% || ୧୧ || ୧୮୦ || OD-18 |- style="background-color:#FDEBF8;" | [[File:Sambalpur in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ସମ୍ବଲପୁର ଜିଲ୍ଲା|ସମ୍ବଲପୁର]]''' || [[ସମ୍ବଲପୁର]] || ୬,୭୦୨ || ୧୪,୬୭,୯୫୦ || ୭୬.୨୨% || ୦୯ || ୧୩୮ || OD-15 |- style="background-color:#FDEBF1;" | [[File:Subarnapur in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ସୋନପୁର ଜିଲ୍ଲା|ସୁବର୍ଣ୍ଣପୁର]]''' || [[ସୁବର୍ଣ୍ଣପୁର]] || ୨,୨୮୫ || ୮,୬୦,୩୫୯ || ୭୪.୪୨% || ୦୬ || ୧୦୯ || OD-31 |- style="background-color:#fdebf2;" | [[File:Sundargarh in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ସୁନ୍ଦରଗଡ଼ ଜିଲ୍ଲା|ସୁନ୍ଦରଗଡ଼]]''' || [[ସୁନ୍ଦରଗଡ଼]] || ୯,୭୧୨ || ୨୯,୫୧,୭୪୭ || ୭୩.୩୪% || ୧୭ || ୨୬୨ || OD-14 / 16 |} == ଆଧାର == {{reflist}} === ଇତିହାସ ଓ ପୁନର୍ଗଠନ === ୧୯୩୬ ମସିହା ଅପ୍ରେଲ ୧ ତାରିଖରେ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଓଡ଼ିଶା ପ୍ରାନ୍ତ ଗଠନ ସମୟରେ ଓଡ଼ିଶାରେ ମାତ୍ର ୬ ଗୋଟି ଜିଲ୍ଲା (କଟକ, ପୁରୀ, ବାଲେଶ୍ୱର, ସମ୍ବଲପୁର, କୋରାପୁଟ ଏବଂ ଗଞ୍ଜାମ) ଥିଲା । ଭାରତ ସ୍ୱାଧୀନ ହେବା ପରେ ୧୯୪୮ ଏବଂ ୧୯୪୯ ମସିହାରେ ଓଡ଼ିଶା ସହିତ ଦେଶୀୟ ଗଡ଼ଜାତ ରାଜ୍ୟଗୁଡ଼ିକର ମିଶ୍ରଣ ଘଟିଥିଲା, ଯାହା ଫଳରେ ଜିଲ୍ଲା ସଂଖ୍ୟା ୧୩ କୁ ବୃଦ୍ଧି ପାଇଥିଲା । ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ, ପ୍ରଶାସନିକ ବିକେନ୍ଦ୍ରୀକରଣ ଏବଂ ସାଧାରଣ ଲୋକଙ୍କ ନିକଟରେ ସରକାରୀ ସେବା ଦୃତ ଗତିରେ ପହଞ୍ଚାଇବା ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ, ୧୯୯୨ ଏବଂ ୧୯୯୩ ମସିହାରେ ତତ୍କାଳୀନ ମୁଖ୍ୟମନ୍ତ୍ରୀ [[ବିଜୁ ପଟ୍ଟନାୟକ]]ଙ୍କ ଶାସନ କାଳରେ ପୁରୁଣା ବୃହତ୍ ଜିଲ୍ଲାଗୁଡ଼ିକର ପୁନର୍ଗଠନ କରାଯାଇ ଏହାକୁ ୩୦ ଗୋଟି ଜିଲ୍ଲାରେ ପରିଣତ କରାଯାଇଥିଲା । ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜିଲ୍ଲାକୁ ସ୍ଥାନୀୟ ପ୍ରଶାସନିକ ସୁବିଧା ପାଇଁ ପୁଣି କେତେକ ଉପଖଣ୍ଡ (Sub-division), ତହସିଲ (Tehsil) ଏବଂ ବ୍ଲକ ବା ପଞ୍ଚାୟତ ସମିତି (Block) ରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇଛି । ବର୍ତ୍ତମାନ ଓଡ଼ିଶାରେ ସମୁଦାୟ ୫୮ ଗୋଟି ଉପଖଣ୍ଡ, ୩୧୭ ଗୋଟି ତହସିଲ ଏବଂ ୩୧୪ ଗୋଟି ପଞ୍ଚାୟତ ସମିତି ରହିଛି । ଭୌଗୋଳିକ ଆୟତନ ଦୃଷ୍ଟିରୁ [[ମୟୂରଭଞ୍ଜ ଜିଲ୍ଲା|ମୟୂରଭଞ୍ଜ]] ଓଡ଼ିଶାର ସର୍ବବୃହତ ଜିଲ୍ଲା ହୋଇଥିବା ବେଳେ [[ଜଗତସିଂହପୁର ଜିଲ୍ଲା|ଜଗତସିଂହପୁର]] ହେଉଛି କ୍ଷୁଦ୍ରତମ ଜିଲ୍ଲା । ସେହିପରି ଜନସଂଖ୍ୟା ଦୃଷ୍ଟିରୁ [[ଗଞ୍ଜାମ ଜିଲ୍ଲା|ଗଞ୍ଜାମ]] ସର୍ବାଧିକ ଜନବହୁଳ ଜିଲ୍ଲା ଏବଂ [[ଦେବଗଡ଼ ଜିଲ୍ଲା|ଦେବଗଡ଼]]ରେ ସର୍ବନିମ୍ନ ଜନସଂଖ୍ୟା ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ । ନିମ୍ନଲିଖିତ ସାରଣୀରେ ଓଡ଼ିଶାର ସମସ୍ତ ୩୦ଟି ଜିଲ୍ଲାର ସବିଶେଷ ବିବରଣୀ ପ୍ରଦାନ କରାଯାଇଛି । ==ଜିଲ୍ଲାସମୂହ== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center; font-family: sans-serif;" |- style="background-color:#0072B2; color:white; font-size: 1.05em;" ! scope="col" | ମାନଚିତ୍ର ! scope="col" | ଜିଲ୍ଲା ! scope="col" | ସଦର ମହକୁମା ! scope="col" | ଆୟତନ (କି.ମି.<sup>୨</sup>) ! scope="col" | ଜନସଂଖ୍ୟା ! scope="col" | ସାକ୍ଷରତା ହାର ! scope="col" | ବ୍ଲକ / ପଞ୍ଚାୟତ ସମିତି ! scope="col" | ଗ୍ରାମ ପଞ୍ଚାୟତ ! scope="col" | ଆର.ଟି.ଓ (RTO) କୋଡ୍ |- style="background-color:#F0F8FF;" | [[File:Angul in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ଅନୁଗୋଳ ଜିଲ୍ଲା|ଅନୁଗୋଳ]]''' || [[ଅନୁଗୁଳ|ଅନୁଗୋଳ]] || ୬,୩୭୫ || ୧୭,୯୬,୦୮୮ || ୭୭.୫୩% || ୦୮ || ୨୨୫ || OD-19 |- | [[File:Cuttack in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[କଟକ ଜିଲ୍ଲା|କଟକ]]''' || [[କଟକ]] || ୩,୯୩୨ || ୩୭,୦୦,୫୦୩ || ୮୫.୫୦% || ୧୪ || ୩୭୩ || OD-05 |- style="background-color:#F0F8FF;" | [[File:Kalahandi in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[କଳାହାଣ୍ଡି ଜିଲ୍ଲା|କଳାହାଣ୍ଡି]]''' || [[ଭବାନିପାଟଣା]] || ୭,୯୨୦ || ୨୨,୨୩,୩୮୬ || ୫୯.୨୨% || ୧୩ || ୩୧୦ || OD-08 |- | [[File:Kandhamal in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[କନ୍ଧମାଳ ଜିଲ୍ଲା|କନ୍ଧମାଳ]]''' || [[ଫୁଲବାଣୀ]] || ୮,୦୨୧ || ୧୦,୩୩,୬୮୬ || ୬୪.୧୩% || ୧୨ || ୧୫୩ || OD-12 |- style="background-color:#F0F8FF;" | [[File:Kendujhar in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[କେନ୍ଦୁଝର ଜିଲ୍ଲା|କେନ୍ଦୁଝର]]''' || [[କେନ୍ଦୁଝର]] || ୮,୩୦୩ || ୨୫,୪୦,୪୪୪ || ୬୮.୨୪% || ୧୩ || ୨୯୭ || OD-09 |- | [[File:Kendrapara in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[କେନ୍ଦ୍ରାପଡ଼ା ଜିଲ୍ଲା|କେନ୍ଦ୍ରାପଡ଼ା]]''' || [[କେନ୍ଦ୍ରାପଡ଼ା]] || ୨,୬୪୪ || ୨୦,୩୦,୯୧୦ || ୮୫.୧୫% || ୦୯ || ୨୪୯ || OD-29 |- style="background-color:#F0F8FF;" | [[File:Koraput in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[କୋରାପୁଟ ଜିଲ୍ଲା|କୋରାପୁଟ]]''' || [[କୋରାପୁଟ]] || ୮,୮୦୭ || ୧୯,୪୫,୩୦୩ || ୪୯.୨୧% || ୧୪ || ୨୪୦ || OD-10 |- | [[File:Khordha in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ଖୋର୍ଦ୍ଧା ଜିଲ୍ଲା|ଖୋର୍ଦ୍ଧା]]''' || [[ଖୋର୍ଦ୍ଧା]] || ୨,୮୧୩ || ୩୧,୭୪,୮୫୯ || ୮୬.୮୮% || ୧୦ || ୧୯୦ || OD-02 / 33 |- style="background-color:#F0F8FF;" | [[File:Gajapati in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ଗଜପତି ଜିଲ୍ଲା|ଗଜପତି]]''' || [[ପାରଳାଖେମୁଣ୍ଡି]] || ୩,୮୫୦ || ୮,୧୪,୭୨୨ || ୫୩.୪୯% || ୦୭ || ୧୪୯ || OD-20 |- | [[File:Ganjam in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ଗଞ୍ଜାମ ଜିଲ୍ଲା|ଗଞ୍ଜାମ]]''' || [[ଛତ୍ରପୁର]] || ୮,୦୭୧ || ୪୯,୭୫,୯୩୪ || ୭୧.୦୯% || ୨୨ || ୫୦୩ || OD-07 / 32 |- style="background-color:#F0F8FF;" | [[File:Jagatsinghpur in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ଜଗତସିଂହପୁର ଜିଲ୍ଲା|ଜଗତସିଂହପୁର]]''' || [[ଜଗତସିଂହପୁର]] || ୧,୭୫୯ || ୧୬,୦୩,୧୩୦ || ୮୬.୫୯% || ୦୮ || ୧୯୪ || OD-21 |- | [[File:Jharsuguda in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ଝାରସୁଗୁଡ଼ା ଜିଲ୍ଲା|ଝାରସୁଗୁଡ଼ା]]''' || [[ଝାରସୁଗୁଡ଼ା]] || ୨,୦୮୧ || ୮,୧୭,୧୦୩ || ୭୮.୮୬% || ୦୫ || ୭୮ || OD-23 |- style="background-color:#F0F8FF;" | [[File:Dhenkanal in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ଢେଙ୍କାନାଳ ଜିଲ୍ଲା|ଢେଙ୍କାନାଳ]]''' || [[ଢେଙ୍କାନାଳ]] || ୪,୪୫୨ || ୧୬,୮୧,୮୬୪ || ୭୮.୭୬% || ୦୮ || ୨୧୨ || OD-06 |- | [[File:Debagarh in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ଦେବଗଡ଼ ଜିଲ୍ଲା|ଦେବଗଡ଼]]''' || [[ଦେବଗଡ଼]] || ୨,୭୮୨ || ୪,୪୦,୬୫୪ || ୭୨.୫୭% || ୦୩ || ୭୦ || OD-28 |- style="background-color:#F0F8FF;" | [[File:Nabarangpur in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ନବରଙ୍ଗପୁର ଜିଲ୍ଲା|ନବରଙ୍ଗପୁର]]''' || [[ନବରଙ୍ଗପୁର]] || ୫,୨୯୪ || ୧୭,୨୧,୫୩୪ || ୪୬.୪୩% || ୧୦ || ୧୬୯ || OD-24 |- | [[File:Nayagarh in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ନୟାଗଡ଼ ଜିଲ୍ଲା|ନୟାଗଡ଼]]''' || [[ନୟାଗଡ଼]] || ୩,୮୯୦ || ୧୩,୫୭,୫୩୩ || ୮୦.୪୨% || ୦୮ || ୧୯୪ || OD-25 |- style="background-color:#F0F8FF;" | [[File:Nuapada in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ନୂଆପଡ଼ା ଜିଲ୍ଲା|ନୂଆପଡ଼ା]]''' || [[ନୂଆପଡ଼ା]] || ୩,୮୫୨ || ୮,୬୦,୬୩୯ || ୫୭.୩୫% || ୦୫ || ୧୩୧ || OD-26 |- | [[File:Puri in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ପୁରୀ ଜିଲ୍ଲା|ପୁରୀ]]''' || [[ପୁରୀ]] || ୩,୦୫୧ || ୨୩,୯୫,୨୧୦ || ୮୪.୬୭% || ୧୧ || ୨୬୮ || OD-13 |- style="background-color:#F0F8FF;" | [[File:Bargarh in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ବରଗଡ଼ ଜିଲ୍ଲା|ବରଗଡ଼]]''' || [[ବରଗଡ଼]] || ୫,୮୩୭ || ୨୦,୮୮,୬୩୨ || ୭୪.୬୨% || ୧୨ || ୨୪୮ || OD-17 |- | [[File:Balangir in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ବଲାଙ୍ଗୀର ଜିଲ୍ଲା|ବଲାଙ୍ଗୀର]]''' || [[ବଲାଙ୍ଗୀର]] || ୬,୫୭୫ || ୨୩,୨୫,୦୮୬ || ୬୪.୭୨% || ୧୪ || ୨୮୫ || OD-03 |- style="background-color:#F0F8FF;" | [[File:Balasore in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ବାଲେଶ୍ୱର ଜିଲ୍ଲା|ବାଲେଶ୍ୱର]]''' || [[ବାଲେଶ୍ୱର]] || ୩,୬୩୪ || ୩୨,୭୧,୯୪୬ || ୭୯.୭୯% || ୧୨ || ୩୬୦ || OD-01 |- | [[File:Boudh in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ବୌଦ୍ଧ ଜିଲ୍ଲା|ବୌଦ୍ଧ]]''' || [[ବୌଦ୍ଧ]] || ୩,୪୪୪ || ୬,୨୨,୦୩୯ || ୭୧.୬୧% || ୦୩ || ୬୯ || OD-27 |- style="background-color:#F0F8FF;" | [[File:Bhadrak in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ଭଦ୍ରକ ଜିଲ୍ଲା|ଭଦ୍ରକ]]''' || [[ଭଦ୍ରକ]] || ୨,୫୦୫ || ୨୧,୨୩,୯୩୬ || ୮୨.୭୮% || ୦୭ || ୨୧୮ || OD-22 |- | [[File:Mayurbhanj in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ମୟୂରଭଞ୍ଜ ଜିଲ୍ଲା|ମୟୂରଭଞ୍ଜ]]''' || [[ବାରିପଦା]] || ୧୦,୪୧୮ || ୩୫,୫୨,୮୩୧ || ୬୩.୧୭% || ୨୬ || ୪୦୪ || OD-11 |- style="background-color:#F0F8FF;" | [[File:Malkangiri in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ମାଲକାନଗିରି ଜିଲ୍ଲା|ମାଲକାନଗିରି]]''' || [[ମାଲକାନଗିରି]] || ୫,୭୯୧ || ୮,୬୪,୬୦୧ || ୪୮.୫୪% || ୦୭ || ୧୧୧ || OD-30 |- | [[File:Jajpur in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ଯାଜପୁର ଜିଲ୍ଲା|ଯାଜପୁର]]''' || [[ଯାଜପୁର]] || ୨,୮୮୮ || ୨୫,୭୬,୩୪୧ || ୮୦.୧୩% || ୧୦ || ୩୧୧ || OD-34 |- style="background-color:#F0F8FF;" | [[File:Rayagada in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ରାୟଗଡ଼ା ଜିଲ୍ଲା|ରାୟଗଡ଼ା]]''' || [[ରାୟଗଡ଼ା]] || ୭,୦୭୪ || ୧୩,୬୪,୭୫୫ || ୪୯.୭୬% || ୧୧ || ୧୮୦ || OD-18 |- | [[File:Sambalpur in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ସମ୍ବଲପୁର ଜିଲ୍ଲା|ସମ୍ବଲପୁର]]''' || [[ସମ୍ବଲପୁର]] || ୬,୭୦୨ || ୧୪,୬୭,୯୫୦ || ୭୬.୨୨% || ୦୯ || ୧୩୮ || OD-15 |- style="background-color:#F0F8FF;" | [[File:Subarnapur in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ସୋନପୁର ଜିଲ୍ଲା|ସୁବର୍ଣ୍ଣପୁର]]''' || [[ସୁବର୍ଣ୍ଣପୁର]] || ୨,୨୮୫ || ୮,୬୦,୩୫୯ || ୭୪.୪୨% || ୦୬ || ୧୦୯ || OD-31 |- | [[File:Sundargarh in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ସୁନ୍ଦରଗଡ଼ ଜିଲ୍ଲା|ସୁନ୍ଦରଗଡ଼]]''' || [[ସୁନ୍ଦରଗଡ଼]] || ୯,୭୧୨ || ୨୯,୫୧,୭୪୭ || ୭୩.୩୪% || ୧୭ || ୨୬୨ || OD-14 / 16 |} == ଆଧାର == * [http://www.orissa.gov.in ଓଡ଼ିଶା ରାଜ୍ୟର ସରକାରୀ ପୃଷ୍ଠା] * ଓଡ଼ିଶା ପ୍ରଶାସନିକ ବିଭାଗ * [http://www.censusindia.gov.in/2011-prov-results/data_files/orissa/Data%20Sheet-%20Orissa-Provisional.pdf ଜନଗଣନା ୨୦୧୧: ଓଡ଼ିଶା: ଅସ୍ଥାୟୀ ଜନସଂଖ୍ୟା ସମୁଦାୟ] == ବାହାର ଲିଙ୍କ == {{ଓଡ଼ିଶା}} {{ଓଡ଼ିଶା ପ୍ରସଙ୍ଗ}} [[ଶ୍ରେଣୀ:ଓଡ଼ିଶା]] [[ଶ୍ରେଣୀ:ତାଲିକା]] [[ଶ୍ରେଣୀ:ଓଡ଼ିଶାର ଜିଲ୍ଲା]] ifgtrr82frmfa95vv7qz38gnb0p2x7r 595055 595054 2026-05-07T09:33:18Z Subhamss2008 37188 /* ଇତିହାସ ଓ ପୁନର୍ଗଠନ */ 595055 wikitext text/x-wiki {{Short description|ଓଡ଼ିଶାର ପ୍ରଶାସନିକ ଜିଲ୍ଲାଗୁଡ଼ିକର ତାଲିକା}} {{Use Indian English|date=August 2016}} {{Use dmy dates|date=August 2016}} {{Infobox subdivision type | name = ଓଡ଼ିଶାର ଜିଲ୍ଲା ସମୂହ | map = Odisha districts map.svg | caption = ଓଡ଼ିଶାର ରାଜନୈତିକ ମାନଚିତ୍ର | category = [[ଓଡ଼ିଶାର ଜିଲ୍ଲାମାନଙ୍କର ତାଲିକା|ଜିଲ୍ଲା]] | territory = [[ଓଡ଼ିଶା]] | start_date = | current_number = ୩୦ ଗୋଟି ଜିଲ୍ଲା | number_date = | population_range = [[ଦେବଗଡ଼ ଜିଲ୍ଲା|ଦେବଗଡ଼]] – ୩,୧୨,୫୨୦ (ସର୍ବନିମ୍ନ);<br />[[ଗଞ୍ଜାମ ଜିଲ୍ଲା|ଗଞ୍ଜାମ]] – ୩୫,୨୯,୦୩୧ (ସର୍ବାଧିକ) | area_range = [[ମୟୂରଭଞ୍ଜ ଜିଲ୍ଲା|ମୟୂରଭଞ୍ଜ]] – {{Convert|10418|km2|sqmi|abbr=on}} (ବୃହତ୍ତମ);<br />[[ଜଗତସିଂହପୁର ଜିଲ୍ଲା|ଜଗତସିଂହପୁର]] – {{Convert|1759|km2|sqmi|abbr=on}} (କ୍ଷୁଦ୍ରତମ) | government = [[ଓଡ଼ିଶା ସରକାର]] | subdivision = [[ଓଡ଼ିଶାର ତହସିଲ ସମୂହର ତାଲିକା|ଉପଖଣ୍ଡ, ତହସିଲ ଏବଂ ବ୍ଲକ]] }} {{prettyurl|Districts of Odisha}} ଭାରତର ପୂର୍ବ ଉପକୂଳରେ ଅବସ୍ଥିତ [[ଓଡ଼ିଶା]] ରାଜ୍ୟକୁ ପ୍ରଶାସନିକ ସୁବିଧା ଏବଂ ସୁପରିଚାଳନା ଦୃଷ୍ଟିରୁ ସର୍ବମୋଟ '''୩୦ ଗୋଟି ଭୌଗୋଳିକ ପ୍ରଶାସନିକ ଏକକ''' ବା '''ଜିଲ୍ଲା'''ରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇଛି ।<ref name=":0">{{cite web|title=Districts of Odisha|url=http://orissa.gov.in/portal/dist.asp|work=Official Portal|publisher=Government of Odisha|access-date=4 January 2013|location=Bhubaneswar}}</ref> ପ୍ରଶାସନିକ ବିକେନ୍ଦ୍ରୀକରଣ ଏବଂ ଶୃଙ୍ଖଳିତ ଶାସନ ପାଇଁ ଏହି ୩୦ଟି ଜିଲ୍ଲାକୁ ୩ଟି ପୃଥକ ରାଜସ୍ୱ ଖଣ୍ଡ (Revenue Divisions) ଅଧୀନରେ ରଖାଯାଇଛି । ସେହି ଖଣ୍ଡଗୁଡ଼ିକ ହେଲା: କେନ୍ଦ୍ରାଞ୍ଚଳ (ସଦର ମହକୁମା: [[କଟକ]]), ଉତ୍ତରାଞ୍ଚଳ (ସଦର ମହକୁମା: [[ସମ୍ବଲପୁର]]) ଏବଂ ଦକ୍ଷିଣାଞ୍ଚଳ (ସଦର ମହକୁମା: [[ବ୍ରହ୍ମପୁର]]) । ପ୍ରତ୍ୟେକ ରାଜସ୍ୱ ଖଣ୍ଡ ଅଧୀନରେ ୧୦ଟି ଲେଖାଏଁ ଜିଲ୍ଲା ରହିଛି ଏବଂ ଏହାର ପ୍ରଶାସନିକ ମୁଖ୍ୟ ଭାବରେ ଜଣେ ରାଜସ୍ୱ ଖଣ୍ଡାଧିକାରୀ ବା ଆର.ଡି.ସି. (RDC) କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି, ଯିଏକି ଭାରତୀୟ ପ୍ରଶାସନିକ ସେବା (IAS) ର ଜଣେ ବରିଷ୍ଠ ଅଧିକାରୀ ଅଟନ୍ତି । ରାଜ୍ୟ ସଚିବାଳୟ ଏବଂ ଜିଲ୍ଲା ପ୍ରଶାସନ ମଧ୍ୟରେ ସମନ୍ୱୟ ରକ୍ଷା କରିବା ହେଉଛି ଆର.ଡି.ସି. ଙ୍କର ମୁଖ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ । ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜିଲ୍ଲାର ଶାସନଭାର ଜଣେ ଜିଲ୍ଲାପାଳ ତଥା ଜିଲ୍ଲା ଦଣ୍ଡାଧିକାରୀ (Collector & District Magistrate) ଙ୍କ ଉପରେ ନ୍ୟସ୍ତ ଥାଏ । ଜିଲ୍ଲାରେ ରାଜସ୍ୱ ଆଦାୟ ଏବଂ ଆଇନଶୃଙ୍ଖଳା ରକ୍ଷା କରିବା ତାଙ୍କର ପ୍ରାଥମିକ ଦାୟିତ୍ୱ । ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜିଲ୍ଲାକୁ ପୁଣି ସ୍ଥାନୀୟ ପ୍ରଶାସନିକ ସୁବିଧା ପାଇଁ କେତେକ ଉପଖଣ୍ଡ (Sub-division) ରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇଛି, ଯାହାର ଦାୟିତ୍ୱ ଜଣେ ଉପଜିଲ୍ଲାପାଳ (Sub-Collector) ତୁଲାଇଥାନ୍ତି । ଉପଖଣ୍ଡଗୁଡ଼ିକ ଅଧୀନରେ ଏକାଧିକ ତହସିଲ (Tehsil) ଏବଂ ବ୍ଲକ ରହିଥାଏ । ତହସିଲର ଦାୟିତ୍ୱରେ ଜଣେ ତହସିଲଦାର (Tahasildar) ରହିଥାନ୍ତି । ବର୍ତ୍ତମାନ ସୁଦ୍ଧା ଓଡ଼ିଶାରେ ସମୁଦାୟ ୩ଟି ରାଜସ୍ୱ ଖଣ୍ଡ, ୩୦ଟି ଜିଲ୍ଲା, ୫୮ଟି ଉପଖଣ୍ଡ, ୩୧୭ଟି ତହସିଲ ଏବଂ ୩୧୪ଟି ପଞ୍ଚାୟତ ସମିତି (Blocks) ରହିଛି ।<ref>{{Cite web |url=http://orissa.gov.in/e-magazine/orissaannualreference/OR-Annual-2009/pdf/587-593.pdf |title=List of Districts |access-date=13 January 2012}}</ref> ନିମ୍ନଲିଖିତ ସାରଣୀରେ ଓଡ଼ିଶାର ସମସ୍ତ ୩୦ଟି ଜିଲ୍ଲାର ମାନଚିତ୍ର, ସଦର ମହକୁମା, ଆୟତନ, ଜନସଂଖ୍ୟା (୨୦୧୧ ଜନଗଣନା), ସାକ୍ଷରତା ହାର, ପଞ୍ଚାୟତ ସମିତି ଏବଂ ଗ୍ରାମ ପଞ୍ଚାୟତର ସବିଶେଷ ବିବରଣୀ ପ୍ରଦାନ କରାଯାଇଛି: {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center; font-family: sans-serif;" |- style="background-color:#2C3E50; color:white; font-size: 1.05em;" ! scope="col" | ମାନଚିତ୍ର ! scope="col" | ଜିଲ୍ଲା ! scope="col" | ସଦର ମହକୁମା ! scope="col" | ଆୟତନ (କି.ମି.<sup>୨</sup>) ! scope="col" | ଜନସଂଖ୍ୟା ! scope="col" | ସାକ୍ଷରତା ହାର ! scope="col" | ବ୍ଲକ ସଂଖ୍ୟା ! scope="col" | ଗ୍ରାମ ପଞ୍ଚାୟତ ! scope="col" | ଆର.ଟି.ଓ (RTO) |- style="background-color:#FDEEED;" | [[File:Angul in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ଅନୁଗୋଳ ଜିଲ୍ଲା|ଅନୁଗୋଳ]]''' || [[ଅନୁଗୁଳ|ଅନୁଗୋଳ]] || ୬,୩୭୫ || ୧୭,୯୬,୦୮୮ || ୭୭.୫୩% || ୦୮ || ୨୨୫ || OD-19 |- style="background-color:#FDF4ED;" | [[File:Cuttack in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[କଟକ ଜିଲ୍ଲା|କଟକ]]''' || [[କଟକ]] || ୩,୯୩୨ || ୩୭,୦୦,୫୦୩ || ୮୫.୫୦% || ୧୪ || ୩୭୩ || OD-05 |- style="background-color:#FDF8ED;" | [[File:Kalahandi in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[କଳାହାଣ୍ଡି ଜିଲ୍ଲା|କଳାହାଣ୍ଡି]]''' || [[ଭବାନିପାଟଣା]] || ୭,୯୨୦ || ୨୨,୨୩,୩୮୬ || ୫୯.୨୨% || ୧୩ || ୩୧୦ || OD-08 |- style="background-color:#FBFDED;" | [[File:Kandhamal in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[କନ୍ଧମାଳ ଜିଲ୍ଲା|କନ୍ଧମାଳ]]''' || [[ଫୁଲବାଣୀ]] || ୮,୦୨୧ || ୧୦,୩୩,୬୮୬ || ୬୪.୧୩% || ୧୨ || ୧୫୩ || OD-12 |- style="background-color:#F4FDED;" | [[File:Kendujhar in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[କେନ୍ଦୁଝର ଜିଲ୍ଲା|କେନ୍ଦୁଝର]]''' || [[କେନ୍ଦୁଝର]] || ୮,୩୦୩ || ୨୫,୪୦,୪୪୪ || ୬୮.୨୪% || ୧୩ || ୨୯୭ || OD-09 |- style="background-color:#EEFDED;" | [[File:Kendrapara in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[କେନ୍ଦ୍ରାପଡ଼ା ଜିଲ୍ଲା|କେନ୍ଦ୍ରାପଡ଼ା]]''' || [[କେନ୍ଦ୍ରାପଡ଼ା]] || ୨,୬୪୪ || ୨୦,୩୦,୯୧୦ || ୮୫.୧୫% || ୦୯ || ୨୪୯ || OD-29 |- style="background-color:#EEFDF4;" | [[File:Koraput in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[କୋରାପୁଟ ଜିଲ୍ଲା|କୋରାପୁଟ]]''' || [[କୋରାପୁଟ]] || ୮,୮୦୭ || ୧୯,୪୫,୩୦୩ || ୪୯.୨୧% || ୧୪ || ୨୪୦ || OD-10 |- style="background-color:#EEFDF9;" | [[File:Khordha in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ଖୋର୍ଦ୍ଧା ଜିଲ୍ଲା|ଖୋର୍ଦ୍ଧା]]''' || [[ଖୋର୍ଦ୍ଧା]] || ୨,୮୧୩ || ୩୧,୭୪,୮୫୯ || ୮୬.୮୮% || ୧୦ || ୧୯୦ || OD-02 / 33 |- style="background-color:#EEFAFD;" | [[File:Gajapati in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ଗଜପତି ଜିଲ୍ଲା|ଗଜପତି]]''' || [[ପାରଳାଖେମୁଣ୍ଡି]] || ୩,୮୫୦ || ୮,୧୪,୭୨୨ || ୫୩.୪୯% || ୦୭ || ୧୪୯ || OD-20 |- style="background-color:#EEF4FD;" | [[File:Ganjam in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ଗଞ୍ଜାମ ଜିଲ୍ଲା|ଗଞ୍ଜାମ]]''' || [[ଛତ୍ରପୁର]] || ୮,୦୭୧ || ୪୯,୭୫,୯୩୪ || ୭୧.୦୯% || ୨୨ || ୫୦୩ || OD-07 / 32 |- style="background-color:#EEEEFD;" | [[File:Jagatsinghpur in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ଜଗତସିଂହପୁର ଜିଲ୍ଲା|ଜଗତସିଂହପୁର]]''' || [[ଜଗତସିଂହପୁର]] || ୧,୭୫୯ || ୧୬,୦୩,୧୩୦ || ୮୬.୫୯% || ୦୮ || ୧୯୪ || OD-21 |- style="background-color:#F4EEFD;" | [[File:Jharsuguda in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ଝାରସୁଗୁଡ଼ା ଜିଲ୍ଲା|ଝାରସୁଗୁଡ଼ା]]''' || [[ଝାରସୁଗୁଡ଼ା]] || ୨,୦୮୧ || ୮,୧୭,୧୦୩ || ୭୮.୮୬% || ୦୫ || ୭୮ || OD-23 |- style="background-color:#F9EEFD;" | [[File:Dhenkanal in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ଢେଙ୍କାନାଳ ଜିଲ୍ଲା|ଢେଙ୍କାନାଳ]]''' || [[ଢେଙ୍କାନାଳ]] || ୪,୪୫୨ || ୧୬,୮୧,୮୬୪ || ୭୮.୭୬% || ୦୮ || ୨୧୨ || OD-06 |- style="background-color:#FDEEF8;" | [[File:Debagarh in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ଦେବଗଡ଼ ଜିଲ୍ଲା|ଦେବଗଡ଼]]''' || [[ଦେବଗଡ଼]] || ୨,୭୮୨ || ୪,୪୦,୬୫୪ || ୭୨.୫୭% || ୦୩ || ୭୦ || OD-28 |- style="background-color:#FDEEF3;" | [[File:Nabarangpur in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ନବରଙ୍ଗପୁର ଜିଲ୍ଲା|ନବରଙ୍ଗପୁର]]''' || [[ନବରଙ୍ଗପୁର]] || ୫,୨୯୪ || ୧୭,୨୧,୫୩୪ || ୪୬.୪୩% || ୧୦ || ୧୬୯ || OD-24 |- style="background-color:#FDF0ED;" | [[File:Nayagarh in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ନୟାଗଡ଼ ଜିଲ୍ଲା|ନୟାଗଡ଼]]''' || [[ନୟାଗଡ଼]] || ୩,୮୯୦ || ୧୩,୫୭,୫୩୩ || ୮୦.୪୨% || ୦୮ || ୧୯୪ || OD-25 |- style="background-color:#FDF3EC;" | [[File:Nuapada in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ନୂଆପଡ଼ା ଜିଲ୍ଲା|ନୂଆପଡ଼ା]]''' || [[ନୂଆପଡ଼ା]] || ୩,୮୫୨ || ୮,୬୦,୬୩୯ || ୫୭.୩୫% || ୦୫ || ୧୩୧ || OD-26 |- style="background-color:#FDF7EB;" | [[File:Puri in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ପୁରୀ ଜିଲ୍ଲା|ପୁରୀ]]''' || [[ପୁରୀ]] || ୩,୦୫୧ || ୨୩,୯୫,୨୧୦ || ୮୪.୬୭% || ୧୧ || ୨୬୮ || OD-13 |- style="background-color:#FAFDEB;" | [[File:Bargarh in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ବରଗଡ଼ ଜିଲ୍ଲା|ବରଗଡ଼]]''' || [[ବରଗଡ଼]] || ୫,୮୩୭ || ୨୦,୮୮,୬୩୨ || ୭୪.୬୨% || ୧୨ || ୨୪୮ || OD-17 |- style="background-color:#F1FDEB;" | [[File:Balangir in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ବଲାଙ୍ଗୀର ଜିଲ୍ଲା|ବଲାଙ୍ଗୀର]]''' || [[ବଲାଙ୍ଗୀର]] || ୬,୫୭୫ || ୨୩,୨୫,୦୮୬ || ୬୪.୭୨% || ୧୪ || ୨୮୫ || OD-03 |- style="background-color:#EBFDEE;" | [[File:Balasore in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ବାଲେଶ୍ୱର ଜିଲ୍ଲା|ବାଲେଶ୍ୱର]]''' || [[ବାଲେଶ୍ୱର]] || ୩,୬୩୪ || ୩୨,୭୧,୯୪୬ || ୭୯.୭୯% || ୧୨ || ୩୬୦ || OD-01 |- style="background-color:#EBFDF5;" | [[File:Boudh in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ବୌଦ୍ଧ ଜିଲ୍ଲା|ବୌଦ୍ଧ]]''' || [[ବୌଦ୍ଧ]] || ୩,୪୪୪ || ୬,୨୨,୦୩୯ || ୭୧.୬୧% || ୦୩ || ୬୯ || OD-27 |- style="background-color:#EBFDFB;" | [[File:Bhadrak in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ଭଦ୍ରକ ଜିଲ୍ଲା|ଭଦ୍ରକ]]''' || [[ଭଦ୍ରକ]] || ୨,୫୦୫ || ୨୧,୨୩,୯୩୬ || ୮୨.୭୮% || ୦୭ || ୨୧୮ || OD-22 |- style="background-color:#EBF6FD;" | [[File:Mayurbhanj in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ମୟୂରଭଞ୍ଜ ଜିଲ୍ଲା|ମୟୂରଭଞ୍ଜ]]''' || [[ବାରିପଦା]] || ୧୦,୪୧୮ || ୩୫,୫୨,୮୩୧ || ୬୩.୧୭% || ୨୬ || ୪୦୪ || OD-11 |- style="background-color:#EBEFFD;" | [[File:Malkangiri in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ମାଲକାନଗିରି ଜିଲ୍ଲା|ମାଲକାନଗିରି]]''' || [[ମାଲକାନଗିରି]] || ୫,୭୯୧ || ୮,୬୪,୬୦୧ || ୪୮.୫୪% || ୦୭ || ୧୧୧ || OD-30 |- style="background-color:#EFEBFD;" | [[File:Jajpur in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ଯାଜପୁର ଜିଲ୍ଲା|ଯାଜପୁର]]''' || [[ଯାଜପୁର]] || ୨,୮୮୮ || ୨୫,୭୬,୩୪୧ || ୮୦.୧୩% || ୧୦ || ୩୧୧ || OD-34 |- style="background-color:#F6EBFD;" | [[File:Rayagada in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ରାୟଗଡ଼ା ଜିଲ୍ଲା|ରାୟଗଡ଼ା]]''' || [[ରାୟଗଡ଼ା]] || ୭,୦୭୪ || ୧୩,୬୪,୭୫୫ || ୪୯.୭୬% || ୧୧ || ୧୮୦ || OD-18 |- style="background-color:#FDEBF8;" | [[File:Sambalpur in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ସମ୍ବଲପୁର ଜିଲ୍ଲା|ସମ୍ବଲପୁର]]''' || [[ସମ୍ବଲପୁର]] || ୬,୭୦୨ || ୧୪,୬୭,୯୫୦ || ୭୬.୨୨% || ୦୯ || ୧୩୮ || OD-15 |- style="background-color:#FDEBF1;" | [[File:Subarnapur in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ସୋନପୁର ଜିଲ୍ଲା|ସୁବର୍ଣ୍ଣପୁର]]''' || [[ସୁବର୍ଣ୍ଣପୁର]] || ୨,୨୮୫ || ୮,୬୦,୩୫୯ || ୭୪.୪୨% || ୦୬ || ୧୦୯ || OD-31 |- style="background-color:#fdebf2;" | [[File:Sundargarh in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ସୁନ୍ଦରଗଡ଼ ଜିଲ୍ଲା|ସୁନ୍ଦରଗଡ଼]]''' || [[ସୁନ୍ଦରଗଡ଼]] || ୯,୭୧୨ || ୨୯,୫୧,୭୪୭ || ୭୩.୩୪% || ୧୭ || ୨୬୨ || OD-14 / 16 |} == ଆଧାର == {{reflist}} == ଇତିହାସ ଓ ପୁନର୍ଗଠନ == ୧୯୩୬ ମସିହା ଅପ୍ରେଲ ୧ ତାରିଖରେ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଓଡ଼ିଶା ପ୍ରାନ୍ତ ଗଠନ ହେବାଠାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ଆଜି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରାଜ୍ୟର ପ୍ରଶାସନିକ ମାନଚିତ୍ରରେ ଅନେକ ପରିବର୍ତ୍ତନ ହୋଇଛି । ପ୍ରଶାସନିକ ବିକେନ୍ଦ୍ରୀକରଣ ଏବଂ ସାଧାରଣ ଲୋକଙ୍କ ନିକଟରେ ସରକାରୀ ସେବା ଦ୍ରୁତ ଗତିରେ ପହଞ୍ଚାଇବା ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ବିଭିନ୍ନ ସମୟରେ ଜିଲ୍ଲାଗୁଡ଼ିକର ପୁନର୍ଗଠନ କରାଯାଇଛି । === ଐତିହାସିକ ପୁନର୍ଗଠନ କ୍ରମ === ନିମ୍ନଲିଖିତ ସାରଣୀରେ ଓଡ଼ିଶାର ଜିଲ୍ଲା ଗଠନର ଐତିହାସିକ କ୍ରମବିକାଶକୁ ଦର୍ଶାଯାଇଛି: {| class="wikitable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center; font-family: sans-serif; margin-bottom: 20px;" |- style="background-color:#4A90E2; color:white; font-size: 1.1em;" ! scope="col" style="width:20%;" | ସମୟକାଳ / ମସିହା ! scope="col" style="width:20%;" | ମୋଟ ଜିଲ୍ଲା ସଂଖ୍ୟା ! scope="col" style="width:60%;" | ସବିଶେଷ ବିବରଣୀ ଓ କାରଣ |- style="background-color:#F4F9FF;" | '''୧ ଅପ୍ରେଲ ୧୯୩୬''' | '''୬ ଗୋଟି''' | ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଓଡ଼ିଶା ପ୍ରାନ୍ତ ଗଠନ ସମୟରେ କେବଳ ୬ଟି ଜିଲ୍ଲା ଥିଲା । ସେଗୁଡ଼ିକ ହେଲା: କଟକ, ପୁରୀ, ବାଲେଶ୍ୱର, ସମ୍ବଲପୁର, କୋରାପୁଟ ଏବଂ ଗଞ୍ଜାମ । |- style="background-color:#EBF3FB;" | '''୧୯୪୮ – ୧୯୪୯''' | '''୧୩ ଗୋଟି''' | ଭାରତ ସ୍ୱାଧୀନ ହେବା ପରେ ଓଡ଼ିଶା ସହିତ ଆଖପାଖର ଦେଶୀୟ ଗଡ଼ଜାତ ରାଜ୍ୟଗୁଡ଼ିକର ମିଶ୍ରଣ ଘଟିଥିଲା, ଯାହା ଫଳରେ ନୂତନ ୭ଟି ଜିଲ୍ଲା ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଥିଲା । |- style="background-color:#F4F9FF;" | '''୧୯୯୨ – ୧୯୯୩''' | '''୩୦ ଗୋଟି''' | ତତ୍କାଳୀନ ମୁଖ୍ୟମନ୍ତ୍ରୀ [[ବିଜୁ ପଟ୍ଟନାୟକ]]ଙ୍କ ସରକାର ଅମଳରେ ପୁରୁଣା ୧୩ଟି ବୃହତ୍ ଜିଲ୍ଲାକୁ ବିଭାଜନ କରି ୩୦ ଗୋଟି ଜିଲ୍ଲାରେ ପରିଣତ କରାଯାଇଥିଲା । |} === ବର୍ତ୍ତମାନର ପ୍ରଶାସନିକ ରୂପରେଖ === ଶାସନ ବ୍ୟବସ୍ଥାକୁ ସୁଚାରୁରୂପେ ପରିଚାଳନା କରିବା ପାଇଁ ରାଜ୍ୟକୁ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରଶାସନିକ ଏକକରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇଛି: {| class="wikitable" style="width:80%; border-collapse:collapse; text-align:center; font-family: sans-serif; margin: 0 auto 20px auto;" |- style="background-color:#50C878; color:white; font-size: 1.1em;" ! scope="col" | ପ୍ରଶାସନିକ ଏକକ (Administrative Unit) ! scope="col" | ସର୍ବମୋଟ ସଂଖ୍ୟା |- style="background-color:#F4FFF8;" | '''ରାଜସ୍ୱ ଖଣ୍ଡ (Revenue Divisions)''' | ୩ |- style="background-color:#E9F9EE;" | '''ଜିଲ୍ଲା (Districts)''' | ୩୦ |- style="background-color:#F4FFF8;" | '''ଉପଖଣ୍ଡ (Sub-divisions)''' | ୫୮ |- style="background-color:#E9F9EE;" | '''ତହସିଲ (Tehsils)''' | ୩୧୭ |- style="background-color:#F4FFF8;" | '''ପଞ୍ଚାୟତ ସମିତି / ବ୍ଲକ (Blocks)''' | ୩୧୪ |} === ଭୌଗୋଳିକ ଏବଂ ଜନସାଂଖ୍ୟିକ ବିଶେଷତ୍ୱ === ଆୟତନ ଏବଂ ଜନସଂଖ୍ୟା ଦୃଷ୍ଟିରୁ ଓଡ଼ିଶାର ଜିଲ୍ଲାଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ତାରତମ୍ୟ ନିମ୍ନରେ ପ୍ରଦତ୍ତ କରାଗଲା: {| class="wikitable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center; font-family: sans-serif;" |- style="background-color:#E67E22; color:white; font-size: 1.1em;" ! scope="col" style="width:25%;" | ବର୍ଗ ! scope="col" style="width:25%;" | ସର୍ବୋଚ୍ଚ / ବୃହତ୍ତମ ଜିଲ୍ଲା ! scope="col" style="width:25%;" | ସର୍ବନିମ୍ନ / କ୍ଷୁଦ୍ରତମ ଜିଲ୍ଲା ! scope="col" style="width:25%;" | ସୂଚନା |- style="background-color:#FFF8F0;" | '''ଭୌଗୋଳିକ ଆୟତନ ଦୃଷ୍ଟିରୁ''' | '''[[ମୟୂରଭଞ୍ଜ ଜିଲ୍ଲା|ମୟୂରଭଞ୍ଜ]]'''<br /><small>(୧୦,୪୧୮ ବର୍ଗ କି.ମି.)</small> | '''[[ଜଗତସିଂହପୁର ଜିଲ୍ଲା|ଜଗତସିଂହପୁର]]'''<br /><small>(୧,୭୫୯ ବର୍ଗ କି.ମି.)</small> | ଆୟତନ ଆଧାରରେ ରାଜ୍ୟର ଭୌଗୋଳିକ ବିସ୍ତାର । |- style="background-color:#FEF2E4;" | '''ଜନସଂଖ୍ୟା ଦୃଷ୍ଟିରୁ''' | '''[[ଗଞ୍ଜାମ ଜିଲ୍ଲା|ଗଞ୍ଜାମ]]'''<br /><small>(ସର୍ବାଧିକ ଜନବହୁଳ)</small> | '''[[ଦେବଗଡ଼ ଜିଲ୍ଲା|ଦେବଗଡ଼]]'''<br /><small>(ସର୍ବନିମ୍ନ ଜନସଂଖ୍ୟା)</small> | ୨୦୧୧ ଜନଗଣନା ତଥ୍ୟ ଉପରେ ଆଧାରିତ । |} ନିମ୍ନଲିଖିତ ସାରଣୀରେ ଓଡ଼ିଶାର ସମସ୍ତ ୩୦ଟି ଜିଲ୍ଲାର ଭୌଗୋଳିକ ଏବଂ ପ୍ରଶାସନିକ ତଥ୍ୟ ସବିଶେଷ ଭାବେ ପ୍ରଦାନ କରାଯାଇଛି: ==ଜିଲ୍ଲାସମୂହ== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center; font-family: sans-serif;" |- style="background-color:#0072B2; color:white; font-size: 1.05em;" ! scope="col" | ମାନଚିତ୍ର ! scope="col" | ଜିଲ୍ଲା ! scope="col" | ସଦର ମହକୁମା ! scope="col" | ଆୟତନ (କି.ମି.<sup>୨</sup>) ! scope="col" | ଜନସଂଖ୍ୟା ! scope="col" | ସାକ୍ଷରତା ହାର ! scope="col" | ବ୍ଲକ / ପଞ୍ଚାୟତ ସମିତି ! scope="col" | ଗ୍ରାମ ପଞ୍ଚାୟତ ! scope="col" | ଆର.ଟି.ଓ (RTO) କୋଡ୍ |- style="background-color:#F0F8FF;" | [[File:Angul in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ଅନୁଗୋଳ ଜିଲ୍ଲା|ଅନୁଗୋଳ]]''' || [[ଅନୁଗୁଳ|ଅନୁଗୋଳ]] || ୬,୩୭୫ || ୧୭,୯୬,୦୮୮ || ୭୭.୫୩% || ୦୮ || ୨୨୫ || OD-19 |- | [[File:Cuttack in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[କଟକ ଜିଲ୍ଲା|କଟକ]]''' || [[କଟକ]] || ୩,୯୩୨ || ୩୭,୦୦,୫୦୩ || ୮୫.୫୦% || ୧୪ || ୩୭୩ || OD-05 |- style="background-color:#F0F8FF;" | [[File:Kalahandi in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[କଳାହାଣ୍ଡି ଜିଲ୍ଲା|କଳାହାଣ୍ଡି]]''' || [[ଭବାନିପାଟଣା]] || ୭,୯୨୦ || ୨୨,୨୩,୩୮୬ || ୫୯.୨୨% || ୧୩ || ୩୧୦ || OD-08 |- | [[File:Kandhamal in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[କନ୍ଧମାଳ ଜିଲ୍ଲା|କନ୍ଧମାଳ]]''' || [[ଫୁଲବାଣୀ]] || ୮,୦୨୧ || ୧୦,୩୩,୬୮୬ || ୬୪.୧୩% || ୧୨ || ୧୫୩ || OD-12 |- style="background-color:#F0F8FF;" | [[File:Kendujhar in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[କେନ୍ଦୁଝର ଜିଲ୍ଲା|କେନ୍ଦୁଝର]]''' || [[କେନ୍ଦୁଝର]] || ୮,୩୦୩ || ୨୫,୪୦,୪୪୪ || ୬୮.୨୪% || ୧୩ || ୨୯୭ || OD-09 |- | [[File:Kendrapara in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[କେନ୍ଦ୍ରାପଡ଼ା ଜିଲ୍ଲା|କେନ୍ଦ୍ରାପଡ଼ା]]''' || [[କେନ୍ଦ୍ରାପଡ଼ା]] || ୨,୬୪୪ || ୨୦,୩୦,୯୧୦ || ୮୫.୧୫% || ୦୯ || ୨୪୯ || OD-29 |- style="background-color:#F0F8FF;" | [[File:Koraput in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[କୋରାପୁଟ ଜିଲ୍ଲା|କୋରାପୁଟ]]''' || [[କୋରାପୁଟ]] || ୮,୮୦୭ || ୧୯,୪୫,୩୦୩ || ୪୯.୨୧% || ୧୪ || ୨୪୦ || OD-10 |- | [[File:Khordha in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ଖୋର୍ଦ୍ଧା ଜିଲ୍ଲା|ଖୋର୍ଦ୍ଧା]]''' || [[ଖୋର୍ଦ୍ଧା]] || ୨,୮୧୩ || ୩୧,୭୪,୮୫୯ || ୮୬.୮୮% || ୧୦ || ୧୯୦ || OD-02 / 33 |- style="background-color:#F0F8FF;" | [[File:Gajapati in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ଗଜପତି ଜିଲ୍ଲା|ଗଜପତି]]''' || [[ପାରଳାଖେମୁଣ୍ଡି]] || ୩,୮୫୦ || ୮,୧୪,୭୨୨ || ୫୩.୪୯% || ୦୭ || ୧୪୯ || OD-20 |- | [[File:Ganjam in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ଗଞ୍ଜାମ ଜିଲ୍ଲା|ଗଞ୍ଜାମ]]''' || [[ଛତ୍ରପୁର]] || ୮,୦୭୧ || ୪୯,୭୫,୯୩୪ || ୭୧.୦୯% || ୨୨ || ୫୦୩ || OD-07 / 32 |- style="background-color:#F0F8FF;" | [[File:Jagatsinghpur in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ଜଗତସିଂହପୁର ଜିଲ୍ଲା|ଜଗତସିଂହପୁର]]''' || [[ଜଗତସିଂହପୁର]] || ୧,୭୫୯ || ୧୬,୦୩,୧୩୦ || ୮୬.୫୯% || ୦୮ || ୧୯୪ || OD-21 |- | [[File:Jharsuguda in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ଝାରସୁଗୁଡ଼ା ଜିଲ୍ଲା|ଝାରସୁଗୁଡ଼ା]]''' || [[ଝାରସୁଗୁଡ଼ା]] || ୨,୦୮୧ || ୮,୧୭,୧୦୩ || ୭୮.୮୬% || ୦୫ || ୭୮ || OD-23 |- style="background-color:#F0F8FF;" | [[File:Dhenkanal in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ଢେଙ୍କାନାଳ ଜିଲ୍ଲା|ଢେଙ୍କାନାଳ]]''' || [[ଢେଙ୍କାନାଳ]] || ୪,୪୫୨ || ୧୬,୮୧,୮୬୪ || ୭୮.୭୬% || ୦୮ || ୨୧୨ || OD-06 |- | [[File:Debagarh in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ଦେବଗଡ଼ ଜିଲ୍ଲା|ଦେବଗଡ଼]]''' || [[ଦେବଗଡ଼]] || ୨,୭୮୨ || ୪,୪୦,୬୫୪ || ୭୨.୫୭% || ୦୩ || ୭୦ || OD-28 |- style="background-color:#F0F8FF;" | [[File:Nabarangpur in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ନବରଙ୍ଗପୁର ଜିଲ୍ଲା|ନବରଙ୍ଗପୁର]]''' || [[ନବରଙ୍ଗପୁର]] || ୫,୨୯୪ || ୧୭,୨୧,୫୩୪ || ୪୬.୪୩% || ୧୦ || ୧୬୯ || OD-24 |- | [[File:Nayagarh in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ନୟାଗଡ଼ ଜିଲ୍ଲା|ନୟାଗଡ଼]]''' || [[ନୟାଗଡ଼]] || ୩,୮୯୦ || ୧୩,୫୭,୫୩୩ || ୮୦.୪୨% || ୦୮ || ୧୯୪ || OD-25 |- style="background-color:#F0F8FF;" | [[File:Nuapada in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ନୂଆପଡ଼ା ଜିଲ୍ଲା|ନୂଆପଡ଼ା]]''' || [[ନୂଆପଡ଼ା]] || ୩,୮୫୨ || ୮,୬୦,୬୩୯ || ୫୭.୩୫% || ୦୫ || ୧୩୧ || OD-26 |- | [[File:Puri in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ପୁରୀ ଜିଲ୍ଲା|ପୁରୀ]]''' || [[ପୁରୀ]] || ୩,୦୫୧ || ୨୩,୯୫,୨୧୦ || ୮୪.୬୭% || ୧୧ || ୨୬୮ || OD-13 |- style="background-color:#F0F8FF;" | [[File:Bargarh in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ବରଗଡ଼ ଜିଲ୍ଲା|ବରଗଡ଼]]''' || [[ବରଗଡ଼]] || ୫,୮୩୭ || ୨୦,୮୮,୬୩୨ || ୭୪.୬୨% || ୧୨ || ୨୪୮ || OD-17 |- | [[File:Balangir in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ବଲାଙ୍ଗୀର ଜିଲ୍ଲା|ବଲାଙ୍ଗୀର]]''' || [[ବଲାଙ୍ଗୀର]] || ୬,୫୭୫ || ୨୩,୨୫,୦୮୬ || ୬୪.୭୨% || ୧୪ || ୨୮୫ || OD-03 |- style="background-color:#F0F8FF;" | [[File:Balasore in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ବାଲେଶ୍ୱର ଜିଲ୍ଲା|ବାଲେଶ୍ୱର]]''' || [[ବାଲେଶ୍ୱର]] || ୩,୬୩୪ || ୩୨,୭୧,୯୪୬ || ୭୯.୭୯% || ୧୨ || ୩୬୦ || OD-01 |- | [[File:Boudh in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ବୌଦ୍ଧ ଜିଲ୍ଲା|ବୌଦ୍ଧ]]''' || [[ବୌଦ୍ଧ]] || ୩,୪୪୪ || ୬,୨୨,୦୩୯ || ୭୧.୬୧% || ୦୩ || ୬୯ || OD-27 |- style="background-color:#F0F8FF;" | [[File:Bhadrak in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ଭଦ୍ରକ ଜିଲ୍ଲା|ଭଦ୍ରକ]]''' || [[ଭଦ୍ରକ]] || ୨,୫୦୫ || ୨୧,୨୩,୯୩୬ || ୮୨.୭୮% || ୦୭ || ୨୧୮ || OD-22 |- | [[File:Mayurbhanj in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ମୟୂରଭଞ୍ଜ ଜିଲ୍ଲା|ମୟୂରଭଞ୍ଜ]]''' || [[ବାରିପଦା]] || ୧୦,୪୧୮ || ୩୫,୫୨,୮୩୧ || ୬୩.୧୭% || ୨୬ || ୪୦୪ || OD-11 |- style="background-color:#F0F8FF;" | [[File:Malkangiri in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ମାଲକାନଗିରି ଜିଲ୍ଲା|ମାଲକାନଗିରି]]''' || [[ମାଲକାନଗିରି]] || ୫,୭୯୧ || ୮,୬୪,୬୦୧ || ୪୮.୫୪% || ୦୭ || ୧୧୧ || OD-30 |- | [[File:Jajpur in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ଯାଜପୁର ଜିଲ୍ଲା|ଯାଜପୁର]]''' || [[ଯାଜପୁର]] || ୨,୮୮୮ || ୨୫,୭୬,୩୪୧ || ୮୦.୧୩% || ୧୦ || ୩୧୧ || OD-34 |- style="background-color:#F0F8FF;" | [[File:Rayagada in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ରାୟଗଡ଼ା ଜିଲ୍ଲା|ରାୟଗଡ଼ା]]''' || [[ରାୟଗଡ଼ା]] || ୭,୦୭୪ || ୧୩,୬୪,୭୫୫ || ୪୯.୭୬% || ୧୧ || ୧୮୦ || OD-18 |- | [[File:Sambalpur in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ସମ୍ବଲପୁର ଜିଲ୍ଲା|ସମ୍ବଲପୁର]]''' || [[ସମ୍ବଲପୁର]] || ୬,୭୦୨ || ୧୪,୬୭,୯୫୦ || ୭୬.୨୨% || ୦୯ || ୧୩୮ || OD-15 |- style="background-color:#F0F8FF;" | [[File:Subarnapur in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ସୋନପୁର ଜିଲ୍ଲା|ସୁବର୍ଣ୍ଣପୁର]]''' || [[ସୁବର୍ଣ୍ଣପୁର]] || ୨,୨୮୫ || ୮,୬୦,୩୫୯ || ୭୪.୪୨% || ୦୬ || ୧୦୯ || OD-31 |- | [[File:Sundargarh in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ସୁନ୍ଦରଗଡ଼ ଜିଲ୍ଲା|ସୁନ୍ଦରଗଡ଼]]''' || [[ସୁନ୍ଦରଗଡ଼]] || ୯,୭୧୨ || ୨୯,୫୧,୭୪୭ || ୭୩.୩୪% || ୧୭ || ୨୬୨ || OD-14 / 16 |} == ଆଧାର == * [http://www.orissa.gov.in ଓଡ଼ିଶା ରାଜ୍ୟର ସରକାରୀ ପୃଷ୍ଠା] * ଓଡ଼ିଶା ପ୍ରଶାସନିକ ବିଭାଗ * [http://www.censusindia.gov.in/2011-prov-results/data_files/orissa/Data%20Sheet-%20Orissa-Provisional.pdf ଜନଗଣନା ୨୦୧୧: ଓଡ଼ିଶା: ଅସ୍ଥାୟୀ ଜନସଂଖ୍ୟା ସମୁଦାୟ] == ବାହାର ଲିଙ୍କ == {{ଓଡ଼ିଶା}} {{ଓଡ଼ିଶା ପ୍ରସଙ୍ଗ}} [[ଶ୍ରେଣୀ:ଓଡ଼ିଶା]] [[ଶ୍ରେଣୀ:ତାଲିକା]] [[ଶ୍ରେଣୀ:ଓଡ଼ିଶାର ଜିଲ୍ଲା]] dvyolvzgs37za417zso4qgnvtf3t550 595056 595055 2026-05-07T09:35:51Z Subhamss2008 37188 /* ରାଜସ୍ୱ ଖଣ୍ଡ ଅନୁଯାୟୀ ଜିଲ୍ଲାଗୁଡ଼ିକର ତାଲିକା */ 595056 wikitext text/x-wiki {{Short description|ଓଡ଼ିଶାର ପ୍ରଶାସନିକ ଜିଲ୍ଲାଗୁଡ଼ିକର ତାଲିକା}} {{Use Indian English|date=August 2016}} {{Use dmy dates|date=August 2016}} {{Infobox subdivision type | name = ଓଡ଼ିଶାର ଜିଲ୍ଲା ସମୂହ | map = Odisha districts map.svg | caption = ଓଡ଼ିଶାର ରାଜନୈତିକ ମାନଚିତ୍ର | category = [[ଓଡ଼ିଶାର ଜିଲ୍ଲାମାନଙ୍କର ତାଲିକା|ଜିଲ୍ଲା]] | territory = [[ଓଡ଼ିଶା]] | start_date = | current_number = ୩୦ ଗୋଟି ଜିଲ୍ଲା | number_date = | population_range = [[ଦେବଗଡ଼ ଜିଲ୍ଲା|ଦେବଗଡ଼]] – ୩,୧୨,୫୨୦ (ସର୍ବନିମ୍ନ);<br />[[ଗଞ୍ଜାମ ଜିଲ୍ଲା|ଗଞ୍ଜାମ]] – ୩୫,୨୯,୦୩୧ (ସର୍ବାଧିକ) | area_range = [[ମୟୂରଭଞ୍ଜ ଜିଲ୍ଲା|ମୟୂରଭଞ୍ଜ]] – {{Convert|10418|km2|sqmi|abbr=on}} (ବୃହତ୍ତମ);<br />[[ଜଗତସିଂହପୁର ଜିଲ୍ଲା|ଜଗତସିଂହପୁର]] – {{Convert|1759|km2|sqmi|abbr=on}} (କ୍ଷୁଦ୍ରତମ) | government = [[ଓଡ଼ିଶା ସରକାର]] | subdivision = [[ଓଡ଼ିଶାର ତହସିଲ ସମୂହର ତାଲିକା|ଉପଖଣ୍ଡ, ତହସିଲ ଏବଂ ବ୍ଲକ]] }} {{prettyurl|Districts of Odisha}} ଭାରତର ପୂର୍ବ ଉପକୂଳରେ ଅବସ୍ଥିତ [[ଓଡ଼ିଶା]] ରାଜ୍ୟକୁ ପ୍ରଶାସନିକ ସୁବିଧା ଏବଂ ସୁପରିଚାଳନା ଦୃଷ୍ଟିରୁ ସର୍ବମୋଟ '''୩୦ ଗୋଟି ଭୌଗୋଳିକ ପ୍ରଶାସନିକ ଏକକ''' ବା '''ଜିଲ୍ଲା'''ରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇଛି ।<ref name=":0">{{cite web|title=Districts of Odisha|url=http://orissa.gov.in/portal/dist.asp|work=Official Portal|publisher=Government of Odisha|access-date=4 January 2013|location=Bhubaneswar}}</ref> ପ୍ରଶାସନିକ ବିକେନ୍ଦ୍ରୀକରଣ ଏବଂ ଶୃଙ୍ଖଳିତ ଶାସନ ପାଇଁ ଏହି ୩୦ଟି ଜିଲ୍ଲାକୁ ୩ଟି ପୃଥକ ରାଜସ୍ୱ ଖଣ୍ଡ (Revenue Divisions) ଅଧୀନରେ ରଖାଯାଇଛି । ସେହି ଖଣ୍ଡଗୁଡ଼ିକ ହେଲା: କେନ୍ଦ୍ରାଞ୍ଚଳ (ସଦର ମହକୁମା: [[କଟକ]]), ଉତ୍ତରାଞ୍ଚଳ (ସଦର ମହକୁମା: [[ସମ୍ବଲପୁର]]) ଏବଂ ଦକ୍ଷିଣାଞ୍ଚଳ (ସଦର ମହକୁମା: [[ବ୍ରହ୍ମପୁର]]) । ପ୍ରତ୍ୟେକ ରାଜସ୍ୱ ଖଣ୍ଡ ଅଧୀନରେ ୧୦ଟି ଲେଖାଏଁ ଜିଲ୍ଲା ରହିଛି ଏବଂ ଏହାର ପ୍ରଶାସନିକ ମୁଖ୍ୟ ଭାବରେ ଜଣେ ରାଜସ୍ୱ ଖଣ୍ଡାଧିକାରୀ ବା ଆର.ଡି.ସି. (RDC) କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି, ଯିଏକି ଭାରତୀୟ ପ୍ରଶାସନିକ ସେବା (IAS) ର ଜଣେ ବରିଷ୍ଠ ଅଧିକାରୀ ଅଟନ୍ତି । ରାଜ୍ୟ ସଚିବାଳୟ ଏବଂ ଜିଲ୍ଲା ପ୍ରଶାସନ ମଧ୍ୟରେ ସମନ୍ୱୟ ରକ୍ଷା କରିବା ହେଉଛି ଆର.ଡି.ସି. ଙ୍କର ମୁଖ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ । ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜିଲ୍ଲାର ଶାସନଭାର ଜଣେ ଜିଲ୍ଲାପାଳ ତଥା ଜିଲ୍ଲା ଦଣ୍ଡାଧିକାରୀ (Collector & District Magistrate) ଙ୍କ ଉପରେ ନ୍ୟସ୍ତ ଥାଏ । ଜିଲ୍ଲାରେ ରାଜସ୍ୱ ଆଦାୟ ଏବଂ ଆଇନଶୃଙ୍ଖଳା ରକ୍ଷା କରିବା ତାଙ୍କର ପ୍ରାଥମିକ ଦାୟିତ୍ୱ । ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜିଲ୍ଲାକୁ ପୁଣି ସ୍ଥାନୀୟ ପ୍ରଶାସନିକ ସୁବିଧା ପାଇଁ କେତେକ ଉପଖଣ୍ଡ (Sub-division) ରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇଛି, ଯାହାର ଦାୟିତ୍ୱ ଜଣେ ଉପଜିଲ୍ଲାପାଳ (Sub-Collector) ତୁଲାଇଥାନ୍ତି । ଉପଖଣ୍ଡଗୁଡ଼ିକ ଅଧୀନରେ ଏକାଧିକ ତହସିଲ (Tehsil) ଏବଂ ବ୍ଲକ ରହିଥାଏ । ତହସିଲର ଦାୟିତ୍ୱରେ ଜଣେ ତହସିଲଦାର (Tahasildar) ରହିଥାନ୍ତି । ବର୍ତ୍ତମାନ ସୁଦ୍ଧା ଓଡ଼ିଶାରେ ସମୁଦାୟ ୩ଟି ରାଜସ୍ୱ ଖଣ୍ଡ, ୩୦ଟି ଜିଲ୍ଲା, ୫୮ଟି ଉପଖଣ୍ଡ, ୩୧୭ଟି ତହସିଲ ଏବଂ ୩୧୪ଟି ପଞ୍ଚାୟତ ସମିତି (Blocks) ରହିଛି ।<ref>{{Cite web |url=http://orissa.gov.in/e-magazine/orissaannualreference/OR-Annual-2009/pdf/587-593.pdf |title=List of Districts |access-date=13 January 2012}}</ref> ନିମ୍ନଲିଖିତ ସାରଣୀରେ ଓଡ଼ିଶାର ସମସ୍ତ ୩୦ଟି ଜିଲ୍ଲାର ମାନଚିତ୍ର, ସଦର ମହକୁମା, ଆୟତନ, ଜନସଂଖ୍ୟା (୨୦୧୧ ଜନଗଣନା), ସାକ୍ଷରତା ହାର, ପଞ୍ଚାୟତ ସମିତି ଏବଂ ଗ୍ରାମ ପଞ୍ଚାୟତର ସବିଶେଷ ବିବରଣୀ ପ୍ରଦାନ କରାଯାଇଛି: {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center; font-family: sans-serif;" |- style="background-color:#2C3E50; color:white; font-size: 1.05em;" ! scope="col" | ମାନଚିତ୍ର ! scope="col" | ଜିଲ୍ଲା ! scope="col" | ସଦର ମହକୁମା ! scope="col" | ଆୟତନ (କି.ମି.<sup>୨</sup>) ! scope="col" | ଜନସଂଖ୍ୟା ! scope="col" | ସାକ୍ଷରତା ହାର ! scope="col" | ବ୍ଲକ ସଂଖ୍ୟା ! scope="col" | ଗ୍ରାମ ପଞ୍ଚାୟତ ! scope="col" | ଆର.ଟି.ଓ (RTO) |- style="background-color:#FDEEED;" | [[File:Angul in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ଅନୁଗୋଳ ଜିଲ୍ଲା|ଅନୁଗୋଳ]]''' || [[ଅନୁଗୁଳ|ଅନୁଗୋଳ]] || ୬,୩୭୫ || ୧୭,୯୬,୦୮୮ || ୭୭.୫୩% || ୦୮ || ୨୨୫ || OD-19 |- style="background-color:#FDF4ED;" | [[File:Cuttack in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[କଟକ ଜିଲ୍ଲା|କଟକ]]''' || [[କଟକ]] || ୩,୯୩୨ || ୩୭,୦୦,୫୦୩ || ୮୫.୫୦% || ୧୪ || ୩୭୩ || OD-05 |- style="background-color:#FDF8ED;" | [[File:Kalahandi in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[କଳାହାଣ୍ଡି ଜିଲ୍ଲା|କଳାହାଣ୍ଡି]]''' || [[ଭବାନିପାଟଣା]] || ୭,୯୨୦ || ୨୨,୨୩,୩୮୬ || ୫୯.୨୨% || ୧୩ || ୩୧୦ || OD-08 |- style="background-color:#FBFDED;" | [[File:Kandhamal in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[କନ୍ଧମାଳ ଜିଲ୍ଲା|କନ୍ଧମାଳ]]''' || [[ଫୁଲବାଣୀ]] || ୮,୦୨୧ || ୧୦,୩୩,୬୮୬ || ୬୪.୧୩% || ୧୨ || ୧୫୩ || OD-12 |- style="background-color:#F4FDED;" | [[File:Kendujhar in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[କେନ୍ଦୁଝର ଜିଲ୍ଲା|କେନ୍ଦୁଝର]]''' || [[କେନ୍ଦୁଝର]] || ୮,୩୦୩ || ୨୫,୪୦,୪୪୪ || ୬୮.୨୪% || ୧୩ || ୨୯୭ || OD-09 |- style="background-color:#EEFDED;" | [[File:Kendrapara in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[କେନ୍ଦ୍ରାପଡ଼ା ଜିଲ୍ଲା|କେନ୍ଦ୍ରାପଡ଼ା]]''' || [[କେନ୍ଦ୍ରାପଡ଼ା]] || ୨,୬୪୪ || ୨୦,୩୦,୯୧୦ || ୮୫.୧୫% || ୦୯ || ୨୪୯ || OD-29 |- style="background-color:#EEFDF4;" | [[File:Koraput in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[କୋରାପୁଟ ଜିଲ୍ଲା|କୋରାପୁଟ]]''' || [[କୋରାପୁଟ]] || ୮,୮୦୭ || ୧୯,୪୫,୩୦୩ || ୪୯.୨୧% || ୧୪ || ୨୪୦ || OD-10 |- style="background-color:#EEFDF9;" | [[File:Khordha in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ଖୋର୍ଦ୍ଧା ଜିଲ୍ଲା|ଖୋର୍ଦ୍ଧା]]''' || [[ଖୋର୍ଦ୍ଧା]] || ୨,୮୧୩ || ୩୧,୭୪,୮୫୯ || ୮୬.୮୮% || ୧୦ || ୧୯୦ || OD-02 / 33 |- style="background-color:#EEFAFD;" | [[File:Gajapati in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ଗଜପତି ଜିଲ୍ଲା|ଗଜପତି]]''' || [[ପାରଳାଖେମୁଣ୍ଡି]] || ୩,୮୫୦ || ୮,୧୪,୭୨୨ || ୫୩.୪୯% || ୦୭ || ୧୪୯ || OD-20 |- style="background-color:#EEF4FD;" | [[File:Ganjam in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ଗଞ୍ଜାମ ଜିଲ୍ଲା|ଗଞ୍ଜାମ]]''' || [[ଛତ୍ରପୁର]] || ୮,୦୭୧ || ୪୯,୭୫,୯୩୪ || ୭୧.୦୯% || ୨୨ || ୫୦୩ || OD-07 / 32 |- style="background-color:#EEEEFD;" | [[File:Jagatsinghpur in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ଜଗତସିଂହପୁର ଜିଲ୍ଲା|ଜଗତସିଂହପୁର]]''' || [[ଜଗତସିଂହପୁର]] || ୧,୭୫୯ || ୧୬,୦୩,୧୩୦ || ୮୬.୫୯% || ୦୮ || ୧୯୪ || OD-21 |- style="background-color:#F4EEFD;" | [[File:Jharsuguda in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ଝାରସୁଗୁଡ଼ା ଜିଲ୍ଲା|ଝାରସୁଗୁଡ଼ା]]''' || [[ଝାରସୁଗୁଡ଼ା]] || ୨,୦୮୧ || ୮,୧୭,୧୦୩ || ୭୮.୮୬% || ୦୫ || ୭୮ || OD-23 |- style="background-color:#F9EEFD;" | [[File:Dhenkanal in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ଢେଙ୍କାନାଳ ଜିଲ୍ଲା|ଢେଙ୍କାନାଳ]]''' || [[ଢେଙ୍କାନାଳ]] || ୪,୪୫୨ || ୧୬,୮୧,୮୬୪ || ୭୮.୭୬% || ୦୮ || ୨୧୨ || OD-06 |- style="background-color:#FDEEF8;" | [[File:Debagarh in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ଦେବଗଡ଼ ଜିଲ୍ଲା|ଦେବଗଡ଼]]''' || [[ଦେବଗଡ଼]] || ୨,୭୮୨ || ୪,୪୦,୬୫୪ || ୭୨.୫୭% || ୦୩ || ୭୦ || OD-28 |- style="background-color:#FDEEF3;" | [[File:Nabarangpur in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ନବରଙ୍ଗପୁର ଜିଲ୍ଲା|ନବରଙ୍ଗପୁର]]''' || [[ନବରଙ୍ଗପୁର]] || ୫,୨୯୪ || ୧୭,୨୧,୫୩୪ || ୪୬.୪୩% || ୧୦ || ୧୬୯ || OD-24 |- style="background-color:#FDF0ED;" | [[File:Nayagarh in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ନୟାଗଡ଼ ଜିଲ୍ଲା|ନୟାଗଡ଼]]''' || [[ନୟାଗଡ଼]] || ୩,୮୯୦ || ୧୩,୫୭,୫୩୩ || ୮୦.୪୨% || ୦୮ || ୧୯୪ || OD-25 |- style="background-color:#FDF3EC;" | [[File:Nuapada in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ନୂଆପଡ଼ା ଜିଲ୍ଲା|ନୂଆପଡ଼ା]]''' || [[ନୂଆପଡ଼ା]] || ୩,୮୫୨ || ୮,୬୦,୬୩୯ || ୫୭.୩୫% || ୦୫ || ୧୩୧ || OD-26 |- style="background-color:#FDF7EB;" | [[File:Puri in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ପୁରୀ ଜିଲ୍ଲା|ପୁରୀ]]''' || [[ପୁରୀ]] || ୩,୦୫୧ || ୨୩,୯୫,୨୧୦ || ୮୪.୬୭% || ୧୧ || ୨୬୮ || OD-13 |- style="background-color:#FAFDEB;" | [[File:Bargarh in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ବରଗଡ଼ ଜିଲ୍ଲା|ବରଗଡ଼]]''' || [[ବରଗଡ଼]] || ୫,୮୩୭ || ୨୦,୮୮,୬୩୨ || ୭୪.୬୨% || ୧୨ || ୨୪୮ || OD-17 |- style="background-color:#F1FDEB;" | [[File:Balangir in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ବଲାଙ୍ଗୀର ଜିଲ୍ଲା|ବଲାଙ୍ଗୀର]]''' || [[ବଲାଙ୍ଗୀର]] || ୬,୫୭୫ || ୨୩,୨୫,୦୮୬ || ୬୪.୭୨% || ୧୪ || ୨୮୫ || OD-03 |- style="background-color:#EBFDEE;" | [[File:Balasore in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ବାଲେଶ୍ୱର ଜିଲ୍ଲା|ବାଲେଶ୍ୱର]]''' || [[ବାଲେଶ୍ୱର]] || ୩,୬୩୪ || ୩୨,୭୧,୯୪୬ || ୭୯.୭୯% || ୧୨ || ୩୬୦ || OD-01 |- style="background-color:#EBFDF5;" | [[File:Boudh in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ବୌଦ୍ଧ ଜିଲ୍ଲା|ବୌଦ୍ଧ]]''' || [[ବୌଦ୍ଧ]] || ୩,୪୪୪ || ୬,୨୨,୦୩୯ || ୭୧.୬୧% || ୦୩ || ୬୯ || OD-27 |- style="background-color:#EBFDFB;" | [[File:Bhadrak in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ଭଦ୍ରକ ଜିଲ୍ଲା|ଭଦ୍ରକ]]''' || [[ଭଦ୍ରକ]] || ୨,୫୦୫ || ୨୧,୨୩,୯୩୬ || ୮୨.୭୮% || ୦୭ || ୨୧୮ || OD-22 |- style="background-color:#EBF6FD;" | [[File:Mayurbhanj in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ମୟୂରଭଞ୍ଜ ଜିଲ୍ଲା|ମୟୂରଭଞ୍ଜ]]''' || [[ବାରିପଦା]] || ୧୦,୪୧୮ || ୩୫,୫୨,୮୩୧ || ୬୩.୧୭% || ୨୬ || ୪୦୪ || OD-11 |- style="background-color:#EBEFFD;" | [[File:Malkangiri in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ମାଲକାନଗିରି ଜିଲ୍ଲା|ମାଲକାନଗିରି]]''' || [[ମାଲକାନଗିରି]] || ୫,୭୯୧ || ୮,୬୪,୬୦୧ || ୪୮.୫୪% || ୦୭ || ୧୧୧ || OD-30 |- style="background-color:#EFEBFD;" | [[File:Jajpur in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ଯାଜପୁର ଜିଲ୍ଲା|ଯାଜପୁର]]''' || [[ଯାଜପୁର]] || ୨,୮୮୮ || ୨୫,୭୬,୩୪୧ || ୮୦.୧୩% || ୧୦ || ୩୧୧ || OD-34 |- style="background-color:#F6EBFD;" | [[File:Rayagada in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ରାୟଗଡ଼ା ଜିଲ୍ଲା|ରାୟଗଡ଼ା]]''' || [[ରାୟଗଡ଼ା]] || ୭,୦୭୪ || ୧୩,୬୪,୭୫୫ || ୪୯.୭୬% || ୧୧ || ୧୮୦ || OD-18 |- style="background-color:#FDEBF8;" | [[File:Sambalpur in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ସମ୍ବଲପୁର ଜିଲ୍ଲା|ସମ୍ବଲପୁର]]''' || [[ସମ୍ବଲପୁର]] || ୬,୭୦୨ || ୧୪,୬୭,୯୫୦ || ୭୬.୨୨% || ୦୯ || ୧୩୮ || OD-15 |- style="background-color:#FDEBF1;" | [[File:Subarnapur in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ସୋନପୁର ଜିଲ୍ଲା|ସୁବର୍ଣ୍ଣପୁର]]''' || [[ସୁବର୍ଣ୍ଣପୁର]] || ୨,୨୮୫ || ୮,୬୦,୩୫୯ || ୭୪.୪୨% || ୦୬ || ୧୦୯ || OD-31 |- style="background-color:#fdebf2;" | [[File:Sundargarh in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ସୁନ୍ଦରଗଡ଼ ଜିଲ୍ଲା|ସୁନ୍ଦରଗଡ଼]]''' || [[ସୁନ୍ଦରଗଡ଼]] || ୯,୭୧୨ || ୨୯,୫୧,୭୪୭ || ୭୩.୩୪% || ୧୭ || ୨୬୨ || OD-14 / 16 |} == ଆଧାର == {{reflist}} == ଇତିହାସ ଓ ପୁନର୍ଗଠନ == ୧୯୩୬ ମସିହା ଅପ୍ରେଲ ୧ ତାରିଖରେ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଓଡ଼ିଶା ପ୍ରାନ୍ତ ଗଠନ ହେବାଠାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ଆଜି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରାଜ୍ୟର ପ୍ରଶାସନିକ ମାନଚିତ୍ରରେ ଅନେକ ପରିବର୍ତ୍ତନ ହୋଇଛି । ପ୍ରଶାସନିକ ବିକେନ୍ଦ୍ରୀକରଣ ଏବଂ ସାଧାରଣ ଲୋକଙ୍କ ନିକଟରେ ସରକାରୀ ସେବା ଦ୍ରୁତ ଗତିରେ ପହଞ୍ଚାଇବା ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ବିଭିନ୍ନ ସମୟରେ ଜିଲ୍ଲାଗୁଡ଼ିକର ପୁନର୍ଗଠନ କରାଯାଇଛି । === ଐତିହାସିକ ପୁନର୍ଗଠନ କ୍ରମ === ନିମ୍ନଲିଖିତ ସାରଣୀରେ ଓଡ଼ିଶାର ଜିଲ୍ଲା ଗଠନର ଐତିହାସିକ କ୍ରମବିକାଶକୁ ଦର୍ଶାଯାଇଛି: {| class="wikitable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center; font-family: sans-serif; margin-bottom: 20px;" |- style="background-color:#4A90E2; color:white; font-size: 1.1em;" ! scope="col" style="width:20%;" | ସମୟକାଳ / ମସିହା ! scope="col" style="width:20%;" | ମୋଟ ଜିଲ୍ଲା ସଂଖ୍ୟା ! scope="col" style="width:60%;" | ସବିଶେଷ ବିବରଣୀ ଓ କାରଣ |- style="background-color:#F4F9FF;" | '''୧ ଅପ୍ରେଲ ୧୯୩୬''' | '''୬ ଗୋଟି''' | ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଓଡ଼ିଶା ପ୍ରାନ୍ତ ଗଠନ ସମୟରେ କେବଳ ୬ଟି ଜିଲ୍ଲା ଥିଲା । ସେଗୁଡ଼ିକ ହେଲା: କଟକ, ପୁରୀ, ବାଲେଶ୍ୱର, ସମ୍ବଲପୁର, କୋରାପୁଟ ଏବଂ ଗଞ୍ଜାମ । |- style="background-color:#EBF3FB;" | '''୧୯୪୮ – ୧୯୪୯''' | '''୧୩ ଗୋଟି''' | ଭାରତ ସ୍ୱାଧୀନ ହେବା ପରେ ଓଡ଼ିଶା ସହିତ ଆଖପାଖର ଦେଶୀୟ ଗଡ଼ଜାତ ରାଜ୍ୟଗୁଡ଼ିକର ମିଶ୍ରଣ ଘଟିଥିଲା, ଯାହା ଫଳରେ ନୂତନ ୭ଟି ଜିଲ୍ଲା ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଥିଲା । |- style="background-color:#F4F9FF;" | '''୧୯୯୨ – ୧୯୯୩''' | '''୩୦ ଗୋଟି''' | ତତ୍କାଳୀନ ମୁଖ୍ୟମନ୍ତ୍ରୀ [[ବିଜୁ ପଟ୍ଟନାୟକ]]ଙ୍କ ସରକାର ଅମଳରେ ପୁରୁଣା ୧୩ଟି ବୃହତ୍ ଜିଲ୍ଲାକୁ ବିଭାଜନ କରି ୩୦ ଗୋଟି ଜିଲ୍ଲାରେ ପରିଣତ କରାଯାଇଥିଲା । |} === ବର୍ତ୍ତମାନର ପ୍ରଶାସନିକ ରୂପରେଖ === ଶାସନ ବ୍ୟବସ୍ଥାକୁ ସୁଚାରୁରୂପେ ପରିଚାଳନା କରିବା ପାଇଁ ରାଜ୍ୟକୁ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରଶାସନିକ ଏକକରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇଛି: {| class="wikitable" style="width:80%; border-collapse:collapse; text-align:center; font-family: sans-serif; margin: 0 auto 20px auto;" |- style="background-color:#50C878; color:white; font-size: 1.1em;" ! scope="col" | ପ୍ରଶାସନିକ ଏକକ (Administrative Unit) ! scope="col" | ସର୍ବମୋଟ ସଂଖ୍ୟା |- style="background-color:#F4FFF8;" | '''ରାଜସ୍ୱ ଖଣ୍ଡ (Revenue Divisions)''' | ୩ |- style="background-color:#E9F9EE;" | '''ଜିଲ୍ଲା (Districts)''' | ୩୦ |- style="background-color:#F4FFF8;" | '''ଉପଖଣ୍ଡ (Sub-divisions)''' | ୫୮ |- style="background-color:#E9F9EE;" | '''ତହସିଲ (Tehsils)''' | ୩୧୭ |- style="background-color:#F4FFF8;" | '''ପଞ୍ଚାୟତ ସମିତି / ବ୍ଲକ (Blocks)''' | ୩୧୪ |} === ଭୌଗୋଳିକ ଏବଂ ଜନସାଂଖ୍ୟିକ ବିଶେଷତ୍ୱ === ଆୟତନ ଏବଂ ଜନସଂଖ୍ୟା ଦୃଷ୍ଟିରୁ ଓଡ଼ିଶାର ଜିଲ୍ଲାଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ତାରତମ୍ୟ ନିମ୍ନରେ ପ୍ରଦତ୍ତ କରାଗଲା: {| class="wikitable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center; font-family: sans-serif;" |- style="background-color:#E67E22; color:white; font-size: 1.1em;" ! scope="col" style="width:25%;" | ବର୍ଗ ! scope="col" style="width:25%;" | ସର୍ବୋଚ୍ଚ / ବୃହତ୍ତମ ଜିଲ୍ଲା ! scope="col" style="width:25%;" | ସର୍ବନିମ୍ନ / କ୍ଷୁଦ୍ରତମ ଜିଲ୍ଲା ! scope="col" style="width:25%;" | ସୂଚନା |- style="background-color:#FFF8F0;" | '''ଭୌଗୋଳିକ ଆୟତନ ଦୃଷ୍ଟିରୁ''' | '''[[ମୟୂରଭଞ୍ଜ ଜିଲ୍ଲା|ମୟୂରଭଞ୍ଜ]]'''<br /><small>(୧୦,୪୧୮ ବର୍ଗ କି.ମି.)</small> | '''[[ଜଗତସିଂହପୁର ଜିଲ୍ଲା|ଜଗତସିଂହପୁର]]'''<br /><small>(୧,୭୫୯ ବର୍ଗ କି.ମି.)</small> | ଆୟତନ ଆଧାରରେ ରାଜ୍ୟର ଭୌଗୋଳିକ ବିସ୍ତାର । |- style="background-color:#FEF2E4;" | '''ଜନସଂଖ୍ୟା ଦୃଷ୍ଟିରୁ''' | '''[[ଗଞ୍ଜାମ ଜିଲ୍ଲା|ଗଞ୍ଜାମ]]'''<br /><small>(ସର୍ବାଧିକ ଜନବହୁଳ)</small> | '''[[ଦେବଗଡ଼ ଜିଲ୍ଲା|ଦେବଗଡ଼]]'''<br /><small>(ସର୍ବନିମ୍ନ ଜନସଂଖ୍ୟା)</small> | ୨୦୧୧ ଜନଗଣନା ତଥ୍ୟ ଉପରେ ଆଧାରିତ । |} ନିମ୍ନଲିଖିତ ସାରଣୀରେ ଓଡ଼ିଶାର ସମସ୍ତ ୩୦ଟି ଜିଲ୍ଲାର ଭୌଗୋଳିକ ଏବଂ ପ୍ରଶାସନିକ ତଥ୍ୟ ସବିଶେଷ ଭାବେ ପ୍ରଦାନ କରାଯାଇଛି: == ରାଜସ୍ୱ ଖଣ୍ଡ ଅନୁଯାୟୀ ଜିଲ୍ଲାଗୁଡ଼ିକର ତାଲିକା == [[File:Odisha districts map.svg|thumb|400x400px|ଓଡ଼ିଶାର ଜିଲ୍ଲା ମାନଚିତ୍ର । <br />{{Legend|darkblue|ଉତ୍ତରାଞ୍ଚଳ ରାଜସ୍ୱ ଖଣ୍ଡ}} {{Legend|gold|କେନ୍ଦ୍ରାଞ୍ଚଳ ରାଜସ୍ୱ ଖଣ୍ଡ}} {{Legend|maroon|ଦକ୍ଷିଣାଞ୍ଚଳ ରାଜସ୍ୱ ଖଣ୍ଡ}}]] ପ୍ରଶାସନିକ ସୁବିଧା ତଥା ଶାସନ ବ୍ୟବସ୍ଥାକୁ ସୁଦୃଢ଼ କରିବା ପାଇଁ ଓଡ଼ିଶାର ୩୦ଟି ଜିଲ୍ଲାକୁ ୩ଟି ପୃଥକ '''ରାଜସ୍ୱ ଖଣ୍ଡ''' (Revenue Divisions) ରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇଛି । ସେଗୁଡ଼ିକ ହେଲା— କେନ୍ଦ୍ରାଞ୍ଚଳ, ଉତ୍ତରାଞ୍ଚଳ ଏବଂ ଦକ୍ଷିଣାଞ୍ଚଳ ରାଜସ୍ୱ ଖଣ୍ଡ, ଯାହାର ସଦର ମହକୁମା ଯଥାକ୍ରମେ [[କଟକ]], [[ସମ୍ବଲପୁର]] ଏବଂ [[ବ୍ରହ୍ମପୁର]]ଠାରେ ଅବସ୍ଥିତ । ପ୍ରତ୍ୟେକ ରାଜସ୍ୱ ଖଣ୍ଡ ଅଧୀନରେ ୧୦ଟି ଲେଖାଏଁ ଜିଲ୍ଲା ରହିଛି । ପ୍ରତି ରାଜସ୍ୱ ଖଣ୍ଡର ମୁଖ୍ୟ ଭାବରେ ଜଣେ '''ରାଜସ୍ୱ ଖଣ୍ଡାଧିକାରୀ''' ବା ଆର.ଡି.ସି. (RDC - Revenue Divisional Commissioner) ଦାୟିତ୍ୱ ତୁଲାଇଥାନ୍ତି, ଯିଏକି [[ଭାରତୀୟ ପ୍ରଶାସନିକ ସେବା]] (IAS) ର ଜଣେ ବରିଷ୍ଠ ପଦାଧିକାରୀ ଅଟନ୍ତି । ପ୍ରଶାସନିକ ଢାଞ୍ଚାରେ ଆର.ଡି.ସି.ଙ୍କ ସ୍ଥାନ ଜିଲ୍ଲା ପ୍ରଶାସନ ଏବଂ ରାଜ୍ୟ ସଚିବାଳୟ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ସମନ୍ୱୟକାରୀ ସଂଯୋଜକ ଭାବରେ ରହିଥାଏ । ରାଜସ୍ୱ ଖଣ୍ଡ ଅନୁଯାୟୀ ଓଡ଼ିଶାର ୩୦ଟି ଜିଲ୍ଲାର ତାଲିକା ନିମ୍ନରେ ପ୍ରଦାନ କରାଗଲା: {| class="wikitable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center; font-family: sans-serif;" |- ! scope="col" style="background-color:#2980B9; color:white; font-size: 1.1em; width:33%; padding: 12px;" | ଉତ୍ତରାଞ୍ଚଳ ରାଜସ୍ୱ ଖଣ୍ଡ<br /><small>(ସଦର ମହକୁମା – ସମ୍ବଲପୁର)</small> ! scope="col" style="background-color:#F39C12; color:white; font-size: 1.1em; width:33%; padding: 12px;" | କେନ୍ଦ୍ରାଞ୍ଚଳ ରାଜସ୍ୱ ଖଣ୍ଡ<br /><small>(ସଦର ମହକୁମା – କଟକ)</small> ! scope="col" style="background-color:#C0392B; color:white; font-size: 1.1em; width:33%; padding: 12px;" | ଦକ୍ଷିଣାଞ୍ଚଳ ରାଜସ୍ୱ ଖଣ୍ଡ<br /><small>(ସଦର ମହକୁମା – ବ୍ରହ୍ମପୁର)</small> |- style="vertical-align: top; text-align:left; background-color:#FAFAFA; font-size: 1.05em;" | style="padding: 15px;" | * [[ଅନୁଗୋଳ ଜିଲ୍ଲା|ଅନୁଗୋଳ]] * [[କେନ୍ଦୁଝର ଜିଲ୍ଲା|କେନ୍ଦୁଝର]] * [[ଝାରସୁଗୁଡ଼ା ଜିଲ୍ଲା|ଝାରସୁଗୁଡ଼ା]] * [[ଢେଙ୍କାନାଳ ଜିଲ୍ଲା|ଢେଙ୍କାନାଳ]] * [[ଦେବଗଡ଼ ଜିଲ୍ଲା|ଦେବଗଡ଼]] * [[ବରଗଡ଼ ଜିଲ୍ଲା|ବରଗଡ଼]] * [[ବଲାଙ୍ଗୀର ଜିଲ୍ଲା|ବଲାଙ୍ଗୀର]] * [[ସମ୍ବଲପୁର ଜିଲ୍ଲା|ସମ୍ବଲପୁର]] * [[ସୁନ୍ଦରଗଡ଼ ଜିଲ୍ଲା|ସୁନ୍ଦରଗଡ଼]] * [[ସୋନପୁର ଜିଲ୍ଲା|ସୁବର୍ଣ୍ଣପୁର]] | style="padding: 15px;" | * [[କଟକ ଜିଲ୍ଲା|କଟକ]] * [[କେନ୍ଦ୍ରାପଡ଼ା ଜିଲ୍ଲା|କେନ୍ଦ୍ରାପଡ଼ା]] * [[ଖୋର୍ଦ୍ଧା ଜିଲ୍ଲା|ଖୋର୍ଦ୍ଧା]] * [[ଜଗତସିଂହପୁର ଜିଲ୍ଲା|ଜଗତସିଂହପୁର]] * [[ନୟାଗଡ଼ ଜିଲ୍ଲା|ନୟାଗଡ଼]] * [[ପୁରୀ ଜିଲ୍ଲା|ପୁରୀ]] * [[ବାଲେଶ୍ୱର ଜିଲ୍ଲା|ବାଲେଶ୍ୱର]] * [[ଭଦ୍ରକ ଜିଲ୍ଲା|ଭଦ୍ରକ]] * [[ମୟୂରଭଞ୍ଜ ଜିଲ୍ଲା|ମୟୂରଭଞ୍ଜ]] * [[ଯାଜପୁର ଜିଲ୍ଲା|ଯାଜପୁର]] | style="padding: 15px;" | * [[କନ୍ଧମାଳ ଜିଲ୍ଲା|କନ୍ଧମାଳ]] * [[କଳାହାଣ୍ଡି ଜିଲ୍ଲା|କଳାହାଣ୍ଡି]] * [[କୋରାପୁଟ ଜିଲ୍ଲା|କୋରାପୁଟ]] * [[ଗଜପତି ଜିଲ୍ଲା|ଗଜପତି]] * [[ଗଞ୍ଜାମ ଜିଲ୍ଲା|ଗଞ୍ଜାମ]] * [[ନବରଙ୍ଗପୁର ଜିଲ୍ଲା|ନବରଙ୍ଗପୁର]] * [[ନୂଆପଡ଼ା ଜିଲ୍ଲା|ନୂଆପଡ଼ା]] * [[ବୌଦ୍ଧ ଜିଲ୍ଲା|ବୌଦ୍ଧ]] * [[ମାଲକାନଗିରି ଜିଲ୍ଲା|ମାଲକାନଗିରି]] * [[ରାୟଗଡ଼ା ଜିଲ୍ଲା|ରାୟଗଡ଼ା]] |} == ଆଧାର == * [http://www.orissa.gov.in ଓଡ଼ିଶା ରାଜ୍ୟର ସରକାରୀ ପୃଷ୍ଠା] * ଓଡ଼ିଶା ପ୍ରଶାସନିକ ବିଭାଗ * [http://www.censusindia.gov.in/2011-prov-results/data_files/orissa/Data%20Sheet-%20Orissa-Provisional.pdf ଜନଗଣନା ୨୦୧୧: ଓଡ଼ିଶା: ଅସ୍ଥାୟୀ ଜନସଂଖ୍ୟା ସମୁଦାୟ] == ବାହାର ଲିଙ୍କ == {{ଓଡ଼ିଶା}} {{ଓଡ଼ିଶା ପ୍ରସଙ୍ଗ}} [[ଶ୍ରେଣୀ:ଓଡ଼ିଶା]] [[ଶ୍ରେଣୀ:ତାଲିକା]] [[ଶ୍ରେଣୀ:ଓଡ଼ିଶାର ଜିଲ୍ଲା]] jykq8st2kcrrmkips7ziqtuddddqkww 595057 595056 2026-05-07T09:38:34Z Subhamss2008 37188 /* ପ୍ରଶାସନ ଓ ପରିଚାଳନା */ 595057 wikitext text/x-wiki {{Short description|ଓଡ଼ିଶାର ପ୍ରଶାସନିକ ଜିଲ୍ଲାଗୁଡ଼ିକର ତାଲିକା}} {{Use Indian English|date=August 2016}} {{Use dmy dates|date=August 2016}} {{Infobox subdivision type | name = ଓଡ଼ିଶାର ଜିଲ୍ଲା ସମୂହ | map = Odisha districts map.svg | caption = ଓଡ଼ିଶାର ରାଜନୈତିକ ମାନଚିତ୍ର | category = [[ଓଡ଼ିଶାର ଜିଲ୍ଲାମାନଙ୍କର ତାଲିକା|ଜିଲ୍ଲା]] | territory = [[ଓଡ଼ିଶା]] | start_date = | current_number = ୩୦ ଗୋଟି ଜିଲ୍ଲା | number_date = | population_range = [[ଦେବଗଡ଼ ଜିଲ୍ଲା|ଦେବଗଡ଼]] – ୩,୧୨,୫୨୦ (ସର୍ବନିମ୍ନ);<br />[[ଗଞ୍ଜାମ ଜିଲ୍ଲା|ଗଞ୍ଜାମ]] – ୩୫,୨୯,୦୩୧ (ସର୍ବାଧିକ) | area_range = [[ମୟୂରଭଞ୍ଜ ଜିଲ୍ଲା|ମୟୂରଭଞ୍ଜ]] – {{Convert|10418|km2|sqmi|abbr=on}} (ବୃହତ୍ତମ);<br />[[ଜଗତସିଂହପୁର ଜିଲ୍ଲା|ଜଗତସିଂହପୁର]] – {{Convert|1759|km2|sqmi|abbr=on}} (କ୍ଷୁଦ୍ରତମ) | government = [[ଓଡ଼ିଶା ସରକାର]] | subdivision = [[ଓଡ଼ିଶାର ତହସିଲ ସମୂହର ତାଲିକା|ଉପଖଣ୍ଡ, ତହସିଲ ଏବଂ ବ୍ଲକ]] }} {{prettyurl|Districts of Odisha}} ଭାରତର ପୂର୍ବ ଉପକୂଳରେ ଅବସ୍ଥିତ [[ଓଡ଼ିଶା]] ରାଜ୍ୟକୁ ପ୍ରଶାସନିକ ସୁବିଧା ଏବଂ ସୁପରିଚାଳନା ଦୃଷ୍ଟିରୁ ସର୍ବମୋଟ '''୩୦ ଗୋଟି ଭୌଗୋଳିକ ପ୍ରଶାସନିକ ଏକକ''' ବା '''ଜିଲ୍ଲା'''ରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇଛି ।<ref name=":0">{{cite web|title=Districts of Odisha|url=http://orissa.gov.in/portal/dist.asp|work=Official Portal|publisher=Government of Odisha|access-date=4 January 2013|location=Bhubaneswar}}</ref> ପ୍ରଶାସନିକ ବିକେନ୍ଦ୍ରୀକରଣ ଏବଂ ଶୃଙ୍ଖଳିତ ଶାସନ ପାଇଁ ଏହି ୩୦ଟି ଜିଲ୍ଲାକୁ ୩ଟି ପୃଥକ ରାଜସ୍ୱ ଖଣ୍ଡ (Revenue Divisions) ଅଧୀନରେ ରଖାଯାଇଛି । ସେହି ଖଣ୍ଡଗୁଡ଼ିକ ହେଲା: କେନ୍ଦ୍ରାଞ୍ଚଳ (ସଦର ମହକୁମା: [[କଟକ]]), ଉତ୍ତରାଞ୍ଚଳ (ସଦର ମହକୁମା: [[ସମ୍ବଲପୁର]]) ଏବଂ ଦକ୍ଷିଣାଞ୍ଚଳ (ସଦର ମହକୁମା: [[ବ୍ରହ୍ମପୁର]]) । ପ୍ରତ୍ୟେକ ରାଜସ୍ୱ ଖଣ୍ଡ ଅଧୀନରେ ୧୦ଟି ଲେଖାଏଁ ଜିଲ୍ଲା ରହିଛି ଏବଂ ଏହାର ପ୍ରଶାସନିକ ମୁଖ୍ୟ ଭାବରେ ଜଣେ ରାଜସ୍ୱ ଖଣ୍ଡାଧିକାରୀ ବା ଆର.ଡି.ସି. (RDC) କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି, ଯିଏକି ଭାରତୀୟ ପ୍ରଶାସନିକ ସେବା (IAS) ର ଜଣେ ବରିଷ୍ଠ ଅଧିକାରୀ ଅଟନ୍ତି । ରାଜ୍ୟ ସଚିବାଳୟ ଏବଂ ଜିଲ୍ଲା ପ୍ରଶାସନ ମଧ୍ୟରେ ସମନ୍ୱୟ ରକ୍ଷା କରିବା ହେଉଛି ଆର.ଡି.ସି. ଙ୍କର ମୁଖ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ । ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜିଲ୍ଲାର ଶାସନଭାର ଜଣେ ଜିଲ୍ଲାପାଳ ତଥା ଜିଲ୍ଲା ଦଣ୍ଡାଧିକାରୀ (Collector & District Magistrate) ଙ୍କ ଉପରେ ନ୍ୟସ୍ତ ଥାଏ । ଜିଲ୍ଲାରେ ରାଜସ୍ୱ ଆଦାୟ ଏବଂ ଆଇନଶୃଙ୍ଖଳା ରକ୍ଷା କରିବା ତାଙ୍କର ପ୍ରାଥମିକ ଦାୟିତ୍ୱ । ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜିଲ୍ଲାକୁ ପୁଣି ସ୍ଥାନୀୟ ପ୍ରଶାସନିକ ସୁବିଧା ପାଇଁ କେତେକ ଉପଖଣ୍ଡ (Sub-division) ରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇଛି, ଯାହାର ଦାୟିତ୍ୱ ଜଣେ ଉପଜିଲ୍ଲାପାଳ (Sub-Collector) ତୁଲାଇଥାନ୍ତି । ଉପଖଣ୍ଡଗୁଡ଼ିକ ଅଧୀନରେ ଏକାଧିକ ତହସିଲ (Tehsil) ଏବଂ ବ୍ଲକ ରହିଥାଏ । ତହସିଲର ଦାୟିତ୍ୱରେ ଜଣେ ତହସିଲଦାର (Tahasildar) ରହିଥାନ୍ତି । ବର୍ତ୍ତମାନ ସୁଦ୍ଧା ଓଡ଼ିଶାରେ ସମୁଦାୟ ୩ଟି ରାଜସ୍ୱ ଖଣ୍ଡ, ୩୦ଟି ଜିଲ୍ଲା, ୫୮ଟି ଉପଖଣ୍ଡ, ୩୧୭ଟି ତହସିଲ ଏବଂ ୩୧୪ଟି ପଞ୍ଚାୟତ ସମିତି (Blocks) ରହିଛି ।<ref>{{Cite web |url=http://orissa.gov.in/e-magazine/orissaannualreference/OR-Annual-2009/pdf/587-593.pdf |title=List of Districts |access-date=13 January 2012}}</ref> ନିମ୍ନଲିଖିତ ସାରଣୀରେ ଓଡ଼ିଶାର ସମସ୍ତ ୩୦ଟି ଜିଲ୍ଲାର ମାନଚିତ୍ର, ସଦର ମହକୁମା, ଆୟତନ, ଜନସଂଖ୍ୟା (୨୦୧୧ ଜନଗଣନା), ସାକ୍ଷରତା ହାର, ପଞ୍ଚାୟତ ସମିତି ଏବଂ ଗ୍ରାମ ପଞ୍ଚାୟତର ସବିଶେଷ ବିବରଣୀ ପ୍ରଦାନ କରାଯାଇଛି: {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center; font-family: sans-serif;" |- style="background-color:#2C3E50; color:white; font-size: 1.05em;" ! scope="col" | ମାନଚିତ୍ର ! scope="col" | ଜିଲ୍ଲା ! scope="col" | ସଦର ମହକୁମା ! scope="col" | ଆୟତନ (କି.ମି.<sup>୨</sup>) ! scope="col" | ଜନସଂଖ୍ୟା ! scope="col" | ସାକ୍ଷରତା ହାର ! scope="col" | ବ୍ଲକ ସଂଖ୍ୟା ! scope="col" | ଗ୍ରାମ ପଞ୍ଚାୟତ ! scope="col" | ଆର.ଟି.ଓ (RTO) |- style="background-color:#FDEEED;" | [[File:Angul in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ଅନୁଗୋଳ ଜିଲ୍ଲା|ଅନୁଗୋଳ]]''' || [[ଅନୁଗୁଳ|ଅନୁଗୋଳ]] || ୬,୩୭୫ || ୧୭,୯୬,୦୮୮ || ୭୭.୫୩% || ୦୮ || ୨୨୫ || OD-19 |- style="background-color:#FDF4ED;" | [[File:Cuttack in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[କଟକ ଜିଲ୍ଲା|କଟକ]]''' || [[କଟକ]] || ୩,୯୩୨ || ୩୭,୦୦,୫୦୩ || ୮୫.୫୦% || ୧୪ || ୩୭୩ || OD-05 |- style="background-color:#FDF8ED;" | [[File:Kalahandi in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[କଳାହାଣ୍ଡି ଜିଲ୍ଲା|କଳାହାଣ୍ଡି]]''' || [[ଭବାନିପାଟଣା]] || ୭,୯୨୦ || ୨୨,୨୩,୩୮୬ || ୫୯.୨୨% || ୧୩ || ୩୧୦ || OD-08 |- style="background-color:#FBFDED;" | [[File:Kandhamal in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[କନ୍ଧମାଳ ଜିଲ୍ଲା|କନ୍ଧମାଳ]]''' || [[ଫୁଲବାଣୀ]] || ୮,୦୨୧ || ୧୦,୩୩,୬୮୬ || ୬୪.୧୩% || ୧୨ || ୧୫୩ || OD-12 |- style="background-color:#F4FDED;" | [[File:Kendujhar in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[କେନ୍ଦୁଝର ଜିଲ୍ଲା|କେନ୍ଦୁଝର]]''' || [[କେନ୍ଦୁଝର]] || ୮,୩୦୩ || ୨୫,୪୦,୪୪୪ || ୬୮.୨୪% || ୧୩ || ୨୯୭ || OD-09 |- style="background-color:#EEFDED;" | [[File:Kendrapara in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[କେନ୍ଦ୍ରାପଡ଼ା ଜିଲ୍ଲା|କେନ୍ଦ୍ରାପଡ଼ା]]''' || [[କେନ୍ଦ୍ରାପଡ଼ା]] || ୨,୬୪୪ || ୨୦,୩୦,୯୧୦ || ୮୫.୧୫% || ୦୯ || ୨୪୯ || OD-29 |- style="background-color:#EEFDF4;" | [[File:Koraput in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[କୋରାପୁଟ ଜିଲ୍ଲା|କୋରାପୁଟ]]''' || [[କୋରାପୁଟ]] || ୮,୮୦୭ || ୧୯,୪୫,୩୦୩ || ୪୯.୨୧% || ୧୪ || ୨୪୦ || OD-10 |- style="background-color:#EEFDF9;" | [[File:Khordha in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ଖୋର୍ଦ୍ଧା ଜିଲ୍ଲା|ଖୋର୍ଦ୍ଧା]]''' || [[ଖୋର୍ଦ୍ଧା]] || ୨,୮୧୩ || ୩୧,୭୪,୮୫୯ || ୮୬.୮୮% || ୧୦ || ୧୯୦ || OD-02 / 33 |- style="background-color:#EEFAFD;" | [[File:Gajapati in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ଗଜପତି ଜିଲ୍ଲା|ଗଜପତି]]''' || [[ପାରଳାଖେମୁଣ୍ଡି]] || ୩,୮୫୦ || ୮,୧୪,୭୨୨ || ୫୩.୪୯% || ୦୭ || ୧୪୯ || OD-20 |- style="background-color:#EEF4FD;" | [[File:Ganjam in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ଗଞ୍ଜାମ ଜିଲ୍ଲା|ଗଞ୍ଜାମ]]''' || [[ଛତ୍ରପୁର]] || ୮,୦୭୧ || ୪୯,୭୫,୯୩୪ || ୭୧.୦୯% || ୨୨ || ୫୦୩ || OD-07 / 32 |- style="background-color:#EEEEFD;" | [[File:Jagatsinghpur in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ଜଗତସିଂହପୁର ଜିଲ୍ଲା|ଜଗତସିଂହପୁର]]''' || [[ଜଗତସିଂହପୁର]] || ୧,୭୫୯ || ୧୬,୦୩,୧୩୦ || ୮୬.୫୯% || ୦୮ || ୧୯୪ || OD-21 |- style="background-color:#F4EEFD;" | [[File:Jharsuguda in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ଝାରସୁଗୁଡ଼ା ଜିଲ୍ଲା|ଝାରସୁଗୁଡ଼ା]]''' || [[ଝାରସୁଗୁଡ଼ା]] || ୨,୦୮୧ || ୮,୧୭,୧୦୩ || ୭୮.୮୬% || ୦୫ || ୭୮ || OD-23 |- style="background-color:#F9EEFD;" | [[File:Dhenkanal in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ଢେଙ୍କାନାଳ ଜିଲ୍ଲା|ଢେଙ୍କାନାଳ]]''' || [[ଢେଙ୍କାନାଳ]] || ୪,୪୫୨ || ୧୬,୮୧,୮୬୪ || ୭୮.୭୬% || ୦୮ || ୨୧୨ || OD-06 |- style="background-color:#FDEEF8;" | [[File:Debagarh in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ଦେବଗଡ଼ ଜିଲ୍ଲା|ଦେବଗଡ଼]]''' || [[ଦେବଗଡ଼]] || ୨,୭୮୨ || ୪,୪୦,୬୫୪ || ୭୨.୫୭% || ୦୩ || ୭୦ || OD-28 |- style="background-color:#FDEEF3;" | [[File:Nabarangpur in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ନବରଙ୍ଗପୁର ଜିଲ୍ଲା|ନବରଙ୍ଗପୁର]]''' || [[ନବରଙ୍ଗପୁର]] || ୫,୨୯୪ || ୧୭,୨୧,୫୩୪ || ୪୬.୪୩% || ୧୦ || ୧୬୯ || OD-24 |- style="background-color:#FDF0ED;" | [[File:Nayagarh in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ନୟାଗଡ଼ ଜିଲ୍ଲା|ନୟାଗଡ଼]]''' || [[ନୟାଗଡ଼]] || ୩,୮୯୦ || ୧୩,୫୭,୫୩୩ || ୮୦.୪୨% || ୦୮ || ୧୯୪ || OD-25 |- style="background-color:#FDF3EC;" | [[File:Nuapada in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ନୂଆପଡ଼ା ଜିଲ୍ଲା|ନୂଆପଡ଼ା]]''' || [[ନୂଆପଡ଼ା]] || ୩,୮୫୨ || ୮,୬୦,୬୩୯ || ୫୭.୩୫% || ୦୫ || ୧୩୧ || OD-26 |- style="background-color:#FDF7EB;" | [[File:Puri in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ପୁରୀ ଜିଲ୍ଲା|ପୁରୀ]]''' || [[ପୁରୀ]] || ୩,୦୫୧ || ୨୩,୯୫,୨୧୦ || ୮୪.୬୭% || ୧୧ || ୨୬୮ || OD-13 |- style="background-color:#FAFDEB;" | [[File:Bargarh in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ବରଗଡ଼ ଜିଲ୍ଲା|ବରଗଡ଼]]''' || [[ବରଗଡ଼]] || ୫,୮୩୭ || ୨୦,୮୮,୬୩୨ || ୭୪.୬୨% || ୧୨ || ୨୪୮ || OD-17 |- style="background-color:#F1FDEB;" | [[File:Balangir in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ବଲାଙ୍ଗୀର ଜିଲ୍ଲା|ବଲାଙ୍ଗୀର]]''' || [[ବଲାଙ୍ଗୀର]] || ୬,୫୭୫ || ୨୩,୨୫,୦୮୬ || ୬୪.୭୨% || ୧୪ || ୨୮୫ || OD-03 |- style="background-color:#EBFDEE;" | [[File:Balasore in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ବାଲେଶ୍ୱର ଜିଲ୍ଲା|ବାଲେଶ୍ୱର]]''' || [[ବାଲେଶ୍ୱର]] || ୩,୬୩୪ || ୩୨,୭୧,୯୪୬ || ୭୯.୭୯% || ୧୨ || ୩୬୦ || OD-01 |- style="background-color:#EBFDF5;" | [[File:Boudh in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ବୌଦ୍ଧ ଜିଲ୍ଲା|ବୌଦ୍ଧ]]''' || [[ବୌଦ୍ଧ]] || ୩,୪୪୪ || ୬,୨୨,୦୩୯ || ୭୧.୬୧% || ୦୩ || ୬୯ || OD-27 |- style="background-color:#EBFDFB;" | [[File:Bhadrak in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ଭଦ୍ରକ ଜିଲ୍ଲା|ଭଦ୍ରକ]]''' || [[ଭଦ୍ରକ]] || ୨,୫୦୫ || ୨୧,୨୩,୯୩୬ || ୮୨.୭୮% || ୦୭ || ୨୧୮ || OD-22 |- style="background-color:#EBF6FD;" | [[File:Mayurbhanj in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ମୟୂରଭଞ୍ଜ ଜିଲ୍ଲା|ମୟୂରଭଞ୍ଜ]]''' || [[ବାରିପଦା]] || ୧୦,୪୧୮ || ୩୫,୫୨,୮୩୧ || ୬୩.୧୭% || ୨୬ || ୪୦୪ || OD-11 |- style="background-color:#EBEFFD;" | [[File:Malkangiri in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ମାଲକାନଗିରି ଜିଲ୍ଲା|ମାଲକାନଗିରି]]''' || [[ମାଲକାନଗିରି]] || ୫,୭୯୧ || ୮,୬୪,୬୦୧ || ୪୮.୫୪% || ୦୭ || ୧୧୧ || OD-30 |- style="background-color:#EFEBFD;" | [[File:Jajpur in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ଯାଜପୁର ଜିଲ୍ଲା|ଯାଜପୁର]]''' || [[ଯାଜପୁର]] || ୨,୮୮୮ || ୨୫,୭୬,୩୪୧ || ୮୦.୧୩% || ୧୦ || ୩୧୧ || OD-34 |- style="background-color:#F6EBFD;" | [[File:Rayagada in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ରାୟଗଡ଼ା ଜିଲ୍ଲା|ରାୟଗଡ଼ା]]''' || [[ରାୟଗଡ଼ା]] || ୭,୦୭୪ || ୧୩,୬୪,୭୫୫ || ୪୯.୭୬% || ୧୧ || ୧୮୦ || OD-18 |- style="background-color:#FDEBF8;" | [[File:Sambalpur in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ସମ୍ବଲପୁର ଜିଲ୍ଲା|ସମ୍ବଲପୁର]]''' || [[ସମ୍ବଲପୁର]] || ୬,୭୦୨ || ୧୪,୬୭,୯୫୦ || ୭୬.୨୨% || ୦୯ || ୧୩୮ || OD-15 |- style="background-color:#FDEBF1;" | [[File:Subarnapur in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ସୋନପୁର ଜିଲ୍ଲା|ସୁବର୍ଣ୍ଣପୁର]]''' || [[ସୁବର୍ଣ୍ଣପୁର]] || ୨,୨୮୫ || ୮,୬୦,୩୫୯ || ୭୪.୪୨% || ୦୬ || ୧୦୯ || OD-31 |- style="background-color:#fdebf2;" | [[File:Sundargarh in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ସୁନ୍ଦରଗଡ଼ ଜିଲ୍ଲା|ସୁନ୍ଦରଗଡ଼]]''' || [[ସୁନ୍ଦରଗଡ଼]] || ୯,୭୧୨ || ୨୯,୫୧,୭୪୭ || ୭୩.୩୪% || ୧୭ || ୨୬୨ || OD-14 / 16 |} == ଆଧାର == {{reflist}} == ଇତିହାସ ଓ ପୁନର୍ଗଠନ == ୧୯୩୬ ମସିହା ଅପ୍ରେଲ ୧ ତାରିଖରେ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଓଡ଼ିଶା ପ୍ରାନ୍ତ ଗଠନ ହେବାଠାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ଆଜି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରାଜ୍ୟର ପ୍ରଶାସନିକ ମାନଚିତ୍ରରେ ଅନେକ ପରିବର୍ତ୍ତନ ହୋଇଛି । ପ୍ରଶାସନିକ ବିକେନ୍ଦ୍ରୀକରଣ ଏବଂ ସାଧାରଣ ଲୋକଙ୍କ ନିକଟରେ ସରକାରୀ ସେବା ଦ୍ରୁତ ଗତିରେ ପହଞ୍ଚାଇବା ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ବିଭିନ୍ନ ସମୟରେ ଜିଲ୍ଲାଗୁଡ଼ିକର ପୁନର୍ଗଠନ କରାଯାଇଛି । === ଐତିହାସିକ ପୁନର୍ଗଠନ କ୍ରମ === ନିମ୍ନଲିଖିତ ସାରଣୀରେ ଓଡ଼ିଶାର ଜିଲ୍ଲା ଗଠନର ଐତିହାସିକ କ୍ରମବିକାଶକୁ ଦର୍ଶାଯାଇଛି: {| class="wikitable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center; font-family: sans-serif; margin-bottom: 20px;" |- style="background-color:#4A90E2; color:white; font-size: 1.1em;" ! scope="col" style="width:20%;" | ସମୟକାଳ / ମସିହା ! scope="col" style="width:20%;" | ମୋଟ ଜିଲ୍ଲା ସଂଖ୍ୟା ! scope="col" style="width:60%;" | ସବିଶେଷ ବିବରଣୀ ଓ କାରଣ |- style="background-color:#F4F9FF;" | '''୧ ଅପ୍ରେଲ ୧୯୩୬''' | '''୬ ଗୋଟି''' | ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଓଡ଼ିଶା ପ୍ରାନ୍ତ ଗଠନ ସମୟରେ କେବଳ ୬ଟି ଜିଲ୍ଲା ଥିଲା । ସେଗୁଡ଼ିକ ହେଲା: କଟକ, ପୁରୀ, ବାଲେଶ୍ୱର, ସମ୍ବଲପୁର, କୋରାପୁଟ ଏବଂ ଗଞ୍ଜାମ । |- style="background-color:#EBF3FB;" | '''୧୯୪୮ – ୧୯୪୯''' | '''୧୩ ଗୋଟି''' | ଭାରତ ସ୍ୱାଧୀନ ହେବା ପରେ ଓଡ଼ିଶା ସହିତ ଆଖପାଖର ଦେଶୀୟ ଗଡ଼ଜାତ ରାଜ୍ୟଗୁଡ଼ିକର ମିଶ୍ରଣ ଘଟିଥିଲା, ଯାହା ଫଳରେ ନୂତନ ୭ଟି ଜିଲ୍ଲା ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଥିଲା । |- style="background-color:#F4F9FF;" | '''୧୯୯୨ – ୧୯୯୩''' | '''୩୦ ଗୋଟି''' | ତତ୍କାଳୀନ ମୁଖ୍ୟମନ୍ତ୍ରୀ [[ବିଜୁ ପଟ୍ଟନାୟକ]]ଙ୍କ ସରକାର ଅମଳରେ ପୁରୁଣା ୧୩ଟି ବୃହତ୍ ଜିଲ୍ଲାକୁ ବିଭାଜନ କରି ୩୦ ଗୋଟି ଜିଲ୍ଲାରେ ପରିଣତ କରାଯାଇଥିଲା । |} === ବର୍ତ୍ତମାନର ପ୍ରଶାସନିକ ରୂପରେଖ === ଶାସନ ବ୍ୟବସ୍ଥାକୁ ସୁଚାରୁରୂପେ ପରିଚାଳନା କରିବା ପାଇଁ ରାଜ୍ୟକୁ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରଶାସନିକ ଏକକରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇଛି: {| class="wikitable" style="width:80%; border-collapse:collapse; text-align:center; font-family: sans-serif; margin: 0 auto 20px auto;" |- style="background-color:#50C878; color:white; font-size: 1.1em;" ! scope="col" | ପ୍ରଶାସନିକ ଏକକ (Administrative Unit) ! scope="col" | ସର୍ବମୋଟ ସଂଖ୍ୟା |- style="background-color:#F4FFF8;" | '''ରାଜସ୍ୱ ଖଣ୍ଡ (Revenue Divisions)''' | ୩ |- style="background-color:#E9F9EE;" | '''ଜିଲ୍ଲା (Districts)''' | ୩୦ |- style="background-color:#F4FFF8;" | '''ଉପଖଣ୍ଡ (Sub-divisions)''' | ୫୮ |- style="background-color:#E9F9EE;" | '''ତହସିଲ (Tehsils)''' | ୩୧୭ |- style="background-color:#F4FFF8;" | '''ପଞ୍ଚାୟତ ସମିତି / ବ୍ଲକ (Blocks)''' | ୩୧୪ |} === ଭୌଗୋଳିକ ଏବଂ ଜନସାଂଖ୍ୟିକ ବିଶେଷତ୍ୱ === ଆୟତନ ଏବଂ ଜନସଂଖ୍ୟା ଦୃଷ୍ଟିରୁ ଓଡ଼ିଶାର ଜିଲ୍ଲାଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ତାରତମ୍ୟ ନିମ୍ନରେ ପ୍ରଦତ୍ତ କରାଗଲା: {| class="wikitable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center; font-family: sans-serif;" |- style="background-color:#E67E22; color:white; font-size: 1.1em;" ! scope="col" style="width:25%;" | ବର୍ଗ ! scope="col" style="width:25%;" | ସର୍ବୋଚ୍ଚ / ବୃହତ୍ତମ ଜିଲ୍ଲା ! scope="col" style="width:25%;" | ସର୍ବନିମ୍ନ / କ୍ଷୁଦ୍ରତମ ଜିଲ୍ଲା ! scope="col" style="width:25%;" | ସୂଚନା |- style="background-color:#FFF8F0;" | '''ଭୌଗୋଳିକ ଆୟତନ ଦୃଷ୍ଟିରୁ''' | '''[[ମୟୂରଭଞ୍ଜ ଜିଲ୍ଲା|ମୟୂରଭଞ୍ଜ]]'''<br /><small>(୧୦,୪୧୮ ବର୍ଗ କି.ମି.)</small> | '''[[ଜଗତସିଂହପୁର ଜିଲ୍ଲା|ଜଗତସିଂହପୁର]]'''<br /><small>(୧,୭୫୯ ବର୍ଗ କି.ମି.)</small> | ଆୟତନ ଆଧାରରେ ରାଜ୍ୟର ଭୌଗୋଳିକ ବିସ୍ତାର । |- style="background-color:#FEF2E4;" | '''ଜନସଂଖ୍ୟା ଦୃଷ୍ଟିରୁ''' | '''[[ଗଞ୍ଜାମ ଜିଲ୍ଲା|ଗଞ୍ଜାମ]]'''<br /><small>(ସର୍ବାଧିକ ଜନବହୁଳ)</small> | '''[[ଦେବଗଡ଼ ଜିଲ୍ଲା|ଦେବଗଡ଼]]'''<br /><small>(ସର୍ବନିମ୍ନ ଜନସଂଖ୍ୟା)</small> | ୨୦୧୧ ଜନଗଣନା ତଥ୍ୟ ଉପରେ ଆଧାରିତ । |} ନିମ୍ନଲିଖିତ ସାରଣୀରେ ଓଡ଼ିଶାର ସମସ୍ତ ୩୦ଟି ଜିଲ୍ଲାର ଭୌଗୋଳିକ ଏବଂ ପ୍ରଶାସନିକ ତଥ୍ୟ ସବିଶେଷ ଭାବେ ପ୍ରଦାନ କରାଯାଇଛି: == ରାଜସ୍ୱ ଖଣ୍ଡ ଅନୁଯାୟୀ ଜିଲ୍ଲାଗୁଡ଼ିକର ତାଲିକା == [[File:Odisha districts map.svg|thumb|400x400px|ଓଡ଼ିଶାର ଜିଲ୍ଲା ମାନଚିତ୍ର । <br />{{Legend|darkblue|ଉତ୍ତରାଞ୍ଚଳ ରାଜସ୍ୱ ଖଣ୍ଡ}} {{Legend|gold|କେନ୍ଦ୍ରାଞ୍ଚଳ ରାଜସ୍ୱ ଖଣ୍ଡ}} {{Legend|maroon|ଦକ୍ଷିଣାଞ୍ଚଳ ରାଜସ୍ୱ ଖଣ୍ଡ}}]] ପ୍ରଶାସନିକ ସୁବିଧା ତଥା ଶାସନ ବ୍ୟବସ୍ଥାକୁ ସୁଦୃଢ଼ କରିବା ପାଇଁ ଓଡ଼ିଶାର ୩୦ଟି ଜିଲ୍ଲାକୁ ୩ଟି ପୃଥକ '''ରାଜସ୍ୱ ଖଣ୍ଡ''' (Revenue Divisions) ରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇଛି । ସେଗୁଡ଼ିକ ହେଲା— କେନ୍ଦ୍ରାଞ୍ଚଳ, ଉତ୍ତରାଞ୍ଚଳ ଏବଂ ଦକ୍ଷିଣାଞ୍ଚଳ ରାଜସ୍ୱ ଖଣ୍ଡ, ଯାହାର ସଦର ମହକୁମା ଯଥାକ୍ରମେ [[କଟକ]], [[ସମ୍ବଲପୁର]] ଏବଂ [[ବ୍ରହ୍ମପୁର]]ଠାରେ ଅବସ୍ଥିତ । ପ୍ରତ୍ୟେକ ରାଜସ୍ୱ ଖଣ୍ଡ ଅଧୀନରେ ୧୦ଟି ଲେଖାଏଁ ଜିଲ୍ଲା ରହିଛି । ପ୍ରତି ରାଜସ୍ୱ ଖଣ୍ଡର ମୁଖ୍ୟ ଭାବରେ ଜଣେ '''ରାଜସ୍ୱ ଖଣ୍ଡାଧିକାରୀ''' ବା ଆର.ଡି.ସି. (RDC - Revenue Divisional Commissioner) ଦାୟିତ୍ୱ ତୁଲାଇଥାନ୍ତି, ଯିଏକି [[ଭାରତୀୟ ପ୍ରଶାସନିକ ସେବା]] (IAS) ର ଜଣେ ବରିଷ୍ଠ ପଦାଧିକାରୀ ଅଟନ୍ତି । ପ୍ରଶାସନିକ ଢାଞ୍ଚାରେ ଆର.ଡି.ସି.ଙ୍କ ସ୍ଥାନ ଜିଲ୍ଲା ପ୍ରଶାସନ ଏବଂ ରାଜ୍ୟ ସଚିବାଳୟ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ସମନ୍ୱୟକାରୀ ସଂଯୋଜକ ଭାବରେ ରହିଥାଏ । ରାଜସ୍ୱ ଖଣ୍ଡ ଅନୁଯାୟୀ ଓଡ଼ିଶାର ୩୦ଟି ଜିଲ୍ଲାର ତାଲିକା ନିମ୍ନରେ ପ୍ରଦାନ କରାଗଲା: {| class="wikitable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center; font-family: sans-serif;" |- ! scope="col" style="background-color:#2980B9; color:white; font-size: 1.1em; width:33%; padding: 12px;" | ଉତ୍ତରାଞ୍ଚଳ ରାଜସ୍ୱ ଖଣ୍ଡ<br /><small>(ସଦର ମହକୁମା – ସମ୍ବଲପୁର)</small> ! scope="col" style="background-color:#F39C12; color:white; font-size: 1.1em; width:33%; padding: 12px;" | କେନ୍ଦ୍ରାଞ୍ଚଳ ରାଜସ୍ୱ ଖଣ୍ଡ<br /><small>(ସଦର ମହକୁମା – କଟକ)</small> ! scope="col" style="background-color:#C0392B; color:white; font-size: 1.1em; width:33%; padding: 12px;" | ଦକ୍ଷିଣାଞ୍ଚଳ ରାଜସ୍ୱ ଖଣ୍ଡ<br /><small>(ସଦର ମହକୁମା – ବ୍ରହ୍ମପୁର)</small> |- style="vertical-align: top; text-align:left; background-color:#FAFAFA; font-size: 1.05em;" | style="padding: 15px;" | * [[ଅନୁଗୋଳ ଜିଲ୍ଲା|ଅନୁଗୋଳ]] * [[କେନ୍ଦୁଝର ଜିଲ୍ଲା|କେନ୍ଦୁଝର]] * [[ଝାରସୁଗୁଡ଼ା ଜିଲ୍ଲା|ଝାରସୁଗୁଡ଼ା]] * [[ଢେଙ୍କାନାଳ ଜିଲ୍ଲା|ଢେଙ୍କାନାଳ]] * [[ଦେବଗଡ଼ ଜିଲ୍ଲା|ଦେବଗଡ଼]] * [[ବରଗଡ଼ ଜିଲ୍ଲା|ବରଗଡ଼]] * [[ବଲାଙ୍ଗୀର ଜିଲ୍ଲା|ବଲାଙ୍ଗୀର]] * [[ସମ୍ବଲପୁର ଜିଲ୍ଲା|ସମ୍ବଲପୁର]] * [[ସୁନ୍ଦରଗଡ଼ ଜିଲ୍ଲା|ସୁନ୍ଦରଗଡ଼]] * [[ସୋନପୁର ଜିଲ୍ଲା|ସୁବର୍ଣ୍ଣପୁର]] | style="padding: 15px;" | * [[କଟକ ଜିଲ୍ଲା|କଟକ]] * [[କେନ୍ଦ୍ରାପଡ଼ା ଜିଲ୍ଲା|କେନ୍ଦ୍ରାପଡ଼ା]] * [[ଖୋର୍ଦ୍ଧା ଜିଲ୍ଲା|ଖୋର୍ଦ୍ଧା]] * [[ଜଗତସିଂହପୁର ଜିଲ୍ଲା|ଜଗତସିଂହପୁର]] * [[ନୟାଗଡ଼ ଜିଲ୍ଲା|ନୟାଗଡ଼]] * [[ପୁରୀ ଜିଲ୍ଲା|ପୁରୀ]] * [[ବାଲେଶ୍ୱର ଜିଲ୍ଲା|ବାଲେଶ୍ୱର]] * [[ଭଦ୍ରକ ଜିଲ୍ଲା|ଭଦ୍ରକ]] * [[ମୟୂରଭଞ୍ଜ ଜିଲ୍ଲା|ମୟୂରଭଞ୍ଜ]] * [[ଯାଜପୁର ଜିଲ୍ଲା|ଯାଜପୁର]] | style="padding: 15px;" | * [[କନ୍ଧମାଳ ଜିଲ୍ଲା|କନ୍ଧମାଳ]] * [[କଳାହାଣ୍ଡି ଜିଲ୍ଲା|କଳାହାଣ୍ଡି]] * [[କୋରାପୁଟ ଜିଲ୍ଲା|କୋରାପୁଟ]] * [[ଗଜପତି ଜିଲ୍ଲା|ଗଜପତି]] * [[ଗଞ୍ଜାମ ଜିଲ୍ଲା|ଗଞ୍ଜାମ]] * [[ନବରଙ୍ଗପୁର ଜିଲ୍ଲା|ନବରଙ୍ଗପୁର]] * [[ନୂଆପଡ଼ା ଜିଲ୍ଲା|ନୂଆପଡ଼ା]] * [[ବୌଦ୍ଧ ଜିଲ୍ଲା|ବୌଦ୍ଧ]] * [[ମାଲକାନଗିରି ଜିଲ୍ଲା|ମାଲକାନଗିରି]] * [[ରାୟଗଡ଼ା ଜିଲ୍ଲା|ରାୟଗଡ଼ା]] |} == ପ୍ରଶାସନ ଓ ପରିଚାଳନା == ଜିଲ୍ଲାର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ପ୍ରଶାସନିକ ଅଧିକାରୀ ଭାବରେ ଜଣେ ଭାରତୀୟ ପ୍ରଶାସନିକ ସେବା (IAS) ଅଧିକାରୀ 'ଜିଲ୍ଲାପାଳ ତଥା ଜିଲ୍ଲା ଦଣ୍ଡାଧିକାରୀ' (Collector & District Magistrate) ରୂପେ ନିଯୁକ୍ତ ହୋଇଥାନ୍ତି । ରାଜସ୍ୱ ଆଦାୟ ଏବଂ ଜିଲ୍ଲାର ସାମଗ୍ରିକ ବିକାଶ ଓ ପରିଚାଳନା ତାଙ୍କର ପ୍ରାଥମିକ ଦାୟିତ୍ୱ । ସେହିପରି ଜିଲ୍ଲାରେ ଆଇନଶୃଙ୍ଖଳା ରକ୍ଷା କରିବା ନିମନ୍ତେ ଭାରତୀୟ ପୋଲିସ ସେବା (IPS) ର ଜଣେ ଅଧିକାରୀ 'ଆରକ୍ଷୀ ଅଧୀକ୍ଷକ' (SP) ଭାବରେ ଦାୟିତ୍ୱ ତୁଲାଇଥାନ୍ତି । ଓଡ଼ିଶାର ୩୦ଟି ଜିଲ୍ଲାକୁ ଶାସନଗତ ସୁବିଧା ପାଇଁ '''୫୮ ଗୋଟି ଉପଖଣ୍ଡ''' (Sub-divisions) ରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇଛି । ପ୍ରତ୍ୟେକ ଉପଖଣ୍ଡର ଦାୟିତ୍ୱ 'ଉପଜିଲ୍ଲାପାଳ' (Sub-Collector & Sub-Divisional Magistrate) ଙ୍କ ହାତରେ ନ୍ୟସ୍ତ ଥାଏ । ଏହି ଉପଖଣ୍ଡଗୁଡ଼ିକ ପୁଣି ବ୍ଲକ (ପଞ୍ଚାୟତ ସମିତି) ଏବଂ ପୌରାଞ୍ଚଳ (ULBs - ମହାନଗର ନିଗମ, ପୌରପାଳିକା ଏବଂ ଏନ.ଏ.ସି) ରେ ବିଭକ୍ତ ହୋଇଥାଏ । ନିମ୍ନଲିଖିତ ସାରଣୀରେ ଓଡ଼ିଶାର ସମସ୍ତ ୩୦ଟି ଜିଲ୍ଲାର ଉପଖଣ୍ଡ, ପୌରାଞ୍ଚଳ ଏବଂ ବ୍ଲକଗୁଡ଼ିକର ସବିଶେଷ ନାମାବଳୀ ପ୍ରଦାନ କରାଯାଇଛି: {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:left; font-family: sans-serif;" |- style="background-color:#2C3E50; color:white; font-size: 1.05em; text-align:center;" ! scope="col" style="width:15%;" | ଜିଲ୍ଲା ! scope="col" style="width:20%;" | ଉପଖଣ୍ଡ (Sub-divisions) ! scope="col" style="width:30%;" | ପୌରାଞ୍ଚଳ (ULBs) ! scope="col" style="width:35%;" | ବ୍ଲକ ସମୂହ (Blocks) |- style="background-color:#FDEEED;" | '''[[ଅନୁଗୋଳ ଜିଲ୍ଲା|ଅନୁଗୋଳ]]''' | • ଅନୁଗୋଳ<br />• ଆଠମଲ୍ଲିକ<br />• ପାଲଲହଡ଼ା<br />• ତାଳଚେର | ଅନୁଗୋଳ (ପୌ), ତାଳଚେର (ପୌ), ଆଠମଲ୍ଲିକ (ଏନଏସି) | ଅନୁଗୋଳ, ଆଠମଲ୍ଲିକ, ଛେଣ୍ଡିପଦା, କିଶୋରନଗର, ପାଲଲହଡ଼ା, ବନ୍ତଳା, କଣିହାଁ, ତାଳଚେର (ମୋଟ ୮) |- style="background-color:#FDF4ED;" | '''[[କଟକ ଜିଲ୍ଲା|କଟକ]]''' | • ଆଠଗଡ଼<br />• ବାଙ୍କୀ<br />• କଟକ | କଟକ (ମ.ନି), ଚୌଦ୍ୱାର (ପୌ), ବାଙ୍କୀ (ଏନଏସି), ଆଠଗଡ଼ (ଏନଏସି) | ଆଠଗଡ଼, ବାଙ୍କୀ, ବାଙ୍କୀ-ଡମପଡ଼ା, ବାରଙ୍ଗ, କଟକ ସଦର, କଣ୍ଟାପଡ଼ା, ମାହାଙ୍ଗା, ନିଶ୍ଚିନ୍ତକୋଇଲି, ନରସିଂହପୁର, ନିଆଳି, ସାଲେପୁର, ଟାଙ୍ଗୀ-ଚୌଦ୍ୱାର, ତିଗିରିଆ, ବଡ଼ମ୍ବା (ମୋଟ ୧୪) |- style="background-color:#FDF8ED;" | '''[[କଳାହାଣ୍ଡି ଜିଲ୍ଲା|କଳାହାଣ୍ଡି]]''' | • ଭବାନିପାଟଣା<br />• ଧର୍ମଗଡ଼ | ଭବାନିପାଟଣା (ପୌ), କେସିଙ୍ଗା (ଏନଏସି), ଧର୍ମଗଡ଼ (ଏନଏସି), ଜୁନାଗଡ଼ (ଏନଏସି) | ଭବାନିପାଟଣା, ଧର୍ମଗଡ଼, ଗୋଲାମୁଣ୍ଡା, ଜୁନାଗଡ଼, କଲମପୁର, କର୍ଲାମୁଣ୍ଡା, କୋକସରା, ଲାଞ୍ଜିଗଡ଼, କେସିଙ୍ଗା, ମଦନପୁର-ରାମପୁର, ନର୍ଲା, ଥୁଆମୂଳ ରାମପୁର, ଜୟପାଟଣା (ମୋଟ ୧୩) |- style="background-color:#FBFDED;" | '''[[କନ୍ଧମାଳ ଜିଲ୍ଲା|କନ୍ଧମାଳ]]''' | • ବାଲିଗୁଡ଼ା<br />• ଫୁଲବାଣୀ | ଫୁଲବାଣୀ (ପୌ), ଜି. ଉଦୟଗିରି (ଏନଏସି), ବାଲିଗୁଡ଼ା (ଏନଏସି) | ଫୁଲବାଣୀ, ବାଲିଗୁଡ଼ା, ଚକାପାଦ, ଦାରିଙ୍ଗବାଡ଼ି, ଜି. ଉଦୟଗିରି, ଖଜୁରିପଡ଼ା, କୋଟଗଡ଼, କେ. ନୂଆଗାଁ, ଫିରିଙ୍ଗିଆ, ରାଇକିଆ, ଟିକାବାଲି, ତୁମୁଡ଼ିବନ୍ଧ (ମୋଟ ୧୨) |- style="background-color:#F4FDED;" | '''[[କେନ୍ଦୁଝର ଜିଲ୍ଲା|କେନ୍ଦୁଝର]]''' | • ଆନନ୍ଦପୁର<br />• ଚମ୍ପୁଆ<br />• କେନ୍ଦୁଝର | କେନ୍ଦୁଝରଗଡ଼ (ପୌ), ଯୋଡ଼ା (ପୌ), ଆନନ୍ଦପୁର (ପୌ), ବଡ଼ବିଲ (ପୌ), ଚମ୍ପୁଆ (ଏନଏସି) | କେନ୍ଦୁଝର ସଦର, ଆନନ୍ଦପୁର, ବାଂଶପାଳ, ଚମ୍ପୁଆ, ଘସିପୁରା, ଘଟଗାଁ, ହାଟଡିହି, ଝୁମ୍ପୁରା, ଯୋଡ଼ା, ପାଟଣା, ସାହାରପଡ଼ା, ତେଲକୋଇ, ହରିଚନ୍ଦନପୁର (ମୋଟ ୧୩) |- style="background-color:#EEFDED;" | '''[[କେନ୍ଦ୍ରାପଡ଼ା ଜିଲ୍ଲା|କେନ୍ଦ୍ରାପଡ଼ା]]''' | • କେନ୍ଦ୍ରାପଡ଼ା | କେନ୍ଦ୍ରାପଡ଼ା (ପୌ), ପଟ୍ଟାମୁଣ୍ଡାଇ (ପୌ) | ଆଳି, ଡେରାବିଶ, ଗରଦପୁର, କେନ୍ଦ୍ରାପଡ଼ା, ମହାକାଳପଡ଼ା, ମାର୍ଶାଘାଇ, ପଟ୍ଟାମୁଣ୍ଡାଇ, ରାଜକନିକା, ରାଜନଗର (ମୋଟ ୯) |- style="background-color:#EEFDF4;" | '''[[କୋରାପୁଟ ଜିଲ୍ଲା|କୋରାପୁଟ]]''' | • ଜୟପୁର<br />• କୋରାପୁଟ | ଜୟପୁର (ପୌ), କୋରାପୁଟ (ପୌ), ସୁନାବେଡ଼ା (ପୌ), କୋଟପାଡ଼ (ଏନଏସି) | କୋରାପୁଟ, ବନ୍ଧୁଗାଁ, ଭୈରବସିଂହପୁର, ବୋରିଗୁମ୍ମା, ଦଶମନ୍ତପୁର, ଜୟପୁର, କୋଟପାଡ଼, କୁନ୍ଦ୍ରା, ଲମତାପୁଟ, ଲକ୍ଷ୍ମୀପୁର, ନନ୍ଦପୁର, ନାରାୟଣପାଟଣା, ପଟ୍ଟାଙ୍ଗି, ସେମିଳିଗୁଡ଼ା (ମୋଟ ୧୪) |- style="background-color:#EEFDF9;" | '''[[ଖୋର୍ଦ୍ଧା ଜିଲ୍ଲା|ଖୋର୍ଦ୍ଧା]]''' | • ଭୁବନେଶ୍ୱର<br />• ଖୋର୍ଦ୍ଧା | ଭୁବନେଶ୍ୱର (ମ.ନି), ଖୋର୍ଦ୍ଧା (ପୌ), ଜଟଣୀ (ପୌ), ବାଣପୁର (ଏନଏସି), ବାଲୁଗାଁ (ଏନଏସି) | ଭୁବନେଶ୍ୱର, ବାଲିଅନ୍ତା, ବାଲିପାଟଣା, ଜଟଣୀ, ଖୋର୍ଦ୍ଧା ସଦର, ବାଣପୁର, ବେଗୁନିଆ, ବୋଲଗଡ଼, ଚିଲିକା, ଟାଙ୍ଗୀ (ମୋଟ ୧୦) |- style="background-color:#EEFAFD;" | '''[[ଗଜପତି ଜିଲ୍ଲା|ଗଜପତି]]''' | • ପାରଳାଖେମୁଣ୍ଡି | ପାରଳାଖେମୁଣ୍ଡି (ପୌ), କାଶୀନଗର (ଏନଏସି) | ଗୋଷାଣୀ, ଗୁମ୍ମା, କାଶୀନଗର, ମୋହନା, ନୂଆଗଡ଼, ଆର. ଉଦୟଗିରି, ରାୟଗଡ଼ (ମୋଟ ୭) |- style="background-color:#EEF4FD;" | '''[[ଗଞ୍ଜାମ ଜିଲ୍ଲା|ଗଞ୍ଜାମ]]''' | • ବ୍ରହ୍ମପୁର<br />• ଭଞ୍ଜନଗର<br />• ଛତ୍ରପୁର | ବ୍ରହ୍ମପୁର (ମ.ନି), ହିଞ୍ଜିଳିକାଟୁ (ପୌ), ଛତ୍ରପୁର (ଏନଏସି), ଭଞ୍ଜନଗର (ଏନଏସି), ଆସିକା, ଗୋପାଳପୁର ଇତ୍ୟାଦି ୧୮ଟି ଏନଏସି | ଛତ୍ରପୁର, ଗଞ୍ଜାମ, ଖଲ୍ଲିକୋଟ, ପୁରୁଷୋତ୍ତମପୁର, ପୋଲସରା, ହିଞ୍ଜିଳିକାଟୁ, ଆସିକା, ବେଲଗୁଣ୍ଠା, ଭଞ୍ଜନଗର, ବୁଗୁଡ଼ା, ଜଗନ୍ନାଥପ୍ରସାଦ, ସୋରଡ଼ା ଇତ୍ୟାଦି (ମୋଟ ୨୨) |- style="background-color:#EEEEFD;" | '''[[ଜଗତସିଂହପୁର ଜିଲ୍ଲା|ଜଗତସିଂହପୁର]]''' | • ଜଗତସିଂହପୁର | ଜଗତସିଂହପୁର (ପୌ), ପାରାଦୀପ (ପୌ) | ବାଲିକୁଦା, ବିରିଡ଼ି, ଏରସମା, ଜଗତସିଂହପୁର, କୁଜଙ୍ଗ, ନାଉଗାଁ, ରଘୁନାଥପୁର, ତିର୍ତ୍ତୋଲ (ମୋଟ ୮) |- style="background-color:#F4EEFD;" | '''[[ଝାରସୁଗୁଡ଼ା ଜିଲ୍ଲା|ଝାରସୁଗୁଡ଼ା]]''' | • ଝାରସୁଗୁଡ଼ା | ଝାରସୁଗୁଡ଼ା (ପୌ), ବ୍ରଜରାଜନଗର (ପୌ), ବେଲପାହାଡ଼ (ପୌ) | ଝାରସୁଗୁଡ଼ା, କିର୍ମିରା, କୋଲାବିରା, ଲଇକେରା, ଲଖନପୁର (ମୋଟ ୫) |- style="background-color:#F9EEFD;" | '''[[ଢେଙ୍କାନାଳ ଜିଲ୍ଲା|ଢେଙ୍କାନାଳ]]''' | • ଢେଙ୍କାନାଳ<br />• ହିନ୍ଦୋଳ<br />• କାମାକ୍ଷାନଗର | ଢେଙ୍କାନାଳ (ପୌ), କାମାକ୍ଷାନଗର (ଏନଏସି), ହିନ୍ଦୋଳ (ଏନଏସି), ଭୁବନ (ଏନଏସି) | ଢେଙ୍କାନାଳ ସଦର, ଗଁଦିଆ, ଓଡ଼ାପଡ଼ା, ହିନ୍ଦୋଳ, କାମାକ୍ଷାନଗର, ଭୁବନ, ପରଜଙ୍ଗ, କଙ୍କଡ଼ାହାଡ଼ (ମୋଟ ୮) |- style="background-color:#FDEEF8;" | '''[[ଦେବଗଡ଼ ଜିଲ୍ଲା|ଦେବଗଡ଼]]''' | • ଦେବଗଡ଼ | ଦେବଗଡ଼ (ପୌ) | ବାରକୋଟ, ରିଆମାଳ, ତିଳେଇବଣି (ମୋଟ ୩) |- style="background-color:#FDEEF3;" | '''[[ନବରଙ୍ଗପୁର ଜିଲ୍ଲା|ନବରଙ୍ଗପୁର]]''' | • ନବରଙ୍ଗପୁର | ନବରଙ୍ଗପୁର (ପୌ), ଉମରକୋଟ (ପୌ) | ଚନ୍ଦାହାଣ୍ଡି, ଡାବୁଗାଁ, ଝରିଗାଁ, କୋଷାଗୁମୁଡ଼ା, ନବରଙ୍ଗପୁର, ନନ୍ଦାହାଣ୍ଡି, ପାପଡ଼ାହାଣ୍ଡି, ରାଇଘର, ତେନ୍ତୁଳିଖୁଣ୍ଟି, ଉମରକୋଟ (ମୋଟ ୧୦) |- style="background-color:#FDF0ED;" | '''[[ନୟାଗଡ଼ ଜିଲ୍ଲା|ନୟାଗଡ଼]]''' | • ନୟାଗଡ଼ | ନୟାଗଡ଼ (ପୌ), ଖଣ୍ଡପଡ଼ା (ଏନଏସି), ଦଶପଲ୍ଲା (ଏନଏସି), ରଣପୁର (ଏନଏସି) | ଭାପୁର, ଦଶପଲ୍ଲା, ଗଣିଆ, ଖଣ୍ଡପଡ଼ା, ନୟାଗଡ଼ ସଦର, ନୂଆଗାଁ, ଓଡ଼ଗାଁ, ରଣପୁର (ମୋଟ ୮) |- style="background-color:#FDF3EC;" | '''[[ନୂଆପଡ଼ା ଜିଲ୍ଲା|ନୂଆପଡ଼ା]]''' | • ନୂଆପଡ଼ା | ଖରିଆର ରୋଡ୍ (ଏନଏସି), ଖରିଆର (ଏନଏସି), ନୂଆପଡ଼ା (ଏନଏସି) | ବୋଡ଼େନ, ଖରିଆର, କୋମନା, ନୂଆପଡ଼ା, ସିନାପାଲି (ମୋଟ ୫) |- style="background-color:#FDF7EB;" | '''[[ପୁରୀ ଜିଲ୍ଲା|ପୁରୀ]]''' | • ପୁରୀ | ପୁରୀ (ପୌ), କୋଣାର୍କ (ଏନଏସି), ନିମାପଡ଼ା (ଏନଏସି), ପିପିଲି (ଏନଏସି) | ଅସ୍ତରଙ୍ଗ, ବ୍ରହ୍ମଗିରି, ଡେଲାଙ୍ଗ, ଗୋପ, କାକଟପୁର, କଣାସ, କୃଷ୍ଣପ୍ରସାଦ, ନିମାପଡ଼ା, ପିପିଲି, ପୁରୀ ସଦର, ସତ୍ୟବାଦୀ (ମୋଟ ୧୧) |- style="background-color:#FAFDEB;" | '''[[ବରଗଡ଼ ଜିଲ୍ଲା|ବରଗଡ଼]]''' | • ବରଗଡ଼<br />• ପଦ୍ମପୁର | ବରଗଡ଼ (ପୌ), ବରପାଲି (ଏନଏସି), ପଦ୍ମପୁର (ଏନଏସି), ଅତାବିରା (ଏନଏସି), ବିଜେପୁର (ଏନଏସି) | ଅମ୍ବାଭୋନା, ଅତାବିରା, ବରଗଡ଼, ବରପାଲି, ଭଟଲି, ଭେଡେନ, ବିଜେପୁର, ଗାଇସିଲାଟ, ଝାରବନ୍ଧ, ପାଇକମାଳ, ପଦ୍ମପୁର, ସୋହେଲା (ମୋଟ ୧୨) |- style="background-color:#F1FDEB;" | '''[[ବଲାଙ୍ଗୀର ଜିଲ୍ଲା|ବଲାଙ୍ଗୀର]]''' | • ବଲାଙ୍ଗୀର<br />• ପାଟଣାଗଡ଼<br />• ଟିଟିଲାଗଡ଼ | ବଲାଙ୍ଗୀର (ପୌ), ଟିଟିଲାଗଡ଼ (ପୌ), ପାଟଣାଗଡ଼ (ଏନଏସି), କଣ୍ଟାବାଞ୍ଜି (ଏନଏସି) | ଆଗଲପୁର, ବଲାଙ୍ଗୀର, ଦେଓଗାଁ, ପୁଇଁତଳା, ଲୋଇସିଂହା, ଖପ୍ରାଖୋଲ, ବେଲପଡ଼ା, ପାଟଣାଗଡ଼, ଗୁଡଭେଲା, ସଇଁତଳା, ଟିଟିଲାଗଡ଼, ବଙ୍ଗୋମୁଣ୍ଡା, ମୁରିବାହାଲ, ତୁରେକେଲା (ମୋଟ ୧୪) |- style="background-color:#EBFDEE;" | '''[[ବାଲେଶ୍ୱର ଜିଲ୍ଲା|ବାଲେଶ୍ୱର]]''' | • ବାଲେଶ୍ୱର<br />• ନୀଳଗିରି | ବାଲେଶ୍ୱର (ପୌ), ସୋର (ପୌ), ଜଳେଶ୍ୱର (ପୌ), ନୀଳଗିରି (ଏନଏସି) | ବାହାନଗା, ବାଲେଶ୍ୱର ସଦର, ବାଲିଆପାଳ, ବସ୍ତା, ଭୋଗରାଇ, ଜଳେଶ୍ୱର, ଖଇରା, ନୀଳଗିରି, ଔପଦା, ରେମୁଣା, ସିମୁଳିଆ, ସୋର (ମୋଟ ୧୨) |- style="background-color:#EBFDF5;" | '''[[ବୌଦ୍ଧ ଜିଲ୍ଲା|ବୌଦ୍ଧ]]''' | • ବୌଦ୍ଧ | ବୌଦ୍ଧଗଡ଼ (ଏନଏସି) | ବୌଦ୍ଧ, ହରଭଙ୍ଗା, କଣ୍ଟାମାଳ (ମୋଟ ୩) |- style="background-color:#EBFDFB;" | '''[[ଭଦ୍ରକ ଜିଲ୍ଲା|ଭଦ୍ରକ]]''' | • ଭଦ୍ରକ | ଭଦ୍ରକ (ପୌ), ବାସୁଦେବପୁର (ପୌ), ଚାନ୍ଦବାଲି (ଏନଏସି), ଧାମନଗର (ଏନଏସି) | ଭଦ୍ରକ, ବାସୁଦେବପୁର, ବନ୍ତ, ଭଣ୍ଡାରିପୋଖରୀ, ଚାନ୍ଦବାଲି, ଧାମନଗର, ତିହିଡ଼ି (ମୋଟ ୭) |- style="background-color:#EBF6FD;" | '''[[ମୟୂରଭଞ୍ଜ ଜିଲ୍ଲା|ମୟୂରଭଞ୍ଜ]]''' | • ବାମନଘାଟୀ (ରାଇରଙ୍ଗପୁର)<br />• ବାରିପଦା<br />• କପ୍ତିପଦା (ଉଦଳା)<br />• ପଞ୍ଚପୀଢ଼ (କରଞ୍ଜିଆ) | ବାରିପଦା (ପୌ), ରାଇରଙ୍ଗପୁର (ପୌ), ଉଦଳା (ଏନଏସି), କରଞ୍ଜିଆ (ଏନଏସି) | ବାରିପଦା, ଶ୍ୟାମାଖୁଣ୍ଟା, ବଡ଼ସାହି, ବେତନଟୀ, ମୋରଡ଼ା, ରାସଗୋବିନ୍ଦପୁର, ସୁଳିଆପଦା ଇତ୍ୟାଦି (ମୋଟ ୨୬) |- style="background-color:#EBEFFD;" | '''[[ମାଲକାନଗିରି ଜିଲ୍ଲା|ମାଲକାନଗିରି]]''' | • ମାଲକାନଗିରି | ମାଲକାନଗିରି (ପୌ), ବାଲିମେଳା (ଏନଏସି) | ମାଲକାନଗିରି, କାଲିମେଳା, ଖଇରପୁଟ, କୋରୁକୁଣ୍ଡା, କୁଡୁମୁଲୁଗୁମ୍ମା, ମାଥିଲି, ପଡ଼ିଆ (ମୋଟ ୭) |- style="background-color:#EFEBFD;" | '''[[ଯାଜପୁର ଜିଲ୍ଲା|ଯାଜପୁର]]''' | • ଯାଜପୁର | ଯାଜପୁର (ପୌ), ବ୍ୟାସନଗର (ପୌ) | ବଡ଼ଚଣା, ବରୀ, ବିଞ୍ଝାରପୁର, ଦାନଗଦି, ଦଶରଥପୁର, ଧର୍ମଶାଳା, ଯାଜପୁର ସଦର, କୋରାଇ, ରସୁଲପୁର, ସୁକିନ୍ଦା (ମୋଟ ୧୦) |- style="background-color:#F6EBFD;" | '''[[ରାୟଗଡ଼ା ଜିଲ୍ଲା|ରାୟଗଡ଼ା]]''' | • ଗୁଣୁପୁର<br />• ରାୟଗଡ଼ା | ରାୟଗଡ଼ା (ପୌ), ଗୁଣୁପୁର (ପୌ), ଗୁଡାରି (ଏନଏସି) | ରାୟଗଡ଼ା, କଲ୍ୟାଣସିଂହପୁର, କାଶୀପୁର, କୋଲନରା, ବିଷମକଟକ, ମୁନିଗୁଡ଼ା, ଚନ୍ଦ୍ରପୁର, ଗୁଡାରି, ଗୁଣୁପୁର, ପଦ୍ମପୁର, ରାମନାଗୁଡ଼ା (ମୋଟ ୧୧) |- style="background-color:#FDEBF8;" | '''[[ସମ୍ବଲପୁର ଜିଲ୍ଲା|ସମ୍ବଲପୁର]]''' | • କୁଚିଣ୍ଡା<br />• ରେଢ଼ାଖୋଲ<br />• ସମ୍ବଲପୁର | ସମ୍ବଲପୁର (ମ.ନି), କୁଚିଣ୍ଡା (ଏନଏସି), ରେଢ଼ାଖୋଲ (ଏନଏସି) | ଧନକଉଡ଼ା, ଯୁଜୁମୁରା, ମାନେଶ୍ୱର, ରେଙ୍ଗାଲି, ବାମରା, ଜମନକିରା, କୁଚିଣ୍ଡା, ନାକଟିଦେଉଳ, ରେଢ଼ାଖୋଲ (ମୋଟ ୯) |- style="background-color:#FDEBF1;" | '''[[ସୋନପୁର ଜିଲ୍ଲା|ସୁବର୍ଣ୍ଣପୁର]]''' | • ବୀରମହାରାଜପୁର<br />• ସୁବର୍ଣ୍ଣପୁର | ସୋନପୁର (ପୌ), ତରଭା (ଏନଏସି), ବିନିକା (ଏନଏସି) | ସୋନପୁର, ଡୁଙ୍ଗୁରିପାଲି, ତରଭା, ବିନିକା, ବୀରମହାରାଜପୁର, ଉଲୁଣ୍ଡା (ମୋଟ ୬) |- style="background-color:#F5F5F5;" | '''[[ସୁନ୍ଦରଗଡ଼ ଜିଲ୍ଲା|ସୁନ୍ଦରଗଡ଼]]''' | • ବଣାଇ<br />• ପାନପୋଷ<br />• ସୁନ୍ଦରଗଡ଼ | ରାଉରକେଲା (ମ.ନି), ସୁନ୍ଦରଗଡ଼ (ପୌ), ବୀରମିତ୍ରପୁର (ପୌ), ରାଜଗାଙ୍ଗପୁର (ପୌ) | ସୁନ୍ଦରଗଡ଼, ଟାଙ୍ଗରପାଲି, ହେମଗିରି, ଲେଫ୍ରିପଡ଼ା, ବଡ଼ଗାଁ, ସବଡେଗା, ବାଲିଶଙ୍କରା, କୁଆରମୁଣ୍ଡା, ନୂଆଗାଁ, ବିଶ୍ରା, ଲାଠିକଟା, ରାଜଗାଙ୍ଗପୁର, କୁତ୍ରା, ବଣାଇଗଡ଼, ଲହୁଣୀପଡ଼ା, ଗୁରୁଣ୍ଡିଆ, କୋଇଡ଼ା (ମୋଟ ୧୭) |} <small>*ସଙ୍କେତ: ମ.ନି = ମହାନଗର ନିଗମ (Municipal Corporation), ପୌ = ପୌରପାଳିକା / ମ୍ୟୁନିସିପାଲିଟି, ଏନଏସି = ବିଜ୍ଞାପିତ ଅଞ୍ଚଳ ପରିଷଦ (NAC)</small> Legend used in odia word == ଆଧାର == * [http://www.orissa.gov.in ଓଡ଼ିଶା ରାଜ୍ୟର ସରକାରୀ ପୃଷ୍ଠା] * ଓଡ଼ିଶା ପ୍ରଶାସନିକ ବିଭାଗ * [http://www.censusindia.gov.in/2011-prov-results/data_files/orissa/Data%20Sheet-%20Orissa-Provisional.pdf ଜନଗଣନା ୨୦୧୧: ଓଡ଼ିଶା: ଅସ୍ଥାୟୀ ଜନସଂଖ୍ୟା ସମୁଦାୟ] == ବାହାର ଲିଙ୍କ == {{ଓଡ଼ିଶା}} {{ଓଡ଼ିଶା ପ୍ରସଙ୍ଗ}} [[ଶ୍ରେଣୀ:ଓଡ଼ିଶା]] [[ଶ୍ରେଣୀ:ତାଲିକା]] [[ଶ୍ରେଣୀ:ଓଡ଼ିଶାର ଜିଲ୍ଲା]] d8293jzgbemrur5x7ge71t5w372qdc9 595058 595057 2026-05-07T09:45:11Z Subhamss2008 37188 /* ପ୍ରସ୍ତାବିତ ଜିଲ୍ଲା ସମୂହ */ 595058 wikitext text/x-wiki {{Short description|ଓଡ଼ିଶାର ପ୍ରଶାସନିକ ଜିଲ୍ଲାଗୁଡ଼ିକର ତାଲିକା}} {{Use Indian English|date=August 2016}} {{Use dmy dates|date=August 2016}} {{Infobox subdivision type | name = ଓଡ଼ିଶାର ଜିଲ୍ଲା ସମୂହ | map = Odisha districts map.svg | caption = ଓଡ଼ିଶାର ରାଜନୈତିକ ମାନଚିତ୍ର | category = [[ଓଡ଼ିଶାର ଜିଲ୍ଲାମାନଙ୍କର ତାଲିକା|ଜିଲ୍ଲା]] | territory = [[ଓଡ଼ିଶା]] | start_date = | current_number = ୩୦ ଗୋଟି ଜିଲ୍ଲା | number_date = | population_range = [[ଦେବଗଡ଼ ଜିଲ୍ଲା|ଦେବଗଡ଼]] – ୩,୧୨,୫୨୦ (ସର୍ବନିମ୍ନ);<br />[[ଗଞ୍ଜାମ ଜିଲ୍ଲା|ଗଞ୍ଜାମ]] – ୩୫,୨୯,୦୩୧ (ସର୍ବାଧିକ) | area_range = [[ମୟୂରଭଞ୍ଜ ଜିଲ୍ଲା|ମୟୂରଭଞ୍ଜ]] – {{Convert|10418|km2|sqmi|abbr=on}} (ବୃହତ୍ତମ);<br />[[ଜଗତସିଂହପୁର ଜିଲ୍ଲା|ଜଗତସିଂହପୁର]] – {{Convert|1759|km2|sqmi|abbr=on}} (କ୍ଷୁଦ୍ରତମ) | government = [[ଓଡ଼ିଶା ସରକାର]] | subdivision = [[ଓଡ଼ିଶାର ତହସିଲ ସମୂହର ତାଲିକା|ଉପଖଣ୍ଡ, ତହସିଲ ଏବଂ ବ୍ଲକ]] }} {{prettyurl|Districts of Odisha}} ଭାରତର ପୂର୍ବ ଉପକୂଳରେ ଅବସ୍ଥିତ [[ଓଡ଼ିଶା]] ରାଜ୍ୟକୁ ପ୍ରଶାସନିକ ସୁବିଧା ଏବଂ ସୁପରିଚାଳନା ଦୃଷ୍ଟିରୁ ସର୍ବମୋଟ '''୩୦ ଗୋଟି ଭୌଗୋଳିକ ପ୍ରଶାସନିକ ଏକକ''' ବା '''ଜିଲ୍ଲା'''ରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇଛି ।<ref name=":0">{{cite web|title=Districts of Odisha|url=http://orissa.gov.in/portal/dist.asp|work=Official Portal|publisher=Government of Odisha|access-date=4 January 2013|location=Bhubaneswar}}</ref> ପ୍ରଶାସନିକ ବିକେନ୍ଦ୍ରୀକରଣ ଏବଂ ଶୃଙ୍ଖଳିତ ଶାସନ ପାଇଁ ଏହି ୩୦ଟି ଜିଲ୍ଲାକୁ ୩ଟି ପୃଥକ ରାଜସ୍ୱ ଖଣ୍ଡ (Revenue Divisions) ଅଧୀନରେ ରଖାଯାଇଛି । ସେହି ଖଣ୍ଡଗୁଡ଼ିକ ହେଲା: କେନ୍ଦ୍ରାଞ୍ଚଳ (ସଦର ମହକୁମା: [[କଟକ]]), ଉତ୍ତରାଞ୍ଚଳ (ସଦର ମହକୁମା: [[ସମ୍ବଲପୁର]]) ଏବଂ ଦକ୍ଷିଣାଞ୍ଚଳ (ସଦର ମହକୁମା: [[ବ୍ରହ୍ମପୁର]]) । ପ୍ରତ୍ୟେକ ରାଜସ୍ୱ ଖଣ୍ଡ ଅଧୀନରେ ୧୦ଟି ଲେଖାଏଁ ଜିଲ୍ଲା ରହିଛି ଏବଂ ଏହାର ପ୍ରଶାସନିକ ମୁଖ୍ୟ ଭାବରେ ଜଣେ ରାଜସ୍ୱ ଖଣ୍ଡାଧିକାରୀ ବା ଆର.ଡି.ସି. (RDC) କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି, ଯିଏକି ଭାରତୀୟ ପ୍ରଶାସନିକ ସେବା (IAS) ର ଜଣେ ବରିଷ୍ଠ ଅଧିକାରୀ ଅଟନ୍ତି । ରାଜ୍ୟ ସଚିବାଳୟ ଏବଂ ଜିଲ୍ଲା ପ୍ରଶାସନ ମଧ୍ୟରେ ସମନ୍ୱୟ ରକ୍ଷା କରିବା ହେଉଛି ଆର.ଡି.ସି. ଙ୍କର ମୁଖ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ । ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜିଲ୍ଲାର ଶାସନଭାର ଜଣେ ଜିଲ୍ଲାପାଳ ତଥା ଜିଲ୍ଲା ଦଣ୍ଡାଧିକାରୀ (Collector & District Magistrate) ଙ୍କ ଉପରେ ନ୍ୟସ୍ତ ଥାଏ । ଜିଲ୍ଲାରେ ରାଜସ୍ୱ ଆଦାୟ ଏବଂ ଆଇନଶୃଙ୍ଖଳା ରକ୍ଷା କରିବା ତାଙ୍କର ପ୍ରାଥମିକ ଦାୟିତ୍ୱ । ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜିଲ୍ଲାକୁ ପୁଣି ସ୍ଥାନୀୟ ପ୍ରଶାସନିକ ସୁବିଧା ପାଇଁ କେତେକ ଉପଖଣ୍ଡ (Sub-division) ରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇଛି, ଯାହାର ଦାୟିତ୍ୱ ଜଣେ ଉପଜିଲ୍ଲାପାଳ (Sub-Collector) ତୁଲାଇଥାନ୍ତି । ଉପଖଣ୍ଡଗୁଡ଼ିକ ଅଧୀନରେ ଏକାଧିକ ତହସିଲ (Tehsil) ଏବଂ ବ୍ଲକ ରହିଥାଏ । ତହସିଲର ଦାୟିତ୍ୱରେ ଜଣେ ତହସିଲଦାର (Tahasildar) ରହିଥାନ୍ତି । ବର୍ତ୍ତମାନ ସୁଦ୍ଧା ଓଡ଼ିଶାରେ ସମୁଦାୟ ୩ଟି ରାଜସ୍ୱ ଖଣ୍ଡ, ୩୦ଟି ଜିଲ୍ଲା, ୫୮ଟି ଉପଖଣ୍ଡ, ୩୧୭ଟି ତହସିଲ ଏବଂ ୩୧୪ଟି ପଞ୍ଚାୟତ ସମିତି (Blocks) ରହିଛି ।<ref>{{Cite web |url=http://orissa.gov.in/e-magazine/orissaannualreference/OR-Annual-2009/pdf/587-593.pdf |title=List of Districts |access-date=13 January 2012}}</ref> ନିମ୍ନଲିଖିତ ସାରଣୀରେ ଓଡ଼ିଶାର ସମସ୍ତ ୩୦ଟି ଜିଲ୍ଲାର ମାନଚିତ୍ର, ସଦର ମହକୁମା, ଆୟତନ, ଜନସଂଖ୍ୟା (୨୦୧୧ ଜନଗଣନା), ସାକ୍ଷରତା ହାର, ପଞ୍ଚାୟତ ସମିତି ଏବଂ ଗ୍ରାମ ପଞ୍ଚାୟତର ସବିଶେଷ ବିବରଣୀ ପ୍ରଦାନ କରାଯାଇଛି: {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center; font-family: sans-serif;" |- style="background-color:#2C3E50; color:white; font-size: 1.05em;" ! scope="col" | ମାନଚିତ୍ର ! scope="col" | ଜିଲ୍ଲା ! scope="col" | ସଦର ମହକୁମା ! scope="col" | ଆୟତନ (କି.ମି.<sup>୨</sup>) ! scope="col" | ଜନସଂଖ୍ୟା ! scope="col" | ସାକ୍ଷରତା ହାର ! scope="col" | ବ୍ଲକ ସଂଖ୍ୟା ! scope="col" | ଗ୍ରାମ ପଞ୍ଚାୟତ ! scope="col" | ଆର.ଟି.ଓ (RTO) |- style="background-color:#FDEEED;" | [[File:Angul in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ଅନୁଗୋଳ ଜିଲ୍ଲା|ଅନୁଗୋଳ]]''' || [[ଅନୁଗୁଳ|ଅନୁଗୋଳ]] || ୬,୩୭୫ || ୧୭,୯୬,୦୮୮ || ୭୭.୫୩% || ୦୮ || ୨୨୫ || OD-19 |- style="background-color:#FDF4ED;" | [[File:Cuttack in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[କଟକ ଜିଲ୍ଲା|କଟକ]]''' || [[କଟକ]] || ୩,୯୩୨ || ୩୭,୦୦,୫୦୩ || ୮୫.୫୦% || ୧୪ || ୩୭୩ || OD-05 |- style="background-color:#FDF8ED;" | [[File:Kalahandi in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[କଳାହାଣ୍ଡି ଜିଲ୍ଲା|କଳାହାଣ୍ଡି]]''' || [[ଭବାନିପାଟଣା]] || ୭,୯୨୦ || ୨୨,୨୩,୩୮୬ || ୫୯.୨୨% || ୧୩ || ୩୧୦ || OD-08 |- style="background-color:#FBFDED;" | [[File:Kandhamal in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[କନ୍ଧମାଳ ଜିଲ୍ଲା|କନ୍ଧମାଳ]]''' || [[ଫୁଲବାଣୀ]] || ୮,୦୨୧ || ୧୦,୩୩,୬୮୬ || ୬୪.୧୩% || ୧୨ || ୧୫୩ || OD-12 |- style="background-color:#F4FDED;" | [[File:Kendujhar in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[କେନ୍ଦୁଝର ଜିଲ୍ଲା|କେନ୍ଦୁଝର]]''' || [[କେନ୍ଦୁଝର]] || ୮,୩୦୩ || ୨୫,୪୦,୪୪୪ || ୬୮.୨୪% || ୧୩ || ୨୯୭ || OD-09 |- style="background-color:#EEFDED;" | [[File:Kendrapara in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[କେନ୍ଦ୍ରାପଡ଼ା ଜିଲ୍ଲା|କେନ୍ଦ୍ରାପଡ଼ା]]''' || [[କେନ୍ଦ୍ରାପଡ଼ା]] || ୨,୬୪୪ || ୨୦,୩୦,୯୧୦ || ୮୫.୧୫% || ୦୯ || ୨୪୯ || OD-29 |- style="background-color:#EEFDF4;" | [[File:Koraput in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[କୋରାପୁଟ ଜିଲ୍ଲା|କୋରାପୁଟ]]''' || [[କୋରାପୁଟ]] || ୮,୮୦୭ || ୧୯,୪୫,୩୦୩ || ୪୯.୨୧% || ୧୪ || ୨୪୦ || OD-10 |- style="background-color:#EEFDF9;" | [[File:Khordha in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ଖୋର୍ଦ୍ଧା ଜିଲ୍ଲା|ଖୋର୍ଦ୍ଧା]]''' || [[ଖୋର୍ଦ୍ଧା]] || ୨,୮୧୩ || ୩୧,୭୪,୮୫୯ || ୮୬.୮୮% || ୧୦ || ୧୯୦ || OD-02 / 33 |- style="background-color:#EEFAFD;" | [[File:Gajapati in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ଗଜପତି ଜିଲ୍ଲା|ଗଜପତି]]''' || [[ପାରଳାଖେମୁଣ୍ଡି]] || ୩,୮୫୦ || ୮,୧୪,୭୨୨ || ୫୩.୪୯% || ୦୭ || ୧୪୯ || OD-20 |- style="background-color:#EEF4FD;" | [[File:Ganjam in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ଗଞ୍ଜାମ ଜିଲ୍ଲା|ଗଞ୍ଜାମ]]''' || [[ଛତ୍ରପୁର]] || ୮,୦୭୧ || ୪୯,୭୫,୯୩୪ || ୭୧.୦୯% || ୨୨ || ୫୦୩ || OD-07 / 32 |- style="background-color:#EEEEFD;" | [[File:Jagatsinghpur in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ଜଗତସିଂହପୁର ଜିଲ୍ଲା|ଜଗତସିଂହପୁର]]''' || [[ଜଗତସିଂହପୁର]] || ୧,୭୫୯ || ୧୬,୦୩,୧୩୦ || ୮୬.୫୯% || ୦୮ || ୧୯୪ || OD-21 |- style="background-color:#F4EEFD;" | [[File:Jharsuguda in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ଝାରସୁଗୁଡ଼ା ଜିଲ୍ଲା|ଝାରସୁଗୁଡ଼ା]]''' || [[ଝାରସୁଗୁଡ଼ା]] || ୨,୦୮୧ || ୮,୧୭,୧୦୩ || ୭୮.୮୬% || ୦୫ || ୭୮ || OD-23 |- style="background-color:#F9EEFD;" | [[File:Dhenkanal in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ଢେଙ୍କାନାଳ ଜିଲ୍ଲା|ଢେଙ୍କାନାଳ]]''' || [[ଢେଙ୍କାନାଳ]] || ୪,୪୫୨ || ୧୬,୮୧,୮୬୪ || ୭୮.୭୬% || ୦୮ || ୨୧୨ || OD-06 |- style="background-color:#FDEEF8;" | [[File:Debagarh in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ଦେବଗଡ଼ ଜିଲ୍ଲା|ଦେବଗଡ଼]]''' || [[ଦେବଗଡ଼]] || ୨,୭୮୨ || ୪,୪୦,୬୫୪ || ୭୨.୫୭% || ୦୩ || ୭୦ || OD-28 |- style="background-color:#FDEEF3;" | [[File:Nabarangpur in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ନବରଙ୍ଗପୁର ଜିଲ୍ଲା|ନବରଙ୍ଗପୁର]]''' || [[ନବରଙ୍ଗପୁର]] || ୫,୨୯୪ || ୧୭,୨୧,୫୩୪ || ୪୬.୪୩% || ୧୦ || ୧୬୯ || OD-24 |- style="background-color:#FDF0ED;" | [[File:Nayagarh in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ନୟାଗଡ଼ ଜିଲ୍ଲା|ନୟାଗଡ଼]]''' || [[ନୟାଗଡ଼]] || ୩,୮୯୦ || ୧୩,୫୭,୫୩୩ || ୮୦.୪୨% || ୦୮ || ୧୯୪ || OD-25 |- style="background-color:#FDF3EC;" | [[File:Nuapada in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ନୂଆପଡ଼ା ଜିଲ୍ଲା|ନୂଆପଡ଼ା]]''' || [[ନୂଆପଡ଼ା]] || ୩,୮୫୨ || ୮,୬୦,୬୩୯ || ୫୭.୩୫% || ୦୫ || ୧୩୧ || OD-26 |- style="background-color:#FDF7EB;" | [[File:Puri in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ପୁରୀ ଜିଲ୍ଲା|ପୁରୀ]]''' || [[ପୁରୀ]] || ୩,୦୫୧ || ୨୩,୯୫,୨୧୦ || ୮୪.୬୭% || ୧୧ || ୨୬୮ || OD-13 |- style="background-color:#FAFDEB;" | [[File:Bargarh in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ବରଗଡ଼ ଜିଲ୍ଲା|ବରଗଡ଼]]''' || [[ବରଗଡ଼]] || ୫,୮୩୭ || ୨୦,୮୮,୬୩୨ || ୭୪.୬୨% || ୧୨ || ୨୪୮ || OD-17 |- style="background-color:#F1FDEB;" | [[File:Balangir in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ବଲାଙ୍ଗୀର ଜିଲ୍ଲା|ବଲାଙ୍ଗୀର]]''' || [[ବଲାଙ୍ଗୀର]] || ୬,୫୭୫ || ୨୩,୨୫,୦୮୬ || ୬୪.୭୨% || ୧୪ || ୨୮୫ || OD-03 |- style="background-color:#EBFDEE;" | [[File:Balasore in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ବାଲେଶ୍ୱର ଜିଲ୍ଲା|ବାଲେଶ୍ୱର]]''' || [[ବାଲେଶ୍ୱର]] || ୩,୬୩୪ || ୩୨,୭୧,୯୪୬ || ୭୯.୭୯% || ୧୨ || ୩୬୦ || OD-01 |- style="background-color:#EBFDF5;" | [[File:Boudh in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ବୌଦ୍ଧ ଜିଲ୍ଲା|ବୌଦ୍ଧ]]''' || [[ବୌଦ୍ଧ]] || ୩,୪୪୪ || ୬,୨୨,୦୩୯ || ୭୧.୬୧% || ୦୩ || ୬୯ || OD-27 |- style="background-color:#EBFDFB;" | [[File:Bhadrak in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ଭଦ୍ରକ ଜିଲ୍ଲା|ଭଦ୍ରକ]]''' || [[ଭଦ୍ରକ]] || ୨,୫୦୫ || ୨୧,୨୩,୯୩୬ || ୮୨.୭୮% || ୦୭ || ୨୧୮ || OD-22 |- style="background-color:#EBF6FD;" | [[File:Mayurbhanj in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ମୟୂରଭଞ୍ଜ ଜିଲ୍ଲା|ମୟୂରଭଞ୍ଜ]]''' || [[ବାରିପଦା]] || ୧୦,୪୧୮ || ୩୫,୫୨,୮୩୧ || ୬୩.୧୭% || ୨୬ || ୪୦୪ || OD-11 |- style="background-color:#EBEFFD;" | [[File:Malkangiri in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ମାଲକାନଗିରି ଜିଲ୍ଲା|ମାଲକାନଗିରି]]''' || [[ମାଲକାନଗିରି]] || ୫,୭୯୧ || ୮,୬୪,୬୦୧ || ୪୮.୫୪% || ୦୭ || ୧୧୧ || OD-30 |- style="background-color:#EFEBFD;" | [[File:Jajpur in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ଯାଜପୁର ଜିଲ୍ଲା|ଯାଜପୁର]]''' || [[ଯାଜପୁର]] || ୨,୮୮୮ || ୨୫,୭୬,୩୪୧ || ୮୦.୧୩% || ୧୦ || ୩୧୧ || OD-34 |- style="background-color:#F6EBFD;" | [[File:Rayagada in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ରାୟଗଡ଼ା ଜିଲ୍ଲା|ରାୟଗଡ଼ା]]''' || [[ରାୟଗଡ଼ା]] || ୭,୦୭୪ || ୧୩,୬୪,୭୫୫ || ୪୯.୭୬% || ୧୧ || ୧୮୦ || OD-18 |- style="background-color:#FDEBF8;" | [[File:Sambalpur in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ସମ୍ବଲପୁର ଜିଲ୍ଲା|ସମ୍ବଲପୁର]]''' || [[ସମ୍ବଲପୁର]] || ୬,୭୦୨ || ୧୪,୬୭,୯୫୦ || ୭୬.୨୨% || ୦୯ || ୧୩୮ || OD-15 |- style="background-color:#FDEBF1;" | [[File:Subarnapur in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ସୋନପୁର ଜିଲ୍ଲା|ସୁବର୍ଣ୍ଣପୁର]]''' || [[ସୁବର୍ଣ୍ଣପୁର]] || ୨,୨୮୫ || ୮,୬୦,୩୫୯ || ୭୪.୪୨% || ୦୬ || ୧୦୯ || OD-31 |- style="background-color:#fdebf2;" | [[File:Sundargarh in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ସୁନ୍ଦରଗଡ଼ ଜିଲ୍ଲା|ସୁନ୍ଦରଗଡ଼]]''' || [[ସୁନ୍ଦରଗଡ଼]] || ୯,୭୧୨ || ୨୯,୫୧,୭୪୭ || ୭୩.୩୪% || ୧୭ || ୨୬୨ || OD-14 / 16 |} == ଆଧାର == {{reflist}} == ଇତିହାସ ଓ ପୁନର୍ଗଠନ == ୧୯୩୬ ମସିହା ଅପ୍ରେଲ ୧ ତାରିଖରେ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଓଡ଼ିଶା ପ୍ରାନ୍ତ ଗଠନ ହେବାଠାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ଆଜି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରାଜ୍ୟର ପ୍ରଶାସନିକ ମାନଚିତ୍ରରେ ଅନେକ ପରିବର୍ତ୍ତନ ହୋଇଛି । ପ୍ରଶାସନିକ ବିକେନ୍ଦ୍ରୀକରଣ ଏବଂ ସାଧାରଣ ଲୋକଙ୍କ ନିକଟରେ ସରକାରୀ ସେବା ଦ୍ରୁତ ଗତିରେ ପହଞ୍ଚାଇବା ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ବିଭିନ୍ନ ସମୟରେ ଜିଲ୍ଲାଗୁଡ଼ିକର ପୁନର୍ଗଠନ କରାଯାଇଛି । === ଐତିହାସିକ ପୁନର୍ଗଠନ କ୍ରମ === ନିମ୍ନଲିଖିତ ସାରଣୀରେ ଓଡ଼ିଶାର ଜିଲ୍ଲା ଗଠନର ଐତିହାସିକ କ୍ରମବିକାଶକୁ ଦର୍ଶାଯାଇଛି: {| class="wikitable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center; font-family: sans-serif; margin-bottom: 20px;" |- style="background-color:#4A90E2; color:white; font-size: 1.1em;" ! scope="col" style="width:20%;" | ସମୟକାଳ / ମସିହା ! scope="col" style="width:20%;" | ମୋଟ ଜିଲ୍ଲା ସଂଖ୍ୟା ! scope="col" style="width:60%;" | ସବିଶେଷ ବିବରଣୀ ଓ କାରଣ |- style="background-color:#F4F9FF;" | '''୧ ଅପ୍ରେଲ ୧୯୩୬''' | '''୬ ଗୋଟି''' | ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଓଡ଼ିଶା ପ୍ରାନ୍ତ ଗଠନ ସମୟରେ କେବଳ ୬ଟି ଜିଲ୍ଲା ଥିଲା । ସେଗୁଡ଼ିକ ହେଲା: କଟକ, ପୁରୀ, ବାଲେଶ୍ୱର, ସମ୍ବଲପୁର, କୋରାପୁଟ ଏବଂ ଗଞ୍ଜାମ । |- style="background-color:#EBF3FB;" | '''୧୯୪୮ – ୧୯୪୯''' | '''୧୩ ଗୋଟି''' | ଭାରତ ସ୍ୱାଧୀନ ହେବା ପରେ ଓଡ଼ିଶା ସହିତ ଆଖପାଖର ଦେଶୀୟ ଗଡ଼ଜାତ ରାଜ୍ୟଗୁଡ଼ିକର ମିଶ୍ରଣ ଘଟିଥିଲା, ଯାହା ଫଳରେ ନୂତନ ୭ଟି ଜିଲ୍ଲା ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଥିଲା । |- style="background-color:#F4F9FF;" | '''୧୯୯୨ – ୧୯୯୩''' | '''୩୦ ଗୋଟି''' | ତତ୍କାଳୀନ ମୁଖ୍ୟମନ୍ତ୍ରୀ [[ବିଜୁ ପଟ୍ଟନାୟକ]]ଙ୍କ ସରକାର ଅମଳରେ ପୁରୁଣା ୧୩ଟି ବୃହତ୍ ଜିଲ୍ଲାକୁ ବିଭାଜନ କରି ୩୦ ଗୋଟି ଜିଲ୍ଲାରେ ପରିଣତ କରାଯାଇଥିଲା । |} === ବର୍ତ୍ତମାନର ପ୍ରଶାସନିକ ରୂପରେଖ === ଶାସନ ବ୍ୟବସ୍ଥାକୁ ସୁଚାରୁରୂପେ ପରିଚାଳନା କରିବା ପାଇଁ ରାଜ୍ୟକୁ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରଶାସନିକ ଏକକରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇଛି: {| class="wikitable" style="width:80%; border-collapse:collapse; text-align:center; font-family: sans-serif; margin: 0 auto 20px auto;" |- style="background-color:#50C878; color:white; font-size: 1.1em;" ! scope="col" | ପ୍ରଶାସନିକ ଏକକ (Administrative Unit) ! scope="col" | ସର୍ବମୋଟ ସଂଖ୍ୟା |- style="background-color:#F4FFF8;" | '''ରାଜସ୍ୱ ଖଣ୍ଡ (Revenue Divisions)''' | ୩ |- style="background-color:#E9F9EE;" | '''ଜିଲ୍ଲା (Districts)''' | ୩୦ |- style="background-color:#F4FFF8;" | '''ଉପଖଣ୍ଡ (Sub-divisions)''' | ୫୮ |- style="background-color:#E9F9EE;" | '''ତହସିଲ (Tehsils)''' | ୩୧୭ |- style="background-color:#F4FFF8;" | '''ପଞ୍ଚାୟତ ସମିତି / ବ୍ଲକ (Blocks)''' | ୩୧୪ |} === ଭୌଗୋଳିକ ଏବଂ ଜନସାଂଖ୍ୟିକ ବିଶେଷତ୍ୱ === ଆୟତନ ଏବଂ ଜନସଂଖ୍ୟା ଦୃଷ୍ଟିରୁ ଓଡ଼ିଶାର ଜିଲ୍ଲାଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ତାରତମ୍ୟ ନିମ୍ନରେ ପ୍ରଦତ୍ତ କରାଗଲା: {| class="wikitable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center; font-family: sans-serif;" |- style="background-color:#E67E22; color:white; font-size: 1.1em;" ! scope="col" style="width:25%;" | ବର୍ଗ ! scope="col" style="width:25%;" | ସର୍ବୋଚ୍ଚ / ବୃହତ୍ତମ ଜିଲ୍ଲା ! scope="col" style="width:25%;" | ସର୍ବନିମ୍ନ / କ୍ଷୁଦ୍ରତମ ଜିଲ୍ଲା ! scope="col" style="width:25%;" | ସୂଚନା |- style="background-color:#FFF8F0;" | '''ଭୌଗୋଳିକ ଆୟତନ ଦୃଷ୍ଟିରୁ''' | '''[[ମୟୂରଭଞ୍ଜ ଜିଲ୍ଲା|ମୟୂରଭଞ୍ଜ]]'''<br /><small>(୧୦,୪୧୮ ବର୍ଗ କି.ମି.)</small> | '''[[ଜଗତସିଂହପୁର ଜିଲ୍ଲା|ଜଗତସିଂହପୁର]]'''<br /><small>(୧,୭୫୯ ବର୍ଗ କି.ମି.)</small> | ଆୟତନ ଆଧାରରେ ରାଜ୍ୟର ଭୌଗୋଳିକ ବିସ୍ତାର । |- style="background-color:#FEF2E4;" | '''ଜନସଂଖ୍ୟା ଦୃଷ୍ଟିରୁ''' | '''[[ଗଞ୍ଜାମ ଜିଲ୍ଲା|ଗଞ୍ଜାମ]]'''<br /><small>(ସର୍ବାଧିକ ଜନବହୁଳ)</small> | '''[[ଦେବଗଡ଼ ଜିଲ୍ଲା|ଦେବଗଡ଼]]'''<br /><small>(ସର୍ବନିମ୍ନ ଜନସଂଖ୍ୟା)</small> | ୨୦୧୧ ଜନଗଣନା ତଥ୍ୟ ଉପରେ ଆଧାରିତ । |} ନିମ୍ନଲିଖିତ ସାରଣୀରେ ଓଡ଼ିଶାର ସମସ୍ତ ୩୦ଟି ଜିଲ୍ଲାର ଭୌଗୋଳିକ ଏବଂ ପ୍ରଶାସନିକ ତଥ୍ୟ ସବିଶେଷ ଭାବେ ପ୍ରଦାନ କରାଯାଇଛି: == ରାଜସ୍ୱ ଖଣ୍ଡ ଅନୁଯାୟୀ ଜିଲ୍ଲାଗୁଡ଼ିକର ତାଲିକା == [[File:Odisha districts map.svg|thumb|400x400px|ଓଡ଼ିଶାର ଜିଲ୍ଲା ମାନଚିତ୍ର । <br />{{Legend|darkblue|ଉତ୍ତରାଞ୍ଚଳ ରାଜସ୍ୱ ଖଣ୍ଡ}} {{Legend|gold|କେନ୍ଦ୍ରାଞ୍ଚଳ ରାଜସ୍ୱ ଖଣ୍ଡ}} {{Legend|maroon|ଦକ୍ଷିଣାଞ୍ଚଳ ରାଜସ୍ୱ ଖଣ୍ଡ}}]] ପ୍ରଶାସନିକ ସୁବିଧା ତଥା ଶାସନ ବ୍ୟବସ୍ଥାକୁ ସୁଦୃଢ଼ କରିବା ପାଇଁ ଓଡ଼ିଶାର ୩୦ଟି ଜିଲ୍ଲାକୁ ୩ଟି ପୃଥକ '''ରାଜସ୍ୱ ଖଣ୍ଡ''' (Revenue Divisions) ରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇଛି । ସେଗୁଡ଼ିକ ହେଲା— କେନ୍ଦ୍ରାଞ୍ଚଳ, ଉତ୍ତରାଞ୍ଚଳ ଏବଂ ଦକ୍ଷିଣାଞ୍ଚଳ ରାଜସ୍ୱ ଖଣ୍ଡ, ଯାହାର ସଦର ମହକୁମା ଯଥାକ୍ରମେ [[କଟକ]], [[ସମ୍ବଲପୁର]] ଏବଂ [[ବ୍ରହ୍ମପୁର]]ଠାରେ ଅବସ୍ଥିତ । ପ୍ରତ୍ୟେକ ରାଜସ୍ୱ ଖଣ୍ଡ ଅଧୀନରେ ୧୦ଟି ଲେଖାଏଁ ଜିଲ୍ଲା ରହିଛି । ପ୍ରତି ରାଜସ୍ୱ ଖଣ୍ଡର ମୁଖ୍ୟ ଭାବରେ ଜଣେ '''ରାଜସ୍ୱ ଖଣ୍ଡାଧିକାରୀ''' ବା ଆର.ଡି.ସି. (RDC - Revenue Divisional Commissioner) ଦାୟିତ୍ୱ ତୁଲାଇଥାନ୍ତି, ଯିଏକି [[ଭାରତୀୟ ପ୍ରଶାସନିକ ସେବା]] (IAS) ର ଜଣେ ବରିଷ୍ଠ ପଦାଧିକାରୀ ଅଟନ୍ତି । ପ୍ରଶାସନିକ ଢାଞ୍ଚାରେ ଆର.ଡି.ସି.ଙ୍କ ସ୍ଥାନ ଜିଲ୍ଲା ପ୍ରଶାସନ ଏବଂ ରାଜ୍ୟ ସଚିବାଳୟ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ସମନ୍ୱୟକାରୀ ସଂଯୋଜକ ଭାବରେ ରହିଥାଏ । ରାଜସ୍ୱ ଖଣ୍ଡ ଅନୁଯାୟୀ ଓଡ଼ିଶାର ୩୦ଟି ଜିଲ୍ଲାର ତାଲିକା ନିମ୍ନରେ ପ୍ରଦାନ କରାଗଲା: {| class="wikitable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center; font-family: sans-serif;" |- ! scope="col" style="background-color:#2980B9; color:white; font-size: 1.1em; width:33%; padding: 12px;" | ଉତ୍ତରାଞ୍ଚଳ ରାଜସ୍ୱ ଖଣ୍ଡ<br /><small>(ସଦର ମହକୁମା – ସମ୍ବଲପୁର)</small> ! scope="col" style="background-color:#F39C12; color:white; font-size: 1.1em; width:33%; padding: 12px;" | କେନ୍ଦ୍ରାଞ୍ଚଳ ରାଜସ୍ୱ ଖଣ୍ଡ<br /><small>(ସଦର ମହକୁମା – କଟକ)</small> ! scope="col" style="background-color:#C0392B; color:white; font-size: 1.1em; width:33%; padding: 12px;" | ଦକ୍ଷିଣାଞ୍ଚଳ ରାଜସ୍ୱ ଖଣ୍ଡ<br /><small>(ସଦର ମହକୁମା – ବ୍ରହ୍ମପୁର)</small> |- style="vertical-align: top; text-align:left; background-color:#FAFAFA; font-size: 1.05em;" | style="padding: 15px;" | * [[ଅନୁଗୋଳ ଜିଲ୍ଲା|ଅନୁଗୋଳ]] * [[କେନ୍ଦୁଝର ଜିଲ୍ଲା|କେନ୍ଦୁଝର]] * [[ଝାରସୁଗୁଡ଼ା ଜିଲ୍ଲା|ଝାରସୁଗୁଡ଼ା]] * [[ଢେଙ୍କାନାଳ ଜିଲ୍ଲା|ଢେଙ୍କାନାଳ]] * [[ଦେବଗଡ଼ ଜିଲ୍ଲା|ଦେବଗଡ଼]] * [[ବରଗଡ଼ ଜିଲ୍ଲା|ବରଗଡ଼]] * [[ବଲାଙ୍ଗୀର ଜିଲ୍ଲା|ବଲାଙ୍ଗୀର]] * [[ସମ୍ବଲପୁର ଜିଲ୍ଲା|ସମ୍ବଲପୁର]] * [[ସୁନ୍ଦରଗଡ଼ ଜିଲ୍ଲା|ସୁନ୍ଦରଗଡ଼]] * [[ସୋନପୁର ଜିଲ୍ଲା|ସୁବର୍ଣ୍ଣପୁର]] | style="padding: 15px;" | * [[କଟକ ଜିଲ୍ଲା|କଟକ]] * [[କେନ୍ଦ୍ରାପଡ଼ା ଜିଲ୍ଲା|କେନ୍ଦ୍ରାପଡ଼ା]] * [[ଖୋର୍ଦ୍ଧା ଜିଲ୍ଲା|ଖୋର୍ଦ୍ଧା]] * [[ଜଗତସିଂହପୁର ଜିଲ୍ଲା|ଜଗତସିଂହପୁର]] * [[ନୟାଗଡ଼ ଜିଲ୍ଲା|ନୟାଗଡ଼]] * [[ପୁରୀ ଜିଲ୍ଲା|ପୁରୀ]] * [[ବାଲେଶ୍ୱର ଜିଲ୍ଲା|ବାଲେଶ୍ୱର]] * [[ଭଦ୍ରକ ଜିଲ୍ଲା|ଭଦ୍ରକ]] * [[ମୟୂରଭଞ୍ଜ ଜିଲ୍ଲା|ମୟୂରଭଞ୍ଜ]] * [[ଯାଜପୁର ଜିଲ୍ଲା|ଯାଜପୁର]] | style="padding: 15px;" | * [[କନ୍ଧମାଳ ଜିଲ୍ଲା|କନ୍ଧମାଳ]] * [[କଳାହାଣ୍ଡି ଜିଲ୍ଲା|କଳାହାଣ୍ଡି]] * [[କୋରାପୁଟ ଜିଲ୍ଲା|କୋରାପୁଟ]] * [[ଗଜପତି ଜିଲ୍ଲା|ଗଜପତି]] * [[ଗଞ୍ଜାମ ଜିଲ୍ଲା|ଗଞ୍ଜାମ]] * [[ନବରଙ୍ଗପୁର ଜିଲ୍ଲା|ନବରଙ୍ଗପୁର]] * [[ନୂଆପଡ଼ା ଜିଲ୍ଲା|ନୂଆପଡ଼ା]] * [[ବୌଦ୍ଧ ଜିଲ୍ଲା|ବୌଦ୍ଧ]] * [[ମାଲକାନଗିରି ଜିଲ୍ଲା|ମାଲକାନଗିରି]] * [[ରାୟଗଡ଼ା ଜିଲ୍ଲା|ରାୟଗଡ଼ା]] |} == ପ୍ରଶାସନ ଓ ପରିଚାଳନା == ଜିଲ୍ଲାର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ପ୍ରଶାସନିକ ଅଧିକାରୀ ଭାବରେ ଜଣେ ଭାରତୀୟ ପ୍ରଶାସନିକ ସେବା (IAS) ଅଧିକାରୀ 'ଜିଲ୍ଲାପାଳ ତଥା ଜିଲ୍ଲା ଦଣ୍ଡାଧିକାରୀ' (Collector & District Magistrate) ରୂପେ ନିଯୁକ୍ତ ହୋଇଥାନ୍ତି । ରାଜସ୍ୱ ଆଦାୟ ଏବଂ ଜିଲ୍ଲାର ସାମଗ୍ରିକ ବିକାଶ ଓ ପରିଚାଳନା ତାଙ୍କର ପ୍ରାଥମିକ ଦାୟିତ୍ୱ । ସେହିପରି ଜିଲ୍ଲାରେ ଆଇନଶୃଙ୍ଖଳା ରକ୍ଷା କରିବା ନିମନ୍ତେ ଭାରତୀୟ ପୋଲିସ ସେବା (IPS) ର ଜଣେ ଅଧିକାରୀ 'ଆରକ୍ଷୀ ଅଧୀକ୍ଷକ' (SP) ଭାବରେ ଦାୟିତ୍ୱ ତୁଲାଇଥାନ୍ତି । ଓଡ଼ିଶାର ୩୦ଟି ଜିଲ୍ଲାକୁ ଶାସନଗତ ସୁବିଧା ପାଇଁ '''୫୮ ଗୋଟି ଉପଖଣ୍ଡ''' (Sub-divisions) ରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇଛି । ପ୍ରତ୍ୟେକ ଉପଖଣ୍ଡର ଦାୟିତ୍ୱ 'ଉପଜିଲ୍ଲାପାଳ' (Sub-Collector & Sub-Divisional Magistrate) ଙ୍କ ହାତରେ ନ୍ୟସ୍ତ ଥାଏ । ଏହି ଉପଖଣ୍ଡଗୁଡ଼ିକ ପୁଣି ବ୍ଲକ (ପଞ୍ଚାୟତ ସମିତି) ଏବଂ ପୌରାଞ୍ଚଳ (ULBs - ମହାନଗର ନିଗମ, ପୌରପାଳିକା ଏବଂ ଏନ.ଏ.ସି) ରେ ବିଭକ୍ତ ହୋଇଥାଏ । ନିମ୍ନଲିଖିତ ସାରଣୀରେ ଓଡ଼ିଶାର ସମସ୍ତ ୩୦ଟି ଜିଲ୍ଲାର ଉପଖଣ୍ଡ, ପୌରାଞ୍ଚଳ ଏବଂ ବ୍ଲକଗୁଡ଼ିକର ସବିଶେଷ ନାମାବଳୀ ପ୍ରଦାନ କରାଯାଇଛି: {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:left; font-family: sans-serif;" |- style="background-color:#2C3E50; color:white; font-size: 1.05em; text-align:center;" ! scope="col" style="width:15%;" | ଜିଲ୍ଲା ! scope="col" style="width:20%;" | ଉପଖଣ୍ଡ (Sub-divisions) ! scope="col" style="width:30%;" | ପୌରାଞ୍ଚଳ (ULBs) ! scope="col" style="width:35%;" | ବ୍ଲକ ସମୂହ (Blocks) |- style="background-color:#FDEEED;" | '''[[ଅନୁଗୋଳ ଜିଲ୍ଲା|ଅନୁଗୋଳ]]''' | • ଅନୁଗୋଳ<br />• ଆଠମଲ୍ଲିକ<br />• ପାଲଲହଡ଼ା<br />• ତାଳଚେର | ଅନୁଗୋଳ (ପୌ), ତାଳଚେର (ପୌ), ଆଠମଲ୍ଲିକ (ଏନଏସି) | ଅନୁଗୋଳ, ଆଠମଲ୍ଲିକ, ଛେଣ୍ଡିପଦା, କିଶୋରନଗର, ପାଲଲହଡ଼ା, ବନ୍ତଳା, କଣିହାଁ, ତାଳଚେର (ମୋଟ ୮) |- style="background-color:#FDF4ED;" | '''[[କଟକ ଜିଲ୍ଲା|କଟକ]]''' | • ଆଠଗଡ଼<br />• ବାଙ୍କୀ<br />• କଟକ | କଟକ (ମ.ନି), ଚୌଦ୍ୱାର (ପୌ), ବାଙ୍କୀ (ଏନଏସି), ଆଠଗଡ଼ (ଏନଏସି) | ଆଠଗଡ଼, ବାଙ୍କୀ, ବାଙ୍କୀ-ଡମପଡ଼ା, ବାରଙ୍ଗ, କଟକ ସଦର, କଣ୍ଟାପଡ଼ା, ମାହାଙ୍ଗା, ନିଶ୍ଚିନ୍ତକୋଇଲି, ନରସିଂହପୁର, ନିଆଳି, ସାଲେପୁର, ଟାଙ୍ଗୀ-ଚୌଦ୍ୱାର, ତିଗିରିଆ, ବଡ଼ମ୍ବା (ମୋଟ ୧୪) |- style="background-color:#FDF8ED;" | '''[[କଳାହାଣ୍ଡି ଜିଲ୍ଲା|କଳାହାଣ୍ଡି]]''' | • ଭବାନିପାଟଣା<br />• ଧର୍ମଗଡ଼ | ଭବାନିପାଟଣା (ପୌ), କେସିଙ୍ଗା (ଏନଏସି), ଧର୍ମଗଡ଼ (ଏନଏସି), ଜୁନାଗଡ଼ (ଏନଏସି) | ଭବାନିପାଟଣା, ଧର୍ମଗଡ଼, ଗୋଲାମୁଣ୍ଡା, ଜୁନାଗଡ଼, କଲମପୁର, କର୍ଲାମୁଣ୍ଡା, କୋକସରା, ଲାଞ୍ଜିଗଡ଼, କେସିଙ୍ଗା, ମଦନପୁର-ରାମପୁର, ନର୍ଲା, ଥୁଆମୂଳ ରାମପୁର, ଜୟପାଟଣା (ମୋଟ ୧୩) |- style="background-color:#FBFDED;" | '''[[କନ୍ଧମାଳ ଜିଲ୍ଲା|କନ୍ଧମାଳ]]''' | • ବାଲିଗୁଡ଼ା<br />• ଫୁଲବାଣୀ | ଫୁଲବାଣୀ (ପୌ), ଜି. ଉଦୟଗିରି (ଏନଏସି), ବାଲିଗୁଡ଼ା (ଏନଏସି) | ଫୁଲବାଣୀ, ବାଲିଗୁଡ଼ା, ଚକାପାଦ, ଦାରିଙ୍ଗବାଡ଼ି, ଜି. ଉଦୟଗିରି, ଖଜୁରିପଡ଼ା, କୋଟଗଡ଼, କେ. ନୂଆଗାଁ, ଫିରିଙ୍ଗିଆ, ରାଇକିଆ, ଟିକାବାଲି, ତୁମୁଡ଼ିବନ୍ଧ (ମୋଟ ୧୨) |- style="background-color:#F4FDED;" | '''[[କେନ୍ଦୁଝର ଜିଲ୍ଲା|କେନ୍ଦୁଝର]]''' | • ଆନନ୍ଦପୁର<br />• ଚମ୍ପୁଆ<br />• କେନ୍ଦୁଝର | କେନ୍ଦୁଝରଗଡ଼ (ପୌ), ଯୋଡ଼ା (ପୌ), ଆନନ୍ଦପୁର (ପୌ), ବଡ଼ବିଲ (ପୌ), ଚମ୍ପୁଆ (ଏନଏସି) | କେନ୍ଦୁଝର ସଦର, ଆନନ୍ଦପୁର, ବାଂଶପାଳ, ଚମ୍ପୁଆ, ଘସିପୁରା, ଘଟଗାଁ, ହାଟଡିହି, ଝୁମ୍ପୁରା, ଯୋଡ଼ା, ପାଟଣା, ସାହାରପଡ଼ା, ତେଲକୋଇ, ହରିଚନ୍ଦନପୁର (ମୋଟ ୧୩) |- style="background-color:#EEFDED;" | '''[[କେନ୍ଦ୍ରାପଡ଼ା ଜିଲ୍ଲା|କେନ୍ଦ୍ରାପଡ଼ା]]''' | • କେନ୍ଦ୍ରାପଡ଼ା | କେନ୍ଦ୍ରାପଡ଼ା (ପୌ), ପଟ୍ଟାମୁଣ୍ଡାଇ (ପୌ) | ଆଳି, ଡେରାବିଶ, ଗରଦପୁର, କେନ୍ଦ୍ରାପଡ଼ା, ମହାକାଳପଡ଼ା, ମାର୍ଶାଘାଇ, ପଟ୍ଟାମୁଣ୍ଡାଇ, ରାଜକନିକା, ରାଜନଗର (ମୋଟ ୯) |- style="background-color:#EEFDF4;" | '''[[କୋରାପୁଟ ଜିଲ୍ଲା|କୋରାପୁଟ]]''' | • ଜୟପୁର<br />• କୋରାପୁଟ | ଜୟପୁର (ପୌ), କୋରାପୁଟ (ପୌ), ସୁନାବେଡ଼ା (ପୌ), କୋଟପାଡ଼ (ଏନଏସି) | କୋରାପୁଟ, ବନ୍ଧୁଗାଁ, ଭୈରବସିଂହପୁର, ବୋରିଗୁମ୍ମା, ଦଶମନ୍ତପୁର, ଜୟପୁର, କୋଟପାଡ଼, କୁନ୍ଦ୍ରା, ଲମତାପୁଟ, ଲକ୍ଷ୍ମୀପୁର, ନନ୍ଦପୁର, ନାରାୟଣପାଟଣା, ପଟ୍ଟାଙ୍ଗି, ସେମିଳିଗୁଡ଼ା (ମୋଟ ୧୪) |- style="background-color:#EEFDF9;" | '''[[ଖୋର୍ଦ୍ଧା ଜିଲ୍ଲା|ଖୋର୍ଦ୍ଧା]]''' | • ଭୁବନେଶ୍ୱର<br />• ଖୋର୍ଦ୍ଧା | ଭୁବନେଶ୍ୱର (ମ.ନି), ଖୋର୍ଦ୍ଧା (ପୌ), ଜଟଣୀ (ପୌ), ବାଣପୁର (ଏନଏସି), ବାଲୁଗାଁ (ଏନଏସି) | ଭୁବନେଶ୍ୱର, ବାଲିଅନ୍ତା, ବାଲିପାଟଣା, ଜଟଣୀ, ଖୋର୍ଦ୍ଧା ସଦର, ବାଣପୁର, ବେଗୁନିଆ, ବୋଲଗଡ଼, ଚିଲିକା, ଟାଙ୍ଗୀ (ମୋଟ ୧୦) |- style="background-color:#EEFAFD;" | '''[[ଗଜପତି ଜିଲ୍ଲା|ଗଜପତି]]''' | • ପାରଳାଖେମୁଣ୍ଡି | ପାରଳାଖେମୁଣ୍ଡି (ପୌ), କାଶୀନଗର (ଏନଏସି) | ଗୋଷାଣୀ, ଗୁମ୍ମା, କାଶୀନଗର, ମୋହନା, ନୂଆଗଡ଼, ଆର. ଉଦୟଗିରି, ରାୟଗଡ଼ (ମୋଟ ୭) |- style="background-color:#EEF4FD;" | '''[[ଗଞ୍ଜାମ ଜିଲ୍ଲା|ଗଞ୍ଜାମ]]''' | • ବ୍ରହ୍ମପୁର<br />• ଭଞ୍ଜନଗର<br />• ଛତ୍ରପୁର | ବ୍ରହ୍ମପୁର (ମ.ନି), ହିଞ୍ଜିଳିକାଟୁ (ପୌ), ଛତ୍ରପୁର (ଏନଏସି), ଭଞ୍ଜନଗର (ଏନଏସି), ଆସିକା, ଗୋପାଳପୁର ଇତ୍ୟାଦି ୧୮ଟି ଏନଏସି | ଛତ୍ରପୁର, ଗଞ୍ଜାମ, ଖଲ୍ଲିକୋଟ, ପୁରୁଷୋତ୍ତମପୁର, ପୋଲସରା, ହିଞ୍ଜିଳିକାଟୁ, ଆସିକା, ବେଲଗୁଣ୍ଠା, ଭଞ୍ଜନଗର, ବୁଗୁଡ଼ା, ଜଗନ୍ନାଥପ୍ରସାଦ, ସୋରଡ଼ା ଇତ୍ୟାଦି (ମୋଟ ୨୨) |- style="background-color:#EEEEFD;" | '''[[ଜଗତସିଂହପୁର ଜିଲ୍ଲା|ଜଗତସିଂହପୁର]]''' | • ଜଗତସିଂହପୁର | ଜଗତସିଂହପୁର (ପୌ), ପାରାଦୀପ (ପୌ) | ବାଲିକୁଦା, ବିରିଡ଼ି, ଏରସମା, ଜଗତସିଂହପୁର, କୁଜଙ୍ଗ, ନାଉଗାଁ, ରଘୁନାଥପୁର, ତିର୍ତ୍ତୋଲ (ମୋଟ ୮) |- style="background-color:#F4EEFD;" | '''[[ଝାରସୁଗୁଡ଼ା ଜିଲ୍ଲା|ଝାରସୁଗୁଡ଼ା]]''' | • ଝାରସୁଗୁଡ଼ା | ଝାରସୁଗୁଡ଼ା (ପୌ), ବ୍ରଜରାଜନଗର (ପୌ), ବେଲପାହାଡ଼ (ପୌ) | ଝାରସୁଗୁଡ଼ା, କିର୍ମିରା, କୋଲାବିରା, ଲଇକେରା, ଲଖନପୁର (ମୋଟ ୫) |- style="background-color:#F9EEFD;" | '''[[ଢେଙ୍କାନାଳ ଜିଲ୍ଲା|ଢେଙ୍କାନାଳ]]''' | • ଢେଙ୍କାନାଳ<br />• ହିନ୍ଦୋଳ<br />• କାମାକ୍ଷାନଗର | ଢେଙ୍କାନାଳ (ପୌ), କାମାକ୍ଷାନଗର (ଏନଏସି), ହିନ୍ଦୋଳ (ଏନଏସି), ଭୁବନ (ଏନଏସି) | ଢେଙ୍କାନାଳ ସଦର, ଗଁଦିଆ, ଓଡ଼ାପଡ଼ା, ହିନ୍ଦୋଳ, କାମାକ୍ଷାନଗର, ଭୁବନ, ପରଜଙ୍ଗ, କଙ୍କଡ଼ାହାଡ଼ (ମୋଟ ୮) |- style="background-color:#FDEEF8;" | '''[[ଦେବଗଡ଼ ଜିଲ୍ଲା|ଦେବଗଡ଼]]''' | • ଦେବଗଡ଼ | ଦେବଗଡ଼ (ପୌ) | ବାରକୋଟ, ରିଆମାଳ, ତିଳେଇବଣି (ମୋଟ ୩) |- style="background-color:#FDEEF3;" | '''[[ନବରଙ୍ଗପୁର ଜିଲ୍ଲା|ନବରଙ୍ଗପୁର]]''' | • ନବରଙ୍ଗପୁର | ନବରଙ୍ଗପୁର (ପୌ), ଉମରକୋଟ (ପୌ) | ଚନ୍ଦାହାଣ୍ଡି, ଡାବୁଗାଁ, ଝରିଗାଁ, କୋଷାଗୁମୁଡ଼ା, ନବରଙ୍ଗପୁର, ନନ୍ଦାହାଣ୍ଡି, ପାପଡ଼ାହାଣ୍ଡି, ରାଇଘର, ତେନ୍ତୁଳିଖୁଣ୍ଟି, ଉମରକୋଟ (ମୋଟ ୧୦) |- style="background-color:#FDF0ED;" | '''[[ନୟାଗଡ଼ ଜିଲ୍ଲା|ନୟାଗଡ଼]]''' | • ନୟାଗଡ଼ | ନୟାଗଡ଼ (ପୌ), ଖଣ୍ଡପଡ଼ା (ଏନଏସି), ଦଶପଲ୍ଲା (ଏନଏସି), ରଣପୁର (ଏନଏସି) | ଭାପୁର, ଦଶପଲ୍ଲା, ଗଣିଆ, ଖଣ୍ଡପଡ଼ା, ନୟାଗଡ଼ ସଦର, ନୂଆଗାଁ, ଓଡ଼ଗାଁ, ରଣପୁର (ମୋଟ ୮) |- style="background-color:#FDF3EC;" | '''[[ନୂଆପଡ଼ା ଜିଲ୍ଲା|ନୂଆପଡ଼ା]]''' | • ନୂଆପଡ଼ା | ଖରିଆର ରୋଡ୍ (ଏନଏସି), ଖରିଆର (ଏନଏସି), ନୂଆପଡ଼ା (ଏନଏସି) | ବୋଡ଼େନ, ଖରିଆର, କୋମନା, ନୂଆପଡ଼ା, ସିନାପାଲି (ମୋଟ ୫) |- style="background-color:#FDF7EB;" | '''[[ପୁରୀ ଜିଲ୍ଲା|ପୁରୀ]]''' | • ପୁରୀ | ପୁରୀ (ପୌ), କୋଣାର୍କ (ଏନଏସି), ନିମାପଡ଼ା (ଏନଏସି), ପିପିଲି (ଏନଏସି) | ଅସ୍ତରଙ୍ଗ, ବ୍ରହ୍ମଗିରି, ଡେଲାଙ୍ଗ, ଗୋପ, କାକଟପୁର, କଣାସ, କୃଷ୍ଣପ୍ରସାଦ, ନିମାପଡ଼ା, ପିପିଲି, ପୁରୀ ସଦର, ସତ୍ୟବାଦୀ (ମୋଟ ୧୧) |- style="background-color:#FAFDEB;" | '''[[ବରଗଡ଼ ଜିଲ୍ଲା|ବରଗଡ଼]]''' | • ବରଗଡ଼<br />• ପଦ୍ମପୁର | ବରଗଡ଼ (ପୌ), ବରପାଲି (ଏନଏସି), ପଦ୍ମପୁର (ଏନଏସି), ଅତାବିରା (ଏନଏସି), ବିଜେପୁର (ଏନଏସି) | ଅମ୍ବାଭୋନା, ଅତାବିରା, ବରଗଡ଼, ବରପାଲି, ଭଟଲି, ଭେଡେନ, ବିଜେପୁର, ଗାଇସିଲାଟ, ଝାରବନ୍ଧ, ପାଇକମାଳ, ପଦ୍ମପୁର, ସୋହେଲା (ମୋଟ ୧୨) |- style="background-color:#F1FDEB;" | '''[[ବଲାଙ୍ଗୀର ଜିଲ୍ଲା|ବଲାଙ୍ଗୀର]]''' | • ବଲାଙ୍ଗୀର<br />• ପାଟଣାଗଡ଼<br />• ଟିଟିଲାଗଡ଼ | ବଲାଙ୍ଗୀର (ପୌ), ଟିଟିଲାଗଡ଼ (ପୌ), ପାଟଣାଗଡ଼ (ଏନଏସି), କଣ୍ଟାବାଞ୍ଜି (ଏନଏସି) | ଆଗଲପୁର, ବଲାଙ୍ଗୀର, ଦେଓଗାଁ, ପୁଇଁତଳା, ଲୋଇସିଂହା, ଖପ୍ରାଖୋଲ, ବେଲପଡ଼ା, ପାଟଣାଗଡ଼, ଗୁଡଭେଲା, ସଇଁତଳା, ଟିଟିଲାଗଡ଼, ବଙ୍ଗୋମୁଣ୍ଡା, ମୁରିବାହାଲ, ତୁରେକେଲା (ମୋଟ ୧୪) |- style="background-color:#EBFDEE;" | '''[[ବାଲେଶ୍ୱର ଜିଲ୍ଲା|ବାଲେଶ୍ୱର]]''' | • ବାଲେଶ୍ୱର<br />• ନୀଳଗିରି | ବାଲେଶ୍ୱର (ପୌ), ସୋର (ପୌ), ଜଳେଶ୍ୱର (ପୌ), ନୀଳଗିରି (ଏନଏସି) | ବାହାନଗା, ବାଲେଶ୍ୱର ସଦର, ବାଲିଆପାଳ, ବସ୍ତା, ଭୋଗରାଇ, ଜଳେଶ୍ୱର, ଖଇରା, ନୀଳଗିରି, ଔପଦା, ରେମୁଣା, ସିମୁଳିଆ, ସୋର (ମୋଟ ୧୨) |- style="background-color:#EBFDF5;" | '''[[ବୌଦ୍ଧ ଜିଲ୍ଲା|ବୌଦ୍ଧ]]''' | • ବୌଦ୍ଧ | ବୌଦ୍ଧଗଡ଼ (ଏନଏସି) | ବୌଦ୍ଧ, ହରଭଙ୍ଗା, କଣ୍ଟାମାଳ (ମୋଟ ୩) |- style="background-color:#EBFDFB;" | '''[[ଭଦ୍ରକ ଜିଲ୍ଲା|ଭଦ୍ରକ]]''' | • ଭଦ୍ରକ | ଭଦ୍ରକ (ପୌ), ବାସୁଦେବପୁର (ପୌ), ଚାନ୍ଦବାଲି (ଏନଏସି), ଧାମନଗର (ଏନଏସି) | ଭଦ୍ରକ, ବାସୁଦେବପୁର, ବନ୍ତ, ଭଣ୍ଡାରିପୋଖରୀ, ଚାନ୍ଦବାଲି, ଧାମନଗର, ତିହିଡ଼ି (ମୋଟ ୭) |- style="background-color:#EBF6FD;" | '''[[ମୟୂରଭଞ୍ଜ ଜିଲ୍ଲା|ମୟୂରଭଞ୍ଜ]]''' | • ବାମନଘାଟୀ (ରାଇରଙ୍ଗପୁର)<br />• ବାରିପଦା<br />• କପ୍ତିପଦା (ଉଦଳା)<br />• ପଞ୍ଚପୀଢ଼ (କରଞ୍ଜିଆ) | ବାରିପଦା (ପୌ), ରାଇରଙ୍ଗପୁର (ପୌ), ଉଦଳା (ଏନଏସି), କରଞ୍ଜିଆ (ଏନଏସି) | ବାରିପଦା, ଶ୍ୟାମାଖୁଣ୍ଟା, ବଡ଼ସାହି, ବେତନଟୀ, ମୋରଡ଼ା, ରାସଗୋବିନ୍ଦପୁର, ସୁଳିଆପଦା ଇତ୍ୟାଦି (ମୋଟ ୨୬) |- style="background-color:#EBEFFD;" | '''[[ମାଲକାନଗିରି ଜିଲ୍ଲା|ମାଲକାନଗିରି]]''' | • ମାଲକାନଗିରି | ମାଲକାନଗିରି (ପୌ), ବାଲିମେଳା (ଏନଏସି) | ମାଲକାନଗିରି, କାଲିମେଳା, ଖଇରପୁଟ, କୋରୁକୁଣ୍ଡା, କୁଡୁମୁଲୁଗୁମ୍ମା, ମାଥିଲି, ପଡ଼ିଆ (ମୋଟ ୭) |- style="background-color:#EFEBFD;" | '''[[ଯାଜପୁର ଜିଲ୍ଲା|ଯାଜପୁର]]''' | • ଯାଜପୁର | ଯାଜପୁର (ପୌ), ବ୍ୟାସନଗର (ପୌ) | ବଡ଼ଚଣା, ବରୀ, ବିଞ୍ଝାରପୁର, ଦାନଗଦି, ଦଶରଥପୁର, ଧର୍ମଶାଳା, ଯାଜପୁର ସଦର, କୋରାଇ, ରସୁଲପୁର, ସୁକିନ୍ଦା (ମୋଟ ୧୦) |- style="background-color:#F6EBFD;" | '''[[ରାୟଗଡ଼ା ଜିଲ୍ଲା|ରାୟଗଡ଼ା]]''' | • ଗୁଣୁପୁର<br />• ରାୟଗଡ଼ା | ରାୟଗଡ଼ା (ପୌ), ଗୁଣୁପୁର (ପୌ), ଗୁଡାରି (ଏନଏସି) | ରାୟଗଡ଼ା, କଲ୍ୟାଣସିଂହପୁର, କାଶୀପୁର, କୋଲନରା, ବିଷମକଟକ, ମୁନିଗୁଡ଼ା, ଚନ୍ଦ୍ରପୁର, ଗୁଡାରି, ଗୁଣୁପୁର, ପଦ୍ମପୁର, ରାମନାଗୁଡ଼ା (ମୋଟ ୧୧) |- style="background-color:#FDEBF8;" | '''[[ସମ୍ବଲପୁର ଜିଲ୍ଲା|ସମ୍ବଲପୁର]]''' | • କୁଚିଣ୍ଡା<br />• ରେଢ଼ାଖୋଲ<br />• ସମ୍ବଲପୁର | ସମ୍ବଲପୁର (ମ.ନି), କୁଚିଣ୍ଡା (ଏନଏସି), ରେଢ଼ାଖୋଲ (ଏନଏସି) | ଧନକଉଡ଼ା, ଯୁଜୁମୁରା, ମାନେଶ୍ୱର, ରେଙ୍ଗାଲି, ବାମରା, ଜମନକିରା, କୁଚିଣ୍ଡା, ନାକଟିଦେଉଳ, ରେଢ଼ାଖୋଲ (ମୋଟ ୯) |- style="background-color:#FDEBF1;" | '''[[ସୋନପୁର ଜିଲ୍ଲା|ସୁବର୍ଣ୍ଣପୁର]]''' | • ବୀରମହାରାଜପୁର<br />• ସୁବର୍ଣ୍ଣପୁର | ସୋନପୁର (ପୌ), ତରଭା (ଏନଏସି), ବିନିକା (ଏନଏସି) | ସୋନପୁର, ଡୁଙ୍ଗୁରିପାଲି, ତରଭା, ବିନିକା, ବୀରମହାରାଜପୁର, ଉଲୁଣ୍ଡା (ମୋଟ ୬) |- style="background-color:#F5F5F5;" | '''[[ସୁନ୍ଦରଗଡ଼ ଜିଲ୍ଲା|ସୁନ୍ଦରଗଡ଼]]''' | • ବଣାଇ<br />• ପାନପୋଷ<br />• ସୁନ୍ଦରଗଡ଼ | ରାଉରକେଲା (ମ.ନି), ସୁନ୍ଦରଗଡ଼ (ପୌ), ବୀରମିତ୍ରପୁର (ପୌ), ରାଜଗାଙ୍ଗପୁର (ପୌ) | ସୁନ୍ଦରଗଡ଼, ଟାଙ୍ଗରପାଲି, ହେମଗିରି, ଲେଫ୍ରିପଡ଼ା, ବଡ଼ଗାଁ, ସବଡେଗା, ବାଲିଶଙ୍କରା, କୁଆରମୁଣ୍ଡା, ନୂଆଗାଁ, ବିଶ୍ରା, ଲାଠିକଟା, ରାଜଗାଙ୍ଗପୁର, କୁତ୍ରା, ବଣାଇଗଡ଼, ଲହୁଣୀପଡ଼ା, ଗୁରୁଣ୍ଡିଆ, କୋଇଡ଼ା (ମୋଟ ୧୭) |} <small>*ସଙ୍କେତ: ମ.ନି = ମହାନଗର ନିଗମ (Municipal Corporation), ପୌ = ପୌରପାଳିକା / ମ୍ୟୁନିସିପାଲିଟି, ଏନଏସି = ବିଜ୍ଞାପିତ ଅଞ୍ଚଳ ପରିଷଦ (NAC)</small> Legend used in odia word == ପ୍ରସ୍ତାବିତ ଜିଲ୍ଲା ସମୂହ == ଓଡ଼ିଶାରେ ପ୍ରଶାସନିକ ବିକେନ୍ଦ୍ରୀକରଣ ଏବଂ ସ୍ଥାନୀୟ ବିକାଶକୁ ତ୍ୱରାନ୍ୱିତ କରିବା ପାଇଁ ବିଭିନ୍ନ ସମୟରେ ନୂତନ ଜିଲ୍ଲା ଗଠନ ନିମନ୍ତେ ଦାବି ହୋଇଆସୁଛି। ୨୦୨୬ ମସିହା ସୁଦ୍ଧା ମିଳିଥିବା ସରକାରୀ ସୂଚନା ଅନୁଯାୟୀ, ରାଜ୍ୟ ସରକାରଙ୍କ ନିକଟରେ ଅତିକମରେ ୩୧ ଗୋଟି ନୂତନ ଜିଲ୍ଲା ଏବଂ ୬୬ ଗୋଟି ନୂତନ ଉପଖଣ୍ଡ ଗଠନ ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତାବ ଆଗତ ହୋଇଛି। ଏହି ଦାବିଗୁଡ଼ିକ ମୁଖ୍ୟତଃ ଭୌଗୋଳିକ ଦୂରତା ଏବଂ ଜନସଂଖ୍ୟାକୁ ଆଧାର କରି କରାଯାଇଛି। ନିମ୍ନଲିଖିତ ସାରଣୀରେ ଓଡ଼ିଶାର ବିଭିନ୍ନ ଅଞ୍ଚଳରୁ ହେଉଥିବା ପ୍ରସ୍ତାବିତ ଜିଲ୍ଲା ଦାବି, ସେଗୁଡ଼ିକର ସମ୍ଭାବ୍ୟ ଉପଖଣ୍ଡ, ବ୍ଲକ ଏବଂ ପୌରାଞ୍ଚଳଗୁଡ଼ିକର ସୂଚୀ ପ୍ରଦାନ କରାଯାଇଛି: {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:left; font-family: sans-serif;" |+ ଓଡ଼ିଶାର ପ୍ରସ୍ତାବିତ/ଦାବି ହେଉଥିବା ଜିଲ୍ଲା ସମୂହର ସୂଚୀ (୨୦୨୬ ସୁଦ୍ଧା) !scope="col"| ବର୍ତ୍ତମାନର ଜିଲ୍ଲା !!scope="col"| ସଂଖ୍ୟା !!scope="col"| ପ୍ରସ୍ତାବିତ ନୂତନ ଜିଲ୍ଲା !!scope="col"| ସମ୍ଭାବ୍ୟ ଉପଖଣ୍ଡ/ସଦର ମହକୁମା !!scope="col"| ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ ବ୍ଲକ ଓ ପୌରାଞ୍ଚଳ (ULBs) |- | [[ମୟୂରଭଞ୍ଜ ଜିଲ୍ଲା|ମୟୂରଭଞ୍ଜ]] || ୪ || '''[[ରାଇରଙ୍ଗପୁର]]''', '''ପଶ୍ଚିମ ମୟୂରଭଞ୍ଜ''', '''[[କରଞ୍ଜିଆ]]''' (ପଞ୍ଚପୀଢ଼), '''ଖିଚିଂ''' || ରାଇରଙ୍ଗପୁର, କରଞ୍ଜିଆ || ରାଇରଙ୍ଗପୁର (ପୌ), କରଞ୍ଜିଆ (ଏନଏସି); ବ୍ଲକ: ବହଳଦା, ବାମନଘାଟୀ, ବିଶୋଇ, କୁସୁମୀ, ଯଶୀପୁର, ଶୁକ୍ରୁଳି ଇତ୍ୟାଦି |- | [[ବାଲେଶ୍ୱର ଜିଲ୍ଲା|ବାଲେଶ୍ୱର]] || ୩ || '''[[ନୀଳଗିରି]]''', '''[[ଜଳେଶ୍ୱର]]''', '''ସୋର''' || ନୀଳଗିରି, ଜଳେଶ୍ୱର, ସୋର || ଜଳେଶ୍ୱର (ପୌ), ସୋର (ପୌ), ନୀଳଗିରି (ଏନଏସି); ବ୍ଲକ: ବାଲିଆପାଳ, ଭୋଗରାଇ, ସିମୁଳିଆ, ବାହାନଗା |- | [[ସୁନ୍ଦରଗଡ଼ ଜିଲ୍ଲା|ସୁନ୍ଦରଗଡ଼]] || ୨ || '''[[ରାଉରକେଲା]]''' (ବେଦବ୍ୟାସ ଜିଲ୍ଲା), '''ବଣାଇ''' || ରାଉରକେଲା, ବଣାଇଗଡ଼ || ରାଉରକେଲା (ମ.ନି), ରାଜଗାଙ୍ଗପୁର (ପୌ); ବ୍ଲକ: ବିଶ୍ରା, ଲହୁଣୀପଡ଼ା, ଗୁରୁଣ୍ଡିଆ, କୋଇଡ଼ା, କୁଆରମୁଣ୍ଡା |- | [[କେନ୍ଦୁଝର ଜିଲ୍ଲା|କେନ୍ଦୁଝର]] || ୧ || '''[[ଆନନ୍ଦପୁର]]''' || ଆନନ୍ଦପୁର || ଆନନ୍ଦପୁର (ପୌ); ବ୍ଲକ: ଘସିପୁରା, ହାଟଡିହି, ଆନନ୍ଦପୁର |- | [[ବରଗଡ଼ ଜିଲ୍ଲା|ବରଗଡ଼]] || ୧ || '''[[ପଦ୍ମପୁର]]''' || ପଦ୍ମପୁର || ପଦ୍ମପୁର (ଏନଏସି); ବ୍ଲକ: ପାଇକମାଳ, ଝାରବନ୍ଧ, ଗାଇସିଲାଟ, ବିଜେପୁର, ସୋହେଲା |- | [[ସମ୍ବଲପୁର ଜିଲ୍ଲା|ସମ୍ବଲପୁର]] || ୧ || '''କୁଚିଣ୍ଡା''' || କୁଚିଣ୍ଡା || କୁଚିଣ୍ଡା (ଏନଏସି); ବ୍ଲକ: ବାମରା, ଜମନକିରା, କୁଚିଣ୍ଡା |- | [[ଅନୁଗୋଳ ଜିଲ୍ଲା|ଅନୁଗୋଳ]] || ୩ || '''[[ତାଳଚେର]]''', '''ପାଲଲହଡ଼ା''', '''ଆଠମଲ୍ଲିକ''' || ତାଳଚେର, ପାଲଲହଡ଼ା, ଆଠମଲ୍ଲିକ || ତାଳଚେର (ପୌ), ଆଠମଲ୍ଲିକ (ଏନଏସି); ବ୍ଲକ: କଣିହାଁ, କିଶୋରନଗର, ପାଲଲହଡ଼ା |- | [[ବଲାଙ୍ଗୀର ଜିଲ୍ଲା|ବଲାଙ୍ଗୀର]] || ୩ || '''[[ଟିଟିଲାଗଡ଼]]''', '''[[କଣ୍ଟାବାଞ୍ଜି]]''', '''ପାଟଣାଗଡ଼''' || ଟିଟିଲାଗଡ଼, ପାଟଣାଗଡ଼ || ଟିଟିଲାଗଡ଼ (ପୌ), କଣ୍ଟାବାଞ୍ଜି (ଏନଏସି), ପାଟଣାଗଡ଼ (ଏନଏସି); ବ୍ଲକ: ତୁରେକେଲା, ବଙ୍ଗୋମୁଣ୍ଡା, ମୁରିବାହାଲ, ବେଲପଡ଼ା |- | [[କଟକ ଜିଲ୍ଲା|କଟକ]] || ୨ || '''ଆଠଗଡ଼''', '''ଚଣ୍ଡୀଖୋଲ''' (ଯାଜପୁର ସହ ମିଳିତ) || ଆଠଗଡ଼ || ଆଠଗଡ଼ (ଏନଏସି); ବ୍ଲକ: ତିଗିରିଆ, ବଡ଼ମ୍ବା, ନରସିଂହପୁର |- | [[ଖୋର୍ଦ୍ଧା ଜିଲ୍ଲା|ଖୋର୍ଦ୍ଧା]] || ୧ || '''[[ଭୁବନେଶ୍ୱର]]''' || ଭୁବନେଶ୍ୱର || ଭୁବନେଶ୍ୱର (ମ.ନି); ବ୍ଲକ: ଭୁବନେଶ୍ୱର, ବାଲିଅନ୍ତା, ବାଲିପାଟଣା |- | [[କଳାହାଣ୍ଡି ଜିଲ୍ଲା|କଳାହାଣ୍ଡି]] || ୧ || '''[[ଧର୍ମଗଡ଼]]''' || ଧର୍ମଗଡ଼ || ଧର୍ମଗଡ଼ (ଏନଏସି), ଜୁନାଗଡ଼ (ଏନଏସି); ବ୍ଲକ: କୋକସରା, କଲମପୁର, ଜୟପାଟଣା, ଗୋଲାମୁଣ୍ଡା |- | [[କନ୍ଧମାଳ ଜିଲ୍ଲା|କନ୍ଧମାଳ]] || ୧ || '''ବାଲିଗୁଡ଼ା''' || ବାଲିଗୁଡ଼ା || ବାଲିଗୁଡ଼ା (ଏନଏସି); ବ୍ଲକ: ଦାରିଙ୍ଗବାଡ଼ି, କୋଟଗଡ଼, ତୁମୁଡ଼ିବନ୍ଧ, କେ. ନୂଆଗାଁ |- | [[ଗଞ୍ଜାମ ଜିଲ୍ଲା|ଗଞ୍ଜାମ]] || ୫ || '''ଘୁମୁସର''' (ଭଞ୍ଜନଗର), '''ଋଷିକୂଲ୍ୟା''' ([[ଆସିକା]]), '''[[ବ୍ରହ୍ମପୁର]]''', '''ଭଞ୍ଜନଗର''', '''କବିସୂର୍ଯ୍ୟନଗର''' || ଭଞ୍ଜନଗର, ବ୍ରହ୍ମପୁର, ଆସିକା || ବ୍ରହ୍ମପୁର (ମ.ନି), ଭଞ୍ଜନଗର (ଏନଏସି), ଆସିକା (ଏନଏସି); ବ୍ଲକ: ବେଲଗୁଣ୍ଠା, ବୁଗୁଡ଼ା, ହିଞ୍ଜିଳିକାଟୁ, ପୋଲସରା |- | [[ପୁରୀ ଜିଲ୍ଲା|ପୁରୀ]] || ୧ || '''ନିମାପଡ଼ା''' || ନିମାପଡ଼ା || ନିମାପଡ଼ା (ଏନଏସି), କୋଣାର୍କ (ଏନଏସି); ବ୍ଲକ: ଗୋପ, କାକଟପୁର, ଅସ୍ତରଙ୍ଗ |- | [[ରାୟଗଡ଼ା ଜିଲ୍ଲା|ରାୟଗଡ଼ା]] || ୧ || '''[[ଗୁଣୁପୁର]]''' || ଗୁଣୁପୁର || ଗୁଣୁପୁର (ପୌ), ଗୁଡାରି (ଏନଏସି); ବ୍ଲକ: ପଦ୍ମପୁର, ରାମନାଗୁଡ଼ା |- | [[କୋରାପୁଟ ଜିଲ୍ଲା|କୋରାପୁଟ]] || ୧ || '''[[ଜୟପୁର]]''' || ଜୟପୁର || ଜୟପୁର (ପୌ), କୋଟପାଡ଼ (ଏନଏସି); ବ୍ଲକ: ବୋରିଗୁମ୍ମା, କୁନ୍ଦ୍ରା, କୋଟପାଡ଼ |} === ଆଧାର === {{reflist}} == ଆଧାର == * [http://www.orissa.gov.in ଓଡ଼ିଶା ରାଜ୍ୟର ସରକାରୀ ପୃଷ୍ଠା] * ଓଡ଼ିଶା ପ୍ରଶାସନିକ ବିଭାଗ * [http://www.censusindia.gov.in/2011-prov-results/data_files/orissa/Data%20Sheet-%20Orissa-Provisional.pdf ଜନଗଣନା ୨୦୧୧: ଓଡ଼ିଶା: ଅସ୍ଥାୟୀ ଜନସଂଖ୍ୟା ସମୁଦାୟ] == ବାହାର ଲିଙ୍କ == {{ଓଡ଼ିଶା}} {{ଓଡ଼ିଶା ପ୍ରସଙ୍ଗ}} [[ଶ୍ରେଣୀ:ଓଡ଼ିଶା]] [[ଶ୍ରେଣୀ:ତାଲିକା]] [[ଶ୍ରେଣୀ:ଓଡ଼ିଶାର ଜିଲ୍ଲା]] px35n8smldnxdfnhcftz95qwad3cjof 595059 595058 2026-05-07T09:45:24Z Subhamss2008 37188 595059 wikitext text/x-wiki {{Short description|ଓଡ଼ିଶାର ପ୍ରଶାସନିକ ଜିଲ୍ଲାଗୁଡ଼ିକର ତାଲିକା}} {{Use Indian English|date=August 2016}} {{Use dmy dates|date=August 2016}} {{Infobox subdivision type | name = ଓଡ଼ିଶାର ଜିଲ୍ଲା ସମୂହ | map = Odisha districts map.svg | caption = ଓଡ଼ିଶାର ରାଜନୈତିକ ମାନଚିତ୍ର | category = [[ଓଡ଼ିଶାର ଜିଲ୍ଲାମାନଙ୍କର ତାଲିକା|ଜିଲ୍ଲା]] | territory = [[ଓଡ଼ିଶା]] | start_date = | current_number = ୩୦ ଗୋଟି ଜିଲ୍ଲା | number_date = | population_range = [[ଦେବଗଡ଼ ଜିଲ୍ଲା|ଦେବଗଡ଼]] – ୩,୧୨,୫୨୦ (ସର୍ବନିମ୍ନ);<br />[[ଗଞ୍ଜାମ ଜିଲ୍ଲା|ଗଞ୍ଜାମ]] – ୩୫,୨୯,୦୩୧ (ସର୍ବାଧିକ) | area_range = [[ମୟୂରଭଞ୍ଜ ଜିଲ୍ଲା|ମୟୂରଭଞ୍ଜ]] – {{Convert|10418|km2|sqmi|abbr=on}} (ବୃହତ୍ତମ);<br />[[ଜଗତସିଂହପୁର ଜିଲ୍ଲା|ଜଗତସିଂହପୁର]] – {{Convert|1759|km2|sqmi|abbr=on}} (କ୍ଷୁଦ୍ରତମ) | government = [[ଓଡ଼ିଶା ସରକାର]] | subdivision = [[ଓଡ଼ିଶାର ତହସିଲ ସମୂହର ତାଲିକା|ଉପଖଣ୍ଡ, ତହସିଲ ଏବଂ ବ୍ଲକ]] }} {{prettyurl|Districts of Odisha}} ଭାରତର ପୂର୍ବ ଉପକୂଳରେ ଅବସ୍ଥିତ [[ଓଡ଼ିଶା]] ରାଜ୍ୟକୁ ପ୍ରଶାସନିକ ସୁବିଧା ଏବଂ ସୁପରିଚାଳନା ଦୃଷ୍ଟିରୁ ସର୍ବମୋଟ '''୩୦ ଗୋଟି ଭୌଗୋଳିକ ପ୍ରଶାସନିକ ଏକକ''' ବା '''ଜିଲ୍ଲା'''ରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇଛି ।<ref name=":0">{{cite web|title=Districts of Odisha|url=http://orissa.gov.in/portal/dist.asp|work=Official Portal|publisher=Government of Odisha|access-date=4 January 2013|location=Bhubaneswar}}</ref> ପ୍ରଶାସନିକ ବିକେନ୍ଦ୍ରୀକରଣ ଏବଂ ଶୃଙ୍ଖଳିତ ଶାସନ ପାଇଁ ଏହି ୩୦ଟି ଜିଲ୍ଲାକୁ ୩ଟି ପୃଥକ ରାଜସ୍ୱ ଖଣ୍ଡ (Revenue Divisions) ଅଧୀନରେ ରଖାଯାଇଛି । ସେହି ଖଣ୍ଡଗୁଡ଼ିକ ହେଲା: କେନ୍ଦ୍ରାଞ୍ଚଳ (ସଦର ମହକୁମା: [[କଟକ]]), ଉତ୍ତରାଞ୍ଚଳ (ସଦର ମହକୁମା: [[ସମ୍ବଲପୁର]]) ଏବଂ ଦକ୍ଷିଣାଞ୍ଚଳ (ସଦର ମହକୁମା: [[ବ୍ରହ୍ମପୁର]]) । ପ୍ରତ୍ୟେକ ରାଜସ୍ୱ ଖଣ୍ଡ ଅଧୀନରେ ୧୦ଟି ଲେଖାଏଁ ଜିଲ୍ଲା ରହିଛି ଏବଂ ଏହାର ପ୍ରଶାସନିକ ମୁଖ୍ୟ ଭାବରେ ଜଣେ ରାଜସ୍ୱ ଖଣ୍ଡାଧିକାରୀ ବା ଆର.ଡି.ସି. (RDC) କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି, ଯିଏକି ଭାରତୀୟ ପ୍ରଶାସନିକ ସେବା (IAS) ର ଜଣେ ବରିଷ୍ଠ ଅଧିକାରୀ ଅଟନ୍ତି । ରାଜ୍ୟ ସଚିବାଳୟ ଏବଂ ଜିଲ୍ଲା ପ୍ରଶାସନ ମଧ୍ୟରେ ସମନ୍ୱୟ ରକ୍ଷା କରିବା ହେଉଛି ଆର.ଡି.ସି. ଙ୍କର ମୁଖ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ । ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜିଲ୍ଲାର ଶାସନଭାର ଜଣେ ଜିଲ୍ଲାପାଳ ତଥା ଜିଲ୍ଲା ଦଣ୍ଡାଧିକାରୀ (Collector & District Magistrate) ଙ୍କ ଉପରେ ନ୍ୟସ୍ତ ଥାଏ । ଜିଲ୍ଲାରେ ରାଜସ୍ୱ ଆଦାୟ ଏବଂ ଆଇନଶୃଙ୍ଖଳା ରକ୍ଷା କରିବା ତାଙ୍କର ପ୍ରାଥମିକ ଦାୟିତ୍ୱ । ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜିଲ୍ଲାକୁ ପୁଣି ସ୍ଥାନୀୟ ପ୍ରଶାସନିକ ସୁବିଧା ପାଇଁ କେତେକ ଉପଖଣ୍ଡ (Sub-division) ରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇଛି, ଯାହାର ଦାୟିତ୍ୱ ଜଣେ ଉପଜିଲ୍ଲାପାଳ (Sub-Collector) ତୁଲାଇଥାନ୍ତି । ଉପଖଣ୍ଡଗୁଡ଼ିକ ଅଧୀନରେ ଏକାଧିକ ତହସିଲ (Tehsil) ଏବଂ ବ୍ଲକ ରହିଥାଏ । ତହସିଲର ଦାୟିତ୍ୱରେ ଜଣେ ତହସିଲଦାର (Tahasildar) ରହିଥାନ୍ତି । ବର୍ତ୍ତମାନ ସୁଦ୍ଧା ଓଡ଼ିଶାରେ ସମୁଦାୟ ୩ଟି ରାଜସ୍ୱ ଖଣ୍ଡ, ୩୦ଟି ଜିଲ୍ଲା, ୫୮ଟି ଉପଖଣ୍ଡ, ୩୧୭ଟି ତହସିଲ ଏବଂ ୩୧୪ଟି ପଞ୍ଚାୟତ ସମିତି (Blocks) ରହିଛି ।<ref>{{Cite web |url=http://orissa.gov.in/e-magazine/orissaannualreference/OR-Annual-2009/pdf/587-593.pdf |title=List of Districts |access-date=13 January 2012}}</ref> ନିମ୍ନଲିଖିତ ସାରଣୀରେ ଓଡ଼ିଶାର ସମସ୍ତ ୩୦ଟି ଜିଲ୍ଲାର ମାନଚିତ୍ର, ସଦର ମହକୁମା, ଆୟତନ, ଜନସଂଖ୍ୟା (୨୦୧୧ ଜନଗଣନା), ସାକ୍ଷରତା ହାର, ପଞ୍ଚାୟତ ସମିତି ଏବଂ ଗ୍ରାମ ପଞ୍ଚାୟତର ସବିଶେଷ ବିବରଣୀ ପ୍ରଦାନ କରାଯାଇଛି: {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center; font-family: sans-serif;" |- style="background-color:#2C3E50; color:white; font-size: 1.05em;" ! scope="col" | ମାନଚିତ୍ର ! scope="col" | ଜିଲ୍ଲା ! scope="col" | ସଦର ମହକୁମା ! scope="col" | ଆୟତନ (କି.ମି.<sup>୨</sup>) ! scope="col" | ଜନସଂଖ୍ୟା ! scope="col" | ସାକ୍ଷରତା ହାର ! scope="col" | ବ୍ଲକ ସଂଖ୍ୟା ! scope="col" | ଗ୍ରାମ ପଞ୍ଚାୟତ ! scope="col" | ଆର.ଟି.ଓ (RTO) |- style="background-color:#FDEEED;" | [[File:Angul in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ଅନୁଗୋଳ ଜିଲ୍ଲା|ଅନୁଗୋଳ]]''' || [[ଅନୁଗୁଳ|ଅନୁଗୋଳ]] || ୬,୩୭୫ || ୧୭,୯୬,୦୮୮ || ୭୭.୫୩% || ୦୮ || ୨୨୫ || OD-19 |- style="background-color:#FDF4ED;" | [[File:Cuttack in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[କଟକ ଜିଲ୍ଲା|କଟକ]]''' || [[କଟକ]] || ୩,୯୩୨ || ୩୭,୦୦,୫୦୩ || ୮୫.୫୦% || ୧୪ || ୩୭୩ || OD-05 |- style="background-color:#FDF8ED;" | [[File:Kalahandi in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[କଳାହାଣ୍ଡି ଜିଲ୍ଲା|କଳାହାଣ୍ଡି]]''' || [[ଭବାନିପାଟଣା]] || ୭,୯୨୦ || ୨୨,୨୩,୩୮୬ || ୫୯.୨୨% || ୧୩ || ୩୧୦ || OD-08 |- style="background-color:#FBFDED;" | [[File:Kandhamal in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[କନ୍ଧମାଳ ଜିଲ୍ଲା|କନ୍ଧମାଳ]]''' || [[ଫୁଲବାଣୀ]] || ୮,୦୨୧ || ୧୦,୩୩,୬୮୬ || ୬୪.୧୩% || ୧୨ || ୧୫୩ || OD-12 |- style="background-color:#F4FDED;" | [[File:Kendujhar in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[କେନ୍ଦୁଝର ଜିଲ୍ଲା|କେନ୍ଦୁଝର]]''' || [[କେନ୍ଦୁଝର]] || ୮,୩୦୩ || ୨୫,୪୦,୪୪୪ || ୬୮.୨୪% || ୧୩ || ୨୯୭ || OD-09 |- style="background-color:#EEFDED;" | [[File:Kendrapara in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[କେନ୍ଦ୍ରାପଡ଼ା ଜିଲ୍ଲା|କେନ୍ଦ୍ରାପଡ଼ା]]''' || [[କେନ୍ଦ୍ରାପଡ଼ା]] || ୨,୬୪୪ || ୨୦,୩୦,୯୧୦ || ୮୫.୧୫% || ୦୯ || ୨୪୯ || OD-29 |- style="background-color:#EEFDF4;" | [[File:Koraput in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[କୋରାପୁଟ ଜିଲ୍ଲା|କୋରାପୁଟ]]''' || [[କୋରାପୁଟ]] || ୮,୮୦୭ || ୧୯,୪୫,୩୦୩ || ୪୯.୨୧% || ୧୪ || ୨୪୦ || OD-10 |- style="background-color:#EEFDF9;" | [[File:Khordha in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ଖୋର୍ଦ୍ଧା ଜିଲ୍ଲା|ଖୋର୍ଦ୍ଧା]]''' || [[ଖୋର୍ଦ୍ଧା]] || ୨,୮୧୩ || ୩୧,୭୪,୮୫୯ || ୮୬.୮୮% || ୧୦ || ୧୯୦ || OD-02 / 33 |- style="background-color:#EEFAFD;" | [[File:Gajapati in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ଗଜପତି ଜିଲ୍ଲା|ଗଜପତି]]''' || [[ପାରଳାଖେମୁଣ୍ଡି]] || ୩,୮୫୦ || ୮,୧୪,୭୨୨ || ୫୩.୪୯% || ୦୭ || ୧୪୯ || OD-20 |- style="background-color:#EEF4FD;" | [[File:Ganjam in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ଗଞ୍ଜାମ ଜିଲ୍ଲା|ଗଞ୍ଜାମ]]''' || [[ଛତ୍ରପୁର]] || ୮,୦୭୧ || ୪୯,୭୫,୯୩୪ || ୭୧.୦୯% || ୨୨ || ୫୦୩ || OD-07 / 32 |- style="background-color:#EEEEFD;" | [[File:Jagatsinghpur in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ଜଗତସିଂହପୁର ଜିଲ୍ଲା|ଜଗତସିଂହପୁର]]''' || [[ଜଗତସିଂହପୁର]] || ୧,୭୫୯ || ୧୬,୦୩,୧୩୦ || ୮୬.୫୯% || ୦୮ || ୧୯୪ || OD-21 |- style="background-color:#F4EEFD;" | [[File:Jharsuguda in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ଝାରସୁଗୁଡ଼ା ଜିଲ୍ଲା|ଝାରସୁଗୁଡ଼ା]]''' || [[ଝାରସୁଗୁଡ଼ା]] || ୨,୦୮୧ || ୮,୧୭,୧୦୩ || ୭୮.୮୬% || ୦୫ || ୭୮ || OD-23 |- style="background-color:#F9EEFD;" | [[File:Dhenkanal in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ଢେଙ୍କାନାଳ ଜିଲ୍ଲା|ଢେଙ୍କାନାଳ]]''' || [[ଢେଙ୍କାନାଳ]] || ୪,୪୫୨ || ୧୬,୮୧,୮୬୪ || ୭୮.୭୬% || ୦୮ || ୨୧୨ || OD-06 |- style="background-color:#FDEEF8;" | [[File:Debagarh in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ଦେବଗଡ଼ ଜିଲ୍ଲା|ଦେବଗଡ଼]]''' || [[ଦେବଗଡ଼]] || ୨,୭୮୨ || ୪,୪୦,୬୫୪ || ୭୨.୫୭% || ୦୩ || ୭୦ || OD-28 |- style="background-color:#FDEEF3;" | [[File:Nabarangpur in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ନବରଙ୍ଗପୁର ଜିଲ୍ଲା|ନବରଙ୍ଗପୁର]]''' || [[ନବରଙ୍ଗପୁର]] || ୫,୨୯୪ || ୧୭,୨୧,୫୩୪ || ୪୬.୪୩% || ୧୦ || ୧୬୯ || OD-24 |- style="background-color:#FDF0ED;" | [[File:Nayagarh in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ନୟାଗଡ଼ ଜିଲ୍ଲା|ନୟାଗଡ଼]]''' || [[ନୟାଗଡ଼]] || ୩,୮୯୦ || ୧୩,୫୭,୫୩୩ || ୮୦.୪୨% || ୦୮ || ୧୯୪ || OD-25 |- style="background-color:#FDF3EC;" | [[File:Nuapada in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ନୂଆପଡ଼ା ଜିଲ୍ଲା|ନୂଆପଡ଼ା]]''' || [[ନୂଆପଡ଼ା]] || ୩,୮୫୨ || ୮,୬୦,୬୩୯ || ୫୭.୩୫% || ୦୫ || ୧୩୧ || OD-26 |- style="background-color:#FDF7EB;" | [[File:Puri in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ପୁରୀ ଜିଲ୍ଲା|ପୁରୀ]]''' || [[ପୁରୀ]] || ୩,୦୫୧ || ୨୩,୯୫,୨୧୦ || ୮୪.୬୭% || ୧୧ || ୨୬୮ || OD-13 |- style="background-color:#FAFDEB;" | [[File:Bargarh in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ବରଗଡ଼ ଜିଲ୍ଲା|ବରଗଡ଼]]''' || [[ବରଗଡ଼]] || ୫,୮୩୭ || ୨୦,୮୮,୬୩୨ || ୭୪.୬୨% || ୧୨ || ୨୪୮ || OD-17 |- style="background-color:#F1FDEB;" | [[File:Balangir in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ବଲାଙ୍ଗୀର ଜିଲ୍ଲା|ବଲାଙ୍ଗୀର]]''' || [[ବଲାଙ୍ଗୀର]] || ୬,୫୭୫ || ୨୩,୨୫,୦୮୬ || ୬୪.୭୨% || ୧୪ || ୨୮୫ || OD-03 |- style="background-color:#EBFDEE;" | [[File:Balasore in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ବାଲେଶ୍ୱର ଜିଲ୍ଲା|ବାଲେଶ୍ୱର]]''' || [[ବାଲେଶ୍ୱର]] || ୩,୬୩୪ || ୩୨,୭୧,୯୪୬ || ୭୯.୭୯% || ୧୨ || ୩୬୦ || OD-01 |- style="background-color:#EBFDF5;" | [[File:Boudh in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ବୌଦ୍ଧ ଜିଲ୍ଲା|ବୌଦ୍ଧ]]''' || [[ବୌଦ୍ଧ]] || ୩,୪୪୪ || ୬,୨୨,୦୩୯ || ୭୧.୬୧% || ୦୩ || ୬୯ || OD-27 |- style="background-color:#EBFDFB;" | [[File:Bhadrak in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ଭଦ୍ରକ ଜିଲ୍ଲା|ଭଦ୍ରକ]]''' || [[ଭଦ୍ରକ]] || ୨,୫୦୫ || ୨୧,୨୩,୯୩୬ || ୮୨.୭୮% || ୦୭ || ୨୧୮ || OD-22 |- style="background-color:#EBF6FD;" | [[File:Mayurbhanj in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ମୟୂରଭଞ୍ଜ ଜିଲ୍ଲା|ମୟୂରଭଞ୍ଜ]]''' || [[ବାରିପଦା]] || ୧୦,୪୧୮ || ୩୫,୫୨,୮୩୧ || ୬୩.୧୭% || ୨୬ || ୪୦୪ || OD-11 |- style="background-color:#EBEFFD;" | [[File:Malkangiri in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ମାଲକାନଗିରି ଜିଲ୍ଲା|ମାଲକାନଗିରି]]''' || [[ମାଲକାନଗିରି]] || ୫,୭୯୧ || ୮,୬୪,୬୦୧ || ୪୮.୫୪% || ୦୭ || ୧୧୧ || OD-30 |- style="background-color:#EFEBFD;" | [[File:Jajpur in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ଯାଜପୁର ଜିଲ୍ଲା|ଯାଜପୁର]]''' || [[ଯାଜପୁର]] || ୨,୮୮୮ || ୨୫,୭୬,୩୪୧ || ୮୦.୧୩% || ୧୦ || ୩୧୧ || OD-34 |- style="background-color:#F6EBFD;" | [[File:Rayagada in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ରାୟଗଡ଼ା ଜିଲ୍ଲା|ରାୟଗଡ଼ା]]''' || [[ରାୟଗଡ଼ା]] || ୭,୦୭୪ || ୧୩,୬୪,୭୫୫ || ୪୯.୭୬% || ୧୧ || ୧୮୦ || OD-18 |- style="background-color:#FDEBF8;" | [[File:Sambalpur in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ସମ୍ବଲପୁର ଜିଲ୍ଲା|ସମ୍ବଲପୁର]]''' || [[ସମ୍ବଲପୁର]] || ୬,୭୦୨ || ୧୪,୬୭,୯୫୦ || ୭୬.୨୨% || ୦୯ || ୧୩୮ || OD-15 |- style="background-color:#FDEBF1;" | [[File:Subarnapur in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ସୋନପୁର ଜିଲ୍ଲା|ସୁବର୍ଣ୍ଣପୁର]]''' || [[ସୁବର୍ଣ୍ଣପୁର]] || ୨,୨୮୫ || ୮,୬୦,୩୫୯ || ୭୪.୪୨% || ୦୬ || ୧୦୯ || OD-31 |- style="background-color:#fdebf2;" | [[File:Sundargarh in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ସୁନ୍ଦରଗଡ଼ ଜିଲ୍ଲା|ସୁନ୍ଦରଗଡ଼]]''' || [[ସୁନ୍ଦରଗଡ଼]] || ୯,୭୧୨ || ୨୯,୫୧,୭୪୭ || ୭୩.୩୪% || ୧୭ || ୨୬୨ || OD-14 / 16 |} == ଆଧାର == {{reflist}} == ଇତିହାସ ଓ ପୁନର୍ଗଠନ == ୧୯୩୬ ମସିହା ଅପ୍ରେଲ ୧ ତାରିଖରେ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଓଡ଼ିଶା ପ୍ରାନ୍ତ ଗଠନ ହେବାଠାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ଆଜି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରାଜ୍ୟର ପ୍ରଶାସନିକ ମାନଚିତ୍ରରେ ଅନେକ ପରିବର୍ତ୍ତନ ହୋଇଛି । ପ୍ରଶାସନିକ ବିକେନ୍ଦ୍ରୀକରଣ ଏବଂ ସାଧାରଣ ଲୋକଙ୍କ ନିକଟରେ ସରକାରୀ ସେବା ଦ୍ରୁତ ଗତିରେ ପହଞ୍ଚାଇବା ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ବିଭିନ୍ନ ସମୟରେ ଜିଲ୍ଲାଗୁଡ଼ିକର ପୁନର୍ଗଠନ କରାଯାଇଛି । === ଐତିହାସିକ ପୁନର୍ଗଠନ କ୍ରମ === ନିମ୍ନଲିଖିତ ସାରଣୀରେ ଓଡ଼ିଶାର ଜିଲ୍ଲା ଗଠନର ଐତିହାସିକ କ୍ରମବିକାଶକୁ ଦର୍ଶାଯାଇଛି: {| class="wikitable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center; font-family: sans-serif; margin-bottom: 20px;" |- style="background-color:#4A90E2; color:white; font-size: 1.1em;" ! scope="col" style="width:20%;" | ସମୟକାଳ / ମସିହା ! scope="col" style="width:20%;" | ମୋଟ ଜିଲ୍ଲା ସଂଖ୍ୟା ! scope="col" style="width:60%;" | ସବିଶେଷ ବିବରଣୀ ଓ କାରଣ |- style="background-color:#F4F9FF;" | '''୧ ଅପ୍ରେଲ ୧୯୩୬''' | '''୬ ଗୋଟି''' | ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଓଡ଼ିଶା ପ୍ରାନ୍ତ ଗଠନ ସମୟରେ କେବଳ ୬ଟି ଜିଲ୍ଲା ଥିଲା । ସେଗୁଡ଼ିକ ହେଲା: କଟକ, ପୁରୀ, ବାଲେଶ୍ୱର, ସମ୍ବଲପୁର, କୋରାପୁଟ ଏବଂ ଗଞ୍ଜାମ । |- style="background-color:#EBF3FB;" | '''୧୯୪୮ – ୧୯୪୯''' | '''୧୩ ଗୋଟି''' | ଭାରତ ସ୍ୱାଧୀନ ହେବା ପରେ ଓଡ଼ିଶା ସହିତ ଆଖପାଖର ଦେଶୀୟ ଗଡ଼ଜାତ ରାଜ୍ୟଗୁଡ଼ିକର ମିଶ୍ରଣ ଘଟିଥିଲା, ଯାହା ଫଳରେ ନୂତନ ୭ଟି ଜିଲ୍ଲା ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଥିଲା । |- style="background-color:#F4F9FF;" | '''୧୯୯୨ – ୧୯୯୩''' | '''୩୦ ଗୋଟି''' | ତତ୍କାଳୀନ ମୁଖ୍ୟମନ୍ତ୍ରୀ [[ବିଜୁ ପଟ୍ଟନାୟକ]]ଙ୍କ ସରକାର ଅମଳରେ ପୁରୁଣା ୧୩ଟି ବୃହତ୍ ଜିଲ୍ଲାକୁ ବିଭାଜନ କରି ୩୦ ଗୋଟି ଜିଲ୍ଲାରେ ପରିଣତ କରାଯାଇଥିଲା । |} === ବର୍ତ୍ତମାନର ପ୍ରଶାସନିକ ରୂପରେଖ === ଶାସନ ବ୍ୟବସ୍ଥାକୁ ସୁଚାରୁରୂପେ ପରିଚାଳନା କରିବା ପାଇଁ ରାଜ୍ୟକୁ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରଶାସନିକ ଏକକରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇଛି: {| class="wikitable" style="width:80%; border-collapse:collapse; text-align:center; font-family: sans-serif; margin: 0 auto 20px auto;" |- style="background-color:#50C878; color:white; font-size: 1.1em;" ! scope="col" | ପ୍ରଶାସନିକ ଏକକ (Administrative Unit) ! scope="col" | ସର୍ବମୋଟ ସଂଖ୍ୟା |- style="background-color:#F4FFF8;" | '''ରାଜସ୍ୱ ଖଣ୍ଡ (Revenue Divisions)''' | ୩ |- style="background-color:#E9F9EE;" | '''ଜିଲ୍ଲା (Districts)''' | ୩୦ |- style="background-color:#F4FFF8;" | '''ଉପଖଣ୍ଡ (Sub-divisions)''' | ୫୮ |- style="background-color:#E9F9EE;" | '''ତହସିଲ (Tehsils)''' | ୩୧୭ |- style="background-color:#F4FFF8;" | '''ପଞ୍ଚାୟତ ସମିତି / ବ୍ଲକ (Blocks)''' | ୩୧୪ |} === ଭୌଗୋଳିକ ଏବଂ ଜନସାଂଖ୍ୟିକ ବିଶେଷତ୍ୱ === ଆୟତନ ଏବଂ ଜନସଂଖ୍ୟା ଦୃଷ୍ଟିରୁ ଓଡ଼ିଶାର ଜିଲ୍ଲାଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ତାରତମ୍ୟ ନିମ୍ନରେ ପ୍ରଦତ୍ତ କରାଗଲା: {| class="wikitable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center; font-family: sans-serif;" |- style="background-color:#E67E22; color:white; font-size: 1.1em;" ! scope="col" style="width:25%;" | ବର୍ଗ ! scope="col" style="width:25%;" | ସର୍ବୋଚ୍ଚ / ବୃହତ୍ତମ ଜିଲ୍ଲା ! scope="col" style="width:25%;" | ସର୍ବନିମ୍ନ / କ୍ଷୁଦ୍ରତମ ଜିଲ୍ଲା ! scope="col" style="width:25%;" | ସୂଚନା |- style="background-color:#FFF8F0;" | '''ଭୌଗୋଳିକ ଆୟତନ ଦୃଷ୍ଟିରୁ''' | '''[[ମୟୂରଭଞ୍ଜ ଜିଲ୍ଲା|ମୟୂରଭଞ୍ଜ]]'''<br /><small>(୧୦,୪୧୮ ବର୍ଗ କି.ମି.)</small> | '''[[ଜଗତସିଂହପୁର ଜିଲ୍ଲା|ଜଗତସିଂହପୁର]]'''<br /><small>(୧,୭୫୯ ବର୍ଗ କି.ମି.)</small> | ଆୟତନ ଆଧାରରେ ରାଜ୍ୟର ଭୌଗୋଳିକ ବିସ୍ତାର । |- style="background-color:#FEF2E4;" | '''ଜନସଂଖ୍ୟା ଦୃଷ୍ଟିରୁ''' | '''[[ଗଞ୍ଜାମ ଜିଲ୍ଲା|ଗଞ୍ଜାମ]]'''<br /><small>(ସର୍ବାଧିକ ଜନବହୁଳ)</small> | '''[[ଦେବଗଡ଼ ଜିଲ୍ଲା|ଦେବଗଡ଼]]'''<br /><small>(ସର୍ବନିମ୍ନ ଜନସଂଖ୍ୟା)</small> | ୨୦୧୧ ଜନଗଣନା ତଥ୍ୟ ଉପରେ ଆଧାରିତ । |} ନିମ୍ନଲିଖିତ ସାରଣୀରେ ଓଡ଼ିଶାର ସମସ୍ତ ୩୦ଟି ଜିଲ୍ଲାର ଭୌଗୋଳିକ ଏବଂ ପ୍ରଶାସନିକ ତଥ୍ୟ ସବିଶେଷ ଭାବେ ପ୍ରଦାନ କରାଯାଇଛି: == ରାଜସ୍ୱ ଖଣ୍ଡ ଅନୁଯାୟୀ ଜିଲ୍ଲାଗୁଡ଼ିକର ତାଲିକା == [[File:Odisha districts map.svg|thumb|400x400px|ଓଡ଼ିଶାର ଜିଲ୍ଲା ମାନଚିତ୍ର । <br />{{Legend|darkblue|ଉତ୍ତରାଞ୍ଚଳ ରାଜସ୍ୱ ଖଣ୍ଡ}} {{Legend|gold|କେନ୍ଦ୍ରାଞ୍ଚଳ ରାଜସ୍ୱ ଖଣ୍ଡ}} {{Legend|maroon|ଦକ୍ଷିଣାଞ୍ଚଳ ରାଜସ୍ୱ ଖଣ୍ଡ}}]] ପ୍ରଶାସନିକ ସୁବିଧା ତଥା ଶାସନ ବ୍ୟବସ୍ଥାକୁ ସୁଦୃଢ଼ କରିବା ପାଇଁ ଓଡ଼ିଶାର ୩୦ଟି ଜିଲ୍ଲାକୁ ୩ଟି ପୃଥକ '''ରାଜସ୍ୱ ଖଣ୍ଡ''' (Revenue Divisions) ରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇଛି । ସେଗୁଡ଼ିକ ହେଲା— କେନ୍ଦ୍ରାଞ୍ଚଳ, ଉତ୍ତରାଞ୍ଚଳ ଏବଂ ଦକ୍ଷିଣାଞ୍ଚଳ ରାଜସ୍ୱ ଖଣ୍ଡ, ଯାହାର ସଦର ମହକୁମା ଯଥାକ୍ରମେ [[କଟକ]], [[ସମ୍ବଲପୁର]] ଏବଂ [[ବ୍ରହ୍ମପୁର]]ଠାରେ ଅବସ୍ଥିତ । ପ୍ରତ୍ୟେକ ରାଜସ୍ୱ ଖଣ୍ଡ ଅଧୀନରେ ୧୦ଟି ଲେଖାଏଁ ଜିଲ୍ଲା ରହିଛି । ପ୍ରତି ରାଜସ୍ୱ ଖଣ୍ଡର ମୁଖ୍ୟ ଭାବରେ ଜଣେ '''ରାଜସ୍ୱ ଖଣ୍ଡାଧିକାରୀ''' ବା ଆର.ଡି.ସି. (RDC - Revenue Divisional Commissioner) ଦାୟିତ୍ୱ ତୁଲାଇଥାନ୍ତି, ଯିଏକି [[ଭାରତୀୟ ପ୍ରଶାସନିକ ସେବା]] (IAS) ର ଜଣେ ବରିଷ୍ଠ ପଦାଧିକାରୀ ଅଟନ୍ତି । ପ୍ରଶାସନିକ ଢାଞ୍ଚାରେ ଆର.ଡି.ସି.ଙ୍କ ସ୍ଥାନ ଜିଲ୍ଲା ପ୍ରଶାସନ ଏବଂ ରାଜ୍ୟ ସଚିବାଳୟ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ସମନ୍ୱୟକାରୀ ସଂଯୋଜକ ଭାବରେ ରହିଥାଏ । ରାଜସ୍ୱ ଖଣ୍ଡ ଅନୁଯାୟୀ ଓଡ଼ିଶାର ୩୦ଟି ଜିଲ୍ଲାର ତାଲିକା ନିମ୍ନରେ ପ୍ରଦାନ କରାଗଲା: {| class="wikitable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center; font-family: sans-serif;" |- ! scope="col" style="background-color:#2980B9; color:white; font-size: 1.1em; width:33%; padding: 12px;" | ଉତ୍ତରାଞ୍ଚଳ ରାଜସ୍ୱ ଖଣ୍ଡ<br /><small>(ସଦର ମହକୁମା – ସମ୍ବଲପୁର)</small> ! scope="col" style="background-color:#F39C12; color:white; font-size: 1.1em; width:33%; padding: 12px;" | କେନ୍ଦ୍ରାଞ୍ଚଳ ରାଜସ୍ୱ ଖଣ୍ଡ<br /><small>(ସଦର ମହକୁମା – କଟକ)</small> ! scope="col" style="background-color:#C0392B; color:white; font-size: 1.1em; width:33%; padding: 12px;" | ଦକ୍ଷିଣାଞ୍ଚଳ ରାଜସ୍ୱ ଖଣ୍ଡ<br /><small>(ସଦର ମହକୁମା – ବ୍ରହ୍ମପୁର)</small> |- style="vertical-align: top; text-align:left; background-color:#FAFAFA; font-size: 1.05em;" | style="padding: 15px;" | * [[ଅନୁଗୋଳ ଜିଲ୍ଲା|ଅନୁଗୋଳ]] * [[କେନ୍ଦୁଝର ଜିଲ୍ଲା|କେନ୍ଦୁଝର]] * [[ଝାରସୁଗୁଡ଼ା ଜିଲ୍ଲା|ଝାରସୁଗୁଡ଼ା]] * [[ଢେଙ୍କାନାଳ ଜିଲ୍ଲା|ଢେଙ୍କାନାଳ]] * [[ଦେବଗଡ଼ ଜିଲ୍ଲା|ଦେବଗଡ଼]] * [[ବରଗଡ଼ ଜିଲ୍ଲା|ବରଗଡ଼]] * [[ବଲାଙ୍ଗୀର ଜିଲ୍ଲା|ବଲାଙ୍ଗୀର]] * [[ସମ୍ବଲପୁର ଜିଲ୍ଲା|ସମ୍ବଲପୁର]] * [[ସୁନ୍ଦରଗଡ଼ ଜିଲ୍ଲା|ସୁନ୍ଦରଗଡ଼]] * [[ସୋନପୁର ଜିଲ୍ଲା|ସୁବର୍ଣ୍ଣପୁର]] | style="padding: 15px;" | * [[କଟକ ଜିଲ୍ଲା|କଟକ]] * [[କେନ୍ଦ୍ରାପଡ଼ା ଜିଲ୍ଲା|କେନ୍ଦ୍ରାପଡ଼ା]] * [[ଖୋର୍ଦ୍ଧା ଜିଲ୍ଲା|ଖୋର୍ଦ୍ଧା]] * [[ଜଗତସିଂହପୁର ଜିଲ୍ଲା|ଜଗତସିଂହପୁର]] * [[ନୟାଗଡ଼ ଜିଲ୍ଲା|ନୟାଗଡ଼]] * [[ପୁରୀ ଜିଲ୍ଲା|ପୁରୀ]] * [[ବାଲେଶ୍ୱର ଜିଲ୍ଲା|ବାଲେଶ୍ୱର]] * [[ଭଦ୍ରକ ଜିଲ୍ଲା|ଭଦ୍ରକ]] * [[ମୟୂରଭଞ୍ଜ ଜିଲ୍ଲା|ମୟୂରଭଞ୍ଜ]] * [[ଯାଜପୁର ଜିଲ୍ଲା|ଯାଜପୁର]] | style="padding: 15px;" | * [[କନ୍ଧମାଳ ଜିଲ୍ଲା|କନ୍ଧମାଳ]] * [[କଳାହାଣ୍ଡି ଜିଲ୍ଲା|କଳାହାଣ୍ଡି]] * [[କୋରାପୁଟ ଜିଲ୍ଲା|କୋରାପୁଟ]] * [[ଗଜପତି ଜିଲ୍ଲା|ଗଜପତି]] * [[ଗଞ୍ଜାମ ଜିଲ୍ଲା|ଗଞ୍ଜାମ]] * [[ନବରଙ୍ଗପୁର ଜିଲ୍ଲା|ନବରଙ୍ଗପୁର]] * [[ନୂଆପଡ଼ା ଜିଲ୍ଲା|ନୂଆପଡ଼ା]] * [[ବୌଦ୍ଧ ଜିଲ୍ଲା|ବୌଦ୍ଧ]] * [[ମାଲକାନଗିରି ଜିଲ୍ଲା|ମାଲକାନଗିରି]] * [[ରାୟଗଡ଼ା ଜିଲ୍ଲା|ରାୟଗଡ଼ା]] |} == ପ୍ରଶାସନ ଓ ପରିଚାଳନା == ଜିଲ୍ଲାର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ପ୍ରଶାସନିକ ଅଧିକାରୀ ଭାବରେ ଜଣେ ଭାରତୀୟ ପ୍ରଶାସନିକ ସେବା (IAS) ଅଧିକାରୀ 'ଜିଲ୍ଲାପାଳ ତଥା ଜିଲ୍ଲା ଦଣ୍ଡାଧିକାରୀ' (Collector & District Magistrate) ରୂପେ ନିଯୁକ୍ତ ହୋଇଥାନ୍ତି । ରାଜସ୍ୱ ଆଦାୟ ଏବଂ ଜିଲ୍ଲାର ସାମଗ୍ରିକ ବିକାଶ ଓ ପରିଚାଳନା ତାଙ୍କର ପ୍ରାଥମିକ ଦାୟିତ୍ୱ । ସେହିପରି ଜିଲ୍ଲାରେ ଆଇନଶୃଙ୍ଖଳା ରକ୍ଷା କରିବା ନିମନ୍ତେ ଭାରତୀୟ ପୋଲିସ ସେବା (IPS) ର ଜଣେ ଅଧିକାରୀ 'ଆରକ୍ଷୀ ଅଧୀକ୍ଷକ' (SP) ଭାବରେ ଦାୟିତ୍ୱ ତୁଲାଇଥାନ୍ତି । ଓଡ଼ିଶାର ୩୦ଟି ଜିଲ୍ଲାକୁ ଶାସନଗତ ସୁବିଧା ପାଇଁ '''୫୮ ଗୋଟି ଉପଖଣ୍ଡ''' (Sub-divisions) ରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇଛି । ପ୍ରତ୍ୟେକ ଉପଖଣ୍ଡର ଦାୟିତ୍ୱ 'ଉପଜିଲ୍ଲାପାଳ' (Sub-Collector & Sub-Divisional Magistrate) ଙ୍କ ହାତରେ ନ୍ୟସ୍ତ ଥାଏ । ଏହି ଉପଖଣ୍ଡଗୁଡ଼ିକ ପୁଣି ବ୍ଲକ (ପଞ୍ଚାୟତ ସମିତି) ଏବଂ ପୌରାଞ୍ଚଳ (ULBs - ମହାନଗର ନିଗମ, ପୌରପାଳିକା ଏବଂ ଏନ.ଏ.ସି) ରେ ବିଭକ୍ତ ହୋଇଥାଏ । ନିମ୍ନଲିଖିତ ସାରଣୀରେ ଓଡ଼ିଶାର ସମସ୍ତ ୩୦ଟି ଜିଲ୍ଲାର ଉପଖଣ୍ଡ, ପୌରାଞ୍ଚଳ ଏବଂ ବ୍ଲକଗୁଡ଼ିକର ସବିଶେଷ ନାମାବଳୀ ପ୍ରଦାନ କରାଯାଇଛି: {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:left; font-family: sans-serif;" |- style="background-color:#2C3E50; color:white; font-size: 1.05em; text-align:center;" ! scope="col" style="width:15%;" | ଜିଲ୍ଲା ! scope="col" style="width:20%;" | ଉପଖଣ୍ଡ (Sub-divisions) ! scope="col" style="width:30%;" | ପୌରାଞ୍ଚଳ (ULBs) ! scope="col" style="width:35%;" | ବ୍ଲକ ସମୂହ (Blocks) |- style="background-color:#FDEEED;" | '''[[ଅନୁଗୋଳ ଜିଲ୍ଲା|ଅନୁଗୋଳ]]''' | • ଅନୁଗୋଳ<br />• ଆଠମଲ୍ଲିକ<br />• ପାଲଲହଡ଼ା<br />• ତାଳଚେର | ଅନୁଗୋଳ (ପୌ), ତାଳଚେର (ପୌ), ଆଠମଲ୍ଲିକ (ଏନଏସି) | ଅନୁଗୋଳ, ଆଠମଲ୍ଲିକ, ଛେଣ୍ଡିପଦା, କିଶୋରନଗର, ପାଲଲହଡ଼ା, ବନ୍ତଳା, କଣିହାଁ, ତାଳଚେର (ମୋଟ ୮) |- style="background-color:#FDF4ED;" | '''[[କଟକ ଜିଲ୍ଲା|କଟକ]]''' | • ଆଠଗଡ଼<br />• ବାଙ୍କୀ<br />• କଟକ | କଟକ (ମ.ନି), ଚୌଦ୍ୱାର (ପୌ), ବାଙ୍କୀ (ଏନଏସି), ଆଠଗଡ଼ (ଏନଏସି) | ଆଠଗଡ଼, ବାଙ୍କୀ, ବାଙ୍କୀ-ଡମପଡ଼ା, ବାରଙ୍ଗ, କଟକ ସଦର, କଣ୍ଟାପଡ଼ା, ମାହାଙ୍ଗା, ନିଶ୍ଚିନ୍ତକୋଇଲି, ନରସିଂହପୁର, ନିଆଳି, ସାଲେପୁର, ଟାଙ୍ଗୀ-ଚୌଦ୍ୱାର, ତିଗିରିଆ, ବଡ଼ମ୍ବା (ମୋଟ ୧୪) |- style="background-color:#FDF8ED;" | '''[[କଳାହାଣ୍ଡି ଜିଲ୍ଲା|କଳାହାଣ୍ଡି]]''' | • ଭବାନିପାଟଣା<br />• ଧର୍ମଗଡ଼ | ଭବାନିପାଟଣା (ପୌ), କେସିଙ୍ଗା (ଏନଏସି), ଧର୍ମଗଡ଼ (ଏନଏସି), ଜୁନାଗଡ଼ (ଏନଏସି) | ଭବାନିପାଟଣା, ଧର୍ମଗଡ଼, ଗୋଲାମୁଣ୍ଡା, ଜୁନାଗଡ଼, କଲମପୁର, କର୍ଲାମୁଣ୍ଡା, କୋକସରା, ଲାଞ୍ଜିଗଡ଼, କେସିଙ୍ଗା, ମଦନପୁର-ରାମପୁର, ନର୍ଲା, ଥୁଆମୂଳ ରାମପୁର, ଜୟପାଟଣା (ମୋଟ ୧୩) |- style="background-color:#FBFDED;" | '''[[କନ୍ଧମାଳ ଜିଲ୍ଲା|କନ୍ଧମାଳ]]''' | • ବାଲିଗୁଡ଼ା<br />• ଫୁଲବାଣୀ | ଫୁଲବାଣୀ (ପୌ), ଜି. ଉଦୟଗିରି (ଏନଏସି), ବାଲିଗୁଡ଼ା (ଏନଏସି) | ଫୁଲବାଣୀ, ବାଲିଗୁଡ଼ା, ଚକାପାଦ, ଦାରିଙ୍ଗବାଡ଼ି, ଜି. ଉଦୟଗିରି, ଖଜୁରିପଡ଼ା, କୋଟଗଡ଼, କେ. ନୂଆଗାଁ, ଫିରିଙ୍ଗିଆ, ରାଇକିଆ, ଟିକାବାଲି, ତୁମୁଡ଼ିବନ୍ଧ (ମୋଟ ୧୨) |- style="background-color:#F4FDED;" | '''[[କେନ୍ଦୁଝର ଜିଲ୍ଲା|କେନ୍ଦୁଝର]]''' | • ଆନନ୍ଦପୁର<br />• ଚମ୍ପୁଆ<br />• କେନ୍ଦୁଝର | କେନ୍ଦୁଝରଗଡ଼ (ପୌ), ଯୋଡ଼ା (ପୌ), ଆନନ୍ଦପୁର (ପୌ), ବଡ଼ବିଲ (ପୌ), ଚମ୍ପୁଆ (ଏନଏସି) | କେନ୍ଦୁଝର ସଦର, ଆନନ୍ଦପୁର, ବାଂଶପାଳ, ଚମ୍ପୁଆ, ଘସିପୁରା, ଘଟଗାଁ, ହାଟଡିହି, ଝୁମ୍ପୁରା, ଯୋଡ଼ା, ପାଟଣା, ସାହାରପଡ଼ା, ତେଲକୋଇ, ହରିଚନ୍ଦନପୁର (ମୋଟ ୧୩) |- style="background-color:#EEFDED;" | '''[[କେନ୍ଦ୍ରାପଡ଼ା ଜିଲ୍ଲା|କେନ୍ଦ୍ରାପଡ଼ା]]''' | • କେନ୍ଦ୍ରାପଡ଼ା | କେନ୍ଦ୍ରାପଡ଼ା (ପୌ), ପଟ୍ଟାମୁଣ୍ଡାଇ (ପୌ) | ଆଳି, ଡେରାବିଶ, ଗରଦପୁର, କେନ୍ଦ୍ରାପଡ଼ା, ମହାକାଳପଡ଼ା, ମାର୍ଶାଘାଇ, ପଟ୍ଟାମୁଣ୍ଡାଇ, ରାଜକନିକା, ରାଜନଗର (ମୋଟ ୯) |- style="background-color:#EEFDF4;" | '''[[କୋରାପୁଟ ଜିଲ୍ଲା|କୋରାପୁଟ]]''' | • ଜୟପୁର<br />• କୋରାପୁଟ | ଜୟପୁର (ପୌ), କୋରାପୁଟ (ପୌ), ସୁନାବେଡ଼ା (ପୌ), କୋଟପାଡ଼ (ଏନଏସି) | କୋରାପୁଟ, ବନ୍ଧୁଗାଁ, ଭୈରବସିଂହପୁର, ବୋରିଗୁମ୍ମା, ଦଶମନ୍ତପୁର, ଜୟପୁର, କୋଟପାଡ଼, କୁନ୍ଦ୍ରା, ଲମତାପୁଟ, ଲକ୍ଷ୍ମୀପୁର, ନନ୍ଦପୁର, ନାରାୟଣପାଟଣା, ପଟ୍ଟାଙ୍ଗି, ସେମିଳିଗୁଡ଼ା (ମୋଟ ୧୪) |- style="background-color:#EEFDF9;" | '''[[ଖୋର୍ଦ୍ଧା ଜିଲ୍ଲା|ଖୋର୍ଦ୍ଧା]]''' | • ଭୁବନେଶ୍ୱର<br />• ଖୋର୍ଦ୍ଧା | ଭୁବନେଶ୍ୱର (ମ.ନି), ଖୋର୍ଦ୍ଧା (ପୌ), ଜଟଣୀ (ପୌ), ବାଣପୁର (ଏନଏସି), ବାଲୁଗାଁ (ଏନଏସି) | ଭୁବନେଶ୍ୱର, ବାଲିଅନ୍ତା, ବାଲିପାଟଣା, ଜଟଣୀ, ଖୋର୍ଦ୍ଧା ସଦର, ବାଣପୁର, ବେଗୁନିଆ, ବୋଲଗଡ଼, ଚିଲିକା, ଟାଙ୍ଗୀ (ମୋଟ ୧୦) |- style="background-color:#EEFAFD;" | '''[[ଗଜପତି ଜିଲ୍ଲା|ଗଜପତି]]''' | • ପାରଳାଖେମୁଣ୍ଡି | ପାରଳାଖେମୁଣ୍ଡି (ପୌ), କାଶୀନଗର (ଏନଏସି) | ଗୋଷାଣୀ, ଗୁମ୍ମା, କାଶୀନଗର, ମୋହନା, ନୂଆଗଡ଼, ଆର. ଉଦୟଗିରି, ରାୟଗଡ଼ (ମୋଟ ୭) |- style="background-color:#EEF4FD;" | '''[[ଗଞ୍ଜାମ ଜିଲ୍ଲା|ଗଞ୍ଜାମ]]''' | • ବ୍ରହ୍ମପୁର<br />• ଭଞ୍ଜନଗର<br />• ଛତ୍ରପୁର | ବ୍ରହ୍ମପୁର (ମ.ନି), ହିଞ୍ଜିଳିକାଟୁ (ପୌ), ଛତ୍ରପୁର (ଏନଏସି), ଭଞ୍ଜନଗର (ଏନଏସି), ଆସିକା, ଗୋପାଳପୁର ଇତ୍ୟାଦି ୧୮ଟି ଏନଏସି | ଛତ୍ରପୁର, ଗଞ୍ଜାମ, ଖଲ୍ଲିକୋଟ, ପୁରୁଷୋତ୍ତମପୁର, ପୋଲସରା, ହିଞ୍ଜିଳିକାଟୁ, ଆସିକା, ବେଲଗୁଣ୍ଠା, ଭଞ୍ଜନଗର, ବୁଗୁଡ଼ା, ଜଗନ୍ନାଥପ୍ରସାଦ, ସୋରଡ଼ା ଇତ୍ୟାଦି (ମୋଟ ୨୨) |- style="background-color:#EEEEFD;" | '''[[ଜଗତସିଂହପୁର ଜିଲ୍ଲା|ଜଗତସିଂହପୁର]]''' | • ଜଗତସିଂହପୁର | ଜଗତସିଂହପୁର (ପୌ), ପାରାଦୀପ (ପୌ) | ବାଲିକୁଦା, ବିରିଡ଼ି, ଏରସମା, ଜଗତସିଂହପୁର, କୁଜଙ୍ଗ, ନାଉଗାଁ, ରଘୁନାଥପୁର, ତିର୍ତ୍ତୋଲ (ମୋଟ ୮) |- style="background-color:#F4EEFD;" | '''[[ଝାରସୁଗୁଡ଼ା ଜିଲ୍ଲା|ଝାରସୁଗୁଡ଼ା]]''' | • ଝାରସୁଗୁଡ଼ା | ଝାରସୁଗୁଡ଼ା (ପୌ), ବ୍ରଜରାଜନଗର (ପୌ), ବେଲପାହାଡ଼ (ପୌ) | ଝାରସୁଗୁଡ଼ା, କିର୍ମିରା, କୋଲାବିରା, ଲଇକେରା, ଲଖନପୁର (ମୋଟ ୫) |- style="background-color:#F9EEFD;" | '''[[ଢେଙ୍କାନାଳ ଜିଲ୍ଲା|ଢେଙ୍କାନାଳ]]''' | • ଢେଙ୍କାନାଳ<br />• ହିନ୍ଦୋଳ<br />• କାମାକ୍ଷାନଗର | ଢେଙ୍କାନାଳ (ପୌ), କାମାକ୍ଷାନଗର (ଏନଏସି), ହିନ୍ଦୋଳ (ଏନଏସି), ଭୁବନ (ଏନଏସି) | ଢେଙ୍କାନାଳ ସଦର, ଗଁଦିଆ, ଓଡ଼ାପଡ଼ା, ହିନ୍ଦୋଳ, କାମାକ୍ଷାନଗର, ଭୁବନ, ପରଜଙ୍ଗ, କଙ୍କଡ଼ାହାଡ଼ (ମୋଟ ୮) |- style="background-color:#FDEEF8;" | '''[[ଦେବଗଡ଼ ଜିଲ୍ଲା|ଦେବଗଡ଼]]''' | • ଦେବଗଡ଼ | ଦେବଗଡ଼ (ପୌ) | ବାରକୋଟ, ରିଆମାଳ, ତିଳେଇବଣି (ମୋଟ ୩) |- style="background-color:#FDEEF3;" | '''[[ନବରଙ୍ଗପୁର ଜିଲ୍ଲା|ନବରଙ୍ଗପୁର]]''' | • ନବରଙ୍ଗପୁର | ନବରଙ୍ଗପୁର (ପୌ), ଉମରକୋଟ (ପୌ) | ଚନ୍ଦାହାଣ୍ଡି, ଡାବୁଗାଁ, ଝରିଗାଁ, କୋଷାଗୁମୁଡ଼ା, ନବରଙ୍ଗପୁର, ନନ୍ଦାହାଣ୍ଡି, ପାପଡ଼ାହାଣ୍ଡି, ରାଇଘର, ତେନ୍ତୁଳିଖୁଣ୍ଟି, ଉମରକୋଟ (ମୋଟ ୧୦) |- style="background-color:#FDF0ED;" | '''[[ନୟାଗଡ଼ ଜିଲ୍ଲା|ନୟାଗଡ଼]]''' | • ନୟାଗଡ଼ | ନୟାଗଡ଼ (ପୌ), ଖଣ୍ଡପଡ଼ା (ଏନଏସି), ଦଶପଲ୍ଲା (ଏନଏସି), ରଣପୁର (ଏନଏସି) | ଭାପୁର, ଦଶପଲ୍ଲା, ଗଣିଆ, ଖଣ୍ଡପଡ଼ା, ନୟାଗଡ଼ ସଦର, ନୂଆଗାଁ, ଓଡ଼ଗାଁ, ରଣପୁର (ମୋଟ ୮) |- style="background-color:#FDF3EC;" | '''[[ନୂଆପଡ଼ା ଜିଲ୍ଲା|ନୂଆପଡ଼ା]]''' | • ନୂଆପଡ଼ା | ଖରିଆର ରୋଡ୍ (ଏନଏସି), ଖରିଆର (ଏନଏସି), ନୂଆପଡ଼ା (ଏନଏସି) | ବୋଡ଼େନ, ଖରିଆର, କୋମନା, ନୂଆପଡ଼ା, ସିନାପାଲି (ମୋଟ ୫) |- style="background-color:#FDF7EB;" | '''[[ପୁରୀ ଜିଲ୍ଲା|ପୁରୀ]]''' | • ପୁରୀ | ପୁରୀ (ପୌ), କୋଣାର୍କ (ଏନଏସି), ନିମାପଡ଼ା (ଏନଏସି), ପିପିଲି (ଏନଏସି) | ଅସ୍ତରଙ୍ଗ, ବ୍ରହ୍ମଗିରି, ଡେଲାଙ୍ଗ, ଗୋପ, କାକଟପୁର, କଣାସ, କୃଷ୍ଣପ୍ରସାଦ, ନିମାପଡ଼ା, ପିପିଲି, ପୁରୀ ସଦର, ସତ୍ୟବାଦୀ (ମୋଟ ୧୧) |- style="background-color:#FAFDEB;" | '''[[ବରଗଡ଼ ଜିଲ୍ଲା|ବରଗଡ଼]]''' | • ବରଗଡ଼<br />• ପଦ୍ମପୁର | ବରଗଡ଼ (ପୌ), ବରପାଲି (ଏନଏସି), ପଦ୍ମପୁର (ଏନଏସି), ଅତାବିରା (ଏନଏସି), ବିଜେପୁର (ଏନଏସି) | ଅମ୍ବାଭୋନା, ଅତାବିରା, ବରଗଡ଼, ବରପାଲି, ଭଟଲି, ଭେଡେନ, ବିଜେପୁର, ଗାଇସିଲାଟ, ଝାରବନ୍ଧ, ପାଇକମାଳ, ପଦ୍ମପୁର, ସୋହେଲା (ମୋଟ ୧୨) |- style="background-color:#F1FDEB;" | '''[[ବଲାଙ୍ଗୀର ଜିଲ୍ଲା|ବଲାଙ୍ଗୀର]]''' | • ବଲାଙ୍ଗୀର<br />• ପାଟଣାଗଡ଼<br />• ଟିଟିଲାଗଡ଼ | ବଲାଙ୍ଗୀର (ପୌ), ଟିଟିଲାଗଡ଼ (ପୌ), ପାଟଣାଗଡ଼ (ଏନଏସି), କଣ୍ଟାବାଞ୍ଜି (ଏନଏସି) | ଆଗଲପୁର, ବଲାଙ୍ଗୀର, ଦେଓଗାଁ, ପୁଇଁତଳା, ଲୋଇସିଂହା, ଖପ୍ରାଖୋଲ, ବେଲପଡ଼ା, ପାଟଣାଗଡ଼, ଗୁଡଭେଲା, ସଇଁତଳା, ଟିଟିଲାଗଡ଼, ବଙ୍ଗୋମୁଣ୍ଡା, ମୁରିବାହାଲ, ତୁରେକେଲା (ମୋଟ ୧୪) |- style="background-color:#EBFDEE;" | '''[[ବାଲେଶ୍ୱର ଜିଲ୍ଲା|ବାଲେଶ୍ୱର]]''' | • ବାଲେଶ୍ୱର<br />• ନୀଳଗିରି | ବାଲେଶ୍ୱର (ପୌ), ସୋର (ପୌ), ଜଳେଶ୍ୱର (ପୌ), ନୀଳଗିରି (ଏନଏସି) | ବାହାନଗା, ବାଲେଶ୍ୱର ସଦର, ବାଲିଆପାଳ, ବସ୍ତା, ଭୋଗରାଇ, ଜଳେଶ୍ୱର, ଖଇରା, ନୀଳଗିରି, ଔପଦା, ରେମୁଣା, ସିମୁଳିଆ, ସୋର (ମୋଟ ୧୨) |- style="background-color:#EBFDF5;" | '''[[ବୌଦ୍ଧ ଜିଲ୍ଲା|ବୌଦ୍ଧ]]''' | • ବୌଦ୍ଧ | ବୌଦ୍ଧଗଡ଼ (ଏନଏସି) | ବୌଦ୍ଧ, ହରଭଙ୍ଗା, କଣ୍ଟାମାଳ (ମୋଟ ୩) |- style="background-color:#EBFDFB;" | '''[[ଭଦ୍ରକ ଜିଲ୍ଲା|ଭଦ୍ରକ]]''' | • ଭଦ୍ରକ | ଭଦ୍ରକ (ପୌ), ବାସୁଦେବପୁର (ପୌ), ଚାନ୍ଦବାଲି (ଏନଏସି), ଧାମନଗର (ଏନଏସି) | ଭଦ୍ରକ, ବାସୁଦେବପୁର, ବନ୍ତ, ଭଣ୍ଡାରିପୋଖରୀ, ଚାନ୍ଦବାଲି, ଧାମନଗର, ତିହିଡ଼ି (ମୋଟ ୭) |- style="background-color:#EBF6FD;" | '''[[ମୟୂରଭଞ୍ଜ ଜିଲ୍ଲା|ମୟୂରଭଞ୍ଜ]]''' | • ବାମନଘାଟୀ (ରାଇରଙ୍ଗପୁର)<br />• ବାରିପଦା<br />• କପ୍ତିପଦା (ଉଦଳା)<br />• ପଞ୍ଚପୀଢ଼ (କରଞ୍ଜିଆ) | ବାରିପଦା (ପୌ), ରାଇରଙ୍ଗପୁର (ପୌ), ଉଦଳା (ଏନଏସି), କରଞ୍ଜିଆ (ଏନଏସି) | ବାରିପଦା, ଶ୍ୟାମାଖୁଣ୍ଟା, ବଡ଼ସାହି, ବେତନଟୀ, ମୋରଡ଼ା, ରାସଗୋବିନ୍ଦପୁର, ସୁଳିଆପଦା ଇତ୍ୟାଦି (ମୋଟ ୨୬) |- style="background-color:#EBEFFD;" | '''[[ମାଲକାନଗିରି ଜିଲ୍ଲା|ମାଲକାନଗିରି]]''' | • ମାଲକାନଗିରି | ମାଲକାନଗିରି (ପୌ), ବାଲିମେଳା (ଏନଏସି) | ମାଲକାନଗିରି, କାଲିମେଳା, ଖଇରପୁଟ, କୋରୁକୁଣ୍ଡା, କୁଡୁମୁଲୁଗୁମ୍ମା, ମାଥିଲି, ପଡ଼ିଆ (ମୋଟ ୭) |- style="background-color:#EFEBFD;" | '''[[ଯାଜପୁର ଜିଲ୍ଲା|ଯାଜପୁର]]''' | • ଯାଜପୁର | ଯାଜପୁର (ପୌ), ବ୍ୟାସନଗର (ପୌ) | ବଡ଼ଚଣା, ବରୀ, ବିଞ୍ଝାରପୁର, ଦାନଗଦି, ଦଶରଥପୁର, ଧର୍ମଶାଳା, ଯାଜପୁର ସଦର, କୋରାଇ, ରସୁଲପୁର, ସୁକିନ୍ଦା (ମୋଟ ୧୦) |- style="background-color:#F6EBFD;" | '''[[ରାୟଗଡ଼ା ଜିଲ୍ଲା|ରାୟଗଡ଼ା]]''' | • ଗୁଣୁପୁର<br />• ରାୟଗଡ଼ା | ରାୟଗଡ଼ା (ପୌ), ଗୁଣୁପୁର (ପୌ), ଗୁଡାରି (ଏନଏସି) | ରାୟଗଡ଼ା, କଲ୍ୟାଣସିଂହପୁର, କାଶୀପୁର, କୋଲନରା, ବିଷମକଟକ, ମୁନିଗୁଡ଼ା, ଚନ୍ଦ୍ରପୁର, ଗୁଡାରି, ଗୁଣୁପୁର, ପଦ୍ମପୁର, ରାମନାଗୁଡ଼ା (ମୋଟ ୧୧) |- style="background-color:#FDEBF8;" | '''[[ସମ୍ବଲପୁର ଜିଲ୍ଲା|ସମ୍ବଲପୁର]]''' | • କୁଚିଣ୍ଡା<br />• ରେଢ଼ାଖୋଲ<br />• ସମ୍ବଲପୁର | ସମ୍ବଲପୁର (ମ.ନି), କୁଚିଣ୍ଡା (ଏନଏସି), ରେଢ଼ାଖୋଲ (ଏନଏସି) | ଧନକଉଡ଼ା, ଯୁଜୁମୁରା, ମାନେଶ୍ୱର, ରେଙ୍ଗାଲି, ବାମରା, ଜମନକିରା, କୁଚିଣ୍ଡା, ନାକଟିଦେଉଳ, ରେଢ଼ାଖୋଲ (ମୋଟ ୯) |- style="background-color:#FDEBF1;" | '''[[ସୋନପୁର ଜିଲ୍ଲା|ସୁବର୍ଣ୍ଣପୁର]]''' | • ବୀରମହାରାଜପୁର<br />• ସୁବର୍ଣ୍ଣପୁର | ସୋନପୁର (ପୌ), ତରଭା (ଏନଏସି), ବିନିକା (ଏନଏସି) | ସୋନପୁର, ଡୁଙ୍ଗୁରିପାଲି, ତରଭା, ବିନିକା, ବୀରମହାରାଜପୁର, ଉଲୁଣ୍ଡା (ମୋଟ ୬) |- style="background-color:#F5F5F5;" | '''[[ସୁନ୍ଦରଗଡ଼ ଜିଲ୍ଲା|ସୁନ୍ଦରଗଡ଼]]''' | • ବଣାଇ<br />• ପାନପୋଷ<br />• ସୁନ୍ଦରଗଡ଼ | ରାଉରକେଲା (ମ.ନି), ସୁନ୍ଦରଗଡ଼ (ପୌ), ବୀରମିତ୍ରପୁର (ପୌ), ରାଜଗାଙ୍ଗପୁର (ପୌ) | ସୁନ୍ଦରଗଡ଼, ଟାଙ୍ଗରପାଲି, ହେମଗିରି, ଲେଫ୍ରିପଡ଼ା, ବଡ଼ଗାଁ, ସବଡେଗା, ବାଲିଶଙ୍କରା, କୁଆରମୁଣ୍ଡା, ନୂଆଗାଁ, ବିଶ୍ରା, ଲାଠିକଟା, ରାଜଗାଙ୍ଗପୁର, କୁତ୍ରା, ବଣାଇଗଡ଼, ଲହୁଣୀପଡ଼ା, ଗୁରୁଣ୍ଡିଆ, କୋଇଡ଼ା (ମୋଟ ୧୭) |} <small>*ସଙ୍କେତ: ମ.ନି = ମହାନଗର ନିଗମ (Municipal Corporation), ପୌ = ପୌରପାଳିକା / ମ୍ୟୁନିସିପାଲିଟି, ଏନଏସି = ବିଜ୍ଞାପିତ ଅଞ୍ଚଳ ପରିଷଦ (NAC)</small> Legend used in odia word == ପ୍ରସ୍ତାବିତ ଜିଲ୍ଲା ସମୂହ == ଓଡ଼ିଶାରେ ପ୍ରଶାସନିକ ବିକେନ୍ଦ୍ରୀକରଣ ଏବଂ ସ୍ଥାନୀୟ ବିକାଶକୁ ତ୍ୱରାନ୍ୱିତ କରିବା ପାଇଁ ବିଭିନ୍ନ ସମୟରେ ନୂତନ ଜିଲ୍ଲା ଗଠନ ନିମନ୍ତେ ଦାବି ହୋଇଆସୁଛି। ୨୦୨୬ ମସିହା ସୁଦ୍ଧା ମିଳିଥିବା ସରକାରୀ ସୂଚନା ଅନୁଯାୟୀ, ରାଜ୍ୟ ସରକାରଙ୍କ ନିକଟରେ ଅତିକମରେ ୩୧ ଗୋଟି ନୂତନ ଜିଲ୍ଲା ଏବଂ ୬୬ ଗୋଟି ନୂତନ ଉପଖଣ୍ଡ ଗଠନ ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତାବ ଆଗତ ହୋଇଛି। ଏହି ଦାବିଗୁଡ଼ିକ ମୁଖ୍ୟତଃ ଭୌଗୋଳିକ ଦୂରତା ଏବଂ ଜନସଂଖ୍ୟାକୁ ଆଧାର କରି କରାଯାଇଛି। ନିମ୍ନଲିଖିତ ସାରଣୀରେ ଓଡ଼ିଶାର ବିଭିନ୍ନ ଅଞ୍ଚଳରୁ ହେଉଥିବା ପ୍ରସ୍ତାବିତ ଜିଲ୍ଲା ଦାବି, ସେଗୁଡ଼ିକର ସମ୍ଭାବ୍ୟ ଉପଖଣ୍ଡ, ବ୍ଲକ ଏବଂ ପୌରାଞ୍ଚଳଗୁଡ଼ିକର ସୂଚୀ ପ୍ରଦାନ କରାଯାଇଛି: {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:left; font-family: sans-serif;" |+ ଓଡ଼ିଶାର ପ୍ରସ୍ତାବିତ/ଦାବି ହେଉଥିବା ଜିଲ୍ଲା ସମୂହର ସୂଚୀ (୨୦୨୬ ସୁଦ୍ଧା) !scope="col"| ବର୍ତ୍ତମାନର ଜିଲ୍ଲା !!scope="col"| ସଂଖ୍ୟା !!scope="col"| ପ୍ରସ୍ତାବିତ ନୂତନ ଜିଲ୍ଲା !!scope="col"| ସମ୍ଭାବ୍ୟ ଉପଖଣ୍ଡ/ସଦର ମହକୁମା !!scope="col"| ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ ବ୍ଲକ ଓ ପୌରାଞ୍ଚଳ (ULBs) |- | [[ମୟୂରଭଞ୍ଜ ଜିଲ୍ଲା|ମୟୂରଭଞ୍ଜ]] || ୪ || '''[[ରାଇରଙ୍ଗପୁର]]''', '''ପଶ୍ଚିମ ମୟୂରଭଞ୍ଜ''', '''[[କରଞ୍ଜିଆ]]''' (ପଞ୍ଚପୀଢ଼), '''ଖିଚିଂ''' || ରାଇରଙ୍ଗପୁର, କରଞ୍ଜିଆ || ରାଇରଙ୍ଗପୁର (ପୌ), କରଞ୍ଜିଆ (ଏନଏସି); ବ୍ଲକ: ବହଳଦା, ବାମନଘାଟୀ, ବିଶୋଇ, କୁସୁମୀ, ଯଶୀପୁର, ଶୁକ୍ରୁଳି ଇତ୍ୟାଦି |- | [[ବାଲେଶ୍ୱର ଜିଲ୍ଲା|ବାଲେଶ୍ୱର]] || ୩ || '''[[ନୀଳଗିରି]]''', '''[[ଜଳେଶ୍ୱର]]''', '''ସୋର''' || ନୀଳଗିରି, ଜଳେଶ୍ୱର, ସୋର || ଜଳେଶ୍ୱର (ପୌ), ସୋର (ପୌ), ନୀଳଗିରି (ଏନଏସି); ବ୍ଲକ: ବାଲିଆପାଳ, ଭୋଗରାଇ, ସିମୁଳିଆ, ବାହାନଗା |- | [[ସୁନ୍ଦରଗଡ଼ ଜିଲ୍ଲା|ସୁନ୍ଦରଗଡ଼]] || ୨ || '''[[ରାଉରକେଲା]]''' (ବେଦବ୍ୟାସ ଜିଲ୍ଲା), '''ବଣାଇ''' || ରାଉରକେଲା, ବଣାଇଗଡ଼ || ରାଉରକେଲା (ମ.ନି), ରାଜଗାଙ୍ଗପୁର (ପୌ); ବ୍ଲକ: ବିଶ୍ରା, ଲହୁଣୀପଡ଼ା, ଗୁରୁଣ୍ଡିଆ, କୋଇଡ଼ା, କୁଆରମୁଣ୍ଡା |- | [[କେନ୍ଦୁଝର ଜିଲ୍ଲା|କେନ୍ଦୁଝର]] || ୧ || '''[[ଆନନ୍ଦପୁର]]''' || ଆନନ୍ଦପୁର || ଆନନ୍ଦପୁର (ପୌ); ବ୍ଲକ: ଘସିପୁରା, ହାଟଡିହି, ଆନନ୍ଦପୁର |- | [[ବରଗଡ଼ ଜିଲ୍ଲା|ବରଗଡ଼]] || ୧ || '''[[ପଦ୍ମପୁର]]''' || ପଦ୍ମପୁର || ପଦ୍ମପୁର (ଏନଏସି); ବ୍ଲକ: ପାଇକମାଳ, ଝାରବନ୍ଧ, ଗାଇସିଲାଟ, ବିଜେପୁର, ସୋହେଲା |- | [[ସମ୍ବଲପୁର ଜିଲ୍ଲା|ସମ୍ବଲପୁର]] || ୧ || '''କୁଚିଣ୍ଡା''' || କୁଚିଣ୍ଡା || କୁଚିଣ୍ଡା (ଏନଏସି); ବ୍ଲକ: ବାମରା, ଜମନକିରା, କୁଚିଣ୍ଡା |- | [[ଅନୁଗୋଳ ଜିଲ୍ଲା|ଅନୁଗୋଳ]] || ୩ || '''[[ତାଳଚେର]]''', '''ପାଲଲହଡ଼ା''', '''ଆଠମଲ୍ଲିକ''' || ତାଳଚେର, ପାଲଲହଡ଼ା, ଆଠମଲ୍ଲିକ || ତାଳଚେର (ପୌ), ଆଠମଲ୍ଲିକ (ଏନଏସି); ବ୍ଲକ: କଣିହାଁ, କିଶୋରନଗର, ପାଲଲହଡ଼ା |- | [[ବଲାଙ୍ଗୀର ଜିଲ୍ଲା|ବଲାଙ୍ଗୀର]] || ୩ || '''[[ଟିଟିଲାଗଡ଼]]''', '''[[କଣ୍ଟାବାଞ୍ଜି]]''', '''ପାଟଣାଗଡ଼''' || ଟିଟିଲାଗଡ଼, ପାଟଣାଗଡ଼ || ଟିଟିଲାଗଡ଼ (ପୌ), କଣ୍ଟାବାଞ୍ଜି (ଏନଏସି), ପାଟଣାଗଡ଼ (ଏନଏସି); ବ୍ଲକ: ତୁରେକେଲା, ବଙ୍ଗୋମୁଣ୍ଡା, ମୁରିବାହାଲ, ବେଲପଡ଼ା |- | [[କଟକ ଜିଲ୍ଲା|କଟକ]] || ୨ || '''ଆଠଗଡ଼''', '''ଚଣ୍ଡୀଖୋଲ''' (ଯାଜପୁର ସହ ମିଳିତ) || ଆଠଗଡ଼ || ଆଠଗଡ଼ (ଏନଏସି); ବ୍ଲକ: ତିଗିରିଆ, ବଡ଼ମ୍ବା, ନରସିଂହପୁର |- | [[ଖୋର୍ଦ୍ଧା ଜିଲ୍ଲା|ଖୋର୍ଦ୍ଧା]] || ୧ || '''[[ଭୁବନେଶ୍ୱର]]''' || ଭୁବନେଶ୍ୱର || ଭୁବନେଶ୍ୱର (ମ.ନି); ବ୍ଲକ: ଭୁବନେଶ୍ୱର, ବାଲିଅନ୍ତା, ବାଲିପାଟଣା |- | [[କଳାହାଣ୍ଡି ଜିଲ୍ଲା|କଳାହାଣ୍ଡି]] || ୧ || '''[[ଧର୍ମଗଡ଼]]''' || ଧର୍ମଗଡ଼ || ଧର୍ମଗଡ଼ (ଏନଏସି), ଜୁନାଗଡ଼ (ଏନଏସି); ବ୍ଲକ: କୋକସରା, କଲମପୁର, ଜୟପାଟଣା, ଗୋଲାମୁଣ୍ଡା |- | [[କନ୍ଧମାଳ ଜିଲ୍ଲା|କନ୍ଧମାଳ]] || ୧ || '''ବାଲିଗୁଡ଼ା''' || ବାଲିଗୁଡ଼ା || ବାଲିଗୁଡ଼ା (ଏନଏସି); ବ୍ଲକ: ଦାରିଙ୍ଗବାଡ଼ି, କୋଟଗଡ଼, ତୁମୁଡ଼ିବନ୍ଧ, କେ. ନୂଆଗାଁ |- | [[ଗଞ୍ଜାମ ଜିଲ୍ଲା|ଗଞ୍ଜାମ]] || ୫ || '''ଘୁମୁସର''' (ଭଞ୍ଜନଗର), '''ଋଷିକୂଲ୍ୟା''' ([[ଆସିକା]]), '''[[ବ୍ରହ୍ମପୁର]]''', '''ଭଞ୍ଜନଗର''', '''କବିସୂର୍ଯ୍ୟନଗର''' || ଭଞ୍ଜନଗର, ବ୍ରହ୍ମପୁର, ଆସିକା || ବ୍ରହ୍ମପୁର (ମ.ନି), ଭଞ୍ଜନଗର (ଏନଏସି), ଆସିକା (ଏନଏସି); ବ୍ଲକ: ବେଲଗୁଣ୍ଠା, ବୁଗୁଡ଼ା, ହିଞ୍ଜିଳିକାଟୁ, ପୋଲସରା |- | [[ପୁରୀ ଜିଲ୍ଲା|ପୁରୀ]] || ୧ || '''ନିମାପଡ଼ା''' || ନିମାପଡ଼ା || ନିମାପଡ଼ା (ଏନଏସି), କୋଣାର୍କ (ଏନଏସି); ବ୍ଲକ: ଗୋପ, କାକଟପୁର, ଅସ୍ତରଙ୍ଗ |- | [[ରାୟଗଡ଼ା ଜିଲ୍ଲା|ରାୟଗଡ଼ା]] || ୧ || '''[[ଗୁଣୁପୁର]]''' || ଗୁଣୁପୁର || ଗୁଣୁପୁର (ପୌ), ଗୁଡାରି (ଏନଏସି); ବ୍ଲକ: ପଦ୍ମପୁର, ରାମନାଗୁଡ଼ା |- | [[କୋରାପୁଟ ଜିଲ୍ଲା|କୋରାପୁଟ]] || ୧ || '''[[ଜୟପୁର]]''' || ଜୟପୁର || ଜୟପୁର (ପୌ), କୋଟପାଡ଼ (ଏନଏସି); ବ୍ଲକ: ବୋରିଗୁମ୍ମା, କୁନ୍ଦ୍ରା, କୋଟପାଡ଼ |} == ଆଧାର == * [http://www.orissa.gov.in ଓଡ଼ିଶା ରାଜ୍ୟର ସରକାରୀ ପୃଷ୍ଠା] * ଓଡ଼ିଶା ପ୍ରଶାସନିକ ବିଭାଗ * [http://www.censusindia.gov.in/2011-prov-results/data_files/orissa/Data%20Sheet-%20Orissa-Provisional.pdf ଜନଗଣନା ୨୦୧୧: ଓଡ଼ିଶା: ଅସ୍ଥାୟୀ ଜନସଂଖ୍ୟା ସମୁଦାୟ] == ବାହାର ଲିଙ୍କ == {{ଓଡ଼ିଶା}} {{ଓଡ଼ିଶା ପ୍ରସଙ୍ଗ}} [[ଶ୍ରେଣୀ:ଓଡ଼ିଶା]] [[ଶ୍ରେଣୀ:ତାଲିକା]] [[ଶ୍ରେଣୀ:ଓଡ଼ିଶାର ଜିଲ୍ଲା]] f1wdj5u04xdlree5y01tfvojnvnm89w 595060 595059 2026-05-07T09:46:54Z Subhamss2008 37188 595060 wikitext text/x-wiki {{Short description|ଓଡ଼ିଶାର ପ୍ରଶାସନିକ ଜିଲ୍ଲାଗୁଡ଼ିକର ତାଲିକା}} {{Use Indian English|date=August 2016}} {{Use dmy dates|date=August 2016}} {{Infobox subdivision type | name = ଓଡ଼ିଶାର ଜିଲ୍ଲା ସମୂହ | map = Odisha districts map.svg | caption = ଓଡ଼ିଶାର ରାଜନୈତିକ ମାନଚିତ୍ର | category = [[ଓଡ଼ିଶାର ଜିଲ୍ଲାମାନଙ୍କର ତାଲିକା|ଜିଲ୍ଲା]] | territory = [[ଓଡ଼ିଶା]] | start_date = | current_number = ୩୦ ଗୋଟି ଜିଲ୍ଲା | number_date = | population_range = [[ଦେବଗଡ଼ ଜିଲ୍ଲା|ଦେବଗଡ଼]] – ୩,୧୨,୫୨୦ (ସର୍ବନିମ୍ନ);<br />[[ଗଞ୍ଜାମ ଜିଲ୍ଲା|ଗଞ୍ଜାମ]] – ୩୫,୨୯,୦୩୧ (ସର୍ବାଧିକ) | area_range = [[ମୟୂରଭଞ୍ଜ ଜିଲ୍ଲା|ମୟୂରଭଞ୍ଜ]] – {{Convert|10418|km2|sqmi|abbr=on}} (ବୃହତ୍ତମ);<br />[[ଜଗତସିଂହପୁର ଜିଲ୍ଲା|ଜଗତସିଂହପୁର]] – {{Convert|1759|km2|sqmi|abbr=on}} (କ୍ଷୁଦ୍ରତମ) | government = [[ଓଡ଼ିଶା ସରକାର]] | subdivision = [[ଓଡ଼ିଶାର ତହସିଲ ସମୂହର ତାଲିକା|ଉପଖଣ୍ଡ, ତହସିଲ ଏବଂ ବ୍ଲକ]] }} {{prettyurl|Districts of Odisha}} ଭାରତର ପୂର୍ବ ଉପକୂଳରେ ଅବସ୍ଥିତ [[ଓଡ଼ିଶା]] ରାଜ୍ୟକୁ ପ୍ରଶାସନିକ ସୁବିଧା ଏବଂ ସୁପରିଚାଳନା ଦୃଷ୍ଟିରୁ ସର୍ବମୋଟ '''୩୦ ଗୋଟି ଭୌଗୋଳିକ ପ୍ରଶାସନିକ ଏକକ''' ବା '''ଜିଲ୍ଲା'''ରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇଛି ।<ref name=":0">{{cite web|title=Districts of Odisha|url=http://orissa.gov.in/portal/dist.asp|work=Official Portal|publisher=Government of Odisha|access-date=4 January 2013|location=Bhubaneswar}}</ref> ପ୍ରଶାସନିକ ବିକେନ୍ଦ୍ରୀକରଣ ଏବଂ ଶୃଙ୍ଖଳିତ ଶାସନ ପାଇଁ ଏହି ୩୦ଟି ଜିଲ୍ଲାକୁ ୩ଟି ପୃଥକ ରାଜସ୍ୱ ଖଣ୍ଡ (Revenue Divisions) ଅଧୀନରେ ରଖାଯାଇଛି । ସେହି ଖଣ୍ଡଗୁଡ଼ିକ ହେଲା: କେନ୍ଦ୍ରାଞ୍ଚଳ (ସଦର ମହକୁମା: [[କଟକ]]), ଉତ୍ତରାଞ୍ଚଳ (ସଦର ମହକୁମା: [[ସମ୍ବଲପୁର]]) ଏବଂ ଦକ୍ଷିଣାଞ୍ଚଳ (ସଦର ମହକୁମା: [[ବ୍ରହ୍ମପୁର]]) । ପ୍ରତ୍ୟେକ ରାଜସ୍ୱ ଖଣ୍ଡ ଅଧୀନରେ ୧୦ଟି ଲେଖାଏଁ ଜିଲ୍ଲା ରହିଛି ଏବଂ ଏହାର ପ୍ରଶାସନିକ ମୁଖ୍ୟ ଭାବରେ ଜଣେ ରାଜସ୍ୱ ଖଣ୍ଡାଧିକାରୀ ବା ଆର.ଡି.ସି. (RDC) କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି, ଯିଏକି ଭାରତୀୟ ପ୍ରଶାସନିକ ସେବା (IAS) ର ଜଣେ ବରିଷ୍ଠ ଅଧିକାରୀ ଅଟନ୍ତି । ରାଜ୍ୟ ସଚିବାଳୟ ଏବଂ ଜିଲ୍ଲା ପ୍ରଶାସନ ମଧ୍ୟରେ ସମନ୍ୱୟ ରକ୍ଷା କରିବା ହେଉଛି ଆର.ଡି.ସି. ଙ୍କର ମୁଖ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ । ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜିଲ୍ଲାର ଶାସନଭାର ଜଣେ ଜିଲ୍ଲାପାଳ ତଥା ଜିଲ୍ଲା ଦଣ୍ଡାଧିକାରୀ (Collector & District Magistrate) ଙ୍କ ଉପରେ ନ୍ୟସ୍ତ ଥାଏ । ଜିଲ୍ଲାରେ ରାଜସ୍ୱ ଆଦାୟ ଏବଂ ଆଇନଶୃଙ୍ଖଳା ରକ୍ଷା କରିବା ତାଙ୍କର ପ୍ରାଥମିକ ଦାୟିତ୍ୱ । ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜିଲ୍ଲାକୁ ପୁଣି ସ୍ଥାନୀୟ ପ୍ରଶାସନିକ ସୁବିଧା ପାଇଁ କେତେକ ଉପଖଣ୍ଡ (Sub-division) ରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇଛି, ଯାହାର ଦାୟିତ୍ୱ ଜଣେ ଉପଜିଲ୍ଲାପାଳ (Sub-Collector) ତୁଲାଇଥାନ୍ତି । ଉପଖଣ୍ଡଗୁଡ଼ିକ ଅଧୀନରେ ଏକାଧିକ ତହସିଲ (Tehsil) ଏବଂ ବ୍ଲକ ରହିଥାଏ । ତହସିଲର ଦାୟିତ୍ୱରେ ଜଣେ ତହସିଲଦାର (Tahasildar) ରହିଥାନ୍ତି । ବର୍ତ୍ତମାନ ସୁଦ୍ଧା ଓଡ଼ିଶାରେ ସମୁଦାୟ ୩ଟି ରାଜସ୍ୱ ଖଣ୍ଡ, ୩୦ଟି ଜିଲ୍ଲା, ୫୮ଟି ଉପଖଣ୍ଡ, ୩୧୭ଟି ତହସିଲ ଏବଂ ୩୧୪ଟି ପଞ୍ଚାୟତ ସମିତି (Blocks) ରହିଛି ।<ref>{{Cite web |url=http://orissa.gov.in/e-magazine/orissaannualreference/OR-Annual-2009/pdf/587-593.pdf |title=List of Districts |access-date=13 January 2012}}</ref> ନିମ୍ନଲିଖିତ ସାରଣୀରେ ଓଡ଼ିଶାର ସମସ୍ତ ୩୦ଟି ଜିଲ୍ଲାର ମାନଚିତ୍ର, ସଦର ମହକୁମା, ଆୟତନ, ଜନସଂଖ୍ୟା (୨୦୧୧ ଜନଗଣନା), ସାକ୍ଷରତା ହାର, ପଞ୍ଚାୟତ ସମିତି ଏବଂ ଗ୍ରାମ ପଞ୍ଚାୟତର ସବିଶେଷ ବିବରଣୀ ପ୍ରଦାନ କରାଯାଇଛି: {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center; font-family: sans-serif;" |- style="background-color:#2C3E50; color:white; font-size: 1.05em;" ! scope="col" | ମାନଚିତ୍ର ! scope="col" | ଜିଲ୍ଲା ! scope="col" | ସଦର ମହକୁମା ! scope="col" | ଆୟତନ (କି.ମି.<sup>୨</sup>) ! scope="col" | ଜନସଂଖ୍ୟା ! scope="col" | ସାକ୍ଷରତା ହାର ! scope="col" | ବ୍ଲକ ସଂଖ୍ୟା ! scope="col" | ଗ୍ରାମ ପଞ୍ଚାୟତ ! scope="col" | ଆର.ଟି.ଓ (RTO) |- style="background-color:#FDEEED;" | [[File:Angul in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ଅନୁଗୋଳ ଜିଲ୍ଲା|ଅନୁଗୋଳ]]''' || [[ଅନୁଗୁଳ|ଅନୁଗୋଳ]] || ୬,୩୭୫ || ୧୭,୯୬,୦୮୮ || ୭୭.୫୩% || ୦୮ || ୨୨୫ || OD-19 |- style="background-color:#FDF4ED;" | [[File:Cuttack in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[କଟକ ଜିଲ୍ଲା|କଟକ]]''' || [[କଟକ]] || ୩,୯୩୨ || ୩୭,୦୦,୫୦୩ || ୮୫.୫୦% || ୧୪ || ୩୭୩ || OD-05 |- style="background-color:#FDF8ED;" | [[File:Kalahandi in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[କଳାହାଣ୍ଡି ଜିଲ୍ଲା|କଳାହାଣ୍ଡି]]''' || [[ଭବାନିପାଟଣା]] || ୭,୯୨୦ || ୨୨,୨୩,୩୮୬ || ୫୯.୨୨% || ୧୩ || ୩୧୦ || OD-08 |- style="background-color:#FBFDED;" | [[File:Kandhamal in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[କନ୍ଧମାଳ ଜିଲ୍ଲା|କନ୍ଧମାଳ]]''' || [[ଫୁଲବାଣୀ]] || ୮,୦୨୧ || ୧୦,୩୩,୬୮୬ || ୬୪.୧୩% || ୧୨ || ୧୫୩ || OD-12 |- style="background-color:#F4FDED;" | [[File:Kendujhar in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[କେନ୍ଦୁଝର ଜିଲ୍ଲା|କେନ୍ଦୁଝର]]''' || [[କେନ୍ଦୁଝର]] || ୮,୩୦୩ || ୨୫,୪୦,୪୪୪ || ୬୮.୨୪% || ୧୩ || ୨୯୭ || OD-09 |- style="background-color:#EEFDED;" | [[File:Kendrapara in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[କେନ୍ଦ୍ରାପଡ଼ା ଜିଲ୍ଲା|କେନ୍ଦ୍ରାପଡ଼ା]]''' || [[କେନ୍ଦ୍ରାପଡ଼ା]] || ୨,୬୪୪ || ୨୦,୩୦,୯୧୦ || ୮୫.୧୫% || ୦୯ || ୨୪୯ || OD-29 |- style="background-color:#EEFDF4;" | [[File:Koraput in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[କୋରାପୁଟ ଜିଲ୍ଲା|କୋରାପୁଟ]]''' || [[କୋରାପୁଟ]] || ୮,୮୦୭ || ୧୯,୪୫,୩୦୩ || ୪୯.୨୧% || ୧୪ || ୨୪୦ || OD-10 |- style="background-color:#EEFDF9;" | [[File:Khordha in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ଖୋର୍ଦ୍ଧା ଜିଲ୍ଲା|ଖୋର୍ଦ୍ଧା]]''' || [[ଖୋର୍ଦ୍ଧା]] || ୨,୮୧୩ || ୩୧,୭୪,୮୫୯ || ୮୬.୮୮% || ୧୦ || ୧୯୦ || OD-02 / 33 |- style="background-color:#EEFAFD;" | [[File:Gajapati in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ଗଜପତି ଜିଲ୍ଲା|ଗଜପତି]]''' || [[ପାରଳାଖେମୁଣ୍ଡି]] || ୩,୮୫୦ || ୮,୧୪,୭୨୨ || ୫୩.୪୯% || ୦୭ || ୧୪୯ || OD-20 |- style="background-color:#EEF4FD;" | [[File:Ganjam in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ଗଞ୍ଜାମ ଜିଲ୍ଲା|ଗଞ୍ଜାମ]]''' || [[ଛତ୍ରପୁର]] || ୮,୦୭୧ || ୪୯,୭୫,୯୩୪ || ୭୧.୦୯% || ୨୨ || ୫୦୩ || OD-07 / 32 |- style="background-color:#EEEEFD;" | [[File:Jagatsinghpur in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ଜଗତସିଂହପୁର ଜିଲ୍ଲା|ଜଗତସିଂହପୁର]]''' || [[ଜଗତସିଂହପୁର]] || ୧,୭୫୯ || ୧୬,୦୩,୧୩୦ || ୮୬.୫୯% || ୦୮ || ୧୯୪ || OD-21 |- style="background-color:#F4EEFD;" | [[File:Jharsuguda in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ଝାରସୁଗୁଡ଼ା ଜିଲ୍ଲା|ଝାରସୁଗୁଡ଼ା]]''' || [[ଝାରସୁଗୁଡ଼ା]] || ୨,୦୮୧ || ୮,୧୭,୧୦୩ || ୭୮.୮୬% || ୦୫ || ୭୮ || OD-23 |- style="background-color:#F9EEFD;" | [[File:Dhenkanal in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ଢେଙ୍କାନାଳ ଜିଲ୍ଲା|ଢେଙ୍କାନାଳ]]''' || [[ଢେଙ୍କାନାଳ]] || ୪,୪୫୨ || ୧୬,୮୧,୮୬୪ || ୭୮.୭୬% || ୦୮ || ୨୧୨ || OD-06 |- style="background-color:#FDEEF8;" | [[File:Debagarh in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ଦେବଗଡ଼ ଜିଲ୍ଲା|ଦେବଗଡ଼]]''' || [[ଦେବଗଡ଼]] || ୨,୭୮୨ || ୪,୪୦,୬୫୪ || ୭୨.୫୭% || ୦୩ || ୭୦ || OD-28 |- style="background-color:#FDEEF3;" | [[File:Nabarangpur in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ନବରଙ୍ଗପୁର ଜିଲ୍ଲା|ନବରଙ୍ଗପୁର]]''' || [[ନବରଙ୍ଗପୁର]] || ୫,୨୯୪ || ୧୭,୨୧,୫୩୪ || ୪୬.୪୩% || ୧୦ || ୧୬୯ || OD-24 |- style="background-color:#FDF0ED;" | [[File:Nayagarh in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ନୟାଗଡ଼ ଜିଲ୍ଲା|ନୟାଗଡ଼]]''' || [[ନୟାଗଡ଼]] || ୩,୮୯୦ || ୧୩,୫୭,୫୩୩ || ୮୦.୪୨% || ୦୮ || ୧୯୪ || OD-25 |- style="background-color:#FDF3EC;" | [[File:Nuapada in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ନୂଆପଡ଼ା ଜିଲ୍ଲା|ନୂଆପଡ଼ା]]''' || [[ନୂଆପଡ଼ା]] || ୩,୮୫୨ || ୮,୬୦,୬୩୯ || ୫୭.୩୫% || ୦୫ || ୧୩୧ || OD-26 |- style="background-color:#FDF7EB;" | [[File:Puri in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ପୁରୀ ଜିଲ୍ଲା|ପୁରୀ]]''' || [[ପୁରୀ]] || ୩,୦୫୧ || ୨୩,୯୫,୨୧୦ || ୮୪.୬୭% || ୧୧ || ୨୬୮ || OD-13 |- style="background-color:#FAFDEB;" | [[File:Bargarh in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ବରଗଡ଼ ଜିଲ୍ଲା|ବରଗଡ଼]]''' || [[ବରଗଡ଼]] || ୫,୮୩୭ || ୨୦,୮୮,୬୩୨ || ୭୪.୬୨% || ୧୨ || ୨୪୮ || OD-17 |- style="background-color:#F1FDEB;" | [[File:Balangir in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ବଲାଙ୍ଗୀର ଜିଲ୍ଲା|ବଲାଙ୍ଗୀର]]''' || [[ବଲାଙ୍ଗୀର]] || ୬,୫୭୫ || ୨୩,୨୫,୦୮୬ || ୬୪.୭୨% || ୧୪ || ୨୮୫ || OD-03 |- style="background-color:#EBFDEE;" | [[File:Balasore in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ବାଲେଶ୍ୱର ଜିଲ୍ଲା|ବାଲେଶ୍ୱର]]''' || [[ବାଲେଶ୍ୱର]] || ୩,୬୩୪ || ୩୨,୭୧,୯୪୬ || ୭୯.୭୯% || ୧୨ || ୩୬୦ || OD-01 |- style="background-color:#EBFDF5;" | [[File:Boudh in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ବୌଦ୍ଧ ଜିଲ୍ଲା|ବୌଦ୍ଧ]]''' || [[ବୌଦ୍ଧ]] || ୩,୪୪୪ || ୬,୨୨,୦୩୯ || ୭୧.୬୧% || ୦୩ || ୬୯ || OD-27 |- style="background-color:#EBFDFB;" | [[File:Bhadrak in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ଭଦ୍ରକ ଜିଲ୍ଲା|ଭଦ୍ରକ]]''' || [[ଭଦ୍ରକ]] || ୨,୫୦୫ || ୨୧,୨୩,୯୩୬ || ୮୨.୭୮% || ୦୭ || ୨୧୮ || OD-22 |- style="background-color:#EBF6FD;" | [[File:Mayurbhanj in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ମୟୂରଭଞ୍ଜ ଜିଲ୍ଲା|ମୟୂରଭଞ୍ଜ]]''' || [[ବାରିପଦା]] || ୧୦,୪୧୮ || ୩୫,୫୨,୮୩୧ || ୬୩.୧୭% || ୨୬ || ୪୦୪ || OD-11 |- style="background-color:#EBEFFD;" | [[File:Malkangiri in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ମାଲକାନଗିରି ଜିଲ୍ଲା|ମାଲକାନଗିରି]]''' || [[ମାଲକାନଗିରି]] || ୫,୭୯୧ || ୮,୬୪,୬୦୧ || ୪୮.୫୪% || ୦୭ || ୧୧୧ || OD-30 |- style="background-color:#EFEBFD;" | [[File:Jajpur in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ଯାଜପୁର ଜିଲ୍ଲା|ଯାଜପୁର]]''' || [[ଯାଜପୁର]] || ୨,୮୮୮ || ୨୫,୭୬,୩୪୧ || ୮୦.୧୩% || ୧୦ || ୩୧୧ || OD-34 |- style="background-color:#F6EBFD;" | [[File:Rayagada in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ରାୟଗଡ଼ା ଜିଲ୍ଲା|ରାୟଗଡ଼ା]]''' || [[ରାୟଗଡ଼ା]] || ୭,୦୭୪ || ୧୩,୬୪,୭୫୫ || ୪୯.୭୬% || ୧୧ || ୧୮୦ || OD-18 |- style="background-color:#FDEBF8;" | [[File:Sambalpur in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ସମ୍ବଲପୁର ଜିଲ୍ଲା|ସମ୍ବଲପୁର]]''' || [[ସମ୍ବଲପୁର]] || ୬,୭୦୨ || ୧୪,୬୭,୯୫୦ || ୭୬.୨୨% || ୦୯ || ୧୩୮ || OD-15 |- style="background-color:#FDEBF1;" | [[File:Subarnapur in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ସୋନପୁର ଜିଲ୍ଲା|ସୁବର୍ଣ୍ଣପୁର]]''' || [[ସୁବର୍ଣ୍ଣପୁର]] || ୨,୨୮୫ || ୮,୬୦,୩୫୯ || ୭୪.୪୨% || ୦୬ || ୧୦୯ || OD-31 |- style="background-color:#fdebf2;" | [[File:Sundargarh in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ସୁନ୍ଦରଗଡ଼ ଜିଲ୍ଲା|ସୁନ୍ଦରଗଡ଼]]''' || [[ସୁନ୍ଦରଗଡ଼]] || ୯,୭୧୨ || ୨୯,୫୧,୭୪୭ || ୭୩.୩୪% || ୧୭ || ୨୬୨ || OD-14 / 16 |} == ଆଧାର == {{reflist}} == ଇତିହାସ ଓ ପୁନର୍ଗଠନ == ୧୯୩୬ ମସିହା ଅପ୍ରେଲ ୧ ତାରିଖରେ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଓଡ଼ିଶା ପ୍ରାନ୍ତ ଗଠନ ହେବାଠାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ଆଜି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରାଜ୍ୟର ପ୍ରଶାସନିକ ମାନଚିତ୍ରରେ ଅନେକ ପରିବର୍ତ୍ତନ ହୋଇଛି । ପ୍ରଶାସନିକ ବିକେନ୍ଦ୍ରୀକରଣ ଏବଂ ସାଧାରଣ ଲୋକଙ୍କ ନିକଟରେ ସରକାରୀ ସେବା ଦ୍ରୁତ ଗତିରେ ପହଞ୍ଚାଇବା ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ବିଭିନ୍ନ ସମୟରେ ଜିଲ୍ଲାଗୁଡ଼ିକର ପୁନର୍ଗଠନ କରାଯାଇଛି । === ଐତିହାସିକ ପୁନର୍ଗଠନ କ୍ରମ === ନିମ୍ନଲିଖିତ ସାରଣୀରେ ଓଡ଼ିଶାର ଜିଲ୍ଲା ଗଠନର ଐତିହାସିକ କ୍ରମବିକାଶକୁ ଦର୍ଶାଯାଇଛି: {| class="wikitable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center; font-family: sans-serif; margin-bottom: 20px;" |- style="background-color:#4A90E2; color:white; font-size: 1.1em;" ! scope="col" style="width:20%;" | ସମୟକାଳ / ମସିହା ! scope="col" style="width:20%;" | ମୋଟ ଜିଲ୍ଲା ସଂଖ୍ୟା ! scope="col" style="width:60%;" | ସବିଶେଷ ବିବରଣୀ ଓ କାରଣ |- style="background-color:#F4F9FF;" | '''୧ ଅପ୍ରେଲ ୧୯୩୬''' | '''୬ ଗୋଟି''' | ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଓଡ଼ିଶା ପ୍ରାନ୍ତ ଗଠନ ସମୟରେ କେବଳ ୬ଟି ଜିଲ୍ଲା ଥିଲା । ସେଗୁଡ଼ିକ ହେଲା: କଟକ, ପୁରୀ, ବାଲେଶ୍ୱର, ସମ୍ବଲପୁର, କୋରାପୁଟ ଏବଂ ଗଞ୍ଜାମ । |- style="background-color:#EBF3FB;" | '''୧୯୪୮ – ୧୯୪୯''' | '''୧୩ ଗୋଟି''' | ଭାରତ ସ୍ୱାଧୀନ ହେବା ପରେ ଓଡ଼ିଶା ସହିତ ଆଖପାଖର ଦେଶୀୟ ଗଡ଼ଜାତ ରାଜ୍ୟଗୁଡ଼ିକର ମିଶ୍ରଣ ଘଟିଥିଲା, ଯାହା ଫଳରେ ନୂତନ ୭ଟି ଜିଲ୍ଲା ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଥିଲା । |- style="background-color:#F4F9FF;" | '''୧୯୯୨ – ୧୯୯୩''' | '''୩୦ ଗୋଟି''' | ତତ୍କାଳୀନ ମୁଖ୍ୟମନ୍ତ୍ରୀ [[ବିଜୁ ପଟ୍ଟନାୟକ]]ଙ୍କ ସରକାର ଅମଳରେ ପୁରୁଣା ୧୩ଟି ବୃହତ୍ ଜିଲ୍ଲାକୁ ବିଭାଜନ କରି ୩୦ ଗୋଟି ଜିଲ୍ଲାରେ ପରିଣତ କରାଯାଇଥିଲା । |} === ବର୍ତ୍ତମାନର ପ୍ରଶାସନିକ ରୂପରେଖ === ଶାସନ ବ୍ୟବସ୍ଥାକୁ ସୁଚାରୁରୂପେ ପରିଚାଳନା କରିବା ପାଇଁ ରାଜ୍ୟକୁ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରଶାସନିକ ଏକକରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇଛି: {| class="wikitable" style="width:80%; border-collapse:collapse; text-align:center; font-family: sans-serif; margin: 0 auto 20px auto;" |- style="background-color:#50C878; color:white; font-size: 1.1em;" ! scope="col" | ପ୍ରଶାସନିକ ଏକକ (Administrative Unit) ! scope="col" | ସର୍ବମୋଟ ସଂଖ୍ୟା |- style="background-color:#F4FFF8;" | '''ରାଜସ୍ୱ ଖଣ୍ଡ (Revenue Divisions)''' | ୩ |- style="background-color:#E9F9EE;" | '''ଜିଲ୍ଲା (Districts)''' | ୩୦ |- style="background-color:#F4FFF8;" | '''ଉପଖଣ୍ଡ (Sub-divisions)''' | ୫୮ |- style="background-color:#E9F9EE;" | '''ତହସିଲ (Tehsils)''' | ୩୧୭ |- style="background-color:#F4FFF8;" | '''ପଞ୍ଚାୟତ ସମିତି / ବ୍ଲକ (Blocks)''' | ୩୧୪ |} === ଭୌଗୋଳିକ ଏବଂ ଜନସାଂଖ୍ୟିକ ବିଶେଷତ୍ୱ === ଆୟତନ ଏବଂ ଜନସଂଖ୍ୟା ଦୃଷ୍ଟିରୁ ଓଡ଼ିଶାର ଜିଲ୍ଲାଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ତାରତମ୍ୟ ନିମ୍ନରେ ପ୍ରଦତ୍ତ କରାଗଲା: {| class="wikitable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center; font-family: sans-serif;" |- style="background-color:#E67E22; color:white; font-size: 1.1em;" ! scope="col" style="width:25%;" | ବର୍ଗ ! scope="col" style="width:25%;" | ବୃହତ୍ତମ ଜିଲ୍ଲା ! scope="col" style="width:25%;" | କ୍ଷୁଦ୍ରତମ ଜିଲ୍ଲା ! scope="col" style="width:25%;" | ସୂଚନା |- style="background-color:#FFF8F0;" | '''ଭୌଗୋଳିକ ଆୟତନ ଦୃଷ୍ଟିରୁ''' | '''[[ମୟୂରଭଞ୍ଜ ଜିଲ୍ଲା|ମୟୂରଭଞ୍ଜ]]'''<br /><small>(୧୦,୪୧୮ ବର୍ଗ କି.ମି.)</small> | '''[[ଜଗତସିଂହପୁର ଜିଲ୍ଲା|ଜଗତସିଂହପୁର]]'''<br /><small>(୧,୭୫୯ ବର୍ଗ କି.ମି.)</small> | ଆୟତନ ଆଧାରରେ ରାଜ୍ୟର ଭୌଗୋଳିକ ବିସ୍ତାର । |- style="background-color:#FEF2E4;" | '''ଜନସଂଖ୍ୟା ଦୃଷ୍ଟିରୁ''' | '''[[ଗଞ୍ଜାମ ଜିଲ୍ଲା|ଗଞ୍ଜାମ]]'''<br /><small>(ସର୍ବାଧିକ ଜନବହୁଳ)</small> | '''[[ଦେବଗଡ଼ ଜିଲ୍ଲା|ଦେବଗଡ଼]]'''<br /><small>(ସର୍ବନିମ୍ନ ଜନସଂଖ୍ୟା)</small> | ୨୦୧୧ ଜନଗଣନା ତଥ୍ୟ ଉପରେ ଆଧାରିତ । |} ନିମ୍ନଲିଖିତ ସାରଣୀରେ ଓଡ଼ିଶାର ସମସ୍ତ ୩୦ଟି ଜିଲ୍ଲାର ଭୌଗୋଳିକ ଏବଂ ପ୍ରଶାସନିକ ତଥ୍ୟ ସବିଶେଷ ଭାବେ ପ୍ରଦାନ କରାଯାଇଛି: == ରାଜସ୍ୱ ଖଣ୍ଡ ଅନୁଯାୟୀ ଜିଲ୍ଲାଗୁଡ଼ିକର ତାଲିକା == [[File:Odisha districts map.svg|thumb|400x400px|ଓଡ଼ିଶାର ଜିଲ୍ଲା ମାନଚିତ୍ର । <br />{{Legend|darkblue|ଉତ୍ତରାଞ୍ଚଳ ରାଜସ୍ୱ ଖଣ୍ଡ}} {{Legend|gold|କେନ୍ଦ୍ରାଞ୍ଚଳ ରାଜସ୍ୱ ଖଣ୍ଡ}} {{Legend|maroon|ଦକ୍ଷିଣାଞ୍ଚଳ ରାଜସ୍ୱ ଖଣ୍ଡ}}]] ପ୍ରଶାସନିକ ସୁବିଧା ତଥା ଶାସନ ବ୍ୟବସ୍ଥାକୁ ସୁଦୃଢ଼ କରିବା ପାଇଁ ଓଡ଼ିଶାର ୩୦ଟି ଜିଲ୍ଲାକୁ ୩ଟି ପୃଥକ '''ରାଜସ୍ୱ ଖଣ୍ଡ''' (Revenue Divisions) ରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇଛି । ସେଗୁଡ଼ିକ ହେଲା— କେନ୍ଦ୍ରାଞ୍ଚଳ, ଉତ୍ତରାଞ୍ଚଳ ଏବଂ ଦକ୍ଷିଣାଞ୍ଚଳ ରାଜସ୍ୱ ଖଣ୍ଡ, ଯାହାର ସଦର ମହକୁମା ଯଥାକ୍ରମେ [[କଟକ]], [[ସମ୍ବଲପୁର]] ଏବଂ [[ବ୍ରହ୍ମପୁର]]ଠାରେ ଅବସ୍ଥିତ । ପ୍ରତ୍ୟେକ ରାଜସ୍ୱ ଖଣ୍ଡ ଅଧୀନରେ ୧୦ଟି ଲେଖାଏଁ ଜିଲ୍ଲା ରହିଛି । ପ୍ରତି ରାଜସ୍ୱ ଖଣ୍ଡର ମୁଖ୍ୟ ଭାବରେ ଜଣେ '''ରାଜସ୍ୱ ଖଣ୍ଡାଧିକାରୀ''' ବା ଆର.ଡି.ସି. (RDC - Revenue Divisional Commissioner) ଦାୟିତ୍ୱ ତୁଲାଇଥାନ୍ତି, ଯିଏକି [[ଭାରତୀୟ ପ୍ରଶାସନିକ ସେବା]] (IAS) ର ଜଣେ ବରିଷ୍ଠ ପଦାଧିକାରୀ ଅଟନ୍ତି । ପ୍ରଶାସନିକ ଢାଞ୍ଚାରେ ଆର.ଡି.ସି.ଙ୍କ ସ୍ଥାନ ଜିଲ୍ଲା ପ୍ରଶାସନ ଏବଂ ରାଜ୍ୟ ସଚିବାଳୟ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ସମନ୍ୱୟକାରୀ ସଂଯୋଜକ ଭାବରେ ରହିଥାଏ । ରାଜସ୍ୱ ଖଣ୍ଡ ଅନୁଯାୟୀ ଓଡ଼ିଶାର ୩୦ଟି ଜିଲ୍ଲାର ତାଲିକା ନିମ୍ନରେ ପ୍ରଦାନ କରାଗଲା: {| class="wikitable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center; font-family: sans-serif;" |- ! scope="col" style="background-color:#2980B9; color:white; font-size: 1.1em; width:33%; padding: 12px;" | ଉତ୍ତରାଞ୍ଚଳ ରାଜସ୍ୱ ଖଣ୍ଡ<br /><small>(ସଦର ମହକୁମା – ସମ୍ବଲପୁର)</small> ! scope="col" style="background-color:#F39C12; color:white; font-size: 1.1em; width:33%; padding: 12px;" | କେନ୍ଦ୍ରାଞ୍ଚଳ ରାଜସ୍ୱ ଖଣ୍ଡ<br /><small>(ସଦର ମହକୁମା – କଟକ)</small> ! scope="col" style="background-color:#C0392B; color:white; font-size: 1.1em; width:33%; padding: 12px;" | ଦକ୍ଷିଣାଞ୍ଚଳ ରାଜସ୍ୱ ଖଣ୍ଡ<br /><small>(ସଦର ମହକୁମା – ବ୍ରହ୍ମପୁର)</small> |- style="vertical-align: top; text-align:left; background-color:#FAFAFA; font-size: 1.05em;" | style="padding: 15px;" | * [[ଅନୁଗୋଳ ଜିଲ୍ଲା|ଅନୁଗୋଳ]] * [[କେନ୍ଦୁଝର ଜିଲ୍ଲା|କେନ୍ଦୁଝର]] * [[ଝାରସୁଗୁଡ଼ା ଜିଲ୍ଲା|ଝାରସୁଗୁଡ଼ା]] * [[ଢେଙ୍କାନାଳ ଜିଲ୍ଲା|ଢେଙ୍କାନାଳ]] * [[ଦେବଗଡ଼ ଜିଲ୍ଲା|ଦେବଗଡ଼]] * [[ବରଗଡ଼ ଜିଲ୍ଲା|ବରଗଡ଼]] * [[ବଲାଙ୍ଗୀର ଜିଲ୍ଲା|ବଲାଙ୍ଗୀର]] * [[ସମ୍ବଲପୁର ଜିଲ୍ଲା|ସମ୍ବଲପୁର]] * [[ସୁନ୍ଦରଗଡ଼ ଜିଲ୍ଲା|ସୁନ୍ଦରଗଡ଼]] * [[ସୋନପୁର ଜିଲ୍ଲା|ସୁବର୍ଣ୍ଣପୁର]] | style="padding: 15px;" | * [[କଟକ ଜିଲ୍ଲା|କଟକ]] * [[କେନ୍ଦ୍ରାପଡ଼ା ଜିଲ୍ଲା|କେନ୍ଦ୍ରାପଡ଼ା]] * [[ଖୋର୍ଦ୍ଧା ଜିଲ୍ଲା|ଖୋର୍ଦ୍ଧା]] * [[ଜଗତସିଂହପୁର ଜିଲ୍ଲା|ଜଗତସିଂହପୁର]] * [[ନୟାଗଡ଼ ଜିଲ୍ଲା|ନୟାଗଡ଼]] * [[ପୁରୀ ଜିଲ୍ଲା|ପୁରୀ]] * [[ବାଲେଶ୍ୱର ଜିଲ୍ଲା|ବାଲେଶ୍ୱର]] * [[ଭଦ୍ରକ ଜିଲ୍ଲା|ଭଦ୍ରକ]] * [[ମୟୂରଭଞ୍ଜ ଜିଲ୍ଲା|ମୟୂରଭଞ୍ଜ]] * [[ଯାଜପୁର ଜିଲ୍ଲା|ଯାଜପୁର]] | style="padding: 15px;" | * [[କନ୍ଧମାଳ ଜିଲ୍ଲା|କନ୍ଧମାଳ]] * [[କଳାହାଣ୍ଡି ଜିଲ୍ଲା|କଳାହାଣ୍ଡି]] * [[କୋରାପୁଟ ଜିଲ୍ଲା|କୋରାପୁଟ]] * [[ଗଜପତି ଜିଲ୍ଲା|ଗଜପତି]] * [[ଗଞ୍ଜାମ ଜିଲ୍ଲା|ଗଞ୍ଜାମ]] * [[ନବରଙ୍ଗପୁର ଜିଲ୍ଲା|ନବରଙ୍ଗପୁର]] * [[ନୂଆପଡ଼ା ଜିଲ୍ଲା|ନୂଆପଡ଼ା]] * [[ବୌଦ୍ଧ ଜିଲ୍ଲା|ବୌଦ୍ଧ]] * [[ମାଲକାନଗିରି ଜିଲ୍ଲା|ମାଲକାନଗିରି]] * [[ରାୟଗଡ଼ା ଜିଲ୍ଲା|ରାୟଗଡ଼ା]] |} == ପ୍ରଶାସନ ଓ ପରିଚାଳନା == ଜିଲ୍ଲାର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ପ୍ରଶାସନିକ ଅଧିକାରୀ ଭାବରେ ଜଣେ ଭାରତୀୟ ପ୍ରଶାସନିକ ସେବା (IAS) ଅଧିକାରୀ 'ଜିଲ୍ଲାପାଳ ତଥା ଜିଲ୍ଲା ଦଣ୍ଡାଧିକାରୀ' (Collector & District Magistrate) ରୂପେ ନିଯୁକ୍ତ ହୋଇଥାନ୍ତି । ରାଜସ୍ୱ ଆଦାୟ ଏବଂ ଜିଲ୍ଲାର ସାମଗ୍ରିକ ବିକାଶ ଓ ପରିଚାଳନା ତାଙ୍କର ପ୍ରାଥମିକ ଦାୟିତ୍ୱ । ସେହିପରି ଜିଲ୍ଲାରେ ଆଇନଶୃଙ୍ଖଳା ରକ୍ଷା କରିବା ନିମନ୍ତେ ଭାରତୀୟ ପୋଲିସ ସେବା (IPS) ର ଜଣେ ଅଧିକାରୀ 'ଆରକ୍ଷୀ ଅଧୀକ୍ଷକ' (SP) ଭାବରେ ଦାୟିତ୍ୱ ତୁଲାଇଥାନ୍ତି । ଓଡ଼ିଶାର ୩୦ଟି ଜିଲ୍ଲାକୁ ଶାସନଗତ ସୁବିଧା ପାଇଁ '''୫୮ ଗୋଟି ଉପଖଣ୍ଡ''' (Sub-divisions) ରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇଛି । ପ୍ରତ୍ୟେକ ଉପଖଣ୍ଡର ଦାୟିତ୍ୱ 'ଉପଜିଲ୍ଲାପାଳ' (Sub-Collector & Sub-Divisional Magistrate) ଙ୍କ ହାତରେ ନ୍ୟସ୍ତ ଥାଏ । ଏହି ଉପଖଣ୍ଡଗୁଡ଼ିକ ପୁଣି ବ୍ଲକ (ପଞ୍ଚାୟତ ସମିତି) ଏବଂ ପୌରାଞ୍ଚଳ (ULBs - ମହାନଗର ନିଗମ, ପୌରପାଳିକା ଏବଂ ଏନ.ଏ.ସି) ରେ ବିଭକ୍ତ ହୋଇଥାଏ । ନିମ୍ନଲିଖିତ ସାରଣୀରେ ଓଡ଼ିଶାର ସମସ୍ତ ୩୦ଟି ଜିଲ୍ଲାର ଉପଖଣ୍ଡ, ପୌରାଞ୍ଚଳ ଏବଂ ବ୍ଲକଗୁଡ଼ିକର ସବିଶେଷ ନାମାବଳୀ ପ୍ରଦାନ କରାଯାଇଛି: {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:left; font-family: sans-serif;" |- style="background-color:#2C3E50; color:white; font-size: 1.05em; text-align:center;" ! scope="col" style="width:15%;" | ଜିଲ୍ଲା ! scope="col" style="width:20%;" | ଉପଖଣ୍ଡ (Sub-divisions) ! scope="col" style="width:30%;" | ପୌରାଞ୍ଚଳ (ULBs) ! scope="col" style="width:35%;" | ବ୍ଲକ ସମୂହ (Blocks) |- style="background-color:#FDEEED;" | '''[[ଅନୁଗୋଳ ଜିଲ୍ଲା|ଅନୁଗୋଳ]]''' | • ଅନୁଗୋଳ<br />• ଆଠମଲ୍ଲିକ<br />• ପାଲଲହଡ଼ା<br />• ତାଳଚେର | ଅନୁଗୋଳ (ପୌ), ତାଳଚେର (ପୌ), ଆଠମଲ୍ଲିକ (ଏନଏସି) | ଅନୁଗୋଳ, ଆଠମଲ୍ଲିକ, ଛେଣ୍ଡିପଦା, କିଶୋରନଗର, ପାଲଲହଡ଼ା, ବନ୍ତଳା, କଣିହାଁ, ତାଳଚେର (ମୋଟ ୮) |- style="background-color:#FDF4ED;" | '''[[କଟକ ଜିଲ୍ଲା|କଟକ]]''' | • ଆଠଗଡ଼<br />• ବାଙ୍କୀ<br />• କଟକ | କଟକ (ମ.ନି), ଚୌଦ୍ୱାର (ପୌ), ବାଙ୍କୀ (ଏନଏସି), ଆଠଗଡ଼ (ଏନଏସି) | ଆଠଗଡ଼, ବାଙ୍କୀ, ବାଙ୍କୀ-ଡମପଡ଼ା, ବାରଙ୍ଗ, କଟକ ସଦର, କଣ୍ଟାପଡ଼ା, ମାହାଙ୍ଗା, ନିଶ୍ଚିନ୍ତକୋଇଲି, ନରସିଂହପୁର, ନିଆଳି, ସାଲେପୁର, ଟାଙ୍ଗୀ-ଚୌଦ୍ୱାର, ତିଗିରିଆ, ବଡ଼ମ୍ବା (ମୋଟ ୧୪) |- style="background-color:#FDF8ED;" | '''[[କଳାହାଣ୍ଡି ଜିଲ୍ଲା|କଳାହାଣ୍ଡି]]''' | • ଭବାନିପାଟଣା<br />• ଧର୍ମଗଡ଼ | ଭବାନିପାଟଣା (ପୌ), କେସିଙ୍ଗା (ଏନଏସି), ଧର୍ମଗଡ଼ (ଏନଏସି), ଜୁନାଗଡ଼ (ଏନଏସି) | ଭବାନିପାଟଣା, ଧର୍ମଗଡ଼, ଗୋଲାମୁଣ୍ଡା, ଜୁନାଗଡ଼, କଲମପୁର, କର୍ଲାମୁଣ୍ଡା, କୋକସରା, ଲାଞ୍ଜିଗଡ଼, କେସିଙ୍ଗା, ମଦନପୁର-ରାମପୁର, ନର୍ଲା, ଥୁଆମୂଳ ରାମପୁର, ଜୟପାଟଣା (ମୋଟ ୧୩) |- style="background-color:#FBFDED;" | '''[[କନ୍ଧମାଳ ଜିଲ୍ଲା|କନ୍ଧମାଳ]]''' | • ବାଲିଗୁଡ଼ା<br />• ଫୁଲବାଣୀ | ଫୁଲବାଣୀ (ପୌ), ଜି. ଉଦୟଗିରି (ଏନଏସି), ବାଲିଗୁଡ଼ା (ଏନଏସି) | ଫୁଲବାଣୀ, ବାଲିଗୁଡ଼ା, ଚକାପାଦ, ଦାରିଙ୍ଗବାଡ଼ି, ଜି. ଉଦୟଗିରି, ଖଜୁରିପଡ଼ା, କୋଟଗଡ଼, କେ. ନୂଆଗାଁ, ଫିରିଙ୍ଗିଆ, ରାଇକିଆ, ଟିକାବାଲି, ତୁମୁଡ଼ିବନ୍ଧ (ମୋଟ ୧୨) |- style="background-color:#F4FDED;" | '''[[କେନ୍ଦୁଝର ଜିଲ୍ଲା|କେନ୍ଦୁଝର]]''' | • ଆନନ୍ଦପୁର<br />• ଚମ୍ପୁଆ<br />• କେନ୍ଦୁଝର | କେନ୍ଦୁଝରଗଡ଼ (ପୌ), ଯୋଡ଼ା (ପୌ), ଆନନ୍ଦପୁର (ପୌ), ବଡ଼ବିଲ (ପୌ), ଚମ୍ପୁଆ (ଏନଏସି) | କେନ୍ଦୁଝର ସଦର, ଆନନ୍ଦପୁର, ବାଂଶପାଳ, ଚମ୍ପୁଆ, ଘସିପୁରା, ଘଟଗାଁ, ହାଟଡିହି, ଝୁମ୍ପୁରା, ଯୋଡ଼ା, ପାଟଣା, ସାହାରପଡ଼ା, ତେଲକୋଇ, ହରିଚନ୍ଦନପୁର (ମୋଟ ୧୩) |- style="background-color:#EEFDED;" | '''[[କେନ୍ଦ୍ରାପଡ଼ା ଜିଲ୍ଲା|କେନ୍ଦ୍ରାପଡ଼ା]]''' | • କେନ୍ଦ୍ରାପଡ଼ା | କେନ୍ଦ୍ରାପଡ଼ା (ପୌ), ପଟ୍ଟାମୁଣ୍ଡାଇ (ପୌ) | ଆଳି, ଡେରାବିଶ, ଗରଦପୁର, କେନ୍ଦ୍ରାପଡ଼ା, ମହାକାଳପଡ଼ା, ମାର୍ଶାଘାଇ, ପଟ୍ଟାମୁଣ୍ଡାଇ, ରାଜକନିକା, ରାଜନଗର (ମୋଟ ୯) |- style="background-color:#EEFDF4;" | '''[[କୋରାପୁଟ ଜିଲ୍ଲା|କୋରାପୁଟ]]''' | • ଜୟପୁର<br />• କୋରାପୁଟ | ଜୟପୁର (ପୌ), କୋରାପୁଟ (ପୌ), ସୁନାବେଡ଼ା (ପୌ), କୋଟପାଡ଼ (ଏନଏସି) | କୋରାପୁଟ, ବନ୍ଧୁଗାଁ, ଭୈରବସିଂହପୁର, ବୋରିଗୁମ୍ମା, ଦଶମନ୍ତପୁର, ଜୟପୁର, କୋଟପାଡ଼, କୁନ୍ଦ୍ରା, ଲମତାପୁଟ, ଲକ୍ଷ୍ମୀପୁର, ନନ୍ଦପୁର, ନାରାୟଣପାଟଣା, ପଟ୍ଟାଙ୍ଗି, ସେମିଳିଗୁଡ଼ା (ମୋଟ ୧୪) |- style="background-color:#EEFDF9;" | '''[[ଖୋର୍ଦ୍ଧା ଜିଲ୍ଲା|ଖୋର୍ଦ୍ଧା]]''' | • ଭୁବନେଶ୍ୱର<br />• ଖୋର୍ଦ୍ଧା | ଭୁବନେଶ୍ୱର (ମ.ନି), ଖୋର୍ଦ୍ଧା (ପୌ), ଜଟଣୀ (ପୌ), ବାଣପୁର (ଏନଏସି), ବାଲୁଗାଁ (ଏନଏସି) | ଭୁବନେଶ୍ୱର, ବାଲିଅନ୍ତା, ବାଲିପାଟଣା, ଜଟଣୀ, ଖୋର୍ଦ୍ଧା ସଦର, ବାଣପୁର, ବେଗୁନିଆ, ବୋଲଗଡ଼, ଚିଲିକା, ଟାଙ୍ଗୀ (ମୋଟ ୧୦) |- style="background-color:#EEFAFD;" | '''[[ଗଜପତି ଜିଲ୍ଲା|ଗଜପତି]]''' | • ପାରଳାଖେମୁଣ୍ଡି | ପାରଳାଖେମୁଣ୍ଡି (ପୌ), କାଶୀନଗର (ଏନଏସି) | ଗୋଷାଣୀ, ଗୁମ୍ମା, କାଶୀନଗର, ମୋହନା, ନୂଆଗଡ଼, ଆର. ଉଦୟଗିରି, ରାୟଗଡ଼ (ମୋଟ ୭) |- style="background-color:#EEF4FD;" | '''[[ଗଞ୍ଜାମ ଜିଲ୍ଲା|ଗଞ୍ଜାମ]]''' | • ବ୍ରହ୍ମପୁର<br />• ଭଞ୍ଜନଗର<br />• ଛତ୍ରପୁର | ବ୍ରହ୍ମପୁର (ମ.ନି), ହିଞ୍ଜିଳିକାଟୁ (ପୌ), ଛତ୍ରପୁର (ଏନଏସି), ଭଞ୍ଜନଗର (ଏନଏସି), ଆସିକା, ଗୋପାଳପୁର ଇତ୍ୟାଦି ୧୮ଟି ଏନଏସି | ଛତ୍ରପୁର, ଗଞ୍ଜାମ, ଖଲ୍ଲିକୋଟ, ପୁରୁଷୋତ୍ତମପୁର, ପୋଲସରା, ହିଞ୍ଜିଳିକାଟୁ, ଆସିକା, ବେଲଗୁଣ୍ଠା, ଭଞ୍ଜନଗର, ବୁଗୁଡ଼ା, ଜଗନ୍ନାଥପ୍ରସାଦ, ସୋରଡ଼ା ଇତ୍ୟାଦି (ମୋଟ ୨୨) |- style="background-color:#EEEEFD;" | '''[[ଜଗତସିଂହପୁର ଜିଲ୍ଲା|ଜଗତସିଂହପୁର]]''' | • ଜଗତସିଂହପୁର | ଜଗତସିଂହପୁର (ପୌ), ପାରାଦୀପ (ପୌ) | ବାଲିକୁଦା, ବିରିଡ଼ି, ଏରସମା, ଜଗତସିଂହପୁର, କୁଜଙ୍ଗ, ନାଉଗାଁ, ରଘୁନାଥପୁର, ତିର୍ତ୍ତୋଲ (ମୋଟ ୮) |- style="background-color:#F4EEFD;" | '''[[ଝାରସୁଗୁଡ଼ା ଜିଲ୍ଲା|ଝାରସୁଗୁଡ଼ା]]''' | • ଝାରସୁଗୁଡ଼ା | ଝାରସୁଗୁଡ଼ା (ପୌ), ବ୍ରଜରାଜନଗର (ପୌ), ବେଲପାହାଡ଼ (ପୌ) | ଝାରସୁଗୁଡ଼ା, କିର୍ମିରା, କୋଲାବିରା, ଲଇକେରା, ଲଖନପୁର (ମୋଟ ୫) |- style="background-color:#F9EEFD;" | '''[[ଢେଙ୍କାନାଳ ଜିଲ୍ଲା|ଢେଙ୍କାନାଳ]]''' | • ଢେଙ୍କାନାଳ<br />• ହିନ୍ଦୋଳ<br />• କାମାକ୍ଷାନଗର | ଢେଙ୍କାନାଳ (ପୌ), କାମାକ୍ଷାନଗର (ଏନଏସି), ହିନ୍ଦୋଳ (ଏନଏସି), ଭୁବନ (ଏନଏସି) | ଢେଙ୍କାନାଳ ସଦର, ଗଁଦିଆ, ଓଡ଼ାପଡ଼ା, ହିନ୍ଦୋଳ, କାମାକ୍ଷାନଗର, ଭୁବନ, ପରଜଙ୍ଗ, କଙ୍କଡ଼ାହାଡ଼ (ମୋଟ ୮) |- style="background-color:#FDEEF8;" | '''[[ଦେବଗଡ଼ ଜିଲ୍ଲା|ଦେବଗଡ଼]]''' | • ଦେବଗଡ଼ | ଦେବଗଡ଼ (ପୌ) | ବାରକୋଟ, ରିଆମାଳ, ତିଳେଇବଣି (ମୋଟ ୩) |- style="background-color:#FDEEF3;" | '''[[ନବରଙ୍ଗପୁର ଜିଲ୍ଲା|ନବରଙ୍ଗପୁର]]''' | • ନବରଙ୍ଗପୁର | ନବରଙ୍ଗପୁର (ପୌ), ଉମରକୋଟ (ପୌ) | ଚନ୍ଦାହାଣ୍ଡି, ଡାବୁଗାଁ, ଝରିଗାଁ, କୋଷାଗୁମୁଡ଼ା, ନବରଙ୍ଗପୁର, ନନ୍ଦାହାଣ୍ଡି, ପାପଡ଼ାହାଣ୍ଡି, ରାଇଘର, ତେନ୍ତୁଳିଖୁଣ୍ଟି, ଉମରକୋଟ (ମୋଟ ୧୦) |- style="background-color:#FDF0ED;" | '''[[ନୟାଗଡ଼ ଜିଲ୍ଲା|ନୟାଗଡ଼]]''' | • ନୟାଗଡ଼ | ନୟାଗଡ଼ (ପୌ), ଖଣ୍ଡପଡ଼ା (ଏନଏସି), ଦଶପଲ୍ଲା (ଏନଏସି), ରଣପୁର (ଏନଏସି) | ଭାପୁର, ଦଶପଲ୍ଲା, ଗଣିଆ, ଖଣ୍ଡପଡ଼ା, ନୟାଗଡ଼ ସଦର, ନୂଆଗାଁ, ଓଡ଼ଗାଁ, ରଣପୁର (ମୋଟ ୮) |- style="background-color:#FDF3EC;" | '''[[ନୂଆପଡ଼ା ଜିଲ୍ଲା|ନୂଆପଡ଼ା]]''' | • ନୂଆପଡ଼ା | ଖରିଆର ରୋଡ୍ (ଏନଏସି), ଖରିଆର (ଏନଏସି), ନୂଆପଡ଼ା (ଏନଏସି) | ବୋଡ଼େନ, ଖରିଆର, କୋମନା, ନୂଆପଡ଼ା, ସିନାପାଲି (ମୋଟ ୫) |- style="background-color:#FDF7EB;" | '''[[ପୁରୀ ଜିଲ୍ଲା|ପୁରୀ]]''' | • ପୁରୀ | ପୁରୀ (ପୌ), କୋଣାର୍କ (ଏନଏସି), ନିମାପଡ଼ା (ଏନଏସି), ପିପିଲି (ଏନଏସି) | ଅସ୍ତରଙ୍ଗ, ବ୍ରହ୍ମଗିରି, ଡେଲାଙ୍ଗ, ଗୋପ, କାକଟପୁର, କଣାସ, କୃଷ୍ଣପ୍ରସାଦ, ନିମାପଡ଼ା, ପିପିଲି, ପୁରୀ ସଦର, ସତ୍ୟବାଦୀ (ମୋଟ ୧୧) |- style="background-color:#FAFDEB;" | '''[[ବରଗଡ଼ ଜିଲ୍ଲା|ବରଗଡ଼]]''' | • ବରଗଡ଼<br />• ପଦ୍ମପୁର | ବରଗଡ଼ (ପୌ), ବରପାଲି (ଏନଏସି), ପଦ୍ମପୁର (ଏନଏସି), ଅତାବିରା (ଏନଏସି), ବିଜେପୁର (ଏନଏସି) | ଅମ୍ବାଭୋନା, ଅତାବିରା, ବରଗଡ଼, ବରପାଲି, ଭଟଲି, ଭେଡେନ, ବିଜେପୁର, ଗାଇସିଲାଟ, ଝାରବନ୍ଧ, ପାଇକମାଳ, ପଦ୍ମପୁର, ସୋହେଲା (ମୋଟ ୧୨) |- style="background-color:#F1FDEB;" | '''[[ବଲାଙ୍ଗୀର ଜିଲ୍ଲା|ବଲାଙ୍ଗୀର]]''' | • ବଲାଙ୍ଗୀର<br />• ପାଟଣାଗଡ଼<br />• ଟିଟିଲାଗଡ଼ | ବଲାଙ୍ଗୀର (ପୌ), ଟିଟିଲାଗଡ଼ (ପୌ), ପାଟଣାଗଡ଼ (ଏନଏସି), କଣ୍ଟାବାଞ୍ଜି (ଏନଏସି) | ଆଗଲପୁର, ବଲାଙ୍ଗୀର, ଦେଓଗାଁ, ପୁଇଁତଳା, ଲୋଇସିଂହା, ଖପ୍ରାଖୋଲ, ବେଲପଡ଼ା, ପାଟଣାଗଡ଼, ଗୁଡଭେଲା, ସଇଁତଳା, ଟିଟିଲାଗଡ଼, ବଙ୍ଗୋମୁଣ୍ଡା, ମୁରିବାହାଲ, ତୁରେକେଲା (ମୋଟ ୧୪) |- style="background-color:#EBFDEE;" | '''[[ବାଲେଶ୍ୱର ଜିଲ୍ଲା|ବାଲେଶ୍ୱର]]''' | • ବାଲେଶ୍ୱର<br />• ନୀଳଗିରି | ବାଲେଶ୍ୱର (ପୌ), ସୋର (ପୌ), ଜଳେଶ୍ୱର (ପୌ), ନୀଳଗିରି (ଏନଏସି) | ବାହାନଗା, ବାଲେଶ୍ୱର ସଦର, ବାଲିଆପାଳ, ବସ୍ତା, ଭୋଗରାଇ, ଜଳେଶ୍ୱର, ଖଇରା, ନୀଳଗିରି, ଔପଦା, ରେମୁଣା, ସିମୁଳିଆ, ସୋର (ମୋଟ ୧୨) |- style="background-color:#EBFDF5;" | '''[[ବୌଦ୍ଧ ଜିଲ୍ଲା|ବୌଦ୍ଧ]]''' | • ବୌଦ୍ଧ | ବୌଦ୍ଧଗଡ଼ (ଏନଏସି) | ବୌଦ୍ଧ, ହରଭଙ୍ଗା, କଣ୍ଟାମାଳ (ମୋଟ ୩) |- style="background-color:#EBFDFB;" | '''[[ଭଦ୍ରକ ଜିଲ୍ଲା|ଭଦ୍ରକ]]''' | • ଭଦ୍ରକ | ଭଦ୍ରକ (ପୌ), ବାସୁଦେବପୁର (ପୌ), ଚାନ୍ଦବାଲି (ଏନଏସି), ଧାମନଗର (ଏନଏସି) | ଭଦ୍ରକ, ବାସୁଦେବପୁର, ବନ୍ତ, ଭଣ୍ଡାରିପୋଖରୀ, ଚାନ୍ଦବାଲି, ଧାମନଗର, ତିହିଡ଼ି (ମୋଟ ୭) |- style="background-color:#EBF6FD;" | '''[[ମୟୂରଭଞ୍ଜ ଜିଲ୍ଲା|ମୟୂରଭଞ୍ଜ]]''' | • ବାମନଘାଟୀ (ରାଇରଙ୍ଗପୁର)<br />• ବାରିପଦା<br />• କପ୍ତିପଦା (ଉଦଳା)<br />• ପଞ୍ଚପୀଢ଼ (କରଞ୍ଜିଆ) | ବାରିପଦା (ପୌ), ରାଇରଙ୍ଗପୁର (ପୌ), ଉଦଳା (ଏନଏସି), କରଞ୍ଜିଆ (ଏନଏସି) | ବାରିପଦା, ଶ୍ୟାମାଖୁଣ୍ଟା, ବଡ଼ସାହି, ବେତନଟୀ, ମୋରଡ଼ା, ରାସଗୋବିନ୍ଦପୁର, ସୁଳିଆପଦା ଇତ୍ୟାଦି (ମୋଟ ୨୬) |- style="background-color:#EBEFFD;" | '''[[ମାଲକାନଗିରି ଜିଲ୍ଲା|ମାଲକାନଗିରି]]''' | • ମାଲକାନଗିରି | ମାଲକାନଗିରି (ପୌ), ବାଲିମେଳା (ଏନଏସି) | ମାଲକାନଗିରି, କାଲିମେଳା, ଖଇରପୁଟ, କୋରୁକୁଣ୍ଡା, କୁଡୁମୁଲୁଗୁମ୍ମା, ମାଥିଲି, ପଡ଼ିଆ (ମୋଟ ୭) |- style="background-color:#EFEBFD;" | '''[[ଯାଜପୁର ଜିଲ୍ଲା|ଯାଜପୁର]]''' | • ଯାଜପୁର | ଯାଜପୁର (ପୌ), ବ୍ୟାସନଗର (ପୌ) | ବଡ଼ଚଣା, ବରୀ, ବିଞ୍ଝାରପୁର, ଦାନଗଦି, ଦଶରଥପୁର, ଧର୍ମଶାଳା, ଯାଜପୁର ସଦର, କୋରାଇ, ରସୁଲପୁର, ସୁକିନ୍ଦା (ମୋଟ ୧୦) |- style="background-color:#F6EBFD;" | '''[[ରାୟଗଡ଼ା ଜିଲ୍ଲା|ରାୟଗଡ଼ା]]''' | • ଗୁଣୁପୁର<br />• ରାୟଗଡ଼ା | ରାୟଗଡ଼ା (ପୌ), ଗୁଣୁପୁର (ପୌ), ଗୁଡାରି (ଏନଏସି) | ରାୟଗଡ଼ା, କଲ୍ୟାଣସିଂହପୁର, କାଶୀପୁର, କୋଲନରା, ବିଷମକଟକ, ମୁନିଗୁଡ଼ା, ଚନ୍ଦ୍ରପୁର, ଗୁଡାରି, ଗୁଣୁପୁର, ପଦ୍ମପୁର, ରାମନାଗୁଡ଼ା (ମୋଟ ୧୧) |- style="background-color:#FDEBF8;" | '''[[ସମ୍ବଲପୁର ଜିଲ୍ଲା|ସମ୍ବଲପୁର]]''' | • କୁଚିଣ୍ଡା<br />• ରେଢ଼ାଖୋଲ<br />• ସମ୍ବଲପୁର | ସମ୍ବଲପୁର (ମ.ନି), କୁଚିଣ୍ଡା (ଏନଏସି), ରେଢ଼ାଖୋଲ (ଏନଏସି) | ଧନକଉଡ଼ା, ଯୁଜୁମୁରା, ମାନେଶ୍ୱର, ରେଙ୍ଗାଲି, ବାମରା, ଜମନକିରା, କୁଚିଣ୍ଡା, ନାକଟିଦେଉଳ, ରେଢ଼ାଖୋଲ (ମୋଟ ୯) |- style="background-color:#FDEBF1;" | '''[[ସୋନପୁର ଜିଲ୍ଲା|ସୁବର୍ଣ୍ଣପୁର]]''' | • ବୀରମହାରାଜପୁର<br />• ସୁବର୍ଣ୍ଣପୁର | ସୋନପୁର (ପୌ), ତରଭା (ଏନଏସି), ବିନିକା (ଏନଏସି) | ସୋନପୁର, ଡୁଙ୍ଗୁରିପାଲି, ତରଭା, ବିନିକା, ବୀରମହାରାଜପୁର, ଉଲୁଣ୍ଡା (ମୋଟ ୬) |- style="background-color:#F5F5F5;" | '''[[ସୁନ୍ଦରଗଡ଼ ଜିଲ୍ଲା|ସୁନ୍ଦରଗଡ଼]]''' | • ବଣାଇ<br />• ପାନପୋଷ<br />• ସୁନ୍ଦରଗଡ଼ | ରାଉରକେଲା (ମ.ନି), ସୁନ୍ଦରଗଡ଼ (ପୌ), ବୀରମିତ୍ରପୁର (ପୌ), ରାଜଗାଙ୍ଗପୁର (ପୌ) | ସୁନ୍ଦରଗଡ଼, ଟାଙ୍ଗରପାଲି, ହେମଗିରି, ଲେଫ୍ରିପଡ଼ା, ବଡ଼ଗାଁ, ସବଡେଗା, ବାଲିଶଙ୍କରା, କୁଆରମୁଣ୍ଡା, ନୂଆଗାଁ, ବିଶ୍ରା, ଲାଠିକଟା, ରାଜଗାଙ୍ଗପୁର, କୁତ୍ରା, ବଣାଇଗଡ଼, ଲହୁଣୀପଡ଼ା, ଗୁରୁଣ୍ଡିଆ, କୋଇଡ଼ା (ମୋଟ ୧୭) |} <small>*ସଙ୍କେତ: ମ.ନି = ମହାନଗର ନିଗମ (Municipal Corporation), ପୌ = ପୌରପାଳିକା / ମ୍ୟୁନିସିପାଲିଟି, ଏନଏସି = ବିଜ୍ଞାପିତ ଅଞ୍ଚଳ ପରିଷଦ (NAC)</small> Legend used in odia word == ପ୍ରସ୍ତାବିତ ଜିଲ୍ଲା ସମୂହ == ଓଡ଼ିଶାରେ ପ୍ରଶାସନିକ ବିକେନ୍ଦ୍ରୀକରଣ ଏବଂ ସ୍ଥାନୀୟ ବିକାଶକୁ ତ୍ୱରାନ୍ୱିତ କରିବା ପାଇଁ ବିଭିନ୍ନ ସମୟରେ ନୂତନ ଜିଲ୍ଲା ଗଠନ ନିମନ୍ତେ ଦାବି ହୋଇଆସୁଛି। ୨୦୨୬ ମସିହା ସୁଦ୍ଧା ମିଳିଥିବା ସରକାରୀ ସୂଚନା ଅନୁଯାୟୀ, ରାଜ୍ୟ ସରକାରଙ୍କ ନିକଟରେ ଅତିକମରେ ୩୧ ଗୋଟି ନୂତନ ଜିଲ୍ଲା ଏବଂ ୬୬ ଗୋଟି ନୂତନ ଉପଖଣ୍ଡ ଗଠନ ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତାବ ଆଗତ ହୋଇଛି। ଏହି ଦାବିଗୁଡ଼ିକ ମୁଖ୍ୟତଃ ଭୌଗୋଳିକ ଦୂରତା ଏବଂ ଜନସଂଖ୍ୟାକୁ ଆଧାର କରି କରାଯାଇଛି। ନିମ୍ନଲିଖିତ ସାରଣୀରେ ଓଡ଼ିଶାର ବିଭିନ୍ନ ଅଞ୍ଚଳରୁ ହେଉଥିବା ପ୍ରସ୍ତାବିତ ଜିଲ୍ଲା ଦାବି, ସେଗୁଡ଼ିକର ସମ୍ଭାବ୍ୟ ଉପଖଣ୍ଡ, ବ୍ଲକ ଏବଂ ପୌରାଞ୍ଚଳଗୁଡ଼ିକର ସୂଚୀ ପ୍ରଦାନ କରାଯାଇଛି: {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:left; font-family: sans-serif;" |+ ଓଡ଼ିଶାର ପ୍ରସ୍ତାବିତ/ଦାବି ହେଉଥିବା ଜିଲ୍ଲା ସମୂହର ସୂଚୀ (୨୦୨୬ ସୁଦ୍ଧା) !scope="col"| ବର୍ତ୍ତମାନର ଜିଲ୍ଲା !!scope="col"| ସଂଖ୍ୟା !!scope="col"| ପ୍ରସ୍ତାବିତ ନୂତନ ଜିଲ୍ଲା !!scope="col"| ସମ୍ଭାବ୍ୟ ଉପଖଣ୍ଡ/ସଦର ମହକୁମା !!scope="col"| ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ ବ୍ଲକ ଓ ପୌରାଞ୍ଚଳ (ULBs) |- | [[ମୟୂରଭଞ୍ଜ ଜିଲ୍ଲା|ମୟୂରଭଞ୍ଜ]] || ୪ || '''[[ରାଇରଙ୍ଗପୁର]]''', '''ପଶ୍ଚିମ ମୟୂରଭଞ୍ଜ''', '''[[କରଞ୍ଜିଆ]]''' (ପଞ୍ଚପୀଢ଼), '''ଖିଚିଂ''' || ରାଇରଙ୍ଗପୁର, କରଞ୍ଜିଆ || ରାଇରଙ୍ଗପୁର (ପୌ), କରଞ୍ଜିଆ (ଏନଏସି); ବ୍ଲକ: ବହଳଦା, ବାମନଘାଟୀ, ବିଶୋଇ, କୁସୁମୀ, ଯଶୀପୁର, ଶୁକ୍ରୁଳି ଇତ୍ୟାଦି |- | [[ବାଲେଶ୍ୱର ଜିଲ୍ଲା|ବାଲେଶ୍ୱର]] || ୩ || '''[[ନୀଳଗିରି]]''', '''[[ଜଳେଶ୍ୱର]]''', '''ସୋର''' || ନୀଳଗିରି, ଜଳେଶ୍ୱର, ସୋର || ଜଳେଶ୍ୱର (ପୌ), ସୋର (ପୌ), ନୀଳଗିରି (ଏନଏସି); ବ୍ଲକ: ବାଲିଆପାଳ, ଭୋଗରାଇ, ସିମୁଳିଆ, ବାହାନଗା |- | [[ସୁନ୍ଦରଗଡ଼ ଜିଲ୍ଲା|ସୁନ୍ଦରଗଡ଼]] || ୨ || '''[[ରାଉରକେଲା]]''' (ବେଦବ୍ୟାସ ଜିଲ୍ଲା), '''ବଣାଇ''' || ରାଉରକେଲା, ବଣାଇଗଡ଼ || ରାଉରକେଲା (ମ.ନି), ରାଜଗାଙ୍ଗପୁର (ପୌ); ବ୍ଲକ: ବିଶ୍ରା, ଲହୁଣୀପଡ଼ା, ଗୁରୁଣ୍ଡିଆ, କୋଇଡ଼ା, କୁଆରମୁଣ୍ଡା |- | [[କେନ୍ଦୁଝର ଜିଲ୍ଲା|କେନ୍ଦୁଝର]] || ୧ || '''[[ଆନନ୍ଦପୁର]]''' || ଆନନ୍ଦପୁର || ଆନନ୍ଦପୁର (ପୌ); ବ୍ଲକ: ଘସିପୁରା, ହାଟଡିହି, ଆନନ୍ଦପୁର |- | [[ବରଗଡ଼ ଜିଲ୍ଲା|ବରଗଡ଼]] || ୧ || '''[[ପଦ୍ମପୁର]]''' || ପଦ୍ମପୁର || ପଦ୍ମପୁର (ଏନଏସି); ବ୍ଲକ: ପାଇକମାଳ, ଝାରବନ୍ଧ, ଗାଇସିଲାଟ, ବିଜେପୁର, ସୋହେଲା |- | [[ସମ୍ବଲପୁର ଜିଲ୍ଲା|ସମ୍ବଲପୁର]] || ୧ || '''କୁଚିଣ୍ଡା''' || କୁଚିଣ୍ଡା || କୁଚିଣ୍ଡା (ଏନଏସି); ବ୍ଲକ: ବାମରା, ଜମନକିରା, କୁଚିଣ୍ଡା |- | [[ଅନୁଗୋଳ ଜିଲ୍ଲା|ଅନୁଗୋଳ]] || ୩ || '''[[ତାଳଚେର]]''', '''ପାଲଲହଡ଼ା''', '''ଆଠମଲ୍ଲିକ''' || ତାଳଚେର, ପାଲଲହଡ଼ା, ଆଠମଲ୍ଲିକ || ତାଳଚେର (ପୌ), ଆଠମଲ୍ଲିକ (ଏନଏସି); ବ୍ଲକ: କଣିହାଁ, କିଶୋରନଗର, ପାଲଲହଡ଼ା |- | [[ବଲାଙ୍ଗୀର ଜିଲ୍ଲା|ବଲାଙ୍ଗୀର]] || ୩ || '''[[ଟିଟିଲାଗଡ଼]]''', '''[[କଣ୍ଟାବାଞ୍ଜି]]''', '''ପାଟଣାଗଡ଼''' || ଟିଟିଲାଗଡ଼, ପାଟଣାଗଡ଼ || ଟିଟିଲାଗଡ଼ (ପୌ), କଣ୍ଟାବାଞ୍ଜି (ଏନଏସି), ପାଟଣାଗଡ଼ (ଏନଏସି); ବ୍ଲକ: ତୁରେକେଲା, ବଙ୍ଗୋମୁଣ୍ଡା, ମୁରିବାହାଲ, ବେଲପଡ଼ା |- | [[କଟକ ଜିଲ୍ଲା|କଟକ]] || ୨ || '''ଆଠଗଡ଼''', '''ଚଣ୍ଡୀଖୋଲ''' (ଯାଜପୁର ସହ ମିଳିତ) || ଆଠଗଡ଼ || ଆଠଗଡ଼ (ଏନଏସି); ବ୍ଲକ: ତିଗିରିଆ, ବଡ଼ମ୍ବା, ନରସିଂହପୁର |- | [[ଖୋର୍ଦ୍ଧା ଜିଲ୍ଲା|ଖୋର୍ଦ୍ଧା]] || ୧ || '''[[ଭୁବନେଶ୍ୱର]]''' || ଭୁବନେଶ୍ୱର || ଭୁବନେଶ୍ୱର (ମ.ନି); ବ୍ଲକ: ଭୁବନେଶ୍ୱର, ବାଲିଅନ୍ତା, ବାଲିପାଟଣା |- | [[କଳାହାଣ୍ଡି ଜିଲ୍ଲା|କଳାହାଣ୍ଡି]] || ୧ || '''[[ଧର୍ମଗଡ଼]]''' || ଧର୍ମଗଡ଼ || ଧର୍ମଗଡ଼ (ଏନଏସି), ଜୁନାଗଡ଼ (ଏନଏସି); ବ୍ଲକ: କୋକସରା, କଲମପୁର, ଜୟପାଟଣା, ଗୋଲାମୁଣ୍ଡା |- | [[କନ୍ଧମାଳ ଜିଲ୍ଲା|କନ୍ଧମାଳ]] || ୧ || '''ବାଲିଗୁଡ଼ା''' || ବାଲିଗୁଡ଼ା || ବାଲିଗୁଡ଼ା (ଏନଏସି); ବ୍ଲକ: ଦାରିଙ୍ଗବାଡ଼ି, କୋଟଗଡ଼, ତୁମୁଡ଼ିବନ୍ଧ, କେ. ନୂଆଗାଁ |- | [[ଗଞ୍ଜାମ ଜିଲ୍ଲା|ଗଞ୍ଜାମ]] || ୫ || '''ଘୁମୁସର''' (ଭଞ୍ଜନଗର), '''ଋଷିକୂଲ୍ୟା''' ([[ଆସିକା]]), '''[[ବ୍ରହ୍ମପୁର]]''', '''ଭଞ୍ଜନଗର''', '''କବିସୂର୍ଯ୍ୟନଗର''' || ଭଞ୍ଜନଗର, ବ୍ରହ୍ମପୁର, ଆସିକା || ବ୍ରହ୍ମପୁର (ମ.ନି), ଭଞ୍ଜନଗର (ଏନଏସି), ଆସିକା (ଏନଏସି); ବ୍ଲକ: ବେଲଗୁଣ୍ଠା, ବୁଗୁଡ଼ା, ହିଞ୍ଜିଳିକାଟୁ, ପୋଲସରା |- | [[ପୁରୀ ଜିଲ୍ଲା|ପୁରୀ]] || ୧ || '''ନିମାପଡ଼ା''' || ନିମାପଡ଼ା || ନିମାପଡ଼ା (ଏନଏସି), କୋଣାର୍କ (ଏନଏସି); ବ୍ଲକ: ଗୋପ, କାକଟପୁର, ଅସ୍ତରଙ୍ଗ |- | [[ରାୟଗଡ଼ା ଜିଲ୍ଲା|ରାୟଗଡ଼ା]] || ୧ || '''[[ଗୁଣୁପୁର]]''' || ଗୁଣୁପୁର || ଗୁଣୁପୁର (ପୌ), ଗୁଡାରି (ଏନଏସି); ବ୍ଲକ: ପଦ୍ମପୁର, ରାମନାଗୁଡ଼ା |- | [[କୋରାପୁଟ ଜିଲ୍ଲା|କୋରାପୁଟ]] || ୧ || '''[[ଜୟପୁର]]''' || ଜୟପୁର || ଜୟପୁର (ପୌ), କୋଟପାଡ଼ (ଏନଏସି); ବ୍ଲକ: ବୋରିଗୁମ୍ମା, କୁନ୍ଦ୍ରା, କୋଟପାଡ଼ |} == ଆଧାର == * [http://www.orissa.gov.in ଓଡ଼ିଶା ରାଜ୍ୟର ସରକାରୀ ପୃଷ୍ଠା] * ଓଡ଼ିଶା ପ୍ରଶାସନିକ ବିଭାଗ * [http://www.censusindia.gov.in/2011-prov-results/data_files/orissa/Data%20Sheet-%20Orissa-Provisional.pdf ଜନଗଣନା ୨୦୧୧: ଓଡ଼ିଶା: ଅସ୍ଥାୟୀ ଜନସଂଖ୍ୟା ସମୁଦାୟ] == ବାହାର ଲିଙ୍କ == {{ଓଡ଼ିଶା}} {{ଓଡ଼ିଶା ପ୍ରସଙ୍ଗ}} [[ଶ୍ରେଣୀ:ଓଡ଼ିଶା]] [[ଶ୍ରେଣୀ:ତାଲିକା]] [[ଶ୍ରେଣୀ:ଓଡ଼ିଶାର ଜିଲ୍ଲା]] 890uoz22qdxx7hpdpnzh6dedvgv7t2w 595061 595060 2026-05-07T09:47:34Z Subhamss2008 37188 595061 wikitext text/x-wiki {{Short description|ଓଡ଼ିଶାର ପ୍ରଶାସନିକ ଜିଲ୍ଲାଗୁଡ଼ିକର ତାଲିକା}} {{Use Indian English|date=August 2016}} {{Use dmy dates|date=August 2016}} {{Infobox subdivision type | name = ଓଡ଼ିଶାର ଜିଲ୍ଲା ସମୂହ | map = Odisha districts map.svg | caption = ଓଡ଼ିଶାର ରାଜନୈତିକ ମାନଚିତ୍ର | category = [[ଓଡ଼ିଶାର ଜିଲ୍ଲାମାନଙ୍କର ତାଲିକା|ଜିଲ୍ଲା]] | territory = [[ଓଡ଼ିଶା]] | start_date = | current_number = ୩୦ ଗୋଟି ଜିଲ୍ଲା | number_date = | population_range = [[ଦେବଗଡ଼ ଜିଲ୍ଲା|ଦେବଗଡ଼]] – ୩,୧୨,୫୨୦ (ସର୍ବନିମ୍ନ);<br />[[ଗଞ୍ଜାମ ଜିଲ୍ଲା|ଗଞ୍ଜାମ]] – ୩୫,୨୯,୦୩୧ (ସର୍ବାଧିକ) | area_range = [[ମୟୂରଭଞ୍ଜ ଜିଲ୍ଲା|ମୟୂରଭଞ୍ଜ]] – {{Convert|10418|km2|sqmi|abbr=on}} (ବୃହତ୍ତମ);<br />[[ଜଗତସିଂହପୁର ଜିଲ୍ଲା|ଜଗତସିଂହପୁର]] – {{Convert|1759|km2|sqmi|abbr=on}} (କ୍ଷୁଦ୍ରତମ) | government = [[ଓଡ଼ିଶା ସରକାର]] | subdivision = [[ଓଡ଼ିଶାର ତହସିଲ ସମୂହର ତାଲିକା|ଉପଖଣ୍ଡ, ତହସିଲ ଏବଂ ବ୍ଲକ]] }} {{prettyurl|Districts of Odisha}} ଭାରତର ପୂର୍ବ ଉପକୂଳରେ ଅବସ୍ଥିତ [[ଓଡ଼ିଶା]] ରାଜ୍ୟକୁ ପ୍ରଶାସନିକ ସୁବିଧା ଏବଂ ସୁପରିଚାଳନା ଦୃଷ୍ଟିରୁ ସର୍ବମୋଟ '''୩୦ ଗୋଟି ଭୌଗୋଳିକ ପ୍ରଶାସନିକ ଏକକ''' ବା '''ଜିଲ୍ଲା'''ରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇଛି ।<ref name=":0">{{cite web|title=Districts of Odisha|url=http://orissa.gov.in/portal/dist.asp|work=Official Portal|publisher=Government of Odisha|access-date=4 January 2013|location=Bhubaneswar}}</ref> ପ୍ରଶାସନିକ ବିକେନ୍ଦ୍ରୀକରଣ ଏବଂ ଶୃଙ୍ଖଳିତ ଶାସନ ପାଇଁ ଏହି ୩୦ଟି ଜିଲ୍ଲାକୁ ୩ଟି ପୃଥକ ରାଜସ୍ୱ ଖଣ୍ଡ (Revenue Divisions) ଅଧୀନରେ ରଖାଯାଇଛି । ସେହି ଖଣ୍ଡଗୁଡ଼ିକ ହେଲା: କେନ୍ଦ୍ରାଞ୍ଚଳ (ସଦର ମହକୁମା: [[କଟକ]]), ଉତ୍ତରାଞ୍ଚଳ (ସଦର ମହକୁମା: [[ସମ୍ବଲପୁର]]) ଏବଂ ଦକ୍ଷିଣାଞ୍ଚଳ (ସଦର ମହକୁମା: [[ବ୍ରହ୍ମପୁର]]) । ପ୍ରତ୍ୟେକ ରାଜସ୍ୱ ଖଣ୍ଡ ଅଧୀନରେ ୧୦ଟି ଲେଖାଏଁ ଜିଲ୍ଲା ରହିଛି ଏବଂ ଏହାର ପ୍ରଶାସନିକ ମୁଖ୍ୟ ଭାବରେ ଜଣେ ରାଜସ୍ୱ ଖଣ୍ଡାଧିକାରୀ ବା ଆର.ଡି.ସି. (RDC) କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି, ଯିଏକି ଭାରତୀୟ ପ୍ରଶାସନିକ ସେବା (IAS) ର ଜଣେ ବରିଷ୍ଠ ଅଧିକାରୀ ଅଟନ୍ତି । ରାଜ୍ୟ ସଚିବାଳୟ ଏବଂ ଜିଲ୍ଲା ପ୍ରଶାସନ ମଧ୍ୟରେ ସମନ୍ୱୟ ରକ୍ଷା କରିବା ହେଉଛି ଆର.ଡି.ସି. ଙ୍କର ମୁଖ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ । ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜିଲ୍ଲାର ଶାସନଭାର ଜଣେ ଜିଲ୍ଲାପାଳ ତଥା ଜିଲ୍ଲା ଦଣ୍ଡାଧିକାରୀ (Collector & District Magistrate) ଙ୍କ ଉପରେ ନ୍ୟସ୍ତ ଥାଏ । ଜିଲ୍ଲାରେ ରାଜସ୍ୱ ଆଦାୟ ଏବଂ ଆଇନଶୃଙ୍ଖଳା ରକ୍ଷା କରିବା ତାଙ୍କର ପ୍ରାଥମିକ ଦାୟିତ୍ୱ । ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜିଲ୍ଲାକୁ ପୁଣି ସ୍ଥାନୀୟ ପ୍ରଶାସନିକ ସୁବିଧା ପାଇଁ କେତେକ ଉପଖଣ୍ଡ (Sub-division) ରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇଛି, ଯାହାର ଦାୟିତ୍ୱ ଜଣେ ଉପଜିଲ୍ଲାପାଳ (Sub-Collector) ତୁଲାଇଥାନ୍ତି । ଉପଖଣ୍ଡଗୁଡ଼ିକ ଅଧୀନରେ ଏକାଧିକ ତହସିଲ (Tehsil) ଏବଂ ବ୍ଲକ ରହିଥାଏ । ତହସିଲର ଦାୟିତ୍ୱରେ ଜଣେ ତହସିଲଦାର (Tahasildar) ରହିଥାନ୍ତି । ବର୍ତ୍ତମାନ ସୁଦ୍ଧା ଓଡ଼ିଶାରେ ସମୁଦାୟ ୩ଟି ରାଜସ୍ୱ ଖଣ୍ଡ, ୩୦ଟି ଜିଲ୍ଲା, ୫୮ଟି ଉପଖଣ୍ଡ, ୩୧୭ଟି ତହସିଲ ଏବଂ ୩୧୪ଟି ପଞ୍ଚାୟତ ସମିତି (Blocks) ରହିଛି ।<ref>{{Cite web |url=http://orissa.gov.in/e-magazine/orissaannualreference/OR-Annual-2009/pdf/587-593.pdf |title=List of Districts |access-date=13 January 2012}}</ref> ନିମ୍ନଲିଖିତ ସାରଣୀରେ ଓଡ଼ିଶାର ସମସ୍ତ ୩୦ଟି ଜିଲ୍ଲାର ମାନଚିତ୍ର, ସଦର ମହକୁମା, ଆୟତନ, ଜନସଂଖ୍ୟା (୨୦୧୧ ଜନଗଣନା), ସାକ୍ଷରତା ହାର, ପଞ୍ଚାୟତ ସମିତି ଏବଂ ଗ୍ରାମ ପଞ୍ଚାୟତର ସବିଶେଷ ବିବରଣୀ ପ୍ରଦାନ କରାଯାଇଛି: {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center; font-family: sans-serif;" |- style="background-color:#2C3E50; color:white; font-size: 1.05em;" ! scope="col" | ମାନଚିତ୍ର ! scope="col" | ଜିଲ୍ଲା ! scope="col" | ସଦର ମହକୁମା ! scope="col" | ଆୟତନ (କି.ମି.<sup>୨</sup>) ! scope="col" | ଜନସଂଖ୍ୟା ! scope="col" | ସାକ୍ଷରତା ହାର ! scope="col" | ବ୍ଲକ ସଂଖ୍ୟା ! scope="col" | ଗ୍ରାମ ପଞ୍ଚାୟତ ! scope="col" | ଆର.ଟି.ଓ (RTO) |- style="background-color:#FDEEED;" | [[File:Angul in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ଅନୁଗୋଳ ଜିଲ୍ଲା|ଅନୁଗୋଳ]]''' || [[ଅନୁଗୁଳ|ଅନୁଗୋଳ]] || ୬,୩୭୫ || ୧୭,୯୬,୦୮୮ || ୭୭.୫୩% || ୦୮ || ୨୨୫ || OD-19 |- style="background-color:#FDF4ED;" | [[File:Cuttack in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[କଟକ ଜିଲ୍ଲା|କଟକ]]''' || [[କଟକ]] || ୩,୯୩୨ || ୩୭,୦୦,୫୦୩ || ୮୫.୫୦% || ୧୪ || ୩୭୩ || OD-05 |- style="background-color:#FDF8ED;" | [[File:Kalahandi in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[କଳାହାଣ୍ଡି ଜିଲ୍ଲା|କଳାହାଣ୍ଡି]]''' || [[ଭବାନିପାଟଣା]] || ୭,୯୨୦ || ୨୨,୨୩,୩୮୬ || ୫୯.୨୨% || ୧୩ || ୩୧୦ || OD-08 |- style="background-color:#FBFDED;" | [[File:Kandhamal in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[କନ୍ଧମାଳ ଜିଲ୍ଲା|କନ୍ଧମାଳ]]''' || [[ଫୁଲବାଣୀ]] || ୮,୦୨୧ || ୧୦,୩୩,୬୮୬ || ୬୪.୧୩% || ୧୨ || ୧୫୩ || OD-12 |- style="background-color:#F4FDED;" | [[File:Kendujhar in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[କେନ୍ଦୁଝର ଜିଲ୍ଲା|କେନ୍ଦୁଝର]]''' || [[କେନ୍ଦୁଝର]] || ୮,୩୦୩ || ୨୫,୪୦,୪୪୪ || ୬୮.୨୪% || ୧୩ || ୨୯୭ || OD-09 |- style="background-color:#EEFDED;" | [[File:Kendrapara in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[କେନ୍ଦ୍ରାପଡ଼ା ଜିଲ୍ଲା|କେନ୍ଦ୍ରାପଡ଼ା]]''' || [[କେନ୍ଦ୍ରାପଡ଼ା]] || ୨,୬୪୪ || ୨୦,୩୦,୯୧୦ || ୮୫.୧୫% || ୦୯ || ୨୪୯ || OD-29 |- style="background-color:#EEFDF4;" | [[File:Koraput in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[କୋରାପୁଟ ଜିଲ୍ଲା|କୋରାପୁଟ]]''' || [[କୋରାପୁଟ]] || ୮,୮୦୭ || ୧୯,୪୫,୩୦୩ || ୪୯.୨୧% || ୧୪ || ୨୪୦ || OD-10 |- style="background-color:#EEFDF9;" | [[File:Khordha in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ଖୋର୍ଦ୍ଧା ଜିଲ୍ଲା|ଖୋର୍ଦ୍ଧା]]''' || [[ଖୋର୍ଦ୍ଧା]] || ୨,୮୧୩ || ୩୧,୭୪,୮୫୯ || ୮୬.୮୮% || ୧୦ || ୧୯୦ || OD-02 / 33 |- style="background-color:#EEFAFD;" | [[File:Gajapati in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ଗଜପତି ଜିଲ୍ଲା|ଗଜପତି]]''' || [[ପାରଳାଖେମୁଣ୍ଡି]] || ୩,୮୫୦ || ୮,୧୪,୭୨୨ || ୫୩.୪୯% || ୦୭ || ୧୪୯ || OD-20 |- style="background-color:#EEF4FD;" | [[File:Ganjam in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ଗଞ୍ଜାମ ଜିଲ୍ଲା|ଗଞ୍ଜାମ]]''' || [[ଛତ୍ରପୁର]] || ୮,୦୭୧ || ୪୯,୭୫,୯୩୪ || ୭୧.୦୯% || ୨୨ || ୫୦୩ || OD-07 / 32 |- style="background-color:#EEEEFD;" | [[File:Jagatsinghpur in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ଜଗତସିଂହପୁର ଜିଲ୍ଲା|ଜଗତସିଂହପୁର]]''' || [[ଜଗତସିଂହପୁର]] || ୧,୭୫୯ || ୧୬,୦୩,୧୩୦ || ୮୬.୫୯% || ୦୮ || ୧୯୪ || OD-21 |- style="background-color:#F4EEFD;" | [[File:Jharsuguda in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ଝାରସୁଗୁଡ଼ା ଜିଲ୍ଲା|ଝାରସୁଗୁଡ଼ା]]''' || [[ଝାରସୁଗୁଡ଼ା]] || ୨,୦୮୧ || ୮,୧୭,୧୦୩ || ୭୮.୮୬% || ୦୫ || ୭୮ || OD-23 |- style="background-color:#F9EEFD;" | [[File:Dhenkanal in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ଢେଙ୍କାନାଳ ଜିଲ୍ଲା|ଢେଙ୍କାନାଳ]]''' || [[ଢେଙ୍କାନାଳ]] || ୪,୪୫୨ || ୧୬,୮୧,୮୬୪ || ୭୮.୭୬% || ୦୮ || ୨୧୨ || OD-06 |- style="background-color:#FDEEF8;" | [[File:Debagarh in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ଦେବଗଡ଼ ଜିଲ୍ଲା|ଦେବଗଡ଼]]''' || [[ଦେବଗଡ଼]] || ୨,୭୮୨ || ୪,୪୦,୬୫୪ || ୭୨.୫୭% || ୦୩ || ୭୦ || OD-28 |- style="background-color:#FDEEF3;" | [[File:Nabarangpur in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ନବରଙ୍ଗପୁର ଜିଲ୍ଲା|ନବରଙ୍ଗପୁର]]''' || [[ନବରଙ୍ଗପୁର]] || ୫,୨୯୪ || ୧୭,୨୧,୫୩୪ || ୪୬.୪୩% || ୧୦ || ୧୬୯ || OD-24 |- style="background-color:#FDF0ED;" | [[File:Nayagarh in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ନୟାଗଡ଼ ଜିଲ୍ଲା|ନୟାଗଡ଼]]''' || [[ନୟାଗଡ଼]] || ୩,୮୯୦ || ୧୩,୫୭,୫୩୩ || ୮୦.୪୨% || ୦୮ || ୧୯୪ || OD-25 |- style="background-color:#FDF3EC;" | [[File:Nuapada in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ନୂଆପଡ଼ା ଜିଲ୍ଲା|ନୂଆପଡ଼ା]]''' || [[ନୂଆପଡ଼ା]] || ୩,୮୫୨ || ୮,୬୦,୬୩୯ || ୫୭.୩୫% || ୦୫ || ୧୩୧ || OD-26 |- style="background-color:#FDF7EB;" | [[File:Puri in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ପୁରୀ ଜିଲ୍ଲା|ପୁରୀ]]''' || [[ପୁରୀ]] || ୩,୦୫୧ || ୨୩,୯୫,୨୧୦ || ୮୪.୬୭% || ୧୧ || ୨୬୮ || OD-13 |- style="background-color:#FAFDEB;" | [[File:Bargarh in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ବରଗଡ଼ ଜିଲ୍ଲା|ବରଗଡ଼]]''' || [[ବରଗଡ଼]] || ୫,୮୩୭ || ୨୦,୮୮,୬୩୨ || ୭୪.୬୨% || ୧୨ || ୨୪୮ || OD-17 |- style="background-color:#F1FDEB;" | [[File:Balangir in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ବଲାଙ୍ଗୀର ଜିଲ୍ଲା|ବଲାଙ୍ଗୀର]]''' || [[ବଲାଙ୍ଗୀର]] || ୬,୫୭୫ || ୨୩,୨୫,୦୮୬ || ୬୪.୭୨% || ୧୪ || ୨୮୫ || OD-03 |- style="background-color:#EBFDEE;" | [[File:Balasore in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ବାଲେଶ୍ୱର ଜିଲ୍ଲା|ବାଲେଶ୍ୱର]]''' || [[ବାଲେଶ୍ୱର]] || ୩,୬୩୪ || ୩୨,୭୧,୯୪୬ || ୭୯.୭୯% || ୧୨ || ୩୬୦ || OD-01 |- style="background-color:#EBFDF5;" | [[File:Boudh in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ବୌଦ୍ଧ ଜିଲ୍ଲା|ବୌଦ୍ଧ]]''' || [[ବୌଦ୍ଧ]] || ୩,୪୪୪ || ୬,୨୨,୦୩୯ || ୭୧.୬୧% || ୦୩ || ୬୯ || OD-27 |- style="background-color:#EBFDFB;" | [[File:Bhadrak in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ଭଦ୍ରକ ଜିଲ୍ଲା|ଭଦ୍ରକ]]''' || [[ଭଦ୍ରକ]] || ୨,୫୦୫ || ୨୧,୨୩,୯୩୬ || ୮୨.୭୮% || ୦୭ || ୨୧୮ || OD-22 |- style="background-color:#EBF6FD;" | [[File:Mayurbhanj in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ମୟୂରଭଞ୍ଜ ଜିଲ୍ଲା|ମୟୂରଭଞ୍ଜ]]''' || [[ବାରିପଦା]] || ୧୦,୪୧୮ || ୩୫,୫୨,୮୩୧ || ୬୩.୧୭% || ୨୬ || ୪୦୪ || OD-11 |- style="background-color:#EBEFFD;" | [[File:Malkangiri in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ମାଲକାନଗିରି ଜିଲ୍ଲା|ମାଲକାନଗିରି]]''' || [[ମାଲକାନଗିରି]] || ୫,୭୯୧ || ୮,୬୪,୬୦୧ || ୪୮.୫୪% || ୦୭ || ୧୧୧ || OD-30 |- style="background-color:#EFEBFD;" | [[File:Jajpur in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ଯାଜପୁର ଜିଲ୍ଲା|ଯାଜପୁର]]''' || [[ଯାଜପୁର]] || ୨,୮୮୮ || ୨୫,୭୬,୩୪୧ || ୮୦.୧୩% || ୧୦ || ୩୧୧ || OD-34 |- style="background-color:#F6EBFD;" | [[File:Rayagada in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ରାୟଗଡ଼ା ଜିଲ୍ଲା|ରାୟଗଡ଼ା]]''' || [[ରାୟଗଡ଼ା]] || ୭,୦୭୪ || ୧୩,୬୪,୭୫୫ || ୪୯.୭୬% || ୧୧ || ୧୮୦ || OD-18 |- style="background-color:#FDEBF8;" | [[File:Sambalpur in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ସମ୍ବଲପୁର ଜିଲ୍ଲା|ସମ୍ବଲପୁର]]''' || [[ସମ୍ବଲପୁର]] || ୬,୭୦୨ || ୧୪,୬୭,୯୫୦ || ୭୬.୨୨% || ୦୯ || ୧୩୮ || OD-15 |- style="background-color:#FDEBF1;" | [[File:Subarnapur in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ସୋନପୁର ଜିଲ୍ଲା|ସୁବର୍ଣ୍ଣପୁର]]''' || [[ସୁବର୍ଣ୍ଣପୁର]] || ୨,୨୮୫ || ୮,୬୦,୩୫୯ || ୭୪.୪୨% || ୦୬ || ୧୦୯ || OD-31 |- style="background-color:#fdebf2;" | [[File:Sundargarh in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ସୁନ୍ଦରଗଡ଼ ଜିଲ୍ଲା|ସୁନ୍ଦରଗଡ଼]]''' || [[ସୁନ୍ଦରଗଡ଼]] || ୯,୭୧୨ || ୨୯,୫୧,୭୪୭ || ୭୩.୩୪% || ୧୭ || ୨୬୨ || OD-14 / 16 |} == ଆଧାର == {{reflist}} == ଇତିହାସ ଓ ପୁନର୍ଗଠନ == ୧୯୩୬ ମସିହା ଅପ୍ରେଲ ୧ ତାରିଖରେ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଓଡ଼ିଶା ପ୍ରାନ୍ତ ଗଠନ ହେବାଠାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ଆଜି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରାଜ୍ୟର ପ୍ରଶାସନିକ ମାନଚିତ୍ରରେ ଅନେକ ପରିବର୍ତ୍ତନ ହୋଇଛି । ପ୍ରଶାସନିକ ବିକେନ୍ଦ୍ରୀକରଣ ଏବଂ ସାଧାରଣ ଲୋକଙ୍କ ନିକଟରେ ସରକାରୀ ସେବା ଦ୍ରୁତ ଗତିରେ ପହଞ୍ଚାଇବା ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ବିଭିନ୍ନ ସମୟରେ ଜିଲ୍ଲାଗୁଡ଼ିକର ପୁନର୍ଗଠନ କରାଯାଇଛି । === ଐତିହାସିକ ପୁନର୍ଗଠନ କ୍ରମ === ନିମ୍ନଲିଖିତ ସାରଣୀରେ ଓଡ଼ିଶାର ଜିଲ୍ଲା ଗଠନର ଐତିହାସିକ କ୍ରମବିକାଶକୁ ଦର୍ଶାଯାଇଛି: {| class="wikitable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center; font-family: sans-serif; margin-bottom: 20px;" |- style="background-color:#4A90E2; color:white; font-size: 1.1em;" ! scope="col" style="width:20%;" | ସମୟକାଳ / ମସିହା ! scope="col" style="width:20%;" | ମୋଟ ଜିଲ୍ଲା ସଂଖ୍ୟା ! scope="col" style="width:60%;" | ସବିଶେଷ ବିବରଣୀ ଓ କାରଣ |- style="background-color:#F4F9FF;" | '''୧ ଅପ୍ରେଲ ୧୯୩୬''' | '''୬ ଗୋଟି''' | ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଓଡ଼ିଶା ପ୍ରାନ୍ତ ଗଠନ ସମୟରେ କେବଳ ୬ଟି ଜିଲ୍ଲା ଥିଲା । ସେଗୁଡ଼ିକ ହେଲା: କଟକ, ପୁରୀ, ବାଲେଶ୍ୱର, ସମ୍ବଲପୁର, କୋରାପୁଟ ଏବଂ ଗଞ୍ଜାମ । |- style="background-color:#EBF3FB;" | '''୧୯୪୮ – ୧୯୪୯''' | '''୧୩ ଗୋଟି''' | ଭାରତ ସ୍ୱାଧୀନ ହେବା ପରେ ଓଡ଼ିଶା ସହିତ ଆଖପାଖର ଦେଶୀୟ ଗଡ଼ଜାତ ରାଜ୍ୟଗୁଡ଼ିକର ମିଶ୍ରଣ ଘଟିଥିଲା, ଯାହା ଫଳରେ ନୂତନ ୭ଟି ଜିଲ୍ଲା ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଥିଲା । |- style="background-color:#F4F9FF;" | '''୧୯୯୨ – ୧୯୯୩''' | '''୩୦ ଗୋଟି''' | ତତ୍କାଳୀନ ମୁଖ୍ୟମନ୍ତ୍ରୀ [[ବିଜୁ ପଟ୍ଟନାୟକ]]ଙ୍କ ସରକାର ଅମଳରେ ପୁରୁଣା ୧୩ଟି ବୃହତ୍ ଜିଲ୍ଲାକୁ ବିଭାଜନ କରି ୩୦ ଗୋଟି ଜିଲ୍ଲାରେ ପରିଣତ କରାଯାଇଥିଲା । |} === ବର୍ତ୍ତମାନର ପ୍ରଶାସନିକ ରୂପରେଖ === ଶାସନ ବ୍ୟବସ୍ଥାକୁ ସୁଚାରୁରୂପେ ପରିଚାଳନା କରିବା ପାଇଁ ରାଜ୍ୟକୁ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରଶାସନିକ ଏକକରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇଛି: {| class="wikitable" style="width:80%; border-collapse:collapse; text-align:center; font-family: sans-serif; margin: 0 auto 20px auto;" |- style="background-color:#50C878; color:white; font-size: 1.1em;" ! scope="col" | ପ୍ରଶାସନିକ ଏକକ ! scope="col" | ସର୍ବମୋଟ ସଂଖ୍ୟା |- style="background-color:#F4FFF8;" | '''ରାଜସ୍ୱ ଖଣ୍ଡ''' | ୩ |- style="background-color:#E9F9EE;" | '''ଜିଲ୍ଲା''' | ୩୦ |- style="background-color:#F4FFF8;" | '''ଉପଖଣ୍ଡ''' | ୫୮ |- style="background-color:#E9F9EE;" | '''ତହସିଲ''' | ୩୧୭ |- style="background-color:#F4FFF8;" | '''ପଞ୍ଚାୟତ ସମିତି / ବ୍ଲକ''' | ୩୧୪ |} === ଭୌଗୋଳିକ ଏବଂ ଜନସାଂଖ୍ୟିକ ବିଶେଷତ୍ୱ === ଆୟତନ ଏବଂ ଜନସଂଖ୍ୟା ଦୃଷ୍ଟିରୁ ଓଡ଼ିଶାର ଜିଲ୍ଲାଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ତାରତମ୍ୟ ନିମ୍ନରେ ପ୍ରଦତ୍ତ କରାଗଲା: {| class="wikitable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center; font-family: sans-serif;" |- style="background-color:#E67E22; color:white; font-size: 1.1em;" ! scope="col" style="width:25%;" | ବର୍ଗ ! scope="col" style="width:25%;" | ବୃହତ୍ତମ ଜିଲ୍ଲା ! scope="col" style="width:25%;" | କ୍ଷୁଦ୍ରତମ ଜିଲ୍ଲା ! scope="col" style="width:25%;" | ସୂଚନା |- style="background-color:#FFF8F0;" | '''ଭୌଗୋଳିକ ଆୟତନ ଦୃଷ୍ଟିରୁ''' | '''[[ମୟୂରଭଞ୍ଜ ଜିଲ୍ଲା|ମୟୂରଭଞ୍ଜ]]'''<br /><small>(୧୦,୪୧୮ ବର୍ଗ କି.ମି.)</small> | '''[[ଜଗତସିଂହପୁର ଜିଲ୍ଲା|ଜଗତସିଂହପୁର]]'''<br /><small>(୧,୭୫୯ ବର୍ଗ କି.ମି.)</small> | ଆୟତନ ଆଧାରରେ ରାଜ୍ୟର ଭୌଗୋଳିକ ବିସ୍ତାର । |- style="background-color:#FEF2E4;" | '''ଜନସଂଖ୍ୟା ଦୃଷ୍ଟିରୁ''' | '''[[ଗଞ୍ଜାମ ଜିଲ୍ଲା|ଗଞ୍ଜାମ]]'''<br /><small>(ସର୍ବାଧିକ ଜନବହୁଳ)</small> | '''[[ଦେବଗଡ଼ ଜିଲ୍ଲା|ଦେବଗଡ଼]]'''<br /><small>(ସର୍ବନିମ୍ନ ଜନସଂଖ୍ୟା)</small> | ୨୦୧୧ ଜନଗଣନା ତଥ୍ୟ ଉପରେ ଆଧାରିତ । |} ନିମ୍ନଲିଖିତ ସାରଣୀରେ ଓଡ଼ିଶାର ସମସ୍ତ ୩୦ଟି ଜିଲ୍ଲାର ଭୌଗୋଳିକ ଏବଂ ପ୍ରଶାସନିକ ତଥ୍ୟ ସବିଶେଷ ଭାବେ ପ୍ରଦାନ କରାଯାଇଛି: == ରାଜସ୍ୱ ଖଣ୍ଡ ଅନୁଯାୟୀ ଜିଲ୍ଲାଗୁଡ଼ିକର ତାଲିକା == [[File:Odisha districts map.svg|thumb|400x400px|ଓଡ଼ିଶାର ଜିଲ୍ଲା ମାନଚିତ୍ର । <br />{{Legend|darkblue|ଉତ୍ତରାଞ୍ଚଳ ରାଜସ୍ୱ ଖଣ୍ଡ}} {{Legend|gold|କେନ୍ଦ୍ରାଞ୍ଚଳ ରାଜସ୍ୱ ଖଣ୍ଡ}} {{Legend|maroon|ଦକ୍ଷିଣାଞ୍ଚଳ ରାଜସ୍ୱ ଖଣ୍ଡ}}]] ପ୍ରଶାସନିକ ସୁବିଧା ତଥା ଶାସନ ବ୍ୟବସ୍ଥାକୁ ସୁଦୃଢ଼ କରିବା ପାଇଁ ଓଡ଼ିଶାର ୩୦ଟି ଜିଲ୍ଲାକୁ ୩ଟି ପୃଥକ '''ରାଜସ୍ୱ ଖଣ୍ଡ''' (Revenue Divisions) ରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇଛି । ସେଗୁଡ଼ିକ ହେଲା— କେନ୍ଦ୍ରାଞ୍ଚଳ, ଉତ୍ତରାଞ୍ଚଳ ଏବଂ ଦକ୍ଷିଣାଞ୍ଚଳ ରାଜସ୍ୱ ଖଣ୍ଡ, ଯାହାର ସଦର ମହକୁମା ଯଥାକ୍ରମେ [[କଟକ]], [[ସମ୍ବଲପୁର]] ଏବଂ [[ବ୍ରହ୍ମପୁର]]ଠାରେ ଅବସ୍ଥିତ । ପ୍ରତ୍ୟେକ ରାଜସ୍ୱ ଖଣ୍ଡ ଅଧୀନରେ ୧୦ଟି ଲେଖାଏଁ ଜିଲ୍ଲା ରହିଛି । ପ୍ରତି ରାଜସ୍ୱ ଖଣ୍ଡର ମୁଖ୍ୟ ଭାବରେ ଜଣେ '''ରାଜସ୍ୱ ଖଣ୍ଡାଧିକାରୀ''' ବା ଆର.ଡି.ସି. (RDC - Revenue Divisional Commissioner) ଦାୟିତ୍ୱ ତୁଲାଇଥାନ୍ତି, ଯିଏକି [[ଭାରତୀୟ ପ୍ରଶାସନିକ ସେବା]] (IAS) ର ଜଣେ ବରିଷ୍ଠ ପଦାଧିକାରୀ ଅଟନ୍ତି । ପ୍ରଶାସନିକ ଢାଞ୍ଚାରେ ଆର.ଡି.ସି.ଙ୍କ ସ୍ଥାନ ଜିଲ୍ଲା ପ୍ରଶାସନ ଏବଂ ରାଜ୍ୟ ସଚିବାଳୟ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ସମନ୍ୱୟକାରୀ ସଂଯୋଜକ ଭାବରେ ରହିଥାଏ । ରାଜସ୍ୱ ଖଣ୍ଡ ଅନୁଯାୟୀ ଓଡ଼ିଶାର ୩୦ଟି ଜିଲ୍ଲାର ତାଲିକା ନିମ୍ନରେ ପ୍ରଦାନ କରାଗଲା: {| class="wikitable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center; font-family: sans-serif;" |- ! scope="col" style="background-color:#2980B9; color:white; font-size: 1.1em; width:33%; padding: 12px;" | ଉତ୍ତରାଞ୍ଚଳ ରାଜସ୍ୱ ଖଣ୍ଡ<br /><small>(ସଦର ମହକୁମା – ସମ୍ବଲପୁର)</small> ! scope="col" style="background-color:#F39C12; color:white; font-size: 1.1em; width:33%; padding: 12px;" | କେନ୍ଦ୍ରାଞ୍ଚଳ ରାଜସ୍ୱ ଖଣ୍ଡ<br /><small>(ସଦର ମହକୁମା – କଟକ)</small> ! scope="col" style="background-color:#C0392B; color:white; font-size: 1.1em; width:33%; padding: 12px;" | ଦକ୍ଷିଣାଞ୍ଚଳ ରାଜସ୍ୱ ଖଣ୍ଡ<br /><small>(ସଦର ମହକୁମା – ବ୍ରହ୍ମପୁର)</small> |- style="vertical-align: top; text-align:left; background-color:#FAFAFA; font-size: 1.05em;" | style="padding: 15px;" | * [[ଅନୁଗୋଳ ଜିଲ୍ଲା|ଅନୁଗୋଳ]] * [[କେନ୍ଦୁଝର ଜିଲ୍ଲା|କେନ୍ଦୁଝର]] * [[ଝାରସୁଗୁଡ଼ା ଜିଲ୍ଲା|ଝାରସୁଗୁଡ଼ା]] * [[ଢେଙ୍କାନାଳ ଜିଲ୍ଲା|ଢେଙ୍କାନାଳ]] * [[ଦେବଗଡ଼ ଜିଲ୍ଲା|ଦେବଗଡ଼]] * [[ବରଗଡ଼ ଜିଲ୍ଲା|ବରଗଡ଼]] * [[ବଲାଙ୍ଗୀର ଜିଲ୍ଲା|ବଲାଙ୍ଗୀର]] * [[ସମ୍ବଲପୁର ଜିଲ୍ଲା|ସମ୍ବଲପୁର]] * [[ସୁନ୍ଦରଗଡ଼ ଜିଲ୍ଲା|ସୁନ୍ଦରଗଡ଼]] * [[ସୋନପୁର ଜିଲ୍ଲା|ସୁବର୍ଣ୍ଣପୁର]] | style="padding: 15px;" | * [[କଟକ ଜିଲ୍ଲା|କଟକ]] * [[କେନ୍ଦ୍ରାପଡ଼ା ଜିଲ୍ଲା|କେନ୍ଦ୍ରାପଡ଼ା]] * [[ଖୋର୍ଦ୍ଧା ଜିଲ୍ଲା|ଖୋର୍ଦ୍ଧା]] * [[ଜଗତସିଂହପୁର ଜିଲ୍ଲା|ଜଗତସିଂହପୁର]] * [[ନୟାଗଡ଼ ଜିଲ୍ଲା|ନୟାଗଡ଼]] * [[ପୁରୀ ଜିଲ୍ଲା|ପୁରୀ]] * [[ବାଲେଶ୍ୱର ଜିଲ୍ଲା|ବାଲେଶ୍ୱର]] * [[ଭଦ୍ରକ ଜିଲ୍ଲା|ଭଦ୍ରକ]] * [[ମୟୂରଭଞ୍ଜ ଜିଲ୍ଲା|ମୟୂରଭଞ୍ଜ]] * [[ଯାଜପୁର ଜିଲ୍ଲା|ଯାଜପୁର]] | style="padding: 15px;" | * [[କନ୍ଧମାଳ ଜିଲ୍ଲା|କନ୍ଧମାଳ]] * [[କଳାହାଣ୍ଡି ଜିଲ୍ଲା|କଳାହାଣ୍ଡି]] * [[କୋରାପୁଟ ଜିଲ୍ଲା|କୋରାପୁଟ]] * [[ଗଜପତି ଜିଲ୍ଲା|ଗଜପତି]] * [[ଗଞ୍ଜାମ ଜିଲ୍ଲା|ଗଞ୍ଜାମ]] * [[ନବରଙ୍ଗପୁର ଜିଲ୍ଲା|ନବରଙ୍ଗପୁର]] * [[ନୂଆପଡ଼ା ଜିଲ୍ଲା|ନୂଆପଡ଼ା]] * [[ବୌଦ୍ଧ ଜିଲ୍ଲା|ବୌଦ୍ଧ]] * [[ମାଲକାନଗିରି ଜିଲ୍ଲା|ମାଲକାନଗିରି]] * [[ରାୟଗଡ଼ା ଜିଲ୍ଲା|ରାୟଗଡ଼ା]] |} == ପ୍ରଶାସନ ଓ ପରିଚାଳନା == ଜିଲ୍ଲାର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ପ୍ରଶାସନିକ ଅଧିକାରୀ ଭାବରେ ଜଣେ ଭାରତୀୟ ପ୍ରଶାସନିକ ସେବା (IAS) ଅଧିକାରୀ 'ଜିଲ୍ଲାପାଳ ତଥା ଜିଲ୍ଲା ଦଣ୍ଡାଧିକାରୀ' (Collector & District Magistrate) ରୂପେ ନିଯୁକ୍ତ ହୋଇଥାନ୍ତି । ରାଜସ୍ୱ ଆଦାୟ ଏବଂ ଜିଲ୍ଲାର ସାମଗ୍ରିକ ବିକାଶ ଓ ପରିଚାଳନା ତାଙ୍କର ପ୍ରାଥମିକ ଦାୟିତ୍ୱ । ସେହିପରି ଜିଲ୍ଲାରେ ଆଇନଶୃଙ୍ଖଳା ରକ୍ଷା କରିବା ନିମନ୍ତେ ଭାରତୀୟ ପୋଲିସ ସେବା (IPS) ର ଜଣେ ଅଧିକାରୀ 'ଆରକ୍ଷୀ ଅଧୀକ୍ଷକ' (SP) ଭାବରେ ଦାୟିତ୍ୱ ତୁଲାଇଥାନ୍ତି । ଓଡ଼ିଶାର ୩୦ଟି ଜିଲ୍ଲାକୁ ଶାସନଗତ ସୁବିଧା ପାଇଁ '''୫୮ ଗୋଟି ଉପଖଣ୍ଡ''' (Sub-divisions) ରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇଛି । ପ୍ରତ୍ୟେକ ଉପଖଣ୍ଡର ଦାୟିତ୍ୱ 'ଉପଜିଲ୍ଲାପାଳ' (Sub-Collector & Sub-Divisional Magistrate) ଙ୍କ ହାତରେ ନ୍ୟସ୍ତ ଥାଏ । ଏହି ଉପଖଣ୍ଡଗୁଡ଼ିକ ପୁଣି ବ୍ଲକ (ପଞ୍ଚାୟତ ସମିତି) ଏବଂ ପୌରାଞ୍ଚଳ (ULBs - ମହାନଗର ନିଗମ, ପୌରପାଳିକା ଏବଂ ଏନ.ଏ.ସି) ରେ ବିଭକ୍ତ ହୋଇଥାଏ । ନିମ୍ନଲିଖିତ ସାରଣୀରେ ଓଡ଼ିଶାର ସମସ୍ତ ୩୦ଟି ଜିଲ୍ଲାର ଉପଖଣ୍ଡ, ପୌରାଞ୍ଚଳ ଏବଂ ବ୍ଲକଗୁଡ଼ିକର ସବିଶେଷ ନାମାବଳୀ ପ୍ରଦାନ କରାଯାଇଛି: {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:left; font-family: sans-serif;" |- style="background-color:#2C3E50; color:white; font-size: 1.05em; text-align:center;" ! scope="col" style="width:15%;" | ଜିଲ୍ଲା ! scope="col" style="width:20%;" | ଉପଖଣ୍ଡ (Sub-divisions) ! scope="col" style="width:30%;" | ପୌରାଞ୍ଚଳ (ULBs) ! scope="col" style="width:35%;" | ବ୍ଲକ ସମୂହ (Blocks) |- style="background-color:#FDEEED;" | '''[[ଅନୁଗୋଳ ଜିଲ୍ଲା|ଅନୁଗୋଳ]]''' | • ଅନୁଗୋଳ<br />• ଆଠମଲ୍ଲିକ<br />• ପାଲଲହଡ଼ା<br />• ତାଳଚେର | ଅନୁଗୋଳ (ପୌ), ତାଳଚେର (ପୌ), ଆଠମଲ୍ଲିକ (ଏନଏସି) | ଅନୁଗୋଳ, ଆଠମଲ୍ଲିକ, ଛେଣ୍ଡିପଦା, କିଶୋରନଗର, ପାଲଲହଡ଼ା, ବନ୍ତଳା, କଣିହାଁ, ତାଳଚେର (ମୋଟ ୮) |- style="background-color:#FDF4ED;" | '''[[କଟକ ଜିଲ୍ଲା|କଟକ]]''' | • ଆଠଗଡ଼<br />• ବାଙ୍କୀ<br />• କଟକ | କଟକ (ମ.ନି), ଚୌଦ୍ୱାର (ପୌ), ବାଙ୍କୀ (ଏନଏସି), ଆଠଗଡ଼ (ଏନଏସି) | ଆଠଗଡ଼, ବାଙ୍କୀ, ବାଙ୍କୀ-ଡମପଡ଼ା, ବାରଙ୍ଗ, କଟକ ସଦର, କଣ୍ଟାପଡ଼ା, ମାହାଙ୍ଗା, ନିଶ୍ଚିନ୍ତକୋଇଲି, ନରସିଂହପୁର, ନିଆଳି, ସାଲେପୁର, ଟାଙ୍ଗୀ-ଚୌଦ୍ୱାର, ତିଗିରିଆ, ବଡ଼ମ୍ବା (ମୋଟ ୧୪) |- style="background-color:#FDF8ED;" | '''[[କଳାହାଣ୍ଡି ଜିଲ୍ଲା|କଳାହାଣ୍ଡି]]''' | • ଭବାନିପାଟଣା<br />• ଧର୍ମଗଡ଼ | ଭବାନିପାଟଣା (ପୌ), କେସିଙ୍ଗା (ଏନଏସି), ଧର୍ମଗଡ଼ (ଏନଏସି), ଜୁନାଗଡ଼ (ଏନଏସି) | ଭବାନିପାଟଣା, ଧର୍ମଗଡ଼, ଗୋଲାମୁଣ୍ଡା, ଜୁନାଗଡ଼, କଲମପୁର, କର୍ଲାମୁଣ୍ଡା, କୋକସରା, ଲାଞ୍ଜିଗଡ଼, କେସିଙ୍ଗା, ମଦନପୁର-ରାମପୁର, ନର୍ଲା, ଥୁଆମୂଳ ରାମପୁର, ଜୟପାଟଣା (ମୋଟ ୧୩) |- style="background-color:#FBFDED;" | '''[[କନ୍ଧମାଳ ଜିଲ୍ଲା|କନ୍ଧମାଳ]]''' | • ବାଲିଗୁଡ଼ା<br />• ଫୁଲବାଣୀ | ଫୁଲବାଣୀ (ପୌ), ଜି. ଉଦୟଗିରି (ଏନଏସି), ବାଲିଗୁଡ଼ା (ଏନଏସି) | ଫୁଲବାଣୀ, ବାଲିଗୁଡ଼ା, ଚକାପାଦ, ଦାରିଙ୍ଗବାଡ଼ି, ଜି. ଉଦୟଗିରି, ଖଜୁରିପଡ଼ା, କୋଟଗଡ଼, କେ. ନୂଆଗାଁ, ଫିରିଙ୍ଗିଆ, ରାଇକିଆ, ଟିକାବାଲି, ତୁମୁଡ଼ିବନ୍ଧ (ମୋଟ ୧୨) |- style="background-color:#F4FDED;" | '''[[କେନ୍ଦୁଝର ଜିଲ୍ଲା|କେନ୍ଦୁଝର]]''' | • ଆନନ୍ଦପୁର<br />• ଚମ୍ପୁଆ<br />• କେନ୍ଦୁଝର | କେନ୍ଦୁଝରଗଡ଼ (ପୌ), ଯୋଡ଼ା (ପୌ), ଆନନ୍ଦପୁର (ପୌ), ବଡ଼ବିଲ (ପୌ), ଚମ୍ପୁଆ (ଏନଏସି) | କେନ୍ଦୁଝର ସଦର, ଆନନ୍ଦପୁର, ବାଂଶପାଳ, ଚମ୍ପୁଆ, ଘସିପୁରା, ଘଟଗାଁ, ହାଟଡିହି, ଝୁମ୍ପୁରା, ଯୋଡ଼ା, ପାଟଣା, ସାହାରପଡ଼ା, ତେଲକୋଇ, ହରିଚନ୍ଦନପୁର (ମୋଟ ୧୩) |- style="background-color:#EEFDED;" | '''[[କେନ୍ଦ୍ରାପଡ଼ା ଜିଲ୍ଲା|କେନ୍ଦ୍ରାପଡ଼ା]]''' | • କେନ୍ଦ୍ରାପଡ଼ା | କେନ୍ଦ୍ରାପଡ଼ା (ପୌ), ପଟ୍ଟାମୁଣ୍ଡାଇ (ପୌ) | ଆଳି, ଡେରାବିଶ, ଗରଦପୁର, କେନ୍ଦ୍ରାପଡ଼ା, ମହାକାଳପଡ଼ା, ମାର୍ଶାଘାଇ, ପଟ୍ଟାମୁଣ୍ଡାଇ, ରାଜକନିକା, ରାଜନଗର (ମୋଟ ୯) |- style="background-color:#EEFDF4;" | '''[[କୋରାପୁଟ ଜିଲ୍ଲା|କୋରାପୁଟ]]''' | • ଜୟପୁର<br />• କୋରାପୁଟ | ଜୟପୁର (ପୌ), କୋରାପୁଟ (ପୌ), ସୁନାବେଡ଼ା (ପୌ), କୋଟପାଡ଼ (ଏନଏସି) | କୋରାପୁଟ, ବନ୍ଧୁଗାଁ, ଭୈରବସିଂହପୁର, ବୋରିଗୁମ୍ମା, ଦଶମନ୍ତପୁର, ଜୟପୁର, କୋଟପାଡ଼, କୁନ୍ଦ୍ରା, ଲମତାପୁଟ, ଲକ୍ଷ୍ମୀପୁର, ନନ୍ଦପୁର, ନାରାୟଣପାଟଣା, ପଟ୍ଟାଙ୍ଗି, ସେମିଳିଗୁଡ଼ା (ମୋଟ ୧୪) |- style="background-color:#EEFDF9;" | '''[[ଖୋର୍ଦ୍ଧା ଜିଲ୍ଲା|ଖୋର୍ଦ୍ଧା]]''' | • ଭୁବନେଶ୍ୱର<br />• ଖୋର୍ଦ୍ଧା | ଭୁବନେଶ୍ୱର (ମ.ନି), ଖୋର୍ଦ୍ଧା (ପୌ), ଜଟଣୀ (ପୌ), ବାଣପୁର (ଏନଏସି), ବାଲୁଗାଁ (ଏନଏସି) | ଭୁବନେଶ୍ୱର, ବାଲିଅନ୍ତା, ବାଲିପାଟଣା, ଜଟଣୀ, ଖୋର୍ଦ୍ଧା ସଦର, ବାଣପୁର, ବେଗୁନିଆ, ବୋଲଗଡ଼, ଚିଲିକା, ଟାଙ୍ଗୀ (ମୋଟ ୧୦) |- style="background-color:#EEFAFD;" | '''[[ଗଜପତି ଜିଲ୍ଲା|ଗଜପତି]]''' | • ପାରଳାଖେମୁଣ୍ଡି | ପାରଳାଖେମୁଣ୍ଡି (ପୌ), କାଶୀନଗର (ଏନଏସି) | ଗୋଷାଣୀ, ଗୁମ୍ମା, କାଶୀନଗର, ମୋହନା, ନୂଆଗଡ଼, ଆର. ଉଦୟଗିରି, ରାୟଗଡ଼ (ମୋଟ ୭) |- style="background-color:#EEF4FD;" | '''[[ଗଞ୍ଜାମ ଜିଲ୍ଲା|ଗଞ୍ଜାମ]]''' | • ବ୍ରହ୍ମପୁର<br />• ଭଞ୍ଜନଗର<br />• ଛତ୍ରପୁର | ବ୍ରହ୍ମପୁର (ମ.ନି), ହିଞ୍ଜିଳିକାଟୁ (ପୌ), ଛତ୍ରପୁର (ଏନଏସି), ଭଞ୍ଜନଗର (ଏନଏସି), ଆସିକା, ଗୋପାଳପୁର ଇତ୍ୟାଦି ୧୮ଟି ଏନଏସି | ଛତ୍ରପୁର, ଗଞ୍ଜାମ, ଖଲ୍ଲିକୋଟ, ପୁରୁଷୋତ୍ତମପୁର, ପୋଲସରା, ହିଞ୍ଜିଳିକାଟୁ, ଆସିକା, ବେଲଗୁଣ୍ଠା, ଭଞ୍ଜନଗର, ବୁଗୁଡ଼ା, ଜଗନ୍ନାଥପ୍ରସାଦ, ସୋରଡ଼ା ଇତ୍ୟାଦି (ମୋଟ ୨୨) |- style="background-color:#EEEEFD;" | '''[[ଜଗତସିଂହପୁର ଜିଲ୍ଲା|ଜଗତସିଂହପୁର]]''' | • ଜଗତସିଂହପୁର | ଜଗତସିଂହପୁର (ପୌ), ପାରାଦୀପ (ପୌ) | ବାଲିକୁଦା, ବିରିଡ଼ି, ଏରସମା, ଜଗତସିଂହପୁର, କୁଜଙ୍ଗ, ନାଉଗାଁ, ରଘୁନାଥପୁର, ତିର୍ତ୍ତୋଲ (ମୋଟ ୮) |- style="background-color:#F4EEFD;" | '''[[ଝାରସୁଗୁଡ଼ା ଜିଲ୍ଲା|ଝାରସୁଗୁଡ଼ା]]''' | • ଝାରସୁଗୁଡ଼ା | ଝାରସୁଗୁଡ଼ା (ପୌ), ବ୍ରଜରାଜନଗର (ପୌ), ବେଲପାହାଡ଼ (ପୌ) | ଝାରସୁଗୁଡ଼ା, କିର୍ମିରା, କୋଲାବିରା, ଲଇକେରା, ଲଖନପୁର (ମୋଟ ୫) |- style="background-color:#F9EEFD;" | '''[[ଢେଙ୍କାନାଳ ଜିଲ୍ଲା|ଢେଙ୍କାନାଳ]]''' | • ଢେଙ୍କାନାଳ<br />• ହିନ୍ଦୋଳ<br />• କାମାକ୍ଷାନଗର | ଢେଙ୍କାନାଳ (ପୌ), କାମାକ୍ଷାନଗର (ଏନଏସି), ହିନ୍ଦୋଳ (ଏନଏସି), ଭୁବନ (ଏନଏସି) | ଢେଙ୍କାନାଳ ସଦର, ଗଁଦିଆ, ଓଡ଼ାପଡ଼ା, ହିନ୍ଦୋଳ, କାମାକ୍ଷାନଗର, ଭୁବନ, ପରଜଙ୍ଗ, କଙ୍କଡ଼ାହାଡ଼ (ମୋଟ ୮) |- style="background-color:#FDEEF8;" | '''[[ଦେବଗଡ଼ ଜିଲ୍ଲା|ଦେବଗଡ଼]]''' | • ଦେବଗଡ଼ | ଦେବଗଡ଼ (ପୌ) | ବାରକୋଟ, ରିଆମାଳ, ତିଳେଇବଣି (ମୋଟ ୩) |- style="background-color:#FDEEF3;" | '''[[ନବରଙ୍ଗପୁର ଜିଲ୍ଲା|ନବରଙ୍ଗପୁର]]''' | • ନବରଙ୍ଗପୁର | ନବରଙ୍ଗପୁର (ପୌ), ଉମରକୋଟ (ପୌ) | ଚନ୍ଦାହାଣ୍ଡି, ଡାବୁଗାଁ, ଝରିଗାଁ, କୋଷାଗୁମୁଡ଼ା, ନବରଙ୍ଗପୁର, ନନ୍ଦାହାଣ୍ଡି, ପାପଡ଼ାହାଣ୍ଡି, ରାଇଘର, ତେନ୍ତୁଳିଖୁଣ୍ଟି, ଉମରକୋଟ (ମୋଟ ୧୦) |- style="background-color:#FDF0ED;" | '''[[ନୟାଗଡ଼ ଜିଲ୍ଲା|ନୟାଗଡ଼]]''' | • ନୟାଗଡ଼ | ନୟାଗଡ଼ (ପୌ), ଖଣ୍ଡପଡ଼ା (ଏନଏସି), ଦଶପଲ୍ଲା (ଏନଏସି), ରଣପୁର (ଏନଏସି) | ଭାପୁର, ଦଶପଲ୍ଲା, ଗଣିଆ, ଖଣ୍ଡପଡ଼ା, ନୟାଗଡ଼ ସଦର, ନୂଆଗାଁ, ଓଡ଼ଗାଁ, ରଣପୁର (ମୋଟ ୮) |- style="background-color:#FDF3EC;" | '''[[ନୂଆପଡ଼ା ଜିଲ୍ଲା|ନୂଆପଡ଼ା]]''' | • ନୂଆପଡ଼ା | ଖରିଆର ରୋଡ୍ (ଏନଏସି), ଖରିଆର (ଏନଏସି), ନୂଆପଡ଼ା (ଏନଏସି) | ବୋଡ଼େନ, ଖରିଆର, କୋମନା, ନୂଆପଡ଼ା, ସିନାପାଲି (ମୋଟ ୫) |- style="background-color:#FDF7EB;" | '''[[ପୁରୀ ଜିଲ୍ଲା|ପୁରୀ]]''' | • ପୁରୀ | ପୁରୀ (ପୌ), କୋଣାର୍କ (ଏନଏସି), ନିମାପଡ଼ା (ଏନଏସି), ପିପିଲି (ଏନଏସି) | ଅସ୍ତରଙ୍ଗ, ବ୍ରହ୍ମଗିରି, ଡେଲାଙ୍ଗ, ଗୋପ, କାକଟପୁର, କଣାସ, କୃଷ୍ଣପ୍ରସାଦ, ନିମାପଡ଼ା, ପିପିଲି, ପୁରୀ ସଦର, ସତ୍ୟବାଦୀ (ମୋଟ ୧୧) |- style="background-color:#FAFDEB;" | '''[[ବରଗଡ଼ ଜିଲ୍ଲା|ବରଗଡ଼]]''' | • ବରଗଡ଼<br />• ପଦ୍ମପୁର | ବରଗଡ଼ (ପୌ), ବରପାଲି (ଏନଏସି), ପଦ୍ମପୁର (ଏନଏସି), ଅତାବିରା (ଏନଏସି), ବିଜେପୁର (ଏନଏସି) | ଅମ୍ବାଭୋନା, ଅତାବିରା, ବରଗଡ଼, ବରପାଲି, ଭଟଲି, ଭେଡେନ, ବିଜେପୁର, ଗାଇସିଲାଟ, ଝାରବନ୍ଧ, ପାଇକମାଳ, ପଦ୍ମପୁର, ସୋହେଲା (ମୋଟ ୧୨) |- style="background-color:#F1FDEB;" | '''[[ବଲାଙ୍ଗୀର ଜିଲ୍ଲା|ବଲାଙ୍ଗୀର]]''' | • ବଲାଙ୍ଗୀର<br />• ପାଟଣାଗଡ଼<br />• ଟିଟିଲାଗଡ଼ | ବଲାଙ୍ଗୀର (ପୌ), ଟିଟିଲାଗଡ଼ (ପୌ), ପାଟଣାଗଡ଼ (ଏନଏସି), କଣ୍ଟାବାଞ୍ଜି (ଏନଏସି) | ଆଗଲପୁର, ବଲାଙ୍ଗୀର, ଦେଓଗାଁ, ପୁଇଁତଳା, ଲୋଇସିଂହା, ଖପ୍ରାଖୋଲ, ବେଲପଡ଼ା, ପାଟଣାଗଡ଼, ଗୁଡଭେଲା, ସଇଁତଳା, ଟିଟିଲାଗଡ଼, ବଙ୍ଗୋମୁଣ୍ଡା, ମୁରିବାହାଲ, ତୁରେକେଲା (ମୋଟ ୧୪) |- style="background-color:#EBFDEE;" | '''[[ବାଲେଶ୍ୱର ଜିଲ୍ଲା|ବାଲେଶ୍ୱର]]''' | • ବାଲେଶ୍ୱର<br />• ନୀଳଗିରି | ବାଲେଶ୍ୱର (ପୌ), ସୋର (ପୌ), ଜଳେଶ୍ୱର (ପୌ), ନୀଳଗିରି (ଏନଏସି) | ବାହାନଗା, ବାଲେଶ୍ୱର ସଦର, ବାଲିଆପାଳ, ବସ୍ତା, ଭୋଗରାଇ, ଜଳେଶ୍ୱର, ଖଇରା, ନୀଳଗିରି, ଔପଦା, ରେମୁଣା, ସିମୁଳିଆ, ସୋର (ମୋଟ ୧୨) |- style="background-color:#EBFDF5;" | '''[[ବୌଦ୍ଧ ଜିଲ୍ଲା|ବୌଦ୍ଧ]]''' | • ବୌଦ୍ଧ | ବୌଦ୍ଧଗଡ଼ (ଏନଏସି) | ବୌଦ୍ଧ, ହରଭଙ୍ଗା, କଣ୍ଟାମାଳ (ମୋଟ ୩) |- style="background-color:#EBFDFB;" | '''[[ଭଦ୍ରକ ଜିଲ୍ଲା|ଭଦ୍ରକ]]''' | • ଭଦ୍ରକ | ଭଦ୍ରକ (ପୌ), ବାସୁଦେବପୁର (ପୌ), ଚାନ୍ଦବାଲି (ଏନଏସି), ଧାମନଗର (ଏନଏସି) | ଭଦ୍ରକ, ବାସୁଦେବପୁର, ବନ୍ତ, ଭଣ୍ଡାରିପୋଖରୀ, ଚାନ୍ଦବାଲି, ଧାମନଗର, ତିହିଡ଼ି (ମୋଟ ୭) |- style="background-color:#EBF6FD;" | '''[[ମୟୂରଭଞ୍ଜ ଜିଲ୍ଲା|ମୟୂରଭଞ୍ଜ]]''' | • ବାମନଘାଟୀ (ରାଇରଙ୍ଗପୁର)<br />• ବାରିପଦା<br />• କପ୍ତିପଦା (ଉଦଳା)<br />• ପଞ୍ଚପୀଢ଼ (କରଞ୍ଜିଆ) | ବାରିପଦା (ପୌ), ରାଇରଙ୍ଗପୁର (ପୌ), ଉଦଳା (ଏନଏସି), କରଞ୍ଜିଆ (ଏନଏସି) | ବାରିପଦା, ଶ୍ୟାମାଖୁଣ୍ଟା, ବଡ଼ସାହି, ବେତନଟୀ, ମୋରଡ଼ା, ରାସଗୋବିନ୍ଦପୁର, ସୁଳିଆପଦା ଇତ୍ୟାଦି (ମୋଟ ୨୬) |- style="background-color:#EBEFFD;" | '''[[ମାଲକାନଗିରି ଜିଲ୍ଲା|ମାଲକାନଗିରି]]''' | • ମାଲକାନଗିରି | ମାଲକାନଗିରି (ପୌ), ବାଲିମେଳା (ଏନଏସି) | ମାଲକାନଗିରି, କାଲିମେଳା, ଖଇରପୁଟ, କୋରୁକୁଣ୍ଡା, କୁଡୁମୁଲୁଗୁମ୍ମା, ମାଥିଲି, ପଡ଼ିଆ (ମୋଟ ୭) |- style="background-color:#EFEBFD;" | '''[[ଯାଜପୁର ଜିଲ୍ଲା|ଯାଜପୁର]]''' | • ଯାଜପୁର | ଯାଜପୁର (ପୌ), ବ୍ୟାସନଗର (ପୌ) | ବଡ଼ଚଣା, ବରୀ, ବିଞ୍ଝାରପୁର, ଦାନଗଦି, ଦଶରଥପୁର, ଧର୍ମଶାଳା, ଯାଜପୁର ସଦର, କୋରାଇ, ରସୁଲପୁର, ସୁକିନ୍ଦା (ମୋଟ ୧୦) |- style="background-color:#F6EBFD;" | '''[[ରାୟଗଡ଼ା ଜିଲ୍ଲା|ରାୟଗଡ଼ା]]''' | • ଗୁଣୁପୁର<br />• ରାୟଗଡ଼ା | ରାୟଗଡ଼ା (ପୌ), ଗୁଣୁପୁର (ପୌ), ଗୁଡାରି (ଏନଏସି) | ରାୟଗଡ଼ା, କଲ୍ୟାଣସିଂହପୁର, କାଶୀପୁର, କୋଲନରା, ବିଷମକଟକ, ମୁନିଗୁଡ଼ା, ଚନ୍ଦ୍ରପୁର, ଗୁଡାରି, ଗୁଣୁପୁର, ପଦ୍ମପୁର, ରାମନାଗୁଡ଼ା (ମୋଟ ୧୧) |- style="background-color:#FDEBF8;" | '''[[ସମ୍ବଲପୁର ଜିଲ୍ଲା|ସମ୍ବଲପୁର]]''' | • କୁଚିଣ୍ଡା<br />• ରେଢ଼ାଖୋଲ<br />• ସମ୍ବଲପୁର | ସମ୍ବଲପୁର (ମ.ନି), କୁଚିଣ୍ଡା (ଏନଏସି), ରେଢ଼ାଖୋଲ (ଏନଏସି) | ଧନକଉଡ଼ା, ଯୁଜୁମୁରା, ମାନେଶ୍ୱର, ରେଙ୍ଗାଲି, ବାମରା, ଜମନକିରା, କୁଚିଣ୍ଡା, ନାକଟିଦେଉଳ, ରେଢ଼ାଖୋଲ (ମୋଟ ୯) |- style="background-color:#FDEBF1;" | '''[[ସୋନପୁର ଜିଲ୍ଲା|ସୁବର୍ଣ୍ଣପୁର]]''' | • ବୀରମହାରାଜପୁର<br />• ସୁବର୍ଣ୍ଣପୁର | ସୋନପୁର (ପୌ), ତରଭା (ଏନଏସି), ବିନିକା (ଏନଏସି) | ସୋନପୁର, ଡୁଙ୍ଗୁରିପାଲି, ତରଭା, ବିନିକା, ବୀରମହାରାଜପୁର, ଉଲୁଣ୍ଡା (ମୋଟ ୬) |- style="background-color:#F5F5F5;" | '''[[ସୁନ୍ଦରଗଡ଼ ଜିଲ୍ଲା|ସୁନ୍ଦରଗଡ଼]]''' | • ବଣାଇ<br />• ପାନପୋଷ<br />• ସୁନ୍ଦରଗଡ଼ | ରାଉରକେଲା (ମ.ନି), ସୁନ୍ଦରଗଡ଼ (ପୌ), ବୀରମିତ୍ରପୁର (ପୌ), ରାଜଗାଙ୍ଗପୁର (ପୌ) | ସୁନ୍ଦରଗଡ଼, ଟାଙ୍ଗରପାଲି, ହେମଗିରି, ଲେଫ୍ରିପଡ଼ା, ବଡ଼ଗାଁ, ସବଡେଗା, ବାଲିଶଙ୍କରା, କୁଆରମୁଣ୍ଡା, ନୂଆଗାଁ, ବିଶ୍ରା, ଲାଠିକଟା, ରାଜଗାଙ୍ଗପୁର, କୁତ୍ରା, ବଣାଇଗଡ଼, ଲହୁଣୀପଡ଼ା, ଗୁରୁଣ୍ଡିଆ, କୋଇଡ଼ା (ମୋଟ ୧୭) |} <small>*ସଙ୍କେତ: ମ.ନି = ମହାନଗର ନିଗମ (Municipal Corporation), ପୌ = ପୌରପାଳିକା / ମ୍ୟୁନିସିପାଲିଟି, ଏନଏସି = ବିଜ୍ଞାପିତ ଅଞ୍ଚଳ ପରିଷଦ (NAC)</small> Legend used in odia word == ପ୍ରସ୍ତାବିତ ଜିଲ୍ଲା ସମୂହ == ଓଡ଼ିଶାରେ ପ୍ରଶାସନିକ ବିକେନ୍ଦ୍ରୀକରଣ ଏବଂ ସ୍ଥାନୀୟ ବିକାଶକୁ ତ୍ୱରାନ୍ୱିତ କରିବା ପାଇଁ ବିଭିନ୍ନ ସମୟରେ ନୂତନ ଜିଲ୍ଲା ଗଠନ ନିମନ୍ତେ ଦାବି ହୋଇଆସୁଛି। ୨୦୨୬ ମସିହା ସୁଦ୍ଧା ମିଳିଥିବା ସରକାରୀ ସୂଚନା ଅନୁଯାୟୀ, ରାଜ୍ୟ ସରକାରଙ୍କ ନିକଟରେ ଅତିକମରେ ୩୧ ଗୋଟି ନୂତନ ଜିଲ୍ଲା ଏବଂ ୬୬ ଗୋଟି ନୂତନ ଉପଖଣ୍ଡ ଗଠନ ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତାବ ଆଗତ ହୋଇଛି। ଏହି ଦାବିଗୁଡ଼ିକ ମୁଖ୍ୟତଃ ଭୌଗୋଳିକ ଦୂରତା ଏବଂ ଜନସଂଖ୍ୟାକୁ ଆଧାର କରି କରାଯାଇଛି। ନିମ୍ନଲିଖିତ ସାରଣୀରେ ଓଡ଼ିଶାର ବିଭିନ୍ନ ଅଞ୍ଚଳରୁ ହେଉଥିବା ପ୍ରସ୍ତାବିତ ଜିଲ୍ଲା ଦାବି, ସେଗୁଡ଼ିକର ସମ୍ଭାବ୍ୟ ଉପଖଣ୍ଡ, ବ୍ଲକ ଏବଂ ପୌରାଞ୍ଚଳଗୁଡ଼ିକର ସୂଚୀ ପ୍ରଦାନ କରାଯାଇଛି: {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:left; font-family: sans-serif;" |+ ଓଡ଼ିଶାର ପ୍ରସ୍ତାବିତ/ଦାବି ହେଉଥିବା ଜିଲ୍ଲା ସମୂହର ସୂଚୀ (୨୦୨୬ ସୁଦ୍ଧା) !scope="col"| ବର୍ତ୍ତମାନର ଜିଲ୍ଲା !!scope="col"| ସଂଖ୍ୟା !!scope="col"| ପ୍ରସ୍ତାବିତ ନୂତନ ଜିଲ୍ଲା !!scope="col"| ସମ୍ଭାବ୍ୟ ଉପଖଣ୍ଡ/ସଦର ମହକୁମା !!scope="col"| ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ ବ୍ଲକ ଓ ପୌରାଞ୍ଚଳ (ULBs) |- | [[ମୟୂରଭଞ୍ଜ ଜିଲ୍ଲା|ମୟୂରଭଞ୍ଜ]] || ୪ || '''[[ରାଇରଙ୍ଗପୁର]]''', '''ପଶ୍ଚିମ ମୟୂରଭଞ୍ଜ''', '''[[କରଞ୍ଜିଆ]]''' (ପଞ୍ଚପୀଢ଼), '''ଖିଚିଂ''' || ରାଇରଙ୍ଗପୁର, କରଞ୍ଜିଆ || ରାଇରଙ୍ଗପୁର (ପୌ), କରଞ୍ଜିଆ (ଏନଏସି); ବ୍ଲକ: ବହଳଦା, ବାମନଘାଟୀ, ବିଶୋଇ, କୁସୁମୀ, ଯଶୀପୁର, ଶୁକ୍ରୁଳି ଇତ୍ୟାଦି |- | [[ବାଲେଶ୍ୱର ଜିଲ୍ଲା|ବାଲେଶ୍ୱର]] || ୩ || '''[[ନୀଳଗିରି]]''', '''[[ଜଳେଶ୍ୱର]]''', '''ସୋର''' || ନୀଳଗିରି, ଜଳେଶ୍ୱର, ସୋର || ଜଳେଶ୍ୱର (ପୌ), ସୋର (ପୌ), ନୀଳଗିରି (ଏନଏସି); ବ୍ଲକ: ବାଲିଆପାଳ, ଭୋଗରାଇ, ସିମୁଳିଆ, ବାହାନଗା |- | [[ସୁନ୍ଦରଗଡ଼ ଜିଲ୍ଲା|ସୁନ୍ଦରଗଡ଼]] || ୨ || '''[[ରାଉରକେଲା]]''' (ବେଦବ୍ୟାସ ଜିଲ୍ଲା), '''ବଣାଇ''' || ରାଉରକେଲା, ବଣାଇଗଡ଼ || ରାଉରକେଲା (ମ.ନି), ରାଜଗାଙ୍ଗପୁର (ପୌ); ବ୍ଲକ: ବିଶ୍ରା, ଲହୁଣୀପଡ଼ା, ଗୁରୁଣ୍ଡିଆ, କୋଇଡ଼ା, କୁଆରମୁଣ୍ଡା |- | [[କେନ୍ଦୁଝର ଜିଲ୍ଲା|କେନ୍ଦୁଝର]] || ୧ || '''[[ଆନନ୍ଦପୁର]]''' || ଆନନ୍ଦପୁର || ଆନନ୍ଦପୁର (ପୌ); ବ୍ଲକ: ଘସିପୁରା, ହାଟଡିହି, ଆନନ୍ଦପୁର |- | [[ବରଗଡ଼ ଜିଲ୍ଲା|ବରଗଡ଼]] || ୧ || '''[[ପଦ୍ମପୁର]]''' || ପଦ୍ମପୁର || ପଦ୍ମପୁର (ଏନଏସି); ବ୍ଲକ: ପାଇକମାଳ, ଝାରବନ୍ଧ, ଗାଇସିଲାଟ, ବିଜେପୁର, ସୋହେଲା |- | [[ସମ୍ବଲପୁର ଜିଲ୍ଲା|ସମ୍ବଲପୁର]] || ୧ || '''କୁଚିଣ୍ଡା''' || କୁଚିଣ୍ଡା || କୁଚିଣ୍ଡା (ଏନଏସି); ବ୍ଲକ: ବାମରା, ଜମନକିରା, କୁଚିଣ୍ଡା |- | [[ଅନୁଗୋଳ ଜିଲ୍ଲା|ଅନୁଗୋଳ]] || ୩ || '''[[ତାଳଚେର]]''', '''ପାଲଲହଡ଼ା''', '''ଆଠମଲ୍ଲିକ''' || ତାଳଚେର, ପାଲଲହଡ଼ା, ଆଠମଲ୍ଲିକ || ତାଳଚେର (ପୌ), ଆଠମଲ୍ଲିକ (ଏନଏସି); ବ୍ଲକ: କଣିହାଁ, କିଶୋରନଗର, ପାଲଲହଡ଼ା |- | [[ବଲାଙ୍ଗୀର ଜିଲ୍ଲା|ବଲାଙ୍ଗୀର]] || ୩ || '''[[ଟିଟିଲାଗଡ଼]]''', '''[[କଣ୍ଟାବାଞ୍ଜି]]''', '''ପାଟଣାଗଡ଼''' || ଟିଟିଲାଗଡ଼, ପାଟଣାଗଡ଼ || ଟିଟିଲାଗଡ଼ (ପୌ), କଣ୍ଟାବାଞ୍ଜି (ଏନଏସି), ପାଟଣାଗଡ଼ (ଏନଏସି); ବ୍ଲକ: ତୁରେକେଲା, ବଙ୍ଗୋମୁଣ୍ଡା, ମୁରିବାହାଲ, ବେଲପଡ଼ା |- | [[କଟକ ଜିଲ୍ଲା|କଟକ]] || ୨ || '''ଆଠଗଡ଼''', '''ଚଣ୍ଡୀଖୋଲ''' (ଯାଜପୁର ସହ ମିଳିତ) || ଆଠଗଡ଼ || ଆଠଗଡ଼ (ଏନଏସି); ବ୍ଲକ: ତିଗିରିଆ, ବଡ଼ମ୍ବା, ନରସିଂହପୁର |- | [[ଖୋର୍ଦ୍ଧା ଜିଲ୍ଲା|ଖୋର୍ଦ୍ଧା]] || ୧ || '''[[ଭୁବନେଶ୍ୱର]]''' || ଭୁବନେଶ୍ୱର || ଭୁବନେଶ୍ୱର (ମ.ନି); ବ୍ଲକ: ଭୁବନେଶ୍ୱର, ବାଲିଅନ୍ତା, ବାଲିପାଟଣା |- | [[କଳାହାଣ୍ଡି ଜିଲ୍ଲା|କଳାହାଣ୍ଡି]] || ୧ || '''[[ଧର୍ମଗଡ଼]]''' || ଧର୍ମଗଡ଼ || ଧର୍ମଗଡ଼ (ଏନଏସି), ଜୁନାଗଡ଼ (ଏନଏସି); ବ୍ଲକ: କୋକସରା, କଲମପୁର, ଜୟପାଟଣା, ଗୋଲାମୁଣ୍ଡା |- | [[କନ୍ଧମାଳ ଜିଲ୍ଲା|କନ୍ଧମାଳ]] || ୧ || '''ବାଲିଗୁଡ଼ା''' || ବାଲିଗୁଡ଼ା || ବାଲିଗୁଡ଼ା (ଏନଏସି); ବ୍ଲକ: ଦାରିଙ୍ଗବାଡ଼ି, କୋଟଗଡ଼, ତୁମୁଡ଼ିବନ୍ଧ, କେ. ନୂଆଗାଁ |- | [[ଗଞ୍ଜାମ ଜିଲ୍ଲା|ଗଞ୍ଜାମ]] || ୫ || '''ଘୁମୁସର''' (ଭଞ୍ଜନଗର), '''ଋଷିକୂଲ୍ୟା''' ([[ଆସିକା]]), '''[[ବ୍ରହ୍ମପୁର]]''', '''ଭଞ୍ଜନଗର''', '''କବିସୂର୍ଯ୍ୟନଗର''' || ଭଞ୍ଜନଗର, ବ୍ରହ୍ମପୁର, ଆସିକା || ବ୍ରହ୍ମପୁର (ମ.ନି), ଭଞ୍ଜନଗର (ଏନଏସି), ଆସିକା (ଏନଏସି); ବ୍ଲକ: ବେଲଗୁଣ୍ଠା, ବୁଗୁଡ଼ା, ହିଞ୍ଜିଳିକାଟୁ, ପୋଲସରା |- | [[ପୁରୀ ଜିଲ୍ଲା|ପୁରୀ]] || ୧ || '''ନିମାପଡ଼ା''' || ନିମାପଡ଼ା || ନିମାପଡ଼ା (ଏନଏସି), କୋଣାର୍କ (ଏନଏସି); ବ୍ଲକ: ଗୋପ, କାକଟପୁର, ଅସ୍ତରଙ୍ଗ |- | [[ରାୟଗଡ଼ା ଜିଲ୍ଲା|ରାୟଗଡ଼ା]] || ୧ || '''[[ଗୁଣୁପୁର]]''' || ଗୁଣୁପୁର || ଗୁଣୁପୁର (ପୌ), ଗୁଡାରି (ଏନଏସି); ବ୍ଲକ: ପଦ୍ମପୁର, ରାମନାଗୁଡ଼ା |- | [[କୋରାପୁଟ ଜିଲ୍ଲା|କୋରାପୁଟ]] || ୧ || '''[[ଜୟପୁର]]''' || ଜୟପୁର || ଜୟପୁର (ପୌ), କୋଟପାଡ଼ (ଏନଏସି); ବ୍ଲକ: ବୋରିଗୁମ୍ମା, କୁନ୍ଦ୍ରା, କୋଟପାଡ଼ |} == ଆଧାର == * [http://www.orissa.gov.in ଓଡ଼ିଶା ରାଜ୍ୟର ସରକାରୀ ପୃଷ୍ଠା] * ଓଡ଼ିଶା ପ୍ରଶାସନିକ ବିଭାଗ * [http://www.censusindia.gov.in/2011-prov-results/data_files/orissa/Data%20Sheet-%20Orissa-Provisional.pdf ଜନଗଣନା ୨୦୧୧: ଓଡ଼ିଶା: ଅସ୍ଥାୟୀ ଜନସଂଖ୍ୟା ସମୁଦାୟ] == ବାହାର ଲିଙ୍କ == {{ଓଡ଼ିଶା}} {{ଓଡ଼ିଶା ପ୍ରସଙ୍ଗ}} [[ଶ୍ରେଣୀ:ଓଡ଼ିଶା]] [[ଶ୍ରେଣୀ:ତାଲିକା]] [[ଶ୍ରେଣୀ:ଓଡ଼ିଶାର ଜିଲ୍ଲା]] h7ap699unkt7aee78znierdfe68opgd 595062 595061 2026-05-07T09:47:50Z Subhamss2008 37188 595062 wikitext text/x-wiki {{Short description|ଓଡ଼ିଶାର ପ୍ରଶାସନିକ ଜିଲ୍ଲାଗୁଡ଼ିକର ତାଲିକା}} {{Use Indian English|date=August 2016}} {{Use dmy dates|date=August 2016}} {{Infobox subdivision type | name = ଓଡ଼ିଶାର ଜିଲ୍ଲା ସମୂହ | map = Odisha districts map.svg | caption = ଓଡ଼ିଶାର ରାଜନୈତିକ ମାନଚିତ୍ର | category = [[ଓଡ଼ିଶାର ଜିଲ୍ଲାମାନଙ୍କର ତାଲିକା|ଜିଲ୍ଲା]] | territory = [[ଓଡ଼ିଶା]] | start_date = | current_number = ୩୦ ଗୋଟି ଜିଲ୍ଲା | number_date = | population_range = [[ଦେବଗଡ଼ ଜିଲ୍ଲା|ଦେବଗଡ଼]] – ୩,୧୨,୫୨୦ (ସର୍ବନିମ୍ନ);<br />[[ଗଞ୍ଜାମ ଜିଲ୍ଲା|ଗଞ୍ଜାମ]] – ୩୫,୨୯,୦୩୧ (ସର୍ବାଧିକ) | area_range = [[ମୟୂରଭଞ୍ଜ ଜିଲ୍ଲା|ମୟୂରଭଞ୍ଜ]] – {{Convert|10418|km2|sqmi|abbr=on}} (ବୃହତ୍ତମ);<br />[[ଜଗତସିଂହପୁର ଜିଲ୍ଲା|ଜଗତସିଂହପୁର]] – {{Convert|1759|km2|sqmi|abbr=on}} (କ୍ଷୁଦ୍ରତମ) | government = [[ଓଡ଼ିଶା ସରକାର]] | subdivision = [[ଓଡ଼ିଶାର ତହସିଲ ସମୂହର ତାଲିକା|ଉପଖଣ୍ଡ, ତହସିଲ ଏବଂ ବ୍ଲକ]] }} {{prettyurl|Districts of Odisha}} ଭାରତର ପୂର୍ବ ଉପକୂଳରେ ଅବସ୍ଥିତ [[ଓଡ଼ିଶା]] ରାଜ୍ୟକୁ ପ୍ରଶାସନିକ ସୁବିଧା ଏବଂ ସୁପରିଚାଳନା ଦୃଷ୍ଟିରୁ ସର୍ବମୋଟ '''୩୦ ଗୋଟି ଭୌଗୋଳିକ ପ୍ରଶାସନିକ ଏକକ''' ବା '''ଜିଲ୍ଲା'''ରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇଛି ।<ref name=":0">{{cite web|title=Districts of Odisha|url=http://orissa.gov.in/portal/dist.asp|work=Official Portal|publisher=Government of Odisha|access-date=4 January 2013|location=Bhubaneswar}}</ref> ପ୍ରଶାସନିକ ବିକେନ୍ଦ୍ରୀକରଣ ଏବଂ ଶୃଙ୍ଖଳିତ ଶାସନ ପାଇଁ ଏହି ୩୦ଟି ଜିଲ୍ଲାକୁ ୩ଟି ପୃଥକ ରାଜସ୍ୱ ଖଣ୍ଡ (Revenue Divisions) ଅଧୀନରେ ରଖାଯାଇଛି । ସେହି ଖଣ୍ଡଗୁଡ଼ିକ ହେଲା: କେନ୍ଦ୍ରାଞ୍ଚଳ (ସଦର ମହକୁମା: [[କଟକ]]), ଉତ୍ତରାଞ୍ଚଳ (ସଦର ମହକୁମା: [[ସମ୍ବଲପୁର]]) ଏବଂ ଦକ୍ଷିଣାଞ୍ଚଳ (ସଦର ମହକୁମା: [[ବ୍ରହ୍ମପୁର]]) । ପ୍ରତ୍ୟେକ ରାଜସ୍ୱ ଖଣ୍ଡ ଅଧୀନରେ ୧୦ଟି ଲେଖାଏଁ ଜିଲ୍ଲା ରହିଛି ଏବଂ ଏହାର ପ୍ରଶାସନିକ ମୁଖ୍ୟ ଭାବରେ ଜଣେ ରାଜସ୍ୱ ଖଣ୍ଡାଧିକାରୀ ବା ଆର.ଡି.ସି. (RDC) କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି, ଯିଏକି ଭାରତୀୟ ପ୍ରଶାସନିକ ସେବା (IAS) ର ଜଣେ ବରିଷ୍ଠ ଅଧିକାରୀ ଅଟନ୍ତି । ରାଜ୍ୟ ସଚିବାଳୟ ଏବଂ ଜିଲ୍ଲା ପ୍ରଶାସନ ମଧ୍ୟରେ ସମନ୍ୱୟ ରକ୍ଷା କରିବା ହେଉଛି ଆର.ଡି.ସି. ଙ୍କର ମୁଖ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ । ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜିଲ୍ଲାର ଶାସନଭାର ଜଣେ ଜିଲ୍ଲାପାଳ ତଥା ଜିଲ୍ଲା ଦଣ୍ଡାଧିକାରୀ (Collector & District Magistrate) ଙ୍କ ଉପରେ ନ୍ୟସ୍ତ ଥାଏ । ଜିଲ୍ଲାରେ ରାଜସ୍ୱ ଆଦାୟ ଏବଂ ଆଇନଶୃଙ୍ଖଳା ରକ୍ଷା କରିବା ତାଙ୍କର ପ୍ରାଥମିକ ଦାୟିତ୍ୱ । ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜିଲ୍ଲାକୁ ପୁଣି ସ୍ଥାନୀୟ ପ୍ରଶାସନିକ ସୁବିଧା ପାଇଁ କେତେକ ଉପଖଣ୍ଡ (Sub-division) ରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇଛି, ଯାହାର ଦାୟିତ୍ୱ ଜଣେ ଉପଜିଲ୍ଲାପାଳ (Sub-Collector) ତୁଲାଇଥାନ୍ତି । ଉପଖଣ୍ଡଗୁଡ଼ିକ ଅଧୀନରେ ଏକାଧିକ ତହସିଲ (Tehsil) ଏବଂ ବ୍ଲକ ରହିଥାଏ । ତହସିଲର ଦାୟିତ୍ୱରେ ଜଣେ ତହସିଲଦାର (Tahasildar) ରହିଥାନ୍ତି । ବର୍ତ୍ତମାନ ସୁଦ୍ଧା ଓଡ଼ିଶାରେ ସମୁଦାୟ ୩ଟି ରାଜସ୍ୱ ଖଣ୍ଡ, ୩୦ଟି ଜିଲ୍ଲା, ୫୮ଟି ଉପଖଣ୍ଡ, ୩୧୭ଟି ତହସିଲ ଏବଂ ୩୧୪ଟି ପଞ୍ଚାୟତ ସମିତି (Blocks) ରହିଛି ।<ref>{{Cite web |url=http://orissa.gov.in/e-magazine/orissaannualreference/OR-Annual-2009/pdf/587-593.pdf |title=List of Districts |access-date=13 January 2012}}</ref> ନିମ୍ନଲିଖିତ ସାରଣୀରେ ଓଡ଼ିଶାର ସମସ୍ତ ୩୦ଟି ଜିଲ୍ଲାର ମାନଚିତ୍ର, ସଦର ମହକୁମା, ଆୟତନ, ଜନସଂଖ୍ୟା (୨୦୧୧ ଜନଗଣନା), ସାକ୍ଷରତା ହାର, ପଞ୍ଚାୟତ ସମିତି ଏବଂ ଗ୍ରାମ ପଞ୍ଚାୟତର ସବିଶେଷ ବିବରଣୀ ପ୍ରଦାନ କରାଯାଇଛି: {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center; font-family: sans-serif;" |- style="background-color:#2C3E50; color:white; font-size: 1.05em;" ! scope="col" | ମାନଚିତ୍ର ! scope="col" | ଜିଲ୍ଲା ! scope="col" | ସଦର ମହକୁମା ! scope="col" | ଆୟତନ (କି.ମି.<sup>୨</sup>) ! scope="col" | ଜନସଂଖ୍ୟା ! scope="col" | ସାକ୍ଷରତା ହାର ! scope="col" | ବ୍ଲକ ସଂଖ୍ୟା ! scope="col" | ଗ୍ରାମ ପଞ୍ଚାୟତ ! scope="col" | ଆର.ଟି.ଓ (RTO) |- style="background-color:#FDEEED;" | [[File:Angul in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ଅନୁଗୋଳ ଜିଲ୍ଲା|ଅନୁଗୋଳ]]''' || [[ଅନୁଗୁଳ|ଅନୁଗୋଳ]] || ୬,୩୭୫ || ୧୭,୯୬,୦୮୮ || ୭୭.୫୩% || ୦୮ || ୨୨୫ || OD-19 |- style="background-color:#FDF4ED;" | [[File:Cuttack in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[କଟକ ଜିଲ୍ଲା|କଟକ]]''' || [[କଟକ]] || ୩,୯୩୨ || ୩୭,୦୦,୫୦୩ || ୮୫.୫୦% || ୧୪ || ୩୭୩ || OD-05 |- style="background-color:#FDF8ED;" | [[File:Kalahandi in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[କଳାହାଣ୍ଡି ଜିଲ୍ଲା|କଳାହାଣ୍ଡି]]''' || [[ଭବାନିପାଟଣା]] || ୭,୯୨୦ || ୨୨,୨୩,୩୮୬ || ୫୯.୨୨% || ୧୩ || ୩୧୦ || OD-08 |- style="background-color:#FBFDED;" | [[File:Kandhamal in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[କନ୍ଧମାଳ ଜିଲ୍ଲା|କନ୍ଧମାଳ]]''' || [[ଫୁଲବାଣୀ]] || ୮,୦୨୧ || ୧୦,୩୩,୬୮୬ || ୬୪.୧୩% || ୧୨ || ୧୫୩ || OD-12 |- style="background-color:#F4FDED;" | [[File:Kendujhar in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[କେନ୍ଦୁଝର ଜିଲ୍ଲା|କେନ୍ଦୁଝର]]''' || [[କେନ୍ଦୁଝର]] || ୮,୩୦୩ || ୨୫,୪୦,୪୪୪ || ୬୮.୨୪% || ୧୩ || ୨୯୭ || OD-09 |- style="background-color:#EEFDED;" | [[File:Kendrapara in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[କେନ୍ଦ୍ରାପଡ଼ା ଜିଲ୍ଲା|କେନ୍ଦ୍ରାପଡ଼ା]]''' || [[କେନ୍ଦ୍ରାପଡ଼ା]] || ୨,୬୪୪ || ୨୦,୩୦,୯୧୦ || ୮୫.୧୫% || ୦୯ || ୨୪୯ || OD-29 |- style="background-color:#EEFDF4;" | [[File:Koraput in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[କୋରାପୁଟ ଜିଲ୍ଲା|କୋରାପୁଟ]]''' || [[କୋରାପୁଟ]] || ୮,୮୦୭ || ୧୯,୪୫,୩୦୩ || ୪୯.୨୧% || ୧୪ || ୨୪୦ || OD-10 |- style="background-color:#EEFDF9;" | [[File:Khordha in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ଖୋର୍ଦ୍ଧା ଜିଲ୍ଲା|ଖୋର୍ଦ୍ଧା]]''' || [[ଖୋର୍ଦ୍ଧା]] || ୨,୮୧୩ || ୩୧,୭୪,୮୫୯ || ୮୬.୮୮% || ୧୦ || ୧୯୦ || OD-02 / 33 |- style="background-color:#EEFAFD;" | [[File:Gajapati in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ଗଜପତି ଜିଲ୍ଲା|ଗଜପତି]]''' || [[ପାରଳାଖେମୁଣ୍ଡି]] || ୩,୮୫୦ || ୮,୧୪,୭୨୨ || ୫୩.୪୯% || ୦୭ || ୧୪୯ || OD-20 |- style="background-color:#EEF4FD;" | [[File:Ganjam in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ଗଞ୍ଜାମ ଜିଲ୍ଲା|ଗଞ୍ଜାମ]]''' || [[ଛତ୍ରପୁର]] || ୮,୦୭୧ || ୪୯,୭୫,୯୩୪ || ୭୧.୦୯% || ୨୨ || ୫୦୩ || OD-07 / 32 |- style="background-color:#EEEEFD;" | [[File:Jagatsinghpur in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ଜଗତସିଂହପୁର ଜିଲ୍ଲା|ଜଗତସିଂହପୁର]]''' || [[ଜଗତସିଂହପୁର]] || ୧,୭୫୯ || ୧୬,୦୩,୧୩୦ || ୮୬.୫୯% || ୦୮ || ୧୯୪ || OD-21 |- style="background-color:#F4EEFD;" | [[File:Jharsuguda in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ଝାରସୁଗୁଡ଼ା ଜିଲ୍ଲା|ଝାରସୁଗୁଡ଼ା]]''' || [[ଝାରସୁଗୁଡ଼ା]] || ୨,୦୮୧ || ୮,୧୭,୧୦୩ || ୭୮.୮୬% || ୦୫ || ୭୮ || OD-23 |- style="background-color:#F9EEFD;" | [[File:Dhenkanal in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ଢେଙ୍କାନାଳ ଜିଲ୍ଲା|ଢେଙ୍କାନାଳ]]''' || [[ଢେଙ୍କାନାଳ]] || ୪,୪୫୨ || ୧୬,୮୧,୮୬୪ || ୭୮.୭୬% || ୦୮ || ୨୧୨ || OD-06 |- style="background-color:#FDEEF8;" | [[File:Debagarh in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ଦେବଗଡ଼ ଜିଲ୍ଲା|ଦେବଗଡ଼]]''' || [[ଦେବଗଡ଼]] || ୨,୭୮୨ || ୪,୪୦,୬୫୪ || ୭୨.୫୭% || ୦୩ || ୭୦ || OD-28 |- style="background-color:#FDEEF3;" | [[File:Nabarangpur in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ନବରଙ୍ଗପୁର ଜିଲ୍ଲା|ନବରଙ୍ଗପୁର]]''' || [[ନବରଙ୍ଗପୁର]] || ୫,୨୯୪ || ୧୭,୨୧,୫୩୪ || ୪୬.୪୩% || ୧୦ || ୧୬୯ || OD-24 |- style="background-color:#FDF0ED;" | [[File:Nayagarh in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ନୟାଗଡ଼ ଜିଲ୍ଲା|ନୟାଗଡ଼]]''' || [[ନୟାଗଡ଼]] || ୩,୮୯୦ || ୧୩,୫୭,୫୩୩ || ୮୦.୪୨% || ୦୮ || ୧୯୪ || OD-25 |- style="background-color:#FDF3EC;" | [[File:Nuapada in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ନୂଆପଡ଼ା ଜିଲ୍ଲା|ନୂଆପଡ଼ା]]''' || [[ନୂଆପଡ଼ା]] || ୩,୮୫୨ || ୮,୬୦,୬୩୯ || ୫୭.୩୫% || ୦୫ || ୧୩୧ || OD-26 |- style="background-color:#FDF7EB;" | [[File:Puri in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ପୁରୀ ଜିଲ୍ଲା|ପୁରୀ]]''' || [[ପୁରୀ]] || ୩,୦୫୧ || ୨୩,୯୫,୨୧୦ || ୮୪.୬୭% || ୧୧ || ୨୬୮ || OD-13 |- style="background-color:#FAFDEB;" | [[File:Bargarh in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ବରଗଡ଼ ଜିଲ୍ଲା|ବରଗଡ଼]]''' || [[ବରଗଡ଼]] || ୫,୮୩୭ || ୨୦,୮୮,୬୩୨ || ୭୪.୬୨% || ୧୨ || ୨୪୮ || OD-17 |- style="background-color:#F1FDEB;" | [[File:Balangir in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ବଲାଙ୍ଗୀର ଜିଲ୍ଲା|ବଲାଙ୍ଗୀର]]''' || [[ବଲାଙ୍ଗୀର]] || ୬,୫୭୫ || ୨୩,୨୫,୦୮୬ || ୬୪.୭୨% || ୧୪ || ୨୮୫ || OD-03 |- style="background-color:#EBFDEE;" | [[File:Balasore in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ବାଲେଶ୍ୱର ଜିଲ୍ଲା|ବାଲେଶ୍ୱର]]''' || [[ବାଲେଶ୍ୱର]] || ୩,୬୩୪ || ୩୨,୭୧,୯୪୬ || ୭୯.୭୯% || ୧୨ || ୩୬୦ || OD-01 |- style="background-color:#EBFDF5;" | [[File:Boudh in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ବୌଦ୍ଧ ଜିଲ୍ଲା|ବୌଦ୍ଧ]]''' || [[ବୌଦ୍ଧ]] || ୩,୪୪୪ || ୬,୨୨,୦୩୯ || ୭୧.୬୧% || ୦୩ || ୬୯ || OD-27 |- style="background-color:#EBFDFB;" | [[File:Bhadrak in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ଭଦ୍ରକ ଜିଲ୍ଲା|ଭଦ୍ରକ]]''' || [[ଭଦ୍ରକ]] || ୨,୫୦୫ || ୨୧,୨୩,୯୩୬ || ୮୨.୭୮% || ୦୭ || ୨୧୮ || OD-22 |- style="background-color:#EBF6FD;" | [[File:Mayurbhanj in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ମୟୂରଭଞ୍ଜ ଜିଲ୍ଲା|ମୟୂରଭଞ୍ଜ]]''' || [[ବାରିପଦା]] || ୧୦,୪୧୮ || ୩୫,୫୨,୮୩୧ || ୬୩.୧୭% || ୨୬ || ୪୦୪ || OD-11 |- style="background-color:#EBEFFD;" | [[File:Malkangiri in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ମାଲକାନଗିରି ଜିଲ୍ଲା|ମାଲକାନଗିରି]]''' || [[ମାଲକାନଗିରି]] || ୫,୭୯୧ || ୮,୬୪,୬୦୧ || ୪୮.୫୪% || ୦୭ || ୧୧୧ || OD-30 |- style="background-color:#EFEBFD;" | [[File:Jajpur in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ଯାଜପୁର ଜିଲ୍ଲା|ଯାଜପୁର]]''' || [[ଯାଜପୁର]] || ୨,୮୮୮ || ୨୫,୭୬,୩୪୧ || ୮୦.୧୩% || ୧୦ || ୩୧୧ || OD-34 |- style="background-color:#F6EBFD;" | [[File:Rayagada in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ରାୟଗଡ଼ା ଜିଲ୍ଲା|ରାୟଗଡ଼ା]]''' || [[ରାୟଗଡ଼ା]] || ୭,୦୭୪ || ୧୩,୬୪,୭୫୫ || ୪୯.୭୬% || ୧୧ || ୧୮୦ || OD-18 |- style="background-color:#FDEBF8;" | [[File:Sambalpur in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ସମ୍ବଲପୁର ଜିଲ୍ଲା|ସମ୍ବଲପୁର]]''' || [[ସମ୍ବଲପୁର]] || ୬,୭୦୨ || ୧୪,୬୭,୯୫୦ || ୭୬.୨୨% || ୦୯ || ୧୩୮ || OD-15 |- style="background-color:#FDEBF1;" | [[File:Subarnapur in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ସୋନପୁର ଜିଲ୍ଲା|ସୁବର୍ଣ୍ଣପୁର]]''' || [[ସୁବର୍ଣ୍ଣପୁର]] || ୨,୨୮୫ || ୮,୬୦,୩୫୯ || ୭୪.୪୨% || ୦୬ || ୧୦୯ || OD-31 |- style="background-color:#fdebf2;" | [[File:Sundargarh in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ସୁନ୍ଦରଗଡ଼ ଜିଲ୍ଲା|ସୁନ୍ଦରଗଡ଼]]''' || [[ସୁନ୍ଦରଗଡ଼]] || ୯,୭୧୨ || ୨୯,୫୧,୭୪୭ || ୭୩.୩୪% || ୧୭ || ୨୬୨ || OD-14 / 16 |} == ଇତିହାସ ଓ ପୁନର୍ଗଠନ == ୧୯୩୬ ମସିହା ଅପ୍ରେଲ ୧ ତାରିଖରେ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଓଡ଼ିଶା ପ୍ରାନ୍ତ ଗଠନ ହେବାଠାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ଆଜି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରାଜ୍ୟର ପ୍ରଶାସନିକ ମାନଚିତ୍ରରେ ଅନେକ ପରିବର୍ତ୍ତନ ହୋଇଛି । ପ୍ରଶାସନିକ ବିକେନ୍ଦ୍ରୀକରଣ ଏବଂ ସାଧାରଣ ଲୋକଙ୍କ ନିକଟରେ ସରକାରୀ ସେବା ଦ୍ରୁତ ଗତିରେ ପହଞ୍ଚାଇବା ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ବିଭିନ୍ନ ସମୟରେ ଜିଲ୍ଲାଗୁଡ଼ିକର ପୁନର୍ଗଠନ କରାଯାଇଛି । === ଐତିହାସିକ ପୁନର୍ଗଠନ କ୍ରମ === ନିମ୍ନଲିଖିତ ସାରଣୀରେ ଓଡ଼ିଶାର ଜିଲ୍ଲା ଗଠନର ଐତିହାସିକ କ୍ରମବିକାଶକୁ ଦର୍ଶାଯାଇଛି: {| class="wikitable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center; font-family: sans-serif; margin-bottom: 20px;" |- style="background-color:#4A90E2; color:white; font-size: 1.1em;" ! scope="col" style="width:20%;" | ସମୟକାଳ / ମସିହା ! scope="col" style="width:20%;" | ମୋଟ ଜିଲ୍ଲା ସଂଖ୍ୟା ! scope="col" style="width:60%;" | ସବିଶେଷ ବିବରଣୀ ଓ କାରଣ |- style="background-color:#F4F9FF;" | '''୧ ଅପ୍ରେଲ ୧୯୩୬''' | '''୬ ଗୋଟି''' | ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଓଡ଼ିଶା ପ୍ରାନ୍ତ ଗଠନ ସମୟରେ କେବଳ ୬ଟି ଜିଲ୍ଲା ଥିଲା । ସେଗୁଡ଼ିକ ହେଲା: କଟକ, ପୁରୀ, ବାଲେଶ୍ୱର, ସମ୍ବଲପୁର, କୋରାପୁଟ ଏବଂ ଗଞ୍ଜାମ । |- style="background-color:#EBF3FB;" | '''୧୯୪୮ – ୧୯୪୯''' | '''୧୩ ଗୋଟି''' | ଭାରତ ସ୍ୱାଧୀନ ହେବା ପରେ ଓଡ଼ିଶା ସହିତ ଆଖପାଖର ଦେଶୀୟ ଗଡ଼ଜାତ ରାଜ୍ୟଗୁଡ଼ିକର ମିଶ୍ରଣ ଘଟିଥିଲା, ଯାହା ଫଳରେ ନୂତନ ୭ଟି ଜିଲ୍ଲା ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଥିଲା । |- style="background-color:#F4F9FF;" | '''୧୯୯୨ – ୧୯୯୩''' | '''୩୦ ଗୋଟି''' | ତତ୍କାଳୀନ ମୁଖ୍ୟମନ୍ତ୍ରୀ [[ବିଜୁ ପଟ୍ଟନାୟକ]]ଙ୍କ ସରକାର ଅମଳରେ ପୁରୁଣା ୧୩ଟି ବୃହତ୍ ଜିଲ୍ଲାକୁ ବିଭାଜନ କରି ୩୦ ଗୋଟି ଜିଲ୍ଲାରେ ପରିଣତ କରାଯାଇଥିଲା । |} === ବର୍ତ୍ତମାନର ପ୍ରଶାସନିକ ରୂପରେଖ === ଶାସନ ବ୍ୟବସ୍ଥାକୁ ସୁଚାରୁରୂପେ ପରିଚାଳନା କରିବା ପାଇଁ ରାଜ୍ୟକୁ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରଶାସନିକ ଏକକରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇଛି: {| class="wikitable" style="width:80%; border-collapse:collapse; text-align:center; font-family: sans-serif; margin: 0 auto 20px auto;" |- style="background-color:#50C878; color:white; font-size: 1.1em;" ! scope="col" | ପ୍ରଶାସନିକ ଏକକ ! scope="col" | ସର୍ବମୋଟ ସଂଖ୍ୟା |- style="background-color:#F4FFF8;" | '''ରାଜସ୍ୱ ଖଣ୍ଡ''' | ୩ |- style="background-color:#E9F9EE;" | '''ଜିଲ୍ଲା''' | ୩୦ |- style="background-color:#F4FFF8;" | '''ଉପଖଣ୍ଡ''' | ୫୮ |- style="background-color:#E9F9EE;" | '''ତହସିଲ''' | ୩୧୭ |- style="background-color:#F4FFF8;" | '''ପଞ୍ଚାୟତ ସମିତି / ବ୍ଲକ''' | ୩୧୪ |} === ଭୌଗୋଳିକ ଏବଂ ଜନସାଂଖ୍ୟିକ ବିଶେଷତ୍ୱ === ଆୟତନ ଏବଂ ଜନସଂଖ୍ୟା ଦୃଷ୍ଟିରୁ ଓଡ଼ିଶାର ଜିଲ୍ଲାଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ତାରତମ୍ୟ ନିମ୍ନରେ ପ୍ରଦତ୍ତ କରାଗଲା: {| class="wikitable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center; font-family: sans-serif;" |- style="background-color:#E67E22; color:white; font-size: 1.1em;" ! scope="col" style="width:25%;" | ବର୍ଗ ! scope="col" style="width:25%;" | ବୃହତ୍ତମ ଜିଲ୍ଲା ! scope="col" style="width:25%;" | କ୍ଷୁଦ୍ରତମ ଜିଲ୍ଲା ! scope="col" style="width:25%;" | ସୂଚନା |- style="background-color:#FFF8F0;" | '''ଭୌଗୋଳିକ ଆୟତନ ଦୃଷ୍ଟିରୁ''' | '''[[ମୟୂରଭଞ୍ଜ ଜିଲ୍ଲା|ମୟୂରଭଞ୍ଜ]]'''<br /><small>(୧୦,୪୧୮ ବର୍ଗ କି.ମି.)</small> | '''[[ଜଗତସିଂହପୁର ଜିଲ୍ଲା|ଜଗତସିଂହପୁର]]'''<br /><small>(୧,୭୫୯ ବର୍ଗ କି.ମି.)</small> | ଆୟତନ ଆଧାରରେ ରାଜ୍ୟର ଭୌଗୋଳିକ ବିସ୍ତାର । |- style="background-color:#FEF2E4;" | '''ଜନସଂଖ୍ୟା ଦୃଷ୍ଟିରୁ''' | '''[[ଗଞ୍ଜାମ ଜିଲ୍ଲା|ଗଞ୍ଜାମ]]'''<br /><small>(ସର୍ବାଧିକ ଜନବହୁଳ)</small> | '''[[ଦେବଗଡ଼ ଜିଲ୍ଲା|ଦେବଗଡ଼]]'''<br /><small>(ସର୍ବନିମ୍ନ ଜନସଂଖ୍ୟା)</small> | ୨୦୧୧ ଜନଗଣନା ତଥ୍ୟ ଉପରେ ଆଧାରିତ । |} ନିମ୍ନଲିଖିତ ସାରଣୀରେ ଓଡ଼ିଶାର ସମସ୍ତ ୩୦ଟି ଜିଲ୍ଲାର ଭୌଗୋଳିକ ଏବଂ ପ୍ରଶାସନିକ ତଥ୍ୟ ସବିଶେଷ ଭାବେ ପ୍ରଦାନ କରାଯାଇଛି: == ରାଜସ୍ୱ ଖଣ୍ଡ ଅନୁଯାୟୀ ଜିଲ୍ଲାଗୁଡ଼ିକର ତାଲିକା == [[File:Odisha districts map.svg|thumb|400x400px|ଓଡ଼ିଶାର ଜିଲ୍ଲା ମାନଚିତ୍ର । <br />{{Legend|darkblue|ଉତ୍ତରାଞ୍ଚଳ ରାଜସ୍ୱ ଖଣ୍ଡ}} {{Legend|gold|କେନ୍ଦ୍ରାଞ୍ଚଳ ରାଜସ୍ୱ ଖଣ୍ଡ}} {{Legend|maroon|ଦକ୍ଷିଣାଞ୍ଚଳ ରାଜସ୍ୱ ଖଣ୍ଡ}}]] ପ୍ରଶାସନିକ ସୁବିଧା ତଥା ଶାସନ ବ୍ୟବସ୍ଥାକୁ ସୁଦୃଢ଼ କରିବା ପାଇଁ ଓଡ଼ିଶାର ୩୦ଟି ଜିଲ୍ଲାକୁ ୩ଟି ପୃଥକ '''ରାଜସ୍ୱ ଖଣ୍ଡ''' (Revenue Divisions) ରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇଛି । ସେଗୁଡ଼ିକ ହେଲା— କେନ୍ଦ୍ରାଞ୍ଚଳ, ଉତ୍ତରାଞ୍ଚଳ ଏବଂ ଦକ୍ଷିଣାଞ୍ଚଳ ରାଜସ୍ୱ ଖଣ୍ଡ, ଯାହାର ସଦର ମହକୁମା ଯଥାକ୍ରମେ [[କଟକ]], [[ସମ୍ବଲପୁର]] ଏବଂ [[ବ୍ରହ୍ମପୁର]]ଠାରେ ଅବସ୍ଥିତ । ପ୍ରତ୍ୟେକ ରାଜସ୍ୱ ଖଣ୍ଡ ଅଧୀନରେ ୧୦ଟି ଲେଖାଏଁ ଜିଲ୍ଲା ରହିଛି । ପ୍ରତି ରାଜସ୍ୱ ଖଣ୍ଡର ମୁଖ୍ୟ ଭାବରେ ଜଣେ '''ରାଜସ୍ୱ ଖଣ୍ଡାଧିକାରୀ''' ବା ଆର.ଡି.ସି. (RDC - Revenue Divisional Commissioner) ଦାୟିତ୍ୱ ତୁଲାଇଥାନ୍ତି, ଯିଏକି [[ଭାରତୀୟ ପ୍ରଶାସନିକ ସେବା]] (IAS) ର ଜଣେ ବରିଷ୍ଠ ପଦାଧିକାରୀ ଅଟନ୍ତି । ପ୍ରଶାସନିକ ଢାଞ୍ଚାରେ ଆର.ଡି.ସି.ଙ୍କ ସ୍ଥାନ ଜିଲ୍ଲା ପ୍ରଶାସନ ଏବଂ ରାଜ୍ୟ ସଚିବାଳୟ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ସମନ୍ୱୟକାରୀ ସଂଯୋଜକ ଭାବରେ ରହିଥାଏ । ରାଜସ୍ୱ ଖଣ୍ଡ ଅନୁଯାୟୀ ଓଡ଼ିଶାର ୩୦ଟି ଜିଲ୍ଲାର ତାଲିକା ନିମ୍ନରେ ପ୍ରଦାନ କରାଗଲା: {| class="wikitable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center; font-family: sans-serif;" |- ! scope="col" style="background-color:#2980B9; color:white; font-size: 1.1em; width:33%; padding: 12px;" | ଉତ୍ତରାଞ୍ଚଳ ରାଜସ୍ୱ ଖଣ୍ଡ<br /><small>(ସଦର ମହକୁମା – ସମ୍ବଲପୁର)</small> ! scope="col" style="background-color:#F39C12; color:white; font-size: 1.1em; width:33%; padding: 12px;" | କେନ୍ଦ୍ରାଞ୍ଚଳ ରାଜସ୍ୱ ଖଣ୍ଡ<br /><small>(ସଦର ମହକୁମା – କଟକ)</small> ! scope="col" style="background-color:#C0392B; color:white; font-size: 1.1em; width:33%; padding: 12px;" | ଦକ୍ଷିଣାଞ୍ଚଳ ରାଜସ୍ୱ ଖଣ୍ଡ<br /><small>(ସଦର ମହକୁମା – ବ୍ରହ୍ମପୁର)</small> |- style="vertical-align: top; text-align:left; background-color:#FAFAFA; font-size: 1.05em;" | style="padding: 15px;" | * [[ଅନୁଗୋଳ ଜିଲ୍ଲା|ଅନୁଗୋଳ]] * [[କେନ୍ଦୁଝର ଜିଲ୍ଲା|କେନ୍ଦୁଝର]] * [[ଝାରସୁଗୁଡ଼ା ଜିଲ୍ଲା|ଝାରସୁଗୁଡ଼ା]] * [[ଢେଙ୍କାନାଳ ଜିଲ୍ଲା|ଢେଙ୍କାନାଳ]] * [[ଦେବଗଡ଼ ଜିଲ୍ଲା|ଦେବଗଡ଼]] * [[ବରଗଡ଼ ଜିଲ୍ଲା|ବରଗଡ଼]] * [[ବଲାଙ୍ଗୀର ଜିଲ୍ଲା|ବଲାଙ୍ଗୀର]] * [[ସମ୍ବଲପୁର ଜିଲ୍ଲା|ସମ୍ବଲପୁର]] * [[ସୁନ୍ଦରଗଡ଼ ଜିଲ୍ଲା|ସୁନ୍ଦରଗଡ଼]] * [[ସୋନପୁର ଜିଲ୍ଲା|ସୁବର୍ଣ୍ଣପୁର]] | style="padding: 15px;" | * [[କଟକ ଜିଲ୍ଲା|କଟକ]] * [[କେନ୍ଦ୍ରାପଡ଼ା ଜିଲ୍ଲା|କେନ୍ଦ୍ରାପଡ଼ା]] * [[ଖୋର୍ଦ୍ଧା ଜିଲ୍ଲା|ଖୋର୍ଦ୍ଧା]] * [[ଜଗତସିଂହପୁର ଜିଲ୍ଲା|ଜଗତସିଂହପୁର]] * [[ନୟାଗଡ଼ ଜିଲ୍ଲା|ନୟାଗଡ଼]] * [[ପୁରୀ ଜିଲ୍ଲା|ପୁରୀ]] * [[ବାଲେଶ୍ୱର ଜିଲ୍ଲା|ବାଲେଶ୍ୱର]] * [[ଭଦ୍ରକ ଜିଲ୍ଲା|ଭଦ୍ରକ]] * [[ମୟୂରଭଞ୍ଜ ଜିଲ୍ଲା|ମୟୂରଭଞ୍ଜ]] * [[ଯାଜପୁର ଜିଲ୍ଲା|ଯାଜପୁର]] | style="padding: 15px;" | * [[କନ୍ଧମାଳ ଜିଲ୍ଲା|କନ୍ଧମାଳ]] * [[କଳାହାଣ୍ଡି ଜିଲ୍ଲା|କଳାହାଣ୍ଡି]] * [[କୋରାପୁଟ ଜିଲ୍ଲା|କୋରାପୁଟ]] * [[ଗଜପତି ଜିଲ୍ଲା|ଗଜପତି]] * [[ଗଞ୍ଜାମ ଜିଲ୍ଲା|ଗଞ୍ଜାମ]] * [[ନବରଙ୍ଗପୁର ଜିଲ୍ଲା|ନବରଙ୍ଗପୁର]] * [[ନୂଆପଡ଼ା ଜିଲ୍ଲା|ନୂଆପଡ଼ା]] * [[ବୌଦ୍ଧ ଜିଲ୍ଲା|ବୌଦ୍ଧ]] * [[ମାଲକାନଗିରି ଜିଲ୍ଲା|ମାଲକାନଗିରି]] * [[ରାୟଗଡ଼ା ଜିଲ୍ଲା|ରାୟଗଡ଼ା]] |} == ପ୍ରଶାସନ ଓ ପରିଚାଳନା == ଜିଲ୍ଲାର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ପ୍ରଶାସନିକ ଅଧିକାରୀ ଭାବରେ ଜଣେ ଭାରତୀୟ ପ୍ରଶାସନିକ ସେବା (IAS) ଅଧିକାରୀ 'ଜିଲ୍ଲାପାଳ ତଥା ଜିଲ୍ଲା ଦଣ୍ଡାଧିକାରୀ' (Collector & District Magistrate) ରୂପେ ନିଯୁକ୍ତ ହୋଇଥାନ୍ତି । ରାଜସ୍ୱ ଆଦାୟ ଏବଂ ଜିଲ୍ଲାର ସାମଗ୍ରିକ ବିକାଶ ଓ ପରିଚାଳନା ତାଙ୍କର ପ୍ରାଥମିକ ଦାୟିତ୍ୱ । ସେହିପରି ଜିଲ୍ଲାରେ ଆଇନଶୃଙ୍ଖଳା ରକ୍ଷା କରିବା ନିମନ୍ତେ ଭାରତୀୟ ପୋଲିସ ସେବା (IPS) ର ଜଣେ ଅଧିକାରୀ 'ଆରକ୍ଷୀ ଅଧୀକ୍ଷକ' (SP) ଭାବରେ ଦାୟିତ୍ୱ ତୁଲାଇଥାନ୍ତି । ଓଡ଼ିଶାର ୩୦ଟି ଜିଲ୍ଲାକୁ ଶାସନଗତ ସୁବିଧା ପାଇଁ '''୫୮ ଗୋଟି ଉପଖଣ୍ଡ''' (Sub-divisions) ରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇଛି । ପ୍ରତ୍ୟେକ ଉପଖଣ୍ଡର ଦାୟିତ୍ୱ 'ଉପଜିଲ୍ଲାପାଳ' (Sub-Collector & Sub-Divisional Magistrate) ଙ୍କ ହାତରେ ନ୍ୟସ୍ତ ଥାଏ । ଏହି ଉପଖଣ୍ଡଗୁଡ଼ିକ ପୁଣି ବ୍ଲକ (ପଞ୍ଚାୟତ ସମିତି) ଏବଂ ପୌରାଞ୍ଚଳ (ULBs - ମହାନଗର ନିଗମ, ପୌରପାଳିକା ଏବଂ ଏନ.ଏ.ସି) ରେ ବିଭକ୍ତ ହୋଇଥାଏ । ନିମ୍ନଲିଖିତ ସାରଣୀରେ ଓଡ଼ିଶାର ସମସ୍ତ ୩୦ଟି ଜିଲ୍ଲାର ଉପଖଣ୍ଡ, ପୌରାଞ୍ଚଳ ଏବଂ ବ୍ଲକଗୁଡ଼ିକର ସବିଶେଷ ନାମାବଳୀ ପ୍ରଦାନ କରାଯାଇଛି: {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:left; font-family: sans-serif;" |- style="background-color:#2C3E50; color:white; font-size: 1.05em; text-align:center;" ! scope="col" style="width:15%;" | ଜିଲ୍ଲା ! scope="col" style="width:20%;" | ଉପଖଣ୍ଡ (Sub-divisions) ! scope="col" style="width:30%;" | ପୌରାଞ୍ଚଳ (ULBs) ! scope="col" style="width:35%;" | ବ୍ଲକ ସମୂହ (Blocks) |- style="background-color:#FDEEED;" | '''[[ଅନୁଗୋଳ ଜିଲ୍ଲା|ଅନୁଗୋଳ]]''' | • ଅନୁଗୋଳ<br />• ଆଠମଲ୍ଲିକ<br />• ପାଲଲହଡ଼ା<br />• ତାଳଚେର | ଅନୁଗୋଳ (ପୌ), ତାଳଚେର (ପୌ), ଆଠମଲ୍ଲିକ (ଏନଏସି) | ଅନୁଗୋଳ, ଆଠମଲ୍ଲିକ, ଛେଣ୍ଡିପଦା, କିଶୋରନଗର, ପାଲଲହଡ଼ା, ବନ୍ତଳା, କଣିହାଁ, ତାଳଚେର (ମୋଟ ୮) |- style="background-color:#FDF4ED;" | '''[[କଟକ ଜିଲ୍ଲା|କଟକ]]''' | • ଆଠଗଡ଼<br />• ବାଙ୍କୀ<br />• କଟକ | କଟକ (ମ.ନି), ଚୌଦ୍ୱାର (ପୌ), ବାଙ୍କୀ (ଏନଏସି), ଆଠଗଡ଼ (ଏନଏସି) | ଆଠଗଡ଼, ବାଙ୍କୀ, ବାଙ୍କୀ-ଡମପଡ଼ା, ବାରଙ୍ଗ, କଟକ ସଦର, କଣ୍ଟାପଡ଼ା, ମାହାଙ୍ଗା, ନିଶ୍ଚିନ୍ତକୋଇଲି, ନରସିଂହପୁର, ନିଆଳି, ସାଲେପୁର, ଟାଙ୍ଗୀ-ଚୌଦ୍ୱାର, ତିଗିରିଆ, ବଡ଼ମ୍ବା (ମୋଟ ୧୪) |- style="background-color:#FDF8ED;" | '''[[କଳାହାଣ୍ଡି ଜିଲ୍ଲା|କଳାହାଣ୍ଡି]]''' | • ଭବାନିପାଟଣା<br />• ଧର୍ମଗଡ଼ | ଭବାନିପାଟଣା (ପୌ), କେସିଙ୍ଗା (ଏନଏସି), ଧର୍ମଗଡ଼ (ଏନଏସି), ଜୁନାଗଡ଼ (ଏନଏସି) | ଭବାନିପାଟଣା, ଧର୍ମଗଡ଼, ଗୋଲାମୁଣ୍ଡା, ଜୁନାଗଡ଼, କଲମପୁର, କର୍ଲାମୁଣ୍ଡା, କୋକସରା, ଲାଞ୍ଜିଗଡ଼, କେସିଙ୍ଗା, ମଦନପୁର-ରାମପୁର, ନର୍ଲା, ଥୁଆମୂଳ ରାମପୁର, ଜୟପାଟଣା (ମୋଟ ୧୩) |- style="background-color:#FBFDED;" | '''[[କନ୍ଧମାଳ ଜିଲ୍ଲା|କନ୍ଧମାଳ]]''' | • ବାଲିଗୁଡ଼ା<br />• ଫୁଲବାଣୀ | ଫୁଲବାଣୀ (ପୌ), ଜି. ଉଦୟଗିରି (ଏନଏସି), ବାଲିଗୁଡ଼ା (ଏନଏସି) | ଫୁଲବାଣୀ, ବାଲିଗୁଡ଼ା, ଚକାପାଦ, ଦାରିଙ୍ଗବାଡ଼ି, ଜି. ଉଦୟଗିରି, ଖଜୁରିପଡ଼ା, କୋଟଗଡ଼, କେ. ନୂଆଗାଁ, ଫିରିଙ୍ଗିଆ, ରାଇକିଆ, ଟିକାବାଲି, ତୁମୁଡ଼ିବନ୍ଧ (ମୋଟ ୧୨) |- style="background-color:#F4FDED;" | '''[[କେନ୍ଦୁଝର ଜିଲ୍ଲା|କେନ୍ଦୁଝର]]''' | • ଆନନ୍ଦପୁର<br />• ଚମ୍ପୁଆ<br />• କେନ୍ଦୁଝର | କେନ୍ଦୁଝରଗଡ଼ (ପୌ), ଯୋଡ଼ା (ପୌ), ଆନନ୍ଦପୁର (ପୌ), ବଡ଼ବିଲ (ପୌ), ଚମ୍ପୁଆ (ଏନଏସି) | କେନ୍ଦୁଝର ସଦର, ଆନନ୍ଦପୁର, ବାଂଶପାଳ, ଚମ୍ପୁଆ, ଘସିପୁରା, ଘଟଗାଁ, ହାଟଡିହି, ଝୁମ୍ପୁରା, ଯୋଡ଼ା, ପାଟଣା, ସାହାରପଡ଼ା, ତେଲକୋଇ, ହରିଚନ୍ଦନପୁର (ମୋଟ ୧୩) |- style="background-color:#EEFDED;" | '''[[କେନ୍ଦ୍ରାପଡ଼ା ଜିଲ୍ଲା|କେନ୍ଦ୍ରାପଡ଼ା]]''' | • କେନ୍ଦ୍ରାପଡ଼ା | କେନ୍ଦ୍ରାପଡ଼ା (ପୌ), ପଟ୍ଟାମୁଣ୍ଡାଇ (ପୌ) | ଆଳି, ଡେରାବିଶ, ଗରଦପୁର, କେନ୍ଦ୍ରାପଡ଼ା, ମହାକାଳପଡ଼ା, ମାର୍ଶାଘାଇ, ପଟ୍ଟାମୁଣ୍ଡାଇ, ରାଜକନିକା, ରାଜନଗର (ମୋଟ ୯) |- style="background-color:#EEFDF4;" | '''[[କୋରାପୁଟ ଜିଲ୍ଲା|କୋରାପୁଟ]]''' | • ଜୟପୁର<br />• କୋରାପୁଟ | ଜୟପୁର (ପୌ), କୋରାପୁଟ (ପୌ), ସୁନାବେଡ଼ା (ପୌ), କୋଟପାଡ଼ (ଏନଏସି) | କୋରାପୁଟ, ବନ୍ଧୁଗାଁ, ଭୈରବସିଂହପୁର, ବୋରିଗୁମ୍ମା, ଦଶମନ୍ତପୁର, ଜୟପୁର, କୋଟପାଡ଼, କୁନ୍ଦ୍ରା, ଲମତାପୁଟ, ଲକ୍ଷ୍ମୀପୁର, ନନ୍ଦପୁର, ନାରାୟଣପାଟଣା, ପଟ୍ଟାଙ୍ଗି, ସେମିଳିଗୁଡ଼ା (ମୋଟ ୧୪) |- style="background-color:#EEFDF9;" | '''[[ଖୋର୍ଦ୍ଧା ଜିଲ୍ଲା|ଖୋର୍ଦ୍ଧା]]''' | • ଭୁବନେଶ୍ୱର<br />• ଖୋର୍ଦ୍ଧା | ଭୁବନେଶ୍ୱର (ମ.ନି), ଖୋର୍ଦ୍ଧା (ପୌ), ଜଟଣୀ (ପୌ), ବାଣପୁର (ଏନଏସି), ବାଲୁଗାଁ (ଏନଏସି) | ଭୁବନେଶ୍ୱର, ବାଲିଅନ୍ତା, ବାଲିପାଟଣା, ଜଟଣୀ, ଖୋର୍ଦ୍ଧା ସଦର, ବାଣପୁର, ବେଗୁନିଆ, ବୋଲଗଡ଼, ଚିଲିକା, ଟାଙ୍ଗୀ (ମୋଟ ୧୦) |- style="background-color:#EEFAFD;" | '''[[ଗଜପତି ଜିଲ୍ଲା|ଗଜପତି]]''' | • ପାରଳାଖେମୁଣ୍ଡି | ପାରଳାଖେମୁଣ୍ଡି (ପୌ), କାଶୀନଗର (ଏନଏସି) | ଗୋଷାଣୀ, ଗୁମ୍ମା, କାଶୀନଗର, ମୋହନା, ନୂଆଗଡ଼, ଆର. ଉଦୟଗିରି, ରାୟଗଡ଼ (ମୋଟ ୭) |- style="background-color:#EEF4FD;" | '''[[ଗଞ୍ଜାମ ଜିଲ୍ଲା|ଗଞ୍ଜାମ]]''' | • ବ୍ରହ୍ମପୁର<br />• ଭଞ୍ଜନଗର<br />• ଛତ୍ରପୁର | ବ୍ରହ୍ମପୁର (ମ.ନି), ହିଞ୍ଜିଳିକାଟୁ (ପୌ), ଛତ୍ରପୁର (ଏନଏସି), ଭଞ୍ଜନଗର (ଏନଏସି), ଆସିକା, ଗୋପାଳପୁର ଇତ୍ୟାଦି ୧୮ଟି ଏନଏସି | ଛତ୍ରପୁର, ଗଞ୍ଜାମ, ଖଲ୍ଲିକୋଟ, ପୁରୁଷୋତ୍ତମପୁର, ପୋଲସରା, ହିଞ୍ଜିଳିକାଟୁ, ଆସିକା, ବେଲଗୁଣ୍ଠା, ଭଞ୍ଜନଗର, ବୁଗୁଡ଼ା, ଜଗନ୍ନାଥପ୍ରସାଦ, ସୋରଡ଼ା ଇତ୍ୟାଦି (ମୋଟ ୨୨) |- style="background-color:#EEEEFD;" | '''[[ଜଗତସିଂହପୁର ଜିଲ୍ଲା|ଜଗତସିଂହପୁର]]''' | • ଜଗତସିଂହପୁର | ଜଗତସିଂହପୁର (ପୌ), ପାରାଦୀପ (ପୌ) | ବାଲିକୁଦା, ବିରିଡ଼ି, ଏରସମା, ଜଗତସିଂହପୁର, କୁଜଙ୍ଗ, ନାଉଗାଁ, ରଘୁନାଥପୁର, ତିର୍ତ୍ତୋଲ (ମୋଟ ୮) |- style="background-color:#F4EEFD;" | '''[[ଝାରସୁଗୁଡ଼ା ଜିଲ୍ଲା|ଝାରସୁଗୁଡ଼ା]]''' | • ଝାରସୁଗୁଡ଼ା | ଝାରସୁଗୁଡ଼ା (ପୌ), ବ୍ରଜରାଜନଗର (ପୌ), ବେଲପାହାଡ଼ (ପୌ) | ଝାରସୁଗୁଡ଼ା, କିର୍ମିରା, କୋଲାବିରା, ଲଇକେରା, ଲଖନପୁର (ମୋଟ ୫) |- style="background-color:#F9EEFD;" | '''[[ଢେଙ୍କାନାଳ ଜିଲ୍ଲା|ଢେଙ୍କାନାଳ]]''' | • ଢେଙ୍କାନାଳ<br />• ହିନ୍ଦୋଳ<br />• କାମାକ୍ଷାନଗର | ଢେଙ୍କାନାଳ (ପୌ), କାମାକ୍ଷାନଗର (ଏନଏସି), ହିନ୍ଦୋଳ (ଏନଏସି), ଭୁବନ (ଏନଏସି) | ଢେଙ୍କାନାଳ ସଦର, ଗଁଦିଆ, ଓଡ଼ାପଡ଼ା, ହିନ୍ଦୋଳ, କାମାକ୍ଷାନଗର, ଭୁବନ, ପରଜଙ୍ଗ, କଙ୍କଡ଼ାହାଡ଼ (ମୋଟ ୮) |- style="background-color:#FDEEF8;" | '''[[ଦେବଗଡ଼ ଜିଲ୍ଲା|ଦେବଗଡ଼]]''' | • ଦେବଗଡ଼ | ଦେବଗଡ଼ (ପୌ) | ବାରକୋଟ, ରିଆମାଳ, ତିଳେଇବଣି (ମୋଟ ୩) |- style="background-color:#FDEEF3;" | '''[[ନବରଙ୍ଗପୁର ଜିଲ୍ଲା|ନବରଙ୍ଗପୁର]]''' | • ନବରଙ୍ଗପୁର | ନବରଙ୍ଗପୁର (ପୌ), ଉମରକୋଟ (ପୌ) | ଚନ୍ଦାହାଣ୍ଡି, ଡାବୁଗାଁ, ଝରିଗାଁ, କୋଷାଗୁମୁଡ଼ା, ନବରଙ୍ଗପୁର, ନନ୍ଦାହାଣ୍ଡି, ପାପଡ଼ାହାଣ୍ଡି, ରାଇଘର, ତେନ୍ତୁଳିଖୁଣ୍ଟି, ଉମରକୋଟ (ମୋଟ ୧୦) |- style="background-color:#FDF0ED;" | '''[[ନୟାଗଡ଼ ଜିଲ୍ଲା|ନୟାଗଡ଼]]''' | • ନୟାଗଡ଼ | ନୟାଗଡ଼ (ପୌ), ଖଣ୍ଡପଡ଼ା (ଏନଏସି), ଦଶପଲ୍ଲା (ଏନଏସି), ରଣପୁର (ଏନଏସି) | ଭାପୁର, ଦଶପଲ୍ଲା, ଗଣିଆ, ଖଣ୍ଡପଡ଼ା, ନୟାଗଡ଼ ସଦର, ନୂଆଗାଁ, ଓଡ଼ଗାଁ, ରଣପୁର (ମୋଟ ୮) |- style="background-color:#FDF3EC;" | '''[[ନୂଆପଡ଼ା ଜିଲ୍ଲା|ନୂଆପଡ଼ା]]''' | • ନୂଆପଡ଼ା | ଖରିଆର ରୋଡ୍ (ଏନଏସି), ଖରିଆର (ଏନଏସି), ନୂଆପଡ଼ା (ଏନଏସି) | ବୋଡ଼େନ, ଖରିଆର, କୋମନା, ନୂଆପଡ଼ା, ସିନାପାଲି (ମୋଟ ୫) |- style="background-color:#FDF7EB;" | '''[[ପୁରୀ ଜିଲ୍ଲା|ପୁରୀ]]''' | • ପୁରୀ | ପୁରୀ (ପୌ), କୋଣାର୍କ (ଏନଏସି), ନିମାପଡ଼ା (ଏନଏସି), ପିପିଲି (ଏନଏସି) | ଅସ୍ତରଙ୍ଗ, ବ୍ରହ୍ମଗିରି, ଡେଲାଙ୍ଗ, ଗୋପ, କାକଟପୁର, କଣାସ, କୃଷ୍ଣପ୍ରସାଦ, ନିମାପଡ଼ା, ପିପିଲି, ପୁରୀ ସଦର, ସତ୍ୟବାଦୀ (ମୋଟ ୧୧) |- style="background-color:#FAFDEB;" | '''[[ବରଗଡ଼ ଜିଲ୍ଲା|ବରଗଡ଼]]''' | • ବରଗଡ଼<br />• ପଦ୍ମପୁର | ବରଗଡ଼ (ପୌ), ବରପାଲି (ଏନଏସି), ପଦ୍ମପୁର (ଏନଏସି), ଅତାବିରା (ଏନଏସି), ବିଜେପୁର (ଏନଏସି) | ଅମ୍ବାଭୋନା, ଅତାବିରା, ବରଗଡ଼, ବରପାଲି, ଭଟଲି, ଭେଡେନ, ବିଜେପୁର, ଗାଇସିଲାଟ, ଝାରବନ୍ଧ, ପାଇକମାଳ, ପଦ୍ମପୁର, ସୋହେଲା (ମୋଟ ୧୨) |- style="background-color:#F1FDEB;" | '''[[ବଲାଙ୍ଗୀର ଜିଲ୍ଲା|ବଲାଙ୍ଗୀର]]''' | • ବଲାଙ୍ଗୀର<br />• ପାଟଣାଗଡ଼<br />• ଟିଟିଲାଗଡ଼ | ବଲାଙ୍ଗୀର (ପୌ), ଟିଟିଲାଗଡ଼ (ପୌ), ପାଟଣାଗଡ଼ (ଏନଏସି), କଣ୍ଟାବାଞ୍ଜି (ଏନଏସି) | ଆଗଲପୁର, ବଲାଙ୍ଗୀର, ଦେଓଗାଁ, ପୁଇଁତଳା, ଲୋଇସିଂହା, ଖପ୍ରାଖୋଲ, ବେଲପଡ଼ା, ପାଟଣାଗଡ଼, ଗୁଡଭେଲା, ସଇଁତଳା, ଟିଟିଲାଗଡ଼, ବଙ୍ଗୋମୁଣ୍ଡା, ମୁରିବାହାଲ, ତୁରେକେଲା (ମୋଟ ୧୪) |- style="background-color:#EBFDEE;" | '''[[ବାଲେଶ୍ୱର ଜିଲ୍ଲା|ବାଲେଶ୍ୱର]]''' | • ବାଲେଶ୍ୱର<br />• ନୀଳଗିରି | ବାଲେଶ୍ୱର (ପୌ), ସୋର (ପୌ), ଜଳେଶ୍ୱର (ପୌ), ନୀଳଗିରି (ଏନଏସି) | ବାହାନଗା, ବାଲେଶ୍ୱର ସଦର, ବାଲିଆପାଳ, ବସ୍ତା, ଭୋଗରାଇ, ଜଳେଶ୍ୱର, ଖଇରା, ନୀଳଗିରି, ଔପଦା, ରେମୁଣା, ସିମୁଳିଆ, ସୋର (ମୋଟ ୧୨) |- style="background-color:#EBFDF5;" | '''[[ବୌଦ୍ଧ ଜିଲ୍ଲା|ବୌଦ୍ଧ]]''' | • ବୌଦ୍ଧ | ବୌଦ୍ଧଗଡ଼ (ଏନଏସି) | ବୌଦ୍ଧ, ହରଭଙ୍ଗା, କଣ୍ଟାମାଳ (ମୋଟ ୩) |- style="background-color:#EBFDFB;" | '''[[ଭଦ୍ରକ ଜିଲ୍ଲା|ଭଦ୍ରକ]]''' | • ଭଦ୍ରକ | ଭଦ୍ରକ (ପୌ), ବାସୁଦେବପୁର (ପୌ), ଚାନ୍ଦବାଲି (ଏନଏସି), ଧାମନଗର (ଏନଏସି) | ଭଦ୍ରକ, ବାସୁଦେବପୁର, ବନ୍ତ, ଭଣ୍ଡାରିପୋଖରୀ, ଚାନ୍ଦବାଲି, ଧାମନଗର, ତିହିଡ଼ି (ମୋଟ ୭) |- style="background-color:#EBF6FD;" | '''[[ମୟୂରଭଞ୍ଜ ଜିଲ୍ଲା|ମୟୂରଭଞ୍ଜ]]''' | • ବାମନଘାଟୀ (ରାଇରଙ୍ଗପୁର)<br />• ବାରିପଦା<br />• କପ୍ତିପଦା (ଉଦଳା)<br />• ପଞ୍ଚପୀଢ଼ (କରଞ୍ଜିଆ) | ବାରିପଦା (ପୌ), ରାଇରଙ୍ଗପୁର (ପୌ), ଉଦଳା (ଏନଏସି), କରଞ୍ଜିଆ (ଏନଏସି) | ବାରିପଦା, ଶ୍ୟାମାଖୁଣ୍ଟା, ବଡ଼ସାହି, ବେତନଟୀ, ମୋରଡ଼ା, ରାସଗୋବିନ୍ଦପୁର, ସୁଳିଆପଦା ଇତ୍ୟାଦି (ମୋଟ ୨୬) |- style="background-color:#EBEFFD;" | '''[[ମାଲକାନଗିରି ଜିଲ୍ଲା|ମାଲକାନଗିରି]]''' | • ମାଲକାନଗିରି | ମାଲକାନଗିରି (ପୌ), ବାଲିମେଳା (ଏନଏସି) | ମାଲକାନଗିରି, କାଲିମେଳା, ଖଇରପୁଟ, କୋରୁକୁଣ୍ଡା, କୁଡୁମୁଲୁଗୁମ୍ମା, ମାଥିଲି, ପଡ଼ିଆ (ମୋଟ ୭) |- style="background-color:#EFEBFD;" | '''[[ଯାଜପୁର ଜିଲ୍ଲା|ଯାଜପୁର]]''' | • ଯାଜପୁର | ଯାଜପୁର (ପୌ), ବ୍ୟାସନଗର (ପୌ) | ବଡ଼ଚଣା, ବରୀ, ବିଞ୍ଝାରପୁର, ଦାନଗଦି, ଦଶରଥପୁର, ଧର୍ମଶାଳା, ଯାଜପୁର ସଦର, କୋରାଇ, ରସୁଲପୁର, ସୁକିନ୍ଦା (ମୋଟ ୧୦) |- style="background-color:#F6EBFD;" | '''[[ରାୟଗଡ଼ା ଜିଲ୍ଲା|ରାୟଗଡ଼ା]]''' | • ଗୁଣୁପୁର<br />• ରାୟଗଡ଼ା | ରାୟଗଡ଼ା (ପୌ), ଗୁଣୁପୁର (ପୌ), ଗୁଡାରି (ଏନଏସି) | ରାୟଗଡ଼ା, କଲ୍ୟାଣସିଂହପୁର, କାଶୀପୁର, କୋଲନରା, ବିଷମକଟକ, ମୁନିଗୁଡ଼ା, ଚନ୍ଦ୍ରପୁର, ଗୁଡାରି, ଗୁଣୁପୁର, ପଦ୍ମପୁର, ରାମନାଗୁଡ଼ା (ମୋଟ ୧୧) |- style="background-color:#FDEBF8;" | '''[[ସମ୍ବଲପୁର ଜିଲ୍ଲା|ସମ୍ବଲପୁର]]''' | • କୁଚିଣ୍ଡା<br />• ରେଢ଼ାଖୋଲ<br />• ସମ୍ବଲପୁର | ସମ୍ବଲପୁର (ମ.ନି), କୁଚିଣ୍ଡା (ଏନଏସି), ରେଢ଼ାଖୋଲ (ଏନଏସି) | ଧନକଉଡ଼ା, ଯୁଜୁମୁରା, ମାନେଶ୍ୱର, ରେଙ୍ଗାଲି, ବାମରା, ଜମନକିରା, କୁଚିଣ୍ଡା, ନାକଟିଦେଉଳ, ରେଢ଼ାଖୋଲ (ମୋଟ ୯) |- style="background-color:#FDEBF1;" | '''[[ସୋନପୁର ଜିଲ୍ଲା|ସୁବର୍ଣ୍ଣପୁର]]''' | • ବୀରମହାରାଜପୁର<br />• ସୁବର୍ଣ୍ଣପୁର | ସୋନପୁର (ପୌ), ତରଭା (ଏନଏସି), ବିନିକା (ଏନଏସି) | ସୋନପୁର, ଡୁଙ୍ଗୁରିପାଲି, ତରଭା, ବିନିକା, ବୀରମହାରାଜପୁର, ଉଲୁଣ୍ଡା (ମୋଟ ୬) |- style="background-color:#F5F5F5;" | '''[[ସୁନ୍ଦରଗଡ଼ ଜିଲ୍ଲା|ସୁନ୍ଦରଗଡ଼]]''' | • ବଣାଇ<br />• ପାନପୋଷ<br />• ସୁନ୍ଦରଗଡ଼ | ରାଉରକେଲା (ମ.ନି), ସୁନ୍ଦରଗଡ଼ (ପୌ), ବୀରମିତ୍ରପୁର (ପୌ), ରାଜଗାଙ୍ଗପୁର (ପୌ) | ସୁନ୍ଦରଗଡ଼, ଟାଙ୍ଗରପାଲି, ହେମଗିରି, ଲେଫ୍ରିପଡ଼ା, ବଡ଼ଗାଁ, ସବଡେଗା, ବାଲିଶଙ୍କରା, କୁଆରମୁଣ୍ଡା, ନୂଆଗାଁ, ବିଶ୍ରା, ଲାଠିକଟା, ରାଜଗାଙ୍ଗପୁର, କୁତ୍ରା, ବଣାଇଗଡ଼, ଲହୁଣୀପଡ଼ା, ଗୁରୁଣ୍ଡିଆ, କୋଇଡ଼ା (ମୋଟ ୧୭) |} <small>*ସଙ୍କେତ: ମ.ନି = ମହାନଗର ନିଗମ (Municipal Corporation), ପୌ = ପୌରପାଳିକା / ମ୍ୟୁନିସିପାଲିଟି, ଏନଏସି = ବିଜ୍ଞାପିତ ଅଞ୍ଚଳ ପରିଷଦ (NAC)</small> Legend used in odia word == ପ୍ରସ୍ତାବିତ ଜିଲ୍ଲା ସମୂହ == ଓଡ଼ିଶାରେ ପ୍ରଶାସନିକ ବିକେନ୍ଦ୍ରୀକରଣ ଏବଂ ସ୍ଥାନୀୟ ବିକାଶକୁ ତ୍ୱରାନ୍ୱିତ କରିବା ପାଇଁ ବିଭିନ୍ନ ସମୟରେ ନୂତନ ଜିଲ୍ଲା ଗଠନ ନିମନ୍ତେ ଦାବି ହୋଇଆସୁଛି। ୨୦୨୬ ମସିହା ସୁଦ୍ଧା ମିଳିଥିବା ସରକାରୀ ସୂଚନା ଅନୁଯାୟୀ, ରାଜ୍ୟ ସରକାରଙ୍କ ନିକଟରେ ଅତିକମରେ ୩୧ ଗୋଟି ନୂତନ ଜିଲ୍ଲା ଏବଂ ୬୬ ଗୋଟି ନୂତନ ଉପଖଣ୍ଡ ଗଠନ ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତାବ ଆଗତ ହୋଇଛି। ଏହି ଦାବିଗୁଡ଼ିକ ମୁଖ୍ୟତଃ ଭୌଗୋଳିକ ଦୂରତା ଏବଂ ଜନସଂଖ୍ୟାକୁ ଆଧାର କରି କରାଯାଇଛି। ନିମ୍ନଲିଖିତ ସାରଣୀରେ ଓଡ଼ିଶାର ବିଭିନ୍ନ ଅଞ୍ଚଳରୁ ହେଉଥିବା ପ୍ରସ୍ତାବିତ ଜିଲ୍ଲା ଦାବି, ସେଗୁଡ଼ିକର ସମ୍ଭାବ୍ୟ ଉପଖଣ୍ଡ, ବ୍ଲକ ଏବଂ ପୌରାଞ୍ଚଳଗୁଡ଼ିକର ସୂଚୀ ପ୍ରଦାନ କରାଯାଇଛି: {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:left; font-family: sans-serif;" |+ ଓଡ଼ିଶାର ପ୍ରସ୍ତାବିତ/ଦାବି ହେଉଥିବା ଜିଲ୍ଲା ସମୂହର ସୂଚୀ (୨୦୨୬ ସୁଦ୍ଧା) !scope="col"| ବର୍ତ୍ତମାନର ଜିଲ୍ଲା !!scope="col"| ସଂଖ୍ୟା !!scope="col"| ପ୍ରସ୍ତାବିତ ନୂତନ ଜିଲ୍ଲା !!scope="col"| ସମ୍ଭାବ୍ୟ ଉପଖଣ୍ଡ/ସଦର ମହକୁମା !!scope="col"| ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ ବ୍ଲକ ଓ ପୌରାଞ୍ଚଳ (ULBs) |- | [[ମୟୂରଭଞ୍ଜ ଜିଲ୍ଲା|ମୟୂରଭଞ୍ଜ]] || ୪ || '''[[ରାଇରଙ୍ଗପୁର]]''', '''ପଶ୍ଚିମ ମୟୂରଭଞ୍ଜ''', '''[[କରଞ୍ଜିଆ]]''' (ପଞ୍ଚପୀଢ଼), '''ଖିଚିଂ''' || ରାଇରଙ୍ଗପୁର, କରଞ୍ଜିଆ || ରାଇରଙ୍ଗପୁର (ପୌ), କରଞ୍ଜିଆ (ଏନଏସି); ବ୍ଲକ: ବହଳଦା, ବାମନଘାଟୀ, ବିଶୋଇ, କୁସୁମୀ, ଯଶୀପୁର, ଶୁକ୍ରୁଳି ଇତ୍ୟାଦି |- | [[ବାଲେଶ୍ୱର ଜିଲ୍ଲା|ବାଲେଶ୍ୱର]] || ୩ || '''[[ନୀଳଗିରି]]''', '''[[ଜଳେଶ୍ୱର]]''', '''ସୋର''' || ନୀଳଗିରି, ଜଳେଶ୍ୱର, ସୋର || ଜଳେଶ୍ୱର (ପୌ), ସୋର (ପୌ), ନୀଳଗିରି (ଏନଏସି); ବ୍ଲକ: ବାଲିଆପାଳ, ଭୋଗରାଇ, ସିମୁଳିଆ, ବାହାନଗା |- | [[ସୁନ୍ଦରଗଡ଼ ଜିଲ୍ଲା|ସୁନ୍ଦରଗଡ଼]] || ୨ || '''[[ରାଉରକେଲା]]''' (ବେଦବ୍ୟାସ ଜିଲ୍ଲା), '''ବଣାଇ''' || ରାଉରକେଲା, ବଣାଇଗଡ଼ || ରାଉରକେଲା (ମ.ନି), ରାଜଗାଙ୍ଗପୁର (ପୌ); ବ୍ଲକ: ବିଶ୍ରା, ଲହୁଣୀପଡ଼ା, ଗୁରୁଣ୍ଡିଆ, କୋଇଡ଼ା, କୁଆରମୁଣ୍ଡା |- | [[କେନ୍ଦୁଝର ଜିଲ୍ଲା|କେନ୍ଦୁଝର]] || ୧ || '''[[ଆନନ୍ଦପୁର]]''' || ଆନନ୍ଦପୁର || ଆନନ୍ଦପୁର (ପୌ); ବ୍ଲକ: ଘସିପୁରା, ହାଟଡିହି, ଆନନ୍ଦପୁର |- | [[ବରଗଡ଼ ଜିଲ୍ଲା|ବରଗଡ଼]] || ୧ || '''[[ପଦ୍ମପୁର]]''' || ପଦ୍ମପୁର || ପଦ୍ମପୁର (ଏନଏସି); ବ୍ଲକ: ପାଇକମାଳ, ଝାରବନ୍ଧ, ଗାଇସିଲାଟ, ବିଜେପୁର, ସୋହେଲା |- | [[ସମ୍ବଲପୁର ଜିଲ୍ଲା|ସମ୍ବଲପୁର]] || ୧ || '''କୁଚିଣ୍ଡା''' || କୁଚିଣ୍ଡା || କୁଚିଣ୍ଡା (ଏନଏସି); ବ୍ଲକ: ବାମରା, ଜମନକିରା, କୁଚିଣ୍ଡା |- | [[ଅନୁଗୋଳ ଜିଲ୍ଲା|ଅନୁଗୋଳ]] || ୩ || '''[[ତାଳଚେର]]''', '''ପାଲଲହଡ଼ା''', '''ଆଠମଲ୍ଲିକ''' || ତାଳଚେର, ପାଲଲହଡ଼ା, ଆଠମଲ୍ଲିକ || ତାଳଚେର (ପୌ), ଆଠମଲ୍ଲିକ (ଏନଏସି); ବ୍ଲକ: କଣିହାଁ, କିଶୋରନଗର, ପାଲଲହଡ଼ା |- | [[ବଲାଙ୍ଗୀର ଜିଲ୍ଲା|ବଲାଙ୍ଗୀର]] || ୩ || '''[[ଟିଟିଲାଗଡ଼]]''', '''[[କଣ୍ଟାବାଞ୍ଜି]]''', '''ପାଟଣାଗଡ଼''' || ଟିଟିଲାଗଡ଼, ପାଟଣାଗଡ଼ || ଟିଟିଲାଗଡ଼ (ପୌ), କଣ୍ଟାବାଞ୍ଜି (ଏନଏସି), ପାଟଣାଗଡ଼ (ଏନଏସି); ବ୍ଲକ: ତୁରେକେଲା, ବଙ୍ଗୋମୁଣ୍ଡା, ମୁରିବାହାଲ, ବେଲପଡ଼ା |- | [[କଟକ ଜିଲ୍ଲା|କଟକ]] || ୨ || '''ଆଠଗଡ଼''', '''ଚଣ୍ଡୀଖୋଲ''' (ଯାଜପୁର ସହ ମିଳିତ) || ଆଠଗଡ଼ || ଆଠଗଡ଼ (ଏନଏସି); ବ୍ଲକ: ତିଗିରିଆ, ବଡ଼ମ୍ବା, ନରସିଂହପୁର |- | [[ଖୋର୍ଦ୍ଧା ଜିଲ୍ଲା|ଖୋର୍ଦ୍ଧା]] || ୧ || '''[[ଭୁବନେଶ୍ୱର]]''' || ଭୁବନେଶ୍ୱର || ଭୁବନେଶ୍ୱର (ମ.ନି); ବ୍ଲକ: ଭୁବନେଶ୍ୱର, ବାଲିଅନ୍ତା, ବାଲିପାଟଣା |- | [[କଳାହାଣ୍ଡି ଜିଲ୍ଲା|କଳାହାଣ୍ଡି]] || ୧ || '''[[ଧର୍ମଗଡ଼]]''' || ଧର୍ମଗଡ଼ || ଧର୍ମଗଡ଼ (ଏନଏସି), ଜୁନାଗଡ଼ (ଏନଏସି); ବ୍ଲକ: କୋକସରା, କଲମପୁର, ଜୟପାଟଣା, ଗୋଲାମୁଣ୍ଡା |- | [[କନ୍ଧମାଳ ଜିଲ୍ଲା|କନ୍ଧମାଳ]] || ୧ || '''ବାଲିଗୁଡ଼ା''' || ବାଲିଗୁଡ଼ା || ବାଲିଗୁଡ଼ା (ଏନଏସି); ବ୍ଲକ: ଦାରିଙ୍ଗବାଡ଼ି, କୋଟଗଡ଼, ତୁମୁଡ଼ିବନ୍ଧ, କେ. ନୂଆଗାଁ |- | [[ଗଞ୍ଜାମ ଜିଲ୍ଲା|ଗଞ୍ଜାମ]] || ୫ || '''ଘୁମୁସର''' (ଭଞ୍ଜନଗର), '''ଋଷିକୂଲ୍ୟା''' ([[ଆସିକା]]), '''[[ବ୍ରହ୍ମପୁର]]''', '''ଭଞ୍ଜନଗର''', '''କବିସୂର୍ଯ୍ୟନଗର''' || ଭଞ୍ଜନଗର, ବ୍ରହ୍ମପୁର, ଆସିକା || ବ୍ରହ୍ମପୁର (ମ.ନି), ଭଞ୍ଜନଗର (ଏନଏସି), ଆସିକା (ଏନଏସି); ବ୍ଲକ: ବେଲଗୁଣ୍ଠା, ବୁଗୁଡ଼ା, ହିଞ୍ଜିଳିକାଟୁ, ପୋଲସରା |- | [[ପୁରୀ ଜିଲ୍ଲା|ପୁରୀ]] || ୧ || '''ନିମାପଡ଼ା''' || ନିମାପଡ଼ା || ନିମାପଡ଼ା (ଏନଏସି), କୋଣାର୍କ (ଏନଏସି); ବ୍ଲକ: ଗୋପ, କାକଟପୁର, ଅସ୍ତରଙ୍ଗ |- | [[ରାୟଗଡ଼ା ଜିଲ୍ଲା|ରାୟଗଡ଼ା]] || ୧ || '''[[ଗୁଣୁପୁର]]''' || ଗୁଣୁପୁର || ଗୁଣୁପୁର (ପୌ), ଗୁଡାରି (ଏନଏସି); ବ୍ଲକ: ପଦ୍ମପୁର, ରାମନାଗୁଡ଼ା |- | [[କୋରାପୁଟ ଜିଲ୍ଲା|କୋରାପୁଟ]] || ୧ || '''[[ଜୟପୁର]]''' || ଜୟପୁର || ଜୟପୁର (ପୌ), କୋଟପାଡ଼ (ଏନଏସି); ବ୍ଲକ: ବୋରିଗୁମ୍ମା, କୁନ୍ଦ୍ରା, କୋଟପାଡ଼ |} == ଆଧାର == * [http://www.orissa.gov.in ଓଡ଼ିଶା ରାଜ୍ୟର ସରକାରୀ ପୃଷ୍ଠା] * ଓଡ଼ିଶା ପ୍ରଶାସନିକ ବିଭାଗ * [http://www.censusindia.gov.in/2011-prov-results/data_files/orissa/Data%20Sheet-%20Orissa-Provisional.pdf ଜନଗଣନା ୨୦୧୧: ଓଡ଼ିଶା: ଅସ୍ଥାୟୀ ଜନସଂଖ୍ୟା ସମୁଦାୟ] == ବାହାର ଲିଙ୍କ == {{ଓଡ଼ିଶା}} {{ଓଡ଼ିଶା ପ୍ରସଙ୍ଗ}} [[ଶ୍ରେଣୀ:ଓଡ଼ିଶା]] [[ଶ୍ରେଣୀ:ତାଲିକା]] [[ଶ୍ରେଣୀ:ଓଡ଼ିଶାର ଜିଲ୍ଲା]] dx0opv7m34h6l4l8vmi84c8q3cv2pr7 595063 595062 2026-05-07T09:48:55Z Subhamss2008 37188 595063 wikitext text/x-wiki {{Short description|ଓଡ଼ିଶାର ପ୍ରଶାସନିକ ଜିଲ୍ଲାଗୁଡ଼ିକର ତାଲିକା}} {{Use Indian English|date=August 2016}} {{Use dmy dates|date=August 2016}} {{Infobox subdivision type | name = ଓଡ଼ିଶାର ଜିଲ୍ଲା ସମୂହ | map = Odisha districts map.svg | caption = ଓଡ଼ିଶାର ରାଜନୈତିକ ମାନଚିତ୍ର | category = [[ଓଡ଼ିଶାର ଜିଲ୍ଲାମାନଙ୍କର ତାଲିକା|ଜିଲ୍ଲା]] | territory = [[ଓଡ଼ିଶା]] | start_date = | current_number = ୩୦ ଗୋଟି ଜିଲ୍ଲା | number_date = | population_range = [[ଦେବଗଡ଼ ଜିଲ୍ଲା|ଦେବଗଡ଼]] – ୩,୧୨,୫୨୦ (ସର୍ବନିମ୍ନ);<br />[[ଗଞ୍ଜାମ ଜିଲ୍ଲା|ଗଞ୍ଜାମ]] – ୩୫,୨୯,୦୩୧ (ସର୍ବାଧିକ) | area_range = [[ମୟୂରଭଞ୍ଜ ଜିଲ୍ଲା|ମୟୂରଭଞ୍ଜ]] – {{Convert|10418|km2|sqmi|abbr=on}} (ବୃହତ୍ତମ);<br />[[ଜଗତସିଂହପୁର ଜିଲ୍ଲା|ଜଗତସିଂହପୁର]] – {{Convert|1759|km2|sqmi|abbr=on}} (କ୍ଷୁଦ୍ରତମ) | government = [[ଓଡ଼ିଶା ସରକାର]] | subdivision = [[ଓଡ଼ିଶାର ତହସିଲ ସମୂହର ତାଲିକା|ଉପଖଣ୍ଡ, ତହସିଲ ଏବଂ ବ୍ଲକ]] }} {{prettyurl|Districts of Odisha}} ଭାରତର ପୂର୍ବ ଉପକୂଳରେ ଅବସ୍ଥିତ [[ଓଡ଼ିଶା]] ରାଜ୍ୟକୁ ପ୍ରଶାସନିକ ସୁବିଧା ଏବଂ ସୁପରିଚାଳନା ଦୃଷ୍ଟିରୁ ସର୍ବମୋଟ '''୩୦ ଗୋଟି ଭୌଗୋଳିକ ପ୍ରଶାସନିକ ଏକକ''' ବା '''ଜିଲ୍ଲା'''ରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇଛି ।<ref name=":0">{{cite web|title=Districts of Odisha|url=http://orissa.gov.in/portal/dist.asp|work=Official Portal|publisher=Government of Odisha|access-date=4 January 2013|location=Bhubaneswar}}</ref> ପ୍ରଶାସନିକ ବିକେନ୍ଦ୍ରୀକରଣ ଏବଂ ଶୃଙ୍ଖଳିତ ଶାସନ ପାଇଁ ଏହି ୩୦ଟି ଜିଲ୍ଲାକୁ ୩ଟି ପୃଥକ ରାଜସ୍ୱ ଖଣ୍ଡ (Revenue Divisions) ଅଧୀନରେ ରଖାଯାଇଛି । ସେହି ଖଣ୍ଡଗୁଡ଼ିକ ହେଲା: କେନ୍ଦ୍ରାଞ୍ଚଳ (ସଦର ମହକୁମା: [[କଟକ]]), ଉତ୍ତରାଞ୍ଚଳ (ସଦର ମହକୁମା: [[ସମ୍ବଲପୁର]]) ଏବଂ ଦକ୍ଷିଣାଞ୍ଚଳ (ସଦର ମହକୁମା: [[ବ୍ରହ୍ମପୁର]]) । ପ୍ରତ୍ୟେକ ରାଜସ୍ୱ ଖଣ୍ଡ ଅଧୀନରେ ୧୦ଟି ଲେଖାଏଁ ଜିଲ୍ଲା ରହିଛି ଏବଂ ଏହାର ପ୍ରଶାସନିକ ମୁଖ୍ୟ ଭାବରେ ଜଣେ ରାଜସ୍ୱ ଖଣ୍ଡାଧିକାରୀ ବା ଆର.ଡି.ସି. କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି, ଯିଏକି ଭାରତୀୟ ପ୍ରଶାସନିକ ସେବା (IAS) ର ଜଣେ ବରିଷ୍ଠ ଅଧିକାରୀ ଅଟନ୍ତି । ରାଜ୍ୟ ସଚିବାଳୟ ଏବଂ ଜିଲ୍ଲା ପ୍ରଶାସନ ମଧ୍ୟରେ ସମନ୍ୱୟ ରକ୍ଷା କରିବା ହେଉଛି ଆର.ଡି.ସି. ଙ୍କର ମୁଖ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ । ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜିଲ୍ଲାର ଶାସନଭାର ଜଣେ ଜିଲ୍ଲାପାଳ ତଥା ଜିଲ୍ଲା ଦଣ୍ଡାଧିକାରୀଙ୍କ ଉପରେ ନ୍ୟସ୍ତ ଥାଏ । ଜିଲ୍ଲାରେ ରାଜସ୍ୱ ଆଦାୟ ଏବଂ ଆଇନଶୃଙ୍ଖଳା ରକ୍ଷା କରିବା ତାଙ୍କର ପ୍ରାଥମିକ ଦାୟିତ୍ୱ । ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜିଲ୍ଲାକୁ ପୁଣି ସ୍ଥାନୀୟ ପ୍ରଶାସନିକ ସୁବିଧା ପାଇଁ କେତେକ ଉପଖଣ୍ଡ (Sub-division) ରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇଛି, ଯାହାର ଦାୟିତ୍ୱ ଜଣେ ଉପଜିଲ୍ଲାପାଳ ତୁଲାଇଥାନ୍ତି । ଉପଖଣ୍ଡଗୁଡ଼ିକ ଅଧୀନରେ ଏକାଧିକ ତହସିଲ ଏବଂ ବ୍ଲକ ରହିଥାଏ । ତହସିଲର ଦାୟିତ୍ୱରେ ଜଣେ ତହସିଲଦାର ରହିଥାନ୍ତି । ବର୍ତ୍ତମାନ ସୁଦ୍ଧା ଓଡ଼ିଶାରେ ସମୁଦାୟ ୩ଟି ରାଜସ୍ୱ ଖଣ୍ଡ, ୩୦ଟି ଜିଲ୍ଲା, ୫୮ଟି ଉପଖଣ୍ଡ, ୩୧୭ଟି ତହସିଲ ଏବଂ ୩୧୪ଟି ପଞ୍ଚାୟତ ସମିତି ରହିଛି ।<ref>{{Cite web |url=http://orissa.gov.in/e-magazine/orissaannualreference/OR-Annual-2009/pdf/587-593.pdf |title=List of Districts |access-date=13 January 2012}}</ref> ନିମ୍ନଲିଖିତ ସାରଣୀରେ ଓଡ଼ିଶାର ସମସ୍ତ ୩୦ଟି ଜିଲ୍ଲାର ମାନଚିତ୍ର, ସଦର ମହକୁମା, ଆୟତନ, ଜନସଂଖ୍ୟା (୨୦୧୧ ଜନଗଣନା), ସାକ୍ଷରତା ହାର, ପଞ୍ଚାୟତ ସମିତି ଏବଂ ଗ୍ରାମ ପଞ୍ଚାୟତର ସବିଶେଷ ବିବରଣୀ ପ୍ରଦାନ କରାଯାଇଛି: {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center; font-family: sans-serif;" |- style="background-color:#2C3E50; color:white; font-size: 1.05em;" ! scope="col" | ମାନଚିତ୍ର ! scope="col" | ଜିଲ୍ଲା ! scope="col" | ସଦର ମହକୁମା ! scope="col" | ଆୟତନ (କି.ମି.<sup>୨</sup>) ! scope="col" | ଜନସଂଖ୍ୟା ! scope="col" | ସାକ୍ଷରତା ହାର ! scope="col" | ବ୍ଲକ ସଂଖ୍ୟା ! scope="col" | ଗ୍ରାମ ପଞ୍ଚାୟତ ! scope="col" | ଆର.ଟି.ଓ |- style="background-color:#FDEEED;" | [[File:Angul in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ଅନୁଗୋଳ ଜିଲ୍ଲା|ଅନୁଗୋଳ]]''' || [[ଅନୁଗୁଳ|ଅନୁଗୋଳ]] || ୬,୩୭୫ || ୧୭,୯୬,୦୮୮ || ୭୭.୫୩% || ୦୮ || ୨୨୫ || OD-19 |- style="background-color:#FDF4ED;" | [[File:Cuttack in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[କଟକ ଜିଲ୍ଲା|କଟକ]]''' || [[କଟକ]] || ୩,୯୩୨ || ୩୭,୦୦,୫୦୩ || ୮୫.୫୦% || ୧୪ || ୩୭୩ || OD-05 |- style="background-color:#FDF8ED;" | [[File:Kalahandi in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[କଳାହାଣ୍ଡି ଜିଲ୍ଲା|କଳାହାଣ୍ଡି]]''' || [[ଭବାନିପାଟଣା]] || ୭,୯୨୦ || ୨୨,୨୩,୩୮୬ || ୫୯.୨୨% || ୧୩ || ୩୧୦ || OD-08 |- style="background-color:#FBFDED;" | [[File:Kandhamal in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[କନ୍ଧମାଳ ଜିଲ୍ଲା|କନ୍ଧମାଳ]]''' || [[ଫୁଲବାଣୀ]] || ୮,୦୨୧ || ୧୦,୩୩,୬୮୬ || ୬୪.୧୩% || ୧୨ || ୧୫୩ || OD-12 |- style="background-color:#F4FDED;" | [[File:Kendujhar in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[କେନ୍ଦୁଝର ଜିଲ୍ଲା|କେନ୍ଦୁଝର]]''' || [[କେନ୍ଦୁଝର]] || ୮,୩୦୩ || ୨୫,୪୦,୪୪୪ || ୬୮.୨୪% || ୧୩ || ୨୯୭ || OD-09 |- style="background-color:#EEFDED;" | [[File:Kendrapara in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[କେନ୍ଦ୍ରାପଡ଼ା ଜିଲ୍ଲା|କେନ୍ଦ୍ରାପଡ଼ା]]''' || [[କେନ୍ଦ୍ରାପଡ଼ା]] || ୨,୬୪୪ || ୨୦,୩୦,୯୧୦ || ୮୫.୧୫% || ୦୯ || ୨୪୯ || OD-29 |- style="background-color:#EEFDF4;" | [[File:Koraput in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[କୋରାପୁଟ ଜିଲ୍ଲା|କୋରାପୁଟ]]''' || [[କୋରାପୁଟ]] || ୮,୮୦୭ || ୧୯,୪୫,୩୦୩ || ୪୯.୨୧% || ୧୪ || ୨୪୦ || OD-10 |- style="background-color:#EEFDF9;" | [[File:Khordha in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ଖୋର୍ଦ୍ଧା ଜିଲ୍ଲା|ଖୋର୍ଦ୍ଧା]]''' || [[ଖୋର୍ଦ୍ଧା]] || ୨,୮୧୩ || ୩୧,୭୪,୮୫୯ || ୮୬.୮୮% || ୧୦ || ୧୯୦ || OD-02 / 33 |- style="background-color:#EEFAFD;" | [[File:Gajapati in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ଗଜପତି ଜିଲ୍ଲା|ଗଜପତି]]''' || [[ପାରଳାଖେମୁଣ୍ଡି]] || ୩,୮୫୦ || ୮,୧୪,୭୨୨ || ୫୩.୪୯% || ୦୭ || ୧୪୯ || OD-20 |- style="background-color:#EEF4FD;" | [[File:Ganjam in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ଗଞ୍ଜାମ ଜିଲ୍ଲା|ଗଞ୍ଜାମ]]''' || [[ଛତ୍ରପୁର]] || ୮,୦୭୧ || ୪୯,୭୫,୯୩୪ || ୭୧.୦୯% || ୨୨ || ୫୦୩ || OD-07 / 32 |- style="background-color:#EEEEFD;" | [[File:Jagatsinghpur in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ଜଗତସିଂହପୁର ଜିଲ୍ଲା|ଜଗତସିଂହପୁର]]''' || [[ଜଗତସିଂହପୁର]] || ୧,୭୫୯ || ୧୬,୦୩,୧୩୦ || ୮୬.୫୯% || ୦୮ || ୧୯୪ || OD-21 |- style="background-color:#F4EEFD;" | [[File:Jharsuguda in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ଝାରସୁଗୁଡ଼ା ଜିଲ୍ଲା|ଝାରସୁଗୁଡ଼ା]]''' || [[ଝାରସୁଗୁଡ଼ା]] || ୨,୦୮୧ || ୮,୧୭,୧୦୩ || ୭୮.୮୬% || ୦୫ || ୭୮ || OD-23 |- style="background-color:#F9EEFD;" | [[File:Dhenkanal in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ଢେଙ୍କାନାଳ ଜିଲ୍ଲା|ଢେଙ୍କାନାଳ]]''' || [[ଢେଙ୍କାନାଳ]] || ୪,୪୫୨ || ୧୬,୮୧,୮୬୪ || ୭୮.୭୬% || ୦୮ || ୨୧୨ || OD-06 |- style="background-color:#FDEEF8;" | [[File:Debagarh in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ଦେବଗଡ଼ ଜିଲ୍ଲା|ଦେବଗଡ଼]]''' || [[ଦେବଗଡ଼]] || ୨,୭୮୨ || ୪,୪୦,୬୫୪ || ୭୨.୫୭% || ୦୩ || ୭୦ || OD-28 |- style="background-color:#FDEEF3;" | [[File:Nabarangpur in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ନବରଙ୍ଗପୁର ଜିଲ୍ଲା|ନବରଙ୍ଗପୁର]]''' || [[ନବରଙ୍ଗପୁର]] || ୫,୨୯୪ || ୧୭,୨୧,୫୩୪ || ୪୬.୪୩% || ୧୦ || ୧୬୯ || OD-24 |- style="background-color:#FDF0ED;" | [[File:Nayagarh in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ନୟାଗଡ଼ ଜିଲ୍ଲା|ନୟାଗଡ଼]]''' || [[ନୟାଗଡ଼]] || ୩,୮୯୦ || ୧୩,୫୭,୫୩୩ || ୮୦.୪୨% || ୦୮ || ୧୯୪ || OD-25 |- style="background-color:#FDF3EC;" | [[File:Nuapada in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ନୂଆପଡ଼ା ଜିଲ୍ଲା|ନୂଆପଡ଼ା]]''' || [[ନୂଆପଡ଼ା]] || ୩,୮୫୨ || ୮,୬୦,୬୩୯ || ୫୭.୩୫% || ୦୫ || ୧୩୧ || OD-26 |- style="background-color:#FDF7EB;" | [[File:Puri in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ପୁରୀ ଜିଲ୍ଲା|ପୁରୀ]]''' || [[ପୁରୀ]] || ୩,୦୫୧ || ୨୩,୯୫,୨୧୦ || ୮୪.୬୭% || ୧୧ || ୨୬୮ || OD-13 |- style="background-color:#FAFDEB;" | [[File:Bargarh in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ବରଗଡ଼ ଜିଲ୍ଲା|ବରଗଡ଼]]''' || [[ବରଗଡ଼]] || ୫,୮୩୭ || ୨୦,୮୮,୬୩୨ || ୭୪.୬୨% || ୧୨ || ୨୪୮ || OD-17 |- style="background-color:#F1FDEB;" | [[File:Balangir in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ବଲାଙ୍ଗୀର ଜିଲ୍ଲା|ବଲାଙ୍ଗୀର]]''' || [[ବଲାଙ୍ଗୀର]] || ୬,୫୭୫ || ୨୩,୨୫,୦୮୬ || ୬୪.୭୨% || ୧୪ || ୨୮୫ || OD-03 |- style="background-color:#EBFDEE;" | [[File:Balasore in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ବାଲେଶ୍ୱର ଜିଲ୍ଲା|ବାଲେଶ୍ୱର]]''' || [[ବାଲେଶ୍ୱର]] || ୩,୬୩୪ || ୩୨,୭୧,୯୪୬ || ୭୯.୭୯% || ୧୨ || ୩୬୦ || OD-01 |- style="background-color:#EBFDF5;" | [[File:Boudh in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ବୌଦ୍ଧ ଜିଲ୍ଲା|ବୌଦ୍ଧ]]''' || [[ବୌଦ୍ଧ]] || ୩,୪୪୪ || ୬,୨୨,୦୩୯ || ୭୧.୬୧% || ୦୩ || ୬୯ || OD-27 |- style="background-color:#EBFDFB;" | [[File:Bhadrak in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ଭଦ୍ରକ ଜିଲ୍ଲା|ଭଦ୍ରକ]]''' || [[ଭଦ୍ରକ]] || ୨,୫୦୫ || ୨୧,୨୩,୯୩୬ || ୮୨.୭୮% || ୦୭ || ୨୧୮ || OD-22 |- style="background-color:#EBF6FD;" | [[File:Mayurbhanj in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ମୟୂରଭଞ୍ଜ ଜିଲ୍ଲା|ମୟୂରଭଞ୍ଜ]]''' || [[ବାରିପଦା]] || ୧୦,୪୧୮ || ୩୫,୫୨,୮୩୧ || ୬୩.୧୭% || ୨୬ || ୪୦୪ || OD-11 |- style="background-color:#EBEFFD;" | [[File:Malkangiri in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ମାଲକାନଗିରି ଜିଲ୍ଲା|ମାଲକାନଗିରି]]''' || [[ମାଲକାନଗିରି]] || ୫,୭୯୧ || ୮,୬୪,୬୦୧ || ୪୮.୫୪% || ୦୭ || ୧୧୧ || OD-30 |- style="background-color:#EFEBFD;" | [[File:Jajpur in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ଯାଜପୁର ଜିଲ୍ଲା|ଯାଜପୁର]]''' || [[ଯାଜପୁର]] || ୨,୮୮୮ || ୨୫,୭୬,୩୪୧ || ୮୦.୧୩% || ୧୦ || ୩୧୧ || OD-34 |- style="background-color:#F6EBFD;" | [[File:Rayagada in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ରାୟଗଡ଼ା ଜିଲ୍ଲା|ରାୟଗଡ଼ା]]''' || [[ରାୟଗଡ଼ା]] || ୭,୦୭୪ || ୧୩,୬୪,୭୫୫ || ୪୯.୭୬% || ୧୧ || ୧୮୦ || OD-18 |- style="background-color:#FDEBF8;" | [[File:Sambalpur in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ସମ୍ବଲପୁର ଜିଲ୍ଲା|ସମ୍ବଲପୁର]]''' || [[ସମ୍ବଲପୁର]] || ୬,୭୦୨ || ୧୪,୬୭,୯୫୦ || ୭୬.୨୨% || ୦୯ || ୧୩୮ || OD-15 |- style="background-color:#FDEBF1;" | [[File:Subarnapur in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ସୋନପୁର ଜିଲ୍ଲା|ସୁବର୍ଣ୍ଣପୁର]]''' || [[ସୁବର୍ଣ୍ଣପୁର]] || ୨,୨୮୫ || ୮,୬୦,୩୫୯ || ୭୪.୪୨% || ୦୬ || ୧୦୯ || OD-31 |- style="background-color:#fdebf2;" | [[File:Sundargarh in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ସୁନ୍ଦରଗଡ଼ ଜିଲ୍ଲା|ସୁନ୍ଦରଗଡ଼]]''' || [[ସୁନ୍ଦରଗଡ଼]] || ୯,୭୧୨ || ୨୯,୫୧,୭୪୭ || ୭୩.୩୪% || ୧୭ || ୨୬୨ || OD-14 / 16 |} == ଇତିହାସ ଓ ପୁନର୍ଗଠନ == ୧୯୩୬ ମସିହା ଅପ୍ରେଲ ୧ ତାରିଖରେ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଓଡ଼ିଶା ପ୍ରାନ୍ତ ଗଠନ ହେବାଠାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ଆଜି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରାଜ୍ୟର ପ୍ରଶାସନିକ ମାନଚିତ୍ରରେ ଅନେକ ପରିବର୍ତ୍ତନ ହୋଇଛି । ପ୍ରଶାସନିକ ବିକେନ୍ଦ୍ରୀକରଣ ଏବଂ ସାଧାରଣ ଲୋକଙ୍କ ନିକଟରେ ସରକାରୀ ସେବା ଦ୍ରୁତ ଗତିରେ ପହଞ୍ଚାଇବା ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ବିଭିନ୍ନ ସମୟରେ ଜିଲ୍ଲାଗୁଡ଼ିକର ପୁନର୍ଗଠନ କରାଯାଇଛି । === ଐତିହାସିକ ପୁନର୍ଗଠନ କ୍ରମ === ନିମ୍ନଲିଖିତ ସାରଣୀରେ ଓଡ଼ିଶାର ଜିଲ୍ଲା ଗଠନର ଐତିହାସିକ କ୍ରମବିକାଶକୁ ଦର୍ଶାଯାଇଛି: {| class="wikitable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center; font-family: sans-serif; margin-bottom: 20px;" |- style="background-color:#4A90E2; color:white; font-size: 1.1em;" ! scope="col" style="width:20%;" | ସମୟକାଳ / ମସିହା ! scope="col" style="width:20%;" | ମୋଟ ଜିଲ୍ଲା ସଂଖ୍ୟା ! scope="col" style="width:60%;" | ସବିଶେଷ ବିବରଣୀ ଓ କାରଣ |- style="background-color:#F4F9FF;" | '''୧ ଅପ୍ରେଲ ୧୯୩୬''' | '''୬ ଗୋଟି''' | ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଓଡ଼ିଶା ପ୍ରାନ୍ତ ଗଠନ ସମୟରେ କେବଳ ୬ଟି ଜିଲ୍ଲା ଥିଲା । ସେଗୁଡ଼ିକ ହେଲା: କଟକ, ପୁରୀ, ବାଲେଶ୍ୱର, ସମ୍ବଲପୁର, କୋରାପୁଟ ଏବଂ ଗଞ୍ଜାମ । |- style="background-color:#EBF3FB;" | '''୧୯୪୮ – ୧୯୪୯''' | '''୧୩ ଗୋଟି''' | ଭାରତ ସ୍ୱାଧୀନ ହେବା ପରେ ଓଡ଼ିଶା ସହିତ ଆଖପାଖର ଦେଶୀୟ ଗଡ଼ଜାତ ରାଜ୍ୟଗୁଡ଼ିକର ମିଶ୍ରଣ ଘଟିଥିଲା, ଯାହା ଫଳରେ ନୂତନ ୭ଟି ଜିଲ୍ଲା ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଥିଲା । |- style="background-color:#F4F9FF;" | '''୧୯୯୨ – ୧୯୯୩''' | '''୩୦ ଗୋଟି''' | ତତ୍କାଳୀନ ମୁଖ୍ୟମନ୍ତ୍ରୀ [[ବିଜୁ ପଟ୍ଟନାୟକ]]ଙ୍କ ସରକାର ଅମଳରେ ପୁରୁଣା ୧୩ଟି ବୃହତ୍ ଜିଲ୍ଲାକୁ ବିଭାଜନ କରି ୩୦ ଗୋଟି ଜିଲ୍ଲାରେ ପରିଣତ କରାଯାଇଥିଲା । |} === ବର୍ତ୍ତମାନର ପ୍ରଶାସନିକ ରୂପରେଖ === ଶାସନ ବ୍ୟବସ୍ଥାକୁ ସୁଚାରୁରୂପେ ପରିଚାଳନା କରିବା ପାଇଁ ରାଜ୍ୟକୁ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରଶାସନିକ ଏକକରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇଛି: {| class="wikitable" style="width:80%; border-collapse:collapse; text-align:center; font-family: sans-serif; margin: 0 auto 20px auto;" |- style="background-color:#50C878; color:white; font-size: 1.1em;" ! scope="col" | ପ୍ରଶାସନିକ ଏକକ ! scope="col" | ସର୍ବମୋଟ ସଂଖ୍ୟା |- style="background-color:#F4FFF8;" | '''ରାଜସ୍ୱ ଖଣ୍ଡ''' | ୩ |- style="background-color:#E9F9EE;" | '''ଜିଲ୍ଲା''' | ୩୦ |- style="background-color:#F4FFF8;" | '''ଉପଖଣ୍ଡ''' | ୫୮ |- style="background-color:#E9F9EE;" | '''ତହସିଲ''' | ୩୧୭ |- style="background-color:#F4FFF8;" | '''ପଞ୍ଚାୟତ ସମିତି / ବ୍ଲକ''' | ୩୧୪ |} === ଭୌଗୋଳିକ ଏବଂ ଜନସାଂଖ୍ୟିକ ବିଶେଷତ୍ୱ === ଆୟତନ ଏବଂ ଜନସଂଖ୍ୟା ଦୃଷ୍ଟିରୁ ଓଡ଼ିଶାର ଜିଲ୍ଲାଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ତାରତମ୍ୟ ନିମ୍ନରେ ପ୍ରଦତ୍ତ କରାଗଲା: {| class="wikitable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center; font-family: sans-serif;" |- style="background-color:#E67E22; color:white; font-size: 1.1em;" ! scope="col" style="width:25%;" | ବର୍ଗ ! scope="col" style="width:25%;" | ବୃହତ୍ତମ ଜିଲ୍ଲା ! scope="col" style="width:25%;" | କ୍ଷୁଦ୍ରତମ ଜିଲ୍ଲା ! scope="col" style="width:25%;" | ସୂଚନା |- style="background-color:#FFF8F0;" | '''ଭୌଗୋଳିକ ଆୟତନ ଦୃଷ୍ଟିରୁ''' | '''[[ମୟୂରଭଞ୍ଜ ଜିଲ୍ଲା|ମୟୂରଭଞ୍ଜ]]'''<br /><small>(୧୦,୪୧୮ ବର୍ଗ କି.ମି.)</small> | '''[[ଜଗତସିଂହପୁର ଜିଲ୍ଲା|ଜଗତସିଂହପୁର]]'''<br /><small>(୧,୭୫୯ ବର୍ଗ କି.ମି.)</small> | ଆୟତନ ଆଧାରରେ ରାଜ୍ୟର ଭୌଗୋଳିକ ବିସ୍ତାର । |- style="background-color:#FEF2E4;" | '''ଜନସଂଖ୍ୟା ଦୃଷ୍ଟିରୁ''' | '''[[ଗଞ୍ଜାମ ଜିଲ୍ଲା|ଗଞ୍ଜାମ]]'''<br /><small>(ସର୍ବାଧିକ ଜନବହୁଳ)</small> | '''[[ଦେବଗଡ଼ ଜିଲ୍ଲା|ଦେବଗଡ଼]]'''<br /><small>(ସର୍ବନିମ୍ନ ଜନସଂଖ୍ୟା)</small> | ୨୦୧୧ ଜନଗଣନା ତଥ୍ୟ ଉପରେ ଆଧାରିତ । |} ନିମ୍ନଲିଖିତ ସାରଣୀରେ ଓଡ଼ିଶାର ସମସ୍ତ ୩୦ଟି ଜିଲ୍ଲାର ଭୌଗୋଳିକ ଏବଂ ପ୍ରଶାସନିକ ତଥ୍ୟ ସବିଶେଷ ଭାବେ ପ୍ରଦାନ କରାଯାଇଛି: == ରାଜସ୍ୱ ଖଣ୍ଡ ଅନୁଯାୟୀ ଜିଲ୍ଲାଗୁଡ଼ିକର ତାଲିକା == [[File:Odisha districts map.svg|thumb|400x400px|ଓଡ଼ିଶାର ଜିଲ୍ଲା ମାନଚିତ୍ର । <br />{{Legend|darkblue|ଉତ୍ତରାଞ୍ଚଳ ରାଜସ୍ୱ ଖଣ୍ଡ}} {{Legend|gold|କେନ୍ଦ୍ରାଞ୍ଚଳ ରାଜସ୍ୱ ଖଣ୍ଡ}} {{Legend|maroon|ଦକ୍ଷିଣାଞ୍ଚଳ ରାଜସ୍ୱ ଖଣ୍ଡ}}]] ପ୍ରଶାସନିକ ସୁବିଧା ତଥା ଶାସନ ବ୍ୟବସ୍ଥାକୁ ସୁଦୃଢ଼ କରିବା ପାଇଁ ଓଡ଼ିଶାର ୩୦ଟି ଜିଲ୍ଲାକୁ ୩ଟି ପୃଥକ '''ରାଜସ୍ୱ ଖଣ୍ଡ''' (Revenue Divisions) ରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇଛି । ସେଗୁଡ଼ିକ ହେଲା— କେନ୍ଦ୍ରାଞ୍ଚଳ, ଉତ୍ତରାଞ୍ଚଳ ଏବଂ ଦକ୍ଷିଣାଞ୍ଚଳ ରାଜସ୍ୱ ଖଣ୍ଡ, ଯାହାର ସଦର ମହକୁମା ଯଥାକ୍ରମେ [[କଟକ]], [[ସମ୍ବଲପୁର]] ଏବଂ [[ବ୍ରହ୍ମପୁର]]ଠାରେ ଅବସ୍ଥିତ । ପ୍ରତ୍ୟେକ ରାଜସ୍ୱ ଖଣ୍ଡ ଅଧୀନରେ ୧୦ଟି ଲେଖାଏଁ ଜିଲ୍ଲା ରହିଛି । ପ୍ରତି ରାଜସ୍ୱ ଖଣ୍ଡର ମୁଖ୍ୟ ଭାବରେ ଜଣେ '''ରାଜସ୍ୱ ଖଣ୍ଡାଧିକାରୀ''' ବା ଆର.ଡି.ସି. (RDC - Revenue Divisional Commissioner) ଦାୟିତ୍ୱ ତୁଲାଇଥାନ୍ତି, ଯିଏକି [[ଭାରତୀୟ ପ୍ରଶାସନିକ ସେବା]] (IAS) ର ଜଣେ ବରିଷ୍ଠ ପଦାଧିକାରୀ ଅଟନ୍ତି । ପ୍ରଶାସନିକ ଢାଞ୍ଚାରେ ଆର.ଡି.ସି.ଙ୍କ ସ୍ଥାନ ଜିଲ୍ଲା ପ୍ରଶାସନ ଏବଂ ରାଜ୍ୟ ସଚିବାଳୟ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ସମନ୍ୱୟକାରୀ ସଂଯୋଜକ ଭାବରେ ରହିଥାଏ । ରାଜସ୍ୱ ଖଣ୍ଡ ଅନୁଯାୟୀ ଓଡ଼ିଶାର ୩୦ଟି ଜିଲ୍ଲାର ତାଲିକା ନିମ୍ନରେ ପ୍ରଦାନ କରାଗଲା: {| class="wikitable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center; font-family: sans-serif;" |- ! scope="col" style="background-color:#2980B9; color:white; font-size: 1.1em; width:33%; padding: 12px;" | ଉତ୍ତରାଞ୍ଚଳ ରାଜସ୍ୱ ଖଣ୍ଡ<br /><small>(ସଦର ମହକୁମା – ସମ୍ବଲପୁର)</small> ! scope="col" style="background-color:#F39C12; color:white; font-size: 1.1em; width:33%; padding: 12px;" | କେନ୍ଦ୍ରାଞ୍ଚଳ ରାଜସ୍ୱ ଖଣ୍ଡ<br /><small>(ସଦର ମହକୁମା – କଟକ)</small> ! scope="col" style="background-color:#C0392B; color:white; font-size: 1.1em; width:33%; padding: 12px;" | ଦକ୍ଷିଣାଞ୍ଚଳ ରାଜସ୍ୱ ଖଣ୍ଡ<br /><small>(ସଦର ମହକୁମା – ବ୍ରହ୍ମପୁର)</small> |- style="vertical-align: top; text-align:left; background-color:#FAFAFA; font-size: 1.05em;" | style="padding: 15px;" | * [[ଅନୁଗୋଳ ଜିଲ୍ଲା|ଅନୁଗୋଳ]] * [[କେନ୍ଦୁଝର ଜିଲ୍ଲା|କେନ୍ଦୁଝର]] * [[ଝାରସୁଗୁଡ଼ା ଜିଲ୍ଲା|ଝାରସୁଗୁଡ଼ା]] * [[ଢେଙ୍କାନାଳ ଜିଲ୍ଲା|ଢେଙ୍କାନାଳ]] * [[ଦେବଗଡ଼ ଜିଲ୍ଲା|ଦେବଗଡ଼]] * [[ବରଗଡ଼ ଜିଲ୍ଲା|ବରଗଡ଼]] * [[ବଲାଙ୍ଗୀର ଜିଲ୍ଲା|ବଲାଙ୍ଗୀର]] * [[ସମ୍ବଲପୁର ଜିଲ୍ଲା|ସମ୍ବଲପୁର]] * [[ସୁନ୍ଦରଗଡ଼ ଜିଲ୍ଲା|ସୁନ୍ଦରଗଡ଼]] * [[ସୋନପୁର ଜିଲ୍ଲା|ସୁବର୍ଣ୍ଣପୁର]] | style="padding: 15px;" | * [[କଟକ ଜିଲ୍ଲା|କଟକ]] * [[କେନ୍ଦ୍ରାପଡ଼ା ଜିଲ୍ଲା|କେନ୍ଦ୍ରାପଡ଼ା]] * [[ଖୋର୍ଦ୍ଧା ଜିଲ୍ଲା|ଖୋର୍ଦ୍ଧା]] * [[ଜଗତସିଂହପୁର ଜିଲ୍ଲା|ଜଗତସିଂହପୁର]] * [[ନୟାଗଡ଼ ଜିଲ୍ଲା|ନୟାଗଡ଼]] * [[ପୁରୀ ଜିଲ୍ଲା|ପୁରୀ]] * [[ବାଲେଶ୍ୱର ଜିଲ୍ଲା|ବାଲେଶ୍ୱର]] * [[ଭଦ୍ରକ ଜିଲ୍ଲା|ଭଦ୍ରକ]] * [[ମୟୂରଭଞ୍ଜ ଜିଲ୍ଲା|ମୟୂରଭଞ୍ଜ]] * [[ଯାଜପୁର ଜିଲ୍ଲା|ଯାଜପୁର]] | style="padding: 15px;" | * [[କନ୍ଧମାଳ ଜିଲ୍ଲା|କନ୍ଧମାଳ]] * [[କଳାହାଣ୍ଡି ଜିଲ୍ଲା|କଳାହାଣ୍ଡି]] * [[କୋରାପୁଟ ଜିଲ୍ଲା|କୋରାପୁଟ]] * [[ଗଜପତି ଜିଲ୍ଲା|ଗଜପତି]] * [[ଗଞ୍ଜାମ ଜିଲ୍ଲା|ଗଞ୍ଜାମ]] * [[ନବରଙ୍ଗପୁର ଜିଲ୍ଲା|ନବରଙ୍ଗପୁର]] * [[ନୂଆପଡ଼ା ଜିଲ୍ଲା|ନୂଆପଡ଼ା]] * [[ବୌଦ୍ଧ ଜିଲ୍ଲା|ବୌଦ୍ଧ]] * [[ମାଲକାନଗିରି ଜିଲ୍ଲା|ମାଲକାନଗିରି]] * [[ରାୟଗଡ଼ା ଜିଲ୍ଲା|ରାୟଗଡ଼ା]] |} == ପ୍ରଶାସନ ଓ ପରିଚାଳନା == ଜିଲ୍ଲାର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ପ୍ରଶାସନିକ ଅଧିକାରୀ ଭାବରେ ଜଣେ ଭାରତୀୟ ପ୍ରଶାସନିକ ସେବା (IAS) ଅଧିକାରୀ 'ଜିଲ୍ଲାପାଳ ତଥା ଜିଲ୍ଲା ଦଣ୍ଡାଧିକାରୀ' (Collector & District Magistrate) ରୂପେ ନିଯୁକ୍ତ ହୋଇଥାନ୍ତି । ରାଜସ୍ୱ ଆଦାୟ ଏବଂ ଜିଲ୍ଲାର ସାମଗ୍ରିକ ବିକାଶ ଓ ପରିଚାଳନା ତାଙ୍କର ପ୍ରାଥମିକ ଦାୟିତ୍ୱ । ସେହିପରି ଜିଲ୍ଲାରେ ଆଇନଶୃଙ୍ଖଳା ରକ୍ଷା କରିବା ନିମନ୍ତେ ଭାରତୀୟ ପୋଲିସ ସେବା (IPS) ର ଜଣେ ଅଧିକାରୀ 'ଆରକ୍ଷୀ ଅଧୀକ୍ଷକ' (SP) ଭାବରେ ଦାୟିତ୍ୱ ତୁଲାଇଥାନ୍ତି । ଓଡ଼ିଶାର ୩୦ଟି ଜିଲ୍ଲାକୁ ଶାସନଗତ ସୁବିଧା ପାଇଁ '''୫୮ ଗୋଟି ଉପଖଣ୍ଡ''' (Sub-divisions) ରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇଛି । ପ୍ରତ୍ୟେକ ଉପଖଣ୍ଡର ଦାୟିତ୍ୱ 'ଉପଜିଲ୍ଲାପାଳ' (Sub-Collector & Sub-Divisional Magistrate) ଙ୍କ ହାତରେ ନ୍ୟସ୍ତ ଥାଏ । ଏହି ଉପଖଣ୍ଡଗୁଡ଼ିକ ପୁଣି ବ୍ଲକ (ପଞ୍ଚାୟତ ସମିତି) ଏବଂ ପୌରାଞ୍ଚଳ (ULBs - ମହାନଗର ନିଗମ, ପୌରପାଳିକା ଏବଂ ଏନ.ଏ.ସି) ରେ ବିଭକ୍ତ ହୋଇଥାଏ । ନିମ୍ନଲିଖିତ ସାରଣୀରେ ଓଡ଼ିଶାର ସମସ୍ତ ୩୦ଟି ଜିଲ୍ଲାର ଉପଖଣ୍ଡ, ପୌରାଞ୍ଚଳ ଏବଂ ବ୍ଲକଗୁଡ଼ିକର ସବିଶେଷ ନାମାବଳୀ ପ୍ରଦାନ କରାଯାଇଛି: {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:left; font-family: sans-serif;" |- style="background-color:#2C3E50; color:white; font-size: 1.05em; text-align:center;" ! scope="col" style="width:15%;" | ଜିଲ୍ଲା ! scope="col" style="width:20%;" | ଉପଖଣ୍ଡ (Sub-divisions) ! scope="col" style="width:30%;" | ପୌରାଞ୍ଚଳ (ULBs) ! scope="col" style="width:35%;" | ବ୍ଲକ ସମୂହ (Blocks) |- style="background-color:#FDEEED;" | '''[[ଅନୁଗୋଳ ଜିଲ୍ଲା|ଅନୁଗୋଳ]]''' | • ଅନୁଗୋଳ<br />• ଆଠମଲ୍ଲିକ<br />• ପାଲଲହଡ଼ା<br />• ତାଳଚେର | ଅନୁଗୋଳ (ପୌ), ତାଳଚେର (ପୌ), ଆଠମଲ୍ଲିକ (ଏନଏସି) | ଅନୁଗୋଳ, ଆଠମଲ୍ଲିକ, ଛେଣ୍ଡିପଦା, କିଶୋରନଗର, ପାଲଲହଡ଼ା, ବନ୍ତଳା, କଣିହାଁ, ତାଳଚେର (ମୋଟ ୮) |- style="background-color:#FDF4ED;" | '''[[କଟକ ଜିଲ୍ଲା|କଟକ]]''' | • ଆଠଗଡ଼<br />• ବାଙ୍କୀ<br />• କଟକ | କଟକ (ମ.ନି), ଚୌଦ୍ୱାର (ପୌ), ବାଙ୍କୀ (ଏନଏସି), ଆଠଗଡ଼ (ଏନଏସି) | ଆଠଗଡ଼, ବାଙ୍କୀ, ବାଙ୍କୀ-ଡମପଡ଼ା, ବାରଙ୍ଗ, କଟକ ସଦର, କଣ୍ଟାପଡ଼ା, ମାହାଙ୍ଗା, ନିଶ୍ଚିନ୍ତକୋଇଲି, ନରସିଂହପୁର, ନିଆଳି, ସାଲେପୁର, ଟାଙ୍ଗୀ-ଚୌଦ୍ୱାର, ତିଗିରିଆ, ବଡ଼ମ୍ବା (ମୋଟ ୧୪) |- style="background-color:#FDF8ED;" | '''[[କଳାହାଣ୍ଡି ଜିଲ୍ଲା|କଳାହାଣ୍ଡି]]''' | • ଭବାନିପାଟଣା<br />• ଧର୍ମଗଡ଼ | ଭବାନିପାଟଣା (ପୌ), କେସିଙ୍ଗା (ଏନଏସି), ଧର୍ମଗଡ଼ (ଏନଏସି), ଜୁନାଗଡ଼ (ଏନଏସି) | ଭବାନିପାଟଣା, ଧର୍ମଗଡ଼, ଗୋଲାମୁଣ୍ଡା, ଜୁନାଗଡ଼, କଲମପୁର, କର୍ଲାମୁଣ୍ଡା, କୋକସରା, ଲାଞ୍ଜିଗଡ଼, କେସିଙ୍ଗା, ମଦନପୁର-ରାମପୁର, ନର୍ଲା, ଥୁଆମୂଳ ରାମପୁର, ଜୟପାଟଣା (ମୋଟ ୧୩) |- style="background-color:#FBFDED;" | '''[[କନ୍ଧମାଳ ଜିଲ୍ଲା|କନ୍ଧମାଳ]]''' | • ବାଲିଗୁଡ଼ା<br />• ଫୁଲବାଣୀ | ଫୁଲବାଣୀ (ପୌ), ଜି. ଉଦୟଗିରି (ଏନଏସି), ବାଲିଗୁଡ଼ା (ଏନଏସି) | ଫୁଲବାଣୀ, ବାଲିଗୁଡ଼ା, ଚକାପାଦ, ଦାରିଙ୍ଗବାଡ଼ି, ଜି. ଉଦୟଗିରି, ଖଜୁରିପଡ଼ା, କୋଟଗଡ଼, କେ. ନୂଆଗାଁ, ଫିରିଙ୍ଗିଆ, ରାଇକିଆ, ଟିକାବାଲି, ତୁମୁଡ଼ିବନ୍ଧ (ମୋଟ ୧୨) |- style="background-color:#F4FDED;" | '''[[କେନ୍ଦୁଝର ଜିଲ୍ଲା|କେନ୍ଦୁଝର]]''' | • ଆନନ୍ଦପୁର<br />• ଚମ୍ପୁଆ<br />• କେନ୍ଦୁଝର | କେନ୍ଦୁଝରଗଡ଼ (ପୌ), ଯୋଡ଼ା (ପୌ), ଆନନ୍ଦପୁର (ପୌ), ବଡ଼ବିଲ (ପୌ), ଚମ୍ପୁଆ (ଏନଏସି) | କେନ୍ଦୁଝର ସଦର, ଆନନ୍ଦପୁର, ବାଂଶପାଳ, ଚମ୍ପୁଆ, ଘସିପୁରା, ଘଟଗାଁ, ହାଟଡିହି, ଝୁମ୍ପୁରା, ଯୋଡ଼ା, ପାଟଣା, ସାହାରପଡ଼ା, ତେଲକୋଇ, ହରିଚନ୍ଦନପୁର (ମୋଟ ୧୩) |- style="background-color:#EEFDED;" | '''[[କେନ୍ଦ୍ରାପଡ଼ା ଜିଲ୍ଲା|କେନ୍ଦ୍ରାପଡ଼ା]]''' | • କେନ୍ଦ୍ରାପଡ଼ା | କେନ୍ଦ୍ରାପଡ଼ା (ପୌ), ପଟ୍ଟାମୁଣ୍ଡାଇ (ପୌ) | ଆଳି, ଡେରାବିଶ, ଗରଦପୁର, କେନ୍ଦ୍ରାପଡ଼ା, ମହାକାଳପଡ଼ା, ମାର୍ଶାଘାଇ, ପଟ୍ଟାମୁଣ୍ଡାଇ, ରାଜକନିକା, ରାଜନଗର (ମୋଟ ୯) |- style="background-color:#EEFDF4;" | '''[[କୋରାପୁଟ ଜିଲ୍ଲା|କୋରାପୁଟ]]''' | • ଜୟପୁର<br />• କୋରାପୁଟ | ଜୟପୁର (ପୌ), କୋରାପୁଟ (ପୌ), ସୁନାବେଡ଼ା (ପୌ), କୋଟପାଡ଼ (ଏନଏସି) | କୋରାପୁଟ, ବନ୍ଧୁଗାଁ, ଭୈରବସିଂହପୁର, ବୋରିଗୁମ୍ମା, ଦଶମନ୍ତପୁର, ଜୟପୁର, କୋଟପାଡ଼, କୁନ୍ଦ୍ରା, ଲମତାପୁଟ, ଲକ୍ଷ୍ମୀପୁର, ନନ୍ଦପୁର, ନାରାୟଣପାଟଣା, ପଟ୍ଟାଙ୍ଗି, ସେମିଳିଗୁଡ଼ା (ମୋଟ ୧୪) |- style="background-color:#EEFDF9;" | '''[[ଖୋର୍ଦ୍ଧା ଜିଲ୍ଲା|ଖୋର୍ଦ୍ଧା]]''' | • ଭୁବନେଶ୍ୱର<br />• ଖୋର୍ଦ୍ଧା | ଭୁବନେଶ୍ୱର (ମ.ନି), ଖୋର୍ଦ୍ଧା (ପୌ), ଜଟଣୀ (ପୌ), ବାଣପୁର (ଏନଏସି), ବାଲୁଗାଁ (ଏନଏସି) | ଭୁବନେଶ୍ୱର, ବାଲିଅନ୍ତା, ବାଲିପାଟଣା, ଜଟଣୀ, ଖୋର୍ଦ୍ଧା ସଦର, ବାଣପୁର, ବେଗୁନିଆ, ବୋଲଗଡ଼, ଚିଲିକା, ଟାଙ୍ଗୀ (ମୋଟ ୧୦) |- style="background-color:#EEFAFD;" | '''[[ଗଜପତି ଜିଲ୍ଲା|ଗଜପତି]]''' | • ପାରଳାଖେମୁଣ୍ଡି | ପାରଳାଖେମୁଣ୍ଡି (ପୌ), କାଶୀନଗର (ଏନଏସି) | ଗୋଷାଣୀ, ଗୁମ୍ମା, କାଶୀନଗର, ମୋହନା, ନୂଆଗଡ଼, ଆର. ଉଦୟଗିରି, ରାୟଗଡ଼ (ମୋଟ ୭) |- style="background-color:#EEF4FD;" | '''[[ଗଞ୍ଜାମ ଜିଲ୍ଲା|ଗଞ୍ଜାମ]]''' | • ବ୍ରହ୍ମପୁର<br />• ଭଞ୍ଜନଗର<br />• ଛତ୍ରପୁର | ବ୍ରହ୍ମପୁର (ମ.ନି), ହିଞ୍ଜିଳିକାଟୁ (ପୌ), ଛତ୍ରପୁର (ଏନଏସି), ଭଞ୍ଜନଗର (ଏନଏସି), ଆସିକା, ଗୋପାଳପୁର ଇତ୍ୟାଦି ୧୮ଟି ଏନଏସି | ଛତ୍ରପୁର, ଗଞ୍ଜାମ, ଖଲ୍ଲିକୋଟ, ପୁରୁଷୋତ୍ତମପୁର, ପୋଲସରା, ହିଞ୍ଜିଳିକାଟୁ, ଆସିକା, ବେଲଗୁଣ୍ଠା, ଭଞ୍ଜନଗର, ବୁଗୁଡ଼ା, ଜଗନ୍ନାଥପ୍ରସାଦ, ସୋରଡ଼ା ଇତ୍ୟାଦି (ମୋଟ ୨୨) |- style="background-color:#EEEEFD;" | '''[[ଜଗତସିଂହପୁର ଜିଲ୍ଲା|ଜଗତସିଂହପୁର]]''' | • ଜଗତସିଂହପୁର | ଜଗତସିଂହପୁର (ପୌ), ପାରାଦୀପ (ପୌ) | ବାଲିକୁଦା, ବିରିଡ଼ି, ଏରସମା, ଜଗତସିଂହପୁର, କୁଜଙ୍ଗ, ନାଉଗାଁ, ରଘୁନାଥପୁର, ତିର୍ତ୍ତୋଲ (ମୋଟ ୮) |- style="background-color:#F4EEFD;" | '''[[ଝାରସୁଗୁଡ଼ା ଜିଲ୍ଲା|ଝାରସୁଗୁଡ଼ା]]''' | • ଝାରସୁଗୁଡ଼ା | ଝାରସୁଗୁଡ଼ା (ପୌ), ବ୍ରଜରାଜନଗର (ପୌ), ବେଲପାହାଡ଼ (ପୌ) | ଝାରସୁଗୁଡ଼ା, କିର୍ମିରା, କୋଲାବିରା, ଲଇକେରା, ଲଖନପୁର (ମୋଟ ୫) |- style="background-color:#F9EEFD;" | '''[[ଢେଙ୍କାନାଳ ଜିଲ୍ଲା|ଢେଙ୍କାନାଳ]]''' | • ଢେଙ୍କାନାଳ<br />• ହିନ୍ଦୋଳ<br />• କାମାକ୍ଷାନଗର | ଢେଙ୍କାନାଳ (ପୌ), କାମାକ୍ଷାନଗର (ଏନଏସି), ହିନ୍ଦୋଳ (ଏନଏସି), ଭୁବନ (ଏନଏସି) | ଢେଙ୍କାନାଳ ସଦର, ଗଁଦିଆ, ଓଡ଼ାପଡ଼ା, ହିନ୍ଦୋଳ, କାମାକ୍ଷାନଗର, ଭୁବନ, ପରଜଙ୍ଗ, କଙ୍କଡ଼ାହାଡ଼ (ମୋଟ ୮) |- style="background-color:#FDEEF8;" | '''[[ଦେବଗଡ଼ ଜିଲ୍ଲା|ଦେବଗଡ଼]]''' | • ଦେବଗଡ଼ | ଦେବଗଡ଼ (ପୌ) | ବାରକୋଟ, ରିଆମାଳ, ତିଳେଇବଣି (ମୋଟ ୩) |- style="background-color:#FDEEF3;" | '''[[ନବରଙ୍ଗପୁର ଜିଲ୍ଲା|ନବରଙ୍ଗପୁର]]''' | • ନବରଙ୍ଗପୁର | ନବରଙ୍ଗପୁର (ପୌ), ଉମରକୋଟ (ପୌ) | ଚନ୍ଦାହାଣ୍ଡି, ଡାବୁଗାଁ, ଝରିଗାଁ, କୋଷାଗୁମୁଡ଼ା, ନବରଙ୍ଗପୁର, ନନ୍ଦାହାଣ୍ଡି, ପାପଡ଼ାହାଣ୍ଡି, ରାଇଘର, ତେନ୍ତୁଳିଖୁଣ୍ଟି, ଉମରକୋଟ (ମୋଟ ୧୦) |- style="background-color:#FDF0ED;" | '''[[ନୟାଗଡ଼ ଜିଲ୍ଲା|ନୟାଗଡ଼]]''' | • ନୟାଗଡ଼ | ନୟାଗଡ଼ (ପୌ), ଖଣ୍ଡପଡ଼ା (ଏନଏସି), ଦଶପଲ୍ଲା (ଏନଏସି), ରଣପୁର (ଏନଏସି) | ଭାପୁର, ଦଶପଲ୍ଲା, ଗଣିଆ, ଖଣ୍ଡପଡ଼ା, ନୟାଗଡ଼ ସଦର, ନୂଆଗାଁ, ଓଡ଼ଗାଁ, ରଣପୁର (ମୋଟ ୮) |- style="background-color:#FDF3EC;" | '''[[ନୂଆପଡ଼ା ଜିଲ୍ଲା|ନୂଆପଡ଼ା]]''' | • ନୂଆପଡ଼ା | ଖରିଆର ରୋଡ୍ (ଏନଏସି), ଖରିଆର (ଏନଏସି), ନୂଆପଡ଼ା (ଏନଏସି) | ବୋଡ଼େନ, ଖରିଆର, କୋମନା, ନୂଆପଡ଼ା, ସିନାପାଲି (ମୋଟ ୫) |- style="background-color:#FDF7EB;" | '''[[ପୁରୀ ଜିଲ୍ଲା|ପୁରୀ]]''' | • ପୁରୀ | ପୁରୀ (ପୌ), କୋଣାର୍କ (ଏନଏସି), ନିମାପଡ଼ା (ଏନଏସି), ପିପିଲି (ଏନଏସି) | ଅସ୍ତରଙ୍ଗ, ବ୍ରହ୍ମଗିରି, ଡେଲାଙ୍ଗ, ଗୋପ, କାକଟପୁର, କଣାସ, କୃଷ୍ଣପ୍ରସାଦ, ନିମାପଡ଼ା, ପିପିଲି, ପୁରୀ ସଦର, ସତ୍ୟବାଦୀ (ମୋଟ ୧୧) |- style="background-color:#FAFDEB;" | '''[[ବରଗଡ଼ ଜିଲ୍ଲା|ବରଗଡ଼]]''' | • ବରଗଡ଼<br />• ପଦ୍ମପୁର | ବରଗଡ଼ (ପୌ), ବରପାଲି (ଏନଏସି), ପଦ୍ମପୁର (ଏନଏସି), ଅତାବିରା (ଏନଏସି), ବିଜେପୁର (ଏନଏସି) | ଅମ୍ବାଭୋନା, ଅତାବିରା, ବରଗଡ଼, ବରପାଲି, ଭଟଲି, ଭେଡେନ, ବିଜେପୁର, ଗାଇସିଲାଟ, ଝାରବନ୍ଧ, ପାଇକମାଳ, ପଦ୍ମପୁର, ସୋହେଲା (ମୋଟ ୧୨) |- style="background-color:#F1FDEB;" | '''[[ବଲାଙ୍ଗୀର ଜିଲ୍ଲା|ବଲାଙ୍ଗୀର]]''' | • ବଲାଙ୍ଗୀର<br />• ପାଟଣାଗଡ଼<br />• ଟିଟିଲାଗଡ଼ | ବଲାଙ୍ଗୀର (ପୌ), ଟିଟିଲାଗଡ଼ (ପୌ), ପାଟଣାଗଡ଼ (ଏନଏସି), କଣ୍ଟାବାଞ୍ଜି (ଏନଏସି) | ଆଗଲପୁର, ବଲାଙ୍ଗୀର, ଦେଓଗାଁ, ପୁଇଁତଳା, ଲୋଇସିଂହା, ଖପ୍ରାଖୋଲ, ବେଲପଡ଼ା, ପାଟଣାଗଡ଼, ଗୁଡଭେଲା, ସଇଁତଳା, ଟିଟିଲାଗଡ଼, ବଙ୍ଗୋମୁଣ୍ଡା, ମୁରିବାହାଲ, ତୁରେକେଲା (ମୋଟ ୧୪) |- style="background-color:#EBFDEE;" | '''[[ବାଲେଶ୍ୱର ଜିଲ୍ଲା|ବାଲେଶ୍ୱର]]''' | • ବାଲେଶ୍ୱର<br />• ନୀଳଗିରି | ବାଲେଶ୍ୱର (ପୌ), ସୋର (ପୌ), ଜଳେଶ୍ୱର (ପୌ), ନୀଳଗିରି (ଏନଏସି) | ବାହାନଗା, ବାଲେଶ୍ୱର ସଦର, ବାଲିଆପାଳ, ବସ୍ତା, ଭୋଗରାଇ, ଜଳେଶ୍ୱର, ଖଇରା, ନୀଳଗିରି, ଔପଦା, ରେମୁଣା, ସିମୁଳିଆ, ସୋର (ମୋଟ ୧୨) |- style="background-color:#EBFDF5;" | '''[[ବୌଦ୍ଧ ଜିଲ୍ଲା|ବୌଦ୍ଧ]]''' | • ବୌଦ୍ଧ | ବୌଦ୍ଧଗଡ଼ (ଏନଏସି) | ବୌଦ୍ଧ, ହରଭଙ୍ଗା, କଣ୍ଟାମାଳ (ମୋଟ ୩) |- style="background-color:#EBFDFB;" | '''[[ଭଦ୍ରକ ଜିଲ୍ଲା|ଭଦ୍ରକ]]''' | • ଭଦ୍ରକ | ଭଦ୍ରକ (ପୌ), ବାସୁଦେବପୁର (ପୌ), ଚାନ୍ଦବାଲି (ଏନଏସି), ଧାମନଗର (ଏନଏସି) | ଭଦ୍ରକ, ବାସୁଦେବପୁର, ବନ୍ତ, ଭଣ୍ଡାରିପୋଖରୀ, ଚାନ୍ଦବାଲି, ଧାମନଗର, ତିହିଡ଼ି (ମୋଟ ୭) |- style="background-color:#EBF6FD;" | '''[[ମୟୂରଭଞ୍ଜ ଜିଲ୍ଲା|ମୟୂରଭଞ୍ଜ]]''' | • ବାମନଘାଟୀ (ରାଇରଙ୍ଗପୁର)<br />• ବାରିପଦା<br />• କପ୍ତିପଦା (ଉଦଳା)<br />• ପଞ୍ଚପୀଢ଼ (କରଞ୍ଜିଆ) | ବାରିପଦା (ପୌ), ରାଇରଙ୍ଗପୁର (ପୌ), ଉଦଳା (ଏନଏସି), କରଞ୍ଜିଆ (ଏନଏସି) | ବାରିପଦା, ଶ୍ୟାମାଖୁଣ୍ଟା, ବଡ଼ସାହି, ବେତନଟୀ, ମୋରଡ଼ା, ରାସଗୋବିନ୍ଦପୁର, ସୁଳିଆପଦା ଇତ୍ୟାଦି (ମୋଟ ୨୬) |- style="background-color:#EBEFFD;" | '''[[ମାଲକାନଗିରି ଜିଲ୍ଲା|ମାଲକାନଗିରି]]''' | • ମାଲକାନଗିରି | ମାଲକାନଗିରି (ପୌ), ବାଲିମେଳା (ଏନଏସି) | ମାଲକାନଗିରି, କାଲିମେଳା, ଖଇରପୁଟ, କୋରୁକୁଣ୍ଡା, କୁଡୁମୁଲୁଗୁମ୍ମା, ମାଥିଲି, ପଡ଼ିଆ (ମୋଟ ୭) |- style="background-color:#EFEBFD;" | '''[[ଯାଜପୁର ଜିଲ୍ଲା|ଯାଜପୁର]]''' | • ଯାଜପୁର | ଯାଜପୁର (ପୌ), ବ୍ୟାସନଗର (ପୌ) | ବଡ଼ଚଣା, ବରୀ, ବିଞ୍ଝାରପୁର, ଦାନଗଦି, ଦଶରଥପୁର, ଧର୍ମଶାଳା, ଯାଜପୁର ସଦର, କୋରାଇ, ରସୁଲପୁର, ସୁକିନ୍ଦା (ମୋଟ ୧୦) |- style="background-color:#F6EBFD;" | '''[[ରାୟଗଡ଼ା ଜିଲ୍ଲା|ରାୟଗଡ଼ା]]''' | • ଗୁଣୁପୁର<br />• ରାୟଗଡ଼ା | ରାୟଗଡ଼ା (ପୌ), ଗୁଣୁପୁର (ପୌ), ଗୁଡାରି (ଏନଏସି) | ରାୟଗଡ଼ା, କଲ୍ୟାଣସିଂହପୁର, କାଶୀପୁର, କୋଲନରା, ବିଷମକଟକ, ମୁନିଗୁଡ଼ା, ଚନ୍ଦ୍ରପୁର, ଗୁଡାରି, ଗୁଣୁପୁର, ପଦ୍ମପୁର, ରାମନାଗୁଡ଼ା (ମୋଟ ୧୧) |- style="background-color:#FDEBF8;" | '''[[ସମ୍ବଲପୁର ଜିଲ୍ଲା|ସମ୍ବଲପୁର]]''' | • କୁଚିଣ୍ଡା<br />• ରେଢ଼ାଖୋଲ<br />• ସମ୍ବଲପୁର | ସମ୍ବଲପୁର (ମ.ନି), କୁଚିଣ୍ଡା (ଏନଏସି), ରେଢ଼ାଖୋଲ (ଏନଏସି) | ଧନକଉଡ଼ା, ଯୁଜୁମୁରା, ମାନେଶ୍ୱର, ରେଙ୍ଗାଲି, ବାମରା, ଜମନକିରା, କୁଚିଣ୍ଡା, ନାକଟିଦେଉଳ, ରେଢ଼ାଖୋଲ (ମୋଟ ୯) |- style="background-color:#FDEBF1;" | '''[[ସୋନପୁର ଜିଲ୍ଲା|ସୁବର୍ଣ୍ଣପୁର]]''' | • ବୀରମହାରାଜପୁର<br />• ସୁବର୍ଣ୍ଣପୁର | ସୋନପୁର (ପୌ), ତରଭା (ଏନଏସି), ବିନିକା (ଏନଏସି) | ସୋନପୁର, ଡୁଙ୍ଗୁରିପାଲି, ତରଭା, ବିନିକା, ବୀରମହାରାଜପୁର, ଉଲୁଣ୍ଡା (ମୋଟ ୬) |- style="background-color:#F5F5F5;" | '''[[ସୁନ୍ଦରଗଡ଼ ଜିଲ୍ଲା|ସୁନ୍ଦରଗଡ଼]]''' | • ବଣାଇ<br />• ପାନପୋଷ<br />• ସୁନ୍ଦରଗଡ଼ | ରାଉରକେଲା (ମ.ନି), ସୁନ୍ଦରଗଡ଼ (ପୌ), ବୀରମିତ୍ରପୁର (ପୌ), ରାଜଗାଙ୍ଗପୁର (ପୌ) | ସୁନ୍ଦରଗଡ଼, ଟାଙ୍ଗରପାଲି, ହେମଗିରି, ଲେଫ୍ରିପଡ଼ା, ବଡ଼ଗାଁ, ସବଡେଗା, ବାଲିଶଙ୍କରା, କୁଆରମୁଣ୍ଡା, ନୂଆଗାଁ, ବିଶ୍ରା, ଲାଠିକଟା, ରାଜଗାଙ୍ଗପୁର, କୁତ୍ରା, ବଣାଇଗଡ଼, ଲହୁଣୀପଡ଼ା, ଗୁରୁଣ୍ଡିଆ, କୋଇଡ଼ା (ମୋଟ ୧୭) |} <small>*ସଙ୍କେତ: ମ.ନି = ମହାନଗର ନିଗମ (Municipal Corporation), ପୌ = ପୌରପାଳିକା / ମ୍ୟୁନିସିପାଲିଟି, ଏନଏସି = ବିଜ୍ଞାପିତ ଅଞ୍ଚଳ ପରିଷଦ (NAC)</small> Legend used in odia word == ପ୍ରସ୍ତାବିତ ଜିଲ୍ଲା ସମୂହ == ଓଡ଼ିଶାରେ ପ୍ରଶାସନିକ ବିକେନ୍ଦ୍ରୀକରଣ ଏବଂ ସ୍ଥାନୀୟ ବିକାଶକୁ ତ୍ୱରାନ୍ୱିତ କରିବା ପାଇଁ ବିଭିନ୍ନ ସମୟରେ ନୂତନ ଜିଲ୍ଲା ଗଠନ ନିମନ୍ତେ ଦାବି ହୋଇଆସୁଛି। ୨୦୨୬ ମସିହା ସୁଦ୍ଧା ମିଳିଥିବା ସରକାରୀ ସୂଚନା ଅନୁଯାୟୀ, ରାଜ୍ୟ ସରକାରଙ୍କ ନିକଟରେ ଅତିକମରେ ୩୧ ଗୋଟି ନୂତନ ଜିଲ୍ଲା ଏବଂ ୬୬ ଗୋଟି ନୂତନ ଉପଖଣ୍ଡ ଗଠନ ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତାବ ଆଗତ ହୋଇଛି। ଏହି ଦାବିଗୁଡ଼ିକ ମୁଖ୍ୟତଃ ଭୌଗୋଳିକ ଦୂରତା ଏବଂ ଜନସଂଖ୍ୟାକୁ ଆଧାର କରି କରାଯାଇଛି। ନିମ୍ନଲିଖିତ ସାରଣୀରେ ଓଡ଼ିଶାର ବିଭିନ୍ନ ଅଞ୍ଚଳରୁ ହେଉଥିବା ପ୍ରସ୍ତାବିତ ଜିଲ୍ଲା ଦାବି, ସେଗୁଡ଼ିକର ସମ୍ଭାବ୍ୟ ଉପଖଣ୍ଡ, ବ୍ଲକ ଏବଂ ପୌରାଞ୍ଚଳଗୁଡ଼ିକର ସୂଚୀ ପ୍ରଦାନ କରାଯାଇଛି: {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:left; font-family: sans-serif;" |+ ଓଡ଼ିଶାର ପ୍ରସ୍ତାବିତ/ଦାବି ହେଉଥିବା ଜିଲ୍ଲା ସମୂହର ସୂଚୀ (୨୦୨୬ ସୁଦ୍ଧା) !scope="col"| ବର୍ତ୍ତମାନର ଜିଲ୍ଲା !!scope="col"| ସଂଖ୍ୟା !!scope="col"| ପ୍ରସ୍ତାବିତ ନୂତନ ଜିଲ୍ଲା !!scope="col"| ସମ୍ଭାବ୍ୟ ଉପଖଣ୍ଡ/ସଦର ମହକୁମା !!scope="col"| ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ ବ୍ଲକ ଓ ପୌରାଞ୍ଚଳ (ULBs) |- | [[ମୟୂରଭଞ୍ଜ ଜିଲ୍ଲା|ମୟୂରଭଞ୍ଜ]] || ୪ || '''[[ରାଇରଙ୍ଗପୁର]]''', '''ପଶ୍ଚିମ ମୟୂରଭଞ୍ଜ''', '''[[କରଞ୍ଜିଆ]]''' (ପଞ୍ଚପୀଢ଼), '''ଖିଚିଂ''' || ରାଇରଙ୍ଗପୁର, କରଞ୍ଜିଆ || ରାଇରଙ୍ଗପୁର (ପୌ), କରଞ୍ଜିଆ (ଏନଏସି); ବ୍ଲକ: ବହଳଦା, ବାମନଘାଟୀ, ବିଶୋଇ, କୁସୁମୀ, ଯଶୀପୁର, ଶୁକ୍ରୁଳି ଇତ୍ୟାଦି |- | [[ବାଲେଶ୍ୱର ଜିଲ୍ଲା|ବାଲେଶ୍ୱର]] || ୩ || '''[[ନୀଳଗିରି]]''', '''[[ଜଳେଶ୍ୱର]]''', '''ସୋର''' || ନୀଳଗିରି, ଜଳେଶ୍ୱର, ସୋର || ଜଳେଶ୍ୱର (ପୌ), ସୋର (ପୌ), ନୀଳଗିରି (ଏନଏସି); ବ୍ଲକ: ବାଲିଆପାଳ, ଭୋଗରାଇ, ସିମୁଳିଆ, ବାହାନଗା |- | [[ସୁନ୍ଦରଗଡ଼ ଜିଲ୍ଲା|ସୁନ୍ଦରଗଡ଼]] || ୨ || '''[[ରାଉରକେଲା]]''' (ବେଦବ୍ୟାସ ଜିଲ୍ଲା), '''ବଣାଇ''' || ରାଉରକେଲା, ବଣାଇଗଡ଼ || ରାଉରକେଲା (ମ.ନି), ରାଜଗାଙ୍ଗପୁର (ପୌ); ବ୍ଲକ: ବିଶ୍ରା, ଲହୁଣୀପଡ଼ା, ଗୁରୁଣ୍ଡିଆ, କୋଇଡ଼ା, କୁଆରମୁଣ୍ଡା |- | [[କେନ୍ଦୁଝର ଜିଲ୍ଲା|କେନ୍ଦୁଝର]] || ୧ || '''[[ଆନନ୍ଦପୁର]]''' || ଆନନ୍ଦପୁର || ଆନନ୍ଦପୁର (ପୌ); ବ୍ଲକ: ଘସିପୁରା, ହାଟଡିହି, ଆନନ୍ଦପୁର |- | [[ବରଗଡ଼ ଜିଲ୍ଲା|ବରଗଡ଼]] || ୧ || '''[[ପଦ୍ମପୁର]]''' || ପଦ୍ମପୁର || ପଦ୍ମପୁର (ଏନଏସି); ବ୍ଲକ: ପାଇକମାଳ, ଝାରବନ୍ଧ, ଗାଇସିଲାଟ, ବିଜେପୁର, ସୋହେଲା |- | [[ସମ୍ବଲପୁର ଜିଲ୍ଲା|ସମ୍ବଲପୁର]] || ୧ || '''କୁଚିଣ୍ଡା''' || କୁଚିଣ୍ଡା || କୁଚିଣ୍ଡା (ଏନଏସି); ବ୍ଲକ: ବାମରା, ଜମନକିରା, କୁଚିଣ୍ଡା |- | [[ଅନୁଗୋଳ ଜିଲ୍ଲା|ଅନୁଗୋଳ]] || ୩ || '''[[ତାଳଚେର]]''', '''ପାଲଲହଡ଼ା''', '''ଆଠମଲ୍ଲିକ''' || ତାଳଚେର, ପାଲଲହଡ଼ା, ଆଠମଲ୍ଲିକ || ତାଳଚେର (ପୌ), ଆଠମଲ୍ଲିକ (ଏନଏସି); ବ୍ଲକ: କଣିହାଁ, କିଶୋରନଗର, ପାଲଲହଡ଼ା |- | [[ବଲାଙ୍ଗୀର ଜିଲ୍ଲା|ବଲାଙ୍ଗୀର]] || ୩ || '''[[ଟିଟିଲାଗଡ଼]]''', '''[[କଣ୍ଟାବାଞ୍ଜି]]''', '''ପାଟଣାଗଡ଼''' || ଟିଟିଲାଗଡ଼, ପାଟଣାଗଡ଼ || ଟିଟିଲାଗଡ଼ (ପୌ), କଣ୍ଟାବାଞ୍ଜି (ଏନଏସି), ପାଟଣାଗଡ଼ (ଏନଏସି); ବ୍ଲକ: ତୁରେକେଲା, ବଙ୍ଗୋମୁଣ୍ଡା, ମୁରିବାହାଲ, ବେଲପଡ଼ା |- | [[କଟକ ଜିଲ୍ଲା|କଟକ]] || ୨ || '''ଆଠଗଡ଼''', '''ଚଣ୍ଡୀଖୋଲ''' (ଯାଜପୁର ସହ ମିଳିତ) || ଆଠଗଡ଼ || ଆଠଗଡ଼ (ଏନଏସି); ବ୍ଲକ: ତିଗିରିଆ, ବଡ଼ମ୍ବା, ନରସିଂହପୁର |- | [[ଖୋର୍ଦ୍ଧା ଜିଲ୍ଲା|ଖୋର୍ଦ୍ଧା]] || ୧ || '''[[ଭୁବନେଶ୍ୱର]]''' || ଭୁବନେଶ୍ୱର || ଭୁବନେଶ୍ୱର (ମ.ନି); ବ୍ଲକ: ଭୁବନେଶ୍ୱର, ବାଲିଅନ୍ତା, ବାଲିପାଟଣା |- | [[କଳାହାଣ୍ଡି ଜିଲ୍ଲା|କଳାହାଣ୍ଡି]] || ୧ || '''[[ଧର୍ମଗଡ଼]]''' || ଧର୍ମଗଡ଼ || ଧର୍ମଗଡ଼ (ଏନଏସି), ଜୁନାଗଡ଼ (ଏନଏସି); ବ୍ଲକ: କୋକସରା, କଲମପୁର, ଜୟପାଟଣା, ଗୋଲାମୁଣ୍ଡା |- | [[କନ୍ଧମାଳ ଜିଲ୍ଲା|କନ୍ଧମାଳ]] || ୧ || '''ବାଲିଗୁଡ଼ା''' || ବାଲିଗୁଡ଼ା || ବାଲିଗୁଡ଼ା (ଏନଏସି); ବ୍ଲକ: ଦାରିଙ୍ଗବାଡ଼ି, କୋଟଗଡ଼, ତୁମୁଡ଼ିବନ୍ଧ, କେ. ନୂଆଗାଁ |- | [[ଗଞ୍ଜାମ ଜିଲ୍ଲା|ଗଞ୍ଜାମ]] || ୫ || '''ଘୁମୁସର''' (ଭଞ୍ଜନଗର), '''ଋଷିକୂଲ୍ୟା''' ([[ଆସିକା]]), '''[[ବ୍ରହ୍ମପୁର]]''', '''ଭଞ୍ଜନଗର''', '''କବିସୂର୍ଯ୍ୟନଗର''' || ଭଞ୍ଜନଗର, ବ୍ରହ୍ମପୁର, ଆସିକା || ବ୍ରହ୍ମପୁର (ମ.ନି), ଭଞ୍ଜନଗର (ଏନଏସି), ଆସିକା (ଏନଏସି); ବ୍ଲକ: ବେଲଗୁଣ୍ଠା, ବୁଗୁଡ଼ା, ହିଞ୍ଜିଳିକାଟୁ, ପୋଲସରା |- | [[ପୁରୀ ଜିଲ୍ଲା|ପୁରୀ]] || ୧ || '''ନିମାପଡ଼ା''' || ନିମାପଡ଼ା || ନିମାପଡ଼ା (ଏନଏସି), କୋଣାର୍କ (ଏନଏସି); ବ୍ଲକ: ଗୋପ, କାକଟପୁର, ଅସ୍ତରଙ୍ଗ |- | [[ରାୟଗଡ଼ା ଜିଲ୍ଲା|ରାୟଗଡ଼ା]] || ୧ || '''[[ଗୁଣୁପୁର]]''' || ଗୁଣୁପୁର || ଗୁଣୁପୁର (ପୌ), ଗୁଡାରି (ଏନଏସି); ବ୍ଲକ: ପଦ୍ମପୁର, ରାମନାଗୁଡ଼ା |- | [[କୋରାପୁଟ ଜିଲ୍ଲା|କୋରାପୁଟ]] || ୧ || '''[[ଜୟପୁର]]''' || ଜୟପୁର || ଜୟପୁର (ପୌ), କୋଟପାଡ଼ (ଏନଏସି); ବ୍ଲକ: ବୋରିଗୁମ୍ମା, କୁନ୍ଦ୍ରା, କୋଟପାଡ଼ |} == ଆଧାର == * [http://www.orissa.gov.in ଓଡ଼ିଶା ରାଜ୍ୟର ସରକାରୀ ପୃଷ୍ଠା] * ଓଡ଼ିଶା ପ୍ରଶାସନିକ ବିଭାଗ * [http://www.censusindia.gov.in/2011-prov-results/data_files/orissa/Data%20Sheet-%20Orissa-Provisional.pdf ଜନଗଣନା ୨୦୧୧: ଓଡ଼ିଶା: ଅସ୍ଥାୟୀ ଜନସଂଖ୍ୟା ସମୁଦାୟ] == ବାହାର ଲିଙ୍କ == {{ଓଡ଼ିଶା}} {{ଓଡ଼ିଶା ପ୍ରସଙ୍ଗ}} [[ଶ୍ରେଣୀ:ଓଡ଼ିଶା]] [[ଶ୍ରେଣୀ:ତାଲିକା]] [[ଶ୍ରେଣୀ:ଓଡ଼ିଶାର ଜିଲ୍ଲା]] fwijohgrl1ktkr9gkc9rc2nx0iatdvi 595064 595063 2026-05-07T09:49:33Z Subhamss2008 37188 /* */ 595064 wikitext text/x-wiki {{Short description|ଓଡ଼ିଶାର ପ୍ରଶାସନିକ ଜିଲ୍ଲାଗୁଡ଼ିକର ତାଲିକା}} {{Use Indian English|date=August 2016}} {{Use dmy dates|date=August 2016}} {{Infobox subdivision type | name = ଓଡ଼ିଶାର ଜିଲ୍ଲା ସମୂହ | map = Odisha districts map.svg | caption = ଓଡ଼ିଶାର ରାଜନୈତିକ ମାନଚିତ୍ର | category = [[ଓଡ଼ିଶାର ଜିଲ୍ଲାମାନଙ୍କର ତାଲିକା|ଜିଲ୍ଲା]] | territory = [[ଓଡ଼ିଶା]] | start_date = | current_number = ୩୦ ଗୋଟି ଜିଲ୍ଲା | number_date = | population_range = [[ଦେବଗଡ଼ ଜିଲ୍ଲା|ଦେବଗଡ଼]] – ୩,୧୨,୫୨୦ (ସର୍ବନିମ୍ନ);<br />[[ଗଞ୍ଜାମ ଜିଲ୍ଲା|ଗଞ୍ଜାମ]] – ୩୫,୨୯,୦୩୧ (ସର୍ବାଧିକ) | area_range = [[ମୟୂରଭଞ୍ଜ ଜିଲ୍ଲା|ମୟୂରଭଞ୍ଜ]] – {{Convert|10418|km2|sqmi|abbr=on}} (ବୃହତ୍ତମ);<br />[[ଜଗତସିଂହପୁର ଜିଲ୍ଲା|ଜଗତସିଂହପୁର]] – {{Convert|1759|km2|sqmi|abbr=on}} (କ୍ଷୁଦ୍ରତମ) | government = [[ଓଡ଼ିଶା ସରକାର]] | subdivision = [[ଓଡ଼ିଶାର ତହସିଲ ସମୂହର ତାଲିକା|ଉପଖଣ୍ଡ, ତହସିଲ ଏବଂ ବ୍ଲକ]] }} {{prettyurl|Districts of Odisha}} ଭାରତର ପୂର୍ବ ଉପକୂଳରେ ଅବସ୍ଥିତ [[ଓଡ଼ିଶା]] ରାଜ୍ୟକୁ ପ୍ରଶାସନିକ ସୁବିଧା ଏବଂ ସୁପରିଚାଳନା ଦୃଷ୍ଟିରୁ ସର୍ବମୋଟ '''୩୦ ଗୋଟି ଭୌଗୋଳିକ ପ୍ରଶାସନିକ ଏକକ''' ବା '''ଜିଲ୍ଲା'''ରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇଛି ।<ref name=":0">{{cite web|title=Districts of Odisha|url=http://orissa.gov.in/portal/dist.asp|work=Official Portal|publisher=Government of Odisha|access-date=4 January 2013|location=Bhubaneswar}}</ref> ପ୍ରଶାସନିକ ବିକେନ୍ଦ୍ରୀକରଣ ଏବଂ ଶୃଙ୍ଖଳିତ ଶାସନ ପାଇଁ ଏହି ୩୦ଟି ଜିଲ୍ଲାକୁ ୩ଟି ପୃଥକ ରାଜସ୍ୱ ଖଣ୍ଡ (Revenue Divisions) ଅଧୀନରେ ରଖାଯାଇଛି । ସେହି ଖଣ୍ଡଗୁଡ଼ିକ ହେଲା: କେନ୍ଦ୍ରାଞ୍ଚଳ (ସଦର ମହକୁମା: [[କଟକ]]), ଉତ୍ତରାଞ୍ଚଳ (ସଦର ମହକୁମା: [[ସମ୍ବଲପୁର]]) ଏବଂ ଦକ୍ଷିଣାଞ୍ଚଳ (ସଦର ମହକୁମା: [[ବ୍ରହ୍ମପୁର]]) । ପ୍ରତ୍ୟେକ ରାଜସ୍ୱ ଖଣ୍ଡ ଅଧୀନରେ ୧୦ଟି ଲେଖାଏଁ ଜିଲ୍ଲା ରହିଛି ଏବଂ ଏହାର ପ୍ରଶାସନିକ ମୁଖ୍ୟ ଭାବରେ ଜଣେ ରାଜସ୍ୱ ଖଣ୍ଡାଧିକାରୀ ବା ଆର.ଡି.ସି. କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି, ଯିଏକି ଭାରତୀୟ ପ୍ରଶାସନିକ ସେବା (IAS) ର ଜଣେ ବରିଷ୍ଠ ଅଧିକାରୀ ଅଟନ୍ତି । ରାଜ୍ୟ ସଚିବାଳୟ ଏବଂ ଜିଲ୍ଲା ପ୍ରଶାସନ ମଧ୍ୟରେ ସମନ୍ୱୟ ରକ୍ଷା କରିବା ହେଉଛି ଆର.ଡି.ସି. ଙ୍କର ମୁଖ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ । ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜିଲ୍ଲାର ଶାସନଭାର ଜଣେ ଜିଲ୍ଲାପାଳ ତଥା ଜିଲ୍ଲା ଦଣ୍ଡାଧିକାରୀଙ୍କ ଉପରେ ନ୍ୟସ୍ତ ଥାଏ । ଜିଲ୍ଲାରେ ରାଜସ୍ୱ ଆଦାୟ ଏବଂ ଆଇନଶୃଙ୍ଖଳା ରକ୍ଷା କରିବା ତାଙ୍କର ପ୍ରାଥମିକ ଦାୟିତ୍ୱ । ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜିଲ୍ଲାକୁ ପୁଣି ସ୍ଥାନୀୟ ପ୍ରଶାସନିକ ସୁବିଧା ପାଇଁ କେତେକ ଉପଖଣ୍ଡ (Sub-division) ରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇଛି, ଯାହାର ଦାୟିତ୍ୱ ଜଣେ ଉପଜିଲ୍ଲାପାଳ ତୁଲାଇଥାନ୍ତି । ଉପଖଣ୍ଡଗୁଡ଼ିକ ଅଧୀନରେ ଏକାଧିକ ତହସିଲ ଏବଂ ବ୍ଲକ ରହିଥାଏ । ତହସିଲର ଦାୟିତ୍ୱରେ ଜଣେ ତହସିଲଦାର ରହିଥାନ୍ତି । ବର୍ତ୍ତମାନ ସୁଦ୍ଧା ଓଡ଼ିଶାରେ ସମୁଦାୟ ୩ଟି ରାଜସ୍ୱ ଖଣ୍ଡ, ୩୦ଟି ଜିଲ୍ଲା, ୫୮ଟି ଉପଖଣ୍ଡ, ୩୧୭ଟି ତହସିଲ ଏବଂ ୩୧୪ଟି ପଞ୍ଚାୟତ ସମିତି ରହିଛି ।<ref>{{Cite web |url=http://orissa.gov.in/e-magazine/orissaannualreference/OR-Annual-2009/pdf/587-593.pdf |title=List of Districts |access-date=13 January 2012}}</ref> ==ଜିଲ୍ଲା ସମୂହ== ନିମ୍ନଲିଖିତ ସାରଣୀରେ ଓଡ଼ିଶାର ସମସ୍ତ ୩୦ଟି ଜିଲ୍ଲାର ମାନଚିତ୍ର, ସଦର ମହକୁମା, ଆୟତନ, ଜନସଂଖ୍ୟା (୨୦୧୧ ଜନଗଣନା), ସାକ୍ଷରତା ହାର, ପଞ୍ଚାୟତ ସମିତି ଏବଂ ଗ୍ରାମ ପଞ୍ଚାୟତର ସବିଶେଷ ବିବରଣୀ ପ୍ରଦାନ କରାଯାଇଛି: {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center; font-family: sans-serif;" |- style="background-color:#2C3E50; color:white; font-size: 1.05em;" ! scope="col" | ମାନଚିତ୍ର ! scope="col" | ଜିଲ୍ଲା ! scope="col" | ସଦର ମହକୁମା ! scope="col" | ଆୟତନ (କି.ମି.<sup>୨</sup>) ! scope="col" | ଜନସଂଖ୍ୟା ! scope="col" | ସାକ୍ଷରତା ହାର ! scope="col" | ବ୍ଲକ ସଂଖ୍ୟା ! scope="col" | ଗ୍ରାମ ପଞ୍ଚାୟତ ! scope="col" | ଆର.ଟି.ଓ |- style="background-color:#FDEEED;" | [[File:Angul in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ଅନୁଗୋଳ ଜିଲ୍ଲା|ଅନୁଗୋଳ]]''' || [[ଅନୁଗୁଳ|ଅନୁଗୋଳ]] || ୬,୩୭୫ || ୧୭,୯୬,୦୮୮ || ୭୭.୫୩% || ୦୮ || ୨୨୫ || OD-19 |- style="background-color:#FDF4ED;" | [[File:Cuttack in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[କଟକ ଜିଲ୍ଲା|କଟକ]]''' || [[କଟକ]] || ୩,୯୩୨ || ୩୭,୦୦,୫୦୩ || ୮୫.୫୦% || ୧୪ || ୩୭୩ || OD-05 |- style="background-color:#FDF8ED;" | [[File:Kalahandi in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[କଳାହାଣ୍ଡି ଜିଲ୍ଲା|କଳାହାଣ୍ଡି]]''' || [[ଭବାନିପାଟଣା]] || ୭,୯୨୦ || ୨୨,୨୩,୩୮୬ || ୫୯.୨୨% || ୧୩ || ୩୧୦ || OD-08 |- style="background-color:#FBFDED;" | [[File:Kandhamal in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[କନ୍ଧମାଳ ଜିଲ୍ଲା|କନ୍ଧମାଳ]]''' || [[ଫୁଲବାଣୀ]] || ୮,୦୨୧ || ୧୦,୩୩,୬୮୬ || ୬୪.୧୩% || ୧୨ || ୧୫୩ || OD-12 |- style="background-color:#F4FDED;" | [[File:Kendujhar in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[କେନ୍ଦୁଝର ଜିଲ୍ଲା|କେନ୍ଦୁଝର]]''' || [[କେନ୍ଦୁଝର]] || ୮,୩୦୩ || ୨୫,୪୦,୪୪୪ || ୬୮.୨୪% || ୧୩ || ୨୯୭ || OD-09 |- style="background-color:#EEFDED;" | [[File:Kendrapara in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[କେନ୍ଦ୍ରାପଡ଼ା ଜିଲ୍ଲା|କେନ୍ଦ୍ରାପଡ଼ା]]''' || [[କେନ୍ଦ୍ରାପଡ଼ା]] || ୨,୬୪୪ || ୨୦,୩୦,୯୧୦ || ୮୫.୧୫% || ୦୯ || ୨୪୯ || OD-29 |- style="background-color:#EEFDF4;" | [[File:Koraput in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[କୋରାପୁଟ ଜିଲ୍ଲା|କୋରାପୁଟ]]''' || [[କୋରାପୁଟ]] || ୮,୮୦୭ || ୧୯,୪୫,୩୦୩ || ୪୯.୨୧% || ୧୪ || ୨୪୦ || OD-10 |- style="background-color:#EEFDF9;" | [[File:Khordha in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ଖୋର୍ଦ୍ଧା ଜିଲ୍ଲା|ଖୋର୍ଦ୍ଧା]]''' || [[ଖୋର୍ଦ୍ଧା]] || ୨,୮୧୩ || ୩୧,୭୪,୮୫୯ || ୮୬.୮୮% || ୧୦ || ୧୯୦ || OD-02 / 33 |- style="background-color:#EEFAFD;" | [[File:Gajapati in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ଗଜପତି ଜିଲ୍ଲା|ଗଜପତି]]''' || [[ପାରଳାଖେମୁଣ୍ଡି]] || ୩,୮୫୦ || ୮,୧୪,୭୨୨ || ୫୩.୪୯% || ୦୭ || ୧୪୯ || OD-20 |- style="background-color:#EEF4FD;" | [[File:Ganjam in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ଗଞ୍ଜାମ ଜିଲ୍ଲା|ଗଞ୍ଜାମ]]''' || [[ଛତ୍ରପୁର]] || ୮,୦୭୧ || ୪୯,୭୫,୯୩୪ || ୭୧.୦୯% || ୨୨ || ୫୦୩ || OD-07 / 32 |- style="background-color:#EEEEFD;" | [[File:Jagatsinghpur in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ଜଗତସିଂହପୁର ଜିଲ୍ଲା|ଜଗତସିଂହପୁର]]''' || [[ଜଗତସିଂହପୁର]] || ୧,୭୫୯ || ୧୬,୦୩,୧୩୦ || ୮୬.୫୯% || ୦୮ || ୧୯୪ || OD-21 |- style="background-color:#F4EEFD;" | [[File:Jharsuguda in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ଝାରସୁଗୁଡ଼ା ଜିଲ୍ଲା|ଝାରସୁଗୁଡ଼ା]]''' || [[ଝାରସୁଗୁଡ଼ା]] || ୨,୦୮୧ || ୮,୧୭,୧୦୩ || ୭୮.୮୬% || ୦୫ || ୭୮ || OD-23 |- style="background-color:#F9EEFD;" | [[File:Dhenkanal in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ଢେଙ୍କାନାଳ ଜିଲ୍ଲା|ଢେଙ୍କାନାଳ]]''' || [[ଢେଙ୍କାନାଳ]] || ୪,୪୫୨ || ୧୬,୮୧,୮୬୪ || ୭୮.୭୬% || ୦୮ || ୨୧୨ || OD-06 |- style="background-color:#FDEEF8;" | [[File:Debagarh in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ଦେବଗଡ଼ ଜିଲ୍ଲା|ଦେବଗଡ଼]]''' || [[ଦେବଗଡ଼]] || ୨,୭୮୨ || ୪,୪୦,୬୫୪ || ୭୨.୫୭% || ୦୩ || ୭୦ || OD-28 |- style="background-color:#FDEEF3;" | [[File:Nabarangpur in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ନବରଙ୍ଗପୁର ଜିଲ୍ଲା|ନବରଙ୍ଗପୁର]]''' || [[ନବରଙ୍ଗପୁର]] || ୫,୨୯୪ || ୧୭,୨୧,୫୩୪ || ୪୬.୪୩% || ୧୦ || ୧୬୯ || OD-24 |- style="background-color:#FDF0ED;" | [[File:Nayagarh in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ନୟାଗଡ଼ ଜିଲ୍ଲା|ନୟାଗଡ଼]]''' || [[ନୟାଗଡ଼]] || ୩,୮୯୦ || ୧୩,୫୭,୫୩୩ || ୮୦.୪୨% || ୦୮ || ୧୯୪ || OD-25 |- style="background-color:#FDF3EC;" | [[File:Nuapada in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ନୂଆପଡ଼ା ଜିଲ୍ଲା|ନୂଆପଡ଼ା]]''' || [[ନୂଆପଡ଼ା]] || ୩,୮୫୨ || ୮,୬୦,୬୩୯ || ୫୭.୩୫% || ୦୫ || ୧୩୧ || OD-26 |- style="background-color:#FDF7EB;" | [[File:Puri in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ପୁରୀ ଜିଲ୍ଲା|ପୁରୀ]]''' || [[ପୁରୀ]] || ୩,୦୫୧ || ୨୩,୯୫,୨୧୦ || ୮୪.୬୭% || ୧୧ || ୨୬୮ || OD-13 |- style="background-color:#FAFDEB;" | [[File:Bargarh in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ବରଗଡ଼ ଜିଲ୍ଲା|ବରଗଡ଼]]''' || [[ବରଗଡ଼]] || ୫,୮୩୭ || ୨୦,୮୮,୬୩୨ || ୭୪.୬୨% || ୧୨ || ୨୪୮ || OD-17 |- style="background-color:#F1FDEB;" | [[File:Balangir in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ବଲାଙ୍ଗୀର ଜିଲ୍ଲା|ବଲାଙ୍ଗୀର]]''' || [[ବଲାଙ୍ଗୀର]] || ୬,୫୭୫ || ୨୩,୨୫,୦୮୬ || ୬୪.୭୨% || ୧୪ || ୨୮୫ || OD-03 |- style="background-color:#EBFDEE;" | [[File:Balasore in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ବାଲେଶ୍ୱର ଜିଲ୍ଲା|ବାଲେଶ୍ୱର]]''' || [[ବାଲେଶ୍ୱର]] || ୩,୬୩୪ || ୩୨,୭୧,୯୪୬ || ୭୯.୭୯% || ୧୨ || ୩୬୦ || OD-01 |- style="background-color:#EBFDF5;" | [[File:Boudh in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ବୌଦ୍ଧ ଜିଲ୍ଲା|ବୌଦ୍ଧ]]''' || [[ବୌଦ୍ଧ]] || ୩,୪୪୪ || ୬,୨୨,୦୩୯ || ୭୧.୬୧% || ୦୩ || ୬୯ || OD-27 |- style="background-color:#EBFDFB;" | [[File:Bhadrak in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ଭଦ୍ରକ ଜିଲ୍ଲା|ଭଦ୍ରକ]]''' || [[ଭଦ୍ରକ]] || ୨,୫୦୫ || ୨୧,୨୩,୯୩୬ || ୮୨.୭୮% || ୦୭ || ୨୧୮ || OD-22 |- style="background-color:#EBF6FD;" | [[File:Mayurbhanj in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ମୟୂରଭଞ୍ଜ ଜିଲ୍ଲା|ମୟୂରଭଞ୍ଜ]]''' || [[ବାରିପଦା]] || ୧୦,୪୧୮ || ୩୫,୫୨,୮୩୧ || ୬୩.୧୭% || ୨୬ || ୪୦୪ || OD-11 |- style="background-color:#EBEFFD;" | [[File:Malkangiri in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ମାଲକାନଗିରି ଜିଲ୍ଲା|ମାଲକାନଗିରି]]''' || [[ମାଲକାନଗିରି]] || ୫,୭୯୧ || ୮,୬୪,୬୦୧ || ୪୮.୫୪% || ୦୭ || ୧୧୧ || OD-30 |- style="background-color:#EFEBFD;" | [[File:Jajpur in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ଯାଜପୁର ଜିଲ୍ଲା|ଯାଜପୁର]]''' || [[ଯାଜପୁର]] || ୨,୮୮୮ || ୨୫,୭୬,୩୪୧ || ୮୦.୧୩% || ୧୦ || ୩୧୧ || OD-34 |- style="background-color:#F6EBFD;" | [[File:Rayagada in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ରାୟଗଡ଼ା ଜିଲ୍ଲା|ରାୟଗଡ଼ା]]''' || [[ରାୟଗଡ଼ା]] || ୭,୦୭୪ || ୧୩,୬୪,୭୫୫ || ୪୯.୭୬% || ୧୧ || ୧୮୦ || OD-18 |- style="background-color:#FDEBF8;" | [[File:Sambalpur in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ସମ୍ବଲପୁର ଜିଲ୍ଲା|ସମ୍ବଲପୁର]]''' || [[ସମ୍ବଲପୁର]] || ୬,୭୦୨ || ୧୪,୬୭,୯୫୦ || ୭୬.୨୨% || ୦୯ || ୧୩୮ || OD-15 |- style="background-color:#FDEBF1;" | [[File:Subarnapur in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ସୋନପୁର ଜିଲ୍ଲା|ସୁବର୍ଣ୍ଣପୁର]]''' || [[ସୁବର୍ଣ୍ଣପୁର]] || ୨,୨୮୫ || ୮,୬୦,୩୫୯ || ୭୪.୪୨% || ୦୬ || ୧୦୯ || OD-31 |- style="background-color:#fdebf2;" | [[File:Sundargarh in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ସୁନ୍ଦରଗଡ଼ ଜିଲ୍ଲା|ସୁନ୍ଦରଗଡ଼]]''' || [[ସୁନ୍ଦରଗଡ଼]] || ୯,୭୧୨ || ୨୯,୫୧,୭୪୭ || ୭୩.୩୪% || ୧୭ || ୨୬୨ || OD-14 / 16 |} == ଇତିହାସ ଓ ପୁନର୍ଗଠନ == ୧୯୩୬ ମସିହା ଅପ୍ରେଲ ୧ ତାରିଖରେ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଓଡ଼ିଶା ପ୍ରାନ୍ତ ଗଠନ ହେବାଠାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ଆଜି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରାଜ୍ୟର ପ୍ରଶାସନିକ ମାନଚିତ୍ରରେ ଅନେକ ପରିବର୍ତ୍ତନ ହୋଇଛି । ପ୍ରଶାସନିକ ବିକେନ୍ଦ୍ରୀକରଣ ଏବଂ ସାଧାରଣ ଲୋକଙ୍କ ନିକଟରେ ସରକାରୀ ସେବା ଦ୍ରୁତ ଗତିରେ ପହଞ୍ଚାଇବା ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ବିଭିନ୍ନ ସମୟରେ ଜିଲ୍ଲାଗୁଡ଼ିକର ପୁନର୍ଗଠନ କରାଯାଇଛି । === ଐତିହାସିକ ପୁନର୍ଗଠନ କ୍ରମ === ନିମ୍ନଲିଖିତ ସାରଣୀରେ ଓଡ଼ିଶାର ଜିଲ୍ଲା ଗଠନର ଐତିହାସିକ କ୍ରମବିକାଶକୁ ଦର୍ଶାଯାଇଛି: {| class="wikitable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center; font-family: sans-serif; margin-bottom: 20px;" |- style="background-color:#4A90E2; color:white; font-size: 1.1em;" ! scope="col" style="width:20%;" | ସମୟକାଳ / ମସିହା ! scope="col" style="width:20%;" | ମୋଟ ଜିଲ୍ଲା ସଂଖ୍ୟା ! scope="col" style="width:60%;" | ସବିଶେଷ ବିବରଣୀ ଓ କାରଣ |- style="background-color:#F4F9FF;" | '''୧ ଅପ୍ରେଲ ୧୯୩୬''' | '''୬ ଗୋଟି''' | ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଓଡ଼ିଶା ପ୍ରାନ୍ତ ଗଠନ ସମୟରେ କେବଳ ୬ଟି ଜିଲ୍ଲା ଥିଲା । ସେଗୁଡ଼ିକ ହେଲା: କଟକ, ପୁରୀ, ବାଲେଶ୍ୱର, ସମ୍ବଲପୁର, କୋରାପୁଟ ଏବଂ ଗଞ୍ଜାମ । |- style="background-color:#EBF3FB;" | '''୧୯୪୮ – ୧୯୪୯''' | '''୧୩ ଗୋଟି''' | ଭାରତ ସ୍ୱାଧୀନ ହେବା ପରେ ଓଡ଼ିଶା ସହିତ ଆଖପାଖର ଦେଶୀୟ ଗଡ଼ଜାତ ରାଜ୍ୟଗୁଡ଼ିକର ମିଶ୍ରଣ ଘଟିଥିଲା, ଯାହା ଫଳରେ ନୂତନ ୭ଟି ଜିଲ୍ଲା ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଥିଲା । |- style="background-color:#F4F9FF;" | '''୧୯୯୨ – ୧୯୯୩''' | '''୩୦ ଗୋଟି''' | ତତ୍କାଳୀନ ମୁଖ୍ୟମନ୍ତ୍ରୀ [[ବିଜୁ ପଟ୍ଟନାୟକ]]ଙ୍କ ସରକାର ଅମଳରେ ପୁରୁଣା ୧୩ଟି ବୃହତ୍ ଜିଲ୍ଲାକୁ ବିଭାଜନ କରି ୩୦ ଗୋଟି ଜିଲ୍ଲାରେ ପରିଣତ କରାଯାଇଥିଲା । |} === ବର୍ତ୍ତମାନର ପ୍ରଶାସନିକ ରୂପରେଖ === ଶାସନ ବ୍ୟବସ୍ଥାକୁ ସୁଚାରୁରୂପେ ପରିଚାଳନା କରିବା ପାଇଁ ରାଜ୍ୟକୁ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରଶାସନିକ ଏକକରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇଛି: {| class="wikitable" style="width:80%; border-collapse:collapse; text-align:center; font-family: sans-serif; margin: 0 auto 20px auto;" |- style="background-color:#50C878; color:white; font-size: 1.1em;" ! scope="col" | ପ୍ରଶାସନିକ ଏକକ ! scope="col" | ସର୍ବମୋଟ ସଂଖ୍ୟା |- style="background-color:#F4FFF8;" | '''ରାଜସ୍ୱ ଖଣ୍ଡ''' | ୩ |- style="background-color:#E9F9EE;" | '''ଜିଲ୍ଲା''' | ୩୦ |- style="background-color:#F4FFF8;" | '''ଉପଖଣ୍ଡ''' | ୫୮ |- style="background-color:#E9F9EE;" | '''ତହସିଲ''' | ୩୧୭ |- style="background-color:#F4FFF8;" | '''ପଞ୍ଚାୟତ ସମିତି / ବ୍ଲକ''' | ୩୧୪ |} === ଭୌଗୋଳିକ ଏବଂ ଜନସାଂଖ୍ୟିକ ବିଶେଷତ୍ୱ === ଆୟତନ ଏବଂ ଜନସଂଖ୍ୟା ଦୃଷ୍ଟିରୁ ଓଡ଼ିଶାର ଜିଲ୍ଲାଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ତାରତମ୍ୟ ନିମ୍ନରେ ପ୍ରଦତ୍ତ କରାଗଲା: {| class="wikitable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center; font-family: sans-serif;" |- style="background-color:#E67E22; color:white; font-size: 1.1em;" ! scope="col" style="width:25%;" | ବର୍ଗ ! scope="col" style="width:25%;" | ବୃହତ୍ତମ ଜିଲ୍ଲା ! scope="col" style="width:25%;" | କ୍ଷୁଦ୍ରତମ ଜିଲ୍ଲା ! scope="col" style="width:25%;" | ସୂଚନା |- style="background-color:#FFF8F0;" | '''ଭୌଗୋଳିକ ଆୟତନ ଦୃଷ୍ଟିରୁ''' | '''[[ମୟୂରଭଞ୍ଜ ଜିଲ୍ଲା|ମୟୂରଭଞ୍ଜ]]'''<br /><small>(୧୦,୪୧୮ ବର୍ଗ କି.ମି.)</small> | '''[[ଜଗତସିଂହପୁର ଜିଲ୍ଲା|ଜଗତସିଂହପୁର]]'''<br /><small>(୧,୭୫୯ ବର୍ଗ କି.ମି.)</small> | ଆୟତନ ଆଧାରରେ ରାଜ୍ୟର ଭୌଗୋଳିକ ବିସ୍ତାର । |- style="background-color:#FEF2E4;" | '''ଜନସଂଖ୍ୟା ଦୃଷ୍ଟିରୁ''' | '''[[ଗଞ୍ଜାମ ଜିଲ୍ଲା|ଗଞ୍ଜାମ]]'''<br /><small>(ସର୍ବାଧିକ ଜନବହୁଳ)</small> | '''[[ଦେବଗଡ଼ ଜିଲ୍ଲା|ଦେବଗଡ଼]]'''<br /><small>(ସର୍ବନିମ୍ନ ଜନସଂଖ୍ୟା)</small> | ୨୦୧୧ ଜନଗଣନା ତଥ୍ୟ ଉପରେ ଆଧାରିତ । |} ନିମ୍ନଲିଖିତ ସାରଣୀରେ ଓଡ଼ିଶାର ସମସ୍ତ ୩୦ଟି ଜିଲ୍ଲାର ଭୌଗୋଳିକ ଏବଂ ପ୍ରଶାସନିକ ତଥ୍ୟ ସବିଶେଷ ଭାବେ ପ୍ରଦାନ କରାଯାଇଛି: == ରାଜସ୍ୱ ଖଣ୍ଡ ଅନୁଯାୟୀ ଜିଲ୍ଲାଗୁଡ଼ିକର ତାଲିକା == [[File:Odisha districts map.svg|thumb|400x400px|ଓଡ଼ିଶାର ଜିଲ୍ଲା ମାନଚିତ୍ର । <br />{{Legend|darkblue|ଉତ୍ତରାଞ୍ଚଳ ରାଜସ୍ୱ ଖଣ୍ଡ}} {{Legend|gold|କେନ୍ଦ୍ରାଞ୍ଚଳ ରାଜସ୍ୱ ଖଣ୍ଡ}} {{Legend|maroon|ଦକ୍ଷିଣାଞ୍ଚଳ ରାଜସ୍ୱ ଖଣ୍ଡ}}]] ପ୍ରଶାସନିକ ସୁବିଧା ତଥା ଶାସନ ବ୍ୟବସ୍ଥାକୁ ସୁଦୃଢ଼ କରିବା ପାଇଁ ଓଡ଼ିଶାର ୩୦ଟି ଜିଲ୍ଲାକୁ ୩ଟି ପୃଥକ '''ରାଜସ୍ୱ ଖଣ୍ଡ''' (Revenue Divisions) ରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇଛି । ସେଗୁଡ଼ିକ ହେଲା— କେନ୍ଦ୍ରାଞ୍ଚଳ, ଉତ୍ତରାଞ୍ଚଳ ଏବଂ ଦକ୍ଷିଣାଞ୍ଚଳ ରାଜସ୍ୱ ଖଣ୍ଡ, ଯାହାର ସଦର ମହକୁମା ଯଥାକ୍ରମେ [[କଟକ]], [[ସମ୍ବଲପୁର]] ଏବଂ [[ବ୍ରହ୍ମପୁର]]ଠାରେ ଅବସ୍ଥିତ । ପ୍ରତ୍ୟେକ ରାଜସ୍ୱ ଖଣ୍ଡ ଅଧୀନରେ ୧୦ଟି ଲେଖାଏଁ ଜିଲ୍ଲା ରହିଛି । ପ୍ରତି ରାଜସ୍ୱ ଖଣ୍ଡର ମୁଖ୍ୟ ଭାବରେ ଜଣେ '''ରାଜସ୍ୱ ଖଣ୍ଡାଧିକାରୀ''' ବା ଆର.ଡି.ସି. (RDC - Revenue Divisional Commissioner) ଦାୟିତ୍ୱ ତୁଲାଇଥାନ୍ତି, ଯିଏକି [[ଭାରତୀୟ ପ୍ରଶାସନିକ ସେବା]] (IAS) ର ଜଣେ ବରିଷ୍ଠ ପଦାଧିକାରୀ ଅଟନ୍ତି । ପ୍ରଶାସନିକ ଢାଞ୍ଚାରେ ଆର.ଡି.ସି.ଙ୍କ ସ୍ଥାନ ଜିଲ୍ଲା ପ୍ରଶାସନ ଏବଂ ରାଜ୍ୟ ସଚିବାଳୟ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ସମନ୍ୱୟକାରୀ ସଂଯୋଜକ ଭାବରେ ରହିଥାଏ । ରାଜସ୍ୱ ଖଣ୍ଡ ଅନୁଯାୟୀ ଓଡ଼ିଶାର ୩୦ଟି ଜିଲ୍ଲାର ତାଲିକା ନିମ୍ନରେ ପ୍ରଦାନ କରାଗଲା: {| class="wikitable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center; font-family: sans-serif;" |- ! scope="col" style="background-color:#2980B9; color:white; font-size: 1.1em; width:33%; padding: 12px;" | ଉତ୍ତରାଞ୍ଚଳ ରାଜସ୍ୱ ଖଣ୍ଡ<br /><small>(ସଦର ମହକୁମା – ସମ୍ବଲପୁର)</small> ! scope="col" style="background-color:#F39C12; color:white; font-size: 1.1em; width:33%; padding: 12px;" | କେନ୍ଦ୍ରାଞ୍ଚଳ ରାଜସ୍ୱ ଖଣ୍ଡ<br /><small>(ସଦର ମହକୁମା – କଟକ)</small> ! scope="col" style="background-color:#C0392B; color:white; font-size: 1.1em; width:33%; padding: 12px;" | ଦକ୍ଷିଣାଞ୍ଚଳ ରାଜସ୍ୱ ଖଣ୍ଡ<br /><small>(ସଦର ମହକୁମା – ବ୍ରହ୍ମପୁର)</small> |- style="vertical-align: top; text-align:left; background-color:#FAFAFA; font-size: 1.05em;" | style="padding: 15px;" | * [[ଅନୁଗୋଳ ଜିଲ୍ଲା|ଅନୁଗୋଳ]] * [[କେନ୍ଦୁଝର ଜିଲ୍ଲା|କେନ୍ଦୁଝର]] * [[ଝାରସୁଗୁଡ଼ା ଜିଲ୍ଲା|ଝାରସୁଗୁଡ଼ା]] * [[ଢେଙ୍କାନାଳ ଜିଲ୍ଲା|ଢେଙ୍କାନାଳ]] * [[ଦେବଗଡ଼ ଜିଲ୍ଲା|ଦେବଗଡ଼]] * [[ବରଗଡ଼ ଜିଲ୍ଲା|ବରଗଡ଼]] * [[ବଲାଙ୍ଗୀର ଜିଲ୍ଲା|ବଲାଙ୍ଗୀର]] * [[ସମ୍ବଲପୁର ଜିଲ୍ଲା|ସମ୍ବଲପୁର]] * [[ସୁନ୍ଦରଗଡ଼ ଜିଲ୍ଲା|ସୁନ୍ଦରଗଡ଼]] * [[ସୋନପୁର ଜିଲ୍ଲା|ସୁବର୍ଣ୍ଣପୁର]] | style="padding: 15px;" | * [[କଟକ ଜିଲ୍ଲା|କଟକ]] * [[କେନ୍ଦ୍ରାପଡ଼ା ଜିଲ୍ଲା|କେନ୍ଦ୍ରାପଡ଼ା]] * [[ଖୋର୍ଦ୍ଧା ଜିଲ୍ଲା|ଖୋର୍ଦ୍ଧା]] * [[ଜଗତସିଂହପୁର ଜିଲ୍ଲା|ଜଗତସିଂହପୁର]] * [[ନୟାଗଡ଼ ଜିଲ୍ଲା|ନୟାଗଡ଼]] * [[ପୁରୀ ଜିଲ୍ଲା|ପୁରୀ]] * [[ବାଲେଶ୍ୱର ଜିଲ୍ଲା|ବାଲେଶ୍ୱର]] * [[ଭଦ୍ରକ ଜିଲ୍ଲା|ଭଦ୍ରକ]] * [[ମୟୂରଭଞ୍ଜ ଜିଲ୍ଲା|ମୟୂରଭଞ୍ଜ]] * [[ଯାଜପୁର ଜିଲ୍ଲା|ଯାଜପୁର]] | style="padding: 15px;" | * [[କନ୍ଧମାଳ ଜିଲ୍ଲା|କନ୍ଧମାଳ]] * [[କଳାହାଣ୍ଡି ଜିଲ୍ଲା|କଳାହାଣ୍ଡି]] * [[କୋରାପୁଟ ଜିଲ୍ଲା|କୋରାପୁଟ]] * [[ଗଜପତି ଜିଲ୍ଲା|ଗଜପତି]] * [[ଗଞ୍ଜାମ ଜିଲ୍ଲା|ଗଞ୍ଜାମ]] * [[ନବରଙ୍ଗପୁର ଜିଲ୍ଲା|ନବରଙ୍ଗପୁର]] * [[ନୂଆପଡ଼ା ଜିଲ୍ଲା|ନୂଆପଡ଼ା]] * [[ବୌଦ୍ଧ ଜିଲ୍ଲା|ବୌଦ୍ଧ]] * [[ମାଲକାନଗିରି ଜିଲ୍ଲା|ମାଲକାନଗିରି]] * [[ରାୟଗଡ଼ା ଜିଲ୍ଲା|ରାୟଗଡ଼ା]] |} == ପ୍ରଶାସନ ଓ ପରିଚାଳନା == ଜିଲ୍ଲାର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ପ୍ରଶାସନିକ ଅଧିକାରୀ ଭାବରେ ଜଣେ ଭାରତୀୟ ପ୍ରଶାସନିକ ସେବା (IAS) ଅଧିକାରୀ 'ଜିଲ୍ଲାପାଳ ତଥା ଜିଲ୍ଲା ଦଣ୍ଡାଧିକାରୀ' (Collector & District Magistrate) ରୂପେ ନିଯୁକ୍ତ ହୋଇଥାନ୍ତି । ରାଜସ୍ୱ ଆଦାୟ ଏବଂ ଜିଲ୍ଲାର ସାମଗ୍ରିକ ବିକାଶ ଓ ପରିଚାଳନା ତାଙ୍କର ପ୍ରାଥମିକ ଦାୟିତ୍ୱ । ସେହିପରି ଜିଲ୍ଲାରେ ଆଇନଶୃଙ୍ଖଳା ରକ୍ଷା କରିବା ନିମନ୍ତେ ଭାରତୀୟ ପୋଲିସ ସେବା (IPS) ର ଜଣେ ଅଧିକାରୀ 'ଆରକ୍ଷୀ ଅଧୀକ୍ଷକ' (SP) ଭାବରେ ଦାୟିତ୍ୱ ତୁଲାଇଥାନ୍ତି । ଓଡ଼ିଶାର ୩୦ଟି ଜିଲ୍ଲାକୁ ଶାସନଗତ ସୁବିଧା ପାଇଁ '''୫୮ ଗୋଟି ଉପଖଣ୍ଡ''' (Sub-divisions) ରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇଛି । ପ୍ରତ୍ୟେକ ଉପଖଣ୍ଡର ଦାୟିତ୍ୱ 'ଉପଜିଲ୍ଲାପାଳ' (Sub-Collector & Sub-Divisional Magistrate) ଙ୍କ ହାତରେ ନ୍ୟସ୍ତ ଥାଏ । ଏହି ଉପଖଣ୍ଡଗୁଡ଼ିକ ପୁଣି ବ୍ଲକ (ପଞ୍ଚାୟତ ସମିତି) ଏବଂ ପୌରାଞ୍ଚଳ (ULBs - ମହାନଗର ନିଗମ, ପୌରପାଳିକା ଏବଂ ଏନ.ଏ.ସି) ରେ ବିଭକ୍ତ ହୋଇଥାଏ । ନିମ୍ନଲିଖିତ ସାରଣୀରେ ଓଡ଼ିଶାର ସମସ୍ତ ୩୦ଟି ଜିଲ୍ଲାର ଉପଖଣ୍ଡ, ପୌରାଞ୍ଚଳ ଏବଂ ବ୍ଲକଗୁଡ଼ିକର ସବିଶେଷ ନାମାବଳୀ ପ୍ରଦାନ କରାଯାଇଛି: {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:left; font-family: sans-serif;" |- style="background-color:#2C3E50; color:white; font-size: 1.05em; text-align:center;" ! scope="col" style="width:15%;" | ଜିଲ୍ଲା ! scope="col" style="width:20%;" | ଉପଖଣ୍ଡ (Sub-divisions) ! scope="col" style="width:30%;" | ପୌରାଞ୍ଚଳ (ULBs) ! scope="col" style="width:35%;" | ବ୍ଲକ ସମୂହ (Blocks) |- style="background-color:#FDEEED;" | '''[[ଅନୁଗୋଳ ଜିଲ୍ଲା|ଅନୁଗୋଳ]]''' | • ଅନୁଗୋଳ<br />• ଆଠମଲ୍ଲିକ<br />• ପାଲଲହଡ଼ା<br />• ତାଳଚେର | ଅନୁଗୋଳ (ପୌ), ତାଳଚେର (ପୌ), ଆଠମଲ୍ଲିକ (ଏନଏସି) | ଅନୁଗୋଳ, ଆଠମଲ୍ଲିକ, ଛେଣ୍ଡିପଦା, କିଶୋରନଗର, ପାଲଲହଡ଼ା, ବନ୍ତଳା, କଣିହାଁ, ତାଳଚେର (ମୋଟ ୮) |- style="background-color:#FDF4ED;" | '''[[କଟକ ଜିଲ୍ଲା|କଟକ]]''' | • ଆଠଗଡ଼<br />• ବାଙ୍କୀ<br />• କଟକ | କଟକ (ମ.ନି), ଚୌଦ୍ୱାର (ପୌ), ବାଙ୍କୀ (ଏନଏସି), ଆଠଗଡ଼ (ଏନଏସି) | ଆଠଗଡ଼, ବାଙ୍କୀ, ବାଙ୍କୀ-ଡମପଡ଼ା, ବାରଙ୍ଗ, କଟକ ସଦର, କଣ୍ଟାପଡ଼ା, ମାହାଙ୍ଗା, ନିଶ୍ଚିନ୍ତକୋଇଲି, ନରସିଂହପୁର, ନିଆଳି, ସାଲେପୁର, ଟାଙ୍ଗୀ-ଚୌଦ୍ୱାର, ତିଗିରିଆ, ବଡ଼ମ୍ବା (ମୋଟ ୧୪) |- style="background-color:#FDF8ED;" | '''[[କଳାହାଣ୍ଡି ଜିଲ୍ଲା|କଳାହାଣ୍ଡି]]''' | • ଭବାନିପାଟଣା<br />• ଧର୍ମଗଡ଼ | ଭବାନିପାଟଣା (ପୌ), କେସିଙ୍ଗା (ଏନଏସି), ଧର୍ମଗଡ଼ (ଏନଏସି), ଜୁନାଗଡ଼ (ଏନଏସି) | ଭବାନିପାଟଣା, ଧର୍ମଗଡ଼, ଗୋଲାମୁଣ୍ଡା, ଜୁନାଗଡ଼, କଲମପୁର, କର୍ଲାମୁଣ୍ଡା, କୋକସରା, ଲାଞ୍ଜିଗଡ଼, କେସିଙ୍ଗା, ମଦନପୁର-ରାମପୁର, ନର୍ଲା, ଥୁଆମୂଳ ରାମପୁର, ଜୟପାଟଣା (ମୋଟ ୧୩) |- style="background-color:#FBFDED;" | '''[[କନ୍ଧମାଳ ଜିଲ୍ଲା|କନ୍ଧମାଳ]]''' | • ବାଲିଗୁଡ଼ା<br />• ଫୁଲବାଣୀ | ଫୁଲବାଣୀ (ପୌ), ଜି. ଉଦୟଗିରି (ଏନଏସି), ବାଲିଗୁଡ଼ା (ଏନଏସି) | ଫୁଲବାଣୀ, ବାଲିଗୁଡ଼ା, ଚକାପାଦ, ଦାରିଙ୍ଗବାଡ଼ି, ଜି. ଉଦୟଗିରି, ଖଜୁରିପଡ଼ା, କୋଟଗଡ଼, କେ. ନୂଆଗାଁ, ଫିରିଙ୍ଗିଆ, ରାଇକିଆ, ଟିକାବାଲି, ତୁମୁଡ଼ିବନ୍ଧ (ମୋଟ ୧୨) |- style="background-color:#F4FDED;" | '''[[କେନ୍ଦୁଝର ଜିଲ୍ଲା|କେନ୍ଦୁଝର]]''' | • ଆନନ୍ଦପୁର<br />• ଚମ୍ପୁଆ<br />• କେନ୍ଦୁଝର | କେନ୍ଦୁଝରଗଡ଼ (ପୌ), ଯୋଡ଼ା (ପୌ), ଆନନ୍ଦପୁର (ପୌ), ବଡ଼ବିଲ (ପୌ), ଚମ୍ପୁଆ (ଏନଏସି) | କେନ୍ଦୁଝର ସଦର, ଆନନ୍ଦପୁର, ବାଂଶପାଳ, ଚମ୍ପୁଆ, ଘସିପୁରା, ଘଟଗାଁ, ହାଟଡିହି, ଝୁମ୍ପୁରା, ଯୋଡ଼ା, ପାଟଣା, ସାହାରପଡ଼ା, ତେଲକୋଇ, ହରିଚନ୍ଦନପୁର (ମୋଟ ୧୩) |- style="background-color:#EEFDED;" | '''[[କେନ୍ଦ୍ରାପଡ଼ା ଜିଲ୍ଲା|କେନ୍ଦ୍ରାପଡ଼ା]]''' | • କେନ୍ଦ୍ରାପଡ଼ା | କେନ୍ଦ୍ରାପଡ଼ା (ପୌ), ପଟ୍ଟାମୁଣ୍ଡାଇ (ପୌ) | ଆଳି, ଡେରାବିଶ, ଗରଦପୁର, କେନ୍ଦ୍ରାପଡ଼ା, ମହାକାଳପଡ଼ା, ମାର୍ଶାଘାଇ, ପଟ୍ଟାମୁଣ୍ଡାଇ, ରାଜକନିକା, ରାଜନଗର (ମୋଟ ୯) |- style="background-color:#EEFDF4;" | '''[[କୋରାପୁଟ ଜିଲ୍ଲା|କୋରାପୁଟ]]''' | • ଜୟପୁର<br />• କୋରାପୁଟ | ଜୟପୁର (ପୌ), କୋରାପୁଟ (ପୌ), ସୁନାବେଡ଼ା (ପୌ), କୋଟପାଡ଼ (ଏନଏସି) | କୋରାପୁଟ, ବନ୍ଧୁଗାଁ, ଭୈରବସିଂହପୁର, ବୋରିଗୁମ୍ମା, ଦଶମନ୍ତପୁର, ଜୟପୁର, କୋଟପାଡ଼, କୁନ୍ଦ୍ରା, ଲମତାପୁଟ, ଲକ୍ଷ୍ମୀପୁର, ନନ୍ଦପୁର, ନାରାୟଣପାଟଣା, ପଟ୍ଟାଙ୍ଗି, ସେମିଳିଗୁଡ଼ା (ମୋଟ ୧୪) |- style="background-color:#EEFDF9;" | '''[[ଖୋର୍ଦ୍ଧା ଜିଲ୍ଲା|ଖୋର୍ଦ୍ଧା]]''' | • ଭୁବନେଶ୍ୱର<br />• ଖୋର୍ଦ୍ଧା | ଭୁବନେଶ୍ୱର (ମ.ନି), ଖୋର୍ଦ୍ଧା (ପୌ), ଜଟଣୀ (ପୌ), ବାଣପୁର (ଏନଏସି), ବାଲୁଗାଁ (ଏନଏସି) | ଭୁବନେଶ୍ୱର, ବାଲିଅନ୍ତା, ବାଲିପାଟଣା, ଜଟଣୀ, ଖୋର୍ଦ୍ଧା ସଦର, ବାଣପୁର, ବେଗୁନିଆ, ବୋଲଗଡ଼, ଚିଲିକା, ଟାଙ୍ଗୀ (ମୋଟ ୧୦) |- style="background-color:#EEFAFD;" | '''[[ଗଜପତି ଜିଲ୍ଲା|ଗଜପତି]]''' | • ପାରଳାଖେମୁଣ୍ଡି | ପାରଳାଖେମୁଣ୍ଡି (ପୌ), କାଶୀନଗର (ଏନଏସି) | ଗୋଷାଣୀ, ଗୁମ୍ମା, କାଶୀନଗର, ମୋହନା, ନୂଆଗଡ଼, ଆର. ଉଦୟଗିରି, ରାୟଗଡ଼ (ମୋଟ ୭) |- style="background-color:#EEF4FD;" | '''[[ଗଞ୍ଜାମ ଜିଲ୍ଲା|ଗଞ୍ଜାମ]]''' | • ବ୍ରହ୍ମପୁର<br />• ଭଞ୍ଜନଗର<br />• ଛତ୍ରପୁର | ବ୍ରହ୍ମପୁର (ମ.ନି), ହିଞ୍ଜିଳିକାଟୁ (ପୌ), ଛତ୍ରପୁର (ଏନଏସି), ଭଞ୍ଜନଗର (ଏନଏସି), ଆସିକା, ଗୋପାଳପୁର ଇତ୍ୟାଦି ୧୮ଟି ଏନଏସି | ଛତ୍ରପୁର, ଗଞ୍ଜାମ, ଖଲ୍ଲିକୋଟ, ପୁରୁଷୋତ୍ତମପୁର, ପୋଲସରା, ହିଞ୍ଜିଳିକାଟୁ, ଆସିକା, ବେଲଗୁଣ୍ଠା, ଭଞ୍ଜନଗର, ବୁଗୁଡ଼ା, ଜଗନ୍ନାଥପ୍ରସାଦ, ସୋରଡ଼ା ଇତ୍ୟାଦି (ମୋଟ ୨୨) |- style="background-color:#EEEEFD;" | '''[[ଜଗତସିଂହପୁର ଜିଲ୍ଲା|ଜଗତସିଂହପୁର]]''' | • ଜଗତସିଂହପୁର | ଜଗତସିଂହପୁର (ପୌ), ପାରାଦୀପ (ପୌ) | ବାଲିକୁଦା, ବିରିଡ଼ି, ଏରସମା, ଜଗତସିଂହପୁର, କୁଜଙ୍ଗ, ନାଉଗାଁ, ରଘୁନାଥପୁର, ତିର୍ତ୍ତୋଲ (ମୋଟ ୮) |- style="background-color:#F4EEFD;" | '''[[ଝାରସୁଗୁଡ଼ା ଜିଲ୍ଲା|ଝାରସୁଗୁଡ଼ା]]''' | • ଝାରସୁଗୁଡ଼ା | ଝାରସୁଗୁଡ଼ା (ପୌ), ବ୍ରଜରାଜନଗର (ପୌ), ବେଲପାହାଡ଼ (ପୌ) | ଝାରସୁଗୁଡ଼ା, କିର୍ମିରା, କୋଲାବିରା, ଲଇକେରା, ଲଖନପୁର (ମୋଟ ୫) |- style="background-color:#F9EEFD;" | '''[[ଢେଙ୍କାନାଳ ଜିଲ୍ଲା|ଢେଙ୍କାନାଳ]]''' | • ଢେଙ୍କାନାଳ<br />• ହିନ୍ଦୋଳ<br />• କାମାକ୍ଷାନଗର | ଢେଙ୍କାନାଳ (ପୌ), କାମାକ୍ଷାନଗର (ଏନଏସି), ହିନ୍ଦୋଳ (ଏନଏସି), ଭୁବନ (ଏନଏସି) | ଢେଙ୍କାନାଳ ସଦର, ଗଁଦିଆ, ଓଡ଼ାପଡ଼ା, ହିନ୍ଦୋଳ, କାମାକ୍ଷାନଗର, ଭୁବନ, ପରଜଙ୍ଗ, କଙ୍କଡ଼ାହାଡ଼ (ମୋଟ ୮) |- style="background-color:#FDEEF8;" | '''[[ଦେବଗଡ଼ ଜିଲ୍ଲା|ଦେବଗଡ଼]]''' | • ଦେବଗଡ଼ | ଦେବଗଡ଼ (ପୌ) | ବାରକୋଟ, ରିଆମାଳ, ତିଳେଇବଣି (ମୋଟ ୩) |- style="background-color:#FDEEF3;" | '''[[ନବରଙ୍ଗପୁର ଜିଲ୍ଲା|ନବରଙ୍ଗପୁର]]''' | • ନବରଙ୍ଗପୁର | ନବରଙ୍ଗପୁର (ପୌ), ଉମରକୋଟ (ପୌ) | ଚନ୍ଦାହାଣ୍ଡି, ଡାବୁଗାଁ, ଝରିଗାଁ, କୋଷାଗୁମୁଡ଼ା, ନବରଙ୍ଗପୁର, ନନ୍ଦାହାଣ୍ଡି, ପାପଡ଼ାହାଣ୍ଡି, ରାଇଘର, ତେନ୍ତୁଳିଖୁଣ୍ଟି, ଉମରକୋଟ (ମୋଟ ୧୦) |- style="background-color:#FDF0ED;" | '''[[ନୟାଗଡ଼ ଜିଲ୍ଲା|ନୟାଗଡ଼]]''' | • ନୟାଗଡ଼ | ନୟାଗଡ଼ (ପୌ), ଖଣ୍ଡପଡ଼ା (ଏନଏସି), ଦଶପଲ୍ଲା (ଏନଏସି), ରଣପୁର (ଏନଏସି) | ଭାପୁର, ଦଶପଲ୍ଲା, ଗଣିଆ, ଖଣ୍ଡପଡ଼ା, ନୟାଗଡ଼ ସଦର, ନୂଆଗାଁ, ଓଡ଼ଗାଁ, ରଣପୁର (ମୋଟ ୮) |- style="background-color:#FDF3EC;" | '''[[ନୂଆପଡ଼ା ଜିଲ୍ଲା|ନୂଆପଡ଼ା]]''' | • ନୂଆପଡ଼ା | ଖରିଆର ରୋଡ୍ (ଏନଏସି), ଖରିଆର (ଏନଏସି), ନୂଆପଡ଼ା (ଏନଏସି) | ବୋଡ଼େନ, ଖରିଆର, କୋମନା, ନୂଆପଡ଼ା, ସିନାପାଲି (ମୋଟ ୫) |- style="background-color:#FDF7EB;" | '''[[ପୁରୀ ଜିଲ୍ଲା|ପୁରୀ]]''' | • ପୁରୀ | ପୁରୀ (ପୌ), କୋଣାର୍କ (ଏନଏସି), ନିମାପଡ଼ା (ଏନଏସି), ପିପିଲି (ଏନଏସି) | ଅସ୍ତରଙ୍ଗ, ବ୍ରହ୍ମଗିରି, ଡେଲାଙ୍ଗ, ଗୋପ, କାକଟପୁର, କଣାସ, କୃଷ୍ଣପ୍ରସାଦ, ନିମାପଡ଼ା, ପିପିଲି, ପୁରୀ ସଦର, ସତ୍ୟବାଦୀ (ମୋଟ ୧୧) |- style="background-color:#FAFDEB;" | '''[[ବରଗଡ଼ ଜିଲ୍ଲା|ବରଗଡ଼]]''' | • ବରଗଡ଼<br />• ପଦ୍ମପୁର | ବରଗଡ଼ (ପୌ), ବରପାଲି (ଏନଏସି), ପଦ୍ମପୁର (ଏନଏସି), ଅତାବିରା (ଏନଏସି), ବିଜେପୁର (ଏନଏସି) | ଅମ୍ବାଭୋନା, ଅତାବିରା, ବରଗଡ଼, ବରପାଲି, ଭଟଲି, ଭେଡେନ, ବିଜେପୁର, ଗାଇସିଲାଟ, ଝାରବନ୍ଧ, ପାଇକମାଳ, ପଦ୍ମପୁର, ସୋହେଲା (ମୋଟ ୧୨) |- style="background-color:#F1FDEB;" | '''[[ବଲାଙ୍ଗୀର ଜିଲ୍ଲା|ବଲାଙ୍ଗୀର]]''' | • ବଲାଙ୍ଗୀର<br />• ପାଟଣାଗଡ଼<br />• ଟିଟିଲାଗଡ଼ | ବଲାଙ୍ଗୀର (ପୌ), ଟିଟିଲାଗଡ଼ (ପୌ), ପାଟଣାଗଡ଼ (ଏନଏସି), କଣ୍ଟାବାଞ୍ଜି (ଏନଏସି) | ଆଗଲପୁର, ବଲାଙ୍ଗୀର, ଦେଓଗାଁ, ପୁଇଁତଳା, ଲୋଇସିଂହା, ଖପ୍ରାଖୋଲ, ବେଲପଡ଼ା, ପାଟଣାଗଡ଼, ଗୁଡଭେଲା, ସଇଁତଳା, ଟିଟିଲାଗଡ଼, ବଙ୍ଗୋମୁଣ୍ଡା, ମୁରିବାହାଲ, ତୁରେକେଲା (ମୋଟ ୧୪) |- style="background-color:#EBFDEE;" | '''[[ବାଲେଶ୍ୱର ଜିଲ୍ଲା|ବାଲେଶ୍ୱର]]''' | • ବାଲେଶ୍ୱର<br />• ନୀଳଗିରି | ବାଲେଶ୍ୱର (ପୌ), ସୋର (ପୌ), ଜଳେଶ୍ୱର (ପୌ), ନୀଳଗିରି (ଏନଏସି) | ବାହାନଗା, ବାଲେଶ୍ୱର ସଦର, ବାଲିଆପାଳ, ବସ୍ତା, ଭୋଗରାଇ, ଜଳେଶ୍ୱର, ଖଇରା, ନୀଳଗିରି, ଔପଦା, ରେମୁଣା, ସିମୁଳିଆ, ସୋର (ମୋଟ ୧୨) |- style="background-color:#EBFDF5;" | '''[[ବୌଦ୍ଧ ଜିଲ୍ଲା|ବୌଦ୍ଧ]]''' | • ବୌଦ୍ଧ | ବୌଦ୍ଧଗଡ଼ (ଏନଏସି) | ବୌଦ୍ଧ, ହରଭଙ୍ଗା, କଣ୍ଟାମାଳ (ମୋଟ ୩) |- style="background-color:#EBFDFB;" | '''[[ଭଦ୍ରକ ଜିଲ୍ଲା|ଭଦ୍ରକ]]''' | • ଭଦ୍ରକ | ଭଦ୍ରକ (ପୌ), ବାସୁଦେବପୁର (ପୌ), ଚାନ୍ଦବାଲି (ଏନଏସି), ଧାମନଗର (ଏନଏସି) | ଭଦ୍ରକ, ବାସୁଦେବପୁର, ବନ୍ତ, ଭଣ୍ଡାରିପୋଖରୀ, ଚାନ୍ଦବାଲି, ଧାମନଗର, ତିହିଡ଼ି (ମୋଟ ୭) |- style="background-color:#EBF6FD;" | '''[[ମୟୂରଭଞ୍ଜ ଜିଲ୍ଲା|ମୟୂରଭଞ୍ଜ]]''' | • ବାମନଘାଟୀ (ରାଇରଙ୍ଗପୁର)<br />• ବାରିପଦା<br />• କପ୍ତିପଦା (ଉଦଳା)<br />• ପଞ୍ଚପୀଢ଼ (କରଞ୍ଜିଆ) | ବାରିପଦା (ପୌ), ରାଇରଙ୍ଗପୁର (ପୌ), ଉଦଳା (ଏନଏସି), କରଞ୍ଜିଆ (ଏନଏସି) | ବାରିପଦା, ଶ୍ୟାମାଖୁଣ୍ଟା, ବଡ଼ସାହି, ବେତନଟୀ, ମୋରଡ଼ା, ରାସଗୋବିନ୍ଦପୁର, ସୁଳିଆପଦା ଇତ୍ୟାଦି (ମୋଟ ୨୬) |- style="background-color:#EBEFFD;" | '''[[ମାଲକାନଗିରି ଜିଲ୍ଲା|ମାଲକାନଗିରି]]''' | • ମାଲକାନଗିରି | ମାଲକାନଗିରି (ପୌ), ବାଲିମେଳା (ଏନଏସି) | ମାଲକାନଗିରି, କାଲିମେଳା, ଖଇରପୁଟ, କୋରୁକୁଣ୍ଡା, କୁଡୁମୁଲୁଗୁମ୍ମା, ମାଥିଲି, ପଡ଼ିଆ (ମୋଟ ୭) |- style="background-color:#EFEBFD;" | '''[[ଯାଜପୁର ଜିଲ୍ଲା|ଯାଜପୁର]]''' | • ଯାଜପୁର | ଯାଜପୁର (ପୌ), ବ୍ୟାସନଗର (ପୌ) | ବଡ଼ଚଣା, ବରୀ, ବିଞ୍ଝାରପୁର, ଦାନଗଦି, ଦଶରଥପୁର, ଧର୍ମଶାଳା, ଯାଜପୁର ସଦର, କୋରାଇ, ରସୁଲପୁର, ସୁକିନ୍ଦା (ମୋଟ ୧୦) |- style="background-color:#F6EBFD;" | '''[[ରାୟଗଡ଼ା ଜିଲ୍ଲା|ରାୟଗଡ଼ା]]''' | • ଗୁଣୁପୁର<br />• ରାୟଗଡ଼ା | ରାୟଗଡ଼ା (ପୌ), ଗୁଣୁପୁର (ପୌ), ଗୁଡାରି (ଏନଏସି) | ରାୟଗଡ଼ା, କଲ୍ୟାଣସିଂହପୁର, କାଶୀପୁର, କୋଲନରା, ବିଷମକଟକ, ମୁନିଗୁଡ଼ା, ଚନ୍ଦ୍ରପୁର, ଗୁଡାରି, ଗୁଣୁପୁର, ପଦ୍ମପୁର, ରାମନାଗୁଡ଼ା (ମୋଟ ୧୧) |- style="background-color:#FDEBF8;" | '''[[ସମ୍ବଲପୁର ଜିଲ୍ଲା|ସମ୍ବଲପୁର]]''' | • କୁଚିଣ୍ଡା<br />• ରେଢ଼ାଖୋଲ<br />• ସମ୍ବଲପୁର | ସମ୍ବଲପୁର (ମ.ନି), କୁଚିଣ୍ଡା (ଏନଏସି), ରେଢ଼ାଖୋଲ (ଏନଏସି) | ଧନକଉଡ଼ା, ଯୁଜୁମୁରା, ମାନେଶ୍ୱର, ରେଙ୍ଗାଲି, ବାମରା, ଜମନକିରା, କୁଚିଣ୍ଡା, ନାକଟିଦେଉଳ, ରେଢ଼ାଖୋଲ (ମୋଟ ୯) |- style="background-color:#FDEBF1;" | '''[[ସୋନପୁର ଜିଲ୍ଲା|ସୁବର୍ଣ୍ଣପୁର]]''' | • ବୀରମହାରାଜପୁର<br />• ସୁବର୍ଣ୍ଣପୁର | ସୋନପୁର (ପୌ), ତରଭା (ଏନଏସି), ବିନିକା (ଏନଏସି) | ସୋନପୁର, ଡୁଙ୍ଗୁରିପାଲି, ତରଭା, ବିନିକା, ବୀରମହାରାଜପୁର, ଉଲୁଣ୍ଡା (ମୋଟ ୬) |- style="background-color:#F5F5F5;" | '''[[ସୁନ୍ଦରଗଡ଼ ଜିଲ୍ଲା|ସୁନ୍ଦରଗଡ଼]]''' | • ବଣାଇ<br />• ପାନପୋଷ<br />• ସୁନ୍ଦରଗଡ଼ | ରାଉରକେଲା (ମ.ନି), ସୁନ୍ଦରଗଡ଼ (ପୌ), ବୀରମିତ୍ରପୁର (ପୌ), ରାଜଗାଙ୍ଗପୁର (ପୌ) | ସୁନ୍ଦରଗଡ଼, ଟାଙ୍ଗରପାଲି, ହେମଗିରି, ଲେଫ୍ରିପଡ଼ା, ବଡ଼ଗାଁ, ସବଡେଗା, ବାଲିଶଙ୍କରା, କୁଆରମୁଣ୍ଡା, ନୂଆଗାଁ, ବିଶ୍ରା, ଲାଠିକଟା, ରାଜଗାଙ୍ଗପୁର, କୁତ୍ରା, ବଣାଇଗଡ଼, ଲହୁଣୀପଡ଼ା, ଗୁରୁଣ୍ଡିଆ, କୋଇଡ଼ା (ମୋଟ ୧୭) |} <small>*ସଙ୍କେତ: ମ.ନି = ମହାନଗର ନିଗମ (Municipal Corporation), ପୌ = ପୌରପାଳିକା / ମ୍ୟୁନିସିପାଲିଟି, ଏନଏସି = ବିଜ୍ଞାପିତ ଅଞ୍ଚଳ ପରିଷଦ (NAC)</small> Legend used in odia word == ପ୍ରସ୍ତାବିତ ଜିଲ୍ଲା ସମୂହ == ଓଡ଼ିଶାରେ ପ୍ରଶାସନିକ ବିକେନ୍ଦ୍ରୀକରଣ ଏବଂ ସ୍ଥାନୀୟ ବିକାଶକୁ ତ୍ୱରାନ୍ୱିତ କରିବା ପାଇଁ ବିଭିନ୍ନ ସମୟରେ ନୂତନ ଜିଲ୍ଲା ଗଠନ ନିମନ୍ତେ ଦାବି ହୋଇଆସୁଛି। ୨୦୨୬ ମସିହା ସୁଦ୍ଧା ମିଳିଥିବା ସରକାରୀ ସୂଚନା ଅନୁଯାୟୀ, ରାଜ୍ୟ ସରକାରଙ୍କ ନିକଟରେ ଅତିକମରେ ୩୧ ଗୋଟି ନୂତନ ଜିଲ୍ଲା ଏବଂ ୬୬ ଗୋଟି ନୂତନ ଉପଖଣ୍ଡ ଗଠନ ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତାବ ଆଗତ ହୋଇଛି। ଏହି ଦାବିଗୁଡ଼ିକ ମୁଖ୍ୟତଃ ଭୌଗୋଳିକ ଦୂରତା ଏବଂ ଜନସଂଖ୍ୟାକୁ ଆଧାର କରି କରାଯାଇଛି। ନିମ୍ନଲିଖିତ ସାରଣୀରେ ଓଡ଼ିଶାର ବିଭିନ୍ନ ଅଞ୍ଚଳରୁ ହେଉଥିବା ପ୍ରସ୍ତାବିତ ଜିଲ୍ଲା ଦାବି, ସେଗୁଡ଼ିକର ସମ୍ଭାବ୍ୟ ଉପଖଣ୍ଡ, ବ୍ଲକ ଏବଂ ପୌରାଞ୍ଚଳଗୁଡ଼ିକର ସୂଚୀ ପ୍ରଦାନ କରାଯାଇଛି: {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:left; font-family: sans-serif;" |+ ଓଡ଼ିଶାର ପ୍ରସ୍ତାବିତ/ଦାବି ହେଉଥିବା ଜିଲ୍ଲା ସମୂହର ସୂଚୀ (୨୦୨୬ ସୁଦ୍ଧା) !scope="col"| ବର୍ତ୍ତମାନର ଜିଲ୍ଲା !!scope="col"| ସଂଖ୍ୟା !!scope="col"| ପ୍ରସ୍ତାବିତ ନୂତନ ଜିଲ୍ଲା !!scope="col"| ସମ୍ଭାବ୍ୟ ଉପଖଣ୍ଡ/ସଦର ମହକୁମା !!scope="col"| ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ ବ୍ଲକ ଓ ପୌରାଞ୍ଚଳ (ULBs) |- | [[ମୟୂରଭଞ୍ଜ ଜିଲ୍ଲା|ମୟୂରଭଞ୍ଜ]] || ୪ || '''[[ରାଇରଙ୍ଗପୁର]]''', '''ପଶ୍ଚିମ ମୟୂରଭଞ୍ଜ''', '''[[କରଞ୍ଜିଆ]]''' (ପଞ୍ଚପୀଢ଼), '''ଖିଚିଂ''' || ରାଇରଙ୍ଗପୁର, କରଞ୍ଜିଆ || ରାଇରଙ୍ଗପୁର (ପୌ), କରଞ୍ଜିଆ (ଏନଏସି); ବ୍ଲକ: ବହଳଦା, ବାମନଘାଟୀ, ବିଶୋଇ, କୁସୁମୀ, ଯଶୀପୁର, ଶୁକ୍ରୁଳି ଇତ୍ୟାଦି |- | [[ବାଲେଶ୍ୱର ଜିଲ୍ଲା|ବାଲେଶ୍ୱର]] || ୩ || '''[[ନୀଳଗିରି]]''', '''[[ଜଳେଶ୍ୱର]]''', '''ସୋର''' || ନୀଳଗିରି, ଜଳେଶ୍ୱର, ସୋର || ଜଳେଶ୍ୱର (ପୌ), ସୋର (ପୌ), ନୀଳଗିରି (ଏନଏସି); ବ୍ଲକ: ବାଲିଆପାଳ, ଭୋଗରାଇ, ସିମୁଳିଆ, ବାହାନଗା |- | [[ସୁନ୍ଦରଗଡ଼ ଜିଲ୍ଲା|ସୁନ୍ଦରଗଡ଼]] || ୨ || '''[[ରାଉରକେଲା]]''' (ବେଦବ୍ୟାସ ଜିଲ୍ଲା), '''ବଣାଇ''' || ରାଉରକେଲା, ବଣାଇଗଡ଼ || ରାଉରକେଲା (ମ.ନି), ରାଜଗାଙ୍ଗପୁର (ପୌ); ବ୍ଲକ: ବିଶ୍ରା, ଲହୁଣୀପଡ଼ା, ଗୁରୁଣ୍ଡିଆ, କୋଇଡ଼ା, କୁଆରମୁଣ୍ଡା |- | [[କେନ୍ଦୁଝର ଜିଲ୍ଲା|କେନ୍ଦୁଝର]] || ୧ || '''[[ଆନନ୍ଦପୁର]]''' || ଆନନ୍ଦପୁର || ଆନନ୍ଦପୁର (ପୌ); ବ୍ଲକ: ଘସିପୁରା, ହାଟଡିହି, ଆନନ୍ଦପୁର |- | [[ବରଗଡ଼ ଜିଲ୍ଲା|ବରଗଡ଼]] || ୧ || '''[[ପଦ୍ମପୁର]]''' || ପଦ୍ମପୁର || ପଦ୍ମପୁର (ଏନଏସି); ବ୍ଲକ: ପାଇକମାଳ, ଝାରବନ୍ଧ, ଗାଇସିଲାଟ, ବିଜେପୁର, ସୋହେଲା |- | [[ସମ୍ବଲପୁର ଜିଲ୍ଲା|ସମ୍ବଲପୁର]] || ୧ || '''କୁଚିଣ୍ଡା''' || କୁଚିଣ୍ଡା || କୁଚିଣ୍ଡା (ଏନଏସି); ବ୍ଲକ: ବାମରା, ଜମନକିରା, କୁଚିଣ୍ଡା |- | [[ଅନୁଗୋଳ ଜିଲ୍ଲା|ଅନୁଗୋଳ]] || ୩ || '''[[ତାଳଚେର]]''', '''ପାଲଲହଡ଼ା''', '''ଆଠମଲ୍ଲିକ''' || ତାଳଚେର, ପାଲଲହଡ଼ା, ଆଠମଲ୍ଲିକ || ତାଳଚେର (ପୌ), ଆଠମଲ୍ଲିକ (ଏନଏସି); ବ୍ଲକ: କଣିହାଁ, କିଶୋରନଗର, ପାଲଲହଡ଼ା |- | [[ବଲାଙ୍ଗୀର ଜିଲ୍ଲା|ବଲାଙ୍ଗୀର]] || ୩ || '''[[ଟିଟିଲାଗଡ଼]]''', '''[[କଣ୍ଟାବାଞ୍ଜି]]''', '''ପାଟଣାଗଡ଼''' || ଟିଟିଲାଗଡ଼, ପାଟଣାଗଡ଼ || ଟିଟିଲାଗଡ଼ (ପୌ), କଣ୍ଟାବାଞ୍ଜି (ଏନଏସି), ପାଟଣାଗଡ଼ (ଏନଏସି); ବ୍ଲକ: ତୁରେକେଲା, ବଙ୍ଗୋମୁଣ୍ଡା, ମୁରିବାହାଲ, ବେଲପଡ଼ା |- | [[କଟକ ଜିଲ୍ଲା|କଟକ]] || ୨ || '''ଆଠଗଡ଼''', '''ଚଣ୍ଡୀଖୋଲ''' (ଯାଜପୁର ସହ ମିଳିତ) || ଆଠଗଡ଼ || ଆଠଗଡ଼ (ଏନଏସି); ବ୍ଲକ: ତିଗିରିଆ, ବଡ଼ମ୍ବା, ନରସିଂହପୁର |- | [[ଖୋର୍ଦ୍ଧା ଜିଲ୍ଲା|ଖୋର୍ଦ୍ଧା]] || ୧ || '''[[ଭୁବନେଶ୍ୱର]]''' || ଭୁବନେଶ୍ୱର || ଭୁବନେଶ୍ୱର (ମ.ନି); ବ୍ଲକ: ଭୁବନେଶ୍ୱର, ବାଲିଅନ୍ତା, ବାଲିପାଟଣା |- | [[କଳାହାଣ୍ଡି ଜିଲ୍ଲା|କଳାହାଣ୍ଡି]] || ୧ || '''[[ଧର୍ମଗଡ଼]]''' || ଧର୍ମଗଡ଼ || ଧର୍ମଗଡ଼ (ଏନଏସି), ଜୁନାଗଡ଼ (ଏନଏସି); ବ୍ଲକ: କୋକସରା, କଲମପୁର, ଜୟପାଟଣା, ଗୋଲାମୁଣ୍ଡା |- | [[କନ୍ଧମାଳ ଜିଲ୍ଲା|କନ୍ଧମାଳ]] || ୧ || '''ବାଲିଗୁଡ଼ା''' || ବାଲିଗୁଡ଼ା || ବାଲିଗୁଡ଼ା (ଏନଏସି); ବ୍ଲକ: ଦାରିଙ୍ଗବାଡ଼ି, କୋଟଗଡ଼, ତୁମୁଡ଼ିବନ୍ଧ, କେ. ନୂଆଗାଁ |- | [[ଗଞ୍ଜାମ ଜିଲ୍ଲା|ଗଞ୍ଜାମ]] || ୫ || '''ଘୁମୁସର''' (ଭଞ୍ଜନଗର), '''ଋଷିକୂଲ୍ୟା''' ([[ଆସିକା]]), '''[[ବ୍ରହ୍ମପୁର]]''', '''ଭଞ୍ଜନଗର''', '''କବିସୂର୍ଯ୍ୟନଗର''' || ଭଞ୍ଜନଗର, ବ୍ରହ୍ମପୁର, ଆସିକା || ବ୍ରହ୍ମପୁର (ମ.ନି), ଭଞ୍ଜନଗର (ଏନଏସି), ଆସିକା (ଏନଏସି); ବ୍ଲକ: ବେଲଗୁଣ୍ଠା, ବୁଗୁଡ଼ା, ହିଞ୍ଜିଳିକାଟୁ, ପୋଲସରା |- | [[ପୁରୀ ଜିଲ୍ଲା|ପୁରୀ]] || ୧ || '''ନିମାପଡ଼ା''' || ନିମାପଡ଼ା || ନିମାପଡ଼ା (ଏନଏସି), କୋଣାର୍କ (ଏନଏସି); ବ୍ଲକ: ଗୋପ, କାକଟପୁର, ଅସ୍ତରଙ୍ଗ |- | [[ରାୟଗଡ଼ା ଜିଲ୍ଲା|ରାୟଗଡ଼ା]] || ୧ || '''[[ଗୁଣୁପୁର]]''' || ଗୁଣୁପୁର || ଗୁଣୁପୁର (ପୌ), ଗୁଡାରି (ଏନଏସି); ବ୍ଲକ: ପଦ୍ମପୁର, ରାମନାଗୁଡ଼ା |- | [[କୋରାପୁଟ ଜିଲ୍ଲା|କୋରାପୁଟ]] || ୧ || '''[[ଜୟପୁର]]''' || ଜୟପୁର || ଜୟପୁର (ପୌ), କୋଟପାଡ଼ (ଏନଏସି); ବ୍ଲକ: ବୋରିଗୁମ୍ମା, କୁନ୍ଦ୍ରା, କୋଟପାଡ଼ |} == ଆଧାର == * [http://www.orissa.gov.in ଓଡ଼ିଶା ରାଜ୍ୟର ସରକାରୀ ପୃଷ୍ଠା] * ଓଡ଼ିଶା ପ୍ରଶାସନିକ ବିଭାଗ * [http://www.censusindia.gov.in/2011-prov-results/data_files/orissa/Data%20Sheet-%20Orissa-Provisional.pdf ଜନଗଣନା ୨୦୧୧: ଓଡ଼ିଶା: ଅସ୍ଥାୟୀ ଜନସଂଖ୍ୟା ସମୁଦାୟ] == ବାହାର ଲିଙ୍କ == {{ଓଡ଼ିଶା}} {{ଓଡ଼ିଶା ପ୍ରସଙ୍ଗ}} [[ଶ୍ରେଣୀ:ଓଡ଼ିଶା]] [[ଶ୍ରେଣୀ:ତାଲିକା]] [[ଶ୍ରେଣୀ:ଓଡ଼ିଶାର ଜିଲ୍ଲା]] l9vawal28waui2mzcx7dkp168olpykh 595065 595064 2026-05-07T09:51:36Z Subhamss2008 37188 595065 wikitext text/x-wiki {{Short description|ଓଡ଼ିଶାର ପ୍ରଶାସନିକ ଜିଲ୍ଲାଗୁଡ଼ିକର ତାଲିକା}} {{Use Indian English|date=August 2016}} {{Use dmy dates|date=August 2016}} {{Infobox subdivision type | name = ଓଡ଼ିଶାର ଜିଲ୍ଲା ସମୂହ | map = Odisha districts map.svg | caption = ଓଡ଼ିଶାର ରାଜନୈତିକ ମାନଚିତ୍ର | category = [[ଓଡ଼ିଶାର ଜିଲ୍ଲାମାନଙ୍କର ତାଲିକା|ଜିଲ୍ଲା]] | territory = [[ଓଡ଼ିଶା]] | start_date = | current_number = ୩୦ ଗୋଟି ଜିଲ୍ଲା | number_date = | population_range = [[ଦେବଗଡ଼ ଜିଲ୍ଲା|ଦେବଗଡ଼]] – ୩,୧୨,୫୨୦ (ସର୍ବନିମ୍ନ);<br />[[ଗଞ୍ଜାମ ଜିଲ୍ଲା|ଗଞ୍ଜାମ]] – ୩୫,୨୯,୦୩୧ (ସର୍ବାଧିକ) | area_range = [[ମୟୂରଭଞ୍ଜ ଜିଲ୍ଲା|ମୟୂରଭଞ୍ଜ]] – {{Convert|10418|km2|sqmi|abbr=on}} (ବୃହତ୍ତମ);<br />[[ଜଗତସିଂହପୁର ଜିଲ୍ଲା|ଜଗତସିଂହପୁର]] – {{Convert|1759|km2|sqmi|abbr=on}} (କ୍ଷୁଦ୍ରତମ) | government = [[ଓଡ଼ିଶା ସରକାର]] | subdivision = [[ଓଡ଼ିଶାର ତହସିଲ ସମୂହର ତାଲିକା|ଉପଖଣ୍ଡ, ତହସିଲ ଏବଂ ବ୍ଲକ]] }} {{prettyurl|Districts of Odisha}} ଭାରତର ପୂର୍ବ ଉପକୂଳରେ ଅବସ୍ଥିତ [[ଓଡ଼ିଶା]] ରାଜ୍ୟକୁ ପ୍ରଶାସନିକ ସୁବିଧା ଏବଂ ସୁପରିଚାଳନା ଦୃଷ୍ଟିରୁ ସର୍ବମୋଟ '''୩୦ ଗୋଟି ଭୌଗୋଳିକ ପ୍ରଶାସନିକ ଏକକ''' ବା '''ଜିଲ୍ଲା'''ରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇଛି ।<ref name=":0">{{cite web|title=Districts of Odisha|url=http://orissa.gov.in/portal/dist.asp|work=Official Portal|publisher=Government of Odisha|access-date=4 January 2013|location=Bhubaneswar}}</ref> ପ୍ରଶାସନିକ ବିକେନ୍ଦ୍ରୀକରଣ ଏବଂ ଶୃଙ୍ଖଳିତ ଶାସନ ପାଇଁ ଏହି ୩୦ଟି ଜିଲ୍ଲାକୁ ୩ଟି ପୃଥକ ରାଜସ୍ୱ ଖଣ୍ଡ (Revenue Divisions) ଅଧୀନରେ ରଖାଯାଇଛି । ସେହି ଖଣ୍ଡଗୁଡ଼ିକ ହେଲା: କେନ୍ଦ୍ରାଞ୍ଚଳ (ସଦର ମହକୁମା: [[କଟକ]]), ଉତ୍ତରାଞ୍ଚଳ (ସଦର ମହକୁମା: [[ସମ୍ବଲପୁର]]) ଏବଂ ଦକ୍ଷିଣାଞ୍ଚଳ (ସଦର ମହକୁମା: [[ବ୍ରହ୍ମପୁର]]) । ପ୍ରତ୍ୟେକ ରାଜସ୍ୱ ଖଣ୍ଡ ଅଧୀନରେ ୧୦ଟି ଲେଖାଏଁ ଜିଲ୍ଲା ରହିଛି ଏବଂ ଏହାର ପ୍ରଶାସନିକ ମୁଖ୍ୟ ଭାବରେ ଜଣେ ରାଜସ୍ୱ ଖଣ୍ଡାଧିକାରୀ ବା ଆର.ଡି.ସି. କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି, ଯିଏକି ଭାରତୀୟ ପ୍ରଶାସନିକ ସେବା (IAS) ର ଜଣେ ବରିଷ୍ଠ ଅଧିକାରୀ ଅଟନ୍ତି । ରାଜ୍ୟ ସଚିବାଳୟ ଏବଂ ଜିଲ୍ଲା ପ୍ରଶାସନ ମଧ୍ୟରେ ସମନ୍ୱୟ ରକ୍ଷା କରିବା ହେଉଛି ଆର.ଡି.ସି. ଙ୍କର ମୁଖ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ । ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜିଲ୍ଲାର ଶାସନଭାର ଜଣେ ଜିଲ୍ଲାପାଳ ତଥା ଜିଲ୍ଲା ଦଣ୍ଡାଧିକାରୀଙ୍କ ଉପରେ ନ୍ୟସ୍ତ ଥାଏ । ଜିଲ୍ଲାରେ ରାଜସ୍ୱ ଆଦାୟ ଏବଂ ଆଇନଶୃଙ୍ଖଳା ରକ୍ଷା କରିବା ତାଙ୍କର ପ୍ରାଥମିକ ଦାୟିତ୍ୱ । ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜିଲ୍ଲାକୁ ପୁଣି ସ୍ଥାନୀୟ ପ୍ରଶାସନିକ ସୁବିଧା ପାଇଁ କେତେକ ଉପଖଣ୍ଡ (Sub-division) ରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇଛି, ଯାହାର ଦାୟିତ୍ୱ ଜଣେ ଉପଜିଲ୍ଲାପାଳ ତୁଲାଇଥାନ୍ତି । ଉପଖଣ୍ଡଗୁଡ଼ିକ ଅଧୀନରେ ଏକାଧିକ ତହସିଲ ଏବଂ ବ୍ଲକ ରହିଥାଏ । ତହସିଲର ଦାୟିତ୍ୱରେ ଜଣେ ତହସିଲଦାର ରହିଥାନ୍ତି । ବର୍ତ୍ତମାନ ସୁଦ୍ଧା ଓଡ଼ିଶାରେ ସମୁଦାୟ ୩ଟି ରାଜସ୍ୱ ଖଣ୍ଡ, ୩୦ଟି ଜିଲ୍ଲା, ୫୮ଟି ଉପଖଣ୍ଡ, ୩୧୭ଟି ତହସିଲ ଏବଂ ୩୧୪ଟି ପଞ୍ଚାୟତ ସମିତି ରହିଛି ।<ref>{{Cite web |url=http://orissa.gov.in/e-magazine/orissaannualreference/OR-Annual-2009/pdf/587-593.pdf |title=List of Districts |access-date=13 January 2012}}</ref> ==ଜିଲ୍ଲା ସମୂହ== ନିମ୍ନଲିଖିତ ସାରଣୀରେ ଓଡ଼ିଶାର ସମସ୍ତ ୩୦ଟି ଜିଲ୍ଲାର ମାନଚିତ୍ର, ସଦର ମହକୁମା, ଆୟତନ, ଜନସଂଖ୍ୟା (୨୦୧୧ ଜନଗଣନା), ସାକ୍ଷରତା ହାର, ପଞ୍ଚାୟତ ସମିତି ଏବଂ ଗ୍ରାମ ପଞ୍ଚାୟତର ସବିଶେଷ ବିବରଣୀ ପ୍ରଦାନ କରାଯାଇଛି: {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center; font-family: sans-serif;" |- style="background-color:#2C3E50; color:white; font-size: 1.05em;" ! scope="col" | ମାନଚିତ୍ର ! scope="col" | ଜିଲ୍ଲା ! scope="col" | ସଦର ମହକୁମା ! scope="col" | ଆୟତନ (କି.ମି.<sup>୨</sup>) ! scope="col" | ଜନସଂଖ୍ୟା ! scope="col" | ସାକ୍ଷରତା ହାର ! scope="col" | ବ୍ଲକ ସଂଖ୍ୟା ! scope="col" | ଗ୍ରାମ ପଞ୍ଚାୟତ ! scope="col" | ଆର.ଟି.ଓ |- style="background-color:#FDEEED;" | [[File:Angul in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ଅନୁଗୋଳ ଜିଲ୍ଲା|ଅନୁଗୋଳ]]''' || [[ଅନୁଗୁଳ|ଅନୁଗୋଳ]] || ୬,୩୭୫ || ୧୭,୯୬,୦୮୮ || ୭୭.୫୩% || ୦୮ || ୨୨୫ || OD-19 |- style="background-color:#FDF4ED;" | [[File:Cuttack in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[କଟକ ଜିଲ୍ଲା|କଟକ]]''' || [[କଟକ]] || ୩,୯୩୨ || ୩୭,୦୦,୫୦୩ || ୮୫.୫୦% || ୧୪ || ୩୭୩ || OD-05 |- style="background-color:#FDF8ED;" | [[File:Kalahandi in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[କଳାହାଣ୍ଡି ଜିଲ୍ଲା|କଳାହାଣ୍ଡି]]''' || [[ଭବାନିପାଟଣା]] || ୭,୯୨୦ || ୨୨,୨୩,୩୮୬ || ୫୯.୨୨% || ୧୩ || ୩୧୦ || OD-08 |- style="background-color:#FBFDED;" | [[File:Kandhamal in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[କନ୍ଧମାଳ ଜିଲ୍ଲା|କନ୍ଧମାଳ]]''' || [[ଫୁଲବାଣୀ]] || ୮,୦୨୧ || ୧୦,୩୩,୬୮୬ || ୬୪.୧୩% || ୧୨ || ୧୫୩ || OD-12 |- style="background-color:#F4FDED;" | [[File:Kendujhar in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[କେନ୍ଦୁଝର ଜିଲ୍ଲା|କେନ୍ଦୁଝର]]''' || [[କେନ୍ଦୁଝର]] || ୮,୩୦୩ || ୨୫,୪୦,୪୪୪ || ୬୮.୨୪% || ୧୩ || ୨୯୭ || OD-09 |- style="background-color:#EEFDED;" | [[File:Kendrapara in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[କେନ୍ଦ୍ରାପଡ଼ା ଜିଲ୍ଲା|କେନ୍ଦ୍ରାପଡ଼ା]]''' || [[କେନ୍ଦ୍ରାପଡ଼ା]] || ୨,୬୪୪ || ୨୦,୩୦,୯୧୦ || ୮୫.୧୫% || ୦୯ || ୨୪୯ || OD-29 |- style="background-color:#EEFDF4;" | [[File:Koraput in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[କୋରାପୁଟ ଜିଲ୍ଲା|କୋରାପୁଟ]]''' || [[କୋରାପୁଟ]] || ୮,୮୦୭ || ୧୯,୪୫,୩୦୩ || ୪୯.୨୧% || ୧୪ || ୨୪୦ || OD-10 |- style="background-color:#EEFDF9;" | [[File:Khordha in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ଖୋର୍ଦ୍ଧା ଜିଲ୍ଲା|ଖୋର୍ଦ୍ଧା]]''' || [[ଖୋର୍ଦ୍ଧା]] || ୨,୮୧୩ || ୩୧,୭୪,୮୫୯ || ୮୬.୮୮% || ୧୦ || ୧୯୦ || OD-02 / 33 |- style="background-color:#EEFAFD;" | [[File:Gajapati in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ଗଜପତି ଜିଲ୍ଲା|ଗଜପତି]]''' || [[ପାରଳାଖେମୁଣ୍ଡି]] || ୩,୮୫୦ || ୮,୧୪,୭୨୨ || ୫୩.୪୯% || ୦୭ || ୧୪୯ || OD-20 |- style="background-color:#EEF4FD;" | [[File:Ganjam in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ଗଞ୍ଜାମ ଜିଲ୍ଲା|ଗଞ୍ଜାମ]]''' || [[ଛତ୍ରପୁର]] || ୮,୦୭୧ || ୪୯,୭୫,୯୩୪ || ୭୧.୦୯% || ୨୨ || ୫୦୩ || OD-07 / 32 |- style="background-color:#EEEEFD;" | [[File:Jagatsinghpur in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ଜଗତସିଂହପୁର ଜିଲ୍ଲା|ଜଗତସିଂହପୁର]]''' || [[ଜଗତସିଂହପୁର]] || ୧,୭୫୯ || ୧୬,୦୩,୧୩୦ || ୮୬.୫୯% || ୦୮ || ୧୯୪ || OD-21 |- style="background-color:#F4EEFD;" | [[File:Jharsuguda in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ଝାରସୁଗୁଡ଼ା ଜିଲ୍ଲା|ଝାରସୁଗୁଡ଼ା]]''' || [[ଝାରସୁଗୁଡ଼ା]] || ୨,୦୮୧ || ୮,୧୭,୧୦୩ || ୭୮.୮୬% || ୦୫ || ୭୮ || OD-23 |- style="background-color:#F9EEFD;" | [[File:Dhenkanal in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ଢେଙ୍କାନାଳ ଜିଲ୍ଲା|ଢେଙ୍କାନାଳ]]''' || [[ଢେଙ୍କାନାଳ]] || ୪,୪୫୨ || ୧୬,୮୧,୮୬୪ || ୭୮.୭୬% || ୦୮ || ୨୧୨ || OD-06 |- style="background-color:#FDEEF8;" | [[File:Debagarh in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ଦେବଗଡ଼ ଜିଲ୍ଲା|ଦେବଗଡ଼]]''' || [[ଦେବଗଡ଼]] || ୨,୭୮୨ || ୪,୪୦,୬୫୪ || ୭୨.୫୭% || ୦୩ || ୭୦ || OD-28 |- style="background-color:#FDEEF3;" | [[File:Nabarangpur in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ନବରଙ୍ଗପୁର ଜିଲ୍ଲା|ନବରଙ୍ଗପୁର]]''' || [[ନବରଙ୍ଗପୁର]] || ୫,୨୯୪ || ୧୭,୨୧,୫୩୪ || ୪୬.୪୩% || ୧୦ || ୧୬୯ || OD-24 |- style="background-color:#FDF0ED;" | [[File:Nayagarh in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ନୟାଗଡ଼ ଜିଲ୍ଲା|ନୟାଗଡ଼]]''' || [[ନୟାଗଡ଼]] || ୩,୮୯୦ || ୧୩,୫୭,୫୩୩ || ୮୦.୪୨% || ୦୮ || ୧୯୪ || OD-25 |- style="background-color:#FDF3EC;" | [[File:Nuapada in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ନୂଆପଡ଼ା ଜିଲ୍ଲା|ନୂଆପଡ଼ା]]''' || [[ନୂଆପଡ଼ା]] || ୩,୮୫୨ || ୮,୬୦,୬୩୯ || ୫୭.୩୫% || ୦୫ || ୧୩୧ || OD-26 |- style="background-color:#FDF7EB;" | [[File:Puri in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ପୁରୀ ଜିଲ୍ଲା|ପୁରୀ]]''' || [[ପୁରୀ]] || ୩,୦୫୧ || ୨୩,୯୫,୨୧୦ || ୮୪.୬୭% || ୧୧ || ୨୬୮ || OD-13 |- style="background-color:#FAFDEB;" | [[File:Bargarh in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ବରଗଡ଼ ଜିଲ୍ଲା|ବରଗଡ଼]]''' || [[ବରଗଡ଼]] || ୫,୮୩୭ || ୨୦,୮୮,୬୩୨ || ୭୪.୬୨% || ୧୨ || ୨୪୮ || OD-17 |- style="background-color:#F1FDEB;" | [[File:Balangir in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ବଲାଙ୍ଗୀର ଜିଲ୍ଲା|ବଲାଙ୍ଗୀର]]''' || [[ବଲାଙ୍ଗୀର]] || ୬,୫୭୫ || ୨୩,୨୫,୦୮୬ || ୬୪.୭୨% || ୧୪ || ୨୮୫ || OD-03 |- style="background-color:#EBFDEE;" | [[File:Balasore in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ବାଲେଶ୍ୱର ଜିଲ୍ଲା|ବାଲେଶ୍ୱର]]''' || [[ବାଲେଶ୍ୱର]] || ୩,୬୩୪ || ୩୨,୭୧,୯୪୬ || ୭୯.୭୯% || ୧୨ || ୩୬୦ || OD-01 |- style="background-color:#EBFDF5;" | [[File:Boudh in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ବୌଦ୍ଧ ଜିଲ୍ଲା|ବୌଦ୍ଧ]]''' || [[ବୌଦ୍ଧ]] || ୩,୪୪୪ || ୬,୨୨,୦୩୯ || ୭୧.୬୧% || ୦୩ || ୬୯ || OD-27 |- style="background-color:#EBFDFB;" | [[File:Bhadrak in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ଭଦ୍ରକ ଜିଲ୍ଲା|ଭଦ୍ରକ]]''' || [[ଭଦ୍ରକ]] || ୨,୫୦୫ || ୨୧,୨୩,୯୩୬ || ୮୨.୭୮% || ୦୭ || ୨୧୮ || OD-22 |- style="background-color:#EBF6FD;" | [[File:Mayurbhanj in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ମୟୂରଭଞ୍ଜ ଜିଲ୍ଲା|ମୟୂରଭଞ୍ଜ]]''' || [[ବାରିପଦା]] || ୧୦,୪୧୮ || ୩୫,୫୨,୮୩୧ || ୬୩.୧୭% || ୨୬ || ୪୦୪ || OD-11 |- style="background-color:#EBEFFD;" | [[File:Malkangiri in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ମାଲକାନଗିରି ଜିଲ୍ଲା|ମାଲକାନଗିରି]]''' || [[ମାଲକାନଗିରି]] || ୫,୭୯୧ || ୮,୬୪,୬୦୧ || ୪୮.୫୪% || ୦୭ || ୧୧୧ || OD-30 |- style="background-color:#EFEBFD;" | [[File:Jajpur in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ଯାଜପୁର ଜିଲ୍ଲା|ଯାଜପୁର]]''' || [[ଯାଜପୁର]] || ୨,୮୮୮ || ୨୫,୭୬,୩୪୧ || ୮୦.୧୩% || ୧୦ || ୩୧୧ || OD-34 |- style="background-color:#F6EBFD;" | [[File:Rayagada in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ରାୟଗଡ଼ା ଜିଲ୍ଲା|ରାୟଗଡ଼ା]]''' || [[ରାୟଗଡ଼ା]] || ୭,୦୭୪ || ୧୩,୬୪,୭୫୫ || ୪୯.୭୬% || ୧୧ || ୧୮୦ || OD-18 |- style="background-color:#FDEBF8;" | [[File:Sambalpur in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ସମ୍ବଲପୁର ଜିଲ୍ଲା|ସମ୍ବଲପୁର]]''' || [[ସମ୍ବଲପୁର]] || ୬,୭୦୨ || ୧୪,୬୭,୯୫୦ || ୭୬.୨୨% || ୦୯ || ୧୩୮ || OD-15 |- style="background-color:#FDEBF1;" | [[File:Subarnapur in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ସୋନପୁର ଜିଲ୍ଲା|ସୁବର୍ଣ୍ଣପୁର]]''' || [[ସୁବର୍ଣ୍ଣପୁର]] || ୨,୨୮୫ || ୮,୬୦,୩୫୯ || ୭୪.୪୨% || ୦୬ || ୧୦୯ || OD-31 |- style="background-color:#fdebf2;" | [[File:Sundargarh in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ସୁନ୍ଦରଗଡ଼ ଜିଲ୍ଲା|ସୁନ୍ଦରଗଡ଼]]''' || [[ସୁନ୍ଦରଗଡ଼]] || ୯,୭୧୨ || ୨୯,୫୧,୭୪୭ || ୭୩.୩୪% || ୧୭ || ୨୬୨ || OD-14 / 16 |} == ଇତିହାସ ଓ ପୁନର୍ଗଠନ == ୧୯୩୬ ମସିହା ଅପ୍ରେଲ ୧ ତାରିଖରେ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଓଡ଼ିଶା ପ୍ରାନ୍ତ ଗଠନ ହେବାଠାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ଆଜି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରାଜ୍ୟର ପ୍ରଶାସନିକ ମାନଚିତ୍ରରେ ଅନେକ ପରିବର୍ତ୍ତନ ହୋଇଛି । ପ୍ରଶାସନିକ ବିକେନ୍ଦ୍ରୀକରଣ ଏବଂ ସାଧାରଣ ଲୋକଙ୍କ ନିକଟରେ ସରକାରୀ ସେବା ଦ୍ରୁତ ଗତିରେ ପହଞ୍ଚାଇବା ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ବିଭିନ୍ନ ସମୟରେ ଜିଲ୍ଲାଗୁଡ଼ିକର ପୁନର୍ଗଠନ କରାଯାଇଛି । === ଐତିହାସିକ ପୁନର୍ଗଠନ କ୍ରମ === ନିମ୍ନଲିଖିତ ସାରଣୀରେ ଓଡ଼ିଶାର ଜିଲ୍ଲା ଗଠନର ଐତିହାସିକ କ୍ରମବିକାଶକୁ ଦର୍ଶାଯାଇଛି: {| class="wikitable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center; font-family: sans-serif; margin-bottom: 20px;" |- style="background-color:#4A90E2; color:white; font-size: 1.1em;" ! scope="col" style="width:20%;" | ସମୟକାଳ / ମସିହା ! scope="col" style="width:20%;" | ମୋଟ ଜିଲ୍ଲା ସଂଖ୍ୟା ! scope="col" style="width:60%;" | ସବିଶେଷ ବିବରଣୀ ଓ କାରଣ |- style="background-color:#F4F9FF;" | '''୧ ଅପ୍ରେଲ ୧୯୩୬''' | '''୬ ଗୋଟି''' | ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଓଡ଼ିଶା ପ୍ରାନ୍ତ ଗଠନ ସମୟରେ କେବଳ ୬ଟି ଜିଲ୍ଲା ଥିଲା । ସେଗୁଡ଼ିକ ହେଲା: କଟକ, ପୁରୀ, ବାଲେଶ୍ୱର, ସମ୍ବଲପୁର, କୋରାପୁଟ ଏବଂ ଗଞ୍ଜାମ । |- style="background-color:#EBF3FB;" | '''୧୯୪୮ – ୧୯୪୯''' | '''୧୩ ଗୋଟି''' | ଭାରତ ସ୍ୱାଧୀନ ହେବା ପରେ ଓଡ଼ିଶା ସହିତ ଆଖପାଖର ଦେଶୀୟ ଗଡ଼ଜାତ ରାଜ୍ୟଗୁଡ଼ିକର ମିଶ୍ରଣ ଘଟିଥିଲା, ଯାହା ଫଳରେ ନୂତନ ୭ଟି ଜିଲ୍ଲା ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଥିଲା । |- style="background-color:#F4F9FF;" | '''୧୯୯୨ – ୧୯୯୩''' | '''୩୦ ଗୋଟି''' | ତତ୍କାଳୀନ ମୁଖ୍ୟମନ୍ତ୍ରୀ [[ବିଜୁ ପଟ୍ଟନାୟକ]]ଙ୍କ ସରକାର ଅମଳରେ ପୁରୁଣା ୧୩ଟି ବୃହତ୍ ଜିଲ୍ଲାକୁ ବିଭାଜନ କରି ୩୦ ଗୋଟି ଜିଲ୍ଲାରେ ପରିଣତ କରାଯାଇଥିଲା । |} === ବର୍ତ୍ତମାନର ପ୍ରଶାସନିକ ରୂପରେଖ === ଶାସନ ବ୍ୟବସ୍ଥାକୁ ସୁଚାରୁରୂପେ ପରିଚାଳନା କରିବା ପାଇଁ ରାଜ୍ୟକୁ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରଶାସନିକ ଏକକରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇଛି: {| class="wikitable" style="width:80%; border-collapse:collapse; text-align:center; font-family: sans-serif; margin: 0 auto 20px auto;" |- style="background-color:#50C878; color:white; font-size: 1.1em;" ! scope="col" | ପ୍ରଶାସନିକ ଏକକ ! scope="col" | ସର୍ବମୋଟ ସଂଖ୍ୟା |- style="background-color:#F4FFF8;" | '''ରାଜସ୍ୱ ଖଣ୍ଡ''' | ୩ |- style="background-color:#E9F9EE;" | '''ଜିଲ୍ଲା''' | ୩୦ |- style="background-color:#F4FFF8;" | '''ଉପଖଣ୍ଡ''' | ୫୮ |- style="background-color:#E9F9EE;" | '''ତହସିଲ''' | ୩୧୭ |- style="background-color:#F4FFF8;" | '''ପଞ୍ଚାୟତ ସମିତି / ବ୍ଲକ''' | ୩୧୪ |} === ଭୌଗୋଳିକ ଏବଂ ଜନସାଂଖ୍ୟିକ ବିଶେଷତ୍ୱ === ଆୟତନ ଏବଂ ଜନସଂଖ୍ୟା ଦୃଷ୍ଟିରୁ ଓଡ଼ିଶାର ଜିଲ୍ଲାଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ତାରତମ୍ୟ ନିମ୍ନରେ ପ୍ରଦତ୍ତ କରାଗଲା: {| class="wikitable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center; font-family: sans-serif;" |- style="background-color:#E67E22; color:white; font-size: 1.1em;" ! scope="col" style="width:25%;" | ବର୍ଗ ! scope="col" style="width:25%;" | ବୃହତ୍ତମ ଜିଲ୍ଲା ! scope="col" style="width:25%;" | କ୍ଷୁଦ୍ରତମ ଜିଲ୍ଲା ! scope="col" style="width:25%;" | ସୂଚନା |- style="background-color:#FFF8F0;" | '''ଭୌଗୋଳିକ ଆୟତନ ଦୃଷ୍ଟିରୁ''' | '''[[ମୟୂରଭଞ୍ଜ ଜିଲ୍ଲା|ମୟୂରଭଞ୍ଜ]]'''<br /><small>(୧୦,୪୧୮ ବର୍ଗ କି.ମି.)</small> | '''[[ଜଗତସିଂହପୁର ଜିଲ୍ଲା|ଜଗତସିଂହପୁର]]'''<br /><small>(୧,୭୫୯ ବର୍ଗ କି.ମି.)</small> | ଆୟତନ ଆଧାରରେ ରାଜ୍ୟର ଭୌଗୋଳିକ ବିସ୍ତାର । |- style="background-color:#FEF2E4;" | '''ଜନସଂଖ୍ୟା ଦୃଷ୍ଟିରୁ''' | '''[[ଗଞ୍ଜାମ ଜିଲ୍ଲା|ଗଞ୍ଜାମ]]'''<br /><small>(ସର୍ବାଧିକ ଜନବହୁଳ)</small> | '''[[ଦେବଗଡ଼ ଜିଲ୍ଲା|ଦେବଗଡ଼]]'''<br /><small>(ସର୍ବନିମ୍ନ ଜନସଂଖ୍ୟା)</small> | ୨୦୧୧ ଜନଗଣନା ତଥ୍ୟ ଉପରେ ଆଧାରିତ । |} ନିମ୍ନଲିଖିତ ସାରଣୀରେ ଓଡ଼ିଶାର ସମସ୍ତ ୩୦ଟି ଜିଲ୍ଲାର ଭୌଗୋଳିକ ଏବଂ ପ୍ରଶାସନିକ ତଥ୍ୟ ସବିଶେଷ ଭାବେ ପ୍ରଦାନ କରାଯାଇଛି: == ରାଜସ୍ୱ ଖଣ୍ଡ ଅନୁଯାୟୀ ଜିଲ୍ଲାଗୁଡ଼ିକର ତାଲିକା == [[File:Odisha districts map.svg|thumb|400x400px|ଓଡ଼ିଶାର ଜିଲ୍ଲା ମାନଚିତ୍ର । <br />{{Legend|darkblue|ଉତ୍ତରାଞ୍ଚଳ ରାଜସ୍ୱ ଖଣ୍ଡ}} {{Legend|gold|କେନ୍ଦ୍ରାଞ୍ଚଳ ରାଜସ୍ୱ ଖଣ୍ଡ}} {{Legend|maroon|ଦକ୍ଷିଣାଞ୍ଚଳ ରାଜସ୍ୱ ଖଣ୍ଡ}}]] ପ୍ରଶାସନିକ ସୁବିଧା ତଥା ଶାସନ ବ୍ୟବସ୍ଥାକୁ ସୁଦୃଢ଼ କରିବା ପାଇଁ ଓଡ଼ିଶାର ୩୦ଟି ଜିଲ୍ଲାକୁ ୩ଟି ପୃଥକ '''ରାଜସ୍ୱ ଖଣ୍ଡ'''ରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇଛି । ସେଗୁଡ଼ିକ ହେଲା— କେନ୍ଦ୍ରାଞ୍ଚଳ, ଉତ୍ତରାଞ୍ଚଳ ଏବଂ ଦକ୍ଷିଣାଞ୍ଚଳ ରାଜସ୍ୱ ଖଣ୍ଡ, ଯାହାର ସଦର ମହକୁମା ଯଥାକ୍ରମେ [[କଟକ]], [[ସମ୍ବଲପୁର]] ଏବଂ [[ବ୍ରହ୍ମପୁର]]ଠାରେ ଅବସ୍ଥିତ । ପ୍ରତ୍ୟେକ ରାଜସ୍ୱ ଖଣ୍ଡ ଅଧୀନରେ ୧୦ଟି ଲେଖାଏଁ ଜିଲ୍ଲା ରହିଛି । ପ୍ରତି ରାଜସ୍ୱ ଖଣ୍ଡର ମୁଖ୍ୟ ଭାବରେ ଜଣେ '''ରାଜସ୍ୱ ଖଣ୍ଡାଧିକାରୀ''' ବା ଆର.ଡି.ସି. ଦାୟିତ୍ୱ ତୁଲାଇଥାନ୍ତି, ଯିଏକି [[:en:Indian_Administrative_Service|ଭାରତୀୟ ପ୍ରଶାସନିକ ସେବା]] (IAS) ର ଜଣେ ବରିଷ୍ଠ ପଦାଧିକାରୀ ଅଟନ୍ତି । ପ୍ରଶାସନିକ ଢାଞ୍ଚାରେ ଆର.ଡି.ସି.ଙ୍କ ସ୍ଥାନ ଜିଲ୍ଲା ପ୍ରଶାସନ ଏବଂ ରାଜ୍ୟ ସଚିବାଳୟ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ସମନ୍ୱୟକାରୀ ସଂଯୋଜକ ଭାବରେ ରହିଥାଏ । ରାଜସ୍ୱ ଖଣ୍ଡ ଅନୁଯାୟୀ ଓଡ଼ିଶାର ୩୦ଟି ଜିଲ୍ଲାର ତାଲିକା ନିମ୍ନରେ ପ୍ରଦାନ କରାଗଲା: {| class="wikitable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center; font-family: sans-serif;" |- ! scope="col" style="background-color:#2980B9; color:white; font-size: 1.1em; width:33%; padding: 12px;" | ଉତ୍ତରାଞ୍ଚଳ ରାଜସ୍ୱ ଖଣ୍ଡ<br /><small>(ମୁଖ୍ୟାଳୟ – ସମ୍ବଲପୁର)</small> ! scope="col" style="background-color:#F39C12; color:white; font-size: 1.1em; width:33%; padding: 12px;" | କେନ୍ଦ୍ରାଞ୍ଚଳ ରାଜସ୍ୱ ଖଣ୍ଡ<br /><small>(ମୁଖ୍ୟାଳୟ – କଟକ)</small> ! scope="col" style="background-color:#C0392B; color:white; font-size: 1.1em; width:33%; padding: 12px;" | ଦକ୍ଷିଣାଞ୍ଚଳ ରାଜସ୍ୱ ଖଣ୍ଡ<br /><small>(ମୁଖ୍ୟାଳୟ – ବ୍ରହ୍ମପୁର)</small> |- style="vertical-align: top; text-align:left; background-color:#FAFAFA; font-size: 1.05em;" | style="padding: 15px;" | * [[ଅନୁଗୋଳ ଜିଲ୍ଲା|ଅନୁଗୋଳ]] * [[କେନ୍ଦୁଝର ଜିଲ୍ଲା|କେନ୍ଦୁଝର]] * [[ଝାରସୁଗୁଡ଼ା ଜିଲ୍ଲା|ଝାରସୁଗୁଡ଼ା]] * [[ଢେଙ୍କାନାଳ ଜିଲ୍ଲା|ଢେଙ୍କାନାଳ]] * [[ଦେବଗଡ଼ ଜିଲ୍ଲା|ଦେବଗଡ଼]] * [[ବରଗଡ଼ ଜିଲ୍ଲା|ବରଗଡ଼]] * [[ବଲାଙ୍ଗୀର ଜିଲ୍ଲା|ବଲାଙ୍ଗୀର]] * [[ସମ୍ବଲପୁର ଜିଲ୍ଲା|ସମ୍ବଲପୁର]] * [[ସୁନ୍ଦରଗଡ଼ ଜିଲ୍ଲା|ସୁନ୍ଦରଗଡ଼]] * [[ସୋନପୁର ଜିଲ୍ଲା|ସୁବର୍ଣ୍ଣପୁର]] | style="padding: 15px;" | * [[କଟକ ଜିଲ୍ଲା|କଟକ]] * [[କେନ୍ଦ୍ରାପଡ଼ା ଜିଲ୍ଲା|କେନ୍ଦ୍ରାପଡ଼ା]] * [[ଖୋର୍ଦ୍ଧା ଜିଲ୍ଲା|ଖୋର୍ଦ୍ଧା]] * [[ଜଗତସିଂହପୁର ଜିଲ୍ଲା|ଜଗତସିଂହପୁର]] * [[ନୟାଗଡ଼ ଜିଲ୍ଲା|ନୟାଗଡ଼]] * [[ପୁରୀ ଜିଲ୍ଲା|ପୁରୀ]] * [[ବାଲେଶ୍ୱର ଜିଲ୍ଲା|ବାଲେଶ୍ୱର]] * [[ଭଦ୍ରକ ଜିଲ୍ଲା|ଭଦ୍ରକ]] * [[ମୟୂରଭଞ୍ଜ ଜିଲ୍ଲା|ମୟୂରଭଞ୍ଜ]] * [[ଯାଜପୁର ଜିଲ୍ଲା|ଯାଜପୁର]] | style="padding: 15px;" | * [[କନ୍ଧମାଳ ଜିଲ୍ଲା|କନ୍ଧମାଳ]] * [[କଳାହାଣ୍ଡି ଜିଲ୍ଲା|କଳାହାଣ୍ଡି]] * [[କୋରାପୁଟ ଜିଲ୍ଲା|କୋରାପୁଟ]] * [[ଗଜପତି ଜିଲ୍ଲା|ଗଜପତି]] * [[ଗଞ୍ଜାମ ଜିଲ୍ଲା|ଗଞ୍ଜାମ]] * [[ନବରଙ୍ଗପୁର ଜିଲ୍ଲା|ନବରଙ୍ଗପୁର]] * [[ନୂଆପଡ଼ା ଜିଲ୍ଲା|ନୂଆପଡ଼ା]] * [[ବୌଦ୍ଧ ଜିଲ୍ଲା|ବୌଦ୍ଧ]] * [[ମାଲକାନଗିରି ଜିଲ୍ଲା|ମାଲକାନଗିରି]] * [[ରାୟଗଡ଼ା ଜିଲ୍ଲା|ରାୟଗଡ଼ା]] |} == ପ୍ରଶାସନ ଓ ପରିଚାଳନା == ଜିଲ୍ଲାର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ପ୍ରଶାସନିକ ଅଧିକାରୀ ଭାବରେ ଜଣେ ଭାରତୀୟ ପ୍ରଶାସନିକ ସେବା (IAS) ଅଧିକାରୀ 'ଜିଲ୍ଲାପାଳ ତଥା ଜିଲ୍ଲା ଦଣ୍ଡାଧିକାରୀ' (Collector & District Magistrate) ରୂପେ ନିଯୁକ୍ତ ହୋଇଥାନ୍ତି । ରାଜସ୍ୱ ଆଦାୟ ଏବଂ ଜିଲ୍ଲାର ସାମଗ୍ରିକ ବିକାଶ ଓ ପରିଚାଳନା ତାଙ୍କର ପ୍ରାଥମିକ ଦାୟିତ୍ୱ । ସେହିପରି ଜିଲ୍ଲାରେ ଆଇନଶୃଙ୍ଖଳା ରକ୍ଷା କରିବା ନିମନ୍ତେ ଭାରତୀୟ ପୋଲିସ ସେବା (IPS) ର ଜଣେ ଅଧିକାରୀ 'ଆରକ୍ଷୀ ଅଧୀକ୍ଷକ' (SP) ଭାବରେ ଦାୟିତ୍ୱ ତୁଲାଇଥାନ୍ତି । ଓଡ଼ିଶାର ୩୦ଟି ଜିଲ୍ଲାକୁ ଶାସନଗତ ସୁବିଧା ପାଇଁ '''୫୮ ଗୋଟି ଉପଖଣ୍ଡ''' (Sub-divisions) ରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇଛି । ପ୍ରତ୍ୟେକ ଉପଖଣ୍ଡର ଦାୟିତ୍ୱ 'ଉପଜିଲ୍ଲାପାଳ' (Sub-Collector & Sub-Divisional Magistrate) ଙ୍କ ହାତରେ ନ୍ୟସ୍ତ ଥାଏ । ଏହି ଉପଖଣ୍ଡଗୁଡ଼ିକ ପୁଣି ବ୍ଲକ (ପଞ୍ଚାୟତ ସମିତି) ଏବଂ ପୌରାଞ୍ଚଳ (ULBs - ମହାନଗର ନିଗମ, ପୌରପାଳିକା ଏବଂ ଏନ.ଏ.ସି) ରେ ବିଭକ୍ତ ହୋଇଥାଏ । ନିମ୍ନଲିଖିତ ସାରଣୀରେ ଓଡ଼ିଶାର ସମସ୍ତ ୩୦ଟି ଜିଲ୍ଲାର ଉପଖଣ୍ଡ, ପୌରାଞ୍ଚଳ ଏବଂ ବ୍ଲକଗୁଡ଼ିକର ସବିଶେଷ ନାମାବଳୀ ପ୍ରଦାନ କରାଯାଇଛି: {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:left; font-family: sans-serif;" |- style="background-color:#2C3E50; color:white; font-size: 1.05em; text-align:center;" ! scope="col" style="width:15%;" | ଜିଲ୍ଲା ! scope="col" style="width:20%;" | ଉପଖଣ୍ଡ (Sub-divisions) ! scope="col" style="width:30%;" | ପୌରାଞ୍ଚଳ (ULBs) ! scope="col" style="width:35%;" | ବ୍ଲକ ସମୂହ (Blocks) |- style="background-color:#FDEEED;" | '''[[ଅନୁଗୋଳ ଜିଲ୍ଲା|ଅନୁଗୋଳ]]''' | • ଅନୁଗୋଳ<br />• ଆଠମଲ୍ଲିକ<br />• ପାଲଲହଡ଼ା<br />• ତାଳଚେର | ଅନୁଗୋଳ (ପୌ), ତାଳଚେର (ପୌ), ଆଠମଲ୍ଲିକ (ଏନଏସି) | ଅନୁଗୋଳ, ଆଠମଲ୍ଲିକ, ଛେଣ୍ଡିପଦା, କିଶୋରନଗର, ପାଲଲହଡ଼ା, ବନ୍ତଳା, କଣିହାଁ, ତାଳଚେର (ମୋଟ ୮) |- style="background-color:#FDF4ED;" | '''[[କଟକ ଜିଲ୍ଲା|କଟକ]]''' | • ଆଠଗଡ଼<br />• ବାଙ୍କୀ<br />• କଟକ | କଟକ (ମ.ନି), ଚୌଦ୍ୱାର (ପୌ), ବାଙ୍କୀ (ଏନଏସି), ଆଠଗଡ଼ (ଏନଏସି) | ଆଠଗଡ଼, ବାଙ୍କୀ, ବାଙ୍କୀ-ଡମପଡ଼ା, ବାରଙ୍ଗ, କଟକ ସଦର, କଣ୍ଟାପଡ଼ା, ମାହାଙ୍ଗା, ନିଶ୍ଚିନ୍ତକୋଇଲି, ନରସିଂହପୁର, ନିଆଳି, ସାଲେପୁର, ଟାଙ୍ଗୀ-ଚୌଦ୍ୱାର, ତିଗିରିଆ, ବଡ଼ମ୍ବା (ମୋଟ ୧୪) |- style="background-color:#FDF8ED;" | '''[[କଳାହାଣ୍ଡି ଜିଲ୍ଲା|କଳାହାଣ୍ଡି]]''' | • ଭବାନିପାଟଣା<br />• ଧର୍ମଗଡ଼ | ଭବାନିପାଟଣା (ପୌ), କେସିଙ୍ଗା (ଏନଏସି), ଧର୍ମଗଡ଼ (ଏନଏସି), ଜୁନାଗଡ଼ (ଏନଏସି) | ଭବାନିପାଟଣା, ଧର୍ମଗଡ଼, ଗୋଲାମୁଣ୍ଡା, ଜୁନାଗଡ଼, କଲମପୁର, କର୍ଲାମୁଣ୍ଡା, କୋକସରା, ଲାଞ୍ଜିଗଡ଼, କେସିଙ୍ଗା, ମଦନପୁର-ରାମପୁର, ନର୍ଲା, ଥୁଆମୂଳ ରାମପୁର, ଜୟପାଟଣା (ମୋଟ ୧୩) |- style="background-color:#FBFDED;" | '''[[କନ୍ଧମାଳ ଜିଲ୍ଲା|କନ୍ଧମାଳ]]''' | • ବାଲିଗୁଡ଼ା<br />• ଫୁଲବାଣୀ | ଫୁଲବାଣୀ (ପୌ), ଜି. ଉଦୟଗିରି (ଏନଏସି), ବାଲିଗୁଡ଼ା (ଏନଏସି) | ଫୁଲବାଣୀ, ବାଲିଗୁଡ଼ା, ଚକାପାଦ, ଦାରିଙ୍ଗବାଡ଼ି, ଜି. ଉଦୟଗିରି, ଖଜୁରିପଡ଼ା, କୋଟଗଡ଼, କେ. ନୂଆଗାଁ, ଫିରିଙ୍ଗିଆ, ରାଇକିଆ, ଟିକାବାଲି, ତୁମୁଡ଼ିବନ୍ଧ (ମୋଟ ୧୨) |- style="background-color:#F4FDED;" | '''[[କେନ୍ଦୁଝର ଜିଲ୍ଲା|କେନ୍ଦୁଝର]]''' | • ଆନନ୍ଦପୁର<br />• ଚମ୍ପୁଆ<br />• କେନ୍ଦୁଝର | କେନ୍ଦୁଝରଗଡ଼ (ପୌ), ଯୋଡ଼ା (ପୌ), ଆନନ୍ଦପୁର (ପୌ), ବଡ଼ବିଲ (ପୌ), ଚମ୍ପୁଆ (ଏନଏସି) | କେନ୍ଦୁଝର ସଦର, ଆନନ୍ଦପୁର, ବାଂଶପାଳ, ଚମ୍ପୁଆ, ଘସିପୁରା, ଘଟଗାଁ, ହାଟଡିହି, ଝୁମ୍ପୁରା, ଯୋଡ଼ା, ପାଟଣା, ସାହାରପଡ଼ା, ତେଲକୋଇ, ହରିଚନ୍ଦନପୁର (ମୋଟ ୧୩) |- style="background-color:#EEFDED;" | '''[[କେନ୍ଦ୍ରାପଡ଼ା ଜିଲ୍ଲା|କେନ୍ଦ୍ରାପଡ଼ା]]''' | • କେନ୍ଦ୍ରାପଡ଼ା | କେନ୍ଦ୍ରାପଡ଼ା (ପୌ), ପଟ୍ଟାମୁଣ୍ଡାଇ (ପୌ) | ଆଳି, ଡେରାବିଶ, ଗରଦପୁର, କେନ୍ଦ୍ରାପଡ଼ା, ମହାକାଳପଡ଼ା, ମାର୍ଶାଘାଇ, ପଟ୍ଟାମୁଣ୍ଡାଇ, ରାଜକନିକା, ରାଜନଗର (ମୋଟ ୯) |- style="background-color:#EEFDF4;" | '''[[କୋରାପୁଟ ଜିଲ୍ଲା|କୋରାପୁଟ]]''' | • ଜୟପୁର<br />• କୋରାପୁଟ | ଜୟପୁର (ପୌ), କୋରାପୁଟ (ପୌ), ସୁନାବେଡ଼ା (ପୌ), କୋଟପାଡ଼ (ଏନଏସି) | କୋରାପୁଟ, ବନ୍ଧୁଗାଁ, ଭୈରବସିଂହପୁର, ବୋରିଗୁମ୍ମା, ଦଶମନ୍ତପୁର, ଜୟପୁର, କୋଟପାଡ଼, କୁନ୍ଦ୍ରା, ଲମତାପୁଟ, ଲକ୍ଷ୍ମୀପୁର, ନନ୍ଦପୁର, ନାରାୟଣପାଟଣା, ପଟ୍ଟାଙ୍ଗି, ସେମିଳିଗୁଡ଼ା (ମୋଟ ୧୪) |- style="background-color:#EEFDF9;" | '''[[ଖୋର୍ଦ୍ଧା ଜିଲ୍ଲା|ଖୋର୍ଦ୍ଧା]]''' | • ଭୁବନେଶ୍ୱର<br />• ଖୋର୍ଦ୍ଧା | ଭୁବନେଶ୍ୱର (ମ.ନି), ଖୋର୍ଦ୍ଧା (ପୌ), ଜଟଣୀ (ପୌ), ବାଣପୁର (ଏନଏସି), ବାଲୁଗାଁ (ଏନଏସି) | ଭୁବନେଶ୍ୱର, ବାଲିଅନ୍ତା, ବାଲିପାଟଣା, ଜଟଣୀ, ଖୋର୍ଦ୍ଧା ସଦର, ବାଣପୁର, ବେଗୁନିଆ, ବୋଲଗଡ଼, ଚିଲିକା, ଟାଙ୍ଗୀ (ମୋଟ ୧୦) |- style="background-color:#EEFAFD;" | '''[[ଗଜପତି ଜିଲ୍ଲା|ଗଜପତି]]''' | • ପାରଳାଖେମୁଣ୍ଡି | ପାରଳାଖେମୁଣ୍ଡି (ପୌ), କାଶୀନଗର (ଏନଏସି) | ଗୋଷାଣୀ, ଗୁମ୍ମା, କାଶୀନଗର, ମୋହନା, ନୂଆଗଡ଼, ଆର. ଉଦୟଗିରି, ରାୟଗଡ଼ (ମୋଟ ୭) |- style="background-color:#EEF4FD;" | '''[[ଗଞ୍ଜାମ ଜିଲ୍ଲା|ଗଞ୍ଜାମ]]''' | • ବ୍ରହ୍ମପୁର<br />• ଭଞ୍ଜନଗର<br />• ଛତ୍ରପୁର | ବ୍ରହ୍ମପୁର (ମ.ନି), ହିଞ୍ଜିଳିକାଟୁ (ପୌ), ଛତ୍ରପୁର (ଏନଏସି), ଭଞ୍ଜନଗର (ଏନଏସି), ଆସିକା, ଗୋପାଳପୁର ଇତ୍ୟାଦି ୧୮ଟି ଏନଏସି | ଛତ୍ରପୁର, ଗଞ୍ଜାମ, ଖଲ୍ଲିକୋଟ, ପୁରୁଷୋତ୍ତମପୁର, ପୋଲସରା, ହିଞ୍ଜିଳିକାଟୁ, ଆସିକା, ବେଲଗୁଣ୍ଠା, ଭଞ୍ଜନଗର, ବୁଗୁଡ଼ା, ଜଗନ୍ନାଥପ୍ରସାଦ, ସୋରଡ଼ା ଇତ୍ୟାଦି (ମୋଟ ୨୨) |- style="background-color:#EEEEFD;" | '''[[ଜଗତସିଂହପୁର ଜିଲ୍ଲା|ଜଗତସିଂହପୁର]]''' | • ଜଗତସିଂହପୁର | ଜଗତସିଂହପୁର (ପୌ), ପାରାଦୀପ (ପୌ) | ବାଲିକୁଦା, ବିରିଡ଼ି, ଏରସମା, ଜଗତସିଂହପୁର, କୁଜଙ୍ଗ, ନାଉଗାଁ, ରଘୁନାଥପୁର, ତିର୍ତ୍ତୋଲ (ମୋଟ ୮) |- style="background-color:#F4EEFD;" | '''[[ଝାରସୁଗୁଡ଼ା ଜିଲ୍ଲା|ଝାରସୁଗୁଡ଼ା]]''' | • ଝାରସୁଗୁଡ଼ା | ଝାରସୁଗୁଡ଼ା (ପୌ), ବ୍ରଜରାଜନଗର (ପୌ), ବେଲପାହାଡ଼ (ପୌ) | ଝାରସୁଗୁଡ଼ା, କିର୍ମିରା, କୋଲାବିରା, ଲଇକେରା, ଲଖନପୁର (ମୋଟ ୫) |- style="background-color:#F9EEFD;" | '''[[ଢେଙ୍କାନାଳ ଜିଲ୍ଲା|ଢେଙ୍କାନାଳ]]''' | • ଢେଙ୍କାନାଳ<br />• ହିନ୍ଦୋଳ<br />• କାମାକ୍ଷାନଗର | ଢେଙ୍କାନାଳ (ପୌ), କାମାକ୍ଷାନଗର (ଏନଏସି), ହିନ୍ଦୋଳ (ଏନଏସି), ଭୁବନ (ଏନଏସି) | ଢେଙ୍କାନାଳ ସଦର, ଗଁଦିଆ, ଓଡ଼ାପଡ଼ା, ହିନ୍ଦୋଳ, କାମାକ୍ଷାନଗର, ଭୁବନ, ପରଜଙ୍ଗ, କଙ୍କଡ଼ାହାଡ଼ (ମୋଟ ୮) |- style="background-color:#FDEEF8;" | '''[[ଦେବଗଡ଼ ଜିଲ୍ଲା|ଦେବଗଡ଼]]''' | • ଦେବଗଡ଼ | ଦେବଗଡ଼ (ପୌ) | ବାରକୋଟ, ରିଆମାଳ, ତିଳେଇବଣି (ମୋଟ ୩) |- style="background-color:#FDEEF3;" | '''[[ନବରଙ୍ଗପୁର ଜିଲ୍ଲା|ନବରଙ୍ଗପୁର]]''' | • ନବରଙ୍ଗପୁର | ନବରଙ୍ଗପୁର (ପୌ), ଉମରକୋଟ (ପୌ) | ଚନ୍ଦାହାଣ୍ଡି, ଡାବୁଗାଁ, ଝରିଗାଁ, କୋଷାଗୁମୁଡ଼ା, ନବରଙ୍ଗପୁର, ନନ୍ଦାହାଣ୍ଡି, ପାପଡ଼ାହାଣ୍ଡି, ରାଇଘର, ତେନ୍ତୁଳିଖୁଣ୍ଟି, ଉମରକୋଟ (ମୋଟ ୧୦) |- style="background-color:#FDF0ED;" | '''[[ନୟାଗଡ଼ ଜିଲ୍ଲା|ନୟାଗଡ଼]]''' | • ନୟାଗଡ଼ | ନୟାଗଡ଼ (ପୌ), ଖଣ୍ଡପଡ଼ା (ଏନଏସି), ଦଶପଲ୍ଲା (ଏନଏସି), ରଣପୁର (ଏନଏସି) | ଭାପୁର, ଦଶପଲ୍ଲା, ଗଣିଆ, ଖଣ୍ଡପଡ଼ା, ନୟାଗଡ଼ ସଦର, ନୂଆଗାଁ, ଓଡ଼ଗାଁ, ରଣପୁର (ମୋଟ ୮) |- style="background-color:#FDF3EC;" | '''[[ନୂଆପଡ଼ା ଜିଲ୍ଲା|ନୂଆପଡ଼ା]]''' | • ନୂଆପଡ଼ା | ଖରିଆର ରୋଡ୍ (ଏନଏସି), ଖରିଆର (ଏନଏସି), ନୂଆପଡ଼ା (ଏନଏସି) | ବୋଡ଼େନ, ଖରିଆର, କୋମନା, ନୂଆପଡ଼ା, ସିନାପାଲି (ମୋଟ ୫) |- style="background-color:#FDF7EB;" | '''[[ପୁରୀ ଜିଲ୍ଲା|ପୁରୀ]]''' | • ପୁରୀ | ପୁରୀ (ପୌ), କୋଣାର୍କ (ଏନଏସି), ନିମାପଡ଼ା (ଏନଏସି), ପିପିଲି (ଏନଏସି) | ଅସ୍ତରଙ୍ଗ, ବ୍ରହ୍ମଗିରି, ଡେଲାଙ୍ଗ, ଗୋପ, କାକଟପୁର, କଣାସ, କୃଷ୍ଣପ୍ରସାଦ, ନିମାପଡ଼ା, ପିପିଲି, ପୁରୀ ସଦର, ସତ୍ୟବାଦୀ (ମୋଟ ୧୧) |- style="background-color:#FAFDEB;" | '''[[ବରଗଡ଼ ଜିଲ୍ଲା|ବରଗଡ଼]]''' | • ବରଗଡ଼<br />• ପଦ୍ମପୁର | ବରଗଡ଼ (ପୌ), ବରପାଲି (ଏନଏସି), ପଦ୍ମପୁର (ଏନଏସି), ଅତାବିରା (ଏନଏସି), ବିଜେପୁର (ଏନଏସି) | ଅମ୍ବାଭୋନା, ଅତାବିରା, ବରଗଡ଼, ବରପାଲି, ଭଟଲି, ଭେଡେନ, ବିଜେପୁର, ଗାଇସିଲାଟ, ଝାରବନ୍ଧ, ପାଇକମାଳ, ପଦ୍ମପୁର, ସୋହେଲା (ମୋଟ ୧୨) |- style="background-color:#F1FDEB;" | '''[[ବଲାଙ୍ଗୀର ଜିଲ୍ଲା|ବଲାଙ୍ଗୀର]]''' | • ବଲାଙ୍ଗୀର<br />• ପାଟଣାଗଡ଼<br />• ଟିଟିଲାଗଡ଼ | ବଲାଙ୍ଗୀର (ପୌ), ଟିଟିଲାଗଡ଼ (ପୌ), ପାଟଣାଗଡ଼ (ଏନଏସି), କଣ୍ଟାବାଞ୍ଜି (ଏନଏସି) | ଆଗଲପୁର, ବଲାଙ୍ଗୀର, ଦେଓଗାଁ, ପୁଇଁତଳା, ଲୋଇସିଂହା, ଖପ୍ରାଖୋଲ, ବେଲପଡ଼ା, ପାଟଣାଗଡ଼, ଗୁଡଭେଲା, ସଇଁତଳା, ଟିଟିଲାଗଡ଼, ବଙ୍ଗୋମୁଣ୍ଡା, ମୁରିବାହାଲ, ତୁରେକେଲା (ମୋଟ ୧୪) |- style="background-color:#EBFDEE;" | '''[[ବାଲେଶ୍ୱର ଜିଲ୍ଲା|ବାଲେଶ୍ୱର]]''' | • ବାଲେଶ୍ୱର<br />• ନୀଳଗିରି | ବାଲେଶ୍ୱର (ପୌ), ସୋର (ପୌ), ଜଳେଶ୍ୱର (ପୌ), ନୀଳଗିରି (ଏନଏସି) | ବାହାନଗା, ବାଲେଶ୍ୱର ସଦର, ବାଲିଆପାଳ, ବସ୍ତା, ଭୋଗରାଇ, ଜଳେଶ୍ୱର, ଖଇରା, ନୀଳଗିରି, ଔପଦା, ରେମୁଣା, ସିମୁଳିଆ, ସୋର (ମୋଟ ୧୨) |- style="background-color:#EBFDF5;" | '''[[ବୌଦ୍ଧ ଜିଲ୍ଲା|ବୌଦ୍ଧ]]''' | • ବୌଦ୍ଧ | ବୌଦ୍ଧଗଡ଼ (ଏନଏସି) | ବୌଦ୍ଧ, ହରଭଙ୍ଗା, କଣ୍ଟାମାଳ (ମୋଟ ୩) |- style="background-color:#EBFDFB;" | '''[[ଭଦ୍ରକ ଜିଲ୍ଲା|ଭଦ୍ରକ]]''' | • ଭଦ୍ରକ | ଭଦ୍ରକ (ପୌ), ବାସୁଦେବପୁର (ପୌ), ଚାନ୍ଦବାଲି (ଏନଏସି), ଧାମନଗର (ଏନଏସି) | ଭଦ୍ରକ, ବାସୁଦେବପୁର, ବନ୍ତ, ଭଣ୍ଡାରିପୋଖରୀ, ଚାନ୍ଦବାଲି, ଧାମନଗର, ତିହିଡ଼ି (ମୋଟ ୭) |- style="background-color:#EBF6FD;" | '''[[ମୟୂରଭଞ୍ଜ ଜିଲ୍ଲା|ମୟୂରଭଞ୍ଜ]]''' | • ବାମନଘାଟୀ (ରାଇରଙ୍ଗପୁର)<br />• ବାରିପଦା<br />• କପ୍ତିପଦା (ଉଦଳା)<br />• ପଞ୍ଚପୀଢ଼ (କରଞ୍ଜିଆ) | ବାରିପଦା (ପୌ), ରାଇରଙ୍ଗପୁର (ପୌ), ଉଦଳା (ଏନଏସି), କରଞ୍ଜିଆ (ଏନଏସି) | ବାରିପଦା, ଶ୍ୟାମାଖୁଣ୍ଟା, ବଡ଼ସାହି, ବେତନଟୀ, ମୋରଡ଼ା, ରାସଗୋବିନ୍ଦପୁର, ସୁଳିଆପଦା ଇତ୍ୟାଦି (ମୋଟ ୨୬) |- style="background-color:#EBEFFD;" | '''[[ମାଲକାନଗିରି ଜିଲ୍ଲା|ମାଲକାନଗିରି]]''' | • ମାଲକାନଗିରି | ମାଲକାନଗିରି (ପୌ), ବାଲିମେଳା (ଏନଏସି) | ମାଲକାନଗିରି, କାଲିମେଳା, ଖଇରପୁଟ, କୋରୁକୁଣ୍ଡା, କୁଡୁମୁଲୁଗୁମ୍ମା, ମାଥିଲି, ପଡ଼ିଆ (ମୋଟ ୭) |- style="background-color:#EFEBFD;" | '''[[ଯାଜପୁର ଜିଲ୍ଲା|ଯାଜପୁର]]''' | • ଯାଜପୁର | ଯାଜପୁର (ପୌ), ବ୍ୟାସନଗର (ପୌ) | ବଡ଼ଚଣା, ବରୀ, ବିଞ୍ଝାରପୁର, ଦାନଗଦି, ଦଶରଥପୁର, ଧର୍ମଶାଳା, ଯାଜପୁର ସଦର, କୋରାଇ, ରସୁଲପୁର, ସୁକିନ୍ଦା (ମୋଟ ୧୦) |- style="background-color:#F6EBFD;" | '''[[ରାୟଗଡ଼ା ଜିଲ୍ଲା|ରାୟଗଡ଼ା]]''' | • ଗୁଣୁପୁର<br />• ରାୟଗଡ଼ା | ରାୟଗଡ଼ା (ପୌ), ଗୁଣୁପୁର (ପୌ), ଗୁଡାରି (ଏନଏସି) | ରାୟଗଡ଼ା, କଲ୍ୟାଣସିଂହପୁର, କାଶୀପୁର, କୋଲନରା, ବିଷମକଟକ, ମୁନିଗୁଡ଼ା, ଚନ୍ଦ୍ରପୁର, ଗୁଡାରି, ଗୁଣୁପୁର, ପଦ୍ମପୁର, ରାମନାଗୁଡ଼ା (ମୋଟ ୧୧) |- style="background-color:#FDEBF8;" | '''[[ସମ୍ବଲପୁର ଜିଲ୍ଲା|ସମ୍ବଲପୁର]]''' | • କୁଚିଣ୍ଡା<br />• ରେଢ଼ାଖୋଲ<br />• ସମ୍ବଲପୁର | ସମ୍ବଲପୁର (ମ.ନି), କୁଚିଣ୍ଡା (ଏନଏସି), ରେଢ଼ାଖୋଲ (ଏନଏସି) | ଧନକଉଡ଼ା, ଯୁଜୁମୁରା, ମାନେଶ୍ୱର, ରେଙ୍ଗାଲି, ବାମରା, ଜମନକିରା, କୁଚିଣ୍ଡା, ନାକଟିଦେଉଳ, ରେଢ଼ାଖୋଲ (ମୋଟ ୯) |- style="background-color:#FDEBF1;" | '''[[ସୋନପୁର ଜିଲ୍ଲା|ସୁବର୍ଣ୍ଣପୁର]]''' | • ବୀରମହାରାଜପୁର<br />• ସୁବର୍ଣ୍ଣପୁର | ସୋନପୁର (ପୌ), ତରଭା (ଏନଏସି), ବିନିକା (ଏନଏସି) | ସୋନପୁର, ଡୁଙ୍ଗୁରିପାଲି, ତରଭା, ବିନିକା, ବୀରମହାରାଜପୁର, ଉଲୁଣ୍ଡା (ମୋଟ ୬) |- style="background-color:#F5F5F5;" | '''[[ସୁନ୍ଦରଗଡ଼ ଜିଲ୍ଲା|ସୁନ୍ଦରଗଡ଼]]''' | • ବଣାଇ<br />• ପାନପୋଷ<br />• ସୁନ୍ଦରଗଡ଼ | ରାଉରକେଲା (ମ.ନି), ସୁନ୍ଦରଗଡ଼ (ପୌ), ବୀରମିତ୍ରପୁର (ପୌ), ରାଜଗାଙ୍ଗପୁର (ପୌ) | ସୁନ୍ଦରଗଡ଼, ଟାଙ୍ଗରପାଲି, ହେମଗିରି, ଲେଫ୍ରିପଡ଼ା, ବଡ଼ଗାଁ, ସବଡେଗା, ବାଲିଶଙ୍କରା, କୁଆରମୁଣ୍ଡା, ନୂଆଗାଁ, ବିଶ୍ରା, ଲାଠିକଟା, ରାଜଗାଙ୍ଗପୁର, କୁତ୍ରା, ବଣାଇଗଡ଼, ଲହୁଣୀପଡ଼ା, ଗୁରୁଣ୍ଡିଆ, କୋଇଡ଼ା (ମୋଟ ୧୭) |} <small>*ସଙ୍କେତ: ମ.ନି = ମହାନଗର ନିଗମ (Municipal Corporation), ପୌ = ପୌରପାଳିକା / ମ୍ୟୁନିସିପାଲିଟି, ଏନଏସି = ବିଜ୍ଞାପିତ ଅଞ୍ଚଳ ପରିଷଦ (NAC)</small> Legend used in odia word == ପ୍ରସ୍ତାବିତ ଜିଲ୍ଲା ସମୂହ == ଓଡ଼ିଶାରେ ପ୍ରଶାସନିକ ବିକେନ୍ଦ୍ରୀକରଣ ଏବଂ ସ୍ଥାନୀୟ ବିକାଶକୁ ତ୍ୱରାନ୍ୱିତ କରିବା ପାଇଁ ବିଭିନ୍ନ ସମୟରେ ନୂତନ ଜିଲ୍ଲା ଗଠନ ନିମନ୍ତେ ଦାବି ହୋଇଆସୁଛି। ୨୦୨୬ ମସିହା ସୁଦ୍ଧା ମିଳିଥିବା ସରକାରୀ ସୂଚନା ଅନୁଯାୟୀ, ରାଜ୍ୟ ସରକାରଙ୍କ ନିକଟରେ ଅତିକମରେ ୩୧ ଗୋଟି ନୂତନ ଜିଲ୍ଲା ଏବଂ ୬୬ ଗୋଟି ନୂତନ ଉପଖଣ୍ଡ ଗଠନ ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତାବ ଆଗତ ହୋଇଛି। ଏହି ଦାବିଗୁଡ଼ିକ ମୁଖ୍ୟତଃ ଭୌଗୋଳିକ ଦୂରତା ଏବଂ ଜନସଂଖ୍ୟାକୁ ଆଧାର କରି କରାଯାଇଛି। ନିମ୍ନଲିଖିତ ସାରଣୀରେ ଓଡ଼ିଶାର ବିଭିନ୍ନ ଅଞ୍ଚଳରୁ ହେଉଥିବା ପ୍ରସ୍ତାବିତ ଜିଲ୍ଲା ଦାବି, ସେଗୁଡ଼ିକର ସମ୍ଭାବ୍ୟ ଉପଖଣ୍ଡ, ବ୍ଲକ ଏବଂ ପୌରାଞ୍ଚଳଗୁଡ଼ିକର ସୂଚୀ ପ୍ରଦାନ କରାଯାଇଛି: {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:left; font-family: sans-serif;" |+ ଓଡ଼ିଶାର ପ୍ରସ୍ତାବିତ/ଦାବି ହେଉଥିବା ଜିଲ୍ଲା ସମୂହର ସୂଚୀ (୨୦୨୬ ସୁଦ୍ଧା) !scope="col"| ବର୍ତ୍ତମାନର ଜିଲ୍ଲା !!scope="col"| ସଂଖ୍ୟା !!scope="col"| ପ୍ରସ୍ତାବିତ ନୂତନ ଜିଲ୍ଲା !!scope="col"| ସମ୍ଭାବ୍ୟ ଉପଖଣ୍ଡ/ସଦର ମହକୁମା !!scope="col"| ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ ବ୍ଲକ ଓ ପୌରାଞ୍ଚଳ (ULBs) |- | [[ମୟୂରଭଞ୍ଜ ଜିଲ୍ଲା|ମୟୂରଭଞ୍ଜ]] || ୪ || '''[[ରାଇରଙ୍ଗପୁର]]''', '''ପଶ୍ଚିମ ମୟୂରଭଞ୍ଜ''', '''[[କରଞ୍ଜିଆ]]''' (ପଞ୍ଚପୀଢ଼), '''ଖିଚିଂ''' || ରାଇରଙ୍ଗପୁର, କରଞ୍ଜିଆ || ରାଇରଙ୍ଗପୁର (ପୌ), କରଞ୍ଜିଆ (ଏନଏସି); ବ୍ଲକ: ବହଳଦା, ବାମନଘାଟୀ, ବିଶୋଇ, କୁସୁମୀ, ଯଶୀପୁର, ଶୁକ୍ରୁଳି ଇତ୍ୟାଦି |- | [[ବାଲେଶ୍ୱର ଜିଲ୍ଲା|ବାଲେଶ୍ୱର]] || ୩ || '''[[ନୀଳଗିରି]]''', '''[[ଜଳେଶ୍ୱର]]''', '''ସୋର''' || ନୀଳଗିରି, ଜଳେଶ୍ୱର, ସୋର || ଜଳେଶ୍ୱର (ପୌ), ସୋର (ପୌ), ନୀଳଗିରି (ଏନଏସି); ବ୍ଲକ: ବାଲିଆପାଳ, ଭୋଗରାଇ, ସିମୁଳିଆ, ବାହାନଗା |- | [[ସୁନ୍ଦରଗଡ଼ ଜିଲ୍ଲା|ସୁନ୍ଦରଗଡ଼]] || ୨ || '''[[ରାଉରକେଲା]]''' (ବେଦବ୍ୟାସ ଜିଲ୍ଲା), '''ବଣାଇ''' || ରାଉରକେଲା, ବଣାଇଗଡ଼ || ରାଉରକେଲା (ମ.ନି), ରାଜଗାଙ୍ଗପୁର (ପୌ); ବ୍ଲକ: ବିଶ୍ରା, ଲହୁଣୀପଡ଼ା, ଗୁରୁଣ୍ଡିଆ, କୋଇଡ଼ା, କୁଆରମୁଣ୍ଡା |- | [[କେନ୍ଦୁଝର ଜିଲ୍ଲା|କେନ୍ଦୁଝର]] || ୧ || '''[[ଆନନ୍ଦପୁର]]''' || ଆନନ୍ଦପୁର || ଆନନ୍ଦପୁର (ପୌ); ବ୍ଲକ: ଘସିପୁରା, ହାଟଡିହି, ଆନନ୍ଦପୁର |- | [[ବରଗଡ଼ ଜିଲ୍ଲା|ବରଗଡ଼]] || ୧ || '''[[ପଦ୍ମପୁର]]''' || ପଦ୍ମପୁର || ପଦ୍ମପୁର (ଏନଏସି); ବ୍ଲକ: ପାଇକମାଳ, ଝାରବନ୍ଧ, ଗାଇସିଲାଟ, ବିଜେପୁର, ସୋହେଲା |- | [[ସମ୍ବଲପୁର ଜିଲ୍ଲା|ସମ୍ବଲପୁର]] || ୧ || '''କୁଚିଣ୍ଡା''' || କୁଚିଣ୍ଡା || କୁଚିଣ୍ଡା (ଏନଏସି); ବ୍ଲକ: ବାମରା, ଜମନକିରା, କୁଚିଣ୍ଡା |- | [[ଅନୁଗୋଳ ଜିଲ୍ଲା|ଅନୁଗୋଳ]] || ୩ || '''[[ତାଳଚେର]]''', '''ପାଲଲହଡ଼ା''', '''ଆଠମଲ୍ଲିକ''' || ତାଳଚେର, ପାଲଲହଡ଼ା, ଆଠମଲ୍ଲିକ || ତାଳଚେର (ପୌ), ଆଠମଲ୍ଲିକ (ଏନଏସି); ବ୍ଲକ: କଣିହାଁ, କିଶୋରନଗର, ପାଲଲହଡ଼ା |- | [[ବଲାଙ୍ଗୀର ଜିଲ୍ଲା|ବଲାଙ୍ଗୀର]] || ୩ || '''[[ଟିଟିଲାଗଡ଼]]''', '''[[କଣ୍ଟାବାଞ୍ଜି]]''', '''ପାଟଣାଗଡ଼''' || ଟିଟିଲାଗଡ଼, ପାଟଣାଗଡ଼ || ଟିଟିଲାଗଡ଼ (ପୌ), କଣ୍ଟାବାଞ୍ଜି (ଏନଏସି), ପାଟଣାଗଡ଼ (ଏନଏସି); ବ୍ଲକ: ତୁରେକେଲା, ବଙ୍ଗୋମୁଣ୍ଡା, ମୁରିବାହାଲ, ବେଲପଡ଼ା |- | [[କଟକ ଜିଲ୍ଲା|କଟକ]] || ୨ || '''ଆଠଗଡ଼''', '''ଚଣ୍ଡୀଖୋଲ''' (ଯାଜପୁର ସହ ମିଳିତ) || ଆଠଗଡ଼ || ଆଠଗଡ଼ (ଏନଏସି); ବ୍ଲକ: ତିଗିରିଆ, ବଡ଼ମ୍ବା, ନରସିଂହପୁର |- | [[ଖୋର୍ଦ୍ଧା ଜିଲ୍ଲା|ଖୋର୍ଦ୍ଧା]] || ୧ || '''[[ଭୁବନେଶ୍ୱର]]''' || ଭୁବନେଶ୍ୱର || ଭୁବନେଶ୍ୱର (ମ.ନି); ବ୍ଲକ: ଭୁବନେଶ୍ୱର, ବାଲିଅନ୍ତା, ବାଲିପାଟଣା |- | [[କଳାହାଣ୍ଡି ଜିଲ୍ଲା|କଳାହାଣ୍ଡି]] || ୧ || '''[[ଧର୍ମଗଡ଼]]''' || ଧର୍ମଗଡ଼ || ଧର୍ମଗଡ଼ (ଏନଏସି), ଜୁନାଗଡ଼ (ଏନଏସି); ବ୍ଲକ: କୋକସରା, କଲମପୁର, ଜୟପାଟଣା, ଗୋଲାମୁଣ୍ଡା |- | [[କନ୍ଧମାଳ ଜିଲ୍ଲା|କନ୍ଧମାଳ]] || ୧ || '''ବାଲିଗୁଡ଼ା''' || ବାଲିଗୁଡ଼ା || ବାଲିଗୁଡ଼ା (ଏନଏସି); ବ୍ଲକ: ଦାରିଙ୍ଗବାଡ଼ି, କୋଟଗଡ଼, ତୁମୁଡ଼ିବନ୍ଧ, କେ. ନୂଆଗାଁ |- | [[ଗଞ୍ଜାମ ଜିଲ୍ଲା|ଗଞ୍ଜାମ]] || ୫ || '''ଘୁମୁସର''' (ଭଞ୍ଜନଗର), '''ଋଷିକୂଲ୍ୟା''' ([[ଆସିକା]]), '''[[ବ୍ରହ୍ମପୁର]]''', '''ଭଞ୍ଜନଗର''', '''କବିସୂର୍ଯ୍ୟନଗର''' || ଭଞ୍ଜନଗର, ବ୍ରହ୍ମପୁର, ଆସିକା || ବ୍ରହ୍ମପୁର (ମ.ନି), ଭଞ୍ଜନଗର (ଏନଏସି), ଆସିକା (ଏନଏସି); ବ୍ଲକ: ବେଲଗୁଣ୍ଠା, ବୁଗୁଡ଼ା, ହିଞ୍ଜିଳିକାଟୁ, ପୋଲସରା |- | [[ପୁରୀ ଜିଲ୍ଲା|ପୁରୀ]] || ୧ || '''ନିମାପଡ଼ା''' || ନିମାପଡ଼ା || ନିମାପଡ଼ା (ଏନଏସି), କୋଣାର୍କ (ଏନଏସି); ବ୍ଲକ: ଗୋପ, କାକଟପୁର, ଅସ୍ତରଙ୍ଗ |- | [[ରାୟଗଡ଼ା ଜିଲ୍ଲା|ରାୟଗଡ଼ା]] || ୧ || '''[[ଗୁଣୁପୁର]]''' || ଗୁଣୁପୁର || ଗୁଣୁପୁର (ପୌ), ଗୁଡାରି (ଏନଏସି); ବ୍ଲକ: ପଦ୍ମପୁର, ରାମନାଗୁଡ଼ା |- | [[କୋରାପୁଟ ଜିଲ୍ଲା|କୋରାପୁଟ]] || ୧ || '''[[ଜୟପୁର]]''' || ଜୟପୁର || ଜୟପୁର (ପୌ), କୋଟପାଡ଼ (ଏନଏସି); ବ୍ଲକ: ବୋରିଗୁମ୍ମା, କୁନ୍ଦ୍ରା, କୋଟପାଡ଼ |} == ଆଧାର == * [http://www.orissa.gov.in ଓଡ଼ିଶା ରାଜ୍ୟର ସରକାରୀ ପୃଷ୍ଠା] * ଓଡ଼ିଶା ପ୍ରଶାସନିକ ବିଭାଗ * [http://www.censusindia.gov.in/2011-prov-results/data_files/orissa/Data%20Sheet-%20Orissa-Provisional.pdf ଜନଗଣନା ୨୦୧୧: ଓଡ଼ିଶା: ଅସ୍ଥାୟୀ ଜନସଂଖ୍ୟା ସମୁଦାୟ] == ବାହାର ଲିଙ୍କ == {{ଓଡ଼ିଶା}} {{ଓଡ଼ିଶା ପ୍ରସଙ୍ଗ}} [[ଶ୍ରେଣୀ:ଓଡ଼ିଶା]] [[ଶ୍ରେଣୀ:ତାଲିକା]] [[ଶ୍ରେଣୀ:ଓଡ଼ିଶାର ଜିଲ୍ଲା]] 7xudhqktds577h650v2czkyjt2fgljy 595066 595065 2026-05-07T09:54:25Z Subhamss2008 37188 595066 wikitext text/x-wiki {{Short description|ଓଡ଼ିଶାର ପ୍ରଶାସନିକ ଜିଲ୍ଲାଗୁଡ଼ିକର ତାଲିକା}} {{Use Indian English|date=August 2016}} {{Use dmy dates|date=August 2016}} {{Infobox subdivision type | name = ଓଡ଼ିଶାର ଜିଲ୍ଲା ସମୂହ | map = Odisha districts map.svg | caption = ଓଡ଼ିଶାର ରାଜନୈତିକ ମାନଚିତ୍ର | category = [[ଓଡ଼ିଶାର ଜିଲ୍ଲାମାନଙ୍କର ତାଲିକା|ଜିଲ୍ଲା]] | territory = [[ଓଡ଼ିଶା]] | start_date = | current_number = ୩୦ ଗୋଟି ଜିଲ୍ଲା | number_date = | population_range = [[ଦେବଗଡ଼ ଜିଲ୍ଲା|ଦେବଗଡ଼]] – ୩,୧୨,୫୨୦ (ସର୍ବନିମ୍ନ);<br />[[ଗଞ୍ଜାମ ଜିଲ୍ଲା|ଗଞ୍ଜାମ]] – ୩୫,୨୯,୦୩୧ (ସର୍ବାଧିକ) | area_range = [[ମୟୂରଭଞ୍ଜ ଜିଲ୍ଲା|ମୟୂରଭଞ୍ଜ]] – {{Convert|10418|km2|sqmi|abbr=on}} (ବୃହତ୍ତମ);<br />[[ଜଗତସିଂହପୁର ଜିଲ୍ଲା|ଜଗତସିଂହପୁର]] – {{Convert|1759|km2|sqmi|abbr=on}} (କ୍ଷୁଦ୍ରତମ) | government = [[ଓଡ଼ିଶା ସରକାର]] | subdivision = [[ଓଡ଼ିଶାର ତହସିଲ ସମୂହର ତାଲିକା|ଉପଖଣ୍ଡ, ତହସିଲ ଏବଂ ବ୍ଲକ]] }} {{prettyurl|Districts of Odisha}} ଭାରତର ପୂର୍ବ ଉପକୂଳରେ ଅବସ୍ଥିତ [[ଓଡ଼ିଶା]] ରାଜ୍ୟକୁ ପ୍ରଶାସନିକ ସୁବିଧା ଏବଂ ସୁପରିଚାଳନା ଦୃଷ୍ଟିରୁ ସର୍ବମୋଟ '''୩୦ ଗୋଟି ଭୌଗୋଳିକ ପ୍ରଶାସନିକ ଏକକ''' ବା '''ଜିଲ୍ଲା'''ରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇଛି ।<ref name=":0">{{cite web|title=Districts of Odisha|url=http://orissa.gov.in/portal/dist.asp|work=Official Portal|publisher=Government of Odisha|access-date=4 January 2013|location=Bhubaneswar}}</ref> ପ୍ରଶାସନିକ ବିକେନ୍ଦ୍ରୀକରଣ ଏବଂ ଶୃଙ୍ଖଳିତ ଶାସନ ପାଇଁ ଏହି ୩୦ଟି ଜିଲ୍ଲାକୁ ୩ଟି ପୃଥକ ରାଜସ୍ୱ ଖଣ୍ଡ (Revenue Divisions) ଅଧୀନରେ ରଖାଯାଇଛି । ସେହି ଖଣ୍ଡଗୁଡ଼ିକ ହେଲା: କେନ୍ଦ୍ରାଞ୍ଚଳ (ସଦର ମହକୁମା: [[କଟକ]]), ଉତ୍ତରାଞ୍ଚଳ (ସଦର ମହକୁମା: [[ସମ୍ବଲପୁର]]) ଏବଂ ଦକ୍ଷିଣାଞ୍ଚଳ (ସଦର ମହକୁମା: [[ବ୍ରହ୍ମପୁର]]) । ପ୍ରତ୍ୟେକ ରାଜସ୍ୱ ଖଣ୍ଡ ଅଧୀନରେ ୧୦ଟି ଲେଖାଏଁ ଜିଲ୍ଲା ରହିଛି ଏବଂ ଏହାର ପ୍ରଶାସନିକ ମୁଖ୍ୟ ଭାବରେ ଜଣେ ରାଜସ୍ୱ ଖଣ୍ଡାଧିକାରୀ ବା ଆର.ଡି.ସି. କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି, ଯିଏକି ଭାରତୀୟ ପ୍ରଶାସନିକ ସେବା (IAS) ର ଜଣେ ବରିଷ୍ଠ ଅଧିକାରୀ ଅଟନ୍ତି । ରାଜ୍ୟ ସଚିବାଳୟ ଏବଂ ଜିଲ୍ଲା ପ୍ରଶାସନ ମଧ୍ୟରେ ସମନ୍ୱୟ ରକ୍ଷା କରିବା ହେଉଛି ଆର.ଡି.ସି. ଙ୍କର ମୁଖ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ । ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜିଲ୍ଲାର ଶାସନଭାର ଜଣେ ଜିଲ୍ଲାପାଳ ତଥା ଜିଲ୍ଲା ଦଣ୍ଡାଧିକାରୀଙ୍କ ଉପରେ ନ୍ୟସ୍ତ ଥାଏ । ଜିଲ୍ଲାରେ ରାଜସ୍ୱ ଆଦାୟ ଏବଂ ଆଇନଶୃଙ୍ଖଳା ରକ୍ଷା କରିବା ତାଙ୍କର ପ୍ରାଥମିକ ଦାୟିତ୍ୱ । ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜିଲ୍ଲାକୁ ପୁଣି ସ୍ଥାନୀୟ ପ୍ରଶାସନିକ ସୁବିଧା ପାଇଁ କେତେକ ଉପଖଣ୍ଡ (Sub-division) ରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇଛି, ଯାହାର ଦାୟିତ୍ୱ ଜଣେ ଉପଜିଲ୍ଲାପାଳ ତୁଲାଇଥାନ୍ତି । ଉପଖଣ୍ଡଗୁଡ଼ିକ ଅଧୀନରେ ଏକାଧିକ ତହସିଲ ଏବଂ ବ୍ଲକ ରହିଥାଏ । ତହସିଲର ଦାୟିତ୍ୱରେ ଜଣେ ତହସିଲଦାର ରହିଥାନ୍ତି । ବର୍ତ୍ତମାନ ସୁଦ୍ଧା ଓଡ଼ିଶାରେ ସମୁଦାୟ ୩ଟି ରାଜସ୍ୱ ଖଣ୍ଡ, ୩୦ଟି ଜିଲ୍ଲା, ୫୮ଟି ଉପଖଣ୍ଡ, ୩୧୭ଟି ତହସିଲ ଏବଂ ୩୧୪ଟି ପଞ୍ଚାୟତ ସମିତି ରହିଛି ।<ref>{{Cite web |url=http://orissa.gov.in/e-magazine/orissaannualreference/OR-Annual-2009/pdf/587-593.pdf |title=List of Districts |access-date=13 January 2012}}</ref> ==ଜିଲ୍ଲା ସମୂହ== ନିମ୍ନଲିଖିତ ସାରଣୀରେ ଓଡ଼ିଶାର ସମସ୍ତ ୩୦ଟି ଜିଲ୍ଲାର ମାନଚିତ୍ର, ସଦର ମହକୁମା, ଆୟତନ, ଜନସଂଖ୍ୟା (୨୦୧୧ ଜନଗଣନା), ସାକ୍ଷରତା ହାର, ପଞ୍ଚାୟତ ସମିତି ଏବଂ ଗ୍ରାମ ପଞ୍ଚାୟତର ସବିଶେଷ ବିବରଣୀ ପ୍ରଦାନ କରାଯାଇଛି: {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center; font-family: sans-serif;" |- style="background-color:#2C3E50; color:white; font-size: 1.05em;" ! scope="col" | ମାନଚିତ୍ର ! scope="col" | ଜିଲ୍ଲା ! scope="col" | ସଦର ମହକୁମା ! scope="col" | ଆୟତନ (କି.ମି.<sup>୨</sup>) ! scope="col" | ଜନସଂଖ୍ୟା ! scope="col" | ସାକ୍ଷରତା ହାର ! scope="col" | ବ୍ଲକ ସଂଖ୍ୟା ! scope="col" | ଗ୍ରାମ ପଞ୍ଚାୟତ ! scope="col" | ଆର.ଟି.ଓ |- style="background-color:#FDEEED;" | [[File:Angul in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ଅନୁଗୋଳ ଜିଲ୍ଲା|ଅନୁଗୋଳ]]''' || [[ଅନୁଗୁଳ|ଅନୁଗୋଳ]] || ୬,୩୭୫ || ୧୭,୯୬,୦୮୮ || ୭୭.୫୩% || ୦୮ || ୨୨୫ || OD-19 |- style="background-color:#FDF4ED;" | [[File:Cuttack in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[କଟକ ଜିଲ୍ଲା|କଟକ]]''' || [[କଟକ]] || ୩,୯୩୨ || ୩୭,୦୦,୫୦୩ || ୮୫.୫୦% || ୧୪ || ୩୭୩ || OD-05 |- style="background-color:#FDF8ED;" | [[File:Kalahandi in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[କଳାହାଣ୍ଡି ଜିଲ୍ଲା|କଳାହାଣ୍ଡି]]''' || [[ଭବାନିପାଟଣା]] || ୭,୯୨୦ || ୨୨,୨୩,୩୮୬ || ୫୯.୨୨% || ୧୩ || ୩୧୦ || OD-08 |- style="background-color:#FBFDED;" | [[File:Kandhamal in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[କନ୍ଧମାଳ ଜିଲ୍ଲା|କନ୍ଧମାଳ]]''' || [[ଫୁଲବାଣୀ]] || ୮,୦୨୧ || ୧୦,୩୩,୬୮୬ || ୬୪.୧୩% || ୧୨ || ୧୫୩ || OD-12 |- style="background-color:#F4FDED;" | [[File:Kendujhar in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[କେନ୍ଦୁଝର ଜିଲ୍ଲା|କେନ୍ଦୁଝର]]''' || [[କେନ୍ଦୁଝର]] || ୮,୩୦୩ || ୨୫,୪୦,୪୪୪ || ୬୮.୨୪% || ୧୩ || ୨୯୭ || OD-09 |- style="background-color:#EEFDED;" | [[File:Kendrapara in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[କେନ୍ଦ୍ରାପଡ଼ା ଜିଲ୍ଲା|କେନ୍ଦ୍ରାପଡ଼ା]]''' || [[କେନ୍ଦ୍ରାପଡ଼ା]] || ୨,୬୪୪ || ୨୦,୩୦,୯୧୦ || ୮୫.୧୫% || ୦୯ || ୨୪୯ || OD-29 |- style="background-color:#EEFDF4;" | [[File:Koraput in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[କୋରାପୁଟ ଜିଲ୍ଲା|କୋରାପୁଟ]]''' || [[କୋରାପୁଟ]] || ୮,୮୦୭ || ୧୯,୪୫,୩୦୩ || ୪୯.୨୧% || ୧୪ || ୨୪୦ || OD-10 |- style="background-color:#EEFDF9;" | [[File:Khordha in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ଖୋର୍ଦ୍ଧା ଜିଲ୍ଲା|ଖୋର୍ଦ୍ଧା]]''' || [[ଖୋର୍ଦ୍ଧା]] || ୨,୮୧୩ || ୩୧,୭୪,୮୫୯ || ୮୬.୮୮% || ୧୦ || ୧୯୦ || OD-02 / 33 |- style="background-color:#EEFAFD;" | [[File:Gajapati in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ଗଜପତି ଜିଲ୍ଲା|ଗଜପତି]]''' || [[ପାରଳାଖେମୁଣ୍ଡି]] || ୩,୮୫୦ || ୮,୧୪,୭୨୨ || ୫୩.୪୯% || ୦୭ || ୧୪୯ || OD-20 |- style="background-color:#EEF4FD;" | [[File:Ganjam in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ଗଞ୍ଜାମ ଜିଲ୍ଲା|ଗଞ୍ଜାମ]]''' || [[ଛତ୍ରପୁର]] || ୮,୦୭୧ || ୪୯,୭୫,୯୩୪ || ୭୧.୦୯% || ୨୨ || ୫୦୩ || OD-07 / 32 |- style="background-color:#EEEEFD;" | [[File:Jagatsinghpur in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ଜଗତସିଂହପୁର ଜିଲ୍ଲା|ଜଗତସିଂହପୁର]]''' || [[ଜଗତସିଂହପୁର]] || ୧,୭୫୯ || ୧୬,୦୩,୧୩୦ || ୮୬.୫୯% || ୦୮ || ୧୯୪ || OD-21 |- style="background-color:#F4EEFD;" | [[File:Jharsuguda in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ଝାରସୁଗୁଡ଼ା ଜିଲ୍ଲା|ଝାରସୁଗୁଡ଼ା]]''' || [[ଝାରସୁଗୁଡ଼ା]] || ୨,୦୮୧ || ୮,୧୭,୧୦୩ || ୭୮.୮୬% || ୦୫ || ୭୮ || OD-23 |- style="background-color:#F9EEFD;" | [[File:Dhenkanal in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ଢେଙ୍କାନାଳ ଜିଲ୍ଲା|ଢେଙ୍କାନାଳ]]''' || [[ଢେଙ୍କାନାଳ]] || ୪,୪୫୨ || ୧୬,୮୧,୮୬୪ || ୭୮.୭୬% || ୦୮ || ୨୧୨ || OD-06 |- style="background-color:#FDEEF8;" | [[File:Debagarh in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ଦେବଗଡ଼ ଜିଲ୍ଲା|ଦେବଗଡ଼]]''' || [[ଦେବଗଡ଼]] || ୨,୭୮୨ || ୪,୪୦,୬୫୪ || ୭୨.୫୭% || ୦୩ || ୭୦ || OD-28 |- style="background-color:#FDEEF3;" | [[File:Nabarangpur in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ନବରଙ୍ଗପୁର ଜିଲ୍ଲା|ନବରଙ୍ଗପୁର]]''' || [[ନବରଙ୍ଗପୁର]] || ୫,୨୯୪ || ୧୭,୨୧,୫୩୪ || ୪୬.୪୩% || ୧୦ || ୧୬୯ || OD-24 |- style="background-color:#FDF0ED;" | [[File:Nayagarh in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ନୟାଗଡ଼ ଜିଲ୍ଲା|ନୟାଗଡ଼]]''' || [[ନୟାଗଡ଼]] || ୩,୮୯୦ || ୧୩,୫୭,୫୩୩ || ୮୦.୪୨% || ୦୮ || ୧୯୪ || OD-25 |- style="background-color:#FDF3EC;" | [[File:Nuapada in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ନୂଆପଡ଼ା ଜିଲ୍ଲା|ନୂଆପଡ଼ା]]''' || [[ନୂଆପଡ଼ା]] || ୩,୮୫୨ || ୮,୬୦,୬୩୯ || ୫୭.୩୫% || ୦୫ || ୧୩୧ || OD-26 |- style="background-color:#FDF7EB;" | [[File:Puri in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ପୁରୀ ଜିଲ୍ଲା|ପୁରୀ]]''' || [[ପୁରୀ]] || ୩,୦୫୧ || ୨୩,୯୫,୨୧୦ || ୮୪.୬୭% || ୧୧ || ୨୬୮ || OD-13 |- style="background-color:#FAFDEB;" | [[File:Bargarh in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ବରଗଡ଼ ଜିଲ୍ଲା|ବରଗଡ଼]]''' || [[ବରଗଡ଼]] || ୫,୮୩୭ || ୨୦,୮୮,୬୩୨ || ୭୪.୬୨% || ୧୨ || ୨୪୮ || OD-17 |- style="background-color:#F1FDEB;" | [[File:Balangir in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ବଲାଙ୍ଗୀର ଜିଲ୍ଲା|ବଲାଙ୍ଗୀର]]''' || [[ବଲାଙ୍ଗୀର]] || ୬,୫୭୫ || ୨୩,୨୫,୦୮୬ || ୬୪.୭୨% || ୧୪ || ୨୮୫ || OD-03 |- style="background-color:#EBFDEE;" | [[File:Balasore in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ବାଲେଶ୍ୱର ଜିଲ୍ଲା|ବାଲେଶ୍ୱର]]''' || [[ବାଲେଶ୍ୱର]] || ୩,୬୩୪ || ୩୨,୭୧,୯୪୬ || ୭୯.୭୯% || ୧୨ || ୩୬୦ || OD-01 |- style="background-color:#EBFDF5;" | [[File:Boudh in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ବୌଦ୍ଧ ଜିଲ୍ଲା|ବୌଦ୍ଧ]]''' || [[ବୌଦ୍ଧ]] || ୩,୪୪୪ || ୬,୨୨,୦୩୯ || ୭୧.୬୧% || ୦୩ || ୬୯ || OD-27 |- style="background-color:#EBFDFB;" | [[File:Bhadrak in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ଭଦ୍ରକ ଜିଲ୍ଲା|ଭଦ୍ରକ]]''' || [[ଭଦ୍ରକ]] || ୨,୫୦୫ || ୨୧,୨୩,୯୩୬ || ୮୨.୭୮% || ୦୭ || ୨୧୮ || OD-22 |- style="background-color:#EBF6FD;" | [[File:Mayurbhanj in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ମୟୂରଭଞ୍ଜ ଜିଲ୍ଲା|ମୟୂରଭଞ୍ଜ]]''' || [[ବାରିପଦା]] || ୧୦,୪୧୮ || ୩୫,୫୨,୮୩୧ || ୬୩.୧୭% || ୨୬ || ୪୦୪ || OD-11 |- style="background-color:#EBEFFD;" | [[File:Malkangiri in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ମାଲକାନଗିରି ଜିଲ୍ଲା|ମାଲକାନଗିରି]]''' || [[ମାଲକାନଗିରି]] || ୫,୭୯୧ || ୮,୬୪,୬୦୧ || ୪୮.୫୪% || ୦୭ || ୧୧୧ || OD-30 |- style="background-color:#EFEBFD;" | [[File:Jajpur in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ଯାଜପୁର ଜିଲ୍ଲା|ଯାଜପୁର]]''' || [[ଯାଜପୁର]] || ୨,୮୮୮ || ୨୫,୭୬,୩୪୧ || ୮୦.୧୩% || ୧୦ || ୩୧୧ || OD-34 |- style="background-color:#F6EBFD;" | [[File:Rayagada in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ରାୟଗଡ଼ା ଜିଲ୍ଲା|ରାୟଗଡ଼ା]]''' || [[ରାୟଗଡ଼ା]] || ୭,୦୭୪ || ୧୩,୬୪,୭୫୫ || ୪୯.୭୬% || ୧୧ || ୧୮୦ || OD-18 |- style="background-color:#FDEBF8;" | [[File:Sambalpur in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ସମ୍ବଲପୁର ଜିଲ୍ଲା|ସମ୍ବଲପୁର]]''' || [[ସମ୍ବଲପୁର]] || ୬,୭୦୨ || ୧୪,୬୭,୯୫୦ || ୭୬.୨୨% || ୦୯ || ୧୩୮ || OD-15 |- style="background-color:#FDEBF1;" | [[File:Subarnapur in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ସୋନପୁର ଜିଲ୍ଲା|ସୁବର୍ଣ୍ଣପୁର]]''' || [[ସୁବର୍ଣ୍ଣପୁର]] || ୨,୨୮୫ || ୮,୬୦,୩୫୯ || ୭୪.୪୨% || ୦୬ || ୧୦୯ || OD-31 |- style="background-color:#fdebf2;" | [[File:Sundargarh in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ସୁନ୍ଦରଗଡ଼ ଜିଲ୍ଲା|ସୁନ୍ଦରଗଡ଼]]''' || [[ସୁନ୍ଦରଗଡ଼]] || ୯,୭୧୨ || ୨୯,୫୧,୭୪୭ || ୭୩.୩୪% || ୧୭ || ୨୬୨ || OD-14 / 16 |} == ଇତିହାସ ଓ ପୁନର୍ଗଠନ == ୧୯୩୬ ମସିହା ଅପ୍ରେଲ ୧ ତାରିଖରେ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଓଡ଼ିଶା ପ୍ରାନ୍ତ ଗଠନ ହେବାଠାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ଆଜି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରାଜ୍ୟର ପ୍ରଶାସନିକ ମାନଚିତ୍ରରେ ଅନେକ ପରିବର୍ତ୍ତନ ହୋଇଛି । ପ୍ରଶାସନିକ ବିକେନ୍ଦ୍ରୀକରଣ ଏବଂ ସାଧାରଣ ଲୋକଙ୍କ ନିକଟରେ ସରକାରୀ ସେବା ଦ୍ରୁତ ଗତିରେ ପହଞ୍ଚାଇବା ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ବିଭିନ୍ନ ସମୟରେ ଜିଲ୍ଲାଗୁଡ଼ିକର ପୁନର୍ଗଠନ କରାଯାଇଛି । === ଐତିହାସିକ ପୁନର୍ଗଠନ କ୍ରମ === ନିମ୍ନଲିଖିତ ସାରଣୀରେ ଓଡ଼ିଶାର ଜିଲ୍ଲା ଗଠନର ଐତିହାସିକ କ୍ରମବିକାଶକୁ ଦର୍ଶାଯାଇଛି: {| class="wikitable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center; font-family: sans-serif; margin-bottom: 20px;" |- style="background-color:#4A90E2; color:white; font-size: 1.1em;" ! scope="col" style="width:20%;" | ସମୟକାଳ / ମସିହା ! scope="col" style="width:20%;" | ମୋଟ ଜିଲ୍ଲା ସଂଖ୍ୟା ! scope="col" style="width:60%;" | ସବିଶେଷ ବିବରଣୀ ଓ କାରଣ |- style="background-color:#F4F9FF;" | '''୧ ଅପ୍ରେଲ ୧୯୩୬''' | '''୬ ଗୋଟି''' | ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଓଡ଼ିଶା ପ୍ରାନ୍ତ ଗଠନ ସମୟରେ କେବଳ ୬ଟି ଜିଲ୍ଲା ଥିଲା । ସେଗୁଡ଼ିକ ହେଲା: କଟକ, ପୁରୀ, ବାଲେଶ୍ୱର, ସମ୍ବଲପୁର, କୋରାପୁଟ ଏବଂ ଗଞ୍ଜାମ । |- style="background-color:#EBF3FB;" | '''୧୯୪୮ – ୧୯୪୯''' | '''୧୩ ଗୋଟି''' | ଭାରତ ସ୍ୱାଧୀନ ହେବା ପରେ ଓଡ଼ିଶା ସହିତ ଆଖପାଖର ଦେଶୀୟ ଗଡ଼ଜାତ ରାଜ୍ୟଗୁଡ଼ିକର ମିଶ୍ରଣ ଘଟିଥିଲା, ଯାହା ଫଳରେ ନୂତନ ୭ଟି ଜିଲ୍ଲା ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଥିଲା । |- style="background-color:#F4F9FF;" | '''୧୯୯୨ – ୧୯୯୩''' | '''୩୦ ଗୋଟି''' | ତତ୍କାଳୀନ ମୁଖ୍ୟମନ୍ତ୍ରୀ [[ବିଜୁ ପଟ୍ଟନାୟକ]]ଙ୍କ ସରକାର ଅମଳରେ ପୁରୁଣା ୧୩ଟି ବୃହତ୍ ଜିଲ୍ଲାକୁ ବିଭାଜନ କରି ୩୦ ଗୋଟି ଜିଲ୍ଲାରେ ପରିଣତ କରାଯାଇଥିଲା । |} === ବର୍ତ୍ତମାନର ପ୍ରଶାସନିକ ରୂପରେଖ === ଶାସନ ବ୍ୟବସ୍ଥାକୁ ସୁଚାରୁରୂପେ ପରିଚାଳନା କରିବା ପାଇଁ ରାଜ୍ୟକୁ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରଶାସନିକ ଏକକରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇଛି: {| class="wikitable" style="width:80%; border-collapse:collapse; text-align:center; font-family: sans-serif; margin: 0 auto 20px auto;" |- style="background-color:#50C878; color:white; font-size: 1.1em;" ! scope="col" | ପ୍ରଶାସନିକ ଏକକ ! scope="col" | ସର୍ବମୋଟ ସଂଖ୍ୟା |- style="background-color:#F4FFF8;" | '''ରାଜସ୍ୱ ଖଣ୍ଡ''' | ୩ |- style="background-color:#E9F9EE;" | '''ଜିଲ୍ଲା''' | ୩୦ |- style="background-color:#F4FFF8;" | '''ଉପଖଣ୍ଡ''' | ୫୮ |- style="background-color:#E9F9EE;" | '''ତହସିଲ''' | ୩୧୭ |- style="background-color:#F4FFF8;" | '''ପଞ୍ଚାୟତ ସମିତି / ବ୍ଲକ''' | ୩୧୪ |} === ଭୌଗୋଳିକ ଏବଂ ଜନସାଂଖ୍ୟିକ ବିଶେଷତ୍ୱ === ଆୟତନ ଏବଂ ଜନସଂଖ୍ୟା ଦୃଷ୍ଟିରୁ ଓଡ଼ିଶାର ଜିଲ୍ଲାଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ତାରତମ୍ୟ ନିମ୍ନରେ ପ୍ରଦତ୍ତ କରାଗଲା: {| class="wikitable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center; font-family: sans-serif;" |- style="background-color:#E67E22; color:white; font-size: 1.1em;" ! scope="col" style="width:25%;" | ବର୍ଗ ! scope="col" style="width:25%;" | ବୃହତ୍ତମ ଜିଲ୍ଲା ! scope="col" style="width:25%;" | କ୍ଷୁଦ୍ରତମ ଜିଲ୍ଲା ! scope="col" style="width:25%;" | ସୂଚନା |- style="background-color:#FFF8F0;" | '''ଭୌଗୋଳିକ ଆୟତନ ଦୃଷ୍ଟିରୁ''' | '''[[ମୟୂରଭଞ୍ଜ ଜିଲ୍ଲା|ମୟୂରଭଞ୍ଜ]]'''<br /><small>(୧୦,୪୧୮ ବର୍ଗ କି.ମି.)</small> | '''[[ଜଗତସିଂହପୁର ଜିଲ୍ଲା|ଜଗତସିଂହପୁର]]'''<br /><small>(୧,୭୫୯ ବର୍ଗ କି.ମି.)</small> | ଆୟତନ ଆଧାରରେ ରାଜ୍ୟର ଭୌଗୋଳିକ ବିସ୍ତାର । |- style="background-color:#FEF2E4;" | '''ଜନସଂଖ୍ୟା ଦୃଷ୍ଟିରୁ''' | '''[[ଗଞ୍ଜାମ ଜିଲ୍ଲା|ଗଞ୍ଜାମ]]'''<br /><small>(ସର୍ବାଧିକ ଜନବହୁଳ)</small> | '''[[ଦେବଗଡ଼ ଜିଲ୍ଲା|ଦେବଗଡ଼]]'''<br /><small>(ସର୍ବନିମ୍ନ ଜନସଂଖ୍ୟା)</small> | ୨୦୧୧ ଜନଗଣନା ତଥ୍ୟ ଉପରେ ଆଧାରିତ । |} ନିମ୍ନଲିଖିତ ସାରଣୀରେ ଓଡ଼ିଶାର ସମସ୍ତ ୩୦ଟି ଜିଲ୍ଲାର ଭୌଗୋଳିକ ଏବଂ ପ୍ରଶାସନିକ ତଥ୍ୟ ସବିଶେଷ ଭାବେ ପ୍ରଦାନ କରାଯାଇଛି: == ରାଜସ୍ୱ ଖଣ୍ଡ ଅନୁଯାୟୀ ଜିଲ୍ଲାଗୁଡ଼ିକର ତାଲିକା == [[File:Odisha districts map.svg|thumb|400x400px|ଓଡ଼ିଶାର ଜିଲ୍ଲା ମାନଚିତ୍ର । <br />{{Legend|darkblue|ଉତ୍ତରାଞ୍ଚଳ ରାଜସ୍ୱ ଖଣ୍ଡ}} {{Legend|gold|କେନ୍ଦ୍ରାଞ୍ଚଳ ରାଜସ୍ୱ ଖଣ୍ଡ}} {{Legend|maroon|ଦକ୍ଷିଣାଞ୍ଚଳ ରାଜସ୍ୱ ଖଣ୍ଡ}}]] ପ୍ରଶାସନିକ ସୁବିଧା ତଥା ଶାସନ ବ୍ୟବସ୍ଥାକୁ ସୁଦୃଢ଼ କରିବା ପାଇଁ ଓଡ଼ିଶାର ୩୦ଟି ଜିଲ୍ଲାକୁ ୩ଟି ପୃଥକ '''ରାଜସ୍ୱ ଖଣ୍ଡ'''ରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇଛି । ସେଗୁଡ଼ିକ ହେଲା— କେନ୍ଦ୍ରାଞ୍ଚଳ, ଉତ୍ତରାଞ୍ଚଳ ଏବଂ ଦକ୍ଷିଣାଞ୍ଚଳ ରାଜସ୍ୱ ଖଣ୍ଡ, ଯାହାର ସଦର ମହକୁମା ଯଥାକ୍ରମେ [[କଟକ]], [[ସମ୍ବଲପୁର]] ଏବଂ [[ବ୍ରହ୍ମପୁର]]ଠାରେ ଅବସ୍ଥିତ । ପ୍ରତ୍ୟେକ ରାଜସ୍ୱ ଖଣ୍ଡ ଅଧୀନରେ ୧୦ଟି ଲେଖାଏଁ ଜିଲ୍ଲା ରହିଛି । ପ୍ରତି ରାଜସ୍ୱ ଖଣ୍ଡର ମୁଖ୍ୟ ଭାବରେ ଜଣେ '''ରାଜସ୍ୱ ଖଣ୍ଡାଧିକାରୀ''' ବା ଆର.ଡି.ସି. ଦାୟିତ୍ୱ ତୁଲାଇଥାନ୍ତି, ଯିଏକି [[:en:Indian_Administrative_Service|ଭାରତୀୟ ପ୍ରଶାସନିକ ସେବା]] (IAS) ର ଜଣେ ବରିଷ୍ଠ ପଦାଧିକାରୀ ଅଟନ୍ତି । ପ୍ରଶାସନିକ ଢାଞ୍ଚାରେ ଆର.ଡି.ସି.ଙ୍କ ସ୍ଥାନ ଜିଲ୍ଲା ପ୍ରଶାସନ ଏବଂ ରାଜ୍ୟ ସଚିବାଳୟ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ସମନ୍ୱୟକାରୀ ସଂଯୋଜକ ଭାବରେ ରହିଥାଏ । ରାଜସ୍ୱ ଖଣ୍ଡ ଅନୁଯାୟୀ ଓଡ଼ିଶାର ୩୦ଟି ଜିଲ୍ଲାର ତାଲିକା ନିମ୍ନରେ ପ୍ରଦାନ କରାଗଲା: {| class="wikitable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center; font-family: sans-serif;" |- ! scope="col" style="background-color:#2980B9; color:white; font-size: 1.1em; width:33%; padding: 12px;" | ଉତ୍ତରାଞ୍ଚଳ ରାଜସ୍ୱ ଖଣ୍ଡ<br /><small>(ମୁଖ୍ୟାଳୟ – ସମ୍ବଲପୁର)</small> ! scope="col" style="background-color:#F39C12; color:white; font-size: 1.1em; width:33%; padding: 12px;" | କେନ୍ଦ୍ରାଞ୍ଚଳ ରାଜସ୍ୱ ଖଣ୍ଡ<br /><small>(ମୁଖ୍ୟାଳୟ – କଟକ)</small> ! scope="col" style="background-color:#C0392B; color:white; font-size: 1.1em; width:33%; padding: 12px;" | ଦକ୍ଷିଣାଞ୍ଚଳ ରାଜସ୍ୱ ଖଣ୍ଡ<br /><small>(ମୁଖ୍ୟାଳୟ – ବ୍ରହ୍ମପୁର)</small> |- style="vertical-align: top; text-align:left; background-color:#FAFAFA; font-size: 1.05em;" | style="padding: 15px;" | * [[ଅନୁଗୋଳ ଜିଲ୍ଲା|ଅନୁଗୋଳ]] * [[କେନ୍ଦୁଝର ଜିଲ୍ଲା|କେନ୍ଦୁଝର]] * [[ଝାରସୁଗୁଡ଼ା ଜିଲ୍ଲା|ଝାରସୁଗୁଡ଼ା]] * [[ଢେଙ୍କାନାଳ ଜିଲ୍ଲା|ଢେଙ୍କାନାଳ]] * [[ଦେବଗଡ଼ ଜିଲ୍ଲା|ଦେବଗଡ଼]] * [[ବରଗଡ଼ ଜିଲ୍ଲା|ବରଗଡ଼]] * [[ବଲାଙ୍ଗୀର ଜିଲ୍ଲା|ବଲାଙ୍ଗୀର]] * [[ସମ୍ବଲପୁର ଜିଲ୍ଲା|ସମ୍ବଲପୁର]] * [[ସୁନ୍ଦରଗଡ଼ ଜିଲ୍ଲା|ସୁନ୍ଦରଗଡ଼]] * [[ସୋନପୁର ଜିଲ୍ଲା|ସୁବର୍ଣ୍ଣପୁର]] | style="padding: 15px;" | * [[କଟକ ଜିଲ୍ଲା|କଟକ]] * [[କେନ୍ଦ୍ରାପଡ଼ା ଜିଲ୍ଲା|କେନ୍ଦ୍ରାପଡ଼ା]] * [[ଖୋର୍ଦ୍ଧା ଜିଲ୍ଲା|ଖୋର୍ଦ୍ଧା]] * [[ଜଗତସିଂହପୁର ଜିଲ୍ଲା|ଜଗତସିଂହପୁର]] * [[ନୟାଗଡ଼ ଜିଲ୍ଲା|ନୟାଗଡ଼]] * [[ପୁରୀ ଜିଲ୍ଲା|ପୁରୀ]] * [[ବାଲେଶ୍ୱର ଜିଲ୍ଲା|ବାଲେଶ୍ୱର]] * [[ଭଦ୍ରକ ଜିଲ୍ଲା|ଭଦ୍ରକ]] * [[ମୟୂରଭଞ୍ଜ ଜିଲ୍ଲା|ମୟୂରଭଞ୍ଜ]] * [[ଯାଜପୁର ଜିଲ୍ଲା|ଯାଜପୁର]] | style="padding: 15px;" | * [[କନ୍ଧମାଳ ଜିଲ୍ଲା|କନ୍ଧମାଳ]] * [[କଳାହାଣ୍ଡି ଜିଲ୍ଲା|କଳାହାଣ୍ଡି]] * [[କୋରାପୁଟ ଜିଲ୍ଲା|କୋରାପୁଟ]] * [[ଗଜପତି ଜିଲ୍ଲା|ଗଜପତି]] * [[ଗଞ୍ଜାମ ଜିଲ୍ଲା|ଗଞ୍ଜାମ]] * [[ନବରଙ୍ଗପୁର ଜିଲ୍ଲା|ନବରଙ୍ଗପୁର]] * [[ନୂଆପଡ଼ା ଜିଲ୍ଲା|ନୂଆପଡ଼ା]] * [[ବୌଦ୍ଧ ଜିଲ୍ଲା|ବୌଦ୍ଧ]] * [[ମାଲକାନଗିରି ଜିଲ୍ଲା|ମାଲକାନଗିରି]] * [[ରାୟଗଡ଼ା ଜିଲ୍ଲା|ରାୟଗଡ଼ା]] |} == ପ୍ରଶାସନ ଓ ପରିଚାଳନା == ଜିଲ୍ଲାର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ପ୍ରଶାସନିକ ଅଧିକାରୀ ଭାବରେ ଜଣେ '''ଭାରତୀୟ ପ୍ରଶାସନିକ ସେବା''' '''(ଭାପ୍ରସେ)''' ଅଧିକାରୀ 'ଜିଲ୍ଲାପାଳ ତଥା ଜିଲ୍ଲା ଦଣ୍ଡାଧିକାରୀ ରୂପେ ନିଯୁକ୍ତ ହୋଇଥାନ୍ତି । ରାଜସ୍ୱ ଆଦାୟ ଏବଂ ଜିଲ୍ଲାର ସାମଗ୍ରିକ ବିକାଶ ଓ ପରିଚାଳନା ତାଙ୍କର ପ୍ରାଥମିକ ଦାୟିତ୍ୱ । ସେହିପରି ଜିଲ୍ଲାରେ ଆଇନଶୃଙ୍ଖଳା ରକ୍ଷା କରିବା ନିମନ୍ତେ ଭାରତୀୟ '''ପୋଲିସ ସେବା (ଭାପୋସେ)''' ର ଜଣେ ଅଧିକାରୀ '''''<nowiki/>'ଆରକ୍ଷୀ ଅଧୀକ୍ଷକ'<nowiki/>''''' ଭାବରେ ଦାୟିତ୍ୱ ତୁଲାଇଥାନ୍ତି । ଓଡ଼ିଶାର ୩୦ଟି ଜିଲ୍ଲାକୁ ଶାସନଗତ ସୁବିଧା ପାଇଁ '''୫୮ ଗୋଟି ଉପଖଣ୍ଡ''' ରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇଛି । ପ୍ରତ୍ୟେକ ଉପଖଣ୍ଡର ଦାୟିତ୍ୱ ''''ଉପଜିଲ୍ଲାପାଳ'''<nowiki/>' ଙ୍କ ହାତରେ ନ୍ୟସ୍ତ ଥାଏ । ଏହି ଉପଖଣ୍ଡଗୁଡ଼ିକ ପୁଣି ବ୍ଲକ (ପଞ୍ଚାୟତ ସମିତି) ଏବଂ ପୌରାଞ୍ଚଳ (ମହାନଗର ନିଗମ, ପୌରପାଳିକା ଏବଂ ଏନ.ଏ.ସି) ରେ ବିଭକ୍ତ ହୋଇଥାଏ । ନିମ୍ନଲିଖିତ ସାରଣୀରେ ଓଡ଼ିଶାର ସମସ୍ତ ୩୦ଟି ଜିଲ୍ଲାର ଉପଖଣ୍ଡ, ପୌରାଞ୍ଚଳ ଏବଂ ବ୍ଲକଗୁଡ଼ିକର ସବିଶେଷ ନାମାବଳୀ ପ୍ରଦାନ କରାଯାଇଛି: {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:left; font-family: sans-serif;" |- style="background-color:#2C3E50; color:white; font-size: 1.05em; text-align:center;" ! scope="col" style="width:15%;" | ଜିଲ୍ଲା ! scope="col" style="width:20%;" | ଉପଖଣ୍ଡ ! scope="col" style="width:30%;" | ପୌରାଞ୍ଚଳ ! scope="col" style="width:35%;" | ବ୍ଲକ ସମୂହ |- style="background-color:#FDEEED;" | '''[[ଅନୁଗୋଳ ଜିଲ୍ଲା|ଅନୁଗୋଳ]]''' | • ଅନୁଗୋଳ<br />• ଆଠମଲ୍ଲିକ<br />• ପାଲଲହଡ଼ା<br />• ତାଳଚେର | ଅନୁଗୋଳ (ପୌ), ତାଳଚେର (ପୌ), ଆଠମଲ୍ଲିକ (ଏନଏସି) | ଅନୁଗୋଳ, ଆଠମଲ୍ଲିକ, ଛେଣ୍ଡିପଦା, କିଶୋରନଗର, ପାଲଲହଡ଼ା, ବନ୍ତଳା, କଣିହାଁ, ତାଳଚେର (ମୋଟ ୮) |- style="background-color:#FDF4ED;" | '''[[କଟକ ଜିଲ୍ଲା|କଟକ]]''' | • ଆଠଗଡ଼<br />• ବାଙ୍କୀ<br />• କଟକ | କଟକ (ମ.ନି), ଚୌଦ୍ୱାର (ପୌ), ବାଙ୍କୀ (ଏନଏସି), ଆଠଗଡ଼ (ଏନଏସି) | ଆଠଗଡ଼, ବାଙ୍କୀ, ବାଙ୍କୀ-ଡମପଡ଼ା, ବାରଙ୍ଗ, କଟକ ସଦର, କଣ୍ଟାପଡ଼ା, ମାହାଙ୍ଗା, ନିଶ୍ଚିନ୍ତକୋଇଲି, ନରସିଂହପୁର, ନିଆଳି, ସାଲେପୁର, ଟାଙ୍ଗୀ-ଚୌଦ୍ୱାର, ତିଗିରିଆ, ବଡ଼ମ୍ବା (ମୋଟ ୧୪) |- style="background-color:#FDF8ED;" | '''[[କଳାହାଣ୍ଡି ଜିଲ୍ଲା|କଳାହାଣ୍ଡି]]''' | • ଭବାନିପାଟଣା<br />• ଧର୍ମଗଡ଼ | ଭବାନିପାଟଣା (ପୌ), କେସିଙ୍ଗା (ଏନଏସି), ଧର୍ମଗଡ଼ (ଏନଏସି), ଜୁନାଗଡ଼ (ଏନଏସି) | ଭବାନିପାଟଣା, ଧର୍ମଗଡ଼, ଗୋଲାମୁଣ୍ଡା, ଜୁନାଗଡ଼, କଲମପୁର, କର୍ଲାମୁଣ୍ଡା, କୋକସରା, ଲାଞ୍ଜିଗଡ଼, କେସିଙ୍ଗା, ମଦନପୁର-ରାମପୁର, ନର୍ଲା, ଥୁଆମୂଳ ରାମପୁର, ଜୟପାଟଣା (ମୋଟ ୧୩) |- style="background-color:#FBFDED;" | '''[[କନ୍ଧମାଳ ଜିଲ୍ଲା|କନ୍ଧମାଳ]]''' | • ବାଲିଗୁଡ଼ା<br />• ଫୁଲବାଣୀ | ଫୁଲବାଣୀ (ପୌ), ଜି. ଉଦୟଗିରି (ଏନଏସି), ବାଲିଗୁଡ଼ା (ଏନଏସି) | ଫୁଲବାଣୀ, ବାଲିଗୁଡ଼ା, ଚକାପାଦ, ଦାରିଙ୍ଗବାଡ଼ି, ଜି. ଉଦୟଗିରି, ଖଜୁରିପଡ଼ା, କୋଟଗଡ଼, କେ. ନୂଆଗାଁ, ଫିରିଙ୍ଗିଆ, ରାଇକିଆ, ଟିକାବାଲି, ତୁମୁଡ଼ିବନ୍ଧ (ମୋଟ ୧୨) |- style="background-color:#F4FDED;" | '''[[କେନ୍ଦୁଝର ଜିଲ୍ଲା|କେନ୍ଦୁଝର]]''' | • ଆନନ୍ଦପୁର<br />• ଚମ୍ପୁଆ<br />• କେନ୍ଦୁଝର | କେନ୍ଦୁଝରଗଡ଼ (ପୌ), ଯୋଡ଼ା (ପୌ), ଆନନ୍ଦପୁର (ପୌ), ବଡ଼ବିଲ (ପୌ), ଚମ୍ପୁଆ (ଏନଏସି) | କେନ୍ଦୁଝର ସଦର, ଆନନ୍ଦପୁର, ବାଂଶପାଳ, ଚମ୍ପୁଆ, ଘସିପୁରା, ଘଟଗାଁ, ହାଟଡିହି, ଝୁମ୍ପୁରା, ଯୋଡ଼ା, ପାଟଣା, ସାହାରପଡ଼ା, ତେଲକୋଇ, ହରିଚନ୍ଦନପୁର (ମୋଟ ୧୩) |- style="background-color:#EEFDED;" | '''[[କେନ୍ଦ୍ରାପଡ଼ା ଜିଲ୍ଲା|କେନ୍ଦ୍ରାପଡ଼ା]]''' | • କେନ୍ଦ୍ରାପଡ଼ା | କେନ୍ଦ୍ରାପଡ଼ା (ପୌ), ପଟ୍ଟାମୁଣ୍ଡାଇ (ପୌ) | ଆଳି, ଡେରାବିଶ, ଗରଦପୁର, କେନ୍ଦ୍ରାପଡ଼ା, ମହାକାଳପଡ଼ା, ମାର୍ଶାଘାଇ, ପଟ୍ଟାମୁଣ୍ଡାଇ, ରାଜକନିକା, ରାଜନଗର (ମୋଟ ୯) |- style="background-color:#EEFDF4;" | '''[[କୋରାପୁଟ ଜିଲ୍ଲା|କୋରାପୁଟ]]''' | • ଜୟପୁର<br />• କୋରାପୁଟ | ଜୟପୁର (ପୌ), କୋରାପୁଟ (ପୌ), ସୁନାବେଡ଼ା (ପୌ), କୋଟପାଡ଼ (ଏନଏସି) | କୋରାପୁଟ, ବନ୍ଧୁଗାଁ, ଭୈରବସିଂହପୁର, ବୋରିଗୁମ୍ମା, ଦଶମନ୍ତପୁର, ଜୟପୁର, କୋଟପାଡ଼, କୁନ୍ଦ୍ରା, ଲମତାପୁଟ, ଲକ୍ଷ୍ମୀପୁର, ନନ୍ଦପୁର, ନାରାୟଣପାଟଣା, ପଟ୍ଟାଙ୍ଗି, ସେମିଳିଗୁଡ଼ା (ମୋଟ ୧୪) |- style="background-color:#EEFDF9;" | '''[[ଖୋର୍ଦ୍ଧା ଜିଲ୍ଲା|ଖୋର୍ଦ୍ଧା]]''' | • ଭୁବନେଶ୍ୱର<br />• ଖୋର୍ଦ୍ଧା | ଭୁବନେଶ୍ୱର (ମ.ନି), ଖୋର୍ଦ୍ଧା (ପୌ), ଜଟଣୀ (ପୌ), ବାଣପୁର (ଏନଏସି), ବାଲୁଗାଁ (ଏନଏସି) | ଭୁବନେଶ୍ୱର, ବାଲିଅନ୍ତା, ବାଲିପାଟଣା, ଜଟଣୀ, ଖୋର୍ଦ୍ଧା ସଦର, ବାଣପୁର, ବେଗୁନିଆ, ବୋଲଗଡ଼, ଚିଲିକା, ଟାଙ୍ଗୀ (ମୋଟ ୧୦) |- style="background-color:#EEFAFD;" | '''[[ଗଜପତି ଜିଲ୍ଲା|ଗଜପତି]]''' | • ପାରଳାଖେମୁଣ୍ଡି | ପାରଳାଖେମୁଣ୍ଡି (ପୌ), କାଶୀନଗର (ଏନଏସି) | ଗୋଷାଣୀ, ଗୁମ୍ମା, କାଶୀନଗର, ମୋହନା, ନୂଆଗଡ଼, ଆର. ଉଦୟଗିରି, ରାୟଗଡ଼ (ମୋଟ ୭) |- style="background-color:#EEF4FD;" | '''[[ଗଞ୍ଜାମ ଜିଲ୍ଲା|ଗଞ୍ଜାମ]]''' | • ବ୍ରହ୍ମପୁର<br />• ଭଞ୍ଜନଗର<br />• ଛତ୍ରପୁର | ବ୍ରହ୍ମପୁର (ମ.ନି), ହିଞ୍ଜିଳିକାଟୁ (ପୌ), ଛତ୍ରପୁର (ଏନଏସି), ଭଞ୍ଜନଗର (ଏନଏସି), ଆସିକା, ଗୋପାଳପୁର ଇତ୍ୟାଦି ୧୮ଟି ଏନଏସି | ଛତ୍ରପୁର, ଗଞ୍ଜାମ, ଖଲ୍ଲିକୋଟ, ପୁରୁଷୋତ୍ତମପୁର, ପୋଲସରା, ହିଞ୍ଜିଳିକାଟୁ, ଆସିକା, ବେଲଗୁଣ୍ଠା, ଭଞ୍ଜନଗର, ବୁଗୁଡ଼ା, ଜଗନ୍ନାଥପ୍ରସାଦ, ସୋରଡ଼ା ଇତ୍ୟାଦି (ମୋଟ ୨୨) |- style="background-color:#EEEEFD;" | '''[[ଜଗତସିଂହପୁର ଜିଲ୍ଲା|ଜଗତସିଂହପୁର]]''' | • ଜଗତସିଂହପୁର | ଜଗତସିଂହପୁର (ପୌ), ପାରାଦୀପ (ପୌ) | ବାଲିକୁଦା, ବିରିଡ଼ି, ଏରସମା, ଜଗତସିଂହପୁର, କୁଜଙ୍ଗ, ନାଉଗାଁ, ରଘୁନାଥପୁର, ତିର୍ତ୍ତୋଲ (ମୋଟ ୮) |- style="background-color:#F4EEFD;" | '''[[ଝାରସୁଗୁଡ଼ା ଜିଲ୍ଲା|ଝାରସୁଗୁଡ଼ା]]''' | • ଝାରସୁଗୁଡ଼ା | ଝାରସୁଗୁଡ଼ା (ପୌ), ବ୍ରଜରାଜନଗର (ପୌ), ବେଲପାହାଡ଼ (ପୌ) | ଝାରସୁଗୁଡ଼ା, କିର୍ମିରା, କୋଲାବିରା, ଲଇକେରା, ଲଖନପୁର (ମୋଟ ୫) |- style="background-color:#F9EEFD;" | '''[[ଢେଙ୍କାନାଳ ଜିଲ୍ଲା|ଢେଙ୍କାନାଳ]]''' | • ଢେଙ୍କାନାଳ<br />• ହିନ୍ଦୋଳ<br />• କାମାକ୍ଷାନଗର | ଢେଙ୍କାନାଳ (ପୌ), କାମାକ୍ଷାନଗର (ଏନଏସି), ହିନ୍ଦୋଳ (ଏନଏସି), ଭୁବନ (ଏନଏସି) | ଢେଙ୍କାନାଳ ସଦର, ଗଁଦିଆ, ଓଡ଼ାପଡ଼ା, ହିନ୍ଦୋଳ, କାମାକ୍ଷାନଗର, ଭୁବନ, ପରଜଙ୍ଗ, କଙ୍କଡ଼ାହାଡ଼ (ମୋଟ ୮) |- style="background-color:#FDEEF8;" | '''[[ଦେବଗଡ଼ ଜିଲ୍ଲା|ଦେବଗଡ଼]]''' | • ଦେବଗଡ଼ | ଦେବଗଡ଼ (ପୌ) | ବାରକୋଟ, ରିଆମାଳ, ତିଳେଇବଣି (ମୋଟ ୩) |- style="background-color:#FDEEF3;" | '''[[ନବରଙ୍ଗପୁର ଜିଲ୍ଲା|ନବରଙ୍ଗପୁର]]''' | • ନବରଙ୍ଗପୁର | ନବରଙ୍ଗପୁର (ପୌ), ଉମରକୋଟ (ପୌ) | ଚନ୍ଦାହାଣ୍ଡି, ଡାବୁଗାଁ, ଝରିଗାଁ, କୋଷାଗୁମୁଡ଼ା, ନବରଙ୍ଗପୁର, ନନ୍ଦାହାଣ୍ଡି, ପାପଡ଼ାହାଣ୍ଡି, ରାଇଘର, ତେନ୍ତୁଳିଖୁଣ୍ଟି, ଉମରକୋଟ (ମୋଟ ୧୦) |- style="background-color:#FDF0ED;" | '''[[ନୟାଗଡ଼ ଜିଲ୍ଲା|ନୟାଗଡ଼]]''' | • ନୟାଗଡ଼ | ନୟାଗଡ଼ (ପୌ), ଖଣ୍ଡପଡ଼ା (ଏନଏସି), ଦଶପଲ୍ଲା (ଏନଏସି), ରଣପୁର (ଏନଏସି) | ଭାପୁର, ଦଶପଲ୍ଲା, ଗଣିଆ, ଖଣ୍ଡପଡ଼ା, ନୟାଗଡ଼ ସଦର, ନୂଆଗାଁ, ଓଡ଼ଗାଁ, ରଣପୁର (ମୋଟ ୮) |- style="background-color:#FDF3EC;" | '''[[ନୂଆପଡ଼ା ଜିଲ୍ଲା|ନୂଆପଡ଼ା]]''' | • ନୂଆପଡ଼ା | ଖରିଆର ରୋଡ୍ (ଏନଏସି), ଖରିଆର (ଏନଏସି), ନୂଆପଡ଼ା (ଏନଏସି) | ବୋଡ଼େନ, ଖରିଆର, କୋମନା, ନୂଆପଡ଼ା, ସିନାପାଲି (ମୋଟ ୫) |- style="background-color:#FDF7EB;" | '''[[ପୁରୀ ଜିଲ୍ଲା|ପୁରୀ]]''' | • ପୁରୀ | ପୁରୀ (ପୌ), କୋଣାର୍କ (ଏନଏସି), ନିମାପଡ଼ା (ଏନଏସି), ପିପିଲି (ଏନଏସି) | ଅସ୍ତରଙ୍ଗ, ବ୍ରହ୍ମଗିରି, ଡେଲାଙ୍ଗ, ଗୋପ, କାକଟପୁର, କଣାସ, କୃଷ୍ଣପ୍ରସାଦ, ନିମାପଡ଼ା, ପିପିଲି, ପୁରୀ ସଦର, ସତ୍ୟବାଦୀ (ମୋଟ ୧୧) |- style="background-color:#FAFDEB;" | '''[[ବରଗଡ଼ ଜିଲ୍ଲା|ବରଗଡ଼]]''' | • ବରଗଡ଼<br />• ପଦ୍ମପୁର | ବରଗଡ଼ (ପୌ), ବରପାଲି (ଏନଏସି), ପଦ୍ମପୁର (ଏନଏସି), ଅତାବିରା (ଏନଏସି), ବିଜେପୁର (ଏନଏସି) | ଅମ୍ବାଭୋନା, ଅତାବିରା, ବରଗଡ଼, ବରପାଲି, ଭଟଲି, ଭେଡେନ, ବିଜେପୁର, ଗାଇସିଲାଟ, ଝାରବନ୍ଧ, ପାଇକମାଳ, ପଦ୍ମପୁର, ସୋହେଲା (ମୋଟ ୧୨) |- style="background-color:#F1FDEB;" | '''[[ବଲାଙ୍ଗୀର ଜିଲ୍ଲା|ବଲାଙ୍ଗୀର]]''' | • ବଲାଙ୍ଗୀର<br />• ପାଟଣାଗଡ଼<br />• ଟିଟିଲାଗଡ଼ | ବଲାଙ୍ଗୀର (ପୌ), ଟିଟିଲାଗଡ଼ (ପୌ), ପାଟଣାଗଡ଼ (ଏନଏସି), କଣ୍ଟାବାଞ୍ଜି (ଏନଏସି) | ଆଗଲପୁର, ବଲାଙ୍ଗୀର, ଦେଓଗାଁ, ପୁଇଁତଳା, ଲୋଇସିଂହା, ଖପ୍ରାଖୋଲ, ବେଲପଡ଼ା, ପାଟଣାଗଡ଼, ଗୁଡଭେଲା, ସଇଁତଳା, ଟିଟିଲାଗଡ଼, ବଙ୍ଗୋମୁଣ୍ଡା, ମୁରିବାହାଲ, ତୁରେକେଲା (ମୋଟ ୧୪) |- style="background-color:#EBFDEE;" | '''[[ବାଲେଶ୍ୱର ଜିଲ୍ଲା|ବାଲେଶ୍ୱର]]''' | • ବାଲେଶ୍ୱର<br />• ନୀଳଗିରି | ବାଲେଶ୍ୱର (ପୌ), ସୋର (ପୌ), ଜଳେଶ୍ୱର (ପୌ), ନୀଳଗିରି (ଏନଏସି) | ବାହାନଗା, ବାଲେଶ୍ୱର ସଦର, ବାଲିଆପାଳ, ବସ୍ତା, ଭୋଗରାଇ, ଜଳେଶ୍ୱର, ଖଇରା, ନୀଳଗିରି, ଔପଦା, ରେମୁଣା, ସିମୁଳିଆ, ସୋର (ମୋଟ ୧୨) |- style="background-color:#EBFDF5;" | '''[[ବୌଦ୍ଧ ଜିଲ୍ଲା|ବୌଦ୍ଧ]]''' | • ବୌଦ୍ଧ | ବୌଦ୍ଧଗଡ଼ (ଏନଏସି) | ବୌଦ୍ଧ, ହରଭଙ୍ଗା, କଣ୍ଟାମାଳ (ମୋଟ ୩) |- style="background-color:#EBFDFB;" | '''[[ଭଦ୍ରକ ଜିଲ୍ଲା|ଭଦ୍ରକ]]''' | • ଭଦ୍ରକ | ଭଦ୍ରକ (ପୌ), ବାସୁଦେବପୁର (ପୌ), ଚାନ୍ଦବାଲି (ଏନଏସି), ଧାମନଗର (ଏନଏସି) | ଭଦ୍ରକ, ବାସୁଦେବପୁର, ବନ୍ତ, ଭଣ୍ଡାରିପୋଖରୀ, ଚାନ୍ଦବାଲି, ଧାମନଗର, ତିହିଡ଼ି (ମୋଟ ୭) |- style="background-color:#EBF6FD;" | '''[[ମୟୂରଭଞ୍ଜ ଜିଲ୍ଲା|ମୟୂରଭଞ୍ଜ]]''' | • ବାମନଘାଟୀ (ରାଇରଙ୍ଗପୁର)<br />• ବାରିପଦା<br />• କପ୍ତିପଦା (ଉଦଳା)<br />• ପଞ୍ଚପୀଢ଼ (କରଞ୍ଜିଆ) | ବାରିପଦା (ପୌ), ରାଇରଙ୍ଗପୁର (ପୌ), ଉଦଳା (ଏନଏସି), କରଞ୍ଜିଆ (ଏନଏସି) | ବାରିପଦା, ଶ୍ୟାମାଖୁଣ୍ଟା, ବଡ଼ସାହି, ବେତନଟୀ, ମୋରଡ଼ା, ରାସଗୋବିନ୍ଦପୁର, ସୁଳିଆପଦା ଇତ୍ୟାଦି (ମୋଟ ୨୬) |- style="background-color:#EBEFFD;" | '''[[ମାଲକାନଗିରି ଜିଲ୍ଲା|ମାଲକାନଗିରି]]''' | • ମାଲକାନଗିରି | ମାଲକାନଗିରି (ପୌ), ବାଲିମେଳା (ଏନଏସି) | ମାଲକାନଗିରି, କାଲିମେଳା, ଖଇରପୁଟ, କୋରୁକୁଣ୍ଡା, କୁଡୁମୁଲୁଗୁମ୍ମା, ମାଥିଲି, ପଡ଼ିଆ (ମୋଟ ୭) |- style="background-color:#EFEBFD;" | '''[[ଯାଜପୁର ଜିଲ୍ଲା|ଯାଜପୁର]]''' | • ଯାଜପୁର | ଯାଜପୁର (ପୌ), ବ୍ୟାସନଗର (ପୌ) | ବଡ଼ଚଣା, ବରୀ, ବିଞ୍ଝାରପୁର, ଦାନଗଦି, ଦଶରଥପୁର, ଧର୍ମଶାଳା, ଯାଜପୁର ସଦର, କୋରାଇ, ରସୁଲପୁର, ସୁକିନ୍ଦା (ମୋଟ ୧୦) |- style="background-color:#F6EBFD;" | '''[[ରାୟଗଡ଼ା ଜିଲ୍ଲା|ରାୟଗଡ଼ା]]''' | • ଗୁଣୁପୁର<br />• ରାୟଗଡ଼ା | ରାୟଗଡ଼ା (ପୌ), ଗୁଣୁପୁର (ପୌ), ଗୁଡାରି (ଏନଏସି) | ରାୟଗଡ଼ା, କଲ୍ୟାଣସିଂହପୁର, କାଶୀପୁର, କୋଲନରା, ବିଷମକଟକ, ମୁନିଗୁଡ଼ା, ଚନ୍ଦ୍ରପୁର, ଗୁଡାରି, ଗୁଣୁପୁର, ପଦ୍ମପୁର, ରାମନାଗୁଡ଼ା (ମୋଟ ୧୧) |- style="background-color:#FDEBF8;" | '''[[ସମ୍ବଲପୁର ଜିଲ୍ଲା|ସମ୍ବଲପୁର]]''' | • କୁଚିଣ୍ଡା<br />• ରେଢ଼ାଖୋଲ<br />• ସମ୍ବଲପୁର | ସମ୍ବଲପୁର (ମ.ନି), କୁଚିଣ୍ଡା (ଏନଏସି), ରେଢ଼ାଖୋଲ (ଏନଏସି) | ଧନକଉଡ଼ା, ଯୁଜୁମୁରା, ମାନେଶ୍ୱର, ରେଙ୍ଗାଲି, ବାମରା, ଜମନକିରା, କୁଚିଣ୍ଡା, ନାକଟିଦେଉଳ, ରେଢ଼ାଖୋଲ (ମୋଟ ୯) |- style="background-color:#FDEBF1;" | '''[[ସୋନପୁର ଜିଲ୍ଲା|ସୁବର୍ଣ୍ଣପୁର]]''' | • ବୀରମହାରାଜପୁର<br />• ସୁବର୍ଣ୍ଣପୁର | ସୋନପୁର (ପୌ), ତରଭା (ଏନଏସି), ବିନିକା (ଏନଏସି) | ସୋନପୁର, ଡୁଙ୍ଗୁରିପାଲି, ତରଭା, ବିନିକା, ବୀରମହାରାଜପୁର, ଉଲୁଣ୍ଡା (ମୋଟ ୬) |- style="background-color:#F5F5F5;" | '''[[ସୁନ୍ଦରଗଡ଼ ଜିଲ୍ଲା|ସୁନ୍ଦରଗଡ଼]]''' | • ବଣାଇ<br />• ପାନପୋଷ<br />• ସୁନ୍ଦରଗଡ଼ | ରାଉରକେଲା (ମ.ନି), ସୁନ୍ଦରଗଡ଼ (ପୌ), ବୀରମିତ୍ରପୁର (ପୌ), ରାଜଗାଙ୍ଗପୁର (ପୌ) | ସୁନ୍ଦରଗଡ଼, ଟାଙ୍ଗରପାଲି, ହେମଗିରି, ଲେଫ୍ରିପଡ଼ା, ବଡ଼ଗାଁ, ସବଡେଗା, ବାଲିଶଙ୍କରା, କୁଆରମୁଣ୍ଡା, ନୂଆଗାଁ, ବିଶ୍ରା, ଲାଠିକଟା, ରାଜଗାଙ୍ଗପୁର, କୁତ୍ରା, ବଣାଇଗଡ଼, ଲହୁଣୀପଡ଼ା, ଗୁରୁଣ୍ଡିଆ, କୋଇଡ଼ା (ମୋଟ ୧୭) |} <small>*ସଙ୍କେତ: ମ.ନି = ମହାନଗର ନିଗମ (Municipal Corporation), ପୌ = ପୌରପାଳିକା / ମ୍ୟୁନିସିପାଲିଟି, ଏନଏସି = ବିଜ୍ଞାପିତ ଅଞ୍ଚଳ ପରିଷଦ (NAC)</small> Legend used in odia word == ପ୍ରସ୍ତାବିତ ଜିଲ୍ଲା ସମୂହ == ଓଡ଼ିଶାରେ ପ୍ରଶାସନିକ ବିକେନ୍ଦ୍ରୀକରଣ ଏବଂ ସ୍ଥାନୀୟ ବିକାଶକୁ ତ୍ୱରାନ୍ୱିତ କରିବା ପାଇଁ ବିଭିନ୍ନ ସମୟରେ ନୂତନ ଜିଲ୍ଲା ଗଠନ ନିମନ୍ତେ ଦାବି ହୋଇଆସୁଛି। ୨୦୨୬ ମସିହା ସୁଦ୍ଧା ମିଳିଥିବା ସରକାରୀ ସୂଚନା ଅନୁଯାୟୀ, ରାଜ୍ୟ ସରକାରଙ୍କ ନିକଟରେ ଅତିକମରେ ୩୧ ଗୋଟି ନୂତନ ଜିଲ୍ଲା ଏବଂ ୬୬ ଗୋଟି ନୂତନ ଉପଖଣ୍ଡ ଗଠନ ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତାବ ଆଗତ ହୋଇଛି। ଏହି ଦାବିଗୁଡ଼ିକ ମୁଖ୍ୟତଃ ଭୌଗୋଳିକ ଦୂରତା ଏବଂ ଜନସଂଖ୍ୟାକୁ ଆଧାର କରି କରାଯାଇଛି। ନିମ୍ନଲିଖିତ ସାରଣୀରେ ଓଡ଼ିଶାର ବିଭିନ୍ନ ଅଞ୍ଚଳରୁ ହେଉଥିବା ପ୍ରସ୍ତାବିତ ଜିଲ୍ଲା ଦାବି, ସେଗୁଡ଼ିକର ସମ୍ଭାବ୍ୟ ଉପଖଣ୍ଡ, ବ୍ଲକ ଏବଂ ପୌରାଞ୍ଚଳଗୁଡ଼ିକର ସୂଚୀ ପ୍ରଦାନ କରାଯାଇଛି: {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:left; font-family: sans-serif;" |+ ଓଡ଼ିଶାର ପ୍ରସ୍ତାବିତ/ଦାବି ହେଉଥିବା ଜିଲ୍ଲା ସମୂହର ସୂଚୀ (୨୦୨୬ ସୁଦ୍ଧା) !scope="col"| ବର୍ତ୍ତମାନର ଜିଲ୍ଲା !!scope="col"| ସଂଖ୍ୟା !!scope="col"| ପ୍ରସ୍ତାବିତ ନୂତନ ଜିଲ୍ଲା !!scope="col"| ସମ୍ଭାବ୍ୟ ଉପଖଣ୍ଡ/ସଦର ମହକୁମା !!scope="col"| ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ ବ୍ଲକ ଓ ପୌରାଞ୍ଚଳ (ULBs) |- | [[ମୟୂରଭଞ୍ଜ ଜିଲ୍ଲା|ମୟୂରଭଞ୍ଜ]] || ୪ || '''[[ରାଇରଙ୍ଗପୁର]]''', '''ପଶ୍ଚିମ ମୟୂରଭଞ୍ଜ''', '''[[କରଞ୍ଜିଆ]]''' (ପଞ୍ଚପୀଢ଼), '''ଖିଚିଂ''' || ରାଇରଙ୍ଗପୁର, କରଞ୍ଜିଆ || ରାଇରଙ୍ଗପୁର (ପୌ), କରଞ୍ଜିଆ (ଏନଏସି); ବ୍ଲକ: ବହଳଦା, ବାମନଘାଟୀ, ବିଶୋଇ, କୁସୁମୀ, ଯଶୀପୁର, ଶୁକ୍ରୁଳି ଇତ୍ୟାଦି |- | [[ବାଲେଶ୍ୱର ଜିଲ୍ଲା|ବାଲେଶ୍ୱର]] || ୩ || '''[[ନୀଳଗିରି]]''', '''[[ଜଳେଶ୍ୱର]]''', '''ସୋର''' || ନୀଳଗିରି, ଜଳେଶ୍ୱର, ସୋର || ଜଳେଶ୍ୱର (ପୌ), ସୋର (ପୌ), ନୀଳଗିରି (ଏନଏସି); ବ୍ଲକ: ବାଲିଆପାଳ, ଭୋଗରାଇ, ସିମୁଳିଆ, ବାହାନଗା |- | [[ସୁନ୍ଦରଗଡ଼ ଜିଲ୍ଲା|ସୁନ୍ଦରଗଡ଼]] || ୨ || '''[[ରାଉରକେଲା]]''' (ବେଦବ୍ୟାସ ଜିଲ୍ଲା), '''ବଣାଇ''' || ରାଉରକେଲା, ବଣାଇଗଡ଼ || ରାଉରକେଲା (ମ.ନି), ରାଜଗାଙ୍ଗପୁର (ପୌ); ବ୍ଲକ: ବିଶ୍ରା, ଲହୁଣୀପଡ଼ା, ଗୁରୁଣ୍ଡିଆ, କୋଇଡ଼ା, କୁଆରମୁଣ୍ଡା |- | [[କେନ୍ଦୁଝର ଜିଲ୍ଲା|କେନ୍ଦୁଝର]] || ୧ || '''[[ଆନନ୍ଦପୁର]]''' || ଆନନ୍ଦପୁର || ଆନନ୍ଦପୁର (ପୌ); ବ୍ଲକ: ଘସିପୁରା, ହାଟଡିହି, ଆନନ୍ଦପୁର |- | [[ବରଗଡ଼ ଜିଲ୍ଲା|ବରଗଡ଼]] || ୧ || '''[[ପଦ୍ମପୁର]]''' || ପଦ୍ମପୁର || ପଦ୍ମପୁର (ଏନଏସି); ବ୍ଲକ: ପାଇକମାଳ, ଝାରବନ୍ଧ, ଗାଇସିଲାଟ, ବିଜେପୁର, ସୋହେଲା |- | [[ସମ୍ବଲପୁର ଜିଲ୍ଲା|ସମ୍ବଲପୁର]] || ୧ || '''କୁଚିଣ୍ଡା''' || କୁଚିଣ୍ଡା || କୁଚିଣ୍ଡା (ଏନଏସି); ବ୍ଲକ: ବାମରା, ଜମନକିରା, କୁଚିଣ୍ଡା |- | [[ଅନୁଗୋଳ ଜିଲ୍ଲା|ଅନୁଗୋଳ]] || ୩ || '''[[ତାଳଚେର]]''', '''ପାଲଲହଡ଼ା''', '''ଆଠମଲ୍ଲିକ''' || ତାଳଚେର, ପାଲଲହଡ଼ା, ଆଠମଲ୍ଲିକ || ତାଳଚେର (ପୌ), ଆଠମଲ୍ଲିକ (ଏନଏସି); ବ୍ଲକ: କଣିହାଁ, କିଶୋରନଗର, ପାଲଲହଡ଼ା |- | [[ବଲାଙ୍ଗୀର ଜିଲ୍ଲା|ବଲାଙ୍ଗୀର]] || ୩ || '''[[ଟିଟିଲାଗଡ଼]]''', '''[[କଣ୍ଟାବାଞ୍ଜି]]''', '''ପାଟଣାଗଡ଼''' || ଟିଟିଲାଗଡ଼, ପାଟଣାଗଡ଼ || ଟିଟିଲାଗଡ଼ (ପୌ), କଣ୍ଟାବାଞ୍ଜି (ଏନଏସି), ପାଟଣାଗଡ଼ (ଏନଏସି); ବ୍ଲକ: ତୁରେକେଲା, ବଙ୍ଗୋମୁଣ୍ଡା, ମୁରିବାହାଲ, ବେଲପଡ଼ା |- | [[କଟକ ଜିଲ୍ଲା|କଟକ]] || ୨ || '''ଆଠଗଡ଼''', '''ଚଣ୍ଡୀଖୋଲ''' (ଯାଜପୁର ସହ ମିଳିତ) || ଆଠଗଡ଼ || ଆଠଗଡ଼ (ଏନଏସି); ବ୍ଲକ: ତିଗିରିଆ, ବଡ଼ମ୍ବା, ନରସିଂହପୁର |- | [[ଖୋର୍ଦ୍ଧା ଜିଲ୍ଲା|ଖୋର୍ଦ୍ଧା]] || ୧ || '''[[ଭୁବନେଶ୍ୱର]]''' || ଭୁବନେଶ୍ୱର || ଭୁବନେଶ୍ୱର (ମ.ନି); ବ୍ଲକ: ଭୁବନେଶ୍ୱର, ବାଲିଅନ୍ତା, ବାଲିପାଟଣା |- | [[କଳାହାଣ୍ଡି ଜିଲ୍ଲା|କଳାହାଣ୍ଡି]] || ୧ || '''[[ଧର୍ମଗଡ଼]]''' || ଧର୍ମଗଡ଼ || ଧର୍ମଗଡ଼ (ଏନଏସି), ଜୁନାଗଡ଼ (ଏନଏସି); ବ୍ଲକ: କୋକସରା, କଲମପୁର, ଜୟପାଟଣା, ଗୋଲାମୁଣ୍ଡା |- | [[କନ୍ଧମାଳ ଜିଲ୍ଲା|କନ୍ଧମାଳ]] || ୧ || '''ବାଲିଗୁଡ଼ା''' || ବାଲିଗୁଡ଼ା || ବାଲିଗୁଡ଼ା (ଏନଏସି); ବ୍ଲକ: ଦାରିଙ୍ଗବାଡ଼ି, କୋଟଗଡ଼, ତୁମୁଡ଼ିବନ୍ଧ, କେ. ନୂଆଗାଁ |- | [[ଗଞ୍ଜାମ ଜିଲ୍ଲା|ଗଞ୍ଜାମ]] || ୫ || '''ଘୁମୁସର''' (ଭଞ୍ଜନଗର), '''ଋଷିକୂଲ୍ୟା''' ([[ଆସିକା]]), '''[[ବ୍ରହ୍ମପୁର]]''', '''ଭଞ୍ଜନଗର''', '''କବିସୂର୍ଯ୍ୟନଗର''' || ଭଞ୍ଜନଗର, ବ୍ରହ୍ମପୁର, ଆସିକା || ବ୍ରହ୍ମପୁର (ମ.ନି), ଭଞ୍ଜନଗର (ଏନଏସି), ଆସିକା (ଏନଏସି); ବ୍ଲକ: ବେଲଗୁଣ୍ଠା, ବୁଗୁଡ଼ା, ହିଞ୍ଜିଳିକାଟୁ, ପୋଲସରା |- | [[ପୁରୀ ଜିଲ୍ଲା|ପୁରୀ]] || ୧ || '''ନିମାପଡ଼ା''' || ନିମାପଡ଼ା || ନିମାପଡ଼ା (ଏନଏସି), କୋଣାର୍କ (ଏନଏସି); ବ୍ଲକ: ଗୋପ, କାକଟପୁର, ଅସ୍ତରଙ୍ଗ |- | [[ରାୟଗଡ଼ା ଜିଲ୍ଲା|ରାୟଗଡ଼ା]] || ୧ || '''[[ଗୁଣୁପୁର]]''' || ଗୁଣୁପୁର || ଗୁଣୁପୁର (ପୌ), ଗୁଡାରି (ଏନଏସି); ବ୍ଲକ: ପଦ୍ମପୁର, ରାମନାଗୁଡ଼ା |- | [[କୋରାପୁଟ ଜିଲ୍ଲା|କୋରାପୁଟ]] || ୧ || '''[[ଜୟପୁର]]''' || ଜୟପୁର || ଜୟପୁର (ପୌ), କୋଟପାଡ଼ (ଏନଏସି); ବ୍ଲକ: ବୋରିଗୁମ୍ମା, କୁନ୍ଦ୍ରା, କୋଟପାଡ଼ |} == ଆଧାର == * [http://www.orissa.gov.in ଓଡ଼ିଶା ରାଜ୍ୟର ସରକାରୀ ପୃଷ୍ଠା] * ଓଡ଼ିଶା ପ୍ରଶାସନିକ ବିଭାଗ * [http://www.censusindia.gov.in/2011-prov-results/data_files/orissa/Data%20Sheet-%20Orissa-Provisional.pdf ଜନଗଣନା ୨୦୧୧: ଓଡ଼ିଶା: ଅସ୍ଥାୟୀ ଜନସଂଖ୍ୟା ସମୁଦାୟ] == ବାହାର ଲିଙ୍କ == {{ଓଡ଼ିଶା}} {{ଓଡ଼ିଶା ପ୍ରସଙ୍ଗ}} [[ଶ୍ରେଣୀ:ଓଡ଼ିଶା]] [[ଶ୍ରେଣୀ:ତାଲିକା]] [[ଶ୍ରେଣୀ:ଓଡ଼ିଶାର ଜିଲ୍ଲା]] qav9puhshb0mxpqdfebmyth2nmjak5p 595067 595066 2026-05-07T09:55:25Z Subhamss2008 37188 595067 wikitext text/x-wiki {{Short description|ଓଡ଼ିଶାର ପ୍ରଶାସନିକ ଜିଲ୍ଲାଗୁଡ଼ିକର ତାଲିକା}} {{Use Indian English|date=August 2016}} {{Use dmy dates|date=August 2016}} {{Infobox subdivision type | name = ଓଡ଼ିଶାର ଜିଲ୍ଲା ସମୂହ | map = Odisha districts map.svg | caption = ଓଡ଼ିଶାର ରାଜନୈତିକ ମାନଚିତ୍ର | category = [[ଓଡ଼ିଶାର ଜିଲ୍ଲାମାନଙ୍କର ତାଲିକା|ଜିଲ୍ଲା]] | territory = [[ଓଡ଼ିଶା]] | start_date = | current_number = ୩୦ ଗୋଟି ଜିଲ୍ଲା | number_date = | population_range = [[ଦେବଗଡ଼ ଜିଲ୍ଲା|ଦେବଗଡ଼]] – ୩,୧୨,୫୨୦ (ସର୍ବନିମ୍ନ);<br />[[ଗଞ୍ଜାମ ଜିଲ୍ଲା|ଗଞ୍ଜାମ]] – ୩୫,୨୯,୦୩୧ (ସର୍ବାଧିକ) | area_range = [[ମୟୂରଭଞ୍ଜ ଜିଲ୍ଲା|ମୟୂରଭଞ୍ଜ]] – {{Convert|10418|km2|sqmi|abbr=on}} (ବୃହତ୍ତମ);<br />[[ଜଗତସିଂହପୁର ଜିଲ୍ଲା|ଜଗତସିଂହପୁର]] – {{Convert|1759|km2|sqmi|abbr=on}} (କ୍ଷୁଦ୍ରତମ) | government = [[ଓଡ଼ିଶା ସରକାର]] | subdivision = [[ଓଡ଼ିଶାର ତହସିଲ ସମୂହର ତାଲିକା|ଉପଖଣ୍ଡ, ତହସିଲ ଏବଂ ବ୍ଲକ]] }} {{prettyurl|Districts of Odisha}} ଭାରତର ପୂର୍ବ ଉପକୂଳରେ ଅବସ୍ଥିତ [[ଓଡ଼ିଶା]] ରାଜ୍ୟକୁ ପ୍ରଶାସନିକ ସୁବିଧା ଏବଂ ସୁପରିଚାଳନା ଦୃଷ୍ଟିରୁ ସର୍ବମୋଟ '''୩୦ ଗୋଟି ଭୌଗୋଳିକ ପ୍ରଶାସନିକ ଏକକ''' ବା '''ଜିଲ୍ଲା'''ରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇଛି ।<ref name=":0">{{cite web|title=Districts of Odisha|url=http://orissa.gov.in/portal/dist.asp|work=Official Portal|publisher=Government of Odisha|access-date=4 January 2013|location=Bhubaneswar}}</ref> ପ୍ରଶାସନିକ ବିକେନ୍ଦ୍ରୀକରଣ ଏବଂ ଶୃଙ୍ଖଳିତ ଶାସନ ପାଇଁ ଏହି ୩୦ଟି ଜିଲ୍ଲାକୁ ୩ଟି ପୃଥକ ରାଜସ୍ୱ ଖଣ୍ଡ (Revenue Divisions) ଅଧୀନରେ ରଖାଯାଇଛି । ସେହି ଖଣ୍ଡଗୁଡ଼ିକ ହେଲା: କେନ୍ଦ୍ରାଞ୍ଚଳ (ସଦର ମହକୁମା: [[କଟକ]]), ଉତ୍ତରାଞ୍ଚଳ (ସଦର ମହକୁମା: [[ସମ୍ବଲପୁର]]) ଏବଂ ଦକ୍ଷିଣାଞ୍ଚଳ (ସଦର ମହକୁମା: [[ବ୍ରହ୍ମପୁର]]) । ପ୍ରତ୍ୟେକ ରାଜସ୍ୱ ଖଣ୍ଡ ଅଧୀନରେ ୧୦ଟି ଲେଖାଏଁ ଜିଲ୍ଲା ରହିଛି ଏବଂ ଏହାର ପ୍ରଶାସନିକ ମୁଖ୍ୟ ଭାବରେ ଜଣେ ରାଜସ୍ୱ ଖଣ୍ଡାଧିକାରୀ ବା ଆର.ଡି.ସି. କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି, ଯିଏକି ଭାରତୀୟ ପ୍ରଶାସନିକ ସେବା (IAS) ର ଜଣେ ବରିଷ୍ଠ ଅଧିକାରୀ ଅଟନ୍ତି । ରାଜ୍ୟ ସଚିବାଳୟ ଏବଂ ଜିଲ୍ଲା ପ୍ରଶାସନ ମଧ୍ୟରେ ସମନ୍ୱୟ ରକ୍ଷା କରିବା ହେଉଛି ଆର.ଡି.ସି. ଙ୍କର ମୁଖ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ । ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜିଲ୍ଲାର ଶାସନଭାର ଜଣେ ଜିଲ୍ଲାପାଳ ତଥା ଜିଲ୍ଲା ଦଣ୍ଡାଧିକାରୀଙ୍କ ଉପରେ ନ୍ୟସ୍ତ ଥାଏ । ଜିଲ୍ଲାରେ ରାଜସ୍ୱ ଆଦାୟ ଏବଂ ଆଇନଶୃଙ୍ଖଳା ରକ୍ଷା କରିବା ତାଙ୍କର ପ୍ରାଥମିକ ଦାୟିତ୍ୱ । ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜିଲ୍ଲାକୁ ପୁଣି ସ୍ଥାନୀୟ ପ୍ରଶାସନିକ ସୁବିଧା ପାଇଁ କେତେକ ଉପଖଣ୍ଡ (Sub-division) ରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇଛି, ଯାହାର ଦାୟିତ୍ୱ ଜଣେ ଉପଜିଲ୍ଲାପାଳ ତୁଲାଇଥାନ୍ତି । ଉପଖଣ୍ଡଗୁଡ଼ିକ ଅଧୀନରେ ଏକାଧିକ ତହସିଲ ଏବଂ ବ୍ଲକ ରହିଥାଏ । ତହସିଲର ଦାୟିତ୍ୱରେ ଜଣେ ତହସିଲଦାର ରହିଥାନ୍ତି । ବର୍ତ୍ତମାନ ସୁଦ୍ଧା ଓଡ଼ିଶାରେ ସମୁଦାୟ ୩ଟି ରାଜସ୍ୱ ଖଣ୍ଡ, ୩୦ଟି ଜିଲ୍ଲା, ୫୮ଟି ଉପଖଣ୍ଡ, ୩୧୭ଟି ତହସିଲ ଏବଂ ୩୧୪ଟି ପଞ୍ଚାୟତ ସମିତି ରହିଛି ।<ref>{{Cite web |url=http://orissa.gov.in/e-magazine/orissaannualreference/OR-Annual-2009/pdf/587-593.pdf |title=List of Districts |access-date=13 January 2012}}</ref> ==ଜିଲ୍ଲା ସମୂହ== ନିମ୍ନଲିଖିତ ସାରଣୀରେ ଓଡ଼ିଶାର ସମସ୍ତ ୩୦ଟି ଜିଲ୍ଲାର ମାନଚିତ୍ର, ସଦର ମହକୁମା, ଆୟତନ, ଜନସଂଖ୍ୟା (୨୦୧୧ ଜନଗଣନା), ସାକ୍ଷରତା ହାର, ପଞ୍ଚାୟତ ସମିତି ଏବଂ ଗ୍ରାମ ପଞ୍ଚାୟତର ସବିଶେଷ ବିବରଣୀ ପ୍ରଦାନ କରାଯାଇଛି: {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center; font-family: sans-serif;" |- style="background-color:#2C3E50; color:white; font-size: 1.05em;" ! scope="col" | ମାନଚିତ୍ର ! scope="col" | ଜିଲ୍ଲା ! scope="col" | ସଦର ମହକୁମା ! scope="col" | ଆୟତନ (କି.ମି.<sup>୨</sup>) ! scope="col" | ଜନସଂଖ୍ୟା ! scope="col" | ସାକ୍ଷରତା ହାର ! scope="col" | ବ୍ଲକ ସଂଖ୍ୟା ! scope="col" | ଗ୍ରାମ ପଞ୍ଚାୟତ ! scope="col" | ଆର.ଟି.ଓ |- style="background-color:#FDEEED;" | [[File:Angul in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ଅନୁଗୋଳ ଜିଲ୍ଲା|ଅନୁଗୋଳ]]''' || [[ଅନୁଗୁଳ|ଅନୁଗୋଳ]] || ୬,୩୭୫ || ୧୭,୯୬,୦୮୮ || ୭୭.୫୩% || ୦୮ || ୨୨୫ || OD-19 |- style="background-color:#FDF4ED;" | [[File:Cuttack in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[କଟକ ଜିଲ୍ଲା|କଟକ]]''' || [[କଟକ]] || ୩,୯୩୨ || ୩୭,୦୦,୫୦୩ || ୮୫.୫୦% || ୧୪ || ୩୭୩ || OD-05 |- style="background-color:#FDF8ED;" | [[File:Kalahandi in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[କଳାହାଣ୍ଡି ଜିଲ୍ଲା|କଳାହାଣ୍ଡି]]''' || [[ଭବାନିପାଟଣା]] || ୭,୯୨୦ || ୨୨,୨୩,୩୮୬ || ୫୯.୨୨% || ୧୩ || ୩୧୦ || OD-08 |- style="background-color:#FBFDED;" | [[File:Kandhamal in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[କନ୍ଧମାଳ ଜିଲ୍ଲା|କନ୍ଧମାଳ]]''' || [[ଫୁଲବାଣୀ]] || ୮,୦୨୧ || ୧୦,୩୩,୬୮୬ || ୬୪.୧୩% || ୧୨ || ୧୫୩ || OD-12 |- style="background-color:#F4FDED;" | [[File:Kendujhar in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[କେନ୍ଦୁଝର ଜିଲ୍ଲା|କେନ୍ଦୁଝର]]''' || [[କେନ୍ଦୁଝର]] || ୮,୩୦୩ || ୨୫,୪୦,୪୪୪ || ୬୮.୨୪% || ୧୩ || ୨୯୭ || OD-09 |- style="background-color:#EEFDED;" | [[File:Kendrapara in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[କେନ୍ଦ୍ରାପଡ଼ା ଜିଲ୍ଲା|କେନ୍ଦ୍ରାପଡ଼ା]]''' || [[କେନ୍ଦ୍ରାପଡ଼ା]] || ୨,୬୪୪ || ୨୦,୩୦,୯୧୦ || ୮୫.୧୫% || ୦୯ || ୨୪୯ || OD-29 |- style="background-color:#EEFDF4;" | [[File:Koraput in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[କୋରାପୁଟ ଜିଲ୍ଲା|କୋରାପୁଟ]]''' || [[କୋରାପୁଟ]] || ୮,୮୦୭ || ୧୯,୪୫,୩୦୩ || ୪୯.୨୧% || ୧୪ || ୨୪୦ || OD-10 |- style="background-color:#EEFDF9;" | [[File:Khordha in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ଖୋର୍ଦ୍ଧା ଜିଲ୍ଲା|ଖୋର୍ଦ୍ଧା]]''' || [[ଖୋର୍ଦ୍ଧା]] || ୨,୮୧୩ || ୩୧,୭୪,୮୫୯ || ୮୬.୮୮% || ୧୦ || ୧୯୦ || OD-02 / 33 |- style="background-color:#EEFAFD;" | [[File:Gajapati in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ଗଜପତି ଜିଲ୍ଲା|ଗଜପତି]]''' || [[ପାରଳାଖେମୁଣ୍ଡି]] || ୩,୮୫୦ || ୮,୧୪,୭୨୨ || ୫୩.୪୯% || ୦୭ || ୧୪୯ || OD-20 |- style="background-color:#EEF4FD;" | [[File:Ganjam in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ଗଞ୍ଜାମ ଜିଲ୍ଲା|ଗଞ୍ଜାମ]]''' || [[ଛତ୍ରପୁର]] || ୮,୦୭୧ || ୪୯,୭୫,୯୩୪ || ୭୧.୦୯% || ୨୨ || ୫୦୩ || OD-07 / 32 |- style="background-color:#EEEEFD;" | [[File:Jagatsinghpur in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ଜଗତସିଂହପୁର ଜିଲ୍ଲା|ଜଗତସିଂହପୁର]]''' || [[ଜଗତସିଂହପୁର]] || ୧,୭୫୯ || ୧୬,୦୩,୧୩୦ || ୮୬.୫୯% || ୦୮ || ୧୯୪ || OD-21 |- style="background-color:#F4EEFD;" | [[File:Jharsuguda in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ଝାରସୁଗୁଡ଼ା ଜିଲ୍ଲା|ଝାରସୁଗୁଡ଼ା]]''' || [[ଝାରସୁଗୁଡ଼ା]] || ୨,୦୮୧ || ୮,୧୭,୧୦୩ || ୭୮.୮୬% || ୦୫ || ୭୮ || OD-23 |- style="background-color:#F9EEFD;" | [[File:Dhenkanal in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ଢେଙ୍କାନାଳ ଜିଲ୍ଲା|ଢେଙ୍କାନାଳ]]''' || [[ଢେଙ୍କାନାଳ]] || ୪,୪୫୨ || ୧୬,୮୧,୮୬୪ || ୭୮.୭୬% || ୦୮ || ୨୧୨ || OD-06 |- style="background-color:#FDEEF8;" | [[File:Debagarh in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ଦେବଗଡ଼ ଜିଲ୍ଲା|ଦେବଗଡ଼]]''' || [[ଦେବଗଡ଼]] || ୨,୭୮୨ || ୪,୪୦,୬୫୪ || ୭୨.୫୭% || ୦୩ || ୭୦ || OD-28 |- style="background-color:#FDEEF3;" | [[File:Nabarangpur in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ନବରଙ୍ଗପୁର ଜିଲ୍ଲା|ନବରଙ୍ଗପୁର]]''' || [[ନବରଙ୍ଗପୁର]] || ୫,୨୯୪ || ୧୭,୨୧,୫୩୪ || ୪୬.୪୩% || ୧୦ || ୧୬୯ || OD-24 |- style="background-color:#FDF0ED;" | [[File:Nayagarh in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ନୟାଗଡ଼ ଜିଲ୍ଲା|ନୟାଗଡ଼]]''' || [[ନୟାଗଡ଼]] || ୩,୮୯୦ || ୧୩,୫୭,୫୩୩ || ୮୦.୪୨% || ୦୮ || ୧୯୪ || OD-25 |- style="background-color:#FDF3EC;" | [[File:Nuapada in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ନୂଆପଡ଼ା ଜିଲ୍ଲା|ନୂଆପଡ଼ା]]''' || [[ନୂଆପଡ଼ା]] || ୩,୮୫୨ || ୮,୬୦,୬୩୯ || ୫୭.୩୫% || ୦୫ || ୧୩୧ || OD-26 |- style="background-color:#FDF7EB;" | [[File:Puri in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ପୁରୀ ଜିଲ୍ଲା|ପୁରୀ]]''' || [[ପୁରୀ]] || ୩,୦୫୧ || ୨୩,୯୫,୨୧୦ || ୮୪.୬୭% || ୧୧ || ୨୬୮ || OD-13 |- style="background-color:#FAFDEB;" | [[File:Bargarh in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ବରଗଡ଼ ଜିଲ୍ଲା|ବରଗଡ଼]]''' || [[ବରଗଡ଼]] || ୫,୮୩୭ || ୨୦,୮୮,୬୩୨ || ୭୪.୬୨% || ୧୨ || ୨୪୮ || OD-17 |- style="background-color:#F1FDEB;" | [[File:Balangir in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ବଲାଙ୍ଗୀର ଜିଲ୍ଲା|ବଲାଙ୍ଗୀର]]''' || [[ବଲାଙ୍ଗୀର]] || ୬,୫୭୫ || ୨୩,୨୫,୦୮୬ || ୬୪.୭୨% || ୧୪ || ୨୮୫ || OD-03 |- style="background-color:#EBFDEE;" | [[File:Balasore in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ବାଲେଶ୍ୱର ଜିଲ୍ଲା|ବାଲେଶ୍ୱର]]''' || [[ବାଲେଶ୍ୱର]] || ୩,୬୩୪ || ୩୨,୭୧,୯୪୬ || ୭୯.୭୯% || ୧୨ || ୩୬୦ || OD-01 |- style="background-color:#EBFDF5;" | [[File:Boudh in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ବୌଦ୍ଧ ଜିଲ୍ଲା|ବୌଦ୍ଧ]]''' || [[ବୌଦ୍ଧ]] || ୩,୪୪୪ || ୬,୨୨,୦୩୯ || ୭୧.୬୧% || ୦୩ || ୬୯ || OD-27 |- style="background-color:#EBFDFB;" | [[File:Bhadrak in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ଭଦ୍ରକ ଜିଲ୍ଲା|ଭଦ୍ରକ]]''' || [[ଭଦ୍ରକ]] || ୨,୫୦୫ || ୨୧,୨୩,୯୩୬ || ୮୨.୭୮% || ୦୭ || ୨୧୮ || OD-22 |- style="background-color:#EBF6FD;" | [[File:Mayurbhanj in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ମୟୂରଭଞ୍ଜ ଜିଲ୍ଲା|ମୟୂରଭଞ୍ଜ]]''' || [[ବାରିପଦା]] || ୧୦,୪୧୮ || ୩୫,୫୨,୮୩୧ || ୬୩.୧୭% || ୨୬ || ୪୦୪ || OD-11 |- style="background-color:#EBEFFD;" | [[File:Malkangiri in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ମାଲକାନଗିରି ଜିଲ୍ଲା|ମାଲକାନଗିରି]]''' || [[ମାଲକାନଗିରି]] || ୫,୭୯୧ || ୮,୬୪,୬୦୧ || ୪୮.୫୪% || ୦୭ || ୧୧୧ || OD-30 |- style="background-color:#EFEBFD;" | [[File:Jajpur in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ଯାଜପୁର ଜିଲ୍ଲା|ଯାଜପୁର]]''' || [[ଯାଜପୁର]] || ୨,୮୮୮ || ୨୫,୭୬,୩୪୧ || ୮୦.୧୩% || ୧୦ || ୩୧୧ || OD-34 |- style="background-color:#F6EBFD;" | [[File:Rayagada in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ରାୟଗଡ଼ା ଜିଲ୍ଲା|ରାୟଗଡ଼ା]]''' || [[ରାୟଗଡ଼ା]] || ୭,୦୭୪ || ୧୩,୬୪,୭୫୫ || ୪୯.୭୬% || ୧୧ || ୧୮୦ || OD-18 |- style="background-color:#FDEBF8;" | [[File:Sambalpur in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ସମ୍ବଲପୁର ଜିଲ୍ଲା|ସମ୍ବଲପୁର]]''' || [[ସମ୍ବଲପୁର]] || ୬,୭୦୨ || ୧୪,୬୭,୯୫୦ || ୭୬.୨୨% || ୦୯ || ୧୩୮ || OD-15 |- style="background-color:#FDEBF1;" | [[File:Subarnapur in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ସୋନପୁର ଜିଲ୍ଲା|ସୁବର୍ଣ୍ଣପୁର]]''' || [[ସୁବର୍ଣ୍ଣପୁର]] || ୨,୨୮୫ || ୮,୬୦,୩୫୯ || ୭୪.୪୨% || ୦୬ || ୧୦୯ || OD-31 |- style="background-color:#fdebf2;" | [[File:Sundargarh in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ସୁନ୍ଦରଗଡ଼ ଜିଲ୍ଲା|ସୁନ୍ଦରଗଡ଼]]''' || [[ସୁନ୍ଦରଗଡ଼]] || ୯,୭୧୨ || ୨୯,୫୧,୭୪୭ || ୭୩.୩୪% || ୧୭ || ୨୬୨ || OD-14 / 16 |} == ଇତିହାସ ଓ ପୁନର୍ଗଠନ == ୧୯୩୬ ମସିହା ଅପ୍ରେଲ ୧ ତାରିଖରେ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଓଡ଼ିଶା ପ୍ରାନ୍ତ ଗଠନ ହେବାଠାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ଆଜି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରାଜ୍ୟର ପ୍ରଶାସନିକ ମାନଚିତ୍ରରେ ଅନେକ ପରିବର୍ତ୍ତନ ହୋଇଛି । ପ୍ରଶାସନିକ ବିକେନ୍ଦ୍ରୀକରଣ ଏବଂ ସାଧାରଣ ଲୋକଙ୍କ ନିକଟରେ ସରକାରୀ ସେବା ଦ୍ରୁତ ଗତିରେ ପହଞ୍ଚାଇବା ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ବିଭିନ୍ନ ସମୟରେ ଜିଲ୍ଲାଗୁଡ଼ିକର ପୁନର୍ଗଠନ କରାଯାଇଛି । === ଐତିହାସିକ ପୁନର୍ଗଠନ କ୍ରମ === ନିମ୍ନଲିଖିତ ସାରଣୀରେ ଓଡ଼ିଶାର ଜିଲ୍ଲା ଗଠନର ଐତିହାସିକ କ୍ରମବିକାଶକୁ ଦର୍ଶାଯାଇଛି: {| class="wikitable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center; font-family: sans-serif; margin-bottom: 20px;" |- style="background-color:#4A90E2; color:white; font-size: 1.1em;" ! scope="col" style="width:20%;" | ସମୟକାଳ / ମସିହା ! scope="col" style="width:20%;" | ମୋଟ ଜିଲ୍ଲା ସଂଖ୍ୟା ! scope="col" style="width:60%;" | ସବିଶେଷ ବିବରଣୀ ଓ କାରଣ |- style="background-color:#F4F9FF;" | '''୧ ଅପ୍ରେଲ ୧୯୩୬''' | '''୬ ଗୋଟି''' | ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଓଡ଼ିଶା ପ୍ରାନ୍ତ ଗଠନ ସମୟରେ କେବଳ ୬ଟି ଜିଲ୍ଲା ଥିଲା । ସେଗୁଡ଼ିକ ହେଲା: କଟକ, ପୁରୀ, ବାଲେଶ୍ୱର, ସମ୍ବଲପୁର, କୋରାପୁଟ ଏବଂ ଗଞ୍ଜାମ । |- style="background-color:#EBF3FB;" | '''୧୯୪୮ – ୧୯୪୯''' | '''୧୩ ଗୋଟି''' | ଭାରତ ସ୍ୱାଧୀନ ହେବା ପରେ ଓଡ଼ିଶା ସହିତ ଆଖପାଖର ଦେଶୀୟ ଗଡ଼ଜାତ ରାଜ୍ୟଗୁଡ଼ିକର ମିଶ୍ରଣ ଘଟିଥିଲା, ଯାହା ଫଳରେ ନୂତନ ୭ଟି ଜିଲ୍ଲା ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଥିଲା । |- style="background-color:#F4F9FF;" | '''୧୯୯୨ – ୧୯୯୩''' | '''୩୦ ଗୋଟି''' | ତତ୍କାଳୀନ ମୁଖ୍ୟମନ୍ତ୍ରୀ [[ବିଜୁ ପଟ୍ଟନାୟକ]]ଙ୍କ ସରକାର ଅମଳରେ ପୁରୁଣା ୧୩ଟି ବୃହତ୍ ଜିଲ୍ଲାକୁ ବିଭାଜନ କରି ୩୦ ଗୋଟି ଜିଲ୍ଲାରେ ପରିଣତ କରାଯାଇଥିଲା । |} === ବର୍ତ୍ତମାନର ପ୍ରଶାସନିକ ରୂପରେଖ === ଶାସନ ବ୍ୟବସ୍ଥାକୁ ସୁଚାରୁରୂପେ ପରିଚାଳନା କରିବା ପାଇଁ ରାଜ୍ୟକୁ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରଶାସନିକ ଏକକରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇଛି: {| class="wikitable" style="width:80%; border-collapse:collapse; text-align:center; font-family: sans-serif; margin: 0 auto 20px auto;" |- style="background-color:#50C878; color:white; font-size: 1.1em;" ! scope="col" | ପ୍ରଶାସନିକ ଏକକ ! scope="col" | ସର୍ବମୋଟ ସଂଖ୍ୟା |- style="background-color:#F4FFF8;" | '''ରାଜସ୍ୱ ଖଣ୍ଡ''' | ୩ |- style="background-color:#E9F9EE;" | '''ଜିଲ୍ଲା''' | ୩୦ |- style="background-color:#F4FFF8;" | '''ଉପଖଣ୍ଡ''' | ୫୮ |- style="background-color:#E9F9EE;" | '''ତହସିଲ''' | ୩୧୭ |- style="background-color:#F4FFF8;" | '''ପଞ୍ଚାୟତ ସମିତି / ବ୍ଲକ''' | ୩୧୪ |} === ଭୌଗୋଳିକ ଏବଂ ଜନସାଂଖ୍ୟିକ ବିଶେଷତ୍ୱ === ଆୟତନ ଏବଂ ଜନସଂଖ୍ୟା ଦୃଷ୍ଟିରୁ ଓଡ଼ିଶାର ଜିଲ୍ଲାଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ତାରତମ୍ୟ ନିମ୍ନରେ ପ୍ରଦତ୍ତ କରାଗଲା: {| class="wikitable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center; font-family: sans-serif;" |- style="background-color:#E67E22; color:white; font-size: 1.1em;" ! scope="col" style="width:25%;" | ବର୍ଗ ! scope="col" style="width:25%;" | ବୃହତ୍ତମ ଜିଲ୍ଲା ! scope="col" style="width:25%;" | କ୍ଷୁଦ୍ରତମ ଜିଲ୍ଲା ! scope="col" style="width:25%;" | ସୂଚନା |- style="background-color:#FFF8F0;" | '''ଭୌଗୋଳିକ ଆୟତନ ଦୃଷ୍ଟିରୁ''' | '''[[ମୟୂରଭଞ୍ଜ ଜିଲ୍ଲା|ମୟୂରଭଞ୍ଜ]]'''<br /><small>(୧୦,୪୧୮ ବର୍ଗ କି.ମି.)</small> | '''[[ଜଗତସିଂହପୁର ଜିଲ୍ଲା|ଜଗତସିଂହପୁର]]'''<br /><small>(୧,୭୫୯ ବର୍ଗ କି.ମି.)</small> | ଆୟତନ ଆଧାରରେ ରାଜ୍ୟର ଭୌଗୋଳିକ ବିସ୍ତାର । |- style="background-color:#FEF2E4;" | '''ଜନସଂଖ୍ୟା ଦୃଷ୍ଟିରୁ''' | '''[[ଗଞ୍ଜାମ ଜିଲ୍ଲା|ଗଞ୍ଜାମ]]'''<br /><small>(ସର୍ବାଧିକ ଜନବହୁଳ)</small> | '''[[ଦେବଗଡ଼ ଜିଲ୍ଲା|ଦେବଗଡ଼]]'''<br /><small>(ସର୍ବନିମ୍ନ ଜନସଂଖ୍ୟା)</small> | ୨୦୧୧ ଜନଗଣନା ତଥ୍ୟ ଉପରେ ଆଧାରିତ । |} ନିମ୍ନଲିଖିତ ସାରଣୀରେ ଓଡ଼ିଶାର ସମସ୍ତ ୩୦ଟି ଜିଲ୍ଲାର ଭୌଗୋଳିକ ଏବଂ ପ୍ରଶାସନିକ ତଥ୍ୟ ସବିଶେଷ ଭାବେ ପ୍ରଦାନ କରାଯାଇଛି: == ରାଜସ୍ୱ ଖଣ୍ଡ ଅନୁଯାୟୀ ଜିଲ୍ଲାଗୁଡ଼ିକର ତାଲିକା == [[File:Odisha districts map.svg|thumb|400x400px|ଓଡ଼ିଶାର ଜିଲ୍ଲା ମାନଚିତ୍ର । <br />{{Legend|darkblue|ଉତ୍ତରାଞ୍ଚଳ ରାଜସ୍ୱ ଖଣ୍ଡ}} {{Legend|gold|କେନ୍ଦ୍ରାଞ୍ଚଳ ରାଜସ୍ୱ ଖଣ୍ଡ}} {{Legend|maroon|ଦକ୍ଷିଣାଞ୍ଚଳ ରାଜସ୍ୱ ଖଣ୍ଡ}}]] ପ୍ରଶାସନିକ ସୁବିଧା ତଥା ଶାସନ ବ୍ୟବସ୍ଥାକୁ ସୁଦୃଢ଼ କରିବା ପାଇଁ ଓଡ଼ିଶାର ୩୦ଟି ଜିଲ୍ଲାକୁ ୩ଟି ପୃଥକ '''ରାଜସ୍ୱ ଖଣ୍ଡ'''ରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇଛି । ସେଗୁଡ଼ିକ ହେଲା— କେନ୍ଦ୍ରାଞ୍ଚଳ, ଉତ୍ତରାଞ୍ଚଳ ଏବଂ ଦକ୍ଷିଣାଞ୍ଚଳ ରାଜସ୍ୱ ଖଣ୍ଡ, ଯାହାର ସଦର ମହକୁମା ଯଥାକ୍ରମେ [[କଟକ]], [[ସମ୍ବଲପୁର]] ଏବଂ [[ବ୍ରହ୍ମପୁର]]ଠାରେ ଅବସ୍ଥିତ । ପ୍ରତ୍ୟେକ ରାଜସ୍ୱ ଖଣ୍ଡ ଅଧୀନରେ ୧୦ଟି ଲେଖାଏଁ ଜିଲ୍ଲା ରହିଛି । ପ୍ରତି ରାଜସ୍ୱ ଖଣ୍ଡର ମୁଖ୍ୟ ଭାବରେ ଜଣେ '''ରାଜସ୍ୱ ଖଣ୍ଡାଧିକାରୀ''' ବା ଆର.ଡି.ସି. ଦାୟିତ୍ୱ ତୁଲାଇଥାନ୍ତି, ଯିଏକି [[:en:Indian_Administrative_Service|ଭାରତୀୟ ପ୍ରଶାସନିକ ସେବା]] (IAS) ର ଜଣେ ବରିଷ୍ଠ ପଦାଧିକାରୀ ଅଟନ୍ତି । ପ୍ରଶାସନିକ ଢାଞ୍ଚାରେ ଆର.ଡି.ସି.ଙ୍କ ସ୍ଥାନ ଜିଲ୍ଲା ପ୍ରଶାସନ ଏବଂ ରାଜ୍ୟ ସଚିବାଳୟ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ସମନ୍ୱୟକାରୀ ସଂଯୋଜକ ଭାବରେ ରହିଥାଏ । ରାଜସ୍ୱ ଖଣ୍ଡ ଅନୁଯାୟୀ ଓଡ଼ିଶାର ୩୦ଟି ଜିଲ୍ଲାର ତାଲିକା ନିମ୍ନରେ ପ୍ରଦାନ କରାଗଲା: {| class="wikitable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center; font-family: sans-serif;" |- ! scope="col" style="background-color:#2980B9; color:white; font-size: 1.1em; width:33%; padding: 12px;" | ଉତ୍ତରାଞ୍ଚଳ ରାଜସ୍ୱ ଖଣ୍ଡ<br /><small>(ମୁଖ୍ୟାଳୟ – ସମ୍ବଲପୁର)</small> ! scope="col" style="background-color:#F39C12; color:white; font-size: 1.1em; width:33%; padding: 12px;" | କେନ୍ଦ୍ରାଞ୍ଚଳ ରାଜସ୍ୱ ଖଣ୍ଡ<br /><small>(ମୁଖ୍ୟାଳୟ – କଟକ)</small> ! scope="col" style="background-color:#C0392B; color:white; font-size: 1.1em; width:33%; padding: 12px;" | ଦକ୍ଷିଣାଞ୍ଚଳ ରାଜସ୍ୱ ଖଣ୍ଡ<br /><small>(ମୁଖ୍ୟାଳୟ – ବ୍ରହ୍ମପୁର)</small> |- style="vertical-align: top; text-align:left; background-color:#FAFAFA; font-size: 1.05em;" | style="padding: 15px;" | * [[ଅନୁଗୋଳ ଜିଲ୍ଲା|ଅନୁଗୋଳ]] * [[କେନ୍ଦୁଝର ଜିଲ୍ଲା|କେନ୍ଦୁଝର]] * [[ଝାରସୁଗୁଡ଼ା ଜିଲ୍ଲା|ଝାରସୁଗୁଡ଼ା]] * [[ଢେଙ୍କାନାଳ ଜିଲ୍ଲା|ଢେଙ୍କାନାଳ]] * [[ଦେବଗଡ଼ ଜିଲ୍ଲା|ଦେବଗଡ଼]] * [[ବରଗଡ଼ ଜିଲ୍ଲା|ବରଗଡ଼]] * [[ବଲାଙ୍ଗୀର ଜିଲ୍ଲା|ବଲାଙ୍ଗୀର]] * [[ସମ୍ବଲପୁର ଜିଲ୍ଲା|ସମ୍ବଲପୁର]] * [[ସୁନ୍ଦରଗଡ଼ ଜିଲ୍ଲା|ସୁନ୍ଦରଗଡ଼]] * [[ସୋନପୁର ଜିଲ୍ଲା|ସୁବର୍ଣ୍ଣପୁର]] | style="padding: 15px;" | * [[କଟକ ଜିଲ୍ଲା|କଟକ]] * [[କେନ୍ଦ୍ରାପଡ଼ା ଜିଲ୍ଲା|କେନ୍ଦ୍ରାପଡ଼ା]] * [[ଖୋର୍ଦ୍ଧା ଜିଲ୍ଲା|ଖୋର୍ଦ୍ଧା]] * [[ଜଗତସିଂହପୁର ଜିଲ୍ଲା|ଜଗତସିଂହପୁର]] * [[ନୟାଗଡ଼ ଜିଲ୍ଲା|ନୟାଗଡ଼]] * [[ପୁରୀ ଜିଲ୍ଲା|ପୁରୀ]] * [[ବାଲେଶ୍ୱର ଜିଲ୍ଲା|ବାଲେଶ୍ୱର]] * [[ଭଦ୍ରକ ଜିଲ୍ଲା|ଭଦ୍ରକ]] * [[ମୟୂରଭଞ୍ଜ ଜିଲ୍ଲା|ମୟୂରଭଞ୍ଜ]] * [[ଯାଜପୁର ଜିଲ୍ଲା|ଯାଜପୁର]] | style="padding: 15px;" | * [[କନ୍ଧମାଳ ଜିଲ୍ଲା|କନ୍ଧମାଳ]] * [[କଳାହାଣ୍ଡି ଜିଲ୍ଲା|କଳାହାଣ୍ଡି]] * [[କୋରାପୁଟ ଜିଲ୍ଲା|କୋରାପୁଟ]] * [[ଗଜପତି ଜିଲ୍ଲା|ଗଜପତି]] * [[ଗଞ୍ଜାମ ଜିଲ୍ଲା|ଗଞ୍ଜାମ]] * [[ନବରଙ୍ଗପୁର ଜିଲ୍ଲା|ନବରଙ୍ଗପୁର]] * [[ନୂଆପଡ଼ା ଜିଲ୍ଲା|ନୂଆପଡ଼ା]] * [[ବୌଦ୍ଧ ଜିଲ୍ଲା|ବୌଦ୍ଧ]] * [[ମାଲକାନଗିରି ଜିଲ୍ଲା|ମାଲକାନଗିରି]] * [[ରାୟଗଡ଼ା ଜିଲ୍ଲା|ରାୟଗଡ଼ା]] |} == ପ୍ରଶାସନ ଓ ପରିଚାଳନା == ଜିଲ୍ଲାର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ପ୍ରଶାସନିକ ଅଧିକାରୀ ଭାବରେ ଜଣେ '''ଭାରତୀୟ ପ୍ରଶାସନିକ ସେବା''' '''(ଭାପ୍ରସେ)''' ଅଧିକାରୀ 'ଜିଲ୍ଲାପାଳ ତଥା ଜିଲ୍ଲା ଦଣ୍ଡାଧିକାରୀ ରୂପେ ନିଯୁକ୍ତ ହୋଇଥାନ୍ତି । ରାଜସ୍ୱ ଆଦାୟ ଏବଂ ଜିଲ୍ଲାର ସାମଗ୍ରିକ ବିକାଶ ଓ ପରିଚାଳନା ତାଙ୍କର ପ୍ରାଥମିକ ଦାୟିତ୍ୱ । ସେହିପରି ଜିଲ୍ଲାରେ ଆଇନଶୃଙ୍ଖଳା ରକ୍ଷା କରିବା ନିମନ୍ତେ ଭାରତୀୟ '''ପୋଲିସ ସେବା (ଭାପୋସେ)''' ର ଜଣେ ଅଧିକାରୀ '''''<nowiki/>'ଆରକ୍ଷୀ ଅଧୀକ୍ଷକ'<nowiki/>''''' ଭାବରେ ଦାୟିତ୍ୱ ତୁଲାଇଥାନ୍ତି । ଓଡ଼ିଶାର ୩୦ଟି ଜିଲ୍ଲାକୁ ଶାସନଗତ ସୁବିଧା ପାଇଁ '''୫୮ ଗୋଟି ଉପଖଣ୍ଡ''' ରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇଛି । ପ୍ରତ୍ୟେକ ଉପଖଣ୍ଡର ଦାୟିତ୍ୱ ''''ଉପଜିଲ୍ଲାପାଳ'''<nowiki/>' ଙ୍କ ହାତରେ ନ୍ୟସ୍ତ ଥାଏ । ଏହି ଉପଖଣ୍ଡଗୁଡ଼ିକ ପୁଣି ବ୍ଲକ (ପଞ୍ଚାୟତ ସମିତି) ଏବଂ ପୌରାଞ୍ଚଳ (ମହାନଗର ନିଗମ, ପୌରପାଳିକା ଏବଂ ଏନ.ଏ.ସି) ରେ ବିଭକ୍ତ ହୋଇଥାଏ । ନିମ୍ନଲିଖିତ ସାରଣୀରେ ଓଡ଼ିଶାର ସମସ୍ତ ୩୦ଟି ଜିଲ୍ଲାର ଉପଖଣ୍ଡ, ପୌରାଞ୍ଚଳ ଏବଂ ବ୍ଲକଗୁଡ଼ିକର ସବିଶେଷ ନାମାବଳୀ ପ୍ରଦାନ କରାଯାଇଛି: {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:left; font-family: sans-serif;" |- style="background-color:#2C3E50; color:white; font-size: 1.05em; text-align:center;" ! scope="col" style="width:15%;" | ଜିଲ୍ଲା ! scope="col" style="width:20%;" | ଉପଖଣ୍ଡ ! scope="col" style="width:30%;" | ପୌରାଞ୍ଚଳ ! scope="col" style="width:35%;" | ବ୍ଲକ ସମୂହ |- style="background-color:#FDEEED;" | '''[[ଅନୁଗୋଳ ଜିଲ୍ଲା|ଅନୁଗୋଳ]]''' | • ଅନୁଗୋଳ<br />• ଆଠମଲ୍ଲିକ<br />• ପାଲଲହଡ଼ା<br />• ତାଳଚେର | ଅନୁଗୋଳ (ପୌ), ତାଳଚେର (ପୌ), ଆଠମଲ୍ଲିକ (ଏନଏସି) | ଅନୁଗୋଳ, ଆଠମଲ୍ଲିକ, ଛେଣ୍ଡିପଦା, କିଶୋରନଗର, ପାଲଲହଡ଼ା, ବନ୍ତଳା, କଣିହାଁ, ତାଳଚେର (ମୋଟ ୮) |- style="background-color:#FDF4ED;" | '''[[କଟକ ଜିଲ୍ଲା|କଟକ]]''' | • ଆଠଗଡ଼<br />• ବାଙ୍କୀ<br />• କଟକ | କଟକ (ମ.ନି), ଚୌଦ୍ୱାର (ପୌ), ବାଙ୍କୀ (ଏନଏସି), ଆଠଗଡ଼ (ଏନଏସି) | ଆଠଗଡ଼, ବାଙ୍କୀ, ବାଙ୍କୀ-ଡମପଡ଼ା, ବାରଙ୍ଗ, କଟକ ସଦର, କଣ୍ଟାପଡ଼ା, ମାହାଙ୍ଗା, ନିଶ୍ଚିନ୍ତକୋଇଲି, ନରସିଂହପୁର, ନିଆଳି, ସାଲେପୁର, ଟାଙ୍ଗୀ-ଚୌଦ୍ୱାର, ତିଗିରିଆ, ବଡ଼ମ୍ବା (ମୋଟ ୧୪) |- style="background-color:#FDF8ED;" | '''[[କଳାହାଣ୍ଡି ଜିଲ୍ଲା|କଳାହାଣ୍ଡି]]''' | • ଭବାନିପାଟଣା<br />• ଧର୍ମଗଡ଼ | ଭବାନିପାଟଣା (ପୌ), କେସିଙ୍ଗା (ଏନଏସି), ଧର୍ମଗଡ଼ (ଏନଏସି), ଜୁନାଗଡ଼ (ଏନଏସି) | ଭବାନିପାଟଣା, ଧର୍ମଗଡ଼, ଗୋଲାମୁଣ୍ଡା, ଜୁନାଗଡ଼, କଲମପୁର, କର୍ଲାମୁଣ୍ଡା, କୋକସରା, ଲାଞ୍ଜିଗଡ଼, କେସିଙ୍ଗା, ମଦନପୁର-ରାମପୁର, ନର୍ଲା, ଥୁଆମୂଳ ରାମପୁର, ଜୟପାଟଣା (ମୋଟ ୧୩) |- style="background-color:#FBFDED;" | '''[[କନ୍ଧମାଳ ଜିଲ୍ଲା|କନ୍ଧମାଳ]]''' | • ବାଲିଗୁଡ଼ା<br />• ଫୁଲବାଣୀ | ଫୁଲବାଣୀ (ପୌ), ଜି. ଉଦୟଗିରି (ଏନଏସି), ବାଲିଗୁଡ଼ା (ଏନଏସି) | ଫୁଲବାଣୀ, ବାଲିଗୁଡ଼ା, ଚକାପାଦ, ଦାରିଙ୍ଗବାଡ଼ି, ଜି. ଉଦୟଗିରି, ଖଜୁରିପଡ଼ା, କୋଟଗଡ଼, କେ. ନୂଆଗାଁ, ଫିରିଙ୍ଗିଆ, ରାଇକିଆ, ଟିକାବାଲି, ତୁମୁଡ଼ିବନ୍ଧ (ମୋଟ ୧୨) |- style="background-color:#F4FDED;" | '''[[କେନ୍ଦୁଝର ଜିଲ୍ଲା|କେନ୍ଦୁଝର]]''' | • ଆନନ୍ଦପୁର<br />• ଚମ୍ପୁଆ<br />• କେନ୍ଦୁଝର | କେନ୍ଦୁଝରଗଡ଼ (ପୌ), ଯୋଡ଼ା (ପୌ), ଆନନ୍ଦପୁର (ପୌ), ବଡ଼ବିଲ (ପୌ), ଚମ୍ପୁଆ (ଏନଏସି) | କେନ୍ଦୁଝର ସଦର, ଆନନ୍ଦପୁର, ବାଂଶପାଳ, ଚମ୍ପୁଆ, ଘସିପୁରା, ଘଟଗାଁ, ହାଟଡିହି, ଝୁମ୍ପୁରା, ଯୋଡ଼ା, ପାଟଣା, ସାହାରପଡ଼ା, ତେଲକୋଇ, ହରିଚନ୍ଦନପୁର (ମୋଟ ୧୩) |- style="background-color:#EEFDED;" | '''[[କେନ୍ଦ୍ରାପଡ଼ା ଜିଲ୍ଲା|କେନ୍ଦ୍ରାପଡ଼ା]]''' | • କେନ୍ଦ୍ରାପଡ଼ା | କେନ୍ଦ୍ରାପଡ଼ା (ପୌ), ପଟ୍ଟାମୁଣ୍ଡାଇ (ପୌ) | ଆଳି, ଡେରାବିଶ, ଗରଦପୁର, କେନ୍ଦ୍ରାପଡ଼ା, ମହାକାଳପଡ଼ା, ମାର୍ଶାଘାଇ, ପଟ୍ଟାମୁଣ୍ଡାଇ, ରାଜକନିକା, ରାଜନଗର (ମୋଟ ୯) |- style="background-color:#EEFDF4;" | '''[[କୋରାପୁଟ ଜିଲ୍ଲା|କୋରାପୁଟ]]''' | • ଜୟପୁର<br />• କୋରାପୁଟ | ଜୟପୁର (ପୌ), କୋରାପୁଟ (ପୌ), ସୁନାବେଡ଼ା (ପୌ), କୋଟପାଡ଼ (ଏନଏସି) | କୋରାପୁଟ, ବନ୍ଧୁଗାଁ, ଭୈରବସିଂହପୁର, ବୋରିଗୁମ୍ମା, ଦଶମନ୍ତପୁର, ଜୟପୁର, କୋଟପାଡ଼, କୁନ୍ଦ୍ରା, ଲମତାପୁଟ, ଲକ୍ଷ୍ମୀପୁର, ନନ୍ଦପୁର, ନାରାୟଣପାଟଣା, ପଟ୍ଟାଙ୍ଗି, ସେମିଳିଗୁଡ଼ା (ମୋଟ ୧୪) |- style="background-color:#EEFDF9;" | '''[[ଖୋର୍ଦ୍ଧା ଜିଲ୍ଲା|ଖୋର୍ଦ୍ଧା]]''' | • ଭୁବନେଶ୍ୱର<br />• ଖୋର୍ଦ୍ଧା | ଭୁବନେଶ୍ୱର (ମ.ନି), ଖୋର୍ଦ୍ଧା (ପୌ), ଜଟଣୀ (ପୌ), ବାଣପୁର (ଏନଏସି), ବାଲୁଗାଁ (ଏନଏସି) | ଭୁବନେଶ୍ୱର, ବାଲିଅନ୍ତା, ବାଲିପାଟଣା, ଜଟଣୀ, ଖୋର୍ଦ୍ଧା ସଦର, ବାଣପୁର, ବେଗୁନିଆ, ବୋଲଗଡ଼, ଚିଲିକା, ଟାଙ୍ଗୀ (ମୋଟ ୧୦) |- style="background-color:#EEFAFD;" | '''[[ଗଜପତି ଜିଲ୍ଲା|ଗଜପତି]]''' | • ପାରଳାଖେମୁଣ୍ଡି | ପାରଳାଖେମୁଣ୍ଡି (ପୌ), କାଶୀନଗର (ଏନଏସି) | ଗୋଷାଣୀ, ଗୁମ୍ମା, କାଶୀନଗର, ମୋହନା, ନୂଆଗଡ଼, ଆର. ଉଦୟଗିରି, ରାୟଗଡ଼ (ମୋଟ ୭) |- style="background-color:#EEF4FD;" | '''[[ଗଞ୍ଜାମ ଜିଲ୍ଲା|ଗଞ୍ଜାମ]]''' | • ବ୍ରହ୍ମପୁର<br />• ଭଞ୍ଜନଗର<br />• ଛତ୍ରପୁର | ବ୍ରହ୍ମପୁର (ମ.ନି), ହିଞ୍ଜିଳିକାଟୁ (ପୌ), ଛତ୍ରପୁର (ଏନଏସି), ଭଞ୍ଜନଗର (ଏନଏସି), ଆସିକା, ଗୋପାଳପୁର ଇତ୍ୟାଦି ୧୮ଟି ଏନଏସି | ଛତ୍ରପୁର, ଗଞ୍ଜାମ, ଖଲ୍ଲିକୋଟ, ପୁରୁଷୋତ୍ତମପୁର, ପୋଲସରା, ହିଞ୍ଜିଳିକାଟୁ, ଆସିକା, ବେଲଗୁଣ୍ଠା, ଭଞ୍ଜନଗର, ବୁଗୁଡ଼ା, ଜଗନ୍ନାଥପ୍ରସାଦ, ସୋରଡ଼ା ଇତ୍ୟାଦି (ମୋଟ ୨୨) |- style="background-color:#EEEEFD;" | '''[[ଜଗତସିଂହପୁର ଜିଲ୍ଲା|ଜଗତସିଂହପୁର]]''' | • ଜଗତସିଂହପୁର | ଜଗତସିଂହପୁର (ପୌ), ପାରାଦୀପ (ପୌ) | ବାଲିକୁଦା, ବିରିଡ଼ି, ଏରସମା, ଜଗତସିଂହପୁର, କୁଜଙ୍ଗ, ନାଉଗାଁ, ରଘୁନାଥପୁର, ତିର୍ତ୍ତୋଲ (ମୋଟ ୮) |- style="background-color:#F4EEFD;" | '''[[ଝାରସୁଗୁଡ଼ା ଜିଲ୍ଲା|ଝାରସୁଗୁଡ଼ା]]''' | • ଝାରସୁଗୁଡ଼ା | ଝାରସୁଗୁଡ଼ା (ପୌ), ବ୍ରଜରାଜନଗର (ପୌ), ବେଲପାହାଡ଼ (ପୌ) | ଝାରସୁଗୁଡ଼ା, କିର୍ମିରା, କୋଲାବିରା, ଲଇକେରା, ଲଖନପୁର (ମୋଟ ୫) |- style="background-color:#F9EEFD;" | '''[[ଢେଙ୍କାନାଳ ଜିଲ୍ଲା|ଢେଙ୍କାନାଳ]]''' | • ଢେଙ୍କାନାଳ<br />• ହିନ୍ଦୋଳ<br />• କାମାକ୍ଷାନଗର | ଢେଙ୍କାନାଳ (ପୌ), କାମାକ୍ଷାନଗର (ଏନଏସି), ହିନ୍ଦୋଳ (ଏନଏସି), ଭୁବନ (ଏନଏସି) | ଢେଙ୍କାନାଳ ସଦର, ଗଁଦିଆ, ଓଡ଼ାପଡ଼ା, ହିନ୍ଦୋଳ, କାମାକ୍ଷାନଗର, ଭୁବନ, ପରଜଙ୍ଗ, କଙ୍କଡ଼ାହାଡ଼ (ମୋଟ ୮) |- style="background-color:#FDEEF8;" | '''[[ଦେବଗଡ଼ ଜିଲ୍ଲା|ଦେବଗଡ଼]]''' | • ଦେବଗଡ଼ | ଦେବଗଡ଼ (ପୌ) | ବାରକୋଟ, ରିଆମାଳ, ତିଳେଇବଣି (ମୋଟ ୩) |- style="background-color:#FDEEF3;" | '''[[ନବରଙ୍ଗପୁର ଜିଲ୍ଲା|ନବରଙ୍ଗପୁର]]''' | • ନବରଙ୍ଗପୁର | ନବରଙ୍ଗପୁର (ପୌ), ଉମରକୋଟ (ପୌ) | ଚନ୍ଦାହାଣ୍ଡି, ଡାବୁଗାଁ, ଝରିଗାଁ, କୋଷାଗୁମୁଡ଼ା, ନବରଙ୍ଗପୁର, ନନ୍ଦାହାଣ୍ଡି, ପାପଡ଼ାହାଣ୍ଡି, ରାଇଘର, ତେନ୍ତୁଳିଖୁଣ୍ଟି, ଉମରକୋଟ (ମୋଟ ୧୦) |- style="background-color:#FDF0ED;" | '''[[ନୟାଗଡ଼ ଜିଲ୍ଲା|ନୟାଗଡ଼]]''' | • ନୟାଗଡ଼ | ନୟାଗଡ଼ (ପୌ), ଖଣ୍ଡପଡ଼ା (ଏନଏସି), ଦଶପଲ୍ଲା (ଏନଏସି), ରଣପୁର (ଏନଏସି) | ଭାପୁର, ଦଶପଲ୍ଲା, ଗଣିଆ, ଖଣ୍ଡପଡ଼ା, ନୟାଗଡ଼ ସଦର, ନୂଆଗାଁ, ଓଡ଼ଗାଁ, ରଣପୁର (ମୋଟ ୮) |- style="background-color:#FDF3EC;" | '''[[ନୂଆପଡ଼ା ଜିଲ୍ଲା|ନୂଆପଡ଼ା]]''' | • ନୂଆପଡ଼ା | ଖରିଆର ରୋଡ୍ (ଏନଏସି), ଖରିଆର (ଏନଏସି), ନୂଆପଡ଼ା (ଏନଏସି) | ବୋଡ଼େନ, ଖରିଆର, କୋମନା, ନୂଆପଡ଼ା, ସିନାପାଲି (ମୋଟ ୫) |- style="background-color:#FDF7EB;" | '''[[ପୁରୀ ଜିଲ୍ଲା|ପୁରୀ]]''' | • ପୁରୀ | ପୁରୀ (ପୌ), କୋଣାର୍କ (ଏନଏସି), ନିମାପଡ଼ା (ଏନଏସି), ପିପିଲି (ଏନଏସି) | ଅସ୍ତରଙ୍ଗ, ବ୍ରହ୍ମଗିରି, ଡେଲାଙ୍ଗ, ଗୋପ, କାକଟପୁର, କଣାସ, କୃଷ୍ଣପ୍ରସାଦ, ନିମାପଡ଼ା, ପିପିଲି, ପୁରୀ ସଦର, ସତ୍ୟବାଦୀ (ମୋଟ ୧୧) |- style="background-color:#FAFDEB;" | '''[[ବରଗଡ଼ ଜିଲ୍ଲା|ବରଗଡ଼]]''' | • ବରଗଡ଼<br />• ପଦ୍ମପୁର | ବରଗଡ଼ (ପୌ), ବରପାଲି (ଏନଏସି), ପଦ୍ମପୁର (ଏନଏସି), ଅତାବିରା (ଏନଏସି), ବିଜେପୁର (ଏନଏସି) | ଅମ୍ବାଭୋନା, ଅତାବିରା, ବରଗଡ଼, ବରପାଲି, ଭଟଲି, ଭେଡେନ, ବିଜେପୁର, ଗାଇସିଲାଟ, ଝାରବନ୍ଧ, ପାଇକମାଳ, ପଦ୍ମପୁର, ସୋହେଲା (ମୋଟ ୧୨) |- style="background-color:#F1FDEB;" | '''[[ବଲାଙ୍ଗୀର ଜିଲ୍ଲା|ବଲାଙ୍ଗୀର]]''' | • ବଲାଙ୍ଗୀର<br />• ପାଟଣାଗଡ଼<br />• ଟିଟିଲାଗଡ଼ | ବଲାଙ୍ଗୀର (ପୌ), ଟିଟିଲାଗଡ଼ (ପୌ), ପାଟଣାଗଡ଼ (ଏନଏସି), କଣ୍ଟାବାଞ୍ଜି (ଏନଏସି) | ଆଗଲପୁର, ବଲାଙ୍ଗୀର, ଦେଓଗାଁ, ପୁଇଁତଳା, ଲୋଇସିଂହା, ଖପ୍ରାଖୋଲ, ବେଲପଡ଼ା, ପାଟଣାଗଡ଼, ଗୁଡଭେଲା, ସଇଁତଳା, ଟିଟିଲାଗଡ଼, ବଙ୍ଗୋମୁଣ୍ଡା, ମୁରିବାହାଲ, ତୁରେକେଲା (ମୋଟ ୧୪) |- style="background-color:#EBFDEE;" | '''[[ବାଲେଶ୍ୱର ଜିଲ୍ଲା|ବାଲେଶ୍ୱର]]''' | • ବାଲେଶ୍ୱର<br />• ନୀଳଗିରି | ବାଲେଶ୍ୱର (ପୌ), ସୋର (ପୌ), ଜଳେଶ୍ୱର (ପୌ), ନୀଳଗିରି (ଏନଏସି) | ବାହାନଗା, ବାଲେଶ୍ୱର ସଦର, ବାଲିଆପାଳ, ବସ୍ତା, ଭୋଗରାଇ, ଜଳେଶ୍ୱର, ଖଇରା, ନୀଳଗିରି, ଔପଦା, ରେମୁଣା, ସିମୁଳିଆ, ସୋର (ମୋଟ ୧୨) |- style="background-color:#EBFDF5;" | '''[[ବୌଦ୍ଧ ଜିଲ୍ଲା|ବୌଦ୍ଧ]]''' | • ବୌଦ୍ଧ | ବୌଦ୍ଧଗଡ଼ (ଏନଏସି) | ବୌଦ୍ଧ, ହରଭଙ୍ଗା, କଣ୍ଟାମାଳ (ମୋଟ ୩) |- style="background-color:#EBFDFB;" | '''[[ଭଦ୍ରକ ଜିଲ୍ଲା|ଭଦ୍ରକ]]''' | • ଭଦ୍ରକ | ଭଦ୍ରକ (ପୌ), ବାସୁଦେବପୁର (ପୌ), ଚାନ୍ଦବାଲି (ଏନଏସି), ଧାମନଗର (ଏନଏସି) | ଭଦ୍ରକ, ବାସୁଦେବପୁର, ବନ୍ତ, ଭଣ୍ଡାରିପୋଖରୀ, ଚାନ୍ଦବାଲି, ଧାମନଗର, ତିହିଡ଼ି (ମୋଟ ୭) |- style="background-color:#EBF6FD;" | '''[[ମୟୂରଭଞ୍ଜ ଜିଲ୍ଲା|ମୟୂରଭଞ୍ଜ]]''' | • ବାମନଘାଟୀ (ରାଇରଙ୍ଗପୁର)<br />• ବାରିପଦା<br />• କପ୍ତିପଦା (ଉଦଳା)<br />• ପଞ୍ଚପୀଢ଼ (କରଞ୍ଜିଆ) | ବାରିପଦା (ପୌ), ରାଇରଙ୍ଗପୁର (ପୌ), ଉଦଳା (ଏନଏସି), କରଞ୍ଜିଆ (ଏନଏସି) | ବାରିପଦା, ଶ୍ୟାମାଖୁଣ୍ଟା, ବଡ଼ସାହି, ବେତନଟୀ, ମୋରଡ଼ା, ରାସଗୋବିନ୍ଦପୁର, ସୁଳିଆପଦା ଇତ୍ୟାଦି (ମୋଟ ୨୬) |- style="background-color:#EBEFFD;" | '''[[ମାଲକାନଗିରି ଜିଲ୍ଲା|ମାଲକାନଗିରି]]''' | • ମାଲକାନଗିରି | ମାଲକାନଗିରି (ପୌ), ବାଲିମେଳା (ଏନଏସି) | ମାଲକାନଗିରି, କାଲିମେଳା, ଖଇରପୁଟ, କୋରୁକୁଣ୍ଡା, କୁଡୁମୁଲୁଗୁମ୍ମା, ମାଥିଲି, ପଡ଼ିଆ (ମୋଟ ୭) |- style="background-color:#EFEBFD;" | '''[[ଯାଜପୁର ଜିଲ୍ଲା|ଯାଜପୁର]]''' | • ଯାଜପୁର | ଯାଜପୁର (ପୌ), ବ୍ୟାସନଗର (ପୌ) | ବଡ଼ଚଣା, ବରୀ, ବିଞ୍ଝାରପୁର, ଦାନଗଦି, ଦଶରଥପୁର, ଧର୍ମଶାଳା, ଯାଜପୁର ସଦର, କୋରାଇ, ରସୁଲପୁର, ସୁକିନ୍ଦା (ମୋଟ ୧୦) |- style="background-color:#F6EBFD;" | '''[[ରାୟଗଡ଼ା ଜିଲ୍ଲା|ରାୟଗଡ଼ା]]''' | • ଗୁଣୁପୁର<br />• ରାୟଗଡ଼ା | ରାୟଗଡ଼ା (ପୌ), ଗୁଣୁପୁର (ପୌ), ଗୁଡାରି (ଏନଏସି) | ରାୟଗଡ଼ା, କଲ୍ୟାଣସିଂହପୁର, କାଶୀପୁର, କୋଲନରା, ବିଷମକଟକ, ମୁନିଗୁଡ଼ା, ଚନ୍ଦ୍ରପୁର, ଗୁଡାରି, ଗୁଣୁପୁର, ପଦ୍ମପୁର, ରାମନାଗୁଡ଼ା (ମୋଟ ୧୧) |- style="background-color:#FDEBF8;" | '''[[ସମ୍ବଲପୁର ଜିଲ୍ଲା|ସମ୍ବଲପୁର]]''' | • କୁଚିଣ୍ଡା<br />• ରେଢ଼ାଖୋଲ<br />• ସମ୍ବଲପୁର | ସମ୍ବଲପୁର (ମ.ନି), କୁଚିଣ୍ଡା (ଏନଏସି), ରେଢ଼ାଖୋଲ (ଏନଏସି) | ଧନକଉଡ଼ା, ଯୁଜୁମୁରା, ମାନେଶ୍ୱର, ରେଙ୍ଗାଲି, ବାମରା, ଜମନକିରା, କୁଚିଣ୍ଡା, ନାକଟିଦେଉଳ, ରେଢ଼ାଖୋଲ (ମୋଟ ୯) |- style="background-color:#FDEBF1;" | '''[[ସୋନପୁର ଜିଲ୍ଲା|ସୁବର୍ଣ୍ଣପୁର]]''' | • ବୀରମହାରାଜପୁର<br />• ସୁବର୍ଣ୍ଣପୁର | ସୋନପୁର (ପୌ), ତରଭା (ଏନଏସି), ବିନିକା (ଏନଏସି) | ସୋନପୁର, ଡୁଙ୍ଗୁରିପାଲି, ତରଭା, ବିନିକା, ବୀରମହାରାଜପୁର, ଉଲୁଣ୍ଡା (ମୋଟ ୬) |- style="background-color:#F5F5F5;" | '''[[ସୁନ୍ଦରଗଡ଼ ଜିଲ୍ଲା|ସୁନ୍ଦରଗଡ଼]]''' | • ବଣାଇ<br />• ପାନପୋଷ<br />• ସୁନ୍ଦରଗଡ଼ | ରାଉରକେଲା (ମ.ନି), ସୁନ୍ଦରଗଡ଼ (ପୌ), ବୀରମିତ୍ରପୁର (ପୌ), ରାଜଗାଙ୍ଗପୁର (ପୌ) | ସୁନ୍ଦରଗଡ଼, ଟାଙ୍ଗରପାଲି, ହେମଗିରି, ଲେଫ୍ରିପଡ଼ା, ବଡ଼ଗାଁ, ସବଡେଗା, ବାଲିଶଙ୍କରା, କୁଆରମୁଣ୍ଡା, ନୂଆଗାଁ, ବିଶ୍ରା, ଲାଠିକଟା, ରାଜଗାଙ୍ଗପୁର, କୁତ୍ରା, ବଣାଇଗଡ଼, ଲହୁଣୀପଡ଼ା, ଗୁରୁଣ୍ଡିଆ, କୋଇଡ଼ା (ମୋଟ ୧୭) |} <small>*ସଙ୍କେତ: ମ.ନି = ମହାନଗର ନିଗମ (Municipal Corporation), ପୌ = ପୌରପାଳିକା / ମ୍ୟୁନିସିପାଲିଟି, ଏନଏସି = ବିଜ୍ଞାପିତ ଅଞ୍ଚଳ ପରିଷଦ (NAC)</small> Legend used in odia word == ପ୍ରସ୍ତାବିତ ଜିଲ୍ଲା ସମୂହ == ଓଡ଼ିଶାରେ ପ୍ରଶାସନିକ ବିକେନ୍ଦ୍ରୀକରଣ ଏବଂ ସ୍ଥାନୀୟ ବିକାଶକୁ ତ୍ୱରାନ୍ୱିତ କରିବା ପାଇଁ ବିଭିନ୍ନ ସମୟରେ ନୂତନ ଜିଲ୍ଲା ଗଠନ ନିମନ୍ତେ ଦାବି ହୋଇଆସୁଛି। ୨୦୨୬ ମସିହା ସୁଦ୍ଧା ମିଳିଥିବା ସରକାରୀ ସୂଚନା ଅନୁଯାୟୀ, ରାଜ୍ୟ ସରକାରଙ୍କ ନିକଟରେ ଅତିକମରେ ୩୧ ଗୋଟି ନୂତନ ଜିଲ୍ଲା ଏବଂ ୬୬ ଗୋଟି ନୂତନ ଉପଖଣ୍ଡ ଗଠନ ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତାବ ଆଗତ ହୋଇଛି। ଏହି ଦାବିଗୁଡ଼ିକ ମୁଖ୍ୟତଃ ଭୌଗୋଳିକ ଦୂରତା ଏବଂ ଜନସଂଖ୍ୟାକୁ ଆଧାର କରି କରାଯାଇଛି। ନିମ୍ନଲିଖିତ ସାରଣୀରେ ଓଡ଼ିଶାର ବିଭିନ୍ନ ଅଞ୍ଚଳରୁ ହେଉଥିବା ପ୍ରସ୍ତାବିତ ଜିଲ୍ଲା ଦାବି, ସେଗୁଡ଼ିକର ସମ୍ଭାବ୍ୟ ଉପଖଣ୍ଡ, ବ୍ଲକ ଏବଂ ପୌରାଞ୍ଚଳଗୁଡ଼ିକର ସୂଚୀ ପ୍ରଦାନ କରାଯାଇଛି: {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:left; font-family: sans-serif;" |+ ଓଡ଼ିଶାର ପ୍ରସ୍ତାବିତ/ଦାବି ହେଉଥିବା ଜିଲ୍ଲା ସମୂହର ସୂଚୀ (୨୦୨୬ ସୁଦ୍ଧା) !scope="col"| ବର୍ତ୍ତମାନର ଜିଲ୍ଲା !!scope="col"| ସଂଖ୍ୟା !!scope="col"| ପ୍ରସ୍ତାବିତ ନୂତନ ଜିଲ୍ଲା !!scope="col"| ସମ୍ଭାବ୍ୟ ଉପଖଣ୍ଡ/ସଦର ମହକୁମା !!scope="col"| ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ ବ୍ଲକ ଓ ପୌରାଞ୍ଚଳ (ULBs) |- | [[ମୟୂରଭଞ୍ଜ ଜିଲ୍ଲା|ମୟୂରଭଞ୍ଜ]] || ୪ || '''[[ରାଇରଙ୍ଗପୁର]]''', '''ପଶ୍ଚିମ ମୟୂରଭଞ୍ଜ''', '''[[କରଞ୍ଜିଆ]]''' (ପଞ୍ଚପୀଢ଼), '''ଖିଚିଂ''' || ରାଇରଙ୍ଗପୁର, କରଞ୍ଜିଆ || ରାଇରଙ୍ଗପୁର (ପୌ), କରଞ୍ଜିଆ (ଏନଏସି); ବ୍ଲକ: ବହଳଦା, ବାମନଘାଟୀ, ବିଶୋଇ, କୁସୁମୀ, ଯଶୀପୁର, ଶୁକ୍ରୁଳି ଇତ୍ୟାଦି |- | [[ବାଲେଶ୍ୱର ଜିଲ୍ଲା|ବାଲେଶ୍ୱର]] || ୩ || '''[[ନୀଳଗିରି]]''', '''[[ଜଳେଶ୍ୱର]]''', '''ସୋର''' || ନୀଳଗିରି, ଜଳେଶ୍ୱର, ସୋର || ଜଳେଶ୍ୱର (ପୌ), ସୋର (ପୌ), ନୀଳଗିରି (ଏନଏସି); ବ୍ଲକ: ବାଲିଆପାଳ, ଭୋଗରାଇ, ସିମୁଳିଆ, ବାହାନଗା |- | [[ସୁନ୍ଦରଗଡ଼ ଜିଲ୍ଲା|ସୁନ୍ଦରଗଡ଼]] || ୨ || '''[[ରାଉରକେଲା]]''' (ବେଦବ୍ୟାସ ଜିଲ୍ଲା), '''ବଣାଇ''' || ରାଉରକେଲା, ବଣାଇଗଡ଼ || ରାଉରକେଲା (ମ.ନି), ରାଜଗାଙ୍ଗପୁର (ପୌ); ବ୍ଲକ: ବିଶ୍ରା, ଲହୁଣୀପଡ଼ା, ଗୁରୁଣ୍ଡିଆ, କୋଇଡ଼ା, କୁଆରମୁଣ୍ଡା |- | [[କେନ୍ଦୁଝର ଜିଲ୍ଲା|କେନ୍ଦୁଝର]] || ୧ || '''[[ଆନନ୍ଦପୁର]]''' || ଆନନ୍ଦପୁର || ଆନନ୍ଦପୁର (ପୌ); ବ୍ଲକ: ଘସିପୁରା, ହାଟଡିହି, ଆନନ୍ଦପୁର |- | [[ବରଗଡ଼ ଜିଲ୍ଲା|ବରଗଡ଼]] || ୧ || '''[[ପଦ୍ମପୁର]]''' || ପଦ୍ମପୁର || ପଦ୍ମପୁର (ଏନଏସି); ବ୍ଲକ: ପାଇକମାଳ, ଝାରବନ୍ଧ, ଗାଇସିଲାଟ, ବିଜେପୁର, ସୋହେଲା |- | [[ସମ୍ବଲପୁର ଜିଲ୍ଲା|ସମ୍ବଲପୁର]] || ୧ || '''କୁଚିଣ୍ଡା''' || କୁଚିଣ୍ଡା || କୁଚିଣ୍ଡା (ଏନଏସି); ବ୍ଲକ: ବାମରା, ଜମନକିରା, କୁଚିଣ୍ଡା |- | [[ଅନୁଗୋଳ ଜିଲ୍ଲା|ଅନୁଗୋଳ]] || ୩ || '''[[ତାଳଚେର]]''', '''ପାଲଲହଡ଼ା''', '''ଆଠମଲ୍ଲିକ''' || ତାଳଚେର, ପାଲଲହଡ଼ା, ଆଠମଲ୍ଲିକ || ତାଳଚେର (ପୌ), ଆଠମଲ୍ଲିକ (ଏନଏସି); ବ୍ଲକ: କଣିହାଁ, କିଶୋରନଗର, ପାଲଲହଡ଼ା |- | [[ବଲାଙ୍ଗୀର ଜିଲ୍ଲା|ବଲାଙ୍ଗୀର]] || ୩ || '''[[ଟିଟିଲାଗଡ଼]]''', '''[[କଣ୍ଟାବାଞ୍ଜି]]''', '''ପାଟଣାଗଡ଼''' || ଟିଟିଲାଗଡ଼, ପାଟଣାଗଡ଼ || ଟିଟିଲାଗଡ଼ (ପୌ), କଣ୍ଟାବାଞ୍ଜି (ଏନଏସି), ପାଟଣାଗଡ଼ (ଏନଏସି); ବ୍ଲକ: ତୁରେକେଲା, ବଙ୍ଗୋମୁଣ୍ଡା, ମୁରିବାହାଲ, ବେଲପଡ଼ା |- | [[କଟକ ଜିଲ୍ଲା|କଟକ]] || ୨ || '''ଆଠଗଡ଼''', '''ଚଣ୍ଡୀଖୋଲ''' (ଯାଜପୁର ସହ ମିଳିତ) || ଆଠଗଡ଼ || ଆଠଗଡ଼ (ଏନଏସି); ବ୍ଲକ: ତିଗିରିଆ, ବଡ଼ମ୍ବା, ନରସିଂହପୁର |- | [[ଖୋର୍ଦ୍ଧା ଜିଲ୍ଲା|ଖୋର୍ଦ୍ଧା]] || ୧ || '''[[ଭୁବନେଶ୍ୱର]]''' || ଭୁବନେଶ୍ୱର || ଭୁବନେଶ୍ୱର (ମ.ନି); ବ୍ଲକ: ଭୁବନେଶ୍ୱର, ବାଲିଅନ୍ତା, ବାଲିପାଟଣା |- | [[କଳାହାଣ୍ଡି ଜିଲ୍ଲା|କଳାହାଣ୍ଡି]] || ୧ || '''[[ଧର୍ମଗଡ଼]]''' || ଧର୍ମଗଡ଼ || ଧର୍ମଗଡ଼ (ଏନଏସି), ଜୁନାଗଡ଼ (ଏନଏସି); ବ୍ଲକ: କୋକସରା, କଲମପୁର, ଜୟପାଟଣା, ଗୋଲାମୁଣ୍ଡା |- | [[କନ୍ଧମାଳ ଜିଲ୍ଲା|କନ୍ଧମାଳ]] || ୧ || '''ବାଲିଗୁଡ଼ା''' || ବାଲିଗୁଡ଼ା || ବାଲିଗୁଡ଼ା (ଏନଏସି); ବ୍ଲକ: ଦାରିଙ୍ଗବାଡ଼ି, କୋଟଗଡ଼, ତୁମୁଡ଼ିବନ୍ଧ, କେ. ନୂଆଗାଁ |- | [[ଗଞ୍ଜାମ ଜିଲ୍ଲା|ଗଞ୍ଜାମ]] || ୫ || '''ଘୁମୁସର''' (ଭଞ୍ଜନଗର), '''ଋଷିକୂଲ୍ୟା''' ([[ଆସିକା]]), '''[[ବ୍ରହ୍ମପୁର]]''', '''ଭଞ୍ଜନଗର''', '''କବିସୂର୍ଯ୍ୟନଗର''' || ଭଞ୍ଜନଗର, ବ୍ରହ୍ମପୁର, ଆସିକା || ବ୍ରହ୍ମପୁର (ମ.ନି), ଭଞ୍ଜନଗର (ଏନଏସି), ଆସିକା (ଏନଏସି); ବ୍ଲକ: ବେଲଗୁଣ୍ଠା, ବୁଗୁଡ଼ା, ହିଞ୍ଜିଳିକାଟୁ, ପୋଲସରା |- | [[ପୁରୀ ଜିଲ୍ଲା|ପୁରୀ]] || ୧ || '''ନିମାପଡ଼ା''' || ନିମାପଡ଼ା || ନିମାପଡ଼ା (ଏନଏସି), କୋଣାର୍କ (ଏନଏସି); ବ୍ଲକ: ଗୋପ, କାକଟପୁର, ଅସ୍ତରଙ୍ଗ |- | [[ରାୟଗଡ଼ା ଜିଲ୍ଲା|ରାୟଗଡ଼ା]] || ୧ || '''[[ଗୁଣୁପୁର]]''' || ଗୁଣୁପୁର || ଗୁଣୁପୁର (ପୌ), ଗୁଡାରି (ଏନଏସି); ବ୍ଲକ: ପଦ୍ମପୁର, ରାମନାଗୁଡ଼ା |- | [[କୋରାପୁଟ ଜିଲ୍ଲା|କୋରାପୁଟ]] || ୧ || '''[[ଜୟପୁର]]''' || ଜୟପୁର || ଜୟପୁର (ପୌ), କୋଟପାଡ଼ (ଏନଏସି); ବ୍ଲକ: ବୋରିଗୁମ୍ମା, କୁନ୍ଦ୍ରା, କୋଟପାଡ଼ |} == ଆଧାର == === ଆଧାର === {{reflist}} * [http://www.orissa.gov.in ଓଡ଼ିଶା ରାଜ୍ୟର ସରକାରୀ ପୃଷ୍ଠା] * ଓଡ଼ିଶା ପ୍ରଶାସନିକ ବିଭାଗ * [http://www.censusindia.gov.in/2011-prov-results/data_files/orissa/Data%20Sheet-%20Orissa-Provisional.pdf ଜନଗଣନା ୨୦୧୧: ଓଡ଼ିଶା: ଅସ୍ଥାୟୀ ଜନସଂଖ୍ୟା ସମୁଦାୟ] == ବାହାର ଲିଙ୍କ == {{ଓଡ଼ିଶା}} {{ଓଡ଼ିଶା ପ୍ରସଙ୍ଗ}} [[ଶ୍ରେଣୀ:ଓଡ଼ିଶା]] [[ଶ୍ରେଣୀ:ତାଲିକା]] [[ଶ୍ରେଣୀ:ଓଡ଼ିଶାର ଜିଲ୍ଲା]] shqrjmky744cusy8d0zed2nb0rbjzbm 595068 595067 2026-05-07T09:56:05Z Subhamss2008 37188 595068 wikitext text/x-wiki {{Short description|ଓଡ଼ିଶାର ପ୍ରଶାସନିକ ଜିଲ୍ଲାଗୁଡ଼ିକର ତାଲିକା}} {{Use Indian English|date=August 2016}} {{Use dmy dates|date=August 2016}} {{Infobox subdivision type | name = ଓଡ଼ିଶାର ଜିଲ୍ଲା ସମୂହ | map = Odisha districts map.svg | caption = ଓଡ଼ିଶାର ରାଜନୈତିକ ମାନଚିତ୍ର | category = [[ଓଡ଼ିଶାର ଜିଲ୍ଲାମାନଙ୍କର ତାଲିକା|ଜିଲ୍ଲା]] | territory = [[ଓଡ଼ିଶା]] | start_date = | current_number = ୩୦ ଗୋଟି ଜିଲ୍ଲା | number_date = | population_range = [[ଦେବଗଡ଼ ଜିଲ୍ଲା|ଦେବଗଡ଼]] – ୩,୧୨,୫୨୦ (ସର୍ବନିମ୍ନ);<br />[[ଗଞ୍ଜାମ ଜିଲ୍ଲା|ଗଞ୍ଜାମ]] – ୩୫,୨୯,୦୩୧ (ସର୍ବାଧିକ) | area_range = [[ମୟୂରଭଞ୍ଜ ଜିଲ୍ଲା|ମୟୂରଭଞ୍ଜ]] – {{Convert|10418|km2|sqmi|abbr=on}} (ବୃହତ୍ତମ);<br />[[ଜଗତସିଂହପୁର ଜିଲ୍ଲା|ଜଗତସିଂହପୁର]] – {{Convert|1759|km2|sqmi|abbr=on}} (କ୍ଷୁଦ୍ରତମ) | government = [[ଓଡ଼ିଶା ସରକାର]] | subdivision = [[ଓଡ଼ିଶାର ତହସିଲ ସମୂହର ତାଲିକା|ଉପଖଣ୍ଡ, ତହସିଲ ଏବଂ ବ୍ଲକ]] }} {{prettyurl|Districts of Odisha}} ଭାରତର ପୂର୍ବ ଉପକୂଳରେ ଅବସ୍ଥିତ [[ଓଡ଼ିଶା]] ରାଜ୍ୟକୁ ପ୍ରଶାସନିକ ସୁବିଧା ଏବଂ ସୁପରିଚାଳନା ଦୃଷ୍ଟିରୁ ସର୍ବମୋଟ '''୩୦ ଗୋଟି ଭୌଗୋଳିକ ପ୍ରଶାସନିକ ଏକକ''' ବା '''ଜିଲ୍ଲା'''ରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇଛି ।<ref name=":0">{{cite web|title=Districts of Odisha|url=http://orissa.gov.in/portal/dist.asp|work=Official Portal|publisher=Government of Odisha|access-date=4 January 2013|location=Bhubaneswar}}</ref> ପ୍ରଶାସନିକ ବିକେନ୍ଦ୍ରୀକରଣ ଏବଂ ଶୃଙ୍ଖଳିତ ଶାସନ ପାଇଁ ଏହି ୩୦ଟି ଜିଲ୍ଲାକୁ ୩ଟି ପୃଥକ ରାଜସ୍ୱ ଖଣ୍ଡ (Revenue Divisions) ଅଧୀନରେ ରଖାଯାଇଛି । ସେହି ଖଣ୍ଡଗୁଡ଼ିକ ହେଲା: କେନ୍ଦ୍ରାଞ୍ଚଳ (ସଦର ମହକୁମା: [[କଟକ]]), ଉତ୍ତରାଞ୍ଚଳ (ସଦର ମହକୁମା: [[ସମ୍ବଲପୁର]]) ଏବଂ ଦକ୍ଷିଣାଞ୍ଚଳ (ସଦର ମହକୁମା: [[ବ୍ରହ୍ମପୁର]]) । ପ୍ରତ୍ୟେକ ରାଜସ୍ୱ ଖଣ୍ଡ ଅଧୀନରେ ୧୦ଟି ଲେଖାଏଁ ଜିଲ୍ଲା ରହିଛି ଏବଂ ଏହାର ପ୍ରଶାସନିକ ମୁଖ୍ୟ ଭାବରେ ଜଣେ ରାଜସ୍ୱ ଖଣ୍ଡାଧିକାରୀ ବା ଆର.ଡି.ସି. କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି, ଯିଏକି ଭାରତୀୟ ପ୍ରଶାସନିକ ସେବା (IAS) ର ଜଣେ ବରିଷ୍ଠ ଅଧିକାରୀ ଅଟନ୍ତି । ରାଜ୍ୟ ସଚିବାଳୟ ଏବଂ ଜିଲ୍ଲା ପ୍ରଶାସନ ମଧ୍ୟରେ ସମନ୍ୱୟ ରକ୍ଷା କରିବା ହେଉଛି ଆର.ଡି.ସି. ଙ୍କର ମୁଖ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ । ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜିଲ୍ଲାର ଶାସନଭାର ଜଣେ ଜିଲ୍ଲାପାଳ ତଥା ଜିଲ୍ଲା ଦଣ୍ଡାଧିକାରୀଙ୍କ ଉପରେ ନ୍ୟସ୍ତ ଥାଏ । ଜିଲ୍ଲାରେ ରାଜସ୍ୱ ଆଦାୟ ଏବଂ ଆଇନଶୃଙ୍ଖଳା ରକ୍ଷା କରିବା ତାଙ୍କର ପ୍ରାଥମିକ ଦାୟିତ୍ୱ । ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜିଲ୍ଲାକୁ ପୁଣି ସ୍ଥାନୀୟ ପ୍ରଶାସନିକ ସୁବିଧା ପାଇଁ କେତେକ ଉପଖଣ୍ଡ (Sub-division) ରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇଛି, ଯାହାର ଦାୟିତ୍ୱ ଜଣେ ଉପଜିଲ୍ଲାପାଳ ତୁଲାଇଥାନ୍ତି । ଉପଖଣ୍ଡଗୁଡ଼ିକ ଅଧୀନରେ ଏକାଧିକ ତହସିଲ ଏବଂ ବ୍ଲକ ରହିଥାଏ । ତହସିଲର ଦାୟିତ୍ୱରେ ଜଣେ ତହସିଲଦାର ରହିଥାନ୍ତି । ବର୍ତ୍ତମାନ ସୁଦ୍ଧା ଓଡ଼ିଶାରେ ସମୁଦାୟ ୩ଟି ରାଜସ୍ୱ ଖଣ୍ଡ, ୩୦ଟି ଜିଲ୍ଲା, ୫୮ଟି ଉପଖଣ୍ଡ, ୩୧୭ଟି ତହସିଲ ଏବଂ ୩୧୪ଟି ପଞ୍ଚାୟତ ସମିତି ରହିଛି ।<ref>{{Cite web |url=http://orissa.gov.in/e-magazine/orissaannualreference/OR-Annual-2009/pdf/587-593.pdf |title=List of Districts |access-date=13 January 2012}}</ref> ==ଜିଲ୍ଲା ସମୂହ== ନିମ୍ନଲିଖିତ ସାରଣୀରେ ଓଡ଼ିଶାର ସମସ୍ତ ୩୦ଟି ଜିଲ୍ଲାର ମାନଚିତ୍ର, ସଦର ମହକୁମା, ଆୟତନ, ଜନସଂଖ୍ୟା (୨୦୧୧ ଜନଗଣନା), ସାକ୍ଷରତା ହାର, ପଞ୍ଚାୟତ ସମିତି ଏବଂ ଗ୍ରାମ ପଞ୍ଚାୟତର ସବିଶେଷ ବିବରଣୀ ପ୍ରଦାନ କରାଯାଇଛି: {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center; font-family: sans-serif;" |- style="background-color:#2C3E50; color:white; font-size: 1.05em;" ! scope="col" | ମାନଚିତ୍ର ! scope="col" | ଜିଲ୍ଲା ! scope="col" | ସଦର ମହକୁମା ! scope="col" | ଆୟତନ (କି.ମି.<sup>୨</sup>) ! scope="col" | ଜନସଂଖ୍ୟା ! scope="col" | ସାକ୍ଷରତା ହାର ! scope="col" | ବ୍ଲକ ସଂଖ୍ୟା ! scope="col" | ଗ୍ରାମ ପଞ୍ଚାୟତ ! scope="col" | ଆର.ଟି.ଓ |- style="background-color:#FDEEED;" | [[File:Angul in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ଅନୁଗୋଳ ଜିଲ୍ଲା|ଅନୁଗୋଳ]]''' || [[ଅନୁଗୁଳ|ଅନୁଗୋଳ]] || ୬,୩୭୫ || ୧୭,୯୬,୦୮୮ || ୭୭.୫୩% || ୦୮ || ୨୨୫ || OD-19 |- style="background-color:#FDF4ED;" | [[File:Cuttack in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[କଟକ ଜିଲ୍ଲା|କଟକ]]''' || [[କଟକ]] || ୩,୯୩୨ || ୩୭,୦୦,୫୦୩ || ୮୫.୫୦% || ୧୪ || ୩୭୩ || OD-05 |- style="background-color:#FDF8ED;" | [[File:Kalahandi in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[କଳାହାଣ୍ଡି ଜିଲ୍ଲା|କଳାହାଣ୍ଡି]]''' || [[ଭବାନିପାଟଣା]] || ୭,୯୨୦ || ୨୨,୨୩,୩୮୬ || ୫୯.୨୨% || ୧୩ || ୩୧୦ || OD-08 |- style="background-color:#FBFDED;" | [[File:Kandhamal in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[କନ୍ଧମାଳ ଜିଲ୍ଲା|କନ୍ଧମାଳ]]''' || [[ଫୁଲବାଣୀ]] || ୮,୦୨୧ || ୧୦,୩୩,୬୮୬ || ୬୪.୧୩% || ୧୨ || ୧୫୩ || OD-12 |- style="background-color:#F4FDED;" | [[File:Kendujhar in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[କେନ୍ଦୁଝର ଜିଲ୍ଲା|କେନ୍ଦୁଝର]]''' || [[କେନ୍ଦୁଝର]] || ୮,୩୦୩ || ୨୫,୪୦,୪୪୪ || ୬୮.୨୪% || ୧୩ || ୨୯୭ || OD-09 |- style="background-color:#EEFDED;" | [[File:Kendrapara in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[କେନ୍ଦ୍ରାପଡ଼ା ଜିଲ୍ଲା|କେନ୍ଦ୍ରାପଡ଼ା]]''' || [[କେନ୍ଦ୍ରାପଡ଼ା]] || ୨,୬୪୪ || ୨୦,୩୦,୯୧୦ || ୮୫.୧୫% || ୦୯ || ୨୪୯ || OD-29 |- style="background-color:#EEFDF4;" | [[File:Koraput in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[କୋରାପୁଟ ଜିଲ୍ଲା|କୋରାପୁଟ]]''' || [[କୋରାପୁଟ]] || ୮,୮୦୭ || ୧୯,୪୫,୩୦୩ || ୪୯.୨୧% || ୧୪ || ୨୪୦ || OD-10 |- style="background-color:#EEFDF9;" | [[File:Khordha in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ଖୋର୍ଦ୍ଧା ଜିଲ୍ଲା|ଖୋର୍ଦ୍ଧା]]''' || [[ଖୋର୍ଦ୍ଧା]] || ୨,୮୧୩ || ୩୧,୭୪,୮୫୯ || ୮୬.୮୮% || ୧୦ || ୧୯୦ || OD-02 / 33 |- style="background-color:#EEFAFD;" | [[File:Gajapati in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ଗଜପତି ଜିଲ୍ଲା|ଗଜପତି]]''' || [[ପାରଳାଖେମୁଣ୍ଡି]] || ୩,୮୫୦ || ୮,୧୪,୭୨୨ || ୫୩.୪୯% || ୦୭ || ୧୪୯ || OD-20 |- style="background-color:#EEF4FD;" | [[File:Ganjam in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ଗଞ୍ଜାମ ଜିଲ୍ଲା|ଗଞ୍ଜାମ]]''' || [[ଛତ୍ରପୁର]] || ୮,୦୭୧ || ୪୯,୭୫,୯୩୪ || ୭୧.୦୯% || ୨୨ || ୫୦୩ || OD-07 / 32 |- style="background-color:#EEEEFD;" | [[File:Jagatsinghpur in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ଜଗତସିଂହପୁର ଜିଲ୍ଲା|ଜଗତସିଂହପୁର]]''' || [[ଜଗତସିଂହପୁର]] || ୧,୭୫୯ || ୧୬,୦୩,୧୩୦ || ୮୬.୫୯% || ୦୮ || ୧୯୪ || OD-21 |- style="background-color:#F4EEFD;" | [[File:Jharsuguda in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ଝାରସୁଗୁଡ଼ା ଜିଲ୍ଲା|ଝାରସୁଗୁଡ଼ା]]''' || [[ଝାରସୁଗୁଡ଼ା]] || ୨,୦୮୧ || ୮,୧୭,୧୦୩ || ୭୮.୮୬% || ୦୫ || ୭୮ || OD-23 |- style="background-color:#F9EEFD;" | [[File:Dhenkanal in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ଢେଙ୍କାନାଳ ଜିଲ୍ଲା|ଢେଙ୍କାନାଳ]]''' || [[ଢେଙ୍କାନାଳ]] || ୪,୪୫୨ || ୧୬,୮୧,୮୬୪ || ୭୮.୭୬% || ୦୮ || ୨୧୨ || OD-06 |- style="background-color:#FDEEF8;" | [[File:Debagarh in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ଦେବଗଡ଼ ଜିଲ୍ଲା|ଦେବଗଡ଼]]''' || [[ଦେବଗଡ଼]] || ୨,୭୮୨ || ୪,୪୦,୬୫୪ || ୭୨.୫୭% || ୦୩ || ୭୦ || OD-28 |- style="background-color:#FDEEF3;" | [[File:Nabarangpur in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ନବରଙ୍ଗପୁର ଜିଲ୍ଲା|ନବରଙ୍ଗପୁର]]''' || [[ନବରଙ୍ଗପୁର]] || ୫,୨୯୪ || ୧୭,୨୧,୫୩୪ || ୪୬.୪୩% || ୧୦ || ୧୬୯ || OD-24 |- style="background-color:#FDF0ED;" | [[File:Nayagarh in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ନୟାଗଡ଼ ଜିଲ୍ଲା|ନୟାଗଡ଼]]''' || [[ନୟାଗଡ଼]] || ୩,୮୯୦ || ୧୩,୫୭,୫୩୩ || ୮୦.୪୨% || ୦୮ || ୧୯୪ || OD-25 |- style="background-color:#FDF3EC;" | [[File:Nuapada in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ନୂଆପଡ଼ା ଜିଲ୍ଲା|ନୂଆପଡ଼ା]]''' || [[ନୂଆପଡ଼ା]] || ୩,୮୫୨ || ୮,୬୦,୬୩୯ || ୫୭.୩୫% || ୦୫ || ୧୩୧ || OD-26 |- style="background-color:#FDF7EB;" | [[File:Puri in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ପୁରୀ ଜିଲ୍ଲା|ପୁରୀ]]''' || [[ପୁରୀ]] || ୩,୦୫୧ || ୨୩,୯୫,୨୧୦ || ୮୪.୬୭% || ୧୧ || ୨୬୮ || OD-13 |- style="background-color:#FAFDEB;" | [[File:Bargarh in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ବରଗଡ଼ ଜିଲ୍ଲା|ବରଗଡ଼]]''' || [[ବରଗଡ଼]] || ୫,୮୩୭ || ୨୦,୮୮,୬୩୨ || ୭୪.୬୨% || ୧୨ || ୨୪୮ || OD-17 |- style="background-color:#F1FDEB;" | [[File:Balangir in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ବଲାଙ୍ଗୀର ଜିଲ୍ଲା|ବଲାଙ୍ଗୀର]]''' || [[ବଲାଙ୍ଗୀର]] || ୬,୫୭୫ || ୨୩,୨୫,୦୮୬ || ୬୪.୭୨% || ୧୪ || ୨୮୫ || OD-03 |- style="background-color:#EBFDEE;" | [[File:Balasore in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ବାଲେଶ୍ୱର ଜିଲ୍ଲା|ବାଲେଶ୍ୱର]]''' || [[ବାଲେଶ୍ୱର]] || ୩,୬୩୪ || ୩୨,୭୧,୯୪୬ || ୭୯.୭୯% || ୧୨ || ୩୬୦ || OD-01 |- style="background-color:#EBFDF5;" | [[File:Boudh in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ବୌଦ୍ଧ ଜିଲ୍ଲା|ବୌଦ୍ଧ]]''' || [[ବୌଦ୍ଧ]] || ୩,୪୪୪ || ୬,୨୨,୦୩୯ || ୭୧.୬୧% || ୦୩ || ୬୯ || OD-27 |- style="background-color:#EBFDFB;" | [[File:Bhadrak in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ଭଦ୍ରକ ଜିଲ୍ଲା|ଭଦ୍ରକ]]''' || [[ଭଦ୍ରକ]] || ୨,୫୦୫ || ୨୧,୨୩,୯୩୬ || ୮୨.୭୮% || ୦୭ || ୨୧୮ || OD-22 |- style="background-color:#EBF6FD;" | [[File:Mayurbhanj in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ମୟୂରଭଞ୍ଜ ଜିଲ୍ଲା|ମୟୂରଭଞ୍ଜ]]''' || [[ବାରିପଦା]] || ୧୦,୪୧୮ || ୩୫,୫୨,୮୩୧ || ୬୩.୧୭% || ୨୬ || ୪୦୪ || OD-11 |- style="background-color:#EBEFFD;" | [[File:Malkangiri in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ମାଲକାନଗିରି ଜିଲ୍ଲା|ମାଲକାନଗିରି]]''' || [[ମାଲକାନଗିରି]] || ୫,୭୯୧ || ୮,୬୪,୬୦୧ || ୪୮.୫୪% || ୦୭ || ୧୧୧ || OD-30 |- style="background-color:#EFEBFD;" | [[File:Jajpur in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ଯାଜପୁର ଜିଲ୍ଲା|ଯାଜପୁର]]''' || [[ଯାଜପୁର]] || ୨,୮୮୮ || ୨୫,୭୬,୩୪୧ || ୮୦.୧୩% || ୧୦ || ୩୧୧ || OD-34 |- style="background-color:#F6EBFD;" | [[File:Rayagada in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ରାୟଗଡ଼ା ଜିଲ୍ଲା|ରାୟଗଡ଼ା]]''' || [[ରାୟଗଡ଼ା]] || ୭,୦୭୪ || ୧୩,୬୪,୭୫୫ || ୪୯.୭୬% || ୧୧ || ୧୮୦ || OD-18 |- style="background-color:#FDEBF8;" | [[File:Sambalpur in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ସମ୍ବଲପୁର ଜିଲ୍ଲା|ସମ୍ବଲପୁର]]''' || [[ସମ୍ବଲପୁର]] || ୬,୭୦୨ || ୧୪,୬୭,୯୫୦ || ୭୬.୨୨% || ୦୯ || ୧୩୮ || OD-15 |- style="background-color:#FDEBF1;" | [[File:Subarnapur in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ସୋନପୁର ଜିଲ୍ଲା|ସୁବର୍ଣ୍ଣପୁର]]''' || [[ସୁବର୍ଣ୍ଣପୁର]] || ୨,୨୮୫ || ୮,୬୦,୩୫୯ || ୭୪.୪୨% || ୦୬ || ୧୦୯ || OD-31 |- style="background-color:#fdebf2;" | [[File:Sundargarh in Odisha (India).svg|60px]] || '''[[ସୁନ୍ଦରଗଡ଼ ଜିଲ୍ଲା|ସୁନ୍ଦରଗଡ଼]]''' || [[ସୁନ୍ଦରଗଡ଼]] || ୯,୭୧୨ || ୨୯,୫୧,୭୪୭ || ୭୩.୩୪% || ୧୭ || ୨୬୨ || OD-14 / 16 |} == ଇତିହାସ ଓ ପୁନର୍ଗଠନ == ୧୯୩୬ ମସିହା ଅପ୍ରେଲ ୧ ତାରିଖରେ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଓଡ଼ିଶା ପ୍ରାନ୍ତ ଗଠନ ହେବାଠାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ଆଜି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରାଜ୍ୟର ପ୍ରଶାସନିକ ମାନଚିତ୍ରରେ ଅନେକ ପରିବର୍ତ୍ତନ ହୋଇଛି । ପ୍ରଶାସନିକ ବିକେନ୍ଦ୍ରୀକରଣ ଏବଂ ସାଧାରଣ ଲୋକଙ୍କ ନିକଟରେ ସରକାରୀ ସେବା ଦ୍ରୁତ ଗତିରେ ପହଞ୍ଚାଇବା ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ବିଭିନ୍ନ ସମୟରେ ଜିଲ୍ଲାଗୁଡ଼ିକର ପୁନର୍ଗଠନ କରାଯାଇଛି । === ଐତିହାସିକ ପୁନର୍ଗଠନ କ୍ରମ === ନିମ୍ନଲିଖିତ ସାରଣୀରେ ଓଡ଼ିଶାର ଜିଲ୍ଲା ଗଠନର ଐତିହାସିକ କ୍ରମବିକାଶକୁ ଦର୍ଶାଯାଇଛି: {| class="wikitable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center; font-family: sans-serif; margin-bottom: 20px;" |- style="background-color:#4A90E2; color:white; font-size: 1.1em;" ! scope="col" style="width:20%;" | ସମୟକାଳ / ମସିହା ! scope="col" style="width:20%;" | ମୋଟ ଜିଲ୍ଲା ସଂଖ୍ୟା ! scope="col" style="width:60%;" | ସବିଶେଷ ବିବରଣୀ ଓ କାରଣ |- style="background-color:#F4F9FF;" | '''୧ ଅପ୍ରେଲ ୧୯୩୬''' | '''୬ ଗୋଟି''' | ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଓଡ଼ିଶା ପ୍ରାନ୍ତ ଗଠନ ସମୟରେ କେବଳ ୬ଟି ଜିଲ୍ଲା ଥିଲା । ସେଗୁଡ଼ିକ ହେଲା: କଟକ, ପୁରୀ, ବାଲେଶ୍ୱର, ସମ୍ବଲପୁର, କୋରାପୁଟ ଏବଂ ଗଞ୍ଜାମ । |- style="background-color:#EBF3FB;" | '''୧୯୪୮ – ୧୯୪୯''' | '''୧୩ ଗୋଟି''' | ଭାରତ ସ୍ୱାଧୀନ ହେବା ପରେ ଓଡ଼ିଶା ସହିତ ଆଖପାଖର ଦେଶୀୟ ଗଡ଼ଜାତ ରାଜ୍ୟଗୁଡ଼ିକର ମିଶ୍ରଣ ଘଟିଥିଲା, ଯାହା ଫଳରେ ନୂତନ ୭ଟି ଜିଲ୍ଲା ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଥିଲା । |- style="background-color:#F4F9FF;" | '''୧୯୯୨ – ୧୯୯୩''' | '''୩୦ ଗୋଟି''' | ତତ୍କାଳୀନ ମୁଖ୍ୟମନ୍ତ୍ରୀ [[ବିଜୁ ପଟ୍ଟନାୟକ]]ଙ୍କ ସରକାର ଅମଳରେ ପୁରୁଣା ୧୩ଟି ବୃହତ୍ ଜିଲ୍ଲାକୁ ବିଭାଜନ କରି ୩୦ ଗୋଟି ଜିଲ୍ଲାରେ ପରିଣତ କରାଯାଇଥିଲା । |} === ବର୍ତ୍ତମାନର ପ୍ରଶାସନିକ ରୂପରେଖ === ଶାସନ ବ୍ୟବସ୍ଥାକୁ ସୁଚାରୁରୂପେ ପରିଚାଳନା କରିବା ପାଇଁ ରାଜ୍ୟକୁ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରଶାସନିକ ଏକକରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇଛି: {| class="wikitable" style="width:80%; border-collapse:collapse; text-align:center; font-family: sans-serif; margin: 0 auto 20px auto;" |- style="background-color:#50C878; color:white; font-size: 1.1em;" ! scope="col" | ପ୍ରଶାସନିକ ଏକକ ! scope="col" | ସର୍ବମୋଟ ସଂଖ୍ୟା |- style="background-color:#F4FFF8;" | '''ରାଜସ୍ୱ ଖଣ୍ଡ''' | ୩ |- style="background-color:#E9F9EE;" | '''ଜିଲ୍ଲା''' | ୩୦ |- style="background-color:#F4FFF8;" | '''ଉପଖଣ୍ଡ''' | ୫୮ |- style="background-color:#E9F9EE;" | '''ତହସିଲ''' | ୩୧୭ |- style="background-color:#F4FFF8;" | '''ପଞ୍ଚାୟତ ସମିତି / ବ୍ଲକ''' | ୩୧୪ |} === ଭୌଗୋଳିକ ଏବଂ ଜନସାଂଖ୍ୟିକ ବିଶେଷତ୍ୱ === ଆୟତନ ଏବଂ ଜନସଂଖ୍ୟା ଦୃଷ୍ଟିରୁ ଓଡ଼ିଶାର ଜିଲ୍ଲାଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ତାରତମ୍ୟ ନିମ୍ନରେ ପ୍ରଦତ୍ତ କରାଗଲା: {| class="wikitable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center; font-family: sans-serif;" |- style="background-color:#E67E22; color:white; font-size: 1.1em;" ! scope="col" style="width:25%;" | ବର୍ଗ ! scope="col" style="width:25%;" | ବୃହତ୍ତମ ଜିଲ୍ଲା ! scope="col" style="width:25%;" | କ୍ଷୁଦ୍ରତମ ଜିଲ୍ଲା ! scope="col" style="width:25%;" | ସୂଚନା |- style="background-color:#FFF8F0;" | '''ଭୌଗୋଳିକ ଆୟତନ ଦୃଷ୍ଟିରୁ''' | '''[[ମୟୂରଭଞ୍ଜ ଜିଲ୍ଲା|ମୟୂରଭଞ୍ଜ]]'''<br /><small>(୧୦,୪୧୮ ବର୍ଗ କି.ମି.)</small> | '''[[ଜଗତସିଂହପୁର ଜିଲ୍ଲା|ଜଗତସିଂହପୁର]]'''<br /><small>(୧,୭୫୯ ବର୍ଗ କି.ମି.)</small> | ଆୟତନ ଆଧାରରେ ରାଜ୍ୟର ଭୌଗୋଳିକ ବିସ୍ତାର । |- style="background-color:#FEF2E4;" | '''ଜନସଂଖ୍ୟା ଦୃଷ୍ଟିରୁ''' | '''[[ଗଞ୍ଜାମ ଜିଲ୍ଲା|ଗଞ୍ଜାମ]]'''<br /><small>(ସର୍ବାଧିକ ଜନବହୁଳ)</small> | '''[[ଦେବଗଡ଼ ଜିଲ୍ଲା|ଦେବଗଡ଼]]'''<br /><small>(ସର୍ବନିମ୍ନ ଜନସଂଖ୍ୟା)</small> | ୨୦୧୧ ଜନଗଣନା ତଥ୍ୟ ଉପରେ ଆଧାରିତ । |} ନିମ୍ନଲିଖିତ ସାରଣୀରେ ଓଡ଼ିଶାର ସମସ୍ତ ୩୦ଟି ଜିଲ୍ଲାର ଭୌଗୋଳିକ ଏବଂ ପ୍ରଶାସନିକ ତଥ୍ୟ ସବିଶେଷ ଭାବେ ପ୍ରଦାନ କରାଯାଇଛି: == ରାଜସ୍ୱ ଖଣ୍ଡ ଅନୁଯାୟୀ ଜିଲ୍ଲାଗୁଡ଼ିକର ତାଲିକା == [[File:Odisha districts map.svg|thumb|400x400px|ଓଡ଼ିଶାର ଜିଲ୍ଲା ମାନଚିତ୍ର । <br />{{Legend|darkblue|ଉତ୍ତରାଞ୍ଚଳ ରାଜସ୍ୱ ଖଣ୍ଡ}} {{Legend|gold|କେନ୍ଦ୍ରାଞ୍ଚଳ ରାଜସ୍ୱ ଖଣ୍ଡ}} {{Legend|maroon|ଦକ୍ଷିଣାଞ୍ଚଳ ରାଜସ୍ୱ ଖଣ୍ଡ}}]] ପ୍ରଶାସନିକ ସୁବିଧା ତଥା ଶାସନ ବ୍ୟବସ୍ଥାକୁ ସୁଦୃଢ଼ କରିବା ପାଇଁ ଓଡ଼ିଶାର ୩୦ଟି ଜିଲ୍ଲାକୁ ୩ଟି ପୃଥକ '''ରାଜସ୍ୱ ଖଣ୍ଡ'''ରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇଛି । ସେଗୁଡ଼ିକ ହେଲା— କେନ୍ଦ୍ରାଞ୍ଚଳ, ଉତ୍ତରାଞ୍ଚଳ ଏବଂ ଦକ୍ଷିଣାଞ୍ଚଳ ରାଜସ୍ୱ ଖଣ୍ଡ, ଯାହାର ସଦର ମହକୁମା ଯଥାକ୍ରମେ [[କଟକ]], [[ସମ୍ବଲପୁର]] ଏବଂ [[ବ୍ରହ୍ମପୁର]]ଠାରେ ଅବସ୍ଥିତ । ପ୍ରତ୍ୟେକ ରାଜସ୍ୱ ଖଣ୍ଡ ଅଧୀନରେ ୧୦ଟି ଲେଖାଏଁ ଜିଲ୍ଲା ରହିଛି । ପ୍ରତି ରାଜସ୍ୱ ଖଣ୍ଡର ମୁଖ୍ୟ ଭାବରେ ଜଣେ '''ରାଜସ୍ୱ ଖଣ୍ଡାଧିକାରୀ''' ବା ଆର.ଡି.ସି. ଦାୟିତ୍ୱ ତୁଲାଇଥାନ୍ତି, ଯିଏକି [[:en:Indian_Administrative_Service|ଭାରତୀୟ ପ୍ରଶାସନିକ ସେବା]] (IAS) ର ଜଣେ ବରିଷ୍ଠ ପଦାଧିକାରୀ ଅଟନ୍ତି । ପ୍ରଶାସନିକ ଢାଞ୍ଚାରେ ଆର.ଡି.ସି.ଙ୍କ ସ୍ଥାନ ଜିଲ୍ଲା ପ୍ରଶାସନ ଏବଂ ରାଜ୍ୟ ସଚିବାଳୟ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ସମନ୍ୱୟକାରୀ ସଂଯୋଜକ ଭାବରେ ରହିଥାଏ । ରାଜସ୍ୱ ଖଣ୍ଡ ଅନୁଯାୟୀ ଓଡ଼ିଶାର ୩୦ଟି ଜିଲ୍ଲାର ତାଲିକା ନିମ୍ନରେ ପ୍ରଦାନ କରାଗଲା: {| class="wikitable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center; font-family: sans-serif;" |- ! scope="col" style="background-color:#2980B9; color:white; font-size: 1.1em; width:33%; padding: 12px;" | ଉତ୍ତରାଞ୍ଚଳ ରାଜସ୍ୱ ଖଣ୍ଡ<br /><small>(ମୁଖ୍ୟାଳୟ – ସମ୍ବଲପୁର)</small> ! scope="col" style="background-color:#F39C12; color:white; font-size: 1.1em; width:33%; padding: 12px;" | କେନ୍ଦ୍ରାଞ୍ଚଳ ରାଜସ୍ୱ ଖଣ୍ଡ<br /><small>(ମୁଖ୍ୟାଳୟ – କଟକ)</small> ! scope="col" style="background-color:#C0392B; color:white; font-size: 1.1em; width:33%; padding: 12px;" | ଦକ୍ଷିଣାଞ୍ଚଳ ରାଜସ୍ୱ ଖଣ୍ଡ<br /><small>(ମୁଖ୍ୟାଳୟ – ବ୍ରହ୍ମପୁର)</small> |- style="vertical-align: top; text-align:left; background-color:#FAFAFA; font-size: 1.05em;" | style="padding: 15px;" | * [[ଅନୁଗୋଳ ଜିଲ୍ଲା|ଅନୁଗୋଳ]] * [[କେନ୍ଦୁଝର ଜିଲ୍ଲା|କେନ୍ଦୁଝର]] * [[ଝାରସୁଗୁଡ଼ା ଜିଲ୍ଲା|ଝାରସୁଗୁଡ଼ା]] * [[ଢେଙ୍କାନାଳ ଜିଲ୍ଲା|ଢେଙ୍କାନାଳ]] * [[ଦେବଗଡ଼ ଜିଲ୍ଲା|ଦେବଗଡ଼]] * [[ବରଗଡ଼ ଜିଲ୍ଲା|ବରଗଡ଼]] * [[ବଲାଙ୍ଗୀର ଜିଲ୍ଲା|ବଲାଙ୍ଗୀର]] * [[ସମ୍ବଲପୁର ଜିଲ୍ଲା|ସମ୍ବଲପୁର]] * [[ସୁନ୍ଦରଗଡ଼ ଜିଲ୍ଲା|ସୁନ୍ଦରଗଡ଼]] * [[ସୋନପୁର ଜିଲ୍ଲା|ସୁବର୍ଣ୍ଣପୁର]] | style="padding: 15px;" | * [[କଟକ ଜିଲ୍ଲା|କଟକ]] * [[କେନ୍ଦ୍ରାପଡ଼ା ଜିଲ୍ଲା|କେନ୍ଦ୍ରାପଡ଼ା]] * [[ଖୋର୍ଦ୍ଧା ଜିଲ୍ଲା|ଖୋର୍ଦ୍ଧା]] * [[ଜଗତସିଂହପୁର ଜିଲ୍ଲା|ଜଗତସିଂହପୁର]] * [[ନୟାଗଡ଼ ଜିଲ୍ଲା|ନୟାଗଡ଼]] * [[ପୁରୀ ଜିଲ୍ଲା|ପୁରୀ]] * [[ବାଲେଶ୍ୱର ଜିଲ୍ଲା|ବାଲେଶ୍ୱର]] * [[ଭଦ୍ରକ ଜିଲ୍ଲା|ଭଦ୍ରକ]] * [[ମୟୂରଭଞ୍ଜ ଜିଲ୍ଲା|ମୟୂରଭଞ୍ଜ]] * [[ଯାଜପୁର ଜିଲ୍ଲା|ଯାଜପୁର]] | style="padding: 15px;" | * [[କନ୍ଧମାଳ ଜିଲ୍ଲା|କନ୍ଧମାଳ]] * [[କଳାହାଣ୍ଡି ଜିଲ୍ଲା|କଳାହାଣ୍ଡି]] * [[କୋରାପୁଟ ଜିଲ୍ଲା|କୋରାପୁଟ]] * [[ଗଜପତି ଜିଲ୍ଲା|ଗଜପତି]] * [[ଗଞ୍ଜାମ ଜିଲ୍ଲା|ଗଞ୍ଜାମ]] * [[ନବରଙ୍ଗପୁର ଜିଲ୍ଲା|ନବରଙ୍ଗପୁର]] * [[ନୂଆପଡ଼ା ଜିଲ୍ଲା|ନୂଆପଡ଼ା]] * [[ବୌଦ୍ଧ ଜିଲ୍ଲା|ବୌଦ୍ଧ]] * [[ମାଲକାନଗିରି ଜିଲ୍ଲା|ମାଲକାନଗିରି]] * [[ରାୟଗଡ଼ା ଜିଲ୍ଲା|ରାୟଗଡ଼ା]] |} == ପ୍ରଶାସନ ଓ ପରିଚାଳନା == ଜିଲ୍ଲାର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ପ୍ରଶାସନିକ ଅଧିକାରୀ ଭାବରେ ଜଣେ '''ଭାରତୀୟ ପ୍ରଶାସନିକ ସେବା''' '''(ଭାପ୍ରସେ)''' ଅଧିକାରୀ 'ଜିଲ୍ଲାପାଳ ତଥା ଜିଲ୍ଲା ଦଣ୍ଡାଧିକାରୀ ରୂପେ ନିଯୁକ୍ତ ହୋଇଥାନ୍ତି । ରାଜସ୍ୱ ଆଦାୟ ଏବଂ ଜିଲ୍ଲାର ସାମଗ୍ରିକ ବିକାଶ ଓ ପରିଚାଳନା ତାଙ୍କର ପ୍ରାଥମିକ ଦାୟିତ୍ୱ । ସେହିପରି ଜିଲ୍ଲାରେ ଆଇନଶୃଙ୍ଖଳା ରକ୍ଷା କରିବା ନିମନ୍ତେ ଭାରତୀୟ '''ପୋଲିସ ସେବା (ଭାପୋସେ)''' ର ଜଣେ ଅଧିକାରୀ '''''<nowiki/>'ଆରକ୍ଷୀ ଅଧୀକ୍ଷକ'<nowiki/>''''' ଭାବରେ ଦାୟିତ୍ୱ ତୁଲାଇଥାନ୍ତି । ଓଡ଼ିଶାର ୩୦ଟି ଜିଲ୍ଲାକୁ ଶାସନଗତ ସୁବିଧା ପାଇଁ '''୫୮ ଗୋଟି ଉପଖଣ୍ଡ''' ରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇଛି । ପ୍ରତ୍ୟେକ ଉପଖଣ୍ଡର ଦାୟିତ୍ୱ ''''ଉପଜିଲ୍ଲାପାଳ'''<nowiki/>' ଙ୍କ ହାତରେ ନ୍ୟସ୍ତ ଥାଏ । ଏହି ଉପଖଣ୍ଡଗୁଡ଼ିକ ପୁଣି ବ୍ଲକ (ପଞ୍ଚାୟତ ସମିତି) ଏବଂ ପୌରାଞ୍ଚଳ (ମହାନଗର ନିଗମ, ପୌରପାଳିକା ଏବଂ ଏନ.ଏ.ସି) ରେ ବିଭକ୍ତ ହୋଇଥାଏ । ନିମ୍ନଲିଖିତ ସାରଣୀରେ ଓଡ଼ିଶାର ସମସ୍ତ ୩୦ଟି ଜିଲ୍ଲାର ଉପଖଣ୍ଡ, ପୌରାଞ୍ଚଳ ଏବଂ ବ୍ଲକଗୁଡ଼ିକର ସବିଶେଷ ନାମାବଳୀ ପ୍ରଦାନ କରାଯାଇଛି: {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:left; font-family: sans-serif;" |- style="background-color:#2C3E50; color:white; font-size: 1.05em; text-align:center;" ! scope="col" style="width:15%;" | ଜିଲ୍ଲା ! scope="col" style="width:20%;" | ଉପଖଣ୍ଡ ! scope="col" style="width:30%;" | ପୌରାଞ୍ଚଳ ! scope="col" style="width:35%;" | ବ୍ଲକ ସମୂହ |- style="background-color:#FDEEED;" | '''[[ଅନୁଗୋଳ ଜିଲ୍ଲା|ଅନୁଗୋଳ]]''' | • ଅନୁଗୋଳ<br />• ଆଠମଲ୍ଲିକ<br />• ପାଲଲହଡ଼ା<br />• ତାଳଚେର | ଅନୁଗୋଳ (ପୌ), ତାଳଚେର (ପୌ), ଆଠମଲ୍ଲିକ (ଏନଏସି) | ଅନୁଗୋଳ, ଆଠମଲ୍ଲିକ, ଛେଣ୍ଡିପଦା, କିଶୋରନଗର, ପାଲଲହଡ଼ା, ବନ୍ତଳା, କଣିହାଁ, ତାଳଚେର (ମୋଟ ୮) |- style="background-color:#FDF4ED;" | '''[[କଟକ ଜିଲ୍ଲା|କଟକ]]''' | • ଆଠଗଡ଼<br />• ବାଙ୍କୀ<br />• କଟକ | କଟକ (ମ.ନି), ଚୌଦ୍ୱାର (ପୌ), ବାଙ୍କୀ (ଏନଏସି), ଆଠଗଡ଼ (ଏନଏସି) | ଆଠଗଡ଼, ବାଙ୍କୀ, ବାଙ୍କୀ-ଡମପଡ଼ା, ବାରଙ୍ଗ, କଟକ ସଦର, କଣ୍ଟାପଡ଼ା, ମାହାଙ୍ଗା, ନିଶ୍ଚିନ୍ତକୋଇଲି, ନରସିଂହପୁର, ନିଆଳି, ସାଲେପୁର, ଟାଙ୍ଗୀ-ଚୌଦ୍ୱାର, ତିଗିରିଆ, ବଡ଼ମ୍ବା (ମୋଟ ୧୪) |- style="background-color:#FDF8ED;" | '''[[କଳାହାଣ୍ଡି ଜିଲ୍ଲା|କଳାହାଣ୍ଡି]]''' | • ଭବାନିପାଟଣା<br />• ଧର୍ମଗଡ଼ | ଭବାନିପାଟଣା (ପୌ), କେସିଙ୍ଗା (ଏନଏସି), ଧର୍ମଗଡ଼ (ଏନଏସି), ଜୁନାଗଡ଼ (ଏନଏସି) | ଭବାନିପାଟଣା, ଧର୍ମଗଡ଼, ଗୋଲାମୁଣ୍ଡା, ଜୁନାଗଡ଼, କଲମପୁର, କର୍ଲାମୁଣ୍ଡା, କୋକସରା, ଲାଞ୍ଜିଗଡ଼, କେସିଙ୍ଗା, ମଦନପୁର-ରାମପୁର, ନର୍ଲା, ଥୁଆମୂଳ ରାମପୁର, ଜୟପାଟଣା (ମୋଟ ୧୩) |- style="background-color:#FBFDED;" | '''[[କନ୍ଧମାଳ ଜିଲ୍ଲା|କନ୍ଧମାଳ]]''' | • ବାଲିଗୁଡ଼ା<br />• ଫୁଲବାଣୀ | ଫୁଲବାଣୀ (ପୌ), ଜି. ଉଦୟଗିରି (ଏନଏସି), ବାଲିଗୁଡ଼ା (ଏନଏସି) | ଫୁଲବାଣୀ, ବାଲିଗୁଡ଼ା, ଚକାପାଦ, ଦାରିଙ୍ଗବାଡ଼ି, ଜି. ଉଦୟଗିରି, ଖଜୁରିପଡ଼ା, କୋଟଗଡ଼, କେ. ନୂଆଗାଁ, ଫିରିଙ୍ଗିଆ, ରାଇକିଆ, ଟିକାବାଲି, ତୁମୁଡ଼ିବନ୍ଧ (ମୋଟ ୧୨) |- style="background-color:#F4FDED;" | '''[[କେନ୍ଦୁଝର ଜିଲ୍ଲା|କେନ୍ଦୁଝର]]''' | • ଆନନ୍ଦପୁର<br />• ଚମ୍ପୁଆ<br />• କେନ୍ଦୁଝର | କେନ୍ଦୁଝରଗଡ଼ (ପୌ), ଯୋଡ଼ା (ପୌ), ଆନନ୍ଦପୁର (ପୌ), ବଡ଼ବିଲ (ପୌ), ଚମ୍ପୁଆ (ଏନଏସି) | କେନ୍ଦୁଝର ସଦର, ଆନନ୍ଦପୁର, ବାଂଶପାଳ, ଚମ୍ପୁଆ, ଘସିପୁରା, ଘଟଗାଁ, ହାଟଡିହି, ଝୁମ୍ପୁରା, ଯୋଡ଼ା, ପାଟଣା, ସାହାରପଡ଼ା, ତେଲକୋଇ, ହରିଚନ୍ଦନପୁର (ମୋଟ ୧୩) |- style="background-color:#EEFDED;" | '''[[କେନ୍ଦ୍ରାପଡ଼ା ଜିଲ୍ଲା|କେନ୍ଦ୍ରାପଡ଼ା]]''' | • କେନ୍ଦ୍ରାପଡ଼ା | କେନ୍ଦ୍ରାପଡ଼ା (ପୌ), ପଟ୍ଟାମୁଣ୍ଡାଇ (ପୌ) | ଆଳି, ଡେରାବିଶ, ଗରଦପୁର, କେନ୍ଦ୍ରାପଡ଼ା, ମହାକାଳପଡ଼ା, ମାର୍ଶାଘାଇ, ପଟ୍ଟାମୁଣ୍ଡାଇ, ରାଜକନିକା, ରାଜନଗର (ମୋଟ ୯) |- style="background-color:#EEFDF4;" | '''[[କୋରାପୁଟ ଜିଲ୍ଲା|କୋରାପୁଟ]]''' | • ଜୟପୁର<br />• କୋରାପୁଟ | ଜୟପୁର (ପୌ), କୋରାପୁଟ (ପୌ), ସୁନାବେଡ଼ା (ପୌ), କୋଟପାଡ଼ (ଏନଏସି) | କୋରାପୁଟ, ବନ୍ଧୁଗାଁ, ଭୈରବସିଂହପୁର, ବୋରିଗୁମ୍ମା, ଦଶମନ୍ତପୁର, ଜୟପୁର, କୋଟପାଡ଼, କୁନ୍ଦ୍ରା, ଲମତାପୁଟ, ଲକ୍ଷ୍ମୀପୁର, ନନ୍ଦପୁର, ନାରାୟଣପାଟଣା, ପଟ୍ଟାଙ୍ଗି, ସେମିଳିଗୁଡ଼ା (ମୋଟ ୧୪) |- style="background-color:#EEFDF9;" | '''[[ଖୋର୍ଦ୍ଧା ଜିଲ୍ଲା|ଖୋର୍ଦ୍ଧା]]''' | • ଭୁବନେଶ୍ୱର<br />• ଖୋର୍ଦ୍ଧା | ଭୁବନେଶ୍ୱର (ମ.ନି), ଖୋର୍ଦ୍ଧା (ପୌ), ଜଟଣୀ (ପୌ), ବାଣପୁର (ଏନଏସି), ବାଲୁଗାଁ (ଏନଏସି) | ଭୁବନେଶ୍ୱର, ବାଲିଅନ୍ତା, ବାଲିପାଟଣା, ଜଟଣୀ, ଖୋର୍ଦ୍ଧା ସଦର, ବାଣପୁର, ବେଗୁନିଆ, ବୋଲଗଡ଼, ଚିଲିକା, ଟାଙ୍ଗୀ (ମୋଟ ୧୦) |- style="background-color:#EEFAFD;" | '''[[ଗଜପତି ଜିଲ୍ଲା|ଗଜପତି]]''' | • ପାରଳାଖେମୁଣ୍ଡି | ପାରଳାଖେମୁଣ୍ଡି (ପୌ), କାଶୀନଗର (ଏନଏସି) | ଗୋଷାଣୀ, ଗୁମ୍ମା, କାଶୀନଗର, ମୋହନା, ନୂଆଗଡ଼, ଆର. ଉଦୟଗିରି, ରାୟଗଡ଼ (ମୋଟ ୭) |- style="background-color:#EEF4FD;" | '''[[ଗଞ୍ଜାମ ଜିଲ୍ଲା|ଗଞ୍ଜାମ]]''' | • ବ୍ରହ୍ମପୁର<br />• ଭଞ୍ଜନଗର<br />• ଛତ୍ରପୁର | ବ୍ରହ୍ମପୁର (ମ.ନି), ହିଞ୍ଜିଳିକାଟୁ (ପୌ), ଛତ୍ରପୁର (ଏନଏସି), ଭଞ୍ଜନଗର (ଏନଏସି), ଆସିକା, ଗୋପାଳପୁର ଇତ୍ୟାଦି ୧୮ଟି ଏନଏସି | ଛତ୍ରପୁର, ଗଞ୍ଜାମ, ଖଲ୍ଲିକୋଟ, ପୁରୁଷୋତ୍ତମପୁର, ପୋଲସରା, ହିଞ୍ଜିଳିକାଟୁ, ଆସିକା, ବେଲଗୁଣ୍ଠା, ଭଞ୍ଜନଗର, ବୁଗୁଡ଼ା, ଜଗନ୍ନାଥପ୍ରସାଦ, ସୋରଡ଼ା ଇତ୍ୟାଦି (ମୋଟ ୨୨) |- style="background-color:#EEEEFD;" | '''[[ଜଗତସିଂହପୁର ଜିଲ୍ଲା|ଜଗତସିଂହପୁର]]''' | • ଜଗତସିଂହପୁର | ଜଗତସିଂହପୁର (ପୌ), ପାରାଦୀପ (ପୌ) | ବାଲିକୁଦା, ବିରିଡ଼ି, ଏରସମା, ଜଗତସିଂହପୁର, କୁଜଙ୍ଗ, ନାଉଗାଁ, ରଘୁନାଥପୁର, ତିର୍ତ୍ତୋଲ (ମୋଟ ୮) |- style="background-color:#F4EEFD;" | '''[[ଝାରସୁଗୁଡ଼ା ଜିଲ୍ଲା|ଝାରସୁଗୁଡ଼ା]]''' | • ଝାରସୁଗୁଡ଼ା | ଝାରସୁଗୁଡ଼ା (ପୌ), ବ୍ରଜରାଜନଗର (ପୌ), ବେଲପାହାଡ଼ (ପୌ) | ଝାରସୁଗୁଡ଼ା, କିର୍ମିରା, କୋଲାବିରା, ଲଇକେରା, ଲଖନପୁର (ମୋଟ ୫) |- style="background-color:#F9EEFD;" | '''[[ଢେଙ୍କାନାଳ ଜିଲ୍ଲା|ଢେଙ୍କାନାଳ]]''' | • ଢେଙ୍କାନାଳ<br />• ହିନ୍ଦୋଳ<br />• କାମାକ୍ଷାନଗର | ଢେଙ୍କାନାଳ (ପୌ), କାମାକ୍ଷାନଗର (ଏନଏସି), ହିନ୍ଦୋଳ (ଏନଏସି), ଭୁବନ (ଏନଏସି) | ଢେଙ୍କାନାଳ ସଦର, ଗଁଦିଆ, ଓଡ଼ାପଡ଼ା, ହିନ୍ଦୋଳ, କାମାକ୍ଷାନଗର, ଭୁବନ, ପରଜଙ୍ଗ, କଙ୍କଡ଼ାହାଡ଼ (ମୋଟ ୮) |- style="background-color:#FDEEF8;" | '''[[ଦେବଗଡ଼ ଜିଲ୍ଲା|ଦେବଗଡ଼]]''' | • ଦେବଗଡ଼ | ଦେବଗଡ଼ (ପୌ) | ବାରକୋଟ, ରିଆମାଳ, ତିଳେଇବଣି (ମୋଟ ୩) |- style="background-color:#FDEEF3;" | '''[[ନବରଙ୍ଗପୁର ଜିଲ୍ଲା|ନବରଙ୍ଗପୁର]]''' | • ନବରଙ୍ଗପୁର | ନବରଙ୍ଗପୁର (ପୌ), ଉମରକୋଟ (ପୌ) | ଚନ୍ଦାହାଣ୍ଡି, ଡାବୁଗାଁ, ଝରିଗାଁ, କୋଷାଗୁମୁଡ଼ା, ନବରଙ୍ଗପୁର, ନନ୍ଦାହାଣ୍ଡି, ପାପଡ଼ାହାଣ୍ଡି, ରାଇଘର, ତେନ୍ତୁଳିଖୁଣ୍ଟି, ଉମରକୋଟ (ମୋଟ ୧୦) |- style="background-color:#FDF0ED;" | '''[[ନୟାଗଡ଼ ଜିଲ୍ଲା|ନୟାଗଡ଼]]''' | • ନୟାଗଡ଼ | ନୟାଗଡ଼ (ପୌ), ଖଣ୍ଡପଡ଼ା (ଏନଏସି), ଦଶପଲ୍ଲା (ଏନଏସି), ରଣପୁର (ଏନଏସି) | ଭାପୁର, ଦଶପଲ୍ଲା, ଗଣିଆ, ଖଣ୍ଡପଡ଼ା, ନୟାଗଡ଼ ସଦର, ନୂଆଗାଁ, ଓଡ଼ଗାଁ, ରଣପୁର (ମୋଟ ୮) |- style="background-color:#FDF3EC;" | '''[[ନୂଆପଡ଼ା ଜିଲ୍ଲା|ନୂଆପଡ଼ା]]''' | • ନୂଆପଡ଼ା | ଖରିଆର ରୋଡ୍ (ଏନଏସି), ଖରିଆର (ଏନଏସି), ନୂଆପଡ଼ା (ଏନଏସି) | ବୋଡ଼େନ, ଖରିଆର, କୋମନା, ନୂଆପଡ଼ା, ସିନାପାଲି (ମୋଟ ୫) |- style="background-color:#FDF7EB;" | '''[[ପୁରୀ ଜିଲ୍ଲା|ପୁରୀ]]''' | • ପୁରୀ | ପୁରୀ (ପୌ), କୋଣାର୍କ (ଏନଏସି), ନିମାପଡ଼ା (ଏନଏସି), ପିପିଲି (ଏନଏସି) | ଅସ୍ତରଙ୍ଗ, ବ୍ରହ୍ମଗିରି, ଡେଲାଙ୍ଗ, ଗୋପ, କାକଟପୁର, କଣାସ, କୃଷ୍ଣପ୍ରସାଦ, ନିମାପଡ଼ା, ପିପିଲି, ପୁରୀ ସଦର, ସତ୍ୟବାଦୀ (ମୋଟ ୧୧) |- style="background-color:#FAFDEB;" | '''[[ବରଗଡ଼ ଜିଲ୍ଲା|ବରଗଡ଼]]''' | • ବରଗଡ଼<br />• ପଦ୍ମପୁର | ବରଗଡ଼ (ପୌ), ବରପାଲି (ଏନଏସି), ପଦ୍ମପୁର (ଏନଏସି), ଅତାବିରା (ଏନଏସି), ବିଜେପୁର (ଏନଏସି) | ଅମ୍ବାଭୋନା, ଅତାବିରା, ବରଗଡ଼, ବରପାଲି, ଭଟଲି, ଭେଡେନ, ବିଜେପୁର, ଗାଇସିଲାଟ, ଝାରବନ୍ଧ, ପାଇକମାଳ, ପଦ୍ମପୁର, ସୋହେଲା (ମୋଟ ୧୨) |- style="background-color:#F1FDEB;" | '''[[ବଲାଙ୍ଗୀର ଜିଲ୍ଲା|ବଲାଙ୍ଗୀର]]''' | • ବଲାଙ୍ଗୀର<br />• ପାଟଣାଗଡ଼<br />• ଟିଟିଲାଗଡ଼ | ବଲାଙ୍ଗୀର (ପୌ), ଟିଟିଲାଗଡ଼ (ପୌ), ପାଟଣାଗଡ଼ (ଏନଏସି), କଣ୍ଟାବାଞ୍ଜି (ଏନଏସି) | ଆଗଲପୁର, ବଲାଙ୍ଗୀର, ଦେଓଗାଁ, ପୁଇଁତଳା, ଲୋଇସିଂହା, ଖପ୍ରାଖୋଲ, ବେଲପଡ଼ା, ପାଟଣାଗଡ଼, ଗୁଡଭେଲା, ସଇଁତଳା, ଟିଟିଲାଗଡ଼, ବଙ୍ଗୋମୁଣ୍ଡା, ମୁରିବାହାଲ, ତୁରେକେଲା (ମୋଟ ୧୪) |- style="background-color:#EBFDEE;" | '''[[ବାଲେଶ୍ୱର ଜିଲ୍ଲା|ବାଲେଶ୍ୱର]]''' | • ବାଲେଶ୍ୱର<br />• ନୀଳଗିରି | ବାଲେଶ୍ୱର (ପୌ), ସୋର (ପୌ), ଜଳେଶ୍ୱର (ପୌ), ନୀଳଗିରି (ଏନଏସି) | ବାହାନଗା, ବାଲେଶ୍ୱର ସଦର, ବାଲିଆପାଳ, ବସ୍ତା, ଭୋଗରାଇ, ଜଳେଶ୍ୱର, ଖଇରା, ନୀଳଗିରି, ଔପଦା, ରେମୁଣା, ସିମୁଳିଆ, ସୋର (ମୋଟ ୧୨) |- style="background-color:#EBFDF5;" | '''[[ବୌଦ୍ଧ ଜିଲ୍ଲା|ବୌଦ୍ଧ]]''' | • ବୌଦ୍ଧ | ବୌଦ୍ଧଗଡ଼ (ଏନଏସି) | ବୌଦ୍ଧ, ହରଭଙ୍ଗା, କଣ୍ଟାମାଳ (ମୋଟ ୩) |- style="background-color:#EBFDFB;" | '''[[ଭଦ୍ରକ ଜିଲ୍ଲା|ଭଦ୍ରକ]]''' | • ଭଦ୍ରକ | ଭଦ୍ରକ (ପୌ), ବାସୁଦେବପୁର (ପୌ), ଚାନ୍ଦବାଲି (ଏନଏସି), ଧାମନଗର (ଏନଏସି) | ଭଦ୍ରକ, ବାସୁଦେବପୁର, ବନ୍ତ, ଭଣ୍ଡାରିପୋଖରୀ, ଚାନ୍ଦବାଲି, ଧାମନଗର, ତିହିଡ଼ି (ମୋଟ ୭) |- style="background-color:#EBF6FD;" | '''[[ମୟୂରଭଞ୍ଜ ଜିଲ୍ଲା|ମୟୂରଭଞ୍ଜ]]''' | • ବାମନଘାଟୀ (ରାଇରଙ୍ଗପୁର)<br />• ବାରିପଦା<br />• କପ୍ତିପଦା (ଉଦଳା)<br />• ପଞ୍ଚପୀଢ଼ (କରଞ୍ଜିଆ) | ବାରିପଦା (ପୌ), ରାଇରଙ୍ଗପୁର (ପୌ), ଉଦଳା (ଏନଏସି), କରଞ୍ଜିଆ (ଏନଏସି) | ବାରିପଦା, ଶ୍ୟାମାଖୁଣ୍ଟା, ବଡ଼ସାହି, ବେତନଟୀ, ମୋରଡ଼ା, ରାସଗୋବିନ୍ଦପୁର, ସୁଳିଆପଦା ଇତ୍ୟାଦି (ମୋଟ ୨୬) |- style="background-color:#EBEFFD;" | '''[[ମାଲକାନଗିରି ଜିଲ୍ଲା|ମାଲକାନଗିରି]]''' | • ମାଲକାନଗିରି | ମାଲକାନଗିରି (ପୌ), ବାଲିମେଳା (ଏନଏସି) | ମାଲକାନଗିରି, କାଲିମେଳା, ଖଇରପୁଟ, କୋରୁକୁଣ୍ଡା, କୁଡୁମୁଲୁଗୁମ୍ମା, ମାଥିଲି, ପଡ଼ିଆ (ମୋଟ ୭) |- style="background-color:#EFEBFD;" | '''[[ଯାଜପୁର ଜିଲ୍ଲା|ଯାଜପୁର]]''' | • ଯାଜପୁର | ଯାଜପୁର (ପୌ), ବ୍ୟାସନଗର (ପୌ) | ବଡ଼ଚଣା, ବରୀ, ବିଞ୍ଝାରପୁର, ଦାନଗଦି, ଦଶରଥପୁର, ଧର୍ମଶାଳା, ଯାଜପୁର ସଦର, କୋରାଇ, ରସୁଲପୁର, ସୁକିନ୍ଦା (ମୋଟ ୧୦) |- style="background-color:#F6EBFD;" | '''[[ରାୟଗଡ଼ା ଜିଲ୍ଲା|ରାୟଗଡ଼ା]]''' | • ଗୁଣୁପୁର<br />• ରାୟଗଡ଼ା | ରାୟଗଡ଼ା (ପୌ), ଗୁଣୁପୁର (ପୌ), ଗୁଡାରି (ଏନଏସି) | ରାୟଗଡ଼ା, କଲ୍ୟାଣସିଂହପୁର, କାଶୀପୁର, କୋଲନରା, ବିଷମକଟକ, ମୁନିଗୁଡ଼ା, ଚନ୍ଦ୍ରପୁର, ଗୁଡାରି, ଗୁଣୁପୁର, ପଦ୍ମପୁର, ରାମନାଗୁଡ଼ା (ମୋଟ ୧୧) |- style="background-color:#FDEBF8;" | '''[[ସମ୍ବଲପୁର ଜିଲ୍ଲା|ସମ୍ବଲପୁର]]''' | • କୁଚିଣ୍ଡା<br />• ରେଢ଼ାଖୋଲ<br />• ସମ୍ବଲପୁର | ସମ୍ବଲପୁର (ମ.ନି), କୁଚିଣ୍ଡା (ଏନଏସି), ରେଢ଼ାଖୋଲ (ଏନଏସି) | ଧନକଉଡ଼ା, ଯୁଜୁମୁରା, ମାନେଶ୍ୱର, ରେଙ୍ଗାଲି, ବାମରା, ଜମନକିରା, କୁଚିଣ୍ଡା, ନାକଟିଦେଉଳ, ରେଢ଼ାଖୋଲ (ମୋଟ ୯) |- style="background-color:#FDEBF1;" | '''[[ସୋନପୁର ଜିଲ୍ଲା|ସୁବର୍ଣ୍ଣପୁର]]''' | • ବୀରମହାରାଜପୁର<br />• ସୁବର୍ଣ୍ଣପୁର | ସୋନପୁର (ପୌ), ତରଭା (ଏନଏସି), ବିନିକା (ଏନଏସି) | ସୋନପୁର, ଡୁଙ୍ଗୁରିପାଲି, ତରଭା, ବିନିକା, ବୀରମହାରାଜପୁର, ଉଲୁଣ୍ଡା (ମୋଟ ୬) |- style="background-color:#F5F5F5;" | '''[[ସୁନ୍ଦରଗଡ଼ ଜିଲ୍ଲା|ସୁନ୍ଦରଗଡ଼]]''' | • ବଣାଇ<br />• ପାନପୋଷ<br />• ସୁନ୍ଦରଗଡ଼ | ରାଉରକେଲା (ମ.ନି), ସୁନ୍ଦରଗଡ଼ (ପୌ), ବୀରମିତ୍ରପୁର (ପୌ), ରାଜଗାଙ୍ଗପୁର (ପୌ) | ସୁନ୍ଦରଗଡ଼, ଟାଙ୍ଗରପାଲି, ହେମଗିରି, ଲେଫ୍ରିପଡ଼ା, ବଡ଼ଗାଁ, ସବଡେଗା, ବାଲିଶଙ୍କରା, କୁଆରମୁଣ୍ଡା, ନୂଆଗାଁ, ବିଶ୍ରା, ଲାଠିକଟା, ରାଜଗାଙ୍ଗପୁର, କୁତ୍ରା, ବଣାଇଗଡ଼, ଲହୁଣୀପଡ଼ା, ଗୁରୁଣ୍ଡିଆ, କୋଇଡ଼ା (ମୋଟ ୧୭) |} <small>*ସଙ୍କେତ: ମ.ନି = ମହାନଗର ନିଗମ (Municipal Corporation), ପୌ = ପୌରପାଳିକା / ମ୍ୟୁନିସିପାଲିଟି, ଏନଏସି = ବିଜ୍ଞାପିତ ଅଞ୍ଚଳ ପରିଷଦ (NAC)</small> Legend used in odia word == ପ୍ରସ୍ତାବିତ ଜିଲ୍ଲା ସମୂହ == ଓଡ଼ିଶାରେ ପ୍ରଶାସନିକ ବିକେନ୍ଦ୍ରୀକରଣ ଏବଂ ସ୍ଥାନୀୟ ବିକାଶକୁ ତ୍ୱରାନ୍ୱିତ କରିବା ପାଇଁ ବିଭିନ୍ନ ସମୟରେ ନୂତନ ଜିଲ୍ଲା ଗଠନ ନିମନ୍ତେ ଦାବି ହୋଇଆସୁଛି। ୨୦୨୬ ମସିହା ସୁଦ୍ଧା ମିଳିଥିବା ସରକାରୀ ସୂଚନା ଅନୁଯାୟୀ, ରାଜ୍ୟ ସରକାରଙ୍କ ନିକଟରେ ଅତିକମରେ ୩୧ ଗୋଟି ନୂତନ ଜିଲ୍ଲା ଏବଂ ୬୬ ଗୋଟି ନୂତନ ଉପଖଣ୍ଡ ଗଠନ ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତାବ ଆଗତ ହୋଇଛି। ଏହି ଦାବିଗୁଡ଼ିକ ମୁଖ୍ୟତଃ ଭୌଗୋଳିକ ଦୂରତା ଏବଂ ଜନସଂଖ୍ୟାକୁ ଆଧାର କରି କରାଯାଇଛି। ନିମ୍ନଲିଖିତ ସାରଣୀରେ ଓଡ଼ିଶାର ବିଭିନ୍ନ ଅଞ୍ଚଳରୁ ହେଉଥିବା ପ୍ରସ୍ତାବିତ ଜିଲ୍ଲା ଦାବି, ସେଗୁଡ଼ିକର ସମ୍ଭାବ୍ୟ ଉପଖଣ୍ଡ, ବ୍ଲକ ଏବଂ ପୌରାଞ୍ଚଳଗୁଡ଼ିକର ସୂଚୀ ପ୍ରଦାନ କରାଯାଇଛି: {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:left; font-family: sans-serif;" |+ ଓଡ଼ିଶାର ପ୍ରସ୍ତାବିତ/ଦାବି ହେଉଥିବା ଜିଲ୍ଲା ସମୂହର ସୂଚୀ (୨୦୨୬ ସୁଦ୍ଧା) !scope="col"| ବର୍ତ୍ତମାନର ଜିଲ୍ଲା !!scope="col"| ସଂଖ୍ୟା !!scope="col"| ପ୍ରସ୍ତାବିତ ନୂତନ ଜିଲ୍ଲା !!scope="col"| ସମ୍ଭାବ୍ୟ ଉପଖଣ୍ଡ/ସଦର ମହକୁମା !!scope="col"| ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ ବ୍ଲକ ଓ ପୌରାଞ୍ଚଳ (ULBs) |- | [[ମୟୂରଭଞ୍ଜ ଜିଲ୍ଲା|ମୟୂରଭଞ୍ଜ]] || ୪ || '''[[ରାଇରଙ୍ଗପୁର]]''', '''ପଶ୍ଚିମ ମୟୂରଭଞ୍ଜ''', '''[[କରଞ୍ଜିଆ]]''' (ପଞ୍ଚପୀଢ଼), '''ଖିଚିଂ''' || ରାଇରଙ୍ଗପୁର, କରଞ୍ଜିଆ || ରାଇରଙ୍ଗପୁର (ପୌ), କରଞ୍ଜିଆ (ଏନଏସି); ବ୍ଲକ: ବହଳଦା, ବାମନଘାଟୀ, ବିଶୋଇ, କୁସୁମୀ, ଯଶୀପୁର, ଶୁକ୍ରୁଳି ଇତ୍ୟାଦି |- | [[ବାଲେଶ୍ୱର ଜିଲ୍ଲା|ବାଲେଶ୍ୱର]] || ୩ || '''[[ନୀଳଗିରି]]''', '''[[ଜଳେଶ୍ୱର]]''', '''ସୋର''' || ନୀଳଗିରି, ଜଳେଶ୍ୱର, ସୋର || ଜଳେଶ୍ୱର (ପୌ), ସୋର (ପୌ), ନୀଳଗିରି (ଏନଏସି); ବ୍ଲକ: ବାଲିଆପାଳ, ଭୋଗରାଇ, ସିମୁଳିଆ, ବାହାନଗା |- | [[ସୁନ୍ଦରଗଡ଼ ଜିଲ୍ଲା|ସୁନ୍ଦରଗଡ଼]] || ୨ || '''[[ରାଉରକେଲା]]''' (ବେଦବ୍ୟାସ ଜିଲ୍ଲା), '''ବଣାଇ''' || ରାଉରକେଲା, ବଣାଇଗଡ଼ || ରାଉରକେଲା (ମ.ନି), ରାଜଗାଙ୍ଗପୁର (ପୌ); ବ୍ଲକ: ବିଶ୍ରା, ଲହୁଣୀପଡ଼ା, ଗୁରୁଣ୍ଡିଆ, କୋଇଡ଼ା, କୁଆରମୁଣ୍ଡା |- | [[କେନ୍ଦୁଝର ଜିଲ୍ଲା|କେନ୍ଦୁଝର]] || ୧ || '''[[ଆନନ୍ଦପୁର]]''' || ଆନନ୍ଦପୁର || ଆନନ୍ଦପୁର (ପୌ); ବ୍ଲକ: ଘସିପୁରା, ହାଟଡିହି, ଆନନ୍ଦପୁର |- | [[ବରଗଡ଼ ଜିଲ୍ଲା|ବରଗଡ଼]] || ୧ || '''[[ପଦ୍ମପୁର]]''' || ପଦ୍ମପୁର || ପଦ୍ମପୁର (ଏନଏସି); ବ୍ଲକ: ପାଇକମାଳ, ଝାରବନ୍ଧ, ଗାଇସିଲାଟ, ବିଜେପୁର, ସୋହେଲା |- | [[ସମ୍ବଲପୁର ଜିଲ୍ଲା|ସମ୍ବଲପୁର]] || ୧ || '''କୁଚିଣ୍ଡା''' || କୁଚିଣ୍ଡା || କୁଚିଣ୍ଡା (ଏନଏସି); ବ୍ଲକ: ବାମରା, ଜମନକିରା, କୁଚିଣ୍ଡା |- | [[ଅନୁଗୋଳ ଜିଲ୍ଲା|ଅନୁଗୋଳ]] || ୩ || '''[[ତାଳଚେର]]''', '''ପାଲଲହଡ଼ା''', '''ଆଠମଲ୍ଲିକ''' || ତାଳଚେର, ପାଲଲହଡ଼ା, ଆଠମଲ୍ଲିକ || ତାଳଚେର (ପୌ), ଆଠମଲ୍ଲିକ (ଏନଏସି); ବ୍ଲକ: କଣିହାଁ, କିଶୋରନଗର, ପାଲଲହଡ଼ା |- | [[ବଲାଙ୍ଗୀର ଜିଲ୍ଲା|ବଲାଙ୍ଗୀର]] || ୩ || '''[[ଟିଟିଲାଗଡ଼]]''', '''[[କଣ୍ଟାବାଞ୍ଜି]]''', '''ପାଟଣାଗଡ଼''' || ଟିଟିଲାଗଡ଼, ପାଟଣାଗଡ଼ || ଟିଟିଲାଗଡ଼ (ପୌ), କଣ୍ଟାବାଞ୍ଜି (ଏନଏସି), ପାଟଣାଗଡ଼ (ଏନଏସି); ବ୍ଲକ: ତୁରେକେଲା, ବଙ୍ଗୋମୁଣ୍ଡା, ମୁରିବାହାଲ, ବେଲପଡ଼ା |- | [[କଟକ ଜିଲ୍ଲା|କଟକ]] || ୨ || '''ଆଠଗଡ଼''', '''ଚଣ୍ଡୀଖୋଲ''' (ଯାଜପୁର ସହ ମିଳିତ) || ଆଠଗଡ଼ || ଆଠଗଡ଼ (ଏନଏସି); ବ୍ଲକ: ତିଗିରିଆ, ବଡ଼ମ୍ବା, ନରସିଂହପୁର |- | [[ଖୋର୍ଦ୍ଧା ଜିଲ୍ଲା|ଖୋର୍ଦ୍ଧା]] || ୧ || '''[[ଭୁବନେଶ୍ୱର]]''' || ଭୁବନେଶ୍ୱର || ଭୁବନେଶ୍ୱର (ମ.ନି); ବ୍ଲକ: ଭୁବନେଶ୍ୱର, ବାଲିଅନ୍ତା, ବାଲିପାଟଣା |- | [[କଳାହାଣ୍ଡି ଜିଲ୍ଲା|କଳାହାଣ୍ଡି]] || ୧ || '''[[ଧର୍ମଗଡ଼]]''' || ଧର୍ମଗଡ଼ || ଧର୍ମଗଡ଼ (ଏନଏସି), ଜୁନାଗଡ଼ (ଏନଏସି); ବ୍ଲକ: କୋକସରା, କଲମପୁର, ଜୟପାଟଣା, ଗୋଲାମୁଣ୍ଡା |- | [[କନ୍ଧମାଳ ଜିଲ୍ଲା|କନ୍ଧମାଳ]] || ୧ || '''ବାଲିଗୁଡ଼ା''' || ବାଲିଗୁଡ଼ା || ବାଲିଗୁଡ଼ା (ଏନଏସି); ବ୍ଲକ: ଦାରିଙ୍ଗବାଡ଼ି, କୋଟଗଡ଼, ତୁମୁଡ଼ିବନ୍ଧ, କେ. ନୂଆଗାଁ |- | [[ଗଞ୍ଜାମ ଜିଲ୍ଲା|ଗଞ୍ଜାମ]] || ୫ || '''ଘୁମୁସର''' (ଭଞ୍ଜନଗର), '''ଋଷିକୂଲ୍ୟା''' ([[ଆସିକା]]), '''[[ବ୍ରହ୍ମପୁର]]''', '''ଭଞ୍ଜନଗର''', '''କବିସୂର୍ଯ୍ୟନଗର''' || ଭଞ୍ଜନଗର, ବ୍ରହ୍ମପୁର, ଆସିକା || ବ୍ରହ୍ମପୁର (ମ.ନି), ଭଞ୍ଜନଗର (ଏନଏସି), ଆସିକା (ଏନଏସି); ବ୍ଲକ: ବେଲଗୁଣ୍ଠା, ବୁଗୁଡ଼ା, ହିଞ୍ଜିଳିକାଟୁ, ପୋଲସରା |- | [[ପୁରୀ ଜିଲ୍ଲା|ପୁରୀ]] || ୧ || '''ନିମାପଡ଼ା''' || ନିମାପଡ଼ା || ନିମାପଡ଼ା (ଏନଏସି), କୋଣାର୍କ (ଏନଏସି); ବ୍ଲକ: ଗୋପ, କାକଟପୁର, ଅସ୍ତରଙ୍ଗ |- | [[ରାୟଗଡ଼ା ଜିଲ୍ଲା|ରାୟଗଡ଼ା]] || ୧ || '''[[ଗୁଣୁପୁର]]''' || ଗୁଣୁପୁର || ଗୁଣୁପୁର (ପୌ), ଗୁଡାରି (ଏନଏସି); ବ୍ଲକ: ପଦ୍ମପୁର, ରାମନାଗୁଡ଼ା |- | [[କୋରାପୁଟ ଜିଲ୍ଲା|କୋରାପୁଟ]] || ୧ || '''[[ଜୟପୁର]]''' || ଜୟପୁର || ଜୟପୁର (ପୌ), କୋଟପାଡ଼ (ଏନଏସି); ବ୍ଲକ: ବୋରିଗୁମ୍ମା, କୁନ୍ଦ୍ରା, କୋଟପାଡ଼ |} == ଆଧାର == === ଆଧାର === {{reflist}} * [http://www.orissa.gov.in ଓଡ଼ିଶା ରାଜ୍ୟର ସରକାରୀ ପୃଷ୍ଠା] * ଓଡ଼ିଶା ପ୍ରଶାସନିକ ବିଭାଗ * [http://www.censusindia.gov.in/2011-prov-results/data_files/orissa/Data%20Sheet-%20Orissa-Provisional.pdf ଜନଗଣନା ୨୦୧୧: ଓଡ଼ିଶା: ଅସ୍ଥାୟୀ ଜନସଂଖ୍ୟା ସମୁଦାୟ] == ଆହୁରି ଦେଖନ୍ତୁ == * [[ଓଡ଼ିଶାର ତହସିଲ ସମୂହର ତାଲିକା]] * [[ଭାରତର ରାଜ୍ୟ ଓ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳମାନଙ୍କର ତାଲିକା]] == ଆଧାର == {{Reflist}} == ବାହାର ଲିଙ୍କ == * [https://odisha.gov.in/ ଓଡ଼ିଶା ସରକାରଙ୍କ ସରକାରୀ ପୋର୍ଟାଲ୍] * [https://www.censusindia.gov.in/ ଭାରତୀୟ ଜନଗଣନା ସରକାରୀ ୱେବସାଇଟ୍] {{ଓଡ଼ିଶା}} {{ଭାରତର ପ୍ରଶାସନିକ ବିଭାଜନ}} [[ଶ୍ରେଣୀ:ଓଡ଼ିଶାର ଜିଲ୍ଲା|*]] [[ଶ୍ରେଣୀ:ଓଡ଼ିଶା ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ତାଲିକା]] [[ଶ୍ରେଣୀ:ଭାରତର ଜିଲ୍ଲାମାନଙ୍କର ତାଲିକା]] 38thjwk3lzwtte8ybf633z79ck7uuz2 ଭାରତର ରାଜ୍ୟ ଓ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳମାନଙ୍କ ରାଜଧାନୀ ତାଲିକା 0 43182 595001 354323 2026-05-07T06:58:32Z ~2026-27722-13 42107 595001 wikitext text/x-wiki ==State and union territory capitals== {| class="wikitable sortable plainrowheaders" |- ! scope="col" | କ୍ରମ ! scope="col" | ରାଜ୍ୟ ଓ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳମାନ ! scope="col" | Administrative capitals ! scope="col" | Legislative capitals ! scope="col" | Judiciary capitals ! scope="col" | Year capital was established ! scope="col" | The Former capital |- | ୧ !scope=row| [[ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜ|ଆଣ୍ଡମାନ ଓ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜ]] | [[ପୋର୍ଟ ବ୍ଲେୟର|ଶ୍ରୀ ବିଜୟ ପୁରମ୍]] | [[ପୋର୍ଟ ବ୍ଲେୟର|ଶ୍ରୀ ବିଜୟ ପୁରମ୍]] | [[କଲିକତା|କୋଲକାତା]] | ୧୯୫୬ | Calcutta (୧୯୪୫-୧୯୫୬) |- | ୨ !scope=row| [[ଆନ୍ଧ୍ର ପ୍ରଦେଶ]] | [[ଅମରାବତୀ]] | [[ଅମରାବତୀ]] | [[ହାଇଦ୍ରାବାଦ]] | 2 June 2014; (re-organised for 2nd time) | [[Hyderabad]] (1956-2014) |- | ୩ !scope=row| [[ଅରୁଣାଚଳ ପ୍ରଦେଶ]] | [[ଇଟାନଗର]] | [[ଇଟାନଗର]] | [[ଗୌହାଟି ଉଚ୍ଚ ନ୍ୟାୟାଳୟ|ଗୌହାଟି]] | ୧୯୮୭ | |- | 4 !scope=row| [[ଆସାମ]] | [[ଦିସପୁର]] | [[ଦିସପୁର]] | [[ଗୁଆହାଟୀ|ଗୌହାଟି]] | ୧୯୭୫ |[[Shillong]]{{efn|Shilong was the joint capital of Assam and Meghalaya until 1971.{{sfn|Baruah|1999|p=xiii}}}} (1874–1972) |- | 5 !scope=row| [[ବିହାର]] | [[ପାଟଣା, ବିହାର|ପାଟଣା]] | [[ପାଟଣା, ବିହାର|ପାଟଣା]] | [[ପାଟଣା, ବିହାର|ପାଟଣା]] | 1912 | |- | 6 !scope=row| [[ଚଣ୍ଡୀଗଡ଼]] | [[ଚଣ୍ଡୀଗଡ଼]]{{efn|Chandigarh is the capital of the states of Punjab and Haryana, and is a Union Territory, separate from the two states.{{sfn|Menon|Banerjea|2002|p=5}}}} |&nbsp;— | [[ଚଣ୍ଡୀଗଡ଼]] | 1966 |&nbsp;— |- | 7 !scope=row| [[ଛତିଶଗଡ଼]] | [[ରାୟପୁର, ଛତିଶଗଡ଼|ରାୟପୁର]]{{efn|Raipur is the provisional capital of [[Chhattisgarh]]. The town of [[Naya Raipur]] is envisaged as the state's new capital.}} | [[ରାୟପୁର, ଛତିଶଗଡ଼|ରାୟପୁର]] | ବିଳାସପୁର | 2000 |&nbsp;— |- | 8 !scope=row| [[ଦାଦ୍ରା ଓ ନଗର ହବେଳୀ]] | [[ସିଲଭାସା]] |&nbsp;— | [[ମୁମ୍ବାଇ]] | 1945 | Mumbai (1954–1961) <br /> [[Panaji]] (1961–1987) |- | 9 !scope=row| [[ଡାମନ ଓ ଡିଉ]] {{dagger|alt=union territory}} | [[ଡାମନ]] |&nbsp;— | [[ମୁମ୍ବାଇ]] | 1987 | [[Ahmedabad]] (1961–1963) <br />[[Panaji]] (1963–1987) |- | 10 !scope=row| [[ଦିଲ୍ଲୀ]] {{dagger|alt=union territory}} | [[ଦିଲ୍ଲୀ]] | [[ଦିଲ୍ଲୀ]] | [[ଦିଲ୍ଲୀ]] | 1952 |&nbsp;— |- | 11 !scope=row| [[ଗୋଆ]] | [[ପାଣାଜୀ]]{{efn|Panaji was the capital of Goa from 1843 when it was ruled by the [[Portugal|Portuguese]].{{sfn|Ring|1996|p=288}}}} | [[ପାଣାଜୀ]] | [[ମୁମ୍ବାଇ]] | 1961 | Panaji (1961–1987) |- | 12 !scope=row| [[ଗୁଜରାଟ]] | [[ଗାନ୍ଧୀନଗର]] | [[ଗାନ୍ଧୀନଗର]] | [[ଅହମଦାବାଦ]] | 1960 | [[Ahmedabad]] (1960–1970) |- | 13 !scope=row| [[ହରିୟାଣା]] | [[ଚଣ୍ଡୀଗଡ଼]] | [[ଚଣ୍ଡୀଗଡ଼]] | [[ଚଣ୍ଡୀଗଡ଼]] | 1966 |&nbsp;— |- | 14 !scope=row| [[ହିମାଚଳ ପ୍ରଦେଶ]] | [[ଶିମଲା]] | [[ଶିମଲା]] | [[ଶିମଲା]] | 1971 | [[Bilaspur, Himachal Pradesh|Bilaspur]] (1950–1956) |- | 15 !scope=row| [[ଜମ୍ମୁ ଓ କଶ୍ମୀର|ଜମ୍ମୁ ଓ କାଶ୍ମୀର]] | [[ଶ୍ରୀନଗର]]&nbsp;(ଗ୍ରୀଷ୍ମ)<br />[[ଜାମ୍ମୁ|ଜମ୍ମୁ]]&nbsp;(ଶୀତ) | ଶ୍ରୀନଗର | [[ଶ୍ରୀନଗର]] ଓ<br />[[ଜାମ୍ମୁ|ଜମ୍ମୁ]] | 1948 |&nbsp;— |- | 16 !scope=row| [[ଝାଡ଼ଖଣ୍ଡ]] | [[ରାଞ୍ଚି]] | ରାଞ୍ଚି | [[ରାଞ୍ଚି]] | 2000 | — |- | 17 !scope=row| [[କର୍ଣ୍ଣାଟକ]] | [[ବେଙ୍ଗାଳୁରୁ|ବେଙ୍ଗାଲୁରୁ]] | ବେଙ୍ଗାଲୁରୁ | [[ବେଙ୍ଗାଳୁରୁ|ବେଙ୍ଗାଲୁରୁ]] | 1956 | (Mysore) |- |- | 18 !scope=row| [[କେରଳ|କେରଳମ୍]] | [[ଥିରୁଅନନ୍ତପୁରମ]] | ଥିରୁଅନନ୍ତପୁରମ | [[କୋଚି]] | 1956 | |- | 19 !scope=row| [[ଲାକ୍ଷାଦ୍ୱୀପ|ଲାକ୍ଷାଦ୍ଵୀପ]] {{dagger|alt=union territory}} | [[କବରତ୍ତୀ]] | କବରତ୍ତୀ | [[କୋଚି]] |1956 | |- | 20 !scope=row| [[ମଧ୍ୟ ପ୍ରଦେଶ]] | [[ଭୋପାଳ]] | ଭୋପାଳ | [[ଗ୍ୱାଲିଅର|ଗ୍ଵାଲିୟର]] | 1956 | [[Nagpur]]{{efn|Nagpur was the capital of [[Central Provinces and Berar]] which was a province from 1861 until 1950.{{sfn|Boland-Crewe|Lea|2002|p=155}} Central Province became the major constituent of [[Madhya Pradesh]], after it was formed in 1950.{{sfn|Boland-Crewe|Lea|2002|p=155}} Nagpur remained the capital of the new state.{{sfn|Kumāra|1998|p=136}} In 1956, [[Central Provinces and Berar|Berar]] ([[Vidarbha]]) was separated from [[Madhya Pradesh]], and merged with the [[Bombay State]]. Nagpur thus lost the status of a capital city. In 1960, under the Nagpur pact, Nagpur became the second capital of [[Maharashtra]].{{sfn|Kini|1974|pp=34–35}}}} (1861–1956) |- | 21 !scope=row| [[ମହାରାଷ୍ଟ୍ର]] | [[ମୁମ୍ବାଇ]]{{efn|Mumbai / Bombay was the capital of [[Bombay Presidency]] which was a province until 1950. After that Bombay became the capital of [[Bombay State]]. Subsequently, Bombay State was split into Gujarat and Maharashtra in 1960.}} <br />[[ନାଗପୁର]]&nbsp;(ଶୀତ){{efn|In 1960, under the Nagpur pact, Nagpur became the second capital of [[Maharashtra]].{{sfn|Kini|1974|pp=34–35}} Although an official notification to this effect was only given in 1988. The India yearbook of the government of India still does not mention Nagpur, being either the second or winter capital of [[Maharashtra]].}} |ମୁମ୍ବାଇ&nbsp;(ଗ୍ରୀଷ୍ମ) <br />ନାଗପୁର&nbsp;(ଶୀତ){{efn|Under the Nagpur pact, one of the preconditions for Vidarbha joining the state of Maharastra was that, at least one of the legislative sessions every year should be held in Nagpur. The winter session is held in Nagpur.{{sfn|Khandewale|1989|p=21}}}} | [[ମୁମ୍ବାଇ]] | 1818 <br /> 1960 |&nbsp;— |- | 22 !scope=row| [[ମଣିପୁର]] | [[ଇମ୍ଫାଲ]] | ଇମ୍ଫାଲ | [[ଇମ୍ଫାଲ]] | 1947 |&nbsp;— |- | 23 !scope=row| [[ମେଘାଳୟ]] | [[ଶିଲଂ]] | ଶିଲଂ | [[ଶିଲଂ]] | 1970 |&nbsp;— |- | 24 !scope=row| [[ମିଜୋରାମ]] | [[ଆଇଜୋଲ]] | ଆଇଜୋଲ | [[ଗୁଆହାଟୀ]] | 1972 |&nbsp;— |- | 25 !scope=row| [[ନାଗାଲ୍ୟାଣ୍ଡ|ନାଗାଲାଣ୍ଡ]] | [[କୋହିମା]] | କୋହିମା | [[ଗୁଆହାଟୀ]] | 1963 |&nbsp;— |- | 26 !scope=row| [[ଓଡ଼ିଶା]] | [[ଭୁବନେଶ୍ୱର|ଭୁବନେଶ୍ଵର]] | ଭୁବନେଶ୍ଵର | [[କଟକ]] | 1948 | [[Cuttack]] (1936–1948) |- | 27 !scope=row| [[ପୁଡୁଚେରୀ]] {{dagger|alt=union territory}} | [[ପୁଡୁଚେରୀ]] | ପୁଡୁଚେରୀ | ପୁଡୁଚେରୀ | 1954 | [[Madras]] (1948–1954) |- | 28 !scope=row| [[ପଞ୍ଜାବ, ଭାରତ|ପଞ୍ଜାବ]] | [[ଚଣ୍ଡୀଗଡ଼]] | ଚଣ୍ଡୀଗଡ଼ | [[ଚଣ୍ଡୀଗଡ଼]] | 1947 | [[Lahore]]{{efn|[[Lahore]] was the capital of [[Punjab Province (British India)|Punjab province]] of British India.{{sfn|Kippen|2006|p=26}} It is now a part of Pakistan.}} (1936–1947) <br />[[Shimla]] (1947–1966) |- | 29 !scope=row| [[ରାଜସ୍ଥାନ]] | [[ଜୟପୁର, ରାଜସ୍ଥାନ|ଜୟପୁର]] | ଜୟପୁର | ଯୋଧପୁର | 1948 |&nbsp;— |- | 30 !scope=row| [[ସିକିମ|ସିକିମ୍]] | [[ଗାଙ୍ଗଟକ]]{{efn|Gangtok has been the capital of Sikkim since 1890. Sikkim joined the Indian Union in 1975.{{sfn|Spate|1953|p=200}}}} | ଗାଙ୍ଗଟକ | ଗାଙ୍ଗଟକ | 1975 |&nbsp;— |- | 31 !scope=row| [[ତାମିଲନାଡୁ|ତାମିଲ ନାଡ଼ୁ]] | [[ଚେନ୍ନାଇ]]{{efn|Chennai (Madras) was the capital of the [[Madras Presidency]] since 1839, which was redrawn as Madras State in 1956. Madras State was renamed as Tamil Nadu in 1968.}} | ଚେନ୍ନାଇ | ଚେନ୍ନାଇ | 1956 |&nbsp; |- | 32 !scope=row| [[ତେଲେଙ୍ଗାନା]] | [[ହାଇଦ୍ରାବାଦ]] | ହାଇଦ୍ରାବାଦ |[[ହାଇଦ୍ରାବାଦ]] |2014 |&nbsp;— |- | 33 !scope=row| [[ତ୍ରିପୁରା]] | [[ଅଗରତାଲା|ଅଗରତଲା]] | ଅଗରତାଲା | [[ଅଗରତାଲା|ଅଗରତଲା]] | 1956 |&nbsp;— |- | 34 !scope=row| [[ଉତ୍ତର ପ୍ରଦେଶ]] | [[ଲକ୍ଷ୍ନୌ]] | ଲକ୍ଷ୍ନୌ | [[ପ୍ରୟାଗରାଜ]] | 1938 |&nbsp;— |- | 35 !scope=row| [[ଉତ୍ତରାଖଣ୍ଡ]] | [[ଡେରାଡୁନ]]{{efn|Dehradun is the provisional capital of [[Uttarakhand]]. The town of [[Gairsen]] is envisaged as the state's new capital.{{sfn|Sati|Kumar|2004|pp=9–10}}}} | ଡେରାଡୁନ | [[ନୈନିତାଲ୍|ନୈନିତାଲ]] | 2000 |&nbsp;— |- | 36 !scope=row| [[ପଶ୍ଚିମ ବଙ୍ଗ]] | [[କଲିକତା]] | କୋଲକାତା | କୋଲକାତା | 1947 |&nbsp; |} {| |- |} ==ଆଧାର== {{ଆଧାର}} [[ଶ୍ରେଣୀ:ଭାରତର ରାଜ୍ୟ ଓ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ]] 3109ewdrcjt9lvd9m8oz1op4vohl8p7 595002 595001 2026-05-07T07:00:52Z ~2026-27722-13 42107 595002 wikitext text/x-wiki ==State and union territory capitals== {| class="wikitable sortable plainrowheaders" |- ! scope="col" | କ୍ରମ ! scope="col" | ରାଜ୍ୟ ଓ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳମାନ ! scope="col" | ପ୍ରଶାସନିକ ରାଜଧାନୀ ! scope="col" | ବିଧାନିକ ରାଜଧାନୀ ! scope="col" | ନ୍ୟାୟିକ ରାଜଧାନୀ ! scope="col" | Year capital was established ! scope="col" | The Former capital |- | ୧ !scope=row| [[ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜ|ଆଣ୍ଡମାନ ଓ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜ]] | [[ପୋର୍ଟ ବ୍ଲେୟର|ଶ୍ରୀ ବିଜୟ ପୁରମ୍]] | [[ପୋର୍ଟ ବ୍ଲେୟର|ଶ୍ରୀ ବିଜୟ ପୁରମ୍]] | [[କଲିକତା|କୋଲକାତା]] | ୧୯୫୬ | Calcutta (୧୯୪୫-୧୯୫୬) |- | ୨ !scope=row| [[ଆନ୍ଧ୍ର ପ୍ରଦେଶ]] | [[ଅମରାବତୀ]] | [[ଅମରାବତୀ]] | [[ହାଇଦ୍ରାବାଦ]] | 2 June 2014; (re-organised for 2nd time) | [[Hyderabad]] (1956-2014) |- | ୩ !scope=row| [[ଅରୁଣାଚଳ ପ୍ରଦେଶ]] | [[ଇଟାନଗର]] | [[ଇଟାନଗର]] | [[ଗୌହାଟି ଉଚ୍ଚ ନ୍ୟାୟାଳୟ|ଗୌହାଟି]] | ୧୯୮୭ | |- | 4 !scope=row| [[ଆସାମ]] | [[ଦିସପୁର]] | [[ଦିସପୁର]] | [[ଗୁଆହାଟୀ|ଗୌହାଟି]] | ୧୯୭୫ |[[Shillong]]{{efn|Shilong was the joint capital of Assam and Meghalaya until 1971.{{sfn|Baruah|1999|p=xiii}}}} (1874–1972) |- | 5 !scope=row| [[ବିହାର]] | [[ପାଟଣା, ବିହାର|ପାଟଣା]] | [[ପାଟଣା, ବିହାର|ପାଟଣା]] | [[ପାଟଣା, ବିହାର|ପାଟଣା]] | 1912 | |- | 6 !scope=row| [[ଚଣ୍ଡୀଗଡ଼]] | [[ଚଣ୍ଡୀଗଡ଼]]{{efn|Chandigarh is the capital of the states of Punjab and Haryana, and is a Union Territory, separate from the two states.{{sfn|Menon|Banerjea|2002|p=5}}}} | | [[ଚଣ୍ଡୀଗଡ଼]] | 1966 |&nbsp;— |- | 7 !scope=row| [[ଛତିଶଗଡ଼]] | [[ରାୟପୁର, ଛତିଶଗଡ଼|ରାୟପୁର]]{{efn|Raipur is the provisional capital of [[Chhattisgarh]]. The town of [[Naya Raipur]] is envisaged as the state's new capital.}} | [[ରାୟପୁର, ଛତିଶଗଡ଼|ରାୟପୁର]] | ବିଳାସପୁର | 2000 |&nbsp;— |- | 8 !scope=row| [[ଦାଦ୍ରା ଓ ନଗର ହବେଳୀ]] | [[ସିଲଭାସା]] | | [[ମୁମ୍ବାଇ]] | 1945 | Mumbai (1954–1961) <br /> [[Panaji]] (1961–1987) |- | 9 !scope=row| [[ଡାମନ ଓ ଡିଉ]] {{dagger|alt=union territory}} | [[ଡାମନ]] | | [[ମୁମ୍ବାଇ]] | 1987 | [[Ahmedabad]] (1961–1963) <br />[[Panaji]] (1963–1987) |- | 10 !scope=row| [[ଦିଲ୍ଲୀ]] {{dagger|alt=union territory}} | [[ଦିଲ୍ଲୀ]] | [[ଦିଲ୍ଲୀ]] | [[ଦିଲ୍ଲୀ]] | 1952 |&nbsp;— |- | 11 !scope=row| [[ଗୋଆ]] | [[ପାଣାଜୀ]]{{efn|Panaji was the capital of Goa from 1843 when it was ruled by the [[Portugal|Portuguese]].{{sfn|Ring|1996|p=288}}}} | [[ପାଣାଜୀ]] | [[ମୁମ୍ବାଇ]] | 1961 | Panaji (1961–1987) |- | 12 !scope=row| [[ଗୁଜରାଟ]] | [[ଗାନ୍ଧୀନଗର]] | [[ଗାନ୍ଧୀନଗର]] | [[ଅହମଦାବାଦ]] | 1960 | [[Ahmedabad]] (1960–1970) |- | 13 !scope=row| [[ହରିୟାଣା]] | [[ଚଣ୍ଡୀଗଡ଼]] | [[ଚଣ୍ଡୀଗଡ଼]] | [[ଚଣ୍ଡୀଗଡ଼]] | 1966 |&nbsp;— |- | 14 !scope=row| [[ହିମାଚଳ ପ୍ରଦେଶ]] | [[ଶିମଲା]] | [[ଶିମଲା]] | [[ଶିମଲା]] | 1971 | [[Bilaspur, Himachal Pradesh|Bilaspur]] (1950–1956) |- | 15 !scope=row| [[ଜମ୍ମୁ ଓ କଶ୍ମୀର|ଜମ୍ମୁ ଓ କାଶ୍ମୀର]] | [[ଶ୍ରୀନଗର]]&nbsp;(ଗ୍ରୀଷ୍ମ)<br />[[ଜାମ୍ମୁ|ଜମ୍ମୁ]]&nbsp;(ଶୀତ) | ଶ୍ରୀନଗର | [[ଶ୍ରୀନଗର]] ଓ<br />[[ଜାମ୍ମୁ|ଜମ୍ମୁ]] | 1948 |&nbsp;— |- | 16 !scope=row| [[ଝାଡ଼ଖଣ୍ଡ]] | [[ରାଞ୍ଚି]] | ରାଞ୍ଚି | [[ରାଞ୍ଚି]] | 2000 | — |- | 17 !scope=row| [[କର୍ଣ୍ଣାଟକ]] | [[ବେଙ୍ଗାଳୁରୁ|ବେଙ୍ଗାଲୁରୁ]] | ବେଙ୍ଗାଲୁରୁ | [[ବେଙ୍ଗାଳୁରୁ|ବେଙ୍ଗାଲୁରୁ]] | 1956 | (Mysore) |- |- | 18 !scope=row| [[କେରଳ|କେରଳମ୍]] | [[ଥିରୁଅନନ୍ତପୁରମ]] | ଥିରୁଅନନ୍ତପୁରମ | [[କୋଚି]] | 1956 | |- | 19 !scope=row| [[ଲାକ୍ଷାଦ୍ୱୀପ|ଲାକ୍ଷାଦ୍ଵୀପ]] {{dagger|alt=union territory}} | [[କବରତ୍ତୀ]] | କବରତ୍ତୀ | [[କୋଚି]] |1956 | |- | 20 !scope=row| [[ମଧ୍ୟ ପ୍ରଦେଶ]] | [[ଭୋପାଳ]] | ଭୋପାଳ | [[ଗ୍ୱାଲିଅର|ଗ୍ଵାଲିୟର]] | 1956 | [[Nagpur]]{{efn|Nagpur was the capital of [[Central Provinces and Berar]] which was a province from 1861 until 1950.{{sfn|Boland-Crewe|Lea|2002|p=155}} Central Province became the major constituent of [[Madhya Pradesh]], after it was formed in 1950.{{sfn|Boland-Crewe|Lea|2002|p=155}} Nagpur remained the capital of the new state.{{sfn|Kumāra|1998|p=136}} In 1956, [[Central Provinces and Berar|Berar]] ([[Vidarbha]]) was separated from [[Madhya Pradesh]], and merged with the [[Bombay State]]. Nagpur thus lost the status of a capital city. In 1960, under the Nagpur pact, Nagpur became the second capital of [[Maharashtra]].{{sfn|Kini|1974|pp=34–35}}}} (1861–1956) |- | 21 !scope=row| [[ମହାରାଷ୍ଟ୍ର]] | [[ମୁମ୍ବାଇ]]{{efn|Mumbai / Bombay was the capital of [[Bombay Presidency]] which was a province until 1950. After that Bombay became the capital of [[Bombay State]]. Subsequently, Bombay State was split into Gujarat and Maharashtra in 1960.}} <br />[[ନାଗପୁର]]&nbsp;(ଶୀତ){{efn|In 1960, under the Nagpur pact, Nagpur became the second capital of [[Maharashtra]].{{sfn|Kini|1974|pp=34–35}} Although an official notification to this effect was only given in 1988. The India yearbook of the government of India still does not mention Nagpur, being either the second or winter capital of [[Maharashtra]].}} |ମୁମ୍ବାଇ&nbsp;(ଗ୍ରୀଷ୍ମ) <br />ନାଗପୁର&nbsp;(ଶୀତ){{efn|Under the Nagpur pact, one of the preconditions for Vidarbha joining the state of Maharastra was that, at least one of the legislative sessions every year should be held in Nagpur. The winter session is held in Nagpur.{{sfn|Khandewale|1989|p=21}}}} | [[ମୁମ୍ବାଇ]] | 1818 <br /> 1960 |&nbsp;— |- | 22 !scope=row| [[ମଣିପୁର]] | [[ଇମ୍ଫାଲ]] | ଇମ୍ଫାଲ | [[ଇମ୍ଫାଲ]] | 1947 |&nbsp;— |- | 23 !scope=row| [[ମେଘାଳୟ]] | [[ଶିଲଂ]] | ଶିଲଂ | [[ଶିଲଂ]] | 1970 |&nbsp;— |- | 24 !scope=row| [[ମିଜୋରାମ]] | [[ଆଇଜୋଲ]] | ଆଇଜୋଲ | [[ଗୁଆହାଟୀ]] | 1972 |&nbsp;— |- | 25 !scope=row| [[ନାଗାଲ୍ୟାଣ୍ଡ|ନାଗାଲାଣ୍ଡ]] | [[କୋହିମା]] | କୋହିମା | [[ଗୁଆହାଟୀ]] | 1963 |&nbsp;— |- | 26 !scope=row| [[ଓଡ଼ିଶା]] | [[ଭୁବନେଶ୍ୱର|ଭୁବନେଶ୍ଵର]] | ଭୁବନେଶ୍ଵର | [[କଟକ]] | 1948 | [[Cuttack]] (1936–1948) |- | 27 !scope=row| [[ପୁଡୁଚେରୀ]] {{dagger|alt=union territory}} | [[ପୁଡୁଚେରୀ]] | ପୁଡୁଚେରୀ | ପୁଡୁଚେରୀ | 1954 | [[Madras]] (1948–1954) |- | 28 !scope=row| [[ପଞ୍ଜାବ, ଭାରତ|ପଞ୍ଜାବ]] | [[ଚଣ୍ଡୀଗଡ଼]] | ଚଣ୍ଡୀଗଡ଼ | [[ଚଣ୍ଡୀଗଡ଼]] | 1947 | [[Lahore]]{{efn|[[Lahore]] was the capital of [[Punjab Province (British India)|Punjab province]] of British India.{{sfn|Kippen|2006|p=26}} It is now a part of Pakistan.}} (1936–1947) <br />[[Shimla]] (1947–1966) |- | 29 !scope=row| [[ରାଜସ୍ଥାନ]] | [[ଜୟପୁର, ରାଜସ୍ଥାନ|ଜୟପୁର]] | ଜୟପୁର | ଯୋଧପୁର | 1948 |&nbsp;— |- | 30 !scope=row| [[ସିକିମ|ସିକିମ୍]] | [[ଗାଙ୍ଗଟକ]]{{efn|Gangtok has been the capital of Sikkim since 1890. Sikkim joined the Indian Union in 1975.{{sfn|Spate|1953|p=200}}}} | ଗାଙ୍ଗଟକ | ଗାଙ୍ଗଟକ | 1975 |&nbsp;— |- | 31 !scope=row| [[ତାମିଲନାଡୁ|ତାମିଲ ନାଡ଼ୁ]] | [[ଚେନ୍ନାଇ]]{{efn|Chennai (Madras) was the capital of the [[Madras Presidency]] since 1839, which was redrawn as Madras State in 1956. Madras State was renamed as Tamil Nadu in 1968.}} | ଚେନ୍ନାଇ | ଚେନ୍ନାଇ | 1956 |&nbsp; |- | 32 !scope=row| [[ତେଲେଙ୍ଗାନା]] | [[ହାଇଦ୍ରାବାଦ]] | ହାଇଦ୍ରାବାଦ |[[ହାଇଦ୍ରାବାଦ]] |2014 |&nbsp;— |- | 33 !scope=row| [[ତ୍ରିପୁରା]] | [[ଅଗରତାଲା|ଅଗରତଲା]] | ଅଗରତାଲା | [[ଅଗରତାଲା|ଅଗରତଲା]] | 1956 |&nbsp;— |- | 34 !scope=row| [[ଉତ୍ତର ପ୍ରଦେଶ]] | [[ଲକ୍ଷ୍ନୌ]] | ଲକ୍ଷ୍ନୌ | [[ପ୍ରୟାଗରାଜ]] | 1938 |&nbsp;— |- | 35 !scope=row| [[ଉତ୍ତରାଖଣ୍ଡ]] | [[ଡେରାଡୁନ]]{{efn|Dehradun is the provisional capital of [[Uttarakhand]]. The town of [[Gairsen]] is envisaged as the state's new capital.{{sfn|Sati|Kumar|2004|pp=9–10}}}} | ଡେରାଡୁନ | [[ନୈନିତାଲ୍|ନୈନିତାଲ]] | 2000 |&nbsp;— |- | 36 !scope=row| [[ପଶ୍ଚିମ ବଙ୍ଗ]] | [[କଲିକତା]] | କୋଲକାତା | କୋଲକାତା | 1947 |&nbsp; |} {| |- |} ==ଆଧାର== {{ଆଧାର}} [[ଶ୍ରେଣୀ:ଭାରତର ରାଜ୍ୟ ଓ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ]] bd3kj3ozm3vvcrqx8akx0rvaxg9xx0n 595003 595002 2026-05-07T07:08:38Z ~2026-27722-13 42107 595003 wikitext text/x-wiki ==ରାଜ୍ୟ ଓ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳର ରାଜଧାନୀ ସମୂହ== {| class="wikitable sortable plainrowheaders" |- ! scope="col" | କ୍ରମ ! scope="col" | ରାଜ୍ୟ ଓ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳମାନ ! scope="col" | ପ୍ରଶାସନିକ ରାଜଧାନୀ ! scope="col" | ବିଧାନିକ ରାଜଧାନୀ ! scope="col" | ନ୍ୟାୟିକ ରାଜଧାନୀ ! scope="col" | ରାଜଧାନୀ-ପ୍ରତିଷ୍ଠାବର୍ଷ ! scope="col" | ପୂର୍ବତନ-ରାଜଧାନୀ |- | ୧ !scope=row| [[ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜ|ଆଣ୍ଡମାନ ଓ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜ]] | [[ପୋର୍ଟ ବ୍ଲେୟର|ଶ୍ରୀ ବିଜୟ ପୁରମ୍]] | [[ପୋର୍ଟ ବ୍ଲେୟର|ଶ୍ରୀ ବିଜୟ ପୁରମ୍]] | [[କଲିକତା|କୋଲକାତା]] | ୧୯୫୬ | କଲିକତା (୧୯୪୫-୧୯୫୬) |- | ୨ !scope=row| [[ଆନ୍ଧ୍ର ପ୍ରଦେଶ]] | [[ଅମରାବତୀ]] | [[ଅମରାବତୀ]] | [[ହାଇଦ୍ରାବାଦ]] | ୨ ଜୁନ୍ ୨୦୧୪; (ଦ୍ୱିତୀୟ ଥର ପାଇଁ ପୁନର୍ଗଠିତ) | ହାଇଦ୍ରାବାଦ (୧୯୫୬-୨୦୧୪) |- | ୩ !scope=row| [[ଅରୁଣାଚଳ ପ୍ରଦେଶ]] | [[ଇଟାନଗର]] | [[ଇଟାନଗର]] | [[ଗୌହାଟି ଉଚ୍ଚ ନ୍ୟାୟାଳୟ|ଗୌହାଟି]] | ୧୯୮୭ | |- | 4 !scope=row| [[ଆସାମ]] | [[ଦିସପୁର]] | [[ଦିସପୁର]] | [[ଗୁଆହାଟୀ|ଗୌହାଟି]] | ୧୯୭୫ |ଶିଲଂ(୧୮୭୪–୧୯୭୨) |- | 5 !scope=row| [[ବିହାର]] | [[ପାଟଣା, ବିହାର|ପାଟଣା]] | [[ପାଟଣା, ବିହାର|ପାଟଣା]] | [[ପାଟଣା, ବିହାର|ପାଟଣା]] | ୧୯୧୨ | |- | 6 !scope=row| [[ଚଣ୍ଡୀଗଡ଼]] | [[ଚଣ୍ଡୀଗଡ଼]]{{efn|Chandigarh is the capital of the states of Punjab and Haryana, and is a Union Territory, separate from the two states.{{sfn|Menon|Banerjea|2002|p=5}}}} | | [[ଚଣ୍ଡୀଗଡ଼]] | ୧୯୬୬ | |- | 7 !scope=row| [[ଛତିଶଗଡ଼]] | [[ରାୟପୁର, ଛତିଶଗଡ଼|ରାୟପୁର]]{{efn|Raipur is the provisional capital of [[Chhattisgarh]]. The town of [[Naya Raipur]] is envisaged as the state's new capital.}} | [[ରାୟପୁର, ଛତିଶଗଡ଼|ରାୟପୁର]] | ବିଳାସପୁର | ୨୦୦୦ | |- | 8 !scope=row| [[ଦାଦ୍ରା ଓ ନଗର ହବେଳୀ]] | [[ସିଲଭାସା]] | | [[ମୁମ୍ବାଇ]] | ୧୯୪୫ | ମୁମ୍ବାଇ (୧୯୫୪–୧୯୬୧) ପାଣାଜୀ (୧୯୬୧–୧୯୮୭) |- | 9 !scope=row| [[ଡାମନ ଓ ଡିଉ]] {{dagger|alt=union territory}} | [[ଡାମନ]] | | [[ମୁମ୍ବାଇ]] | ୧୯୮୭ | [[Ahmedabad]] (1961–1963) <br />[[Panaji]] (1963–1987) |- | 10 !scope=row| [[ଦିଲ୍ଲୀ]] {{dagger|alt=union territory}} | [[ଦିଲ୍ଲୀ]] | [[ଦିଲ୍ଲୀ]] | [[ଦିଲ୍ଲୀ]] | ୧୯୫୨ |&nbsp;— |- | 11 !scope=row| [[ଗୋଆ]] | [[ପାଣାଜୀ]]{{efn|Panaji was the capital of Goa from 1843 when it was ruled by the [[Portugal|Portuguese]].{{sfn|Ring|1996|p=288}}}} | [[ପାଣାଜୀ]] | [[ମୁମ୍ବାଇ]] | ୧୯୬୧ | Panaji (1961–1987) |- | 12 !scope=row| [[ଗୁଜରାଟ]] | [[ଗାନ୍ଧୀନଗର]] | [[ଗାନ୍ଧୀନଗର]] | [[ଅହମଦାବାଦ]] | ୧୯୬୦ | [[Ahmedabad]] (1960–1970) |- | 13 !scope=row| [[ହରିୟାଣା]] | [[ଚଣ୍ଡୀଗଡ଼]] | [[ଚଣ୍ଡୀଗଡ଼]] | [[ଚଣ୍ଡୀଗଡ଼]] | ୧୯୬୬ |&nbsp;— |- | 14 !scope=row| [[ହିମାଚଳ ପ୍ରଦେଶ]] | [[ଶିମଲା]] | [[ଶିମଲା]] | [[ଶିମଲା]] | ୧୯୭୧ | [[Bilaspur, Himachal Pradesh|Bilaspur]] (1950–1956) |- | 15 !scope=row| [[ଜମ୍ମୁ ଓ କଶ୍ମୀର|ଜମ୍ମୁ ଓ କାଶ୍ମୀର]] | [[ଶ୍ରୀନଗର]]&nbsp;(ଗ୍ରୀଷ୍ମ)<br />[[ଜାମ୍ମୁ|ଜମ୍ମୁ]]&nbsp;(ଶୀତ) | ଶ୍ରୀନଗର | [[ଶ୍ରୀନଗର]] ଓ<br />[[ଜାମ୍ମୁ|ଜମ୍ମୁ]] | ୧୯୪୮ |&nbsp;— |- | 16 !scope=row| [[ଝାଡ଼ଖଣ୍ଡ]] | [[ରାଞ୍ଚି]] | ରାଞ୍ଚି | [[ରାଞ୍ଚି]] | ୨୦୦୦ | — |- | 17 !scope=row| [[କର୍ଣ୍ଣାଟକ]] | [[ବେଙ୍ଗାଳୁରୁ|ବେଙ୍ଗାଲୁରୁ]] | ବେଙ୍ଗାଲୁରୁ | [[ବେଙ୍ଗାଳୁରୁ|ବେଙ୍ଗାଲୁରୁ]] | ୧୯୫୬ | (Mysore) |- |- | 18 !scope=row| [[କେରଳ|କେରଳମ୍]] | [[ଥିରୁଅନନ୍ତପୁରମ]] | ଥିରୁଅନନ୍ତପୁରମ | [[କୋଚି]] | ୧୯୫୬ | |- | 19 !scope=row| [[ଲାକ୍ଷାଦ୍ୱୀପ|ଲାକ୍ଷାଦ୍ଵୀପ]] {{dagger|alt=union territory}} | [[କବରତ୍ତୀ]] | କବରତ୍ତୀ | [[କୋଚି]] |୧୯୫୬ | |- | 20 !scope=row| [[ମଧ୍ୟ ପ୍ରଦେଶ]] | [[ଭୋପାଳ]] | ଭୋପାଳ | [[ଗ୍ୱାଲିଅର|ଗ୍ଵାଲିୟର]] | ୧୯୫୬ | [[Nagpur]]{{efn|Nagpur was the capital of [[Central Provinces and Berar]] which was a province from 1861 until 1950.{{sfn|Boland-Crewe|Lea|2002|p=155}} Central Province became the major constituent of [[Madhya Pradesh]], after it was formed in 1950.{{sfn|Boland-Crewe|Lea|2002|p=155}} Nagpur remained the capital of the new state.{{sfn|Kumāra|1998|p=136}} In 1956, [[Central Provinces and Berar|Berar]] ([[Vidarbha]]) was separated from [[Madhya Pradesh]], and merged with the [[Bombay State]]. Nagpur thus lost the status of a capital city. In 1960, under the Nagpur pact, Nagpur became the second capital of [[Maharashtra]].{{sfn|Kini|1974|pp=34–35}}}} (1861–1956) |- | 21 !scope=row| [[ମହାରାଷ୍ଟ୍ର]] | [[ମୁମ୍ବାଇ]]{{efn|Mumbai / Bombay was the capital of [[Bombay Presidency]] which was a province until 1950. After that Bombay became the capital of [[Bombay State]]. Subsequently, Bombay State was split into Gujarat and Maharashtra in 1960.}} <br />[[ନାଗପୁର]]&nbsp;(ଶୀତ){{efn|In 1960, under the Nagpur pact, Nagpur became the second capital of [[Maharashtra]].{{sfn|Kini|1974|pp=34–35}} Although an official notification to this effect was only given in 1988. The India yearbook of the government of India still does not mention Nagpur, being either the second or winter capital of [[Maharashtra]].}} |ମୁମ୍ବାଇ&nbsp;(ଗ୍ରୀଷ୍ମ) <br />ନାଗପୁର&nbsp;(ଶୀତ){{efn|Under the Nagpur pact, one of the preconditions for Vidarbha joining the state of Maharastra was that, at least one of the legislative sessions every year should be held in Nagpur. The winter session is held in Nagpur.{{sfn|Khandewale|1989|p=21}}}} | [[ମୁମ୍ବାଇ]] | 1818 <br /> 1960 |&nbsp;— |- | 22 !scope=row| [[ମଣିପୁର]] | [[ଇମ୍ଫାଲ]] | ଇମ୍ଫାଲ | [[ଇମ୍ଫାଲ]] | 1947 |&nbsp;— |- | 23 !scope=row| [[ମେଘାଳୟ]] | [[ଶିଲଂ]] | ଶିଲଂ | [[ଶିଲଂ]] | 1970 |&nbsp;— |- | 24 !scope=row| [[ମିଜୋରାମ]] | [[ଆଇଜୋଲ]] | ଆଇଜୋଲ | [[ଗୁଆହାଟୀ]] | 1972 |&nbsp;— |- | 25 !scope=row| [[ନାଗାଲ୍ୟାଣ୍ଡ|ନାଗାଲାଣ୍ଡ]] | [[କୋହିମା]] | କୋହିମା | [[ଗୁଆହାଟୀ]] | 1963 |&nbsp;— |- | 26 !scope=row| [[ଓଡ଼ିଶା]] | [[ଭୁବନେଶ୍ୱର|ଭୁବନେଶ୍ଵର]] | ଭୁବନେଶ୍ଵର | [[କଟକ]] | 1948 | [[Cuttack]] (1936–1948) |- | 27 !scope=row| [[ପୁଡୁଚେରୀ]] {{dagger|alt=union territory}} | [[ପୁଡୁଚେରୀ]] | ପୁଡୁଚେରୀ | ପୁଡୁଚେରୀ | 1954 | [[Madras]] (1948–1954) |- | 28 !scope=row| [[ପଞ୍ଜାବ, ଭାରତ|ପଞ୍ଜାବ]] | [[ଚଣ୍ଡୀଗଡ଼]] | ଚଣ୍ଡୀଗଡ଼ | [[ଚଣ୍ଡୀଗଡ଼]] | 1947 | [[Lahore]]{{efn|[[Lahore]] was the capital of [[Punjab Province (British India)|Punjab province]] of British India.{{sfn|Kippen|2006|p=26}} It is now a part of Pakistan.}} (1936–1947) <br />[[Shimla]] (1947–1966) |- | 29 !scope=row| [[ରାଜସ୍ଥାନ]] | [[ଜୟପୁର, ରାଜସ୍ଥାନ|ଜୟପୁର]] | ଜୟପୁର | ଯୋଧପୁର | 1948 |&nbsp;— |- | 30 !scope=row| [[ସିକିମ|ସିକିମ୍]] | [[ଗାଙ୍ଗଟକ]]{{efn|Gangtok has been the capital of Sikkim since 1890. Sikkim joined the Indian Union in 1975.{{sfn|Spate|1953|p=200}}}} | ଗାଙ୍ଗଟକ | ଗାଙ୍ଗଟକ | 1975 |&nbsp;— |- | 31 !scope=row| [[ତାମିଲନାଡୁ|ତାମିଲ ନାଡ଼ୁ]] | [[ଚେନ୍ନାଇ]]{{efn|Chennai (Madras) was the capital of the [[Madras Presidency]] since 1839, which was redrawn as Madras State in 1956. Madras State was renamed as Tamil Nadu in 1968.}} | ଚେନ୍ନାଇ | ଚେନ୍ନାଇ | 1956 |&nbsp; |- | 32 !scope=row| [[ତେଲେଙ୍ଗାନା]] | [[ହାଇଦ୍ରାବାଦ]] | ହାଇଦ୍ରାବାଦ |[[ହାଇଦ୍ରାବାଦ]] |2014 |&nbsp;— |- | 33 !scope=row| [[ତ୍ରିପୁରା]] | [[ଅଗରତାଲା|ଅଗରତଲା]] | ଅଗରତାଲା | [[ଅଗରତାଲା|ଅଗରତଲା]] | 1956 |&nbsp;— |- | 34 !scope=row| [[ଉତ୍ତର ପ୍ରଦେଶ]] | [[ଲକ୍ଷ୍ନୌ]] | ଲକ୍ଷ୍ନୌ | [[ପ୍ରୟାଗରାଜ]] | 1938 |&nbsp;— |- | 35 !scope=row| [[ଉତ୍ତରାଖଣ୍ଡ]] | [[ଡେରାଡୁନ]]{{efn|Dehradun is the provisional capital of [[Uttarakhand]]. The town of [[Gairsen]] is envisaged as the state's new capital.{{sfn|Sati|Kumar|2004|pp=9–10}}}} | ଡେରାଡୁନ | [[ନୈନିତାଲ୍|ନୈନିତାଲ]] | 2000 |&nbsp;— |- | 36 !scope=row| [[ପଶ୍ଚିମ ବଙ୍ଗ]] | [[କଲିକତା]] | କୋଲକାତା | କୋଲକାତା | 1947 |&nbsp; |} {| |- |} ==ଆଧାର== {{ଆଧାର}} [[ଶ୍ରେଣୀ:ଭାରତର ରାଜ୍ୟ ଓ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ]] nm81x769wvqjfypf1uxuiuhs5xhmvr4 595004 595003 2026-05-07T07:11:59Z ~2026-27722-13 42107 /* ରାଜ୍ୟ ଓ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳର ରାଜଧାନୀ ସମୂହ */ 595004 wikitext text/x-wiki ==ରାଜ୍ୟ ଓ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳର ରାଜଧାନୀ ସମୂହ== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center; font-family: sans-serif;" |- style="background-color:#0072B2; color:white; font-size: 1.1em;" ! scope="col" | କ୍ରମ ! scope="col" | ରାଜ୍ୟ ଓ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ ! scope="col" | ପ୍ରଶାସନିକ ରାଜଧାନୀ ! scope="col" | ବିଧାନିକ ରାଜଧାନୀ ! scope="col" | ନ୍ୟାୟିକ ରାଜଧାନୀ ! scope="col" | ପ୍ରତିଷ୍ଠା ବର୍ଷ ! scope="col" | ପୂର୍ବତନ ରାଜଧାନୀ ଓ ଇତିହାସ |- style="background-color:#FFF5EE;" | ୧ ! scope="row" | [[ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜ]] | [[ପୋର୍ଟ ବ୍ଲେୟର|ଶ୍ରୀ ବିଜୟ ପୁରମ୍]] | — | [[କଲିକତା|କୋଲକାତା]] | ୧୯୫୬ | କଲିକତା (୧୯୪୫-୧୯୫୬) |- style="background-color:#F0F8FF;" | ୨ ! scope="row" | [[ଆନ୍ଧ୍ର ପ୍ରଦେଶ]] | [[ଅମରାବତୀ]] | [[ଅମରାବତୀ]] | [[ଅମରାବତୀ]] | ୨୦୧୪ | [[ହାଇଦ୍ରାବାଦ]] (୧୯୫୬-୨୦୨୪) |- style="background-color:#F0F8FF;" | ୩ ! scope="row" | [[ଅରୁଣାଚଳ ପ୍ରଦେଶ]] | [[ଇଟାନଗର]] | [[ଇଟାନଗର]] | [[ଗୁଆହାଟୀ ଉଚ୍ଚ ନ୍ୟାୟାଳୟ|ଗୁଆହାଟୀ]] | ୧୯୮୭ | — |- style="background-color:#F0F8FF;" | ୪ ! scope="row" | [[ଆସାମ]] | [[ଦିସପୁର]] | [[ଦିସପୁର]] | [[ଗୁଆହାଟୀ]] | ୧୯୭୫ | [[ଶିଲଂ]]<ref>୧୯୭୧ ମସିହା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଶିଲଂ ଆସାମ ଏବଂ ମେଘାଳୟର ମିଳିତ ରାଜଧାନୀ ଥିଲା ।</ref> (୧୮୭୪–୧୯୭୨) |- style="background-color:#F0F8FF;" | ୫ ! scope="row" | [[ବିହାର]] | [[ପାଟଣା, ବିହାର|ପାଟଣା]] | [[ପାଟଣା, ବିହାର|ପାଟଣା]] | [[ପାଟଣା, ବିହାର|ପାଟଣା]] | ୧୯୧୨ | — |- style="background-color:#FFF5EE;" | ୬ ! scope="row" | [[ଚଣ୍ଡୀଗଡ଼]] | [[ଚଣ୍ଡୀଗଡ଼]]<ref>ଚଣ୍ଡୀଗଡ଼ ପଞ୍ଜାବ ଏବଂ ହରିୟାଣାର ରାଜଧାନୀ ହେବା ସହ ନିଜେ ଏକ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ ଅଟେ ।</ref> | — | [[ଚଣ୍ଡୀଗଡ଼]] | ୧୯୬୬ | — |- style="background-color:#F0F8FF;" | ୭ ! scope="row" | [[ଛତିଶଗଡ଼]] | [[ରାୟପୁର, ଛତିଶଗଡ଼|ରାୟପୁର]] | [[ରାୟପୁର, ଛତିଶଗଡ଼|ରାୟପୁର]] | [[ବିଳାସପୁର, ଛତିଶଗଡ଼|ବିଳାସପୁର]] | ୨୦୦୦ | — |- style="background-color:#FFF5EE;" | ୮ ! scope="row" | [[ଦାଦ୍ରା ଓ ନଗର ହବେଳୀ ଏବଂ ଡାମନ ଓ ଡିଉ]] | [[ଡାମନ]] | — | [[ମୁମ୍ବାଇ]] | ୨୦୨୦ | ମୁମ୍ବାଇ (୧୯୫୪–୧୯୬୧)<br />[[ପାଣାଜୀ]] (୧୯୬୧–୧୯୮୭) |- style="background-color:#FFF5EE;" | ୯ ! scope="row" | [[ଦିଲ୍ଲୀ|ଦିଲ୍ଲୀ ଜାତୀୟ ରାଜଧାନୀ ଅଞ୍ଚଳ]] | [[ନୂଆ ଦିଲ୍ଲୀ]] | [[ନୂଆ ଦିଲ୍ଲୀ]] | [[ନୂଆ ଦିଲ୍ଲୀ]] | ୧୯୫୨ | — |- style="background-color:#F0F8FF;" | ୧୦ ! scope="row" | [[ଗୋଆ]] | [[ପାଣାଜୀ]]<ref>୧୮୪୩ ମସିହାରେ ପର୍ତ୍ତୁଗୀଜ ଶାସନ ସମୟରୁ ପାଣାଜୀ ଗୋଆର ରାଜଧାନୀ ରହିଆସିଛି ।</ref> | [[ପାଣାଜୀ]] | [[ମୁମ୍ବାଇ]] | ୧୯୮୭ | ପାଣାଜୀ (୧୯୬୧–୧୯୮୭ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ ଭାବେ) |- style="background-color:#F0F8FF;" | ୧୧ ! scope="row" | [[ଗୁଜରାଟ]] | [[ଗାନ୍ଧୀନଗର]] | [[ଗାନ୍ଧୀନଗର]] | [[ଅହମଦାବାଦ]] | ୧୯୭୦ | ଅହମଦାବାଦ (୧୯୬୦–୧୯୭୦) |- style="background-color:#F0F8FF;" | ୧୨ ! scope="row" | [[ହରିୟାଣା]] | [[ଚଣ୍ଡୀଗଡ଼]] | [[ଚଣ୍ଡୀଗଡ଼]] | [[ଚଣ୍ଡୀଗଡ଼]] | ୧୯୬୬ | — |- style="background-color:#F0F8FF;" | ୧୩ ! scope="row" | [[ହିମାଚଳ ପ୍ରଦେଶ]] | [[ଶିମଲା]] (ଗ୍ରୀଷ୍ମ)<br />[[ଧର୍ମଶାଳା]] (ଶୀତ) | ଶିମଲା<br />ଧର୍ମଶାଳା | ଶିମଲା | ୧୯୭୧ | ବିଳାସପୁର (୧୯୫୦–୧୯୫୬) |- style="background-color:#FFF5EE;" | ୧୪ ! scope="row" | [[ଜମ୍ମୁ ଓ କଶ୍ମୀର|ଜମ୍ମୁ ଓ କାଶ୍ମୀର]] | [[ଶ୍ରୀନଗର]] (ଗ୍ରୀଷ୍ମ)<br />[[ଜାମ୍ମୁ|ଜମ୍ମୁ]] (ଶୀତ) | ଶ୍ରୀନଗର<br />ଜମ୍ମୁ | ଶ୍ରୀନଗର<br />ଜମ୍ମୁ | ୧୯୪୮ | — |- style="background-color:#F0F8FF;" | ୧୫ ! scope="row" | [[ଝାଡ଼ଖଣ୍ଡ]] | [[ରାଞ୍ଚି]] | [[ରାଞ୍ଚି]] | [[ରାଞ୍ଚି]] | ୨୦୦୦ | — |- style="background-color:#F0F8FF;" | ୧୬ ! scope="row" | [[କର୍ଣ୍ଣାଟକ]] | [[ବେଙ୍ଗାଳୁରୁ|ବେଙ୍ଗାଲୁରୁ]] | [[ବେଙ୍ଗାଳୁରୁ|ବେଙ୍ଗାଲୁରୁ]] | [[ବେଙ୍ଗାଳୁରୁ|ବେଙ୍ଗାଲୁରୁ]] | ୧୯୫୬ | ମୈସୂର (୧୯୪୭-୧୯୫୬) |- style="background-color:#F0F8FF;" | ୧୭ ! scope="row" | [[କେରଳ|କେରଳମ୍]] | [[ଥିରୁଅନନ୍ତପୁରମ]] | [[ଥିରୁଅନନ୍ତପୁରମ]] | [[କୋଚି]] | ୧୯୫୬ | — |- style="background-color:#FFF5EE;" | ୧୮ ! scope="row" | [[ଲଦାଖ]] | [[ଲେହ]] ଏବଂ [[କାର୍ଗିଲ]] | — | ଶ୍ରୀନଗର<br />ଜମ୍ମୁ | ୨୦୧୯ | — |- style="background-color:#FFF5EE;" | ୧୯ ! scope="row" | [[ଲାକ୍ଷାଦ୍ୱୀପ|ଲାକ୍ଷାଦ୍ଵୀପ]] | [[କବରତ୍ତୀ]] | — | [[କୋଚି]] | ୧୯୫୬ | — |- style="background-color:#F0F8FF;" | ୨୦ ! scope="row" | [[ମଧ୍ୟ ପ୍ରଦେଶ]] | [[ଭୋପାଳ]] | [[ଭୋପାଳ]] | [[ଜବଲପୁର]] | ୧୯୫୬ | [[ନାଗପୁର]]<ref>୧୮୬୧ରୁ ୧୯୫୦ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ନାଗପୁର କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ପ୍ରଦେଶର ରାଜଧାନୀ ଥିଲା । ୧୯୫୬ରେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରଦେଶ ଗଠନ ପରେ ମଧ୍ୟ ଏହା ରାଜଧାନୀ ରହିଥିଲା, କିନ୍ତୁ ପରେ ଭୋପାଳକୁ ସ୍ଥାନାନ୍ତର ହେଲା। ପରେ ନାଗପୁର ଚୁକ୍ତି ଅନୁଯାୟୀ ଏହା ମହାରାଷ୍ଟ୍ରର ଦ୍ୱିତୀୟ ରାଜଧାନୀ ପାଲଟିଲା ।</ref> (୧୮୬୧–୧୯୫୬) |- style="background-color:#F0F8FF;" | ୨୧ ! scope="row" | [[ମହାରାଷ୍ଟ୍ର]] | [[ମୁମ୍ବାଇ]] (ଗ୍ରୀଷ୍ମ)<br />ନାଗପୁର (ଶୀତ) | ମୁମ୍ବାଇ<br />ନାଗପୁର | ମୁମ୍ବାଇ | ୧୯୬୦ | — |- style="background-color:#F0F8FF;" | ୨୨ ! scope="row" | [[ମଣିପୁର]] | [[ଇମ୍ଫାଲ]] | [[ଇମ୍ଫାଲ]] | [[ଇମ୍ଫାଲ]] | ୧୯୪୭ | — |- style="background-color:#F0F8FF;" | ୨୩ ! scope="row" | [[ମେଘାଳୟ]] | [[ଶିଲଂ]] | [[ଶିଲଂ]] | [[ଶିଲଂ]] | ୧୯୭୦ | — |- style="background-color:#F0F8FF;" | ୨୪ ! scope="row" | [[ମିଜୋରାମ]] | [[ଆଇଜୋଲ]] | [[ଆଇଜୋଲ]] | [[ଗୁଆହାଟୀ]] | ୧୯୭୨ | — |- style="background-color:#F0F8FF;" | ୨୫ ! scope="row" | [[ନାଗାଲ୍ୟାଣ୍ଡ|ନାଗାଲାଣ୍ଡ]] | [[କୋହିମା]] | [[କୋହିମା]] | [[ଗୁଆହାଟୀ]] | ୧୯୬୩ | — |- style="background-color:#F0F8FF;" | ୨୬ ! scope="row" | [[ଓଡ଼ିଶା]] | [[ଭୁବନେଶ୍ୱର|ଭୁବନେଶ୍ଵର]] | [[ଭୁବନେଶ୍ୱର|ଭୁବନେଶ୍ଵର]] | [[କଟକ]] | ୧୯୪୮ | କଟକ (୧୯୩୬–୧୯୪୮) |- style="background-color:#FFF5EE;" | ୨୭ ! scope="row" | [[ପୁଡୁଚେରୀ]] | [[ପୁଡୁଚେରୀ (ସହର)|ପୁଡୁଚେରୀ]] | [[ପୁଡୁଚେରୀ (ସହର)|ପୁଡୁଚେରୀ]] | [[ଚେନ୍ନାଇ]] | ୧୯୫୪ | ମାଡ୍ରାସ (୧୯୪୮–୧୯୫୪) |- style="background-color:#F0F8FF;" | ୨୮ ! scope="row" | [[ପଞ୍ଜାବ, ଭାରତ|ପଞ୍ଜାବ]] | [[ଚଣ୍ଡୀଗଡ଼]] | [[ଚଣ୍ଡୀଗଡ଼]] | [[ଚଣ୍ଡୀଗଡ଼]] | ୧୯୪୭ | ଲାହୋର<ref>ଲାହୋର ବ୍ରିଟିଶ ଭାରତରେ ପଞ୍ଜାବ ପ୍ରଦେଶର ରାଜଧାନୀ ଥିଲା, ଯାହା ବର୍ତ୍ତମାନ ପାକିସ୍ତାନରେ ଅବସ୍ଥିତ ।</ref> (୧୯୩୬–୧୯୪୭)<br />ଶିମଲା (୧୯୪୭–୧୯୬୬) |- style="background-color:#F0F8FF;" | ୨۹ ! scope="row" | [[ରାଜସ୍ଥାନ]] | [[ଜୟପୁର, ରାଜସ୍ଥାନ|ଜୟପୁର]] | [[ଜୟପୁର, ରାଜସ୍ଥାନ|ଜୟପୁର]] | [[ଯୋଧପୁର]] | ୧୯୪୮ | — |- style="background-color:#F0F8FF;" | ୩୦ ! scope="row" | [[ସିକିମ|ସିକିମ୍]] | [[ଗାଙ୍ଗଟକ]] | [[ଗାଙ୍ଗଟକ]] | [[ଗାଙ୍ଗଟକ]] | ୧୯୭୫ | — |- style="background-color:#F0F8FF;" | ୩୧ ! scope="row" | [[ତାମିଲନାଡୁ|ତାମିଲ ନାଡ଼ୁ]] | [[ଚେନ୍ନାଇ]]<ref>୧୮୩୯ ମସିହାରୁ ଚେନ୍ନାଇ (ମାଡ୍ରାସ) ମାଡ୍ରାସ ପ୍ରେସିଡେନ୍ସିର ରାଜଧାନୀ ଥିଲା । ୧୯୬୮ରେ ଏହା ତାମିଲନାଡୁ ନାମରେ ନାମିତ ହେଲା ।</ref> | [[ଚେନ୍ନାଇ]] | [[ଚେନ୍ନାଇ]] | ୧୯୫୬ | — |- style="background-color:#F0F8FF;" | ୩୨ ! scope="row" | [[ତେଲେଙ୍ଗାନା]] | [[ହାଇଦ୍ରାବାଦ]] | [[ହାଇଦ୍ରାବାଦ]] | [[ହାଇଦ୍ରାବାଦ]] | ୨୦୧୪ | — |- style="background-color:#F0F8FF;" | ୩୩ ! scope="row" | [[ତ୍ରିପୁରା]] | [[ଅଗରତାଲା|ଅଗରତଲା]] | [[ଅଗରତାଲା|ଅଗରତଲା]] | [[ଅଗରତାଲା|ଅଗରତଲା]] | ୧୯୫୬ | — |- style="background-color:#F0F8FF;" | ୩୪ ! scope="row" | [[ଉତ୍ତର ପ୍ରଦେଶ]] | [[ଲକ୍ଷ୍ନୌ]] | [[ଲକ୍ଷ୍ନୌ]] | [[ପ୍ରୟାଗରାଜ]] | ୧୯୩୮ | — |- style="background-color:#F0F8FF;" | ୩୫ ! scope="row" | [[ଉତ୍ତରାଖଣ୍ଡ]] | [[ଡେରାଡୁନ]] (ଶୀତ)<br />[[ଗୈରସୈଣ]] (ଗ୍ରୀଷ୍ମ)<ref>ଭରାରୀସୈଣ ବା ଗୈରସୈଣକୁ ରାଜ୍ୟର ଗ୍ରୀଷ୍ମକାଳୀନ ରାଜଧାନୀ ଘୋଷଣା କରାଯାଇଛି ।</ref> | ଡେରାଡୁନ<br />ଗୈରସୈଣ | [[ନୈନିତାଲ୍|ନୈନିତାଲ]] | ୨୦୦୦ | — |- style="background-color:#F0F8FF;" | ୩୬ ! scope="row" | [[ପଶ୍ଚିମ ବଙ୍ଗ]] | [[କୋଲକାତା]] | [[କୋଲକାତା]] | [[କୋଲକାତା]] | ୧୯୪୭ | — |} === ଆଧାର ଓ ଟୀକା === <references /> ==ଆଧାର== {{ଆଧାର}} [[ଶ୍ରେଣୀ:ଭାରତର ରାଜ୍ୟ ଓ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ]] kv04042tzy0fix8awrfzp0aseiu0c1i 595005 595004 2026-05-07T07:16:00Z ~2026-27722-13 42107 595005 wikitext text/x-wiki ==ରାଜ୍ୟ ଓ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳର ରାଜଧାନୀ ସମୂହ== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center; font-family: sans-serif;" |- style="background-color:#0072B2; color:white; font-size: 1.1em;" ! scope="col" | କ୍ରମ ! scope="col" | ରାଜ୍ୟ ଓ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ ! scope="col" | ପ୍ରଶାସନିକ ରାଜଧାନୀ ! scope="col" | ବିଧାନିକ ରାଜଧାନୀ ! scope="col" | ନ୍ୟାୟିକ ରାଜଧାନୀ ! scope="col" | ପ୍ରତିଷ୍ଠା ବର୍ଷ ! scope="col" | ପୂର୍ବତନ ରାଜଧାନୀ ଓ ଇତିହାସ |- style="background-color:#FFF5EE;" | ୧ ! scope="row" | [[ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜ]] | [[ପୋର୍ଟ ବ୍ଲେୟର|ଶ୍ରୀ ବିଜୟ ପୁରମ୍]] | — | [[କଲିକତା|କୋଲକାତା]] | ୧୯୫୬ | କଲିକତା (୧୯୪୫-୧୯୫୬) |- style="background-color:#F0F8FF;" | ୨ ! scope="row" | [[ଆନ୍ଧ୍ର ପ୍ରଦେଶ]] | [[ଅମରାବତୀ]] | [[ଅମରାବତୀ]] | [[ଅମରାବତୀ]] | ୨୦୧୪ | [[ହାଇଦ୍ରାବାଦ]] (୧୯୫୬-୨୦୨୪) |- style="background-color:#F0F8FF;" | ୩ ! scope="row" | [[ଅରୁଣାଚଳ ପ୍ରଦେଶ]] | [[ଇଟାନଗର]] | [[ଇଟାନଗର]] | [[ଗୁଆହାଟୀ]] | ୧୯୮୭ | — |- style="background-color:#F0F8FF;" | ୪ ! scope="row" | [[ଆସାମ]] | [[ଦିସପୁର]] | [[ଦିସପୁର]] | [[ଗୁଆହାଟୀ]] | ୧୯୭୫ | [[ଶିଲଂ]]<ref>୧୯୭୧ ମସିହା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଶିଲଂ ଆସାମ ଏବଂ ମେଘାଳୟର ମିଳିତ ରାଜଧାନୀ ଥିଲା ।</ref> (୧୮୭୪–୧୯୭୨) |- style="background-color:#F0F8FF;" | ୫ ! scope="row" | [[ବିହାର]] | [[ପାଟଣା, ବିହାର|ପାଟଣା]] | [[ପାଟଣା, ବିହାର|ପାଟଣା]] | [[ପାଟଣା, ବିହାର|ପାଟଣା]] | ୧୯୧୨ | — |- style="background-color:#FFF5EE;" | ୬ ! scope="row" | [[ଚଣ୍ଡୀଗଡ଼]] | [[ଚଣ୍ଡୀଗଡ଼]]<ref>ଚଣ୍ଡୀଗଡ଼ ପଞ୍ଜାବ ଏବଂ ହରିୟାଣାର ରାଜଧାନୀ ହେବା ସହ ନିଜେ ଏକ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ ଅଟେ ।</ref> | — | [[ଚଣ୍ଡୀଗଡ଼]] | ୧୯୬୬ | — |- style="background-color:#F0F8FF;" | ୭ ! scope="row" | [[ଛତିଶଗଡ଼]] | [[ରାୟପୁର, ଛତିଶଗଡ଼|ରାୟପୁର]] | [[ରାୟପୁର, ଛତିଶଗଡ଼|ରାୟପୁର]] | ବିଳାସପୁର | ୨୦୦୦ | — |- style="background-color:#FFF5EE;" | ୮ ! scope="row" | [[ଦାଦ୍ରା ଓ ନଗର ହବେଳୀ ଏବଂ ଡାମନ ଓ ଡିଉ]] | [[ଡାମନ]] | — | [[ମୁମ୍ବାଇ]] | ୨୦୨୦ | ମୁମ୍ବାଇ (୧୯୫୪–୧୯୬୧)<br />[[ପାଣାଜୀ]] (୧୯୬୧–୧୯୮୭) |- style="background-color:#FFF5EE;" | ୯ ! scope="row" | [[ଦିଲ୍ଲୀ|ଦିଲ୍ଲୀ ଜାତୀୟ ରାଜଧାନୀ ଅଞ୍ଚଳ]] | [[ନୂଆ ଦିଲ୍ଲୀ]] | [[ନୂଆ ଦିଲ୍ଲୀ]] | [[ନୂଆ ଦିଲ୍ଲୀ]] | ୧୯୫୨ | — |- style="background-color:#F0F8FF;" | ୧୦ ! scope="row" | [[ଗୋଆ]] | [[ପାଣାଜୀ]]<ref>୧୮୪୩ ମସିହାରେ ପର୍ତ୍ତୁଗୀଜ ଶାସନ ସମୟରୁ ପାଣାଜୀ ଗୋଆର ରାଜଧାନୀ ରହିଆସିଛି ।</ref> | [[ପାଣାଜୀ]] | [[ମୁମ୍ବାଇ]] | ୧୯୮୭ | ପାଣାଜୀ (୧୯୬୧–୧୯୮୭ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ ଭାବେ) |- style="background-color:#F0F8FF;" | ୧୧ ! scope="row" | [[ଗୁଜରାଟ]] | [[ଗାନ୍ଧୀନଗର]] | [[ଗାନ୍ଧୀନଗର]] | [[ଅହମଦାବାଦ]] | ୧୯୭୦ | ଅହମଦାବାଦ (୧୯୬୦–୧୯୭୦) |- style="background-color:#F0F8FF;" | ୧୨ ! scope="row" | [[ହରିୟାଣା]] | [[ଚଣ୍ଡୀଗଡ଼]] | [[ଚଣ୍ଡୀଗଡ଼]] | [[ଚଣ୍ଡୀଗଡ଼]] | ୧୯୬୬ | — |- style="background-color:#F0F8FF;" | ୧୩ ! scope="row" | [[ହିମାଚଳ ପ୍ରଦେଶ]] | [[ଶିମଲା]] (ଗ୍ରୀଷ୍ମ)<br />[[ଧର୍ମଶାଳା]] (ଶୀତ) | ଶିମଲା<br />ଧର୍ମଶାଳା | ଶିମଲା | ୧୯୭୧ | ବିଳାସପୁର (୧୯୫୦–୧୯୫୬) |- style="background-color:#FFF5EE;" | ୧୪ ! scope="row" | [[ଜମ୍ମୁ ଓ କଶ୍ମୀର|ଜମ୍ମୁ ଓ କାଶ୍ମୀର]] | [[ଶ୍ରୀନଗର]] (ଗ୍ରୀଷ୍ମ)<br />[[ଜାମ୍ମୁ|ଜମ୍ମୁ]] (ଶୀତ) | ଶ୍ରୀନଗର<br />ଜମ୍ମୁ | ଶ୍ରୀନଗର<br />ଜମ୍ମୁ | ୧୯୪୮ | — |- style="background-color:#F0F8FF;" | ୧୫ ! scope="row" | [[ଝାଡ଼ଖଣ୍ଡ]] | [[ରାଞ୍ଚି]] | [[ରାଞ୍ଚି]] | [[ରାଞ୍ଚି]] | ୨୦୦୦ | — |- style="background-color:#F0F8FF;" | ୧୬ ! scope="row" | [[କର୍ଣ୍ଣାଟକ]] | [[ବେଙ୍ଗାଳୁରୁ|ବେଙ୍ଗାଲୁରୁ]] | [[ବେଙ୍ଗାଳୁରୁ|ବେଙ୍ଗାଲୁରୁ]] | [[ବେଙ୍ଗାଳୁରୁ|ବେଙ୍ଗାଲୁରୁ]] | ୧୯୫୬ | ମୈସୂର (୧୯୪୭-୧୯୫୬) |- style="background-color:#F0F8FF;" | ୧୭ ! scope="row" | [[କେରଳ|କେରଳମ୍]] | [[ଥିରୁଅନନ୍ତପୁରମ]] | [[ଥିରୁଅନନ୍ତପୁରମ]] | [[କୋଚି]] | ୧୯୫୬ | — |- style="background-color:#FFF5EE;" | ୧୮ ! scope="row" | [[ଲଦାଖ]] | ଲେହ ଏବଂ କାର୍ଗିଲ | — | ଶ୍ରୀନଗର<br />ଜମ୍ମୁ | ୨୦୧୯ | — |- style="background-color:#FFF5EE;" | ୧୯ ! scope="row" | [[ଲାକ୍ଷାଦ୍ୱୀପ|ଲାକ୍ଷାଦ୍ଵୀପ]] | [[କବରତ୍ତୀ]] | — | [[କୋଚି]] | ୧୯୫୬ | — |- style="background-color:#F0F8FF;" | ୨୦ ! scope="row" | [[ମଧ୍ୟ ପ୍ରଦେଶ]] | [[ଭୋପାଳ]] | [[ଭୋପାଳ]] | [[ଜବଲପୁର ଜଙ୍କସନ ରେଳ ଷ୍ଟେସନ|ଜବଲପୁର]] | ୧୯୫୬ | [[ନାଗପୁର]]<ref>୧୮୬୧ରୁ ୧୯୫୦ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ନାଗପୁର କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ପ୍ରଦେଶର ରାଜଧାନୀ ଥିଲା । ୧୯୫୬ରେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରଦେଶ ଗଠନ ପରେ ମଧ୍ୟ ଏହା ରାଜଧାନୀ ରହିଥିଲା, କିନ୍ତୁ ପରେ ଭୋପାଳକୁ ସ୍ଥାନାନ୍ତର ହେଲା। ପରେ ନାଗପୁର ଚୁକ୍ତି ଅନୁଯାୟୀ ଏହା ମହାରାଷ୍ଟ୍ରର ଦ୍ୱିତୀୟ ରାଜଧାନୀ ପାଲଟିଲା ।</ref> (୧୮୬୧–୧୯୫୬) |- style="background-color:#F0F8FF;" | ୨୧ ! scope="row" | [[ମହାରାଷ୍ଟ୍ର]] | [[ମୁମ୍ବାଇ]] (ଗ୍ରୀଷ୍ମ)<br />ନାଗପୁର (ଶୀତ) | ମୁମ୍ବାଇ<br />ନାଗପୁର | ମୁମ୍ବାଇ | ୧୯୬୦ | — |- style="background-color:#F0F8FF;" | ୨୨ ! scope="row" | [[ମଣିପୁର]] | [[ଇମ୍ଫାଲ]] | [[ଇମ୍ଫାଲ]] | [[ଇମ୍ଫାଲ]] | ୧୯୪୭ | — |- style="background-color:#F0F8FF;" | ୨୩ ! scope="row" | [[ମେଘାଳୟ]] | [[ଶିଲଂ]] | [[ଶିଲଂ]] | [[ଶିଲଂ]] | ୧୯୭୦ | — |- style="background-color:#F0F8FF;" | ୨୪ ! scope="row" | [[ମିଜୋରାମ]] | [[ଆଇଜୋଲ]] | [[ଆଇଜୋଲ]] | [[ଗୁଆହାଟୀ]] | ୧୯୭୨ | — |- style="background-color:#F0F8FF;" | ୨୫ ! scope="row" | [[ନାଗାଲ୍ୟାଣ୍ଡ|ନାଗାଲାଣ୍ଡ]] | [[କୋହିମା]] | [[କୋହିମା]] | [[ଗୁଆହାଟୀ]] | ୧୯୬୩ | — |- style="background-color:#F0F8FF;" | ୨୬ ! scope="row" | [[ଓଡ଼ିଶା]] | [[ଭୁବନେଶ୍ୱର|ଭୁବନେଶ୍ଵର]] | [[ଭୁବନେଶ୍ୱର|ଭୁବନେଶ୍ଵର]] | [[କଟକ]] | ୧୯୪୮ | କଟକ (୧୯୩୬–୧୯୪୮) |- style="background-color:#FFF5EE;" | ୨୭ ! scope="row" | [[ପୁଡୁଚେରୀ]] | [[ପୁଡୁଚେରୀ]] | [[ପୁଡୁଚେରୀ]] | [[ଚେନ୍ନାଇ]] | ୧୯୫୪ | ମାଡ୍ରାସ (୧୯୪୮–୧୯୫୪) |- style="background-color:#F0F8FF;" | ୨୮ ! scope="row" | [[ପଞ୍ଜାବ, ଭାରତ|ପଞ୍ଜାବ]] | [[ଚଣ୍ଡୀଗଡ଼]] | [[ଚଣ୍ଡୀଗଡ଼]] | [[ଚଣ୍ଡୀଗଡ଼]] | ୧୯୪୭ | ଲାହୋର<ref>ଲାହୋର ବ୍ରିଟିଶ ଭାରତରେ ପଞ୍ଜାବ ପ୍ରଦେଶର ରାଜଧାନୀ ଥିଲା, ଯାହା ବର୍ତ୍ତମାନ ପାକିସ୍ତାନରେ ଅବସ୍ଥିତ ।</ref> (୧୯୩୬–୧୯୪୭)<br />ଶିମଲା (୧୯୪୭–୧୯୬୬) |- style="background-color:#F0F8FF;" | ୨۹ ! scope="row" | [[ରାଜସ୍ଥାନ]] | [[ଜୟପୁର, ରାଜସ୍ଥାନ|ଜୟପୁର]] | [[ଜୟପୁର, ରାଜସ୍ଥାନ|ଜୟପୁର]] | [[ଯୋଧପୁର ଏୟାର ପୋର୍ଟ|ଯୋଧପୁର]] | ୧୯୪୮ | — |- style="background-color:#F0F8FF;" | ୩୦ ! scope="row" | [[ସିକିମ|ସିକିମ୍]] | [[ଗାଙ୍ଗଟକ]] | [[ଗାଙ୍ଗଟକ]] | [[ଗାଙ୍ଗଟକ]] | ୧୯୭୫ | — |- style="background-color:#F0F8FF;" | ୩୧ ! scope="row" | [[ତାମିଲନାଡୁ|ତାମିଲ ନାଡ଼ୁ]] | [[ଚେନ୍ନାଇ]]<ref>୧୮୩୯ ମସିହାରୁ ଚେନ୍ନାଇ (ମାଡ୍ରାସ) ମାଡ୍ରାସ ପ୍ରେସିଡେନ୍ସିର ରାଜଧାନୀ ଥିଲା । ୧୯୬୮ରେ ଏହା ତାମିଲନାଡୁ ନାମରେ ନାମିତ ହେଲା ।</ref> | [[ଚେନ୍ନାଇ]] | [[ଚେନ୍ନାଇ]] | ୧୯୫୬ | — |- style="background-color:#F0F8FF;" | ୩୨ ! scope="row" | [[ତେଲେଙ୍ଗାନା]] | [[ହାଇଦ୍ରାବାଦ]] | [[ହାଇଦ୍ରାବାଦ]] | [[ହାଇଦ୍ରାବାଦ]] | ୨୦୧୪ | — |- style="background-color:#F0F8FF;" | ୩୩ ! scope="row" | [[ତ୍ରିପୁରା]] | [[ଅଗରତାଲା|ଅଗରତଲା]] | [[ଅଗରତାଲା|ଅଗରତଲା]] | [[ଅଗରତାଲା|ଅଗରତଲା]] | ୧୯୫୬ | — |- style="background-color:#F0F8FF;" | ୩୪ ! scope="row" | [[ଉତ୍ତର ପ୍ରଦେଶ]] | [[ଲକ୍ଷ୍ନୌ]] | [[ଲକ୍ଷ୍ନୌ]] | [[ପ୍ରୟାଗରାଜ]] | ୧୯୩୮ | — |- style="background-color:#F0F8FF;" | ୩୫ ! scope="row" | [[ଉତ୍ତରାଖଣ୍ଡ]] | [[ଡେରାଡୁନ]] (ଶୀତ)<br />ଗୈରସୈନ୍ (ଗ୍ରୀଷ୍ମ)<ref>ଭରାରୀସୈଣ ବା ଗୈରସୈଣକୁ ରାଜ୍ୟର ଗ୍ରୀଷ୍ମକାଳୀନ ରାଜଧାନୀ ଘୋଷଣା କରାଯାଇଛି ।</ref> | ଡେରାଡୁନ ଓ <br />ଗୈରସୈନ୍ | [[ନୈନିତାଲ୍|ନୈନିତାଲ]] | ୨୦୦୦ | — |- style="background-color:#F0F8FF;" | ୩୬ ! scope="row" | [[ପଶ୍ଚିମ ବଙ୍ଗ]] | [[କୋଲକାତା]] | [[କୋଲକାତା]] | [[କୋଲକାତା]] | ୧୯୪୭ | — |} === ଆଧାର ଓ ଟୀକା === <references /> ==ଆଧାର== {{ଆଧାର}} [[ଶ୍ରେଣୀ:ଭାରତର ରାଜ୍ୟ ଓ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ]] jr2981ovypowh0c0g5h1unv7c8t9mhx 595006 595005 2026-05-07T07:17:28Z ~2026-27722-13 42107 595006 wikitext text/x-wiki ==ରାଜ୍ୟ ଓ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳର ରାଜଧାନୀ ସମୂହ== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center; font-family: sans-serif;" |- style="background-color:#0072B2; color:white; font-size: 1.1em;" ! scope="col" | କ୍ରମ ! scope="col" | ରାଜ୍ୟ ଓ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ ! scope="col" | ପ୍ରଶାସନିକ ରାଜଧାନୀ ! scope="col" | ବିଧାନିକ ରାଜଧାନୀ ! scope="col" | ନ୍ୟାୟିକ ରାଜଧାନୀ ! scope="col" | ପ୍ରତିଷ୍ଠା ବର୍ଷ ! scope="col" | ପୂର୍ବତନ ରାଜଧାନୀ ଓ ଇତିହାସ |- style="background-color:#FFF5EE;" | ୧ ! scope="row" | [[ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜ]] | [[ପୋର୍ଟ ବ୍ଲେୟର|ଶ୍ରୀ ବିଜୟ ପୁରମ୍]] | — | [[କଲିକତା|କୋଲକାତା]] | ୧୯୫୬ | କଲିକତା (୧୯୪୫-୧୯୫୬) |- style="background-color:#F0F8FF;" | ୨ ! scope="row" | [[ଆନ୍ଧ୍ର ପ୍ରଦେଶ]] | [[ଅମରାବତୀ]] | [[ଅମରାବତୀ]] | [[ଅମରାବତୀ]] | ୨୦୧୪ | [[ହାଇଦ୍ରାବାଦ]] (୧୯୫୬-୨୦୨୪) |- style="background-color:#F0F8FF;" | ୩ ! scope="row" | [[ଅରୁଣାଚଳ ପ୍ରଦେଶ]] | [[ଇଟାନଗର]] | [[ଇଟାନଗର]] | [[ଗୁଆହାଟୀ]] | ୧୯୮୭ | — |- style="background-color:#F0F8FF;" | ୪ ! scope="row" | [[ଆସାମ]] | [[ଦିସପୁର]] | [[ଦିସପୁର]] | [[ଗୁଆହାଟୀ]] | ୧୯୭୫ | [[ଶିଲଂ]]<ref>୧୯୭୧ ମସିହା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଶିଲଂ ଆସାମ ଏବଂ ମେଘାଳୟର ମିଳିତ ରାଜଧାନୀ ଥିଲା ।</ref> (୧୮୭୪–୧୯୭୨) |- style="background-color:#F0F8FF;" | ୫ ! scope="row" | [[ବିହାର]] | [[ପାଟଣା, ବିହାର|ପାଟଣା]] | [[ପାଟଣା, ବିହାର|ପାଟଣା]] | [[ପାଟଣା, ବିହାର|ପାଟଣା]] | ୧୯୧୨ | — |- style="background-color:#FFF5EE;" | ୬ ! scope="row" | [[ଚଣ୍ଡୀଗଡ଼]] | [[ଚଣ୍ଡୀଗଡ଼]]<ref>ଚଣ୍ଡୀଗଡ଼ ପଞ୍ଜାବ ଏବଂ ହରିୟାଣାର ରାଜଧାନୀ ହେବା ସହ ନିଜେ ଏକ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ ଅଟେ ।</ref> | — | [[ଚଣ୍ଡୀଗଡ଼]] | ୧୯୬୬ | — |- style="background-color:#F0F8FF;" | ୭ ! scope="row" | [[ଛତିଶଗଡ଼]] | [[ରାୟପୁର, ଛତିଶଗଡ଼|ରାୟପୁର]] | [[ରାୟପୁର, ଛତିଶଗଡ଼|ରାୟପୁର]] | ବିଳାସପୁର | ୨୦୦୦ | — |- style="background-color:#FFF5EE;" | ୮ ! scope="row" | [[ଦାଦ୍ରା ଓ ନଗର ହବେଳୀ|ଦାଦ୍ରା ଓ ନଗର ହବେଳୀ ଏବଂ]][[ଡାମନ ଓ ଡିଉ]] | [[ଡାମନ]] | — | [[ମୁମ୍ବାଇ]] | ୨୦୨୦ | ମୁମ୍ବାଇ (୧୯୫୪–୧୯୬୧)<br />[[ପାଣାଜୀ]] (୧୯୬୧–୧୯୮୭) |- style="background-color:#FFF5EE;" | ୯ ! scope="row" | [[ଦିଲ୍ଲୀ|ଦିଲ୍ଲୀ ଜାତୀୟ ରାଜଧାନୀ ଅଞ୍ଚଳ]] | [[ନୂଆ ଦିଲ୍ଲୀ]] | [[ନୂଆ ଦିଲ୍ଲୀ]] | [[ନୂଆ ଦିଲ୍ଲୀ]] | ୧୯୫୨ | — |- style="background-color:#F0F8FF;" | ୧୦ ! scope="row" | [[ଗୋଆ]] | [[ପାଣାଜୀ]]<ref>୧୮୪୩ ମସିହାରେ ପର୍ତ୍ତୁଗୀଜ ଶାସନ ସମୟରୁ ପାଣାଜୀ ଗୋଆର ରାଜଧାନୀ ରହିଆସିଛି ।</ref> | [[ପାଣାଜୀ]] | [[ମୁମ୍ବାଇ]] | ୧୯୮୭ | ପାଣାଜୀ (୧୯୬୧–୧୯୮୭ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ ଭାବେ) |- style="background-color:#F0F8FF;" | ୧୧ ! scope="row" | [[ଗୁଜରାଟ]] | [[ଗାନ୍ଧୀନଗର]] | [[ଗାନ୍ଧୀନଗର]] | [[ଅହମଦାବାଦ]] | ୧୯୭୦ | ଅହମଦାବାଦ (୧୯୬୦–୧୯୭୦) |- style="background-color:#F0F8FF;" | ୧୨ ! scope="row" | [[ହରିୟାଣା]] | [[ଚଣ୍ଡୀଗଡ଼]] | [[ଚଣ୍ଡୀଗଡ଼]] | [[ଚଣ୍ଡୀଗଡ଼]] | ୧୯୬୬ | — |- style="background-color:#F0F8FF;" | ୧୩ ! scope="row" | [[ହିମାଚଳ ପ୍ରଦେଶ]] | [[ଶିମଲା]] (ଗ୍ରୀଷ୍ମ)<br />ଧର୍ମଶାଳା (ଶୀତ) | ଶିମଲା<br />ଧର୍ମଶାଳା | ଶିମଲା | ୧୯୭୧ | ବିଳାସପୁର (୧୯୫୦–୧୯୫୬) |- style="background-color:#FFF5EE;" | ୧୪ ! scope="row" | [[ଜମ୍ମୁ ଓ କଶ୍ମୀର|ଜମ୍ମୁ ଓ କାଶ୍ମୀର]] | [[ଶ୍ରୀନଗର]] (ଗ୍ରୀଷ୍ମ)<br />[[ଜାମ୍ମୁ|ଜମ୍ମୁ]] (ଶୀତ) | ଶ୍ରୀନଗର<br />ଜମ୍ମୁ | ଶ୍ରୀନଗର<br />ଜମ୍ମୁ | ୧୯୪୮ | — |- style="background-color:#F0F8FF;" | ୧୫ ! scope="row" | [[ଝାଡ଼ଖଣ୍ଡ]] | [[ରାଞ୍ଚି]] | [[ରାଞ୍ଚି]] | [[ରାଞ୍ଚି]] | ୨୦୦୦ | — |- style="background-color:#F0F8FF;" | ୧୬ ! scope="row" | [[କର୍ଣ୍ଣାଟକ]] | [[ବେଙ୍ଗାଳୁରୁ|ବେଙ୍ଗାଲୁରୁ]] | [[ବେଙ୍ଗାଳୁରୁ|ବେଙ୍ଗାଲୁରୁ]] | [[ବେଙ୍ଗାଳୁରୁ|ବେଙ୍ଗାଲୁରୁ]] | ୧୯୫୬ | ମୈସୂର (୧୯୪୭-୧୯୫୬) |- style="background-color:#F0F8FF;" | ୧୭ ! scope="row" | [[କେରଳ|କେରଳମ୍]] | [[ଥିରୁଅନନ୍ତପୁରମ]] | [[ଥିରୁଅନନ୍ତପୁରମ]] | [[କୋଚି]] | ୧୯୫୬ | — |- style="background-color:#FFF5EE;" | ୧୮ ! scope="row" | [[ଲଦାଖ]] | ଲେହ ଏବଂ କାର୍ଗିଲ | — | ଶ୍ରୀନଗର<br />ଜମ୍ମୁ | ୨୦୧୯ | — |- style="background-color:#FFF5EE;" | ୧୯ ! scope="row" | [[ଲାକ୍ଷାଦ୍ୱୀପ|ଲାକ୍ଷାଦ୍ଵୀପ]] | [[କବରତ୍ତୀ]] | — | [[କୋଚି]] | ୧୯୫୬ | — |- style="background-color:#F0F8FF;" | ୨୦ ! scope="row" | [[ମଧ୍ୟ ପ୍ରଦେଶ]] | [[ଭୋପାଳ]] | [[ଭୋପାଳ]] | [[ଜବଲପୁର ଜଙ୍କସନ ରେଳ ଷ୍ଟେସନ|ଜବଲପୁର]] | ୧୯୫୬ | [[ନାଗପୁର]]<ref>୧୮୬୧ରୁ ୧୯୫୦ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ନାଗପୁର କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ପ୍ରଦେଶର ରାଜଧାନୀ ଥିଲା । ୧୯୫୬ରେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରଦେଶ ଗଠନ ପରେ ମଧ୍ୟ ଏହା ରାଜଧାନୀ ରହିଥିଲା, କିନ୍ତୁ ପରେ ଭୋପାଳକୁ ସ୍ଥାନାନ୍ତର ହେଲା। ପରେ ନାଗପୁର ଚୁକ୍ତି ଅନୁଯାୟୀ ଏହା ମହାରାଷ୍ଟ୍ରର ଦ୍ୱିତୀୟ ରାଜଧାନୀ ପାଲଟିଲା ।</ref> (୧୮୬୧–୧୯୫୬) |- style="background-color:#F0F8FF;" | ୨୧ ! scope="row" | [[ମହାରାଷ୍ଟ୍ର]] | [[ମୁମ୍ବାଇ]] (ଗ୍ରୀଷ୍ମ)<br />ନାଗପୁର (ଶୀତ) | ମୁମ୍ବାଇ<br />ନାଗପୁର | ମୁମ୍ବାଇ | ୧୯୬୦ | — |- style="background-color:#F0F8FF;" | ୨୨ ! scope="row" | [[ମଣିପୁର]] | [[ଇମ୍ଫାଲ]] | [[ଇମ୍ଫାଲ]] | [[ଇମ୍ଫାଲ]] | ୧୯୪୭ | — |- style="background-color:#F0F8FF;" | ୨୩ ! scope="row" | [[ମେଘାଳୟ]] | [[ଶିଲଂ]] | [[ଶିଲଂ]] | [[ଶିଲଂ]] | ୧୯୭୦ | — |- style="background-color:#F0F8FF;" | ୨୪ ! scope="row" | [[ମିଜୋରାମ]] | [[ଆଇଜୋଲ]] | [[ଆଇଜୋଲ]] | [[ଗୁଆହାଟୀ]] | ୧୯୭୨ | — |- style="background-color:#F0F8FF;" | ୨୫ ! scope="row" | [[ନାଗାଲ୍ୟାଣ୍ଡ|ନାଗାଲାଣ୍ଡ]] | [[କୋହିମା]] | [[କୋହିମା]] | [[ଗୁଆହାଟୀ]] | ୧୯୬୩ | — |- style="background-color:#F0F8FF;" | ୨୬ ! scope="row" | [[ଓଡ଼ିଶା]] | [[ଭୁବନେଶ୍ୱର|ଭୁବନେଶ୍ଵର]] | [[ଭୁବନେଶ୍ୱର|ଭୁବନେଶ୍ଵର]] | [[କଟକ]] | ୧୯୪୮ | କଟକ (୧୯୩୬–୧୯୪୮) |- style="background-color:#FFF5EE;" | ୨୭ ! scope="row" | [[ପୁଡୁଚେରୀ]] | [[ପୁଡୁଚେରୀ]] | [[ପୁଡୁଚେରୀ]] | [[ଚେନ୍ନାଇ]] | ୧୯୫୪ | ମାଡ୍ରାସ (୧୯୪୮–୧୯୫୪) |- style="background-color:#F0F8FF;" | ୨୮ ! scope="row" | [[ପଞ୍ଜାବ, ଭାରତ|ପଞ୍ଜାବ]] | [[ଚଣ୍ଡୀଗଡ଼]] | [[ଚଣ୍ଡୀଗଡ଼]] | [[ଚଣ୍ଡୀଗଡ଼]] | ୧୯୪୭ | ଲାହୋର<ref>ଲାହୋର ବ୍ରିଟିଶ ଭାରତରେ ପଞ୍ଜାବ ପ୍ରଦେଶର ରାଜଧାନୀ ଥିଲା, ଯାହା ବର୍ତ୍ତମାନ ପାକିସ୍ତାନରେ ଅବସ୍ଥିତ ।</ref> (୧୯୩୬–୧୯୪୭)<br />ଶିମଲା (୧୯୪୭–୧୯୬୬) |- style="background-color:#F0F8FF;" | ୨۹ ! scope="row" | [[ରାଜସ୍ଥାନ]] | [[ଜୟପୁର, ରାଜସ୍ଥାନ|ଜୟପୁର]] | [[ଜୟପୁର, ରାଜସ୍ଥାନ|ଜୟପୁର]] | [[ଯୋଧପୁର ଏୟାର ପୋର୍ଟ|ଯୋଧପୁର]] | ୧୯୪୮ | — |- style="background-color:#F0F8FF;" | ୩୦ ! scope="row" | [[ସିକିମ|ସିକିମ୍]] | [[ଗାଙ୍ଗଟକ]] | [[ଗାଙ୍ଗଟକ]] | [[ଗାଙ୍ଗଟକ]] | ୧୯୭୫ | — |- style="background-color:#F0F8FF;" | ୩୧ ! scope="row" | [[ତାମିଲନାଡୁ|ତାମିଲ ନାଡ଼ୁ]] | [[ଚେନ୍ନାଇ]]<ref>୧୮୩୯ ମସିହାରୁ ଚେନ୍ନାଇ (ମାଡ୍ରାସ) ମାଡ୍ରାସ ପ୍ରେସିଡେନ୍ସିର ରାଜଧାନୀ ଥିଲା । ୧୯୬୮ରେ ଏହା ତାମିଲନାଡୁ ନାମରେ ନାମିତ ହେଲା ।</ref> | [[ଚେନ୍ନାଇ]] | [[ଚେନ୍ନାଇ]] | ୧୯୫୬ | — |- style="background-color:#F0F8FF;" | ୩୨ ! scope="row" | [[ତେଲେଙ୍ଗାନା]] | [[ହାଇଦ୍ରାବାଦ]] | [[ହାଇଦ୍ରାବାଦ]] | [[ହାଇଦ୍ରାବାଦ]] | ୨୦୧୪ | — |- style="background-color:#F0F8FF;" | ୩୩ ! scope="row" | [[ତ୍ରିପୁରା]] | [[ଅଗରତାଲା|ଅଗରତଲା]] | [[ଅଗରତାଲା|ଅଗରତଲା]] | [[ଅଗରତାଲା|ଅଗରତଲା]] | ୧୯୫୬ | — |- style="background-color:#F0F8FF;" | ୩୪ ! scope="row" | [[ଉତ୍ତର ପ୍ରଦେଶ]] | [[ଲକ୍ଷ୍ନୌ]] | [[ଲକ୍ଷ୍ନୌ]] | [[ପ୍ରୟାଗରାଜ]] | ୧୯୩୮ | — |- style="background-color:#F0F8FF;" | ୩୫ ! scope="row" | [[ଉତ୍ତରାଖଣ୍ଡ]] | [[ଡେରାଡୁନ]] (ଶୀତ)<br />ଗୈରସୈନ୍ (ଗ୍ରୀଷ୍ମ)<ref>ଭରାରୀସୈଣ ବା ଗୈରସୈଣକୁ ରାଜ୍ୟର ଗ୍ରୀଷ୍ମକାଳୀନ ରାଜଧାନୀ ଘୋଷଣା କରାଯାଇଛି ।</ref> | ଡେରାଡୁନ ଓ <br />ଗୈରସୈନ୍ | [[ନୈନିତାଲ୍|ନୈନିତାଲ]] | ୨୦୦୦ | — |- style="background-color:#F0F8FF;" | ୩୬ ! scope="row" | [[ପଶ୍ଚିମ ବଙ୍ଗ]] | [[କୋଲକାତା]] | [[କୋଲକାତା]] | [[କୋଲକାତା]] | ୧୯୪୭ | — |} === ଆଧାର ଓ ଟୀକା === <references /> ==ଆଧାର== {{ଆଧାର}} [[ଶ୍ରେଣୀ:ଭାରତର ରାଜ୍ୟ ଓ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ]] 83z70ox9bskzi7gd4slfqk28wjcl2ef 595007 595006 2026-05-07T07:17:59Z ~2026-27722-13 42107 /* */ 595007 wikitext text/x-wiki '''ଭାରତର ରାଜ୍ୟ ଓ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳର ରାଜଧାନୀ ସମୂହ''' ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ଭାରତର ସମସ୍ତ ରାଜ୍ୟ ଏବଂ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳଗୁଡ଼ିକର ଶାସନ କେନ୍ଦ୍ର ବିଷୟରେ ତଥ୍ୟ ଦିଆଯାଇଛି । ଭାରତ ହେଉଛି ଏକ ସଂଘୀୟ ରାଷ୍ଟ୍ର, ଯାହାକି ବର୍ତ୍ତମାନ ୨୮ ଗୋଟି ରାଜ୍ୟ ଏବଂ ୮ ଗୋଟି କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳକୁ ନେଇ ଗଠିତ । ପ୍ରତ୍ୟେକ ରାଜ୍ୟ ଏବଂ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳର ପ୍ରଶାସନିକ, ବିଧାନିକ ଏବଂ ନ୍ୟାୟିକ କାର୍ଯ୍ୟାବଳୀ ପରିଚାଳନା କରିବା ପାଇଁ ନିଜସ୍ୱ ରାଜଧାନୀ ରହିଛି । ଅଧିକାଂଶ ରାଜ୍ୟରେ ପ୍ରଶାସନ, ବିଧାନସଭା ଏବଂ ଉଚ୍ଚ ନ୍ୟାୟାଳୟ ଗୋଟିଏ ପ୍ରମୁଖ ସହରରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଥିବା ବେଳେ, କେତେକ ରାଜ୍ୟରେ ଏହି ବିଭାଗଗୁଡ଼ିକ ଏକାଧିକ ସହରରେ ବିକେନ୍ଦ୍ରୀକରଣ ହୋଇଛି । ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ, କିଛି ରାଜ୍ୟରେ ପ୍ରଶାସନିକ ସୁବିଧା ପାଇଁ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଗ୍ରୀଷ୍ମକାଳୀନ ଓ ଶୀତକାଳୀନ ରାଜଧାନୀ ରହିଛି; ସେହିପରି ଅନେକ ରାଜ୍ୟର ନ୍ୟାୟିକ ରାଜଧାନୀ (ଉଚ୍ଚ ନ୍ୟାୟାଳୟ) ସେମାନଙ୍କର ମୁଖ୍ୟ ପ୍ରଶାସନିକ ରାଜଧାନୀଠାରୁ ଏକ ଭିନ୍ନ ସହରରେ ଅବସ୍ଥିତ । ନିମ୍ନଲିଖିତ ସାରଣୀରେ ଭାରତର ସମସ୍ତ ରାଜ୍ୟ ଓ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳର ବର୍ତ୍ତମାନର ରାଜଧାନୀ (ପ୍ରଶାସନିକ, ବିଧାନିକ ଏବଂ ନ୍ୟାୟିକ), ସେଗୁଡ଼ିକର ପ୍ରତିଷ୍ଠା ବର୍ଷ ଏବଂ ପୂର୍ବତନ ରାଜଧାନୀର ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଇତିହାସ ପ୍ରଦାନ କରାଯାଇଛି । ==ରାଜ୍ୟ ଓ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳର ରାଜଧାନୀ ସମୂହ== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center; font-family: sans-serif;" |- style="background-color:#0072B2; color:white; font-size: 1.1em;" ! scope="col" | କ୍ରମ ! scope="col" | ରାଜ୍ୟ ଓ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ ! scope="col" | ପ୍ରଶାସନିକ ରାଜଧାନୀ ! scope="col" | ବିଧାନିକ ରାଜଧାନୀ ! scope="col" | ନ୍ୟାୟିକ ରାଜଧାନୀ ! scope="col" | ପ୍ରତିଷ୍ଠା ବର୍ଷ ! scope="col" | ପୂର୍ବତନ ରାଜଧାନୀ ଓ ଇତିହାସ |- style="background-color:#FFF5EE;" | ୧ ! scope="row" | [[ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜ]] | [[ପୋର୍ଟ ବ୍ଲେୟର|ଶ୍ରୀ ବିଜୟ ପୁରମ୍]] | — | [[କଲିକତା|କୋଲକାତା]] | ୧୯୫୬ | କଲିକତା (୧୯୪୫-୧୯୫୬) |- style="background-color:#F0F8FF;" | ୨ ! scope="row" | [[ଆନ୍ଧ୍ର ପ୍ରଦେଶ]] | [[ଅମରାବତୀ]] | [[ଅମରାବତୀ]] | [[ଅମରାବତୀ]] | ୨୦୧୪ | [[ହାଇଦ୍ରାବାଦ]] (୧୯୫୬-୨୦୨୪) |- style="background-color:#F0F8FF;" | ୩ ! scope="row" | [[ଅରୁଣାଚଳ ପ୍ରଦେଶ]] | [[ଇଟାନଗର]] | [[ଇଟାନଗର]] | [[ଗୁଆହାଟୀ]] | ୧୯୮୭ | — |- style="background-color:#F0F8FF;" | ୪ ! scope="row" | [[ଆସାମ]] | [[ଦିସପୁର]] | [[ଦିସପୁର]] | [[ଗୁଆହାଟୀ]] | ୧୯୭୫ | [[ଶିଲଂ]]<ref>୧୯୭୧ ମସିହା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଶିଲଂ ଆସାମ ଏବଂ ମେଘାଳୟର ମିଳିତ ରାଜଧାନୀ ଥିଲା ।</ref> (୧୮୭୪–୧୯୭୨) |- style="background-color:#F0F8FF;" | ୫ ! scope="row" | [[ବିହାର]] | [[ପାଟଣା, ବିହାର|ପାଟଣା]] | [[ପାଟଣା, ବିହାର|ପାଟଣା]] | [[ପାଟଣା, ବିହାର|ପାଟଣା]] | ୧୯୧୨ | — |- style="background-color:#FFF5EE;" | ୬ ! scope="row" | [[ଚଣ୍ଡୀଗଡ଼]] | [[ଚଣ୍ଡୀଗଡ଼]]<ref>ଚଣ୍ଡୀଗଡ଼ ପଞ୍ଜାବ ଏବଂ ହରିୟାଣାର ରାଜଧାନୀ ହେବା ସହ ନିଜେ ଏକ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ ଅଟେ ।</ref> | — | [[ଚଣ୍ଡୀଗଡ଼]] | ୧୯୬୬ | — |- style="background-color:#F0F8FF;" | ୭ ! scope="row" | [[ଛତିଶଗଡ଼]] | [[ରାୟପୁର, ଛତିଶଗଡ଼|ରାୟପୁର]] | [[ରାୟପୁର, ଛତିଶଗଡ଼|ରାୟପୁର]] | ବିଳାସପୁର | ୨୦୦୦ | — |- style="background-color:#FFF5EE;" | ୮ ! scope="row" | [[ଦାଦ୍ରା ଓ ନଗର ହବେଳୀ|ଦାଦ୍ରା ଓ ନଗର ହବେଳୀ ଏବଂ]][[ଡାମନ ଓ ଡିଉ]] | [[ଡାମନ]] | — | [[ମୁମ୍ବାଇ]] | ୨୦୨୦ | ମୁମ୍ବାଇ (୧୯୫୪–୧୯୬୧)<br />[[ପାଣାଜୀ]] (୧୯୬୧–୧୯୮୭) |- style="background-color:#FFF5EE;" | ୯ ! scope="row" | [[ଦିଲ୍ଲୀ|ଦିଲ୍ଲୀ ଜାତୀୟ ରାଜଧାନୀ ଅଞ୍ଚଳ]] | [[ନୂଆ ଦିଲ୍ଲୀ]] | [[ନୂଆ ଦିଲ୍ଲୀ]] | [[ନୂଆ ଦିଲ୍ଲୀ]] | ୧୯୫୨ | — |- style="background-color:#F0F8FF;" | ୧୦ ! scope="row" | [[ଗୋଆ]] | [[ପାଣାଜୀ]]<ref>୧୮୪୩ ମସିହାରେ ପର୍ତ୍ତୁଗୀଜ ଶାସନ ସମୟରୁ ପାଣାଜୀ ଗୋଆର ରାଜଧାନୀ ରହିଆସିଛି ।</ref> | [[ପାଣାଜୀ]] | [[ମୁମ୍ବାଇ]] | ୧୯୮୭ | ପାଣାଜୀ (୧୯୬୧–୧୯୮୭ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ ଭାବେ) |- style="background-color:#F0F8FF;" | ୧୧ ! scope="row" | [[ଗୁଜରାଟ]] | [[ଗାନ୍ଧୀନଗର]] | [[ଗାନ୍ଧୀନଗର]] | [[ଅହମଦାବାଦ]] | ୧୯୭୦ | ଅହମଦାବାଦ (୧୯୬୦–୧୯୭୦) |- style="background-color:#F0F8FF;" | ୧୨ ! scope="row" | [[ହରିୟାଣା]] | [[ଚଣ୍ଡୀଗଡ଼]] | [[ଚଣ୍ଡୀଗଡ଼]] | [[ଚଣ୍ଡୀଗଡ଼]] | ୧୯୬୬ | — |- style="background-color:#F0F8FF;" | ୧୩ ! scope="row" | [[ହିମାଚଳ ପ୍ରଦେଶ]] | [[ଶିମଲା]] (ଗ୍ରୀଷ୍ମ)<br />ଧର୍ମଶାଳା (ଶୀତ) | ଶିମଲା<br />ଧର୍ମଶାଳା | ଶିମଲା | ୧୯୭୧ | ବିଳାସପୁର (୧୯୫୦–୧୯୫୬) |- style="background-color:#FFF5EE;" | ୧୪ ! scope="row" | [[ଜମ୍ମୁ ଓ କଶ୍ମୀର|ଜମ୍ମୁ ଓ କାଶ୍ମୀର]] | [[ଶ୍ରୀନଗର]] (ଗ୍ରୀଷ୍ମ)<br />[[ଜାମ୍ମୁ|ଜମ୍ମୁ]] (ଶୀତ) | ଶ୍ରୀନଗର<br />ଜମ୍ମୁ | ଶ୍ରୀନଗର<br />ଜମ୍ମୁ | ୧୯୪୮ | — |- style="background-color:#F0F8FF;" | ୧୫ ! scope="row" | [[ଝାଡ଼ଖଣ୍ଡ]] | [[ରାଞ୍ଚି]] | [[ରାଞ୍ଚି]] | [[ରାଞ୍ଚି]] | ୨୦୦୦ | — |- style="background-color:#F0F8FF;" | ୧୬ ! scope="row" | [[କର୍ଣ୍ଣାଟକ]] | [[ବେଙ୍ଗାଳୁରୁ|ବେଙ୍ଗାଲୁରୁ]] | [[ବେଙ୍ଗାଳୁରୁ|ବେଙ୍ଗାଲୁରୁ]] | [[ବେଙ୍ଗାଳୁରୁ|ବେଙ୍ଗାଲୁରୁ]] | ୧୯୫୬ | ମୈସୂର (୧୯୪୭-୧୯୫୬) |- style="background-color:#F0F8FF;" | ୧୭ ! scope="row" | [[କେରଳ|କେରଳମ୍]] | [[ଥିରୁଅନନ୍ତପୁରମ]] | [[ଥିରୁଅନନ୍ତପୁରମ]] | [[କୋଚି]] | ୧୯୫୬ | — |- style="background-color:#FFF5EE;" | ୧୮ ! scope="row" | [[ଲଦାଖ]] | ଲେହ ଏବଂ କାର୍ଗିଲ | — | ଶ୍ରୀନଗର<br />ଜମ୍ମୁ | ୨୦୧୯ | — |- style="background-color:#FFF5EE;" | ୧୯ ! scope="row" | [[ଲାକ୍ଷାଦ୍ୱୀପ|ଲାକ୍ଷାଦ୍ଵୀପ]] | [[କବରତ୍ତୀ]] | — | [[କୋଚି]] | ୧୯୫୬ | — |- style="background-color:#F0F8FF;" | ୨୦ ! scope="row" | [[ମଧ୍ୟ ପ୍ରଦେଶ]] | [[ଭୋପାଳ]] | [[ଭୋପାଳ]] | [[ଜବଲପୁର ଜଙ୍କସନ ରେଳ ଷ୍ଟେସନ|ଜବଲପୁର]] | ୧୯୫୬ | [[ନାଗପୁର]]<ref>୧୮୬୧ରୁ ୧୯୫୦ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ନାଗପୁର କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ପ୍ରଦେଶର ରାଜଧାନୀ ଥିଲା । ୧୯୫୬ରେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରଦେଶ ଗଠନ ପରେ ମଧ୍ୟ ଏହା ରାଜଧାନୀ ରହିଥିଲା, କିନ୍ତୁ ପରେ ଭୋପାଳକୁ ସ୍ଥାନାନ୍ତର ହେଲା। ପରେ ନାଗପୁର ଚୁକ୍ତି ଅନୁଯାୟୀ ଏହା ମହାରାଷ୍ଟ୍ରର ଦ୍ୱିତୀୟ ରାଜଧାନୀ ପାଲଟିଲା ।</ref> (୧୮୬୧–୧୯୫୬) |- style="background-color:#F0F8FF;" | ୨୧ ! scope="row" | [[ମହାରାଷ୍ଟ୍ର]] | [[ମୁମ୍ବାଇ]] (ଗ୍ରୀଷ୍ମ)<br />ନାଗପୁର (ଶୀତ) | ମୁମ୍ବାଇ<br />ନାଗପୁର | ମୁମ୍ବାଇ | ୧୯୬୦ | — |- style="background-color:#F0F8FF;" | ୨୨ ! scope="row" | [[ମଣିପୁର]] | [[ଇମ୍ଫାଲ]] | [[ଇମ୍ଫାଲ]] | [[ଇମ୍ଫାଲ]] | ୧୯୪୭ | — |- style="background-color:#F0F8FF;" | ୨୩ ! scope="row" | [[ମେଘାଳୟ]] | [[ଶିଲଂ]] | [[ଶିଲଂ]] | [[ଶିଲଂ]] | ୧୯୭୦ | — |- style="background-color:#F0F8FF;" | ୨୪ ! scope="row" | [[ମିଜୋରାମ]] | [[ଆଇଜୋଲ]] | [[ଆଇଜୋଲ]] | [[ଗୁଆହାଟୀ]] | ୧୯୭୨ | — |- style="background-color:#F0F8FF;" | ୨୫ ! scope="row" | [[ନାଗାଲ୍ୟାଣ୍ଡ|ନାଗାଲାଣ୍ଡ]] | [[କୋହିମା]] | [[କୋହିମା]] | [[ଗୁଆହାଟୀ]] | ୧୯୬୩ | — |- style="background-color:#F0F8FF;" | ୨୬ ! scope="row" | [[ଓଡ଼ିଶା]] | [[ଭୁବନେଶ୍ୱର|ଭୁବନେଶ୍ଵର]] | [[ଭୁବନେଶ୍ୱର|ଭୁବନେଶ୍ଵର]] | [[କଟକ]] | ୧୯୪୮ | କଟକ (୧୯୩୬–୧୯୪୮) |- style="background-color:#FFF5EE;" | ୨୭ ! scope="row" | [[ପୁଡୁଚେରୀ]] | [[ପୁଡୁଚେରୀ]] | [[ପୁଡୁଚେରୀ]] | [[ଚେନ୍ନାଇ]] | ୧୯୫୪ | ମାଡ୍ରାସ (୧୯୪୮–୧୯୫୪) |- style="background-color:#F0F8FF;" | ୨୮ ! scope="row" | [[ପଞ୍ଜାବ, ଭାରତ|ପଞ୍ଜାବ]] | [[ଚଣ୍ଡୀଗଡ଼]] | [[ଚଣ୍ଡୀଗଡ଼]] | [[ଚଣ୍ଡୀଗଡ଼]] | ୧୯୪୭ | ଲାହୋର<ref>ଲାହୋର ବ୍ରିଟିଶ ଭାରତରେ ପଞ୍ଜାବ ପ୍ରଦେଶର ରାଜଧାନୀ ଥିଲା, ଯାହା ବର୍ତ୍ତମାନ ପାକିସ୍ତାନରେ ଅବସ୍ଥିତ ।</ref> (୧୯୩୬–୧୯୪୭)<br />ଶିମଲା (୧୯୪୭–୧୯୬୬) |- style="background-color:#F0F8FF;" | ୨۹ ! scope="row" | [[ରାଜସ୍ଥାନ]] | [[ଜୟପୁର, ରାଜସ୍ଥାନ|ଜୟପୁର]] | [[ଜୟପୁର, ରାଜସ୍ଥାନ|ଜୟପୁର]] | [[ଯୋଧପୁର ଏୟାର ପୋର୍ଟ|ଯୋଧପୁର]] | ୧୯୪୮ | — |- style="background-color:#F0F8FF;" | ୩୦ ! scope="row" | [[ସିକିମ|ସିକିମ୍]] | [[ଗାଙ୍ଗଟକ]] | [[ଗାଙ୍ଗଟକ]] | [[ଗାଙ୍ଗଟକ]] | ୧୯୭୫ | — |- style="background-color:#F0F8FF;" | ୩୧ ! scope="row" | [[ତାମିଲନାଡୁ|ତାମିଲ ନାଡ଼ୁ]] | [[ଚେନ୍ନାଇ]]<ref>୧୮୩୯ ମସିହାରୁ ଚେନ୍ନାଇ (ମାଡ୍ରାସ) ମାଡ୍ରାସ ପ୍ରେସିଡେନ୍ସିର ରାଜଧାନୀ ଥିଲା । ୧୯୬୮ରେ ଏହା ତାମିଲନାଡୁ ନାମରେ ନାମିତ ହେଲା ।</ref> | [[ଚେନ୍ନାଇ]] | [[ଚେନ୍ନାଇ]] | ୧୯୫୬ | — |- style="background-color:#F0F8FF;" | ୩୨ ! scope="row" | [[ତେଲେଙ୍ଗାନା]] | [[ହାଇଦ୍ରାବାଦ]] | [[ହାଇଦ୍ରାବାଦ]] | [[ହାଇଦ୍ରାବାଦ]] | ୨୦୧୪ | — |- style="background-color:#F0F8FF;" | ୩୩ ! scope="row" | [[ତ୍ରିପୁରା]] | [[ଅଗରତାଲା|ଅଗରତଲା]] | [[ଅଗରତାଲା|ଅଗରତଲା]] | [[ଅଗରତାଲା|ଅଗରତଲା]] | ୧୯୫୬ | — |- style="background-color:#F0F8FF;" | ୩୪ ! scope="row" | [[ଉତ୍ତର ପ୍ରଦେଶ]] | [[ଲକ୍ଷ୍ନୌ]] | [[ଲକ୍ଷ୍ନୌ]] | [[ପ୍ରୟାଗରାଜ]] | ୧୯୩୮ | — |- style="background-color:#F0F8FF;" | ୩୫ ! scope="row" | [[ଉତ୍ତରାଖଣ୍ଡ]] | [[ଡେରାଡୁନ]] (ଶୀତ)<br />ଗୈରସୈନ୍ (ଗ୍ରୀଷ୍ମ)<ref>ଭରାରୀସୈଣ ବା ଗୈରସୈଣକୁ ରାଜ୍ୟର ଗ୍ରୀଷ୍ମକାଳୀନ ରାଜଧାନୀ ଘୋଷଣା କରାଯାଇଛି ।</ref> | ଡେରାଡୁନ ଓ <br />ଗୈରସୈନ୍ | [[ନୈନିତାଲ୍|ନୈନିତାଲ]] | ୨୦୦୦ | — |- style="background-color:#F0F8FF;" | ୩୬ ! scope="row" | [[ପଶ୍ଚିମ ବଙ୍ଗ]] | [[କୋଲକାତା]] | [[କୋଲକାତା]] | [[କୋଲକାତା]] | ୧୯୪୭ | — |} === ଆଧାର ଓ ଟୀକା === <references /> ==ଆଧାର== {{ଆଧାର}} [[ଶ୍ରେଣୀ:ଭାରତର ରାଜ୍ୟ ଓ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ]] gapruqro8xbh8ekbdymn76fma7195uv 595008 595007 2026-05-07T07:19:35Z ~2026-27722-13 42107 595008 wikitext text/x-wiki '''ଭାରତର ରାଜ୍ୟ ଓ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳର ରାଜଧାନୀ ସମୂହ''' ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ଭାରତର ସମସ୍ତ ରାଜ୍ୟ ଏବଂ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳଗୁଡ଼ିକର ଶାସନ କେନ୍ଦ୍ର ବିଷୟରେ ତଥ୍ୟ ଦିଆଯାଇଛି । ଭାରତ ହେଉଛି ଏକ ସଂଘୀୟ ରାଷ୍ଟ୍ର, ଯାହାକି ବର୍ତ୍ତମାନ ୨୮ ଗୋଟି ରାଜ୍ୟ ଏବଂ ୮ ଗୋଟି କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳକୁ ନେଇ ଗଠିତ । ପ୍ରତ୍ୟେକ ରାଜ୍ୟ ଏବଂ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳର ପ୍ରଶାସନିକ, ବିଧାନିକ ଏବଂ ନ୍ୟାୟିକ କାର୍ଯ୍ୟାବଳୀ ପରିଚାଳନା କରିବା ପାଇଁ ନିଜସ୍ୱ ରାଜଧାନୀ ରହିଛି । ଅଧିକାଂଶ ରାଜ୍ୟରେ ପ୍ରଶାସନ, ବିଧାନସଭା ଏବଂ ଉଚ୍ଚ ନ୍ୟାୟାଳୟ ଗୋଟିଏ ପ୍ରମୁଖ ସହରରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଥିବା ବେଳେ, କେତେକ ରାଜ୍ୟରେ ଏହି ବିଭାଗଗୁଡ଼ିକ ଏକାଧିକ ସହରରେ ବିକେନ୍ଦ୍ରୀକରଣ ହୋଇଛି । ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ, କିଛି ରାଜ୍ୟରେ ପ୍ରଶାସନିକ ସୁବିଧା ପାଇଁ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଗ୍ରୀଷ୍ମକାଳୀନ ଓ ଶୀତକାଳୀନ ରାଜଧାନୀ ରହିଛି; ସେହିପରି ଅନେକ ରାଜ୍ୟର ନ୍ୟାୟିକ ରାଜଧାନୀ (ଉଚ୍ଚ ନ୍ୟାୟାଳୟ) ସେମାନଙ୍କର ମୁଖ୍ୟ ପ୍ରଶାସନିକ ରାଜଧାନୀଠାରୁ ଏକ ଭିନ୍ନ ସହରରେ ଅବସ୍ଥିତ । ନିମ୍ନଲିଖିତ ସାରଣୀରେ ଭାରତର ସମସ୍ତ ରାଜ୍ୟ ଓ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳର ବର୍ତ୍ତମାନର ରାଜଧାନୀ (ପ୍ରଶାସନିକ, ବିଧାନିକ ଏବଂ ନ୍ୟାୟିକ), ସେଗୁଡ଼ିକର ପ୍ରତିଷ୍ଠା ବର୍ଷ ଏବଂ ପୂର୍ବତନ ରାଜଧାନୀର ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଇତିହାସ ପ୍ରଦାନ କରାଯାଇଛି । ==ରାଜ୍ୟ ଓ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳର ରାଜଧାନୀ ସମୂହ== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center; font-family: sans-serif;" |- style="background-color:#0072B2; color:white; font-size: 1.1em;" ! scope="col" | କ୍ରମ ! scope="col" | ରାଜ୍ୟ ଓ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ ! scope="col" | ପ୍ରଶାସନିକ ରାଜଧାନୀ ! scope="col" | ବିଧାନିକ ରାଜଧାନୀ ! scope="col" | ନ୍ୟାୟିକ ରାଜଧାନୀ ! scope="col" | ପ୍ରତିଷ୍ଠା ବର୍ଷ ! scope="col" | ପୂର୍ବତନ ରାଜଧାନୀ ଓ ଇତିହାସ |- style="background-color:#FFF5EE;" | ୧ ! scope="row" | [[ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜ]] | [[ପୋର୍ଟ ବ୍ଲେୟର|ଶ୍ରୀ ବିଜୟ ପୁରମ୍]] | — | [[କଲିକତା|କୋଲକାତା]] | ୧୯୫୬ | କଲିକତା (୧୯୪୫-୧୯୫୬) |- style="background-color:#F0F8FF;" | ୨ ! scope="row" | [[ଆନ୍ଧ୍ର ପ୍ରଦେଶ]] | [[ଅମରାବତୀ]] | [[ଅମରାବତୀ]] | [[ଅମରାବତୀ]] | ୨୦୧୪ | [[ହାଇଦ୍ରାବାଦ]] (୧୯୫୬-୨୦୨୪) |- style="background-color:#F0F8FF;" | ୩ ! scope="row" | [[ଅରୁଣାଚଳ ପ୍ରଦେଶ]] | [[ଇଟାନଗର]] | [[ଇଟାନଗର]] | [[ଗୁଆହାଟୀ]] | ୧୯୮୭ | — |- style="background-color:#F0F8FF;" | ୪ ! scope="row" | [[ଆସାମ]] | [[ଦିସପୁର]] | [[ଦିସପୁର]] | [[ଗୁଆହାଟୀ]] | ୧୯୭୫ | [[ଶିଲଂ]]<ref>୧୯୭୧ ମସିହା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଶିଲଂ ଆସାମ ଏବଂ ମେଘାଳୟର ମିଳିତ ରାଜଧାନୀ ଥିଲା ।</ref> (୧୮୭୪–୧୯୭୨) |- style="background-color:#F0F8FF;" | ୫ ! scope="row" | [[ବିହାର]] | [[ପାଟଣା, ବିହାର|ପାଟଣା]] | [[ପାଟଣା, ବିହାର|ପାଟଣା]] | [[ପାଟଣା, ବିହାର|ପାଟଣା]] | ୧୯୧୨ | — |- style="background-color:#FFF5EE;" | ୬ ! scope="row" | [[ଚଣ୍ଡୀଗଡ଼]] | [[ଚଣ୍ଡୀଗଡ଼]]<ref>ଚଣ୍ଡୀଗଡ଼ ପଞ୍ଜାବ ଏବଂ ହରିୟାଣାର ରାଜଧାନୀ ହେବା ସହ ନିଜେ ଏକ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ ଅଟେ ।</ref> | — | [[ଚଣ୍ଡୀଗଡ଼]] | ୧୯୬୬ | — |- style="background-color:#F0F8FF;" | ୭ ! scope="row" | [[ଛତିଶଗଡ଼]] | [[ରାୟପୁର, ଛତିଶଗଡ଼|ରାୟପୁର]] | [[ରାୟପୁର, ଛତିଶଗଡ଼|ରାୟପୁର]] | ବିଳାସପୁର | ୨୦୦୦ | — |- style="background-color:#FFF5EE;" | ୮ ! scope="row" | [[ଦାଦ୍ରା ଓ ନଗର ହବେଳୀ|ଦାଦ୍ରା ଓ ନଗର ହବେଳୀ ଏବଂ]][[ଡାମନ ଓ ଡିଉ]] | [[ଡାମନ]] | — | [[ମୁମ୍ବାଇ]] | ୨୦୨୦ | ମୁମ୍ବାଇ (୧୯୫୪–୧୯୬୧)<br />[[ପାଣାଜୀ]] (୧୯୬୧–୧୯୮୭) |- style="background-color:#FFF5EE;" | ୯ ! scope="row" | [[ଦିଲ୍ଲୀ|ଦିଲ୍ଲୀ- ଜାତୀୟ ରାଜଧାନୀ ଅଞ୍ଚଳ]] | [[ନୂଆ ଦିଲ୍ଲୀ]] | [[ନୂଆ ଦିଲ୍ଲୀ]] | [[ନୂଆ ଦିଲ୍ଲୀ]] | ୧୯୫୨ | — |- style="background-color:#F0F8FF;" | ୧୦ ! scope="row" | [[ଗୋଆ]] | [[ପାଣାଜୀ]]<ref>୧୮୪୩ ମସିହାରେ ପର୍ତ୍ତୁଗୀଜ ଶାସନ ସମୟରୁ ପାଣାଜୀ ଗୋଆର ରାଜଧାନୀ ରହିଆସିଛି ।</ref> | [[ପାଣାଜୀ]] | [[ମୁମ୍ବାଇ]] | ୧୯୮୭ | ପାଣାଜୀ (୧୯୬୧–୧୯୮୭ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ ଭାବେ) |- style="background-color:#F0F8FF;" | ୧୧ ! scope="row" | [[ଗୁଜରାଟ]] | [[ଗାନ୍ଧୀନଗର]] | [[ଗାନ୍ଧୀନଗର]] | [[ଅହମଦାବାଦ]] | ୧୯୭୦ | ଅହମଦାବାଦ (୧୯୬୦–୧୯୭୦) |- style="background-color:#F0F8FF;" | ୧୨ ! scope="row" | [[ହରିୟାଣା]] | [[ଚଣ୍ଡୀଗଡ଼]] | [[ଚଣ୍ଡୀଗଡ଼]] | [[ଚଣ୍ଡୀଗଡ଼]] | ୧୯୬୬ | — |- style="background-color:#F0F8FF;" | ୧୩ ! scope="row" | [[ହିମାଚଳ ପ୍ରଦେଶ]] | [[ଶିମଲା]] (ଗ୍ରୀଷ୍ମ)<br />ଧର୍ମଶାଳା (ଶୀତ) | ଶିମଲା<br />ଧର୍ମଶାଳା | ଶିମଲା | ୧୯୭୧ | ବିଳାସପୁର (୧୯୫୦–୧୯୫୬) |- style="background-color:#FFF5EE;" | ୧୪ ! scope="row" | [[ଜମ୍ମୁ ଓ କଶ୍ମୀର|ଜମ୍ମୁ ଓ କାଶ୍ମୀର]] | [[ଶ୍ରୀନଗର]] (ଗ୍ରୀଷ୍ମ)<br />[[ଜାମ୍ମୁ|ଜମ୍ମୁ]] (ଶୀତ) | ଶ୍ରୀନଗର<br />ଜମ୍ମୁ | ଶ୍ରୀନଗର<br />ଜମ୍ମୁ | ୧୯୪୮ | — |- style="background-color:#F0F8FF;" | ୧୫ ! scope="row" | [[ଝାଡ଼ଖଣ୍ଡ]] | [[ରାଞ୍ଚି]] | [[ରାଞ୍ଚି]] | [[ରାଞ୍ଚି]] | ୨୦୦୦ | — |- style="background-color:#F0F8FF;" | ୧୬ ! scope="row" | [[କର୍ଣ୍ଣାଟକ]] | [[ବେଙ୍ଗାଳୁରୁ|ବେଙ୍ଗାଲୁରୁ]] | [[ବେଙ୍ଗାଳୁରୁ|ବେଙ୍ଗାଲୁରୁ]] | [[ବେଙ୍ଗାଳୁରୁ|ବେଙ୍ଗାଲୁରୁ]] | ୧୯୫୬ | ମୈସୂର (୧୯୪୭-୧୯୫୬) |- style="background-color:#F0F8FF;" | ୧୭ ! scope="row" | [[କେରଳ|କେରଳମ୍]] | [[ଥିରୁଅନନ୍ତପୁରମ]] | [[ଥିରୁଅନନ୍ତପୁରମ]] | [[କୋଚି]] | ୧୯୫୬ | — |- style="background-color:#FFF5EE;" | ୧୮ ! scope="row" | [[ଲଦାଖ]] | ଲେହ ଏବଂ କାର୍ଗିଲ | — | ଶ୍ରୀନଗର<br />ଜମ୍ମୁ | ୨୦୧୯ | — |- style="background-color:#FFF5EE;" | ୧୯ ! scope="row" | [[ଲାକ୍ଷାଦ୍ୱୀପ|ଲାକ୍ଷାଦ୍ଵୀପ]] | [[କବରତ୍ତୀ]] | — | [[କୋଚି]] | ୧୯୫୬ | — |- style="background-color:#F0F8FF;" | ୨୦ ! scope="row" | [[ମଧ୍ୟ ପ୍ରଦେଶ]] | [[ଭୋପାଳ]] | [[ଭୋପାଳ]] | [[ଜବଲପୁର ଜଙ୍କସନ ରେଳ ଷ୍ଟେସନ|ଜବଲପୁର]] | ୧୯୫୬ | [[ନାଗପୁର]]<ref>୧୮୬୧ରୁ ୧୯୫୦ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ନାଗପୁର କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ପ୍ରଦେଶର ରାଜଧାନୀ ଥିଲା । ୧୯୫୬ରେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରଦେଶ ଗଠନ ପରେ ମଧ୍ୟ ଏହା ରାଜଧାନୀ ରହିଥିଲା, କିନ୍ତୁ ପରେ ଭୋପାଳକୁ ସ୍ଥାନାନ୍ତର ହେଲା। ପରେ ନାଗପୁର ଚୁକ୍ତି ଅନୁଯାୟୀ ଏହା ମହାରାଷ୍ଟ୍ରର ଦ୍ୱିତୀୟ ରାଜଧାନୀ ପାଲଟିଲା ।</ref> (୧୮୬୧–୧୯୫୬) |- style="background-color:#F0F8FF;" | ୨୧ ! scope="row" | [[ମହାରାଷ୍ଟ୍ର]] | [[ମୁମ୍ବାଇ]] (ଗ୍ରୀଷ୍ମ)<br />ନାଗପୁର (ଶୀତ) | ମୁମ୍ବାଇ<br />ନାଗପୁର | ମୁମ୍ବାଇ | ୧୯୬୦ | — |- style="background-color:#F0F8FF;" | ୨୨ ! scope="row" | [[ମଣିପୁର]] | [[ଇମ୍ଫାଲ]] | [[ଇମ୍ଫାଲ]] | [[ଇମ୍ଫାଲ]] | ୧୯୪୭ | — |- style="background-color:#F0F8FF;" | ୨୩ ! scope="row" | [[ମେଘାଳୟ]] | [[ଶିଲଂ]] | [[ଶିଲଂ]] | [[ଶିଲଂ]] | ୧୯୭୦ | — |- style="background-color:#F0F8FF;" | ୨୪ ! scope="row" | [[ମିଜୋରାମ]] | [[ଆଇଜୋଲ]] | [[ଆଇଜୋଲ]] | [[ଗୁଆହାଟୀ]] | ୧୯୭୨ | — |- style="background-color:#F0F8FF;" | ୨୫ ! scope="row" | [[ନାଗାଲ୍ୟାଣ୍ଡ|ନାଗାଲାଣ୍ଡ]] | [[କୋହିମା]] | [[କୋହିମା]] | [[ଗୁଆହାଟୀ]] | ୧୯୬୩ | — |- style="background-color:#F0F8FF;" | ୨୬ ! scope="row" | [[ଓଡ଼ିଶା]] | [[ଭୁବନେଶ୍ୱର|ଭୁବନେଶ୍ଵର]] | [[ଭୁବନେଶ୍ୱର|ଭୁବନେଶ୍ଵର]] | [[କଟକ]] | ୧୯୪୮ | କଟକ (୧୯୩୬–୧୯୪୮) |- style="background-color:#FFF5EE;" | ୨୭ ! scope="row" | [[ପୁଡୁଚେରୀ]] | [[ପୁଡୁଚେରୀ]] | [[ପୁଡୁଚେରୀ]] | [[ଚେନ୍ନାଇ]] | ୧୯୫୪ | ମାଡ୍ରାସ (୧୯୪୮–୧୯୫୪) |- style="background-color:#F0F8FF;" | ୨୮ ! scope="row" | [[ପଞ୍ଜାବ, ଭାରତ|ପଞ୍ଜାବ]] | [[ଚଣ୍ଡୀଗଡ଼]] | [[ଚଣ୍ଡୀଗଡ଼]] | [[ଚଣ୍ଡୀଗଡ଼]] | ୧୯୪୭ | ଲାହୋର<ref>ଲାହୋର ବ୍ରିଟିଶ ଭାରତରେ ପଞ୍ଜାବ ପ୍ରଦେଶର ରାଜଧାନୀ ଥିଲା, ଯାହା ବର୍ତ୍ତମାନ ପାକିସ୍ତାନରେ ଅବସ୍ଥିତ ।</ref> (୧୯୩୬–୧୯୪୭)<br />ଶିମଲା (୧୯୪୭–୧୯୬୬) |- style="background-color:#F0F8FF;" | ୨۹ ! scope="row" | [[ରାଜସ୍ଥାନ]] | [[ଜୟପୁର, ରାଜସ୍ଥାନ|ଜୟପୁର]] | [[ଜୟପୁର, ରାଜସ୍ଥାନ|ଜୟପୁର]] | [[ଯୋଧପୁର ଏୟାର ପୋର୍ଟ|ଯୋଧପୁର]] | ୧୯୪୮ | — |- style="background-color:#F0F8FF;" | ୩୦ ! scope="row" | [[ସିକିମ|ସିକିମ୍]] | [[ଗାଙ୍ଗଟକ]] | [[ଗାଙ୍ଗଟକ]] | [[ଗାଙ୍ଗଟକ]] | ୧୯୭୫ | — |- style="background-color:#F0F8FF;" | ୩୧ ! scope="row" | [[ତାମିଲନାଡୁ|ତାମିଲ ନାଡ଼ୁ]] | [[ଚେନ୍ନାଇ]]<ref>୧୮୩୯ ମସିହାରୁ ଚେନ୍ନାଇ (ମାଡ୍ରାସ) ମାଡ୍ରାସ ପ୍ରେସିଡେନ୍ସିର ରାଜଧାନୀ ଥିଲା । ୧୯୬୮ରେ ଏହା ତାମିଲନାଡୁ ନାମରେ ନାମିତ ହେଲା ।</ref> | [[ଚେନ୍ନାଇ]] | [[ଚେନ୍ନାଇ]] | ୧୯୫୬ | — |- style="background-color:#F0F8FF;" | ୩୨ ! scope="row" | [[ତେଲେଙ୍ଗାନା]] | [[ହାଇଦ୍ରାବାଦ]] | [[ହାଇଦ୍ରାବାଦ]] | [[ହାଇଦ୍ରାବାଦ]] | ୨୦୧୪ | — |- style="background-color:#F0F8FF;" | ୩୩ ! scope="row" | [[ତ୍ରିପୁରା]] | [[ଅଗରତାଲା|ଅଗରତଲା]] | [[ଅଗରତାଲା|ଅଗରତଲା]] | [[ଅଗରତାଲା|ଅଗରତଲା]] | ୧୯୫୬ | — |- style="background-color:#F0F8FF;" | ୩୪ ! scope="row" | [[ଉତ୍ତର ପ୍ରଦେଶ]] | [[ଲକ୍ଷ୍ନୌ]] | [[ଲକ୍ଷ୍ନୌ]] | [[ପ୍ରୟାଗରାଜ]] | ୧୯୩୮ | — |- style="background-color:#F0F8FF;" | ୩୫ ! scope="row" | [[ଉତ୍ତରାଖଣ୍ଡ]] | [[ଡେରାଡୁନ]] (ଶୀତ)<br />ଗୈରସୈନ୍ (ଗ୍ରୀଷ୍ମ)<ref>ଭରାରୀସୈଣ ବା ଗୈରସୈଣକୁ ରାଜ୍ୟର ଗ୍ରୀଷ୍ମକାଳୀନ ରାଜଧାନୀ ଘୋଷଣା କରାଯାଇଛି ।</ref> | ଡେରାଡୁନ ଓ <br />ଗୈରସୈନ୍ | [[ନୈନିତାଲ୍|ନୈନିତାଲ]] | ୨୦୦୦ | — |- style="background-color:#F0F8FF;" | ୩୬ ! scope="row" | [[ପଶ୍ଚିମ ବଙ୍ଗ]] | [[କୋଲକାତା]] | [[କୋଲକାତା]] | [[କୋଲକାତା]] | ୧୯୪୭ | — |} === ଆଧାର ଓ ଟୀକା === <references /> ==ଆଧାର== {{ଆଧାର}} [[ଶ୍ରେଣୀ:ଭାରତର ରାଜ୍ୟ ଓ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ]] lp0qg94v6mwvlccy3o7ge57eahz6xvd 595009 595008 2026-05-07T07:20:34Z ~2026-27722-13 42107 /* ରାଜ୍ୟ ଓ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳର ରାଜଧାନୀ ସମୂହ */ 595009 wikitext text/x-wiki '''ଭାରତର ରାଜ୍ୟ ଓ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳର ରାଜଧାନୀ ସମୂହ''' ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ଭାରତର ସମସ୍ତ ରାଜ୍ୟ ଏବଂ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳଗୁଡ଼ିକର ଶାସନ କେନ୍ଦ୍ର ବିଷୟରେ ତଥ୍ୟ ଦିଆଯାଇଛି । ଭାରତ ହେଉଛି ଏକ ସଂଘୀୟ ରାଷ୍ଟ୍ର, ଯାହାକି ବର୍ତ୍ତମାନ ୨୮ ଗୋଟି ରାଜ୍ୟ ଏବଂ ୮ ଗୋଟି କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳକୁ ନେଇ ଗଠିତ । ପ୍ରତ୍ୟେକ ରାଜ୍ୟ ଏବଂ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳର ପ୍ରଶାସନିକ, ବିଧାନିକ ଏବଂ ନ୍ୟାୟିକ କାର୍ଯ୍ୟାବଳୀ ପରିଚାଳନା କରିବା ପାଇଁ ନିଜସ୍ୱ ରାଜଧାନୀ ରହିଛି । ଅଧିକାଂଶ ରାଜ୍ୟରେ ପ୍ରଶାସନ, ବିଧାନସଭା ଏବଂ ଉଚ୍ଚ ନ୍ୟାୟାଳୟ ଗୋଟିଏ ପ୍ରମୁଖ ସହରରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଥିବା ବେଳେ, କେତେକ ରାଜ୍ୟରେ ଏହି ବିଭାଗଗୁଡ଼ିକ ଏକାଧିକ ସହରରେ ବିକେନ୍ଦ୍ରୀକରଣ ହୋଇଛି । ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ, କିଛି ରାଜ୍ୟରେ ପ୍ରଶାସନିକ ସୁବିଧା ପାଇଁ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଗ୍ରୀଷ୍ମକାଳୀନ ଓ ଶୀତକାଳୀନ ରାଜଧାନୀ ରହିଛି; ସେହିପରି ଅନେକ ରାଜ୍ୟର ନ୍ୟାୟିକ ରାଜଧାନୀ (ଉଚ୍ଚ ନ୍ୟାୟାଳୟ) ସେମାନଙ୍କର ମୁଖ୍ୟ ପ୍ରଶାସନିକ ରାଜଧାନୀଠାରୁ ଏକ ଭିନ୍ନ ସହରରେ ଅବସ୍ଥିତ । ନିମ୍ନଲିଖିତ ସାରଣୀରେ ଭାରତର ସମସ୍ତ ରାଜ୍ୟ ଓ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳର ବର୍ତ୍ତମାନର ରାଜଧାନୀ (ପ୍ରଶାସନିକ, ବିଧାନିକ ଏବଂ ନ୍ୟାୟିକ), ସେଗୁଡ଼ିକର ପ୍ରତିଷ୍ଠା ବର୍ଷ ଏବଂ ପୂର୍ବତନ ରାଜଧାନୀର ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଇତିହାସ ପ୍ରଦାନ କରାଯାଇଛି । ==ରାଜ୍ୟ ଓ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳର ରାଜଧାନୀ ସମୂହ== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center; font-family: sans-serif;" |- style="background-color:#0072B2; color:white; font-size: 1.1em;" ! scope="col" | କ୍ରମ ! scope="col" | ରାଜ୍ୟ ଓ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ ! scope="col" | ପ୍ରଶାସନିକ ରାଜଧାନୀ ! scope="col" | ବିଧାନିକ ରାଜଧାନୀ ! scope="col" | ନ୍ୟାୟିକ ରାଜଧାନୀ ! scope="col" | ପ୍ରତିଷ୍ଠା ବର୍ଷ ! scope="col" | ପୂର୍ବତନ ରାଜଧାନୀ ଓ ଇତିହାସ |- style="background-color:#FFF5EE;" | ୧ ! scope="row" | [[ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜ]] | [[ପୋର୍ଟ ବ୍ଲେୟର|ଶ୍ରୀ ବିଜୟ ପୁରମ୍]] | — | [[କଲିକତା|କୋଲକାତା]] | ୧୯୫୬ | କଲିକତା (୧୯୪୫-୧୯୫୬) |- style="background-color:#F0F8FF;" | ୨ ! scope="row" | [[ଆନ୍ଧ୍ର ପ୍ରଦେଶ]] | [[ଅମରାବତୀ]] | [[ଅମରାବତୀ]] | [[ଅମରାବତୀ]] | ୨୦୧୪ | [[ହାଇଦ୍ରାବାଦ]] (୧୯୫୬-୨୦୨୪) |- style="background-color:#F0F8FF;" | ୩ ! scope="row" | [[ଅରୁଣାଚଳ ପ୍ରଦେଶ]] | [[ଇଟାନଗର]] | [[ଇଟାନଗର]] | [[ଗୁଆହାଟୀ]] | ୧୯୮୭ | — |- style="background-color:#F0F8FF;" | ୪ ! scope="row" | [[ଆସାମ]] | [[ଦିସପୁର]] | [[ଦିସପୁର]] | [[ଗୁଆହାଟୀ]] | ୧୯୭୫ | [[ଶିଲଂ]]<ref>୧୯୭୧ ମସିହା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଶିଲଂ ଆସାମ ଏବଂ ମେଘାଳୟର ମିଳିତ ରାଜଧାନୀ ଥିଲା ।</ref> (୧୮୭୪–୧୯୭୨) |- style="background-color:#F0F8FF;" | ୫ ! scope="row" | [[ବିହାର]] | [[ପାଟଣା, ବିହାର|ପାଟଣା]] | [[ପାଟଣା, ବିହାର|ପାଟଣା]] | [[ପାଟଣା, ବିହାର|ପାଟଣା]] | ୧୯୧୨ | — |- style="background-color:#FFF5EE;" | ୬ ! scope="row" | [[ଚଣ୍ଡୀଗଡ଼]] | [[ଚଣ୍ଡୀଗଡ଼]]<ref>ଚଣ୍ଡୀଗଡ଼ ପଞ୍ଜାବ ଏବଂ ହରିୟାଣାର ରାଜଧାନୀ ହେବା ସହ ନିଜେ ଏକ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ ଅଟେ ।</ref> | — | [[ଚଣ୍ଡୀଗଡ଼]] | ୧୯୬୬ | — |- style="background-color:#F0F8FF;" | ୭ ! scope="row" | [[ଛତିଶଗଡ଼]] | [[ରାୟପୁର, ଛତିଶଗଡ଼|ରାୟପୁର]] | [[ରାୟପୁର, ଛତିଶଗଡ଼|ରାୟପୁର]] | ବିଳାସପୁର | ୨୦୦୦ | — |- style="background-color:#FFF5EE;" | ୮ ! scope="row" | [[ଦାଦ୍ରା ଓ ନଗର ହବେଳୀ|ଦାଦ୍ରା ଓ ନଗର ହବେଳୀ ଏବଂ]][[ଡାମନ ଓ ଡିଉ]] | [[ଡାମନ]] | — | [[ମୁମ୍ବାଇ]] | ୨୦୨୦ | ମୁମ୍ବାଇ (୧୯୫୪–୧୯୬୧)<br />[[ପାଣାଜୀ]] (୧୯୬୧–୧୯୮୭) |- style="background-color:#FFF5EE;" | ୯ ! scope="row" | [[ଦିଲ୍ଲୀ|ଦିଲ୍ଲୀ- ଜାତୀୟ ରାଜଧାନୀ ଅଞ୍ଚଳ]] | [[ନୂଆ ଦିଲ୍ଲୀ]] | [[ନୂଆ ଦିଲ୍ଲୀ]] | [[ନୂଆ ଦିଲ୍ଲୀ]] | ୧୯୫୨ | — |- style="background-color:#F0F8FF;" | ୧୦ ! scope="row" | [[ଗୋଆ]] | [[ପାଣାଜୀ]]<ref>୧୮୪୩ ମସିହାରେ ପର୍ତ୍ତୁଗୀଜ ଶାସନ ସମୟରୁ ପାଣାଜୀ ଗୋଆର ରାଜଧାନୀ ରହିଆସିଛି ।</ref> | [[ପାଣାଜୀ]] | [[ମୁମ୍ବାଇ]] | ୧୯୮୭ | ପାଣାଜୀ (୧୯୬୧–୧୯୮୭ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ ଭାବେ) |- style="background-color:#F0F8FF;" | ୧୧ ! scope="row" | [[ଗୁଜରାଟ]] | [[ଗାନ୍ଧୀନଗର]] | [[ଗାନ୍ଧୀନଗର]] | [[ଅହମଦାବାଦ]] | ୧୯୭୦ | ଅହମଦାବାଦ (୧୯୬୦–୧୯୭୦) |- style="background-color:#F0F8FF;" | ୧୨ ! scope="row" | [[ହରିୟାଣା]] | [[ଚଣ୍ଡୀଗଡ଼]] | [[ଚଣ୍ଡୀଗଡ଼]] | [[ଚଣ୍ଡୀଗଡ଼]] | ୧୯୬୬ | — |- style="background-color:#F0F8FF;" | ୧୩ ! scope="row" | [[ହିମାଚଳ ପ୍ରଦେଶ]] | [[ଶିମଲା]] (ଗ୍ରୀଷ୍ମ)<br />ଧର୍ମଶାଳା (ଶୀତ) | ଶିମଲା<br />ଧର୍ମଶାଳା | ଶିମଲା | ୧୯୭୧ | ବିଳାସପୁର (୧୯୫୦–୧୯୫୬) |- style="background-color:#FFF5EE;" | ୧୪ ! scope="row" | [[ଜମ୍ମୁ ଓ କଶ୍ମୀର|ଜମ୍ମୁ ଓ କାଶ୍ମୀର]] | [[ଶ୍ରୀନଗର]] (ଗ୍ରୀଷ୍ମ)<br />[[ଜାମ୍ମୁ|ଜମ୍ମୁ]] (ଶୀତ) | ଶ୍ରୀନଗର<br />ଜମ୍ମୁ | ଶ୍ରୀନଗର<br />ଜମ୍ମୁ | ୧୯୪୮ | — |- style="background-color:#F0F8FF;" | ୧୫ ! scope="row" | [[ଝାଡ଼ଖଣ୍ଡ]] | [[ରାଞ୍ଚି]] | [[ରାଞ୍ଚି]] | [[ରାଞ୍ଚି]] | ୨୦୦୦ | — |- style="background-color:#F0F8FF;" | ୧୬ ! scope="row" | [[କର୍ଣ୍ଣାଟକ]] | [[ବେଙ୍ଗାଳୁରୁ|ବେଙ୍ଗାଲୁରୁ]] | [[ବେଙ୍ଗାଳୁରୁ|ବେଙ୍ଗାଲୁରୁ]] | [[ବେଙ୍ଗାଳୁରୁ|ବେଙ୍ଗାଲୁରୁ]] | ୧୯୫୬ | ମୈସୂର (୧୯୪୭-୧୯୫୬) |- style="background-color:#F0F8FF;" | ୧୭ ! scope="row" | [[କେରଳ|କେରଳମ୍]] | [[ଥିରୁଅନନ୍ତପୁରମ]] | [[ଥିରୁଅନନ୍ତପୁରମ]] | [[କୋଚି]] | ୧୯୫୬ | — |- style="background-color:#FFF5EE;" | ୧୮ ! scope="row" | [[ଲଦାଖ]] | ଲେହ ଏବଂ କାର୍ଗିଲ | — | ଶ୍ରୀନଗର<br />ଜମ୍ମୁ | ୨୦୧୯ | — |- style="background-color:#FFF5EE;" | ୧୯ ! scope="row" | [[ଲାକ୍ଷାଦ୍ୱୀପ|ଲାକ୍ଷାଦ୍ଵୀପ]] | [[କବରତ୍ତୀ]] | — | [[କୋଚି]] | ୧୯୫୬ | — |- style="background-color:#F0F8FF;" | ୨୦ ! scope="row" | [[ମଧ୍ୟ ପ୍ରଦେଶ]] | [[ଭୋପାଳ]] | [[ଭୋପାଳ]] | [[ଜବଲପୁର ଜଙ୍କସନ ରେଳ ଷ୍ଟେସନ|ଜବଲପୁର]] | ୧୯୫୬ | [[ନାଗପୁର]]<ref>୧୮୬୧ରୁ ୧୯୫୦ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ନାଗପୁର କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ପ୍ରଦେଶର ରାଜଧାନୀ ଥିଲା । ୧୯୫୬ରେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରଦେଶ ଗଠନ ପରେ ମଧ୍ୟ ଏହା ରାଜଧାନୀ ରହିଥିଲା, କିନ୍ତୁ ପରେ ଭୋପାଳକୁ ସ୍ଥାନାନ୍ତର ହେଲା। ପରେ ନାଗପୁର ଚୁକ୍ତି ଅନୁଯାୟୀ ଏହା ମହାରାଷ୍ଟ୍ରର ଦ୍ୱିତୀୟ ରାଜଧାନୀ ପାଲଟିଲା ।</ref> (୧୮୬୧–୧୯୫୬) |- style="background-color:#F0F8FF;" | ୨୧ ! scope="row" | [[ମହାରାଷ୍ଟ୍ର]] | [[ମୁମ୍ବାଇ]] (ଗ୍ରୀଷ୍ମ)<br />ନାଗପୁର (ଶୀତ) | ମୁମ୍ବାଇ<br />ନାଗପୁର | ମୁମ୍ବାଇ | ୧୯୬୦ | — |- style="background-color:#F0F8FF;" | ୨୨ ! scope="row" | [[ମଣିପୁର]] | [[ଇମ୍ଫାଲ]] | [[ଇମ୍ଫାଲ]] | [[ଇମ୍ଫାଲ]] | ୧୯୪୭ | — |- style="background-color:#F0F8FF;" | ୨୩ ! scope="row" | [[ମେଘାଳୟ]] | [[ଶିଲଂ]] | [[ଶିଲଂ]] | [[ଶିଲଂ]] | ୧୯୭୦ | — |- style="background-color:#F0F8FF;" | ୨୪ ! scope="row" | [[ମିଜୋରାମ]] | [[ଆଇଜୋଲ]] | [[ଆଇଜୋଲ]] | [[ଗୁଆହାଟୀ]] | ୧୯୭୨ | — |- style="background-color:#F0F8FF;" | ୨୫ ! scope="row" | [[ନାଗାଲ୍ୟାଣ୍ଡ|ନାଗାଲାଣ୍ଡ]] | [[କୋହିମା]] | [[କୋହିମା]] | [[ଗୁଆହାଟୀ]] | ୧୯୬୩ | — |- style="background-color:#F0F8FF;" | ୨୬ ! scope="row" | [[ଓଡ଼ିଶା]] | [[ଭୁବନେଶ୍ୱର|ଭୁବନେଶ୍ଵର]] | [[ଭୁବନେଶ୍ୱର|ଭୁବନେଶ୍ଵର]] | [[କଟକ]] | ୧୯୪୮ | କଟକ (୧୯୩୬–୧୯୪୮) |- style="background-color:#FFF5EE;" | ୨୭ ! scope="row" | [[ପୁଡୁଚେରୀ]] | [[ପୁଡୁଚେରୀ]] | [[ପୁଡୁଚେରୀ]] | [[ଚେନ୍ନାଇ]] | ୧୯୫୪ | ମାଡ୍ରାସ (୧୯୪୮–୧୯୫୪) |- style="background-color:#F0F8FF;" | ୨୮ ! scope="row" | [[ପଞ୍ଜାବ, ଭାରତ|ପଞ୍ଜାବ]] | [[ଚଣ୍ଡୀଗଡ଼]] | [[ଚଣ୍ଡୀଗଡ଼]] | [[ଚଣ୍ଡୀଗଡ଼]] | ୧୯୪୭ | ଲାହୋର<ref>ଲାହୋର ବ୍ରିଟିଶ ଭାରତରେ ପଞ୍ଜାବ ପ୍ରଦେଶର ରାଜଧାନୀ ଥିଲା, ଯାହା ବର୍ତ୍ତମାନ ପାକିସ୍ତାନରେ ଅବସ୍ଥିତ ।</ref> (୧୯୩୬–୧୯୪୭)<br />ଶିମଲା (୧୯୪୭–୧୯୬୬) |- style="background-color:#F0F8FF;" | ୨۹ ! scope="row" | [[ରାଜସ୍ଥାନ]] | [[ଜୟପୁର, ରାଜସ୍ଥାନ|ଜୟପୁର]] | [[ଜୟପୁର, ରାଜସ୍ଥାନ|ଜୟପୁର]] | [[ଯୋଧପୁର ଏୟାର ପୋର୍ଟ|ଯୋଧପୁର]] | ୧୯୪୮ | — |- style="background-color:#F0F8FF;" | ୩୦ ! scope="row" | [[ସିକିମ|ସିକିମ୍]] | [[ଗାଙ୍ଗଟକ]] | [[ଗାଙ୍ଗଟକ]] | [[ଗାଙ୍ଗଟକ]] | ୧୯୭୫ | — |- style="background-color:#F0F8FF;" | ୩୧ ! scope="row" | [[ତାମିଲନାଡୁ|ତାମିଲ ନାଡ଼ୁ]] | [[ଚେନ୍ନାଇ]]<ref>୧୮୩୯ ମସିହାରୁ ଚେନ୍ନାଇ (ମାଡ୍ରାସ) ମାଡ୍ରାସ ପ୍ରେସିଡେନ୍ସିର ରାଜଧାନୀ ଥିଲା । ୧୯୬୮ରେ ଏହା ତାମିଲନାଡୁ ନାମରେ ନାମିତ ହେଲା ।</ref> | [[ଚେନ୍ନାଇ]] | [[ଚେନ୍ନାଇ]] | ୧୯୫୬ | — |- style="background-color:#F0F8FF;" | ୩୨ ! scope="row" | [[ତେଲେଙ୍ଗାନା]] | [[ହାଇଦ୍ରାବାଦ]] | [[ହାଇଦ୍ରାବାଦ]] | [[ହାଇଦ୍ରାବାଦ]] | ୨୦୧୪ | — |- style="background-color:#F0F8FF;" | ୩୩ ! scope="row" | [[ତ୍ରିପୁରା]] | [[ଅଗରତାଲା|ଅଗରତଲା]] | [[ଅଗରତାଲା|ଅଗରତଲା]] | [[ଅଗରତାଲା|ଅଗରତଲା]] | ୧୯୫୬ | — |- style="background-color:#F0F8FF;" | ୩୪ ! scope="row" | [[ଉତ୍ତର ପ୍ରଦେଶ]] | [[ଲକ୍ଷ୍ନୌ]] | [[ଲକ୍ଷ୍ନୌ]] | [[ପ୍ରୟାଗରାଜ]] | ୧୯୩୮ | — |- style="background-color:#F0F8FF;" | ୩୫ ! scope="row" | [[ଉତ୍ତରାଖଣ୍ଡ]] | [[ଡେରାଡୁନ]] (ଶୀତ)<br />ଗୈରସୈନ୍ (ଗ୍ରୀଷ୍ମ)<ref>ଭରାରୀସୈଣ ବା ଗୈରସୈଣକୁ ରାଜ୍ୟର ଗ୍ରୀଷ୍ମକାଳୀନ ରାଜଧାନୀ ଘୋଷଣା କରାଯାଇଛି ।</ref> | ଡେରାଡୁନ ଓ <br />ଗୈରସୈନ୍ | [[ନୈନିତାଲ୍|ନୈନିତାଲ]] | ୨୦୦୦ | — |- style="background-color:#F0F8FF;" | ୩୬ ! scope="row" | [[ପଶ୍ଚିମ ବଙ୍ଗ]] | [[କୋଲକାତା]] | [[କୋଲକାତା]] | [[କୋଲକାତା]] | ୧୯୪୭ | — |} == ରାଜଧାନୀର ପ୍ରକାରଭେଦ == ଭାରତର ବିଭିନ୍ନ ରାଜ୍ୟରେ ଶାସନ ଏବଂ ପ୍ରଶାସନିକ ସୁବିଧା ପାଇଁ ରାଜଧାନୀଗୁଡ଼ିକୁ ମୁଖ୍ୟତଃ ତିନୋଟି ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇଛି: === ପ୍ରଶାସନିକ ରାଜଧାନୀ === (ଏଠାରେ ଲେଖିବେ ଯେଉଁଠାରେ ରାଜ୍ୟ ସଚିବାଳୟ ଏବଂ ମୁଖ୍ୟମନ୍ତ୍ରୀଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟାଳୟ ଥାଏ ।) === ବିଧାନିକ ରାଜଧାନୀ === (ଏଠାରେ ଲେଖିବେ ଯେଉଁଠାରେ ରାଜ୍ୟର ବିଧାନସଭା ବା ବିଧାନ ପରିଷଦର ଅଧିବେଶନ ବସେ ।) === ନ୍ୟାୟିକ ରାଜଧାନୀ === (ଏଠାରେ ଲେଖିବେ ଯେଉଁଠାରେ ରାଜ୍ୟର ଉଚ୍ଚ ନ୍ୟାୟାଳୟ (High Court) ଅବସ୍ଥିତ ଥାଏ ।) == ଏକାଧିକ ରାଜଧାନୀ ଥିବା ରାଜ୍ୟ == (ଏହି ବିଭାଗରେ ସେହି ରାଜ୍ୟଗୁଡ଼ିକ ବିଷୟରେ ଉଲ୍ଲେଖ କରିବେ ଯେଉଁମାନଙ୍କର ଗ୍ରୀଷ୍ମକାଳୀନ ଏବଂ ଶୀତକାଳୀନ ରାଜଧାନୀ ରହିଛି, ଯେପରିକି ମହାରାଷ୍ଟ୍ର, ହିମାଚଳ ପ୍ରଦେଶ, ଉତ୍ତରାଖଣ୍ଡ ଏବଂ ଜମ୍ମୁ ଓ କାଶ୍ମୀର ।) == ରାଜ୍ୟ ଓ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳର ରାଜଧାନୀ ସାରଣୀ == (ଏହି ଶିରୋନାମା ତଳେ ପୂର୍ବରୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରାଯାଇଥିବା ମୁଖ୍ୟ Table ଟିକୁ ରଖିବେ ।) == ରାଜଧାନୀ ପରିବର୍ତ୍ତନର ଇତିହାସ == (ଏଠାରେ ସ୍ୱାଧୀନତା ପରେ ଯେଉଁସବୁ ରାଜ୍ୟର ରାଜଧାନୀ ପରିବର୍ତ୍ତନ ହୋଇଛି, ସେ ବିଷୟରେ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ସୂଚନା ଦେବେ । ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ: ଆନ୍ଧ୍ର ପ୍ରଦେଶର ହାଇଦ୍ରାବାଦରୁ ଅମରାବତୀ ସ୍ଥାନାନ୍ତର, ଗୁଜରାଟର ଅହମଦାବାଦରୁ ଗାନ୍ଧୀନଗର ସ୍ଥାନାନ୍ତର ଇତ୍ୟାଦି ।) == ଆହୁରି ଦେଖନ୍ତୁ == * [[ଭାରତର ରାଜ୍ୟ ଏବଂ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ]] * [[ଭାରତର ପ୍ରଧାନମନ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କର ତାଲିକା]] * [[ଭାରତର ରାଷ୍ଟ୍ରପତିମାନଙ୍କର ତାଲିକା]] == ଆଧାର == <references /> == ବାହ୍ୟ ଆଧାର == * [https://www.india.gov.in/india-glance/profile ଭାରତ ସରକାରଙ୍କ ସରକାରୀ ପୋର୍ଟାଲ୍] === ଆଧାର ଓ ଟୀକା === <references /> ==ଆଧାର== {{ଆଧାର}} [[ଶ୍ରେଣୀ:ଭାରତର ରାଜ୍ୟ ଓ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ]] 381d60s04b0egaeddj6bnh659mp89sq 595010 595009 2026-05-07T07:21:17Z ~2026-27722-13 42107 595010 wikitext text/x-wiki '''ଭାରତର ରାଜ୍ୟ ଓ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳର ରାଜଧାନୀ ସମୂହ''' ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ଭାରତର ସମସ୍ତ ରାଜ୍ୟ ଏବଂ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳଗୁଡ଼ିକର ଶାସନ କେନ୍ଦ୍ର ବିଷୟରେ ତଥ୍ୟ ଦିଆଯାଇଛି । ଭାରତ ହେଉଛି ଏକ ସଂଘୀୟ ରାଷ୍ଟ୍ର, ଯାହାକି ବର୍ତ୍ତମାନ ୨୮ ଗୋଟି ରାଜ୍ୟ ଏବଂ ୮ ଗୋଟି କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳକୁ ନେଇ ଗଠିତ । ପ୍ରତ୍ୟେକ ରାଜ୍ୟ ଏବଂ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳର ପ୍ରଶାସନିକ, ବିଧାନିକ ଏବଂ ନ୍ୟାୟିକ କାର୍ଯ୍ୟାବଳୀ ପରିଚାଳନା କରିବା ପାଇଁ ନିଜସ୍ୱ ରାଜଧାନୀ ରହିଛି । ଅଧିକାଂଶ ରାଜ୍ୟରେ ପ୍ରଶାସନ, ବିଧାନସଭା ଏବଂ ଉଚ୍ଚ ନ୍ୟାୟାଳୟ ଗୋଟିଏ ପ୍ରମୁଖ ସହରରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଥିବା ବେଳେ, କେତେକ ରାଜ୍ୟରେ ଏହି ବିଭାଗଗୁଡ଼ିକ ଏକାଧିକ ସହରରେ ବିକେନ୍ଦ୍ରୀକରଣ ହୋଇଛି । ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ, କିଛି ରାଜ୍ୟରେ ପ୍ରଶାସନିକ ସୁବିଧା ପାଇଁ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଗ୍ରୀଷ୍ମକାଳୀନ ଓ ଶୀତକାଳୀନ ରାଜଧାନୀ ରହିଛି; ସେହିପରି ଅନେକ ରାଜ୍ୟର ନ୍ୟାୟିକ ରାଜଧାନୀ (ଉଚ୍ଚ ନ୍ୟାୟାଳୟ) ସେମାନଙ୍କର ମୁଖ୍ୟ ପ୍ରଶାସନିକ ରାଜଧାନୀଠାରୁ ଏକ ଭିନ୍ନ ସହରରେ ଅବସ୍ଥିତ । ନିମ୍ନଲିଖିତ ସାରଣୀରେ ଭାରତର ସମସ୍ତ ରାଜ୍ୟ ଓ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳର ବର୍ତ୍ତମାନର ରାଜଧାନୀ (ପ୍ରଶାସନିକ, ବିଧାନିକ ଏବଂ ନ୍ୟାୟିକ), ସେଗୁଡ଼ିକର ପ୍ରତିଷ୍ଠା ବର୍ଷ ଏବଂ ପୂର୍ବତନ ରାଜଧାନୀର ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଇତିହାସ ପ୍ରଦାନ କରାଯାଇଛି । ==ରାଜ୍ୟ ଓ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳର ରାଜଧାନୀ ସମୂହ== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center; font-family: sans-serif;" |- style="background-color:#0072B2; color:white; font-size: 1.1em;" ! scope="col" | କ୍ରମ ! scope="col" | ରାଜ୍ୟ ଓ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ ! scope="col" | ପ୍ରଶାସନିକ ରାଜଧାନୀ ! scope="col" | ବିଧାନିକ ରାଜଧାନୀ ! scope="col" | ନ୍ୟାୟିକ ରାଜଧାନୀ ! scope="col" | ପ୍ରତିଷ୍ଠା ବର୍ଷ ! scope="col" | ପୂର୍ବତନ ରାଜଧାନୀ ଓ ଇତିହାସ |- style="background-color:#FFF5EE;" | ୧ ! scope="row" | [[ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜ]] | [[ପୋର୍ଟ ବ୍ଲେୟର|ଶ୍ରୀ ବିଜୟ ପୁରମ୍]] | — | [[କଲିକତା|କୋଲକାତା]] | ୧୯୫୬ | କଲିକତା (୧୯୪୫-୧୯୫୬) |- style="background-color:#F0F8FF;" | ୨ ! scope="row" | [[ଆନ୍ଧ୍ର ପ୍ରଦେଶ]] | [[ଅମରାବତୀ]] | [[ଅମରାବତୀ]] | [[ଅମରାବତୀ]] | ୨୦୧୪ | [[ହାଇଦ୍ରାବାଦ]] (୧୯୫୬-୨୦୨୪) |- style="background-color:#F0F8FF;" | ୩ ! scope="row" | [[ଅରୁଣାଚଳ ପ୍ରଦେଶ]] | [[ଇଟାନଗର]] | [[ଇଟାନଗର]] | [[ଗୁଆହାଟୀ]] | ୧୯୮୭ | — |- style="background-color:#F0F8FF;" | ୪ ! scope="row" | [[ଆସାମ]] | [[ଦିସପୁର]] | [[ଦିସପୁର]] | [[ଗୁଆହାଟୀ]] | ୧୯୭୫ | [[ଶିଲଂ]]<ref>୧୯୭୧ ମସିହା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଶିଲଂ ଆସାମ ଏବଂ ମେଘାଳୟର ମିଳିତ ରାଜଧାନୀ ଥିଲା ।</ref> (୧୮୭୪–୧୯୭୨) |- style="background-color:#F0F8FF;" | ୫ ! scope="row" | [[ବିହାର]] | [[ପାଟଣା, ବିହାର|ପାଟଣା]] | [[ପାଟଣା, ବିହାର|ପାଟଣା]] | [[ପାଟଣା, ବିହାର|ପାଟଣା]] | ୧୯୧୨ | — |- style="background-color:#FFF5EE;" | ୬ ! scope="row" | [[ଚଣ୍ଡୀଗଡ଼]] | [[ଚଣ୍ଡୀଗଡ଼]]<ref>ଚଣ୍ଡୀଗଡ଼ ପଞ୍ଜାବ ଏବଂ ହରିୟାଣାର ରାଜଧାନୀ ହେବା ସହ ନିଜେ ଏକ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ ଅଟେ ।</ref> | — | [[ଚଣ୍ଡୀଗଡ଼]] | ୧୯୬୬ | — |- style="background-color:#F0F8FF;" | ୭ ! scope="row" | [[ଛତିଶଗଡ଼]] | [[ରାୟପୁର, ଛତିଶଗଡ଼|ରାୟପୁର]] | [[ରାୟପୁର, ଛତିଶଗଡ଼|ରାୟପୁର]] | ବିଳାସପୁର | ୨୦୦୦ | — |- style="background-color:#FFF5EE;" | ୮ ! scope="row" | [[ଦାଦ୍ରା ଓ ନଗର ହବେଳୀ|ଦାଦ୍ରା ଓ ନଗର ହବେଳୀ ଏବଂ]][[ଡାମନ ଓ ଡିଉ]] | [[ଡାମନ]] | — | [[ମୁମ୍ବାଇ]] | ୨୦୨୦ | ମୁମ୍ବାଇ (୧୯୫୪–୧୯୬୧)<br />[[ପାଣାଜୀ]] (୧୯୬୧–୧୯୮୭) |- style="background-color:#FFF5EE;" | ୯ ! scope="row" | [[ଦିଲ୍ଲୀ|ଦିଲ୍ଲୀ- ଜାତୀୟ ରାଜଧାନୀ ଅଞ୍ଚଳ]] | [[ନୂଆ ଦିଲ୍ଲୀ]] | [[ନୂଆ ଦିଲ୍ଲୀ]] | [[ନୂଆ ଦିଲ୍ଲୀ]] | ୧୯୫୨ | — |- style="background-color:#F0F8FF;" | ୧୦ ! scope="row" | [[ଗୋଆ]] | [[ପାଣାଜୀ]]<ref>୧୮୪୩ ମସିହାରେ ପର୍ତ୍ତୁଗୀଜ ଶାସନ ସମୟରୁ ପାଣାଜୀ ଗୋଆର ରାଜଧାନୀ ରହିଆସିଛି ।</ref> | [[ପାଣାଜୀ]] | [[ମୁମ୍ବାଇ]] | ୧୯୮୭ | ପାଣାଜୀ (୧୯୬୧–୧୯୮୭ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ ଭାବେ) |- style="background-color:#F0F8FF;" | ୧୧ ! scope="row" | [[ଗୁଜରାଟ]] | [[ଗାନ୍ଧୀନଗର]] | [[ଗାନ୍ଧୀନଗର]] | [[ଅହମଦାବାଦ]] | ୧୯୭୦ | ଅହମଦାବାଦ (୧୯୬୦–୧୯୭୦) |- style="background-color:#F0F8FF;" | ୧୨ ! scope="row" | [[ହରିୟାଣା]] | [[ଚଣ୍ଡୀଗଡ଼]] | [[ଚଣ୍ଡୀଗଡ଼]] | [[ଚଣ୍ଡୀଗଡ଼]] | ୧୯୬୬ | — |- style="background-color:#F0F8FF;" | ୧୩ ! scope="row" | [[ହିମାଚଳ ପ୍ରଦେଶ]] | [[ଶିମଲା]] (ଗ୍ରୀଷ୍ମ)<br />ଧର୍ମଶାଳା (ଶୀତ) | ଶିମଲା<br />ଧର୍ମଶାଳା | ଶିମଲା | ୧୯୭୧ | ବିଳାସପୁର (୧୯୫୦–୧୯୫୬) |- style="background-color:#FFF5EE;" | ୧୪ ! scope="row" | [[ଜମ୍ମୁ ଓ କଶ୍ମୀର|ଜମ୍ମୁ ଓ କାଶ୍ମୀର]] | [[ଶ୍ରୀନଗର]] (ଗ୍ରୀଷ୍ମ)<br />[[ଜାମ୍ମୁ|ଜମ୍ମୁ]] (ଶୀତ) | ଶ୍ରୀନଗର<br />ଜମ୍ମୁ | ଶ୍ରୀନଗର<br />ଜମ୍ମୁ | ୧୯୪୮ | — |- style="background-color:#F0F8FF;" | ୧୫ ! scope="row" | [[ଝାଡ଼ଖଣ୍ଡ]] | [[ରାଞ୍ଚି]] | [[ରାଞ୍ଚି]] | [[ରାଞ୍ଚି]] | ୨୦୦୦ | — |- style="background-color:#F0F8FF;" | ୧୬ ! scope="row" | [[କର୍ଣ୍ଣାଟକ]] | [[ବେଙ୍ଗାଳୁରୁ|ବେଙ୍ଗାଲୁରୁ]] | [[ବେଙ୍ଗାଳୁରୁ|ବେଙ୍ଗାଲୁରୁ]] | [[ବେଙ୍ଗାଳୁରୁ|ବେଙ୍ଗାଲୁରୁ]] | ୧୯୫୬ | ମୈସୂର (୧୯୪୭-୧୯୫୬) |- style="background-color:#F0F8FF;" | ୧୭ ! scope="row" | [[କେରଳ|କେରଳମ୍]] | [[ଥିରୁଅନନ୍ତପୁରମ]] | [[ଥିରୁଅନନ୍ତପୁରମ]] | [[କୋଚି]] | ୧୯୫୬ | — |- style="background-color:#FFF5EE;" | ୧୮ ! scope="row" | [[ଲଦାଖ]] | ଲେହ ଏବଂ କାର୍ଗିଲ | — | ଶ୍ରୀନଗର<br />ଜମ୍ମୁ | ୨୦୧୯ | — |- style="background-color:#FFF5EE;" | ୧୯ ! scope="row" | [[ଲାକ୍ଷାଦ୍ୱୀପ|ଲାକ୍ଷାଦ୍ଵୀପ]] | [[କବରତ୍ତୀ]] | — | [[କୋଚି]] | ୧୯୫୬ | — |- style="background-color:#F0F8FF;" | ୨୦ ! scope="row" | [[ମଧ୍ୟ ପ୍ରଦେଶ]] | [[ଭୋପାଳ]] | [[ଭୋପାଳ]] | [[ଜବଲପୁର ଜଙ୍କସନ ରେଳ ଷ୍ଟେସନ|ଜବଲପୁର]] | ୧୯୫୬ | [[ନାଗପୁର]]<ref>୧୮୬୧ରୁ ୧୯୫୦ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ନାଗପୁର କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ପ୍ରଦେଶର ରାଜଧାନୀ ଥିଲା । ୧୯୫୬ରେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରଦେଶ ଗଠନ ପରେ ମଧ୍ୟ ଏହା ରାଜଧାନୀ ରହିଥିଲା, କିନ୍ତୁ ପରେ ଭୋପାଳକୁ ସ୍ଥାନାନ୍ତର ହେଲା। ପରେ ନାଗପୁର ଚୁକ୍ତି ଅନୁଯାୟୀ ଏହା ମହାରାଷ୍ଟ୍ରର ଦ୍ୱିତୀୟ ରାଜଧାନୀ ପାଲଟିଲା ।</ref> (୧୮୬୧–୧୯୫୬) |- style="background-color:#F0F8FF;" | ୨୧ ! scope="row" | [[ମହାରାଷ୍ଟ୍ର]] | [[ମୁମ୍ବାଇ]] (ଗ୍ରୀଷ୍ମ)<br />ନାଗପୁର (ଶୀତ) | ମୁମ୍ବାଇ<br />ନାଗପୁର | ମୁମ୍ବାଇ | ୧୯୬୦ | — |- style="background-color:#F0F8FF;" | ୨୨ ! scope="row" | [[ମଣିପୁର]] | [[ଇମ୍ଫାଲ]] | [[ଇମ୍ଫାଲ]] | [[ଇମ୍ଫାଲ]] | ୧୯୪୭ | — |- style="background-color:#F0F8FF;" | ୨୩ ! scope="row" | [[ମେଘାଳୟ]] | [[ଶିଲଂ]] | [[ଶିଲଂ]] | [[ଶିଲଂ]] | ୧୯୭୦ | — |- style="background-color:#F0F8FF;" | ୨୪ ! scope="row" | [[ମିଜୋରାମ]] | [[ଆଇଜୋଲ]] | [[ଆଇଜୋଲ]] | [[ଗୁଆହାଟୀ]] | ୧୯୭୨ | — |- style="background-color:#F0F8FF;" | ୨୫ ! scope="row" | [[ନାଗାଲ୍ୟାଣ୍ଡ|ନାଗାଲାଣ୍ଡ]] | [[କୋହିମା]] | [[କୋହିମା]] | [[ଗୁଆହାଟୀ]] | ୧୯୬୩ | — |- style="background-color:#F0F8FF;" | ୨୬ ! scope="row" | [[ଓଡ଼ିଶା]] | [[ଭୁବନେଶ୍ୱର|ଭୁବନେଶ୍ଵର]] | [[ଭୁବନେଶ୍ୱର|ଭୁବନେଶ୍ଵର]] | [[କଟକ]] | ୧୯୪୮ | କଟକ (୧୯୩୬–୧୯୪୮) |- style="background-color:#FFF5EE;" | ୨୭ ! scope="row" | [[ପୁଡୁଚେରୀ]] | [[ପୁଡୁଚେରୀ]] | [[ପୁଡୁଚେରୀ]] | [[ଚେନ୍ନାଇ]] | ୧୯୫୪ | ମାଡ୍ରାସ (୧୯୪୮–୧୯୫୪) |- style="background-color:#F0F8FF;" | ୨୮ ! scope="row" | [[ପଞ୍ଜାବ, ଭାରତ|ପଞ୍ଜାବ]] | [[ଚଣ୍ଡୀଗଡ଼]] | [[ଚଣ୍ଡୀଗଡ଼]] | [[ଚଣ୍ଡୀଗଡ଼]] | ୧୯୪୭ | ଲାହୋର<ref>ଲାହୋର ବ୍ରିଟିଶ ଭାରତରେ ପଞ୍ଜାବ ପ୍ରଦେଶର ରାଜଧାନୀ ଥିଲା, ଯାହା ବର୍ତ୍ତମାନ ପାକିସ୍ତାନରେ ଅବସ୍ଥିତ ।</ref> (୧୯୩୬–୧୯୪୭)<br />ଶିମଲା (୧୯୪୭–୧୯୬୬) |- style="background-color:#F0F8FF;" | ୨۹ ! scope="row" | [[ରାଜସ୍ଥାନ]] | [[ଜୟପୁର, ରାଜସ୍ଥାନ|ଜୟପୁର]] | [[ଜୟପୁର, ରାଜସ୍ଥାନ|ଜୟପୁର]] | [[ଯୋଧପୁର ଏୟାର ପୋର୍ଟ|ଯୋଧପୁର]] | ୧୯୪୮ | — |- style="background-color:#F0F8FF;" | ୩୦ ! scope="row" | [[ସିକିମ|ସିକିମ୍]] | [[ଗାଙ୍ଗଟକ]] | [[ଗାଙ୍ଗଟକ]] | [[ଗାଙ୍ଗଟକ]] | ୧୯୭୫ | — |- style="background-color:#F0F8FF;" | ୩୧ ! scope="row" | [[ତାମିଲନାଡୁ|ତାମିଲ ନାଡ଼ୁ]] | [[ଚେନ୍ନାଇ]]<ref>୧୮୩୯ ମସିହାରୁ ଚେନ୍ନାଇ (ମାଡ୍ରାସ) ମାଡ୍ରାସ ପ୍ରେସିଡେନ୍ସିର ରାଜଧାନୀ ଥିଲା । ୧୯୬୮ରେ ଏହା ତାମିଲନାଡୁ ନାମରେ ନାମିତ ହେଲା ।</ref> | [[ଚେନ୍ନାଇ]] | [[ଚେନ୍ନାଇ]] | ୧୯୫୬ | — |- style="background-color:#F0F8FF;" | ୩୨ ! scope="row" | [[ତେଲେଙ୍ଗାନା]] | [[ହାଇଦ୍ରାବାଦ]] | [[ହାଇଦ୍ରାବାଦ]] | [[ହାଇଦ୍ରାବାଦ]] | ୨୦୧୪ | — |- style="background-color:#F0F8FF;" | ୩୩ ! scope="row" | [[ତ୍ରିପୁରା]] | [[ଅଗରତାଲା|ଅଗରତଲା]] | [[ଅଗରତାଲା|ଅଗରତଲା]] | [[ଅଗରତାଲା|ଅଗରତଲା]] | ୧୯୫୬ | — |- style="background-color:#F0F8FF;" | ୩୪ ! scope="row" | [[ଉତ୍ତର ପ୍ରଦେଶ]] | [[ଲକ୍ଷ୍ନୌ]] | [[ଲକ୍ଷ୍ନୌ]] | [[ପ୍ରୟାଗରାଜ]] | ୧୯୩୮ | — |- style="background-color:#F0F8FF;" | ୩୫ ! scope="row" | [[ଉତ୍ତରାଖଣ୍ଡ]] | [[ଡେରାଡୁନ]] (ଶୀତ)<br />ଗୈରସୈନ୍ (ଗ୍ରୀଷ୍ମ)<ref>ଭରାରୀସୈଣ ବା ଗୈରସୈଣକୁ ରାଜ୍ୟର ଗ୍ରୀଷ୍ମକାଳୀନ ରାଜଧାନୀ ଘୋଷଣା କରାଯାଇଛି ।</ref> | ଡେରାଡୁନ ଓ <br />ଗୈରସୈନ୍ | [[ନୈନିତାଲ୍|ନୈନିତାଲ]] | ୨୦୦୦ | — |- style="background-color:#F0F8FF;" | ୩୬ ! scope="row" | [[ପଶ୍ଚିମ ବଙ୍ଗ]] | [[କୋଲକାତା]] | [[କୋଲକାତା]] | [[କୋଲକାତା]] | ୧୯୪୭ | — |} == ରାଜଧାନୀର ପ୍ରକାରଭେଦ == ଭାରତର ବିଭିନ୍ନ ରାଜ୍ୟରେ ଶାସନ ଏବଂ ପ୍ରଶାସନିକ ସୁବିଧା ପାଇଁ ରାଜଧାନୀଗୁଡ଼ିକୁ ମୁଖ୍ୟତଃ ତିନୋଟି ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇଛି: === ପ୍ରଶାସନିକ ରାଜଧାନୀ === (ଏଠାରେ ଲେଖିବେ ଯେଉଁଠାରେ ରାଜ୍ୟ ସଚିବାଳୟ ଏବଂ ମୁଖ୍ୟମନ୍ତ୍ରୀଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟାଳୟ ଥାଏ ।) === ବିଧାନିକ ରାଜଧାନୀ === (ଏଠାରେ ଲେଖିବେ ଯେଉଁଠାରେ ରାଜ୍ୟର ବିଧାନସଭା ବା ବିଧାନ ପରିଷଦର ଅଧିବେଶନ ବସେ ।) === ନ୍ୟାୟିକ ରାଜଧାନୀ === (ଏଠାରେ ଲେଖିବେ ଯେଉଁଠାରେ ରାଜ୍ୟର ଉଚ୍ଚ ନ୍ୟାୟାଳୟ (High Court) ଅବସ୍ଥିତ ଥାଏ ।) == ଏକାଧିକ ରାଜଧାନୀ ଥିବା ରାଜ୍ୟ == (ଏହି ବିଭାଗରେ ସେହି ରାଜ୍ୟଗୁଡ଼ିକ ବିଷୟରେ ଉଲ୍ଲେଖ କରିବେ ଯେଉଁମାନଙ୍କର ଗ୍ରୀଷ୍ମକାଳୀନ ଏବଂ ଶୀତକାଳୀନ ରାଜଧାନୀ ରହିଛି, ଯେପରିକି ମହାରାଷ୍ଟ୍ର, ହିମାଚଳ ପ୍ରଦେଶ, ଉତ୍ତରାଖଣ୍ଡ ଏବଂ ଜମ୍ମୁ ଓ କାଶ୍ମୀର ।) == ରାଜ୍ୟ ଓ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳର ରାଜଧାନୀ ସାରଣୀ == (ଏହି ଶିରୋନାମା ତଳେ ପୂର୍ବରୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରାଯାଇଥିବା ମୁଖ୍ୟ Table ଟିକୁ ରଖିବେ ।) == ରାଜଧାନୀ ପରିବର୍ତ୍ତନର ଇତିହାସ == (ଏଠାରେ ସ୍ୱାଧୀନତା ପରେ ଯେଉଁସବୁ ରାଜ୍ୟର ରାଜଧାନୀ ପରିବର୍ତ୍ତନ ହୋଇଛି, ସେ ବିଷୟରେ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ସୂଚନା ଦେବେ । ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ: ଆନ୍ଧ୍ର ପ୍ରଦେଶର ହାଇଦ୍ରାବାଦରୁ ଅମରାବତୀ ସ୍ଥାନାନ୍ତର, ଗୁଜରାଟର ଅହମଦାବାଦରୁ ଗାନ୍ଧୀନଗର ସ୍ଥାନାନ୍ତର ଇତ୍ୟାଦି ।) == ଆହୁରି ଦେଖନ୍ତୁ == * [[ଭାରତର ରାଜ୍ୟ ଓ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ|ଭାରତର ରାଜ୍ୟ ଏବଂ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ]] * [[ଭାରତର ପ୍ରଧାନମନ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କର ତାଲିକା]] * [[ଭାରତର ରାଷ୍ଟ୍ରପତି ମାନଙ୍କର ତାଲିକା|ଭାରତର ରାଷ୍ଟ୍ରପତିମାନଙ୍କର ତାଲିକା]] == ଆଧାର == <references /> == ବାହ୍ୟ ଆଧାର == * [https://www.india.gov.in/india-glance/profile ଭାରତ ସରକାରଙ୍କ ସରକାରୀ ପୋର୍ଟାଲ୍] === ଆଧାର ଓ ଟୀକା === <references /> ==ଆଧାର== {{ଆଧାର}} [[ଶ୍ରେଣୀ:ଭାରତର ରାଜ୍ୟ ଓ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ]] btxo2059vc3p962e1xcictmficetvkd ବ୍ୟବହାରକାରୀ:Ssgapu22/ସମ୍ପାଦିତ କାର୍ଯ୍ୟ 2 58501 594999 594984 2026-05-06T18:26:13Z Ssgapu22 7676 /* ଓଡ଼ିଆ କଥାଚିତ୍ର */ 594999 wikitext text/x-wiki [[File:Sangram Kesari Senapati at Odia Wikipedia 16 anniversary, Bhubaneswar, Odisha, India.jpg|thumb|Sangram Kesari Senapati at Odia Wikipedia 16 anniversary, Bhubaneswar, Odisha, India]] ମୋର ଅବଦାନ ସମୂହ: ==ସ୍ମରଣୀୟ== {{Div col|colwidth=15em}} # [[ସର୍ବସାଧାରଣ]] # [[ଗୁଣ୍ଡୁଚି ମୂଷା]] # [[ସୋନପରୀ]] # [[ସନ୍ଦୀପ ମାହେଶ୍ୱରୀ]] # [[ରଶ୍ମି ବଂଶଲ]] # [[ଗମେଇ ନଦୀ]] # [[ବାବା ହରଭଜନ ସିଂହ]] # [[ସ୍ୱାତୀ କୁମାରୀ]] # [[ଜାହ୍ନବୀ ଆଚରେକର]] # [[ଅର୍ଣ୍ଣବ ଗୋସ୍ୱାମୀ]] # [[ଭି. ଅନ୍‌ବିଟେବୁଲ୍]] # [[ବୀନିତା ବଳ]] # [[ତେଲେଙ୍ଗାନା ଦିବସ]] # [[ଆନ୍ତର୍ଜାତିକ ଜନସେବା ଦିବସ]] # [[ରମେଶବାବୁ ପ୍ରଜ୍ଞାନନନ୍ଦ]] {{Div col end}} === ଗାନ୍ଧୀ ପରିବାର === {{Div col|colwidth=15em}} # [[ରାମଦାସ ଗାନ୍ଧୀ]] # [[କାନୁ ଗାନ୍ଧୀ (ବୈଜ୍ଞାନିକ)]] # [[ଦେବଦାସ ଗାନ୍ଧୀ]] # [[ରାମଚନ୍ଦ୍ର ଗାନ୍ଧୀ]] # [[ମଗନଲାଲ ଗାନ୍ଧୀ]] # [[ମହାତ୍ମା ଗାନ୍ଧୀଙ୍କ ପରିବାର]] # [[ଶାମଲଦାସ ଗାନ୍ଧୀ]] # [[ପୁତଲିବାଈ ଗାନ୍ଧୀ]] # [[ହରିଲାଲ ଗାନ୍ଧୀ]] {{Div col end}} === ବୈଜ୍ଞାନିକ === # [[କେ. ଶିବନ]] # [[ଏସ୍. ସୋମନାଥ]] === ବିଜ୍ଞାନ କେନ୍ଦ୍ର === # [[ବିକ୍ରମ ସାରାଭାଇ ସ୍ପେସ୍ ସେଣ୍ଟର]] === ଭାରତୀୟ ସୈନିକ === # [[ବିକ୍ରମ ବାତ୍ରା]] == ପରିବେଶବିତ == {{Div col|colwidth=15em}} # [[ବିଜୟପାଲ ବଘେଲ]] # [[ଅନିଲ ଅଗ୍ର‌ୱାଲ]] # [[ରମେଶ ଅଗ୍ରୱାଲ]] # [[ଅନନ୍ତ ହେଗଡ଼େ ଅଶିସରା]] # [[ବରୁଣ ଆଦିତ୍ୟ]] # [[ପୀପଲ ବାବା]] # [[ଖମୁ ରାମ ବିଷ୍ଣୋଇ]] # [[ରଣରାମ ବିଷ୍ଣୋଇ]] # [[ଦିଲ୍ଲୀପ କେ. ବିଶ୍ୱାସ]] # [[ନିଖିଲ ଚୌଧୁରୀ]] # [[ଫ୍ରାନ୍ସିସ ଡି'ବ୍ରିଟୋ]] # [[ବନ୍ଧୁ ଧୋତ୍ରେ]] # [[ଶଙ୍କର କୁମ୍ବି]] # [[ଟି.ଜି.କେ. ମେନନ]] # [[ଏନ୍.କେ. ସୁକୁମାରନ ନାୟାର]] # [[ନରପତ ସିଂହ ରୋଜପୁରୋହିତ]] # [[ଫ୍ରାଉକ କାଦର]] # [[ଦୀପକ ସାରସ୍ୱତ]] # [[ଆଫ୍ରୋଜ ଶାହା]] # [[ବିନୋଦ କୁମାର ଶର୍ମା]] # [[ପ୍ରସିଦ୍ଧି ସିଂହ]] # [[ଏସ୍.ପି. ଉଦୟକୁମାର]] # [[ସୁନ୍ଦରମ ବର୍ମା]] # [[ମରିମୁତୁ ଯୋଗନାଥନ]] {{Div col end}} ===ସମୃଦ୍ଧକରଣ=== # [[ପଣସ]] (ସମୃଦ୍ଧିକରଣ){{tick}} == ପୁରସ୍କାର ଓ ସମ୍ମାନ == # [[ଗଙ୍ଗାଧର ଜାତୀୟ ସମ୍ମାନ]] # [[ବସନ୍ତ ମୁଦୁଲି କବିତା ପୁରସ୍କାର]] # [[ରାଜଧାନୀ ପୁସ୍ତକମେଳା ପୁରସ୍କାର]] # [[କେନ୍ଦ୍ର ସାହିତ୍ୟ ଏକାଡେମୀ ଯୁବ ପୁରସ୍କାର]] ==ସୌର ମଣ୍ଡଳ== # [[ଜୁଲାଇ ୨୦୧୮ ଚନ୍ଦ୍ରଗ୍ରହଣ]] ==ଟେକ୍ନୋଲୋଜି== {{Div col|colwidth=15em}} # [[୨ଜି]] # [[ହ୍ୟାକିଂ]] # [[ଲିମ୍ବୋ (ଭିଡ଼ିଓ ଗେମ୍)]] # [[ଥ୍ରେଡ଼ସ୍]] {{Div col end}} ==ଇତିହାସ== # [[ରୁଦ୍ରମା ଦେବୀ]] # [[ସୂର୍ଯ୍ୟବର୍ମନ ୨]] ===ଓଡ଼ିଶା ଇତିହାସ=== # [[ସୋମ ବଂଶ]]{{tick}} ==ଦେବଦେବୀ== # [[ଅରୁଣ]] {{Div col|colwidth=15em}} ===ମନ୍ଦିର=== {{Div col|colwidth=15em}} # [[ବଉଳାଶୁଣୀ]]{{tick}} # [[ଅନନ୍ତ ବଳଦେବଜୀଉ ମନ୍ଦିର]] # [[ଦୁର୍ଗା ମନ୍ଦିର, ମୋଟିଆ]] # [[ଆଡ଼ପ ମଣ୍ଡପ]] # [[ଶ୍ରୀମନ୍ଦିର ପରିକ୍ରମା ପ୍ରକଳ୍ପ]] {{Div col end}} ===ପାଳିତ ଯାତ୍ର ବିଶେଷ=== # [[ଛତର ଯାତ୍ରା]] ===ଜଗନ୍ନାଥଙ୍କ ସ‌ହ ଜଡ଼ିତ=== {{Div col|colwidth=15em}} # [[ବାଟମଙ୍ଗଳା]]{{tick}} # [[ଦାରୁ ଶଗଡ଼ି]]{{tick}} # [[ଦାରୁ]]{{tick}} # [[ଜଗନ୍ନାଥବଲ୍ଲଭ ମଠ]]{{tick}} # [[ମାଣିକପାଟଣା]]{{tick}} # [[ସ୍ଵର୍ଗଦ୍ଵାର]]{{tick}} # [[ରଥଖଳା]]{{tick}} # [[ଶବରପଲ୍ଲୀ]]{{tick}} # [[ନରେନ୍ଦ୍ର ପୁଷ୍କରିଣୀ]]{{tick}} # [[ସାହାଣମେଲା]]{{tick}} # [[ଝାଞ୍ଜପିଟା ମଠ]] # [[ରୋଷଶାଳା]]{{tick}} {{Div col end}} ===ପୁରାଣ=== # [[କପିଳ ପୁରାଣ]] ===ଭୋଗ ଦ୍ରବ୍ୟ=== {{Div col|colwidth=15em}} # [[ନଡ଼ିଆ]] (ସମୃଦ୍ଧିକରଣ){{tick}} # [[ଚନ୍ଦନ]]{{tick}} # [[ଅଗର]]{{tick}} # [[କାନିକା]] # [[ଚିତଉ]] # [[ସୋରିଷ]]{{tick}} # [[ଅଟକାଳି]] # [[ଛେନା ମାଣ୍ଡୁଆ]] # [[ଜେନାମଣି]] # [[ଖୁରୁମା]] # [[ରାଧାବଲ୍ଲଭ]] # [[ହଂସକେଳି]] {{Div col end}} ===ଗୀତ/ବାଦ୍ୟଯନ୍ତ୍ର=== # [[ମୃଦଙ୍ଗ]]{{tick}} # [[କେନ୍ଦରା ଗୀତ]]{{tick}} # [[ଘୁଙ୍ଗୁର]] # [[ଗିନି (ବାଦ୍ୟଯନ୍ତ୍ର)]] # [[ଚାମର]] {{Div col end}} === ସାଧୁ/ସନ୍ୟାସୀ === # [[ସ୍ୱରୂପାନନ୍ଦ ସ୍ୱରସ୍ୱତୀ]] # [[ନିଶ୍ଚଳାନନ୍ଦ ସରସ୍ୱତୀ]] # [[ଗୋବର୍ଦ୍ଧନ ପୀଠର ଶଙ୍କରାଚାର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ତାଲିକା]] # [[ଶଙ୍କରାଚାର୍ଯ୍ୟ]] === ପୌରାଣିକ ଚରିତ୍ର === # [[ପୁଷ୍କର]] ===ସମୃଦ୍ଧକରଣ=== # [[ବିରି]] (ସମୃଦ୍ଧକରଣ){{tick}} # [[ଅଙ୍ଗିରା ଆଶ୍ରମ, ପୁରୀ]] (ସମୃଦ୍ଧିକରଣ){{tick}} # [[ହରିଶଙ୍କର ମନ୍ଦିର]] (ସମୃଦ୍ଧିକରଣ){{tick}} # [[ଭଦ୍ରକାଳୀ ମନ୍ଦିର]] (ସମୃଦ୍ଧି କରଣ){{tick}} # [[ଆଖଣ୍ଡଳମଣି ମନ୍ଦିର]] (ସମୃଦ୍ଧିକରଣ){{tick}} # [[ବିରଞ୍ଚିନାରାୟଣ ମନ୍ଦିର, ପାଳିଆ]] (ସମୃଦ୍ଧିକରଣ){{tick}} ==ଗ୍ରାମ/ସ‌ହର/ଅନୁଷ୍ଠାନ== # [[ଫୁରଲିଝରଣ]] ‎(ସମୃଦ୍ଧିକରଣ) # [[ସରକାରୀ ବୈଷୟିକ ମହାବିଦ୍ୟାଳୟ, କଳାହାଣ୍ଡି]] # [[ନିଳୋକ ଉଚ୍ଚ ବିଦ୍ୟାଳୟ ‎]] # [[ମାଛକାନ୍ଦଣା ଜଳପ୍ରପାତ]] # [[ନିଳୋକ]] # [[ଓଡ଼ିଆ ବିଶ୍ୱବିଦ୍ୟାଳୟ]] # [[ସରକାରୀ ଉଚ୍ଚ ବିଦ୍ୟାଳୟ, ଅଙ୍ଗେଶ୍ୱରପଡ଼ା]] # [[ଓଡ଼ିଶା ଆଦର୍ଶ ବିଦ୍ୟାଳୟ, ପଳାସଗଡ଼ିଆ]] # [[ପ୍ରଧାନପାଟ ଜଳପ୍ରପାତ]] # [[ଜନତା ରଙ୍ଗମଞ୍ଚ]] ==ଆମ ସଂସ୍କୃତି/ପରମ୍ପରା== # [[ଝୋଟି ଚିତା]] (ସମୃଦ୍ଧିକରଣ) # [[ହଳଦୀ କୁମକୁମ]] # [[ଜୀବିତପୁତ୍ରିକା]] #[[ମହାରାଷ୍ଟ୍ର ଦିବସ]] ==ସ୍ମରଣୀୟ ଓଡ଼ିଆ== ===ସାହିତ୍ୟିକ=== {{Div col|colwidth=15em}} # [[ଶାରଦା ରଥ]] # [[ପ୍ରବୋଧ କୁମାର ମିଶ୍ର]] # [[ପ୍ରଶାନ୍ତ କୁମାର ମହାନ୍ତି]] # [[ନୀଳମଣି ମିଶ୍ର]] # [[ଭି. ପି. ଜୋଗଲେକର]] # [[ବିଜୟ କୁମାର ମହାନ୍ତି (ଅନୁବାଦକ)]] # [[ଦେବେନ୍ଦ୍ର ଚୌଧୁରୀ]] # [[ପ୍ରସନ୍ନ କୁମାର ସ୍ୱାଇଁ]] # [[ସୁରେନ୍ଦ୍ର କୁମାର ମହାରଣା]] # [[ପ୍ରଦୋଷ କୁମାର ପଟ୍ଟନାୟକ]] # [[ମନୋଜ ମହାନ୍ତି]] # [[ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦେଓ]] # [[ମିଶ୍ର ସତ୍ୟନାରାୟଣ]] # [[ଗୋଲୋକ ଚନ୍ଦ୍ର ପ୍ରଧାନ]] # [[ବେଣୁଧର ରାଉତ]] # [[ନୃସିଂହ କୁମାର ରଥ]] # [[ଦେବେନ୍ଦ୍ର ଦାସ]] # [[ସତ୍ୟ ପଟ୍ଟନାୟକ]] # [[ମନୋଜ ପଟ୍ଟନାୟକ (ଗୀତିକାର)]] # [[ଗୌରହରି ଦଳାଇ]] # [[ଅଲେଖଚନ୍ଦ୍ର ପଢ଼ିଆରୀ]] # [[ବନବିହାରୀ ପଣ୍ଡା]] # [[ସଚ୍ଚିଦାନନ୍ଦ ମିଶ୍ର]] # [[ବଂଶୀଧର ମହାନ୍ତି]] # [[ଜୟନ୍ତ କୁମାର ବିଶ୍ଵାଳ]] # [[ପ୍ରିୟବ୍ରତ ପାତ୍ର]] # [[ଆନନ୍ଦଚନ୍ଦ୍ର ପହୀ]] # [[ବାସୁଦେବ ସାହୁ]] # [[ମହେଶ୍ୱର ମହାନ୍ତି (ସାହିତ୍ୟିକ)]] # [[ନବୀନ କୁମାର ପରିଡ଼ା]] # [[ଚନ୍ଦ୍ରଶେଖର ନନ୍ଦ (ନାଟ୍ୟକାର)]] # [[ଦୟାନିଧି ଦାସ]] # [[କିଶୋର ପାଣିଗ୍ରାହୀ]] # [[କମଳା ଶତପଥୀ]] # [[ବୀରେନ୍ଦ୍ର କୁମାର ଭୂୟାଁ]] # [[ନିର୍ମଳ ଚନ୍ଦ୍ର ରାଉତ]] # [[ଚିତ୍ତରଞ୍ଜନ ନାୟକ]] # [[କୃଷ୍ଣ କୁମାର ମହାନ୍ତି]] # [[ବାଦଲ ମହାନ୍ତି]] # [[ଉଦ୍ଧବ ଚରଣ ନାୟକ]] # [[ଡିଲେଶ୍ୱର ରଣା]] # [[ସୁଲଗ୍ନା ମହାନ୍ତି]] # [[ପ୍ରବୀଣ କୁମାର କବି]] # [[ମୌସୁମୀ ଦାସ]] # [[ରାଧାମୋହନ ମହାପାତ୍ର]] # [[ମନୋଜ କୁମାର ମହାପାତ୍ର]] # [[ଦେବକାନ୍ତ ମିଶ୍ର]] # [[ବିଶ୍ୱନାଥ ସାହୁ (ବୈଜ୍ଞାନିକ)]] # [[ବିନୋଦ ରାଉତରାୟ]] # [[ଆନନ୍ଦ ଶଙ୍କର ଦାସ]] # [[କମଳ ଲୋଚନ ମହାନ୍ତି]] # [[ଦାଶରଥି ମୁଣ୍ଡ]] # [[ପ୍ରମୋଦ କୁମାର ତ୍ରିପାଠୀ]] # [[ହେମେନ୍ଦ୍ର ମହାପାତ୍ର]] # [[ମିହିର କୁମାର ମେହେର]] # [[ଦିଲ୍ଲୀଶ୍ୱର ମହାରଣା]] # [[ଭାସ୍କର ଚନ୍ଦ୍ର ମହାପାତ୍ର]] # [[ସୁଧାକର ନନ୍ଦ]] # [[ପ୍ରସନ୍ନ ଦାସ]] # [[ସୀମନ୍ତ ମହାନ୍ତି]] # [[ରମେଶ ଚନ୍ଦ୍ର ଦାସ]] # [[ବିଜୟ କୁମାର ନନ୍ଦ]] # [[ସୁଭାଷ ଶତପଥୀ]] # [[ବିଜୟ କୁମାର ପ୍ରଧାନ]] # [[ପ୍ରହ୍ଲାଦ ପାଣି]] # [[କ୍ଷୀରୋଦ ବିହାରୀ ବିଶ୍ୱାଳ]] # [[ଅବିନାଶ ସାହୁ]] # [[ରମେଶ ଚନ୍ଦ୍ର ସାହୁ]] # [[ଉର୍ମିମାଳା ଆଚାର୍ଯ୍ୟ]] # [[ଅଭୟ କୁମାର ନାୟକ]] # [[ଅଶ୍ୱିନୀ ସୁତାର]] # [[ଗୋପୀନାଥ ମଲ୍ଲିକ]] # [[ଚିତ୍ତରଞ୍ଜନ ମହାନ୍ତି]] # [[ହରିହର ଶୁକ୍ଳା]] # [[ରବୀନ୍ଦ୍ରନାଥ ସାହୁ]] # [[ନଟବର ଖୁଣ୍ଟିଆ]] # [[ରମାକାନ୍ତ ନାୟକ]] # [[ସୋମନାଥ ଓଝା]] # [[ନୃସିଂହାନନ୍ଦ ମହାପାତ୍ର]] # [[ଅଭୟ ଦ୍ୱିବେଦୀ]] # [[ପ୍ରଶାନ୍ତ କୁମାର ବିଶ୍ୱାଳ]] # [[କାର୍ତ୍ତିକ ଚନ୍ଦ୍ର ବିଶ୍ୱାଳ]] # [[ବିଦ୍ୟୁତପ୍ରଭା ବିଶ୍ୱାଳ]] # [[ଶିବପ୍ରସାଦ ମିଶ୍ର]] # [[ବ୍ରଜକିଶୋର ପରିଡ଼ା]] # [[ମଣିରାମ ଜେନା]] # [[ଆରତିବାଳା ପୃଷ୍ଟି]] # [[ବେଣୁଧର ସେନାପତି]] # [[ନିରୁପମା କର]] # [[ଶରତ କୁମାର ଦାଶ]] # [[ସୁବ୍ରତ କୁମାର ସେନାପତି]] # [[ନଗେନ ମହାନ୍ତି]] # [[ଶର୍ମିଷ୍ଠା ସାହୁ]] # [[ଦୁର୍ଗା ପ୍ରସାଦ ପଣ୍ଡା]] # [[ଅଜୟ ପ୍ରଧାନ]] # [[ନିରାକାର ଦାସ]] # [[ମନୋଜ କୁମାର ମେହେର]] # [[ଅକ୍ଷୟ ବେହେରା]] # [[ରାମକୃଷ୍ଣ ସାହୁ]] # [[ଅରୂପାନନ୍ଦ ପାଣିଗ୍ରାହୀ]] # [[ସାବିତ୍ରୀ କବି]] # [[ବିରଜା ବଳ]] # [[ଅଖିଳ କୁମାର ମିଶ୍ର]] # [[ଅଭୟ ନାୟକ]] # [[ବିଜୟ କୁମାର ରଣା]] # [[ବିଶ୍ଵକେଶ ତ୍ରିପାଠୀ]] {{Div col end}} === ବହି === # [[ପ୍ରଥମ ପୁରୁଷ]] # [[ସ୍ୱର୍ଣ୍ଣ ଯୁଗର ସନ୍ଧ୍ୟା]] # [[ଧୂଳିଘର]] === ଫକୀର ମୋହନଙ୍କ ଗଳ୍ପ === # [[ରାଣ୍ଡିପୁଅ ଅନନ୍ତା]] ===ପୁରାତନ=== {{Div col|colwidth=15em}} # [[ଲକ୍ଷ୍ମୀକାନ୍ତ ମହାପାତ୍ର]] (ସମୃଦ୍ଧିକରଣ){{tick}} # [[ଗୋପାଳ ଚନ୍ଦ୍ର ପ୍ରହରାଜ]] (ସମୃଦ୍ଧିକରଣ){{tick}} # [[ଫକୀର ମୋହନ ସେନାପତି]] (ସମୃଦ୍ଧିକରଣ){{tick}} # [[ହୃଷୀକେଶ ପଣ୍ଡା (ଗୀତିକାର)]] # [[ପ୍ରତିଜ୍ଞା ଦେବୀ]] # [[ସୁରେନ୍ଦ୍ର ନାୟକ]] # [[ବଳରାମ ପଟ୍ଟନାୟକ]] # [[ନୃସିଂହ ତ୍ରିପାଠୀ]] # [[ବୀରେନ୍ଦ୍ରନାଥ ମହାନ୍ତି]] # [[ରାମ ପ୍ରସାଦ ମହାନ୍ତି]] # [[ରଶ୍ମି ରାଉଳ]] # [[ନିର୍ମଳା ଦେବୀ]] # [[ରଞ୍ଜିତା ନାୟକ]] # [[ସୌଦାମିନୀ ଉଦ୍‌ଗାତା]] # [[ସୁଲୋଚନା ଦାସ]] # [[ପ୍ରଭାତୀ ମିଶ୍ର]] # [[ରଜତ କୁମାର କର]] # [[ସୁଚାରୁ ଦେବୀ]] # [[ପଦ୍ମାବତୀ]] {{Div col end}} ===ନୂତନ=== {{Div col|colwidth=15em}} # [[ବିସ୍ମୟ ମହାନ୍ତି]]{{tick}} # [[ସୁଶାନ୍ତ ପଟ୍ଟନାୟକ]]{{tick}} # [[ଆରତି ଭୂୟାଁ]] # [[ମନସ୍ୱିନୀ ଦାଶ]] # [[ମନୋଜ କୁମାର ମିଶ୍ର]] # [[ତ୍ରିଲୋଚନ ସାହୁ]] # [[ରଶ୍ମି ରଞ୍ଜନ ପରିଡ଼ା]] {{Div col end}} ===ସ୍ୱାଧୀନତା ସଂଗ୍ରାମୀ=== {{Div col|colwidth=15em}} # [[ବୈଷ୍ଣବଚରଣ ନାୟକ]] # [[ବିଶ୍ୱମ୍ବର ପରିଡ଼ା]] # [[ଭୂବନାନନ୍ଦ ଦାସ]] # [[ଅଲେଖ ପାତ୍ର]] # [[ଜି. ଏସ. ମେଲକୋଟେ]] # [[କିଶନ ପଟ୍ଟନାୟକ]] # [[ଜଗନ୍ନାଥ ସରକାର]] # [[ଦୋଳଗୋବିନ୍ଦ ପ୍ରଧାନ]] # [[କିରଣ ଲେଖା ମହାନ୍ତି]] # [[ଗୋପାଳ ଚନ୍ଦ୍ର ଦାସ (ସ୍ୱାଧୀନତା ସଂଗ୍ରାମୀ)]] # [[ଜଗବନ୍ଧୁ ସିଂହ]] # [[ଦୋହରା ବିଷୋୟୀ]] (ସମୃଦ୍ଧିକରଣ) # [[ଚକରା ବିଷୋୟୀ]] (ସମୃଦ୍ଧିକରଣ) # [[ରେଣ୍ଡୋ ମାଝି]] (ସମୃଦ୍ଧିକରଣ) # [[ଗୌରାଙ୍ଗ ଚରଣ ଦାସ]] (ସମୃଦ୍ଧିକରଣ) # [[ବାଞ୍ଛାନିଧି ମହାନ୍ତି]] (ସମୃଦ୍ଧିକରଣ) {{Div col end}} === ଚିତ୍ରକର === {{Div col|colwidth=15em}} # [[ବିଜୟ ବିଶ୍ୱାଳ]] {{Div col end}} === ସ୍ଥାନ/ଘଟଣା === # [[ସ୍ୱାଧୀନ ବାଞ୍ଛାନିଧି ଚକଲା]] == ଓଡ଼ିଆ ଭାଷା == # [[ବିଶ୍ୱ ଓଡ଼ିଆ ଭାଷା ସମ୍ମିଳନୀ]] # [[ଫୁଲବାଣୀ ଓଡ଼ିଆ]] # [[ଗଞ୍ଜାମୀ ଓଡ଼ିଆ]] # [[କରଣୀ ଅକ୍ଷର]] # [[ଓଡ଼ିଆ ସଂଖ୍ୟା]] # [[ରେଲି ଭାଷା]] == ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଭାଷା == {{Div col|colwidth=15em}} # [[ଆଶିଙ୍ଗ ଭାଷା]] # [[ମହାରାଷ୍ଟ୍ରୀ କୋଙ୍କଣୀ]] # [[ସର୍ବଙ୍ଗ ଭାଷା]] # [[ହୁଇଷୁ ଭାଷା]] # [[ବରପେଇଟା]] # [[ତୁସୋମ ଭାଷା]] # [[ଶେଇଖଗାଲ]] # [[ଚମ୍ଫୁଙ୍ଗ ଭାଷା]] # [[କଲାକତଙ୍ଗ ମୋନ୍‌ପା]] # [[ଟିଖିର ଭାଷା]] # [[ସୁଆଁସୁ ଭାଷା]] # [[ରାଠୱାଲି ବୋଲି]] # [[ଶ୍ରୀନଗରିଆ ବୋଲି]] # [[ଗଙ୍ଗାଡ଼ି ବୋଲି]] # [[ଟିହରୀୟାଲି ବୋଲି]] # [[କୁଇ ଭାଷା]] # [[କଚାଇ-ପଦାଙ୍ଗ ଭଷା]] # [[ଖାଙ୍ଗୋଇ ଭାଷା]] # [[ବେରାର-ଡେକାନ ମରାଠୀ]] # [[ଉଇ ଭାଷା]] # [[ମୌଣ୍ଡାଦାନ ଚେଟ୍ଟି ଭାଷା]] # [[ଭୋୟାରି ଭାଷା]] # [[ମାଲାମୁଥାନ ଭାଷା]] # [[ଗୌଡ଼ୀ ପ୍ରାକୃତ]] # [[କାତକରି ଭାଷା]] # [[କର୍ମକାର ଭାଷା]] # [[ପଥିୟା ଭାଷା]] # [[ଲାହୁଲ ଲୋହାର ଭାଷା]] # [[ଖରମ ନାଗା ଭାଷା]] # [[ଖମ୍ବା ଭାଷା]] # [[ନାଃ ବୋଲି]] # [[ବାଙ୍ଗନି-ତଗିନ ଭାଷା]] # [[ଜଙ୍ଗସଙ୍ଗ ଭାଷା]] # [[ମାରିଙ୍ଗ ନାଗା ଭାଷା]] # [[ପୌଲା ଭାଷା]] # [[ଟୁକପା ଭାଷା]] # [[ବିଳାସପୁରୀ ଭାଷା]] # [[ବେଟ୍ଟା କୁରୁମ୍ବା ଭାଷା]] # [[ଦେଓରୀ ଭାଷା]] # [[ବମ ଭାଷା]] # [[ମେୱାତି ଭାଷା]] # [[ବିସ୍ସା ଭାଷା]] {{Div col end}} == ଅଣ-ଓଡ଼ିଆ ସାହିତ୍ୟିକ == # [[ସୋହିନୀ ଘୋଷ]] # [[ପଦ୍ମା ଗୋଲେ]] # [[ଅନାମିକା (କବି)]] # [[ପ୍ରତୀକ୍ଷା ବକ୍ସି]] # [[ଉମା ଭଟ୍ଟ]] # [[କେ.ଏସ୍. ଚନ୍ଦ୍ରିକା]] # [[ବିଶାଖା ଦତ୍ତ]] ==ପୁସ୍ତକ== # [[ନିର୍ମଳା (ଉପନ୍ୟାସ)]] == ସମ୍ବାଦପତ୍ର == # [[ଦି ନ୍ୟୁ ଇଣ୍ଡିଆନ ଏକ୍ସପ୍ରେସ]] # [[ଦି ଇଣ୍ଡିଆନ ଏକ୍ସପ୍ରେସ]] ==କଥାଚିତ୍ର/ଅଭିନେତା== ===ଓଡ଼ିଆ ନାଟକ=== * [[ବୟସର ଅନ୍ତେ]] * [[ନବକଳେବର (ଓଡ଼ିଆ ନାଟକ)]] * [[ଦେବଦାସ (ଓଡ଼ିଆ ନାଟକ)]] ===ପ୍ରଯୋଜନା ସଂସ୍ଥା=== * [[ଏସ୍୩ ମୁଭିଜ୍]] === ଟେଲିଭିଜନ === * [[ରଜ କୁଇନ୍]] ===ଓଡ଼ିଆ କଥାଚିତ୍ର=== {{Div col|colwidth=15em}} # [[ସୀତା ଲବକୁଶ]] # [[ବ୍ୟାଡ଼୍ ଗାର୍ଲ]] # [[ଚାନ୍ଦ ନା ତମେ ତାରା]]{{tick}} # [[ଲଭ୍ ମାଷ୍ଟର]] # [[ନଈ ସେପାରୀ କନକ ଗୋରୀ]] # [[ଟାର୍ଗେଟ୍]] # [[ପ୍ରେମ ସବୁଠୁ ବଳବାନ]] # [[ଡାହା ବାଳୁଙ୍ଗା]] # [[ତୁ ଆଉ ମୁଁ]] # [[ଡାଡି]] # [[ଗୋଲାପି ଗୋଲାପି]] # [[ଲେଖୁଲେଖୁ ଲେଖିଦେଲି]] # [[ଇସ୍କ ତୁ ହି ତୁ]] # [[ନୂଆ ନୂଆ ପ୍ରେମରେ]] # [[କିଏ ଦବ ଟକ୍କର]] # [[ସୁପର ମିଛୁଆ]]{{tick}} # [[ଆଖି ପଲକରେ ତୁ]] # [[ଆଇନ କାନୁନ]] # [[କେଉଁ ଦୁନିଆରୁ ଆସିଲ ବନ୍ଧୁ]] # [[ଅ ଆ ହର୍ଷେଇ]] # [[ଅଗସ୍ତ୍ୟ]] # [[ଝିଅଟା ବିଗିଡ଼ିଗଲା]] # [[ପିଲାଟା ବିଗିଡ଼ିଗଲା]] # [[କେହି ନୁହେଁ କାହାର]] # [[ଯୁବରାଜ(ଓଡ଼ିଆ ଚଳଚ୍ଚିତ୍ର)]] # [[ରିଭେଞ୍ଜ]] # [[ବାଏ ବାଏ ଦୁବାଇ]] # [[ଚିନି (ଓଡ଼ିଆ କଥାଚିତ୍ର)]] # [[ଲଭ୍ ପାଇଁ କୁଛ୍ ଭି କରେଗା]] # [[ଲଭ୍ ୟୁ ହମେଶା]] # [[ଜଗା ହାତରେ ପଘା (୨୦୧୫)]] # [[ଗପ ହେଲେ ବି ସତ (୨୦୧୫)]]{{tick}} # [[ଭାଇନା, କ'ଣ କଲା ସେ]] # [[ସୁଇଟ୍ ହାର୍ଟ]] # [[ତୋର ଦିନେ କୁ ମୋର ଦିନେ]] # [[ଲଭ୍ ଷ୍ଟେସନ୍]]{{tick}} # [[ଗଳ୍ପ ନୁହେଁ ଅଳ୍ପ ଦିନର]] # [[ବେବି]] # [[ଛାତି ତଳେ ଡିଂ ଡଂ]] # [[ସ୍ମାଇଲ୍ ପ୍ଲିଜ୍]]{{tick}} # [[କଥାଦେଲି ମଥା ଛୁଇଁ]] # [[ସୁନାପିଲା- ଟିକେ ସ୍କୃ ଢିଲା]] # [[ଛାଇ ପରି ରହିଥିବି]] # [[ଦିୱାନା ହେଲି ତୋ ପାଇଁ]] # [[ଦିଲ୍ କା ରାଜା]] # [[ମୀମାଂସା]] # [[କ୍ରାନ୍ତିଧାରା]] # [[ଦିଲ୍ ଦିୱାନା ହେଇଗଲା]] # [[ତୁ ମୋ ଲଭ୍ ଷ୍ଟୋରୀ]] # [[ଗଡ୍‌ଫାଦର୍]] # [[ଦି ଏଣ୍ଡ୍]] # [[ଆଖି ଖୋଲିଲେ ତୁ ତୁ ହି ତୁ]] # [[ସୀତାରାମଙ୍କ ବାହାଘର କଳିଯୁଗରେ]] # [[ଟପୋରି]] # [[ଅଭୟ]] # [[ରୋମିଓ ଜୁଲିଏଟ]] # [[ସିଷ୍ଟର ଶ୍ରୀଦେବୀ]] # [[ଭକ୍ତ ଓ ଭଗବାନ]] # [[ମିଠା ମିଠା]] # [[ଟିକେ ଖରା ଟିକେ ଛାଇ]] # [[ନିଝୁମ ରାତିର ସାଥୀ (୨୦୧୭)]] # [[ତମକୁ ଦେଖିଲା ପରେ]] # [[ପ୍ରେମର ନିଶା ନିଆରା ନିଆରା]] # [[ଆସିଲୁ ଯେବେ ତୁ ଯାଆନା ଫେରି]] # [[ପ୍ରେମରେ ପ୍ରେମରେ]] # [[ମୁଁ ଗାନ୍ଧୀ ନୁହେଁ]] # [[ହେ ପ୍ରଭୁ ଦେଖା ଦେ]] # [[ଦେଲେ ଧରା କଥା ସରେ]] # [[ଗୁଣ୍ଡା]] # [[ଗୋଟେ ଶୁଆ ଗୋଟେ ଶାରୀ]] # [[ତୁ କହିବୁ ନା ମୁଁ]] # [[ତୁ ଯେ ସେଇ]] # [[ଯୋଉଠି ତୁ ସେଇଠି ମୁଁ]] # [[ସମୟ ବଡ଼ ବଳବାନ (୨୦୧୬ କଥାଚିତ୍ର)]] # [[ହେଲା ମତେ ପ୍ରେମ ଜର]] # [[ଚୁପ୍ ଚୁପ୍ ଚୋରି ଚୋରି]] # [[ଜବରଦସ୍ତ ପ୍ରେମିକ]] # [[ଟାଇଗର (ଓଡ଼ିଆ ଚଳଚ୍ଚିତ୍ର)]] # [[ତୁ ମୋର ସପନ ରାଣୀ]] # [[ଭଉଁରୀ- ଦ ସିଙ୍କିଙ୍ଗ୍ ରିଆଲିଟି]] # [[ସପନର ପଥେ ପଥେ]] # [[କଲେଜ ଟାଇମ]] # [[ହେଲୋ- ଇନ୍ ଲଭ୍]] # [[ଜହ୍ନର ପାହାଡ଼]] # [[ମାୟା]] # [[ମାଇଁ ଫାର୍ଷ୍ଟ ଲଭ୍]] # [[କଳ୍କୀ (ଓଡ଼ିଆ କଥାଚିତ୍ର)]] # [[ଫ୍ଲାସ୍‌ବ୍ୟାକ]] # [[ଏଇ ଜନମର ସାଥିଟିଏ]] # [[ଜଷ୍ଟ ମୋହବତ୍]] # [[କଥା ନୁହେଁ ଏ କଥା]] # [[ଗଡ୍‌ସ୍ ଓନ୍ ପିପୁଲ୍]] # [[ଲେଖିଚି ନାଁ ତୋର]] # [[ରକ୍‌ଷ୍ଟାର୍]] # [[ଭଲପାଏ ତତେ ୧୦୦ ରୁ ୧୦୦]] # [[ରଙ୍ଗିଲା ବାବା]] # [[ରଘୁପତି ରାଘବ ରାଜାରାମ (ଓଡ଼ିଆ କଥାଚିତ୍ର)]] # [[ଆଶିକ୍]] # [[ଲଟେରୀ- ଲାଇଫ୍ ଏଗ୍ନେଷ୍ଟ ଫେଟ୍]] # [[ମୁଁ ଖାଣ୍ଟି ଓଡ଼ିଆ ଝିଅ]] # [[ଅଜାତଶତ୍ରୁ (ଓଡ଼ିଆ କଥାଚିତ୍ର)]] # [[ବିନ୍ଦାସ ରୋମିଓ]] # [[ବଦମାସ୍‌ ଟୋକା]] # [[ମୋ ଦିଲ୍ କହେ ଇଲୁ ଇଲୁ]] # [[ଆପନା ହାତ ଜଗନ୍ନାଥ]] # [[ତୋ ବାଟ ଚାହିଁଚି ରାତି ସାରା]] # [[ପୁଣି ଦେଖା ହବ ଆର ଜନମରେ]] # [[ଖାସ୍ ତୁମରି ପାଇଁ]] # [[ଜୟ ହିନ୍ଦ୍]] # [[ହିରୋ ନଂ ୱାନ୍]] # [[ହରି ବୋଲ ନୁହେଁ ଟଙ୍କା ବୋଲ]] # [[ସାହିତ୍ୟ ଦିଦି]] # [[ସମଥିଙ୍ଗ୍ ସମଥିଙ୍ଗ୍ ୨]] # [[ଭୈରବ (ଓଡ଼ିଆ କଥାଚିତ୍ର)]] # [[ସଙ୍ଗମ]] # [[୨୦୧୪ ଫିଅର ଅଫ ଦ ଇଅର]] # [[ଏମିତି ବି ହେଇପାରେ]] # [[କିଡ୍‌ନାପ୍]] # [[କ୍ରିଷ୍ଣା ଗୋବିନ୍ଦା]] # [[ଆମେ ତ ଟୋକା ଷଣ୍ଢ ମାର୍କା]] # [[କାବୁଲା ବାରବୁଲା]] # [[ଶିବା- ନଟ୍‌ ଆଉଟ୍‌]] # [[ପାଗଳ କରିଚୁ ତୁ]] # [[ମେଣ୍ଟାଲ]] # [[ମୁଁ ତା'ର କିଏ]] # [[ତମେ ଥିଲେ ସାଥିରେ]] # [[ଗଞ୍ଜା ଲଢ଼େଇ (ଓଡ଼ିଆ କଥାଚିତ୍ର)]] # [[ୱାନ୍ ୱେ ଟ୍ରାଫିକ୍]] # [[ରାସ୍ତା (ଓଡ଼ିଆ କଥାଚିତ୍ର)]] # [[ଓମ୍ (ଓଡ଼ିଆ କଥାଚିତ୍ର)]] # [[ଦୀପାଞ୍ଜଳି]] # [[ସିନ୍ଦୂର (ଓଡ଼ିଆ କଥାଚିତ୍ର)]] # [[ତୁ ମୋ ହିରୋ]] # [[ଗଡ଼ବଡ଼]] # [[ବଧୂ ନୁହେଁ ମୁଁ ବନ୍ଧୁ]] # [[ମୋ ଦିଲ୍ ତୋ ଦିୱାନା]] # [[ତୁ ମୋ ସୁନା ତୁ ମୋ ହୀରା]] # [[ଲଭ୍ ହେଲା ଏମିତି]] # [[ମୁଁ ଆଶିକ୍ ମୁଁ ଆୱାରା]] # [[ମାଇଁ ଲଭ୍ ଷ୍ଟୋରୀ]] # [[ଏସିପି ସାଗରିକା]] # [[ଜଗନ୍ନାଥ ଧାମ ପୁରୀ (ଓଡ଼ିଆ କଥାଚିତ୍ର)]] # [[ଦିୱାନା ଦିୱାନୀ]] # [[ଚଉକା ଛକା]] # [[ରୁମ୍‌କୁ ଝୁମାନା]] # [[ସୁପରଷ୍ଟାର (ଓଡ଼ିଆ କଥାଚିତ୍ର)]] # [[ମୁଁ ଗୋଟେ ଦୁଷ୍ଟ ପିଲା]] # [[ସଲାମ ସିନେମା]] # [[ରୁଦ୍ର (ଓଡ଼ିଆ କଥାଚିତ୍ର)]] # [[ସପନର ନାୟିକା]] # [[ସନ୍ଦେହୀ ପ୍ରିୟତମା]] # [[ଅଶୋକ ସମ୍ରାଟ]] # [[ହରି ଓମ ହରି]] # [[ମୁଁ ଦିୱାନା ତୋ' ପାଇଁ]] # [[ଓମ ସାଇ ତୁଝେ ସଲାମ]] # [[ଦୀପୁ ଦ ଡ୍ୟାନ୍ସବୟ]] # [[ବଜରଙ୍ଗୀ (ଓଡ଼ିଆ କଥାଚିତ୍ର)]] # [[ପ୍ରେମିକା]] # [[କାଉଁରୀ କନ୍ୟା]] # [[ଯୋଗୀ (ଓଡ଼ିଆ କଥାଚିତ୍ର)]] # [[ବ୍ୟାଚେଲର]] # [[ମିତ ବସିଛି ମୁଁ ଭୂତ ସାଥିରେ]] # [[ଟଙ୍କା ତତେ ସଲାମ]] # [[ମୁଁ ରାଜା ତୁ ରାଣୀ]] # [[ତୁ ମୋ ଦେହର ଛାଇ]] # [[କେହି ଜଣେ ଭଲ ଲାଗେରେ]] # [[ବ୍ଲାକ୍‌ମେଲ୍]] # [[ଗୁଡ୍ ବୟ]] # [[ତୋ ପ୍ରେମରେ ପଡ଼ିଲା ପରେ]] # [[ପର୍ଶୁରାମ (ଓଡ଼ିଆ କଥାଚିତ୍ର)]] # [[ରଙ୍ଗିଲା ଟୋକା]] # [[ଜଗୁ ଅଟୋବାଲା]] # [[କ୍ରିଷ୍ଣା- ଷ୍ଟୋରୀ ଅଫ୍ ଏ ଡ୍ୟାନ୍ସର୍]] # [[ମୁଁ]] # [[ଫ୍ୟାମିଲି ନମ୍ବର୍ ୱାନ୍]] # [[ମୁଁ ପ୍ରେମୀ ମୁଁ ପାଗଳ]] # [[କେମିତି ଏ ବନ୍ଧନ]] # [[ମା' ଖୋଜେ ମମତା]] # [[ଡନ୍ (ଓଡ଼ିଆ କଥାଚିତ୍ର)]] # [[ଓନ୍‌ଲି ପ୍ୟାର୍]] # [[ଶୁଭ ବିବାହ]] # [[ତୋ' ଆଖିରେ ମୁଁ]] # [[ମୁଁ କ'ଣ ଏତେ ଖରାପ]] # [[ଦିଲ୍ ତ‌ତେ ଦେଇଚି]] # [[ଆ'ଲୋ ମୋର କଣ୍ଢେଇ]] # [[ପହିଲି ରଜ]] # [[ଭୁଲ୍ ବୁଝିବନି ମତେ]] # [[ଶଶୁରଘର ଜିନ୍ଦାବାଦ]] # [[ତୋ'ର ମୋ'ର ଯୋଡ଼ି ସୁନ୍ଦର]] # [[ଏଇ ମିଳନ ଯୁଗ ଯୁଗର]] # [[ଶକ୍ତି (ଓଡ଼ିଆ କଥାଚିତ୍ର)]] # [[ଟିକେ ଅନାଡ଼ି ପୂରା ଖିଲାଡ଼ି]] # [[ତତେ ଭଲ ପାଉଛି ବୋଲି]] # [[ମେଘ ସବାରୀରେ ଆସିବ ଫେରି]] # [[ପ୍ରେମ ଅଢ଼େଇ ଅକ୍ଷର]] # [[ଦିୱାନା]] # [[ଓଁ ନମଃ ଶିବାୟ (୨୦୧୦ର କଥାଚିତ୍ର)]] # [[ଲୈଲା ଓ ଲୈଲା]] # [[ହାପି ଲକି]] # [[ତୁ ଥାଆ ମୁଁ ଯାଉଚି ରୁଷି]] # [[ଧୀରେ ଧୀରେ ପ୍ରେମ ହେଲା]] # [[ସୁନା ଚଢ଼େଇ ମୋ ରୂପା ଚଢ଼େଇ]] # [[ମୁଖ୍ୟମନ୍ତ୍ରୀ (ଓଡ଼ିଆ କଥାଚିତ୍ର)]] # [[ଆଇଲାରେ ଓଡ଼ିଆ ପୁଅ]] # [[ଚୁପ୍ କିଏ ଆସୁଛି]] # [[ଆକାଶେ କି ରଙ୍ଗ ଲାଗିଲା]] # [[ରୋମିଓ- ଦ ଲଭର୍ ବୟ]] # [[ଲଭ୍ ଡଟ୍ କମ୍]] # [[ମିତରେ ମିତ]] # [[ତୁମେ ହିଁ ସାଥୀ ମୋର]] # [[ତୁ ମୋରି ପାଇଁ]] # [[ପ୍ରେମ ରୋଗୀ]] # [[ଆ'ରେ ସାଥି ଆ]] # [[ଆ' ଜ‌ହ୍ନରେ ଲେଖିବା ନାଁ]] # [[ପାଗଳ କରିଚି ପାଉଁଜି ତୋର]] # [[ଧନରେ ରଖିବୁ ଶପଥ ମୋର]] # [[ମତେ ତ ଲଭ ହେଲାରେ]] # [[ହସିବ ପୁଣି ମୋ ସୁନା ସଂସାର]] # [[ନନ୍ଦିନୀ ଆଇ ଲଭ୍ ୟୁ]] # [[ମୁନ୍ନା- ଏ ଲଭ୍ ଷ୍ଟୋରୀ]] # [[ତୋ ବିନା ଭଲ ଲାଗେନା]] # [[ବନ୍ଦେ ଉତ୍କଳ ଜନନୀ (ଓଡ଼ିଆ କଥାଚିତ୍ର)]] # [[ମତେ ଆଣିଦେଲ ଲକ୍ଷେ ଫଗୁଣ]] # [[ତୋ ପାଇଁ ନେବି ମୁଁ ଶହେ ଜନମ]] # [[କାଳୀଶଙ୍କର]] # [[ଲାଲ ଟୁକୁ ଟୁକୁ ସାଧବ ବୋହୂ]] # [[ସମୟ ହାତରେ ଡୋରି]] # [[ତୁମକୁ ପାରୁନି ତ ଭୁଲି]] # [[ଅଗ୍ନିଶିଖା]] # [[ମୋ ସୁନା ପୁଅ]] # [[ଏ ମନ ମାନେନା]] # [[ବନ୍ଧୁ (କଥାଚିତ୍ର)]] # [[ମୋନିକା ମାଇଁ ଡାର୍ଲିଙ୍ଗ]] # [[ଫେରିଆ ମୋ ସୁନା ଭଉଣୀ]] # [[ମହାନାୟକ]] # [[ମୁଁ ତତେ ଲଭ୍ କରୁଚି]] # [[ପ୍ରିୟା ମୋ ଆସିବ ଫେରି]] # [[ଗୁଡ୍ଡୁ ଆଣ୍ଡ ଗୁଡ୍ଡି]] # [[ଆମାଜନ୍ ଆଡ୍‌ଭେଞ୍ଚର୍]] # [[ଆଇ ଲଭ୍ ମାଇଁ ଇଣ୍ଡିଆ]] # [[ତୁ ଏକା ଆମ ସାହା ଭରସା]] # [[ରାକ୍ଷୀ ବାନ୍ଧିଲି ମୋ ରଖିବ ମାନ]] # [[ହସିଲା ସଂସାର ଭାଙ୍ଗିଲା କିଏ]] # [[ରକତେ ଲେଖିଚି ନାଁ]] # [[ଦେ ମା ଶକ୍ତି ଦେ]] # [[ତୁ ମୋ ମନର ମିତ]] # [[ପ୍ରିୟା ମୋ ପ୍ରିୟା]] # [[ବାଜି]] # [[ତତେ ମୋ ରାଣ]] # [[ମନର ମାନସୀ]] # [[ଅର୍ଜୁନ (ଓଡ଼ିଆ କଥାଚିତ୍ର)]] # [[ନାରୀ ଆଖିରେ ନିଆଁ]] # [[ତୋ' ପାଇଁ]] # [[ଓମ୍ ଶାନ୍ତି ଓମ୍]] # [[ନାୟକ ନୁହେଁ ଖଳନାୟକ]] # [[ହତ୍ୟା (ଓଡ଼ିଆ କଥାଚିତ୍ର)]] # [[ଟୋପାଏ ସିନ୍ଦୂର ଦି ଟୋପା ଲୁହ]] # [[ମଥାରେ ଦେଇ ପାଟ ଓଢ଼ଣୀ]] # [[ଓ ମାଇଁ ଲଭ୍]] # [[କଟି ପତଙ୍ଗ]] # [[ପ୍ରେମ୍ କୁମାର]] # [[ସୁନ୍ଦରଗଡ଼ର ସଲମାନ୍ ଖାନ୍]] # [[ଅଗ୍ନି ପରୀକ୍ଷା]] # [[ଓଲେ ଓଲେ ଦିଲ୍ ବୋଲେ]] # [[ନାୟକର ନାଁ ଦେବଦାସ]] # [[ଜୀବନ ମୃତ୍ୟୁ]] # [[ରହିଚି ରହିବି ତୋରି ପାଇଁ]] # [[ଆଇ ଲଭ୍ ୟୁ]] # [[ସୁନା ସଙ୍ଖାଳୀ]] # [[ରଖିବ ଯଦି ସେ ମାରିବ କିଏ]] # [[ହରିଭାଇ ହାରେନା]] # [[ମା ମଙ୍ଗଳା (ଓଡ଼ିଆ କଥାଚିତ୍ର)]] # [[ଏଇଠି ସ୍ୱର୍ଗ ଏଇଠି ନର୍କ]] # [[ସାବତ ମାଆ (ଓଡ଼ିଆ କଥାଚିତ୍ର)‌]] # [[ନାରୀ ବି ପିନ୍ଧିପାରେ ରକ୍ତ ସିନ୍ଦୂର]] # [[ପୁଅ ଭାଙ୍ଗିଦେଲା ସୁନା ସଂସାର]] # [[ସମୟ ଚକରେ ସଂସାର ରଥ]] # [[ପୁଅ ମୋର ଜଗତ ଜିତା]] # [[ତୋ ଆଖି ମୋ ଆଇନା]] # [[ଧର୍ମ ଦେବତା]] # [[ସମୟ ଖେଳୁଛି ଚକା ଭଉଁରୀ]] # [[ଧର୍ମ ସ‌ହିଲେ ହେଲା]] # [[ସହର ଜଳୁଚି]] # [[ମା ପରି କିଏ ହେବ]] # [[ମା କାନ୍ଦେ ଆଜି ପୁଅଟେ ପାଇଁ]] # [[ରଙ୍ଗ୍ ନମ୍ବର]] # [[ଧରଣୀ (ଓଡ଼ିଆ କଥାଚିତ୍ର)]] # [[କଳା ମାଣିକ]] # [[ବାବୁ ପର୍ଶୁରାମ]] # [[ତୁଳସୀ (ଓଡ଼ିଆ କଥାଚିତ୍ର)]] # [[ଧର୍ମ ନିକିତି]] # [[ରାକ୍ଷୀ ଭିଜିଗଲା ଆଖି ଲୁହରେ]] # [[ଏଇ ଆଖି ଆମ ସାକ୍ଷୀ]] # [[କାଳ ଚକ୍ର]] # [[ପରଦେଶୀ ବାବୁ]] # [[ଜୟ ଶ୍ରୀରାମ]] # [[କଥା କହିବ ମୋ ମଥା ସିନ୍ଦୂର]] # [[କଥା ରହିଗଲା କାଳ କାଳକୁ]] # [[ଶାଶୁ ହାତକଡ଼ି ଭାଉଜ ବେଡ଼ି]] # [[ଲଭ୍ ପ୍ରମିଜ୍]] # [[ଯୋଉଠି ଥିଲେ ବି ତୁ ମୋର]] # [[ସରପଞ୍ଚ ବାବୁ]] # [[ଲାଟ୍ ସାହେବ]] # [[ସ୍ତ୍ରୀ (୧୯୯୮ର କଥାଚିତ୍ର)]] # [[ସୁନା ପାଲିଙ୍କି]] # [[ସୌଭାଗ୍ୟବତୀ]] # [[ଲକ୍ଷ୍ମୀର ଅଭିସାର]] # [[ଅହଲ୍ୟା (ଓଡ଼ିଆ କଥାଚିତ୍ର)]] # [[ଏଇ ସଂଘର୍ଷ]] # [[ଜୀବନସାଥୀ (୧୯୯୭ କଥାଚିତ୍ର)]] # [[ରାମ ଲକ୍ଷ୍ମଣ]] # [[ବାପା (ଓଡ଼ିଆ କଥାଚିତ୍ର)]] # [[ଶେଷ ଦୃଷ୍ଟି]] # [[ନୀଳ ମାଷ୍ଟରାଣୀ]] # [[ମୋକ୍ଷ (ଓଡ଼ିଆ କଥାଚିତ୍ର)]] # [[ବସୁଧା (ଓଡ଼ିଆ କଥାଚିତ୍ର)]] # [[ସୁନା ପୁଅ]] # [[କ୍ଷଣିକା- ଦ ଲସ୍ଟ ଆଇଡିଆ]] # [[ମଣି ନାଗେଶ୍ୱରୀ]] # [[ସୁଭଦ୍ରା (ଓଡ଼ିଆ କଥାଚିତ୍ର)]] # [[୪ ଇଡିଅଟସ୍]] # [[ଚମ୍ପିଆନ]] # [[ମୋ ଭାଇ ଜଗା]] # [[ସାଗର ଗଙ୍ଗା]] # [[ପାଚେରୀ ଉଠିଲା ମଝି ଦୁଆରୁ]] # [[ଅକୁହା କଥା]] # [[ନିର୍ବାଚନ (ଓଡ଼ିଆ କଥାଚିତ୍ର)]] # [[ମୁକ୍ତି ମଶାଲ]] # [[ନାଗ ଜ୍ୟୋତି]] # [[ଲୁବେଇଡାକ]] # [[ରଖିଲେ ଶିବ ମାରିବ କିଏ]] # [[ମହୁଆ (ଓଡ଼ିଆ କଥାଚିତ୍ର)]] # [[ଗୋପରେ ବଢ଼ୁଛି କଳା କହ୍ନେଇ]] # [[ଏମିତି ଭାଇ ଜଗତେ ନାହିଁ]] # [[ଗଢ଼ି ଜାଣିଲେ ଘର ସୁନ୍ଦର]] # [[ଦାଦାଗିରି]] # [[ପଥର ଖସୁଚି ବଡ଼ ଦେଉଳୁ]] # [[ଅନୁପମା (ଓଡ଼ିଆ କଥାଚିତ୍ର)]] # [[ସାଡୋଜ୍ ଅଫ୍ ଦ ରେନ୍‌ବୋ]] # [[ଆଶା (ଓଡ଼ିଆ କଥାଚିତ୍ର)]] # [[ମା (୧୯୯୨ର ଓଡ଼ିଆ କଥାଚିତ୍ର)]] # [[ନାଗ ପଞ୍ଚମୀ (ଓଡ଼ିଆ କଥାଚିତ୍ର)]] # [[ଉଦଣ୍ଡୀ ସୀତା]] # [[ମା' ଯାହାର ସାହା]] # [[ଘର ମୋର ସ୍ୱର୍ଗ]] # [[ଅଣ୍ଟି ଛୁରୀ ତଣ୍ଟି କାଟେ]] # [[ପ୍ରୀତିର ଇତି]] # [[ଅରଣ୍ଯ ରୋଦନ]] # [[ସୁଖ ସଂସାର]] # [[ମୁକ୍ତି ତୀର୍ଥ]] # [[ଦୂର ଦିଗନ୍ତ]] # [[କି ହେବ ଶୁଆ ପୋଷିଲେ]] # [[ତୋ ବିନୁ ଅନ୍ୟ ଗତି ନାହିଁ]] # [[ଆମ ଘର ଆମ ସଂସାର]] # [[ବସ୍ତ୍ର ହରଣ]] # [[ପରଦେଶୀ ଚଢ଼େଇ]] # [[ଚକାଡୋଳା କରୁଚି ଲୀଳା]] # [[ହିସାବ କରିବ କାଳିଆ]] # [[କଣ୍ଢେଇ (ଓଡ଼ିଆ କଥାଚିତ୍ର)]] # [[କାଳିଆ ଭରସା]] # [[ଅଗ୍ନି ବୀଣା]] # [[ଠାକୁର ଅଛନ୍ତି ଚଉ ବାହାକୁ]] # [[ହସ ଲୁହ ଭରା ଦୁନିଆ]] # [[ଦଇବ ଦଉଡ଼ି]] # [[ଲୁଟ ତରାଜ]] # [[ବିଧିର ବିଧାନ]] # [[ଶାସ୍ତି (ଓଡ଼ିଆ କଥାଚିତ୍ର)]] # [[ପ୍ରତିଶୋଧ ଅପରାଧ ନୁହେଁ]] # [[ଲୋକାଲ ଟୋକା ଲଭ୍ ଚୋଖା]] # [[ମାଇଣ୍ଡ୍‌ଗେମ୍]] # [[ପୁଅ ମୋର କଳା ଠାକୁର]] # [[ଥିଲି ଝିଅ ହେଲି ବୋହୂ]] # [[ପାପ ପୁଣ୍ୟ]] # [[କୁରୁକ୍ଷେତ୍ର (ଓଡ଼ିଆ କଥାଚିତ୍ର)]] # [[ସୁନା ଚଢ଼େଇ]] # [[ମା ମତେ ଶକ୍ତି ଦେ]] # [[ଲାଲ ପାନ ବିବି]] # [[ଗୋଲାମଗିରି]] # [[ଚକା ଆଖି ସବୁ ଦେଖୁଛି]] # [[ଅନ୍ୟାୟ ସହିବି ନାହିଁ]] # [[ମାଣିକ (ଓଡ଼ିଆ କଥାଚିତ୍ର)]] # [[ପକା କମ୍ବଳ ପୋତ ଛତା]] # [[ପଳାତକ]] # [[କଣ୍ଢେଇ ଆଖିରେ ଲୁହ]] # [[ସତ ମିଛ]] # [[ତାରା (ଓଡ଼ିଆ କଥାଚିତ୍ର)]] # [[ଆରଣ୍ୟକ (ଓଡ଼ିଆ କଥାଚିତ୍ର)]] # [[ଶେଷ ପ୍ରତୀକ୍ଷା]] # [[ଏକ୍ସକ୍ୟୁଜ ମି]] # [[ମା ଗୋଜବାୟାଣୀ (ଓଡ଼ିଆ କଥାଚିତ୍ର)]] # [[ପ୍ରେମ ପାଇଁ ମହାଭାରତ]] # [[ସପନ ବଣିକ]] # [[ଗୃହଲକ୍ଷ୍ମୀ]] # [[ଇସ୍କ ପୁଣିଥରେ]] # [[ରାଧା (ଓଡ଼ିଆ କଥାଚିତ୍ର)]] # [[ବସନ୍ତ ରାସ]] # [[ଲଭ୍ ଏକ୍ସପ୍ରେସ୍]] # [[ପ୍ରତିଧ୍ୱନି (ଓଡ଼ିଆ କଥାଚିତ୍ର)]] # [[ଜୀବନ ସଙ୍ଗମ]] # [[ରାଜା ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ର]] # [[ରାମ ରହିମ]] # [[ଉଦୟ ଭାନୁ (ଓଡ଼ିଆ କଥାଚିତ୍ର)]] # [[ସୁବର୍ଣ୍ଣ ସୀତା]] # [[ଭାଇଜାନ୍]] # [[ଅଭିଳାଷ]] # [[ଭକ୍ତ ସାଲବେଗ (ଓଡ଼ିଆ କଥାଚିତ୍ର)]] # [[କଲ୍ୟାଣୀ]] # [[ଦେଖ ଖବର ରଖ ନଜର]] # [[ଜ୍ୱାଇଁ ପୁଅ]] # [[ବିଲ୍ୱ ମଙ୍ଗଳ]] # [[ମାନସୀ (ଓଡ଼ିଆ କଥାଚିତ୍ର)]] # [[ଦେବଯାନୀ (ଓଡ଼ିଆ କଥାଚିତ୍ର)]] # [[ସତ୍ୟମେବ ଜୟତେ (ଓଡ଼ିଆ କଥାଚିତ୍ର)]] # [[ପଗ୍‌ଲୁ]] # [[ବାଟ ଅବାଟ]] # [[ମନ ଖାଲି ତତେ ଚାହେଁ]] # [[ଅଗ୍ନି ପରୀକ୍ଷା (୧୯୮୦ କଥାଚିତ୍ର)]] # [[ଜୟ ମା ମଙ୍ଗଳା]] # [[ଅନୁରାଧା (ଓଡ଼ିଆ କଥାଚିତ୍ର)]] # [[ରାମ ବଳରାମ]] # [[ଶ୍ରୀ ଜଗନ୍ନାଥ (୧୯୭୯ର ଓଡ଼ିଆ କଥାଚିତ୍ର)]] # [[ସାକ୍ଷୀ ଗୋପୀନାଥ]] # [[ସୁଜାତା (ଓଡ଼ିଆ କଥାଚିତ୍ର)]] # [[ସତୀ ଅନୁସୂୟା]] # [[ପରିବାର (ଓଡ଼ିଆ କଥାଚିତ୍ର)]] # [[ପତି ପତ୍ନୀ]] # [[କବି ସମ୍ରାଟ ଉପେନ୍ଦ୍ର ଭଞ୍ଜ]] # [[ଶ୍ରୀମାନ୍ ସୁର୍‌ଦାସ]] # [[ସନ୍ଧ୍ୟା ତାରା]] # [[ପୁନର୍ମିଳନ]] # [[ସାଥୀ ତୁ ଫେରିଆ]] # [[ତୁ ମୋ ସୁନା ଚଢ଼େଇ]] # [[ମା (୨୦୧୮ ଓଡ଼ିଆ କଥାଚିତ୍ର)]] # [[ପ୍ରେମୀ ଦିୱାନା]] # [[ପ୍ୟାର ଅଲଗା ପ୍ରକାର]] # [[ତୁ ମୋ ସୁଇଟ୍ ୧୬]] # [[ଜୀବନର ଚଲାପଥେ]] # [[ରହସ୍ୟ]] # [[କୁଳାଙ୍ଗାର]] # [[ମୁଇଁ ଦିୱାନା ତୁଇ ଦିୱାନୀ]] # [[ଏ ଦିଲ୍ ତତେ ଦେଲି]] # [[ବାପା ତମେ ଭାରି ଦୁଷ୍ଟ]] # [[ଚାଲ୍ ଟିକେ ଦୁଷ୍ଟ ହବା]] # [[ଅଜବ ସଞ୍ଜୁର ଗଜବ ଲଭ୍]] # [[ପଞ୍ଜୁରୀ ଭିତରେ ଶାରୀ]] # [[ନିମ୍‌କି]] # [[ପ୍ରେମରେ ରଖିଚି ୧୦୦ରୁ ୧୦୦]] # [[ଗୋଲ୍ ମାଲ୍ ଲଭ୍]] # [[ବୋବାଲ ଟୋକା]] # [[ସେଲଫିସ୍ ଦିଲ୍]] # [[ତୁ ମୋ ଲଭ୍ ଷ୍ଟୋରୀ ୨]] # [[ଅଭିମାନ (୨୦୧୯ର କଥାଚିତ୍ର)]] # [[ବୈଶାଳୀ (ଓଡ଼ିଆ କଥାଚିତ୍ର)]] # [[ରଙ୍ଗ ବରଷିବ ଟୁପୁରୁ ଟୁପୁରୁ]] # [[ପ୍ରେମ ତୋର ନଟି ନଟି]] # [[ଖୁସି (ଓଡ଼ିଆ କଥାଚିତ୍ର)]] # [[ତୁ କହିଦେ ଆଇ ଲଭ୍ ୟୁ]] # [[ଛବିରାଣୀ‎]] # [[ଲଭ୍ ଟୁଇଷ୍ଟ]] # [[ଦେଖା ହେଲା ପ୍ରେମ ହେଲା]] # [[ମିଷ୍ଟର ମଜନୁ]] # [[ବାଳ- ଦ ରିଦମ୍ ଅଫ୍ ଲାଇଫ୍]] # [[ଫ୍ରମ୍ ମି ଟୁ ୟୁ]] # [[ମାଲ୍ ମହୁ ଜୀବନ ମାଟି]] # [[ବିଶ୍ୱରୂପ]] # [[ଶଙ୍ଖା ସିନ୍ଦୂର]] # [[କିଏ କାହାର (୧୯୯୭ର ଓଡ଼ିଆ କଥାଚିତ୍ର)]] # [[ମୁଁ ପରଦେଶୀ ଚଢ଼େଇ]] # [[ବାବୁ ଭାଇଜାନ୍]] # [[କୁଇନ୍ (ଓଡ଼ିଆ କଥାଚିତ୍ର)]] # [[ପାଇକ ବିଦ୍ରୋହ (କ୍ଷୁଦ୍ର ଚଳଚ୍ଚିତ୍ର)]] # [[ଆହୁତି]] # [[କାହ୍ନା (ଓଡ଼ିଆ କଥାଚିତ୍ର)]] # [[ସୁନା ସଂସାର (୧୯୯୭ର କଥାଚିତ୍ର)]] # [[ସହିଦ ରଘୁ ସର୍ଦ୍ଦାର]] # [[ଗାଁର ନାଁ ଗାଲୁଆପୁର]] # [[ଚାଲ ଟିକେ ପ୍ରେମ କରିବା]] # [[ମନେ ମନେ ମନ ଖୋଜୁଥିଲା]] # [[ଚକ୍ଷୁବନ୍ଧନ]] # [[ଜଙ୍ଗଲ (ଓଡ଼ିଆ କଥାଚିତ୍ର)]] # [[ଅରୁନ୍ଧତୀ (୨୦୨୧ର ଓଡ଼ିଆ କଥାଚିତ୍ର)]] # [[ମନ ମୋ ନେଇଗଲୁ ରେ]] # [[ପିହୁ]] # [[ବିଜୟିନୀ]] # [[ମିଷ୍ଟର ରୋମିଓ]] # [[୨ ଚକ୍‌ଲେଟ୍]] # [[ଲାଲି ହବ କାହାର]] # [[କଟକ ୱେଡ୍ସ୍ ସମ୍ବଲପୁର]] # [[ବାପା ଆଇସିୟୁରେ ଅଛନ୍ତି]] # [[ଲୁଚେଇ ଦେ ମତେ ଛାତି ଭିତରେ]] # [[ଦୁର୍ଗତିନାସିନୀ ୨]] # [[ଷଷ୍ଠରୁ ନଷ୍ଟ]] # [[ଅର୍ଦ୍ଧ ସତ୍ୟ]] # [[ଚୋରଣୀ (ଓଡ଼ିଆ କଥାଚିତ୍ର)]] # [[ପାରୋ ହେଟ୍‌ସ୍ ଦେବଦାସ]] # [[ପ୍ରେମିକାୟ ନମ]] # [[ରଙ୍ଗିଲା ବୋହୂ ୨]] # [[ତୋ' ପାଇଁ ଫେରିବି ବସୁଧା ଚିରି]] # [[ତୁ ମୋର ସାଥୀରେ ୨]] # [[ମା'ର ମମତା]] # [[ରାତି ସରି ସରି ଯାଉଛି]] # [[ଇଏ ବି ଗୋଟେ ଲଭ୍ ଷ୍ଟୋରୀ]] # [[କୋକୋଲି: ଫିସ୍ ଆଉଟ୍ ଅଫ୍ ୱାଟର୍]] # [[ଭୋକ (ଓଡ଼ିଆ କଥାଚିତ୍ର)]] # [[ଚରିତ୍ର (ଓଡ଼ିଆ କଥାଚିତ୍ର)]] # [[ସିନ୍ଥିରୁ ସିନ୍ଦୂର ଅଳପ ଦୂର]] # [[ବିଶ୍ୱାସ (ଓଡ଼ିଆ କଥାଚିତ୍ର)]] # [[ଇନ୍ଦ୍ରଜାଲ]] # [[ଓଏ ଗୀଟାର]] # [[ପ୍ରତ୍ୟାଘାତ]] # [[ଅର୍ଦ୍ଧାଙ୍ଗିନୀ]] # [[ତୁମେ ମୋ ଶଙ୍ଖା ତୁମେ ମୋ ସିନ୍ଦୂର]] # [[ଚୁମକି ମାଇଁ ଡାର୍ଲିଂ]] # [[ତାଣ୍ଡବ]] # [[ବିସର୍ଜନ]] # [[ରୋଲ୍ ନଂ-୨୭ ସୁଜାତା ସେନାପତି]] # [[ସୁପର୍ ବୟ୍]] # [[ପଲ୍ ପଲ୍ ତତେ ଚାହେଁ]] # [[ତୁ ଭାରି ବିୟୁଟିଫୁଲ୍]] # [[ଶ୍ରୀକ୍ଷେତ୍ର (ଓଡ଼ିଆ କଥାଚିତ୍ର)]] # [[ରୋମିଓ ରାଜା]] # [[ପାପ]] # [[ହିରୋଗିରି]] # [[ଆଖି ବୁଜିଦେଲେ ତୁ]] # [[ହେଲୋ ରାବଣ]] # [[ସାହାଣୀ ଘର କାହାଣୀ]] # [[ଲଭ୍ ୟୁ ପ୍ରିୟା]] # [[ଶଲା ବୁଢ଼ାର ବଦ୍‌ଲା]] # [[ଟିକେ ଲଭ୍ ଟିକେ ଟ୍ୱିଷ୍ଟ୍]] # [[ତୁ ମୋର ସାଥିରେ]] # [[ଦୁର୍ଗତିନାଶିନୀ]] # [[ପ୍ରେମ ନା' ପାଗଳପଣ]] # [[ଲକିର ଲକ୍‌ଡାଉନ୍ ଲଭ୍ ଷ୍ଟୋରୀ]] # [[ମୋ ମମି ପାପାଙ୍କ ବାହାଘର]] # [[ଫେରିଆ]] # [[ମୁଁ ତୁମେ ଲକ୍‌ଡାଉନ୍]] # [[ଭିଜା ମାଟିର ସ୍ୱର୍ଗ]] # [[ମୂଷା ମୋର ରଜନୀକାନ୍ତ]] # [[ଅନାମିକା ନାୟିକା]] # [[ଅନୁ ଦିଦି ନଟ୍ ଆଉଟ୍]] # [[ଗୋଲ୍‌ମାଲ୍]] # [[ଡହରା ଟୋକା]] # [[ଅଙ୍ଗୁରୁ ନମିଳିଲେ ଖଟା]] # [[ଲାଲ୍‌ପାନ ବିବିର ସ୍ମାର୍ଟ୍ ଫ୍ୟାମିଲି]] # [[ହଉ ହଉ ହେଇଗଲାରେ]] # [[ଟ୍ୱିଷ୍ଟବାଲା ଲଭ୍ ଷ୍ଟୋରୀ]] # [[ଚିରକୁଟ୍]] # [[ତୋ ବିନା କିଛି ମୁଁ ଚାହେଁନା]] # [[ରଙ୍ଗିଲା ବୋହୂ]] # [[ଝିଅଟା ଅଲଗା ପ୍ରକାର]] # [[କାଳିଆ କରୁଛି ଲୀଳା]] # [[ଫୋର୍]] # [[ସମାପାଜୁର ରଘୁ]] # [[ବନ୍ଧନ (ଟେଲି ଫିଲ୍ମ)]] # [[ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ]] # [[କୁକୁଡ଼ା ଚୋର]] # [[ପ୍ରେମ ଏଟିଏମ୍]] # [[ଆଉ ଗୋଟେ ଲଭ୍ ଷ୍ଟୋରୀ]] # [[ଭାବେ ସିନା କହିପାରେନା]] # [[କୋଉ ଆକାଶର ଜହ୍ନ ତୁ]] # [[ପ୍ରେମମ୍]] # [[ଡିଟେକ୍ଟିଭ୍ କରନ୍ ଅର୍ଜୁନ]] # [[ଯଥା ରାବଣସ୍ୟ ମନ୍ଦୋଦରୀ]] # [[ଦିଦି ନମସ୍କାର]] # [[ସୁନୟନା]] # [[ପାଣିଗ୍ରହଣ]] # [[ଲଗାମ୍]] # [[ମନ ମୋର କାଗଜ ଗୁଡ଼ି]] # [[ଦିଲ୍ ମୋର ମାନେନା]] # [[ଗୁପ୍‌ଚୁପ୍ (ଓଡ଼ିଆ କଥାଚିତ୍ର)]] # [[ବିଶ୍ୱନାଥ (ଓଡ଼ିଆ କଥାଚିତ୍ର)]] # [[ମୋ ପଣତକାନୀରେ ତୁ]] # [[ଚୋରଣୀ ୨]] # [[ଏକା ତୁ ଏକା ମୁଁ]] # [[କୁରୁକ୍ଷେତ୍ର (ଟେଲି ଫିଲ୍ମ)]] # [[ମିଷ୍ଟର କହ୍ନେୟା]] # [[ଅଧାଲେଖା ଗପ]] # [[କ୍ରେଜି-୪]] # [[ବିଦ୍ୟାରାଣ]] # [[ଲାଗେ ପ୍ରେମ ନଜର]] # [[ପ୍ରତିଜ୍ଞା]] # [[ଆସ୍ତିକ ନାସ୍ତିକ]] # [[ଦିଲ୍‌ରେ ଅଛି ତୋ'ରି ନାଁ]] # [[କହିବିନି ତତେ ଆଇ ଲଭ୍ ୟୁ]] # [[ବାଏ ବାଏ ଦିଲ୍]] # [[ଶେଷ ରାତି]] # [[ବୋଉର ହାତବାକ୍ସ]] # [[ପ୍ରତୀକ୍ଷା]] # [[ହାଏ କୃଷ୍ଣ]] # [[କିଛି କହିବାର ଅଛି]] # [[ଏଇ ରାକ୍ଷୀ ତୋ' ରକ୍ଷା କବଚ]] # [[ମାୟାବୀ (ଓଡ଼ିଆ କଥାଚିତ୍ର)]] # [[କିସ୍ ମିସ୍]] # [[ମହାବାହୁ (ଓଡ଼ିଆ କଥାଚିତ୍ର)]] # [[ଏଡିୟୁ ଗୋଦାର]] # [[ଚୁମ୍‌କି ସେ' ତ ପାଣିରେ ବୁଡ଼ିବ ନାହିଁକି]] # [[ଫେରି ଆସୁଥିବି କୋଳକୁ ତୋ'ର]] # [[ଫେରି ଆସୁଥିବି କୋଳକୁ ତୋ'ର]] # [[ବାଳୀ - ଦ ସେଭିଅର୍]] # [[ତିତ୍‌ଲି]] # [[ମହିଷାସୁର (ଓଡ଼ିଆ କଥାଚିତ୍ର)]] # [[ପ୍ରେମରେ ରିସ୍କ ହେଲା ମୋତେ ଇସ୍କ]] # [[ପ୍ରସ୍ଥାନମ୍]] # [[ଓଏ ଅଞ୍ଜଲି]] # [[ତୃଷ୍ଣା (ଓଡ଼ିଆ କଥାଚିତ୍ର)]] # [[ଅଳ୍ପ ଦିନର ଗଳ୍ପ]] # [[ରୁଦ୍ରାଣୀ]] # [[ପାରିକରିବେ ଭୋଳାଶଙ୍କର]] # [[ତୁ ମୋର ଓକେ]] # [[ଆମେ ତ ମିଡିଲ୍ କ୍ଲାସ୍]] # [[ସହରୀ ବାଘ (୨୦୨୨ର ଓଡ଼ିଆ କଥାଚିତ୍ର)]] # [[ବିଛାଗ୍ୟାଙ୍ଗ୍]] # [[ପୋଲିସ୍ ବାବୁ]] # [[ଲାଇଫ୍‌ରେ କିଛି ବି ହେଇପାରେ]] # [[ମୁଖା (୨୦୨୨ର ଓଡ଼ିଆ କଥାଚିତ୍ର)]] # [[ଲାଲ ଓଢ଼ଣି]] # [[ତୋ ନା'ର ମାନେ ହଁ]] # [[ଡିଅର୍ ଲଭ୍]] # [[ନଟରାଜ ୦୦୯]] # [[ତୋ'ର ମୋର କଟି]] # [[ଉଡ଼ନ୍ତା ଥାଳିରେ ଆସିଛି ପ୍ରିୟା]] # [[ନିୟତି]] # [[ମାମା ୱେଡ୍‍ସ୍ ପାପା]] # [[ବନ୍ଦିନୀ]] # [[ବ୍ରେକ୍‍ଅପ୍ ବାଲା ଲଭ୍‌ଷ୍ଟୋରୀ]] # [[ଫାଲଗୁନ ଚୈତ୍ର]] # [[ବାପା ସୁପର୍‌ମ୍ୟାନ୍]] # [[ବାଜିବଲୋ ସାହାନାଇ]] # [[ବୋହୂ ଆମର ବିଛୁଆତି]] # [[ବିଭ୍ରାନ୍ତ]] # [[କନ୍ୟାଦାନ (୨୦୨୩ ଓଡ଼ିଆ କଥାଚିତ୍ର)]] # [[ମନ ମ୍ୟୁଜିଅମ୍]] # [[ମନସ୍କ]] # [[ନାରୀ ନୁହେଁ ତୁ ଅର୍ଦ୍ଧନାରୀ]] # [[ସରଗ ପୁରରୁ ଆସିଚି ପ୍ରିୟା]] # [[ବାହାଘର ଡଟ୍ କମ୍]] # [[ଟିଙ୍ଗା ରାଜୁ]] # [[ପ୍ରେମ୍ ଫର୍ ସେଲ୍]] # [[ଡେଲିଭରି ବୟ]] # [[ପାରିକରିବେ ଭୋଳାଶଙ୍କର ୨]] # [[ଉଷା (ଟେଲି ଫିଲ୍ମ)]] # [[ଛବିର ମଣିଷ]] # [[ଧୀର ପାଣି ପଥର କାଟେ]] # [[ଶତ୍ରୁ ସଂହାର (ଟେଲି ଫିଲ୍ମ)]] # [[ତଦନ୍ତ (ଟେଲି ଫିଲ୍ମ)]] # [[କବିତା (ଟେଲି ଫିଲ୍ମ)]] # [[ଫଟା କପାଳ]] # [[ତମସା ତୀରେ]] # [[ଭାଗ୍ୟ]] # [[ପୂଜାରିଣୀ]] # [[ଭୁଲ କାହାର]] # [[ମୁଖାଗ୍ନି]] # [[ଧୋ'ରେ ବାବୁ ଧୋ']] # [[ପ୍ରିୟେ ତୁ ମୋ ସିଏ]] # [[ମହାସଂଗ୍ରାମ]] # [[ଶାୟରୀ ଶାୟରୀ]] # [[ପ୍ରେମୀ ନମ୍ବର ୱାନ୍]] # [[ହାପି ଏଣ୍ଡିଂ]] # [[କର୍ତ୍ତବ୍ୟ]] # [[ଆଇପିଏସ୍ ଦୁର୍ଗା]] # [[ପ୍ରିୟାର ପ୍ରି-ୱେଡିଂ ଲଭ୍‌ଷ୍ଟୋରୀ]] # [[ଧୋକା - ଦି ଗେମ୍ ଅଫ୍ ଲଭ୍]] # [[ପ୍ରତିଶୋଧ]] # [[ପୁଷ୍କରା (୨୦୨୩ର ଓଡ଼ିଆ କଥାଚିତ୍ର)]] # [[ଶଙ୍କର (୨୦୨୩ର ଓଡ଼ିଆ କଥାଚିତ୍ର)]] # [[ବୋଉ (ଟେଲି ଫିଲ୍ମ)]] # [[ପଡ଼ିଗଲି ତୋ ପ୍ରେମରେ]] # [[ପ୍ରୀତି ବନ୍ଧନ]] # [[ଟି]] # [[କସ୍ତୁରୀ (୨୦୨୩ ଟେଲି ଫିଲ୍ମ)]] # [[ସିନ୍ଦୂର (୨୦୨୩ର ଓଡ଼ିଆ କଥାଚିତ୍ର)]] # [[ଟୁ ଲେଟ୍]] # [[ଟୁଇନ୍ସ]] # [[ଲାଗିଲା ରଙ୍ଗ ଗୋଲାପି ଗୋଲାପି]] # [[ସୁକ ଭାଇର ସୋଲେ]] # [[ଲଭ୍ ଇନ୍ ଲଣ୍ଡନ]] # [[ଗୁଡ୍ଡୁ ଗ୍ୟାଙ୍ଗଷ୍ଟାର୍]] # [[କାଇଁଚ ମାଳି]] # [[ମିଛେଇ ଝିଅ]] # [[ପାଖେ ପାଖେ ଥିବି ହର୍‌ପଲ୍]] # [[ତୋ' ପାଇଁ ଫେରିବି ରହିଲା ରାଣ]] # [[ବ୍ୟାସେ ଶୁଣୁଛ]] # [[କର୍ମ (ଓଡ଼ିଆ କଥାଚିତ୍ର)]] # [[ଭାଇ: ଦି ଓପନିଂ ପାର୍ଟ]] # [[ଅପରାହ୍ନର ସୂର୍ଯ୍ୟ]] # [[ଅନନ୍ତା]] # [[ବୋଉ ବୁଟୁ ଭୂତ]] # [[ଇନ୍ଦ୍ରଧନୁ (ଓଡ଼ିଆ କଥାଚିତ୍ର)]] # [[ବିନ୍ଦୁସାଗର (ଓଡ଼ିଆ କଥାଚିତ୍ର)]] # [[ମୁରବି]] # [[ପଙ୍ଗା ନେଇଛି ମୁଁ ଯମ ସାଥୀରେ]] # [[କବିତା ବନିତା ଲତା ୩]] # [[ପୂୟୋଦକମ୍]] # [[ଆଫା]] # [[ମିସ୍ ରଙ୍ଗବତୀ]] # [[କାନ୍ଦ ମାଷ୍ଟ୍ରେ]] # [[ନଈ ସେପାରି କନକ ଗୋରୀ (୨୦୨୬ର ଓଡ଼ିଆ କଥାଚିତ୍ର)]] # [[ସଖା ମୋର ଭୋଳାଶଙ୍କର]] # [[ବର ବଧୂ]] # [[ରକ୍ତ ଗୋଲାପ (୨୦୨୬ର ଓଡ଼ିଆ କଥାଚିତ୍ର)]] # [[ସାଥୀ ତୁ ମୋର ସାତ ଜନ୍ମର]] {{Div col end}} ===ସମୃଦ୍ଧିକରଣ=== {{Div col|colwidth=15em}} # [[ରାଜୁ ଆୱାରା]] # [[ରୂପା ଗାଁ ର ସୁନାକନିଆଁ]] # [[ଇସ୍କ ତୁ ହି ତୁ]] # [[ନାରୀ ନୁହେଁ ତୁ ନାରାୟଣୀ]] # [[ବିଧାତା (୨୦୦୩ର ଚଳଚ୍ଚିତ୍ର)]] # [[କଥାନ୍ତର]] # [[ମାୟା ମିରିଗ]] # [[ମାଟିର ମଣିଷ]] # [[ଇନ୍ଦ୍ରଧନୁର ଛାଇ]] # [[ଯାହାକୁ ରଖିବେ ଅନନ୍ତ]] # [[ଚୋରି ଚୋରି ମନ ଚୋରି]] # [[ବୋଉ (୧୯୯୮ର କଥାଚିତ୍ର)]] # [[ଧର୍ମର ହେବ ଜୟ]] # [[ସାକ୍ଷୀ ରହିଲା ଏ ସିଂହଦୁଆର]] # [[ଗୋଲାପି ଗୋଲାପି]] # [[ରକତ ଚିହ୍ନିଛି ନିଜର କିଏ]] # [[ଥ୍ୟାଙ୍କ ୟୁ ଭଗବାନ]] # [[ଦୋସ୍ତି]] # [[ଆସୁଛି ମୋ କାଳିଆସୁନା]] # [[ଯଶୋଦା (୧୯୯୬ର ସିନେମା)]] # [[ପିପାସା]] # [[ଅକ୍ଷି ତୃତୀୟା]] # [[ରାମାୟଣ (ଓଡ଼ିଆ କଥାଚିତ୍ର)]] # [[ସାବିତ୍ରୀ (୧୯୯୫ର ଚଳଚ୍ଚିତ୍ର)]] # [[ବତାସୀ ଝଡ଼]] # [[ଗଙ୍ଗ ଶିଉଳି (ଓଡ଼ିଆ କଥାଚିତ୍ର)]] # [[ହାକିମ ବାବୁ]] # [[ଟୋପାଏ ସିନ୍ଦୂର ଦି ପଟ ଶଙ୍ଖା]] # [[ପରିଣାମ]] # [[ମଥୁରା ବିଜୟ]] # [[ଭଙ୍ଗା ସିଲଟ]] {{Div col end}} # [[ରାଇମୋହନ ପରିଡ଼ା]] # [[ଜାଗୃତି ରଥ]] ===ଓଡ଼ିଆ କଥାଚିତ୍ର/ଦୂରଦର୍ଶନ ଅଭିନେତା/ଅଭିନେତ୍ରୀ/ନିର୍ଦ୍ଦେଶକ=== {{Div col|colwidth=10em}} # [[ବବ୍‌ଲି]] # [[ଏଲିନା ସାମନ୍ତରାୟ]] # [[ମୀନକେତନ]] # [[ତମସା ମିଶ୍ର]] # [[ବାଳକୃଷ୍ଣ ନାୟକ]] # [[ସୁସ୍ମିତା ଦାସ]] # [[ଶୀତଲ ପାତ୍ର]] # [[ଲିପି (ଅଭିନେତ୍ରୀ)]] # [[ଗାର୍ଗୀ ମହାନ୍ତି]] # [[ଗୁନ୍‌ଗୁନ୍‌]] # [[ଦୀପ୍ତିରେଖା ପାଢ଼ୀ]] # [[ଲିପ୍ସା ମିଶ୍ର]] # [[ଜାଙ୍କଲିନ ପରିଡ଼ା]] # [[ନମ୍ରତା ଦାସ]] # [[ନୈନା ଦାସ]] # [[ଜିନା ସାମଲ]] # [[ତ୍ରିପୁରା ମିଶ୍ର]] # [[ନମ୍ରତା ଥାପା]] # [[ଅନୁଭା ସୌର୍ଯ୍ୟା]] # [[ଗୀତା ରାଓ]] # [[ଭୂମିକା ଦାଶ]] # [[ଝିଲିକ୍ ଭଟ୍ଟାଚାର୍ଯ୍ୟ]] # [[ଦେବଯାନୀ]] # [[ନୀତୁ ସିଂହ (ଓଡ଼ିଆ ଅଭିନେତ୍ରୀ)]] # [[ଅରୁଣ ମହାନ୍ତି]] # [[ଦେବୀକା ଅରୁନ୍ଧତୀ ସାମଲ]] # [[ଆମେଲି ପଣ୍ଡା]] # [[ସ୍ମରଣୀକା ପ୍ରିୟଦର୍ଶିନୀ]] # [[ଜ୍ୟୋତି ରଞ୍ଜନ ନାୟକ]] # [[ସୋନିକା ରାୟ]] # [[ଆର୍ଯ୍ୟନ ଦାଶ]] # [[ସମୀର ରିଷୁ ମହାନ୍ତି]] # [[ବିଦୁସ୍ମିତା]] # [[ସୁବ୍ରତ ସ୍ୱାଇଁ]] # [[ମେଘା ଘୋଷ]] # [[ପିଣ୍ଟୁ ନନ୍ଦ]] # [[କୁନା ତ୍ରିପାଠୀ]] # [[କାଜଲ ମିଶ୍ର]] # [[ବବି ମିଶ୍ର]] # [[ମେଘ୍ନା ମିଶ୍ର]] # [[ସୁନୀଲ କୁମାର]] # [[ରାଲି ନନ୍ଦ]] # [[ସନ୍‌ମିରା ନାଗେଶ]] # [[ବିଶ୍ୱଭୂଷଣ ପଣ୍ଡା]] # [[ତମନ୍ନା ବ୍ୟାସ]] # [[ନିହାରୀକା ଦାଶ]] # [[ସାଜନ୍ ବିଶ୍ୱାଳ]] # [[ସମ୍ଭାବନା ମହାନ୍ତି]] # [[ଉତ୍କଣ୍ଠା ପାଢ଼ୀ]] # [[ପୁନମ ମିଶ୍ର]] # [[ସ୍ୱରାଜ ବାରିକ]] # [[ସମ୍ବିତ ଆଚାର୍ଯ୍ୟ]] # [[ନିକିତା ମିଶ୍ର]] # [[ଶଶାଙ୍କ ଶେଖର]] # [[ଅକ୍ଷୟ ବସ୍ତିଆ]] # [[ଦୀପକ ବାରିକ]] # [[ଅମ୍ଳାନ ଦାସ]] # [[ହର ରଥ]] # [[ସସ୍ମିତା ପିୟାଲି ସାହୁ]] # [[ନିକିତା]] # [[ପୁପୁଲ ଭୂୟାଁ]] # [[ସୁଶ୍ରୀ ରଥ]] # [[ଝାନ୍‌ସୀ ରାଣୀ (ଓଡ଼ିଆ ଅଭିନେତ୍ରୀ)]] # [[ଦୀପକ କୁମାର]] # [[ଶିବାନୀ ସଙ୍ଗୀତା]] # [[ରୁଦ୍ର ପାଣିଗ୍ରାହୀ]] # [[ପ୍ରଜ୍ଞା ହୋତା]] # [[ରଜନୀ ରଞ୍ଜନ]] # [[ପ୍ରିୟଙ୍କା ମହାପାତ୍ର]] # [[କୋଏଲ ମିଶ୍ର]] # [[ପିଙ୍କି ପ୍ରିୟଦର୍ଶିନୀ]] # [[ସଂଗ୍ରାମ ବିଶ୍ୱାଳ]] # [[ବିଜୁ ବଡ଼ଜେନା]] # [[ଅର୍ଦ୍ଧେନ୍ଦୁ ସାହୁ]] # [[ସନ୍ତୋଷ ନାରାୟଣ ଦାସ]] # [[ପୁପିନ୍ଦର ସିଂହ]] # [[ଦେବାଶିଷ ପାତ୍ର]] # [[ଆଶୁତୋଷ ମହାପାତ୍ର]] # [[ସୁମନ ମହାରଣା]] # [[ସୂର୍ଯ୍ୟକାନ୍ତ ସାମଲ]] # [[ବ୍ରଜ ସିଂହ]] # [[ପଞ୍ଚାନନ ନାୟକ]] # [[ବୈଶାଳୀ ପରିଡ଼ା]] # [[ପୂର୍ଣ୍ଣଚନ୍ଦ୍ର ପ୍ରତିହାରୀ]] # [[ଅସୀତ ପତି]] # [[ଲଭ୍‌ଲି]] # [[ସୁଧାକର ବସନ୍ତ]] # [[ସୁବାସ ରାଉତ]] # [[ସଲିଲ ମିତ୍ର]] # [[ରାଧାକାନ୍ତ ନନ୍ଦ]] # [[ତୃପ୍ତି ସିହ୍ନା]] # [[ସୋଫିଆ ଆଲାମ]] # [[ନାଜିଆ ଆଲାମ]] # [[ଅସୀମା ପଣ୍ଡା]] # [[ସ୍ମିତା ମହାନ୍ତି]] # [[ସୋମେଶ ମହାନ୍ତି]] # [[ମୁନ୍ନା ଖାଁ]] # [[ଜ୍ୟୋତ୍ସ୍ନା ଦାସ]] # [[ଦୀପା ସାହୁ (୧୯୮୫ ଜନ୍ମ)]] # [[ଦେବେନ ମିଶ୍ର]] # [[ଗାଗାରିନ ମିଶ୍ର]] # [[ଅଭିଜିତ ମଜୁମଦାର]] # [[ଶିଶିର ମୋହନ ପତି]] # [[ସୁରେଶ ବଳ]] # [[ମାମା ମିଶ୍ର]] # [[ମାମୁନି ମିଶ୍ର]] # [[ହାଡ଼ୁ]] # [[ଅଶ୍ୱିନୀ ବ୍ରହ୍ମା]] # [[ରବି ମିଶ୍ର]] # [[ଶୁଭକାନ୍ତ ସାହୁ]] # [[ଶ୍ରଦ୍ଧା ପାଣିଗ୍ରାହୀ]] # [[ମନିଷା ମିଶ୍ର]] # [[ଏଲି ପାଢ଼ୀ]] # [[ଶ୍ୱେତା ମଲ୍ଲିକ]] # [[କିର୍ତ୍ତୀ ମହାନ୍ତି]] # [[କାବ୍ୟା କିରଣ]] # [[ଦିବ୍ୟା ମହାନ୍ତି]] # [[ବିରାଜ ଦାଶ]] # [[ମୀରା ମହାନ୍ତି]] # [[ରାଜେଶ୍ୱରୀ ରାୟ]] # [[ପ୍ରତିଭା ପଣ୍ଡା]] # [[ତିଳୋତ୍ତମା ଖୁଣ୍ଟିଆ]] # [[ସ୍ୱୟମ ପାଢ଼ୀ]] # [[ପ୍ରଦୀପ ଭୋଳ]] # [[ପାର୍ଥ ସାରଥୀ ରାୟ]] # [[ଶ୍ରୀୟା ଝା]] # [[ସୁବୋଧ ପଟ୍ଟନାୟକ (୧୯୪୭ ଜନ୍ମ)]] # [[ସୁଧାରାଣୀ ଜେନା]] # [[ବର୍ଷା ନାୟକ]] # [[ବିରେନ ଜ୍ୟୋତି ମହାନ୍ତି]] # [[ଶୁଭ୍ରାଂଶୁ ନାୟକ]] # [[ଅସିତ ରଞ୍ଜନ ଦାସ]] # [[ଚନ୍ଦ୍ରମଣି ଲେଙ୍କା]] # [[ସୁଭାଶିଷ ଶର୍ମା]] # [[ତାପସ ସରଘରିଆ]] # [[ମଞ୍ଜୁଳା କୁଅଁର]] # [[ସାତ୍ୟକି ମିଶ୍ର]] # [[ଇନ୍ଦ୍ରମଣି ବେହେରା]] # [[ଶାନ୍ତିଲତା ବାରିକ]] # [[ବିଜୟ ପଟ୍ଟନାୟକ]] # [[ସୁମିତ ପଣ୍ଡା]] # [[ସମାଜ ପତି]] # [[ଶିଶିର କୁମାର ସାହୁ]] # [[ନଗେନ ସାହୁ]] # [[କୁନି ଛତ୍ରିଆ]] # [[ସରସ୍ୱତୀ ଦେବୀ (ଅଭିନେତ୍ରୀ)]] # [[ଲିପନ ସାହୁ]] {{Div col end}} ===କଥାଚିତ୍ର ହଲ୍=== # [[ମିଶ୍ର ଟକିଜ୍]] # [[ମାଧବ ହଲ୍‌]] ===ଦକ୍ଷିଣ ଭାରତୀୟ ଅଭିନେତା/ଅଭିନେତ୍ରୀ=== {{Div col|colwidth=15em}} # [[ମହେଶ ବାବୁ]] # [[ଜୟଲଳିତାଙ୍କ ଅଭିନୀତ କଥାଚିତ୍ର]]{{tick}} # [[ଅକ୍କିନେନି ନାଗାର୍ଜୁନ]] # [[ଅକ୍କିନେନି ନାଗା ଚୈତନ୍ୟ]] # [[ପ୍ରଣୀତା ସୁବାଷ]] # [[ବେଦୀକା]] # [[ଜାନ‌କୀ ସବେଶ]] # [[ହେମା ସେୟାଦ]] # [[ରାଇ ଲକ୍ଷ୍ମୀ]] # [[ଅମଲା ଅକ୍କିନେନି]] # [[ରକୁଲ ପ୍ରୀତ ସିଂ]] # [[ଶ୍ରୀୟା ରେଡ୍ଡି]] # [[ଉଦୟ ଭାନୁ]] # [[ରାଧିକା ଚୌଧୁରୀ]] # [[ନିଶା ଅଗ୍ରୱାଲ]] # [[ଲେସ୍‌ଲି ତ୍ରିପାଠୀ]] (ଓଡ଼ିଆ) # [[ଲାବନ୍ୟା ତ୍ରିପାଠୀ]] # [[ଦୀକ୍ଷା ସେଠ]] # [[ପ୍ରୀତିକା ରାଓ]] # [[ଶ୍ରୀୟା ଶରଣ]] # [[ଜେନେଲିଆ ଡିସୋଜା]] # [[ବିକ୍ରମ (ତାମିଲ କଥାଚିତ୍ର ଅଭିନେତା)]] # [[କାର୍ତ୍ତିକ ଶିବକୁମାର]] # [[ମଣି ରତ୍ନମ୍]] # [[ବେଣୁ ମାଧବ]] # [[ଏସ. ପି. ବାଲସୁବ୍ରମଣ୍ୟମ]] # [[ପୂନମ କୌର]] # [[ଚାର୍ମି କୌର]] # [[ନିରଞ୍ଜନା ଅନୁପ]] # [[ସିଦ୍ଧାର୍ଥ ଭରତନ]] # [[ଆନନ୍ଦ ବାବୁ]] # [[ଅମିତ ଭାର୍ଗଭ]] # [[ରମେଶ ଭଟ]] # [[ସାଇପ୍ରିୟା ଦେବା]] # [[ଅଶ୍ୱିନ ବାବୁ]] # [[ମାଧୁରୀ ବ୍ରଗାଞ୍ଜା]] # [[ମେଘା ବର୍ମନ]] # [[ମଞ୍ଜୁ ଭାଷିଣୀ]] # [[ଅଶକର ସୌଦାନ]] # [[ଅରୁଣ ଆଲେକ୍‌ଜାଣ୍ଡର୍]] # [[ଅର୍ଚ୍ଚନା (କନ୍ନଡ଼ ଅଭିନେତ୍ରୀ)]] # [[ବି. ଧନଞ୍ଜୟ]] # [[ପୁନର୍ନବୀ ଭୂପଲାମ]] # [[ଡିଂଗ୍ରୀ ନାଗରାଜ]] # [[ଗଣେଶକର]] # [[କୁମାର ଗୋବିନ୍ଦ]] # [[ବମ୍ବେ ଜ୍ଞାନମ]] # [[ଅଭିନବ ଗୋମତାମ]] # [[ଗୋକୁଳନାଥ]] # [[ଐଶ୍ୱର୍ଯ୍ୟା ଦେୱାନ]] # [[ବାଭା ଚେଲ୍ଲାଦୁରାଇ]] # [[କ୍ରିଷ୍ଣେ ଗାୱଡ଼େ]] # [[ଲଳିତା କୁମାରୀ]] # [[ଗୁରୁପ୍ରସାଦ]] # [[ମମିତା ବାଇଜୁ]] # [[ବଳରାଜ]] # [[ଡି. ବାଲଶୁଭ୍ରମଣ୍ୟମ]] # [[ଅରବିନ୍ଦ ବୋଳାର]] # [[ବାସୁ ଇନ୍ତୁରୀ]] # [[ରାଜଲକ୍ଷ୍ମୀ ଜୟରାମ]] # [[ଜେନି (ଅଭିନେତା)]] # [[ଅଶ୍ୱିନୀ ଜୋସ]] # [[ନିବେଦିତା ଭଟ୍ଟାଚାର୍ଯ୍ୟ]] # [[ଆତ୍ମିକା]] # [[ଦେବଦାସ କନକଲା]] # [[ଟି. କନକମ]] # [[ଦେବୀ ଅଜିତ]] # [[ଅରବିନ୍ଦ ଆକାଶ]] # [[ସାଣ୍ଡ୍ରା ଆମି]] # [[ଜେନିଫର ଆଣ୍ଟୋନି]] # [[ଅର୍ଜୁନ ଅଶୋକନ]] # [[ଚିଟ୍ଟି ବାବୁ]] # [[ପ୍ରସାଦ ବାବୁ]] # [[ରାମାନି ଆମ୍ମାଲ]] # [[ଇରା ଅଗ୍ରୱାଲ]] # [[ଐଶ୍ୱର୍ଯ୍ୟା ଭାସ୍କରନ୍]] # [[ବେବି ଆମେୟା]] # [[ସବିତା ଆନନ୍ଦ]] # [[ଗୋପିକା ଅନିଲ]] # [[ଅଞ୍ଜୁ (ଅଭିନେତ୍ରୀ)]] # [[ବୀଣା ଆଣ୍ଟୋନି]] # [[ଅନୁମୋଲ]] # [[ଅନୁଶ୍ରୀ (କନ୍ନଡ଼ ଅଭିନେତ୍ରୀ)]] # [[ଅନୁଶ୍ରୀ (ମାଲାୟାଲମ ଅଭିନେତ୍ରୀ)]] # [[ଅପର୍ଣ୍ଣା ବାସ୍ତାରେ]] # [[ଅଞ୍ଜୁ ଅରବିନ୍ଦ]] # [[ନୀତା ଅଶୋକ]] # [[ଋତୁ ବର୍ମେଚା]] # [[ମୁସ୍କାନ ସେଠୀ]] # [[କାଇରା ଦତ୍ତ]] # [[ବାଭିତ୍ରା]] # [[ଶିବାନୀ ଭାଇ]] # [[ଭାରତୀ (ତାମିଲ ଅଭିନେତ୍ରୀ)]] # [[କୀର୍ତ୍ତି ଭଟ]] # [[ଭବାନୀ (ଅଭିନେତ୍ରୀ)]] # [[ଭୁବନେଶ୍ୱରୀ (ଅଭିନେତ୍ରୀ)]] # [[ହିମା ବିନ୍ଦୁ]] # [[ରେଶ୍ମି ବୋବାନ]] # [[ତିରୁବୀର]] # [[ମାହେଶ୍ୱରୀ ଚାଣକ୍ୟନ]] # [[ସ୍ନିଶା ଚନ୍ଦ୍ରନ]] # [[ଶ୍ରୀଜା ଚନ୍ଦ୍ରନ]] # [[ରବିନା ଦାହା]] # [[ବି. ଜୟମ୍ମା]] # [[ଶ୍ରୀକାନ୍ତ ଅୟଙ୍ଗର]] # [[ଜୀବିତ ରାଜଶେଖର]] # [[ଗିଜୁ ଜନ]] # [[ଜୋମୋଲ]] # [[ପ୍ରମିଳା ଜୋଶାଇ]] # [[କେ. କେ. ସୌନ୍ଦର]] # [[ସିତାରା କୃଷ୍ଣକୁମାର]] # [[ଶ୍ରୀତୁ କୃଷ୍ଣନ]] # [[ଇଲାବାରାସି]] # [[ଆୟେଶା ଜୀନତ]] # [[ବୀନିତା]] # [[ଶ୍ରୀଦେବୀ ବିଜୟକୁମାର]] # [[ବିଜୟାକୁମାରୀ]] # [[ସ୍ମୃତି ଭେଙ୍କଟ]] # [[ବନିତା ବସୁ]] # [[ପଦ୍ମା ବାସନ୍ତି]] # [[ବାଣୀଶ୍ରୀ]] # [[ବୈଷ୍ଣବୀ (ତାମିଲ ଅଭିନେତ୍ରୀ)]] # [[ଅକ୍ଷୟ ଉଦୟକୁମାର]] # [[ରିତିକା ତାମିଲ ସେଲ୍‌ଭି]] # [[ସ୍ୱାତିସ୍ତ କ୍ରିଷ୍ଣନ]] # [[ରେମ୍ୟା ସୁରେଶ]] # [[ସୁନେତ୍ରା]] # [[ବିଚିତ୍ରା]] # [[ତଲ୍ଲାବଜ୍ଜୁଲ ସୁନ୍ଦରମ୍]] # [[ସୁନ୍ଦର କୃଷ୍ଣ ଉର୍ସ]] # [[ସୁଜିତା]] # [[ମଙ୍ଗଳଗିରି ଶ୍ରୀରଞ୍ଜନୀ]] # [[ଶ୍ରୀନାଥ ବଶିଷ୍ଠ]] # [[ଅନୀଲା ଶ୍ରୀକୁମାର]] # [[ଆଲେକଜାଣ୍ଡାର ସୁନ୍ଦରରାଜନ]] # [[ଶନ୍‌ମୁଖ ଶ୍ରୀନିବାସ]] # [[ଏମ୍. ରାମକୃଷ୍ଣ]] # [[ବ୍ରିଗିଡ଼ା ସାଗା]] # [[ନିଗ୍ରୋ ଜନି]] # [[ଅସ୍ମିତା ନୀଲମେଗମ]] # [[ରିୟା ବିଶ୍ୱନାଥନ]] # [[ଭେଙ୍କଟ ରଙ୍ଗନାଥନ]] # [[ପଲ୍ଲବୀ ରମିଶେଟ୍ଟି]] # [[ଅକ୍ଷତା ଦେଶପାଣ୍ଡେ]] # [[ସାଲୁ ମେନନ]] # [[ବ୍ଲେସି କୁରିଏନ]] # [[ରିତିକା ନାୟକ]] # [[ବିପିନ ଜୋସ]] # [[ମଦନ ଜୈନ]] # [[ସୁସାନ ଜର୍ଜ]] # [[ଦର୍ଶାନା ଦାସ]] {{Div col end}} ===ହିନ୍ଦୀ ଅଭିନେତା/ଅଭିନେତ୍ରୀ/କଣ୍ଠଶିଳ୍ପୀ=== {{Div col|colwidth=10em}} # [[ଦିବ୍ୟା ଭାରତୀ]] # [[ସାରିକା ଠାକୁର]] # [[ଅକ୍ଷରା ହାସନ]] # [[ପୂଜା ବେଦୀ]] # [[ଗୌହର ଖାନ]] # [[ନିଗାର ଖାନ]] # [[ପ୍ରିୟଙ୍କା ଚୋପ୍ରା]] # [[ପରିଣୀତି ଚୋପ୍ରା]] # [[ମୀରା ଚୋପ୍ରା]] # [[ମୌନୀ ରାୟ]] # [[ମନ୍ନାରା ଚୋପ୍ରା]] # [[କ୍ରୀତି ସନନ]] # [[ବିଦ୍ୟା ବଲାନ]] # [[ଆଲିଆ ଭଟ୍ଟ]] # [[ଦୀପିକା ପାଦୁକୋନ]] # [[କଙ୍ଗନା ରାଣାବତ]] # [[ପୂଜା ଭଟ୍ଟ]] # [[ସୋନାଲୀ ବେନ୍ଦ୍ରେ]] # [[ସୋନମ କପୁର]] # [[ଶ୍ରଦ୍ଧା କପୁର]] # [[ତବୁ]] # [[ଟ୍ୱିଙ୍କଲ ଖାନ୍ନା]] # [[ତାପସୀ ପନ୍ନୁ]] # [[ୟାମି ଗୌତମ]] # [[ଭୂମିକା ଚାୱଲା]] # [[ରିମି ସେନ]] # [[ପୂଜା ହେଗଡ଼େ]] # [[ଆତିୟା ସେଟ୍ଟି]] # [[ରିତିକା ସିଂହ]] # [[ଭୂମି ପେଦନେକର]] # [[ବାଣୀ କପୁର]] # [[ଆୟେଶା ଟକିଆ]] # [[ଅସିନ]] # [[ଦିଶା ପଟାନୀ]] # [[ସାୟେଶା ସୈଗଲ]] # [[ସୈୟାମି ଖେର]] # [[ହୁମା କୁରୈଶୀ]] # [[ହଂସିକା ମୋଟୱାନୀ]] # [[ଜରୀନ ଖାନ]] # [[ଶମିତା ସେଟ୍ଟି]] # [[ମଲାଇକା ଆରୋରା]] # [[ଅମ୍ରିତା ରାଓ]] # [[ଇଶା ଗୁପ୍ତା]] # [[ଚିତ୍ରଙ୍ଗଦା ସିଂହ]] # [[ଡାଏନା ପେଣ୍ଟୀ]] # [[ଡେଜି ଶାହା]] # [[ସାନା ଖାନ]] # [[ହୁମାଇମା ମଲିକ]] # [[ରୀମା ଲାଗୁ]] # [[ନେହା ଶର୍ମା]] # [[ଦିଶା ବକାନୀ]] # [[କ୍ରିଷ୍ଟୀନା ଅଖିବା]] # [[ସୋନାଲ ଚୌହାନ]] # [[ଅଦା ଶର୍ମା]] # [[ଏବଲିନ ଶର୍ମା]] # [[କିଆରା ଆଡଭାନୀ]] # [[ଶାଜାନ ପଦ୍ମସୀ]] # [[ନିଧି ଅଗ୍ରୱାଲ]] # [[ମଧୁରିମା ତୁଲୀ]] # [[ଅଦିତି ରାଓ ହୈଦରୀ]] # [[ସୌମ୍ୟା ଟଣ୍ଡନ]] # [[ନିହାରିକା ସିଂହ]] # [[ରିଆ ଚକ୍ରବର୍ତ୍ତୀ]] # [[କରୀନା କପୁର]] # [[ଅନୁଷ୍କା ଶର୍ମା]] # [[ରାଣୀ ମୁଖାର୍ଜୀ]] # [[କାଜଲ]] # [[ରଣବୀର କପୁର]] # [[ଶାହିଦ କପୁର]] # [[ରିୟା ସେନ]] # [[ରଣଦୀପ ହୁଡ୍ଡା]] # [[ଅନୁରାଗ କଶ୍ୟପ]] # [[ସତ୍ୟଜିତ ରାୟ]] # [[ଇମ୍ରାନ ଖାଁ]] # [[ଆର୍. ମାଧବନ୍]] # [[ପ୍ରୀତି ଜିଣ୍ଟା]] # [[ଫରହାନ ଅଖତାର]] # [[ଆୟେଶା ଝୁଲ୍କା]] # [[ସାରା ଅଲ୍ଲୀ ଖାନ୍]] # [[ଦିବ୍ୟଙ୍କା ତ୍ରିପାଠୀ]] # [[ଲାରା ଦତ୍ତ]] # [[ମାନୁଷି ଛିଲ୍ଲର]] # [[ଉର୍ବଶୀ ରାଉତେଲା]] # [[ସୁମନ ରାଓ]] # [[ସୁଶାନ୍ତ ସିଂହ ରାଜପୁତ]] (ଉନ୍ନତ) # [[ନୀତିଶ ଭରଦ୍ୱାଜ]] # [[ଘନଶ୍ୟାମ ନାୟକ]] # [[ଅରବିନ୍ଦ ତ୍ରିବେଦୀ]] # [[ରାଜୁ ଶ୍ରୀବାସ୍ତବ]] # [[ମନପ୍ରୀତ ଅଖତାର]] # [[ମୁକ୍ତିୟାର୍ ଅଲ୍ଲୀ]] # [[ସଞ୍ଚିତା ଭଟ୍ଟାଚାର୍ଯ୍ୟ]] # [[ଅନୁପମା ଦେଶପାଣ୍ଡେ]] # [[ସତିଶ କୌଶିକ]] # [[ସୁନୀଲ ପାଲ୍]] # [[ନାଜିଆ ହାସନ]] # [[ତରୁଣ ବୋଷ]] # [[ରାମଜି ଗୁଲାଟି]] # [[ମାୟା ଅଲଗ]] # [[ଦିତ୍ୟା ଭାନ୍ଦେ]] # [[ଅଲ୍ଲୀ ଅସଗର]] # [[ଗୌରବ ବଜାଜ]] # [[ଅକ୍ଷୟ ଆନନ୍ଦ]] # [[ରାଜେଶ୍ୱରୀ ଦତ୍ତ]] # [[ସୋନୁ ଚନ୍ଦ୍ରପାଲ]] # [[ଶ୍ୱେତା ଭରଦ୍ୱାଜ]] # [[ସାଇ ଲୋକୁର]] # [[ରାକେଶ ଦିୱାନ]] # [[ଅନିରୁଦ୍ଧ ଅଗ୍ରୱାଲ]] # [[ଜୋୟା ହୁସେନ]] # [[ଅନୀଲ ଚରଣଜିତ]] # [[ସ୍ନିଗ୍ଧା ଆକୋଲକର]] # [[ଆଣ୍ଡ୍ରିଆ ଡି'ସୋଜା]] # [[ସୁରଭି ଚୋକସି]] # [[ରେଶମୀ ଘୋଷ]] # [[ଦତ୍ତାତ୍ରେୟ ଦାମୋଦର ଦବକେ]] # [[ଗୋପାଳ ଦତ୍ତ]] # [[ବାଲ ଧୁରୀ]] # [[ଦିନିୟାର କଣ୍ଟ୍ରାକ୍ଟର]] # [[ଆକାଶ ଦାଭାଡ଼େ]] # [[ଇହାନ ଭଟ୍ଟ]] # [[ବୈଷ୍ଣବୀ ଗନାତ୍ରା]] # [[ସୁରୀଲୀ ଗୌତମ]] # [[କେଶବରାଓ ଦାତେ]] # [[ନୟନତାରା (ମରାଠୀ ଅଭିନେତ୍ରୀ)]] # [[ମେହେକ ମନୱାନୀ]] # [[ସୁହାନି ଧାଙ୍କି]] # [[ସୌରଭ ଦୁବେ]] # [[ଅମିନ ଗାଜି]] # [[ବେଞ୍ଜାମିନ ଗିଲାନି]] # [[ରବି ଗୋସାଇଁ]] # [[ଅର୍ଚ୍ଚନା ଗୁପ୍ତା]] # [[ପୋନୀ ବର୍ମା]] # [[ଗୌତମ ଗୁପ୍ତା]] # [[ପୂଜା ଗୁପ୍ତା]] # [[ପୂଜା ଗୁପ୍ତା (୧୯୮୭ ଜନ୍ମ)]] # [[ରମଣ ଗୁପ୍ତା]] # [[ଅଶ୍ୱିନ ଚିତଳେ]] # [[ଉଜ୍ୱଳ ଚୋପ୍ରା]] # [[ରୁଚା ଇନାମଦାର]] # [[ଅନୱର ହୁସେନ]] # [[ଇକବାଲ ଆଜାଦ]] # [[ବିକ୍ରାନ୍ତ ଚତୁର୍ବେଦୀ]] # [[ନିକୋଲେଟ ବାର୍ଡ଼]] # [[କନ୍ନନ ଅୟର]] # [[ଆରଧନା ଜଗୋଟା]] # [[ଚିରାଗ ଜାନି]] # [[କିରଣ ଜନଜାନି]] # [[ଦୀପକ ଜେଠୀ]] # [[ଜିଲ୍ଲୂ]] # [[ରାଜେଶ ଯୋଶୀ]] # [[ୱହୀଦା ରହମାନ]] # [[ସନୋବର କବୀର]] # [[କାମିନୀ କଦମ]] # [[ମେହୁଲ କାଜାରିଆ]] # [[ମୁସ୍ତାକ କାକ]] # [[ଶୀତଲ କାଲେ]] # [[କମଲ ରାୟ]] # [[ଦୁର୍ଗାବାଇ କାମତ]] # [[ଅକ୍ଷୟ କପୁର]] # [[ନମିତା ଦୁବେ]] # [[ଅଞ୍ଜଳି ଆନନ୍ଦ]] # [[ନୂପୁର ସନନ]] # [[ଗାୟତ୍ରୀ ଭରଦ୍ୱାଜ]] # [[ଲିନ ଲୈଶରାମ]] # [[ଦିନେଶ ଫଡନିସ୍]] # [[ଐଶର୍ଯ୍ୟା ଅର୍ଜୁନ]] # [[ଜାଫର କରାଚିୱାଲା]] # [[ନିମ୍ରତ କୌର ଆଲୁୱାଲିଆ]] # [[ଶାଗୁଫ୍ତା ଅଲ୍ଲୀ]] # [[ଚନ୍ଦନ ଆନନ୍ଦ]] # [[ସାହିଲ ଆନନ୍ଦ]] # [[ଆଶିଷ କୁମାର]] # [[ରାମ ଆୱାନା]] # [[କବିତା ଚୌଧୁରୀ]] # [[ରାଣୀ ହଜାରିକା]] # [[ଆସମା ବଦର]] # [[ଅଞ୍ଜଳି ଆବ୍ରୋଲ]] # [[ଅଦିତି ଗୌତମ]] # [[ଅନନ୍ୟା ଅଗ୍ରୱାଲ]] # [[ରୀନା ଅଗ୍ରୱାଲ]] # [[ରତି ଅଗ୍ନିହୋତ୍ରୀ]] # [[ଡଲି ଆହଲୁୱାଲିଆ]] # [[ୱାସନା ଅହମ୍ମଦ]] # [[ରିଚା ଆହୁଜା]] # [[ଶୁଭି ଆହୁଜା]] # [[କ୍ରିସେଲ୍ଲେ ଆଲମେଇଦା]] # [[ଅଞ୍ଜୋରି ଅଲଗ]] # [[ମୋନା ଅମ୍ବେଗାଓଁକର]] # [[ଅଲକା ଅମିନ]] # [[ଦୀପିକା ଅମିନ]] # [[ପ୍ରୀତି ଅମିନ]] # [[ଶମତା ଆଞ୍ଚନ]] # [[ଅପୂର୍ବା ଅରୋଡ଼ା]] # [[ଜୟଶ୍ରୀ ଅରୋଡ଼ା]] # [[ରୋମା ଅରୋଡ଼ା]] # [[ଶାଲିନୀ ଅରୋଡ଼ା]] # [[ବିନି ଅରୋଡ଼ା]] # [[ଓଜସ୍ୱୀ ଅରୋଡ଼ା]] # [[ଚାରୁ ଅସୋପା]] # [[ଅବନ୍ତିକା ହୁଣ୍ଡାଲ]] # [[କାଞ୍ଚନ ଅବସ୍ତି]] # [[ଅୟେନ୍ଦ୍ରୀ ଲୱନିୟା ରାୟ]] # [[ଫରିନା ଆଜାଦ]] # [[ନୀଳିମା ଆଜୀମ]] # [[ତନବୀ ଆଜମୀ]] # [[ପୋନାମ୍ମା ବାବୁ]] # [[ପ୍ରିୟା ବଦଲାନି]] # [[ଶୀନା ବଜାଜ]] # [[ସ୍ୱାତୀ ବାଜପେୟୀ]] # [[ସୋନିଆ ବଲାନୀ]] # [[ନେହା ବାମ୍]] # [[ନେହା ବମ୍ବ]] # [[ଶ୍ୱେତା ବାନ୍ଦେକର]] # [[ସୁଚିତ୍ରା ବାନ୍ଦେକର]] # [[ବୀଣା ବାନାର୍ଜୀ]] # [[ପୂଜା ବାନାର୍ଜୀ]] # [[ପ୍ରତ୍ୟୁଷା ବାନାର୍ଜୀ]] # [[ପୂଜା ବାନାର୍ଜୀ (୧୯୮୭ ଜନ୍ମ)]] # [[ପ୍ରାଚୀ ବଂଶଲ]] # [[ସ୍ମିତା ବଂଶଲ]] # [[ଉତ୍ତରା ବାଓକର]] # [[ଶୃତି ବାପନା]] # [[କ୍ରିଷ୍ଣାନ୍ନ ବାରେଟ୍ଟୋ]] # [[ଭକ୍ତି ବାରଭେ]] # [[ପ୍ରିୟଙ୍କା ବସ୍ସି]] # [[ପ୍ରିୟା ବାଥିଜା]] # [[ସମୀକ୍ଷା ଭଟନାଗର]] # [[ପଲ୍ଲବୀ ବାତ୍ରା]] # [[ସୁପ୍ରିୟା କୁମାରୀ]] # [[ଏକରୂପା ବେଦି]] # [[ରିଚା ଭଦ୍ରା]] # [[ସୋନାରିକା ଭଦୋରିଆ]] # [[ଚାନ୍ଦନୀ ଭଗୱାନନି]] # [[ନତାଶା ଭରଦ୍ୱାଜ]] # [[କିରଣ ଭାର୍ଗବ]] # [[ଅଦିତି ଭାଟିଆ]] # [[ତନ୍ୱୀ ଭାଟିଆ]] # [[ଦିବ୍ୟା ଭଟନାଗର]] # [[ଧରତୀ ଭଟ୍ଟ]] # [[ବିମି ଭଟ୍ଟ]] # [[ଜୟା ଭଟ୍ଟାଚାର୍ଯ୍ୟ]] # [[ଯୋଗିତା ବିହାନୀ]] # [[ଡଲି ବିନ୍ଦ୍ରା]] # [[ଶୃତି ବିଷ୍ଟ]] # [[ସୋନମ ବିଷ୍ଟ]] # [[ଅନଂଶା ବିଶ୍ୱାସ]] # [[ନବିନା ବୋଲେ]] # [[ଦେବିନା ବାନାର୍ଜୀ]] # [[ରିବା ବବର୍]] # [[ପ୍ଲବିତା ବଡ଼ଠାକୁର]] # [[ଗୌରବ ଶର୍ମା]] # [[ରୋଞ୍ଜିନୀ ଚକ୍ରବର୍ତ୍ତୀ]] # [[ଡୋନାଲ ବିଷ୍ଟ]] # [[ସୁମୋନା ଚକ୍ରବର୍ତ୍ତୀ]] # [[ରିଷିକା ସିଂହ ଚନ୍ଦେଲ]] # [[ସୁରଭି ଚନ୍ଦନା]] # [[ଜ୍ୟୋତ୍ସ୍ନା ଚନ୍ଦୋଲା]] # [[ଶାଲିନୀ ଚନ୍ଦ୍ରନ]] # [[ରୁହି ଚତୁର୍ବେଦୀ]] # [[ପାରୁଲ ଚୌଧୁରୀ]] # [[ଚାର୍ଲି ଚୌହାନ]] # [[ନେହା ଚୌହାନ]] # [[ପାର୍ନିଟ ଚୌହାନ]] # [[ସଙ୍ଗୀତା ଚୌହାନ]] # [[ହେମାନୀ ଚାୱଲା]] # [[ପ୍ରୀତିକା ଚାୱାଲା]] # [[ନୀନା ଚୀମା]] # [[ବିଭା ଚିବ୍ବେର]] # [[ଦିୟା ଚୋପ୍ରା]] # [[ରୋଷଣୀ ଚୋପ୍ରା]] # [[ତ୍ରିଧା ଚୌଧୁରୀ]] # [[ମନୁଲ ଚୁଡ଼ସାମା]] # [[ନୌହୀଦ ସେରୁସୀ]] # [[ବେନାଫ ଦାଦାଚାନ୍ଦଜି]] # [[ଫିରଦୌସ ଦାଦି]] # [[ସୁମନା ଦାସ]] # [[ରିୟା ଦୀପ୍ସି]] # [[ଶାଳ୍ମଳୀ‌ ଦେଶାଇ]] # [[ଟିନା ଦେଶାଇ]] # [[ଜାଲାକ ଦେଶାଇ]] # [[ଅଶୀତା ଧବନ]] # [[ଦିବ୍ୟା ସେଠ]] # [[ଶାଇନି ଦୀକ୍ଷିତ]] # [[ଅପର୍ଣ୍ଣା ଦୀକ୍ଷିତ]] # [[ତନ୍ୱୀ ଡୋଗରା]] # [[ବାହବିଜ ଦୋରାବଜୀ]] # [[କିରଣ ଦୁବେ]] # [[ରଶ୍ମି ଅଗଡ଼େକର]] # [[ଐଶ୍ୱର୍ଯ୍ୟା ସୁସ୍ମିତା]] # [[ସ୍ମିତା ଜୟକର]] # [[ଆସୱାରି ଯୋଶୀ]] # [[ସୁଧୀର ଯୋଶୀ]] # [[ବ୍ରଜେନ୍ଦ୍ର କାଲା]] # [[ସୋନିଆ କପୁର]] # [[ଶାମା ଦୁଲାରୀ]] # [[ଅନୀତା କନ୍ୱଲ]] # [[ସୁରଭି ଜାଭେରୀ ବ୍ୟାସ]] # [[ବନ୍ଦନା ବିଠଲାନୀ]] # [[ବନମାଳା ପାୱାର]] # [[ନିମିଶା ବଖାରିଆ]] # [[ପ୍ରାଚୀ ବୈଷ୍ଣବ]] # [[ନୀଲୁ ବଘେଲା]] # [[ଶୃତି ଉଲଫତ]] # [[କନିକା ତିୱାରୀ]] # [[ଡଲି ଠାକୁର]] # [[ଶିବାନୀ ଟଙ୍କଶାଳେ]] # [[ରୁକ୍ସାନା ତବସୁମ]] # [[ରାଜୁ ତାଲିକୋଟେ]] # [[ସୁନ୍ଦର ସିଂହ]] # [[ଏକତା ସୋହିନୀ]] # [[ରିଶବ ସିହ୍ନା]] # [[ପ୍ରତିଭା ସିହ୍ନା]] # [[ପ୍ରାଚୀ ସିହ୍ନା]] # [[ପୁନମ ସିହ୍ନା]] # [[ଲଭ୍ ସିହ୍ନା]] # [[ଯାମିନୀ ସିଂହ]] # [[ସିମୋନ ସିଂହ]] # [[ବିଶାଲ ଓମ ପ୍ରକାଶ]] # [[ବିନୋଦ କୁମାର ଶର୍ମା (ଅଭିନେତା)]] # [[ନେୟହା ଶର୍ମା]] # [[ମୃଣାଳିନୀ ଶର୍ମା]] # [[ଦାନିଶ ଅଖତାର ସୈଫି]] # [[ଆରତୀ ପୁରି]] # [[କୋଏଲ ପୁରି]] # [[ବିନୟ ନାଦକର୍ଣ୍ଣି]] # [[ଗିନ୍ନି ବିରଦୀ]] # [[ହର୍ଷ ଖୁରାନା]] # [[ବିକି ବାତ୍ରା]] # [[ଲାବଣ୍ୟ ଭରଦ୍ୱାଜ]] # [[ସୁମିତ ଭରଦ୍ୱାଜ]] # [[ଆଦେଶ ଚୌଧୁରୀ]] # [[ରାଜେନ୍ଦ୍ର ଚାୱଲା]] # [[ସୋଲୋନି ଡାଇନି]] # [[ଯୀଶୁ ଦାଶଗୁପ୍ତା]] # [[ଗୌରବ ୱଧ୍ୱା]] # [[ଗୁଞ୍ଜନ ବିଜୟା]] # [[ବିଜୟ ବିକ୍ରମ ସିଂହ]] # [[ଅଳକା ବର୍ମା]] # [[ସଚଳ ତ୍ୟାଗୀ]] # [[ସୁରଭି ତିୱାରୀ]] # [[କମଲିକା ଗୁହା ଠାକୁରତା]] # [[ରାଖି ବିଜନ]] # [[ଅର୍ଚ୍ଚନା ତାଇଡେ]] # [[ରିଚା ସୋନି]] # [[ଇରା ସୋନି]] # [[ହେମା ସିଂହ]] # [[ଗରିମା ବିକ୍ରାନ୍ତ ସିଂହ]] # [[ଅନୁଷ୍କା ସିଂହ]] # [[ଅଲିଶା ସିଂହ]] # [[ଶିପସି ରଣା]] # [[ଶିବ କୁମାର ସୁବ୍ରମଣ୍ୟମ]] # [[ମୋନିକା ଶର୍ମା]] # [[ଇଶାନୀ ଶର୍ମା]] # [[ସମୀର ଶାହ]] # [[କରିନା ଶାହ]] # [[ପପିୟା ସେନଗୁପ୍ତା]] # [[ନାଜିଆ ହାସନ ସୟଦ]] # [[ଦିବଜୋତ ସବରୱାଲ]] # [[ରୋଷଣୀ ରସ୍ତୋଗୀ]] # [[ଭବାନୀ ପୁରୋହିତ]] # [[ଅର୍ଜୁନ ପୁଞ୍ଜ]] # [[ପ୍ରିୟଙ୍କା ବୋରା]] # [[ସନାୟା ପିଠାୱାଲା]] # [[ରାଜୀବ ପଲ]] # [[ପ୍ରତିଭା ପଲ]] # [[ଜାହିଦା ପାରବୀନ]] # [[ଆର୍ଯ୍ୟନ ପଣ୍ଡିତ]] # [[ସୋନଲ ପ୍ରତିହାର]] # [[ସଞ୍ଜୀବ ପାଣ୍ଡେ]] # [[ମେଲିସା ପାଇସ]] # [[ସୁହାସ ପଳଶୀକର]] # [[ନଳିନୀ ନେଗି]] # [[ପୂନମ ନାରୁଲା]] # [[ୱସିମ ମୁସ୍ତାକ]] # [[ଶ୍ରୀତମା ମୁଖାର୍ଜୀ]] # [[ଅମୃତା ମୁଖାର୍ଜୀ]] # [[ନୀଲ ମୋଟୱାନୀ]] # [[ତପସ୍ୱୀ ମେହଟା]] # [[ଅମିତ ମେହରା]] # [[ମେହେରଜାନ ମାଜଦା]] # [[ଶୀତଲ ମୌଲିକ]] # [[ଅଭିଶେକ ମହେନ୍ଦ୍ରୁ]] # [[ପାରସ ମଦାନ]] # [[କପିଲ ସିଂହ ଲାବଣୀ]] # [[ସୁନିଲ ଲହରୀ]] # [[ବିଜୟେନ୍ଦ୍ର କୁମେରିୟା]] # [[ଭାବନା ଖତ୍ରି]] # [[ଶାଲିନୀ ଖାନ୍ନା]] # [[ତନୁ ଖାନ]] # [[ସାରା ଆଫ୍ରୀନ ଖାନ]] # [[ଅଲିଜା ଖାନ୍]] # [[ଆଲମ ଖାନ୍]] # [[ଆଫାନ ଖାନ୍]] # [[ପରବୀନ କୌର]] # [[ପ୍ରୀତ କୌର ନାୟକ]] # [[ପ୍ରତିମା କାଜମି]] # [[ନେହା କଉଲ]] # [[କେତନ କରାଣ୍ଡେ]] # [[ଅନୁପ୍ରିୟା କପୁର]] # [[ଅକ୍ଷିତା କପୁର]] # [[ବୀନିତ କକ୍କଡ଼]] # [[ସୋନାଲିକା ଜୋଶୀ]] # [[ମଦନ ଜୈନ]] # [[ଅଞ୍ଜୁ ଯାଦବ]] # [[ବୀନତି ଇଦନାନୀ]] # [[ବିପୁଳ ଗୁପ୍ତା]] # [[ମେଘା ଗୁପ୍ତା]] # [[କୃଷ୍ଣକାନ୍ତ ଗୋସ୍ୱାମୀ]] # [[ପ୍ରାଜକ୍ତା ଦୁସାନେ]] # [[ପୌଲମି ଦାସ]] # [[ବିବେକ ଦହିୟା]] # [[ଅଜୟ ଚୌଧୁରୀ]] # [[ଶୈଳ ଚତୁର୍ବେଦୀ]] # [[ମନୋଜ ଚନ୍ଦିଲା]] # [[ରୋହିତ ଭରଦ୍ୱାଜ]] # [[ସମୃଦ୍ଧ ବାୱା]] # [[ସଞ୍ଜୟ ବାତ୍ରା]] # [[ସନ୍ଦୀପ ବସ୍ୱନା]] # [[ଗୌରବ ଏସ୍ ବଜାଜ]] # [[ଅଭିଶେକ ଅବସ୍ଥି]] # [[ଜୁହି ଅସଲମ]] # [[ରିତ୍ୱିକ ଅରୋରା]] # [[ପାରସ ଅରୋରା]] # [[ଆୟୂଷ ଆନନ୍ଦ]] # [[ଫାହାଦ ଅଲ୍ଲୀ]] # [[ନିକି ଅନେଜା ୱାଲିଆ]] # [[ଅଜୟ ୱଢାବକର]] # [[ସଲମାନ ଅଲୀ]] # [[ଛାୟା ବୋରା]] # [[ଆହିଲ ଖାନ]] {{Div col end}} === ବଙ୍ଗାଳୀ ଅଭିନେତା/ଅଭିନେତ୍ରୀ === {{Div col|colwidth=10em}} # [[ସୋନାଲୀ ଚକ୍ରବର୍ତ୍ତୀ]] # [[ସମିତ ଭଞ୍ଜ]] # [[ଅନୁବ୍ରତ ବସୁ]] # [[ସବ୍ୟସାଚୀ ଚୌଧୁରୀ]] # [[ଜନ୍ ଭଟ୍ଟାଚାର୍ଯ୍ୟ]] # [[ତୁହିନା ଦାସ]] # [[କଲ୍ୟାଣ ଚାଟାର୍ଜୀ]] # [[କାବେରୀ ବୋଷ]] # [[ତିତାସ ଭୌମିକ]] # [[ତୁଳସୀ ଲାହିରି]] # [[ବିପ୍ଳବ ଚାଟାର୍ଜୀ]] # [[ତପେନ ଚାଟାର୍ଜୀ]] # [[ସାହେବ ଭଟ୍ଟାଚାର୍ଯ୍ୟ]] # [[ପଲ୍ଲବୀ ଦେ]] # [[ନିମୁ ଭୌମିକ]] # [[ପପିୟା ଅଧିକାରୀ]] # [[ଜୟଶ୍ରୀ ଅରୋଡ଼ା]] # [[କମଲିକା ବାନାର୍ଜୀ]] # [[ମୁନମୁନ ବାନାର୍ଜୀ]] # [[ରୋହିଣୀ ବାନାର୍ଜୀ]] # [[ସାୟନ୍ତିକା ବାନାର୍ଜୀ]] # [[ସୋମା ବାନାର୍ଜୀ]] # [[ପାରମା ବାନାର୍ଜୀ]] # [[ସୌମିଲି ବିଶ୍ୱାସ]] # [[ଅନିନ୍ଦିତା ବୋଷ]] # [[ମିଠୁ ଚକ୍ରବର୍ତ୍ତୀ]] # [[ଅନାମିକା ଚକ୍ରବର୍ତ୍ତୀ]] # [[ବିଦିପ୍ତା ଚକ୍ରବର୍ତ୍ତୀ]] # [[ମେଘା ଚକ୍ରବର୍ତ୍ତୀ]] # [[ରୀତା ଦତ୍ତ ଚକ୍ରବର୍ତ୍ତୀ]] # [[ସୁଦୀପ୍ତା ଚକ୍ରବର୍ତ୍ତୀ]] # [[ଦେବଲୀନା ଚାଟାର୍ଜୀ]] # [[ଲକେଟ ଚାଟାର୍ଜୀ]] # [[ସୋନାଲି ଚୋଧୁରୀ]] # [[ମିଶ୍ମୀ ଦାସ]] # [[ସମତା ଦାସ]] # [[ଶୃତି ଦାସ]] # [[ସମାପିକା ଦେବନାଥ]] # [[ଲିଲି ଚକ୍ରବର୍ତ୍ତୀ]] # [[ଶ୍ରେୟାଶ୍ରୀ ରାୟ]] # [[ସଂଘମିତ୍ରା ତାଲୁକଦାର]] # [[ଆୟୂଷୀ ତାଲୁକଦାର]] # [[ଭୋଲା ତମାଙ୍ଗ]] # [[ମିସ୍ ଶେଫାଳି]] # [[ରିତ୍ତିକା ସେନ]] # [[ଅନାମିକା ଶାହା]] # [[ନବନୀତା ମାଲାକାର]] # [[ତିୟାଶା ଲେପ୍ଚା]] # [[ଟୁମ୍ପା ଘୋଷ]] {{Div col end}} === ମରଠୀ କଳାକାର === {{Div col|colwidth=10em}} # [[ସଂସ୍କୃତି ବାଲଗୁଡେ]] # [[ଉମା ଭେଣ୍ଡେ]] # [[ଦେବିକା ଦଫ୍ତରଦାର]] # [[ପ୍ରସାଦ ଜୱାଦେ]] # [[ଅଂଶୁମାନ ଜୋଶୀ]] # [[ରସିକା ଯୋଶୀ]] # [[ଅନନ୍ତ ପୁରୁଷୋତ୍ତମ ମରାଠେ]] # [[ଚିତ୍ତରଞ୍ଜନ କୋହ୍ଲଟକର]] # [[ଭାରତୀ ଆଚରେକର]] # [[ସୁରୁଚି ଅଦରକର]] # [[ଶିବାନୀ ବାଓକର]] # [[ଅଦିତି ଭାଗବତ]] # [[ଅଭିଜ୍ଞା ଭାବେ]] # [[ତୃପ୍ତି ଭୋୟାର]] # [[ରୂପାଲି ଭୋସଲେ]] # [[ଅମୃତା ଦେଶମୁଖ]] # [[ଗୌତମୀ ଦେଶପାଣ୍ଡେ]] # [[ଇଶା ଦେ]] # [[ମେଘା ଧାଡ଼େ]] # [[ମିତାଲୀ ଜଗତାପ ବରାଡ଼କର]] # [[ସ୍ୱାନନ୍ଦୀ ଟିକେକର]] # [[ପ୍ରଦୀପ ପଟବର୍ଦ୍ଧନ]] # [[ମାନସୀ ନାଏକ]] # [[ବାଳ କର୍ବେ]] {{Div col end}} ===ଓଡ଼ିଆ ଯାତ୍ରା କଳାକାର=== {{Div col|colwidth=10em}} # [[ଅନିରୁଦ୍ଧ ପାଢ଼ୀ]] # [[ଦୀପକ ଜେନା]] # [[ଗୁରୁପ୍ରସାଦ ମିଶ୍ର]] # [[ଭିକୁ ସେଠ୍]] # [[କିଶୋର ମହାପାତ୍ର]] # [[ରବି ଶତପଥୀ]] # [[ଶ୍ୟାମସୁନ୍ଦର ମହାପାତ୍ର (ଯାତ୍ରା କଳାକାର)]] # [[ପୀୟୂଷ ତ୍ରିପାଠୀ]] # [[ଦେବୀ ପ୍ରସାଦ ରଥ]] {{Div col end}} === ଅନ୍ୟାନ୍ୟ === {{Div col|colwidth=10em}} # [[ଆଶା ବରଦଳାଇ]] # [[ପୁଷ୍କର ଭାନ]] # [[ରାଜ୍ ବ୍ରାର୍]] # [[ଅଳଙ୍କୃତା ବୋରା]] # [[ଅମୃତା ଗୋଗୋଇ]] # [[ମଳୟା ଗୋସ୍ୱାମୀ]] # [[ଜିନାଲ ବେଲାନି]] # [[ବର୍ଷାରାଣୀ ବିଷୟା]] # [[ଉର୍ବଶୀ ଚୌଧୁରୀ]] # [[ଦୀପିକା ଯୋଶୀ-ଶାହ]] # [[ନିହାରିକା କାରିର]] # [[ପୂଜା ବର୍ମା]] # [[ରାଧିକା ବାଜ]] # [[ଆୟୁଷୀ ତିୱାରୀ]] # [[ମୋନା ଥିବା]] # [[ତାରା (ଆସାମର ଅଭିନେତ୍ରୀ)]] # [[କୌସର ପାଦାମସି]] # [[ରାମାୟାନାମ ସର୍ବେଶ୍ୱର ଶାସ୍ତ୍ରୀ]] # [[ଖାନ ମସ୍ତାନା]] # [[ମନୀଷ କୌଶିକ]] # [[ଅଦନାନ ସାଜିଦ ଖାନ୍]] # [[ଶୁଭି ଶର୍ମା]] # [[ସ୍ୱାତି ନନ୍ଦ]] # [[ଶିଶିର କଶ୍ୟପ]] # [[ପୂଜା ଜୋଶୀ]] # [[ପ୍ରାଞ୍ଜଳ ସାଇକିଆ]] {{Div col end}} == ଲୋକ କଥା/ଗୀତ/ସଙ୍ଗୀତ ଶିଳ୍ପୀ == {{Div col|colwidth=10em}} # [[ଅଲ୍ଲାଃ ଜିଲାଇ ବାଇ]] # [[ଅମର ଆର୍ଷୀ]] # [[ବାମ୍ବା ବାକ୍ୟା]] # [[ସର୍ବେଶ୍ୱର ଭୋଇ]] # [[ହେମାଙ୍ଗ ବିଶ୍ୱାସ]] # [[ବିନ୍ଧ୍ୟବାସିନୀ ଦେବୀ]] # [[ବିଞ୍ଜମୁରି ସୀତାଦେବୀ]] # [[ଗୌରୀ ଦେବୀ]] # [[ହେମୁ ଗଦାଭି]] # [[ଡଲି ଗୁଲେରିଆ]] # [[ମଧୁ ମଂସୁରୀ ହସମୁଖ]] # [[ଅଭ୍ୟା ହିରଣମୟୀ]] # [[ଜଗଜିତ କୌର]] # [[ଜଗମୋହନ କୌର]] # [[ରଞ୍ଜିତ କୌର]] # [[ଡପୁ ଖାଁ]] # [[ବେଲ୍ଲି ଲଳିତା]] # [[ସ୍ୱର୍ଣ୍ଣ ଲତା (ଗାୟିକା)]] # [[ହିଲଦାମିତ ଲେପଚା]] # [[ମାଳବଲ୍ଲୀ ମହାଦେବସ୍ୱାମୀ]] # [[ଲୋପାମୁଦ୍ରା ମିତ୍ର]] # [[ନିଜାମୀ ବନ୍ଧୁ]] # [[ଦେଶରାଜ ପଟେରିୟା]] # [[ପିଙ୍ଗଳଶୀ ବ୍ରହ୍ମାନନ୍ଦ ଗଢ଼ବୀ]] # [[ମୀନା ରଣା]] # [[ବି. କେ. ସାମନ୍ତ]] # [[ତଞ୍ଜାଇ ସେଲଭି]] # [[ପ୍ରହଲ୍ଲାଦ ସିନ୍ଧେ]] # [[ପ୍ରିୟଙ୍କା ସିଂହ]] # [[ବଙ୍ଗପାଣ୍ଡୁ ଉଷା]] # [[ବିଞ୍ଜମୁରି ଅନସୂୟା ଦେବୀ]] # [[ବିମଳାକ୍କା]] # [[କାଶୀନାଥ ଯାଦବ]] # [[ପୂଙ୍ଗାନି]] # [[ବରୁଣ ଆହୁଜା]] # [[ଦିପାଳୀ ବଡ଼ଠାକୁର]] # [[ମାଧୁରୀ ବଡ଼ଥୱାଲ]] # [[ବତୂଲ ବେଗମ]] # [[କଳିକା ପ୍ରସାଦ ଭଟ୍ଟାଚାର୍ଯ୍ୟ]] # [[ଦିୱାଲିବେନ ଭିଲ]] # [[ଆଦିତ୍ୟ ଗାଦଭି]] # [[ଦାଦୁଦାନ ଗାଦଭି]] # [[ଟରାସ କୋମ୍ପାନିଚେଙ୍କୋ]] # [[ଦିଲ୍‌ଶାଦ ଅଖତାର]] # [[ସେନ୍ଥିଲ ଗଣେଶ]] # [[ରତନ କାହାର]] # [[ମଧୁ କମ୍ବିକାର]] # [[କୁଟଲେ ଖାନ]] # [[ଅରବିନ୍ଦ ବେଗଦା]] # [[ବାଦ୍ଦେପାଲ୍ଲି ଶ୍ରୀନିବାସ]] # [[ନବନୀତ ଆଦିତ୍ୟ ୱାଇବା]] # [[ଭିକାରୀ ଠାକୁର]] # [[କବୀର କଳା ମଞ୍ଚ]] # [[ସକିନୀ ରାମଚନ୍ଦ୍ରୈଃ]] # [[ଚନ୍ଦର ସିଂହ ରାହି]] # [[ରଜନୀଗନ୍ଧା ଶେଖାୱତ]] # [[ପୁଷ୍ପବତୀ ପୋୟପାଦଠୁ]] # [[କୁତବି ବ୍ରଦର୍ସ]] # [[ପେଞ୍ଚାଲ ଦାସ]] {{Div col end}} ==କ୍ରୀଡ଼ାବିତ୍== {{Div col|colwidth=15em}} # [[କୁମାର ସାଙ୍ଗାକାରା]] # [[ଏକତା ବିଷ୍ଟ]] # [[ମିନତି ଦାଶ]] # [[ଅଂଶୁମାନ ରଥ]] # [[ପ୍ରଶାନ୍ତ ମହାପାତ୍ର]] # [[ହାମିଦା ବାନୁ]] {{Div col end}} === ଷ୍ଟାଡିଅମ === # [[ମେଜର ଧ୍ୟାନ ଚାନ୍ଦ ଜାତୀୟ ଷ୍ଟାଡିଅମ]] ==ଏସିଆ ମାସ ଗଣ ସମ୍ପାଦନା== ===ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସ୍ଥାନ=== {{Div col|colwidth=15em}} # [[ଆରବ ଘାଟି]]{{tick}} # [[ଆରବ ସାଗର]]{{tick}} # [[ବାଗାକଇଁ ହ୍ରଦ]]{{tick}} # [[ଦୁର୍ଗା ସାଗର]]{{tick}} # [[ଧାନମୋଣ୍ଡି ହ୍ରଦ]]{{tick}} # [[ବୁଦ୍ଧ ଧାତୁ ଯାଦି]]{{tick}} # [[ଭବାନୀପୁର ଶକ୍ତିପୀଠ]]{{tick}} # [[ପଞ୍ଚରତ୍ନ ଗୋବିନ୍ଦ ମନ୍ଦିର]]{{tick}} # [[ପଞ୍ଚରତ୍ନ ଶିବ ମନ୍ଦିର]]{{tick}} # [[ମାଧବପୁର ହ୍ରଦ]] # [[ଇମ୍‌ଜା ହ୍ରଦ]] # [[ଗଜେଡ଼ି ତାଳ]] # [[ଛୋଟ ଶିବ ମନ୍ଦିର, ବଙ୍ଗଳାଦେଶ]] {{Div col end}} ===ବଙ୍ଗଳାଦେଶର ଅଭିନେତ୍ରୀ=== {{Div col|colwidth=15em}} # [[ତାନିଆ ଅହମଦ]] # [[ସାଇନା ଅମିନ]] # [[ଦିଲରୁବା ଯସ୍ମିନ ରୁହୀ]] # [[ସାରିକା ସବ୍ରିନ]] # [[ବିପାଶା ହାୟାତ]] # [[ଅଲିଶା ପ୍ରଧାନ]] # [[ଡଲି ଅନବର]] # [[କବୋରୀ ସରୱର]] # [[ସାହାରା (ବଙ୍ଗଳାଦେଶୀ ଅଭିନେତ୍ରୀ)]] # [[ବିଦ୍ୟା ସିହ୍ନା ସାହା ମିମ୍]] # [[ସୋମି କୈସର]] # [[ଜୟା ଆହସାନ]] # [[ଆଫିଆ ନୁସରାତ ବର୍ଷା]] # [[ଆଉପୀ କରିମ୍]] # [[ଶାବନୁର୍‎]] # [[ମୋଜେଜା ଅଶରଫ୍ ମୋନାଲିସା]] # [[ଜନ୍ନାତୁଲ ଫିରଦୋସ୍ ପେୟା]] # [[ବନ୍ନା ମିର୍ଜା]] # [[ପରି ମଣି]] # [[ସୁବର୍ଣ୍ଣା ମୁସ୍ତଫା]] # [[ନୱସୀନ ନହରୀନ ମୋଉ]] # [[ନାଇଲା ନାୟେମ]] # [[ଦିଲାରା ହନିଫ ପୂର୍ଣ୍ଣିମା]] # [[ପୂଜା ଚେରୀ ରାୟ]] # [[ଶବନମ]] # [[ଅନିକା କବୀର ଶୋକ]] # [[ମେହେର ଅଫରୋଜ ଶାଓନ]] # [[ସୁଚନ୍ଦା]] # [[ସୁଲତାନା ଜମାନ]] # [[ନୁସରତ ଇମରୋଜ ଟିଶା]] # [[ତାଂଜିନ ଟିଶା]] # [[ପ୍ରସୂନ ଆଜାଦ]] # [[ଅଫସାନା ଆରା ବିନ୍ଦୁ]] # [[ଅପୁ ବିଶ୍ୱାସ]] # [[ଫରିଦା ଅଖତାର]] # [[ଗୁଲଶାନ ଆରା ଅଖତାର]] # [[ସୁମିତା ଦେବୀ]] # [[ପାରବୀନ ସୁଲତାନା ଦିତି]] # [[ତାରାନା ହାଲିମ]] # [[ମୌସୁମୀ ହମିଦ]] # [[ତମାଳିକା କର୍ମାକର]] # [[ମାହିୟା ମାହି]] # [[ନୁସରତ ଫରିୟା ମଜହାର]] # [[ରୋକେୟା ପ୍ରାଚୀ]] # [[ହୋସନେ ଆରା ପୁତୁଲ]] # [[କାଜି ନସ୍ୱାବ ଅହମ୍ମଦ]] # [[ସୋହାନା ସାବା]] # [[ରୋଜୀ ଆଫସାରୀ]] # [[ନିପୁନ୍ ଅକ୍ତର]] # [[ଆଖି ଆଲମଗିର]] # [[ଆଜମେରୀ ହକ୍ ବଧନ]] # [[ଅନ୍ୱରା ବେଗମ]] # [[ଇଆମିନ୍ ହକ୍ ବବି]] # [[ଇଶ୍ରାତ୍ ଜାହାଁ ଚୈତି]] # [[ପ୍ରାର୍ଥନା ଫରଦିନ ଦିଘି]] # [[ତାରୀନ ଜାହାଁ]] # [[ରୱଶନ ଜାମିଲ]] # [[ଜାକିୟା ବାରୀ ମମ]] # [[କୁସୁମ ଶିକଦାର]] # [[ଶମ୍ପା ରେଜା]] # [[ତାନଭିନ ସୁଇଟି]] # [[ଆଇରିନ ସୁଲତାନା]] # [[ସଲମା ବେଗମ ସୁଜାତା]] # [[ରାଫାଃ ନାନଜେବା ତୋରସା]] # [[ବିଜରୀ ବର୍କତୁଲ୍ଲାଃ]] # [[ସବନମ ବବ୍‌ଲି]] # [[ଅଞ୍ଜୁ ଘୋଷ]] # [[ମୁନିଆ ଇସଲାମ]] # [[ରୁନା ଖାନ୍]] # [[ଆଫସାନା ମିମି]] # [[ସାଦିୟା ଇସଲାମ ମୌ]] # [[ସାଦିକା ପାରଭିନ ପପି]] # [[ଅହନା ରହମାନ ଲାକି]] # [[ଫାରଜାନା ରିକ୍ତା]] # [[ନଫିସା ଜାହାଁ ଆଞ୍ଚଲ]] # [[ମୁନମୁନ ଅହମଦ]] # [[ଶର୍ମିଲି ଅହମଦ]] # [[ଶିଲା ଅହମଦ]] # [[ନର୍ଗିସ ଅଖତାର]] # [[ଖଲିଦା ଅକ୍ତର କଳ୍ପନା]] # [[ଆୟେଶା ଆଖତାର]] # [[ସାବେରି ଆଲମ]] # [[ଅନ୍ତରା (ବଙ୍ଗଳାଦେଶୀ ଅଭିନେତ୍ରୀ)]] # [[ନାଜମା ଅନୱର]] # [[ରଓଶନ ଆରା]] # [[ବେବୀ ବିନ୍ଦୀ]] # [[ବିନ୍ଦିୟା କବିର]] # [[ଶାକିବା ବିଣ୍ଟେ ଅଲୀ]] # [[ଅରୁଣା ବିଶ୍ୱାସ]] # [[ମୌଟୁସୀ ବିଶ୍ୱାସ]] # [[ତାନିଆ ବୃଷ୍ଟି]] # [[ମେହବୁବା ମାହନୂର ଚାନ୍ଦନୀ]] # [[ଫରଜାନା ଛବି]] # [[ନାଜନୀନ ହାସନ ଚୁମକି]] # [[ଆଶନା ହବିବ ଭାବନା]] # [[ଏକା (ବଙ୍ଗଳାଦେଶୀ ଅଭିନେତ୍ରୀ)]] # [[ମାୟା ଘୋଷ]] # [[ଇଲୋରା ଗହର]] # [[ଲୁସି ତୃପ୍ତି ଗୋମେଜ]] # [[ଚିତ୍ରଲେଖା ଗୁହ]] # [[ଲୈଲା ହାସନ]] # [[ଲିସା ଗାଜୀ]] # [[ଅଲିଭିୟା ଗୋମେଜ]] # [[ଅପର୍ଣ୍ଣା ଘୋଷ]] # [[ହୁମାଇରା ହିମୁ]] # [[ଶାନ୍ତା ଇସଲାମ]] # [[ଜିନାତ]] # [[ମିଷ୍ଟି ଜାନ୍ନାତ]] # [[ସାଦିୟା ଆୟମାନ]] # [[ଫେରଦୌସୀ ମଜୁମଦାର]] # [[ଜ୍ୟୋତିକା ଜ୍ୟୋତି]] # [[ରିଚି ସୋଲାୟମାନ]] # [[ମନିରା ମିଠୁ]] # [[ଫାଲ୍ଗୁନି ରହମାନ ଜଲି]] # [[ନିଝୁମ ରୁବିନା]] # [[ନୁସରତ ଜାହାଁ ଡାୟନା]] # [[ସୁବର୍ଣ୍ଣା ଶିରୀନ]] # [[ମିତା ନୂର]] # [[ନାଜିଫା ତୁଶି]] # [[ମୌସୁମୀ ନାଗ]] # [[ଜ୍ୟୋତ୍ସ୍ନା ବିଶ୍ୱାସ]] # [[ରେହାନା ଜଲି]] # [[ଅଧରା ଖାନ୍]] # [[ସାମସୁନ ନାହାର ସିମଲା]] # [[ସବ୍ରିନା ସୁଲତାନା କେୟା]] # [[ନାଦିୟା ଆଫରିନ ମିମ]] # [[ଜାହାନାରା ଅହମ୍ମଦ]] # [[ସାମରୋଜ ଆଜମି ଆଲଭୀ]] # [[ରୁମାନା ଖାନ୍]] # [[ଜିନାତ ସାନୁ ସ୍ୱାଗତା]] # [[ସାନଜିଦା ପ୍ରୀତି]] # [[କାଜି ମିସବାହୁନ ନାହାର]] # [[ରୁମାନା ରଶୀଦ ଈଶିତା]] # [[ସାବରିନ ଶାକା ମୀମ]] # [[ଶର୍ମିମାଳା]] {{Div col end}} ==ବିଦେଶୀ ଲୋକ== {{Div col|colwidth=15em}} # [[ଟୋରୀ ବର୍ଚ]] # [[ମିଆ ଖଲିଫା]] # [[ନୀନା ଦାବୁଲୁରୀ]] # [[ମାୟା ଏଞ୍ଜେଲୋ]] # [[ମେରୀ ସେଲୀ]] # [[ଲେଡି ଗାଗା]] # [[କେଶା]] # [[ଆଞ୍ଜେଲିନା ଜୋଲି]] # [[ନିକୋଲାଇ ବଇକଭ]] # [[ଅରୂପ ଚକ୍ରବର୍ତ୍ତୀ]] {{Div col end}} ==ଅନ୍ୟାନ୍ୟ== {{Div col|colwidth=15em}} # [[ଫେସନ (୨୦୦୮ କଥାଚିତ୍ର)]] # [[ଶିବାଜୀ (କଥାଚିତ୍ର)]] # [[ବର୍ଫି]] # [[ଦୁକୁଡ଼ୁ]] # [[୧: ନେନ୍ଓକ୍କାଡ଼ିନେ]] # [[ବିଜିନେସମ୍ୟାନ]] # [[ଆଗାଡ଼ୁ]] # [[ଡିମ୍ବାଣୁ]] # [[ଗୌରହରି ଦସ୍ତାନ]] # [[ମନମ୍ (ତେଲୁଗୁ କଥାଚିତ୍ର)]] # [[ଜୟ ହୋ (ଗୀତ)]] # [[ସନ୍ ଅଫ୍ ସତ୍ୟମୂର୍ତ୍ତି]] # [[ଧୁମ୍ ୨]] # [[ଶ୍ରୀମନ୍ଥୁଡ଼ୁ]] # [[ଅର୍ଜୁନ ରେଡ୍ଡି]] # [[ଭୁବନ ବାମ୍]] # [[ଅବଳା ବୋଷ]] # [[ସରୋଜ ନଳିନୀ ଦତ୍ତ]] # [[ନିଲ୍ ମୋହନ]] # [[ନେପାଳର ରାଜା]] # [[ବଦନାମ ଗଳି]] # [[ରଜନୀ ବକ୍ସି]] # [[ଆର୍କ ସମ୍ପ୍ରଦାୟ]] # [[ପି. ଚନ୍ଦ୍ର ରେଡ୍ଡୀ]] # [[ରକ୍ଷା ବନ୍ଧନ (ହିନ୍ଦୀ କଥାଚିତ୍ର)|ରକ୍ଷା ବନ୍ଧନ (ହିନ୍ଦୀ କଥାଚିତ୍ର)]] # [[ଲାଷ୍ଟ୍ ଡ୍ରପ୍]] # [[ମନୋଜ ମିଶ୍ର (ବିଚାରପତି)]] {{Div col end}} == ଭାରତୀୟ ସ୍ୱାଧୀନତା ସଂଗ୍ରାମୀ == {{Div col|colwidth=15em}} # [[ଅପ୍ପାନ୍ନଗୌଡ଼ା ପାଟିଲ]] # [[ବୁଧୁ ଭଗତ]] # [[ଗୌରୀରାମ ଗୁପ୍ତା]] # [[ବିଠଲଭାଇ ଜାଭେରୀ]] # [[ଅଶୋକା ଗୁପ୍ତା]] # [[ରଘୁନାଥ ମାହାତୋ]] # [[ଦୀନଦୟାଲ ଗୁପ୍ତା]] # [[ରାମ ଚରଣ ଅଗ୍ରୱାଲ]] # [[ପ୍ୟାରୀ ଦେବୀ ଅଗ୍ରହାରୀ]] # [[ଧନ୍ୱନ୍ତରୀ]] # [[ସୁରେଶ ଚନ୍ଦ୍ର ମିଶ୍ର]] # [[କାମଦା କିଙ୍କର ମୁଖାର୍ଜୀ]] # [[ପ୍ୟାରେଲାଲ ନାୟାର]] # [[ଏଡ଼ତାତା ନାରାୟଣନ]] # [[ଦେଓ ନାରାୟଣନ ଯାଦବ]] # [[ମୁକୁନ୍ଦରାଓ ପେଡଗାଓଁକର]] # [[ଆନ୍ନେ ଅଞ୍ଜାଇଆଃ]] # [[ବତକ ମିଆଁ]] # [[ଚୱାରା ପରମେଶ୍ୱରନ]] # [[ଶଙ୍କରରାଓ ଦେଓ]] # [[ଦାଦା ଧର୍ମାଧିକାରୀ]] # [[ନାଥୁ ଧୋବି]] # [[ଅସଲମବିକାଇ]] # [[ଆଶା ଦେବୀ ଆର୍ଯ୍ୟନାୟକମ]] # [[ମୋତିଲାଲ ବର୍ମା]] # [[ଚୁନିଲାଲ ବୈଦ୍ୟ]] {{Div col end}} ==ରାଜନୀତିଜ୍ଞ== # [[ଭାରତର ସଂସଦ]] === ଅଣ ଓଡ଼ିଆ === {{Div col|colwidth=15em}} # [[ସୁଭାସିନୀ ଅଲୀ]]{{tick}} # [[ଏମ୍. କରୁଣାନିଧି]] # [[ସନ୍ତୋଷ ଚୌଧୁରୀ]] # [[ଭି. ମୋହିନୀ ଗିରି]] # [[ଗୁଲାବ କୌର]] # [[ବିଶାର ଆଲ-ଖାସାଓନେହ]] # [[ଅଶ୍ୱିନୀ ବୈଷ୍ଣବ]] # [[ଡେଲା ଗଡଫ୍ରେ]] # [[ମୁଲାୟମ ସିଂହ ଯାଦବ]] # [[ଚିନ୍ତା ଅନୁରାଧା]] # [[ଜାମିଦା ବିବି]] # [[ଶ୍ରୀରୂପା ମିତ୍ର ଚୌଧୁରୀ]] # [[ଲୀଳା ରାମକୁମାର ଭାର୍ଗବ]] # [[ବ୍ରଜଲାଲ ବିୟାନୀ]] # [[ରଘୁବର ଦାସ]] # [[ଭି. କାର୍ତ୍ତିକେୟ ପାଣ୍ଡିଆନ]] # [[ସୁରେଖା କଦମ]] # [[ହରିଶ ବୀରାନ]] # [[ବେବି ଦେବୀ]] # [[ସୁଦର୍ଶନ ଦାସ]] # [[ସୁକୁମାର ଦେ]] # [[ଦାମୋଦର ଅଗ୍ରୱାଲ]] # [[ବ୍ରଜମୋହନ ଅଗ୍ରୱାଲ]] # [[ସଜଦା ଅହମ୍ମଦ]] # [[ଅଜେନ୍ଦ୍ର ସିଂହ ଲୋଧି]] # [[ଆନନ୍ଦ କୁମାର ଗଣ୍ଡ]] # [[କାଥିର ଆନନ୍ଦ]] # [[ଲଭ୍‌ଲି ଆନନ୍ଦ]] # [[ଆନ୍ନାଦୁରାଇ ସି ଏନ୍]] # [[ଅପ୍ପଲନାଇଡ଼ୁ କାଲିସେଟ୍ଟି]] # [[ରମେଶ ଅବସ୍ଥି]] # [[ଏମ୍. ମଲ୍ଲେଶ ବାବୁ]] # [[ବଜରଙ୍ଗ ମନୋହର ସୋନୱାନେ]] # [[ଅନିଲ ବଲୁନି]] # [[ନିମୁବେନ ବମ୍ଭାନିୟା]] # [[ଅରୂପ ଚକ୍ରବର୍ତ୍ତୀ (ଭାରତୀୟ ରାଜନେତା)]] # [[ଯୋଗେନ୍ଦ୍ର ଚନ୍ଦୋଲିୟା]] # [[ଶୋଭାବେନ ବରୈୟା]] # [[ରାହୁଲ ଲୋଧି]] # [[କଳାନିଧି ବୀରସ୍ୱାମୀ]] # [[ଗଜେନ୍ଦ୍ର ପଟେଲ]] # [[ହରିଭାଇ ପଟେଲ]] # [[ମନୋଜ କୁମାର (ରାଜନେତା)]] # [[କୁନ୍ଦୁରୁ ରଘୁବୀର]] # [[ଡିନ୍ କୁରିଆକୋସ]] # [[ଜି. ଲକ୍ଷ୍ମୀନାରାୟଣ]] # [[ଜ୍ୟୋତ୍ସ୍ନା ମହାନ୍ତ]] # [[ପୁନମବେନ୍ ମାଡାମ୍]] # [[ଜ୍ୟୋତିର୍ମୟ ସିଂହ ମହତୋ]] # [[ସୁକାନ୍ତ ମଜୁମଦାର]] # [[ଦିନେଶ ମକୱାନା]] # [[ଅସିତ କୁମାର ମଲ]] # [[ହର୍ଷ ମାଲହୋତ୍ରା]] # [[ଅଜୟ କୁମାର ମଣ୍ଡଳ]] # [[ଧୈର୍ଯ୍ୟଶୀଳ ମାନେ]] # [[ଭି. ଏସ୍. ମାଥେସ୍ୱରନ]] # [[ବିଜୁଳି କଲିତା ମେଧି]] # [[ମୁରାରି ଲାଲ ମୀନା]] # [[ମହିମା କୁମାରୀ ମେୱାର]] # [[ନରେଶ ମହାସ୍କେ]] # [[ଜନାର୍ଦ୍ଦନ ମିଶ୍ର]] # [[ରାଜେଶ ମିଶ୍ର]] # [[ମିତାଲି ବାଗ]] # [[ଭାସ୍କର ଭାଗାରେ]] # [[ପ୍ରତିମା ମଣ୍ଡଳ]] # [[ଭୋଜରାଜ ନାଗ]] # [[ରୋଦମାଳ ନାଗର]] # [[ଜି କୁମାର ନାଏକ]] # [[ନାମଦେଓ କିର୍ସାନ]] # [[ରାମଭୁଆଲ ନିଶାଦ]] # [[ପ୍ରଶାନ୍ତ ୟାଦାଓରାଓ ପାଡୋଲେ]] # [[ସନାତନ ପାଣ୍ଡେ]] # [[ସନ୍ତୋଷ ପାଣ୍ଡେ]] # [[ସାନ୍ତୋକବେନ ଆରେଥିୟା]] # [[ଚାକାତ ଆବୋହ]] # [[ପୁସପତି ଅଦିତୀ ବିଜୟଲକ୍ଷ୍ମୀ]] # [[ଅପରୂପା ପୋଦାର]] # [[ସରୋଜିନୀ ଅଗ୍ରୱାଲ]] # [[ଚନ୍ଦ୍ରମା ଦେବୀ ଅଗ୍ରହରି]] # [[ମଞ୍ଜୁ ଅଗ୍ରୱାଲ]] # [[ସନ୍ତୋଷ ଆଃଲାବତ]] # [[ଉପେନ୍ଦ୍ର କୌର ଆଃଲୁୱାଲିଆ]] # [[ଆଲିଫା ଅହମ୍ମଦ]] # [[କେ. ଅଲଗୁବେଲୁ]] # [[ନୀସତ ଆଲମ]] # [[ବୀଣା ଆନନ୍ଦ]] # [[ଅଲେଟି ଅନ୍ନପୂର୍ଣ୍ଣା ଦେବୀ]] # [[ମନୀଷା ଅନୁରାଗୀ]] # [[ଅଳକା ସିଂହ ଅର୍କବଂଶୀ]] # [[ଲତା ଅତିୟାମାନ]] # [[ସଙ୍ଗୀତା ଆଜାଦ୍]] # [[ତାଜଦାର ବାବର]] # [[ହର୍ଷିତା ସ୍ୱାମୀ ବଘେଲ]] # [[ରଞ୍ଜନା ବଘେଲ]] # [[ସାରିକା ଦେବେନ୍ଦ୍ର ସିଂହ ବଘେଲ]] # [[ଚିରଣଜିତ କୌର ବାଜୱା]] # [[ସ୍ମିତା ବକ୍ସି]] # [[କେ. ବାଳଭାରତୀ]] # [[ସଙ୍ଗୀତା ବଳବନ୍ତ]] # [[ଜୟଶ୍ରୀ ବାନାର୍ଜୀ]] # [[ବୈଶାଳୀ ବାଙ୍କର]] # [[ତସନୀମ ବାନୋ]] # [[ସୁରଜିତ କୌର ବରନାଲ]] # [[ଲକ୍ଷ୍ମୀ ବାରୁପାଲ]] # [[କମଳି ବସୁମାତାରି]] # [[ଚନ୍ଦନା ବାଉରି]] # [[ସନ୍ଧ୍ୟା ବାଉରି]] # [[ସୁସ୍ମିତା ବାଉରି]] # [[ଉମାପଦ ବାଉରି]] # [[ଶିମଲା ବାୱରି]] # [[ଫିରୋଜା ବେଗମ]] # [[ଫିରଦୌସୀ ବେଗମ]] # [[ଗୁଲ ଅଖତରା ବେଗମ]] # [[ମହମୁଦା ବେଗମ]] # [[ମମତାଜ ବେଗମ]] # [[ନର୍ଗିସ ବେଗମ]] # [[ସାହିନା ମମତାଜ ବେଗମ]] # [[ରାୟମୁନି ଭଗତ]] # [[ସୁମନ ଲତା ଭଗତ]] # [[କେ. ପ୍ରତିଭା ଭାରତୀ]] # [[ବୀଣା ଭରଦ୍ୱାଜ]] # [[ସଂଯୁକ୍ତା ଭାଟିଆ]] # [[ଏମ୍. ଏସ୍. କେ. ଭାବାନୀ ରାଜେନ୍ତିରାନ]] # [[ମମତା ଭୁନିଆ]] # [[ନିର୍ମଳା ଭୁରିଆ]] # [[ଫିରୋଜା ବିବି]] # [[ବିନ୍ଦୁ କୃଷ୍ଣା]] # [[ରେଣୁକା ବିଷ୍ଣୋଇ]] # [[ଭାବନା ବୋହରା]] # [[ପ୍ରଶାନ୍ତ ଜଗତାପ]] # [[ପ୍ରୋବା ଚକମା]] {{Div col end}} === ସମୃଦ୍ଧକରଣ === * [[ଜୟଶ୍ରୀ ରାଇଜି]] ===ଓଡ଼ିଆ=== {{Div col|colwidth=10em}} # [[ଅର୍ଜୁନ ଚରଣ ସେଠୀ]] # [[ପ୍ରଫୁଲ୍ଲ ସାମଲ]] # [[ପିନାକୀ ମିଶ୍ର]] # [[କାମାକ୍ଷା ପ୍ରସାଦ ସିଂହଦେଓ]] # [[ଇଲା ପଣ୍ଡା]] # [[ରବିନାରାୟଣ ମହାପାତ୍ର]] # [[ବିଷ୍ଣୁ ଚରଣ ଦାସ]] # [[ପ୍ରସନ୍ନ ଆଚାର୍ଯ୍ୟ]] # [[ବୀର କେଶରୀ ଦେଓ]] # [[ବଲବୀର ପୁଞ୍ଜ]] # [[ସନ୍ତୋଷ କୁମାର ସାହୁ]] # [[କାହ୍ନୁ ଚରଣ ଲେଙ୍କା]] # [[ନରେନ୍ଦ୍ର କୁମାର ସ୍ୱାଇଁ]] # [[କଳ୍ପତରୁ ଦାସ]] # [[ଛତ୍ରପାଳ ସିଂହ ଲୋଧା]] # [[ଏ ଭି ସ୍ୱାମୀ]] # [[ପ୍ରତାପ କେଶରୀ ଦେବ]] # [[ପ୍ରତାପ କେଶରୀ ଦେଓ]] # [[ଭାଗିରଥୀ ମହାପାତ୍ର]] # [[ମଙ୍ଗଳା କିଶାନ]] # [[ସୁରେନ୍ଦ୍ର ଲାଠ]] # [[ଜୟରାମ ପାଙ୍ଗୀ]] # [[ହରିହର ସୋରେନ]] # [[ଉପେନ୍ଦ୍ରନାଥ ନାୟକ]] # [[ଅନାଦି ଚରଣ ଦାସ]] # [[ବନମାଳୀ ବାବୁ]] # [[ବ୍ରହ୍ମାନନ୍ଦ ପଣ୍ଡା]] # [[ଭଜମନ ବେହେରା]] # [[କୃପାସିନ୍ଧୁ ଭୋଇ]] # [[ଅର୍କ କେଶରୀ ଦେଓ]] # [[ବିକ୍ରମ କେଶରୀ ଦେଓ]] # [[କଳିକେଶ ନାରାୟଣ ସିଂହଦେଓ]] # [[ଧରଣୀଧର ଜେନା]] # [[ଗୋପୀନାଥ ଗଜପତି]] # [[ଗୁରୁଚରଣ ନାଏକ]] # [[ରାମଚନ୍ଦ୍ର ହାଁସଦା]] # [[ଝିନ୍ନ ହିକ୍‌କା]] # [[ମୋହନ ଜେନା]] # [[ରବିନ୍ଦ୍ର କୁମାର ଜେନା]] # [[ଚୈତନ୍ୟ ପ୍ରସାଦ ମାଝୀ]] # [[ଶ୍ରୀକାନ୍ତ କୁମାର ଜେନା]] # [[କାହ୍ନୁ ଚରଣ ଜେନା]] # [[ସମରେନ୍ଦ୍ର କୁଣ୍ଡୁ]] # [[କାର୍ତ୍ତିକେଶ୍ୱର ପାତ୍ର]] # [[ପର୍ଶୁରାମ ମାଝୀ]] # [[ଭର୍ତ୍ତୃହରି ମହତାବ]] # [[ବଳଭଦ୍ର ମାଝୀ]] # [[ଲଡ଼ୁ କିଶୋର ସ୍ୱାଇଁ]] # [[ମଙ୍ଗରାଜ ମଲ୍ଲିକ]] # [[ସୁଦାମ ମାରାଣ୍ଡି]] # [[ବାଲଗୋପାଲ ମିଶ୍ର]] # [[କିରଣ ଲେଖା ମହାନ୍ତି]] # [[ଇନ୍ଦୁରାଣୀ ମହାପାତ୍ର]] # [[ପ୍ରମିଳା ମଲ୍ଲିକ]] # [[ମମତା ମାଢ଼ୀ]] # [[ରାଧାରାଣୀ ପଣ୍ଡା]] # [[ସ୍ନେହାଙ୍ଗିନୀ ଛୁରିଆ]] # [[ସୁଷମା ପଟେଲ]] # [[ବିଷ୍ଣୁପ୍ରିୟା ବେହେରା]] # [[ରୀତା ସାହୁ]] # [[ମନ୍ଦାକିନୀ ବେହେରା]] # [[ରୋଷନୀ ସିଂହ ଦେଓ]] # [[ରାସେଶ୍ୱରୀ ପାଣିଗ୍ରାହୀ]] # [[ପରମା ପୂଜାରୀ]] # [[ବିଜୟଲକ୍ଷ୍ମୀ ପଟ୍ଟନାୟକ]] # [[ସିପ୍ରା ମଲ୍ଲିକ]] # [[ସଞ୍ଚିତା ମହାନ୍ତି]] # [[ଅଜୟନ୍ତୀ ପ୍ରଧାନ]] # [[ଉଷା ଦେବୀ]] # [[ଅଞ୍ଜଳି ବେହେରା]] # [[ଚନ୍ଦ୍ରମା ଶାନ୍ତା]] # [[ଶୈରିନ୍ଦ୍ରୀ ନାୟକ]] # [[ସୁରମା ପାଢ଼ୀ]] # [[କିଶୋରୀମଣି ସିଂହ]] # [[ପ୍ରମିଳା ଗିରି]] # [[ବିଜୟଲକ୍ଷ୍ମୀ ସାହୁ]] # [[ଫୁଲମଣି ଶାନ୍ତା]] # [[ଭଗବତୀ ପୂଜାରୀ]] # [[ଉମାରାଣୀ ପାତ୍ର]] # [[କମଳା ଦାସ]] # [[ସୁଧାଂଶୁମାଳିନୀ ରାୟ]] # [[ଆନନ୍ଦ ମଞ୍ଜରୀ ଦେବୀ]] # [[ରାସମଞ୍ଜରୀ ଦେବୀ]] # [[ରତ୍ନା ମଞ୍ଜରୀ ଦେବୀ]] # [[ପଟ୍ଟ ନାୟକ]] # [[ରାଜଶ୍ରୀ ମଲ୍ଲିକ]] # [[ନନ୍ଦିନୀ ଦେବୀ]] # [[ଶାନ୍ତି ଦେବୀ (ଓଡ଼ିଆ ରାଜନୀତିଜ୍ଞ)]] # [[ବାସନ୍ତୀ ମଲ୍ଲିକ]] # [[ସୀମାରାଣୀ ନାୟକ]] # [[ଟୁକୁନି ସାହୁ]] # [[ପ୍ରିୟମ୍ବଦା ଦେବୀ]] # [[ରଥ ଦାସ]] # [[ଅନନ୍ତ ସେଠୀ]] # [[ମୂରଲୀଧର ଜେନା]] # [[କୁମାର ଶ୍ରୀ ଚିରଞ୍ଜୀବି]] # [[ପ୍ରଫୁଲ୍ଲ କୁମାର ଜେନା (ରାଜନେତା)]] # [[ପଞ୍ଚାନନ ମଣ୍ଡଳ]] # [[ପୁରୁଷୋତ୍ତମ ସେଠୀ]] # [[କପିଳ ଚରଣ ସେଠୀ]] # [[ବୈରାଗୀ ଜେନା]] # [[ବିଜୟ ନାୟକ]] # [[ନେତ୍ରାନନ୍ଦ ମଲ୍ଲିକ]] # [[ବିଷ୍ଣୁ ଚରଣ ସେଠୀ]] # [[ଗଙ୍ଗାଧର ଦାସ]] # [[ମନମୋହନ ଦାସ]] # [[ନନ୍ଦକିଶୋର ଜେନା]] # [[ଚକ୍ରଧର ବେହେରା]] # [[ସତ୍ୟଭାମା ଦେଇ]] # [[ହୃଦାନନ୍ଦ ମଲ୍ଲିକ]] # [[ବେଦ ପ୍ରକାଶ ଅଗ୍ରୱାଲ]] # [[ଜଗନ୍ନାଥ ରାଉତ]] # [[ମାନସ ରଞ୍ଜନ ମଲ୍ଲିକ]] # [[ରାଜେନ୍ଦ୍ର କୁମାର ଦାସ]] (chk) # [[ମନମୋହନ ସାମଲ]] # [[ଶୈଳେନ ମହାପାତ୍ର]] # [[ଭଗୀରଥ ଦାସ]] # [[ଉତ୍ସବ ଚରଣ ଜେନା]] # [[ଗୋପୀନାଥ ଦାସ]] # [[ପର୍ଶୁରାମ ପାଣିଗ୍ରାହୀ]] # [[ପଦ୍ମ ଲୋଚନ ପଣ୍ଡା]] # [[ଜ୍ୟୋତି ପ୍ରକାଶ ପାଣିଗ୍ରାହୀ]] # [[ମହମ୍ମଦ ହନିଫ]] # [[ବଳରାମ ସାହୁ]] # [[ଯୁଗଳ କିଶୋର ପଟ୍ଟନାୟକ]] # [[ବିରେନ ପଲେଇ]] # [[ନରେନ ପଲେଇ]] # [[ରତ୍ନାକର ମହାନ୍ତି]] # [[ଚୈତନ୍ୟ ପ୍ରସାଦ ସେଠୀ]] # [[କରୁଣାକର ପାଣିଗ୍ରାହୀ]] # [[ହରପ୍ରସାଦ ମହାପାତ୍ର]] # [[ପୀତାମ୍ବର ପଣ୍ଡା]] # [[ପର୍ଶୁରାମ ଧଡ଼ା]] # [[ସୁରେନ୍ଦ୍ର ପ୍ରସାଦ ପରମାଣିକ]] # [[କାର୍ତ୍ତିକ ମହାପାତ୍ର]] # [[ଭାଗବତ ସାହୁ]] # [[ଗୋକୁଳାନନ୍ଦ ମହାନ୍ତି]] # [[ଶ୍ୟାମସୁନ୍ଦର ମହାପାତ୍ର]] # [[ଖାରବେଳ ସ୍ୱାଇଁ]] # [[ସୁରେନ୍ଦ୍ରନାଥ ଦାସ]] # [[ବିଜୟ କୃଷ୍ଣ ଦେ]] # [[ରବୀନ୍ଦ୍ର ମୋହନ ଦାସ]] # [[ପ୍ରିୟନାଥ ନନ୍ଦି]] # [[କାର୍ତ୍ତିକ ଚନ୍ଦ୍ର ରାଉତ]] # [[ପ୍ରତାପ ଚନ୍ଦ୍ର ଷଡ଼ଙ୍ଗୀ]] # [[ଗୋପନାରାୟଣ ଦାସ]] # [[ଜୀବନ ପ୍ରଦୀପ ଦାଶ]] # [[ଅରୁଣ ଦେ]] # [[ନୀଳାମ୍ବର ଦାସ]] # [[ବନମାଳି ଦାସ]] # [[ସୁକୁମାର ନାୟକ]] # [[ରାଜେନ୍ଦ୍ର ଚନ୍ଦ୍ର ମର୍ଦ୍ଦରାଜ ହରିଚନ୍ଦନ]] # [[ଚିତ୍ତରଞ୍ଜନ ଷଡ଼ଙ୍ଗୀ]] # [[ପ୍ରଦିପ୍ତ ପଣ୍ଡା]] # [[ଅକ୍ଷୟ କୁମାର ଆଚାର୍ଯ୍ୟ]] # [[ସୁକାନ୍ତ କୁମାର ନାୟକ]] # [[ଗୋବିନ୍ଦ ଚନ୍ଦ୍ର ଦାସ (ରାଜନୀତିଜ୍ଞ)]] # [[ସୁଦର୍ଶନ ଜେନା]] # [[ପ୍ରସନ୍ନ କୁମାର ପାଳ]] # [[ଗଦାଧର ଗିରି]] # [[ଯୁଧିଷ୍ଠିର ଜେନା]] # [[ଜୟନାରାୟଣ ମହାନ୍ତି]] # [[ଦେବୀ ପ୍ରସନ୍ନ ଚଣ୍ଡ]] # [[ଅଶ୍ୱିନୀ କୁମାର ପାତ୍ର]] # [[ତ୍ରିଲୋଚନ ସେନାପତି]] # [[ଅକ୍ଷୟ ନାରାୟଣ ପ୍ରହରାଜ]] # [[ଚିନ୍ତାମଣି ଜେନା (ରାଜନୀତିଜ୍ଞ)]] # [[ମହେଶ୍ୱର ବାଗ]] # [[ଭୂପାଳ ଚନ୍ଦ୍ର ମହାପାତ୍ର]] # [[ନିତ୍ୟ‍ାନନ୍ଦ ସାହୁ]] # [[ପ୍ରେମଲତା ମହାପାତ୍ର]] # [[ରଘୁନାଥ ମହାନ୍ତି (ରାଜନୀତିଜ୍ଞ)]] # [[ଶଶିକାନ୍ତ ଭଞ୍ଜ]] # [[ପ୍ୟାରୀମୋହନ ଦାସ]] # [[ସୁଶାନ୍ତ ଚାନ୍ଦ]] # [[ଅନନ୍ତ ଦାସ (ରାଜନେତା)]] # [[ଭାଇଗା ସେଠୀ]] # [[ଜନାର୍ଦନ ଭଞ୍ଜ ଦେଓ]] # [[ବୀରକିଶୋର ଜେନା]] # [[ଉପେନ୍ଦ୍ର ଜେନା]] # [[ମକର ସେଠୀ]] # [[ଭୁବନାନନ୍ଦ ଜେନା]] # [[ଦାଶରଥୀ ଜେନା]] # [[ମାୟାଧର ଜେନା]] # [[ଭାଗିରଥୀ ସେଠୀ]] # [[ଜୟଦେବ ଜେନା]] # [[କୃଷ୍ଣ ଚନ୍ଦ୍ର ମହାପାତ୍ର]] # [[ସୁବର୍ଣ୍ଣ ନାଏକ]] # [[ଗୋବିନ୍ଦ ମୁଣ୍ଡା]] # [[ଲକ୍ଷ୍ମୀ ନାରାୟଣ ଭଞ୍ଜ ଦେଓ]] # [[କୁମାର ମାଝୀ]] # [[ଛୋଟରାୟ ମାଝୀ]] # [[ଯୋଗେନ୍ଦ୍ର ନାଏକ]] # [[ମୋହନ ଚରଣ ମାଝୀ]] # [[ଅଭିରାମ ନାଏକ]] # [[ବେଦବ୍ୟାସ ନାୟକ]] # [[ପ୍ରେମାନନ୍ଦ ନାୟକ]] # [[ପ୍ରାଣ ବଲ୍ଲଭ ନାଏକ]] # [[ଚନ୍ଦ୍ରସେନ ନାଏକ]] # [[ନୀଳାଦ୍ରି ନାୟକ]] # [[ରାଜ ବଲ୍ଲଭ ମିଶ୍ର]] # [[ରାମରାୟ ମୁଣ୍ଡା]] # [[ମହେଶ୍ୱର ମାଝି]] # [[କାହ୍ନୁ ଚରଣ ନାଏକ]] # [[ଗୌରହରି ନାଏକ]] # [[ହୃଷିକେଶ ନାଏକ]] # [[କ୍ଷେତ୍ର ମୋହନ ନାୟକ]] # [[ଧନୁର୍ଜୟ ଲାଗୁରୀ]] # [[ଜିତୁ ପଟ୍ଟନାୟକ]] # [[ଧନୁର୍ଜୟ ସିଦୁ]] # [[ଗୁରୁ ଚରଣ ନାଏକ]] # [[ସନାତନ ମହାକୁଡ଼]] # [[ସହରାଇ ଓରାମ]] # [[ବଦ୍ରିନାରାୟଣ ପାତ୍ର]] # [[କ୍ଷୀରୋଦ ପ୍ରସାଦ ସ୍ୱାଇଁ]] # [[ମୂରଲୀଧର କୁଅଁର]] # [[ନିରଞ୍ଜନ ପଟ୍ଟନାୟକ]] # [[ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଟୁଡୁ]] # [[ସାଲଖାନ ମୁର୍ମୁ]] # [[ଅଜେନ ମୁର୍ମୁ]] # [[ପୁରୁଷୋତ୍ତମ ନାଏକ]] # [[କାଙ୍ଗୋଇ ସିଂହ]] # [[ରୁଦ୍ର ମୋହନ ଦାସ]] # [[ରାଧାମୋହନ ନାୟକ]] # [[ଇଶ୍ୱର ନାଏକ]] # [[ଇଶ୍ୱର ଚନ୍ଦ୍ର ନାୟକ]] # [[ଯାଦବ ମାଝୀ]] # [[ମନମୋହନ ଟୁଡୁ]] # [[ରାବଣେଶ୍ୱର ମଢ଼େଇ]] # [[ବୀରଭଦ୍ର ସିଂହ]] # [[ରୋହିଦାସ ସୋରେନ]] # [[ଶ୍ରୀନାଥ ସୋରେନ]] # [[ଗୋଲକ ବିହାରୀ ନାଏକ]] # [[ଭାସ୍କର ମଢ଼େଇ]] # [[ନଳିନୀ ଚନ୍ଦ୍ର ଭଞ୍ଜ ଦେଓ]] # [[ପ୍ରଭାକର ବେହେରା]] # [[ପ୍ରଫୁଲ୍ଲ କୁମାର ଦାସ]] # [[କରୁଣାକର ନାଏକ]] # [[ଅଜିତ ହେମ୍ବ୍ରମ]] # [[ପଦ୍ମ ଚରଣ ହଇବୁରୁ]] # [[ରଘୁନାଥ ହେମ୍ବ୍ରମ]] # [[ବିଜୟ କୁମାର ନାୟକ]] # [[ବାସନ୍ତି ହେମ୍ବ୍ରମ]] # [[ସୁରେନ୍ଦ୍ର ସିଂହ]] # [[ଗିରିଶ ଚନ୍ଦ୍ର ରାୟ]] # [[ହରିହର ମହାନ୍ତି]] # [[ସମଲ ମାଝି]] # [[ପ୍ରମୋଦ ଚନ୍ଦ୍ର ଭଞ୍ଜ ଦେଓ]] # [[ଛତିଶ ଚନ୍ଦ୍ର ଧଳ]] # [[କିଶୋର ଦାଶ]] # [[ବିମଳ ଲୋଚନ ଦାସ]] # [[ସାନନ୍ଦ ମାରାଣ୍ଡି]] # [[ପ୍ରସନ୍ନ କୁମାର ଦାଶ]] # [[ରାମ ଚନ୍ଦ୍ର ହାଁସଦା]] # [[ଭାଦବ ହାଁସଦା]] # [[ବୁଧନ ମୁର୍ମୁ]] # [[ଦୁର୍ଗା ଚରଣ ନାୟକ]] # [[ଲାଲ ମୋହନ ନାୟକ]] # [[ମୋଚିରାମ ତିରିୟା]] # [[ଘନଶ୍ୟାମ ହେମ୍ବ୍ରମ]] # [[କାହ୍ନୁରାମ ହେମ୍ବ୍ରମ]] # [[ସୁନ୍ଦର ମୋହନ ମାଝି]] # [[କମଳାକାନ୍ତ ନାୟକ]] # [[ଭାନୁଚରଣ ନାଏକ]] # [[ଶମ୍ଭୁନାଥ ନାଏକ]] # [[ମଙ୍ଗଳ ସିଂ ମୁଦି]] # [[ଗଣେଶ ରାମ ସିଂ ଖୁଣ୍ଟିଆ]] # [[ହରଦେବ ତିରିୟା]] # [[ଚନ୍ଦ୍ର ମୋହନ ସିଂହ]] # [[କାର୍ତ୍ତିକ ଚନ୍ଦ୍ର ମାଝି]] # [[ସିଦ୍ଧଲାଲ ମୁର୍ମୁ]] # [[ଅର୍ଜୁନ ମାଝି]] # [[ଲକ୍ଷ୍ମଣ ମାଝି]] # [[ଶ୍ୟାମ ଚରଣ ହାଁସଦା]] # [[ଶଇବ ସୁଶୀଳ କୁମାର ହାଁସଦା]] # [[ନବ ଚରଣ ମାଝି]] # [[ରାଜକିଶୋର ଦାସ]] # [[ପ୍ରବୀଣ ଚନ୍ଦ୍ର ଭଞ୍ଜଦେଓ]] # [[ସକିଲା ସୋରେନ]] # [[ପ୍ରୀତିରଞ୍ଜନ ଘଡ଼ାଇ]] # [[ପ୍ରଫୁଲ୍ଲ ଚନ୍ଦ୍ର ଘଡ଼ାଇ]] # [[ଶରତ ରାଉତ]] # [[ସନାତନ ଦେଓ]] # [[ବାଇଧର ସିଂହ]] # [[ନାରାୟଣ ଚନ୍ଦ୍ର ପତି]] # [[ପୀତାମ୍ବର ଭୂପତି ହରିଚନ୍ଦନ ମହାପାତ୍ର]] # [[ରାମଚନ୍ଦ୍ର ଖୁଣ୍ଟିଆ]] # [[ଅଶୋକ କୁମାର ଦାସ]] # [[ନିରଞ୍ଜନ ଜେନା]] # [[ପରମେଶ୍ୱର ସେଠୀ]] # [[ପ୍ରଣବ ପ୍ରକାଶ ଦାସ]] # [[ସୂର୍ଯ୍ୟମଣୀ ଜେନା]] # [[ମଦନ ମୋହନ ପଟ୍ଟନାୟକ]] # [[ଶାନ୍ତନୁ କୁମାର ଦାସ]] # [[ଜଗନ୍ନାଥ ମଲ୍ଲିକ]] # [[ରାମଚନ୍ଦ୍ର ମଲ୍ଲିକ]] # [[ଅନାଦୀ ଚରଣ ଦାସ]] # [[ଅଞ୍ଚଳ ଦାସ]] # [[ବାଇଧର ବେହେରା]] # [[ଲକ୍ଷ୍ମୀଧର ଜେନା]] # [[ପରମାନନ୍ଦ ମହାନ୍ତି]] # [[ମାୟାଧର ସିଂହ]] # [[ଗଦାଧର ଦତ୍ତ]] # [[ପ୍ରଣବ ବଳବନ୍ତରାୟ]] # [[ରବି ଦାଶ]] # [[କାଙ୍ଗାଳି ଚରଣ ପଣ୍ଡା]] # [[ଗୁରୁଚରଣ ଟିକାୟତ]] # [[ଯଦୁମଣି ମଙ୍ଗରାଜ]] # [[ଧନଞ୍ଜୟ ଲେଙ୍କା]] # [[ଦୁଃଶାସନ ଜେନା]] # [[ଅମର ପ୍ରସାଦ ଶତପଥୀ]] # [[ପ୍ରହଲ୍ଲାଦ ମଲ୍ଲିକ]] # [[କୁଳମଣି ରାଉତ]] # [[ଚିନ୍ମୟ ପ୍ରସାଦ ବେହୁରା]] # [[ଦେବାଶିଷ ନାୟକ]] # [[ସୁନନ୍ଦା ଦାସ]] # [[ପଦ୍ମନାଭ ରାୟ]] # [[ନବକିଶୋର ମଲ୍ଲିକ]] # [[ଚିତ୍ତରଞ୍ଜନ ନାଏକ]] # [[ବୈଷ୍ଣବ ଚରଣ ମଲ୍ଲିକ]] # [[ପବିତ୍ର ମୋହନ ଜେନା]] # [[ପ୍ରଭାତ କୁମାର ସାମନ୍ତରାୟ]] # [[ଦୀନବନ୍ଧୁ ସାହୁ]] # [[ଧୃବ ଚରଣ ସାହୁ]] # [[ସରୋଜକାନ୍ତ କାନୁନଗୋ]] # [[ଇନ୍ଦ୍ରମଣି ରାଉତ]] # [[ଉତ୍କଳ କେଶରୀ ପରିଡ଼ା]] # [[କିଶୋର ଚନ୍ଦ୍ର ତରାଇ]] # [[ଶଶି ଭୂଷଣ ବେହେରା]] # [[ଭାଗବତ ପ୍ରସାଦ ମହାନ୍ତି]] # [[ପୂର୍ଣ୍ଣାନନ୍ଦ ସାମଲ]] # [[ଦୈତାରୀ ବେହେରା]] # [[ସୁରେନ୍ଦ୍ରନାଥ ପଟ୍ଟନାୟକ]] # [[ପ୍ରଦୀପ୍ତ କିଶୋର ଦାସ]] # [[ବଟକୃଷ୍ଣ ଜେନା]] # [[ମାୟାଧର ସେଠୀ]] # [[ରବିନ୍ଦ୍ର କୁମାର ବେହେରା]] # [[କାଳନ୍ଦୀ ଚରଣ ବେହେରା]] # [[ଜଗବନ୍ଧୁ ଦାସ]] # [[ମଧୁସୂଦନ ପାଣିଗ୍ରାହୀ]] # [[ବିଜୟଶ୍ରୀ ରାଉତରାୟ]] # [[ବିଷ୍ଣୁବ୍ରତ ରାଉତରାୟ]] # [[ଚନ୍ଦ୍ର ସାରଥୀ ବେହେରା]] # [[ପ୍ରକାଶ ଚନ୍ଦ୍ର ବେହେରା]] # [[ପ୍ରଶାନ୍ତ ବେହେରା]] # [[ପ୍ରଭାତ ରଞ୍ଜନ ବିଶ୍ୱାଳ]] # [[ରାଜେନ୍ଦ୍ର ସିଂହ]] # [[ସଂଗ୍ରାମ କେଶରୀ ମହାପାତ୍ର]] # [[ତ୍ରିଲୋଚନ କାନୁନଗୋ]] # [[ସୁର ସେଠୀ]] # [[ଶୁକଦେବ ଜେନା]] # [[ଲକ୍ଷ୍ମଣ ମଲ୍ଲିକ]] # [[ରାଜକୃଷ୍ଣ ବୋଷ]] # [[ଆକୁଳାନନ୍ଦ ବେହେରା]] # [[ମିନାକ୍ଷୀ ମହନ୍ତ]] # [[ପଦ୍ମିନୀ ଦିଆନ]] # [[ଲତିକା ପ୍ରଧାନ]] # [[ସୂର୍ଯ୍ୟମଣି ବୈଦ୍ୟ]] # [[ଧର୍ମାନନ୍ଦ ବେହେରା]] # [[ବିଧୁ ଭୂଷଣ ପ୍ରହରାଜ]] # [[ରାଜ କିଶୋର ରାମ]] # [[ରସାନନ୍ଦ ସାହୁ]] # [[ରସମଞ୍ଜରୀ ଦେବୀ]] # [[ପବିତ୍ର ମୋହନ ପ୍ରଧାନ]] # [[ରମେଶ ରାଉତ]] # [[ଘନଶ୍ୟାମ ସାହୁ]] # [[ଗୋକୁଳାନନ୍ଦ ପ୍ରହରାଜ]] # [[ଯୋଗେଶ ଚନ୍ଦ୍ର ରାଉତ]] # [[ଅକ୍ଷୟ କୁମାର ପଟ୍ଟନାୟକ]] # [[ପ୍ରଭାତ କୁମାର ତ୍ରିପାଠୀ]] # [[ଦେବୀ ରଞ୍ଜନ ତ୍ରିପାଠୀ]] # [[ଦେବାଶିଷ ପଟ୍ଟନାୟକ]] # [[ବୀର ସିପ୍‌କା]] # [[ପ୍ରମୋଦ କୁମାର ମଲ୍ଲିକ]] # [[ଦେବୀ ପ୍ରସାଦ ମିଶ୍ର]] # [[ତ୍ରିଲୋଚନ ମାନସିଂହ ହରିଚନ୍ଦନ]] # [[କନକଲତା ଦେବୀ]] # [[ବିଦ୍ୟାଧର ନାଏକ]] # [[ପ୍ରତାପ ଚନ୍ଦ୍ର ପଟ୍ଟନାୟକ]] # [[ସମୀର କୁମାର ରାଉତରାୟ]] # [[ଲଳିତ ମୋହନ ମହାନ୍ତି]] # [[ଦେବାଶିଷ ସାମନ୍ତରାୟ (ରାଜନୀତିଜ୍ଞ)]] # [[ମହମ୍ମଦ ମୋକିମ୍]] # [[ବିଶ୍ୱନାଥ ପଣ୍ଡିତ]] # [[ଶ୍ରୀକାନ୍ତ ପଣ୍ଡା]] # [[ସୟଦ ମୁସ୍ତାଫିଜ ଅହମଦ]] # [[ସମୀର ଦେ]] # [[ପ୍ରତାପ ଜେନା]] # [[ବିକ୍ରମ କେଶରୀ ବର୍ମା]] # [[ମହମ୍ମଦ ଅତାହାର]] # [[ବିରଜା ପ୍ରସାଦ ରାୟ]] # [[ଶରତ କୁମାର କର]] # [[ଶେଖ ମତଲୁବ ଅଲ୍ଲୀ]] # [[ସାବିତ୍ରୀ ଅଗ୍ରୱାଲ]] # [[ରାଜକିଶୋର ନାୟକ]] # [[ଅତନୁ ସବ୍ୟସାଚୀ ନାୟକ]] # [[ବିଜୟ ମହାପାତ୍ର]] # [[ତ୍ରିଲୋଚନ ବେହେରା]] # [[ଦେବେନ୍ଦ୍ର ଶର୍ମା]] # [[ଦିବାକରନାଥ ଶର୍ମା]] # [[ଶରତ କୁମାର ଦେବ]] # [[ଦୋଳଗୋବିନ୍ଦ ନାୟକ]] # [[ଶୈଳେନ୍ଦ୍ର ନାରାୟଣ ଭଞ୍ଜ ଦେଓ]] # [[ସରସ୍ୱତୀ ଦେବୀ]] # [[ଅନନ୍ତ ଚରଣ ତ୍ରିପାଠୀ]] # [[ପଦ୍ମ ଚରଣ ନାଏକ]] # [[ଅଲେଖ କୁମାର ଜେନା]] # [[ଅଂଶୁମାନ ମହାନ୍ତି]] # [[ଧ୍ରୁବ ଚରଣ ସାହୁ]] # [[ହରିହର ସିଂହ ମର୍ଦ୍ଦରାଜ ଭ୍ରମରବର ରାୟ]] # [[ବଂଶୀଧର ପଟ୍ଟନାୟକ]] # [[ସତ୍ୟସୁନ୍ଦର ମିଶ୍ର]] # [[ବିଭୁତି ଭୂଷଣ ସିଂହ ମର୍ଦ୍ଦରାଜ]] # [[ଅରୁଣ କୁମାର ପଟ୍ଟନାୟକ]] # [[ସିଦ୍ଧାର୍ଥ ଶେଖର ସିଂହ]] # [[ଅନୁଭବ ପଟ୍ଟନାୟକ]] # [[ଅନ୍ତର୍ଯ୍ୟାମୀ ସାହୁ]] # [[ରାମ ଚନ୍ଦ୍ର ରାମ]] # [[ବି. ଏସ. ବି. ନରେନ୍ଦ୍ର ମହାପାତ୍ର]] # [[ରମେଶ ଚନ୍ଦ୍ର ପଣ୍ଡା]] # [[ରମାକାନ୍ତ ମିଶ୍ର]] # [[ଶରତ ଚନ୍ଦ୍ର ମିଶ୍ର]] # [[ସତ୍ୟନାରାୟଣ ପ୍ରଧାନ]] # [[ପୂର୍ଣ୍ଣଚନ୍ଦ୍ର ଭଞ୍ଜଦେଓ]] # [[ସାହେବ ନାଏକ]] # [[ଭାବଗ୍ରାହୀ ନାୟକ]] # [[ଶ୍ରୀଧର ନାଏକ]] # [[କିଶୋର ଚନ୍ଦ୍ର ଦେଓ ଭଞ୍ଜ]] # [[ରମେଶ ଚନ୍ଦ୍ର ବେହେରା]] # [[ପୂର୍ଣ୍ଣଚନ୍ଦ୍ର ନାୟକ]] # [[କାଶୀନାଥ ମଲ୍ଲିକ]] # [[ରୁଦ୍ର ମାଧବ ରାୟ]] # [[ହରିହର କରଣ]] # [[ଅରୁଣ କୁମାର ସାହୁ]] # [[ବୃନ୍ଦାବନ ଚନ୍ଦ୍ର ସିଂହ]] # [[କୃଷ୍ଣ ଚନ୍ଦ୍ର ସିଂହ ମାନ୍ଧାତା]] # [[ଅଚ୍ୟୁତାନନ୍ଦ ମହାନ୍ତି]] # [[ସୀତାକାନ୍ତ ମିଶ୍ର]] # [[ବଂଶୀଧର ସାହୁ]] # [[ଭାଗବତ ବେହେରା]] # [[ଗଙ୍ଗାଧର ପାଇକରାୟ]] # [[ସତ୍ୟାନନ୍ଦ ଚମ୍ପତିରାୟ]] # [[କୈଳାଶ ଚନ୍ଦ୍ର ମହାପାତ୍ର]] # [[ହରିହର ସାହୁ]] # [[ସୁରେନ୍ଦ୍ରନାଥ ମିଶ୍ର]] # [[ପ୍ରଶାନ୍ତ କୁମାର ଜଗଦେବ]] # [[ରାଜେନ୍ଦ୍ର କୁମାର ସାହୁ]] # [[ବିଶ୍ୱ ଭୂଷଣ ହରିଚନ୍ଦନ]] # [[ଦେବେନ୍ଦ୍ର ନାଥ ମାନସିଂହ]] # [[ବିଭୂତି ଭୂଷଣ ହରିଚନ୍ଦନ]] # [[ରଘୁନାଥ ସାହୁ]] # [[ଅଶୋକ ଚନ୍ଦ୍ର ପଣ୍ଡା]] # [[ସୁଶାନ୍ତ କୁମାର ରାଉତ]] # [[ପ୍ରିୟଦର୍ଶୀ ମିଶ୍ର]] # [[ଭାଗୀରଥି ବଡ଼ଜେନା]] # [[ଶରତ ଚନ୍ଦ୍ର ପାଇକରାୟ]] # [[ବିଭୂତି ଭୂଷଣ ବଳବନ୍ତରାୟ]] # [[ସୁରେଶ କୁମାର ରାଉତରାୟ]] # [[ସତ୍ୟପ୍ରିୟ ମହାନ୍ତି]] # [[ମାଧବ ଚନ୍ଦ୍ର ରାଉତରାୟ]] # [[ଜ୍ୟୋତିନ୍ଦ୍ର ନାଥ ମିତ୍ର]] # [[ବୀରକିଶୋର ଦେବ]] # [[ଦିଲ୍ଲୀପ ଶ୍ରୀଚନ୍ଦନ]] # [[ସୁଦର୍ଶନ ମହାନ୍ତି]] # [[ବନମାଳି ପଟ୍ଟନାୟକ]] # [[ଜୟକୃଷ୍ଣ ମହାନ୍ତି]] # [[ଗୋପୀନାଥ ଭୋଇ]] # [[ରାମଚନ୍ଦ୍ର ପଟ୍ଟନାୟକ]] # [[ଅଭିମନ୍ୟୁ ରଣସିଂହ]] # [[ଯୁଧିଷ୍ଠିର ସାମନ୍ତରାୟ]] # [[ବିପିନ ବିହାରୀ ଦାଶ]] # [[ପ୍ରଦୀପ ମହାରଥୀ]] # [[ହରିହର ଭୋଇ]] # [[ହୃଷିକେଶ ନାୟକ]] # [[ରାଘବ ଚରଣ ସେଠୀ]] # [[ମଦନ ମୋହନ ଦତ୍ତ]] # [[ବସନ୍ତ ବେହେରା]] # [[ହୃଷିକେଶ ତ୍ରିପାଠୀ]] # [[ନରେନ୍ଦ୍ର କୁମାର ନାୟକ]] # [[କୁମୁଦ ଚନ୍ଦ୍ର ସିଂହ]] # [[ଦେବରାଜ ସାହୁ]] # [[ସନ୍ତୋଷ କୁମାର ପ୍ରଧାନ]] # [[ପ୍ରଫୁଲ୍ଲ ମିଶ୍ର]] # [[ରମେଶ ଜେନା]] # [[ରଜନୀ କାନ୍ତ ସିଂହ]] # [[ଅଦ୍ୱୈତ ପ୍ରସାଦ ସିଂହ]] # [[ଦୁତିଅ ରାଉଳ]] # [[କ୍ଷେତ୍ର ମୋହନ ପାଣିଗ୍ରାହୀ]] # [[ସୁରେନ୍ଦ୍ର ପ୍ରଧାନ]] # [[ରାଜକିଶୋର ପ୍ରଧାନ]] # [[ବାଳକୃଷ୍ଣ ପଟ୍ଟନାୟକ]] # [[ରମେଶ ଚନ୍ଦ୍ର ସାଇ]] # [[ସଞ୍ଜୀବ କୁମାର ସାହୁ]] # [[ଅମରନାଥ ପ୍ରଧାନ]] # [[ନଗେନ୍ଦ୍ର କୁମାର ପ୍ରଧାନ]] # [[ପଦ ନାଏକ]] # [[ନବଘନ ନାୟକ]] # [[ଖଗେଶ୍ୱର ବେହେରା]] # [[ସୁଶାନ୍ତ କୁମାର ବେହେରା]] # [[ମଦନ ମୋହନ ପ୍ରଧାନ]] # [[କୁମାର ଚନ୍ଦ୍ର ବେହେରା]] # [[ବ୍ରଜ କିଶୋର ପ୍ରଧାନ]] # [[ବୃନ୍ଦାବନ ବେହେରା]] # [[ମୁକେଶ କୁମାର ପାଳ]] # [[ଧରଣୀଧର ପ୍ରଧାନ]] # [[ମୃତ୍ୟୁଞ୍ଜୟ ପାଳ]] # [[ମହେଶ ଚନ୍ଦ୍ର ସୁବାହୁ ସିଂହ]] # [[ବାଇଧର ନାଏକ]] # [[ରବି ନାରାୟଣ ପାଣି]] # [[ନୃସିଂହ ଚରଣ ସାହୁ]] # [[ବିଭୁଧେନ୍ଦ୍ର ପ୍ରତାପ ଦାସ]] # [[ବେଣୁଧର ବଳିଆରସିଂହ]] # [[ବୃନ୍ଦାବନ ତ୍ରିପାଠୀ (ରାଜନେତା)]] # [[ପ୍ରସନ୍ନ ପଟ୍ଟନାୟକ]] # [[ବ୍ରହ୍ମାନନ୍ଦ ବିଶ୍ୱାଳ]] # [[ପ୍ରଫୁଲ୍ଲ କୁମାର ମଲ୍ଲିକ]] # [[ସୁଧୀର କୁମାର ସାମଲ]] # [[ସରୋଜ କୁମାର ସାମଲ]] # [[ନବୀନ ନନ୍ଦ]] # [[କୃଷ୍ଣ ଚନ୍ଦ୍ର ପାତ୍ର]] # [[ନବୀନ ଚନ୍ଦ୍ର ନାରାୟଣ ଦାସ]] # [[କାଳିଆ ଦେହୁରୀ]] # [[ମଦନ ଦେହୁରୀ]] # [[ଶଙ୍କର ପ୍ରତାପ ସିଂହ ଦେଓ]] # [[ସୁରେନ୍ଦ୍ର ମୋହନ ପଟ୍ଟନାୟକ]] # [[ରତ୍ନପ୍ରଭା ଦେବୀ]] # [[ମହେଶ୍ୱର ନାଏକ]] # [[ଭାଗିରଥୀ ନାଏକ]] # [[ଅରକ୍ଷିତ ନାଏକ]] # [[ରବିନାରାୟଣ ନାଏକ]] # [[ତ୍ରିନାଥ ନାଏକ]] # [[କିଶୋର ଚନ୍ଦ୍ର ନାଏକ]] # [[କହ୍ନେଇ ସିଂହ]] # [[ଜଗତେଶ୍ୱର ମିର୍ଦ୍ଧା]] # [[ପାଣୁ ଚନ୍ଦ୍ର ନାଏକ]] # [[ରାଜେନ୍ଦ୍ର କୁମାର ଛତ୍ରିଆ]] # [[ରବିନାରାୟଣ ନାଏକ (୧୯୬୯ ଜନ୍ମ)]] # [[ସଞ୍ଜୀବ କୁମାର ମଲ୍ଲିକ]] # [[ରମେଶ ପଟୁଆ]] # [[ଦୁର୍ଯ୍ୟୋଧନ ଗରଡ଼ିଆ]] # [[ନାଉରୀ ନାୟକ]] # [[ଦୁର୍ଗା ଶଙ୍କର ପଟ୍ଟନାୟକ]] # [[ଲକ୍ଷ୍ମୀପ୍ରସାଦ ମିଶ୍ର]] # [[ଭିକାରୀ ଘାସି]] # [[ଅଶ୍ୱିନୀ କୁମାର ଗୁରୁ]] # [[ଝସକେତନ ସାହୁ]] # [[ଶ୍ରୀବଲ୍ଲଭ ପାଣିଗ୍ରାହୀ]] # [[ଜୟନାରାୟଣ ମିଶ୍ର]] # [[ରୋହିତ ପୂଜାରୀ]] # [[ସନାତନ ବିଶି]] # [[ଭିକାରୀ ସୁନା]] # [[ବସନ୍ତ କୁମାର ମହାନନ୍ଦ]] # [[ଅଭିମନ୍ୟୁ କୁମାର]] # [[ଭାନୁଗଙ୍ଗ ତ୍ରିଭୂବନ ଦେବ]] # [[ଜୟଦେବ ଠାକୁର]] # [[ଜ୍ୟୋତିମଞ୍ଜରୀ ଦେବୀ]] # [[ଅଶ୍ୱିନୀ କୁମାର ବେହେରା]] # [[ସଞ୍ଜିବ କୁମାର ପ୍ରଧାନ]] # [[ପ୍ରଦୀପ୍ତ ଗଙ୍ଗଦେବ]] # [[ସୁବାଷ ଚନ୍ଦ୍ର ପାଣିଗ୍ରାହୀ]] # [[ବୃନ୍ଦାବନ ମାଝି]] # [[ଅଶୋକ କୁମାର ବଳ]] # [[ପ୍ରଫୁଲ୍ଲ ମାଝୀ]] # [[ଦିଲିପ କୁମାର ରାୟ]] # [[ରଞ୍ଜିତ ଭିତ୍ରିଆ]] # [[ଗଙ୍ଗାଧର ପ୍ରଧାନ (ରାଜନେତା)]] # [[ଇଗ୍ନେସ ମାଝୀ]] # [[ଗଜଧର ମାଝୀ]] # [[ପ୍ରେମାନନ୍ଦ କାଲୋ]] # [[ଖ୍ରୀଷ୍ଟୋଦାସ ଲୁଗୁନ]] # [[ଜୁନାସ ବିଲୁଙ୍ଗ]] # [[ରେମିସ କେରକେଟା]] # [[ସତ୍ୟ ନାରାୟଣ ପ୍ରଧାନ]] # [[ନିହାର ସୁରିନ]] # [[ଶଙ୍କର ଓରାମ]] # [[ଜର୍ଜ ତିର୍କୀ]] # [[ପ୍ରେମଚାନ୍ଦ ଭଗତ]] # [[ଶାନ୍ତି ପ୍ରକାଶ ଓରାମ]] # [[ରଙ୍ଗବଲ୍ଲଭ ଅମାତ]] # [[ବ୍ରଜମୋହନ କିଷାନ]] # [[ମୁଖରମ ନାଏକ]] # [[ଗ୍ରେଗୋରୀ ମିଞ୍ଜ]] # [[ରାଜେନ ଏକ୍କା]] # [[ଖ୍ରୀଷ୍ଟୋଫର ଏକ୍କା]] # [[ଆଗାପିଲ୍‍ ଲାକ୍ରା]] # [[ନେଲସନ ସୋରେଙ୍ଗ]] # [[ମନସିଦ ଏକ୍କା]] # [[ହଳୁ ମୁଣ୍ଡାରୀ]] # [[ସୁବ୍ରତ ତରାଇ]] # [[ରବି ଦେହୁରୀ]] # [[ରାଜକିଶୋର ସାମନ୍ତରାୟ]] # [[ଧନଞ୍ଜୟ ମହାନ୍ତି]] # [[ବ୍ରଜକିଶୋର ମହାନ୍ତି]] # [[ଗୁରୁପଦ ନନ୍ଦ]] # [[ପ୍ରଭାତ ମହାପାତ୍ର]] # [[ଅଜିତ ଦାସ (ରାଜନେତା)]] # [[ଶାରଦା ପ୍ରସାଦ ନାୟକ]] # [[ଲକ୍ଷ୍ମଣ ମୁଣ୍ଡା]] # [[ନୀଳମଣି ସିଂହ ଦଣ୍ଡପାଟ]] # [[ନରହରି ଦଣ୍ଡପାଟ]] # [[ଅର୍ଜୁନ ନାଏକ]] # [[ହେମେନ୍ଦ୍ର ପ୍ରସାଦ ମହାପାତ୍ର]] # [[ବେଣୁଧର ନାଏକ]] # [[ହେମନ୍ତ କୁମାର ସିଂହ ଦଣ୍ଡପାଟ]] # [[ଦୟାନିଧି କିଷାନ]] # [[ଭୀମସେନ ଚୌଧୁରୀ]] # [[ବସନ୍ତ କୁମାର ସିଂହ ଦଣ୍ଡପାଟ]] # [[ବିଶ୍ୱନାଥ ସାହୁ]] # [[ଭି. ସୀତାରାମୟା]] # [[ଯତିରାଜ ପ୍ରହରାଜ]] # [[ପର୍ଶୁରାମ ପଣ୍ଡା]] # [[ରାମଚନ୍ଦ୍ର ପଣ୍ଡା]] # [[ନାଗି ରେଡ୍ଡୀ ନାରାୟଣ ରେଡ୍ଡୀ]] # [[ଅଶୋକ କୁମାର ଚୌଧୁରୀ]] # [[ଆଦିକନ୍ଦ ସେଠୀ]] # [[ସୁବାସ ଚନ୍ଦ୍ର ବେହେରା]] # [[ପ୍ରିୟାଂଶୁ ପ୍ରଧାନ]] # [[ଲକ୍ଷ୍ମଣ ମହାପାତ୍ର]] # [[ରାଘବ ପରିଡ଼ା]] # [[ସରୋଜ କୁମାର ପାଢ଼ୀ]] # [[ଦେବରାଜ ମହାନ୍ତି]] # [[ହରିହର ଦାସ (୧୯୧୩ ଜନ୍ମ)]] # [[ହରିହର ସ୍ୱାଇଁ]] # [[ଦ୍ୱିତିକୃଷ୍ଣ ପଣ୍ଡା]] # [[ଉଷାରାଣୀ ପଣ୍ଡା]] # [[ମୋହନ ନାଏକ]] # [[ରଘୁନାଥ ମହାପାତ୍ର (ରାଜନେତା)]] # [[ଅନଙ୍ଗ ମଞ୍ଜରୀ ଦେବୀ]] # [[ତ୍ରିନାଥ ବେହେରା]] # [[ସୂର୍ଯ୍ୟ ନାରାୟଣ ପାତ୍ର]] # [[ରାମଚନ୍ଦ୍ର ସେଠୀ]] # [[ଘନଶ୍ୟାମ ବେହେରା]] # [[ପ୍ରଦୀପ କୁମାର ପାଣିଗ୍ରାହୀ]] # [[ମୋହନ ନାୟକ]] # [[ରାମଚନ୍ଦ୍ର ମିଶ୍ର (ରାଜନେତା)]] # [[ଲିଙ୍ଗରାଜ ପାଣିଗ୍ରାହୀ]] # [[ଦଣ୍ଡପାଣି ଦାସ]] # [[ଶିଶିର କୁମାର ନରେନ୍ଦ୍ର ଦେବ]] # [[କୃଷ୍ଣ ଚନ୍ଦ୍ର ପଟ୍ଟନାୟକ]] # [[ଶିବ ଶଙ୍କର ସାହାଣୀ]] # [[ବିନାୟକ ମହାପାତ୍ର]] # [[ରମେଶ ଚନ୍ଦ୍ର ଚ୍ୟାଉ ପଟ୍ଟନାୟକ]] # [[ବିକ୍ରମ କୁମାର ପଣ୍ଡା]] # [[ଶ୍ରୀକାନ୍ତ ସାହୁ]] # [[ନିରଞ୍ଜନ ପ୍ରଧାନ]] # [[ପୂର୍ଣ୍ଣ ଚନ୍ଦ୍ର ସେଠୀ]] # [[ନାରାୟଣ ସାହୁ (୧୯୨୮ ଜନ୍ମ)]] # [[ତ୍ରିନାଥ ସାମନ୍ତରାୟ]] # [[ରାମଚନ୍ଦ୍ର ମର୍ଦ୍ଦରାଜ ଦେଓ]] # [[ଦଣ୍ଡପାଣି ସ୍ୱାଇଁ]] # [[ତାରିଣୀ ପଟ୍ଟନାୟକ]] # [[ସଦାନନ୍ଦ ମହାନ୍ତି]] # [[ରାଧାଗୋବିନ୍ଦ ସାହୁ]] # [[ନିତ୍ୟାନନ୍ଦ ପ୍ରଧାନ]] # [[ବିକ୍ରମ କେଶରୀ ଆରୁଖ]] # [[ସୁମା ନାଏକ]] # [[ମାଗୁଣି ଚରଣ ପ୍ରଧାନ]] # [[ଜାମି ସୁବାରାଓ ପୃଷ୍ଟି]] # [[ଉମାକାନ୍ତ ମିଶ୍ର]] # [[ରାମକୃଷ୍ଣ ଗୌଡ଼]] # [[ଦୀନବନ୍ଧୁ ବେହେରା]] # [[ଗୋବିନ୍ଦ ପ୍ରଧାନ]] # [[ଚିନ୍ତାମଣି ଦ୍ୟାନ ସାମନ୍ତରା]] # [[ଦିବାକର ପଟ୍ଟନାୟକ]] # [[ସଚ୍ଚିଦାନନ୍ଦ ଦେଓ]] # [[ଜଗନ୍ନାଥ ପତି]] # [[ରମେଶ ଚନ୍ଦ୍ର ଜେନା]] # [[ପୂର୍ଣ୍ଣଚନ୍ଦ୍ର ସ୍ୱାଇଁ]] # [[ଅର୍ଜୁନ ନାଏକ (୨୦୧୭ ମୃତ୍ୟୁ)]] # [[ଗନ୍ତାୟତ ସ୍ୱାଇଁ]] # [[କିଶୋର ଚନ୍ଦ୍ର ସିଂହ ଦେଓ]] # [[ଶରତ ଚନ୍ଦ୍ର ପଣ୍ଡା]] # [[ଅନନ୍ତ ନାରାୟଣ ସିଂହ ଦେଓ]] # [[ହରିହର ସାହୁ (୧୯୪୪ ଜନ୍ମ)]] # [[ଉଦୟ ନାଥ ନାୟକ]] # [[ବୃନ୍ଦାବନ ନାୟକ]] # [[ରାମଚନ୍ଦ୍ର ରଥ]] # [[ଲଳିତେନ୍ଦୁ ବିଦ୍ୟାଧର ମହାପାତ୍ର]] # [[ସଞ୍ଜୟ କୁମାର ଦାସ ବର୍ମା]] # [[ସିଦ୍ଧେଶ୍ୱର ପାଣିଗ୍ରାହୀ]] # [[ବିଶ୍ୱନାଥ ପରିଡ଼ା]] # [[ପଦ୍ମ ଚରଣ ସାମନ୍ତସିଂହାର]] # [[ଅଜୟ କୁମାର ଜେନା]] # [[ଗୋପବନ୍ଧୁ ପାତ୍ର]] # [[ଗଙ୍ଗାଧର ମହାପାତ୍ର]] # [[ବ୍ରଜ ମୋହନ ମହାନ୍ତି]] # [[ବ୍ରଜ କିଶୋର ତ୍ରିପାଠୀ]] # [[ହରିହର ବାହିନୀପତି]] # [[ଫକୀର ଚରଣ ଦାସ]] # [[ଭଗବାନ ପ୍ରତିହାରୀ]] # [[ଗଦାଧର ମିଶ୍ର (ରାଜନେତା)]] # [[ଜୟନ୍ତ କୁମାର ଷଡ଼ଙ୍ଗୀ]] # [[ତୁଷାରକାନ୍ତି ବେହେରା]] # [[ସୁରେନ୍ଦ୍ର ସେଠୀ]] # [[ରବି ମଲ୍ଲିକ]] # [[ବୃନ୍ଦାବନ ପାତ୍ର]] # [[ଗତିକୃଷ୍ଣ ସ୍ୱାଇଁ]] # [[ବୈକୁଣ୍ଠ ନାଥ ସ୍ୱାଇଁ]] # [[ଭରତ ଦାସ]] # [[ଉପେନ୍ଦ୍ର ମହାନ୍ତି]] # [[ମୋହନ ଦାସ]] # [[ସୁରେନ୍ଦ୍ର ନାଥ ନାଏକ]] # [[ରବୀନ୍ଦ୍ର କୁମାର ସେଠୀ]] # [[ନୀଳମଣି ସିଂହ]] # [[ଗୋବିନ୍ଦ ଚନ୍ଦ୍ର ସେଠୀ]] # [[ବାଇଧର ମଲ୍ଲିକ]] # [[ସମୀର ରଞ୍ଜନ ଦାଶ]] # [[ବେଣୁଧର ସେଠୀ]] # [[ଉମାକାନ୍ତ ସାମନ୍ତରାୟ]] # [[ରମାରଞ୍ଜନ ବଳିଆରସିଂହ]] # [[ରାଜରାଜ ଦେବ]] # [[ରବୀନ୍ଦ୍ର କୁମାର ଦାସ]] # [[ଚନ୍ଦ୍ର ମାଧବ ମିଶ୍ର]] # [[ଦେବେନ୍ଦ୍ର ଶତପଥୀ]] # [[ସହୁରା ମଲ୍ଲିକ]] # [[ନରେଶ ପ୍ରଧାନ]] # [[କରେନ୍ଦ୍ର ମାଝି]] # [[ରାଜୀବ ପାତ୍ର]] # [[ଚକ୍ରମଣି କହଁର]] # [[ସୁରେନ୍ଦ୍ର କହଁର]] # [[ଲକ୍ଷ୍ମୀକାନ୍ତ ମଲ୍ଲିକ]] # [[ସଦାନନ୍ଦ କହଁର]] # [[ଦୁବର ପୋଡ୍ରା]] # [[ଲୋକନାଥ ପାତ୍ର]] # [[ଯାଦବ ପାଦ୍ର]] # [[ଭଗବାନ କହଁର]] # [[ମହୀଧର ରଣା]] # [[ଅଙ୍ଗଦ କହଁର]] # [[ଡୁଗୁନି କହଁର]] # [[ଦେବେନ୍ଦ୍ର କହଁର]] # [[ଦାଶରଥୀ ବେହେରା]] # [[ଅଭିମନ୍ୟୁ ବେହେରା]] # [[ପ୍ରହଲ୍ଲାଦ ବେହେରା]] # [[ଜଗଦୀଶ ଜାନୀ]] # [[ବରଦା ପ୍ରସନ୍ନ କହଁର]] # [[ବାଳକୃଷ୍ଣ ମଲ୍ଲିକ]] # [[ସଦାନନ୍ଦ ସାହୁ]] # [[ଚନ୍ଦ୍ର ଶେଖର ବେହେରା]] # [[ହିମାଂଶୁ ଶେଖର ପାଢ଼ୀ]] # [[ପଦ୍ମନାଭ ବେହେରା]] # [[ଅନିରୁଦ୍ଧ ଦୀପ]] # [[ସାରଙ୍ଗଧର ପ୍ରଧାନ]] # [[ସାଲୁଗା ପ୍ରଧାନ]] # [[ମନୋଜ କୁମାର ପ୍ରଧାନ]] # [[ଜାକବ୍ ପ୍ରଧାନ]] # [[ରଞ୍ଜିତ କୁମାର ପ୍ରଧାନ]] # [[ଗୋପାଳ ପ୍ରଧାନ]] # [[ନାଗାର୍ଜୁନ ପ୍ରଧାନ]] # [[ପ୍ରଦୀପ କୁମାର ଅମାତ]] # [[ସଚ୍ଚିଦାନନ୍ଦ ଦଲାଲ]] # [[ନଟବର ପ୍ରଧାନ]] # [[ସୁଜିତ କୁମାର ପାଢ଼ୀ]] # [[ଅଜିତ ଦାସ (୧୯୪୪ ଜନ୍ମ)]] # [[ଦୁଷ୍ମନ୍ତ ନାଏକ]] # [[ଅନାମ ନାଏକ]] # [[ଜଗମୋହନ ନାୟକ]] # [[କରୁଣାକର ଭୋଇ]] # [[ଯୋଗେଶ ଚନ୍ଦ୍ର ସିଂହ ଦେଓ]] # [[ଚନ୍ଦ୍ର ଶେଖର ପ୍ରଧାନ]] # [[ଅଞ୍ଚଳ ମାଝି]] # [[ଦୟାନିଧି ନାଏକ]] # [[ଭକ୍ତ ଚରଣ ଦାସ (ରାଜନେତା)]] # [[ଜନାର୍ଦନ ମାଝି]] # [[ଲୋଚନ ଧାଙ୍ଗଡ଼ା ମାଝି]] # [[ଗଜାନନ ନାୟକ]] # [[ପୁଷ୍ପେନ୍ଦ୍ର ସିଂହ ଦେଓ]] # [[ମୁକୁନ୍ଦ ନାଏକ]] # [[ଯୁଗରାମ ବେହେରା]] # [[ଭାରତ ଭୂଷଣ ବେମାଲ]] # [[ମୌସଧି ବାଗ]] # [[କୁମରମଣି ଶବର]] # [[ତେଜରାଜ ମାଝି]] # [[ବଳଭଦ୍ର ମାଝି]] # [[ଧନେଶ୍ୱର ମାଝି]] # [[କିରଣ ଚନ୍ଦ୍ର ସିଂହ ଦେଓ]] # [[ନଗେନ୍ଦ୍ରନାଥ ଚୌଧୁରୀ]] # [[ଶରତ ଚନ୍ଦ୍ର ସିଂହ ଦେଓ]] # [[ଭଗବାନ ଭୋଇ]] # [[ଶିବାଜୀ ମାଝି]] # [[ପ୍ରଦୀପ କୁମାର ଦିଶାରୀ]] # [[ଦିବ୍ୟଶଙ୍କର ମିଶ୍ର]] # [[ହିମାଂଶୁ ଶେଖର ମେହେର]] # [[ମହେଶ୍ୱର ବରାଡ଼]] # [[ମହେଶ୍ୱର ନାଏକ (୧୯୧୮ ଜନ୍ମ)]] # [[ତ୍ରିନାଥ ସରାବ]] # [[ଉଦିତ ପ୍ରତାପ ଦେଓ]] # [[ଗୋବର୍ଦ୍ଧନ ଦାଶ]] # [[ହିତେଶ କୁମାର ବଗର୍ତ୍ତି]] # [[କପିଳ ନାରାୟଣ ତିୱାରୀ]] # [[ଅଧିରାଜ ମୋହନ ପାଣିଗ୍ରାହୀ]] # [[ଦୁର୍ଯ୍ୟୋଧନ ମାଝି]] # [[ଅନୁପ ସିଂହ ଦେଓ]] # [[ଘାସିରାମ ମାଝି]] # [[ରାଜେନ୍ଦ୍ର ଢୋଲକିଆ]] # [[ଭାନୁପ୍ରକାଶ ଯୋଶୀ]] # [[ଜଗନ୍ନାଥ ପଟ୍ଟନାୟକ]] # [[ଓଁକାର ସିଂହ ମାଝି]] # [[ଚୈତନ ମାଝି]] # [[କୃପାନିଧି ନାଏକ]] # [[ଉଦିତ ପ୍ରତାପ ଶେଖର ଦେଓ]] # [[ଦ୍ୱାରିକାନାଥ କୁସୁମ]] # [[ହରିହର ପଟେଲ]] # [[ଦିବ୍ୟଲୋଚନ ଶେଖର ଦେଓ]] # [[ଭରତେନ୍ଦ୍ର ଶେଖର ଦେଓ]] # [[ଶଙ୍କର୍ଷଣ ନାଏକ]] # [[ଯୋଗେଶ କୁମାର ସିଂହ]] # [[କୁସୁମ ଟେଟେ]] # [[କିଶୋର ଚନ୍ଦ୍ର ପଟେଲ]] # [[ରାମ ଚରଣ ପଟେଲ]] # [[ଶିବ ନାରାୟଣ ସିଂହ ମହାପାତ୍ର]] # [[ଏଲ.ଏମ.ଏସ. ବରିହା]] # [[ଅନିରୁଦ୍ଧ ମିଶ୍ର]] # [[ପ୍ରଦୀପ ପୁରୋହିତ]] # [[ଲାଲ ରଞ୍ଜିତ ସିଂହ ବରିହା]] # [[ବୀର ବିକ୍ରମାଦିତ୍ୟ ସିଂହ ବରିହା]] # [[ସତ୍ୟଭୂଷଣ ସାହୁ]] # [[ବିଜୟ ରଞ୍ଜନ ସିଂହ ବରିହା]] # [[ଦଳଗଞ୍ଜନ ଛୁରିଆ]] # [[ବିପିନ ବିହାରୀ ଦାସ (୨୦୦୬ ମୃତ୍ୟୁ)]] # [[ନିହାର ରଞ୍ଜନ ମହାନନ୍ଦ]] # [[ଅଶୋକ କୁମାର ପାଣିଗ୍ରାହୀ]] # [[ରିପୁନାଥ ସେଠ]] # [[ରାଜୀବ ଲୋଚନ ହୋତା]] # [[ନିତ୍ୟାନନ୍ଦ ଗଡ଼ତିଆ]] # [[ତ୍ରିବିକ୍ରମ ମଲ୍ଲିକ]] # [[ସୁବଳ ସାହୁ]] # [[ନିକୁଞ୍ଜ ବିହାରୀ ସିଂହ]] # [[ଗଣନାଥ ପ୍ରଧାନ]] # [[ମୋହନ ନାଗ]] # [[ବିମ୍ବାଧର କୁଅଁର]] # [[ସୁଶାନ୍ତ ସିଂହ]] # [[କୁମର ବେହେରା]] # [[କୁଞ୍ଜ ବିହାରୀ ନାଏକ]] # [[ନଟବର ବଞ୍ଛୋର]] # [[ଅନୁପ କୁମାର ସାଏ]] # [[ଉପେନ୍ଦ୍ର ଦୀକ୍ଷିତ]] # [[ପ୍ରସନ୍ନ କୁମାର ପଣ୍ଡା]] # [[କିଶୋର କୁମାର ମହାନ୍ତି]] # [[ବୀରେନ୍ଦ୍ର ପାଣ୍ଡେ]] # [[ବିଜୟ କୁମାର ପାଣି]] # [[ନବ କିଶୋର ଦାସ]] # [[ମୂରାରୀ ପ୍ରସାଦ ମିଶ୍ର]] # [[ବିନୋଦ ବିହାରୀ ସିଂହ ବରିହା]] # [[ମନୋହର ସିଂହ ନାଏକ]] # [[ଅଚ୍ୟୁତାନନ୍ଦ ମହାକୁଡ଼]] # [[କାର୍ତ୍ତିକ ପ୍ରସାଦ ତରିଆ]] # [[ରବିନାରାୟଣ ପାଣିଗ୍ରାହୀ]] # [[ରାମଚନ୍ଦ୍ର ପ୍ରଧାନ]] # [[ହୃଷିକେଶ ହୋତା]] # [[ଦଉଲତ ଗଣ୍ଡ]] # [[ନୀଳାମ୍ବର ରାୟଗୁରୁ]] # [[କୁନ୍ଦୁରୁ କୁଶାଳ]] # [[ଅଚ୍ୟୁତ ବିଶ୍ୱାଳ]] # [[ବିନୋଦ ପାତ୍ର]] # [[ଧନେଶ୍ୱର କୁମ୍ଭାର]] # [[ଦେବରାଜ ସେଠ]] # [[ଦୌଲତ ବାଘ]] # [[ଅନନ୍ତରାମ ନନ୍ଦ]] # [[ନିରଞ୍ଜନ ପୂଜାରୀ]] # [[ଯୋଗେନ୍ଦ୍ର ବେହେରା]] # [[ନନ୍ଦ କିଶୋର ମିଶ୍ର]] # [[ରାମ ପ୍ରସାଦ ମିଶ୍ର]] # [[ରମାକାନ୍ତ ସେଠ]] # [[ରାମ ରାଜ କୁମାରୀ]] # [[ନବକୁମାରୀ ଦେବୀ]] # [[ରତ୍ନମାଳୀ ଜେମା]] # [[ସୁଭଦ୍ରା ମହତାବ]] # [[ମମତା ମହନ୍ତ]] # [[ଏ. ଲକ୍ଷ୍ମୀ ବାଈ]] # [[ଆନେ କ୍ୟାଥରିନ ମନ୍‍ରୁ]] # [[ମୁକେଶ ମହାଲିଙ୍ଗ]] # [[ସରୋଜ କୁମାର ମେହେର]] # [[ସୁଶିଳ କୁମାର ପୃଷ୍ଟି]] # [[ବ୍ରଜମୋହନ ଠାକୁର]] # [[ଆଶାରାମ ଭୋଇ]] # [[ଅର୍ଜୁନ ଦାସ (ରାଜନେତା)]] # [[ଗଣେଶ ରାମ ବରିହା]] # [[କନକ ବର୍ଦ୍ଧନ ସିଂହ ଦେଓ]] # [[ବିବେକାନନ୍ଦ ମେହେର]] # [[ଅଇଁଠୁ ସାହୁ]] # [[ରମେଶ ଚନ୍ଦ୍ର ସିଂହ ଭୋଇ]] # [[ମୁରଲୀଧର ପଣ୍ଡା]] # [[ପୂର୍ଣ୍ଣ ଚନ୍ଦ୍ର ମହାନନ୍ଦ]] # [[ତପି ଜାଲ]] # [[ଲଳିତ ମୋହନ ଗାନ୍ଧୀ]] # [[ସୁରେନ୍ଦ୍ର ସିଂହ ଭୋଇ]] # [[ରୁଦ୍ର ପ୍ରତାପ ମହାରଥୀ]] # [[ଅଚ୍ୟୁତାନନ୍ଦ ମହାନନ୍ଦ]] # [[ପ୍ରସନ୍ନ କୁମାର ପାଳ (୧୯୪୬ ଜନ୍ମ)]] # [[ସନ୍ତୋଷ ସିଂହ ସାଲୁଜା]] # [[ହାଜି ମହମ୍ମଦ ଆୟୁବ ଖାଁ]] # [[ଲୋକନାଥ ରାୟ]] # [[ଚୈତନ୍ୟ ପ୍ରଧାନ]] # [[ମୂରଲୀଧର ଗୁରୁ]] # [[ଚନ୍ଦ୍ର ଶେଖର ସିଂହ ଭୋଇ]] # [[ମହମ୍ମଦ ମୁଜାଫର ହୁସେନ ଖାନ]] # [[ଯଜ୍ଞେଶ୍ୱର ବାବୁ]] # [[ରାଧାକାନ୍ତ ପଣ୍ଡା]] # [[କୃଷ୍ଣ ଚନ୍ଦ୍ର ପଣ୍ଡା]] # [[ସୁବାସ ଚନ୍ଦ୍ର ବାଗ]] # [[ମହାନନ୍ଦ ବାହାଦୁର]] # [[ପ୍ରଦୀପ କୁମାର ମାଝୀ]] # [[ତୀର୍ଥବାସୀ ପ୍ରଧାନ]] # [[ଭରତ ଚନ୍ଦ୍ର ହୋତା]] # [[ଚିତ୍ତରଞ୍ଜନ କର]] # [[ସାଧୁ ନେପାକ]] # [[ନବୀନ କୁମାର ପ୍ରଧାନ]] # [[ଯଦୁମଣି ପ୍ରଧାନ]] # [[ଦେବେଶ ଆଚାର୍ଯ୍ୟ]] # [[ଆନନ୍ଦ ଆଚାର୍ଯ୍ୟ]] # [[ରଘୁନାଥ ଗମାଙ୍ଗ]] # [[ତ୍ରିନାଥ ଗମାଙ୍ଗ]] # [[ଶବର ଡୁମ୍ବା]] # [[ସନ୍ୟାସୀ ଚରଣ ପିଦିକା]] # [[ଅକ୍ଷୟ କୁମାର ଗମାଙ୍ଗ]] # [[ନରସିଂହ ପାତ୍ର]] # [[ରାମମୂର୍ତ୍ତି ମୁତିକା]] # [[ରାମମୂର୍ତ୍ତି ଗମାଙ୍ଗ]] # [[ଭାଗିରଥୀ ଗମାଙ୍ଗ]] # [[ଭାଗିରଥୀ ଗମାଙ୍ଗ (୧୯୯୫ ମୃତ୍ୟୁ)]] # [[ଶ୍ୟାମଘନ ଉଲାକା]] # [[ପ୍ରସକା ଶ୍ରୀପତି]] # [[ବିଶ୍ୱନାଥ ଚୌଧୁରୀ]] # [[ସାରଙ୍ଗଧର କାଡ୍ରାକା]] # [[ଡମ୍ବରୁଧର ଉଲାକା]] # [[ମକରନ୍ଦ ମୁଦୁଲି]] # [[ହିମିରିକା ରଘୁନାଥ]] # [[କାମାୟା ମଣ୍ଡାଙ୍ଗୀ]] # [[ଅନନ୍ତରାମ ମାଝି]] # [[ପ୍ରଭୁ ଜାନି]] # [[କୈଳାଶ ଚନ୍ଦ୍ର କୁଳେଶିକା]] # [[ପୂର୍ଣ୍ଣ ଚନ୍ଦ୍ର ମାଝି]] # [[ବିଭିଷଣ ମାଝି]] # [[ଅଖିଳ ସାଉଁଣ୍ଟା]] # [[ପ୍ରଫୁଲ୍ଲ କୁମାର ପାଙ୍ଗୀ]] # [[ପିତମ ପାଢ଼ୀ]] # [[ମୁସୁରୀ ଶାନ୍ତା ପାଙ୍ଗୀ]] # [[ରାମଚନ୍ଦ୍ର କଦମ]] # [[ମୁଳୁ ଶାନ୍ତା]] # [[ଦିଶାରୀ ସାନୁ]] # [[ଚନ୍ଦ୍ରଶେଖର ମାଝି]] # [[ସଦନ ନାଏକ]] # [[ଧନସାୟୀ ରଣଧୀର]] # [[ସୂର୍ଯ୍ୟ ନାରାୟଣ ମାଝି]] # [[ମହାଦେବ ବକ୍ରିଆ]] # [[ବାସୁଦେବ ମାଝି]] # [[ଗଙ୍ଗା ମୁଦୁଲି]] # [[ଲକ୍ଷ୍ମଣ ପୂଜାରୀ]] # [[କୃଷ୍ଣଚନ୍ଦ୍ର ସଗରିଆ]] # [[ନୃସିଂହ ନନ୍ଦ ବ୍ରହ୍ମା]] # [[ରଘୁରାମ ପଦାଳ]] # [[ଗୁପ୍ତ ପ୍ରସାଦ ଦାସ]] # [[ତୋୟକ ସଙ୍ଗଣା]] # [[ତାରା ପ୍ରସାଦ ବାହିନିପତି]] # [[ରବି ନାରାୟଣ ନନ୍ଦ]] # [[ପ୍ରତାପ ନାରାୟଣ ସିଂହ ଦେଓ]] # [[ଲାଇଚନ ନାଏକ]] # [[ହରିହର ମିଶ୍ର (ରାଜନେତା)]] # [[ଏନ. ରାମଶସେୟା]] # [[ରଘୁନାଥ ପଟ୍ଟନାୟକ]] # [[ରବି ସିଂହ ମାଝି]] # [[ଗୁରୁବରୁ ମାଝି]] # [[ଧର୍ମୁ ଗଣ୍ଡ]] # [[ଜଗବନ୍ଧୁ ମାଝି]] # [[ନିତ୍ୟାନନ୍ଦ ଗଣ୍ଡ]] # [[ସୁବାସ ଗଣ୍ଡ]] # [[ପ୍ରକାଶ ଚନ୍ଦ୍ର ମାଝି]] # [[ସଦାଶିବ ପ୍ରଧାନୀ]] # [[ହରିଜନ ମୀରୁ]] # [[ମୁଡ଼ି ନାଏକୋ]] # [[ହବିବୁଲ୍ଲା ଖାଁ]] # [[ମନୋହର ରନ୍ଧାରୀ]] # [[ଭୁଜବଳ ମାଝି]] # [[ଶ୍ୟାମଘନ ମାଝି]] # [[ଯାଦବ ମାଝି]] # [[ଜଗନ୍ନାଥ ତ୍ରିପାଠୀ]] # [[ଡମ୍ବରୁ ମାଝି]] # [[ପୂର୍ଣ୍ଣଚନ୍ଦ୍ର ବାକା]] # [[ଡମ୍ବରୁ ଶିଶା]] # [[ପ୍ରହ୍ଲାଦ ଦୋରା]] # [[ଗଙ୍ଗାଧର ମାଢ଼ୀ]] # [[ଆଦିତ୍ୟ ମାଢ଼ୀ]] # [[ମାନସ ମାଡକାମୀ]] # [[ମୁକୁନ୍ଦ ସୋଡ଼ୀ]] # [[ନିମାଇ ଚନ୍ଦ୍ର ସର୍କାର]] # [[ନାକା ଲକ୍ଷ୍ମୟା]] # [[ନଦିଆବସୀ ବିଶ୍ୱାସ]] # [[ମାଡକାମୀ ଗୁରୁ]] # [[ଗୁରୁ ନାୟକ]] # [[ନାକା କାନାୟା]] # [[ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଗୌଡ଼]] # [[ଗଣେଶ୍ୱର ମହାପାତ୍ର]] # [[ଜଗନ୍ନାଥ ନାଏକ]] # [[ସମ୍ବିତ ରାଉତରାୟ]] # [[କୃଷ୍ଣ ଚନ୍ଦ୍ର ମଲ୍ଲିକ]] # [[ପ୍ରିୟନାଥ ଦେ]] # [[କୈଳାଶ ଚନ୍ଦ୍ର ମଲ୍ଲିକ]] # [[ନୀଳମଣି ପ୍ରଧାନ]] # [[ଚିରଞ୍ଜୀବ ବିଶ୍ୱାଳ]] # [[ପ୍ରଶାନ୍ତ କୁମାର ମୁଦୁଲି]] # [[କଣ୍ଡୁରୀ ଚରଣ ମଲ୍ଲିକ]] # [[ରଘୁନନ୍ଦନ ଦାସ]] # [[ଦାମୋଦର ରାଉତ]] # [[କୃଷ୍ଣ ଚନ୍ଦ୍ର ସ୍ୱାଇଁ]] # [[ଗୌରୀଶ୍ୟାମ ନାୟକ]] # [[ବିପିନ ବିହାରୀ ଦାସ (୧୯୭୫ ମୃତ୍ୟୁ)]] # [[ଜ୍ୟୋତିଷ ଚନ୍ଦ୍ର ଦାସ]] # [[ବୈକୁଣ୍ଠ ନାଥ ମହାନ୍ତି]] # [[ବାସୁଦେବ ମହାପାତ୍ର]] # [[ଉମେଶ ଚନ୍ଦ୍ର ସ୍ୱାଇଁ]] # [[ନାରାୟଣ ବୀରବର ସାମନ୍ତ]] # [[ଲୋକନାଥ ଚୌଧୁରୀ]] # [[ରବୀନ୍ଦ୍ର ନାଥ ଭୋଇ]] # [[ନିତ୍ୟାନନ୍ଦ ସାମନ୍ତରାୟ]] # [[ବସନ୍ତ କୁମାର ବିଶ୍ୱାଳ]] # [[ନିଶାମଣି ଖୁଣ୍ଟିଆ]] # [[ସୌଭିକ ବିଶ୍ୱାଳ]] # [[ବିଜୟ ଶଙ୍କର ଦାସ]] # [[ସ୍ୱରୂପ କୁମାର ଦାସ]] # [[କେଙ୍ଗମ ସୂର୍ଯ୍ୟ ରାଓ]] # [[ବିଜୟ କୁମାର ଜେନା (ରାଜନେତା)]] # [[ଜଗନ୍ନାଥ ମିଶ୍ର]] # [[ଅପନା ଦୋରା ବିଶ୍ୱାସରାୟ]] # [[କୋଦୁରୁ ନାରାୟଣ ରାଓ]] # [[ବ୍ୟୋମକେଶ ରାୟ]] # [[ଅନନ୍ତ ନାରାୟଣ ଜେନା]] # [[ଦାଶରଥୀ ଗମାଙ୍ଗ]] # [[ପ୍ରକାଶ ସୋରେନ]] # [[ସନାତନ ବିଜୁଳି]] # [[ସୁଧାଂଶୁ ଶେଖର ପରିଡ଼ା]] # [[ଦରପୁ ଲଚନା ନାଇଡ଼ୁ]] # [[ତ୍ରିନାଥ ସାହୁ]] # [[ନାଲା କୁର୍ମୁ ନାୟକଲୁ ଦୋରା]] # [[ବିଜୟ କୁମାର ମହାନ୍ତି]] # [[ମନୋରଞ୍ଜନ ସେଠୀ]] # [[ଗଣେଶ୍ୱର ପାତ୍ର]] # [[ଉଦୟ ନାରାୟଣ ଦେବ]] # [[ଭୀମସେନ ମଣ୍ଡଳ]] # [[ତାରିଣୀ ସର୍ଦ୍ଦାର]] # [[ବିଶ୍ୱନାଥ ନାୟକ (ରାଜନେତା)]] # [[ଚକ୍ରଧର ପାଇକ]] # [[ଶରତ କୁମାର ଜେନା]] # [[ସୀତାକାନ୍ତ ମହାପାତ୍ର (ରାଜନେତା)]] # [[ସଦନ ନାୟକ]] # [[ରବିନ୍ଦ୍ର କୁମାର ମଲ୍ଲିକ]] # [[ପ୍ରହଲ୍ଲାଦ ପୂର୍ତ୍ତି]] # [[ମହମ୍ମଦ ରଫିକ୍]] # [[ଭରତ ପାଇକ]] # [[ବୈଷ୍ଣବ ପ୍ରଧାନ]] # [[ଦୂର୍ଯ୍ୟୋଧନ ସୋହେଲ]] # [[କାନ୍ଦରା ସୋରେନ]] # [[ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସୋରେନ]] # [[ସୀମାଞ୍ଚଳ ବେହେରା]] # [[ତାପସ କୁମାର ଦାସ]] # [[ହଳଧର କାର୍ଜୀ]] # [[ପ୍ରକାଶ ଚନ୍ଦ୍ର ଦେବତା]] # [[ଗଣେଶ୍ୱର ବେହେରା]] # [[କୈଳାଶ ଚନ୍ଦ୍ର ମହାପାତ୍ର (୧୯୪୮ ଜନ୍ମ)]] # [[ଖେଲାରାମ ମହାଲିି]] # [[ପୃଥୁନାଥ କିସ୍କୁ]] # [[ଲଲାଟେନ୍ଦୁ ମହାପାତ୍ର (୧୯୬୨ ଜନ୍ମ)]] # [[ଅର୍ଜୁନ ଦାସ (୧୯୫୭ ଜନ୍ମ)]] # [[ଜନାର୍ଦ୍ଦନ ଦେହୁରୀ]] # [[କେଶବ ସାହୁ]] # [[ଅନନ୍ତ ଚରଣ ମାଝି]] # [[ସୁରେନ୍ଦ୍ର ପାଟଯୋଶୀ]] # [[କାହ୍ନୁ ସୋରେନ]] # [[ମୁରାରି ପ୍ରସାଦ ମିଶ୍ର (୧୯୩୪ ଜନ୍ମ)]] # [[ଉମା ବଲ୍ଲଭ ରଥ]] # [[ପଞ୍ଚାନନ ମିଶ୍ର (ରାଜନେତା)]] # [[ବିରାମ ମୁର୍ମୁ]] # [[ଚିତ୍ତରଞ୍ଜନ ମିଶ୍ର (ରାଜନେତା)]] # [[ଡମ୍ବରୁଧର ସେଠୀ]] # [[ପ୍ରଫୁଲ୍ଲ କୁମାର ଭଞ୍ଜ]] # [[ରାଜକିଶୋର ପ୍ରଧାନ (୧୯୫୬ ଜନ୍ମ)]] # [[ରାସ ବିହାରୀ ବେହେରା]] # [[ବିଶ୍ୱନାଥ ମଲ୍ଲିକ]] # [[କାହ୍ନୁ ଚରଣ ନାୟକ]] # [[କୁଆଁରିଆ ମାଝି]] # [[ଗୋରସାଙ୍ଗ ଶବର]] # [[ହଳଧର ମିଶ୍ର]] # [[ଶ୍ରୀବତ୍ସ ନାୟକ (୧୯୧୯ ଜନ୍ମ)]] # [[ରମେଶ ସୋରେନ]] # [[ରାମକୃଷ୍ଣ ପତି]] # [[ପ୍ରଦୀପ ହୋତା]] # [[ଅନ୍ତର୍ଯ୍ୟାମି ପ୍ରଧାନ]] # [[ନିରଞ୍ଜନ ହେମ୍ବ୍ରମ]] # [[ପରିକ୍ଷୀତ କରଣ]] # [[ରାମଚନ୍ଦ୍ର କିସ୍କୁ]] # [[ବୀରେନ୍ଦ୍ର କୁମାର ସାହୁ]] # [[ଉଦୟନାଥ ନାଏକ]] # [[ରାମେଶ୍ୱର ସିଂହ ନାଏକ]] # [[ସୋନାରାମ ସୋରେନ]] # [[ରାଧାମୋହନ ମିଶ୍ର]] # [[ଶଶୀ ଭୂଷଣ ମାରାଣ୍ଡି]] # [[ନାରାୟଣ ସାହୁ (୧୯୩୮ ଜନ୍ମ)]] # [[ଶ୍ରୀବତ୍ସ ନାୟକ (୧୯୨୪ ଜନ୍ମ)]] # [[ସୋମ୍ବରୁ ମାଝି]] # [[ଚନ୍ଦ୍ରଭାନୁ ସିଂହ ଦେଓ]] # [[ଶରତ ଚନ୍ଦ୍ର ସିଂହ]] # [[ରଘୁନାଥ ମିଶ୍ର]] # [[ନରସିଂହ ଚରଣ ମିଶ୍ର]] # [[ରଘୁନାଥ ପ୍ରହରାଜ]] # [[ଚିନ୍ତାମଣି ଜେନା (ରାଜନୀତିଜ୍ଞ, ଜନ୍ମ ୧୯୪୦)]] # [[କୁଲନ ବାଗେ]] # [[ପୂର୍ଣ୍ଣ ଚନ୍ଦ୍ର ମ୍ରିଗାନ]] # [[ରାମଚନ୍ଦ୍ର ପ୍ରହରାଜ]] # [[ତାଡ଼ିଙ୍ଗ ଯୋଗୀ]] # [[ରାମକୃଷ୍ଣ ପଟ୍ଟନାୟକ]] # [[ହରଚାନ୍ଦ ହାଁସଦା]] # [[ଅର୍ଜୁନ ସିଂହ]] # [[ବିଡିକା ମାଲନା]] # [[କୃଷ୍ଣଚନ୍ଦ୍ର ନାଏକ]] # [[ମୁରଲୀଧର କାନୁନ୍‍ଗୋ]] # [[ଜଗନ୍ନାଥ ଦାସ (୧୯୧୧ ଜନ୍ମ)]] # [[ଲାଲ ରାଜେନ୍ଦ୍ର ସିଂହ]] # [[ଝିତ୍ରୁ ନାଏକ]] # [[ବନମାଳୀ ମହାରଣା]] # [[ପ୍ରସନ୍ନ କୁମାର ଦାସ]] # [[ଲୋକନାଥ ମିଶ୍ର (ରାଜନେତା, ୧୯୦୯ ଜନ୍ମ)]] # [[ଅର୍ଜୁନ ପାତ୍ର]] # [[ବିଷ୍ଣୁ ପ୍ରସାଦ ମିଶ୍ର]] # [[କରୁଣାକର ପ୍ରଧାନ]] # [[ସଚ୍ଚିଦାନନ୍ଦ ପାଢ଼ୀ]] # [[ତ୍ରିଲୋଚନ ଜାନି]] # [[ରାମଚନ୍ଦ୍ର ଭୋୟା]] # [[ପି. ଭେଙ୍କଟ ଜଗନ୍ନାଥ ରାଓ]] # [[ଲୋକନାଥ ମିଶ୍ର (ରାଜନେତା, ୧୯୬୭ ମୃତ୍ୟୁ)]] # [[ଲୋକନାଥ ମିଶ୍ର (ରାଜନେତା, ୧୯୦୫ ଜନ୍ମ)]] # [[ଲୋକନାଥ ମିଶ୍ର (ରାଜନେତା, ୧୯୭୯ ମୃତ୍ୟୁ)]] # [[ବିଭୁ ପ୍ରସାଦ ତରାଇ]] # [[ନରସିଂହ ନାରାୟଣ ଭଞ୍ଜ ଦେଓ]] # [[ହରିହର ଦାସ (୧୯୨୨ ଜନ୍ମ)]] # [[ଅବଦୁର ରହମାନ]] # [[ଦୁର୍ଗା ଶଙ୍କର ଦାସ]] # [[ମାଣିକରାୟ ନାଏକ]] # [[ପୁରୁଷୋତ୍ତମ ପଣ୍ଡା]] # [[ସୁନ୍ଦର ମୋହନ ହେମ୍ରମ]] # [[ପଞ୍ଚାନନ ଦାସ]] # [[ବର୍ଷା ସିଂହ ବରିହା]] # [[ଅଳକା ମହାନ୍ତି]] # [[ଦୀପାଳି ଦାସ]] # [[ସୂର୍ଯ୍ୟବଂଶୀ ସୂରଜ]] # [[ଲାଲ ମୋହନ ପଟ୍ଟନାୟକ]] # [[ପ୍ରଭାସ କୁମାର ସିଂହ]] # [[ହେମେନ୍ଦ୍ର ଚନ୍ଦ୍ର ସିଂହ]] # [[ସଞ୍ଜୟ ଭୋଇ]] # [[ଲିଙ୍ଗରାଜ ମିଶ୍ର]] # [[ବିଶି ବେହେରା]] # [[ଆନନ୍ଦ ଚନ୍ଦ୍ର ରାଉତ]] # [[ଅଟଳ ବିହାରୀ ଆଚାର୍ଯ୍ୟ]] # [[ବାହାଦୁର ସୟଦ ଅହମଦ ବକ୍ସି ଖାଁ]] # [[ବିଶି ଗଣ୍ଡ]] # [[ବ୍ରଜନାଥ ମିଶ୍ର]] # [[ବ୍ରଜ ସୁନ୍ଦର ଦାସ]] # [[ଚାରୁ ଚନ୍ଦ୍ର ରାୟ]] # [[ଫକୀର ବେହେରା]] # [[ଗିରିଜା ଭୂଷଣ ଦତ୍ତ]] # [[ଗୋବିନ୍ଦ ପ୍ରସାଦ ସିଂହ]] # [[ଗୋରାଚାନ୍ଦ ପଟ୍ଟନାୟକ]] # [[ଗୋବିନ୍ଦ ଚନ୍ଦ୍ର ଥାଟ୍ଟରାଜ]] # [[ହରିପାଣି ଜେନ୍ନା]] # [[ଜଗବନ୍ଧୁ ସିହ୍ନା]] # [[ଜଗନ୍ନାଥ ଦାସ (ରାଜନେତା)]] # [[ଜଗନ୍ନାଥ ମିଶ୍ର (ରାଜନେତା)]] # [[କିଣେଇ ସାମଲ]] # [[କୃପାସିନ୍ଧୁ ଭୁକ୍ତା]] # [[ଏମ୍‍. ଆରାବଲୁ ଆପଲାସ୍ୱାମୀ ନାଇଡ଼ୁ]] # [[ଅବଦୁସ୍‍ ଶୋଭନ ଖାଁ]] # [[ନିଧି ଦାସ]] # [[ନୃପଲାଲ୍‍ ସିଂହ]] # [[ପ୍ରହ୍ଲାଦରାୟ ଲାଠ]] # [[ପ୍ରେମାନନ୍ଦ ମହାନ୍ତି]] # [[ପୁନିଆ ନାଇକ]] # [[ପ୍ୟାରୀ ଶଙ୍କର ରାୟ]] # [[ରାଧାମୋହନ ପଣ୍ଡା]] # [[କୃଷ୍ଣଚନ୍ଦ୍ର ମାନସିଂହ ହରିଚନ୍ଦନ ମର୍ଦ୍ଦରାଜ ଭ୍ରମରବର ରାୟ]] # [[ରାଜେନ୍ଦ୍ର ନାରାୟଣ ଭଞ୍ଜଦେଓ ବାହାଦୁର]] # [[ରାମଚନ୍ଦ୍ର ଦେବ]] # [[ରଙ୍ଗଲାଲ ମୋଦି]] # [[ଇ.ଏମ୍‍. ଇଭାନ୍‍ସ୍‍]] # [[ସାଧୁଚରଣ ଦାସ]] # [[ବୈଶ୍ୟରାଜ କାଶୀବିଶ୍ୱନାଥ ରାଜୁ]] # [[ଅନ୍ତର୍ଯ୍ୟାମୀ ମଲ୍ଲିକ]] # [[ବୈଦ୍ୟନାଥ ରଥ]] # [[ଦଶରଥ ପ୍ରଧାନ]] # [[ଦିବାକର ବୋହିଦାର]] # [[ଗୋଦାବରଥି ରାମଦାସ]] # [[ଗୋପୀନାଥ ନାଏକ]] # [[ହରିଶ ଚନ୍ଦ୍ର ଦାସ]] # [[ଜଗନ୍ନାଥ ମିଶ୍ର (୨୦୦୪ ମୃତ୍ୟୁ)]] # [[କୈଳାଶ ଚନ୍ଦ୍ର ମହାନ୍ତି]] # [[କାଳିପ୍ରସାଦ ବାବୁ]] # [[କାହ୍ନୁ ଚରଣ ଦାସ]] # [[କପିଳେଶ୍ୱର ପ୍ରସାଦ ନନ୍ଦ]] # [[କପୁରଚାନ୍ଦ ନାଏକ]] # [[ନିମାଇଁ ଚରଣ ପାଣିଗ୍ରାହୀ]] # [[ଲାଲ ମୋହନ ପତି]] # [[ଶରତ ଚନ୍ଦ୍ର ଦାସ]] # [[ମାନଗୋବିନ୍ଦ ପତି]] # [[ଶିରୀଶ ଚନ୍ଦ୍ର ଦାସ]] # [[ଉତ୍ସବାନନ୍ଦ ପ୍ରଧାନ]] # [[ଥଟ୍ଟରାଜ ରୁଦ୍ରପ୍ରତାପ ସିଂହଦେଓ]] # [[ଶ୍ରୀଧର ଦାସ (ରାଜନେତା)]] # [[ମାଣିକରାମ ମହାନ୍ତ]] # [[ଶରତ ଚନ୍ଦ୍ର ମହାନ୍ତି]] # [[କୀର୍ତ୍ତନ ବିହାରୀ ମହାନ୍ତି]] # [[ମୋହନ ମିଶ୍ର]] # [[ଶଶିଭୂଷଣ ପ୍ରଧାନ]] # [[ସଂତୃପ୍ତ ମିଶ୍ର]] # [[ଘନଶ୍ୟାମ ଦାସ ଥିରାନି]] # [[ଅନନ୍ତ ତ୍ରିପାଠୀ ଶର୍ମା]] # [[ଲତିଫୁର ରହମନ]] # [[ଦ୍ୱାରକାନାଥ ଦାସ]] # [[ବୋଧରାମ ଦୁବେ]] # [[ସହଦେବ ଦାସ]] # [[ସତ୍ୟବାଦୀ ନନ୍ଦ]] # [[ବୃନ୍ଦାବନ ଦାସ (ରାଜେନତା)|ବୃନ୍ଦାବନ ଦାସ]] # [[ମଧୁସୂଦନ ମହାପାତ୍ର]] # [[ସୋମନାଥ ପଣ୍ଡା]] # [[ନାରାୟଣ ମୂର୍ତ୍ତିଗାଡ଼େ]] # [[ନାରାୟଣ ପାତ୍ର]] # [[ରାଧାମୋହନ ସାହୁ]] # [[ନାରାୟଣ ପଣ୍ଡା (ରାଜେନତା)|ନାରାୟଣ ପଣ୍ଡା]] # [[ମହମ୍ମଦ ଇଉସୁଫ]] # [[ସୟଦ ଫୈଜଲ ହକ୍]] # [[ମହମ୍ମଦ ଖାଁ]] # [[ଅଭିମନ୍ୟୁ ସେଠୀ]] # [[ଅନନ୍ତ ନାୟକ]] # [[ରବୀନ୍ଦ୍ର ନାରାୟଣ ବେହେରା]] # [[ରୁଦ୍ର ନାରାୟଣ ପାଣି]] # [[ସୁକାନ୍ତ କୁମାର ପାଣିଗ୍ରାହୀ]] # [[ମାଳବିକା ଦେବୀ]] # [[ଅନୀତା ଶୁଭଦର୍ଶିନୀ]] # [[ସମ୍ବିତ ପାତ୍ର]] # [[ମାନସ କୁମାର ଦତ୍ତ]] # [[ସୀତାଂଶୁ ଶେଖର ମହାପାତ୍ର]] # [[ଉପାସନା ମହାପାତ୍ର]] # [[ସଞ୍ଜଳୀ ମୁର୍ମୁ]] # [[ଲକ୍ଷ୍ମଣ ବାଗ]] # [[ସୁବାସିନୀ ଜେନା]] # [[ମନୋରମା ମହାନ୍ତି]] # [[ସୁଜାତା ସାହୁ]] # [[ସାଗର ଚରଣ ଦାସ]] # [[ପୃଥ୍ୱୀରାଜ ହରିଚନ୍ଦନ]] # [[ଗୌତମବୁଦ୍ଧ ଦାସ]] # [[ସନତ କୁମାର ଗଡ଼ତିଆ]] # [[ଅଶ୍ୱିନୀ କୁମାର ଷଡ଼ଙ୍ଗୀ]] # [[ଟଙ୍କଧର ତ୍ରିପାଠୀ]] # [[ଦୁର୍ଗା ପ୍ରସନ ନାୟକ]] # [[ଇରାଶିଷ ଆଚାର୍ଯ୍ୟ]] # [[ବିଶ୍ୱ ରଞ୍ଜନ ମଲ୍ଲିକ]] # [[ପ୍ରଫୁଲ୍ଲ ଚନ୍ଦ୍ର ପ୍ରଧାନ]] # [[ସତ୍ୟଜୀତ ଗମାଙ୍ଗ]] # [[ନୀଳମାଧବ ହିକ୍କା]] # [[କାଡ୍ରାକ ଆପଲ ସ୍ୱାମୀ]] # [[ପବିତ୍ର ସାଉଣ୍ଟା]] # [[ମଙ୍ଗୁ ଖିଲ]] # [[ମନୋରଞ୍ଜନ ଦ୍ୟାନ ସାମନ୍ତରା]] # [[ରୁପୁ ଭତ୍ରା]] # [[ରଘୁରାମ ମାଛ]] # [[ନରସିଂହ ମାଡ଼କାମି]] # [[ବିଭୂତି ଭୂଷଣ ଜେନା]] # [[କେ. ଅନୀଲ କୁମାର]] # [[ନୀଳମଣି ବିଷୋୟୀ]] # [[କୃଷ୍ଣଚନ୍ଦ୍ର ନାୟକ]] # [[ପ୍ରତାପ ଚନ୍ଦ୍ର ନାୟକ]] # [[ଗୋକୁଳାନନ୍ଦ ମଲ୍ଲିକ]] # [[ପ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନ କୁମାର ନାୟକ]] # [[ଦୁଷ୍ମନ୍ତ କୁମାର ସ୍ୱାଇଁ]] # [[ବାବୁ ସିଂହ]] # [[ଆଶ୍ରିତ ପଟ୍ଟନାୟକ]] # [[ଓମ ପ୍ରକାଶ ମିଶ୍ର]] # [[ଅମରେନ୍ଦ୍ର ଦାସ]] # [[ସମ୍ପଦ ଚନ୍ଦ୍ର ସ୍ୱାଇଁ]] # [[ପ୍ରକାଶ ଚନ୍ଦ୍ର ସେଠୀ]] # [[ଛବି ମଲିକ]] # [[ସରୋଜ କୁମାର ପ୍ରଧାନ]] # [[କହ୍ନାଇ ଚରଣ ଦଙ୍ଗ]] # [[ଉମା ଚରଣ ମଲ୍ଲିକ]] # [[ସୁଧୀର ରଞ୍ଜନ ପାଟଯୋଶୀ]] # [[ଗୌରୀ ଶଙ୍କର ମାଝି]] # [[ନରସିଂହ ଭତ୍ରା]] # [[ନବୀନ କୁମାର ଜୈନ]] # [[ରଘୁନାଥ ଜଗଦଲ]] # [[ଅଗସ୍ତି ବେହେରା]] # [[ପ୍ରତାପ ଚନ୍ଦ୍ର ପ୍ରଧାନ]] # [[ଅଶୋକ ମହାନ୍ତି]] # [[ବିଭୂତି ଭୂଷଣ ପ୍ରଧାନ (ରାଜନେତା)]] # [[ଶତୃଘ୍ନ ଜେନା]] # [[ପ୍ରଦୀପ ବଳ ସାମନ୍ତ]] # [[ଅମର କୁମାର ନାୟକ]] # [[ସନ୍ତୋଷ ଖଟୁଆ]] # [[କୃଷ୍ଣଚନ୍ଦ୍ର ମହାପାତ୍ର]] # [[ଜଲେନ ନାଏକ]] # [[ଅଖିଳ ଚନ୍ଦ୍ର ନାଏକ]] # [[ଫକୀର ମୋହନ ନାଏକ]] # [[ଦୁର୍ଗା ଚରଣ ତନ୍ତୀ]] # [[ସାରଦା ପ୍ରସନ୍ନ ଜେନା]] # [[ସୁନିଲ କୁମାର ମହାନ୍ତି]] # [[ନବ କିଶୋର ମଲ୍ଲିକ (ରାଜନେତା)]] # [[ପ୍ରଦୀପ କୁମାର ସାହୁ]] # [[ରମାକାନ୍ତ ଭୋଇ]] # [[ନଳିନୀକାନ୍ତ ପ୍ରଧାନ]] # [[ରୁପେଶ କୁମାର ପାଣିଗ୍ରାହୀ]] # [[ମାଧବ ଧଡ଼ା]] # [[ଅଭିମନ୍ୟୁ ସେଠୀ (ବିଧାୟକ)]] # [[ରୋମାଞ୍ଚ ରଞ୍ଜନ ବିଶ୍ୱାଳ]] # [[ସୁଦର୍ଶନ ହରିପାଲ]] # [[ରୋହିତ ଜୋଶେଫ ତିର୍କୀ]] # [[ସାରଦା ପ୍ରସାଦ ପ୍ରଧାନ]] # [[ବିଜୟ କୁମାର ଦଳବେହେରା]] # [[ହିମାଂଶୁ ଶେଖର ସାହୁ]] # [[ଅଶୋକ କୁମାର ଦାସ (ରାଜନେତା)]] # [[ନିର୍ମଳ ମୁଣ୍ଡା]] # [[ଦିବାକର ନାୟକ]] {{Div col end}} ===ଲୋକ ସଭା=== {{Div col|colwidth=10em}} # [[୧ମ ଲୋକ ସଭା]] # [[୨ୟ ଲୋକ ସଭା]] # [[୩ୟ ଲୋକ ସଭା]] # [[୪ର୍ଥ ଲୋକ ସଭା]] # [[୫ମ ଲୋକ ସଭା]] # [[୬ଷ୍ଠ ଲୋକ ସଭା]] # [[୭ମ ଲୋକ ସଭା]] # [[୮ମ ଲୋକ ସଭା]] # [[୯ମ ଲୋକ ସଭା]] # [[୧୦ମ ଲୋକ ସଭା]] # [[୧୧ଶ ଲୋକ ସଭା]] # [[୧୨ଶ ଲୋକ ସଭା]] # [[୧୩ଶ ଲୋକ ସଭା]] # [[୧୪ଶ ଲୋକ ସଭା]] # [[୧୫ଶ ଲୋକ ସଭା]] # [[୧୬ଶ ଲୋକ ସଭା]] # [[୧୭ଶ ଲୋକ ସଭା]] # [[୧୮ଶ ଲୋକ ସଭା]] {{Div col end}} ===ବିଧାନ ସଭା=== # [[୧ମ ଓଡ଼ିଶା ବିଧାନ ସଭା]] # [[ରାମଚନ୍ଦ୍ରପୁର (ବିଧାନ ସଭା ନିର୍ବାଚନ ମଣ୍ଡଳୀ)]] # [[ବାଲିପାଟଣା (ବିଧାନ ସଭା ନିର୍ବାଚନ ମଣ୍ଡଳୀ)]] # [[ବନ୍ତ (ବିଧାନ ସଭା ନିର୍ବାଚନ ମଣ୍ଡଳୀ)]] # [[କିଶୋର ନଗର (ବିଧାନ ସଭା ନିର୍ବାଚନ ମଣ୍ଡଳୀ)]] # [[କେସିଙ୍ଗା (ବିଧାନ ସଭା ନିର୍ବାଚନ ମଣ୍ଡଳୀ)]] # [[ସଇଁତଳା (ବିଧାନ ସଭା ନିର୍ବାଚନ ମଣ୍ଡଳୀ)]] # [[ପାଡ଼ୁଆ (ବିଧାନ ସଭା ନିର୍ବାଚନ ମଣ୍ଡଳୀ)]] # [[ଓଡ଼ିଶା ବିଧାନ ସଭାର ବାଚସ୍ପତିଙ୍କ ତାଲିକା]] # [[୧୭ଶ ଓଡ଼ିଶା ବିଧାନ ସଭା]] # [[ମୋହନ ଚରଣ ମାଝୀ ମନ୍ତ୍ରୀମଣ୍ଡଳ]] == ବିମାନ ବନ୍ଦର == # [[ଓଡ଼ିଶାରେ ଥିବା ବିମାନ ବନ୍ଦରର ତାଲିକା]] == ଉଇକିପିଡ଼ିଆ == # [[ବଙ୍ଗାଳୀ ଉଇକିପିଡ଼ିଆ]] # [[ପଞ୍ଜାବୀ ଉଇକିପିଡ଼ିଆ]] # [[ଅହମିୟା ଉଇକିପିଡ଼ିଆ]] # [[ଭୋଜପୁରୀ ଉଇକିପିଡ଼ିଆ]] # [[ଗୁଜରାଟୀ ଉଇକିପିଡ଼ିଆ]] # [[କନ୍ନଡ଼ ଉଇକିପିଡ଼ିଆ]] # [[କାଶ୍ମୀରୀ ଉଇକିପିଡ଼ିଆ]] # [[ନେପାଳୀ ଉଇକିପିଡ଼ିଆ]] # [[ତାମିଲ ଉଇକିପିଡ଼ିଆ]] # [[ତାତାର ଉଇକିପିଡ଼ିଆ]] # [[ସିନ୍ଧି ଉଇକିପିଡ଼ିଆ]] # [[ବାମବାରା ଉଇକିପିଡ଼ିଆ]] # [[ଜର୍ଜୀୟ ଉଇକିପିଡ଼ିଆ]] # [[ଅଙ୍ଗିକା ଉଇକିପିଡ଼ିଆ]] # [[ଆରୋମାନୀୟ ଉଇକିପିଡ଼ିଆ]] # [[ଆମହାରୀୟ ଉଇକିପିଡ଼ିଆ]] # [[ଆମୀୟ ଉଇକିପିଡ଼ିଆ]] # [[ଅବଧି ଉଇକିପିଡ଼ିଆ]] # [[ଆୟମାରା ଉଇକିପିଡ଼ିଆ]] # [[ବଞ୍ଜାର ଉଇକିପିଡ଼ିଆ]] # [[ବନ୍ୟୁମାସାନ ଉଇକିପିଡ଼ିଆ]] # [[ଟାରାଣ୍ଟିନୋ ଉଇକିପିଡ଼ିଆ]] # [[ବିଷ୍ଣୁପ୍ରିୟା ମଣିପୁରୀ ଉଇକିପିଡ଼ିଆ]] # [[ବିସଲାମା ଉଇକିପିଡ଼ିଆ]] # [[ବୁଗୀ ଉଇକିପିଡ଼ିଆ]] # [[ବୁରିୟାତ ଉଇକିପିଡ଼ିଆ]] # [[ଚେଚେନ ଉଇକିପିଡ଼ିଆ]] # [[ଗୋରୋନ୍ତାଲୋ ଉଇକିପିଡ଼ିଆ]] # [[ଦୁସୁନ ଉଇକିପିଡ଼ିଆ]] == ପ୍ରସଙ୍ଗ ଛାଞ୍ଚ == {{Div col|colwidth=15em}} # [[ଛାଞ୍ଚ:ଓଡ଼ିଶାର ବିଧାନ ସୌଧ]] # [[ଛାଞ୍ଚ:ଭାରତୀୟ ସଂସଦ]] # [[ଛାଞ୍ଚ:ଛପନ ଭୋଗ]] # [[ଛାଞ୍ଚ:ଶଙ୍କର ମଠ]] # [[ଛାଞ୍ଚ:ଭାରତୀୟ ଗ୍ରାଣ୍ଡମାଷ୍ଟର]] # [[ଛାଞ୍ଚ:ଭାରତୀୟ ମହିଳା ଗ୍ରାଣ୍ଡମାଷ୍ଟର]] # [[ଛାଞ୍ଚ:ବସନ୍ତ ମୁଦୁଲି କବିତା ପୁରସ୍କାର]] # [[ଛାଞ୍ଚ:ଗୁରୁ କେଳୁଚରଣ ମହାପାତ୍ର ସମ୍ମାନ]] # [[ଛାଞ୍ଚ:ଓଡ଼ିଶା ବିଧାନ ସଭାର ବାଚସ୍ପତି]] # [[ଛାଞ୍ଚ:ଲୋକ ସଭାର ବାଚସ୍ପତି]] # [[ଛାଞ୍ଚ:ଲୋକ ସଭାର ଉପ-ବାଚସ୍ପତି]] # [[ଛାଞ୍ଚ:ଓଡ଼ିଶାର ୧୨ଶ ଲୋକ ସଭା ସଭ୍ୟ]] # [[ଛାଞ୍ଚ:ଓଡ଼ିଶାର ୧୧ଶ ଲୋକ ସଭା ସଭ୍ୟ]] # [[ଛାଞ୍ଚ:ଓଡ଼ିଶାର ୧୦ମ ଲୋକ ସଭା ସଭ୍ୟ]] # [[ଛାଞ୍ଚ:ଓଡ଼ିଶାର ୯ମ ଲୋକ ସଭା ସଭ୍ୟ]] # [[ଛାଞ୍ଚ:ଓଡ଼ିଶାର ୮ମ ଲୋକ ସଭା ସଭ୍ୟ]] # [[ଛାଞ୍ଚ:ଓଡ଼ିଶାର ୭ମ ଲୋକ ସଭା ସଭ୍ୟ]] # [[ଛାଞ୍ଚ:ଓଡ଼ିଶାର ୬ଷ୍ଠ ଲୋକ ସଭା ସଭ୍ୟ]] # [[ଛାଞ୍ଚ:ଓଡ଼ିଶାର ୫ମ ଲୋକ ସଭା ସଭ୍ୟ]] # [[ଛାଞ୍ଚ:ଓଡ଼ିଶାର ୪ର୍ଥ ଲୋକ ସଭା ସଭ୍ୟ]] # [[ଛାଞ୍ଚ:ଓଡ଼ିଶାର ୩ୟ ଲୋକ ସଭା ସଭ୍ୟ]] # [[ଛାଞ୍ଚ:ଓଡ଼ିଶାର ୨ୟ ଲୋକ ସଭା ସଭ୍ୟ]] # [[ଛାଞ୍ଚ:ଓଡ଼ିଶାର ୧ମ ଲୋକ ସଭା ସଭ୍ୟ]] # [[ଛାଞ୍ଚ:ଓଡ଼ିଶାର ରାଜ୍ୟପାଳ]] # [[ଛାଞ୍ଚ:ଓଡ଼ିଶାର ୧୮ଶ ଲୋକ ସଭା ସଭ୍ୟ]] # [[ଛାଞ୍ଚ:କେନ୍ଦ୍ର ସାହିତ୍ୟ ଏକାଡେମୀ ଯୁବ ପୁରସ୍କାର]] {{Div col end}} ==ପ୍ରକଳ୍ପ/ଗଣସମ୍ପାଦନା (ଛାଞ୍ଚ)== ===ପ୍ରକଳ୍ପ=== # [[ଉଇକିପିଡ଼ିଆ:ଉଇକିପ୍ରକଳ୍ପ ଓଡ଼ିଆ କଥାଚିତ୍ର]] # [[ଉଇକିପିଡ଼ିଆ:ଉଇକିପ୍ରକଳ୍ପ ଓଡ଼ିଶାର ରାଜନୀତି]] ===ଗଣ-ସମ୍ପାଦନା=== {{Div col|colwidth=20em}} # [[ଉଇକିପିଡ଼ିଆ:ଭାରତୀୟ ସ୍ୱାଧୀନତା ଦିବସ ଗଣସମ୍ପାଦନା ୨୦୧୮]] # [[ଉଇକିପିଡ଼ିଆ:ଏସିଆ ମାସ ଗଣସମ୍ପାଦନା ୨୦୧୮]] # [[ଉଇକିପିଡ଼ିଆ:ଆନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ମାତୃଭାଷା ଦିବସ ଗଣ-ସମ୍ପାଦନା ୨୦୧୯]] # [[ଉଇକିପିଡ଼ିଆ:ପ୍ରୋଜେକ୍ଟ ଟାଇଗର ଲିଖନ ପ୍ରତିଯୋଗିତା/୨୦୧୯]] # [[ଉଇକିପିଡ଼ିଆ:ଏସିଆ ମାସ ଗଣସମ୍ପାଦନା ୨୦୧୯]] # [[ଉଇକିପିଡ଼ିଆ:ଆନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ମାତୃଭାଷା ଦିବସ ଗଣ-ସମ୍ପାଦନା ୨୦୨୦]] # [[ଉଇକିପିଡ଼ିଆ:ଉଇକି ଲଭ୍‌ସ୍ ଓମେନ୍ ସାଉଥ୍ ଏସିଆ ୨୦୨୦ ଗଣସମ୍ପାଦନା]] # [[ଉଇକିପିଡ଼ିଆ:ଏସିଆ ମାସ ଗଣସମ୍ପାଦନା ୨୦୨୦]] # [[ଉଇକିପିଡ଼ିଆ:ନାରୀବାଦ ଓ ଲୋକକଥା ଗଣ-ସମ୍ପାଦନା ୨୦୨୧]] # [[ଉଇକିପିଡ଼ିଆ:ଉଇକି ଲଭ୍‌ସ୍ ଓମେନ୍ ସାଉଥ୍ ଏସିଆ ୨୦୨୧ ଗଣସମ୍ପାଦନା]] # [[ଉଇକିପିଡ଼ିଆ:ଏସିଆ ମାସ ଗଣସମ୍ପାଦନା ୨୦୨୧]] # [[ଉଇକିପିଡ଼ିଆ:ନାରୀବାଦ ଓ ଲୋକକଥା ଗଣ-ସମ୍ପାଦନା ୨୦୨୨]] # [[ଉଇକିପିଡ଼ିଆ:ଉଇକି ଲଭ୍‌ସ୍ ଲିଟେରେଚର୍ ୨୦୨୨]] # [[ଉଇକିପିଡ଼ିଆ:ଏସିଆ ମାସ ଗଣସମ୍ପାଦନା ୨୦୨୨]] # [[ଉଇକିପିଡ଼ିଆ:ଓଡ଼ିଶାର ପର୍ଯ୍ୟଟନସ୍ଥଳୀ ଗଣ-ସମ୍ପାଦନା ୨୦୨୨]] # [[ଉଇକିପିଡ଼ିଆ:ନାରୀବାଦ ଓ ଲୋକକଥା ଗଣ-ସମ୍ପାଦନା ୨୦୨୩]] # [[ଉଇକିପିଡ଼ିଆ:ରଥଯାତ୍ରା ଗଣସମ୍ପାଦନା ୨୦୨୩]] # [[ଉଇକିପିଡ଼ିଆ:ଏସିଆ ମାସ ଗଣସମ୍ପାଦନା]] # [[ଉଇକିପିଡ଼ିଆ:ଭାରତୀୟ ସ୍ୱାଧୀନତା ଦିବସ ଗଣସମ୍ପାଦନା ୨୦୨୩]] # [[ଉଇକିପିଡ଼ିଆ:ପରମ ବୀର ଚକ୍ର ଗଣସମ୍ପାଦନା]] # [[ଉଇକିପିଡ଼ିଆ:ମହାତ୍ମା ଗାନ୍ଧୀ ଗଣସମ୍ପାଦନା]] # [[ଉଇକିପିଡ଼ିଆ:ମହାତ୍ମା ଗାନ୍ଧୀ ଗଣସମ୍ପାଦନା ୨୦୨୦]] # [[ଉଇକିପିଡ଼ିଆ:ମହାତ୍ମା ଗାନ୍ଧୀ ଗଣସମ୍ପାଦନା ୨୦୨୧]] # [[ଉଇକିପିଡ଼ିଆ:ମହାତ୍ମା ଗାନ୍ଧୀ ଗଣସମ୍ପାଦନା ୨୦୨୩]] # [[ଉଇକିପିଡ଼ିଆ:ଏସିଆ ମାସ ଗଣସମ୍ପାଦନା ୨୦୨୩]] # [[ଉଇକିପିଡ଼ିଆ:ନାରୀବାଦ ଓ ଲୋକକଥା ଗଣ-ସମ୍ପାଦନା]] # [[ଉଇକିପିଡ଼ିଆ:ନାରୀବାଦ ଓ ଲୋକକଥା ଗଣ-ସମ୍ପାଦନା ୨୦୨୪]] # [[ଉଇକିପିଡ଼ିଆ:ଓଡ଼ିଆ ସାହିତ୍ୟ ଗଣ-ସମ୍ପାଦନା ୨୦୨୪]] # [[ଉଇକିପିଡ଼ିଆ:ଭାରତୀୟ ନିର୍ବାଚନ ଗଣ-ସମ୍ପାଦନା ୨୦୨୪]] # [[ଉଇକିପିଡ଼ିଆ:ରଥଯାତ୍ରା ଗଣସମ୍ପାଦନା ୨୦୨୪]] # [[ଉଇକିପିଡ଼ିଆ:ଏସିଆ ମାସ ଗଣସମ୍ପାଦନା ୨୦୨୪]] # [[ଉଇକିପିଡ଼ିଆ:ନାରୀବାଦ ଓ ଲୋକକଥା ଗଣ-ସମ୍ପାଦନା ୨୦୨୫]] # [[ଉଇକିପିଡ଼ିଆ:ଓଡ଼ିଆ ସାହିତ୍ୟ ଗଣ-ସମ୍ପାଦନା ୨୦୨୫]] # [[ଉଇକିପିଡ଼ିଆ:ଓଡ଼ିଆ ସାହିତ୍ୟ ଗଣ-ସମ୍ପାଦନା]] # [[ଉଇକିପିଡ଼ିଆ:ରଥଯାତ୍ରା ଗଣସମ୍ପାଦନା ୨୦୨୫]] # [[ଉଇକିପିଡ଼ିଆ:ରଥଯାତ୍ରା ଗଣସମ୍ପାଦନା]] # [[ଉଇକିପିଡ଼ିଆ:ଭାରତୀୟ ସ୍ୱାଧୀନତା ଦିବସ ଗଣସମ୍ପାଦନା ୨୦୨୫]] # [[ଉଇକିପିଡ଼ିଆ:ଭାରତୀୟ ସ୍ୱାଧୀନତା ଦିବସ ଗଣସମ୍ପାଦନା]] # [[ଉଇକିପିଡ଼ିଆ:ମହାତ୍ମା ଗାନ୍ଧୀ ଗଣସମ୍ପାଦନା ୨୦୨୫]] # [[ଉଇକିପିଡ଼ିଆ:ଏସିଆ ମାସ ଗଣସମ୍ପାଦନା ୨୦୨୫]] # [[ଉଇକିପିଡ଼ିଆ:୨୫ ତମ ଜନ୍ମତିଥି/ଗଣ-ସମ୍ପାଦନା]] # [[ଉଇକିପିଡ଼ିଆ:ନାରୀବାଦ ଓ ଲୋକକଥା ଗଣ-ସମ୍ପାଦନା ୨୦୨୬]] # [[ଉଇକିପିଡ଼ିଆ:ଉଇକି ଭାଷାକୁ ଭଲପାଏ ଗଣସମ୍ପାଦନା ୨୦୨୬]] # [[ଉଇକିପିଡ଼ିଆ:ଓଡ଼ିଆ ସାହିତ୍ୟ ଗଣ-ସମ୍ପାଦନା ୨୦୨୬]] {{Div col end}} ===ଛାଞ୍ଚ=== {{Div col|colwidth=20em}} # [[ଛାଞ୍ଚ:ଏସିଆ ମାସ ଗଣସମ୍ପାଦନା ୨୦୧୮]] # [[ଛାଞ୍ଚ:ଏସିଆ ମାସ ଗଣସମ୍ପାଦନା ନିମନ୍ତ୍ରଣ]] # [[ଛାଞ୍ଚ:ଭାରତୀୟ ସ୍ୱାଧୀନତା ଦିବସ ଗଣସମ୍ପାଦନା ୨୦୧୮]] # [[ଛାଞ୍ଚ:ଭାରତୀୟ ସ୍ୱାଧୀନତା ଦିବସ ଗଣସମ୍ପାଦନା ନିମନ୍ତ୍ରଣ]] # [[ଛାଞ୍ଚ:ଆନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ମାତୃଭାଷା ଦିବସ ଗଣ-ସମ୍ପାଦନା ୨୦୧୯ ନିମନ୍ତ୍ରଣ]] # [[ଛାଞ୍ଚ:୨୦୧୮ ଏସିଆ ମାସ ଗଣସମ୍ପାଦନା‎]] # [[ଛାଞ୍ଚ:ଏସିଆ ମାସ ଗଣସମ୍ପାଦନା ୨୦୧୯‎]] # [[ଛାଞ୍ଚ:ଉଇକି ଲଭ୍‌ସ୍ ଓମେନ୍ ସାଉଥ୍ ଏସିଆ ୨୦୨୦]] # [[ଛାଞ୍ଚ:ଆନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ମାତୃଭାଷା ଦିବସ ଗଣ-ସମ୍ପାଦନା ୨୦୨୦]] # [[ଛାଞ୍ଚ:ଏସିଆ ମାସ ଗଣସମ୍ପାଦନା ୨୦୨୦]] # [[ଛାଞ୍ଚ:ନାରୀବାଦ ଓ ଲୋକକଥା ଗଣ-ସମ୍ପାଦନା]] # [[ଛାଞ୍ଚ:ଉଇକି ଲଭ୍‌ସ୍ ଓମେନ୍ ସାଉଥ୍ ଏସିଆ ୨୦୨୧]] # [[ଛାଞ୍ଚ:ଏସିଆ ମାସ ଗଣସମ୍ପାଦନା ୨୦୨୧]] # [[ଛାଞ୍ଚ:Festive Season edit-a-thon]] # [[ଛାଞ୍ଚ:ମହାତ୍ମା ଗାନ୍ଧୀ ଗଣ-ସମ୍ପାଦନା ୨୦୨୧]] # [[ଛାଞ୍ଚ:ନାରୀବାଦ ଓ ଲୋକକଥା ଗଣ-ସମ୍ପାଦନା ୨୦୨୨]] # [[ଛାଞ୍ଚ:ଆନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ମହିଳା ମାସ ୨୦୨୨ କ୍ଷୁଦ୍ର ଗଣ-ସମ୍ପାଦନା]] # [[ଛାଞ୍ଚ:ଉଇକି ଲଭ୍‌ସ୍ ଲିଟେରେଚର୍ ୨୦୨୨]] # [[ଛାଞ୍ଚ:ଜୁନ ମାସ ଉତ୍ସବ ୨୦୨୨ ଗଣ-ସମ୍ପାଦନା]] # [[ଛାଞ୍ଚ:ଏସିଆ ମାସ ଗଣସମ୍ପାଦନା ୨୦୨୨]] # [[ଛାଞ୍ଚ:ଇଣ୍ଡିକ୍ ଉଇକି ଇମ୍ପ୍ରୁଭ୍-ଏ-ଥନ୍ ୨୦୨୨]] # [[ଛାଞ୍ଚ:ନାରୀବାଦ ଓ ଲୋକକଥା ଗଣ-ସମ୍ପାଦନା ୨୦୨୩]] # [[ଛାଞ୍ଚ:ରଥଯାତ୍ରା ଗଣସମ୍ପାଦନା ୨୦୨୩]] # [[ଛାଞ୍ଚ:ନାରୀବାଦ ଓ ଲୋକକଥା ଗଣ-ସମ୍ପାଦନା ୨୦୨୩ ସାଧୁବାଦ]] # [[ଛାଞ୍ଚ:ରଥଯାତ୍ରା ଗଣସମ୍ପାଦନା ୨୦୨୩ ସାଧୁବାଦ]] # [[ଛାଞ୍ଚ:ଭାରତୀୟ ସ୍ୱାଧୀନତା ଦିବସ ଗଣସମ୍ପାଦନା ୨୦୨୩ ନିମନ୍ତ୍ରଣ]] # [[ଛାଞ୍ଚ:ଭାରତୀୟ ସ୍ୱାଧୀନତା ଦିବସ ଗଣସମ୍ପାଦନା ୨୦୨୩]] # [[ଛାଞ୍ଚ:ଏସିଆ ମାସ ଗଣ-ସମ୍ପାଦନା ହେଡର୍]] # [[ଛାଞ୍ଚ:ଭାରତୀୟ ସ୍ୱାଧୀନତା ଦିବସ ଗଣସମ୍ପାଦନା ୨୦୨୩ ସାଧୁବାଦ]] # [[ଛାଞ୍ଚ:ପରମ ବୀର ଚକ୍ର ଗଣସମ୍ପାଦନା]] # [[ଛାଞ୍ଚ:ପରମ ବୀର ଚକ୍ର ଗଣସମ୍ପାଦନା ନିମନ୍ତ୍ରଣ]] # [[ଛାଞ୍ଚ:ଏସିଆ ମାସ ଗଣସମ୍ପାଦନା ୨୦୨୩]] # [[ଛାଞ୍ଚ:ନାରୀବାଦ ଓ ଲୋକକଥା ଗଣ-ସମ୍ପାଦନା ୨୦୨୪]] # [[ଛାଞ୍ଚ:ଓଡ଼ିଆ ସାହିତ୍ୟ ଗଣ-ସମ୍ପାଦନା ୨୦୨୪]] # [[ଛାଞ୍ଚ:ଭାରତୀୟ ନିର୍ବାଚନ ଗଣ-ସମ୍ପାଦନା ୨୦୨୪]] # [[ଛାଞ୍ଚ:ରଥଯାତ୍ରା ଗଣସମ୍ପାଦନା ୨୦୨୪]] # [[ଛାଞ୍ଚ:ଏସିଆ ମାସ ଗଣସମ୍ପାଦନା ୨୦୨୪]] # [[ଛାଞ୍ଚ:ଏସିଆ ମାସ ଗଣସମ୍ପାଦନା ୨୦୨୪ ନିମନ୍ତ୍ରଣ]] # [[ଛାଞ୍ଚ:ନାରୀବାଦ ଓ ଲୋକକଥା ଗଣ-ସମ୍ପାଦନା ୨୦୨୫]] # [[ଛାଞ୍ଚ:ଓଡ଼ିଆ ସାହିତ୍ୟ ଗଣ-ସମ୍ପାଦନା ୨୦୨୫]] # [[ଛାଞ୍ଚ:ଓଡ଼ିଆ ସାହିତ୍ୟ ଗଣ-ସମ୍ପାଦନା ହେଡର୍]] # [[ଛାଞ୍ଚ:ରଥଯାତ୍ରା ଗଣସମ୍ପାଦନା ୨୦୨୫]] # [[ଛାଞ୍ଚ:ରଥଯାତ୍ରା ଗଣସମ୍ପାଦନା ହେଡର୍]] # [[ଛାଞ୍ଚ:ଭାରତୀୟ ସ୍ୱାଧୀନତା ଦିବସ ଗଣସମ୍ପାଦନା ୨୦୨୫]] # [[ଛାଞ୍ଚ:ଭାରତୀୟ ସ୍ୱାଧୀନତା ଦିବସ ଗଣସମ୍ପାଦନା ହେଡର୍‌]] # [[ଛାଞ୍ଚ:ଏସିଆ ମାସ ଗଣସମ୍ପାଦନା ୨୦୨୫]] # [[ଛାଞ୍ଚ:ଏସିଆ ମାସ ଗଣସମ୍ପାଦନା ୨୦୨୫ ନିମନ୍ତ୍ରଣ]] # [[ଛାଞ୍ଚ:ମହାତ୍ମା ଗାନ୍ଧୀ ଗଣ ସମ୍ପାଦନା ହେଡର୍]] # [[ଛାଞ୍ଚ:ମହାତ୍ମା ଗାନ୍ଧୀ ଗଣ-ସମ୍ପାଦନା ୨୦୨୩]] # [[ଛାଞ୍ଚ:ମହାତ୍ମା ଗାନ୍ଧୀ ଗଣ-ସମ୍ପାଦନା ୨୦୨୫]] # [[ଛାଞ୍ଚ:ମହାତ୍ମା ଗାନ୍ଧୀ ଗଣ-ସମ୍ପାଦନା ୨୦୨୧]] # [[ଛାଞ୍ଚ:ନାରୀବାଦ ଓ ଲୋକକଥା ଗଣ-ସମ୍ପାଦନା ୨୦୨୬]] # [[ଛାଞ୍ଚ:ଓଡ଼ିଆ ସାହିତ୍ୟ ଗଣ-ସମ୍ପାଦନା ୨୦୨୬]] {{Div col end}} == କର୍ମଶାଳା/କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମ == # [[ଉଇକିପିଡ଼ିଆ:ଉଇକିମାନିଆ ଭୁବନେଶ୍ୱର ୨୦୨୨]] # [[ଉଇକିପିଡ଼ିଆ:ନାରୀବାଦ ଓ ଲୋକକଥା ଗଣ-ସମ୍ପାଦନା ୨୦୨୩/କର୍ମଶାଳା]] # [[ଉଇକିପିଡ଼ିଆ:ଉଇକିଡାଟା/ଜନ୍ମତିଥି ୧୧]] # [[ଉଇକିପିଡ଼ିଆ:ଉଇକିଡାଟା/ଜନ୍ମତିଥି ୧୩]] # [[ଉଇକିପିଡ଼ିଆ:ଏସିଆ ମାସ ଗଣସମ୍ପାଦନା ୨୦୨୫/ମେଳଣ]] # [[ଉଇକିପିଡ଼ିଆ:୨୫ ତମ ଜନ୍ମତିଥି]] == ପରିଚୟ == {{Div col|colwidth=10em}} * କୃଷ୍ଣ କୁମାର ମହାନ୍ତି * ଆଶୁତୋଷ ପରିଡ଼ା * ବାସୁଦେବ ସୁନାନୀ * ଅମରେଶ ପଟ୍ଟନାୟକ * ବସନ୍ତ ମୁଦୁଲି * ନିର୍ମଳ ନାୟକ * ପ୍ରତୀକ୍ଷା ଜେନା * ସୁପ୍ରିୟା ପଣ୍ଡା * ଚିତ୍ତରଞ୍ଜନ ନାୟକ * ନରେନ୍ଦ୍ର ଭୋଇ * ଚିତ୍ତରଞ୍ଜନ ଦାସ * ଫନୀ ମହାନ୍ତି * ନିଖିଳେଶ ମିଶ୍ର * ପବିତ୍ର ପାଣିଗ୍ରାହୀ * ହୃଦାନନ୍ଦ ପାଣିଗ୍ରାହୀ * ରଜନୀକାନ୍ତ ମହାନ୍ତି * ଅପୂର୍ବ ରଞ୍ଜନ ରାୟ * ଅରୁଣ ମନ୍ତ୍ରୀ * ବାଦଲ ମହାନ୍ତି * ଶୁଭଶ୍ରୀ ଲେଙ୍କା * ବିରେନ୍ଦ୍ର ପାଣି * ବିଷ୍ଣୁ ସେଠୀ * ଚିନ୍ତାମଣି ବିଶ୍ୱାଳ * ଚୂଡ଼ାମଣି ଦାସ * ଧୀରେନ୍ଦ୍ରନାଥ ମଲ୍ଲିକ * ସୂର୍ଯ୍ୟଦେଓ * ଅନ୍ତରା ଚକ୍ରବର୍ତ୍ତୀ * କୁଳଦୀପ ପଟ୍ଟନାୟକ * ପ୍ରଭୁପାଦ ମହାନ୍ତି * ପଞ୍ଚାନନ ନାୟକ * ପ୍ରକାଶ ମହାପାତ୍ର * ସଞ୍ଜିବ କୁମାର ମଲ୍ଲିକ * ମଞ୍ଜୁଲତା ମଣ୍ଡଳ * ଶରତ ନାୟକ * ସରୋଜ ବଳ * ଓମପ୍ରକାଶ ମହାନ୍ତି * ରାମଚନ୍ଦ୍ର ବେହେରା * କଇଳାଶ ପଟ୍ଟନାୟକ * ଗିରିବାଳା ମହାନ୍ତି * ସେନାପତି ପ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନ କେଶରୀ * ପ୍ରବୀଣ କୁମାର କବି * ପ୍ରଜ୍ଞା ପ୍ରବର୍ତ୍ତିକା ଦାଶ * ଅମରେଶ ବିଶ୍ୱାଳ * ସୁଚିତ୍ରା ପାଣିଗ୍ରାହୀ * ସୁମିତ ପଣ୍ଡା * ଦେବବ୍ରତ ଦାସ * ସରସ୍ୱତୀ ଦେବୀ (ଅଭିନେତ୍ରୀ) * ଲାଲା ବୀରେନ ରାୟ * ତୃପ୍ତି ରଞ୍ଜନ ଦାସ * ସୁବ୍ରତ କୁମାର ସେନାପତି * ଦୀପ୍ତିରେଖା ପାଢ଼ୀ * ପ୍ରହ୍ଲାଦ ପାଣି * ପବିତ୍ର ମୋହନ ଦାଶ {{Div col end}} 0pi1cdoob4ftqbph8mqklafayz7fq0w ବ୍ୟବହାରକାରୀ:Ssgapu22/ତାଲିକା/ଓଡ଼ିଆ ଚିତ୍ରକର 2 87883 595000 594550 2026-05-07T00:36:23Z ListeriaBot 13866 Wikidata list updated [V2] 595000 wikitext text/x-wiki {{Wikidata list |sparql=SELECT ?item ?statements (COUNT(distinct ?sitelink) as ?sites) ?itemLabel ?birth ?pobLabel ?death ?podLabel ?img WHERE { SERVICE wikibase:label { bd:serviceParam wikibase:language "en,or" } # for generating label BIND(xsd:integer(STRAFTER(str(?item), "Q")) AS ?qid) . ?item wikibase:statements ?statements . # for counting statements OPTIONAL { ?sitelink schema:about ?item . ?sitelink schema:inLanguage ?lang } # for counting sitelinks ?item wdt:P31 wd:Q5. ?item wdt:P106 wd:Q1028181. ?item wdt:P103 wd:Q33810. OPTIONAL { ?item wdt:P569 ?birth } OPTIONAL { ?item wdt:P19 ?pob } OPTIONAL { ?item wdt:P570 ?death } OPTIONAL { ?item wdt:P20 ?pod } OPTIONAL { ?item wdt:P18 ?img } } GROUP BY ?item ?statements ?itemLabel ?birth ?pobLabel ?death ?podLabel ?img ORDER BY DESC(?sites) |section=p21 |columns=number:#,item:Wikidata,?statements:Stmnts,?sites:Wikis,label,p569,p19,p570,p20, p214, p245, ?img |thumb=80 |min_section=1 |links=text |autolist=fallback |references=all |wdedit=yes |summary=itemnumber }} == ପୁରୁଷ == {| class='wikitable sortable wd_can_edit' ! # ! Wikidata ! Stmnts ! Wikis ! label ! ଜନ୍ମ ତାରିଖ ! ଜନ୍ମ ସ୍ଥାନ ! ମୃତ୍ୟୁ ତାରିଖ ! ମୃତ୍ୟୁ ସ୍ଥାନ ! ଭି.ଆଇ.ଏ.ଏଫ. ସୂଚକ ! Union List of Artist Names ID ! ?img |- class='wd_q3751683' | style='text-align:right'| 1 | [[:d:Q3751683|Q3751683]] | 34 | 12 |class='wd_label'| [[ରଘୁନାଥ ମହାପାତ୍ର (ପଥର ଶିଳ୍ପୀ)|ରଘୁନାଥ ମହାପାତ୍ର]] |class='wd_p569'| 1943-03-23<ref name="ref_0c36afcfabcf40a26f5f76d53e74c4f95f93e4df216eb5120d4c16bd7c09401e">http://www.dharitri.com/epaper/230414/p11.htm</ref> |class='wd_p19'| [[ପୁରୀ]] |class='wd_p570'| 2021-05-09<ref name="ref_8fb46285036f8ef20202fe5da95a61a57c4ff874b1b9b0d57715c032b5306bb6">https://sambadenglish.com/rajya-sabha-mp-padma-vibhushan-raghunath-mohapatra-dies-of-covid-19/</ref> |class='wd_p20'| [[ଭୁବନେଶ୍ୱର]]<ref name="ref_8fb46285036f8ef20202fe5da95a61a57c4ff874b1b9b0d57715c032b5306bb6">https://sambadenglish.com/rajya-sabha-mp-padma-vibhushan-raghunath-mohapatra-dies-of-covid-19/</ref> |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779565&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779565 500779565] | [[ଫାଇଲ:Raghunath Mohapatra.JPG|center|80px]] |- class='wd_q7255862' | style='text-align:right'| 2 | [[:d:Q7255862|Q7255862]] | 18 | 11 |class='wd_label'| [[ସୁଦର୍ଶନ ପଟ୍ଟନାୟକ]] |class='wd_p569'| 1977-04-15<ref name="ref_22519abef198dbd9ba3ccfd6205654ee9321e8395ccda3dd2a72a65be8cdc83d">https://sakalaepaper.com/media/2021-02/28053231-page-08.jpg</ref> |class='wd_p19'| [[ପୁରୀ]] |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779729&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779729 500779729] | [[ଫାଇଲ:Sudarshan Patnaik Bengaluru Odia Ganesa Puja1.JPG|center|80px]] |- class='wd_q15724671' | style='text-align:right'| 4 | [[:d:Q15724671|Q15724671]] | 28 | 10 |class='wd_label'| [[ପ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନ କୁମାର ମହାନନ୍ଦିଆ]] |class='wd_p569'| 1949<ref name="ref_51a2884a7a850194f7d7e318254c10580f3a2ec7623fcd7cbcdba566b226af2e">''[[:d:Q105192847|Biblioteka Narodowa]]''</ref><br/>1951-12-25<ref name="ref_6a5675bd31ec4c49d388a344e02e1ab7b40805403e2dd9b24b17b44e2be1f435">''[[:d:Q61826317|Ratsit]]''</ref> |class='wd_p19'| [[ଆଠମଲ୍ଲିକ]] |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| [https://viaf.org/viaf/39147423201944882577 39147423201944882577] |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779465&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779465 500779465] | [[ଫାଇଲ:PK Mahanandia.jpg|center|80px]] |- class='wd_q3635732' | style='text-align:right'| 5 | [[:d:Q3635732|Q3635732]] | 40 | 9 |class='wd_label'| [[ଯତୀନ ଦାସ]] |class='wd_p569'| 1941<ref name="ref_26e5fbb474d15885017de6518c6cb4cc2e225cf4f26fe5815754cec980eb694c">''[[:d:Q266566|Artnet]]''</ref><ref name="ref_ab41d9ec00c0a0647f71303523a1f254cdc079ece8718437c79c4fe1d867b77b">''[[:d:Q4796642|Artsy]]''</ref><ref name="ref_4ea779bb664aca10af4c801044c1706aa7ab121810c39f4b3f41e590704ec02c">''[[:d:Q99562407|ADAGP/CISAC membership list at 07/01/2019]]''</ref> |class='wd_p19'| [[ବାରିପଦା]] |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| [https://viaf.org/viaf/73342557 73342557] |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779334&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779334 500779334] | |- class='wd_q19663402' | style='text-align:right'| 7 | [[:d:Q19663402|Q19663402]] | 40 | 8 |class='wd_label'| [[ଅସୀମ ବସୁ]] |class='wd_p569'| 1935-11-30<ref name="ref_a65b1efdf42df6f9777c11ebc42a7a15770cc9a6a039f49f425aefbabedc0db3">https://historygreatest.com/asim-basu-indian-theater-director-died-at-81</ref> |class='wd_p19'| [[ବାଲେଶ୍ୱର ଜିଲ୍ଲା|ବାଲେଶ୍ଵର ଜିଲ୍ଲା]] |class='wd_p570'| 2017-02-01<ref name="ref_a65b1efdf42df6f9777c11ebc42a7a15770cc9a6a039f49f425aefbabedc0db3">https://historygreatest.com/asim-basu-indian-theater-director-died-at-81</ref> |class='wd_p20'| [[ଭୁବନେଶ୍ୱର]] |class='wd_p214'| [https://viaf.org/viaf/3113150688329212660002 3113150688329212660002] |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779259&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779259 500779259] | [[ଫାଇଲ:Asim Basu.jpg|center|80px]] |- class='wd_q5084976' | style='text-align:right'| 8 | [[:d:Q5084976|Q5084976]] | 25 | 5 |class='wd_label'| [[କୈଳାଶ ଚନ୍ଦ୍ର ମେହେର|କୈଳାସ ଚନ୍ଦ୍ର ମେହେର]] |class='wd_p569'| 1954-01-22 |class='wd_p19'| [[ସୁବର୍ଣ୍ଣପୁର|ସୋନପୁର]] |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779515&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779515 500779515] | [[ଫାଇଲ:Kailash Meher.jpg|center|80px]] |- class='wd_q30070286' | style='text-align:right'| 10 | [[:d:Q30070286|Q30070286]] | 27 | 5 |class='wd_label'| [[ବିଜୟ ବିଶ୍ୱାଳ]] |class='wd_p569'| 1964-05-16<ref name="ref_e24d0c7fe66a5e8a8992207a41c2fe2d523cc4ac8531c7f1e92e266e206d068c">http://nandighoshatv.com/the-success-story-of-odia-artist-bijay-biswaal/</ref> |class='wd_p19'| ପାଲ ଲହଡ଼ା<ref name="ref_63426e2fe1d05964cc7c8b717732479cbc4750f3979e9db72b730c5482215ed9">{{#invoke:cite|web|url=http://nandighoshatv.com/the-success-story-of-odia-artist-bijay-biswaal/|title=ଓଡ଼ିଆ ଶିଳ୍ପୀଙ୍କ କାନଭାସରେ ଭାରତର ଲାଇଫଲାଇନ୍|access-date=2019-11-04}}</ref> |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779298&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779298 500779298] | [[ଫାଇଲ:Bijay Biswaal.jpg|center|80px]] |- class='wd_q15724293' | style='text-align:right'| 12 | [[:d:Q15724293|Q15724293]] | 41 | 4 |class='wd_label'| [[ଦୀନନାଥ ପାଠୀ|ଦିନନାଥ ପାଠୀ]] |class='wd_p569'| 1942-05-09<ref name="ref_4ad041622d48f6dab50808635ed36301c2ce8185122f417465769c189315a66d">http://epaper.prameyanews.com/67663-165610295-1-article.html</ref> |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| 2016-08-29<ref name="ref_d70872289b84f662a6858b40a56ada326297d307fa152a847be52fc12e948fc5">https://historygreatest.com/dinanath-pathy-indian-painter-and-art-historian-died-at-74</ref> |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| [https://viaf.org/viaf/94475013 94475013] |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779693&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779693 500779693] | [[ଫାଇଲ:Dr. Dinanath Pathy.jpg|center|80px]] |- class='wd_q20685700' | style='text-align:right'| 13 | [[:d:Q20685700|Q20685700]] | 16 | 4 |class='wd_label'| [[ଯଦୁନାଥ ସୂପକାର]] |class='wd_p569'| 1931 |class='wd_p19'| [[ସମ୍ବଲପୁର]] |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779887&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779887 500779887] | |- class='wd_q28154639' | style='text-align:right'| 14 | [[:d:Q28154639|Q28154639]] | 17 | 4 |class='wd_label'| [[ଅଦ୍ୱୈତ ଗଡ଼ନାୟକ|ଅଦ୍ଵୈତ ଗଡ଼ନାୟକ]] |class='wd_p569'| 1963-04-24<ref name="ref_77bf3831d4618bd56cb1b78b175bbaf6b95f341d7849e619d9b41ef39b16bdbd">http://odishanewsnitidin.com/index.php?ID=20&PubId=4&schedule=2016-12-17&PageId=14521&PageNum=9</ref> |class='wd_p19'| [[ଢେଙ୍କାନାଳ ଜିଲ୍ଲା]] |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| [https://viaf.org/viaf/101152864132704821543 101152864132704821543] |class='wd_p245'| | [[ଫାଇଲ:Adwaita Charan Gadanayak - Kolkata 2017-07-10 3097.JPG|center|80px]] |- class='wd_q5004176' | style='text-align:right'| 15 | [[:d:Q5004176|Q5004176]] | 23 | 3 |class='wd_label'| [[ବ୍ୟୋମକେଶ ମହାନ୍ତି]] |class='wd_p569'| 1957-11-17 |class='wd_p19'| [[କଟକ]] |class='wd_p570'| 2010-06-14 |class='wd_p20'| [[ଭାରତ]] |class='wd_p214'| [https://viaf.org/viaf/9301171732622409080001 9301171732622409080001]<ref name="ref_1d71d32bdc89e040011c6dd2af9189f7f91278ce211c86f742d2288c458ad3c0">''[[:d:Q54919|ଭର୍ଚୁଆଲ ଇଣ୍ଟରନ୍ୟାସନାଲ ଅଥରିଟି ଫାଇଲ]]''</ref> |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779539&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779539 500779539] | [[ଫାଇଲ:Artist Byomakesh Mohanty.jpg|center|80px]] |- class='wd_q7289436' | style='text-align:right'| 16 | [[:d:Q7289436|Q7289436]] | 36 | 3 |class='wd_label'| [[ରମେଶ ପ୍ରସାଦ ମହାପାତ୍ର]] |class='wd_p569'| 1939-10-01 |class='wd_p19'| [[ଢେଙ୍କାନାଳ ଜିଲ୍ଲା]] |class='wd_p570'| 1989-01-14 |class='wd_p20'| [[ଭୁବନେଶ୍ୱର]] |class='wd_p214'| [https://viaf.org/viaf/94740873 94740873] |class='wd_p245'| | |- class='wd_q60772804' | style='text-align:right'| 17 | [[:d:Q60772804|Q60772804]] | 15 | 3 |class='wd_label'| [[ପ୍ରଭାକର ମହାରଣା]] |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779485&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779485 500779485] | |- class='wd_q17315554' | style='text-align:right'| 18 | [[:d:Q17315554|Q17315554]] | 15 | 2 |class='wd_label'| [[ନବକିଶୋର ମିଶ୍ର]] |class='wd_p569'| 1960-01-01<ref name="ref_d16d1829f7b841143c9453617f41aaffc3c3ae4f27d84e8ee17975eebbad8516">http://www.dharitri.com/epaper/030714/p11.htm</ref> |class='wd_p19'| [[ଭୁବନେଶ୍ୱର]] |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779525&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779525 500779525] | [[ଫାଇଲ:Naba Mishra, Odia Singer.jpg|center|80px]] |- class='wd_q115562852' | style='text-align:right'| 19 | [[:d:Q115562852|Q115562852]] | 25 | 2 |class='wd_label'| ସି. ଏସ. ଏନ. ପଟ୍ଟନାୟକ |class='wd_p569'| 1925-12-06<br/>1925<ref name="ref_1d71d32bdc89e040011c6dd2af9189f7f91278ce211c86f742d2288c458ad3c0">''[[:d:Q54919|ଭର୍ଚୁଆଲ ଇଣ୍ଟରନ୍ୟାସନାଲ ଅଥରିଟି ଫାଇଲ]]''</ref> |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| 2022-08-11 |class='wd_p20'| [[ବିଶାଖାପାଟଣା|ବିଶାଖାପଟନମ]] |class='wd_p214'| [https://viaf.org/viaf/33428037 33428037] |class='wd_p245'| | [[ଫାଇଲ:C. S. N. Patnaik in 2011.jpg|center|80px]] |- class='wd_q131697998' | style='text-align:right'| 20 | [[:d:Q131697998|Q131697998]] | 18 | 2 |class='wd_label'| [[ପ୍ରହ୍ଲାଦ ପାଣି]] |class='wd_p569'| 1942-01-01 |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| 2025-01-07 |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| | [[ଫାଇଲ:Prahalada Pani in 2023.jpeg|center|80px]] |- class='wd_q15724753' | style='text-align:right'| 21 | [[:d:Q15724753|Q15724753]] | 13 | 1 |class='wd_label'| [[ବଳଦେବ ମହାରଥା]] |class='wd_p569'| 1956-05-07<ref name="ref_9c2779e5aeabd50d45d5cc5bceb95a2be085e271ee44999bbba291ac7ac3ecb3">http://odishanewsnitidin.com/index.php?ID=20&PubId=4&schedule=2017-07-29&PageId=23731&PageNum=9</ref> |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779496&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779496 500779496] | |- class='wd_q15724844' | style='text-align:right'| 22 | [[:d:Q15724844|Q15724844]] | 16 | 1 |class='wd_label'| [[ବିଭୂତି କାନୁନଗୋ|ବିଭୁତି କାନୁନ୍‌ଗୋ]] |class='wd_p569'| 1921 |class='wd_p19'| [[ଓଡ଼ିଶା]] |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779439&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779439 500779439] | |- class='wd_q15724847' | style='text-align:right'| 23 | [[:d:Q15724847|Q15724847]] | 28 | 1 |class='wd_label'| [[ବିମ୍ବାଧର ବର୍ମା]] |class='wd_p569'| 1901-08-21<ref name="ref_f339fb345c595bc6e4dbbfdcb04d044b35965b64c2ef8c58a8114391fa4cebcc">http://sambadepaper.com/imageview_158831_25725706_4_71_21-08-2020_12_i_1_sf.html</ref> |class='wd_p19'| [[କଟକ]]<ref name="ref_34a8d05cd161c94c3f52a81fe94b9e2e94eaa7666f12232a2bf408070bc0312c">''[[:d:Q2494649|Union List of Artist Names]]''</ref> |class='wd_p570'| 1953-12-23<ref name="ref_f339fb345c595bc6e4dbbfdcb04d044b35965b64c2ef8c58a8114391fa4cebcc">http://sambadepaper.com/imageview_158831_25725706_4_71_21-08-2020_12_i_1_sf.html</ref> |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| [https://viaf.org/viaf/50034420 50034420]<ref name="ref_e01ec5ed0abd6a7257c605f5778aecef6ece325373292f110308e8e96c7ffc2c">''[[:d:Q3294867|Faceted Application of Subject Terminology]]''</ref> |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779223&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779223 500779223] | |- class='wd_q15725206' | style='text-align:right'| 24 | [[:d:Q15725206|Q15725206]] | 21 | 1 |class='wd_label'| [[ଶିବ ପାଣିଗ୍ରାହୀ]] |class='wd_p569'| 1943-03-01<ref name="ref_f1c8b2964fa9c373ab5f157a7a83f1803a60ac392ce06fc6f73841c0c9ffb668">https://samajaepaper.in/imageview_22_1011202025245722_4_71_10-11-2020_0_i_1_sf.html</ref> |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| 2020-11-09<ref name="ref_9d356d37af7bc3752efd7f745d3b9150c5f2a5641b3641570c5a73561dc64bb4">https://www.deccanherald.com/national/east-and-northeast/eminent-painter-siba-panigrahi-passes-away-913512.html</ref> |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| [https://viaf.org/viaf/287843357 287843357] |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779675&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779675 500779675] | |- class='wd_q20987184' | style='text-align:right'| 25 | [[:d:Q20987184|Q20987184]] | 14 | 1 |class='wd_label'| [[ଚନ୍ଦ୍ରଶେଖର ରାଓ]] |class='wd_p569'| 1940-09-16 |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| [https://viaf.org/viaf/291711287 291711287] |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779751&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779751 500779751] | |- class='wd_q113388071' | style='text-align:right'| 26 | [[:d:Q113388071|Q113388071]] | 13 | 1 |class='wd_label'| [[ମାନସ ରଞ୍ଜନ ଜେନା]] |class='wd_p569'| 1968<ref name="ref_ab41d9ec00c0a0647f71303523a1f254cdc079ece8718437c79c4fe1d867b77b">''[[:d:Q4796642|Artsy]]''</ref> |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779420&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779420 500779420] | |- class='wd_q113387840' | style='text-align:right'| 27 | [[:d:Q113387840|Q113387840]] | 18 | 1 |class='wd_label'| ବୀରେନ୍ଦ୍ର ପାଣି |class='wd_p569'| 1969-05-23 |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779670&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779670 500779670] | [[ଫାଇଲ:Birendra Pani.jpg|center|80px]] |- class='wd_q113387877' | style='text-align:right'| 28 | [[:d:Q113387877|Q113387877]] | 11 | 1 |class='wd_label'| ଚୂଡ଼ାମଣି ଦାସ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779326&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779326 500779326] | [[ଫାଇଲ:Chudamani Das.jpg|center|80px]] |- class='wd_q113550258' | style='text-align:right'| 29 | [[:d:Q113550258|Q113550258]] | 14 | 1 |class='wd_label'| [[ଲଲାଟେନ୍ଦୁ ରଥ]] |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| [https://viaf.org/viaf/38511070 38511070] |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779753&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779753 500779753] | |- class='wd_q122446542' | style='text-align:right'| 31 | [[:d:Q122446542|Q122446542]] | 9 | 1 |class='wd_label'| [[ବଂଶୀଧର ପ୍ରତିହାରୀ]] |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| | |- class='wd_q131756046' | style='text-align:right'| 32 | [[:d:Q131756046|Q131756046]] | 8 | 1 |class='wd_label'| [[ରଘୁନାଥ ପୃଷ୍ଟି]] |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| | |- class='wd_q24053119' | style='text-align:right'| 33 | [[:d:Q24053119|Q24053119]] | 14 | 1 |class='wd_label'| [[ବୁଢ଼ା ମହାରଣା]] |class='wd_p569'| 1953 |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| 2017-02-07 |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779572&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779572 500779572] | |- class='wd_q24578455' | style='text-align:right'| 34 | [[:d:Q24578455|Q24578455]] | 13 | 1 |class='wd_label'| [[ମାନସ କୁମାର ସାହୁ]] |class='wd_p569'| 1981-09-20 |class='wd_p19'| [[ପୁରୀ]] |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779806&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779806 500779806] | [[ଫାଇଲ:Manash Kumar Sahoo.jpg|center|80px]] |- class='wd_q28790293' | style='text-align:right'| 35 | [[:d:Q28790293|Q28790293]] | 17 | 1 |class='wd_label'| [[ଅନନ୍ତ କୁମାର ପଣ୍ଡା]] |class='wd_p569'| 1934-11-01 |class='wd_p19'| [[ବାଲେଶ୍ୱର ଜିଲ୍ଲା|ବାଲେଶ୍ଵର ଜିଲ୍ଲା]] |class='wd_p570'| 2017-02-15 |class='wd_p20'| [[ଭୁବନେଶ୍ୱର]] |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779647&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779647 500779647] | |- class='wd_q105387315' | style='text-align:right'| 37 | [[:d:Q105387315|Q105387315]] | 19 | 1 |class='wd_label'| ଶାଶ୍ୱତ ରଞ୍ଜନ ସାହୁ |class='wd_p569'| 2003-01-12 |class='wd_p19'| [[ପୁରୀ]]<ref name="ref_43b18764326e7d33748d0fe8b59875ea555b8d1c0a3fabba769a27aef88930ab">https://www.aninews.in/news/national/general-news/odisha-artist-creates-lord-jagannaths-idol-with-3635-matchsticks20201129143030/</ref> |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779829&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779829 500779829] | [[ଫାଇଲ:Saswat Ranjan Sahoo.jpg|center|80px]] |- class='wd_q107107413' | style='text-align:right'| 38 | [[:d:Q107107413|Q107107413]] | 18 | 1 |class='wd_label'| [[ରମାକାନ୍ତ ସାମନ୍ତରାୟ]] |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| [https://viaf.org/viaf/78884251 78884251] |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779862&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779862 500779862] | |- class='wd_q111317550' | style='text-align:right'| 39 | [[:d:Q111317550|Q111317550]] | 15 | 1 |class='wd_label'| ସମ୍ବିତ ଦାସ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779358&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779358 500779358] | [[ଫାଇଲ:Sambeet Das.jpg|center|80px]] |- class='wd_q112149381' | style='text-align:right'| 40 | [[:d:Q112149381|Q112149381]] | 12 | 1 |class='wd_label'| [[ଲଲାଟ ମୋହନ ପଟ୍ଟନାୟକ]] |class='wd_p569'| 1948-04-03<ref name="ref_8c9cc9e55b38f24b630fbe42900191fb5c4a6c0f64f69401dbe2ae8c963670b0">https://sambadepaper.com/epaperimages/28052022/28052022-md-hr-5/182512.jpg</ref> |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| 2023-05-15<ref name="ref_833b56404418e9aa6b9676ccc8f1a958028f04ce0b4d6e7409db7dc64cac4384">https://sambadepaper.com/epaperimages/16052023/16052023-md-hr-9/186612.jpg</ref> |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779723&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779723 500779723] | |- class='wd_q112647317' | style='text-align:right'| 41 | [[:d:Q112647317|Q112647317]] | 14 | 1 |class='wd_label'| ଚିନ୍ତାମଣି ବିଶ୍ୱାଳ |class='wd_p569'| 1982-04-15 |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779301&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779301 500779301] | [[ଫାଇଲ:Odia actor Chintamani Biswal.jpeg|center|80px]] |- class='wd_q113387776' | style='text-align:right'| 42 | [[:d:Q113387776|Q113387776]] | 15 | 1 |class='wd_label'| [[ଅଶୋକ କୁମାର ମହାନ୍ତି]] |class='wd_p569'| 1955<ref name="ref_677afb3226dc999738e3361aeb9a287f024e9eec919d1e83aeb1c658f36e8b6e">https://sambadepaper.com/imageview_6204_182062_4_72_17-09-2022_14_i_1_sf.html</ref> |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| 2022-09-16<ref name="ref_677afb3226dc999738e3361aeb9a287f024e9eec919d1e83aeb1c658f36e8b6e">https://sambadepaper.com/imageview_6204_182062_4_72_17-09-2022_14_i_1_sf.html</ref> |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779536&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779536 500779536] | |- class='wd_q100348546' | style='text-align:right'| 43 | [[:d:Q100348546|Q100348546]] | 35 | 0 |class='wd_label'| ପ୍ରଫୁଲ୍ଲ ମହାନ୍ତି |class='wd_p569'| 1936<ref name="ref_ff76349b92880c7ad13fd924a97f08ae73672d815f364a7a5394adb6bdf42965">''[[:d:Q55648434|National Portal and Digital Repository for Museums of India]]''</ref> |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| [https://viaf.org/viaf/1252762 1252762] |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500122698&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500122698 500122698]<ref name="ref_1d71d32bdc89e040011c6dd2af9189f7f91278ce211c86f742d2288c458ad3c0">''[[:d:Q54919|ଭର୍ଚୁଆଲ ଇଣ୍ଟରନ୍ୟାସନାଲ ଅଥରିଟି ଫାଇଲ]]''</ref> | |- class='wd_q102207701' | style='text-align:right'| 44 | [[:d:Q102207701|Q102207701]] | 15 | 0 |class='wd_label'| ଦୀନବନ୍ଧୁ ସାହୁ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779802&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779802 500779802] | |- class='wd_q105671181' | style='text-align:right'| 45 | [[:d:Q105671181|Q105671181]] | 10 | 0 |class='wd_label'| ପି ରଞ୍ଜନ ପାତ୍ର |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779711&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779711 500779711] | |- class='wd_q105756772' | style='text-align:right'| 46 | [[:d:Q105756772|Q105756772]] | 13 | 0 |class='wd_label'| ମହେନ୍ଦ୍ର ପ୍ରସାଦ ମହାପାତ୍ର |class='wd_p569'| 1948-07-29<ref name="ref_d0ad7a7f420dfe99537b30c5195fef4790e852f0de61c1966b0e8afa88313c5f">https://www.dharitri.com/e-Paper/Bhubaneswar/200314/p12.htm</ref> |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779470&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779470 500779470] | |- class='wd_q107258165' | style='text-align:right'| 48 | [[:d:Q107258165|Q107258165]] | 15 | 0 |class='wd_label'| ସୀତାକାନ୍ତ ମହାପାତ୍ର |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| 2021-06-15<ref name="ref_6b4ecc372c39d24b2ba64f63091b77209143006b82b54d3bf243501499650f29">https://sambadepaper.com/epaperimages/16062021/16062021-md-be-10/115819.jpg</ref> |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779474&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779474 500779474] | |- class='wd_q111127479' | style='text-align:right'| 49 | [[:d:Q111127479|Q111127479]] | 13 | 0 |class='wd_label'| ତନୁଜ ମଲ୍ଲିକ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| [https://viaf.org/viaf/165941906 165941906] |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779510&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779510 500779510] | |- class='wd_q113387725' | style='text-align:right'| 51 | [[:d:Q113387725|Q113387725]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ଅବିନାଶ ଦାସ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779318&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779318 500779318] | |- class='wd_q113387727' | style='text-align:right'| 52 | [[:d:Q113387727|Q113387727]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ଅବିନାଶ ମହାନ୍ତି |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779533&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779533 500779533] | |- class='wd_q113387728' | style='text-align:right'| 53 | [[:d:Q113387728|Q113387728]] | 10 | 0 |class='wd_label'| ଅଦ୍ୱୈତ ବେହେରା |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779263&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779263 500779263] | |- class='wd_q113387730' | style='text-align:right'| 54 | [[:d:Q113387730|Q113387730]] | 10 | 0 |class='wd_label'| ଆଦିତ୍ୟ କୁମାର ଜେନା |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779405&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779405 500779405] | |- class='wd_q113387731' | style='text-align:right'| 55 | [[:d:Q113387731|Q113387731]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ଆଦିତ୍ୟ କୁମାର ରାଉତ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779787&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779787 500779787] | |- class='wd_q113387733' | style='text-align:right'| 56 | [[:d:Q113387733|Q113387733]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ଅଦ୍ୱୈତ ପ୍ରସାଦ ବେହେରା |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779264&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779264 500779264] | |- class='wd_q113387734' | style='text-align:right'| 57 | [[:d:Q113387734|Q113387734]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ଅଜୟ କୁମାର ଦାଶ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779369&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779369 500779369] | |- class='wd_q113387735' | style='text-align:right'| 58 | [[:d:Q113387735|Q113387735]] | 10 | 0 |class='wd_label'| ଅଜୟ କୁମାର ଲେଙ୍କା |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779460&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779460 500779460] | |- class='wd_q113387737' | style='text-align:right'| 59 | [[:d:Q113387737|Q113387737]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ଅଜୟ କୁମାର ମାଝି |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779499&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779499 500779499] | |- class='wd_q113387738' | style='text-align:right'| 60 | [[:d:Q113387738|Q113387738]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ଅଜୟ କୁମାର ପଣ୍ଡା |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779645&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779645 500779645] | |- class='wd_q113387739' | style='text-align:right'| 61 | [[:d:Q113387739|Q113387739]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ଅଜୟ କୁମାର ସେଠୀ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779876&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779876 500779876] | |- class='wd_q113387740' | style='text-align:right'| 62 | [[:d:Q113387740|Q113387740]] | 10 | 0 |class='wd_label'| ଅଜିତ ବେହେରା |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779265&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779265 500779265] | |- class='wd_q113387742' | style='text-align:right'| 63 | [[:d:Q113387742|Q113387742]] | 10 | 0 |class='wd_label'| ଅଜିତ କୁମାର ଜେନା |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779406&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779406 500779406] | |- class='wd_q113387743' | style='text-align:right'| 64 | [[:d:Q113387743|Q113387743]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ଅଜିତ କୁମାର ମଲ୍ଲିକ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779504&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779504 500779504] | |- class='wd_q113387745' | style='text-align:right'| 65 | [[:d:Q113387745|Q113387745]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ଅଜିତ କୁମାର ମୁଦୁଲି |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779584&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779584 500779584] | |- class='wd_q113387746' | style='text-align:right'| 66 | [[:d:Q113387746|Q113387746]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ଅଜିତ କୁମାର ରାଉତ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779756&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779756 500779756] | |- class='wd_q113387747' | style='text-align:right'| 67 | [[:d:Q113387747|Q113387747]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ଆକାଶ କୁମାର ପାତ୍ର |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779704&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779704 500779704] | |- class='wd_q113387748' | style='text-align:right'| 68 | [[:d:Q113387748|Q113387748]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ଆକାଶ ଶ୍ରୀଚନ୍ଦନ ରାମ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779747&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779747 500779747] | |- class='wd_q113387749' | style='text-align:right'| 69 | [[:d:Q113387749|Q113387749]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ଅକ୍ଷୟ କୁମାର ମହାରଣା |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779569&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779569 500779569] | |- class='wd_q113387750' | style='text-align:right'| 70 | [[:d:Q113387750|Q113387750]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ଅଲେଖ ଚନ୍ଦ୍ର ବେହେରା |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779266&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779266 500779266] | |- class='wd_q113387751' | style='text-align:right'| 71 | [[:d:Q113387751|Q113387751]] | 8 | 0 |class='wd_label'| ଅଲେଖ ଚରଣ ସାହୁ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| | |- class='wd_q113387753' | style='text-align:right'| 73 | [[:d:Q113387753|Q113387753]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ଆଲୋକ ବାଳା |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779237&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779237 500779237] | |- class='wd_q113387754' | style='text-align:right'| 74 | [[:d:Q113387754|Q113387754]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ଆଲୋକ ଗାହାଣ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779390&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779390 500779390] | |- class='wd_q113387755' | style='text-align:right'| 75 | [[:d:Q113387755|Q113387755]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ଆଲୋକ ସ୍ୱାଇଁ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779897&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779897 500779897] | |- class='wd_q113387756' | style='text-align:right'| 76 | [[:d:Q113387756|Q113387756]] | 11 | 0 |class='wd_label'| ଅମର ଜେନା |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779407&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779407 500779407] | |- class='wd_q113387758' | style='text-align:right'| 78 | [[:d:Q113387758|Q113387758]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ଅମିତ କୁମାର ବିଶ୍ୱାଳ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779299&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779299 500779299] | |- class='wd_q113387760' | style='text-align:right'| 79 | [[:d:Q113387760|Q113387760]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ଅନନ୍ତ କୁମାର ମହାପାତ୍ର |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779551&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779551 500779551] | |- class='wd_q113387761' | style='text-align:right'| 80 | [[:d:Q113387761|Q113387761]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ଅନନ୍ତ ନାରାୟଣ ପରିଡ଼ା |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779682&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779682 500779682] | |- class='wd_q113387762' | style='text-align:right'| 81 | [[:d:Q113387762|Q113387762]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ଅନିଲ କୁମାର ମହାନ୍ତି |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779534&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779534 500779534] | |- class='wd_q113387763' | style='text-align:right'| 82 | [[:d:Q113387763|Q113387763]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ଅନୀଲ କୁମାର ମହାରଣା |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779570&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779570 500779570] | |- class='wd_q113387764' | style='text-align:right'| 83 | [[:d:Q113387764|Q113387764]] | 10 | 0 |class='wd_label'| ଅଞ୍ଜନ ସାହୁ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779793&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779793 500779793] | |- class='wd_q113387765' | style='text-align:right'| 84 | [[:d:Q113387765|Q113387765]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ଅନ୍ତର୍ଯ୍ଯାମୀ ମେହେର |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779514&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779514 500779514] | |- class='wd_q113387768' | style='text-align:right'| 87 | [[:d:Q113387768|Q113387768]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ଅପିନ୍ଦ୍ର ସ୍ୱାଇଁ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779898&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779898 500779898] | |- class='wd_q113387770' | style='text-align:right'| 89 | [[:d:Q113387770|Q113387770]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ଅର୍ଜିତ ପ୍ରଧାନ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779733&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779733 500779733] | |- class='wd_q113387771' | style='text-align:right'| 90 | [[:d:Q113387771|Q113387771]] | 11 | 0 |class='wd_label'| ଅରୁଣ ଜେନା |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779409&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779409 500779409] | |- class='wd_q113387772' | style='text-align:right'| 91 | [[:d:Q113387772|Q113387772]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ଅରୁଣ ତନୟ ସାମଲ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779853&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779853 500779853] | |- class='wd_q113387773' | style='text-align:right'| 92 | [[:d:Q113387773|Q113387773]] | 10 | 0 |class='wd_label'| ଆଶିଷ ପାଣ୍ଡେ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779664&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779664 500779664] | |- class='wd_q113387774' | style='text-align:right'| 93 | [[:d:Q113387774|Q113387774]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ଅଶୋକ କୁମାର ବରାଳ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779240&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779240 500779240] | |- class='wd_q113387775' | style='text-align:right'| 94 | [[:d:Q113387775|Q113387775]] | 12 | 0 |class='wd_label'| ଅଶୋକ କୁମାର ବାରିକ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779241&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779241 500779241] | |- class='wd_q113387777' | style='text-align:right'| 95 | [[:d:Q113387777|Q113387777]] | 10 | 0 |class='wd_label'| ଅଶୋକ କୁମାର ସାହୁ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779794&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779794 500779794] | |- class='wd_q113387778' | style='text-align:right'| 96 | [[:d:Q113387778|Q113387778]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ଅଶୋକ କୁମାର ଷେଣ୍ଠ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779869&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779869 500779869] | |- class='wd_q113387779' | style='text-align:right'| 97 | [[:d:Q113387779|Q113387779]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ଅଶୋକ କୁମାର ସ୍ୱାଇଁ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779899&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779899 500779899] | |- class='wd_q113387780' | style='text-align:right'| 98 | [[:d:Q113387780|Q113387780]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ଅଶୋକ ପଟ୍ଟନାୟକ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779719&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779719 500779719] | |- class='wd_q113387781' | style='text-align:right'| 99 | [[:d:Q113387781|Q113387781]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ଆଶିଷ କୁମାର ସାହୁ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779795&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779795 500779795] | |- class='wd_q113387782' | style='text-align:right'| 100 | [[:d:Q113387782|Q113387782]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ଆଶିଷ କୁମାର ପାଣ୍ଡେ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779663&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779663 500779663] | |- class='wd_q113387783' | style='text-align:right'| 101 | [[:d:Q113387783|Q113387783]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ଅସିତ କୁମାର ଆରୁଖ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779233&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779233 500779233] | |- class='wd_q113387785' | style='text-align:right'| 102 | [[:d:Q113387785|Q113387785]] | 10 | 0 |class='wd_label'| ଅସିତ ପଟ୍ଟନାୟକ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779720&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779720 500779720] | |- class='wd_q113387787' | style='text-align:right'| 104 | [[:d:Q113387787|Q113387787]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ଅଶ୍ୱିନୀ କୁମାର ଶତପଥୀ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779865&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779865 500779865] | |- class='wd_q113387789' | style='text-align:right'| 106 | [[:d:Q113387789|Q113387789]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ଅଭୟ କୁମାର ମହାରଣା |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779475&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779475 500779475] | |- class='wd_q113387790' | style='text-align:right'| 107 | [[:d:Q113387790|Q113387790]] | 10 | 0 |class='wd_label'| ବାବାଜୀ ତରାଇ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779915&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779915 500779915] | |- class='wd_q113387793' | style='text-align:right'| 110 | [[:d:Q113387793|Q113387793]] | 10 | 0 |class='wd_label'| ବାଳକୃଷ୍ଣ ନନ୍ଦ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779594&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779594 500779594] | |- class='wd_q113387795' | style='text-align:right'| 111 | [[:d:Q113387795|Q113387795]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ବାମଦେବ ଦାସ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779320&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779320 500779320] | |- class='wd_q113387796' | style='text-align:right'| 112 | [[:d:Q113387796|Q113387796]] | 10 | 0 |class='wd_label'| ବନାବିହାରୀ ପରିଡ଼ା |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779683&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779683 500779683] | |- class='wd_q113387798' | style='text-align:right'| 114 | [[:d:Q113387798|Q113387798]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ବଂଶୀଧର ସାହୁ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779797&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779797 500779797] | |- class='wd_q113387799' | style='text-align:right'| 115 | [[:d:Q113387799|Q113387799]] | 10 | 0 |class='wd_label'| ବସନ୍ତ ଜେନା |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779410&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779410 500779410] | |- class='wd_q113387800' | style='text-align:right'| 116 | [[:d:Q113387800|Q113387800]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ବସନ୍ତ ପାତ୍ର |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779705&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779705 500779705] | |- class='wd_q113387801' | style='text-align:right'| 117 | [[:d:Q113387801|Q113387801]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ଭବାନୀ ଶଙ୍କର ପଣ୍ଡା |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779648&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779648 500779648] | |- class='wd_q113387802' | style='text-align:right'| 118 | [[:d:Q113387802|Q113387802]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ଭାଗବନ ରାଉତ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779757&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779757 500779757] | |- class='wd_q113387803' | style='text-align:right'| 119 | [[:d:Q113387803|Q113387803]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ଭାନୁ ପ୍ରତାପ ରଥ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779497&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779497 500779497] | |- class='wd_q113387804' | style='text-align:right'| 120 | [[:d:Q113387804|Q113387804]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ଭାସ୍କର ମହାପାତ୍ର |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779552&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779552 500779552] | |- class='wd_q113387805' | style='text-align:right'| 121 | [[:d:Q113387805|Q113387805]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ଭୁବନ ମୋହନ ତ୍ରିପାଠୀ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779917&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779917 500779917] | |- class='wd_q113387806' | style='text-align:right'| 122 | [[:d:Q113387806|Q113387806]] | 10 | 0 |class='wd_label'| ଭୁପତି ଭୁଷଣ ସୁର |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779885&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779885 500779885] | |- class='wd_q113387807' | style='text-align:right'| 123 | [[:d:Q113387807|Q113387807]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ଭୁପତି ଭୁଷଣ ସୁର |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779889&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779889 500779889] | |- class='wd_q113387808' | style='text-align:right'| 124 | [[:d:Q113387808|Q113387808]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ବିବେକାନନ୍ଦ ଆଚାର୍ଯ୍ୟ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779229&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779229 500779229] | |- class='wd_q113387809' | style='text-align:right'| 125 | [[:d:Q113387809|Q113387809]] | 10 | 0 |class='wd_label'| ବିଭୁ କଲ୍ୟାଣ ମହାପାତ୍ର |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779553&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779553 500779553] | |- class='wd_q113387810' | style='text-align:right'| 126 | [[:d:Q113387810|Q113387810]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ବିଭୁ ପଟ୍ଟନାୟକ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779721&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779721 500779721] | |- class='wd_q113387811' | style='text-align:right'| 127 | [[:d:Q113387811|Q113387811]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ବିଭୁତି ଭୁଷଣ ସାହୁ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779798&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779798 500779798] | |- class='wd_q113387812' | style='text-align:right'| 128 | [[:d:Q113387812|Q113387812]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ବିଦ୍ୟାପତି ପଧାନ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779635&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779635 500779635] | |- class='wd_q113387814' | style='text-align:right'| 130 | [[:d:Q113387814|Q113387814]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ବିଜନ ରେଡ୍ଡୀ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779761&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779761 500779761] | |- class='wd_q113387816' | style='text-align:right'| 131 | [[:d:Q113387816|Q113387816]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ଅଜୟ କୁମାର ପ୍ରଧାନ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779734&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779734 500779734] | |- class='wd_q113387817' | style='text-align:right'| 132 | [[:d:Q113387817|Q113387817]] | 10 | 0 |class='wd_label'| ବିଜୟ କୁମାର ସାହୁ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779839&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779839 500779839] | |- class='wd_q113387818' | style='text-align:right'| 133 | [[:d:Q113387818|Q113387818]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ବିଜୟ କୁମାର ପ୍ରଧାନ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779735&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779735 500779735] | |- class='wd_q113387819' | style='text-align:right'| 134 | [[:d:Q113387819|Q113387819]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ବିଜୟ କୁମାର ଦଳେଇ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779315&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779315 500779315] | |- class='wd_q113387820' | style='text-align:right'| 135 | [[:d:Q113387820|Q113387820]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ବିଜୟ କୁମାର ମଲ୍ଲିକ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779505&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779505 500779505] | |- class='wd_q113387821' | style='text-align:right'| 136 | [[:d:Q113387821|Q113387821]] | 10 | 0 |class='wd_label'| ବିଜୟ କୁମାର ନାୟକ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779599&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779599 500779599] | |- class='wd_q113387826' | style='text-align:right'| 140 | [[:d:Q113387826|Q113387826]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ବିକାଶ କୁମାର ରାଉତ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779764&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779764 500779764] | |- class='wd_q113387827' | style='text-align:right'| 141 | [[:d:Q113387827|Q113387827]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ବିକ୍ରମ ଦତ୍ତ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779386&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779386 500779386] | |- class='wd_q113387830' | style='text-align:right'| 142 | [[:d:Q113387830|Q113387830]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ବିମ୍ବାଧର ସ୍ୱାଇଁ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779900&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779900 500779900] | |- class='wd_q113388476' | style='text-align:right'| 143 | [[:d:Q113388476|Q113388476]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ସୁବ୍ରତ କୁମାର ମହଲା |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779530&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779530 500779530] | |- class='wd_q113388482' | style='text-align:right'| 145 | [[:d:Q113388482|Q113388482]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ସୁଦର୍ଶନ ସାହୁ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779836&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779836 500779836] | |- class='wd_q113388483' | style='text-align:right'| 146 | [[:d:Q113388483|Q113388483]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ସୁଦର୍ଶନା ନାୟକ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779628&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779628 500779628] | |- class='wd_q113388484' | style='text-align:right'| 147 | [[:d:Q113388484|Q113388484]] | 10 | 0 |class='wd_label'| ସୁଦୀପ ବାରିକ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779257&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779257 500779257] | |- class='wd_q113388485' | style='text-align:right'| 148 | [[:d:Q113388485|Q113388485]] | 10 | 0 |class='wd_label'| ସୁଧାଂଶୁ ସୂତାର |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779896&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779896 500779896] | |- class='wd_q113388486' | style='text-align:right'| 149 | [[:d:Q113388486|Q113388486]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ସୁଧୀର କୁମାର ମହାରଣା |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779493&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779493 500779493] | |- class='wd_q113388487' | style='text-align:right'| 150 | [[:d:Q113388487|Q113388487]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ସୁଧୀର କୁମାର ସାହୁ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779837&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779837 500779837] | |- class='wd_q113388488' | style='text-align:right'| 151 | [[:d:Q113388488|Q113388488]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ସୁଧୀର କୁମାର ସ୍ୱାଇଁ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779912&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779912 500779912] | |- class='wd_q113388497' | style='text-align:right'| 157 | [[:d:Q113388497|Q113388497]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ସୁନାରାମ ସିଂ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779880&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779880 500779880] | |- class='wd_q113388498' | style='text-align:right'| 158 | [[:d:Q113388498|Q113388498]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ସୁନୀଲ ବରଣ ବିଶ୍ୱାଳ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779307&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779307 500779307] | |- class='wd_q113388500' | style='text-align:right'| 160 | [[:d:Q113388500|Q113388500]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ସୁରଜ କୁମାର ପାଳ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779644&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779644 500779644] | |- class='wd_q113388502' | style='text-align:right'| 161 | [[:d:Q113388502|Q113388502]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ସୁରଥ ଚୌଧୁରୀ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779311&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779311 500779311] | |- class='wd_q113388504' | style='text-align:right'| 162 | [[:d:Q113388504|Q113388504]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ସୁରେନ୍ଦ୍ର କୁମାର ସେଠୀ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779875&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779875 500779875] | |- class='wd_q113388505' | style='text-align:right'| 163 | [[:d:Q113388505|Q113388505]] | 10 | 0 |class='wd_label'| ସୁରେନ୍ଦ୍ର ସାହୁ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779851&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779851 500779851] | |- class='wd_q113388506' | style='text-align:right'| 164 | [[:d:Q113388506|Q113388506]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ସୂର୍ଯ୍ୟକାନ୍ତ ଦାଶ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779377&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779377 500779377] | |- class='wd_q113388509' | style='text-align:right'| 167 | [[:d:Q113388509|Q113388509]] | 10 | 0 |class='wd_label'| ସୁଶାନ୍ତ କୁମାର ରାଉତ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779786&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779786 500779786] | |- class='wd_q113388510' | style='text-align:right'| 168 | [[:d:Q113388510|Q113388510]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ସୁଶାନ୍ତ କୁମାର ସିଂହସାମନ୍ତ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779883&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779883 500779883] | |- class='wd_q113388512' | style='text-align:right'| 170 | [[:d:Q113388512|Q113388512]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ସୁଶାନ୍ତ କୁମାର ମହାରଣା |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779583&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779583 500779583] | |- class='wd_q113388513' | style='text-align:right'| 171 | [[:d:Q113388513|Q113388513]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ସୁଶାନ୍ତ କୁମାର ମେହେର |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779518&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779518 500779518] | |- class='wd_q113388518' | style='text-align:right'| 174 | [[:d:Q113388518|Q113388518]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ସ୍ୱରୂପ କୁମାର ନାୟକ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779629&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779629 500779629] | |- class='wd_q113388519' | style='text-align:right'| 175 | [[:d:Q113388519|Q113388519]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ସ୍ୱରୂପ ପାଣିଗ୍ରାହୀ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779677&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779677 500779677] | |- class='wd_q113388523' | style='text-align:right'| 177 | [[:d:Q113388523|Q113388523]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ଟଙ୍କଧର ପାଣ୍ଡେ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779668&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779668 500779668] | |- class='wd_q113388524' | style='text-align:right'| 178 | [[:d:Q113388524|Q113388524]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ତନୁ ପ୍ରକାଶ ଖଣ୍ଡୁଆଳ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779447&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779447 500779447] | |- class='wd_q113388525' | style='text-align:right'| 179 | [[:d:Q113388525|Q113388525]] | 11 | 0 |class='wd_label'| ତପନ ଦାଶ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779378&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779378 500779378] | |- class='wd_q113388527' | style='text-align:right'| 180 | [[:d:Q113388527|Q113388527]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ତପନ କୁମାର ପାଣିଗ୍ରାହୀ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779678&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779678 500779678] | |- class='wd_q113388530' | style='text-align:right'| 183 | [[:d:Q113388530|Q113388530]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ତାରାକାନ୍ତ ପରିଡ଼ା |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779689&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779689 500779689] | |- class='wd_q113388531' | style='text-align:right'| 184 | [[:d:Q113388531|Q113388531]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ତାରିଣୀ ଶଙ୍କର ମଲ୍ଲିକ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779511&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779511 500779511] | |- class='wd_q113388533' | style='text-align:right'| 185 | [[:d:Q113388533|Q113388533]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ତରୁଣ କୁମାର ତରାଇ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779916&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779916 500779916] | |- class='wd_q113388536' | style='text-align:right'| 187 | [[:d:Q113388536|Q113388536]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ତ୍ରିଲୋଚନ ସାହୁ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779838&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779838 500779838] | |- class='wd_q113388537' | style='text-align:right'| 188 | [[:d:Q113388537|Q113388537]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ତ୍ରିନାଥ ସାହୁ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779852&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779852 500779852] | |- class='wd_q113388538' | style='text-align:right'| 189 | [[:d:Q113388538|Q113388538]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ତୃପ୍ତି ରଞ୍ଜନ ପରିଜା |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779690&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779690 500779690] | |- class='wd_q113388539' | style='text-align:right'| 190 | [[:d:Q113388539|Q113388539]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ତୁହିନା ଯୋଶୀ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779436&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779436 500779436] | |- class='wd_q113388540' | style='text-align:right'| 191 | [[:d:Q113388540|Q113388540]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ତୁନେନ୍ଦ୍ର କୁମାର ପଟ୍ଟନାୟକ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779730&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779730 500779730] | |- class='wd_q113388541' | style='text-align:right'| 192 | [[:d:Q113388541|Q113388541]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ଉଦୟ ନାରାୟଣ କୁଣ୍ଡୁ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779458&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779458 500779458] | |- class='wd_q113388543' | style='text-align:right'| 193 | [[:d:Q113388543|Q113388543]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ୟୁନିଭର୍ସ ମହାରଣା |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779495&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779495 500779495] | |- class='wd_q113441452' | style='text-align:right'| 194 | [[:d:Q113441452|Q113441452]] | 14 | 0 |class='wd_label'| ପ୍ରସାଦ ପଟ୍ଟନାୟକ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| [https://viaf.org/viaf/6154620806844591415 6154620806844591415] |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779701&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779701 500779701] | |- class='wd_q113453929' | style='text-align:right'| 195 | [[:d:Q113453929|Q113453929]] | 15 | 0 |class='wd_label'| କେଶୁ ଦାସ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| [[ବାଲେଶ୍ୱର|ବାଲେଶ୍ଵର]]<ref name="ref_7746ed095024a0750dda046239ee0fa1ea7714d9e9fb097015b9dcb51064b62b">https://www.newindianexpress.com/cities/bengaluru/2018/aug/29/lacquer-artist-from-odisha-raises-funds-for-kerala-1864157.html</ref> |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779339&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779339 500779339] | |- class='wd_q117348074' | style='text-align:right'| 196 | [[:d:Q117348074|Q117348074]] | 11 | 0 |class='wd_label'| ଶିବ ପ୍ରସାଦ ପାତ୍ର |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| [[ଭୁବନେଶ୍ୱର]] |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779714&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779714 500779714] | |- class='wd_q117351834' | style='text-align:right'| 197 | [[:d:Q117351834|Q117351834]] | 10 | 0 |class='wd_label'| ପରିବର୍ତ୍ତନ ମହାନ୍ତି |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779545&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779545 500779545] | |- class='wd_q113387948' | style='text-align:right'| 199 | [[:d:Q113387948|Q113387948]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ଗୌତମ ମାଝୀ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779501&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779501 500779501] | |- class='wd_q113387949' | style='text-align:right'| 200 | [[:d:Q113387949|Q113387949]] | 10 | 0 |class='wd_label'| ଜ୍ଞାନରଞ୍ଜନ ଜେନା |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779416&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779416 500779416] | |- class='wd_q113387954' | style='text-align:right'| 203 | [[:d:Q113387954|Q113387954]] | 10 | 0 |class='wd_label'| ହରିହାରା ବେହେରା |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779272&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779272 500779272] | |- class='wd_q113387955' | style='text-align:right'| 204 | [[:d:Q113387955|Q113387955]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ହେମନ୍ତ କୁମାର ଭୋଇ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779291&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779291 500779291] | |- class='wd_q113387956' | style='text-align:right'| 205 | [[:d:Q113387956|Q113387956]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ହିମାଂଶୁ ଭୂଷଣ ମହାପାତ୍ର |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779555&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779555 500779555] | |- class='wd_q113387958' | style='text-align:right'| 206 | [[:d:Q113387958|Q113387958]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ହିମାଂଶୁ ଶେଖର ସାହୁ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779843&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779843 500779843] | |- class='wd_q113387959' | style='text-align:right'| 207 | [[:d:Q113387959|Q113387959]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ହିମାଂଶୁ କୁମାର ମଲ୍ଲିକ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779506&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779506 500779506] | |- class='wd_q113387961' | style='text-align:right'| 208 | [[:d:Q113387961|Q113387961]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ହିମାଂଶୁ କୁମାର ପଣ୍ଡା |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779654&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779654 500779654] | |- class='wd_q113387962' | style='text-align:right'| 209 | [[:d:Q113387962|Q113387962]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ହୀରାଲାଲ ପତି |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779696&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779696 500779696] | |- class='wd_q113387963' | style='text-align:right'| 210 | [[:d:Q113387963|Q113387963]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ହିରଣ୍ୟ କିଶୋର ବାଲ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779235&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779235 500779235] | |- class='wd_q113387964' | style='text-align:right'| 211 | [[:d:Q113387964|Q113387964]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ହୃଷିକେଶ ମହାପାତ୍ର |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779556&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779556 500779556] | |- class='wd_q113387965' | style='text-align:right'| 212 | [[:d:Q113387965|Q113387965]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ହୃଷିକେଶ ବିଶ୍ୱାଳ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779303&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779303 500779303] | |- class='wd_q113387970' | style='text-align:right'| 216 | [[:d:Q113387970|Q113387970]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ଜଗବନ୍ଧୁ ଗାଡିଆ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779389&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779389 500779389] | |- class='wd_q113387971' | style='text-align:right'| 217 | [[:d:Q113387971|Q113387971]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ଜଗଜୀବନ ନାୟକ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779607&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779607 500779607] | |- class='wd_q113387974' | style='text-align:right'| 218 | [[:d:Q113387974|Q113387974]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ଜଗନ୍ନାଥ ରାଉତ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779769&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779769 500779769] | |- class='wd_q113387975' | style='text-align:right'| 219 | [[:d:Q113387975|Q113387975]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ଜଗନ୍ନାଥ ଶବର |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779791&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779791 500779791] | |- class='wd_q113387976' | style='text-align:right'| 220 | [[:d:Q113387976|Q113387976]] | 10 | 0 |class='wd_label'| ଜଗତଜିତ୍ ଦାଶ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779370&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779370 500779370] | |- class='wd_q113387977' | style='text-align:right'| 221 | [[:d:Q113387977|Q113387977]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ଜୟ ଗୋପାଳ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779397&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779397 500779397] | |- class='wd_q113387979' | style='text-align:right'| 223 | [[:d:Q113387979|Q113387979]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ଜନାର୍ଦ୍ଦନ ପରମଗୁରୁ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779679&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779679 500779679] | |- class='wd_q113387981' | style='text-align:right'| 225 | [[:d:Q113387981|Q113387981]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ଜୟଦେବ ମହାରଣା |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779574&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779574 500779574] | |- class='wd_q113387982' | style='text-align:right'| 226 | [[:d:Q113387982|Q113387982]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ଜୟଦେବ ଓଝା |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779631&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779631 500779631] | |- class='wd_q113387983' | style='text-align:right'| 227 | [[:d:Q113387983|Q113387983]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ଜୟନ୍ତ କୁମାର ଦାସ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779335&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779335 500779335] | |- class='wd_q113387985' | style='text-align:right'| 228 | [[:d:Q113387985|Q113387985]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ଜୟରାମ ବେହେରା |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779273&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779273 500779273] | |- class='wd_q113387988' | style='text-align:right'| 231 | [[:d:Q113387988|Q113387988]] | 10 | 0 |class='wd_label'| ଜୟଦୀପ ଦାସ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779336&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779336 500779336] | |- class='wd_q113387989' | style='text-align:right'| 232 | [[:d:Q113387989|Q113387989]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ଜୀବନ ରଞ୍ଜନ ଦାଶ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779371&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779371 500779371] | |- class='wd_q113387991' | style='text-align:right'| 234 | [[:d:Q113387991|Q113387991]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ଜୀବନ ମହାରଣା |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779575&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779575 500779575] | |- class='wd_q113387992' | style='text-align:right'| 235 | [[:d:Q113387992|Q113387992]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ଜିତେନ୍ଦ୍ର କୁମାର ଭଞ୍ଜ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779290&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779290 500779290] | |- class='wd_q113387993' | style='text-align:right'| 236 | [[:d:Q113387993|Q113387993]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ଜିତେନ୍ଦ୍ର କୁମାର ଗିରି |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779395&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779395 500779395] | |- class='wd_q113387994' | style='text-align:right'| 237 | [[:d:Q113387994|Q113387994]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ଜିତେନ୍ଦ୍ର କୁମାର ସାହୁ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779844&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779844 500779844] | |- class='wd_q113387996' | style='text-align:right'| 239 | [[:d:Q113387996|Q113387996]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ଜ୍ୟୋତି ରଞ୍ଜନ ପାଣିଗ୍ରାହୀ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779673&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779673 500779673] | |- class='wd_q113387997' | style='text-align:right'| 240 | [[:d:Q113387997|Q113387997]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ଜ୍ୟୋତିପ୍ରକାଶ ହେର୍ଣ୍ଣା |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779402&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779402 500779402] | |- class='wd_q113387998' | style='text-align:right'| 241 | [[:d:Q113387998|Q113387998]] | 10 | 0 |class='wd_label'| ଜ୍ୟୋତିରଞ୍ଜନ ସ୍ୱାଇଁ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779904&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779904 500779904] | |- class='wd_q113387999' | style='text-align:right'| 242 | [[:d:Q113387999|Q113387999]] | 10 | 0 |class='wd_label'| ଜ୍ୟୋତିର୍ମୟ ପଟ୍ଟନାୟକ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779731&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779731 500779731] | |- class='wd_q113388001' | style='text-align:right'| 244 | [[:d:Q113388001|Q113388001]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ଜ୍ୟୋତିଷ କୁମାର ସାହୁ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779803&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779803 500779803] | |- class='wd_q113388002' | style='text-align:right'| 245 | [[:d:Q113388002|Q113388002]] | 9 | 0 |class='wd_label'| କୈଳାସ ଚନ୍ଦ୍ର ମହାରଣା |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779479&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779479 500779479] | |- class='wd_q113388003' | style='text-align:right'| 246 | [[:d:Q113388003|Q113388003]] | 9 | 0 |class='wd_label'| କାଳିନ୍ଦୀ ବେହେରା |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779274&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779274 500779274] | |- class='wd_q113388004' | style='text-align:right'| 247 | [[:d:Q113388004|Q113388004]] | 9 | 0 |class='wd_label'| କାଳିନ୍ଦୀ ଚରଣ ମୁଦୁଲି |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779585&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779585 500779585] | |- class='wd_q113388005' | style='text-align:right'| 248 | [[:d:Q113388005|Q113388005]] | 9 | 0 |class='wd_label'| କାଳିନ୍ଦୀ ସାମଲ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779856&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779856 500779856] | |- class='wd_q113388006' | style='text-align:right'| 249 | [[:d:Q113388006|Q113388006]] | 9 | 0 |class='wd_label'| କାଳୀ କିଙ୍କର ଦେ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779381&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779381 500779381] | |- class='wd_q113388007' | style='text-align:right'| 250 | [[:d:Q113388007|Q113388007]] | 9 | 0 |class='wd_label'| କଳିଙ୍ଗ କେଶରୀ ନାୟକ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779608&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779608 500779608] | |- class='wd_q113388010' | style='text-align:right'| 253 | [[:d:Q113388010|Q113388010]] | 10 | 0 |class='wd_label'| କଳ୍ପତରୁ ପଣ୍ତା |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779655&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779655 500779655] | |- class='wd_q113388011' | style='text-align:right'| 254 | [[:d:Q113388011|Q113388011]] | 10 | 0 |class='wd_label'| କଲ୍ୟାଣ ମୁଦୁଲି |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779586&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779586 500779586] | |- class='wd_q113388015' | style='text-align:right'| 258 | [[:d:Q113388015|Q113388015]] | 10 | 0 |class='wd_label'| କରୁଣାକର ସାହୁ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779845&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779845 500779845] | |- class='wd_q113388016' | style='text-align:right'| 259 | [[:d:Q113388016|Q113388016]] | 9 | 0 |class='wd_label'| କାଶୀନାଥ ପାତ୍ର |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779709&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779709 500779709] | |- class='wd_q113388018' | style='text-align:right'| 260 | [[:d:Q113388018|Q113388018]] | 9 | 0 |class='wd_label'| କାଶୀନାଥ ପାତ୍ର |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779710&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779710 500779710] | |- class='wd_q113388019' | style='text-align:right'| 261 | [[:d:Q113388019|Q113388019]] | 11 | 0 |class='wd_label'| କେଶବ ଦାସ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| | |- class='wd_q113388020' | style='text-align:right'| 262 | [[:d:Q113388020|Q113388020]] | 9 | 0 |class='wd_label'| କୀର୍ତ୍ତନ ବେହେରାୀ ଖଟୁଆ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779451&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779451 500779451] | |- class='wd_q113388022' | style='text-align:right'| 263 | [[:d:Q113388022|Q113388022]] | 9 | 0 |class='wd_label'| କିଶୋର କୁମାର ସାହୁ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779846&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779846 500779846] | |- class='wd_q113388024' | style='text-align:right'| 265 | [[:d:Q113388024|Q113388024]] | 10 | 0 |class='wd_label'| କୁବେର ବାରିକ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779246&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779246 500779246] | |- class='wd_q113388025' | style='text-align:right'| 266 | [[:d:Q113388025|Q113388025]] | 9 | 0 |class='wd_label'| କୁଶ ଭୂୟାଁ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779295&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779295 500779295] | |- class='wd_q113388027' | style='text-align:right'| 267 | [[:d:Q113388027|Q113388027]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ଲଲାଟ କିଶୋର ପ୍ରଧାନ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779736&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779736 500779736] | |- class='wd_q113388029' | style='text-align:right'| 268 | [[:d:Q113388029|Q113388029]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ଲଳିତ କୁମାର ସ୍ୱାଇଁ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779905&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779905 500779905] | |- class='wd_q113388030' | style='text-align:right'| 269 | [[:d:Q113388030|Q113388030]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ଗୋକୁଳ ବେହେରାୀ ପଟ୍ଟନାୟକ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779722&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779722 500779722] | |- class='wd_q113388032' | style='text-align:right'| 270 | [[:d:Q113388032|Q113388032]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ଲକ୍ଷ୍ମଣ କୁମାର ନାୟକ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779609&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779609 500779609] | |- class='wd_q113388033' | style='text-align:right'| 271 | [[:d:Q113388033|Q113388033]] | 10 | 0 |class='wd_label'| ଲକ୍ଷ୍ମୀକାନ୍ତ ଦାସ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779341&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779341 500779341] | |- class='wd_q113388034' | style='text-align:right'| 272 | [[:d:Q113388034|Q113388034]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ଲକ୍ଷ୍ମୀଧର ବେହେରା |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779275&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779275 500779275] | |- class='wd_q113388036' | style='text-align:right'| 273 | [[:d:Q113388036|Q113388036]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ଲକ୍ଷ୍ମୀଧର ଦାସ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779342&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779342 500779342] | |- class='wd_q113388037' | style='text-align:right'| 274 | [[:d:Q113388037|Q113388037]] | 11 | 0 |class='wd_label'| ଲକ୍ଷ୍ମୀଧର ଜେନା |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779417&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779417 500779417] | |- class='wd_q113388038' | style='text-align:right'| 275 | [[:d:Q113388038|Q113388038]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ଲକ୍ଷ୍ମୀକାନ୍ତ ମହାପାତ୍ର |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779469&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779469 500779469] | |- class='wd_q113388047' | style='text-align:right'| 282 | [[:d:Q113388047|Q113388047]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ଲିପୁନ କୁମାର ସାହୁ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779804&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779804 500779804] | |- class='wd_q113388048' | style='text-align:right'| 283 | [[:d:Q113388048|Q113388048]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ଏମ. ଶୋଭନ କୁମାର |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779456&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779456 500779456] | |- class='wd_q113388052' | style='text-align:right'| 287 | [[:d:Q113388052|Q113388052]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ମଧୁସୂଦନ ବିଶ୍ୱାଳ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779304&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779304 500779304] | |- class='wd_q113388053' | style='text-align:right'| 288 | [[:d:Q113388053|Q113388053]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ମଧୁସୂଦନ ମହାରଣା |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779480&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779480 500779480] | |- class='wd_q113388054' | style='text-align:right'| 289 | [[:d:Q113388054|Q113388054]] | 10 | 0 |class='wd_label'| ମଧୁସୂଦନ ବେହେରା |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779276&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779276 500779276] | |- class='wd_q113388055' | style='text-align:right'| 290 | [[:d:Q113388055|Q113388055]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ମଧୁସୂଦନ ସେଠୀ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779877&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779877 500779877] | |- class='wd_q113388059' | style='text-align:right'| 292 | [[:d:Q113388059|Q113388059]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ମହେନ୍ଦ୍ର ନାଥ ଦଣ୍ଡପାଟ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779317&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779317 500779317] | |- class='wd_q113388060' | style='text-align:right'| 293 | [[:d:Q113388060|Q113388060]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ମହେଶ କୁମାର ପାଣ୍ଡେ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779665&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779665 500779665] | |- class='wd_q113388062' | style='text-align:right'| 294 | [[:d:Q113388062|Q113388062]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ମହେଶ୍ୱର ମହାରଣା |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779481&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779481 500779481] | |- class='wd_q113388065' | style='text-align:right'| 297 | [[:d:Q113388065|Q113388065]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ମାନ ଗୋବିନ୍ଦ ପୁହାଣ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779742&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779742 500779742] | |- class='wd_q113388067' | style='text-align:right'| 298 | [[:d:Q113388067|Q113388067]] | 10 | 0 |class='wd_label'| ମାନସ ଜେନା |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779419&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779419 500779419] | |- class='wd_q113388204' | style='text-align:right'| 299 | [[:d:Q113388204|Q113388204]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ପ୍ରଶାନ୍ତ କୁମାର ସ୍ୱାଇଁ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779909&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779909 500779909] | |- class='wd_q113388208' | style='text-align:right'| 300 | [[:d:Q113388208|Q113388208]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ପ୍ରସନ୍ନ କୁମାର କବି |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779437&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779437 500779437] | |- class='wd_q113388210' | style='text-align:right'| 301 | [[:d:Q113388210|Q113388210]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ପ୍ରତାପ ବଡ଼ତିଆ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779234&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779234 500779234] | |- class='wd_q113388212' | style='text-align:right'| 302 | [[:d:Q113388212|Q113388212]] | 11 | 0 |class='wd_label'| ପ୍ରତାପ ଜେନା |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779424&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779424 500779424] | |- class='wd_q113388213' | style='text-align:right'| 303 | [[:d:Q113388213|Q113388213]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ପ୍ରତାପ କୁମାର ରାଉତ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779774&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779774 500779774] | |- class='wd_q113388214' | style='text-align:right'| 304 | [[:d:Q113388214|Q113388214]] | 10 | 0 |class='wd_label'| ପ୍ରତାପ ସିଂ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779881&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779881 500779881] | |- class='wd_q113388217' | style='text-align:right'| 306 | [[:d:Q113388217|Q113388217]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ପ୍ରତୁଲ ଦାସ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779355&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779355 500779355] | |- class='wd_q113388218' | style='text-align:right'| 307 | [[:d:Q113388218|Q113388218]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ପ୍ରଭାସ କୁମାର ମେହେର |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779516&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779516 500779516] | |- class='wd_q113388221' | style='text-align:right'| 308 | [[:d:Q113388221|Q113388221]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ପ୍ରଭାତ କୁମାର ରାଉତରାୟ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779788&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779788 500779788] | |- class='wd_q113388222' | style='text-align:right'| 309 | [[:d:Q113388222|Q113388222]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ପ୍ରୀତମ ପ୍ରିୟଲୋଚନ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779741&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779741 500779741] | |- class='wd_q113388224' | style='text-align:right'| 310 | [[:d:Q113388224|Q113388224]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ପ୍ରିୟବଲ୍ଲଭ ସାହୁ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779818&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779818 500779818] | |- class='wd_q113388231' | style='text-align:right'| 316 | [[:d:Q113388231|Q113388231]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ପୁରାଣ ଚନ୍ଦ୍ର ମହାପାତ୍ର |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779564&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779564 500779564] | |- class='wd_q113388233' | style='text-align:right'| 317 | [[:d:Q113388233|Q113388233]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ପୂର୍ଣ୍ଣା ଦାସ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779356&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779356 500779356] | |- class='wd_q113388234' | style='text-align:right'| 318 | [[:d:Q113388234|Q113388234]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ପୂର୍ଣ୍ଣକ ମହାତ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779498&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779498 500779498] | |- class='wd_q113388236' | style='text-align:right'| 319 | [[:d:Q113388236|Q113388236]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ପୂର୍ଣ୍ଣେନ୍ଦୁ ପ୍ରକାଶ ପତି |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779698&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779698 500779698] | |- class='wd_q113388240' | style='text-align:right'| 321 | [[:d:Q113388240|Q113388240]] | 10 | 0 |class='wd_label'| ଆର. କୃଷ୍ଣ ରେଡ୍ଡୀ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779763&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779763 500779763] | |- class='wd_q113388243' | style='text-align:right'| 322 | [[:d:Q113388243|Q113388243]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ରବି ବଣିକ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779239&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779239 500779239] | |- class='wd_q113388246' | style='text-align:right'| 323 | [[:d:Q113388246|Q113388246]] | 10 | 0 |class='wd_label'| ରବିନାରାୟଣ ରଥ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779754&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779754 500779754] | |- class='wd_q113388248' | style='text-align:right'| 324 | [[:d:Q113388248|Q113388248]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ରାଧାଶ୍ୟାମ ବିଶୋୟୀ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779297&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779297 500779297] | |- class='wd_q113388250' | style='text-align:right'| 325 | [[:d:Q113388250|Q113388250]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ରଘୁନାଥ ନାୟକ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779620&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779620 500779620] | |- class='wd_q113388253' | style='text-align:right'| 326 | [[:d:Q113388253|Q113388253]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ରଘୁନାଥ ସାହୁ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779820&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779820 500779820] | |- class='wd_q113388255' | style='text-align:right'| 327 | [[:d:Q113388255|Q113388255]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ରାଜ କିଶୋର ମହାରଣା |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779578&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779578 500779578] | |- class='wd_q113388259' | style='text-align:right'| 329 | [[:d:Q113388259|Q113388259]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ରାଜାରାମ ସ୍ୱାଇଁ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779910&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779910 500779910] | |- class='wd_q113388261' | style='text-align:right'| 330 | [[:d:Q113388261|Q113388261]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ରାଜବଲ୍ଲଭ ସାହୁ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779821&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779821 500779821] | |- class='wd_q113388262' | style='text-align:right'| 331 | [[:d:Q113388262|Q113388262]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ରାଜେନ୍ଦ୍ର କୁମାର ରାଉତ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779775&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779775 500779775] | |- class='wd_q113388264' | style='text-align:right'| 332 | [[:d:Q113388264|Q113388264]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ରାଜେନ୍ଦ୍ର କୁମାର ମଲ୍ଲିକ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779512&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779512 500779512] | |- class='wd_q113388265' | style='text-align:right'| 333 | [[:d:Q113388265|Q113388265]] | 10 | 0 |class='wd_label'| ରାଜେନ୍ଦ୍ର କୁମାର ସାହୁ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779823&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779823 500779823] | |- class='wd_q113388266' | style='text-align:right'| 334 | [[:d:Q113388266|Q113388266]] | 10 | 0 |class='wd_label'| ରାଜେନ୍ଦ୍ର ସାହୁ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779822&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779822 500779822] | |- class='wd_q113388267' | style='text-align:right'| 335 | [[:d:Q113388267|Q113388267]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ରାଜେଶ କୁମାର ଦେବତା |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779380&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779380 500779380] | |- class='wd_q113388269' | style='text-align:right'| 336 | [[:d:Q113388269|Q113388269]] | 10 | 0 |class='wd_label'| ରାଜେଶ କୁମାର ଜେନା |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779425&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779425 500779425] | |- class='wd_q113388270' | style='text-align:right'| 337 | [[:d:Q113388270|Q113388270]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ରାଜେଶ କୁମାର ନାୟକ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779622&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779622 500779622] | |- class='wd_q113388272' | style='text-align:right'| 338 | [[:d:Q113388272|Q113388272]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ରାଜେଶ କୁମାର ପଟେଲ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779692&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779692 500779692] | |- class='wd_q113388273' | style='text-align:right'| 339 | [[:d:Q113388273|Q113388273]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ରାଜେଶ ମହାରଣା |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779487&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779487 500779487] | |- class='wd_q113388274' | style='text-align:right'| 340 | [[:d:Q113388274|Q113388274]] | 10 | 0 |class='wd_label'| ରାଜେଶ ନାୟକ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779621&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779621 500779621] | |- class='wd_q113388276' | style='text-align:right'| 341 | [[:d:Q113388276|Q113388276]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ରାଜୀବ ଲୋଚନ ସାହୁ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779824&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779824 500779824] | |- class='wd_q113388277' | style='text-align:right'| 342 | [[:d:Q113388277|Q113388277]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ରାଜକିଶୋର ମହାରଣା |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779488&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779488 500779488] | |- class='wd_q113388278' | style='text-align:right'| 343 | [[:d:Q113388278|Q113388278]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ରାକେଶ ଜାନା |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779404&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779404 500779404] | |- class='wd_q113388280' | style='text-align:right'| 344 | [[:d:Q113388280|Q113388280]] | 10 | 0 |class='wd_label'| ରାକେଶ ରତନ ନାଥ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779598&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779598 500779598] | |- class='wd_q113388281' | style='text-align:right'| 345 | [[:d:Q113388281|Q113388281]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ରାମ ଚନ୍ଦ୍ର ସାହୁ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779825&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779825 500779825] | |- class='wd_q113388282' | style='text-align:right'| 346 | [[:d:Q113388282|Q113388282]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ରାମଚନ୍ଦ୍ର ରାଉତ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779776&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779776 500779776] | |- class='wd_q113388283' | style='text-align:right'| 347 | [[:d:Q113388283|Q113388283]] | 10 | 0 |class='wd_label'| ରାମହରି ଜେନା |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779426&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779426 500779426] | |- class='wd_q113388285' | style='text-align:right'| 348 | [[:d:Q113388285|Q113388285]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ରମାକାନ୍ତ ତ୍ରିପାଠୀ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779921&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779921 500779921] | |- class='wd_q113388286' | style='text-align:right'| 349 | [[:d:Q113388286|Q113388286]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ରାମାଶିଷ ପ୍ରସାଦ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779740&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779740 500779740] | |- class='wd_q113388287' | style='text-align:right'| 350 | [[:d:Q113388287|Q113388287]] | 10 | 0 |class='wd_label'| ରମେଶ ଚନ୍ଦ୍ର ବେହେରା |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779279&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779279 500779279] | |- class='wd_q113388289' | style='text-align:right'| 351 | [[:d:Q113388289|Q113388289]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ରମେଶ ଚନ୍ଦ୍ର ମୁଦୁଲି |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779587&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779587 500779587] | |- class='wd_q113388290' | style='text-align:right'| 352 | [[:d:Q113388290|Q113388290]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ରମେଶ ପ୍ରସାଦ କର |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779445&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779445 500779445] | |- class='wd_q113388291' | style='text-align:right'| 353 | [[:d:Q113388291|Q113388291]] | 10 | 0 |class='wd_label'| ରାମେଶ୍ୱର ପ୍ରସାଦ ମହାନ୍ତି |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779547&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779547 500779547] | |- class='wd_q113388293' | style='text-align:right'| 354 | [[:d:Q113388293|Q113388293]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ରାମୁ ଶର୍ମା |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779879&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779879 500779879] | |- class='wd_q113388294' | style='text-align:right'| 355 | [[:d:Q113388294|Q113388294]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ରଙ୍ଗା ରଣସିଂହ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779750&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779750 500779750] | |- class='wd_q113388295' | style='text-align:right'| 356 | [[:d:Q113388295|Q113388295]] | 10 | 0 |class='wd_label'| ରଞ୍ଜନ କୁମାର ମହାପାତ୍ର |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779567&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779567 500779567] | |- class='wd_q113388296' | style='text-align:right'| 357 | [[:d:Q113388296|Q113388296]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ରଞ୍ଜନ କୁମାର ପଣ୍ଡା |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779656&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779656 500779656] | |- class='wd_q113388301' | style='text-align:right'| 360 | [[:d:Q113388301|Q113388301]] | 10 | 0 |class='wd_label'| ରତିକାନ୍ତ ବେହେରାୀ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779280&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779280 500779280] | |- class='wd_q113388302' | style='text-align:right'| 361 | [[:d:Q113388302|Q113388302]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ରତିକାନ୍ତ ନାୟକ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779623&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779623 500779623] | |- class='wd_q113388305' | style='text-align:right'| 364 | [[:d:Q113388305|Q113388305]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ରୋହିତ ସୂପକାର |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779888&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779888 500779888] | |- class='wd_q113388307' | style='text-align:right'| 366 | [[:d:Q113388307|Q113388307]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ରୂପକ କୁମାର ନାୟକ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779624&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779624 500779624] | |- class='wd_q113388320' | style='text-align:right'| 371 | [[:d:Q113388320|Q113388320]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ସଚିନ କୁମାର ସ୍ୱାଇଁ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779911&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779911 500779911] | |- class='wd_q113388322' | style='text-align:right'| 372 | [[:d:Q113388322|Q113388322]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ସଦାଶିବ ରାଜଗୁରୁ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779746&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779746 500779746] | |- class='wd_q113388324' | style='text-align:right'| 373 | [[:d:Q113388324|Q113388324]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ସାଗର କୁମାର ପାତ୍ର |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779712&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779712 500779712] | |- class='wd_q113388338' | style='text-align:right'| 378 | [[:d:Q113388338|Q113388338]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ସାଇରାମ ନାୟକ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779626&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779626 500779626] | |- class='wd_q113388341' | style='text-align:right'| 379 | [[:d:Q113388341|Q113388341]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ସଜଳ ପାତ୍ର |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779713&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779713 500779713] | |- class='wd_q113388342' | style='text-align:right'| 380 | [[:d:Q113388342|Q113388342]] | 10 | 0 |class='wd_label'| ଶକ୍ତିପ୍ରଦା ଜେନା |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779427&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779427 500779427] | |- class='wd_q113388343' | style='text-align:right'| 381 | [[:d:Q113388343|Q113388343]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ସମରେନ୍ଦ୍ର ରାଉତରାୟ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779789&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779789 500779789] | |- class='wd_q113388344' | style='text-align:right'| 382 | [[:d:Q113388344|Q113388344]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ସମ୍ବେଦ କୁମାର ମୁଦୁଲି |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779588&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779588 500779588] | |- class='wd_q113388345' | style='text-align:right'| 383 | [[:d:Q113388345|Q113388345]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ସମ୍ବିତ କୁମାର ପଣ୍ଡା |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779659&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779659 500779659] | |- class='wd_q113388346' | style='text-align:right'| 384 | [[:d:Q113388346|Q113388346]] | 12 | 0 |class='wd_label'| ସମୀର କୁମାର ବାରିକ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779249&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779249 500779249] | |- class='wd_q113388347' | style='text-align:right'| 385 | [[:d:Q113388347|Q113388347]] | 10 | 0 |class='wd_label'| ସମୀର କୁମାର ଓଝା |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779633&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779633 500779633] | |- class='wd_q113388348' | style='text-align:right'| 386 | [[:d:Q113388348|Q113388348]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ସନାତନ ମହାରଣା |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779579&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779579 500779579] | |- class='wd_q113388354' | style='text-align:right'| 392 | [[:d:Q113388354|Q113388354]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ସଂଗ୍ରାମ ମହାରଣା |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779580&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779580 500779580] | |- class='wd_q113388355' | style='text-align:right'| 393 | [[:d:Q113388355|Q113388355]] | 10 | 0 |class='wd_label'| ସଞ୍ଜୟ କୁମାର ଚୌଧୁରୀ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779310&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779310 500779310] | |- class='wd_q113388356' | style='text-align:right'| 394 | [[:d:Q113388356|Q113388356]] | 11 | 0 |class='wd_label'| ସଞ୍ଜୟ କୁମାର ଜେନା |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779428&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779428 500779428] | |- class='wd_q113388357' | style='text-align:right'| 395 | [[:d:Q113388357|Q113388357]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ସଞ୍ଜୟ କୁମାର ପରିଡ଼ା |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779686&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779686 500779686] | |- class='wd_q113388358' | style='text-align:right'| 396 | [[:d:Q113388358|Q113388358]] | 11 | 0 |class='wd_label'| ସଞ୍ଜୟ ମିଶ୍ର |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779527&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779527 500779527] | |- class='wd_q113388359' | style='text-align:right'| 397 | [[:d:Q113388359|Q113388359]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ସଞ୍ଜୀବ କୁମାର ଶତପଥୀ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779867&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779867 500779867] | |- class='wd_q113388068' | style='text-align:right'| 399 | [[:d:Q113388068|Q113388068]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ମାନସ କୁମାର ଦାସ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779344&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779344 500779344] | |- class='wd_q113388069' | style='text-align:right'| 400 | [[:d:Q113388069|Q113388069]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ମାନସ ରଞ୍ଜନ ବିଶ୍ୱାଳ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779305&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779305 500779305] | |- class='wd_q113388072' | style='text-align:right'| 401 | [[:d:Q113388072|Q113388072]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ମାନସ ରଞ୍ଜନ ପତି |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779697&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779697 500779697] | |- class='wd_q113388076' | style='text-align:right'| 405 | [[:d:Q113388076|Q113388076]] | 10 | 0 |class='wd_label'| ମନୋଜ କୁମାର ଦାସ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779345&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779345 500779345] | |- class='wd_q113388078' | style='text-align:right'| 406 | [[:d:Q113388078|Q113388078]] | 11 | 0 |class='wd_label'| ମନୋଜ କୁମାର ପଟେଲ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779691&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779691 500779691] | |- class='wd_q113388079' | style='text-align:right'| 407 | [[:d:Q113388079|Q113388079]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ମନୋଜ କୁମାର ରାଉତ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779770&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779770 500779770] | |- class='wd_q113388083' | style='text-align:right'| 408 | [[:d:Q113388083|Q113388083]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ମନୋଜ କୁମାର ସାହୁ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779807&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779807 500779807] | |- class='wd_q113388086' | style='text-align:right'| 410 | [[:d:Q113388086|Q113388086]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ମନୋରଞ୍ଜନ ଜୟପୁରିଆ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779403&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779403 500779403] | |- class='wd_q113388087' | style='text-align:right'| 411 | [[:d:Q113388087|Q113388087]] | 10 | 0 |class='wd_label'| ମନୋରଞ୍ଜନ ଜେନା |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779421&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779421 500779421] | |- class='wd_q113388089' | style='text-align:right'| 412 | [[:d:Q113388089|Q113388089]] | 10 | 0 |class='wd_label'| ମନୋରଞ୍ଜନ ନାୟକ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779612&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779612 500779612] | |- class='wd_q113388090' | style='text-align:right'| 413 | [[:d:Q113388090|Q113388090]] | 10 | 0 |class='wd_label'| ମାରୁତ କୁମାର ରାଉତ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779771&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779771 500779771] | |- class='wd_q113388093' | style='text-align:right'| 414 | [[:d:Q113388093|Q113388093]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ମାୟାଧର ସାହୁ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779847&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779847 500779847] | |- class='wd_q113388094' | style='text-align:right'| 415 | [[:d:Q113388094|Q113388094]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ମହମ୍ମଦ ଅନୱର |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779231&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779231 500779231] | |- class='wd_q113388097' | style='text-align:right'| 416 | [[:d:Q113388097|Q113388097]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ମହମ୍ମଦ ଏହତେଶାମ ଆରିଫ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779232&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779232 500779232] | |- class='wd_q113388098' | style='text-align:right'| 417 | [[:d:Q113388098|Q113388098]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ମୀନକେତନ ପଟ୍ଟନାୟକ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779724&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779724 500779724] | |- class='wd_q113388110' | style='text-align:right'| 425 | [[:d:Q113388110|Q113388110]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ପ୍ରଦୀପ କିଶୋର ଦାସ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779352&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779352 500779352] | |- class='wd_q113388111' | style='text-align:right'| 426 | [[:d:Q113388111|Q113388111]] | 11 | 0 |class='wd_label'| ମୃତ୍ୟୁଞ୍ଜୟ ବାରିକ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779247&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779247 500779247] | |- class='wd_q113388112' | style='text-align:right'| 427 | [[:d:Q113388112|Q113388112]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ମୁକ୍ତି ଶଙ୍କର ଦାସ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779347&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779347 500779347] | |- class='wd_q113388113' | style='text-align:right'| 428 | [[:d:Q113388113|Q113388113]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ମୁକ୍ତିପଦ ନନ୍ଦୀ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779596&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779596 500779596] | |- class='wd_q113388114' | style='text-align:right'| 429 | [[:d:Q113388114|Q113388114]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ମୁକୁନ୍ଦ ପ୍ରସାଦ ପଟ୍ଟନାୟକ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779716&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779716 500779716] | |- class='wd_q113388115' | style='text-align:right'| 430 | [[:d:Q113388115|Q113388115]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ଏନ. ଉମା ଶଙ୍କର ଆଚାର୍ଯ୍ଯ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779227&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779227 500779227] | |- class='wd_q113388116' | style='text-align:right'| 431 | [[:d:Q113388116|Q113388116]] | 11 | 0 |class='wd_label'| ନକୁଳ ଚନ୍ଦ୍ର ମହାରଣା |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779482&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779482 500779482]<br/>[https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779576&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779576 500779576] | |- class='wd_q113388122' | style='text-align:right'| 435 | [[:d:Q113388122|Q113388122]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ନରହରି ଭୋଇ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779292&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779292 500779292] | |- class='wd_q113388124' | style='text-align:right'| 436 | [[:d:Q113388124|Q113388124]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ନାରାୟଣ ବେହେରା |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779277&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779277 500779277] | |- class='wd_q113388130' | style='text-align:right'| 441 | [[:d:Q113388130|Q113388130]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ନିଗମାନନ୍ଦ ସ୍ୱାଇଁ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779907&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779907 500779907] | |- class='wd_q113388132' | style='text-align:right'| 442 | [[:d:Q113388132|Q113388132]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ନିହାର ଦାସ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779348&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779348 500779348] | |- class='wd_q113388136' | style='text-align:right'| 445 | [[:d:Q113388136|Q113388136]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ନିକୁଞ୍ଜ ବେହେରାୀ ଦାସ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779350&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779350 500779350] | |- class='wd_q113388137' | style='text-align:right'| 446 | [[:d:Q113388137|Q113388137]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ନିକୁଞ୍ଜ ଦାସ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779349&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779349 500779349] | |- class='wd_q113388140' | style='text-align:right'| 447 | [[:d:Q113388140|Q113388140]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ନୀଳମାଧବ ନାଥ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779597&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779597 500779597] | |- class='wd_q113388141' | style='text-align:right'| 448 | [[:d:Q113388141|Q113388141]] | 10 | 0 |class='wd_label'| ନୀଳମଣି ଜେନା |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779422&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779422 500779422] | |- class='wd_q113388143' | style='text-align:right'| 449 | [[:d:Q113388143|Q113388143]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ନିରଞ୍ଜନ ତ୍ରିପାଠୀ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779920&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779920 500779920] | |- class='wd_q113388147' | style='text-align:right'| 452 | [[:d:Q113388147|Q113388147]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ନିତ୍ୟାନନ୍ଦ ରାଉତ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779773&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779773 500779773] | |- class='wd_q113388150' | style='text-align:right'| 453 | [[:d:Q113388150|Q113388150]] | 10 | 0 |class='wd_label'| ନିତ୍ୟାନନ୍ଦ ସାହୁ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779809&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779809 500779809] | |- class='wd_q113388151' | style='text-align:right'| 454 | [[:d:Q113388151|Q113388151]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ନିତ୍ୟାନନ୍ଦ ସାହୁ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779848&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779848 500779848] | |- class='wd_q113388153' | style='text-align:right'| 455 | [[:d:Q113388153|Q113388153]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ନୃସିଂହ ନାୟକ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779614&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779614 500779614] | |- class='wd_q113388154' | style='text-align:right'| 456 | [[:d:Q113388154|Q113388154]] | 10 | 0 |class='wd_label'| ଓମ ପ୍ରକାଶ ବାରିକ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779248&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779248 500779248] | |- class='wd_q113388155' | style='text-align:right'| 457 | [[:d:Q113388155|Q113388155]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ପି ଶ୍ୟାମସୁନ୍ଦର ରାଓ ଆଚାର୍ଯ୍ଯ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779228&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779228 500779228] | |- class='wd_q113388156' | style='text-align:right'| 458 | [[:d:Q113388156|Q113388156]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ପବିତ୍ର କୁମାର ସାହୁ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779810&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779810 500779810] | |- class='wd_q113388158' | style='text-align:right'| 459 | [[:d:Q113388158|Q113388158]] | 10 | 0 |class='wd_label'| ପବିତ୍ର ମୋହନ ଶତପଥୀ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779866&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779866 500779866] | |- class='wd_q113388161' | style='text-align:right'| 462 | [[:d:Q113388161|Q113388161]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ପଦ୍ମନାଭ ସେଠୀ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779878&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779878 500779878] | |- class='wd_q113388162' | style='text-align:right'| 463 | [[:d:Q113388162|Q113388162]] | 10 | 0 |class='wd_label'| ପଦ୍ମନାଭ ବେହେରା |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779278&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779278 500779278] | |- class='wd_q113388164' | style='text-align:right'| 464 | [[:d:Q113388164|Q113388164]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ପଦ୍ମଲୋଚନ ନାୟକ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779616&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779616 500779616] | |- class='wd_q113388165' | style='text-align:right'| 465 | [[:d:Q113388165|Q113388165]] | 10 | 0 |class='wd_label'| ପଞ୍ଚାନନ ସୁର |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779891&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779891 500779891] | |- class='wd_q113388166' | style='text-align:right'| 466 | [[:d:Q113388166|Q113388166]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ପାଣ୍ଡବ ଚରଣ ମହାଳିକ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779463&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779463 500779463] | |- class='wd_q113388168' | style='text-align:right'| 467 | [[:d:Q113388168|Q113388168]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ପଙ୍କଜ କୁମାର ଦାସ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779351&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779351 500779351] | |- class='wd_q113388169' | style='text-align:right'| 468 | [[:d:Q113388169|Q113388169]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ପରମେଶ୍ୱର ସାମଲ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779857&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779857 500779857] | |- class='wd_q113388170' | style='text-align:right'| 469 | [[:d:Q113388170|Q113388170]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ପରେଶ ରଞ୍ଜନ ଚୌଧୁରୀ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779309&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779309 500779309] | |- class='wd_q113388172' | style='text-align:right'| 470 | [[:d:Q113388172|Q113388172]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ପ୍ରବୀର ଦଳାଇ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779313&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779313 500779313] | |- class='wd_q113388173' | style='text-align:right'| 471 | [[:d:Q113388173|Q113388173]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ପ୍ରବୋଧ ସାହୁ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779811&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779811 500779811] | |- class='wd_q113388174' | style='text-align:right'| 472 | [[:d:Q113388174|Q113388174]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ପ୍ରବୋଧ କୁମାର ସାହୁ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779812&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779812 500779812] | |- class='wd_q113388175' | style='text-align:right'| 473 | [[:d:Q113388175|Q113388175]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ପ୍ରଦୀପ କୁମାର ଦାଶ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779372&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779372 500779372] | |- class='wd_q113388177' | style='text-align:right'| 474 | [[:d:Q113388177|Q113388177]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ପ୍ରଦୀପ କୁମାର ପାଣ୍ଡେ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779667&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779667 500779667] | |- class='wd_q113388178' | style='text-align:right'| 475 | [[:d:Q113388178|Q113388178]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ପ୍ରଦୀପ ପାଣ୍ଡେ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779666&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779666 500779666] | |- class='wd_q113388179' | style='text-align:right'| 476 | [[:d:Q113388179|Q113388179]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ପ୍ରଦୀପ୍ତ ଦାଶ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779373&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779373 500779373] | |- class='wd_q113388180' | style='text-align:right'| 477 | [[:d:Q113388180|Q113388180]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ପ୍ରଦୀପ କୁମାର ସାହୁ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779813&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779813 500779813] | |- class='wd_q113388181' | style='text-align:right'| 478 | [[:d:Q113388181|Q113388181]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ପ୍ରଦୋଷ କୁମାର ସ୍ୱାଇଁ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779908&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779908 500779908] | |- class='wd_q113388183' | style='text-align:right'| 479 | [[:d:Q113388183|Q113388183]] | 10 | 0 |class='wd_label'| ପ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନ ଜେନା |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779423&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779423 500779423] | |- class='wd_q113388184' | style='text-align:right'| 480 | [[:d:Q113388184|Q113388184]] | 10 | 0 |class='wd_label'| ପ୍ରଫୁଲ୍ଲ କୁମାର ମହାରଣା |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779483&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779483 500779483] | |- class='wd_q113388185' | style='text-align:right'| 481 | [[:d:Q113388185|Q113388185]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ପ୍ରଫୁଲ୍ଲ କୁମାର ନାୟକ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779617&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779617 500779617] | |- class='wd_q113388189' | style='text-align:right'| 484 | [[:d:Q113388189|Q113388189]] | 10 | 0 |class='wd_label'| ପ୍ରକାଶ ଚନ୍ଦ୍ର ସେଠ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779872&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779872 500779872] | |- class='wd_q113388190' | style='text-align:right'| 485 | [[:d:Q113388190|Q113388190]] | 10 | 0 |class='wd_label'| ପ୍ରକାଶ ମହାପାତ୍ର |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779563&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779563 500779563] | |- class='wd_q113388191' | style='text-align:right'| 486 | [[:d:Q113388191|Q113388191]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ପ୍ରମୋଦ ମଲ୍ଲିକ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779507&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779507 500779507] | |- class='wd_q113388193' | style='text-align:right'| 488 | [[:d:Q113388193|Q113388193]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ପ୍ରସନ୍ନ କୁମାର ମହାରଣା |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779577&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779577 500779577] | |- class='wd_q113388194' | style='text-align:right'| 489 | [[:d:Q113388194|Q113388194]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ପ୍ରସନ୍ନ କୁମାର ସାହୁ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779814&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779814 500779814] | |- class='wd_q113388195' | style='text-align:right'| 490 | [[:d:Q113388195|Q113388195]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ପ୍ରସନ୍ନ ମହାରଣା |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779484&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779484 500779484] | |- class='wd_q113388196' | style='text-align:right'| 491 | [[:d:Q113388196|Q113388196]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ପ୍ରସନ୍ନଜିତ ଓଝା |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779632&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779632 500779632] | |- class='wd_q113388197' | style='text-align:right'| 492 | [[:d:Q113388197|Q113388197]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ବସନ୍ତ ସାହୁ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779815&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779815 500779815] | |- class='wd_q113388198' | style='text-align:right'| 493 | [[:d:Q113388198|Q113388198]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ପ୍ରଶାନ୍ତ କୁମାର ଚାନ୍ଦ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779308&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779308 500779308] | |- class='wd_q113388200' | style='text-align:right'| 494 | [[:d:Q113388200|Q113388200]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ପ୍ରଶାନ୍ତ କୁମାର ଦାସ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779354&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779354 500779354] | |- class='wd_q113388202' | style='text-align:right'| 495 | [[:d:Q113388202|Q113388202]] | 10 | 0 |class='wd_label'| ପ୍ରଶାନ୍ତ କୁମାର ଦାଶ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779374&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779374 500779374] | |- class='wd_q113388203' | style='text-align:right'| 496 | [[:d:Q113388203|Q113388203]] | 10 | 0 |class='wd_label'| ପ୍ରଶାନ୍ତ କୁମାର ସାହୁ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779817&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779817 500779817] | |- class='wd_q113388206' | style='text-align:right'| 497 | [[:d:Q113388206|Q113388206]] | 11 | 0 |class='wd_label'| ପ୍ରଶାନ୍ତ ସାହୁ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779816&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779816 500779816] | |- class='wd_q113388207' | style='text-align:right'| 498 | [[:d:Q113388207|Q113388207]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ପ୍ରସନ୍ନ କୁମାର ସୂତାର |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779893&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779893 500779893] | |- class='wd_q113387828' | style='text-align:right'| 499 | [[:d:Q113387828|Q113387828]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ବିମଳ ପଢ଼ିହାରୀ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779640&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779640 500779640] | |- class='wd_q113387829' | style='text-align:right'| 500 | [[:d:Q113387829|Q113387829]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ବିମ୍ବାଧର କୁଅଁର |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779454&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779454 500779454] | |- class='wd_q113387831' | style='text-align:right'| 501 | [[:d:Q113387831|Q113387831]] | 10 | 0 |class='wd_label'| ବିନୋଦ ବେହେରାୀ ପଣ୍ଡା |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779650&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779650 500779650] | |- class='wd_q113387832' | style='text-align:right'| 502 | [[:d:Q113387832|Q113387832]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ବିନୋଦ ବେହେରାୀ ରଥା |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779755&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779755 500779755] | |- class='wd_q113387833' | style='text-align:right'| 503 | [[:d:Q113387833|Q113387833]] | 10 | 0 |class='wd_label'| ବିନୋଦ ମହାରଣା |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779476&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779476 500779476] | |- class='wd_q113387834' | style='text-align:right'| 504 | [[:d:Q113387834|Q113387834]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ବିନୋଦ ବେହେରାୀ କର |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779440&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779440 500779440] | |- class='wd_q113387836' | style='text-align:right'| 506 | [[:d:Q113387836|Q113387836]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ବିପିନ କୁମାର ବସନ୍ତିଆ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779258&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779258 500779258] | |- class='wd_q113387837' | style='text-align:right'| 507 | [[:d:Q113387837|Q113387837]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ବିପିନ ସେଠୀ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779873&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779873 500779873] | |- class='wd_q113387838' | style='text-align:right'| 508 | [[:d:Q113387838|Q113387838]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ବିପ୍ଲବ କେଶରୀ ପଣ୍ଡା |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779651&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779651 500779651] | |- class='wd_q113387839' | style='text-align:right'| 509 | [[:d:Q113387839|Q113387839]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ବିରଜା ଶଙ୍କର ଷେଣ୍ଢ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779870&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779870 500779870] | |- class='wd_q113387841' | style='text-align:right'| 510 | [[:d:Q113387841|Q113387841]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ବିଶ୍ୱ ରଞ୍ଜନ ଦାସ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779322&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779322 500779322] | |- class='wd_q113387843' | style='text-align:right'| 511 | [[:d:Q113387843|Q113387843]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ବିଶ୍ୱଦର୍ଶୀ ଦାସ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779323&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779323 500779323] | |- class='wd_q113387844' | style='text-align:right'| 512 | [[:d:Q113387844|Q113387844]] | 12 | 0 |class='wd_label'| ବିଶ୍ୱଜିତ ମହାନ୍ତି |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779538&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779538 500779538] | |- class='wd_q113387845' | style='text-align:right'| 513 | [[:d:Q113387845|Q113387845]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ବିଶ୍ୱଜିତ ସାହୁ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779799&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779799 500779799] | |- class='wd_q113387846' | style='text-align:right'| 514 | [[:d:Q113387846|Q113387846]] | 10 | 0 |class='wd_label'| ବିଶ୍ୱମୋହନ ରଥ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779752&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779752 500779752] | |- class='wd_q113387847' | style='text-align:right'| 515 | [[:d:Q113387847|Q113387847]] | 10 | 0 |class='wd_label'| ବିଶ୍ୱନାଥ ବାରିକ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779243&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779243 500779243] | |- class='wd_q113387848' | style='text-align:right'| 516 | [[:d:Q113387848|Q113387848]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ବିଶ୍ୱରଞ୍ଜନ କର |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779441&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779441 500779441] | |- class='wd_q113387849' | style='text-align:right'| 517 | [[:d:Q113387849|Q113387849]] | 10 | 0 |class='wd_label'| ବିଶ୍ୱରଞ୍ଜନ ସ୍ୱାଇଁ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779901&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779901 500779901] | |- class='wd_q113387850' | style='text-align:right'| 518 | [[:d:Q113387850|Q113387850]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ବିଶ୍ୱନାଥ ମହାରଣା |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779571&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779571 500779571] | |- class='wd_q113387851' | style='text-align:right'| 519 | [[:d:Q113387851|Q113387851]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ବ୍ରହ୍ମାନନ୍ଦ ମିଶ୍ର |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779519&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779519 500779519] | |- class='wd_q113387852' | style='text-align:right'| 520 | [[:d:Q113387852|Q113387852]] | 10 | 0 |class='wd_label'| ବ୍ରଜ ଜେନା |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779411&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779411 500779411] | |- class='wd_q113387853' | style='text-align:right'| 521 | [[:d:Q113387853|Q113387853]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ବ୍ରଜ ନାରାୟଣ ଷଡ଼ଙ୍ଗୀ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779864&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779864 500779864] | |- class='wd_q113387854' | style='text-align:right'| 522 | [[:d:Q113387854|Q113387854]] | 10 | 0 |class='wd_label'| ବ୍ରଜବନ୍ଧୁ ଜେନା |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779412&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779412 500779412] | |- class='wd_q113387855' | style='text-align:right'| 523 | [[:d:Q113387855|Q113387855]] | 11 | 0 |class='wd_label'| ବୃନ୍ଦାବନ ଜେନା |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779413&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779413 500779413] | |- class='wd_q113387856' | style='text-align:right'| 524 | [[:d:Q113387856|Q113387856]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ବୃନ୍ଦାବନ ମହାରଣା |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779477&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779477 500779477] | |- class='wd_q113387857' | style='text-align:right'| 525 | [[:d:Q113387857|Q113387857]] | 10 | 0 |class='wd_label'| ଚୈତାବସୁ ଜେନା |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779414&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779414 500779414] | |- class='wd_q113387858' | style='text-align:right'| 526 | [[:d:Q113387858|Q113387858]] | 10 | 0 |class='wd_label'| ଚକ୍ରଧର ବେହେରା |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779268&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779268 500779268] | |- class='wd_q113387859' | style='text-align:right'| 527 | [[:d:Q113387859|Q113387859]] | 10 | 0 |class='wd_label'| ଚନ୍ଦନ କୁମାର ସାମଲ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779854&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779854 500779854] | |- class='wd_q113387860' | style='text-align:right'| 528 | [[:d:Q113387860|Q113387860]] | 10 | 0 |class='wd_label'| ଚନ୍ଦନ ପ୍ରସାଦ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779739&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779739 500779739] | |- class='wd_q113387861' | style='text-align:right'| 529 | [[:d:Q113387861|Q113387861]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ଚନ୍ଦନା ଗାହାଣ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779391&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779391 500779391] | |- class='wd_q113387862' | style='text-align:right'| 530 | [[:d:Q113387862|Q113387862]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ଚନ୍ଦ୍ରକାନ୍ତ ନାୟକ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779600&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779600 500779600] | |- class='wd_q113387863' | style='text-align:right'| 531 | [[:d:Q113387863|Q113387863]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ଚନ୍ଦ୍ରମଣି ବିଶ୍ୱାଳ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779300&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779300 500779300] | |- class='wd_q113387864' | style='text-align:right'| 532 | [[:d:Q113387864|Q113387864]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ଚନ୍ଦ୍ରମଣି ପାତ୍ର |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779706&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779706 500779706] | |- class='wd_q113387865' | style='text-align:right'| 533 | [[:d:Q113387865|Q113387865]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ଚନ୍ଦ୍ରଶେଖର ଦାସ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779379&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779379 500779379] | |- class='wd_q113387866' | style='text-align:right'| 534 | [[:d:Q113387866|Q113387866]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ଚନ୍ଦ୍ରଶେଖର ସେଠୀ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779874&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779874 500779874] | |- class='wd_q113387868' | style='text-align:right'| 535 | [[:d:Q113387868|Q113387868]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ଚନ୍ଦ୍ରିକା ନାୟକ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779601&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779601 500779601] | |- class='wd_q113387869' | style='text-align:right'| 536 | [[:d:Q113387869|Q113387869]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ଚପଳା ରାଉତ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779765&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779765 500779765] | |- class='wd_q113387871' | style='text-align:right'| 538 | [[:d:Q113387871|Q113387871]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ଛୋକେନ୍ଦ୍ର ହେମ୍ବ୍ରମ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779401&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779401 500779401] | |- class='wd_q113387872' | style='text-align:right'| 539 | [[:d:Q113387872|Q113387872]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ଚିନ୍ମୟ କୁମାର ଦାସ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779325&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779325 500779325] | |- class='wd_q113387874' | style='text-align:right'| 541 | [[:d:Q113387874|Q113387874]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ଚିଣ୍ଟୁ ପ୍ରସାଦ ନାୟକ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779590&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779590 500779590] | |- class='wd_q113387876' | style='text-align:right'| 543 | [[:d:Q113387876|Q113387876]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ଚିତ୍ତରଞ୍ଜନ ମହାପାତ୍ର |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779554&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779554 500779554] | |- class='wd_q113387880' | style='text-align:right'| 544 | [[:d:Q113387880|Q113387880]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ଚୁଗୁଲି ସାହୁ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779800&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779800 500779800] | |- class='wd_q113387881' | style='text-align:right'| 545 | [[:d:Q113387881|Q113387881]] | 10 | 0 |class='wd_label'| ଦୈତାରୀ ବେହେରା |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779269&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779269 500779269] | |- class='wd_q113387882' | style='text-align:right'| 546 | [[:d:Q113387882|Q113387882]] | 10 | 0 |class='wd_label'| ଡମ୍ବରୁଧର ଦାସ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779327&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779327 500779327] | |- class='wd_q113387884' | style='text-align:right'| 548 | [[:d:Q113387884|Q113387884]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ଦାସ ମୁର୍ମୁ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779589&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779589 500779589] | |- class='wd_q113387885' | style='text-align:right'| 549 | [[:d:Q113387885|Q113387885]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ଦାସରଥୀ ସାହୁ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779840&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779840 500779840] | |- class='wd_q113387886' | style='text-align:right'| 550 | [[:d:Q113387886|Q113387886]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ଦୟାନିଧି ବନ୍ଧ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779238&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779238 500779238] | |- class='wd_q113387887' | style='text-align:right'| 551 | [[:d:Q113387887|Q113387887]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ଦେବଦତ୍ତ ନାୟକ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779591&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779591 500779591] | |- class='wd_q113387888' | style='text-align:right'| 552 | [[:d:Q113387888|Q113387888]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ଦେବକୀନନ୍ଦନ ପତି |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779694&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779694 500779694] | |- class='wd_q113387889' | style='text-align:right'| 553 | [[:d:Q113387889|Q113387889]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ବିବେକ ପତି |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779695&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779695 500779695] | |- class='wd_q113387891' | style='text-align:right'| 555 | [[:d:Q113387891|Q113387891]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ଦିଲ୍ଲୀପ କୁମାର ମାଝି |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779500&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779500 500779500] | |- class='wd_q113387893' | style='text-align:right'| 556 | [[:d:Q113387893|Q113387893]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ଦୀପକ କୁମାର ସାମଲ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779855&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779855 500779855] | |- class='wd_q113387894' | style='text-align:right'| 557 | [[:d:Q113387894|Q113387894]] | 10 | 0 |class='wd_label'| ଦୀପକ ମିଶ୍ର |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779521&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779521 500779521] | |- class='wd_q113387895' | style='text-align:right'| 558 | [[:d:Q113387895|Q113387895]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ଧର୍ମଞ୍ଜୟ ସାହୁ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779841&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779841 500779841] | |- class='wd_q113387896' | style='text-align:right'| 559 | [[:d:Q113387896|Q113387896]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ଦିବ୍ୟସିଂହ ସ୍ୱାଇଁ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779902&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779902 500779902] | |- class='wd_q113387898' | style='text-align:right'| 560 | [[:d:Q113387898|Q113387898]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ଦିଗବିଜୟ ରାୟ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779759&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779759 500779759] | |- class='wd_q113387899' | style='text-align:right'| 561 | [[:d:Q113387899|Q113387899]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ଦିଗବିଜୟ ଖଟୁଆ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779450&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779450 500779450] | |- class='wd_q113387900' | style='text-align:right'| 562 | [[:d:Q113387900|Q113387900]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ଦିଲ୍ଲୀପ କୁମାର ପାତ୍ର |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779707&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779707 500779707] | |- class='wd_q113387902' | style='text-align:right'| 563 | [[:d:Q113387902|Q113387902]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ଦିଲ୍ଲୀପ କୁମାର ସ୍ୱାଇଁ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779903&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779903 500779903] | |- class='wd_q113387903' | style='text-align:right'| 564 | [[:d:Q113387903|Q113387903]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ଦିଲ୍ଲୀପ କୁମାର ନାୟକ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779603&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779603 500779603] | |- class='wd_q113387904' | style='text-align:right'| 565 | [[:d:Q113387904|Q113387904]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ଦିଲ୍ଲୀପ ମହାନ୍ତ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779466&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779466 500779466] | |- class='wd_q113387906' | style='text-align:right'| 566 | [[:d:Q113387906|Q113387906]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ଦିଲ୍ଲୀପ ତ୍ରିପାଠୀ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779918&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779918 500779918] | |- class='wd_q113387907' | style='text-align:right'| 567 | [[:d:Q113387907|Q113387907]] | 10 | 0 |class='wd_label'| ଦିଲ୍ଲୀପ କୁମାର ବାରିକ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779244&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779244 500779244] | |- class='wd_q113387909' | style='text-align:right'| 568 | [[:d:Q113387909|Q113387909]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ଦୀନେଶ ନାୟକ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779604&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779604 500779604] | |- class='wd_q113387911' | style='text-align:right'| 569 | [[:d:Q113387911|Q113387911]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ଦୀପ୍ତି ପ୍ରକାଶ ମହାନ୍ତି |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779540&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779540 500779540] | |- class='wd_q113387917' | style='text-align:right'| 574 | [[:d:Q113387917|Q113387917]] | 12 | 0 |class='wd_label'| ଦେବାଶିଷ ମିଶ୍ର |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779520&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779520 500779520] | |- class='wd_q113387918' | style='text-align:right'| 575 | [[:d:Q113387918|Q113387918]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ଦୁର୍ଗା ମଧବ କର |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779442&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779442 500779442] | |- class='wd_q113387919' | style='text-align:right'| 576 | [[:d:Q113387919|Q113387919]] | 15 | 0 |class='wd_label'| ଦୁର୍ଗା ପ୍ରସାଦ ଦାସ |class='wd_p569'| 1938-03-08<ref name="ref_acedf3c4798b42d8ae365a2e6cd20e110fb9845f9624f603dae3bfc807d0922c">https://prameyaepaper.com/viewmap/729227.jpg</ref> |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| 2022-10-28<ref name="ref_c436f7f2a2ad69b47fc82f36e4a669e63815a79a8d87614e796df160ff929fcd">https://dharitriepaper.in/edition/11749/bhubaneswar/page/9</ref> |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779329&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779329 500779329] | |- class='wd_q113387921' | style='text-align:right'| 578 | [[:d:Q113387921|Q113387921]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ଗଦାଧର ସୂତାର |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779892&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779892 500779892] | |- class='wd_q113387922' | style='text-align:right'| 579 | [[:d:Q113387922|Q113387922]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ଗଜେନ୍ଦ୍ର କୁମାର ପାଢ଼ୀ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779636&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779636 500779636] | |- class='wd_q113387923' | style='text-align:right'| 580 | [[:d:Q113387923|Q113387923]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ଗଜେନ୍ଦ୍ର ପ୍ରସାଦ ସାହୁ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779842&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779842 500779842] | |- class='wd_q113387926' | style='text-align:right'| 582 | [[:d:Q113387926|Q113387926]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ଗଙ୍ଗାଧର ପାତ୍ର |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779708&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779708 500779708] | |- class='wd_q113387927' | style='text-align:right'| 583 | [[:d:Q113387927|Q113387927]] | 10 | 0 |class='wd_label'| ଗୟାଧର ନାୟକ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779605&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779605 500779605] | |- class='wd_q113387929' | style='text-align:right'| 585 | [[:d:Q113387929|Q113387929]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ଗିରିଧାରୀ ପୋଢ଼ା |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779732&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779732 500779732] | |- class='wd_q113387936' | style='text-align:right'| 590 | [[:d:Q113387936|Q113387936]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ଗୋବିନ୍ଦ ରେଡ୍ଡୀ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779762&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779762 500779762] | |- class='wd_q113387940' | style='text-align:right'| 591 | [[:d:Q113387940|Q113387940]] | 10 | 0 |class='wd_label'| ଗୋକୁଳାନନ୍ଦ ଦାସ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779331&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779331 500779331] | |- class='wd_q113387941' | style='text-align:right'| 592 | [[:d:Q113387941|Q113387941]] | 10 | 0 |class='wd_label'| ଗୋପାଳ କୃଷ୍ଣ ଜେନା |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779415&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779415 500779415] | |- class='wd_q113387942' | style='text-align:right'| 593 | [[:d:Q113387942|Q113387942]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ଗୋପୀନାଥ ବେହେରା |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779270&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779270 500779270] | |- class='wd_q113387943' | style='text-align:right'| 594 | [[:d:Q113387943|Q113387943]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ଗୌରହରି ରାଉତ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779767&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779767 500779767] | |- class='wd_q113387946' | style='text-align:right'| 596 | [[:d:Q113387946|Q113387946]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ଗୌରୀ ପ୍ରସାଦ ରାଉତ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779768&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779768 500779768] | |- class='wd_q113387947' | style='text-align:right'| 597 | [[:d:Q113387947|Q113387947]] | 10 | 0 |class='wd_label'| ଗୌରୀ ଶଙ୍କର ନାୟକ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779606&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779606 500779606] | |- class='wd_q113387950' | style='text-align:right'| 598 | [[:d:Q113387950|Q113387950]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ଜ୍ଞାନେଶ ମିଶ୍ର |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779522&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779522 500779522] | |- class='wd_q113388360' | style='text-align:right'| 599 | [[:d:Q113388360|Q113388360]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ସଞ୍ଜିତ ମହାଳିକ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779464&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779464 500779464] | |- class='wd_q113388361' | style='text-align:right'| 600 | [[:d:Q113388361|Q113388361]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ସଞ୍ଜୀବ ବିଶ୍ୱାଳ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779306&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779306 500779306] | |- class='wd_q113388363' | style='text-align:right'| 601 | [[:d:Q113388363|Q113388363]] | 10 | 0 |class='wd_label'| ଶଙ୍କର୍ଷଣ ଜେନା |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779430&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779430 500779430] | |- class='wd_q113388364' | style='text-align:right'| 602 | [[:d:Q113388364|Q113388364]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ସନୋଜ କୁମାର |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779457&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779457 500779457] | |- class='wd_q113388365' | style='text-align:right'| 603 | [[:d:Q113388365|Q113388365]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ଶାନ୍ତନୁ କୁମାର ମେହେର |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779517&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779517 500779517] | |- class='wd_q113388367' | style='text-align:right'| 605 | [[:d:Q113388367|Q113388367]] | 13 | 0 |class='wd_label'| ସନ୍ତୋଷ କୁମାର ବାରିକ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779250&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779250 500779250] | |- class='wd_q113388368' | style='text-align:right'| 606 | [[:d:Q113388368|Q113388368]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ସନ୍ତୋଷ କୁମାର ବେହେରା |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779283&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779283 500779283] | |- class='wd_q113388369' | style='text-align:right'| 607 | [[:d:Q113388369|Q113388369]] | 11 | 0 |class='wd_label'| ସନ୍ତୋଷ କୁମାର ଦାସ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779359&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779359 500779359] | |- class='wd_q113388370' | style='text-align:right'| 608 | [[:d:Q113388370|Q113388370]] | 10 | 0 |class='wd_label'| ସନ୍ତୋଷ କୁମାର ଜେନା |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779431&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779431 500779431] | |- class='wd_q113388371' | style='text-align:right'| 609 | [[:d:Q113388371|Q113388371]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ସନ୍ତୋଷ କୁମାର ମହାରଣା |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779491&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779491 500779491] | |- class='wd_q113388372' | style='text-align:right'| 610 | [[:d:Q113388372|Q113388372]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ସନ୍ତୋଷ କୁମାର ନାୟକ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779627&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779627 500779627] | |- class='wd_q113388373' | style='text-align:right'| 611 | [[:d:Q113388373|Q113388373]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ସନ୍ତୋଷ କୁମାର ରାଉତ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779778&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779778 500779778] | |- class='wd_q113388374' | style='text-align:right'| 612 | [[:d:Q113388374|Q113388374]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ସନ୍ତୋଷ କୁମାର ରାଉତରାୟ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779790&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779790 500779790] | |- class='wd_q113388375' | style='text-align:right'| 613 | [[:d:Q113388375|Q113388375]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ସନ୍ତୋଷ ମହାରଣା |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779581&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779581 500779581] | |- class='wd_q113388379' | style='text-align:right'| 617 | [[:d:Q113388379|Q113388379]] | 13 | 0 |class='wd_label'| ଶରତ ଚନ୍ଦ୍ର ଭୋଇ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| [https://viaf.org/viaf/43427390 43427390] |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779293&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779293 500779293] | |- class='wd_q113388380' | style='text-align:right'| 618 | [[:d:Q113388380|Q113388380]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ଶରତ କୁମାର ପରିଡ଼ା |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779687&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779687 500779687] | |- class='wd_q113388385' | style='text-align:right'| 623 | [[:d:Q113388385|Q113388385]] | 11 | 0 |class='wd_label'| ସରୋଜ କୁମାର ଜେନା |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779432&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779432 500779432] | |- class='wd_q113388386' | style='text-align:right'| 624 | [[:d:Q113388386|Q113388386]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ସରୋଜ କୁମାର ମହାପାତ୍ର |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779472&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779472 500779472] | |- class='wd_q113388387' | style='text-align:right'| 625 | [[:d:Q113388387|Q113388387]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ସରୋଜ କୁମାର ସୂତାର |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779894&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779894 500779894] | |- class='wd_q113388388' | style='text-align:right'| 626 | [[:d:Q113388388|Q113388388]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ସରୋଜ ମହାନ୍ତ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779467&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779467 500779467] | |- class='wd_q113388389' | style='text-align:right'| 627 | [[:d:Q113388389|Q113388389]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ସରୋଜ ମହାପାତ୍ର |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779471&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779471 500779471] | |- class='wd_q113388391' | style='text-align:right'| 629 | [[:d:Q113388391|Q113388391]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ଶଶଧର ପତି |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779699&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779699 500779699] | |- class='wd_q113388397' | style='text-align:right'| 635 | [[:d:Q113388397|Q113388397]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ଶତୁଘ୍ନ ସାହୁ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779830&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779830 500779830] | |- class='wd_q113388398' | style='text-align:right'| 636 | [[:d:Q113388398|Q113388398]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ସତ୍ୟରଞ୍ଜନ ରାଉତ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779780&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779780 500779780] | |- class='wd_q113388402' | style='text-align:right'| 639 | [[:d:Q113388402|Q113388402]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ସତ୍ୟବ୍ରତ ଦାସ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779361&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779361 500779361] | |- class='wd_q113388403' | style='text-align:right'| 640 | [[:d:Q113388403|Q113388403]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ସତ୍ୟବ୍ରତ ସାହୁ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779831&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779831 500779831] | |- class='wd_q113388404' | style='text-align:right'| 641 | [[:d:Q113388404|Q113388404]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ସତ୍ୟଜିତ୍ ବେହେରା |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779285&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779285 500779285] | |- class='wd_q113388405' | style='text-align:right'| 642 | [[:d:Q113388405|Q113388405]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ସତ୍ଯଜିତ୍ ଦାସ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779362&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779362 500779362] | |- class='wd_q113388406' | style='text-align:right'| 643 | [[:d:Q113388406|Q113388406]] | 10 | 0 |class='wd_label'| ସତ୍ୟଜିତ୍ ସାହୁ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779832&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779832 500779832] | |- class='wd_q113388407' | style='text-align:right'| 644 | [[:d:Q113388407|Q113388407]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ସତ୍ୟନାରାୟଣ ଓଝା |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779634&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779634 500779634] | |- class='wd_q113388411' | style='text-align:right'| 647 | [[:d:Q113388411|Q113388411]] | 10 | 0 |class='wd_label'| ଶକ୍ତିପ୍ରଦା ଜେନା |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779433&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779433 500779433] | |- class='wd_q113388412' | style='text-align:right'| 648 | [[:d:Q113388412|Q113388412]] | 10 | 0 |class='wd_label'| ଶଶାଙ୍କ ଶେଖର ଦାସ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779363&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779363 500779363] | |- class='wd_q113388413' | style='text-align:right'| 649 | [[:d:Q113388413|Q113388413]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ଶଶିକାନ୍ତ ମହାପାତ୍ର |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779568&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779568 500779568] | |- class='wd_q113388414' | style='text-align:right'| 650 | [[:d:Q113388414|Q113388414]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ଶଶୀକାନ୍ତ ରାଉତ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779782&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779782 500779782] | |- class='wd_q113388418' | style='text-align:right'| 653 | [[:d:Q113388418|Q113388418]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ଶ୍ୟାମ ପ୍ରସାଦ ଟାଲି |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779914&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779914 500779914] | |- class='wd_q113388419' | style='text-align:right'| 654 | [[:d:Q113388419|Q113388419]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ଶ୍ୟାମ ସୁନ୍ଦର ପଟ୍ଟନାୟକ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779727&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779727 500779727] | |- class='wd_q113388421' | style='text-align:right'| 655 | [[:d:Q113388421|Q113388421]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ଶିବ ପ୍ରସାଦ କରଣ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779446&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779446 500779446] | |- class='wd_q113388422' | style='text-align:right'| 656 | [[:d:Q113388422|Q113388422]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ଶିବଶଙ୍କର ଦାସ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779364&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779364 500779364] | |- class='wd_q113388423' | style='text-align:right'| 657 | [[:d:Q113388423|Q113388423]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ଶିବଶଙ୍କର ମଲ୍ଲିକ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779508&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779508 500779508] | |- class='wd_q113388424' | style='text-align:right'| 658 | [[:d:Q113388424|Q113388424]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ସିଦ୍ଧାର୍ଥ ଦାସ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779365&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779365 500779365] | |- class='wd_q113388425' | style='text-align:right'| 659 | [[:d:Q113388425|Q113388425]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ସିଦ୍ଧାର୍ଥ ଶଙ୍କର ଦାସ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779366&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779366 500779366] | |- class='wd_q113388427' | style='text-align:right'| 660 | [[:d:Q113388427|Q113388427]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ଶୀର୍ଷାନନ୍ଦ ରାଉତ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779783&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779783 500779783] | |- class='wd_q113388428' | style='text-align:right'| 661 | [[:d:Q113388428|Q113388428]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ସୀତିକଣ୍ଠ ପଟ୍ଟନାୟକ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779728&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779728 500779728] | |- class='wd_q113388429' | style='text-align:right'| 662 | [[:d:Q113388429|Q113388429]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ଶିବରାମ ସାହୁ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779850&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779850 500779850] | |- class='wd_q113388432' | style='text-align:right'| 664 | [[:d:Q113388432|Q113388432]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ସ୍ମୃତିରଞ୍ଜନ ଗୌଡ଼ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779398&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779398 500779398] | |- class='wd_q113388436' | style='text-align:right'| 668 | [[:d:Q113388436|Q113388436]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ସୋମନାଥ ଉପଧ୍ୟାୟ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779922&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779922 500779922] | |- class='wd_q113388437' | style='text-align:right'| 669 | [[:d:Q113388437|Q113388437]] | 11 | 0 |class='wd_label'| ସୋମନାଥ ଜେନା |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779434&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779434 500779434] | |- class='wd_q113388443' | style='text-align:right'| 673 | [[:d:Q113388443|Q113388443]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ସୋନୁ କୁମାର ପଣ୍ଡା |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779661&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779661 500779661] | |- class='wd_q113388449' | style='text-align:right'| 676 | [[:d:Q113388449|Q113388449]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ସୌମ୍ୟରଞ୍ଜନ ସାହୁ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779835&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779835 500779835] | |- class='wd_q113388450' | style='text-align:right'| 677 | [[:d:Q113388450|Q113388450]] | 10 | 0 |class='wd_label'| ସୌମ୍ୟରଞ୍ଜନ ଜେନା |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779435&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779435 500779435] | |- class='wd_q113388451' | style='text-align:right'| 678 | [[:d:Q113388451|Q113388451]] | 10 | 0 |class='wd_label'| ସୌମ୍ୟରଞ୍ଜନ ପଟ୍ଟାନାୟକ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779718&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779718 500779718] | |- class='wd_q113388454' | style='text-align:right'| 680 | [[:d:Q113388454|Q113388454]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ଶ୍ରୀକାନ୍ତ ପାଣିଗ୍ରାହୀ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779676&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779676 500779676] | |- class='wd_q113388456' | style='text-align:right'| 682 | [[:d:Q113388456|Q113388456]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ଶ୍ରୀନିବାସ ପଢ଼ିହାରୀ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779641&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779641 500779641] | |- class='wd_q113388459' | style='text-align:right'| 684 | [[:d:Q113388459|Q113388459]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ଷ୍ଟାଲିନ୍ ବଳ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779236&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779236 500779236] | |- class='wd_q113388460' | style='text-align:right'| 685 | [[:d:Q113388460|Q113388460]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ସୁବାଷ ଚନ୍ଦ୍ର ସୂତାର |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779895&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779895 500779895] | |- class='wd_q113388461' | style='text-align:right'| 686 | [[:d:Q113388461|Q113388461]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ସୁବାଷ ପୁଜାରୀ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779745&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779745 500779745] | |- class='wd_q113388465' | style='text-align:right'| 689 | [[:d:Q113388465|Q113388465]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ଶୁଭାଶିଷ ସୁନ୍ଦରରାୟ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779886&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779886 500779886] | |- class='wd_q113388471' | style='text-align:right'| 693 | [[:d:Q113388471|Q113388471]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ସୁବୋଧ କୁମାର ମନ୍ଥନ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779513&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779513 500779513] | |- class='wd_q113388472' | style='text-align:right'| 694 | [[:d:Q113388472|Q113388472]] | 10 | 0 |class='wd_label'| ସୁବ୍ରତ କୁମାର ବାରିକ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779256&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779256 500779256] | |- class='wd_q113388474' | style='text-align:right'| 695 | [[:d:Q113388474|Q113388474]] | 10 | 0 |class='wd_label'| ସୁବ୍ରତ କୁମାର ଲେଙ୍କା |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779461&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779461 500779461] | |- class='wd_q113388475' | style='text-align:right'| 696 | [[:d:Q113388475|Q113388475]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ସୁବ୍ରତ କୁମାର ମଲ୍ଲିକ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779509&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779509 500779509] | |- class='wd_q113388478' | style='text-align:right'| 697 | [[:d:Q113388478|Q113388478]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ସୁବ୍ରତ କୁମାର ମହାନ୍ତି |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779548&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779548 500779548] | |- class='wd_q113388479' | style='text-align:right'| 698 | [[:d:Q113388479|Q113388479]] | 10 | 0 |class='wd_label'| ସୁବ୍ରତ କୁମାର ଦତ୍ତ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779387&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779387 500779387] | |} == ମହିଳା == {| class='wikitable sortable wd_can_edit' ! # ! Wikidata ! Stmnts ! Wikis ! label ! ଜନ୍ମ ତାରିଖ ! ଜନ୍ମ ସ୍ଥାନ ! ମୃତ୍ୟୁ ତାରିଖ ! ମୃତ୍ୟୁ ସ୍ଥାନ ! ଭି.ଆଇ.ଏ.ଏଫ. ସୂଚକ ! Union List of Artist Names ID ! ?img |- class='wd_q21598196' | style='text-align:right'| 3 | [[:d:Q21598196|Q21598196]] | 26 | 11 |class='wd_label'| [[ପ୍ରିୟମ୍ବଦା ମହାନ୍ତି ହେଜମାଦି]] |class='wd_p569'| 1939-11-18 |class='wd_p19'| [[ଭାରତ]] |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| [https://viaf.org/viaf/53613690 53613690] |class='wd_p245'| | [[ଫାଇଲ:Priyambada Mohanty Hejamdi during 22nd Odia Film Award ceremony 2014, Bhubaneswar.jpg|center|80px]] |- class='wd_q15723654' | style='text-align:right'| 6 | [[:d:Q15723654|Q15723654]] | 25 | 9 |class='wd_label'| [[ଅରୁଣା ମହାନ୍ତି]] |class='wd_p569'| 1960-04-04<ref name="ref_9d3731f61afa7a8c21fa534f9dc434f79353f3139d1a26ad679de90e365ce446">http://odishanewsnitidin.com/index.php?ID=20&PubId=4&schedule=2016-05-28&PageId=7405&PageNum=9</ref> |class='wd_p19'| [[ଭୁବନେଶ୍ୱର]] |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| [https://viaf.org/viaf/50820411 50820411] |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779535&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779535 500779535] | [[ଫାଇଲ:Aruna Mohanty - TeachAIDS Recording Session.png|center|80px]] |- class='wd_q15725164' | style='text-align:right'| 9 | [[:d:Q15725164|Q15725164]] | 20 | 5 |class='wd_label'| [[ଲକ୍ଷ୍ମୀପ୍ରିୟା ମହାପାତ୍ର]] |class='wd_p569'| 1928 |class='wd_p19'| [[ଓଡ଼ିଶା]] |class='wd_p570'| 2021 |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779459&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779459 500779459] | |- class='wd_q55409221' | style='text-align:right'| 11 | [[:d:Q55409221|Q55409221]] | 22 | 5 |class='wd_label'| [[ଭାସ୍ୱତୀ ବସୁ]] |class='wd_p569'| 1973-03-05 |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779261&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779261 500779261] | [[ଫାଇଲ:Bhaswati Basu.jpg|center|80px]] |- class='wd_q122307704' | style='text-align:right'| 30 | [[:d:Q122307704|Q122307704]] | 10 | 1 |class='wd_label'| [[ଶୁଦ୍ଧସତ୍ତା ମିଶ୍ର]] |class='wd_p569'| 1984-07-09 |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| | [[ଫାଇଲ:Suddhasatta Mishra.jpg|center|80px]] |- class='wd_q31801411' | style='text-align:right'| 36 | [[:d:Q31801411|Q31801411]] | 12 | 1 |class='wd_label'| [[ରୀତା ବିଶାଲ]] |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779923&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779923 500779923] | |- class='wd_q106219532' | style='text-align:right'| 47 | [[:d:Q106219532|Q106219532]] | 12 | 0 |class='wd_label'| ବବିତା ସାହୁ |class='wd_p569'| 1976<ref name="ref_3ba1cd24e7dc8c01d91e9b984402c1bb1855b97032828cc29340ee432dd899d6">http://www.theprajatantra.org/prajatantra/uploads/epaper/2021-03/605e932581247.jpg</ref> |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779796&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779796 500779796] | |- class='wd_q113243902' | style='text-align:right'| 50 | [[:d:Q113243902|Q113243902]] | 12 | 0 |class='wd_label'| ସତ୍ୟଭାମା ମାଝି |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| [[ଭୁବନେଶ୍ୱର]]<ref name="ref_3893312a32b7e45059dc1ad17e61f84920f454ae2a2b4ff8940072523e3986ec">https://www.bhubaneswararttrail.org/satyabhama-majhi</ref> |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779503&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779503 500779503] | |- class='wd_q113387752' | style='text-align:right'| 72 | [[:d:Q113387752|Q113387752]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ଆଲିଶା ପଣ୍ଡା |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779646&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779646 500779646] | |- class='wd_q113387757' | style='text-align:right'| 77 | [[:d:Q113387757|Q113387757]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ଅମ୍ବିକା ମହାପାତ୍ର |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779468&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779468 500779468] | |- class='wd_q113387766' | style='text-align:right'| 85 | [[:d:Q113387766|Q113387766]] | 10 | 0 |class='wd_label'| ଅନୁରାଧା ଦାସ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779319&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779319 500779319] | |- class='wd_q113387767' | style='text-align:right'| 86 | [[:d:Q113387767|Q113387767]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ଅପର୍ଣ୍ଣା ରାୟ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779758&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779758 500779758] | |- class='wd_q113387769' | style='text-align:right'| 88 | [[:d:Q113387769|Q113387769]] | 10 | 0 |class='wd_label'| ଅର୍ଚ୍ଚନା ଜେନା |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779408&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779408 500779408] | |- class='wd_q113387786' | style='text-align:right'| 103 | [[:d:Q113387786|Q113387786]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ଅସମିନ୍ ଖାତୁନ୍ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779448&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779448 500779448] | |- class='wd_q113387788' | style='text-align:right'| 105 | [[:d:Q113387788|Q113387788]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ଅତସୀ ବସୁ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779260&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779260 500779260] | |- class='wd_q113387791' | style='text-align:right'| 108 | [[:d:Q113387791|Q113387791]] | 10 | 0 |class='wd_label'| ବବିତା ବାରିକ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779242&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779242 500779242] | |- class='wd_q113387792' | style='text-align:right'| 109 | [[:d:Q113387792|Q113387792]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ଶିଶୁ ମହାନ୍ତି |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779537&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779537 500779537] | |- class='wd_q113387797' | style='text-align:right'| 113 | [[:d:Q113387797|Q113387797]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ବନିତା ପୁହିତ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779743&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779743 500779743] | |- class='wd_q113387813' | style='text-align:right'| 129 | [[:d:Q113387813|Q113387813]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ବିଦ୍ୟୁତ ଲତା ପାଟ୍ଟସାଣୀ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779715&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779715 500779715] | |- class='wd_q113387822' | style='text-align:right'| 137 | [[:d:Q113387822|Q113387822]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ବିଜୟା ପଣ୍ଡା |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779649&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779649 500779649] | |- class='wd_q113387823' | style='text-align:right'| 138 | [[:d:Q113387823|Q113387823]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ବିଜୟା ପରିଡ଼ା |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779684&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779684 500779684] | |- class='wd_q113387825' | style='text-align:right'| 139 | [[:d:Q113387825|Q113387825]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ବିକାଶ କୁମାର ଦାସ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779321&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779321 500779321] | |- class='wd_q113388481' | style='text-align:right'| 144 | [[:d:Q113388481|Q113388481]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ଶୁଚିସ୍ମିତା ଷେଣ୍ଢ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779871&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779871 500779871] | |- class='wd_q113388490' | style='text-align:right'| 152 | [[:d:Q113388490|Q113388490]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ସୁଦୀପତା ପାଢ଼ୀ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779681&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779681 500779681] | |- class='wd_q113388491' | style='text-align:right'| 153 | [[:d:Q113388491|Q113388491]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ସୁଜାତା ବେହେରା |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779286&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779286 500779286] | |- class='wd_q113388492' | style='text-align:right'| 154 | [[:d:Q113388492|Q113388492]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ସୁଖଲତା ଦାଶ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779376&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779376 500779376] | |- class='wd_q113388493' | style='text-align:right'| 155 | [[:d:Q113388493|Q113388493]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ସୁଲୋଚନା ମହାରଣା |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779494&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779494 500779494] | |- class='wd_q113388495' | style='text-align:right'| 156 | [[:d:Q113388495|Q113388495]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ସୁମିତ୍ରାରାଣୀ ଦାସ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779368&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779368 500779368] | |- class='wd_q113388499' | style='text-align:right'| 159 | [[:d:Q113388499|Q113388499]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ସୁନୀତା ବେହେରା |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779287&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779287 500779287] | |- class='wd_q113388507' | style='text-align:right'| 165 | [[:d:Q113388507|Q113388507]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ସୂର୍ଯ୍ୟଲତା ନାୟକ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779592&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779592 500779592] | |- class='wd_q113388508' | style='text-align:right'| 166 | [[:d:Q113388508|Q113388508]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ସୂର୍ଯ୍ୟସ୍ନାତା ମହାନ୍ତି |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779549&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779549 500779549] | |- class='wd_q113388511' | style='text-align:right'| 169 | [[:d:Q113388511|Q113388511]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ସୁଷମା ମହାନ୍ତି |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779550&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779550 500779550] | |- class='wd_q113388515' | style='text-align:right'| 172 | [[:d:Q113388515|Q113388515]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ସୁସ୍ମିତା ମିଶ୍ର |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779529&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779529 500779529] | |- class='wd_q113388516' | style='text-align:right'| 173 | [[:d:Q113388516|Q113388516]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ସ୍ୱର୍ଣ୍ଣଲତା ଗିରି |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779396&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779396 500779396] | |- class='wd_q113388522' | style='text-align:right'| 176 | [[:d:Q113388522|Q113388522]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ତନୟା ଚୌହାନ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779312&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779312 500779312] | |- class='wd_q113388528' | style='text-align:right'| 181 | [[:d:Q113388528|Q113388528]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ତପସ୍ୱିନୀ ବେହେରାୀବେହେରା |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779288&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779288 500779288] | |- class='wd_q113388529' | style='text-align:right'| 182 | [[:d:Q113388529|Q113388529]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ତପସ୍ୱିନୀ ସାମନ୍ତରାୟ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779863&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779863 500779863] | |- class='wd_q113388535' | style='text-align:right'| 186 | [[:d:Q113388535|Q113388535]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ତେଜସ୍ୱିନୀ ପାହାଡ଼଼ସିଂହ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779642&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779642 500779642] | |- class='wd_q135912979' | style='text-align:right'| 198 | [[:d:Q135912979|Q135912979]] | 9 | 0 |class='wd_label'| କନକଲତା ଦାସ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| | |- class='wd_q113387951' | style='text-align:right'| 201 | [[:d:Q113387951|Q113387951]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ହାରାମଣି ଦାସ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779332&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779332 500779332] | |- class='wd_q113387953' | style='text-align:right'| 202 | [[:d:Q113387953|Q113387953]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ହରପ୍ରିୟା ବେହେରା |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779271&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779271 500779271] | |- class='wd_q113387966' | style='text-align:right'| 213 | [[:d:Q113387966|Q113387966]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ଇତିଶ୍ରୀ ଦାସ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779333&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779333 500779333] | |- class='wd_q113387967' | style='text-align:right'| 214 | [[:d:Q113387967|Q113387967]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ଇତିଶ୍ରୀ ଦୀକ୍ଷିତ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779384&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779384 500779384] | |- class='wd_q113387968' | style='text-align:right'| 215 | [[:d:Q113387968|Q113387968]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ଇତିଶ୍ରୀ ଖିଲାର |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779453&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779453 500779453] | |- class='wd_q113387978' | style='text-align:right'| 222 | [[:d:Q113387978|Q113387978]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ଜାନକୀ ମହାପାତ୍ର |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779557&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779557 500779557] | |- class='wd_q113387980' | style='text-align:right'| 224 | [[:d:Q113387980|Q113387980]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ଯଶସ୍ୱୀ ମହାପାତ୍ର |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779558&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779558 500779558] | |- class='wd_q113387986' | style='text-align:right'| 229 | [[:d:Q113387986|Q113387986]] | 10 | 0 |class='wd_label'| ଜୟଶ୍ରୀ ବାରିକ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779245&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779245 500779245] | |- class='wd_q113387987' | style='text-align:right'| 230 | [[:d:Q113387987|Q113387987]] | 10 | 0 |class='wd_label'| ଜୟଶ୍ରୀ ମାଝି |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779502&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779502 500779502] | |- class='wd_q113387990' | style='text-align:right'| 233 | [[:d:Q113387990|Q113387990]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ଝରଣା ଦାସ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779337&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779337 500779337] | |- class='wd_q113387995' | style='text-align:right'| 238 | [[:d:Q113387995|Q113387995]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ଯୁବତୀ ପ୍ରତିଭା ଭୋଳ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779294&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779294 500779294] | |- class='wd_q113388000' | style='text-align:right'| 243 | [[:d:Q113388000|Q113388000]] | 10 | 0 |class='wd_label'| ଜ୍ୟୋତିର୍ମୟୀ ମହାପାତ୍ର |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779559&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779559 500779559] | |- class='wd_q113388008' | style='text-align:right'| 251 | [[:d:Q113388008|Q113388008]] | 9 | 0 |class='wd_label'| କଲ୍ଲୋଳିନୀ ମିଶ୍ର |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779523&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779523 500779523] | |- class='wd_q113388009' | style='text-align:right'| 252 | [[:d:Q113388009|Q113388009]] | 9 | 0 |class='wd_label'| କଳ୍ପନା ବିଳାସିନୀ ଦୀକ୍ଷିତ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779385&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779385 500779385] | |- class='wd_q113388012' | style='text-align:right'| 255 | [[:d:Q113388012|Q113388012]] | 9 | 0 |class='wd_label'| କନକଲତା ଗାହାଣ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779392&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779392 500779392] | |- class='wd_q113388013' | style='text-align:right'| 256 | [[:d:Q113388013|Q113388013]] | 9 | 0 |class='wd_label'| କରିସ୍ମା ଖାତୁନ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779449&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779449 500779449] | |- class='wd_q113388014' | style='text-align:right'| 257 | [[:d:Q113388014|Q113388014]] | 9 | 0 |class='wd_label'| କରୁଣା ପ୍ରିୟା ପୁଇ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779744&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779744 500779744] | |- class='wd_q113388023' | style='text-align:right'| 264 | [[:d:Q113388023|Q113388023]] | 10 | 0 |class='wd_label'| କୃଷ୍ଣ ଦାସ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779340&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779340 500779340] | |- class='wd_q113388040' | style='text-align:right'| 276 | [[:d:Q113388040|Q113388040]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ଲକ୍ଷ୍ମୀପ୍ରିୟା ନନ୍ଦ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779595&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779595 500779595] | |- class='wd_q113388041' | style='text-align:right'| 277 | [[:d:Q113388041|Q113388041]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ଲକ୍ଷ୍ମୀପ୍ରିୟା ପାଢ଼ୀ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779637&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779637 500779637] | |- class='wd_q113388042' | style='text-align:right'| 278 | [[:d:Q113388042|Q113388042]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ଲକ୍ଷ୍ମୀପ୍ରିୟା ପାଣିଗ୍ରାହୀ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779674&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779674 500779674] | |- class='wd_q113388043' | style='text-align:right'| 279 | [[:d:Q113388043|Q113388043]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ଲିଲାବତୀ ମହାଳିକ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779462&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779462 500779462] | |- class='wd_q113388044' | style='text-align:right'| 280 | [[:d:Q113388044|Q113388044]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ଲିପିଶ୍ରୀ ନାୟକ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779610&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779610 500779610] | |- class='wd_q113388045' | style='text-align:right'| 281 | [[:d:Q113388045|Q113388045]] | 10 | 0 |class='wd_label'| ଲିପ୍ସିତା ଖଟୁଆ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779452&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779452 500779452] | |- class='wd_q113388049' | style='text-align:right'| 284 | [[:d:Q113388049|Q113388049]] | 10 | 0 |class='wd_label'| ମଧୁସ୍ମିତା ଦାସ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779343&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779343 500779343] | |- class='wd_q113388050' | style='text-align:right'| 285 | [[:d:Q113388050|Q113388050]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ମଧୁସ୍ମିତା ଧଳ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779382&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779382 500779382] | |- class='wd_q113388051' | style='text-align:right'| 286 | [[:d:Q113388051|Q113388051]] | 10 | 0 |class='wd_label'| ମଧୁସ୍ମିତା ତ୍ରିପାଠୀ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779919&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779919 500779919] | |- class='wd_q113388056' | style='text-align:right'| 291 | [[:d:Q113388056|Q113388056]] | 10 | 0 |class='wd_label'| ମଗତି ଜେନା |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779418&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779418 500779418] | |- class='wd_q113388063' | style='text-align:right'| 295 | [[:d:Q113388063|Q113388063]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ମମତାରାଣୀ ସାହୁ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779805&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779805 500779805] | |- class='wd_q113388064' | style='text-align:right'| 296 | [[:d:Q113388064|Q113388064]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ମମତା ସାମନ୍ତରାୟ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779859&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779859 500779859] | |- class='wd_q113388215' | style='text-align:right'| 305 | [[:d:Q113388215|Q113388215]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ପ୍ରତିମା ମିଶ୍ର |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779526&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779526 500779526] | |- class='wd_q113388225' | style='text-align:right'| 311 | [[:d:Q113388225|Q113388225]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ପ୍ରିୟଦର୍ଶିନୀ ସାହୁ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779819&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779819 500779819] | |- class='wd_q113388226' | style='text-align:right'| 312 | [[:d:Q113388226|Q113388226]] | 10 | 0 |class='wd_label'| ପ୍ରିୟଦର୍ଶିନୀ ଦଳାଇ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779314&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779314 500779314] | |- class='wd_q113388227' | style='text-align:right'| 313 | [[:d:Q113388227|Q113388227]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ପ୍ରିୟଦର୍ଶିନୀ ମହାନ୍ତି |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779546&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779546 500779546] | |- class='wd_q113388229' | style='text-align:right'| 314 | [[:d:Q113388229|Q113388229]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ପୂଜାର୍ଚ୍ଚନା ନାୟକ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779619&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779619 500779619] | |- class='wd_q113388230' | style='text-align:right'| 315 | [[:d:Q113388230|Q113388230]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ପୁଣ୍ୟତୋୟା କର |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779444&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779444 500779444] | |- class='wd_q113388238' | style='text-align:right'| 320 | [[:d:Q113388238|Q113388238]] | 10 | 0 |class='wd_label'| ପୁଷ୍ପିତା ଦାସ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779357&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779357 500779357] | |- class='wd_q113388258' | style='text-align:right'| 328 | [[:d:Q113388258|Q113388258]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ରାଜଲକ୍ଷ୍ମୀ ମହାରଣା |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779486&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779486 500779486] | |- class='wd_q113388298' | style='text-align:right'| 358 | [[:d:Q113388298|Q113388298]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ରଶ୍ମୀ ପଣ୍ଡା |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779657&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779657 500779657] | |- class='wd_q113388300' | style='text-align:right'| 359 | [[:d:Q113388300|Q113388300]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ରଶ୍ମୀତାରାଣୀ ରଣା |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779749&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779749 500779749] | |- class='wd_q113388303' | style='text-align:right'| 362 | [[:d:Q113388303|Q113388303]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ରେବତୀ ମହାରଣା |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779489&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779489 500779489] | |- class='wd_q113388304' | style='text-align:right'| 363 | [[:d:Q113388304|Q113388304]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ରିନୁ ପ୍ରଧାନ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779737&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779737 500779737] | |- class='wd_q113388306' | style='text-align:right'| 365 | [[:d:Q113388306|Q113388306]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ରୁକ୍ମିଣୀ ବଲ୍ଲଭ ପ୍ରଧାନ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779738&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779738 500779738] | |- class='wd_q113388309' | style='text-align:right'| 367 | [[:d:Q113388309|Q113388309]] | 12 | 0 |class='wd_label'| ସବିତା ମଞ୍ଜରୀ ସାହୁ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779826&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779826 500779826] | |- class='wd_q113388311' | style='text-align:right'| 368 | [[:d:Q113388311|Q113388311]] | 11 | 0 |class='wd_label'| ସବିତା ପଣ୍ଡା |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779658&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779658 500779658] | |- class='wd_q113388313' | style='text-align:right'| 369 | [[:d:Q113388313|Q113388313]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ସାବିତ୍ରୀ ବେହେରା |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779281&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779281 500779281] | |- class='wd_q113388317' | style='text-align:right'| 370 | [[:d:Q113388317|Q113388317]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ସବନମ ସିରିନ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779884&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779884 500779884] | |- class='wd_q113388327' | style='text-align:right'| 374 | [[:d:Q113388327|Q113388327]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ସାଗରିକା ବେହେରା |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779282&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779282 500779282] | |- class='wd_q113388330' | style='text-align:right'| 375 | [[:d:Q113388330|Q113388330]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ସାଗରିକା ରାଉତ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779777&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779777 500779777] | |- class='wd_q113388333' | style='text-align:right'| 376 | [[:d:Q113388333|Q113388333]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ସାହିନ ସୁହାନା ବେଗମ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779262&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779262 500779262] | |- class='wd_q113388335' | style='text-align:right'| 377 | [[:d:Q113388335|Q113388335]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ଶୈଳବାଳା ନାୟକ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779625&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779625 500779625] | |- class='wd_q113388349' | style='text-align:right'| 387 | [[:d:Q113388349|Q113388349]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ସନ୍ଧ୍ୟାରାଣୀ ସାହୁ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779827&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779827 500779827] | |- class='wd_q113388350' | style='text-align:right'| 388 | [[:d:Q113388350|Q113388350]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ସଂଘମିତ୍ରା ପଟ୍ଟାନାୟକ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779717&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779717 500779717] | |- class='wd_q113388351' | style='text-align:right'| 389 | [[:d:Q113388351|Q113388351]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ସଙ୍ଗୀତା ପାଣି |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779671&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779671 500779671] | |- class='wd_q113388352' | style='text-align:right'| 390 | [[:d:Q113388352|Q113388352]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ସଙ୍ଗୀତା ପଟ୍ଟନାୟକ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779703&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779703 500779703] | |- class='wd_q113388353' | style='text-align:right'| 391 | [[:d:Q113388353|Q113388353]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ସଙ୍ଗୀତା ପଟ୍ଟନାୟକ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779726&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779726 500779726] | |- class='wd_q113388362' | style='text-align:right'| 398 | [[:d:Q113388362|Q113388362]] | 10 | 0 |class='wd_label'| ସଂଯୁକ୍ତା ଜେନା |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779429&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779429 500779429] | |- class='wd_q113388073' | style='text-align:right'| 402 | [[:d:Q113388073|Q113388073]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ମନସ୍ୱିନୀ ସାମନ୍ତରାୟ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779860&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779860 500779860] | |- class='wd_q113388074' | style='text-align:right'| 403 | [[:d:Q113388074|Q113388074]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ମନଭଞ୍ଜନ ନାୟକ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779611&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779611 500779611] | |- class='wd_q113388075' | style='text-align:right'| 404 | [[:d:Q113388075|Q113388075]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ମଞ୍ଜୁଲତା ମିଶ୍ର |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779524&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779524 500779524] | |- class='wd_q113388084' | style='text-align:right'| 409 | [[:d:Q113388084|Q113388084]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ମନୋରମା ଦାସ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779346&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779346 500779346] | |- class='wd_q113388099' | style='text-align:right'| 418 | [[:d:Q113388099|Q113388099]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ମିନା ରାନୀ ସୁର |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779890&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779890 500779890] | |- class='wd_q113388101' | style='text-align:right'| 419 | [[:d:Q113388101|Q113388101]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ମିନତିଲତା ପାଢ଼ୀ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779638&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779638 500779638] | |- class='wd_q113388103' | style='text-align:right'| 420 | [[:d:Q113388103|Q113388103]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ମିତା ମହାନ୍ତି |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779542&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779542 500779542] | |- class='wd_q113388104' | style='text-align:right'| 421 | [[:d:Q113388104|Q113388104]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ମିତାରାଣୀ ମହାପାତ୍ର |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779560&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779560 500779560] | |- class='wd_q113388105' | style='text-align:right'| 422 | [[:d:Q113388105|Q113388105]] | 10 | 0 |class='wd_label'| ମିତୁ ସ୍ୱାଇଁ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779906&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779906 500779906] | |- class='wd_q113388107' | style='text-align:right'| 423 | [[:d:Q113388107|Q113388107]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ମୋନାଲିସା ନାୟକ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779613&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779613 500779613] | |- class='wd_q113388108' | style='text-align:right'| 424 | [[:d:Q113388108|Q113388108]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ମୋନାଲିସା ରଣା |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779748&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779748 500779748] | |- class='wd_q113388119' | style='text-align:right'| 432 | [[:d:Q113388119|Q113388119]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ନମିତା ମହାନ୍ତି |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779543&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779543 500779543] | |- class='wd_q113388120' | style='text-align:right'| 433 | [[:d:Q113388120|Q113388120]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ନମିତା ପରିଡ଼ା |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779685&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779685 500779685] | |- class='wd_q113388121' | style='text-align:right'| 434 | [[:d:Q113388121|Q113388121]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ନମ୍ରତା କର |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779443&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779443 500779443] | |- class='wd_q113388125' | style='text-align:right'| 437 | [[:d:Q113388125|Q113388125]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ନିବେଦିତା ଗଡ଼ନାୟକ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779400&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779400 500779400] | |- class='wd_q113388126' | style='text-align:right'| 438 | [[:d:Q113388126|Q113388126]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ନିବେଦିତା ମହାପାତ୍ର |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779561&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779561 500779561] | |- class='wd_q113388128' | style='text-align:right'| 439 | [[:d:Q113388128|Q113388128]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ନିବେଦିତା ପଟ୍ଟନାୟକ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779725&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779725 500779725] | |- class='wd_q113388129' | style='text-align:right'| 440 | [[:d:Q113388129|Q113388129]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ନିବେଦିତା ସାହୁ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779808&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779808 500779808] | |- class='wd_q113388133' | style='text-align:right'| 443 | [[:d:Q113388133|Q113388133]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ନିହାରବାଳା ମହାନ୍ତି |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779544&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779544 500779544] | |- class='wd_q113388135' | style='text-align:right'| 444 | [[:d:Q113388135|Q113388135]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ନିହାରିକା ସିଂହ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779882&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779882 500779882] | |- class='wd_q113388144' | style='text-align:right'| 450 | [[:d:Q113388144|Q113388144]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ନିର୍ଲିପ୍ତାମୟୀ ପ୍ରିୟଦର୍ଶିନୀ ରାଉତ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779772&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779772 500779772] | |- class='wd_q113388145' | style='text-align:right'| 451 | [[:d:Q113388145|Q113388145]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ନିରୋଜ ନଳିନୀ ମହାପାତ୍ର |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779562&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779562 500779562] | |- class='wd_q113388159' | style='text-align:right'| 460 | [[:d:Q113388159|Q113388159]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ପଦ୍ମାବତୀ ନାୟକ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779615&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779615 500779615] | |- class='wd_q113388160' | style='text-align:right'| 461 | [[:d:Q113388160|Q113388160]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ପଦ୍ମାଳୟା ପଣ୍ଡିତ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779669&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779669 500779669] | |- class='wd_q113388187' | style='text-align:right'| 482 | [[:d:Q113388187|Q113388187]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ପ୍ରଜ୍ଞା ପାଳ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779643&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779643 500779643] | |- class='wd_q113388188' | style='text-align:right'| 483 | [[:d:Q113388188|Q113388188]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ପ୍ରଜ୍ଞା ପ୍ରାରମ୍ଭିକା ନାୟକ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779618&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779618 500779618] | |- class='wd_q113388192' | style='text-align:right'| 487 | [[:d:Q113388192|Q113388192]] | 10 | 0 |class='wd_label'| ପ୍ରଣତି ଦାସ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779353&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779353 500779353] | |- class='wd_q113387835' | style='text-align:right'| 505 | [[:d:Q113387835|Q113387835]] | 10 | 0 |class='wd_label'| ବିନୋଦିନୀ ବେହେରା |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779267&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779267 500779267] | |- class='wd_q113387870' | style='text-align:right'| 537 | [[:d:Q113387870|Q113387870]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ଚାରୁଚନ୍ଦ୍ର ଦାସ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779324&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779324 500779324] | |- class='wd_q113387873' | style='text-align:right'| 540 | [[:d:Q113387873|Q113387873]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ଚିନ୍ମୟୀ ପଣ୍ଡା |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779652&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779652 500779652] | |- class='wd_q113387875' | style='text-align:right'| 542 | [[:d:Q113387875|Q113387875]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ଚିରଞ୍ଜୀବ କୁମାର ନାମଦେଓ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779593&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779593 500779593] | |- class='wd_q113387883' | style='text-align:right'| 547 | [[:d:Q113387883|Q113387883]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ଦାମିନୀପ୍ରଭା ନାୟକ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779602&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779602 500779602] | |- class='wd_q113387890' | style='text-align:right'| 554 | [[:d:Q113387890|Q113387890]] | 10 | 0 |class='wd_label'| ଦେବସ୍ମିତା ଦାସ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779328&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779328 500779328] | |- class='wd_q113387912' | style='text-align:right'| 570 | [[:d:Q113387912|Q113387912]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ଦୀପ୍ତିମଞ୍ଜରୀ କୁଅଁର |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779455&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779455 500779455] | |- class='wd_q113387913' | style='text-align:right'| 571 | [[:d:Q113387913|Q113387913]] | 10 | 0 |class='wd_label'| ଦୀପ୍ତିମୟୀ ପଣ୍ଡା |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779653&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779653 500779653] | |- class='wd_q113387914' | style='text-align:right'| 572 | [[:d:Q113387914|Q113387914]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ଦୀପ୍ତିମୟୀ ପାଢ଼ୀ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779680&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779680 500779680] | |- class='wd_q113387915' | style='text-align:right'| 573 | [[:d:Q113387915|Q113387915]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ଦିବ୍ୟରଞ୍ଜନ ରାଉତ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779766&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779766 500779766] | |- class='wd_q113387920' | style='text-align:right'| 577 | [[:d:Q113387920|Q113387920]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ଫିର୍ଦୌସି ତାବାସୁମ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779913&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779913 500779913] | |- class='wd_q113387925' | style='text-align:right'| 581 | [[:d:Q113387925|Q113387925]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ଗଙ୍ଗା ମହାରଣା |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779478&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779478 500779478] | |- class='wd_q113387928' | style='text-align:right'| 584 | [[:d:Q113387928|Q113387928]] | 10 | 0 |class='wd_label'| ଗାୟତ୍ରୀ ଦାସ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779330&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779330 500779330] | |- class='wd_q113387931' | style='text-align:right'| 586 | [[:d:Q113387931|Q113387931]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ଗୀତାଞ୍ଜଳି ବିଶ୍ୱାଳ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779302&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779302 500779302] | |- class='wd_q113387932' | style='text-align:right'| 587 | [[:d:Q113387932|Q113387932]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ଗୀତାଞ୍ଜଳି ଓଝା |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779630&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779630 500779630] | |- class='wd_q113387933' | style='text-align:right'| 588 | [[:d:Q113387933|Q113387933]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ଗୀତାଞ୍ଜଳି ପାଣିଗ୍ରାହୀ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779672&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779672 500779672] | |- class='wd_q113387935' | style='text-align:right'| 589 | [[:d:Q113387935|Q113387935]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ଗୀତାଶ୍ରୀ ମହାନ୍ତି |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779541&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779541 500779541] | |- class='wd_q113387944' | style='text-align:right'| 595 | [[:d:Q113387944|Q113387944]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ଗୌରୀ ମହାରଣା |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779573&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779573 500779573] | |- class='wd_q113388366' | style='text-align:right'| 604 | [[:d:Q113388366|Q113388366]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ଶାନ୍ତିଲତା ମହାରଣା |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779490&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779490 500779490] | |- class='wd_q113388376' | style='text-align:right'| 614 | [[:d:Q113388376|Q113388376]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ସନ୍ତୋଷୀ ଦାସ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779360&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779360 500779360] | |- class='wd_q113388377' | style='text-align:right'| 615 | [[:d:Q113388377|Q113388377]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ସନ୍ତୋଷିନୀ ସାହୁ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779849&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779849 500779849] | |- class='wd_q113388378' | style='text-align:right'| 616 | [[:d:Q113388378|Q113388378]] | 10 | 0 |class='wd_label'| ସରସ୍ୱତୀ ବାରିକ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779251&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779251 500779251] | |- class='wd_q113388381' | style='text-align:right'| 619 | [[:d:Q113388381|Q113388381]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ସରିତା କୁମାରୀ ଆଚାର୍ଯ୍ୟ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779230&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779230 500779230] | |- class='wd_q113388382' | style='text-align:right'| 620 | [[:d:Q113388382|Q113388382]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ସରିତା ମହାରଣା |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779492&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779492 500779492] | |- class='wd_q113388383' | style='text-align:right'| 621 | [[:d:Q113388383|Q113388383]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ଶର୍ମିଷ୍ଠା ବେରା |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779289&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779289 500779289] | |- class='wd_q113388384' | style='text-align:right'| 622 | [[:d:Q113388384|Q113388384]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ଶର୍ମିଷ୍ଠା ପ୍ରିୟଦର୍ଶିନୀ ସାମଲ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779858&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779858 500779858] | |- class='wd_q113388390' | style='text-align:right'| 628 | [[:d:Q113388390|Q113388390]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ସରୋଜିନୀ ବେହେରା |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779284&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779284 500779284] | |- class='wd_q113388392' | style='text-align:right'| 630 | [[:d:Q113388392|Q113388392]] | 11 | 0 |class='wd_label'| ସସ୍ମିତା ବାରିକ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779252&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779252 500779252] | |- class='wd_q113388393' | style='text-align:right'| 631 | [[:d:Q113388393|Q113388393]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ସସ୍ମିତା କମିଲା |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779438&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779438 500779438] | |- class='wd_q113388394' | style='text-align:right'| 632 | [[:d:Q113388394|Q113388394]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ସସ୍ମିତା ପାଢ଼ୀ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779639&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779639 500779639] | |- class='wd_q113388395' | style='text-align:right'| 633 | [[:d:Q113388395|Q113388395]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ସସ୍ମିତା ରାଉତ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779779&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779779 500779779] | |- class='wd_q113388396' | style='text-align:right'| 634 | [[:d:Q113388396|Q113388396]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ସସ୍ମିତା ସାହୁ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779828&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779828 500779828] | |- class='wd_q113388399' | style='text-align:right'| 637 | [[:d:Q113388399|Q113388399]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ସତ୍ୟବତୀ ଶତପଥୀ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779868&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779868 500779868] | |- class='wd_q113388401' | style='text-align:right'| 638 | [[:d:Q113388401|Q113388401]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ସତ୍ୟଭାମା ମହାରଣା |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779582&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779582 500779582] | |- class='wd_q113388408' | style='text-align:right'| 645 | [[:d:Q113388408|Q113388408]] | 10 | 0 |class='wd_label'| ସୌଦାମିନୀ ରାଉତ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779781&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779781 500779781] | |- class='wd_q113388410' | style='text-align:right'| 646 | [[:d:Q113388410|Q113388410]] | 10 | 0 |class='wd_label'| ସୀମାଶ୍ରୀ ବାରିକ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779253&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779253 500779253] | |- class='wd_q113388415' | style='text-align:right'| 651 | [[:d:Q113388415|Q113388415]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ଶୀତଳ ମହାପାତ୍ର |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779473&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779473 500779473] | |- class='wd_q113388417' | style='text-align:right'| 652 | [[:d:Q113388417|Q113388417]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ଶିତୋଷ୍ଣା ଦଳେଇ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779316&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779316 500779316] | |- class='wd_q113388430' | style='text-align:right'| 663 | [[:d:Q113388430|Q113388430]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ସ୍ମୃତି ପ୍ରଭା ରାଉତ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779784&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779784 500779784] | |- class='wd_q113388433' | style='text-align:right'| 665 | [[:d:Q113388433|Q113388433]] | 10 | 0 |class='wd_label'| ସ୍ନେହାଲତା ବାରିକ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779254&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779254 500779254] | |- class='wd_q113388434' | style='text-align:right'| 666 | [[:d:Q113388434|Q113388434]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ସ୍ନେହାମୟୀ ଦାସ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779367&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779367 500779367] | |- class='wd_q113388435' | style='text-align:right'| 667 | [[:d:Q113388435|Q113388435]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ସ୍ନେହାଞ୍ଜଳି ସାହୁ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779833&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779833 500779833] | |- class='wd_q113388438' | style='text-align:right'| 670 | [[:d:Q113388438|Q113388438]] | 10 | 0 |class='wd_label'| ସୋନାଲି ଘୋଷ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779393&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779393 500779393] | |- class='wd_q113388440' | style='text-align:right'| 671 | [[:d:Q113388440|Q113388440]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ସୋନାଲି ପଣ୍ଡା |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779660&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779660 500779660] | |- class='wd_q113388441' | style='text-align:right'| 672 | [[:d:Q113388441|Q113388441]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ସୋନାଲି ଶ୍ୱେତପଦ୍ମା ସାହୁ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779834&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779834 500779834] | |- class='wd_q113388445' | style='text-align:right'| 674 | [[:d:Q113388445|Q113388445]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ସୌମ୍ୟଲକ୍ଷ୍ମୀ ରାୟ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779760&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779760 500779760] | |- class='wd_q113388447' | style='text-align:right'| 675 | [[:d:Q113388447|Q113388447]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ସୌମ୍ୟା ପରିଡ଼ା |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779688&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779688 500779688] | |- class='wd_q113388452' | style='text-align:right'| 679 | [[:d:Q113388452|Q113388452]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ଶୋଭାମାୟୀ ମିଶ୍ର |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779528&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779528 500779528] | |- class='wd_q113388455' | style='text-align:right'| 681 | [[:d:Q113388455|Q113388455]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ଶ୍ରୀମନ୍ତିନୀ ଦାଶ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779375&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779375 500779375] | |- class='wd_q113388458' | style='text-align:right'| 683 | [[:d:Q113388458|Q113388458]] | 10 | 0 |class='wd_label'| ଶ୍ରୀପତି ବାରିକ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779255&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779255 500779255] | |- class='wd_q113388463' | style='text-align:right'| 687 | [[:d:Q113388463|Q113388463]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ଶୁଭଶ୍ରୀ ବିନ୍ଧାଣି |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779296&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779296 500779296] | |- class='wd_q113388464' | style='text-align:right'| 688 | [[:d:Q113388464|Q113388464]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ଶୁଭଶ୍ରୀ ରାଉତ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779785&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779785 500779785] | |- class='wd_q113388467' | style='text-align:right'| 690 | [[:d:Q113388467|Q113388467]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ଶୁଭସ୍ମିତା ଧଳ |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779383&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779383 500779383] | |- class='wd_q113388468' | style='text-align:right'| 691 | [[:d:Q113388468|Q113388468]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ଶୁଭସ୍ମିତା ଗୁପ୍ତା |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779399&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779399 500779399] | |- class='wd_q113388470' | style='text-align:right'| 692 | [[:d:Q113388470|Q113388470]] | 9 | 0 |class='wd_label'| ଶୁଭସ୍ମିତା ପଣ୍ଡା |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |class='wd_p20'| |class='wd_p214'| |class='wd_p245'| [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=500779662&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500779662 500779662] | |} ---- &sum; 698 items. {{Wikidata list end}} 3sdeiotp951dme3xl8wtcg5elqtzsu8 ସାଥୀ ତୁ ମୋର ସାତ ଜନ୍ମର 0 100579 594997 2026-05-06T18:25:15Z Ssgapu22 7676 ଓଡ଼ିଆ କଥାଚିତ୍ର ସାଥୀ ତୁ ମୋର ସାତ ଜନ୍ମର ଆରମ୍ଭ କରାଗଲା । 594997 wikitext text/x-wiki {{ଛୋଟ|Sathi Tu Mora Sata Janmara}} {{Infobox film | name = ସାଥୀ ତୁ ମୋର ସାତ ଜନ୍ମର | image = | image size = | alt = | caption = | director = | producer = | writer = | screenplay = | story = | based on = | narrator = | starring = ଅସୀମା ପତି<br>ଋଶିକ ମିଶ୍ର | music = | cinematography = | editing = | studio = | distributor = | released = ୮ ଫେବୃଆରୀ ୨୦୨୬ | runtime = | country = {{flag|ଭାରତ}} | language = [[ଓଡ଼ିଆ ଭାଷା|ଓଡ଼ିଆ]] | budget = | gross = }} '''''ସାଥୀ ତୁ ମୋର ସାତ ଜନ୍ମର''''' ୨୦୨୬ ମସିହାରେ ଟେଲିଭିଜନରେ ମୁକ୍ତିଲାଭ କରିଥିବା ଏକ ଓଡ଼ିଆ କଥାଚିତ୍ର । ==ଅଭିନୟ== ==କାହାଣୀ== ==ଗୀତ ଏବଂ ସଙ୍ଗୀତ== ===ଗୀତ=== {{Track listing | all_writing = | extra_column = ଗାୟକ | title1 = | lyrics1 = | length1 = | extra1 = | title2 = | lyrics2 = | length2 = | extra2 = | title3 = | lyrics3 = | length3 = | extra3 = | title4 = | lyrics4 = | length4 = | extra4 = | title5 = | lyrics5 = | length5 = | extra5 = | title6 = | lyrics6 = | length6 = | extra6 = | title7 = | lyrics7 = | length7 = | extra7 = }} ==ଆଧାର== {{ଆଧାର}} ==ବାହାର ଆଧାର== * {{Imdb title|{{#property:P345}}}} {{ଓଡ଼ିଆ କଥାଚିତ୍ର}} 1d1vadi2jkbb1is84fuzb4dwteb4zm6 Sathi Tu Mora Sata Janmara 0 100580 594998 2026-05-06T18:25:25Z Ssgapu22 7676 ପୃଷ୍ଠାଟି [[ସାଥୀ ତୁ ମୋର ସାତ ଜନ୍ମର]]‌କୁ ଘୁଞ୍ଚାଇଦିଆଗଲା 594998 wikitext text/x-wiki #ଲେଉଟାଣି [[ସାଥୀ ତୁ ମୋର ସାତ ଜନ୍ମର]] 6huka94j8l2su36sykc073uz4u27l24 ଦାନାପାଣି 0 100581 595045 2026-05-07T08:14:24Z ~2026-27778-45 42108 "ଦାନାପାଣି ଏକ ସାମାଜିକ ଉପନ୍ୟାସ ଅଟେ" ନାଆଁରେ ପୃଷ୍ଠାଟିଏ ତିଆରିକଲେ 595045 wikitext text/x-wiki ଦାନାପାଣି ଏକ ସାମାଜିକ ଉପନ୍ୟାସ ଅଟେ 4e1mokhodkqsksoj46ktgg44axy67wz ଓଡ଼ିଶାର ତହସିଲ ସମୂହର ତାଲିକା 0 100582 595069 2026-05-07T09:58:43Z Subhamss2008 37188 "{{Short description|ଓଡ଼ିଶାର ରାଜସ୍ୱ ପ୍ରଶାସନିକ ଏକକ ବା ତହସିଲଗୁଡ଼ିକର ସୂଚୀ}} {{Use dmy dates|date=ମଇ ୨୦୨୬}} [[ଓଡ଼ିଶା]]ର ପ୍ରଶାସନିକ ଢାଞ୍ଚାରେ '''ତହସିଲ''' ହେଉଛି ରାଜସ୍ୱ ପ୍ରଶାସନର ଏକ ପ୍ରାଥମିକ ଏବଂ ଗୁରୁତ..." ନାଆଁରେ ପୃଷ୍ଠାଟିଏ ତିଆରିକଲେ 595069 wikitext text/x-wiki {{Short description|ଓଡ଼ିଶାର ରାଜସ୍ୱ ପ୍ରଶାସନିକ ଏକକ ବା ତହସିଲଗୁଡ଼ିକର ସୂଚୀ}} {{Use dmy dates|date=ମଇ ୨୦୨୬}} [[ଓଡ଼ିଶା]]ର ପ୍ରଶାସନିକ ଢାଞ୍ଚାରେ '''ତହସିଲ''' ହେଉଛି ରାଜସ୍ୱ ପ୍ରଶାସନର ଏକ ପ୍ରାଥମିକ ଏବଂ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଏକକ । ରାଜ୍ୟର ୩୦ଟି ଜିଲ୍ଲାକୁ ପ୍ରଥମେ ୫୮ଟି ଉପଖଣ୍ଡରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇଛି ଏବଂ ଏହି ଉପଖଣ୍ଡଗୁଡ଼ିକୁ ପୁନର୍ବାର ସର୍ବମୋଟ '''୩୧୭ ଗୋଟି ତହସିଲ'''ରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇଛି । ତହସିଲଗୁଡ଼ିକର ମୁଖ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ ହେଉଛି ଭୂ-ରାଜସ୍ୱ ଆଦାୟ, ଜମିଜମା ରେକର୍ଡର ରକ୍ଷଣାବେକ୍ଷଣ ଏବଂ ନାଗରିକମାନଙ୍କୁ ବିଭିନ୍ନ ସରକାରୀ ପ୍ରମାଣପତ୍ର (ଯଥା: ଜାତି, ଆୟ ଓ ବାସିନ୍ଦା ପ୍ରମାଣପତ୍ର) ପ୍ରଦାନ କରିବା । ପ୍ରତ୍ୟେକ ତହସିଲର ମୁଖ୍ୟ ଭାବରେ ଜଣେ '''ତହସିଲଦାର''' (Tahasildar) କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି, ଯିଏକି ଓଡ଼ିଶା ପ୍ରଶାସନିକ ସେବା (OAS) ର ଜଣେ ପଦାଧିକାରୀ ଅଟନ୍ତି । ଶାସନଗତ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣରୁ ଜଣେ ତହସିଲଦାର ନିଜ ଅଞ୍ଚଳରେ କାର୍ଯ୍ୟକାରୀ ଦଣ୍ଡାଧିକାରୀ (Executive Magistrate) ଭାବରେ ମଧ୍ୟ ଦାୟିତ୍ୱ ତୁଲାନ୍ତି । {{Infobox subdivision type | name = ଓଡ଼ିଶାର ତହସିଲ ସମୂହ | map = Odisha districts map.svg | caption = ଓଡ଼ିଶାର ପ୍ରଶାସନିକ ମାନଚିତ୍ର | category = [[ତହସିଲ]] (ରାଜସ୍ୱ ଏକକ) | territory = [[ଓଡ଼ିଶା]] | current_number = ୩୧୭ ଗୋଟି | government = [[ଓଡ଼ିଶା ସରକାର]] (ରାଜସ୍ୱ ଓ ବିପର୍ଯ୍ୟୟ ପରିଚାଳନା ବିଭାଗ) | subdivision = ଆର.ଆଇ. ସର୍କଲ ଏବଂ ଗ୍ରାମ }} == ଜିଲ୍ଲାଭିତ୍ତିକ ତହସିଲ ତାଲିକା == ନିମ୍ନଲିଖିତ ସାରଣୀରେ ଓଡ଼ିଶାର ୩୦ଟି ଜିଲ୍ଲା ଅନ୍ତର୍ଗତ ତହସିଲଗୁଡ଼ିକର ନାମ ପ୍ରଦାନ କରାଯାଇଛି । ଆପଣ "ଜିଲ୍ଲା" କିମ୍ବା "ତହସିଲ" ସ୍ତମ୍ଭକୁ ବ୍ୟବହାର କରି ଏହାକୁ ସଜାଇ (Sort) ପାରିବେ । {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:left; font-family: sans-serif;" |- style="background-color:#2C3E50; color:white; text-align:center;" ! scope="col" style="width:20%;" | ଜିଲ୍ଲା ! scope="col" style="width:10%;" | ତହସିଲ ସଂଖ୍ୟା ! scope="col" style="width:70%;" | ତହସିଲଗୁଡ଼ିକର ନାମ |- style="background-color:#F7F9F9;" | [[ଅନୁଗୋଳ ଜିଲ୍ଲା|ଅନୁଗୋଳ]] || ୮ || ଅନୁଗୋଳ, ତାଳଚେର, ପାଲଲହଡ଼ା, ଆଠମଲ୍ଲିକ, କିଶୋରନଗର, ଛେଣ୍ଡିପଦା, କଣିହାଁ, ବାନ୍ତଳା |- style="background-color:#FBFCFC;" | [[ବାଲେଶ୍ୱର ଜିଲ୍ଲା|ବାଲେଶ୍ୱର]] || ୧୨ || ବାଲେଶ୍ୱର, ଜଳେଶ୍ୱର, ସୋର, ନୀଳଗିରି, ବସ୍ତା, ବାଲିଆପାଳ, ଭୋଗରାଇ, ରେମୁଣା, ସିମୁଳିଆ, ଖଇରା, ବାହାନଗା, ଔପଦା |- style="background-color:#F7F9F9;" | [[ବରଗଡ଼ ଜିଲ୍ଲା|ବରଗଡ଼]] || ୧୨ || ବରଗଡ଼, ପଦ୍ମପୁର, ବରପାଲି, ଅତାବିରା, ବିଜେପୁର, ସୋହେଲା, ଭେଡେନ, ଭଟଲି, ଅମ୍ବାଭୋନା, ପାଇକମାଳ, ଝାରବନ୍ଧ, ଗାଇସିଲାଟ |- style="background-color:#FBFCFC;" | [[ଭଦ୍ରକ ଜିଲ୍ଲା|ଭଦ୍ରକ]] || ୭ || ଭଦ୍ରକ, ବାସୁଦେବପୁର, ଚାନ୍ଦବାଲି, ଧାମନଗର, ତିହିଡ଼ି, ବନ୍ତ, ଭଣ୍ଡାରିପୋଖରୀ |- style="background-color:#F7F9F9;" | [[ବଲାଙ୍ଗୀର ଜିଲ୍ଲା|ବଲାଙ୍ଗୀର]] || ୧୪ || ବଲାଙ୍ଗୀର, ଟିଟିଲାଗଡ଼, ପାଟଣାଗଡ଼, କଣ୍ଟାବାଞ୍ଜି, ପୁଇଁତଳା, ଲୋଇସିଂହା, ଆଗଲପୁର, ଦେଓଗାଁ, ସଇଁତଳା, ଗୁଡଭେଲା, ବେଲପଡ଼ା, ଖପ୍ରାଖୋଲ, ବଙ୍ଗୋମୁଣ୍ଡା, ମୁରିବାହାଲ, ତୁରେକେଲା |- style="background-color:#FBFCFC;" | [[ବୌଦ୍ଧ ଜିଲ୍ଲା|ବୌଦ୍ଧ]] || ୩ || ବୌଦ୍ଧ, କଣ୍ଟାମାଳ, ହରଭଙ୍ଗା |- style="background-color:#F7F9F9;" | [[କଟକ ଜିଲ୍ଲା|କଟକ]] || ୧୫ || କଟକ ସଦର, ବାରଙ୍ଗ, ଟାଙ୍ଗୀ-ଚୌଦ୍ୱାର, ସାଲେପୁର, ମାହାଙ୍ଗା, ନିଶ୍ଚିନ୍ତକୋଇଲି, ନିଆଳି, କଣ୍ଟାପଡ଼ା, ଆଠଗଡ଼, ତିଗିରିଆ, ବଡ଼ମ୍ବା, ନରସିଂହପୁର, ବାଙ୍କୀ, ଡମପଡ଼ା, କିଶନନଗର |- style="background-color:#FBFCFC;" | [[ଦେବଗଡ଼ ଜିଲ୍ଲା|ଦେବଗଡ଼]] || ୩ || ଦେବଗଡ଼, ରିଆମାଳ, ବାରକୋଟ |- style="background-color:#F7F9F9;" | [[ଢେଙ୍କାନାଳ ଜିଲ୍ଲା|ଢେଙ୍କାନାଳ]] || ୮ || ଢେଙ୍କାନାଳ, କାମାକ୍ଷାନଗର, ପରଜଙ୍ଗ, ଓଡ଼ାପଡ଼ା, ହିନ୍ଦୋଳ, ଭୁବନ, ଗଁଦିଆ, କଙ୍କଡ଼ାହାଡ଼ |- style="background-color:#FBFCFC;" | [[ଗଜପତି ଜିଲ୍ଲା|ଗଜପତି]] || ୭ || ପାରଳାଖେମୁଣ୍ଡି, କାଶୀନଗର, ଗୁମ୍ମା, ରାୟଗଡ଼, ଆର.ଉଦୟଗିରି, ମୋହନା, ନୂଆଗଡ଼ |- style="background-color:#F7F9F9;" | [[ଗଞ୍ଜାମ ଜିଲ୍ଲା|ଗଞ୍ଜାମ]] || ୨୩ || ଛତ୍ରପୁର, ବ୍ରହ୍ମପୁର, ହିଞ୍ଜିଳିକାଟୁ, ଗୋପାଳପୁର, କଣିସି, ଚିକିଟି, ପାତ୍ରପୁର, ଦିଗପହଣ୍ଡି, ସାନଖେମୁଣ୍ଡି, ଶେରଗଡ଼, ଆସିକା, ଧରାକୋଟ, ସୋରଡ଼ା, ବେଲଗୁଣ୍ଠା, ଭଞ୍ଜନଗର, ପୋଲସରା, ବୁଗୁଡ଼ା, ଜଗନ୍ନାଥପ୍ରସାଦ, ଖଲ୍ଲିକୋଟ, କୋଦଳା, ପୁରୁଷୋତ୍ତମପୁର, କବିସୂର୍ଯ୍ୟନଗର, ରଙ୍ଗେଇଲୁଣ୍ଡା |- style="background-color:#FBFCFC;" | [[ଜଗତସିଂହପୁର ଜିଲ୍ଲା|ଜଗତସିଂହପୁର]] || ୮ || ଜଗତସିଂହପୁର, ପାରାଦୀପ, କୁଜଙ୍ଗ, ତିର୍ତ୍ତୋଲ, ବାଲିକୁଦା, ଏରସମା, ନାଉଗାଁ, ରଘୁନାଥପୁର |- style="background-color:#F7F9F9;" | [[ଯାଜପୁର ଜିଲ୍ଲା|ଯାଜପୁର]] || ୧୦ || ଯାଜପୁର, ବ୍ୟାସନଗର, ବିଞ୍ଝାରପୁର, ଦଶରଥପୁର, ବରୀ, ସୁକିନ୍ଦା, ଦାନଗଦି, ଧର୍ମଶାଳା, ବଡ଼ଚଣା, ରସୁଲପୁର |- style="background-color:#FBFCFC;" | [[ଝାରସୁଗୁଡ଼ା ଜିଲ୍ଲା|ଝାରସୁଗୁଡ଼ା]] || ୫ || ଝାରସୁଗୁଡ଼ା, ବ୍ରଜରାଜନଗର, ବେଲପାହାଡ଼, ଲଖନପୁର, କୋଲାବିରା |- style="background-color:#F7F9F9;" | [[କଳାହାଣ୍ଡି ଜିଲ୍ଲା|କଳାହାଣ୍ଡି]] || ୧୩ || ଭବାନିପାଟଣା, ଧର୍ମଗଡ଼, ଜୁନାଗଡ଼, କେସିଙ୍ଗା, ଲାଞ୍ଜିଗଡ଼, ନର୍ଲା, ମ.ରାମପୁର, ଥୁ.ରାମପୁର, ଜୟପାଟଣା, କୋକସରା, କଲମପୁର, ଗୋଲାମୁଣ୍ଡା, କର୍ଲାମୁଣ୍ଡା |- style="background-color:#FBFCFC;" | [[କନ୍ଧମାଳ ଜିଲ୍ଲା|କନ୍ଧମାଳ]] || ୧୨ || ଫୁଲବାଣୀ, ବାଲିଗୁଡ଼ା, ଜି.ଉଦୟଗିରି, ରାଇକିଆ, ଟିକାବାଲି, ଚକାପାଦ, ଖଜୁରିପଡ଼ା, ଫିରିଙ୍ଗିଆ, କେ.ନୂଆଗାଁ, କୋଟଗଡ଼, ତୁମୁଡ଼ିବନ୍ଧ, ଦାରିଙ୍ଗବାଡ଼ି |- style="background-color:#F7F9F9;" | [[କେନ୍ଦ୍ରାପଡ଼ା ଜିଲ୍ଲା|କେନ୍ଦ୍ରାପଡ଼ା]] || ୯ || କେନ୍ଦ୍ରାପଡ଼ା, ପଟ୍ଟାମୁଣ୍ଡାଇ, ରାଜନଗର, ରାଜକନିକା, ଆଳି, ମାର୍ଶାଘାଇ, ମହାକାଳପଡ଼ା, ଡେରାବିଶ, ଗରଦପୁର |- style="background-color:#FBFCFC;" | [[କେନ୍ଦୁଝର ଜିଲ୍ଲା|କେନ୍ଦୁଝର]] || ୧୩ || କେନ୍ଦୁଝର, ଆନନ୍ଦପୁର, ଚମ୍ପୁଆ, ବଡ଼ବିଲ, ଯୋଡ଼ା, ଝୁମ୍ପୁରା, ପାଟଣା, ସାହାରପଡ଼ା, ଘଟଗାଁ, ହରିଚନ୍ଦନପୁର, ତେଲକୋଇ, ବାଂଶପାଳ, ଘସିପୁରା |- style="background-color:#F7F9F9;" | [[ଖୋର୍ଦ୍ଧା ଜିଲ୍ଲା|ଖୋର୍ଦ୍ଧା]] || ୧୦ || ଭୁବନେଶ୍ୱର, ଖୋର୍ଦ୍ଧା, ଜଟଣୀ, ବେଗୁନିଆ, ବୋଲଗଡ଼, ଟାଙ୍ଗୀ, ଚିଲିକା, ବାଣପୁର, ବାଲିଅନ୍ତା, ବାଲିପାଟଣା |- style="background-color:#FBFCFC;" | [[କୋରାପୁଟ ଜିଲ୍ଲା|କୋରାପୁଟ]] || ୧୪ || କୋରାପୁଟ, ଜୟପୁର, ସୁନାବେଡ଼ା, ସେମିଳିଗୁଡ଼ା, ପଟ୍ଟାଙ୍ଗି, ନନ୍ଦପୁର, ଲମତାପୁଟ, ବୋରିଗୁମ୍ମା, କୋଟପାଡ଼, କୁନ୍ଦ୍ରା, ଲକ୍ଷ୍ମୀପୁର, ଦଶମନ୍ତପୁର, ନାରାୟଣପାଟଣା, ବନ୍ଧୁଗାଁ |- style="background-color:#F7F9F9;" | [[ମାଲକାନଗିରି ଜିଲ୍ଲା|ମାଲକାନଗିରି]] || ୭ || ମାଲକାନଗିରି, ବାଲିମେଳା, କୋରୁକୋଣ୍ଡା, କାଲିମେଳା, ମାଥିଲି, ଖଇରପୁଟ, ପଡ଼ିଆ |- style="background-color:#FBFCFC;" | [[ମୟୂରଭଞ୍ଜ ଜିଲ୍ଲା|ମୟୂରଭଞ୍ଜ]] || ୨୬ || ବାରିପଦା, ରାଇରଙ୍ଗପୁର, କରଞ୍ଜିଆ, ଉଦଳା, ବାହଲଦା, ବିଶୋଇ, କୁସୁମୀ, ଯଶୀପୁର, ରାରୁଆଁ, ଶୁକ୍ରୁଳି, ଠାକୁରମୁଣ୍ଡା, କପ୍ତିପଦା, ଶରତ, ଜି.ବି.ନଗର, ମୋରଡ଼ା, ରାସଗୋବିନ୍ଦପୁର, ବେତନଟୀ, ବଡ଼ସାହି, ଖୁଣ୍ଟା, ଗୋପବନ୍ଧୁନଗର, ବିଜାତଳା, ସାରସକଣା, କୁଳିଅଣା, ଶ୍ୟାମାଖୁଣ୍ଟା, ସୁଳିଆପଦା, ଜାମଦା |- style="background-color:#F7F9F9;" | [[ନବରଙ୍ଗପୁର ଜିଲ୍ଲା|ନବରଙ୍ଗପୁର]] || ୧୦ || ନବରଙ୍ଗପୁର, ଉମରକୋଟ, ରାଇଘର, ଝରିଗାଁ, ଚନ୍ଦାହାଣ୍ଡି, ଡାବୁଗାଁ, ପାପଡ଼ାହାଣ୍ଡି, କୋଷାଗୁମୁଡ଼ା, ନନ୍ଦାହାଣ୍ଡି, ତେନ୍ତୁଳିଖୁଣ୍ଟି |- style="background-color:#FBFCFC;" | [[ନୟାଗଡ଼ ଜିଲ୍ଲା|ନୟାଗଡ଼]] || ୮ || ନୟାଗଡ଼, ଖଣ୍ଡପଡ଼ା, ଭାପୁର, ଦଶପଲ୍ଲା, ଗଣିଆ, ନୂଆଗାଁ, ଓଡ଼ଗାଁ, ରଣପୁର |- style="background-color:#F7F9F9;" | [[ନୂଆପଡ଼ା ଜିଲ୍ଲା|ନୂଆପଡ଼ା]] || ୫ || ନୂଆପଡ଼ା, ଖରିଆର, ସିନାପାଲି, ବୋଡ଼େନ, କୋମନା |- style="background-color:#FBFCFC;" | [[ପୁରୀ ଜିଲ୍ଲା|ପୁରୀ]] || ୧୧ || ପୁରୀ, ପିପିଲି, ନିମାପଡ଼ା, କୋଣାର୍କ, କାକଟପୁର, ଅସ୍ତରଙ୍ଗ, ଗୋପ, ସତ୍ୟବାଦୀ, ବ୍ରହ୍ମଗିରି, କୃଷ୍ଣପ୍ରସାଦ, ଡେଲାଙ୍ଗ, କଣାସ |- style="background-color:#F7F9F9;" | [[ରାୟଗଡ଼ା ଜିଲ୍ଲା|ରାୟଗଡ଼ା]] || ୧୧ || ରାୟଗଡ଼ା, ଗୁଣୁପୁର, ବିଷମକଟକ, ମୁନିଗୁଡ଼ା, ଗୁଡାରି, ପଦ୍ମପୁର, ରାମନାଗୁଡ଼ା, କାଶୀପୁର, କଲ୍ୟାଣସିଂହପୁର, କୋଲନରା, ଚନ୍ଦ୍ରପୁର |- style="background-color:#FBFCFC;" | [[ସମ୍ବଲପୁର ଜିଲ୍ଲା|ସମ୍ବଲପୁର]] || ୯ || ସମ୍ବଲପୁର, ରେଙ୍ଗାଲି, ହୀରାକୁଦ, କୁଚିଣ୍ଡା, ବାମରା, ଜମନକିରା, ରେଢ଼ାଖୋଲ, ନାକଟିଦେଉଳ, ଯୁଜୁମୁରା |- style="background-color:#F7F9F9;" | [[ସୋନପୁର ଜିଲ୍ଲା|ସୁବର୍ଣ୍ଣପୁର]] || ୬ || ସୋନପୁର, ବିନିକା, ତରଭା, ବୀରମହାରାଜପୁର, ଉଲୁଣ୍ଡା, ଡୁଙ୍ଗୁରିପାଲି |- style="background-color:#FBFCFC;" | [[ସୁନ୍ଦରଗଡ଼ ଜିଲ୍ଲା|ସୁନ୍ଦରଗଡ଼]] || ୧୭ || ସୁନ୍ଦରଗଡ଼, ରାଉରକେଲା, ରାଜଗାଙ୍ଗପୁର, ପାନପୋଷ, ବୀରମିତ୍ରପୁର, ବଣାଇଗଡ଼, କୋଇଡ଼ା, ଲହୁଣୀପଡ଼ା, ଗୁରୁଣ୍ଡିଆ, କୁଆରମୁଣ୍ଡା, ନୂଆଗାଁ, ବିଶ୍ରା, ଲାଠିକଟା, ହେମଗିରି, ଲେଫ୍ରିପଡ଼ା, ବଡ଼ଗାଁ, ବାଲିଶଙ୍କରା |} == ଆହୁରି ଦେଖନ୍ତୁ == * [[ଓଡ଼ିଶାର ଜିଲ୍ଲାମାନଙ୍କର ତାଲିକା]] * [[ଭାରତର ତହସିଲ ସମୂହର ତାଲିକା]] == ଆଧାର == {{Reflist}} == ବାହାର ଲିଙ୍କ == * [http://revodisha.nic.in/ ଓଡ଼ିଶା ରାଜସ୍ୱ ଓ ବିପର୍ଯ୍ୟୟ ପରିଚାଳନା ବିଭାଗ] [[ଶ୍ରେଣୀ:ଓଡ଼ିଶାର ତହସିଲ|*]] [[ଶ୍ରେଣୀ:ଓଡ଼ିଶା ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ତାଲିକା]] [[ଶ୍ରେଣୀ:ଓଡ଼ିଶାର ପ୍ରଶାସନିକ ବିଭାଜନ]] 7jtxqglmt91ugral65ec5v3zpuyll4g 595070 595069 2026-05-07T09:59:21Z Subhamss2008 37188 595070 wikitext text/x-wiki {{Short description|ଓଡ଼ିଶାର ରାଜସ୍ୱ ପ୍ରଶାସନିକ ଏକକ ବା ତହସିଲଗୁଡ଼ିକର ସୂଚୀ}} {{Use dmy dates|date=ମଇ ୨୦୨୬}} [[ଓଡ଼ିଶା]]ର ପ୍ରଶାସନିକ ଢାଞ୍ଚାରେ '''ତହସିଲ''' ହେଉଛି ରାଜସ୍ୱ ପ୍ରଶାସନର ଏକ ପ୍ରାଥମିକ ଏବଂ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଏକକ । ରାଜ୍ୟର ୩୦ଟି ଜିଲ୍ଲାକୁ ପ୍ରଥମେ ୫୮ଟି ଉପଖଣ୍ଡରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇଛି ଏବଂ ଏହି ଉପଖଣ୍ଡଗୁଡ଼ିକୁ ପୁନର୍ବାର ସର୍ବମୋଟ '''୩୧୭ ଗୋଟି ତହସିଲ'''ରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇଛି । ତହସିଲଗୁଡ଼ିକର ମୁଖ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ ହେଉଛି ଭୂ-ରାଜସ୍ୱ ଆଦାୟ, ଜମିଜମା ରେକର୍ଡର ରକ୍ଷଣାବେକ୍ଷଣ ଏବଂ ନାଗରିକମାନଙ୍କୁ ବିଭିନ୍ନ ସରକାରୀ ପ୍ରମାଣପତ୍ର (ଯଥା: ଜାତି, ଆୟ ଓ ବାସିନ୍ଦା ପ୍ରମାଣପତ୍ର) ପ୍ରଦାନ କରିବା । ପ୍ରତ୍ୟେକ ତହସିଲର ମୁଖ୍ୟ ଭାବରେ ଜଣେ '''ତହସିଲଦାର''' (Tahasildar) କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି, ଯିଏକି ଓଡ଼ିଶା ପ୍ରଶାସନିକ ସେବା (OAS) ର ଜଣେ ପଦାଧିକାରୀ ଅଟନ୍ତି । ଶାସନଗତ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣରୁ ଜଣେ ତହସିଲଦାର ନିଜ ଅଞ୍ଚଳରେ କାର୍ଯ୍ୟକାରୀ ଦଣ୍ଡାଧିକାରୀ (Executive Magistrate) ଭାବରେ ମଧ୍ୟ ଦାୟିତ୍ୱ ତୁଲାନ୍ତି । {{Infobox subdivision type | name = ଓଡ଼ିଶାର ତହସିଲ ସମୂହ | map = Odisha districts map.svg | caption = ଓଡ଼ିଶାର ପ୍ରଶାସନିକ ମାନଚିତ୍ର | category = [[ତହସିଲ]] (ରାଜସ୍ୱ ଏକକ) | territory = [[ଓଡ଼ିଶା]] | current_number = ୩୧୭ ଗୋଟି | government = [[ଓଡ଼ିଶା ସରକାର]] (ରାଜସ୍ୱ ଓ ବିପର୍ଯ୍ୟୟ ପରିଚାଳନା ବିଭାଗ) | subdivision = ଆର.ଆଇ. ସର୍କଲ ଏବଂ ଗ୍ରାମ }} == ଜିଲ୍ଲାଭିତ୍ତିକ ତହସିଲ ତାଲିକା == ନିମ୍ନଲିଖିତ ସାରଣୀରେ ଓଡ଼ିଶାର ୩୦ଟି ଜିଲ୍ଲା ଅନ୍ତର୍ଗତ ତହସିଲଗୁଡ଼ିକର ନାମ ପ୍ରଦାନ କରାଯାଇଛି । ଆପଣ "ଜିଲ୍ଲା" କିମ୍ବା "ତହସିଲ" ସ୍ତମ୍ଭକୁ ବ୍ୟବହାର କରି ଏହାକୁ ସଜାଇ (Sort) ପାରିବେ । {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:left; font-family: sans-serif;" |- style="background-color:#2C3E50; color:white; text-align:center;" ! scope="col" style="width:20%;" | ଜିଲ୍ଲା ! scope="col" style="width:10%;" | ତହସିଲ ସଂଖ୍ୟା ! scope="col" style="width:70%;" | ତହସିଲଗୁଡ଼ିକର ନାମ |- style="background-color:#F7F9F9;" | [[ଅନୁଗୋଳ ଜିଲ୍ଲା|ଅନୁଗୋଳ]] || ୮ || ଅନୁଗୋଳ, ତାଳଚେର, ପାଲଲହଡ଼ା, ଆଠମଲ୍ଲିକ, କିଶୋରନଗର, ଛେଣ୍ଡିପଦା, କଣିହାଁ, ବାନ୍ତଳା |- style="background-color:#FBFCFC;" | [[ବାଲେଶ୍ୱର ଜିଲ୍ଲା|ବାଲେଶ୍ୱର]] || ୧୨ || ବାଲେଶ୍ୱର, ଜଳେଶ୍ୱର, ସୋର, ନୀଳଗିରି, ବସ୍ତା, ବାଲିଆପାଳ, ଭୋଗରାଇ, ରେମୁଣା, ସିମୁଳିଆ, ଖଇରା, ବାହାନଗା, ଔପଦା |- style="background-color:#F7F9F9;" | [[ବରଗଡ଼ ଜିଲ୍ଲା|ବରଗଡ଼]] || ୧୨ || ବରଗଡ଼, ପଦ୍ମପୁର, ବରପାଲି, ଅତାବିରା, ବିଜେପୁର, ସୋହେଲା, ଭେଡେନ, ଭଟଲି, ଅମ୍ବାଭୋନା, ପାଇକମାଳ, ଝାରବନ୍ଧ, ଗାଇସିଲାଟ |- style="background-color:#FBFCFC;" | [[ଭଦ୍ରକ ଜିଲ୍ଲା|ଭଦ୍ରକ]] || ୭ || ଭଦ୍ରକ, ବାସୁଦେବପୁର, ଚାନ୍ଦବାଲି, ଧାମନଗର, ତିହିଡ଼ି, ବନ୍ତ, ଭଣ୍ଡାରିପୋଖରୀ |- style="background-color:#F7F9F9;" | [[ବଲାଙ୍ଗୀର ଜିଲ୍ଲା|ବଲାଙ୍ଗୀର]] || ୧୪ || ବଲାଙ୍ଗୀର, ଟିଟିଲାଗଡ଼, ପାଟଣାଗଡ଼, କଣ୍ଟାବାଞ୍ଜି, ପୁଇଁତଳା, ଲୋଇସିଂହା, ଆଗଲପୁର, ଦେଓଗାଁ, ସଇଁତଳା, ଗୁଡଭେଲା, ବେଲପଡ଼ା, ଖପ୍ରାଖୋଲ, ବଙ୍ଗୋମୁଣ୍ଡା, ମୁରିବାହାଲ, ତୁରେକେଲା |- style="background-color:#FBFCFC;" | [[ବୌଦ୍ଧ ଜିଲ୍ଲା|ବୌଦ୍ଧ]] || ୩ || ବୌଦ୍ଧ, କଣ୍ଟାମାଳ, ହରଭଙ୍ଗା |- style="background-color:#F7F9F9;" | [[କଟକ ଜିଲ୍ଲା|କଟକ]] || ୧୫ || କଟକ ସଦର, ବାରଙ୍ଗ, ଟାଙ୍ଗୀ-ଚୌଦ୍ୱାର, ସାଲେପୁର, ମାହାଙ୍ଗା, ନିଶ୍ଚିନ୍ତକୋଇଲି, ନିଆଳି, କଣ୍ଟାପଡ଼ା, ଆଠଗଡ଼, ତିଗିରିଆ, ବଡ଼ମ୍ବା, ନରସିଂହପୁର, ବାଙ୍କୀ, ଡମପଡ଼ା, କିଶନନଗର |- style="background-color:#FBFCFC;" | [[ଦେବଗଡ଼ ଜିଲ୍ଲା|ଦେବଗଡ଼]] || ୩ || ଦେବଗଡ଼, ରିଆମାଳ, ବାରକୋଟ |- style="background-color:#F7F9F9;" | [[ଢେଙ୍କାନାଳ ଜିଲ୍ଲା|ଢେଙ୍କାନାଳ]] || ୮ || ଢେଙ୍କାନାଳ, କାମାକ୍ଷାନଗର, ପରଜଙ୍ଗ, ଓଡ଼ାପଡ଼ା, ହିନ୍ଦୋଳ, ଭୁବନ, ଗଁଦିଆ, କଙ୍କଡ଼ାହାଡ଼ |- style="background-color:#FBFCFC;" | [[ଗଜପତି ଜିଲ୍ଲା|ଗଜପତି]] || ୭ || ପାରଳାଖେମୁଣ୍ଡି, କାଶୀନଗର, ଗୁମ୍ମା, ରାୟଗଡ଼, ଆର.ଉଦୟଗିରି, ମୋହନା, ନୂଆଗଡ଼ |- style="background-color:#F7F9F9;" | [[ଗଞ୍ଜାମ ଜିଲ୍ଲା|ଗଞ୍ଜାମ]] || ୨୩ || ଛତ୍ରପୁର, ବ୍ରହ୍ମପୁର, ହିଞ୍ଜିଳିକାଟୁ, ଗୋପାଳପୁର, କଣିସି, ଚିକିଟି, ପାତ୍ରପୁର, ଦିଗପହଣ୍ଡି, ସାନଖେମୁଣ୍ଡି, ଶେରଗଡ଼, ଆସିକା, ଧରାକୋଟ, ସୋରଡ଼ା, ବେଲଗୁଣ୍ଠା, ଭଞ୍ଜନଗର, ପୋଲସରା, ବୁଗୁଡ଼ା, ଜଗନ୍ନାଥପ୍ରସାଦ, ଖଲ୍ଲିକୋଟ, କୋଦଳା, ପୁରୁଷୋତ୍ତମପୁର, କବିସୂର୍ଯ୍ୟନଗର, ରଙ୍ଗେଇଲୁଣ୍ଡା |- style="background-color:#FBFCFC;" | [[ଜଗତସିଂହପୁର ଜିଲ୍ଲା|ଜଗତସିଂହପୁର]] || ୮ || ଜଗତସିଂହପୁର, ପାରାଦୀପ, କୁଜଙ୍ଗ, ତିର୍ତ୍ତୋଲ, ବାଲିକୁଦା, ଏରସମା, ନାଉଗାଁ, ରଘୁନାଥପୁର |- style="background-color:#F7F9F9;" | [[ଯାଜପୁର ଜିଲ୍ଲା|ଯାଜପୁର]] || ୧୦ || ଯାଜପୁର, ବ୍ୟାସନଗର, ବିଞ୍ଝାରପୁର, ଦଶରଥପୁର, ବରୀ, ସୁକିନ୍ଦା, ଦାନଗଦି, ଧର୍ମଶାଳା, ବଡ଼ଚଣା, ରସୁଲପୁର |- style="background-color:#FBFCFC;" | [[ଝାରସୁଗୁଡ଼ା ଜିଲ୍ଲା|ଝାରସୁଗୁଡ଼ା]] || ୫ || ଝାରସୁଗୁଡ଼ା, ବ୍ରଜରାଜନଗର, ବେଲପାହାଡ଼, ଲଖନପୁର, କୋଲାବିରା |- style="background-color:#F7F9F9;" | [[କଳାହାଣ୍ଡି ଜିଲ୍ଲା|କଳାହାଣ୍ଡି]] || ୧୩ || ଭବାନିପାଟଣା, ଧର୍ମଗଡ଼, ଜୁନାଗଡ଼, କେସିଙ୍ଗା, ଲାଞ୍ଜିଗଡ଼, ନର୍ଲା, ମ.ରାମପୁର, ଥୁ.ରାମପୁର, ଜୟପାଟଣା, କୋକସରା, କଲମପୁର, ଗୋଲାମୁଣ୍ଡା, କର୍ଲାମୁଣ୍ଡା |- style="background-color:#FBFCFC;" | [[କନ୍ଧମାଳ ଜିଲ୍ଲା|କନ୍ଧମାଳ]] || ୧୨ || ଫୁଲବାଣୀ, ବାଲିଗୁଡ଼ା, ଜି.ଉଦୟଗିରି, ରାଇକିଆ, ଟିକାବାଲି, ଚକାପାଦ, ଖଜୁରିପଡ଼ା, ଫିରିଙ୍ଗିଆ, କେ.ନୂଆଗାଁ, କୋଟଗଡ଼, ତୁମୁଡ଼ିବନ୍ଧ, ଦାରିଙ୍ଗବାଡ଼ି |- style="background-color:#F7F9F9;" | [[କେନ୍ଦ୍ରାପଡ଼ା ଜିଲ୍ଲା|କେନ୍ଦ୍ରାପଡ଼ା]] || ୯ || କେନ୍ଦ୍ରାପଡ଼ା, ପଟ୍ଟାମୁଣ୍ଡାଇ, ରାଜନଗର, ରାଜକନିକା, ଆଳି, ମାର୍ଶାଘାଇ, ମହାକାଳପଡ଼ା, ଡେରାବିଶ, ଗରଦପୁର |- style="background-color:#FBFCFC;" | [[କେନ୍ଦୁଝର ଜିଲ୍ଲା|କେନ୍ଦୁଝର]] || ୧୩ || କେନ୍ଦୁଝର, ଆନନ୍ଦପୁର, ଚମ୍ପୁଆ, ବଡ଼ବିଲ, ଯୋଡ଼ା, ଝୁମ୍ପୁରା, ପାଟଣା, ସାହାରପଡ଼ା, ଘଟଗାଁ, ହରିଚନ୍ଦନପୁର, ତେଲକୋଇ, ବାଂଶପାଳ, ଘସିପୁରା |- style="background-color:#F7F9F9;" | [[ଖୋର୍ଦ୍ଧା ଜିଲ୍ଲା|ଖୋର୍ଦ୍ଧା]] || ୧୦ || ଭୁବନେଶ୍ୱର, ଖୋର୍ଦ୍ଧା, ଜଟଣୀ, ବେଗୁନିଆ, ବୋଲଗଡ଼, ଟାଙ୍ଗୀ, ଚିଲିକା, ବାଣପୁର, ବାଲିଅନ୍ତା, ବାଲିପାଟଣା |- style="background-color:#FBFCFC;" | [[କୋରାପୁଟ ଜିଲ୍ଲା|କୋରାପୁଟ]] || ୧୪ || କୋରାପୁଟ, ଜୟପୁର, ସୁନାବେଡ଼ା, ସେମିଳିଗୁଡ଼ା, ପଟ୍ଟାଙ୍ଗି, ନନ୍ଦପୁର, ଲମତାପୁଟ, ବୋରିଗୁମ୍ମା, କୋଟପାଡ଼, କୁନ୍ଦ୍ରା, ଲକ୍ଷ୍ମୀପୁର, ଦଶମନ୍ତପୁର, ନାରାୟଣପାଟଣା, ବନ୍ଧୁଗାଁ |- style="background-color:#F7F9F9;" | [[ମାଲକାନଗିରି ଜିଲ୍ଲା|ମାଲକାନଗିରି]] || ୭ || ମାଲକାନଗିରି, ବାଲିମେଳା, କୋରୁକୋଣ୍ଡା, କାଲିମେଳା, ମାଥିଲି, ଖଇରପୁଟ, ପଡ଼ିଆ |- style="background-color:#FBFCFC;" | [[ମୟୂରଭଞ୍ଜ ଜିଲ୍ଲା|ମୟୂରଭଞ୍ଜ]] || ୨୬ || ବାରିପଦା, ରାଇରଙ୍ଗପୁର, କରଞ୍ଜିଆ, ଉଦଳା, ବାହଲଦା, ବିଶୋଇ, କୁସୁମୀ, ଯଶୀପୁର, ରାରୁଆଁ, ଶୁକ୍ରୁଳି, ଠାକୁରମୁଣ୍ଡା, କପ୍ତିପଦା, ଶରତ, ଜି.ବି.ନଗର, ମୋରଡ଼ା, ରାସଗୋବିନ୍ଦପୁର, ବେତନଟୀ, ବଡ଼ସାହି, ଖୁଣ୍ଟା, ଗୋପବନ୍ଧୁନଗର, ବିଜାତଳା, ସାରସକଣା, କୁଳିଅଣା, ଶ୍ୟାମାଖୁଣ୍ଟା, ସୁଳିଆପଦା, ଜାମଦା |- style="background-color:#F7F9F9;" | [[ନବରଙ୍ଗପୁର ଜିଲ୍ଲା|ନବରଙ୍ଗପୁର]] || ୧୦ || ନବରଙ୍ଗପୁର, ଉମରକୋଟ, ରାଇଘର, ଝରିଗାଁ, ଚନ୍ଦାହାଣ୍ଡି, ଡାବୁଗାଁ, ପାପଡ଼ାହାଣ୍ଡି, କୋଷାଗୁମୁଡ଼ା, ନନ୍ଦାହାଣ୍ଡି, ତେନ୍ତୁଳିଖୁଣ୍ଟି |- style="background-color:#FBFCFC;" | [[ନୟାଗଡ଼ ଜିଲ୍ଲା|ନୟାଗଡ଼]] || ୮ || ନୟାଗଡ଼, ଖଣ୍ଡପଡ଼ା, ଭାପୁର, ଦଶପଲ୍ଲା, ଗଣିଆ, ନୂଆଗାଁ, ଓଡ଼ଗାଁ, ରଣପୁର |- style="background-color:#F7F9F9;" | [[ନୂଆପଡ଼ା ଜିଲ୍ଲା|ନୂଆପଡ଼ା]] || ୫ || ନୂଆପଡ଼ା, ଖରିଆର, ସିନାପାଲି, ବୋଡ଼େନ, କୋମନା |- style="background-color:#FBFCFC;" | [[ପୁରୀ ଜିଲ୍ଲା|ପୁରୀ]] || ୧୧ || ପୁରୀ, ପିପିଲି, ନିମାପଡ଼ା, କୋଣାର୍କ, କାକଟପୁର, ଅସ୍ତରଙ୍ଗ, ଗୋପ, ସତ୍ୟବାଦୀ, ବ୍ରହ୍ମଗିରି, କୃଷ୍ଣପ୍ରସାଦ, ଡେଲାଙ୍ଗ, କଣାସ |- style="background-color:#F7F9F9;" | [[ରାୟଗଡ଼ା ଜିଲ୍ଲା|ରାୟଗଡ଼ା]] || ୧୧ || ରାୟଗଡ଼ା, ଗୁଣୁପୁର, ବିଷମକଟକ, ମୁନିଗୁଡ଼ା, ଗୁଡାରି, ପଦ୍ମପୁର, ରାମନାଗୁଡ଼ା, କାଶୀପୁର, କଲ୍ୟାଣସିଂହପୁର, କୋଲନରା, ଚନ୍ଦ୍ରପୁର |- style="background-color:#FBFCFC;" | [[ସମ୍ବଲପୁର ଜିଲ୍ଲା|ସମ୍ବଲପୁର]] || ୯ || ସମ୍ବଲପୁର, ରେଙ୍ଗାଲି, ହୀରାକୁଦ, କୁଚିଣ୍ଡା, ବାମରା, ଜମନକିରା, ରେଢ଼ାଖୋଲ, ନାକଟିଦେଉଳ, ଯୁଜୁମୁରା |- style="background-color:#F7F9F9;" | [[ସୋନପୁର ଜିଲ୍ଲା|ସୁବର୍ଣ୍ଣପୁର]] || ୬ || ସୋନପୁର, ବିନିକା, ତରଭା, ବୀରମହାରାଜପୁର, ଉଲୁଣ୍ଡା, ଡୁଙ୍ଗୁରିପାଲି |- style="background-color:#FBFCFC;" | [[ସୁନ୍ଦରଗଡ଼ ଜିଲ୍ଲା|ସୁନ୍ଦରଗଡ଼]] || ୧୭ || ସୁନ୍ଦରଗଡ଼, ରାଉରକେଲା, ରାଜଗାଙ୍ଗପୁର, ପାନପୋଷ, ବୀରମିତ୍ରପୁର, ବଣାଇଗଡ଼, କୋଇଡ଼ା, ଲହୁଣୀପଡ଼ା, ଗୁରୁଣ୍ଡିଆ, କୁଆରମୁଣ୍ଡା, ନୂଆଗାଁ, ବିଶ୍ରା, ଲାଠିକଟା, ହେମଗିରି, ଲେଫ୍ରିପଡ଼ା, ବଡ଼ଗାଁ, ବାଲିଶଙ୍କରା |} == ଆହୁରି ଦେଖନ୍ତୁ == * [[ଓଡ଼ିଶାର ଜିଲ୍ଲାମାନଙ୍କର ତାଲିକା]] == ଆଧାର == {{Reflist}} == ବାହାର ଲିଙ୍କ == * [http://revodisha.nic.in/ ଓଡ଼ିଶା ରାଜସ୍ୱ ଓ ବିପର୍ଯ୍ୟୟ ପରିଚାଳନା ବିଭାଗ] [[ଶ୍ରେଣୀ:ଓଡ଼ିଶାର ତହସିଲ|*]] [[ଶ୍ରେଣୀ:ଓଡ଼ିଶା ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ତାଲିକା]] [[ଶ୍ରେଣୀ:ଓଡ଼ିଶାର ପ୍ରଶାସନିକ ବିଭାଜନ]] iw0t9i7xuysepchq2du88bbiyr688gf