ଫେଡ଼ୋରା (ଅପରେଟିଙ୍ଗ ସିଷ୍ଟମ)

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="or">
  <siteinfo>
    <sitename>ଉଇକିପିଡ଼ିଆ</sitename>
    <dbname>orwiki</dbname>
    <base>https://or.wikipedia.org/wiki/%E0%AC%AA%E0%AD%8D%E0%AC%B0%E0%AC%A7%E0%AC%BE%E0%AC%A8_%E0%AC%AA%E0%AD%83%E0%AC%B7%E0%AD%8D%E0%AC%A0%E0%AC%BE</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.1</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">ମାଧ୍ୟମ</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">ବିଶେଷ</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">ଆଲୋଚନା</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">ବ୍ୟବହାରକାରୀ</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">ବ୍ୟବହାରକାରୀଙ୍କ ଆଲୋଚନା</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">ଉଇକିପିଡ଼ିଆ</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">ଉଇକିପିଡ଼ିଆ ଆଲୋଚନା</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">ଫାଇଲ</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">ଫାଇଲ ଆଲୋଚନା</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">ମିଡ଼ିଆଉଇକି</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">ମିଡ଼ିଆଉଇକି ଆଲୋଚନା</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">ଛାଞ୍ଚ</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">ଛାଞ୍ଚ ଆଲୋଚନା</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">ସହଯୋଗ</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">ସହଯୋଗ ଆଲୋଚନା</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">ଶ୍ରେଣୀ</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">ଶ୍ରେଣୀ ଆଲୋଚନା</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">ପୋର୍ଟାଲ</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">ପୋର୍ଟାଲ ଆଲୋଚନା</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">ମଡ୍ୟୁଲ</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">ମଡ୍ୟୁଲ ଆଲୋଚନା</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
      <namespace key="2600" case="first-letter">ବିଷୟ</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>ଫେଡ଼ୋରା (ଅପରେଟିଙ୍ଗ ସିଷ୍ଟମ)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7332</id>
    <revision>
      <id>595096</id>
      <parentid>509470</parentid>
      <timestamp>2026-05-08T06:21:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28148</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>595096</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5065" sha1="ra541d1ne3ivfsai8spbkhhyea2sqpa" xml:space="preserve">{{Infobox OS
| name                   = ଫେଡ଼ୋରା
| logo                   = &lt;!-- [[File:Fedora Project logo.png|200px]] --&gt;
| screenshot             = [[ଫାଇଲ:Fedora 14 GNOME.png|300px]]
| caption                = ଫେଡ଼ୋରା ୧୪ (Laughlin)
| developer              = [[ଫେଡ଼ୋରା ପ୍ରକଳ୍ପ]],&lt;br /&gt; ([[ରେଡ଼ ହ୍ୟାଟ]]ଦେଇ ପରିଚାଳିତ)
| family                 = [[ଇଉନିକ୍ସ-ପରି]]
| source_model           = [[ଖୋଲା ଓ ମାଗଣା ସଫ୍ଟୱେର]] &lt;ref name=&quot;kernelblobs&quot;&gt;{{cite web |url=https://fedoraproject.org/w/index.php?title=Licensing:FAQ&amp;oldid=167564#Does_Fedora_permit_anything_under_.22Non-Free.22_licensing.3F |title= ଫେଡ଼ୋରା ଲାଇସେନ୍ସ ଉପରେ ଥରକୁଥର ପଚରାଯାଉଥିବା ପ୍ରଶ୍ନସବୁ |publisher=Fedora Project wiki |accessdate=1 March 2011}}&lt;/ref&gt;
| working_state          = ଏବେ
| released               = ୨୦୦୩-୧୧-୧୬&lt;ref name=&quot;fc1-release&quot;&gt;{{cite news | url=http://www.redhat.com/archives/fedora-announce-list/2003-November/msg00000.html | title=Announcing Fedora Core 1 | author=[[Red Hat]] | date=2003-11-06 | accessdate=2007-10-18 }}&lt;/ref&gt; ଏହା ''ଇଆରୋ''(''Yarrow'') ନାମରେ କୋଡ଼ ନାମ ଦିଆଯାଇଥିଲା । ଫେଡ଼ୋରା କୋର 1 ରେଡ ହ୍ୟାଟ ଲିନକ୍ସ 9କୁ ନେଇ ତିଆରି କରାଯାଇଥିଲା ଓ ଲିନକ୍ସ କର୍ଣଲ ୨.୪.9 ସଙ୍କଳନ ସହ ପଠାଯାଉଥିଲା ।&lt;ref name=&quot;FC1 RN&quot;&gt;{{cite web |url=http://docs.fedoraproject.org/release-notes/fc1/x86/ |title=Fedora Core 1 Release Notes |accessdate=2007-10-19 |archive-date=2003-12-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20031202145058/http://fedora.redhat.com/docs/release-notes/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
| latest_release_version = ୧୪ (Laughlin) &lt;!-- If you update this, do not forget to update [[Comparison of Linux distributions]] --&gt;
| latest_release_date    = {{release date|mf=yes|2010|11|2}}
| latest_test_version    = ୧୫ (Lovelock) [[Software release life cycle#Beta|Beta]]
| latest_test_date       = {{release date|mf=yes|2011|04|19}}
| language               = ବହୁଭାଷୀ
| kernel_type            = [[ମନୋଲିଥିକ କର୍ନେଲ|ମନୋଲିଥିକ]] ([[ଲିନକ୍ସ କର୍ନେଲ|ଲିନକ୍ସ]])
| userland               = [[ଜି.ଏନ.ଇଉ. କୋର ଇଉଟିଲିଟି|ଜି.ଏନ.ଇଉ.]]
| ui                     = [[ନୋମ]]
| license                = ନାନା ସଫ୍ଟୱେର ଲାଇସେନ୍ସ, ଓ କପିରାଇଟ ଥିବା ବାଇନାରୀ ଲୋବ ।&lt;ref name=&quot;kernelblobs&quot; /&gt;
| website                = [http://www.fedoraproject.org/ www.fedoraproject.org]
| updatemodel            = [[ଏଲୋଡଗ ଉପଡେଟର, ବଦଳାଯାଇଥିବା|ଇଉମ]]
| package_manager        = [[ଆରପିଏମ ପ୍ୟାକେଜ ମ୍ୟାନେଜର]]
| supported_platforms    = [[X୮୬|ଆଇ ୩୮୬]], [[X୮୬-୬୪|ଏଏମଡ଼ି ୬୪]]
}}

'''ଫେଡ଼ୋରା''' ({{pron-en|fɨˈdɔːrə}}) ଏକ [[ଆରପିଏମ ପ୍ୟାକେଜ ମ୍ୟାନେଜର|ଆରପିଏମ]]କୁ ନେଇ ତିଆରି ସାଧାରଣ ବ୍ୟବହାରରେ ଲାଗୁଥିବା ସଫ୍ଟବେରମାନଙ୍କୁ ନେଇ ତିଆରି ଯାହା ଭିତରେ [[ଲିନକ୍ସ କର୍ନେଲ]] [[ଅପରେଟିଙ୍ଗ ସିଷ୍ଟମ]] ରହିଥାଏ । ଏହା [[ଫେଡ଼ୋରା ପ୍ରକଳ୍ପ]] ଗୋଷ୍ଠୀ-ତିଆରି ଓ [[ରେଡ଼ ହ୍ୟାଟ]]ଦ୍ୱାରା ପରିଚାଳିତ । ଫେଡ଼ୋରା ପ୍ରକଳ୍ପ ଖୋଲା ଓ ମାଗଣା ସଫ୍ଟବେରକୁ ଉନ୍ନତ କରିବା ନିମନ୍ତେ ତିଆରି । &lt;ref name=&quot;FPOverview&quot;&gt;{{cite web |url=http://fedoraproject.org/wiki/Overview | title=Fedora Project Overview | accessdate=2009-11-04}}&lt;/ref&gt;

== ଆହୁରି ଦେଖନ୍ତୁ ==
{{Portal|ମାଗଣା ସଫ୍ଟୱେର}}
* [[ଲିନକ୍ସ]]
* [[ରେଡ଼ହ୍ୟାଟ ଲିନକ୍ସ]]
* [[ରେଡ଼ହ୍ୟାଟ ଏଣ୍ଟରପ୍ରାଇସ ଲିନକ୍ସ]]

== ଦ୍ରଷ୍ଟବ୍ୟ ==
{{ଆଧାର}}

== ବାହାର ଲିଙ୍କ ==
{{Commons category-inline|bullet=none|Fedora (Operating System)}}
* [http://www.fedoraproject.org/ Fedora Project homepage] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141209064428/https://fedoraproject.org/ |date=2014-12-09 }}
** [http://www.fedoraproject.org/wiki/International International Fedora Project sites] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090608152119/http://fedoraproject.org/wiki/International |date=2009-06-08 }}

[[ଶ୍ରେଣୀ:ଅପରେଟିଙ୍ଗ ସିଷ୍ଟମ]]</text>
      <sha1>ra541d1ne3ivfsai8spbkhhyea2sqpa</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ରଘୁନାଥ ମୁର୍ମୁ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11601</id>
    <revision>
      <id>595097</id>
      <parentid>522806</parentid>
      <timestamp>2026-05-08T09:04:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28148</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>595097</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9365" sha1="oy8esjp7to1ob9d88zs90svco7561is" xml:space="preserve">{{ଛୋଟ|Raghunath Murmu}}
{{Infobox writer &lt;!-- for more information see [[:Template:Infobox writer/doc]] --&gt;
| name       = ରଘୁନାଥ ମୁର୍ମୁ
| image = File:Raghunath Murmu (restored).jpg
| caption     = ରଘୁନାଥ ମୁର୍ମୁ
| pseudonym    = ଗୁରୁ ଗୋମକେ
| birth_date    = {{Birth date|df=y|1905|5|18}} (ବୈଶାଖ ପୂର୍ଣ୍ଣମୀ)
| birth_place    = (ଡହରଡିହା) ଦାଣ୍ଡବୋସ, [[ରାଇରଙ୍ଗପୁର]], [[ମୟୂରଭଞ୍ଜ ଜିଲ୍ଲା]]
| death_date    = {{Death date and age|1982|2|1|1905|5|5|df=y}}
| occupation    = [[ବୁଦ୍ଧିଜୀବୀ|ଚିନ୍ତାନାୟକ]]&lt;!--[[Intellectual|Thinker]]--&gt;, [[କବି]], [[ଲେଖକ]], [[ଦର୍ଶନ ଶାସ୍ତ୍ର|ଦାର୍ଶନିକ]], [[ନାଟ୍ଯକାର]]&lt;!--[[Playwright|Dramatist]]--&gt;
| ethnicity    = [[ସାନ୍ତାଳ|ସାନ୍ତାଳ]]
| nationality   = ଭାରତୀୟ
| movement   = [[ଅଲ ଚିକି]] ଲିପିର ଗଠନ
| notableworks   = ''ଦାରେଗେ ଧାନ''&lt;!--Darege Dhan--&gt;'' &lt;br /&gt; ''ସିଧୁ କାହ୍ନୁ&lt;!--Sidhu-Kanhu--&gt;'' &lt;br /&gt; ''ବିଦୁ ଚନ୍ଦନ&lt;!--Bidu Chandan--&gt;'' &lt;br /&gt; ''ଖେରବାଳ ବୀର''&lt;!--Kherwal Bir--&gt; &lt;br /&gt; &quot;ହିତଲ&lt;!--Hital--&gt;&quot;
| subject     = [[ସାହିତ୍ୟ]]
}}
''' ରଘୁନାଥ ମୁର୍ମୁ ''' (୧୮ ମଇ ୧୯୦୫&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://suryaprava.co.in/epaper/m/56173/591267e91deb7|title=page-AA - Suryaprava e-Paper - Odisha's leading daily Odia newspaper - Suryaprava e-Paper - Odisha's leading daily Odia news paper - Suryaprava e-Paper - Odisha's leading daily Odia news paper|date=2017-06-27|website=web.archive.org|access-date=2019-05-18|archive-date=2017-06-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20170627033509/http://suryaprava.co.in/epaper/m/56173/591267e91deb7|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; – ୧ ଫେବୃଆରୀ ୧୯୮୨) ଜଣେ ଭାଷା ଓ ଲିପି ଗବେଷକ ଥିଲେ । ସେ ପ୍ରଥମ କରି [[ଅଲ ଚିକି ଲିପି]] ତିଆରି କରିଥିବାରୁ ଏହି ଲିପିର ଜନକ ନାମରେ ମଧ୍ୟ ଜଣାଶୁଣା । ଏଥି ନିମନ୍ତେ ତାଙ୍କୁ ସାନ୍ତାଳୀ ଭାଷାଭାଷୀ ଲୋକେ ଆଦରରେ &quot;ଗୁରୁ ଗୋମକେ' ବୋଲି ମଧ୍ୟ ଡାକିଥାନ୍ତି । ଅଲ ଚିକି ବହୁବିଧ ନାମ ଯଥା ଅଲ ସେମେଟ&lt;!--Ol Cemet--&gt; (&quot;ପ୍ରଣାଳୀ&quot;), ଅଲ ସିକି&lt;!--Ol Ciki--&gt;, ଅଲ ଓ ବେଳେବେଳେ ସାନ୍ତାଳୀ ଅକ୍ଷର ବୋଲି ଜଣାଶୁଣା । ୧୯୨୫ରେ ଏହି ଲିପି [[ସାନ୍ତାଳୀ ଭାଷା]]&lt;!--[[Santali language]]--&gt; ଲେଖିବା ନିମନ୍ତେ [[ଭାରତ]] ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦେଶରେ ବ୍ୟବହାର କରାଗଲା । ସେ [[ଓଡ଼ିଶା]], [[ପଶ୍ଚିମ ବଙ୍ଗ|ପଶ୍ଚିମବଙ୍ଗ]] ଓ [[ଝାଡ଼ଖଣ୍ଡ]]ର ସାନ୍ତାଳ ଜନଜୀବନରେ ଉନ୍ନତି ଆଣିବା ନିମନ୍ତେ ଅନେକ କାମ କରିଥିଲେ । ରଘୁନାଥ ମୁର୍ମୁଙ୍କ ଅବଦାନକୁ ପଶ୍ଚିମବଙ୍ଗ ସରକାର ସ୍ୱୀକାର କରିଛନ୍ତି ଏବଂ ତାଙ୍କ ସ୍ମୃତିରେ ୧୯୮୬ ମସିହାରେ ପଶ୍ଚିମବଙ୍ଗର [[ବାଙ୍କୁଡ଼ା ଜିଲ୍ଲା|ବାଙ୍କୁରା ଜିଲ୍ଲାର]] ଜାମବାଣୀଠାରେ ପଣ୍ଡିତ ରଘୁନାଥ ମୁର୍ମୁ ସ୍ମୃତି ମହାବିଦ୍ୟାଳୟ&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.buruniv.ac.in/CollegeDetails.php?col_code=411 |title=ଆର୍କାଇଭ୍ କପି | |access-date=2014-04-19 |archive-date=2016-12-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161220124245/http://www.buruniv.ac.in/CollegeDetails.php?col_code=411 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; ଓ ୨୦୦୭ ମସିହାରେ [[ମୁର୍ଶିଦାବାଦ ଜିଲ୍ଲା|ମୁର୍ସିଦାବାଦଠାରେ]] କଲ୍ୟାଣୀ ବିଶ୍ୱବିଦ୍ୟାଳୟ ଅଧିନରେ ଏକ ଶିକ୍ଷକ ପ୍ରଶିକ୍ଷଣ ମହାବିଦ୍ୟାଳୟ&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.panditrmttc.com/ |title=ଆର୍କାଇଭ୍ କପି | |access-date=2014-04-19 |archive-date=2019-11-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191121043930/http://www.panditrmttc.com/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରାଯାଇଛି । ଓଡ଼ିଶା ସରକାର ମଧ୍ୟ ରାଜ୍ୟର ପଞ୍ଚମ ମେଡିକାଲ କଲେଜକୁ ତାଙ୍କ ନାମରେ ନାମିତ କରିଛନ୍ତି ।&lt;ref&gt;http://www.newindianexpress.com/states/odisha/2017/sep/06/cm-naveen-patnaik-inaugurates-odishas-5th-government-medical-college-1653271.html&lt;/ref&gt;

== ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ଜୀବନ ==
ରଘୁନାଥ ମୁର୍ମୁ [[ମୟୂରଭଞ୍ଜ ଜିଲ୍ଲା|ମୟୂରଭଞ୍ଜ]]ରେ ୧୯୦୫ ମସିହା ବୈଶାଖ ପୂର୍ଣ୍ଣମୀ ତିଥି (୧୮ ମଇ ୧୯୦୫)&lt;ref&gt;{{cite web|title=ବୈଶାଖ ପୂର୍ଣ୍ଣିମା|url=http://www.drikpanchang.com/panchang/month-panchang.html?l=10502&amp;date=18/05/1905|publisher=ଦୃକ ପଞ୍ଚାଙ୍ଗ|accessdate=15 May 2017}}&lt;/ref&gt;ରେ ଡହରଡିହା (ଦାଣ୍ଡବୋସ)ଠାରେ ଏକ ସାନ୍ତାଳ ପରିବାରରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥିଲେ । ସେ [[ରାଇରଙ୍ଗପୁର]]ର ବଡାମତଳିଆଠାରେ ଜଣେ ସ୍କୁଲ ଶିକ୍ଷକ ଥିବା ସମୟରେ ସାନ୍ତାଳୀ ସାହିତ୍ୟ ପ୍ରତି ଆକୃଷ୍ଟ ହୋଇଥିଲେ । &lt;ref&gt;ସମ୍ବାଦ ୧୯/୦୪/୨୦୧୩ ପୃଷ୍ଠା ୪ରେ ପ୍ରକାଶିତ ଖବର, ଅଲଚିକି ସ୍ରଷ୍ଟାଙ୍କ ସ୍ମୃତିରକ୍ଷା : ଓଡ଼ିଶାଠାରୁ ପଶ୍ଚିମବଙ୍ଗ ଆଗରେ&lt;/ref&gt; 

୧୯୮୨ ମସିହା ଫେବୃଆରୀ ୧ ତାରିଖରେ ରଘୁନାଥ ମୁର୍ମୁଙ୍କ ଦେହାନ୍ତ ହୋଇଥିଲା ।&lt;ref&gt;{{cite news|title=ସାନ୍ତାଳୀ ଭାଷାର ପ୍ରଜ୍ଞାପୁରୁଷ|url=http://sambadepaper.com/Details.aspx?id=228510&amp;boxid=24229896|accessdate=1 February 2016|newspaper=ସମ୍ବାଦ ୦୧/୦୨/୨୦୧୬ ଭୁବନେଶ୍ୱର ସଂସ୍କରଣ ପୃଷ୍ଠା ୪}}{{Dead link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== ରଚିତ ପୁସ୍ତକ ==
=== ପାଠ୍ୟ ପୁସ୍ତକ ===
* ଞ୍ଜେଲ ଜଂ ଲାଗିଦ୍ ଅଲ୍
* ଅଲ୍ ଚେମେଦ୍ (ଅକ୍ଷର ଶିକ୍ଷା)
* ପାର୍ସିପୋହା (ଶିଶୁପାଠ)
* ପାର୍ସିଅପାଦ

=== ନାଟକ ପୁସ୍ତକ ===
* ବିନ୍ଦୁ ଚାନ୍ଦାନ - ୧୯୪୨
* ଦାଳେଗେ ଧନ୍
* ଖେରୱାଳ ବୀର
* ସିଦୁ କାହ୍ନୁ ସାନ୍ତାଳ ହୁଲ୍
* ଦାଳେଗେ ଧନ୍&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.sambadepaper.com/Details.aspx?id=353151&amp;boxid=23429606|accessdate=10 May 2017|newspaper=ସମ୍ବାଦ ୧୦/୦୫/୨୦୧୭ ଭୁବନେଶ୍ୱର ସଂସ୍କରଣ ପୃଷ୍ଠା ୨|title=ଆର୍କାଇଭ୍ କପି ||archive-date=16 May 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170516113326/http://www.sambadepaper.com/Details.aspx?id=353151&amp;boxid=23429606|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

=== କବିତା ପୁସ୍ତକ ===
* ହର୍ ସେରେଞ୍ଜ - ୧୯୩୬
* ବାହା ସେରେଞ୍ଜ
* ହିତାଲ

=== ଗଣିତ ପୁସ୍ତକ ===
* ଏଲଖା ପତବ୍

=== ବ୍ୟାକରଣ ପୁସ୍ତକ ===
* ରନଳ

== ସମ୍ମାନ ଓ ପୁରସ୍କାର ==
* ଓଡ଼ିଶା ସାହିତ୍ୟ ଏକାଡେମୀ ସମ୍ବର୍ଦ୍ଧନା - ୧୯୭୮
* ଡି'ଲିଟ - ୧୯୫୧ (ରାଞ୍ଚୀ ଦୁମକୁଡ଼ିଆ ଅନୁଷ୍ଠାନ ପକ୍ଷରୁ)
 
== ଆଧାର ==
{{ଆଧାର}}

== ଅଧିକ ତଥ୍ୟ ==
* [http://wesanthals.tripod.com/id45.html Brief biographical information] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180808214416/http://wesanthals.tripod.com/id45.html |date=2018-08-08 }}
* [http://www.travelindia360.net/the-peaceful-santhals-of-east-india.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160307071843/http://www.travelindia360.net/the-peaceful-santhals-of-east-india.html |date=2016-03-07 }}
{{Authority control}}
[[ଶ୍ରେଣୀ:୧୯୦୫ ଜନ୍ମ]]
[[ଶ୍ରେଣୀ:୧୯୮୨ ମୃତ୍ୟୁ]]
[[ଶ୍ରେଣୀ:ମୟୂରଭଞ୍ଜ ଜିଲ୍ଲାର ଲୋକ‎]]
[[ଶ୍ରେଣୀ: ଲିଖନ ପ୍ରଣାଳୀର ଜନକଗଣ]]
[[ଶ୍ରେଣୀ:ମୟୂରଭଞ୍ଜ ଜିଲ୍ଲାର ଲୋକ]]</text>
      <sha1>oy8esjp7to1ob9d88zs90svco7561is</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ସାନ୍ତାଳୀ ଭାଷା</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13018</id>
    <revision>
      <id>595099</id>
      <parentid>562030</parentid>
      <timestamp>2026-05-08T11:12:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28148</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>595099</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9325" sha1="gzy3br0rfvtb8zq95t274t4yjy4g890" xml:space="preserve">{{Unreferenced|date=ନଭେମ୍ବର ୨୦୨୩}}
{{Infobox Language
|name=ସାନ୍ତାଳୀ (ᱥᱟᱱᱛᱟᱲ)
|states=[[ଭାରତ]], [[ବଙ୍ଗଳାଦେଶ]], [[ନେପାଳ]], [[ଭୁଟାନ]]
|speakers=୬,୦୫୦,୦୦୦
|ethnicity=[[ସାନ୍ତାଳ]]
|familycolor=ଅଷ୍ଟ୍ରୋ-ଏସୀୟ &lt;!--Austro-Asiatic--&gt;
|fam2=[[ମୁଣ୍ଡା ଭାଷାସମୂହ|ମୁଣ୍ଡା]]&lt;!--[[Munda languages|Munda]]--&gt;
|fam3=[[ଉତ୍ତର ମୁଣ୍ଡା ଭାଷା|ଉତ୍ତର ମୁଣ୍ଡା]]&lt;!--[[North Munda languages|North Munda]]--&gt;
|fam4= [[ଖେରବାଡ଼ ଭାଷା|ଖେରବାଡ଼ି]]&lt;!--[[Kherwari languages|Kherwari]]--&gt;
|script= [[ଅଲ ଚିକି]]
|iso2=sat|iso3=sat}}

''' ସାନ୍ତାଳୀ''' ( ᱥᱟᱱᱛᱟᱲ) [[ଅଷ୍ଟ୍ରୋ-ଏସୀୟ ଭାଷା ସମୂହ]]ର ସାନ୍ତାଳ ଉପ-ପରିବାରର ଏକ ଭାଷା । ଏହା [[ହୋ ଭାଷା|ହୋ]] ଓ [[ମୁଣ୍ଡାରି ଭାଷା]]ସହିତ କେତେକାଂଶରେ ମିଶିଥାଏ ।&lt;!--[[Ho language|Ho]] and [[Mundari language|Mundari]]--&gt; ଏହା ପାଖାପାଖି ୬୨ ଲକ୍ଷ ଲୋକଙ୍କ ଦେଇ କହାଯାଇଥାଏ । ଏହି ଭାଷା କହୁଥିବା ଅଧିକାଂଶ ଲୋକ [[ଭାରତ]]ର [[ଆସାମ]], [[ଓଡ଼ିଶା]], [[ଝାଡ଼ଖଣ୍ଡ]], [[ତ୍ରିପୁରା]], [[ପଶ୍ଚିମବଙ୍ଗ]], [[ବିହାର]] ଆଦି ରାଜ୍ୟରେ ବସବାସ କରିଥାଆନ୍ତି । ଏହି ଭାଷାର ଲିପି [[ଅଲ ଚିକି]] (ᱚᱞ ᱪᱤᱠᱤ); ତେବେ ଏହାର ସାକ୍ଷରତା ହାର ଖୁବ କମ (ହାରାହାରି ୧୦-୩୦ %) ।

==ସାନ୍ତାଳୀ ଭାଷା ଆନ୍ଦୋଳନ==
ସାନ୍ତାଳୀ ଏକ ଆଦିବାସୀ ଭାଷା ହୋଇଥିବାରୁ ଏହାର କୌଣସି ଲିପି ନଥିଲା । ଭାରତରେ ଇଂରେଜ ଶାସନ ସମୟରେ ଇଂରେଜମାନେ ରୋମାନ ଲିପିରେ ଲେଖା ଆରମ୍ଭ କରିଥିଲେ । [[ରଘୁନାଥ ମୁର୍ମୁ]] ସାନ୍ତାଳୀକୁ ଲେଖିବା ପାଇଁ [[ଅଲ ଚିକି]]ର ଉଦ୍ଭାବନ କରିଥିଲେ । ଫଳରେ ଭାଷାରେ ଏକ ନୂଆ ଜୀବନ ସଂଚାର ହୋଇ ସାହିତ୍ୟ କ୍ଷେତ୍ରରେ କିଛି ମାତ୍ରାରେ ଆଗେଇଥିଲା ।  କିଛି ଖ୍ରୀଷ୍ଟଧର୍ମୀ ସାନ୍ତାଳ [[ଅଲ ଚିକି]] ପରିବର୍ତ୍ତେ ରୋମାନ ଲିପିର ବହୁଳ ପ୍ରସାର କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ । ଶେଷରେ [[ପଶ୍ଚିମବଙ୍ଗ]] ସରକାର ଏକ ଭାଷା କମିଟି ଗଠନ କରି ଏହାର ସମାଧାନ ପାଇଁ ଉଦ୍ୟମ କରିଥିଲେ । ପଶ୍ଚିମ ବଙ୍ଗର ପାକୁଡ଼ାଠାରେ ଏକ ସଭା ଆୟୋଜନ ହୋଇ ଆଲଚିକ ଲିପିକୁ ପ୍ରସାର ପାଇଁ ସଂକଳ୍ପ ନିଆଗଲା । ଦୀର୍ଘ ୧୯ ବର୍ଷ ପରେ ସାନ୍ତାଳୀ ଭାଷାର ନେତୃତ୍ୱ ମଣ୍ଡଳୀ 
୧୯୯୨ ମସିହାରେ [[ଝାଡ଼ଗ୍ରାମ]]ଠାରେ ମିଳିତ ହୋଇ ଏକ ମୋର୍ଚ୍ଚା ଗଠନ କଲେ । ଏହାର ମୂଳ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଥିଲା ସାନ୍ତାଳୀ ଭାଷାର ସରକାରୀ ସ୍ୱୀକୃତି ପାଇଁ ଦାବୀ ଜଣାଇବା । ବସ୍ତୁତଃ, ସାନ୍ତାଳୀ ସମ୍ପ୍ରଦାୟର ନବଜାଗରଣ ସୃଷ୍ଟି କରିବାରେ ସାନ୍ତାଳୀ ଭାଷା ପ୍ରମୁଖ ଭୂମିକା ତୁଲାଇଥିଲା । ବିଭିନ୍ନ ସ୍ଥାନରେ ଆନ୍ଦୋଳନ, ରେଳରୋକ, ବିକ୍ଷୋଭ ଆଦି ସରକାରଙ୍କ ଉପରେ ଚାପ ପକାଇଥିଲା । ଶେଷରେ [[ଅଟଳ ବିହାରୀ ବାଜପେୟୀ]]ଙ୍କ ପ୍ରଧାନମନ୍ତ୍ରୀତ୍ୱ କାଳରେ ୨୦୦୩ମସିହା ଡିସେମ୍ବର ୨୨ ତାରିଖରେ [[ମୈଥିଳୀ]], [[ବୋଡ଼ୋ]], [[ଡୋଗ୍ରୀ]] ଓ ସାନ୍ତାଳ ଏପରି ୪ଟି ଭାଷାକୁ ଏକକାଳୀନ ସରକାରୀ ସ୍ୱୀକୃତି ମିଳିଥିଲା ।

==ସାନ୍ତାଳୀ ଭାଷା ଦିବସ==
ପ୍ରତିବର୍ଷ ଡିସେମ୍ବର ୨୨ ତାରିଖରେ ସାନ୍ତାଳୀ ଭାଷା ଦିବସ ପାଳନ ହୁଏ । ପ୍ରଥମ ଥର ପାଇଁ ଦୁଇଟି ଆଦିବାସୀ ଭାଷା ଭାବେ ସାନ୍ତାଳୀ ଓ [[ବୋଡ଼ୋ ଭାଷା]] ୨୦୦୩ ମସିହା ଡିସେମ୍ବର ୨୨ତାରିଖରେ ଭାରତ ସମ୍ବିଧାନର ଅଷ୍ଟମ ସୂଚୀରେ ସ୍ଥାନିତ ହୋଇଥିଲା । 

== ଆହୁରି ଦେଖନ୍ତୁ ==
* [[ଭାରତର ଭାଷା ସମୂହ]]&lt;!-- Languages of India--&gt;
* [[ଭାରତର ସରକାରୀ ଅନୁମୋଦନ ପ୍ରାପ୍ତ ଭାଷା]]&lt;!--Languages with official status in India]]--&gt;
* [[କହୁଥିବା ଲୋକଙ୍କ ସଙ୍ଖ୍ୟା ଅନୁସାରେ ଭାରତୀୟ ଭାଷାର ତାଲିକା]]&lt;!--List of Indian languages by total speakers]]--&gt;

== ପଠନ ତାଲିକା ==
* Hembram, P. C. (2002). ''Santhali, a natural language''. New Delhi: U. Hembram.
* Minegishi, M., &amp; Murmu, G. (2001). ''Santhali basic lexicon with grammatical notes''. Tōkyō: Institute for the Languages and Cultures of Asia and Africa, Tokyo University of Foreign Studies. {{ISBN|4-87297-791-2}}
* Newberry, J. (2000). ''North Munda dialects: Mundari, Santhali, Bhumia''. Victoria, B.C.: J. Newberry. {{ISBN|0-921599-68-4}}
* Murmu, G., &amp; Das, A. K. (1998). ''Bibliography, Santhali literature''. Calcutta: Biswajnan. {{ISBN|81-7525-080-1}}
* Muscat, George, ''Santhali: A New Approach''. Sahibganj, Bihar.
* Ghosh, A. (1994). ''Santhali: a look into Santal morphology''. New Delhi: Gyan Pub. House. {{ISBN|81-212-0451-8}}
* Chakrabarti, B. (1992). ''A comparative study of Santhali and Bengali''. Calcutta: K.P. Bagchi &amp; Co. {{ISBN|81-7074-128-9}}
* Mitra, P. C. (1988). ''Santhali, the base of world languages''. Calcutta: Firma KLM.
* Paul Olaf Bodding (1929). ''A Santal dictionary''. Oslo: J. Dybwad.
* Зограф Г. А. 1960/1990. Языки Южной Азии. М.: Наука (1-е изд., 1960).
* Лекомцев, Ю. K. 1968. Некоторые характерные черты сантальского предложения // Языки Индии, Пакистана, Непала и Цейлона: материалы научной конференции. М: Наука, 311—321.
* Bodding, Paul O. 1929/1952. A Santal Grammar for the Beginners, Benagaria: Santal Mission of the Northern Churches (1st edition, 1929).
* Grierson, Sir George A. (ed.) 1906 (reprinted 1967). The Linguistic Survey of India. Vol.IV. Delhi-Varanasi-Patna.
* Macphail, R. M. 1964. An Introduction to Santhali, Parts I &amp; II. Benagaria: The Santhali Literature Board, Santhali Christian Council.
* Maspero, Henri. 1952. Les langues mounda. Meillet A., Cohen M. (dir.), Les langues du monde, P.: CNRS.
* Neukom, Lukas. 2001. Santhali. München: LINCOM Europa.
* Pinnow, Heinz-Jürgen. 1966. A comparative study of the verb in the Munda languages. Zide, Norman H. (ed.) Studies in comparative Austroasiatic linguistics. London—The Hague—Paris: Mouton, 96-193.
* Santhali Folk Tales: Ed. by Rev. P.O. Bodding. Oslo: Institutet for sammenlingenden kulturforskning, Publikationen. Vol. I—III. 1923—1929
* Skrefsrud, L.O. 1873. The Grammar of Santhali Language. Benares: Medical Hall Press.
* [[Hans Vermeer|Vermeer, Hans J.]] 1969. Untersuchungen zum Bau zentral-süd-asiatischer Sprachen (ein Beitrag zur Sprachbundfrage). Heidelberg: J. Groos.

== ଆଧାର ==
{{ଆଧାର}}

== ବାହାର ଲିଙ୍କ ==
* [http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=sat Ethnologue report on Santhali]
* [http://wesanthals.tripod.com/index.html &quot;We Santhals&quot; web site] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160322101025/http://wesanthals.tripod.com/index.html |date=2016-03-22 }}

{{Languages of India}}
{{AustroAsiatic-lang-stub}}

{{DEFAULTSORT:Santali Language}}
[[ଶ୍ରେଣୀ:ମୁଣ୍ଡ ଭାଷାସମୂହ]]&lt;!--Munda languages]]--&gt;
[[ଶ୍ରେଣୀ:ବଙ୍ଗଳାଦେଶର ଭାଷା]]&lt;!--Languages of Bangladesh]]--&gt;
[[ଶ୍ରେଣୀ:ଭାରତର ଭାଷା]]&lt;!--Languages of India]]--&gt;
[[ଶ୍ରେଣୀ:ସାନ୍ତାଳ]]
[[ଶ୍ରେଣୀ:ଭାରତର ସାମ୍ବିଧାନିକ ଭାଷା]]
[[ଶ୍ରେଣୀ:ସାନ୍ତାଳୀ ଭାଷା]]
[[ଶ୍ରେଣୀ:ଓଡ଼ିଶାର ଭାଷାସମୂହ]]
&lt;!--Santhal]]--&gt;</text>
      <sha1>gzy3br0rfvtb8zq95t274t4yjy4g890</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ପଞ୍ଜାବୀ ଭାଷା</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13376</id>
    <revision>
      <id>595095</id>
      <parentid>563208</parentid>
      <timestamp>2026-05-08T05:27:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28148</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>595095</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26979" sha1="8omefnoudyj7bdo3apac1s7qoa0iuzd" xml:space="preserve">{{ଛୋଟ|Punjabi language}}
{{Other uses of|ପଞ୍ଜାବୀ}}
{{Use British English|date=June 2013}}
{{Infobox language
|name          = ପଞ୍ଜାବୀ
|nativename    = {{lang|pa|ਪੰਜਾਬੀ}} • {{lang|pnb|{{Nastaliq|پنجابی}}}}
|states        = [[ପଞ୍ଜାବ ଅଞ୍ଚଳ]]
|speakers      = {{sigfig|102|2}} ନିୟୁତ, including [[ଲାହନ୍ଦା ଭାଷା|ଲାହନ୍ଦା]] ରୂପ
|date          = ୨୦୧୦
|ref           = ne2010
|familycolor   = ଇଣ୍ଡୋ-ଇଉରୋପିଆନ୍
|fam2          = [[ଇଣ୍ଡୋ-ଇରାନିଆନ୍ ଭାଷା|ଇଣ୍ଡୋ-ଇରାନିଆନ୍]]
|fam3          = [[ଇଣ୍ଡୋ-ଆର୍ଯ୍ୟ ଭାଷା|ଇଣ୍ଡୋ-ଆର୍ଯ୍ୟା]]
|fam4          = [[ଉତ୍ତର-ପଶ୍ଚିମ ଇଣ୍ଡୋ-ଆର୍ଯ୍ୟ ଭାଷା|ଉତ୍ତର-ପଶ୍ଚିମ]]&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.languagesgulper.com/eng/Punjabi.html |title=Punjabi |publisher=languagesgulper.com |accessdate=29 March 2015}}&lt;/ref&gt;
|stand1        = [[ମାଝି ଉପଭାଷା|ମାଝି]]
|stand2        = [[ହିଣ୍ଡକୋ ଉପଭାଷା|ହିଣ୍ଡକୋ]]
|stand3        = [[ସାରାଇକି ଉପଭାଷା|ସାରାଇକି]]
|dialects      = 
|script        = [[ଶାହମୁଖୀ]] &lt;small&gt;([[Perso-Arabic script|Extended Perso-Arabic]])&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;[[ଗୁରୁମୁଖୀ]] &lt;small&gt;([[ବ୍ରାହ୍ମୀ ଲିପି|ବ୍ରାହ୍ମୀ]])&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.censusindia.gov.in/%28S%282scoev45b4mhlg45mz5jq345%29%29/Census_Data_2001/Census_Data_Online/Language/Statement1.aspx |title=Census of India: Abstract of speakers’ strength of languages and mother tongues –2001}}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;[[ପଞ୍ଜାବୀ ବ୍ରେଲି]] &lt;small&gt;(ଭାରତ)&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;[[ଦେବନାଗରୀ]]&lt;small&gt; ([[ବ୍ରାହ୍ମୀ ଲିପି|ବ୍ରାହ୍ମୀ]], unofficial)&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.censusindia.gov.in/%28S%282scoev45b4mhlg45mz5jq345%29%29/Census_Data_2001/Census_Data_Online/Language/Statement1.aspx |title=Census of India: Abstract of speakers’ strength of languages and mother tongues –2001 |publisher=Censusindia.gov.in |accessdate=2016-02-02}}&lt;/ref&gt;
|nation        = {{flag|India}} (ଭାରତୀୟ ରାଜ୍ୟ [[ପଞ୍ଜାବ (ଭାରତ)|ପଞ୍ଜାବ]], [[ଚଣ୍ଡୀଗଡ଼]], [[ଦିଲ୍ଲୀ]], [[ହରିୟାଣା]]ରେ ବ୍ୟବହୃତ ଗୌଣ ସରକାରୀ ସ୍ୱୀକୃତ ଭାଷା&lt;br /&gt;{{flag|Pakistan}} [[ପଞ୍ଜାବ, ପାକିସ୍ତାନ]]ର ଆଞ୍ଚଳିକ ଭାଷା
|iso1          = pa
|iso2          = pan
|iso3=pan
|lingua=59-AAF-e
|lc1=bhd|ld1=[[Bhadrawahi]] 
|lc2=bht|ld2=[[Mandeali language|Bhattiyali]]
|lc3=kfs|ld3=[[Mandeali language|Bilaspuri]]
|lc4=cdh|ld4=[[Mandeali language|Chambeali]]
|lc5=cdj|ld5=Churahi
|lc6=doi|ld6=[[Dogri]]
|lc7=dgo|ld7=[[Dogri]] (proper)
|lc8=gbk|ld8=[[Gaddi]] (Bharmauri)
|lc9=kjo|ld9=Harijan Kinnauri
|lc10=hii|ld10=Hinduri
|lc11=jat|ld11=[[Jakati language|Jakati]]
|lc12=jns|ld12=[[Jaunsari]]
|lc13=hno|ld13=[[Kagani dialect|Northern Hindko]]
|lc14=xnr|ld14=[[Kangri language|Kangri]]
|lc15=xhe|ld15=[[Khetrani language|Khetrani]]
|lc16=kfx|ld16=[[Kullu Pahari]]
|lc17=doi|ld17=[[Lahnda language|Lahnda]]
|lc18=bfz|ld18=Mahasu Pahari
|lc19=mjl|ld19=[[Mandeali]]
|lc20=pnb|ld20=[[Pothohari dialect|Pahari-Potwari]]
|lc21=pgg|ld21=[[Mandeali language|Pangwali]]
|lc22=skr|ld22=[[Saraiki dialect|Saraiki]]
|lc23=srx|ld23=[[Sirmauri]]
|lc24=hnd|ld24=[[Hindko|Southern Hindko]]
|lc25=pnb|ld25=[[Western Punjabi]]
|glotto=panj1256
|glottoname=Punjabi
|glottorefname=Panjabi
|image         = Punjabi example.svg
|imagecaption  = The word &quot;Punjabi&quot; written in Shahmukhi (Nast'aliq style), Gurmukhi
|imageheader   = Script
|imagesize     = 150px
|mapsize       = 213px
|map2          = 
|mapcaption2    = Areas where Punjabi is the official language or has a large number of speakers
{{legend|#FF7F36|Primary province/state or territory level language. ([[Punjab, India]])}}
{{legend|#FFCC2E|Secondary province/state or territory level language. ([[Delhi]], [[Chandigarh]] &amp; [[Haryana]])}}
{{legend|#FDF72F|A significant amount of speakers without official recognition. ([[Himachal Pradesh]], [[Islamabad Capital Territory|Islamabad]], [[Khyber Pakhtunkhwa]] &amp; [[Punjab, Pakistan]])}}
|map             = Punjabi Indo Aryan.png
|mapcaption      = Areas (red) where Punjabi is the native language, compared to all [[Indo-Aryan languages]] (dark grey)
|notice        = IPA
}}
'''ପଞ୍ଜାବୀ ଭାଷା''' [[ଭାରତ|ଭାରତର]] ଉତ୍ତର-ପଶ୍ଚିମରେ ଅବସ୍ଥିତ '[[ପଞ୍ଜାବ]]' [[ଭାରତର ରାଜ୍ୟ|ରାଜ୍ୟର]] ସରକାରୀ [[ଭାଷା]] ଅଟେ ।
'''ପଞ୍ଜାବୀ''' {{IPAc-en|p|ʌ|n|ˈ|dʒ|ɑː|b|i}}&lt;ref&gt;Laurie Bauer, 2007, ''The Linguistics Student's Handbook'', Edinburgh&lt;/ref&gt; ([[ସାମୁଖୀ]]: {{lang|pnb|{{Nastaliq|پنجابی}}}} {{transl|Punjabi|ALA-LC|''paṉjābī''}}; [[ଗୁରୁମୁଖୀ]]: {{lang|pa|ਪੰਜਾਬੀ}} {{transl|pa|''pañjābī''}})&lt;ref name=&quot;KachruKachru2008&quot;&gt;{{cite book |last1=Kachru |first1=Braj B. |last2=Kachru |first2=Yamuna |last3=Sridhar |first3=S. N. |title=Language in South Asia |url=https://books.google.com/books?id=O2n4sFGDEMYC&amp;pg=PA128 |accessdate=24 October 2014 |date=27 March 2008 |publisher=[[Cambridge University Press]] |isbn=978-1-139-46550-2 |page=128 |quote=Sikhs often write Punjabi in Gurmukhi, Hindus in Devanagari, and Muslims in Perso-Arabic.}}&lt;/ref&gt; ହେଉଛି ଏକ [[ଇଣ୍ଡୋ-ଆର୍ଯ୍ୟ ଭାଷା]], ଯାହା ବିଶ୍ୱବ୍ୟାପୀ ୧୧୦ ନିୟୁତ ସ୍ଥାନୀୟ ଲୋକଙ୍କଦ୍ୱାରା କୁହାଯାଇଥାଏ, ଯାହା ଏହାକୁ ପୃଥିବୀରେ [[ସ୍ଥାନୀୟ ଲୋକଙ୍କଦ୍ୱାରା କୁହାଯାଉଥିବା ଭାଷା ସଂଖ୍ୟାରେ|୧୦ମ ଅଧିକ କୁହାଯାଉଥିବା ଭାଷା (୨୦୧୫))]]ରେ ପରିଣତ କରିଛି ।&lt;ref name=&quot;NE100&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.ne.se/spr%C3%A5k/v%C3%A4rldens-100-st%C3%B6rsta-spr%C3%A5k-2010 |title=Världens 100 största språk 2010 |work=[[Nationalencyklopedin]] |trans_title=The world's 100 largest languages in 2010 |year=2010 |accessdate=12 February 2014 |language=sv |archive-date=11 November 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121111051518/http://www.ne.se/spr%C3%A5k/v%C3%A4rldens-100-st%C3%B6rsta-spr%C3%A5k-2010 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=NE2&gt;{{cite web |title=What Are The Top 10 Most Spoken Languages In The World? |url=http://opishposh.com/the-top-10-most-spoken-languages-in-the-world/ |access-date=2016-08-01 |archive-date=2017-03-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170308224546/http://opishposh.com/the-top-10-most-spoken-languages-in-the-world/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; ଏହା [[ପଞ୍ଜାବୀ ଲୋକ]]ଙ୍କର ସ୍ଥାନୀୟ ଭାଷା, ଯେଉଁମାନେ [[ଭାରତ]] ଓ [[ପାକିସ୍ତାନ]]ର ଐତିହାସିକ ପଞ୍ଜାବ ଅଞ୍ଚଳରେ ରହିଆସୁଛନ୍ତି । ଏହା [[ଇଣ୍ଡୋ-ଇଉରୋପୀୟ ଭାଷା]]ମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏକମାତ୍ର ଜୀବନ୍ତ ଭାଷା, ଯାହା ଏକ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସ୍ୱର ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଭାଷା ।&lt;ref&gt;Barbara Lust, James Gair. ''Lexical Anaphors and Pronouns in Selected South Asian Languages''. Page 637. Walter de Gruyter, 1999. {{ISBN|978-3-11-014388-1}}.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.omniglot.com/writing/gurmuki.htm |title=Punjabi language and the Gurmukhi and Shahmuhi scripts and pronunciation |publisher=Omniglot.com |accessdate=2012-08-03}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.crulp.org/Publication/Crulp_report/CR02_21E.pdf |title=Phonemic Inventory of Punjabi |access-date=2016-08-01 |archive-date=2015-07-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150716184244/http://www.crulp.org/Publication/Crulp_report/CR02_21E.pdf |url-status=bot: unknown }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Geeti Sen. ''Crossing Boundaries''. Orient Blackswan, 1997. {{ISBN|978-81-250-1341-9}}. Page 132. Quote: &quot;Possibly, Punjabi is the only major South Asian language that has this kind of tonal character. There does seem to have been some speculation among scholars about the possible origin of Punjabi's tone-language character but without any final and convincing answer...&quot;&lt;/ref&gt;

ପାକିସ୍ତାନରେ, ପଞ୍ଜାବୀ ବହୁଳ ଭାବେ କୁହାଯାଉଥିବା ଏକ ଭାଷା ।&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.census.gov.pk/MotherTongue.htm |title=Pakistan Census |publisher=Census.gov.pk |accessdate=2014-01-04 |archive-date=2011-09-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110912021653/http://www.census.gov.pk/MotherTongue.htm |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;, ଭାରତରେ ୧୧ତମ ବହୁଳ ଭାବେ କୁହାଯାଉଥିବା ଭାଷା ।&lt;ref name=&quot;by religion&quot;&gt;[http://censusindia.gov.in/Census_Data_2001/Census_data_finder/C_Series/Population_by_religious_communities.htm Census of India, 2001: population of Punjab by religion]. Censusindia.gov.in. Retrieved 2012-01-18.&lt;/ref&gt; ଏବଂ [[ଭାରତୀୟ ଉପମହାଦେଶ]]ରେ ୩ୟ ବହୁଳ ଭାବେ କୁହାଯାଉଥିବା ସ୍ଥାନୀୟ ଭାଷା । [[ଯୁକ୍ତରାଜ୍ୟ]]ରେ ପଞ୍ଜାବୀ ୪ର୍ଥ ବହୁଳ ଭାବେ କୁହାଯାଉଥିବା ଭାଷା &lt;ref&gt;{{cite web |title=2011 Census: Main language (detailed), local authorities in England and Wales |url=http://www.ons.gov.uk/ons/rel/census/2011-census/key-statistics-and-quick-statistics-for-wards-and-output-areas-in-england-and-wales/rft-qs204ew.xls |publisher=ONS |accessdate=27 April 2013 |format=XLS |archive-date=5 June 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130605112411/http://www.ons.gov.uk/ons/rel/census/2011-census/key-statistics-and-quick-statistics-for-wards-and-output-areas-in-england-and-wales/rft-qs204ew.xls |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;ଏବଂ [[କାନାଡା]]ରେ [[ଇଂରାଜୀ ଭାଷା|ଇଂରାଜୀ]] ଓ [[ଫ୍ରେଞ୍ଚ ଭାଷା|ଫ୍ରେଞ୍ଚ]] ପରେ ୩ୟ ବ୍ୟବହୃତ ଭାଷା ।&lt;ref&gt;[http://www12.statcan.gc.ca/census-recensement/2011/dp-pd/prof/details/page.cfm?Lang=E&amp;Geo1=PR&amp;Code1=01&amp;Geo2=PR&amp;Code2=01&amp;Data=Count&amp;SearchText=Canada&amp;SearchType=Begins&amp;SearchPR=01&amp;B1=All&amp;Custom=&amp;TABID=1#Note20], Census Profile – Province/Territory&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www12.statcan.ca/census-recensement/2006/dp-pd/tbt/Rp-eng.cfm?TABID=1&amp;LANG=E&amp;APATH=3&amp;DETAIL=0&amp;DIM=0&amp;FL=A&amp;FREE=0&amp;GC=0&amp;GK=0&amp;GRP=1&amp;PID=89202&amp;PRID=0&amp;PTYPE=88971,97154&amp;S=0&amp;SHOWALL=0&amp;SUB=0&amp;Temporal=2006&amp;THEME=70&amp;VID=0&amp;VNAMEE=&amp;VNAMEF=] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130701114242/http://www12.statcan.ca/census-recensement/2006/dp-pd/tbt/Rp-eng.cfm?TABID=1&amp;LANG=E&amp;APATH=3&amp;DETAIL=0&amp;DIM=0&amp;FL=A&amp;FREE=0&amp;GC=0&amp;GK=0&amp;GRP=1&amp;PID=89202&amp;PRID=0&amp;PTYPE=88971%2C97154&amp;S=0&amp;SHOWALL=0&amp;SUB=0&amp;Temporal=2006&amp;THEME=70&amp;VID=0&amp;VNAMEE=&amp;VNAMEF= |date=2013-07-01 }}, [[Canada 2006 Census|2006 Census of Canada]]: Topic-based tabulations|Detailed Mother Tongue (103), Knowledge of Official Languages&lt;/ref&gt; ଏହି ଭାଷାର ମଧ୍ୟ [[ସଂଯୁକ୍ତ ରାଜ୍ୟ ଆରବ]], [[ଯୁକ୍ତରାଜ୍ୟ]], [[ସାଉଦି ଆରବ]] ଓ [[ଅଷ୍ଟ୍ରେଲିଆ]]ରେ ଆଖିଦୃଶିଆ ଉପସ୍ଥିତି ଅଛି । ଭରତୀୟ ଉପମହାଦେଶରେ ପଞ୍ଜାବୀ ସାଂସ୍କୃତିକ ଭାଷାର ସଂଯୋଗ ରହିଥିବା ହେତୁ [[ବଲିଉଡ]]ରେ ବହୁ ଗୀତ ଅଧା ବା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ପଞ୍ଜାବୀ ଭାଷାରେ ଆଛି ।&lt;ref name=&quot;fijitimes.com&quot;&gt;[http://www.fijitimes.com/story.aspx?id=221949 ‘Punjabification’ of Bollywood music – Fiji Times Online]. Fijitimes.com (2013-01-08). Retrieved 2013-07-12.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;articles.timesofindia.indiatimes.com&quot;&gt;[http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-07-20/ludhiana/32763334_1_suniel-shetty-punjabi-culture-bollywood-actor Punjabi culture a part of Bollywood, says Suniel Shetty – Times Of India] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131104062019/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-07-20/ludhiana/32763334_1_suniel-shetty-punjabi-culture-bollywood-actor |date=2013-11-04 }}. ''The Times of India''. (2012-07-20). Retrieved 2013-07-12.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;timescrest.com&quot;&gt;[http://www.timescrest.com/culture/punjab-gatecrashes-bollywood-7856 Punjab gatecrashes Bollywood | Culture] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160321100330/http://www.timescrest.com/culture/punjab-gatecrashes-bollywood-7856 |date=2016-03-21 }}. Times Crest (2012-05-05). Retrieved 2013-07-12.&lt;/ref&gt;

==ଉପଭାଷା ଓ ସମ୍ପର୍କିତ ଭାଷା==
{{Main article|ପଞ୍ଜାବୀ ଉପଭାଷା}}

ମୁଖ୍ଯ ପଞ୍ଜାବୀ ଉପଭାଷା ମଧ୍ୟରେ ଅଛି ମାଝି, ଦୋଆବି, ମଲୱାଇ, ପୋୱାଧି, ପୋଥୋହାରି ଓ ମୁଲତାନି । ବହୁ ଭାଷାତତ୍ତ୍ୱବିତ୍‌ଙ୍କ ମତରେ ପଞ୍ଜାବୀର, [[ଲାହଣ୍ଡା ଭାଷା|ଲାହଣ୍ଡା]] ଭଳି ନିରବଚ୍ଛିନ ଉପଭାଷାରେ ଥିବା ଭାଷା, ଯେଉଁଥିରେ [[ସାରାଇକି ଭାଷା|ସାରାଇକି]] ଓ [[ହିଣ୍ଡକୋ]], ପ୍ରଭୃତି ଉପଭାଷା ରହିଛି, ମାତ୍ର ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏହା ପୃଥକ୍ ।&lt;ref name=&quot;FarinaMir2010&quot;&gt;{{cite book |author=Farina Mir |title=The Social Space of Language: Vernacular Culture in British Colonial Punjab |url=https://books.google.com/books?id=EUPc5pDWKikC&amp;pg=PA49 |year=2010 |publisher=University of California Press |isbn=978-0-520-26269-0 |page=49}}&lt;/ref&gt;

ସାଧାରଣତଃ ଇଣ୍ଡୋ-ଆର୍ଯ୍ୟ ଭାଷାରେ ଏକ ଉପଭାଷାକୁ ଅନ୍ୟ ଏକ ଭାଷା ସହିତ ଯୋଡ଼ିବା ବେଳେ ଅସୁବିଧା ସୃସଜ୍ଟି ହୁଏ ।&lt;ref&gt;Masica 1991:25&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Burling 1970:chapter on India&lt;/ref&gt; ତଥାପି ଗତ ଶତାବ୍ଦୀରେ ଯେତେବେଳେ ପଞ୍ଜାବୀ ଭାଷାର ମୁଖ୍ୟ ଅଞ୍ଚଳ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବାକୁ ପଡ଼ିଛି, ସେତେବେଳେ ବିଶେଷ କୌଣସି ଅସୁବିଧା ହୋଇନାହିଁ । ବ୍ରିଟିଶ ଭାଷାତତ୍ତ୍ୱବିତ୍ ଜର୍ଜ ଅବ୍ରାହମ୍ ଗ୍ରିଏର୍‌ସନ୍ ଶେଷକଥା ଉପନୀତ କରିଥିଲେ ଯେ, ''ପଶ୍ଚିମ ପଞ୍ଜାବୀ'' ଭାବେ ଜଣାଶୁଣା ଉପଭାଷାର ଏକ ଗୋଷ୍ଠୀ ପଞ୍ଜାବର ହୃଦୟସ୍ଥଳ, ସିନ୍ଧୁ ଉପତ୍ୟକାର ଉତ୍ତର ଓ ପଶ୍ଚିମାଞ୍ଚଳ ଏବଂ ଅନ୍ୟ ଚାରୋଟି (ବେଆସ୍ ନଦୀ ଭିନ୍ନ) ଶାଖାନଦୀର ତଳ ଅଞ୍ଚଳରେ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ । ସେ ଏହି ଦଳକୁ ୧୯୧୯ରେ ପ୍ରକାଶିତ ହୋଇଥିବା ''ଲାଙ୍ଗୁଏଜ୍ ସର୍ଭେ ଅଫ୍ ଇଣ୍ଡିଆ'' (ଏଲ୍ ଏସ୍ ଟି)ରେ ''[[ଲାହଣ୍ଡା]]'' ଉପଭାଷା ନାମରେ ନାମିତ କରିଥିଲେ ।&lt;ref name=&quot;Shackle 1970:240&quot;&gt;Shackle 1970:240&lt;/ref&gt; ସେ ''ସାରାଇକି'' ନାମରେ ଜଣା ଯାଉଥିବା ଉପଭାଷାକୁ ''ଦକ୍ଷିଣ ଲାହଣ୍ଡା'' ନାମ ଦେଲେ, ଯାହା ଆଜି ସାରାଇକି ନାମରେ ନାମିତ । ପାକିସ୍ତାନର ଜାତୀୟ ଜନଗଣନା (୧୯୮୧) ଅନୁଯାୟୀ ସାରାଇକି ଓ ହିଣ୍ଡିକୋ (ପୂର୍ବରୁ ପଶ୍ଚିମ ପଞ୍ଜାବୀ ଭାବେ ଜଣାଶୁଣା), ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଭାଷାର ମାନ୍ୟତା ପାଇଛି ।&lt;ref name=&quot;Michael2003&quot;&gt;{{cite book |author1=Michael Edward Brown |author2=Sumit Ganguly |title=Fighting Words: Language Policy and Ethnic Relations in Asia |url=https://books.google.com/books?id=fcoDezu1ABoC&amp;pg=PA68 |year=2003 |publisher=MIT Press |isbn=978-0-262-52333-2 |pages=68–}}&lt;/ref&gt; ଯାହା ପଞ୍ଜାବୀ ଭାଷାଭାଷୀଙ୍କ ସଂଖ୍ୟା କମୁଥିବାର ସୂଚନା ଦିଏ ।

===ମାନକ ଉପଭାଷା===

[[ଅମୃତସର]] ଓ [[ଲାହୋର]]ରେ କୁହାଯାଉଥିବା ମାଝି ଉପଭାଷା ପଞ୍ଜାବର ସମ୍ମାନସ୍ପଦ ଭାଷା । ମାଝି ପଞ୍ଜାବର କେନ୍ଦ୍ରାଞ୍ଚଳ ମଝାରେ କୁହାଯାଏ, ଯାହା ଲାହୋର, ଅମୃତସର, ଗୁରଦାସପୁର, କସୁର, ତାନ ତାରନ, ଫୈସଲାବାଦ୍, ନାଙ୍କନା ସାହିବ, ପଠାନକୋଟ, ଓକାରା, ପାକପଟ୍ଟାନ, ସାହିୱାଲ୍, ନାରୋୱାଲ, ଶେଖୁପୁରା, ସିଆଲକୋଟ୍, ଛିନିଓଟ, ଗୁରଜନୱାଲା ଓ ଗୁଜରାଟ ଜିଲ୍ଲାକୁ ବ୍ୟାପୀ ରହିଛି ।

ମାଝି ନାକର ବ୍ୟଞ୍ଜନ ବର୍ଣ୍ଣ {{IPAslink|ŋ}} ଓ {{IPAslink|ɲ}}କୁ ଧରି ରଖିଥାଏ ଯାହାକୁ, {{IPAslink|ɡ}} ଓ {{IPAslink|d͡ʒ}} ଯଥାକ୍ରମେ ଚାପି ରଖିଥାଆନ୍ତି । ମାଝି (ଓ ଲାହଣ୍ଡା) ପାକିସ୍ତାନରେ ପାର୍ସି ଶବ୍ଦରେ ଅଧିକ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ ଏବଂ {{IPAslink|z}}, {{IPAslink|x}} ଓ {{IPAslink|ɣ}} ଶବ୍ଦର ଧ୍ୱନିର ବ୍ୟବହାର ବହୁତ ସାଧାରଣ ଥାଏ ।

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! ଇଂରାଜୀ
! ଗୁରୁମୁଖୀ ଆଧାରିତ (ଭାରତୀୟ)
! ଶାମୁଖୀ ଆଧାରିତ (ପାକିସ୍ତାନ)
|-
| ପ୍ରେସିଡ଼େଣ୍ଟ
| ରାଷ୍ଟ୍ରପତି
| ସଦର-ଏ-ମୁଲମିକତ୍
|-
| ଆର୍ଟିକଲ୍
| ଲେଖ
| ମାଜମିନ୍
|-
| ପ୍ରାଇମ-ମିନିଷ୍ଟର
| ପ୍ରଧାନ ମନ୍ତ୍ରୀ
| ୱାଜିର-ଏ-ଆଜମ୍
|-
| ଫ୍ୟାମିଲି
| ପରବାର/ତବାର୍
| ଖାଣ୍ଡାନ/ତବାର୍
|-
| ଫିଲୋସୋଫି
| ଦର୍ଶନ
| ଫଲସଫା
|-
| କ୍ୟାପିଟଲ୍
| ରାଜଧାନୀ
| ଦାରୁଲ ହକୁମତ୍/ରାଜଘର୍
|-
| ଭିୟୁଅର୍
| ଦର୍ଶକ
| ନାଜରିନ୍
|-
|}

==ବ୍ୟାକରଣ==

{{Main article|ପଞ୍ଜାବୀ ବ୍ୟାକରଣ}}
ପଞ୍ଜାବୀ ଭାଷାର ବ୍ୟାକରଣ ଶବ୍ଦ, ଚିହ୍ନ ଦେବା, କ୍ରିୟାପଦର ପରିବର୍ତ୍ତନ ପଦ୍ଧତି ଓ ଅନ୍ୟ ପ୍ରକାର ତତ୍ତ୍ୱ ଉପରେ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦେଇଥାଏ ।

==ଲେଖିବା ଶୈଳୀ==

{{Main article|ଶାମୁଖୀ ବର୍ଣ୍ଣମାଳା|ଗୁରୁମୁଖୀ ବର୍ଣ୍ଣମାଳା|ପଞ୍ଜାବୀ ବ୍ରେଲି}}
{{Arabic-script sidebar|ପଞ୍ଜାବୀ}}
ପଞ୍ଜାବୀ ଲେଖିବା ପାଇଁ ଦୁଇ ପ୍ରକାର ଶୈଳୀ ଅଛି: ଗୁରୁମୁଖୀ ଓ ଶାମୁଖୀ । ଗୁରୁମୁଖୀ ''ଗୁରୁଙ୍କ ମୁଖ''କୁ ଅନୁବାଦିତ ହୋଇଛି ।&lt;ref name=&quot;Khalsa&quot; /&gt; ଓ ଶାମୁଖୀର ଅର୍ଥ ''ରାଜାଙ୍କ ମୁଖରୁ'' ।&lt;ref name=&quot;Saini, Tejinder 2008 p. 177&quot; /&gt;

ପାକିସ୍ତାନ ପଞ୍ଜାବରେ, ଶାମୁଖୀ ଲିପି ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ ଓ ଏହା ଉର୍ଦ୍ଦୁ ବର୍ଣ୍ଣମାଳାଠାରୁ ଚାରୋଟି ଅଧିକ ଅକ୍ଷରରେ ଭିନ୍ନ ହୁଏ ।&lt;ref name=&quot;UCLA-Orthography of Punjabi&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.lmp.ucla.edu/Profile.aspx?LangID=95&amp;menu=004 |title=Punjabi |publisher=[[University of California, Los Angeles]] |accessdate=2013-07-30 |archive-date=2015-05-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150513100312/http://www.lmp.ucla.edu/Profile.aspx?LangID=95&amp;menu=004 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; [[ପୂର୍ବ ପଞ୍ଜାବ]], ଭାରତରେ ଅବସ୍ଥିତ ଓ ଏହା ତିନୋଟି ରାଜ୍ୟରେ ବିଭକ୍ତ । ପଞ୍ଜାବ ରାଜ୍ୟରେ ସାଧାରଣତଃ ଗୁରୁମୁଖୀ ଲିପିକୁ ଲେଖିବା ପାଇଁ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ ।&lt;ref name=&quot;UCLA-Orthography of Punjabi&quot; /&gt;

==ନମୁନା ଅକ୍ଷର==

ଏହାକୁ ପଞ୍ଜାବୀ ଉଇକିପିଡ଼ିଆ ପ୍ରସଙ୍ଗ [[ଲାହୋର]]ରୁ ନିଆଯାଇଛି ।

'''[[ଗୁରୁମୁଖୀ]]:''' &lt;div&gt;ਲਹੌਰ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਹੈ । ਲੋਕ ਗਿਣਤੀ ਦੇ ਨਾਲ ਕਰਾਚੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਲਹੌਰ ਦੂਜਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ । ਲਹੌਰ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦਾ ਸਿਆਸੀ, ਰਹਤਲੀ ਤੇ ਪੜ੍ਹਾਈ ਦਾ ਗੜ੍ਹ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਲਈ ਇਹਨੂੰ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦਾ ਦਿਲ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ । ਲਹੌਰ ਦਰਿਆ-ਏ-ਰਾਵੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਤੇ ਵਸਦਾ ਹੈ । ਤੇ ਇਸਦੀ ਲੋਕ ਗਿਣਤੀ ਇੱਕ ਕਰੋੜ ਦੇ ਨੇੜੇ ਹੈ ।&lt;/div&gt;

'''[[ଶାମୁଖୀ]]:'''&lt;div align=right&gt;{{Nastaliq|لہور پاکستانی پنجاب دا دارالحکومت اے۔ لوک گنتی دے نال کراچی توں بعد لہور دوجا سبھ توں وڈا شہر اے۔ لہور پاکستان دا سیاسی، رہتلی تے پڑھائی دا گڑھ اے تے اس لئی ایھنوں پاکستان دا دل وی کیھا جاندا اے۔ لہور دریاۓ راوی دے کنڈھے تے وسدا ۔ اے اسدی لوک گنتی اک کروڑ دے نیڑے اے ۔}}&lt;/div&gt;

'''[[ଟ୍ରାନ୍ସ ଲିଟେରେସନ୍]]:''' lahaur pākistānī panjāb dī rājdā̀ni ài. lok giṇtī de nāḷ karācī tõ bāad lahaur dūjā sáb tõ vaḍḍā šáir ài. lahor pākistān dā siāsī, rátalī te paṛā̀ī dā gáṛ ài te is laī ínū̃ pākistān dā dil vī kihā jāndā ài. lahaur dariāe rāvī de kaṇḍè te vasdā ài. te isdī lok giṇtī ikk karoṛ de neṛe ài.

'''[[ଅନୁବାଦ]]''': ଲାହୋର ପାକିସ୍ତାନୀ ପଞ୍ଜାବର ରାଜଧାନୀ ଅଟେ । [[କରାଚୀ]] ପରେ ଲାହୋର ପାକିସ୍ତାନର ଦ୍ୱିତୀୟ ସର୍ବବୃହତ୍ ସହର । ଲାହୋର [[ସିନ୍ଧୁ ନଦୀ]] କୂଳରେ ଅବସ୍ଥିତ । ଲାହୋର ପାକିସ୍ତାନର ରାଜନୀତି ଓ ଶିକ୍ଷାର କେନ୍ଦ୍ରସ୍ଥଳ ଏବଂ ଏଥିପାଇଁ ଏହାକୁ ପାକିସ୍ତାନର ହୃଦୟ କୁହାଯାଏ । ଏହାର ଜନସଂଖ୍ୟା ପ୍ରାୟ ୧ ନିୟୁତ ।

'''[[ଆନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ଉଚ୍ଚାରଣ ବର୍ଣ୍ଣମାଳା (International Phonetic Alphabet)|ଆଇ ପି ଏ]]:''' {{IPA|[lə̄ɦɔ̄ːɾ pāːkɪ̄st̪āːnīː pə̄̃d͡ʒāːb d̪īː ɾāːd͡ʒt̪àːnɪ̄ ɦɛ̀ː ‖ lōk ɡɪ̄ɳt̪īː d̪ē nāːl kə̄ɾāːt͡ʃīː t̪ō̃ bāːə̄d̪ lə̄ɦɔ̄ːɾ d̪ūːd͡ʒāː sə́p t̪ō̃ ʋːə̄ɖāː ʃə̄ɦɪ̄ɾ ɦɛ̀ː ‖ lə̄ɦɔ̄ːɾ pāːkɪ̄st̪āːn d̪āː sɪ̄āːsīː {{!}} ɾə́ɦt̪ə̄līː t̪ē pə̄ɽɦàːīː d̪āː ɡə́ɽɦ ɦɛ̀ː t̪ē ɪ̄s lə̄īː ɪ́ɦnū̃ pāːkɪ̄st̪āːn d̪āː d̪ɪ̄l ʋīː kɪ̄ɦāː d͡ʒā̃ːd̪āː ɦɛ̀ː ‖ lə̄ɦɔ̄ːɾ d̪ə̄ɾɪ̄āːē ɾāːʋīː d̪ē kə̄̃ʈè t̪ē ʋə̄̃sd̪īː ɦɛ̀ː ‖ t̪ē īsd̪īː lōk ɡɪ̄ɳt̪īː ɪ̄kː kə̄ɾōɽ d̪ē nēɽē ɦɛ̀ː ‖]}}

==ଗ୍ୟାଲେରି==

&lt;gallery&gt;
File:Punjabi Kitabiyaat.jpg|ଶାମୁଖୀ ଭାଷାରେ ପଞ୍ଜାବ ବିଷୟରେ ବହି
File:Guru Granth Sahib By Bhai Pratap Singh Giani.jpg|ଗୁରୁମୁଖୀରେ ଗୁରୁ ଗ୍ରନ୍ଥସାହିବ
File:Gurmukhi Script - traditional alphabet.svg| ପଞ୍ଜାବୀ ଗୁରୁମୁଖୀ ଲିପି
File:Shahmukhi1.JPG|ପଞ୍ଜାବୀ ଶାମୁଖୀ ଲିପି
File:Bhulay Shah.jpg|ପଞ୍ଜାବୀରେ ଭୁଲେ ଶାହ କବିତା (ଶାମୁଖୀ ଲିପି)
File:Munir niazi.gif|ପଞ୍ଜାବୀରେ ମୁନେର ନିଆଜି କବିତା (ଶାମୁଖୀ ଲିପି)
File:Das Buch der Schrift (Faulmann) 138.jpg|ଗୁରୁମୁଖୀ ବର୍ଣ୍ଣମାଳା
&lt;/gallery&gt;

==ଆଧାର==
{{ଆଧାର}}


== ଅଧିକ ତଥ୍ୟ ==
{{InterWiki|Eastern Punjabi|code=pa}}
{{InterWiki|Western Punjabi|code=pnb}}
* [http://www.punjabitraditions.com/language/punjabi-language/ Learn about the Punjabi languauge ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120819070352/http://www.punjabitraditions.com/language/punjabi-language/ |date=2012-08-19 }}
* [http://www.muharni.com Learn how to read Gurmukhi, muharni and count in Gurmukhi/punjabi ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181222124422/http://www.muharni.com/ |date=2018-12-22 }}
* [http://www.wiki-babel.org/en/Portal:Punjabi Listen to some basic Punjabi words on WikiBabel]
* [http://www.planetpunjab.com/type-in-punjabi Online Punjabi keyboard for typing in Punjabi] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121015045508/http://www.planetpunjab.com/type-in-punjabi |date=2012-10-15 }}
* [http://www.punjabi.cc Punjabi Forum - punjabi.cc] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121013065204/http://www.punjabi.cc/ |date=2012-10-13 }}

{{ଭାରତର ଭାଷା}}
{{ମୁଣ୍ଡିଆ}}

[[ଶ୍ରେଣୀ:ଭାଷା]]
[[ଶ୍ରେଣୀ:ଭାରତର ସାମ୍ବିଧାନିକ ଭାଷା]]</text>
      <sha1>8omefnoudyj7bdo3apac1s7qoa0iuzd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ପକ୍ଷୀ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>16933</id>
    <revision>
      <id>595094</id>
      <parentid>548069</parentid>
      <timestamp>2026-05-08T05:25:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28148</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>595094</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5301" sha1="f0tlmq81ogho47cgaadc257x17uk0dh" xml:space="preserve">
{{Automatic taxobox
|name = Birds
|fossil_range = [[Late Jurassic]]&amp;ndash;Recent, {{Fossil range|150|0}}
|image = Bird Diversity 2011.png
|image_caption = The diversity of modern birds.
|image_alt =
|taxon = Aves
|authority = [[Carolus Linnaeus|Linnaeus]], 1758&lt;ref&gt;{{Cite web | url=http://taxonomicon.taxonomy.nl/TaxonTree.aspx?id=80129&amp;tree=0.1 | title=Systema Naturae 2000 / Classification, Class Aves | accessdate=11 June 2012 | last=Brands | first=Sheila | authorlink= | date=14 August 2008 | work=Project: The Taxonomicon | archive-date=5 May 2008 | archive-url=https://web.archive.org/web/20080505214909/http://taxonomicon.taxonomy.nl/TaxonTree.aspx?id=80129&amp;tree=0.1 | url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
|subdivision_ranks = [[Class (biology)|Subclasses]]
|subdivision =
*{{extinct}}[[Archaeornithes]] [[Paraphyly|*]]
*{{extinct}}[[Enantiornithes]]
*{{extinct}}[[Hesperornithes]]
*{{extinct}}[[Ichthyornithes]]
*[[Neornithes]]
And see text
}}
== ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କର ବିବର୍ତ୍ତନ ଓ ବର୍ଗୀକରଣ ==
{{main|ପକ୍ଷୀ ମାନଙ୍କର ବିବର୍ତ୍ତନ}}

{{Cladogram|caption=The birds' phylogenetic relationships to major living reptile groups.
|clades={{clade|style=font-size:75%
  |1= {{clade
    |1= {{clade
      |1= [[କୁମ୍ଭୀର]]
      |2= '''Birds'''
    }}
    |2= [[ଝିଟିପିଟି]] ([[ସାପ|ସାପକୁ]] ମିଶେଇ)
  }}
  |2= [[କଇଁଛ]] 
}}
}}

[[ଫାଇଲ:Naturkundemuseum Berlin - Archaeopteryx - Eichstätt.jpg|alt= Slab of stone with fossil bones and feather impressions|thumb|right|''[[Archaeopteryx lithographica]]'' is often considered the oldest known bird]]

ପ୍ରଥମ ଜୀବବିଜ୍ଞାନ ଭିତ୍ତିକ ଶ୍ରେଣୀବିଭାଗ ଫ୍ରାନସିସ ୱିଲୁଗ୍ୱୀ ([[:en:Francis Willughby|Francis Willughby]]) ଓ ଜନ୍ରେ ([[:en:John Ray|John Ray]]) ତାଙ୍କ ''Ornithologiae''ରେ ଲେଖିଥିଲେ । &lt;ref&gt;{{Cite book|last=del Hoyo |first=Josep |author2=Andy Elliott and Jordi Sargatal |title=[[Handbook of Birds of the World]], Volume 1: Ostrich to Ducks |year=1992 |publisher=[[Lynx Edicions]] |location=Barcelona |isbn=84-87334-10-5}}&lt;/ref&gt;

&lt;!--
== ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କର ଯତ୍ନ ==
ଖରାଦିନେ ବହୁତ ଗରମ ହୁଏ। ପକ୍ଷୀମାନେ ପାଣି ପିଇବାକୁ ପାଆନ୍ତି ନାହିଁ, ତେଣୁ ଆମର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ହେଉଛି ଅଗଣାରେ ଖୋଲା ପାତ୍ରରେ ସବୁଦିନେ ପାଣି ରଖିବା।
--&gt;
== ଆଧାର ==
{{ଆଧାର}}

== ଅଧିକ ତଥ୍ୟ ==
{{Sister project links|wikt=bird|b=Bird|q=Birds|s=Bird|commons=Aves|n=Bird|v=Bird|species=Aves}}
{{Wikibooks|Dichotomous Key|Aves}}
* [http://www.bsc-eoc.org/avibase/avibase.jsp?lang=EN&amp;pg=home Avibase] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081020193845/http://www.bsc-eoc.org/avibase/avibase.jsp?lang=EN |date=2008-10-20 }}—The World Bird Database
* [http://www.birdlife.org/ Birdlife International]—Dedicated to bird conservation worldwide; has a database with about 250,000 records on endangered bird species.
* [http://people.eku.edu/ritchisong/birdbiogeography1.htm Bird biogeography] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070304043432/http://people.eku.edu/ritchisong/birdbiogeography1.htm |date=2007-03-04 }}
* [http://www.audubon.org/bird/index.html Birds and Science] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100810134957/http://www.audubon.org/bird/index.html |date=2010-08-10 }} from the [[National Audubon Society]]
* [http://www.birds.cornell.edu/ Cornell Lab of Ornithology]
* {{eol|695}}
* [http://www.stanford.edu/group/stanfordbirds/text/essays/completed_essays.html Essays on bird biology]
* [http://www.i-o-c.org/IOComm/index.htm International Ornithological Committee]
* [http://www.mrnussbaum.com/birdsindex.htm North American Birds for Kids]
* [http://www.ornithology.com/ Ornithology]
* [http://elibrary.unm.edu/sora/index.php Sora] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111026070526/http://elibrary.unm.edu/sora/index.php |date=2011-10-26 }}—Searchable online research archive; Archives of the following ornithological journals [[The Auk]], [[Condor (journal)|Condor]], Journal of Field Ornithology, North American Bird Bander, Studies in Avian Biology, Pacific Coast Avifauna, and [[the Wilson Bulletin]].
* [http://ibc.lynxeds.com/ The Internet Bird Collection]—A free library of videos of the world's birds
* [http://www.birdpop.org/ The Institute for Bird Populations, California]
* [http://media.library.uiuc.edu/cgi/b/bib/bix-idx?c=bix;cc=bix;sid=0c4f6243857204b94fcdebc6dce5d8b2;type=simple;page=browse;inst=bix_10;sort=region list of field guides to birds] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111002084318/http://media.library.uiuc.edu/cgi/b/bib/bix-idx?c=bix;cc=bix;sid=0c4f6243857204b94fcdebc6dce5d8b2;type=simple;page=browse;inst=bix_10;sort=region |date=2011-10-02 }}, from the International Field Guides database
* [http://www.rspb.org.uk/wildlife/birdidentifier/ RSPB bird identifier]—Interactive identification of all UK birds

{{ମୁଣ୍ଡିଆ}}

[[ଶ୍ରେଣୀ:ପକ୍ଷୀ]]</text>
      <sha1>f0tlmq81ogho47cgaadc257x17uk0dh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ଇଂଲଣ୍ଡ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>18685</id>
    <revision>
      <id>595088</id>
      <parentid>565208</parentid>
      <timestamp>2026-05-08T01:10:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28148</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>595088</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4398" sha1="a16pm3u8ns7q8iqzugpm9emjswn6zx7" xml:space="preserve">{{ଛୋଟ|England}}
{{Infobox country UK
| image_flag = Flag of England.svg
| flag_alt = Vertical red cross on a white background
| image_coat =
| symbol_width =
| symbol_type =
| national_motto =
| englishmotto =
| national_anthem = [[National anthem of England|Various]]&lt;br /&gt;Predominantly &quot;[[God Save the King]]&quot;&lt;br /&gt;&lt;center&gt;[[File:United States Navy Band - God Save the King.oga]]&lt;/center&gt;
| status = [[Countries of the United Kingdom|Country]]
| capital = [[London]]
| religion = [[Church of England]]
| demonym = [[English people|English]]
| latd=51 |latm=30 |lats=27.8 |latNS=N |longd=0 |longm=7 |longs=40.7 |longEW=W
| largest_city = capital
| languages_type = National language
| languages = [[English language|English]]
| languages2_type = Regional languages
| languages2 = [[Cornish language|Cornish]]
| government_type = Part of a [[constitutional monarchy]]
| monarch = [[Charles III]]
| ethnic_groups =
 {{unbulleted list
  | 85.4% White
  | 7.8% [[British Asian|Asian]]
  | 3.5% [[Black British|Black]]
  | 2.3% [[Mixed (United Kingdom ethnicity category)|Mixed]]
  | 0.4% [[British Arabs|Arab]]
  | 0.6% Other&lt;ref&gt;{{cite web|title=2011 Census: KS201EW Ethnic group: local authorities in England and Wales|url=http://www.ons.gov.uk/ons/rel/census/2011-census/key-statistics-for-local-authorities-in-england-and-wales/rft-table-ks201ew.xls|publisher=Office for National Statistics|accessdate=18 April 2014|archive-date=26 December 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181226065719/https://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20160105160709/http://www.ons.gov.uk/ons/rel/census/2011-census/key-statistics-for-local-authorities-in-england-and-wales/rft-table-ks201ew.xls%20|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
 }}
| ethnic_groups_year = [[United Kingdom Census 2011|2011]]
| established_event1 = [[Anglo-Saxon settlement of Britain|Anglo-Saxon settlement]]
| established_date1 = 5th–6th century
| established_event2 = [[History of England#English unification|Unification]]
| established_date2 = 10th century
| established_event3 = [[Acts of Union 1707|Union with Scotland]]
| established_date3 = 1 May 1707
| area_rank =
| area_magnitude = 1 E11
| area_sq_mi = 50301
| area_km2 = 130279
| area_footnote = &lt;ref name=ONSCOUNTRYPROFILES&gt;[http://www.ons.gov.uk/ons/publications/re-reference-tables.html?edition=tcm%3A77-325257 Region and Country Profiles, Key Statistics and Profiles, October 2013], ONS. Retrieved 9 August 2015.&lt;/ref&gt;
| area_label = Land
| percent_water =
| population_estimate = | population_estimate_rank = | population_estimate_year =
| population_census = 53,012,456
| population_census_year = 2011
| population_density_mi2 = auto
| population_density_km2 = 407
| population_density_rank =
| GDP_PPP = | GDP_PPP_rank = | GDP_PPP_year = | GDP_PPP_per_capita = | GDP_PPP_per_capita_rank =
| GDP_nominal = $2.68 trillion
| GDP_nominal_rank =
| GDP_nominal_year =2009
| GDP_nominal_per_capita = $50,566
| Gini_year = | Gini_change =  &lt;!--increase/decrease/steady--&gt; | Gini =  &lt;!--number only--&gt; | Gini_ref = | Gini_rank =
| HDI_year = | HDI_change =  &lt;!--increase/decrease/steady--&gt; | HDI =  &lt;!--number only--&gt; | HDI_ref = | HDI_rank =
| patron_saint = [[Saint George]]
| cctld =
}}
{{Wikisource|Portal:England|England portal}}

ଇଂଲଣ୍ଡ,({{IPAc-en|audio=en-us-England.ogg|ˈ|ɪ|ŋ|ɡ|l|ə|n|d}}) ହେଉଛି ଏକ ରାଷ୍ଟ୍ର ଯାହାକି [[ଯୁକ୍ତରାଜ୍ୟ|ଯୁକ୍ତରାଜ୍ୟର]] ଏକ ଅଂଶ ଅଟେ ।

== ଇତିହାସ ==
==ଭୂଗୋଳ==
== ଭାଷା ==
==ଆଧାର==
{{ଆଧାର}}
== ବାହାର ଆଧାର ==
{{Sister project links}}
* [http://www.direct.gov.uk/ Official website of the United Kingdom Government]
* [http://www.english-heritage.org.uk/ English Heritage]&amp;nbsp;&amp;nbsp;– national body protecting English heritage
* [http://www.naturalengland.org.uk/ Natural England]&amp;nbsp;&amp;nbsp;– wildlife and the natural world of England
* [http://www.visitengland.com/en/EN/ Enjoy England] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131121174347/http://www.visitengland.com/en/EN/ |date=2013-11-21 }}&amp;nbsp;&amp;nbsp;– website of the English Tourist Board
* [http://www.bbc.co.uk/england/ BBC England]&amp;nbsp;&amp;nbsp;– news items from the BBC relating to England
* {{Wikivoyage-inline|United Kingdom}}
* {{osmrelation-inline|58447}}


[[ଶ୍ରେଣୀ:ଇଉରୋପ]]</text>
      <sha1>a16pm3u8ns7q8iqzugpm9emjswn6zx7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>କଳମଶାଗ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>29284</id>
    <revision>
      <id>595089</id>
      <parentid>575179</parentid>
      <timestamp>2026-05-08T02:19:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28148</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>595089</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9957" sha1="1p6udzjjcr14oclz9ddmljvx40xwpgq" xml:space="preserve">{{ଛୋଟ|Ipomoea aquatica}}
{{about|କଳମଶାଗ||ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଶାଗର ତାଲିକା}}
{{taxobox
|name = ''କଳମ ଶାଗ''
|image = N Ipoa D1600.JPG
|regnum = [[Plantae]]
|unranked_divisio = [[Angiosperms]]
|unranked_classis = [[Eudicots]]
|unranked_ordo = [[Asterids]]
|ordo = [[Solanales]]
|familia = [[Convolvulaceae]]
|genus = ''[[Ipomoea]]''
|species = '''''I. aquatica'''''
|binomial = ''Ipomoea aquatica''
|binomial_authority = [[Peter Forsskål|Forssk.]]
|}}

'''''କଳମ''''' ବା କଳମ ଶାଗ ହେଉଛି ଏକ ସପୁସ୍ପକ ଗୁଳ୍ମଜାତୀୟ ବର୍ଷଜୀବୀ ଉଦ୍ଭିଦ, ଯାହା ମୁଖ୍ୟତଃ ପାଣିରେ ଅଥବା ସନ୍ତସନ୍ତିଆ ଜାଗାରେ ବଢ଼ିଥାଏ।  କଳମ ଦୁଇ ପ୍ରକାର ହୋଇଥାଏ, ଗୋଟିଏ ହେଲା କଳମ ଶାଗ - ଶାଗ ଭାବେ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଉଥିବା ଛୋଟ ଛୋଟ ପତ୍ର ଯୁକ୍ତ କଳମ ଓ ଅନ୍ୟଟି  ହେଲା ବିଲ ହୁଡ଼ାରେ ବାଡ଼ ଭାବେ ଲଗା ଯାଉଥିବା  ବିଲ କଳମ, ଯାହାର ପତ୍ର ଅପେକ୍ଷାକୃତ ବଡ଼ ଆକାରର ହୋଇଥାଏ ଓ ଗଛ ଅଧିକ ଉଚ୍ଚ ଓ ସବଳ କାଣ୍ଡଯୁକ୍ତ ହୋଇଥାଏ।  ଉଭୟ ଗଛର କାଣ୍ଡ ପୋଲା ହୋଇଥାଏ।

ଏହି ଗଛ ମୁଖ୍ୟତଃ  ପୃଥିବୀର  କ୍ରାନ୍ତିୟ ଓ ଉପକ୍ରାନ୍ତିୟ ମଣ୍ଡଳରେ ଦେଖାଯାଏ। ଇଂରାଜିରେ ଏହାକୁ ଓ୍ୱାଟର ସ୍ପିନାକ (ପାଣି ପାଳକ) ବା ରିଭର ସ୍ପିନାକ (ନଦୀ ପାଳକ) ('''Water spinach''', '''River spinach''') ବୋଲି ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଇଥାଏ।&lt;ref&gt;http://www.filipinofoodrecipes.net/adobong_kangkong.htm&lt;/ref&gt;  ଏହାକୁ ଚିନା ପାଳକ, '''&quot;Chinese spinach&quot;''' ବା କାଂଗକଂଗ ବୋଲି କହିଥାନ୍ତି। ବଂଲାଦେଶରେ ଏହାକୁ କଲମି ଶାକ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। &lt;ref&gt;http://www.stuartxchange.org/Kangkong.html&lt;/ref&gt;  ଏହା ପାଣିରେ ଆପେ ଆପେ ବ୍ୟାପେ। ଏହି ଗଛର ଫୁଲରୁ ମଞ୍ଜି ଜାତ ହୁଏ, ଯାହାକୁ ଏହି ଗଛର ବଂଶବୃଦ୍ଧି ପାଇଁ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଇପାରେ। &lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.kangkungking.com/2009/01/how-to-harvest-kang-kung-kong-seeds.html |title=ଆର୍କାଇଭ୍ କପି | |access-date=2013-11-17 |archive-date=2012-11-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121120210321/http://www.kangkungking.com/2009/01/how-to-harvest-kang-kung-kong-seeds.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

== ବିବିଧ ଭାଷାରେ ନାମ ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! [[ଭାଷା]] !! ନାମ
|-
| [[ଓଡ଼ିଆ ଭାଷା|ଓଡ଼ିଆ]]||କଳମ (କଳମ ଶାଗ)
|-
| [[ସଂସ୍କୃତ ଭାଷା|ସଂସ୍କୃତ]] || କଳମ୍ବି
|- 
| [[ହିନ୍ଦୀ ଭାଷା|ହିନ୍ଦୀ]]|| କଲମିଶାଗ
|-
| [[ଅସିମୀୟା ଭାଷା|ଅସିମୀୟା]] ||ରାଉମୁଓଂଗ
|-
&lt;!--| [[କନ୍ନଡ଼ ଭାଷା|କନ୍ନଡ଼]]|| 
|-
 | [[କଶ୍ମିରୀ ଭାଷା|କଶ୍ମିରୀ]]|| 
|-
| [[କୋଙ୍କଣୀ ଭାଷା|କୋଙ୍କଣୀ]]|| 
|--&gt;
|[[ଗୁଜରାଟୀ ଭାଷା|ଗୁଜରାଟୀ]]|| ନଲନିଭାଜି
|-
| [[ତାମିଲ ଭାଷା|ତାମିଲ]]||କୋଇଲାଙ୍ଗୁ, ଭେଲାଇକୀରାଇ
|-
| [[ତେଲୁଗୁ ଭାଷା|ତେଲୁଗୁ]]|| ତୁତିକୁରା
|-
&lt;!--| [[ପଞ୍ଜାବୀ ଭାଷା|ପଞ୍ଜାବୀ]]|| 
|- ---&gt;
| [[ବଙ୍ଗଳା ଭାଷା|ବଙ୍ଗଳା]]|| କଲମିଶାକ
|-
|[[ମରାଠି ଭାଷା|ମରାଠି]]|| ନାଡ଼ି ଶାକ
|-
&lt;!--| [[ମାଲୟାଲମ ଭାଷା|ମାଲୟାଲମ]]||
|-
|ମେଘାଲୟ ଗାରୋ||
|-
|ସାଁତାଳି|| 
|---&gt; 
|ଫରାସୀ|| '''Ipomee'''
|-
|ଇଂରାଜୀ||'''Swamp Cabbage''', '''River  Spinach''', '''Water Spinach'''
|-
&lt;!--|ମେଘାଲୟ ଚକ୍ମା||--&gt;
|}

==ଉପକାରିତା ଓ ଉପଯୋଗ==
===ବ୍ୟଂଜନ===

ଏହା ଓଡ଼ିଶାରେ ଏକ ଲୋକ ପ୍ରିୟ ଶାଗ। ପଖାଳ ଭାତ ସାଙ୍ଗକୁ କଳମ ଶାଗର ଖରଡ଼ା ବହୁତ ସ୍ୱାଦିଷ୍ଠ।

===ଔଷଧୀୟ ===
ଗର୍ଭବତୀ, ମଧୁମେହଗ୍ରସ୍ତ ମୂଷାମାନଙ୍କ ଉପରେ ପରୀକ୍ଷଣ କରି ଜଣା ଯାଇଛି ଯେ, ଏହା ରକ୍ତ ଶର୍କରାକୁ କମାଇବାରେ ଉପଯୋଗୀ ହୋଇଥାଏ।  &lt;ref&gt;{{cite journal |doi=10.1016/j.fitote.2007.06.011 |title=Inhibitory effect of ''Ipomoea aquatica'' extracts on glucose absorption using a perfused rat intestinal preparation |year=2007 |last1=Sokeng |first1=S.D. |last2=Rokeya |first2=B. |last3=Hannan |first3=J.M.A. |last4=Junaida |first4=K. |last5=Zitech |first5=P. |last6=Ali |first6=L. |last7=Ngounou |first7=G. |last8=Lontsi |first8=D. |last9=Kamtchouing |first9=P. |journal=Fitoterapia |volume=78 |issue=7–8 |pages=526–9 |pmid=17651914}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |doi=10.1111/j.1753-0407.2012.00210.x |title=Dietary supplements of Ipomoea aquatica (whole leaf powder) attenuates maternal and fetal oxidative stress in streptozotocin-diabetic rats |year=2012 |last1=Shivananjappa |first1=Mahesh Mysore |author2=Muralidhara |journal=Journal of Diabetes |pmid=22646693}}&lt;/ref&gt;

# ଅଫିମ ଓ ଶଂଖୁଆ ବିଷର ପ୍ରତିକ୍ରିୟାକୁ କମ୍ କରିବାପାଇଁ(ଗଛର ରସ)
# ସାଧାରଣ ଦୁର୍ବଳତା ଓ ସ୍ନାୟୁବିକ ଦୁର୍ବଳତାକୁ ଦୂର କରିବାପାଇଁ (ସର୍ବାଙ୍ଗ)
# କୋଷ୍ଠ (ଝାଡ଼ା) ପରିସ୍କାର କରିବାପାଇଁ (ଗଛର ରସ)

==ଅପକାରିତା==
ଏହି ଗଛ ମାଧ୍ୟମରେ ଏକ ପ୍ରକାରର ପରଜୀବୀ ବ୍ୟାପିଥାଏ, ଯାହା ମାନବ ଓ ଘୁଷୁରି ଅନ୍ତ୍ରରେ ବଢ଼ି ଫ୍ଲାସ୍କିଓଲୋପାସିଆସିସ ନାମକ ରୋଗ ଉତ୍ପନ୍ନ କରିଥାଏ।  &lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.stanford.edu/class/humbio103/ParaSites2002/fasciolopsiasis/trans.html |title=ଆର୍କାଇଭ୍ କପି | |access-date=2013-11-17 |archive-date=2014-01-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140120010136/http://www.stanford.edu/class/humbio103/ParaSites2002/fasciolopsiasis/trans.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

== ବିଦେଶରେ କଳମଶାଗର ବ୍ୟଂଜନ ==
&lt;gallery&gt;
File:Kangkungblacan.jpg| ମାଲେସିଆର ପେନାଂଗ ରାଜ୍ୟର କାଂଗକୁଂଗବ୍ଲାଚନ(''kangkung blachan'')
File:Pak boong fai daeng.jpg|ଥାଇଲାଣ୍ଡର ପାକବୁଂଗଫାଇଡେଂଗ(''pak boong fai daeng'')
File:Canhchua2.jpg|ଭିଏତନାମର ଚାଂଚୁଆ (''canh chua'')
&lt;/gallery&gt;

== ଆଉମଧ୍ୟ ଦେଖନ୍ତୁ ==
* [[ଔଷଧୀୟ ଗଛଲତାମାନଙ୍କର ତାଲିକା]]
* [[ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଶାଗର ତାଲିକା]]
* [[ଶାଗ]]

== ଆଧାର ==
{{ଆଧାର}}

== ବାହାର ଆଧାର ==
{{Commons category}}
*[http://www.stuartxchange.org/Kangkong.html]
*[http://www.ars-grin.gov/cgi-bin/npgs/html/taxon.pl?20138  Germplasm Resources Information Network: ''Ipomoea aquatica'']
*[http://www.ku.ac.th/AgrInfo/fruit/veget/v31.html Water spinach nutritional information] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061006030843/http://www.ku.ac.th/AgrInfo/fruit/veget/v31.html |date=2006-10-06 }}  [[Kasetsart University]]ଙ୍କ ସୌଜନ୍ୟରୁ
*[http://protist.i.hosei.ac.jp/Asagao/Yoneda_DB/E/PCD2522/htmls/40.html Photo of heart-shaped variety] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120222043901/http://protist.i.hosei.ac.jp/Asagao/Yoneda_DB/E/PCD2522/htmls/40.html |date=2012-02-22 }}
*[http://aquat1.ifas.ufl.edu/ipaqpic.html Aquatic, Wetland and Invasive Plant Particulars and Photographs] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060424175543/http://aquat1.ifas.ufl.edu/ipaqpic.html |date=2006-04-24 }}
*[http://www.aphis.usda.gov/ppq/weeds/7cfr360-06.pdf USDA Noxious Weed Regulations (Possession in USA requires permit)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060926145951/http://www.aphis.usda.gov/ppq/weeds/7cfr360-06.pdf |date=2006-09-26 }}
* [http://www.invasivespeciesinfo.gov/aquatics/waterspinach.shtml Species Profile- Water Spinach (''Ipomoea aquatica'')] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120307114227/http://www.invasivespeciesinfo.gov/aquatics/waterspinach.shtml |date=2012-03-07 }}, National Invasive Species Information Center, [[United States National Agricultural Library]]. କଳମ ବିଷୟରେ ସାଧାରଣ ତଥ୍ୟ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସୂଚନାର ସଂଗ୍ରହ।
*[http://ss.jircas.affrc.go.jp/engpage/jarq/33-3/yoshihara/yoshihara.htm ''Helminths and Helminthiosis of Pigs in the Mekong Delta Vietnam with Special Reference to Ascariosis and Fasciolopsis buski Infection'']
{{wikispecies|Ipomoea aquatica}}

[[ଶ୍ରେଣୀ:ଔଷଧୀୟ ଗଛ]]
[[ଶ୍ରେଣୀ:ଉଦ୍ଭିଦ ଜଗତ]]
[[ଶ୍ରେଣୀ:ଜୀବଜଗତ]]
[[ଶ୍ରେଣୀ:ଓଡ଼ିଶାର ଉଦ୍ଭିଦ]]

{{Taxonbar}}</text>
      <sha1>1p6udzjjcr14oclz9ddmljvx40xwpgq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>କାମାକ୍ଷା ମନ୍ଦିର</title>
    <ns>0</ns>
    <id>37642</id>
    <revision>
      <id>595090</id>
      <parentid>590708</parentid>
      <timestamp>2026-05-08T02:22:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28148</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>595090</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12643" sha1="h21e17ol5pfs8tad7iofgdfku5quv04" xml:space="preserve">{{ଛୋଟ|Kamakhya Temple}}
{{Infobox Mandir
| name        = କାମାକ୍ଷା ମନ୍ଦିର
| image       = Kamakhya Temple, Guwahati.jpg
| image_alt     = 
| caption      = କାମାକ୍ଷା ମନ୍ଦିର, ଗୁଆହାଟୀ
| pushpin_map    = 
| map_caption    = Location in Assam
| latd        = 26.166426
| longd       = 91.705509
| coordinates_region = IN
| coordinates_display= title
| other_names    = ଶକ୍ତି ପୀଠ
| proper_name    = କାମାକ୍ଷା ମନ୍ଦିର
| devanagari     = 
| sanskrit_translit = 
| assamese      = কামাখ্যা মন্দিৰ
| country      = [[ଭାରତ]]
| state       = [[ଆସାମ]]
| district      = [[ଗୁଆହାଟୀ]]
| location      = ନିଲାଚଲ୍ ପର୍ବତ, ଗୁଆହାଟୀ
| elevation_m    = 
| primary_deity   = [[କାମାକ୍ଷା]]
| important_festivals= [[ଅମ୍ବୁବଚି ମେଳା]]
| architecture    = Stone architecture
| number_of_temples = ୬
| number_of_monuments= ୬
| inscriptions    = 
| date_built     = ୧୫୬୪-୬୩
| creator      = [[Chilarai]] (rebuilt)
| website      = 
}}

'''କାମାକ୍ଷା ମନ୍ଦିର''', [[ଆସାମ]]ର ରାଜଧାନୀ [[ଦିଶପୁର]]ରୁ ୧୦ କି.ମି ଦୂର [[ବ୍ରହ୍ମପୁତ୍ର ନଦୀ]] କୂଳରେ [[ଗୁଆହାଟୀ]] ସହରରେ ଅବସ୍ଥିତ ଏକ ହିନ୍ଦୁ ମନ୍ଦିର, ଏଠାରେ ମାଆ [[କାମାକ୍ଷା]] ପୂଜା ପାଉଛନ୍ତି । ୫୧ [[ଶକ୍ତି ପୀଠ]] ମଧ୍ୟରେ ଏହା ଅନ୍ୟତମ । ରଜୋବତୀ ହେଉଥିବା ଦେବୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରମୁଖ ରୂପେ ପରିଗଣିତା ହୁଅନ୍ତି କାମାକ୍ଷାଦେବୀ । କାମାକ୍ଷା ପୀଠ ହେଉଛି ଯୋନି ପୀଠ । 
==ପୌରାଣିକ==
ପୌରାଣିକ କଥାନୁଯାୟୀ [[ଦକ୍ଷ]] ଯଜ୍ଞରେ ସତୀ ଝାସ ଦେବା ପରେ ତାଙ୍କର ଶବକୁ ଧରି [[ଶିବ]] ଯେତେବେଳେ ତାଣ୍ଡବ ନୃତ୍ୟ ଆରମ୍ଭ କଲେ ସେଥିରେ [[ପୃଥିବୀ]] ଧ୍ୱଂସ ପାଇ ଯିବାର ଆଶଙ୍କା ସୃଷ୍ଟି ହେଲା । ତେଣୁ [[ସୁଦର୍ଶନ]] ଚକ୍ର ପ୍ରେରଣ କରି ଭଗବାନ [[ବିଷ୍ଣୁ]] ସତୀଙ୍କର ଶବକୁ ଖଣ୍ଡ ବିଖଣ୍ଡିତ କରିଦେଲେ । ସତୀଙ୍କର ଏହି ଖଣ୍ଡବିଖଣ୍ଡିତ ଅଙ୍ଗ ଯେଉଁସବୁ ସ୍ଥାନରେ ନିପତିତ ହେଲା ସେହିସବୁ ସ୍ଥାନ ଶକ୍ତି ପୀଠ ଭାବରେ ପରିଗଣିତ ହେଲା। ଏଠାରେ ସତୀଙ୍କର ଗୃହୟାଙ୍ଗ ବା ମହାମୁଦ୍ରା ନିପତିତ ହୋଇଥିଲା। ତେଣୁ ଏହାକୁ ମହା ବା ଯୋନି ପୀଠ କୁହାଗଲା। ଏହି ପୀଠ ସହିତ ଦେବୀ କାମାକ୍ଷା ରଜସ୍ୱଳା ହେବାର ବିଧି ଜଡ଼ିତ ।&lt;ref&gt;J.S. Hawley, ''Sati, the Blessing and the Curse.'' Oxford University Press (New York: 1994). p. 50-1.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last= (Translator)|first= [[Max Müller|F. Max Muller]] |authorlink= |title= The Upanishads, Vol I |url= |accessdate= |date= June 1, 2004|publisher= Kessinger Publishing, LLC |location= | ISBN= 1419186418|page=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last= (Translator)|first= [[Max Müller|F. Max Muller]] |authorlink= |title= The Upanishads Part II: The Sacred Books of the East Part Fifteen |url= |accessdate= |date= July 26, 2004|publisher= Kessinger Publishing, LLC |location= | ISBN= 1417930160|page=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Kottiyoor Devaswam Temple Administration Portal|url=http://kottiyoordevaswom.com/|work=kottiyoordevaswom.com/|publisher=Kottiyoor Devaswam|accessdate=20 July 2013|archive-date=7 June 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130607012239/http://kottiyoordevaswom.com/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

ଗୁଆହାଟୀ ନଗରୀର ଅନ୍ୟ ନାମ କାମରୂପା। [[କାମଦେବ]] ଶିବଙ୍କ ତପସ୍ୟା ଭଙ୍ଗ କରିଥିଲେ।ଏଥିରେ ଶିବ କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ କାମଦେବଙ୍କୁ ଚାହିଁବାରୁ ତାଙ୍କ ତୃତୀୟ ନେତ୍ରର ଅଗ୍ନିରେ କାମଦେବ ଭସ୍ମ ହୋଇଗଲେ । କାମଦେବଙ୍କ ପତ୍ନୀ [[ରତି ଦେବୀ]] ଶିବଙ୍କୁ ପୂଜା କରି ତାଙ୍କୁ ସନ୍ଟୁଷ୍ଟ କଲେ ଓ ଏବଂ ପତିଙ୍କ ନୂତନ ରୂପ ପାଇଁ ପ୍ରାର୍ଥନା କଲେ । ଶିବ ରତିଙ୍କ ପ୍ରାର୍ଥନାରେ ସନ୍ଟୁଷ୍ଟ ହୋଇ କାମଦେବଙ୍କୁ ନୂତନ ରୂପ ପ୍ରଦାନ କଲେ । କାମଦେବଙ୍କ ନାମରୁ ଗୁଆହାଟୀ ନଗରର ନାମ କାମରୂପ ଭାବରେ ଖ୍ୟାତ ହେଲା ।
==ପୀଠ ଓ ପର୍ବପର୍ବାଣି==
କରତୋୟା ଓ ବ୍ରହ୍ମପୁତ୍ର ନଦୀର ମଧ୍ୟବର୍ତ୍ତୀ ତ୍ରିକୋଣ ଭୂମିରେ କାମରୂପର ପ୍ରଧାନ ପୀଠ ରହିଛି। ଗମ୍ଭିରା ଭିତରେ ଏହି ମହାପୀଠ ବା ଯୋନି ପୀଠ ଅବସ୍ଥିତ। ଏହି ପୀଠ ସବୁ ବେଳେ [[ଫୁଲ]]ରେ ଢାଙ୍କିହୋଇ ରହିଥାଏ । ଗମ୍ଭିରା ଭିତରେ ରହିଛି କାମାକ୍ଷା ମୂର୍ତ୍ତି ସିଂହାସନ, ଏହି ସିଂହାସନ ପଛରେ ଅଣ ଓସାରିଆ ଅନ୍ଧାରୁଆ ଶିଡି ଦେଇ ତଳକୁ ଗଲେ ପଡେ ଏକ ପୁଷ୍କରିଣୀ। ଏହି ପୁଷ୍କରିଣୀ ମଝିରେ ନାଲି ପାଟକନାରେ ଢାଙ୍କି ହୋଇ ରହିଥିବା ସ୍ଥାନଟି ଦେବୀଙ୍କ ଜରାୟୁ। ଏହି ଜରାୟୁ ହେଉଛି ଦେବୀଙ୍କ ଖଣ୍ଡବିଖଣ୍ଡିତ ଅଙ୍ଗ। ଏହା ପୁଷ୍କରିଣୀରେ ନିପତିତ ହୋଇଥିଲା।

[[File:Ambubachi Mela by Vikramjit Kakati.jpg|thumb|Gathering of people at Ambubashi Mela at India's Kamakhya Temple .]]

[[ଆଷାଢ଼]] ମାସ ସପ୍ତମୀ [[ତିଥି]]ରେ ଭକ୍ତ ଓ ପର୍ଯ୍ୟଟକଙ୍କ ଭିଡ ଜମିଥାଏ ଏହି ପୁଷ୍କରିଣୀରେ । ତିନିଦିନ ଧରି ଏହି ପୁଷ୍କରିଣୀ ରକ୍ତ ବର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ ଯାଇଥାଏ। ଏହା ଦେବୀଙ୍କ ରଜସ୍ୱଳା ହେବାର ସଙ୍କେତ ବୋଲି ବିଶ୍ୱାସ । ଏହି ତିନିଦିନ ଧରି ମୂଖ୍ୟ ମନ୍ଦିର ପହଡ଼ ପଡ଼ିଥାଏ । ପୋଖରୀର ଏହି ରକ୍ତ ରଙ୍ଗର ଜଳକୁ ପ୍ରସାଦ ଭାବି ଭକ୍ତମାନେ ଗ୍ରହଣ କରିଥାନ୍ତି । ଚତୁର୍ଥ ଦିନରେ ଦେବୀଙ୍କର ଶୁଦ୍ଧସ୍ନାନ ହେବାପରେ ମନ୍ଦିର ଶୋଭାପାଏ। ଏହି ଦିନ କୁଆଁରୀମାନଙ୍କୁ ଭୋଜନ କରାଇଲେ ମନୋସ୍କାମନା ପୂରଣ ହୋଇଥାଏ ବୋଲି ଭକ୍ତମାନେ ବିଶ୍ୱାସ ରଖିଛନ୍ତି। କାମାକ୍ଷା ଦେବୀଙ୍କର [[ନବରାତ୍ର]] ପାଳନ ହୁଏ । ଏହି ସମୟରେ ଦେବୀ କାମାକ୍ଷା ରୂପବତୀ ହୁଅନ୍ତି ବୋଲି ବିଶ୍ୱାସ ରହିଛି । ଏହି ସମୟରେ ଦେବୀଙ୍କର ତ୍ରିଦିବସ ବ୍ୟାପୀ ପୂଜା ହୁଏ । ଏହି ତ୍ରିଦିବସରେ ପୂଜାକୁ ଆତ୍ମଭାସି ଉତ୍ସବ ବା ଅମ୍ବୁବଚି ମେଳା କୁହାଯାଏ ।&lt;ref name=&quot;ab&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.boloji.com/wfs/wfs082.htm|title=Celebrating The Divine Female Principle|last=Chawla|first=Janet|date=Sep 16, 2002|publisher=Boloji.com|accessdate=30 April 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100131031243/http://boloji.com/wfs/wfs082.htm|archivedate=31 January 2010|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;cd&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.bharatonline.com/assam/fairs/ambubachi-mela.html|title=Ambubachi Fair|publisher=Bharatonline.com|accessdate=30 April 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100106141221/http://www.bharatonline.com/assam/fairs/ambubachi-mela.html|archivedate=6 January 2010|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ef&quot;&gt;{{cite web|url=http://360degreeworld.com/tantrics-flock-to-mystic-fair-of-assam/|title=A Mystic Festival To Draw Thousands|last=Admin|date=Sep 17, 2009|publisher=360degreeworld.com|accessdate=30 April 2014|archive-date=24 October 2009|archive-url=https://archive.today/20091024095248/http://360degreeworld.com/tantrics-flock-to-mystic-fair-of-assam/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
==ଆଧାର==
{{ଆଧାର}}
==ଆହୁରି ପଢ଼ନ୍ତୁ==
{{refbegin}}
* {{Citation |ref=harv |last=Banerji |first=R D |year=1925 |chapter=Kamakhya |title=Annual Report 1924-25| publisher=Archeological Survey of India |publication-place= |pages=100–101 |url=http://archive.org/details/annualreportofth030750mbp |accessdate=March 2, 2013 }}
* {{Citation |ref=harv |last=Das Gupta |first=Rajatananda |year=1960 |chapter= |title=An Architectural Survey of the Kamakhya Temple| publisher=Nilima Das Gupta |publication-place=Guwahati |pages= |url= |accessdate= }}
* Kakati, Banikanta (1989) ''The Mother Goddess Kamakhya'', Publication Board, Guwahati
* Gait, Edward (1905) ''A History of Assam''
* Sarkar, J. N. (1992) ''Chapter I: The Sources'' in The Comprehensive History of Assam, (ed H K Barpujari) Publication Board, Assam.
* {{cite journal |ref=harv |last1=Sarma |first1=P |year=1983 |title=A Study of Temple Architecture under Ahoms |journal=Journal of Assam Research Society |volume= |issue= |pages= |publisher= |doi= |url= }}
* {{cite journal |ref=harv |last1=Shin |first1=Jae-Eun |year=2010 |title=Yoni, Yoginis and Mahavidyas : Feminine Divinities from Early Medieval Kamarupa to Medieval Koch Behar |journal=Studies in History |volume=26 |issue=1 |pages=1–29 |publisher= |doi=10.1177/025764301002600101 |url= |accessdate=14 February 2013}}
* {{cite journal |last1=Urban |first1=Hugh B. |year=2008 |title=Matrix of Power: Tantra, Kingship, and Sacrifice in the Worship of Mother Goddess Kāmākhyā |journal=The Journal of South Asian Studies |volume=31 |issue=3 |pages=500–534 |publisher=Routledge |doi=10.1080/00856400802441946 |url= |accessdate=June 11, 2013}}
{{refend}}

==ବାହାର ତଥ୍ୟ==
{{commons category|Kamakhya Temple}}
* [http://ignca.nic.in/asp/all.asp?projectid=askmy0150001 Kamakhya Temple - Indira Gandhi National Centre for the Arts]
* [http://www.kamakhyadevi.com Kamakhya Temple - Guwahati]
* [http://www.kamakhyamandir.org/ Sri Kamakhya Mahavidya Mandir] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130501055238/http://kamakhyamandir.org/ |date=2013-05-01 }}
* [http://kamakhyamandir.org/culture-and-history/sri-sri-kamakhya-temple-a-socio-religious-perspective/ Sri Sri Kamakhya Temple: A Socio-Religious Perspective] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120509025914/http://kamakhyamandir.org/culture-and-history/sri-sri-kamakhya-temple-a-socio-religious-perspective/ |date=2012-05-09 }}
* [http://www.templenet.com/Assam/kamakhya.html Kamakhya - in Assam]
* [http://www.durga-puja.org/kamakhya-temple.html Kamakhya Temple, Guwahati, Assam]
* [http://hinduism.about.com/library/weekly/extra/bl-tantratemples1.htm Tantra Temples] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061129173544/http://hinduism.about.com/library/weekly/extra/bl-tantratemples1.htm |date=2006-11-29 }}
* [http://www.shaktipeethas.org/kamakhya-devi-t61.html Story of Kamakhya] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100123170356/http://www.shaktipeethas.org/kamakhya-devi-t61.html |date=2010-01-23 }}
{{ଶକ୍ତିପୀଠ}}

[[ଶ୍ରେଣୀ:ଶକ୍ତି ପୀଠ]]
[[ଶ୍ରେଣୀ:ଆସାମ]]
[[ଶ୍ରେଣୀ:ହିନ୍ଦୁ ମନ୍ଦିର]]</text>
      <sha1>h21e17ol5pfs8tad7iofgdfku5quv04</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ବ୍ୟବହାରକାରୀ:Ssgapu22/ସମ୍ପାଦିତ କାର୍ଯ୍ୟ</title>
    <ns>2</ns>
    <id>58501</id>
    <revision>
      <id>595076</id>
      <parentid>594999</parentid>
      <timestamp>2026-05-07T17:23:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ssgapu22</username>
        <id>7676</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* ଓଡ଼ିଆ କଥାଚିତ୍ର */</comment>
      <origin>595076</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="199803" sha1="qo9zzzskb9zqwbqbc87pd3jpy7ioh99" xml:space="preserve">[[File:Sangram Kesari Senapati at Odia Wikipedia 16 anniversary, Bhubaneswar, Odisha, India.jpg|thumb|Sangram Kesari Senapati at Odia Wikipedia 16 anniversary, Bhubaneswar, Odisha, India]]

ମୋର ଅବଦାନ ସମୂହ:

==ସ୍ମରଣୀୟ==
{{Div col|colwidth=15em}}
# [[ସର୍ବସାଧାରଣ]]
# [[ଗୁଣ୍ଡୁଚି ମୂଷା]]
# [[ସୋନପରୀ]]
# [[ସନ୍ଦୀପ ମାହେଶ୍ୱରୀ]]
# [[ରଶ୍ମି ବଂଶଲ]]
# [[ଗମେଇ ନଦୀ]]
# [[ବାବା ହରଭଜନ ସିଂହ]]
# [[ସ୍ୱାତୀ କୁମାରୀ]]
# [[ଜାହ୍ନବୀ ଆଚରେକର]]
# [[ଅର୍ଣ୍ଣବ ଗୋସ୍ୱାମୀ]]
# [[ଭି. ଅନ୍‌ବିଟେବୁଲ୍]]
# [[ବୀନିତା ବଳ]]
# [[ତେଲେଙ୍ଗାନା ଦିବସ]]
# [[ଆନ୍ତର୍ଜାତିକ ଜନସେବା ଦିବସ]]
# [[ରମେଶବାବୁ ପ୍ରଜ୍ଞାନନନ୍ଦ]]
{{Div col end}}

=== ଗାନ୍ଧୀ ପରିବାର ===
{{Div col|colwidth=15em}}
# [[ରାମଦାସ ଗାନ୍ଧୀ]]
# [[କାନୁ ଗାନ୍ଧୀ (ବୈଜ୍ଞାନିକ)]]
# [[ଦେବଦାସ ଗାନ୍ଧୀ]]
# [[ରାମଚନ୍ଦ୍ର ଗାନ୍ଧୀ]]
# [[ମଗନଲାଲ ଗାନ୍ଧୀ]]
# [[ମହାତ୍ମା ଗାନ୍ଧୀଙ୍କ ପରିବାର]]
# [[ଶାମଲଦାସ ଗାନ୍ଧୀ]]
# [[ପୁତଲିବାଈ ଗାନ୍ଧୀ]]
# [[ହରିଲାଲ ଗାନ୍ଧୀ]]
{{Div col end}}

=== ବୈଜ୍ଞାନିକ ===
# [[କେ. ଶିବନ]]
# [[ଏସ୍. ସୋମନାଥ]]

=== ବିଜ୍ଞାନ କେନ୍ଦ୍ର ===
# [[ବିକ୍ରମ ସାରାଭାଇ ସ୍ପେସ୍ ସେଣ୍ଟର]]

=== ଭାରତୀୟ ସୈନିକ ===
# [[ବିକ୍ରମ ବାତ୍ରା]]

== ପରିବେଶବିତ ==
{{Div col|colwidth=15em}}
# [[ବିଜୟପାଲ ବଘେଲ]]
# [[ଅନିଲ ଅଗ୍ର‌ୱାଲ]]
# [[ରମେଶ ଅଗ୍ରୱାଲ]]
# [[ଅନନ୍ତ ହେଗଡ଼େ ଅଶିସରା]]
# [[ବରୁଣ ଆଦିତ୍ୟ]]
# [[ପୀପଲ ବାବା]]
# [[ଖମୁ ରାମ ବିଷ୍ଣୋଇ]]
# [[ରଣରାମ ବିଷ୍ଣୋଇ]]
# [[ଦିଲ୍ଲୀପ କେ. ବିଶ୍ୱାସ]]
# [[ନିଖିଲ ଚୌଧୁରୀ]]
# [[ଫ୍ରାନ୍ସିସ ଡି'ବ୍ରିଟୋ]]
# [[ବନ୍ଧୁ ଧୋତ୍ରେ]]
# [[ଶଙ୍କର କୁମ୍ବି]]
# [[ଟି.ଜି.କେ. ମେନନ]]
# [[ଏନ୍.କେ. ସୁକୁମାରନ ନାୟାର]]
# [[ନରପତ ସିଂହ ରୋଜପୁରୋହିତ]]
# [[ଫ୍ରାଉକ କାଦର]]
# [[ଦୀପକ ସାରସ୍ୱତ]]
# [[ଆଫ୍ରୋଜ ଶାହା]]
# [[ବିନୋଦ କୁମାର ଶର୍ମା]]
# [[ପ୍ରସିଦ୍ଧି ସିଂହ]]
# [[ଏସ୍.ପି. ଉଦୟକୁମାର]]
# [[ସୁନ୍ଦରମ ବର୍ମା]]
# [[ମରିମୁତୁ ଯୋଗନାଥନ]]
{{Div col end}}

===ସମୃଦ୍ଧକରଣ===
# [[ପଣସ]] (ସମୃଦ୍ଧିକରଣ){{tick}}

== ପୁରସ୍କାର ଓ ସମ୍ମାନ ==
# [[ଗଙ୍ଗାଧର ଜାତୀୟ ସମ୍ମାନ]]
# [[ବସନ୍ତ ମୁଦୁଲି କବିତା ପୁରସ୍କାର]]
# [[ରାଜଧାନୀ ପୁସ୍ତକମେଳା ପୁରସ୍କାର]]
# [[କେନ୍ଦ୍ର ସାହିତ୍ୟ ଏକାଡେମୀ ଯୁବ ପୁରସ୍କାର]]

==ସୌର ମଣ୍ଡଳ==
# [[ଜୁଲାଇ ୨୦୧୮ ଚନ୍ଦ୍ରଗ୍ରହଣ]]

==ଟେକ୍ନୋଲୋଜି==
{{Div col|colwidth=15em}}
# [[୨ଜି]]
# [[ହ୍ୟାକିଂ]]
# [[ଲିମ୍ବୋ (ଭିଡ଼ିଓ ଗେମ୍)]]
# [[ଥ୍ରେଡ଼ସ୍]]
{{Div col end}}

==ଇତିହାସ==
# [[ରୁଦ୍ରମା ଦେବୀ]]
# [[ସୂର୍ଯ୍ୟବର୍ମନ ୨]]

===ଓଡ଼ିଶା ଇତିହାସ===
# [[ସୋମ ବଂଶ]]{{tick}}

==ଦେବଦେବୀ==
# [[ଅରୁଣ]]
{{Div col|colwidth=15em}}

===ମନ୍ଦିର===
{{Div col|colwidth=15em}}
# [[ବଉଳାଶୁଣୀ]]{{tick}}
# [[ଅନନ୍ତ ବଳଦେବଜୀଉ ମନ୍ଦିର]]
# [[ଦୁର୍ଗା ମନ୍ଦିର, ମୋଟିଆ]]
# [[ଆଡ଼ପ ମଣ୍ଡପ]]
# [[ଶ୍ରୀମନ୍ଦିର ପରିକ୍ରମା ପ୍ରକଳ୍ପ]]
{{Div col end}}

===ପାଳିତ ଯାତ୍ର ବିଶେଷ===
# [[ଛତର ଯାତ୍ରା]]

===ଜଗନ୍ନାଥଙ୍କ ସ‌ହ ଜଡ଼ିତ===
{{Div col|colwidth=15em}}
# [[ବାଟମଙ୍ଗଳା]]{{tick}}
# [[ଦାରୁ ଶଗଡ଼ି]]{{tick}}
# [[ଦାରୁ]]{{tick}}
# [[ଜଗନ୍ନାଥବଲ୍ଲଭ ମଠ]]{{tick}}
# [[ମାଣିକପାଟଣା]]{{tick}}
# [[ସ୍ଵର୍ଗଦ୍ଵାର]]{{tick}}
# [[ରଥଖଳା]]{{tick}}
# [[ଶବରପଲ୍ଲୀ]]{{tick}}
# [[ନରେନ୍ଦ୍ର ପୁଷ୍କରିଣୀ]]{{tick}}
# [[ସାହାଣମେଲା]]{{tick}}
# [[ଝାଞ୍ଜପିଟା ମଠ]]
# [[ରୋଷଶାଳା]]{{tick}}
{{Div col end}}

===ପୁରାଣ===
# [[କପିଳ ପୁରାଣ]]

===ଭୋଗ ଦ୍ରବ୍ୟ===
{{Div col|colwidth=15em}}
# [[ନଡ଼ିଆ]] (ସମୃଦ୍ଧିକରଣ){{tick}}
# [[ଚନ୍ଦନ]]{{tick}}
# [[ଅଗର]]{{tick}}
# [[କାନିକା]]
# [[ଚିତଉ]]
# [[ସୋରିଷ]]{{tick}}
# [[ଅଟକାଳି]]
# [[ଛେନା ମାଣ୍ଡୁଆ]]
# [[ଜେନାମଣି]]
# [[ଖୁରୁମା]]
# [[ରାଧାବଲ୍ଲଭ]]
# [[ହଂସକେଳି]]
{{Div col end}}

===ଗୀତ/ବାଦ୍ୟଯନ୍ତ୍ର===
# [[ମୃଦଙ୍ଗ]]{{tick}}
# [[କେନ୍ଦରା ଗୀତ]]{{tick}}
# [[ଘୁଙ୍ଗୁର]]
# [[ଗିନି (ବାଦ୍ୟଯନ୍ତ୍ର)]]
# [[ଚାମର]]
{{Div col end}}

=== ସାଧୁ/ସନ୍ୟାସୀ ===
# [[ସ୍ୱରୂପାନନ୍ଦ ସ୍ୱରସ୍ୱତୀ]]
# [[ନିଶ୍ଚଳାନନ୍ଦ ସରସ୍ୱତୀ]]
# [[ଗୋବର୍ଦ୍ଧନ ପୀଠର ଶଙ୍କରାଚାର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ତାଲିକା]]
# [[ଶଙ୍କରାଚାର୍ଯ୍ୟ]]

=== ପୌରାଣିକ ଚରିତ୍ର ===
# [[ପୁଷ୍କର]]

===ସମୃଦ୍ଧକରଣ===
# [[ବିରି]] (ସମୃଦ୍ଧକରଣ){{tick}}
# [[ଅଙ୍ଗିରା ଆଶ୍ରମ, ପୁରୀ]] (ସମୃଦ୍ଧିକରଣ){{tick}}
# [[ହରିଶଙ୍କର ମନ୍ଦିର]] (ସମୃଦ୍ଧିକରଣ){{tick}}
# [[ଭଦ୍ରକାଳୀ ମନ୍ଦିର]] (ସମୃଦ୍ଧି କରଣ){{tick}}
# [[ଆଖଣ୍ଡଳମଣି ମନ୍ଦିର]] (ସମୃଦ୍ଧିକରଣ){{tick}}
# [[ବିରଞ୍ଚିନାରାୟଣ ମନ୍ଦିର, ପାଳିଆ]] (ସମୃଦ୍ଧିକରଣ){{tick}}

==ଗ୍ରାମ/ସ‌ହର/ଅନୁଷ୍ଠାନ==
# [[ଫୁରଲିଝରଣ]] ‎(ସମୃଦ୍ଧିକରଣ)
# [[ସରକାରୀ ବୈଷୟିକ ମହାବିଦ୍ୟାଳୟ, କଳାହାଣ୍ଡି]]
# [[ନିଳୋକ ଉଚ୍ଚ ବିଦ୍ୟାଳୟ ‎]]
# [[ମାଛକାନ୍ଦଣା ଜଳପ୍ରପାତ]]
# [[ନିଳୋକ]]
# [[ଓଡ଼ିଆ ବିଶ୍ୱବିଦ୍ୟାଳୟ]]
# [[ସରକାରୀ ଉଚ୍ଚ ବିଦ୍ୟାଳୟ, ଅଙ୍ଗେଶ୍ୱରପଡ଼ା]]
# [[ଓଡ଼ିଶା ଆଦର୍ଶ ବିଦ୍ୟାଳୟ, ପଳାସଗଡ଼ିଆ]]
# [[ପ୍ରଧାନପାଟ ଜଳପ୍ରପାତ]]
# [[ଜନତା ରଙ୍ଗମଞ୍ଚ]]

==ଆମ ସଂସ୍କୃତି/ପରମ୍ପରା==
# [[ଝୋଟି ଚିତା]] (ସମୃଦ୍ଧିକରଣ)
# [[ହଳଦୀ କୁମକୁମ]]
# [[ଜୀବିତପୁତ୍ରିକା]]
#[[ମହାରାଷ୍ଟ୍ର ଦିବସ]]

==ସ୍ମରଣୀୟ ଓଡ଼ିଆ==
===ସାହିତ୍ୟିକ===
{{Div col|colwidth=15em}}
# [[ଶାରଦା ରଥ]]
# [[ପ୍ରବୋଧ କୁମାର ମିଶ୍ର]]
# [[ପ୍ରଶାନ୍ତ କୁମାର ମହାନ୍ତି]]
# [[ନୀଳମଣି ମିଶ୍ର]]
# [[ଭି. ପି. ଜୋଗଲେକର]]
# [[ବିଜୟ କୁମାର ମହାନ୍ତି (ଅନୁବାଦକ)]]
# [[ଦେବେନ୍ଦ୍ର ଚୌଧୁରୀ]]
# [[ପ୍ରସନ୍ନ କୁମାର ସ୍ୱାଇଁ]]
# [[ସୁରେନ୍ଦ୍ର କୁମାର ମହାରଣା]]
# [[ପ୍ରଦୋଷ କୁମାର ପଟ୍ଟନାୟକ]]
# [[ମନୋଜ ମହାନ୍ତି]]
# [[ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦେଓ]]
# [[ମିଶ୍ର ସତ୍ୟନାରାୟଣ]]
# [[ଗୋଲୋକ ଚନ୍ଦ୍ର ପ୍ରଧାନ]]
# [[ବେଣୁଧର ରାଉତ]]
# [[ନୃସିଂହ କୁମାର ରଥ]]
# [[ଦେବେନ୍ଦ୍ର ଦାସ]]
# [[ସତ୍ୟ ପଟ୍ଟନାୟକ]]
# [[ମନୋଜ ପଟ୍ଟନାୟକ (ଗୀତିକାର)]]
# [[ଗୌରହରି ଦଳାଇ]]
# [[ଅଲେଖଚନ୍ଦ୍ର ପଢ଼ିଆରୀ]]
# [[ବନବିହାରୀ ପଣ୍ଡା]]
# [[ସଚ୍ଚିଦାନନ୍ଦ ମିଶ୍ର]]
# [[ବଂଶୀଧର ମହାନ୍ତି]]
# [[ଜୟନ୍ତ କୁମାର ବିଶ୍ଵାଳ]]
# [[ପ୍ରିୟବ୍ରତ ପାତ୍ର]]
# [[ଆନନ୍ଦଚନ୍ଦ୍ର ପହୀ]]
# [[ବାସୁଦେବ ସାହୁ]]
# [[ମହେଶ୍ୱର ମହାନ୍ତି (ସାହିତ୍ୟିକ)]]
# [[ନବୀନ କୁମାର ପରିଡ଼ା]]
# [[ଚନ୍ଦ୍ରଶେଖର ନନ୍ଦ (ନାଟ୍ୟକାର)]]
# [[ଦୟାନିଧି ଦାସ]]
# [[କିଶୋର ପାଣିଗ୍ରାହୀ]]
# [[କମଳା ଶତପଥୀ]]
# [[ବୀରେନ୍ଦ୍ର କୁମାର ଭୂୟାଁ]]
# [[ନିର୍ମଳ ଚନ୍ଦ୍ର ରାଉତ]]
# [[ଚିତ୍ତରଞ୍ଜନ ନାୟକ]]
# [[କୃଷ୍ଣ କୁମାର ମହାନ୍ତି]]
# [[ବାଦଲ ମହାନ୍ତି]]
# [[ଉଦ୍ଧବ ଚରଣ ନାୟକ]]
# [[ଡିଲେଶ୍ୱର ରଣା]]
# [[ସୁଲଗ୍ନା ମହାନ୍ତି]]
# [[ପ୍ରବୀଣ କୁମାର କବି]]
# [[ମୌସୁମୀ ଦାସ]]
# [[ରାଧାମୋହନ ମହାପାତ୍ର]]
# [[ମନୋଜ କୁମାର ମହାପାତ୍ର]]
# [[ଦେବକାନ୍ତ ମିଶ୍ର]]
# [[ବିଶ୍ୱନାଥ ସାହୁ (ବୈଜ୍ଞାନିକ)]]
# [[ବିନୋଦ ରାଉତରାୟ]]
# [[ଆନନ୍ଦ ଶଙ୍କର ଦାସ]]
# [[କମଳ ଲୋଚନ ମହାନ୍ତି]]
# [[ଦାଶରଥି ମୁଣ୍ଡ]]
# [[ପ୍ରମୋଦ କୁମାର ତ୍ରିପାଠୀ]]
# [[ହେମେନ୍ଦ୍ର ମହାପାତ୍ର]]
# [[ମିହିର କୁମାର ମେହେର]]
# [[ଦିଲ୍ଲୀଶ୍ୱର ମହାରଣା]]
# [[ଭାସ୍କର ଚନ୍ଦ୍ର ମହାପାତ୍ର]]
# [[ସୁଧାକର ନନ୍ଦ]]
# [[ପ୍ରସନ୍ନ ଦାସ]]
# [[ସୀମନ୍ତ ମହାନ୍ତି]]
# [[ରମେଶ ଚନ୍ଦ୍ର ଦାସ]]
# [[ବିଜୟ କୁମାର ନନ୍ଦ]]
# [[ସୁଭାଷ ଶତପଥୀ]]
# [[ବିଜୟ କୁମାର ପ୍ରଧାନ]]
# [[ପ୍ରହ୍ଲାଦ ପାଣି]]
# [[କ୍ଷୀରୋଦ ବିହାରୀ ବିଶ୍ୱାଳ]]
# [[ଅବିନାଶ ସାହୁ]]
# [[ରମେଶ ଚନ୍ଦ୍ର ସାହୁ]]
# [[ଉର୍ମିମାଳା ଆଚାର୍ଯ୍ୟ]]
# [[ଅଭୟ କୁମାର ନାୟକ]]
# [[ଅଶ୍ୱିନୀ ସୁତାର]]
# [[ଗୋପୀନାଥ ମଲ୍ଲିକ]]
# [[ଚିତ୍ତରଞ୍ଜନ ମହାନ୍ତି]]
# [[ହରିହର ଶୁକ୍ଳା]]
# [[ରବୀନ୍ଦ୍ରନାଥ ସାହୁ]]
# [[ନଟବର ଖୁଣ୍ଟିଆ]]
# [[ରମାକାନ୍ତ ନାୟକ]]
# [[ସୋମନାଥ ଓଝା]]
# [[ନୃସିଂହାନନ୍ଦ ମହାପାତ୍ର]]
# [[ଅଭୟ ଦ୍ୱିବେଦୀ]]
# [[ପ୍ରଶାନ୍ତ କୁମାର ବିଶ୍ୱାଳ]]
# [[କାର୍ତ୍ତିକ ଚନ୍ଦ୍ର ବିଶ୍ୱାଳ]]
# [[ବିଦ୍ୟୁତପ୍ରଭା ବିଶ୍ୱାଳ]]
# [[ଶିବପ୍ରସାଦ ମିଶ୍ର]]
# [[ବ୍ରଜକିଶୋର ପରିଡ଼ା]]
# [[ମଣିରାମ ଜେନା]]
# [[ଆରତିବାଳା ପୃଷ୍ଟି]]
# [[ବେଣୁଧର ସେନାପତି]]
# [[ନିରୁପମା କର]]
# [[ଶରତ କୁମାର ଦାଶ]]
# [[ସୁବ୍ରତ କୁମାର ସେନାପତି]]
# [[ନଗେନ ମହାନ୍ତି]]
# [[ଶର୍ମିଷ୍ଠା ସାହୁ]]
# [[ଦୁର୍ଗା ପ୍ରସାଦ ପଣ୍ଡା]]
# [[ଅଜୟ ପ୍ରଧାନ]]
# [[ନିରାକାର ଦାସ]]
# [[ମନୋଜ କୁମାର ମେହେର]]
# [[ଅକ୍ଷୟ ବେହେରା]]
# [[ରାମକୃଷ୍ଣ ସାହୁ]]
# [[ଅରୂପାନନ୍ଦ ପାଣିଗ୍ରାହୀ]]
# [[ସାବିତ୍ରୀ କବି]]
# [[ବିରଜା ବଳ]]
# [[ଅଖିଳ କୁମାର ମିଶ୍ର]]
# [[ଅଭୟ ନାୟକ]]
# [[ବିଜୟ କୁମାର ରଣା]]
# [[ବିଶ୍ଵକେଶ ତ୍ରିପାଠୀ]]
{{Div col end}}

=== ବହି ===
# [[ପ୍ରଥମ ପୁରୁଷ]]
# [[ସ୍ୱର୍ଣ୍ଣ ଯୁଗର ସନ୍ଧ୍ୟା]]
# [[ଧୂଳିଘର]]

=== ଫକୀର ମୋହନଙ୍କ ଗଳ୍ପ ===
# [[ରାଣ୍ଡିପୁଅ ଅନନ୍ତା]]

===ପୁରାତନ===
{{Div col|colwidth=15em}}
# [[ଲକ୍ଷ୍ମୀକାନ୍ତ ମହାପାତ୍ର]] (ସମୃଦ୍ଧିକରଣ){{tick}}
# [[ଗୋପାଳ ଚନ୍ଦ୍ର ପ୍ରହରାଜ]] (ସମୃଦ୍ଧିକରଣ){{tick}}
# [[ଫକୀର ମୋହନ ସେନାପତି]] (ସମୃଦ୍ଧିକରଣ){{tick}}
# [[ହୃଷୀକେଶ ପଣ୍ଡା (ଗୀତିକାର)]]
# [[ପ୍ରତିଜ୍ଞା ଦେବୀ]]
# [[ସୁରେନ୍ଦ୍ର ନାୟକ]]
# [[ବଳରାମ ପଟ୍ଟନାୟକ]]
# [[ନୃସିଂହ ତ୍ରିପାଠୀ]]
# [[ବୀରେନ୍ଦ୍ରନାଥ ମହାନ୍ତି]]
# [[ରାମ ପ୍ରସାଦ ମହାନ୍ତି]]
# [[ରଶ୍ମି ରାଉଳ]]
# [[ନିର୍ମଳା ଦେବୀ]]
# [[ରଞ୍ଜିତା ନାୟକ]]
# [[ସୌଦାମିନୀ ଉଦ୍‌ଗାତା]]
# [[ସୁଲୋଚନା ଦାସ]]
# [[ପ୍ରଭାତୀ ମିଶ୍ର]]
# [[ରଜତ କୁମାର କର]]
# [[ସୁଚାରୁ ଦେବୀ]]
# [[ପଦ୍ମାବତୀ]]
{{Div col end}}

===ନୂତନ===
{{Div col|colwidth=15em}}
# [[ବିସ୍ମୟ ମହାନ୍ତି]]{{tick}}
# [[ସୁଶାନ୍ତ ପଟ୍ଟନାୟକ]]{{tick}}
# [[ଆରତି ଭୂୟାଁ]]
# [[ମନସ୍ୱିନୀ ଦାଶ]]
# [[ମନୋଜ କୁମାର ମିଶ୍ର]]
# [[ତ୍ରିଲୋଚନ ସାହୁ]]
# [[ରଶ୍ମି ରଞ୍ଜନ ପରିଡ଼ା]]
{{Div col end}}

===ସ୍ୱାଧୀନତା ସଂଗ୍ରାମୀ===
{{Div col|colwidth=15em}}
# [[ବୈଷ୍ଣବଚରଣ ନାୟକ]]
# [[ବିଶ୍ୱମ୍ବର ପରିଡ଼ା]]
# [[ଭୂବନାନନ୍ଦ ଦାସ]]
# [[ଅଲେଖ ପାତ୍ର]]
# [[ଜି. ଏସ. ମେଲକୋଟେ]]
# [[କିଶନ ପଟ୍ଟନାୟକ]]
# [[ଜଗନ୍ନାଥ ସରକାର]]
# [[ଦୋଳଗୋବିନ୍ଦ ପ୍ରଧାନ]]
# [[କିରଣ ଲେଖା ମହାନ୍ତି]]
# [[ଗୋପାଳ ଚନ୍ଦ୍ର ଦାସ (ସ୍ୱାଧୀନତା ସଂଗ୍ରାମୀ)]]
# [[ଜଗବନ୍ଧୁ ସିଂହ]]

# [[ଦୋହରା ବିଷୋୟୀ]] (ସମୃଦ୍ଧିକରଣ)
# [[ଚକରା ବିଷୋୟୀ]] (ସମୃଦ୍ଧିକରଣ)
# [[ରେଣ୍ଡୋ ମାଝି]] (ସମୃଦ୍ଧିକରଣ)
# [[ଗୌରାଙ୍ଗ ଚରଣ ଦାସ]] (ସମୃଦ୍ଧିକରଣ)
# [[ବାଞ୍ଛାନିଧି ମହାନ୍ତି]] (ସମୃଦ୍ଧିକରଣ)
{{Div col end}}

=== ଚିତ୍ରକର ===
{{Div col|colwidth=15em}}
# [[ବିଜୟ ବିଶ୍ୱାଳ]]
{{Div col end}}

=== ସ୍ଥାନ/ଘଟଣା ===

# [[ସ୍ୱାଧୀନ ବାଞ୍ଛାନିଧି ଚକଲା]]

== ଓଡ଼ିଆ ଭାଷା ==
# [[ବିଶ୍ୱ ଓଡ଼ିଆ ଭାଷା ସମ୍ମିଳନୀ]]
# [[ଫୁଲବାଣୀ ଓଡ଼ିଆ]]
# [[ଗଞ୍ଜାମୀ ଓଡ଼ିଆ]]
# [[କରଣୀ ଅକ୍ଷର]]
# [[ଓଡ଼ିଆ ସଂଖ୍ୟା]]
# [[ରେଲି ଭାଷା]]

== ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଭାଷା ==
{{Div col|colwidth=15em}}
# [[ଆଶିଙ୍ଗ ଭାଷା]]
# [[ମହାରାଷ୍ଟ୍ରୀ କୋଙ୍କଣୀ]]
# [[ସର୍ବଙ୍ଗ ଭାଷା]]
# [[ହୁଇଷୁ ଭାଷା]]
# [[ବରପେଇଟା]]
# [[ତୁସୋମ ଭାଷା]]
# [[ଶେଇଖଗାଲ]]
# [[ଚମ୍ଫୁଙ୍ଗ ଭାଷା]]
# [[କଲାକତଙ୍ଗ ମୋନ୍‌ପା]]
# [[ଟିଖିର ଭାଷା]]
# [[ସୁଆଁସୁ ଭାଷା]]
# [[ରାଠୱାଲି ବୋଲି]]
# [[ଶ୍ରୀନଗରିଆ ବୋଲି]]
# [[ଗଙ୍ଗାଡ଼ି ବୋଲି]]
# [[ଟିହରୀୟାଲି ବୋଲି]]
# [[କୁଇ ଭାଷା]]
# [[କଚାଇ-ପଦାଙ୍ଗ ଭଷା]]
# [[ଖାଙ୍ଗୋଇ ଭାଷା]]
# [[ବେରାର-ଡେକାନ ମରାଠୀ]]
# [[ଉଇ ଭାଷା]]
# [[ମୌଣ୍ଡାଦାନ ଚେଟ୍ଟି ଭାଷା]]
# [[ଭୋୟାରି ଭାଷା]]
# [[ମାଲାମୁଥାନ ଭାଷା]]
# [[ଗୌଡ଼ୀ ପ୍ରାକୃତ]]
# [[କାତକରି ଭାଷା]]
# [[କର୍ମକାର ଭାଷା]]
# [[ପଥିୟା ଭାଷା]]
# [[ଲାହୁଲ ଲୋହାର ଭାଷା]]
# [[ଖରମ ନାଗା ଭାଷା]]
# [[ଖମ୍ବା ଭାଷା]]
# [[ନାଃ ବୋଲି]]
# [[ବାଙ୍ଗନି-ତଗିନ ଭାଷା]]
# [[ଜଙ୍ଗସଙ୍ଗ ଭାଷା]]
# [[ମାରିଙ୍ଗ ନାଗା ଭାଷା]]
# [[ପୌଲା ଭାଷା]]
# [[ଟୁକପା ଭାଷା]]
# [[ବିଳାସପୁରୀ ଭାଷା]]
# [[ବେଟ୍ଟା କୁରୁମ୍ବା ଭାଷା]]
# [[ଦେଓରୀ ଭାଷା]]
# [[ବମ ଭାଷା]]
# [[ମେୱାତି ଭାଷା]]
# [[ବିସ୍ସା ଭାଷା]]
{{Div col end}}

== ଅଣ-ଓଡ଼ିଆ ସାହିତ୍ୟିକ ==
# [[ସୋହିନୀ ଘୋଷ]]
# [[ପଦ୍ମା ଗୋଲେ]]
# [[ଅନାମିକା (କବି)]]
# [[ପ୍ରତୀକ୍ଷା ବକ୍ସି]]
# [[ଉମା ଭଟ୍ଟ]]
# [[କେ.ଏସ୍. ଚନ୍ଦ୍ରିକା]]
# [[ବିଶାଖା ଦତ୍ତ]]

==ପୁସ୍ତକ==
# [[ନିର୍ମଳା (ଉପନ୍ୟାସ)]]

== ସମ୍ବାଦପତ୍ର ==
# [[ଦି ନ୍ୟୁ ଇଣ୍ଡିଆନ ଏକ୍ସପ୍ରେସ]]
# [[ଦି ଇଣ୍ଡିଆନ ଏକ୍ସପ୍ରେସ]]

==କଥାଚିତ୍ର/ଅଭିନେତା==
===ଓଡ଼ିଆ ନାଟକ===
* [[ବୟସର ଅନ୍ତେ]]
* [[ନବକଳେବର (ଓଡ଼ିଆ ନାଟକ)]]
* [[ଦେବଦାସ (ଓଡ଼ିଆ ନାଟକ)]]

===ପ୍ରଯୋଜନା ସଂସ୍ଥା===
* [[ଏସ୍୩ ମୁଭିଜ୍]]

=== ଟେଲିଭିଜନ ===

* [[ରଜ କୁଇନ୍]]

===ଓଡ଼ିଆ କଥାଚିତ୍ର===
{{Div col|colwidth=15em}}
# [[ସୀତା ଲବକୁଶ]]
# [[ବ୍ୟାଡ଼୍ ଗାର୍ଲ]]
# [[ଚାନ୍ଦ ନା ତମେ ତାରା]]{{tick}}
# [[ଲଭ୍ ମାଷ୍ଟର]]
# [[ନଈ ସେପାରୀ କନକ ଗୋରୀ]]
# [[ଟାର୍ଗେଟ୍]]
# [[ପ୍ରେମ ସବୁଠୁ ବଳବାନ]]
# [[ଡାହା ବାଳୁଙ୍ଗା]]
# [[ତୁ ଆଉ ମୁଁ]]
# [[ଡାଡି]]
# [[ଗୋଲାପି ଗୋଲାପି]]
# [[ଲେଖୁଲେଖୁ ଲେଖିଦେଲି]]
# [[ଇସ୍କ ତୁ ହି ତୁ]]
# [[ନୂଆ ନୂଆ ପ୍ରେମରେ]]
# [[କିଏ ଦବ ଟକ୍କର]]
# [[ସୁପର ମିଛୁଆ]]{{tick}}
# [[ଆଖି ପଲକରେ ତୁ]]
# [[ଆଇନ କାନୁନ]]
# [[କେଉଁ ଦୁନିଆରୁ ଆସିଲ ବନ୍ଧୁ]]
# [[ଅ ଆ ହର୍ଷେଇ]]
# [[ଅଗସ୍ତ୍ୟ]]
# [[ଝିଅଟା ବିଗିଡ଼ିଗଲା]]
# [[ପିଲାଟା ବିଗିଡ଼ିଗଲା]]
# [[କେହି ନୁହେଁ କାହାର]]
# [[ଯୁବରାଜ(ଓଡ଼ିଆ ଚଳଚ୍ଚିତ୍ର)]]
# [[ରିଭେଞ୍ଜ]]
# [[ବାଏ ବାଏ ଦୁବାଇ]]
# [[ଚିନି (ଓଡ଼ିଆ କଥାଚିତ୍ର)]]
# [[ଲଭ୍ ପାଇଁ କୁଛ୍ ଭି କରେଗା]]
# [[ଲଭ୍ ୟୁ ହମେଶା]]
# [[ଜଗା ହାତରେ ପଘା (୨୦୧୫)]]
# [[ଗପ ହେଲେ ବି ସତ (୨୦୧୫)]]{{tick}}
# [[ଭାଇନା, କ'ଣ କଲା ସେ]]
# [[ସୁଇଟ୍ ହାର୍ଟ]]
# [[ତୋର ଦିନେ କୁ ମୋର ଦିନେ]]
# [[ଲଭ୍ ଷ୍ଟେସନ୍]]{{tick}}
# [[ଗଳ୍ପ ନୁହେଁ ଅଳ୍ପ ଦିନର]]
# [[ବେବି]]
# [[ଛାତି ତଳେ ଡିଂ ଡଂ]]
# [[ସ୍ମାଇଲ୍ ପ୍ଲିଜ୍]]{{tick}}
# [[କଥାଦେଲି ମଥା ଛୁଇଁ]]
# [[ସୁନାପିଲା- ଟିକେ ସ୍କୃ ଢିଲା]]
# [[ଛାଇ ପରି ରହିଥିବି]]
# [[ଦିୱାନା ହେଲି ତୋ ପାଇଁ]]
# [[ଦିଲ୍ କା ରାଜା]]
# [[ମୀମାଂସା]]
# [[କ୍ରାନ୍ତିଧାରା]]
# [[ଦିଲ୍ ଦିୱାନା ହେଇଗଲା]]
# [[ତୁ ମୋ ଲଭ୍ ଷ୍ଟୋରୀ]]
# [[ଗଡ୍‌ଫାଦର୍]]
# [[ଦି ଏଣ୍ଡ୍]]
# [[ଆଖି ଖୋଲିଲେ ତୁ ତୁ ହି ତୁ]]
# [[ସୀତାରାମଙ୍କ ବାହାଘର କଳିଯୁଗରେ]]
# [[ଟପୋରି]]
# [[ଅଭୟ]]
# [[ରୋମିଓ ଜୁଲିଏଟ]]
# [[ସିଷ୍ଟର ଶ୍ରୀଦେବୀ]]
# [[ଭକ୍ତ ଓ ଭଗବାନ]]
# [[ମିଠା ମିଠା]]
# [[ଟିକେ ଖରା ଟିକେ ଛାଇ]]
# [[ନିଝୁମ ରାତିର ସାଥୀ (୨୦୧୭)]]
# [[ତମକୁ ଦେଖିଲା ପରେ]]
# [[ପ୍ରେମର ନିଶା ନିଆରା ନିଆରା]]
# [[ଆସିଲୁ ଯେବେ ତୁ ଯାଆନା ଫେରି]]
# [[ପ୍ରେମରେ ପ୍ରେମରେ]]
# [[ମୁଁ ଗାନ୍ଧୀ ନୁହେଁ]]
# [[ହେ ପ୍ରଭୁ ଦେଖା ଦେ]]
# [[ଦେଲେ ଧରା କଥା ସରେ]]
# [[ଗୁଣ୍ଡା]]
# [[ଗୋଟେ ଶୁଆ ଗୋଟେ ଶାରୀ]]
# [[ତୁ କହିବୁ ନା ମୁଁ]]
# [[ତୁ ଯେ ସେଇ]]
# [[ଯୋଉଠି ତୁ ସେଇଠି ମୁଁ]]
# [[ସମୟ ବଡ଼ ବଳବାନ (୨୦୧୬ କଥାଚିତ୍ର)]]
# [[ହେଲା ମତେ ପ୍ରେମ ଜର]]
# [[ଚୁପ୍ ଚୁପ୍ ଚୋରି ଚୋରି]]
# [[ଜବରଦସ୍ତ ପ୍ରେମିକ]]
# [[ଟାଇଗର (ଓଡ଼ିଆ ଚଳଚ୍ଚିତ୍ର)]]
# [[ତୁ ମୋର ସପନ ରାଣୀ]]
# [[ଭଉଁରୀ- ଦ ସିଙ୍କିଙ୍ଗ୍ ରିଆଲିଟି]]
# [[ସପନର ପଥେ ପଥେ]]
# [[କଲେଜ ଟାଇମ]]
# [[ହେଲୋ- ଇନ୍ ଲଭ୍]]
# [[ଜହ୍ନର ପାହାଡ଼]]
# [[ମାୟା]]
# [[ମାଇଁ ଫାର୍ଷ୍ଟ ଲଭ୍]]
# [[କଳ୍କୀ (ଓଡ଼ିଆ କଥାଚିତ୍ର)]]
# [[ଫ୍ଲାସ୍‌ବ୍ୟାକ]]
# [[ଏଇ ଜନମର ସାଥିଟିଏ]]
# [[ଜଷ୍ଟ ମୋହବତ୍]]
# [[କଥା ନୁହେଁ ଏ କଥା]]
# [[ଗଡ୍‌ସ୍ ଓନ୍ ପିପୁଲ୍]]
# [[ଲେଖିଚି ନାଁ ତୋର]]
# [[ରକ୍‌ଷ୍ଟାର୍]]
# [[ଭଲପାଏ ତତେ ୧୦୦ ରୁ ୧୦୦]]
# [[ରଙ୍ଗିଲା ବାବା]]
# [[ରଘୁପତି ରାଘବ ରାଜାରାମ (ଓଡ଼ିଆ କଥାଚିତ୍ର)]]
# [[ଆଶିକ୍]]
# [[ଲଟେରୀ- ଲାଇଫ୍ ଏଗ୍ନେଷ୍ଟ ଫେଟ୍]]
# [[ମୁଁ ଖାଣ୍ଟି ଓଡ଼ିଆ ଝିଅ]]
# [[ଅଜାତଶତ୍ରୁ (ଓଡ଼ିଆ କଥାଚିତ୍ର)]]
# [[ବିନ୍ଦାସ ରୋମିଓ]]
# [[ବଦମାସ୍‌ ଟୋକା]]
# [[ମୋ ଦିଲ୍ କହେ ଇଲୁ ଇଲୁ]]
# [[ଆପନା ହାତ ଜଗନ୍ନାଥ]]
# [[ତୋ ବାଟ ଚାହିଁଚି ରାତି ସାରା]]
# [[ପୁଣି ଦେଖା ହବ ଆର ଜନମରେ]]
# [[ଖାସ୍ ତୁମରି ପାଇଁ]]
# [[ଜୟ ହିନ୍ଦ୍]]
# [[ହିରୋ ନଂ ୱାନ୍]]
# [[ହରି ବୋଲ ନୁହେଁ ଟଙ୍କା ବୋଲ]]
# [[ସାହିତ୍ୟ ଦିଦି]]
# [[ସମଥିଙ୍ଗ୍ ସମଥିଙ୍ଗ୍ ୨]]
# [[ଭୈରବ (ଓଡ଼ିଆ କଥାଚିତ୍ର)]]
# [[ସଙ୍ଗମ]]
# [[୨୦୧୪ ଫିଅର ଅଫ ଦ ଇଅର]]
# [[ଏମିତି ବି ହେଇପାରେ]]
# [[କିଡ୍‌ନାପ୍]]
# [[କ୍ରିଷ୍ଣା ଗୋବିନ୍ଦା]]
# [[ଆମେ ତ ଟୋକା ଷଣ୍ଢ ମାର୍କା]]
# [[କାବୁଲା ବାରବୁଲା]]
# [[ଶିବା- ନଟ୍‌ ଆଉଟ୍‌]]
# [[ପାଗଳ କରିଚୁ ତୁ]]
# [[ମେଣ୍ଟାଲ]]
# [[ମୁଁ ତା'ର କିଏ]]
# [[ତମେ ଥିଲେ ସାଥିରେ]]
# [[ଗଞ୍ଜା ଲଢ଼େଇ (ଓଡ଼ିଆ କଥାଚିତ୍ର)]]
# [[ୱାନ୍ ୱେ ଟ୍ରାଫିକ୍]]
# [[ରାସ୍ତା (ଓଡ଼ିଆ କଥାଚିତ୍ର)]]
# [[ଓମ୍ (ଓଡ଼ିଆ କଥାଚିତ୍ର)]]
# [[ଦୀପାଞ୍ଜଳି]]
# [[ସିନ୍ଦୂର (ଓଡ଼ିଆ କଥାଚିତ୍ର)]]
# [[ତୁ ମୋ ହିରୋ]]
# [[ଗଡ଼ବଡ଼]]
# [[ବଧୂ ନୁହେଁ ମୁଁ ବନ୍ଧୁ]]
# [[ମୋ ଦିଲ୍ ତୋ ଦିୱାନା]]
# [[ତୁ ମୋ ସୁନା ତୁ ମୋ ହୀରା]]
# [[ଲଭ୍ ହେଲା ଏମିତି]]
# [[ମୁଁ ଆଶିକ୍ ମୁଁ ଆୱାରା]]
# [[ମାଇଁ ଲଭ୍ ଷ୍ଟୋରୀ]]
# [[ଏସିପି ସାଗରିକା]]
# [[ଜଗନ୍ନାଥ ଧାମ ପୁରୀ (ଓଡ଼ିଆ କଥାଚିତ୍ର)]]
# [[ଦିୱାନା ଦିୱାନୀ]]
# [[ଚଉକା ଛକା]]
# [[ରୁମ୍‌କୁ ଝୁମାନା]]
# [[ସୁପରଷ୍ଟାର (ଓଡ଼ିଆ କଥାଚିତ୍ର)]]
# [[ମୁଁ ଗୋଟେ ଦୁଷ୍ଟ ପିଲା]]
# [[ସଲାମ ସିନେମା]]
# [[ରୁଦ୍ର (ଓଡ଼ିଆ କଥାଚିତ୍ର)]]
# [[ସପନର ନାୟିକା]]
# [[ସନ୍ଦେହୀ ପ୍ରିୟତମା]]
# [[ଅଶୋକ ସମ୍ରାଟ]]
# [[ହରି ଓମ ହରି]]
# [[ମୁଁ ଦିୱାନା ତୋ' ପାଇଁ]]
# [[ଓମ ସାଇ ତୁଝେ ସଲାମ]]
# [[ଦୀପୁ ଦ ଡ୍ୟାନ୍ସବୟ]]
# [[ବଜରଙ୍ଗୀ (ଓଡ଼ିଆ କଥାଚିତ୍ର)]]
# [[ପ୍ରେମିକା]]
# [[କାଉଁରୀ କନ୍ୟା]]
# [[ଯୋଗୀ (ଓଡ଼ିଆ କଥାଚିତ୍ର)]]
# [[ବ୍ୟାଚେଲର]]
# [[ମିତ ବସିଛି ମୁଁ ଭୂତ ସାଥିରେ]]
# [[ଟଙ୍କା ତତେ ସଲାମ]]
# [[ମୁଁ ରାଜା ତୁ ରାଣୀ]]
# [[ତୁ ମୋ ଦେହର ଛାଇ]]
# [[କେହି ଜଣେ ଭଲ ଲାଗେରେ]]
# [[ବ୍ଲାକ୍‌ମେଲ୍]]
# [[ଗୁଡ୍ ବୟ]]
# [[ତୋ ପ୍ରେମରେ ପଡ଼ିଲା ପରେ]]
# [[ପର୍ଶୁରାମ (ଓଡ଼ିଆ କଥାଚିତ୍ର)]]
# [[ରଙ୍ଗିଲା ଟୋକା]]
# [[ଜଗୁ ଅଟୋବାଲା]]
# [[କ୍ରିଷ୍ଣା- ଷ୍ଟୋରୀ ଅଫ୍ ଏ ଡ୍ୟାନ୍ସର୍]]
# [[ମୁଁ]]
# [[ଫ୍ୟାମିଲି ନମ୍ବର୍ ୱାନ୍]]
# [[ମୁଁ ପ୍ରେମୀ ମୁଁ ପାଗଳ]]
# [[କେମିତି ଏ ବନ୍ଧନ]]
# [[ମା' ଖୋଜେ ମମତା]]
# [[ଡନ୍ (ଓଡ଼ିଆ କଥାଚିତ୍ର)]]
# [[ଓନ୍‌ଲି ପ୍ୟାର୍]]
# [[ଶୁଭ ବିବାହ]]
# [[ତୋ' ଆଖିରେ ମୁଁ]]
# [[ମୁଁ କ'ଣ ଏତେ ଖରାପ]]
# [[ଦିଲ୍ ତ‌ତେ ଦେଇଚି]]
# [[ଆ'ଲୋ ମୋର କଣ୍ଢେଇ]]
# [[ପହିଲି ରଜ]]
# [[ଭୁଲ୍ ବୁଝିବନି ମତେ]]
# [[ଶଶୁରଘର ଜିନ୍ଦାବାଦ]]
# [[ତୋ'ର ମୋ'ର ଯୋଡ଼ି ସୁନ୍ଦର]]
# [[ଏଇ ମିଳନ ଯୁଗ ଯୁଗର]]
# [[ଶକ୍ତି (ଓଡ଼ିଆ କଥାଚିତ୍ର)]]
# [[ଟିକେ ଅନାଡ଼ି ପୂରା ଖିଲାଡ଼ି]]
# [[ତତେ ଭଲ ପାଉଛି ବୋଲି]]
# [[ମେଘ ସବାରୀରେ ଆସିବ ଫେରି]]
# [[ପ୍ରେମ ଅଢ଼େଇ ଅକ୍ଷର]]
# [[ଦିୱାନା]]
# [[ଓଁ ନମଃ ଶିବାୟ (୨୦୧୦ର କଥାଚିତ୍ର)]]
# [[ଲୈଲା ଓ ଲୈଲା]]
# [[ହାପି ଲକି]]
# [[ତୁ ଥାଆ ମୁଁ ଯାଉଚି ରୁଷି]]
# [[ଧୀରେ ଧୀରେ ପ୍ରେମ ହେଲା]]
# [[ସୁନା ଚଢ଼େଇ ମୋ ରୂପା ଚଢ଼େଇ]]
# [[ମୁଖ୍ୟମନ୍ତ୍ରୀ (ଓଡ଼ିଆ କଥାଚିତ୍ର)]]
# [[ଆଇଲାରେ ଓଡ଼ିଆ ପୁଅ]]
# [[ଚୁପ୍ କିଏ ଆସୁଛି]]
# [[ଆକାଶେ କି ରଙ୍ଗ ଲାଗିଲା]]
# [[ରୋମିଓ- ଦ ଲଭର୍ ବୟ]]
# [[ଲଭ୍ ଡଟ୍ କମ୍]]
# [[ମିତରେ ମିତ]]
# [[ତୁମେ ହିଁ ସାଥୀ ମୋର]]
# [[ତୁ ମୋରି ପାଇଁ]]
# [[ପ୍ରେମ ରୋଗୀ]]
# [[ଆ'ରେ ସାଥି ଆ]]
# [[ଆ' ଜ‌ହ୍ନରେ ଲେଖିବା ନାଁ]]
# [[ପାଗଳ କରିଚି ପାଉଁଜି ତୋର]]
# [[ଧନରେ ରଖିବୁ ଶପଥ ମୋର]]
# [[ମତେ ତ ଲଭ ହେଲାରେ]]
# [[ହସିବ ପୁଣି ମୋ ସୁନା ସଂସାର]]
# [[ନନ୍ଦିନୀ ଆଇ ଲଭ୍ ୟୁ]]
# [[ମୁନ୍ନା- ଏ ଲଭ୍ ଷ୍ଟୋରୀ]]
# [[ତୋ ବିନା ଭଲ ଲାଗେନା]]
# [[ବନ୍ଦେ ଉତ୍କଳ ଜନନୀ (ଓଡ଼ିଆ କଥାଚିତ୍ର)]]
# [[ମତେ ଆଣିଦେଲ ଲକ୍ଷେ ଫଗୁଣ]]
# [[ତୋ ପାଇଁ ନେବି ମୁଁ ଶହେ ଜନମ]]
# [[କାଳୀଶଙ୍କର]]
# [[ଲାଲ ଟୁକୁ ଟୁକୁ ସାଧବ ବୋହୂ]]
# [[ସମୟ ହାତରେ ଡୋରି]]
# [[ତୁମକୁ ପାରୁନି ତ ଭୁଲି]]
# [[ଅଗ୍ନିଶିଖା]]
# [[ମୋ ସୁନା ପୁଅ]]
# [[ଏ ମନ ମାନେନା]]
# [[ବନ୍ଧୁ (କଥାଚିତ୍ର)]]
# [[ମୋନିକା ମାଇଁ ଡାର୍ଲିଙ୍ଗ]]
# [[ଫେରିଆ ମୋ ସୁନା ଭଉଣୀ]]
# [[ମହାନାୟକ]]
# [[ମୁଁ ତତେ ଲଭ୍ କରୁଚି]]
# [[ପ୍ରିୟା ମୋ ଆସିବ ଫେରି]]
# [[ଗୁଡ୍ଡୁ ଆଣ୍ଡ ଗୁଡ୍ଡି]]
# [[ଆମାଜନ୍ ଆଡ୍‌ଭେଞ୍ଚର୍]]
# [[ଆଇ ଲଭ୍ ମାଇଁ ଇଣ୍ଡିଆ]]
# [[ତୁ ଏକା ଆମ ସାହା ଭରସା]]
# [[ରାକ୍ଷୀ ବାନ୍ଧିଲି ମୋ ରଖିବ ମାନ]]
# [[ହସିଲା ସଂସାର ଭାଙ୍ଗିଲା କିଏ]]
# [[ରକତେ ଲେଖିଚି ନାଁ]]
# [[ଦେ ମା ଶକ୍ତି ଦେ]]
# [[ତୁ ମୋ ମନର ମିତ]]
# [[ପ୍ରିୟା ମୋ ପ୍ରିୟା]]
# [[ବାଜି]]
# [[ତତେ ମୋ ରାଣ]]
# [[ମନର ମାନସୀ]]
# [[ଅର୍ଜୁନ (ଓଡ଼ିଆ କଥାଚିତ୍ର)]]
# [[ନାରୀ ଆଖିରେ ନିଆଁ]]
# [[ତୋ' ପାଇଁ]]
# [[ଓମ୍ ଶାନ୍ତି ଓମ୍]]
# [[ନାୟକ ନୁହେଁ ଖଳନାୟକ]]
# [[ହତ୍ୟା (ଓଡ଼ିଆ କଥାଚିତ୍ର)]]
# [[ଟୋପାଏ ସିନ୍ଦୂର ଦି ଟୋପା ଲୁହ]]
# [[ମଥାରେ ଦେଇ ପାଟ ଓଢ଼ଣୀ]]
# [[ଓ ମାଇଁ ଲଭ୍]]
# [[କଟି ପତଙ୍ଗ]]
# [[ପ୍ରେମ୍ କୁମାର]]
# [[ସୁନ୍ଦରଗଡ଼ର ସଲମାନ୍ ଖାନ୍]]
# [[ଅଗ୍ନି ପରୀକ୍ଷା]]
# [[ଓଲେ ଓଲେ ଦିଲ୍ ବୋଲେ]]
# [[ନାୟକର ନାଁ ଦେବଦାସ]]
# [[ଜୀବନ ମୃତ୍ୟୁ]]
# [[ରହିଚି ରହିବି ତୋରି ପାଇଁ]]
# [[ଆଇ ଲଭ୍ ୟୁ]]
# [[ସୁନା ସଙ୍ଖାଳୀ]]
# [[ରଖିବ ଯଦି ସେ ମାରିବ କିଏ]]
# [[ହରିଭାଇ ହାରେନା]]
# [[ମା ମଙ୍ଗଳା (ଓଡ଼ିଆ କଥାଚିତ୍ର)]]
# [[ଏଇଠି ସ୍ୱର୍ଗ ଏଇଠି ନର୍କ]]
# [[ସାବତ ମାଆ (ଓଡ଼ିଆ କଥାଚିତ୍ର)‌]]
# [[ନାରୀ ବି ପିନ୍ଧିପାରେ ରକ୍ତ ସିନ୍ଦୂର]]
# [[ପୁଅ ଭାଙ୍ଗିଦେଲା ସୁନା ସଂସାର]]
# [[ସମୟ ଚକରେ ସଂସାର ରଥ]]
# [[ପୁଅ ମୋର ଜଗତ ଜିତା]]
# [[ତୋ ଆଖି ମୋ ଆଇନା]]
# [[ଧର୍ମ ଦେବତା]]
# [[ସମୟ ଖେଳୁଛି ଚକା ଭଉଁରୀ]]
# [[ଧର୍ମ ସ‌ହିଲେ ହେଲା]]
# [[ସହର ଜଳୁଚି]]
# [[ମା ପରି କିଏ ହେବ]]
# [[ମା କାନ୍ଦେ ଆଜି ପୁଅଟେ ପାଇଁ]]
# [[ରଙ୍ଗ୍ ନମ୍ବର]]
# [[ଧରଣୀ (ଓଡ଼ିଆ କଥାଚିତ୍ର)]]
# [[କଳା ମାଣିକ]]
# [[ବାବୁ ପର୍ଶୁରାମ]]
# [[ତୁଳସୀ (ଓଡ଼ିଆ କଥାଚିତ୍ର)]]
# [[ଧର୍ମ ନିକିତି]]
# [[ରାକ୍ଷୀ ଭିଜିଗଲା ଆଖି ଲୁହରେ]]
# [[ଏଇ ଆଖି ଆମ ସାକ୍ଷୀ]]
# [[କାଳ ଚକ୍ର]]
# [[ପରଦେଶୀ ବାବୁ]]
# [[ଜୟ ଶ୍ରୀରାମ]]
# [[କଥା କହିବ ମୋ ମଥା ସିନ୍ଦୂର]]
# [[କଥା ରହିଗଲା କାଳ କାଳକୁ]]
# [[ଶାଶୁ ହାତକଡ଼ି ଭାଉଜ ବେଡ଼ି]]
# [[ଲଭ୍ ପ୍ରମିଜ୍]]
# [[ଯୋଉଠି ଥିଲେ ବି ତୁ ମୋର]]
# [[ସରପଞ୍ଚ ବାବୁ]]
# [[ଲାଟ୍ ସାହେବ]]
# [[ସ୍ତ୍ରୀ (୧୯୯୮ର କଥାଚିତ୍ର)]]
# [[ସୁନା ପାଲିଙ୍କି]]
# [[ସୌଭାଗ୍ୟବତୀ]]
# [[ଲକ୍ଷ୍ମୀର ଅଭିସାର]]
# [[ଅହଲ୍ୟା (ଓଡ଼ିଆ କଥାଚିତ୍ର)]]
# [[ଏଇ ସଂଘର୍ଷ]]
# [[ଜୀବନସାଥୀ (୧୯୯୭ କଥାଚିତ୍ର)]]
# [[ରାମ ଲକ୍ଷ୍ମଣ]]
# [[ବାପା (ଓଡ଼ିଆ କଥାଚିତ୍ର)]]
# [[ଶେଷ ଦୃଷ୍ଟି]]
# [[ନୀଳ ମାଷ୍ଟରାଣୀ]]
# [[ମୋକ୍ଷ (ଓଡ଼ିଆ କଥାଚିତ୍ର)]]
# [[ବସୁଧା (ଓଡ଼ିଆ କଥାଚିତ୍ର)]]
# [[ସୁନା ପୁଅ]]
# [[କ୍ଷଣିକା- ଦ ଲସ୍ଟ ଆଇଡିଆ]]
# [[ମଣି ନାଗେଶ୍ୱରୀ]]
# [[ସୁଭଦ୍ରା (ଓଡ଼ିଆ କଥାଚିତ୍ର)]]
# [[୪ ଇଡିଅଟସ୍]]
# [[ଚମ୍ପିଆନ]]
# [[ମୋ ଭାଇ ଜଗା]]
# [[ସାଗର ଗଙ୍ଗା]]
# [[ପାଚେରୀ ଉଠିଲା ମଝି ଦୁଆରୁ]]
# [[ଅକୁହା କଥା]]
# [[ନିର୍ବାଚନ (ଓଡ଼ିଆ କଥାଚିତ୍ର)]]
# [[ମୁକ୍ତି ମଶାଲ]]
# [[ନାଗ ଜ୍ୟୋତି]]
# [[ଲୁବେଇଡାକ]]
# [[ରଖିଲେ ଶିବ ମାରିବ କିଏ]]
# [[ମହୁଆ (ଓଡ଼ିଆ କଥାଚିତ୍ର)]]
# [[ଗୋପରେ ବଢ଼ୁଛି କଳା କହ୍ନେଇ]]
# [[ଏମିତି ଭାଇ ଜଗତେ ନାହିଁ]]
# [[ଗଢ଼ି ଜାଣିଲେ ଘର ସୁନ୍ଦର]]
# [[ଦାଦାଗିରି]]
# [[ପଥର ଖସୁଚି ବଡ଼ ଦେଉଳୁ]]
# [[ଅନୁପମା (ଓଡ଼ିଆ କଥାଚିତ୍ର)]]
# [[ସାଡୋଜ୍ ଅଫ୍ ଦ ରେନ୍‌ବୋ]]
# [[ଆଶା (ଓଡ଼ିଆ କଥାଚିତ୍ର)]]
# [[ମା (୧୯୯୨ର ଓଡ଼ିଆ କଥାଚିତ୍ର)]]
# [[ନାଗ ପଞ୍ଚମୀ (ଓଡ଼ିଆ କଥାଚିତ୍ର)]]
# [[ଉଦଣ୍ଡୀ ସୀତା]]
# [[ମା' ଯାହାର ସାହା]]
# [[ଘର ମୋର ସ୍ୱର୍ଗ]]
# [[ଅଣ୍ଟି ଛୁରୀ ତଣ୍ଟି କାଟେ]]
# [[ପ୍ରୀତିର ଇତି]]
# [[ଅରଣ୍ଯ ରୋଦନ]]
# [[ସୁଖ ସଂସାର]]
# [[ମୁକ୍ତି ତୀର୍ଥ]]
# [[ଦୂର ଦିଗନ୍ତ]]
# [[କି ହେବ ଶୁଆ ପୋଷିଲେ]]
# [[ତୋ ବିନୁ ଅନ୍ୟ ଗତି ନାହିଁ]]
# [[ଆମ ଘର ଆମ ସଂସାର]]
# [[ବସ୍ତ୍ର ହରଣ]]
# [[ପରଦେଶୀ ଚଢ଼େଇ]]
# [[ଚକାଡୋଳା କରୁଚି ଲୀଳା]]
# [[ହିସାବ କରିବ କାଳିଆ]]
# [[କଣ୍ଢେଇ (ଓଡ଼ିଆ କଥାଚିତ୍ର)]]
# [[କାଳିଆ ଭରସା]]
# [[ଅଗ୍ନି ବୀଣା]]
# [[ଠାକୁର ଅଛନ୍ତି ଚଉ ବାହାକୁ]]
# [[ହସ ଲୁହ ଭରା ଦୁନିଆ]]
# [[ଦଇବ ଦଉଡ଼ି]]
# [[ଲୁଟ ତରାଜ]]
# [[ବିଧିର ବିଧାନ]]
# [[ଶାସ୍ତି (ଓଡ଼ିଆ କଥାଚିତ୍ର)]]
# [[ପ୍ରତିଶୋଧ ଅପରାଧ ନୁହେଁ]]
# [[ଲୋକାଲ ଟୋକା ଲଭ୍ ଚୋଖା]]
# [[ମାଇଣ୍ଡ୍‌ଗେମ୍]]
# [[ପୁଅ ମୋର କଳା ଠାକୁର]]
# [[ଥିଲି ଝିଅ ହେଲି ବୋହୂ]]
# [[ପାପ ପୁଣ୍ୟ]]
# [[କୁରୁକ୍ଷେତ୍ର (ଓଡ଼ିଆ କଥାଚିତ୍ର)]]
# [[ସୁନା ଚଢ଼େଇ]]
# [[ମା ମତେ ଶକ୍ତି ଦେ]]
# [[ଲାଲ ପାନ ବିବି]]
# [[ଗୋଲାମଗିରି]]
# [[ଚକା ଆଖି ସବୁ ଦେଖୁଛି]]
# [[ଅନ୍ୟାୟ ସହିବି ନାହିଁ]]
# [[ମାଣିକ (ଓଡ଼ିଆ କଥାଚିତ୍ର)]]
# [[ପକା କମ୍ବଳ ପୋତ ଛତା]]
# [[ପଳାତକ]]
# [[କଣ୍ଢେଇ ଆଖିରେ ଲୁହ]]
# [[ସତ ମିଛ]]
# [[ତାରା (ଓଡ଼ିଆ କଥାଚିତ୍ର)]]
# [[ଆରଣ୍ୟକ (ଓଡ଼ିଆ କଥାଚିତ୍ର)]]
# [[ଶେଷ ପ୍ରତୀକ୍ଷା]]
# [[ଏକ୍ସକ୍ୟୁଜ ମି]]
# [[ମା ଗୋଜବାୟାଣୀ (ଓଡ଼ିଆ କଥାଚିତ୍ର)]]
# [[ପ୍ରେମ ପାଇଁ ମହାଭାରତ]]
# [[ସପନ ବଣିକ]]
# [[ଗୃହଲକ୍ଷ୍ମୀ]]
# [[ଇସ୍କ ପୁଣିଥରେ]]
# [[ରାଧା (ଓଡ଼ିଆ କଥାଚିତ୍ର)]]
# [[ବସନ୍ତ ରାସ]]
# [[ଲଭ୍ ଏକ୍ସପ୍ରେସ୍]]
# [[ପ୍ରତିଧ୍ୱନି (ଓଡ଼ିଆ କଥାଚିତ୍ର)]]
# [[ଜୀବନ ସଙ୍ଗମ]]
# [[ରାଜା ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ର]]
# [[ରାମ ରହିମ]]
# [[ଉଦୟ ଭାନୁ (ଓଡ଼ିଆ କଥାଚିତ୍ର)]]
# [[ସୁବର୍ଣ୍ଣ ସୀତା]]
# [[ଭାଇଜାନ୍]] 
# [[ଅଭିଳାଷ]]
# [[ଭକ୍ତ ସାଲବେଗ (ଓଡ଼ିଆ କଥାଚିତ୍ର)]]
# [[କଲ୍ୟାଣୀ]]
# [[ଦେଖ ଖବର ରଖ ନଜର]]
# [[ଜ୍ୱାଇଁ ପୁଅ]]
# [[ବିଲ୍ୱ ମଙ୍ଗଳ]]
# [[ମାନସୀ (ଓଡ଼ିଆ କଥାଚିତ୍ର)]]
# [[ଦେବଯାନୀ (ଓଡ଼ିଆ କଥାଚିତ୍ର)]]
# [[ସତ୍ୟମେବ ଜୟତେ (ଓଡ଼ିଆ କଥାଚିତ୍ର)]]
# [[ପଗ୍‌ଲୁ]]
# [[ବାଟ ଅବାଟ]]
# [[ମନ ଖାଲି ତତେ ଚାହେଁ]]
# [[ଅଗ୍ନି ପରୀକ୍ଷା (୧୯୮୦ କଥାଚିତ୍ର)]]
# [[ଜୟ ମା ମଙ୍ଗଳା]]
# [[ଅନୁରାଧା (ଓଡ଼ିଆ କଥାଚିତ୍ର)]]
# [[ରାମ ବଳରାମ]]
# [[ଶ୍ରୀ ଜଗନ୍ନାଥ (୧୯୭୯ର ଓଡ଼ିଆ କଥାଚିତ୍ର)]]
# [[ସାକ୍ଷୀ ଗୋପୀନାଥ]]
# [[ସୁଜାତା (ଓଡ଼ିଆ କଥାଚିତ୍ର)]]
# [[ସତୀ ଅନୁସୂୟା]]
# [[ପରିବାର (ଓଡ଼ିଆ କଥାଚିତ୍ର)]]
# [[ପତି ପତ୍ନୀ]]
# [[କବି ସମ୍ରାଟ ଉପେନ୍ଦ୍ର ଭଞ୍ଜ]]
# [[ଶ୍ରୀମାନ୍ ସୁର୍‌ଦାସ]]
# [[ସନ୍ଧ୍ୟା ତାରା]]
# [[ପୁନର୍ମିଳନ]]
# [[ସାଥୀ ତୁ ଫେରିଆ]]
# [[ତୁ ମୋ ସୁନା ଚଢ଼େଇ]]
# [[ମା (୨୦୧୮ ଓଡ଼ିଆ କଥାଚିତ୍ର)]]
# [[ପ୍ରେମୀ ଦିୱାନା]]
# [[ପ୍ୟାର ଅଲଗା ପ୍ରକାର]]
# [[ତୁ ମୋ ସୁଇଟ୍ ୧୬]]
# [[ଜୀବନର ଚଲାପଥେ]]
# [[ରହସ୍ୟ]]
# [[କୁଳାଙ୍ଗାର]]
# [[ମୁଇଁ ଦିୱାନା ତୁଇ ଦିୱାନୀ]]
# [[ଏ ଦିଲ୍ ତତେ ଦେଲି]]
# [[ବାପା ତମେ ଭାରି ଦୁଷ୍ଟ]]
# [[ଚାଲ୍ ଟିକେ ଦୁଷ୍ଟ ହବା]]
# [[ଅଜବ ସଞ୍ଜୁର ଗଜବ ଲଭ୍]]
# [[ପଞ୍ଜୁରୀ ଭିତରେ ଶାରୀ]]
# [[ନିମ୍‌କି]]
# [[ପ୍ରେମରେ ରଖିଚି ୧୦୦ରୁ ୧୦୦]]
# [[ଗୋଲ୍ ମାଲ୍ ଲଭ୍]]
# [[ବୋବାଲ ଟୋକା]]
# [[ସେଲଫିସ୍ ଦିଲ୍]]
# [[ତୁ ମୋ ଲଭ୍ ଷ୍ଟୋରୀ ୨]]
# [[ଅଭିମାନ (୨୦୧୯ର କଥାଚିତ୍ର)]]
# [[ବୈଶାଳୀ (ଓଡ଼ିଆ କଥାଚିତ୍ର)]]
# [[ରଙ୍ଗ ବରଷିବ ଟୁପୁରୁ ଟୁପୁରୁ]]
# [[ପ୍ରେମ ତୋର ନଟି ନଟି]]
# [[ଖୁସି (ଓଡ଼ିଆ କଥାଚିତ୍ର)]]
# [[ତୁ କହିଦେ ଆଇ ଲଭ୍ ୟୁ]]
# [[ଛବିରାଣୀ‎]]
# [[ଲଭ୍ ଟୁଇଷ୍ଟ]]
# [[ଦେଖା ହେଲା ପ୍ରେମ ହେଲା]]
# [[ମିଷ୍ଟର ମଜନୁ]]
# [[ବାଳ- ଦ ରିଦମ୍ ଅଫ୍ ଲାଇଫ୍]]
# [[ଫ୍ରମ୍ ମି ଟୁ ୟୁ]]
# [[ମାଲ୍ ମହୁ ଜୀବନ ମାଟି]]
# [[ବିଶ୍ୱରୂପ]]
# [[ଶଙ୍ଖା ସିନ୍ଦୂର]]
# [[କିଏ କାହାର (୧୯୯୭ର ଓଡ଼ିଆ କଥାଚିତ୍ର)]]
# [[ମୁଁ ପରଦେଶୀ ଚଢ଼େଇ]]
# [[ବାବୁ ଭାଇଜାନ୍]]
# [[କୁଇନ୍ (ଓଡ଼ିଆ କଥାଚିତ୍ର)]]
# [[ପାଇକ ବିଦ୍ରୋହ (କ୍ଷୁଦ୍ର ଚଳଚ୍ଚିତ୍ର)]]
# [[ଆହୁତି]]
# [[କାହ୍ନା (ଓଡ଼ିଆ କଥାଚିତ୍ର)]]
# [[ସୁନା ସଂସାର (୧୯୯୭ର କଥାଚିତ୍ର)]]
# [[ସହିଦ ରଘୁ ସର୍ଦ୍ଦାର]]
# [[ଗାଁର ନାଁ ଗାଲୁଆପୁର]]
# [[ଚାଲ ଟିକେ ପ୍ରେମ କରିବା]]
# [[ମନେ ମନେ ମନ ଖୋଜୁଥିଲା]]
# [[ଚକ୍ଷୁବନ୍ଧନ]]
# [[ଜଙ୍ଗଲ (ଓଡ଼ିଆ କଥାଚିତ୍ର)]]
# [[ଅରୁନ୍ଧତୀ (୨୦୨୧ର ଓଡ଼ିଆ କଥାଚିତ୍ର)]]
# [[ମନ ମୋ ନେଇଗଲୁ ରେ]]
# [[ପିହୁ]]
# [[ବିଜୟିନୀ]]
# [[ମିଷ୍ଟର ରୋମିଓ]]
# [[୨ ଚକ୍‌ଲେଟ୍]]
# [[ଲାଲି ହବ କାହାର]]
# [[କଟକ ୱେଡ୍ସ୍ ସମ୍ବଲପୁର]]
# [[ବାପା ଆଇସିୟୁରେ ଅଛନ୍ତି]]
# [[ଲୁଚେଇ ଦେ ମତେ ଛାତି ଭିତରେ]]
# [[ଦୁର୍ଗତିନାସିନୀ ୨]]
# [[ଷଷ୍ଠରୁ ନଷ୍ଟ]]
# [[ଅର୍ଦ୍ଧ ସତ୍ୟ]]
# [[ଚୋରଣୀ (ଓଡ଼ିଆ କଥାଚିତ୍ର)]]
# [[ପାରୋ ହେଟ୍‌ସ୍ ଦେବଦାସ]]
# [[ପ୍ରେମିକାୟ ନମ]]
# [[ରଙ୍ଗିଲା ବୋହୂ ୨]]
# [[ତୋ' ପାଇଁ ଫେରିବି ବସୁଧା ଚିରି]]
# [[ତୁ ମୋର ସାଥୀରେ ୨]]
# [[ମା'ର ମମତା]]
# [[ରାତି ସରି ସରି ଯାଉଛି]]
# [[ଇଏ ବି ଗୋଟେ ଲଭ୍ ଷ୍ଟୋରୀ]]
# [[କୋକୋଲି: ଫିସ୍ ଆଉଟ୍ ଅଫ୍ ୱାଟର୍]]
# [[ଭୋକ (ଓଡ଼ିଆ କଥାଚିତ୍ର)]]
# [[ଚରିତ୍ର (ଓଡ଼ିଆ କଥାଚିତ୍ର)]]
# [[ସିନ୍ଥିରୁ ସିନ୍ଦୂର ଅଳପ ଦୂର]]
# [[ବିଶ୍ୱାସ (ଓଡ଼ିଆ କଥାଚିତ୍ର)]]
# [[ଇନ୍ଦ୍ରଜାଲ]]
# [[ଓଏ ଗୀଟାର]]
# [[ପ୍ରତ୍ୟାଘାତ]]
# [[ଅର୍ଦ୍ଧାଙ୍ଗିନୀ]]
# [[ତୁମେ ମୋ ଶଙ୍ଖା ତୁମେ ମୋ ସିନ୍ଦୂର]]
# [[ଚୁମକି ମାଇଁ ଡାର୍ଲିଂ]]
# [[ତାଣ୍ଡବ]]
# [[ବିସର୍ଜନ]]
# [[ରୋଲ୍ ନଂ-୨୭ ସୁଜାତା ସେନାପତି]]
# [[ସୁପର୍ ବୟ୍]]
# [[ପଲ୍ ପଲ୍ ତତେ ଚାହେଁ]]
# [[ତୁ ଭାରି ବିୟୁଟିଫୁଲ୍]]
# [[ଶ୍ରୀକ୍ଷେତ୍ର (ଓଡ଼ିଆ କଥାଚିତ୍ର)]]
# [[ରୋମିଓ ରାଜା]]
# [[ପାପ]]
# [[ହିରୋଗିରି]]
# [[ଆଖି ବୁଜିଦେଲେ ତୁ]]
# [[ହେଲୋ ରାବଣ]]
# [[ସାହାଣୀ ଘର କାହାଣୀ]]
# [[ଲଭ୍ ୟୁ ପ୍ରିୟା]]
# [[ଶଲା ବୁଢ଼ାର ବଦ୍‌ଲା]]
# [[ଟିକେ ଲଭ୍ ଟିକେ ଟ୍ୱିଷ୍ଟ୍]]
# [[ତୁ ମୋର ସାଥିରେ]]
# [[ଦୁର୍ଗତିନାଶିନୀ]]
# [[ପ୍ରେମ ନା' ପାଗଳପଣ]]
# [[ଲକିର ଲକ୍‌ଡାଉନ୍ ଲଭ୍ ଷ୍ଟୋରୀ]]
# [[ମୋ ମମି ପାପାଙ୍କ ବାହାଘର]]
# [[ଫେରିଆ]]
# [[ମୁଁ ତୁମେ ଲକ୍‌ଡାଉନ୍]]
# [[ଭିଜା ମାଟିର ସ୍ୱର୍ଗ]]
# [[ମୂଷା ମୋର ରଜନୀକାନ୍ତ]]
# [[ଅନାମିକା ନାୟିକା]]
# [[ଅନୁ ଦିଦି ନଟ୍ ଆଉଟ୍]]
# [[ଗୋଲ୍‌ମାଲ୍]]
# [[ଡହରା ଟୋକା]]
# [[ଅଙ୍ଗୁରୁ ନମିଳିଲେ ଖଟା]]
# [[ଲାଲ୍‌ପାନ ବିବିର ସ୍ମାର୍ଟ୍ ଫ୍ୟାମିଲି]]
# [[ହଉ ହଉ ହେଇଗଲାରେ]]
# [[ଟ୍ୱିଷ୍ଟବାଲା ଲଭ୍ ଷ୍ଟୋରୀ]]
# [[ଚିରକୁଟ୍]]
# [[ତୋ ବିନା କିଛି ମୁଁ ଚାହେଁନା]]
# [[ରଙ୍ଗିଲା ବୋହୂ]]
# [[ଝିଅଟା ଅଲଗା ପ୍ରକାର]]
# [[କାଳିଆ କରୁଛି ଲୀଳା]]
# [[ଫୋର୍]]
# [[ସମାପାଜୁର ରଘୁ]]
# [[ବନ୍ଧନ (ଟେଲି ଫିଲ୍ମ)]]
# [[ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ]]
# [[କୁକୁଡ଼ା ଚୋର]]
# [[ପ୍ରେମ ଏଟିଏମ୍]]
# [[ଆଉ ଗୋଟେ ଲଭ୍ ଷ୍ଟୋରୀ]]
# [[ଭାବେ ସିନା କହିପାରେନା]]
# [[କୋଉ ଆକାଶର ଜହ୍ନ ତୁ]]
# [[ପ୍ରେମମ୍]]
# [[ଡିଟେକ୍ଟିଭ୍ କରନ୍ ଅର୍ଜୁନ]]
# [[ଯଥା ରାବଣସ୍ୟ ମନ୍ଦୋଦରୀ]]
# [[ଦିଦି ନମସ୍କାର]]
# [[ସୁନୟନା]]
# [[ପାଣିଗ୍ରହଣ]]
# [[ଲଗାମ୍]]
# [[ମନ ମୋର କାଗଜ ଗୁଡ଼ି]]
# [[ଦିଲ୍ ମୋର ମାନେନା]]
# [[ଗୁପ୍‌ଚୁପ୍ (ଓଡ଼ିଆ କଥାଚିତ୍ର)]]
# [[ବିଶ୍ୱନାଥ (ଓଡ଼ିଆ କଥାଚିତ୍ର)]]
# [[ମୋ ପଣତକାନୀରେ ତୁ]]
# [[ଚୋରଣୀ ୨]]
# [[ଏକା ତୁ ଏକା ମୁଁ]]
# [[କୁରୁକ୍ଷେତ୍ର (ଟେଲି ଫିଲ୍ମ)]]
# [[ମିଷ୍ଟର କହ୍ନେୟା]]
# [[ଅଧାଲେଖା ଗପ]]
# [[କ୍ରେଜି-୪]]
# [[ବିଦ୍ୟାରାଣ]]
# [[ଲାଗେ ପ୍ରେମ ନଜର]]
# [[ପ୍ରତିଜ୍ଞା]]
# [[ଆସ୍ତିକ ନାସ୍ତିକ]]
# [[ଦିଲ୍‌ରେ ଅଛି ତୋ'ରି ନାଁ]]
# [[କହିବିନି ତତେ ଆଇ ଲଭ୍ ୟୁ]]
# [[ବାଏ ବାଏ ଦିଲ୍]]
# [[ଶେଷ ରାତି]]
# [[ବୋଉର ହାତବାକ୍ସ]]
# [[ପ୍ରତୀକ୍ଷା]]
# [[ହାଏ କୃଷ୍ଣ]]
# [[କିଛି କହିବାର ଅଛି]]
# [[ଏଇ ରାକ୍ଷୀ ତୋ' ରକ୍ଷା କବଚ]]
# [[ମାୟାବୀ (ଓଡ଼ିଆ କଥାଚିତ୍ର)]]
# [[କିସ୍ ମିସ୍]]
# [[ମହାବାହୁ (ଓଡ଼ିଆ କଥାଚିତ୍ର)]]
# [[ଏଡିୟୁ ଗୋଦାର]]
# [[ଚୁମ୍‌କି ସେ' ତ ପାଣିରେ ବୁଡ଼ିବ ନାହିଁକି]]
# [[ଫେରି ଆସୁଥିବି କୋଳକୁ ତୋ'ର]]
# [[ଫେରି ଆସୁଥିବି କୋଳକୁ ତୋ'ର]]
# [[ବାଳୀ - ଦ ସେଭିଅର୍]]
# [[ତିତ୍‌ଲି]]
# [[ମହିଷାସୁର (ଓଡ଼ିଆ କଥାଚିତ୍ର)]]
# [[ପ୍ରେମରେ ରିସ୍କ ହେଲା ମୋତେ ଇସ୍କ]]
# [[ପ୍ରସ୍ଥାନମ୍]]
# [[ଓଏ ଅଞ୍ଜଲି]]
# [[ତୃଷ୍ଣା (ଓଡ଼ିଆ କଥାଚିତ୍ର)]]
# [[ଅଳ୍ପ ଦିନର ଗଳ୍ପ]]
# [[ରୁଦ୍ରାଣୀ]]
# [[ପାରିକରିବେ ଭୋଳାଶଙ୍କର]]
# [[ତୁ ମୋର ଓକେ]]
# [[ଆମେ ତ ମିଡିଲ୍ କ୍ଲାସ୍]]
# [[ସହରୀ ବାଘ (୨୦୨୨ର ଓଡ଼ିଆ କଥାଚିତ୍ର)]]
# [[ବିଛାଗ୍ୟାଙ୍ଗ୍]]
# [[ପୋଲିସ୍ ବାବୁ]]
# [[ଲାଇଫ୍‌ରେ କିଛି ବି ହେଇପାରେ]]
# [[ମୁଖା (୨୦୨୨ର ଓଡ଼ିଆ କଥାଚିତ୍ର)]]
# [[ଲାଲ ଓଢ଼ଣି]]
# [[ତୋ ନା'ର ମାନେ ହଁ]]
# [[ଡିଅର୍ ଲଭ୍]]
# [[ନଟରାଜ ୦୦୯]]
# [[ତୋ'ର ମୋର କଟି]]
# [[ଉଡ଼ନ୍ତା ଥାଳିରେ ଆସିଛି ପ୍ରିୟା]]
# [[ନିୟତି]]
# [[ମାମା ୱେଡ୍‍ସ୍ ପାପା]]
# [[ବନ୍ଦିନୀ]]
# [[ବ୍ରେକ୍‍ଅପ୍ ବାଲା ଲଭ୍‌ଷ୍ଟୋରୀ]]
# [[ଫାଲଗୁନ ଚୈତ୍ର]]
# [[ବାପା ସୁପର୍‌ମ୍ୟାନ୍]]
# [[ବାଜିବଲୋ ସାହାନାଇ]]
# [[ବୋହୂ ଆମର ବିଛୁଆତି]]
# [[ବିଭ୍ରାନ୍ତ]]
# [[କନ୍ୟାଦାନ (୨୦୨୩ ଓଡ଼ିଆ କଥାଚିତ୍ର)]]
# [[ମନ ମ୍ୟୁଜିଅମ୍]]
# [[ମନସ୍କ]]
# [[ନାରୀ ନୁହେଁ ତୁ ଅର୍ଦ୍ଧନାରୀ]]
# [[ସରଗ ପୁରରୁ ଆସିଚି ପ୍ରିୟା]]
# [[ବାହାଘର ଡଟ୍ କମ୍]]
# [[ଟିଙ୍ଗା ରାଜୁ]]
# [[ପ୍ରେମ୍ ଫର୍ ସେଲ୍]]
# [[ଡେଲିଭରି ବୟ]]
# [[ପାରିକରିବେ ଭୋଳାଶଙ୍କର ୨]]
# [[ଉଷା (ଟେଲି ଫିଲ୍ମ)]]
# [[ଛବିର ମଣିଷ]]
# [[ଧୀର ପାଣି ପଥର କାଟେ]]
# [[ଶତ୍ରୁ ସଂହାର (ଟେଲି ଫିଲ୍ମ)]]
# [[ତଦନ୍ତ (ଟେଲି ଫିଲ୍ମ)]]
# [[କବିତା (ଟେଲି ଫିଲ୍ମ)]]
# [[ଫଟା କପାଳ]]
# [[ତମସା ତୀରେ]]
# [[ଭାଗ୍ୟ]]
# [[ପୂଜାରିଣୀ]]
# [[ଭୁଲ କାହାର]]
# [[ମୁଖାଗ୍ନି]]
# [[ଧୋ'ରେ ବାବୁ ଧୋ']]
# [[ପ୍ରିୟେ ତୁ ମୋ ସିଏ]]
# [[ମହାସଂଗ୍ରାମ]]
# [[ଶାୟରୀ ଶାୟରୀ]]
# [[ପ୍ରେମୀ ନମ୍ବର ୱାନ୍]]
# [[ହାପି ଏଣ୍ଡିଂ]]
# [[କର୍ତ୍ତବ୍ୟ]]
# [[ଆଇପିଏସ୍ ଦୁର୍ଗା]]
# [[ପ୍ରିୟାର ପ୍ରି-ୱେଡିଂ ଲଭ୍‌ଷ୍ଟୋରୀ]]
# [[ଧୋକା - ଦି ଗେମ୍ ଅଫ୍ ଲଭ୍]]
# [[ପ୍ରତିଶୋଧ]]
# [[ପୁଷ୍କରା (୨୦୨୩ର ଓଡ଼ିଆ କଥାଚିତ୍ର)]]
# [[ଶଙ୍କର (୨୦୨୩ର ଓଡ଼ିଆ କଥାଚିତ୍ର)]]
# [[ବୋଉ (ଟେଲି ଫିଲ୍ମ)]]
# [[ପଡ଼ିଗଲି ତୋ ପ୍ରେମରେ]]
# [[ପ୍ରୀତି ବନ୍ଧନ]]
# [[ଟି]]
# [[କସ୍ତୁରୀ (୨୦୨୩ ଟେଲି ଫିଲ୍ମ)]]
# [[ସିନ୍ଦୂର (୨୦୨୩ର ଓଡ଼ିଆ କଥାଚିତ୍ର)]]
# [[ଟୁ ଲେଟ୍]]
# [[ଟୁଇନ୍ସ]]
# [[ଲାଗିଲା ରଙ୍ଗ ଗୋଲାପି ଗୋଲାପି]]
# [[ସୁକ ଭାଇର ସୋଲେ]]
# [[ଲଭ୍ ଇନ୍ ଲଣ୍ଡନ]]
# [[ଗୁଡ୍ଡୁ ଗ୍ୟାଙ୍ଗଷ୍ଟାର୍]]
# [[କାଇଁଚ ମାଳି]]
# [[ମିଛେଇ ଝିଅ]]
# [[ପାଖେ ପାଖେ ଥିବି ହର୍‌ପଲ୍]]
# [[ତୋ' ପାଇଁ ଫେରିବି ରହିଲା ରାଣ]]
# [[ବ୍ୟାସେ ଶୁଣୁଛ]]
# [[କର୍ମ (ଓଡ଼ିଆ କଥାଚିତ୍ର)]]
# [[ଭାଇ: ଦି ଓପନିଂ ପାର୍ଟ]]
# [[ଅପରାହ୍ନର ସୂର୍ଯ୍ୟ]]
# [[ଅନନ୍ତା]]
# [[ବୋଉ ବୁଟୁ ଭୂତ]]
# [[ଇନ୍ଦ୍ରଧନୁ (ଓଡ଼ିଆ କଥାଚିତ୍ର)]]
# [[ବିନ୍ଦୁସାଗର (ଓଡ଼ିଆ କଥାଚିତ୍ର)]]
# [[ମୁରବି]]
# [[ପଙ୍ଗା ନେଇଛି ମୁଁ ଯମ ସାଥୀରେ]]
# [[କବିତା ବନିତା ଲତା ୩]]
# [[ପୂୟୋଦକମ୍]]
# [[ଆଫା]]
# [[ମିସ୍ ରଙ୍ଗବତୀ]]
# [[କାନ୍ଦ ମାଷ୍ଟ୍ରେ]]
# [[ନଈ ସେପାରି କନକ ଗୋରୀ (୨୦୨୬ର ଓଡ଼ିଆ କଥାଚିତ୍ର)]]
# [[ସଖା ମୋର ଭୋଳାଶଙ୍କର]]
# [[ବର ବଧୂ]]
# [[ରକ୍ତ ଗୋଲାପ (୨୦୨୬ର ଓଡ଼ିଆ କଥାଚିତ୍ର)]]
# [[ସାଥୀ ତୁ ମୋର ସାତ ଜନ୍ମର]]
# [[ଅପେକ୍ଷା]]
{{Div col end}}

===ସମୃଦ୍ଧିକରଣ===
{{Div col|colwidth=15em}}
# [[ରାଜୁ ଆୱାରା]] 
# [[ରୂପା ଗାଁ ର ସୁନାକନିଆଁ]]
# [[ଇସ୍କ ତୁ ହି ତୁ]]
# [[ନାରୀ ନୁହେଁ ତୁ ନାରାୟଣୀ]]
# [[ବିଧାତା (୨୦୦୩ର ଚଳଚ୍ଚିତ୍ର)]]
# [[କଥାନ୍ତର]]
# [[ମାୟା ମିରିଗ]]
# [[ମାଟିର ମଣିଷ]]
# [[ଇନ୍ଦ୍ରଧନୁର ଛାଇ]]
# [[ଯାହାକୁ ରଖିବେ ଅନନ୍ତ]]
# [[ଚୋରି ଚୋରି ମନ ଚୋରି]]
# [[ବୋଉ (୧୯୯୮ର କଥାଚିତ୍ର)]]
# [[ଧର୍ମର ହେବ ଜୟ]]
# [[ସାକ୍ଷୀ ରହିଲା ଏ ସିଂହଦୁଆର]]
# [[ଗୋଲାପି ଗୋଲାପି]]
# [[ରକତ ଚିହ୍ନିଛି ନିଜର କିଏ]]
# [[ଥ୍ୟାଙ୍କ ୟୁ ଭଗବାନ]]
# [[ଦୋସ୍ତି]]
# [[ଆସୁଛି ମୋ କାଳିଆସୁନା]]
# [[ଯଶୋଦା (୧୯୯୬ର ସିନେମା)]]
# [[ପିପାସା]]
# [[ଅକ୍ଷି ତୃତୀୟା]]
# [[ରାମାୟଣ (ଓଡ଼ିଆ କଥାଚିତ୍ର)]]
# [[ସାବିତ୍ରୀ (୧୯୯୫ର ଚଳଚ୍ଚିତ୍ର)]]
# [[ବତାସୀ ଝଡ଼]]
# [[ଗଙ୍ଗ ଶିଉଳି (ଓଡ଼ିଆ କଥାଚିତ୍ର)]]
# [[ହାକିମ ବାବୁ]]
# [[ଟୋପାଏ ସିନ୍ଦୂର ଦି ପଟ ଶଙ୍ଖା]]
# [[ପରିଣାମ]]
# [[ମଥୁରା ବିଜୟ]]
# [[ଭଙ୍ଗା ସିଲଟ]]
{{Div col end}}

# [[ରାଇମୋହନ ପରିଡ଼ା]]
# [[ଜାଗୃତି ରଥ]]

===ଓଡ଼ିଆ କଥାଚିତ୍ର/ଦୂରଦର୍ଶନ ଅଭିନେତା/ଅଭିନେତ୍ରୀ/ନିର୍ଦ୍ଦେଶକ===
{{Div col|colwidth=10em}}
# [[ବବ୍‌ଲି]]
# [[ଏଲିନା ସାମନ୍ତରାୟ]]
# [[ମୀନକେତନ]]
# [[ତମସା ମିଶ୍ର]]
# [[ବାଳକୃଷ୍ଣ ନାୟକ]]
# [[ସୁସ୍ମିତା ଦାସ]]
# [[ଶୀତଲ ପାତ୍ର]]
# [[ଲିପି (ଅଭିନେତ୍ରୀ)]]
# [[ଗାର୍ଗୀ ମହାନ୍ତି]]
# [[ଗୁନ୍‌ଗୁନ୍‌]]
# [[ଦୀପ୍ତିରେଖା ପାଢ଼ୀ]]
# [[ଲିପ୍ସା ମିଶ୍ର]]
# [[ଜାଙ୍କଲିନ ପରିଡ଼ା]]
# [[ନମ୍ରତା ଦାସ]]
# [[ନୈନା ଦାସ]]
# [[ଜିନା ସାମଲ]]
# [[ତ୍ରିପୁରା ମିଶ୍ର]]
# [[ନମ୍ରତା ଥାପା]]
# [[ଅନୁଭା ସୌର୍ଯ୍ୟା]]
# [[ଗୀତା ରାଓ]]
# [[ଭୂମିକା ଦାଶ]]
# [[ଝିଲିକ୍ ଭଟ୍ଟାଚାର୍ଯ୍ୟ]]
# [[ଦେବଯାନୀ]]
# [[ନୀତୁ ସିଂହ (ଓଡ଼ିଆ ଅଭିନେତ୍ରୀ)]]
# [[ଅରୁଣ ମହାନ୍ତି]]
# [[ଦେବୀକା ଅରୁନ୍ଧତୀ ସାମଲ]]
# [[ଆମେଲି ପଣ୍ଡା]]
# [[ସ୍ମରଣୀକା ପ୍ରିୟଦର୍ଶିନୀ]]
# [[ଜ୍ୟୋତି ରଞ୍ଜନ ନାୟକ]]
# [[ସୋନିକା ରାୟ]]
# [[ଆର୍ଯ୍ୟନ ଦାଶ]]
# [[ସମୀର ରିଷୁ ମହାନ୍ତି]]
# [[ବିଦୁସ୍ମିତା]]
# [[ସୁବ୍ରତ ସ୍ୱାଇଁ]]
# [[ମେଘା ଘୋଷ]]
# [[ପିଣ୍ଟୁ ନନ୍ଦ]]
# [[କୁନା ତ୍ରିପାଠୀ]]
# [[କାଜଲ ମିଶ୍ର]]
# [[ବବି ମିଶ୍ର]]
# [[ମେଘ୍ନା ମିଶ୍ର]]
# [[ସୁନୀଲ କୁମାର]]
# [[ରାଲି ନନ୍ଦ]]
# [[ସନ୍‌ମିରା ନାଗେଶ]]
# [[ବିଶ୍ୱଭୂଷଣ ପଣ୍ଡା]]
# [[ତମନ୍ନା ବ୍ୟାସ]]
# [[ନିହାରୀକା ଦାଶ]]
# [[ସାଜନ୍ ବିଶ୍ୱାଳ]]
# [[ସମ୍ଭାବନା ମହାନ୍ତି]]
# [[ଉତ୍କଣ୍ଠା ପାଢ଼ୀ]]
# [[ପୁନମ ମିଶ୍ର]]
# [[ସ୍ୱରାଜ ବାରିକ]]
# [[ସମ୍ବିତ ଆଚାର୍ଯ୍ୟ]]
# [[ନିକିତା ମିଶ୍ର]]
# [[ଶଶାଙ୍କ ଶେଖର]]
# [[ଅକ୍ଷୟ ବସ୍ତିଆ]]
# [[ଦୀପକ ବାରିକ]]
# [[ଅମ୍ଳାନ ଦାସ]]
# [[ହର ରଥ]]
# [[ସସ୍ମିତା ପିୟାଲି ସାହୁ]]
# [[ନିକିତା]]
# [[ପୁପୁଲ ଭୂୟାଁ]]
# [[ସୁଶ୍ରୀ ରଥ]]
# [[ଝାନ୍‌ସୀ ରାଣୀ (ଓଡ଼ିଆ ଅଭିନେତ୍ରୀ)]]
# [[ଦୀପକ କୁମାର]]
# [[ଶିବାନୀ ସଙ୍ଗୀତା]]
# [[ରୁଦ୍ର ପାଣିଗ୍ରାହୀ]]
# [[ପ୍ରଜ୍ଞା ହୋତା]]
# [[ରଜନୀ ରଞ୍ଜନ]]
# [[ପ୍ରିୟଙ୍କା ମହାପାତ୍ର]]
# [[କୋଏଲ ମିଶ୍ର]]
# [[ପିଙ୍କି ପ୍ରିୟଦର୍ଶିନୀ]]
# [[ସଂଗ୍ରାମ ବିଶ୍ୱାଳ]]
# [[ବିଜୁ ବଡ଼ଜେନା]]
# [[ଅର୍ଦ୍ଧେନ୍ଦୁ ସାହୁ]]
# [[ସନ୍ତୋଷ ନାରାୟଣ ଦାସ]]
# [[ପୁପିନ୍ଦର ସିଂହ]]
# [[ଦେବାଶିଷ ପାତ୍ର]]
# [[ଆଶୁତୋଷ ମହାପାତ୍ର]]
# [[ସୁମନ ମହାରଣା]]
# [[ସୂର୍ଯ୍ୟକାନ୍ତ ସାମଲ]]
# [[ବ୍ରଜ ସିଂହ]]
# [[ପଞ୍ଚାନନ ନାୟକ]]
# [[ବୈଶାଳୀ ପରିଡ଼ା]]
# [[ପୂର୍ଣ୍ଣଚନ୍ଦ୍ର ପ୍ରତିହାରୀ]]
# [[ଅସୀତ ପତି]]
# [[ଲଭ୍‌ଲି]]
# [[ସୁଧାକର ବସନ୍ତ]]
# [[ସୁବାସ ରାଉତ]]
# [[ସଲିଲ ମିତ୍ର]]
# [[ରାଧାକାନ୍ତ ନନ୍ଦ]]
# [[ତୃପ୍ତି ସିହ୍ନା]]
# [[ସୋଫିଆ ଆଲାମ]]
# [[ନାଜିଆ ଆଲାମ]]
# [[ଅସୀମା ପଣ୍ଡା]]
# [[ସ୍ମିତା ମହାନ୍ତି]]
# [[ସୋମେଶ ମହାନ୍ତି]]
# [[ମୁନ୍ନା ଖାଁ]]
# [[ଜ୍ୟୋତ୍ସ୍ନା ଦାସ]]
# [[ଦୀପା ସାହୁ (୧୯୮୫ ଜନ୍ମ)]]
# [[ଦେବେନ ମିଶ୍ର]]
# [[ଗାଗାରିନ ମିଶ୍ର]]
# [[ଅଭିଜିତ ମଜୁମଦାର]]
# [[ଶିଶିର ମୋହନ ପତି]]
# [[ସୁରେଶ ବଳ]]
# [[ମାମା ମିଶ୍ର]]
# [[ମାମୁନି ମିଶ୍ର]]
# [[ହାଡ଼ୁ]]
# [[ଅଶ୍ୱିନୀ ବ୍ରହ୍ମା]]
# [[ରବି ମିଶ୍ର]]
# [[ଶୁଭକାନ୍ତ ସାହୁ]]
# [[ଶ୍ରଦ୍ଧା ପାଣିଗ୍ରାହୀ]]
# [[ମନିଷା ମିଶ୍ର]]
# [[ଏଲି ପାଢ଼ୀ]]
# [[ଶ୍ୱେତା ମଲ୍ଲିକ]]
# [[କିର୍ତ୍ତୀ ମହାନ୍ତି]]
# [[କାବ୍ୟା କିରଣ]]
# [[ଦିବ୍ୟା ମହାନ୍ତି]]
# [[ବିରାଜ ଦାଶ]]
# [[ମୀରା ମହାନ୍ତି]]
# [[ରାଜେଶ୍ୱରୀ ରାୟ]]
# [[ପ୍ରତିଭା ପଣ୍ଡା]]
# [[ତିଳୋତ୍ତମା ଖୁଣ୍ଟିଆ]]
# [[ସ୍ୱୟମ ପାଢ଼ୀ]]
# [[ପ୍ରଦୀପ ଭୋଳ]]
# [[ପାର୍ଥ ସାରଥୀ ରାୟ]]
# [[ଶ୍ରୀୟା ଝା]]
# [[ସୁବୋଧ ପଟ୍ଟନାୟକ (୧୯୪୭ ଜନ୍ମ)]]
# [[ସୁଧାରାଣୀ ଜେନା]]
# [[ବର୍ଷା ନାୟକ]]
# [[ବିରେନ ଜ୍ୟୋତି ମହାନ୍ତି]]
# [[ଶୁଭ୍ରାଂଶୁ ନାୟକ]]
# [[ଅସିତ ରଞ୍ଜନ ଦାସ]]
# [[ଚନ୍ଦ୍ରମଣି ଲେଙ୍କା]]
# [[ସୁଭାଶିଷ ଶର୍ମା]]
# [[ତାପସ ସରଘରିଆ]]
# [[ମଞ୍ଜୁଳା କୁଅଁର]]
# [[ସାତ୍ୟକି ମିଶ୍ର]]
# [[ଇନ୍ଦ୍ରମଣି ବେହେରା]]
# [[ଶାନ୍ତିଲତା ବାରିକ]]
# [[ବିଜୟ ପଟ୍ଟନାୟକ]]
# [[ସୁମିତ ପଣ୍ଡା]]
# [[ସମାଜ ପତି]]
# [[ଶିଶିର କୁମାର ସାହୁ]]
# [[ନଗେନ ସାହୁ]]
# [[କୁନି ଛତ୍ରିଆ]]
# [[ସରସ୍ୱତୀ ଦେବୀ (ଅଭିନେତ୍ରୀ)]]
# [[ଲିପନ ସାହୁ]]
{{Div col end}}

===କଥାଚିତ୍ର ହଲ୍===
# [[ମିଶ୍ର ଟକିଜ୍]]
# [[ମାଧବ ହଲ୍‌]]

===ଦକ୍ଷିଣ ଭାରତୀୟ ଅଭିନେତା/ଅଭିନେତ୍ରୀ===
{{Div col|colwidth=15em}}
# [[ମହେଶ ବାବୁ]]
# [[ଜୟଲଳିତାଙ୍କ ଅଭିନୀତ କଥାଚିତ୍ର]]{{tick}}
# [[ଅକ୍କିନେନି ନାଗାର୍ଜୁନ]]
# [[ଅକ୍କିନେନି ନାଗା ଚୈତନ୍ୟ]]
# [[ପ୍ରଣୀତା ସୁବାଷ]]
# [[ବେଦୀକା]]
# [[ଜାନ‌କୀ ସବେଶ]]
# [[ହେମା ସେୟାଦ]]
# [[ରାଇ ଲକ୍ଷ୍ମୀ]]
# [[ଅମଲା ଅକ୍କିନେନି]]
# [[ରକୁଲ ପ୍ରୀତ ସିଂ]]
# [[ଶ୍ରୀୟା ରେଡ୍ଡି]]
# [[ଉଦୟ ଭାନୁ]]
# [[ରାଧିକା ଚୌଧୁରୀ]]
# [[ନିଶା ଅଗ୍ରୱାଲ]]
# [[ଲେସ୍‌ଲି ତ୍ରିପାଠୀ]] (ଓଡ଼ିଆ)
# [[ଲାବନ୍ୟା ତ୍ରିପାଠୀ]]
# [[ଦୀକ୍ଷା ସେଠ]]
# [[ପ୍ରୀତିକା ରାଓ]]
# [[ଶ୍ରୀୟା ଶରଣ]]
# [[ଜେନେଲିଆ ଡିସୋଜା]]
# [[ବିକ୍ରମ (ତାମିଲ କଥାଚିତ୍ର ଅଭିନେତା)]]
# [[କାର୍ତ୍ତିକ ଶିବକୁମାର]]
# [[ମଣି ରତ୍ନମ୍]]
# [[ବେଣୁ ମାଧବ]]
# [[ଏସ. ପି. ବାଲସୁବ୍ରମଣ୍ୟମ]]
# [[ପୂନମ କୌର]]
# [[ଚାର୍ମି କୌର]]
# [[ନିରଞ୍ଜନା ଅନୁପ]]
# [[ସିଦ୍ଧାର୍ଥ ଭରତନ]]
# [[ଆନନ୍ଦ ବାବୁ]]
# [[ଅମିତ ଭାର୍ଗଭ]]
# [[ରମେଶ ଭଟ]]
# [[ସାଇପ୍ରିୟା ଦେବା]]
# [[ଅଶ୍ୱିନ ବାବୁ]]
# [[ମାଧୁରୀ ବ୍ରଗାଞ୍ଜା]]
# [[ମେଘା ବର୍ମନ]]
# [[ମଞ୍ଜୁ ଭାଷିଣୀ]]
# [[ଅଶକର ସୌଦାନ]]
# [[ଅରୁଣ ଆଲେକ୍‌ଜାଣ୍ଡର୍]]
# [[ଅର୍ଚ୍ଚନା (କନ୍ନଡ଼ ଅଭିନେତ୍ରୀ)]]
# [[ବି. ଧନଞ୍ଜୟ]]
# [[ପୁନର୍ନବୀ ଭୂପଲାମ]]
# [[ଡିଂଗ୍ରୀ ନାଗରାଜ]]
# [[ଗଣେଶକର]]
# [[କୁମାର ଗୋବିନ୍ଦ]]
# [[ବମ୍ବେ ଜ୍ଞାନମ]]
# [[ଅଭିନବ ଗୋମତାମ]]
# [[ଗୋକୁଳନାଥ]]
# [[ଐଶ୍ୱର୍ଯ୍ୟା ଦେୱାନ]]
# [[ବାଭା ଚେଲ୍ଲାଦୁରାଇ]]
# [[କ୍ରିଷ୍ଣେ ଗାୱଡ଼େ]]
# [[ଲଳିତା କୁମାରୀ]]
# [[ଗୁରୁପ୍ରସାଦ]]
# [[ମମିତା ବାଇଜୁ]]
# [[ବଳରାଜ]]
# [[ଡି. ବାଲଶୁଭ୍ରମଣ୍ୟମ]]
# [[ଅରବିନ୍ଦ ବୋଳାର]]
# [[ବାସୁ ଇନ୍ତୁରୀ]]
# [[ରାଜଲକ୍ଷ୍ମୀ ଜୟରାମ]]
# [[ଜେନି (ଅଭିନେତା)]]
# [[ଅଶ୍ୱିନୀ ଜୋସ]]
# [[ନିବେଦିତା ଭଟ୍ଟାଚାର୍ଯ୍ୟ]]
# [[ଆତ୍ମିକା]]
# [[ଦେବଦାସ କନକଲା]]
# [[ଟି. କନକମ]]
# [[ଦେବୀ ଅଜିତ]]
# [[ଅରବିନ୍ଦ ଆକାଶ]]
# [[ସାଣ୍ଡ୍ରା ଆମି]]
# [[ଜେନିଫର ଆଣ୍ଟୋନି]]
# [[ଅର୍ଜୁନ ଅଶୋକନ]]
# [[ଚିଟ୍ଟି ବାବୁ]]
# [[ପ୍ରସାଦ ବାବୁ]]
# [[ରାମାନି ଆମ୍ମାଲ]]
# [[ଇରା ଅଗ୍ରୱାଲ]]
# [[ଐଶ୍ୱର୍ଯ୍ୟା ଭାସ୍କରନ୍]]
# [[ବେବି ଆମେୟା]]
# [[ସବିତା ଆନନ୍ଦ]]
# [[ଗୋପିକା ଅନିଲ]]
# [[ଅଞ୍ଜୁ (ଅଭିନେତ୍ରୀ)]]
# [[ବୀଣା ଆଣ୍ଟୋନି]]
# [[ଅନୁମୋଲ]]
# [[ଅନୁଶ୍ରୀ (କନ୍ନଡ଼ ଅଭିନେତ୍ରୀ)]]
# [[ଅନୁଶ୍ରୀ (ମାଲାୟାଲମ ଅଭିନେତ୍ରୀ)]]
# [[ଅପର୍ଣ୍ଣା ବାସ୍ତାରେ]]
# [[ଅଞ୍ଜୁ ଅରବିନ୍ଦ]]
# [[ନୀତା ଅଶୋକ]]
# [[ଋତୁ ବର୍ମେଚା]]
# [[ମୁସ୍କାନ ସେଠୀ]]
# [[କାଇରା ଦତ୍ତ]]
# [[ବାଭିତ୍ରା]]
# [[ଶିବାନୀ ଭାଇ]]
# [[ଭାରତୀ (ତାମିଲ ଅଭିନେତ୍ରୀ)]]
# [[କୀର୍ତ୍ତି ଭଟ]]
# [[ଭବାନୀ (ଅଭିନେତ୍ରୀ)]]
# [[ଭୁବନେଶ୍ୱରୀ (ଅଭିନେତ୍ରୀ)]]
# [[ହିମା ବିନ୍ଦୁ]]
# [[ରେଶ୍ମି ବୋବାନ]]
# [[ତିରୁବୀର]]
# [[ମାହେଶ୍ୱରୀ ଚାଣକ୍ୟନ]]
# [[ସ୍ନିଶା ଚନ୍ଦ୍ରନ]]
# [[ଶ୍ରୀଜା ଚନ୍ଦ୍ରନ]]
# [[ରବିନା ଦାହା]]
# [[ବି. ଜୟମ୍ମା]]
# [[ଶ୍ରୀକାନ୍ତ ଅୟଙ୍ଗର]]
# [[ଜୀବିତ ରାଜଶେଖର]]
# [[ଗିଜୁ ଜନ]]
# [[ଜୋମୋଲ]]
# [[ପ୍ରମିଳା ଜୋଶାଇ]]
# [[କେ. କେ. ସୌନ୍ଦର]]
# [[ସିତାରା କୃଷ୍ଣକୁମାର]]
# [[ଶ୍ରୀତୁ କୃଷ୍ଣନ]]
# [[ଇଲାବାରାସି]]
# [[ଆୟେଶା ଜୀନତ]]
# [[ବୀନିତା]]
# [[ଶ୍ରୀଦେବୀ ବିଜୟକୁମାର]]
# [[ବିଜୟାକୁମାରୀ]]
# [[ସ୍ମୃତି ଭେଙ୍କଟ]]
# [[ବନିତା ବସୁ]]
# [[ପଦ୍ମା ବାସନ୍ତି]]
# [[ବାଣୀଶ୍ରୀ]]
# [[ବୈଷ୍ଣବୀ (ତାମିଲ ଅଭିନେତ୍ରୀ)]]
# [[ଅକ୍ଷୟ ଉଦୟକୁମାର]]
# [[ରିତିକା ତାମିଲ ସେଲ୍‌ଭି]]
# [[ସ୍ୱାତିସ୍ତ କ୍ରିଷ୍ଣନ]]
# [[ରେମ୍ୟା ସୁରେଶ]]
# [[ସୁନେତ୍ରା]]
# [[ବିଚିତ୍ରା]]
# [[ତଲ୍ଲାବଜ୍ଜୁଲ ସୁନ୍ଦରମ୍]]
# [[ସୁନ୍ଦର କୃଷ୍ଣ ଉର୍ସ]]
# [[ସୁଜିତା]]
# [[ମଙ୍ଗଳଗିରି ଶ୍ରୀରଞ୍ଜନୀ]]
# [[ଶ୍ରୀନାଥ ବଶିଷ୍ଠ]]
# [[ଅନୀଲା ଶ୍ରୀକୁମାର]]
# [[ଆଲେକଜାଣ୍ଡାର ସୁନ୍ଦରରାଜନ]]
# [[ଶନ୍‌ମୁଖ ଶ୍ରୀନିବାସ]]
# [[ଏମ୍. ରାମକୃଷ୍ଣ]]
# [[ବ୍ରିଗିଡ଼ା ସାଗା]]
# [[ନିଗ୍ରୋ ଜନି]]
# [[ଅସ୍ମିତା ନୀଲମେଗମ]]
# [[ରିୟା ବିଶ୍ୱନାଥନ]]
# [[ଭେଙ୍କଟ ରଙ୍ଗନାଥନ]]
# [[ପଲ୍ଲବୀ ରମିଶେଟ୍ଟି]]
# [[ଅକ୍ଷତା ଦେଶପାଣ୍ଡେ]]
# [[ସାଲୁ ମେନନ]]
# [[ବ୍ଲେସି କୁରିଏନ]]
# [[ରିତିକା ନାୟକ]]
# [[ବିପିନ ଜୋସ]]
# [[ମଦନ ଜୈନ]]
# [[ସୁସାନ ଜର୍ଜ]]
# [[ଦର୍ଶାନା ଦାସ]]
{{Div col end}}

===ହିନ୍ଦୀ ଅଭିନେତା/ଅଭିନେତ୍ରୀ/କଣ୍ଠଶିଳ୍ପୀ===
{{Div col|colwidth=10em}}
# [[ଦିବ୍ୟା ଭାରତୀ]]
# [[ସାରିକା ଠାକୁର]]
# [[ଅକ୍ଷରା ହାସନ]]
# [[ପୂଜା ବେଦୀ]]
# [[ଗୌହର ଖାନ]]
# [[ନିଗାର ଖାନ]]
# [[ପ୍ରିୟଙ୍କା ଚୋପ୍ରା]]
# [[ପରିଣୀତି ଚୋପ୍ରା]]
# [[ମୀରା ଚୋପ୍ରା]]
# [[ମୌନୀ ରାୟ]]
# [[ମନ୍ନାରା ଚୋପ୍ରା]]
# [[କ୍ରୀତି ସନନ]]
# [[ବିଦ୍ୟା ବଲାନ]]
# [[ଆଲିଆ ଭଟ୍ଟ]]
# [[ଦୀପିକା ପାଦୁକୋନ]]
# [[କଙ୍ଗନା ରାଣାବତ]]
# [[ପୂଜା ଭଟ୍ଟ]]
# [[ସୋନାଲୀ ବେନ୍ଦ୍ରେ]]
# [[ସୋନମ କପୁର]]
# [[ଶ୍ରଦ୍ଧା କପୁର]]
# [[ତବୁ]]
# [[ଟ୍ୱିଙ୍କଲ ଖାନ୍ନା]]
# [[ତାପସୀ ପନ୍ନୁ]]
# [[ୟାମି ଗୌତମ]]
# [[ଭୂମିକା ଚାୱଲା]]
# [[ରିମି ସେନ]]
# [[ପୂଜା ହେଗଡ଼େ]]
# [[ଆତିୟା ସେଟ୍ଟି]]
# [[ରିତିକା ସିଂହ]]
# [[ଭୂମି ପେଦନେକର]]
# [[ବାଣୀ କପୁର]]
# [[ଆୟେଶା ଟକିଆ]]
# [[ଅସିନ]]
# [[ଦିଶା ପଟାନୀ]]
# [[ସାୟେଶା ସୈଗଲ]]
# [[ସୈୟାମି ଖେର]]
# [[ହୁମା କୁରୈଶୀ]]
# [[ହଂସିକା ମୋଟୱାନୀ]]
# [[ଜରୀନ ଖାନ]]
# [[ଶମିତା ସେଟ୍ଟି]]
# [[ମଲାଇକା ଆରୋରା]]
# [[ଅମ୍ରିତା ରାଓ]]
# [[ଇଶା ଗୁପ୍ତା]]
# [[ଚିତ୍ରଙ୍ଗଦା ସିଂହ]]
# [[ଡାଏନା ପେଣ୍ଟୀ]]
# [[ଡେଜି ଶାହା]]
# [[ସାନା ଖାନ]]
# [[ହୁମାଇମା ମଲିକ]]
# [[ରୀମା ଲାଗୁ]]
# [[ନେହା ଶର୍ମା]]
# [[ଦିଶା ବକାନୀ]]
# [[କ୍ରିଷ୍ଟୀନା ଅଖିବା]]
# [[ସୋନାଲ ଚୌହାନ]]
# [[ଅଦା ଶର୍ମା]]
# [[ଏବଲିନ ଶର୍ମା]]
# [[କିଆରା ଆଡଭାନୀ]]
# [[ଶାଜାନ ପଦ୍ମସୀ]]
# [[ନିଧି ଅଗ୍ରୱାଲ]]
# [[ମଧୁରିମା ତୁଲୀ]]
# [[ଅଦିତି ରାଓ ହୈଦରୀ]]
# [[ସୌମ୍ୟା ଟଣ୍ଡନ]]
# [[ନିହାରିକା ସିଂହ]]
# [[ରିଆ ଚକ୍ରବର୍ତ୍ତୀ]]
# [[କରୀନା କପୁର]]
# [[ଅନୁଷ୍କା ଶର୍ମା]]
# [[ରାଣୀ ମୁଖାର୍ଜୀ]]
# [[କାଜଲ]]
# [[ରଣବୀର କପୁର]]
# [[ଶାହିଦ କପୁର]]
# [[ରିୟା ସେନ]]
# [[ରଣଦୀପ ହୁଡ୍ଡା]]
# [[ଅନୁରାଗ କଶ୍ୟପ]]
# [[ସତ୍ୟଜିତ ରାୟ]]
# [[ଇମ୍ରାନ ଖାଁ]]
# [[ଆର୍. ମାଧବନ୍]]
# [[ପ୍ରୀତି ଜିଣ୍ଟା]]
# [[ଫରହାନ ଅଖତାର]]
# [[ଆୟେଶା ଝୁଲ୍କା]]
# [[ସାରା ଅଲ୍ଲୀ ଖାନ୍]]
# [[ଦିବ୍ୟଙ୍କା ତ୍ରିପାଠୀ]]
# [[ଲାରା ଦତ୍ତ]]
# [[ମାନୁଷି ଛିଲ୍ଲର]]
# [[ଉର୍ବଶୀ ରାଉତେଲା]]
# [[ସୁମନ ରାଓ]]
# [[ସୁଶାନ୍ତ ସିଂହ ରାଜପୁତ]] (ଉନ୍ନତ)
# [[ନୀତିଶ ଭରଦ୍ୱାଜ]]
# [[ଘନଶ୍ୟାମ ନାୟକ]]
# [[ଅରବିନ୍ଦ ତ୍ରିବେଦୀ]]
# [[ରାଜୁ ଶ୍ରୀବାସ୍ତବ]]
# [[ମନପ୍ରୀତ ଅଖତାର]]
# [[ମୁକ୍ତିୟାର୍ ଅଲ୍ଲୀ]]
# [[ସଞ୍ଚିତା ଭଟ୍ଟାଚାର୍ଯ୍ୟ]]
# [[ଅନୁପମା ଦେଶପାଣ୍ଡେ]]
# [[ସତିଶ କୌଶିକ]]
# [[ସୁନୀଲ ପାଲ୍]]
# [[ନାଜିଆ ହାସନ]]
# [[ତରୁଣ ବୋଷ]]
# [[ରାମଜି ଗୁଲାଟି]]
# [[ମାୟା ଅଲଗ]]
# [[ଦିତ୍ୟା ଭାନ୍ଦେ]]
# [[ଅଲ୍ଲୀ ଅସଗର]]
# [[ଗୌରବ ବଜାଜ]]
# [[ଅକ୍ଷୟ ଆନନ୍ଦ]]
# [[ରାଜେଶ୍ୱରୀ ଦତ୍ତ]]
# [[ସୋନୁ ଚନ୍ଦ୍ରପାଲ]]
# [[ଶ୍ୱେତା ଭରଦ୍ୱାଜ]]
# [[ସାଇ ଲୋକୁର]]
# [[ରାକେଶ ଦିୱାନ]]
# [[ଅନିରୁଦ୍ଧ ଅଗ୍ରୱାଲ]]
# [[ଜୋୟା ହୁସେନ]]
# [[ଅନୀଲ ଚରଣଜିତ]]
# [[ସ୍ନିଗ୍ଧା ଆକୋଲକର]]
# [[ଆଣ୍ଡ୍ରିଆ ଡି'ସୋଜା]]
# [[ସୁରଭି ଚୋକସି]]
# [[ରେଶମୀ ଘୋଷ]]
# [[ଦତ୍ତାତ୍ରେୟ ଦାମୋଦର ଦବକେ]]
# [[ଗୋପାଳ ଦତ୍ତ]]
# [[ବାଲ ଧୁରୀ]]
# [[ଦିନିୟାର କଣ୍ଟ୍ରାକ୍ଟର]]
# [[ଆକାଶ ଦାଭାଡ଼େ]]
# [[ଇହାନ ଭଟ୍ଟ]]
# [[ବୈଷ୍ଣବୀ ଗନାତ୍ରା]]
# [[ସୁରୀଲୀ ଗୌତମ]]
# [[କେଶବରାଓ ଦାତେ]]
# [[ନୟନତାରା (ମରାଠୀ ଅଭିନେତ୍ରୀ)]]
# [[ମେହେକ ମନୱାନୀ]]
# [[ସୁହାନି ଧାଙ୍କି]]
# [[ସୌରଭ ଦୁବେ]]
# [[ଅମିନ ଗାଜି]]
# [[ବେଞ୍ଜାମିନ ଗିଲାନି]]
# [[ରବି ଗୋସାଇଁ]]
# [[ଅର୍ଚ୍ଚନା ଗୁପ୍ତା]]
# [[ପୋନୀ ବର୍ମା]]
# [[ଗୌତମ ଗୁପ୍ତା]]
# [[ପୂଜା ଗୁପ୍ତା]]
# [[ପୂଜା ଗୁପ୍ତା (୧୯୮୭ ଜନ୍ମ)]]
# [[ରମଣ ଗୁପ୍ତା]]
# [[ଅଶ୍ୱିନ ଚିତଳେ]]
# [[ଉଜ୍ୱଳ ଚୋପ୍ରା]]
# [[ରୁଚା ଇନାମଦାର]]
# [[ଅନୱର ହୁସେନ]]
# [[ଇକବାଲ ଆଜାଦ]]
# [[ବିକ୍ରାନ୍ତ ଚତୁର୍ବେଦୀ]]
# [[ନିକୋଲେଟ ବାର୍ଡ଼]]
# [[କନ୍ନନ ଅୟର]]
# [[ଆରଧନା ଜଗୋଟା]]
# [[ଚିରାଗ ଜାନି]]
# [[କିରଣ ଜନଜାନି]]
# [[ଦୀପକ ଜେଠୀ]]
# [[ଜିଲ୍ଲୂ]]
# [[ରାଜେଶ ଯୋଶୀ]]
# [[ୱହୀଦା ରହମାନ]]
# [[ସନୋବର କବୀର]]
# [[କାମିନୀ କଦମ]]
# [[ମେହୁଲ କାଜାରିଆ]]
# [[ମୁସ୍ତାକ କାକ]]
# [[ଶୀତଲ କାଲେ]]
# [[କମଲ ରାୟ]]
# [[ଦୁର୍ଗାବାଇ କାମତ]]
# [[ଅକ୍ଷୟ କପୁର]]
# [[ନମିତା ଦୁବେ]]
# [[ଅଞ୍ଜଳି ଆନନ୍ଦ]]
# [[ନୂପୁର ସନନ]]
# [[ଗାୟତ୍ରୀ ଭରଦ୍ୱାଜ]]
# [[ଲିନ ଲୈଶରାମ]]
# [[ଦିନେଶ ଫଡନିସ୍]]
# [[ଐଶର୍ଯ୍ୟା ଅର୍ଜୁନ]]
# [[ଜାଫର କରାଚିୱାଲା]]
# [[ନିମ୍ରତ କୌର ଆଲୁୱାଲିଆ]]
# [[ଶାଗୁଫ୍ତା ଅଲ୍ଲୀ]]
# [[ଚନ୍ଦନ ଆନନ୍ଦ]]
# [[ସାହିଲ ଆନନ୍ଦ]]
# [[ଆଶିଷ କୁମାର]]
# [[ରାମ ଆୱାନା]]
# [[କବିତା ଚୌଧୁରୀ]]
# [[ରାଣୀ ହଜାରିକା]]
# [[ଆସମା ବଦର]]
# [[ଅଞ୍ଜଳି ଆବ୍ରୋଲ]]
# [[ଅଦିତି ଗୌତମ]]
# [[ଅନନ୍ୟା ଅଗ୍ରୱାଲ]]
# [[ରୀନା ଅଗ୍ରୱାଲ]]
# [[ରତି ଅଗ୍ନିହୋତ୍ରୀ]]
# [[ଡଲି ଆହଲୁୱାଲିଆ]]
# [[ୱାସନା ଅହମ୍ମଦ]]
# [[ରିଚା ଆହୁଜା]]
# [[ଶୁଭି ଆହୁଜା]]
# [[କ୍ରିସେଲ୍ଲେ ଆଲମେଇଦା]]
# [[ଅଞ୍ଜୋରି ଅଲଗ]]
# [[ମୋନା ଅମ୍ବେଗାଓଁକର]]
# [[ଅଲକା ଅମିନ]]
# [[ଦୀପିକା ଅମିନ]]
# [[ପ୍ରୀତି ଅମିନ]]
# [[ଶମତା ଆଞ୍ଚନ]]
# [[ଅପୂର୍ବା ଅରୋଡ଼ା]]
# [[ଜୟଶ୍ରୀ ଅରୋଡ଼ା]]
# [[ରୋମା ଅରୋଡ଼ା]]
# [[ଶାଲିନୀ ଅରୋଡ଼ା]]
# [[ବିନି ଅରୋଡ଼ା]]
# [[ଓଜସ୍ୱୀ ଅରୋଡ଼ା]]
# [[ଚାରୁ ଅସୋପା]]
# [[ଅବନ୍ତିକା ହୁଣ୍ଡାଲ]]
# [[କାଞ୍ଚନ ଅବସ୍ତି]]
# [[ଅୟେନ୍ଦ୍ରୀ ଲୱନିୟା ରାୟ]]
# [[ଫରିନା ଆଜାଦ]]
# [[ନୀଳିମା ଆଜୀମ]]
# [[ତନବୀ ଆଜମୀ]]
# [[ପୋନାମ୍ମା ବାବୁ]]
# [[ପ୍ରିୟା ବଦଲାନି]]
# [[ଶୀନା ବଜାଜ]]
# [[ସ୍ୱାତୀ ବାଜପେୟୀ]]
# [[ସୋନିଆ ବଲାନୀ]]
# [[ନେହା ବାମ୍]]
# [[ନେହା ବମ୍ବ]]
# [[ଶ୍ୱେତା ବାନ୍ଦେକର]]
# [[ସୁଚିତ୍ରା ବାନ୍ଦେକର]]
# [[ବୀଣା ବାନାର୍ଜୀ]]
# [[ପୂଜା ବାନାର୍ଜୀ]]
# [[ପ୍ରତ୍ୟୁଷା ବାନାର୍ଜୀ]]
# [[ପୂଜା ବାନାର୍ଜୀ (୧୯୮୭ ଜନ୍ମ)]]
# [[ପ୍ରାଚୀ ବଂଶଲ]]
# [[ସ୍ମିତା ବଂଶଲ]]
# [[ଉତ୍ତରା ବାଓକର]]
# [[ଶୃତି ବାପନା]]
# [[କ୍ରିଷ୍ଣାନ୍ନ ବାରେଟ୍ଟୋ]]
# [[ଭକ୍ତି ବାରଭେ]]
# [[ପ୍ରିୟଙ୍କା ବସ୍ସି]]
# [[ପ୍ରିୟା ବାଥିଜା]]
# [[ସମୀକ୍ଷା ଭଟନାଗର]]
# [[ପଲ୍ଲବୀ ବାତ୍ରା]]
# [[ସୁପ୍ରିୟା କୁମାରୀ]]
# [[ଏକରୂପା ବେଦି]]
# [[ରିଚା ଭଦ୍ରା]]
# [[ସୋନାରିକା ଭଦୋରିଆ]]
# [[ଚାନ୍ଦନୀ ଭଗୱାନନି]]
# [[ନତାଶା ଭରଦ୍ୱାଜ]]
# [[କିରଣ ଭାର୍ଗବ]]
# [[ଅଦିତି ଭାଟିଆ]]
# [[ତନ୍ୱୀ ଭାଟିଆ]]
# [[ଦିବ୍ୟା ଭଟନାଗର]]
# [[ଧରତୀ ଭଟ୍ଟ]]
# [[ବିମି ଭଟ୍ଟ]]
# [[ଜୟା ଭଟ୍ଟାଚାର୍ଯ୍ୟ]]
# [[ଯୋଗିତା ବିହାନୀ]]
# [[ଡଲି ବିନ୍ଦ୍ରା]]
# [[ଶୃତି ବିଷ୍ଟ]]
# [[ସୋନମ ବିଷ୍ଟ]]
# [[ଅନଂଶା ବିଶ୍ୱାସ]]
# [[ନବିନା ବୋଲେ]]
# [[ଦେବିନା ବାନାର୍ଜୀ]]
# [[ରିବା ବବର୍]]
# [[ପ୍ଲବିତା ବଡ଼ଠାକୁର]]
# [[ଗୌରବ ଶର୍ମା]]
# [[ରୋଞ୍ଜିନୀ ଚକ୍ରବର୍ତ୍ତୀ]]
# [[ଡୋନାଲ ବିଷ୍ଟ]]
# [[ସୁମୋନା ଚକ୍ରବର୍ତ୍ତୀ]]
# [[ରିଷିକା ସିଂହ ଚନ୍ଦେଲ]]
# [[ସୁରଭି ଚନ୍ଦନା]]
# [[ଜ୍ୟୋତ୍ସ୍ନା ଚନ୍ଦୋଲା]]
# [[ଶାଲିନୀ ଚନ୍ଦ୍ରନ]]
# [[ରୁହି ଚତୁର୍ବେଦୀ]]
# [[ପାରୁଲ ଚୌଧୁରୀ]]
# [[ଚାର୍ଲି ଚୌହାନ]]
# [[ନେହା ଚୌହାନ]]
# [[ପାର୍ନିଟ ଚୌହାନ]]
# [[ସଙ୍ଗୀତା ଚୌହାନ]]
# [[ହେମାନୀ ଚାୱଲା]]
# [[ପ୍ରୀତିକା ଚାୱାଲା]]
# [[ନୀନା ଚୀମା]]
# [[ବିଭା ଚିବ୍ବେର]]
# [[ଦିୟା ଚୋପ୍ରା]]
# [[ରୋଷଣୀ ଚୋପ୍ରା]]
# [[ତ୍ରିଧା ଚୌଧୁରୀ]]
# [[ମନୁଲ ଚୁଡ଼ସାମା]]
# [[ନୌହୀଦ ସେରୁସୀ]]
# [[ବେନାଫ ଦାଦାଚାନ୍ଦଜି]]
# [[ଫିରଦୌସ ଦାଦି]]
# [[ସୁମନା ଦାସ]]
# [[ରିୟା ଦୀପ୍ସି]]
# [[ଶାଳ୍ମଳୀ‌ ଦେଶାଇ]]
# [[ଟିନା ଦେଶାଇ]]
# [[ଜାଲାକ ଦେଶାଇ]]
# [[ଅଶୀତା ଧବନ]]
# [[ଦିବ୍ୟା ସେଠ]]
# [[ଶାଇନି ଦୀକ୍ଷିତ]]
# [[ଅପର୍ଣ୍ଣା ଦୀକ୍ଷିତ]]
# [[ତନ୍ୱୀ ଡୋଗରା]]
# [[ବାହବିଜ ଦୋରାବଜୀ]]
# [[କିରଣ ଦୁବେ]]
# [[ରଶ୍ମି ଅଗଡ଼େକର]]
# [[ଐଶ୍ୱର୍ଯ୍ୟା ସୁସ୍ମିତା]]
# [[ସ୍ମିତା ଜୟକର]]
# [[ଆସୱାରି ଯୋଶୀ]]
# [[ସୁଧୀର ଯୋଶୀ]]
# [[ବ୍ରଜେନ୍ଦ୍ର କାଲା]]
# [[ସୋନିଆ କପୁର]]
# [[ଶାମା ଦୁଲାରୀ]]
# [[ଅନୀତା କନ୍ୱଲ]]
# [[ସୁରଭି ଜାଭେରୀ ବ୍ୟାସ]]
# [[ବନ୍ଦନା ବିଠଲାନୀ]]
# [[ବନମାଳା ପାୱାର]]
# [[ନିମିଶା ବଖାରିଆ]]
# [[ପ୍ରାଚୀ ବୈଷ୍ଣବ]]
# [[ନୀଲୁ ବଘେଲା]]
# [[ଶୃତି ଉଲଫତ]]
# [[କନିକା ତିୱାରୀ]]
# [[ଡଲି ଠାକୁର]]
# [[ଶିବାନୀ ଟଙ୍କଶାଳେ]]
# [[ରୁକ୍ସାନା ତବସୁମ]]
# [[ରାଜୁ ତାଲିକୋଟେ]]
# [[ସୁନ୍ଦର ସିଂହ]]
# [[ଏକତା ସୋହିନୀ]]
# [[ରିଶବ ସିହ୍ନା]]
# [[ପ୍ରତିଭା ସିହ୍ନା]]
# [[ପ୍ରାଚୀ ସିହ୍ନା]]
# [[ପୁନମ ସିହ୍ନା]]
# [[ଲଭ୍ ସିହ୍ନା]]
# [[ଯାମିନୀ ସିଂହ]]
# [[ସିମୋନ ସିଂହ]]
# [[ବିଶାଲ ଓମ ପ୍ରକାଶ]]
# [[ବିନୋଦ କୁମାର ଶର୍ମା (ଅଭିନେତା)]]
# [[ନେୟହା ଶର୍ମା]]
# [[ମୃଣାଳିନୀ ଶର୍ମା]]
# [[ଦାନିଶ ଅଖତାର ସୈଫି]]
# [[ଆରତୀ ପୁରି]]
# [[କୋଏଲ ପୁରି]]
# [[ବିନୟ ନାଦକର୍ଣ୍ଣି]]
# [[ଗିନ୍ନି ବିରଦୀ]]
# [[ହର୍ଷ ଖୁରାନା]]
# [[ବିକି ବାତ୍ରା]]
# [[ଲାବଣ୍ୟ ଭରଦ୍ୱାଜ]]
# [[ସୁମିତ ଭରଦ୍ୱାଜ]]
# [[ଆଦେଶ ଚୌଧୁରୀ]]
# [[ରାଜେନ୍ଦ୍ର ଚାୱଲା]]
# [[ସୋଲୋନି ଡାଇନି]]
# [[ଯୀଶୁ ଦାଶଗୁପ୍ତା]]
# [[ଗୌରବ ୱଧ୍ୱା]]
# [[ଗୁଞ୍ଜନ ବିଜୟା]]
# [[ବିଜୟ ବିକ୍ରମ ସିଂହ]]
# [[ଅଳକା ବର୍ମା]]
# [[ସଚଳ ତ୍ୟାଗୀ]]
# [[ସୁରଭି ତିୱାରୀ]]
# [[କମଲିକା ଗୁହା ଠାକୁରତା]]
# [[ରାଖି ବିଜନ]]
# [[ଅର୍ଚ୍ଚନା ତାଇଡେ]]
# [[ରିଚା ସୋନି]]
# [[ଇରା ସୋନି]]
# [[ହେମା ସିଂହ]]
# [[ଗରିମା ବିକ୍ରାନ୍ତ ସିଂହ]]
# [[ଅନୁଷ୍କା ସିଂହ]]
# [[ଅଲିଶା ସିଂହ]]
# [[ଶିପସି ରଣା]]
# [[ଶିବ କୁମାର ସୁବ୍ରମଣ୍ୟମ]]
# [[ମୋନିକା ଶର୍ମା]]
# [[ଇଶାନୀ ଶର୍ମା]]
# [[ସମୀର ଶାହ]]
# [[କରିନା ଶାହ]]
# [[ପପିୟା ସେନଗୁପ୍ତା]]
# [[ନାଜିଆ ହାସନ ସୟଦ]]
# [[ଦିବଜୋତ ସବରୱାଲ]]
# [[ରୋଷଣୀ ରସ୍ତୋଗୀ]]
# [[ଭବାନୀ ପୁରୋହିତ]]
# [[ଅର୍ଜୁନ ପୁଞ୍ଜ]]
# [[ପ୍ରିୟଙ୍କା ବୋରା]]
# [[ସନାୟା ପିଠାୱାଲା]]
# [[ରାଜୀବ ପଲ]]
# [[ପ୍ରତିଭା ପଲ]]
# [[ଜାହିଦା ପାରବୀନ]]
# [[ଆର୍ଯ୍ୟନ ପଣ୍ଡିତ]]
# [[ସୋନଲ ପ୍ରତିହାର]]
# [[ସଞ୍ଜୀବ ପାଣ୍ଡେ]]
# [[ମେଲିସା ପାଇସ]]
# [[ସୁହାସ ପଳଶୀକର]]
# [[ନଳିନୀ ନେଗି]]
# [[ପୂନମ ନାରୁଲା]]
# [[ୱସିମ ମୁସ୍ତାକ]]
# [[ଶ୍ରୀତମା ମୁଖାର୍ଜୀ]]
# [[ଅମୃତା ମୁଖାର୍ଜୀ]]
# [[ନୀଲ ମୋଟୱାନୀ]]
# [[ତପସ୍ୱୀ ମେହଟା]]
# [[ଅମିତ ମେହରା]]
# [[ମେହେରଜାନ ମାଜଦା]]
# [[ଶୀତଲ ମୌଲିକ]]
# [[ଅଭିଶେକ ମହେନ୍ଦ୍ରୁ]]
# [[ପାରସ ମଦାନ]]
# [[କପିଲ ସିଂହ ଲାବଣୀ]]
# [[ସୁନିଲ ଲହରୀ]]
# [[ବିଜୟେନ୍ଦ୍ର କୁମେରିୟା]]
# [[ଭାବନା ଖତ୍ରି]]
# [[ଶାଲିନୀ ଖାନ୍ନା]]
# [[ତନୁ ଖାନ]]
# [[ସାରା ଆଫ୍ରୀନ ଖାନ]]
# [[ଅଲିଜା ଖାନ୍]]
# [[ଆଲମ ଖାନ୍]]
# [[ଆଫାନ ଖାନ୍]]
# [[ପରବୀନ କୌର]]
# [[ପ୍ରୀତ କୌର ନାୟକ]]
# [[ପ୍ରତିମା କାଜମି]]
# [[ନେହା କଉଲ]]
# [[କେତନ କରାଣ୍ଡେ]]
# [[ଅନୁପ୍ରିୟା କପୁର]]
# [[ଅକ୍ଷିତା କପୁର]]
# [[ବୀନିତ କକ୍କଡ଼]]
# [[ସୋନାଲିକା ଜୋଶୀ]]
# [[ମଦନ ଜୈନ]]
# [[ଅଞ୍ଜୁ ଯାଦବ]]
# [[ବୀନତି ଇଦନାନୀ]]
# [[ବିପୁଳ ଗୁପ୍ତା]]
# [[ମେଘା ଗୁପ୍ତା]]
# [[କୃଷ୍ଣକାନ୍ତ ଗୋସ୍ୱାମୀ]]
# [[ପ୍ରାଜକ୍ତା ଦୁସାନେ]]
# [[ପୌଲମି ଦାସ]]
# [[ବିବେକ ଦହିୟା]]
# [[ଅଜୟ ଚୌଧୁରୀ]]
# [[ଶୈଳ ଚତୁର୍ବେଦୀ]]
# [[ମନୋଜ ଚନ୍ଦିଲା]]
# [[ରୋହିତ ଭରଦ୍ୱାଜ]]
# [[ସମୃଦ୍ଧ ବାୱା]]
# [[ସଞ୍ଜୟ ବାତ୍ରା]]
# [[ସନ୍ଦୀପ ବସ୍ୱନା]]
# [[ଗୌରବ ଏସ୍ ବଜାଜ]]
# [[ଅଭିଶେକ ଅବସ୍ଥି]]
# [[ଜୁହି ଅସଲମ]]
# [[ରିତ୍ୱିକ ଅରୋରା]]
# [[ପାରସ ଅରୋରା]]
# [[ଆୟୂଷ ଆନନ୍ଦ]]
# [[ଫାହାଦ ଅଲ୍ଲୀ]]
# [[ନିକି ଅନେଜା ୱାଲିଆ]]
# [[ଅଜୟ ୱଢାବକର]]
# [[ସଲମାନ ଅଲୀ]]
# [[ଛାୟା ବୋରା]]
# [[ଆହିଲ ଖାନ]]
{{Div col end}}

=== ବଙ୍ଗାଳୀ ଅଭିନେତା/ଅଭିନେତ୍ରୀ ===
{{Div col|colwidth=10em}}
# [[ସୋନାଲୀ ଚକ୍ରବର୍ତ୍ତୀ]]
# [[ସମିତ ଭଞ୍ଜ]]
# [[ଅନୁବ୍ରତ ବସୁ]]
# [[ସବ୍ୟସାଚୀ ଚୌଧୁରୀ]]
# [[ଜନ୍ ଭଟ୍ଟାଚାର୍ଯ୍ୟ]]
# [[ତୁହିନା ଦାସ]]
# [[କଲ୍ୟାଣ ଚାଟାର୍ଜୀ]]
# [[କାବେରୀ ବୋଷ]]
# [[ତିତାସ ଭୌମିକ]]
# [[ତୁଳସୀ ଲାହିରି]]
# [[ବିପ୍ଳବ ଚାଟାର୍ଜୀ]]
# [[ତପେନ ଚାଟାର୍ଜୀ]]
# [[ସାହେବ ଭଟ୍ଟାଚାର୍ଯ୍ୟ]]
# [[ପଲ୍ଲବୀ ଦେ]]
# [[ନିମୁ ଭୌମିକ]]
# [[ପପିୟା ଅଧିକାରୀ]]
# [[ଜୟଶ୍ରୀ ଅରୋଡ଼ା]]
# [[କମଲିକା ବାନାର୍ଜୀ]]
# [[ମୁନମୁନ ବାନାର୍ଜୀ]]
# [[ରୋହିଣୀ ବାନାର୍ଜୀ]]
# [[ସାୟନ୍ତିକା ବାନାର୍ଜୀ]]
# [[ସୋମା ବାନାର୍ଜୀ]]
# [[ପାରମା ବାନାର୍ଜୀ]]
# [[ସୌମିଲି ବିଶ୍ୱାସ]]
# [[ଅନିନ୍ଦିତା ବୋଷ]]
# [[ମିଠୁ ଚକ୍ରବର୍ତ୍ତୀ]]
# [[ଅନାମିକା ଚକ୍ରବର୍ତ୍ତୀ]]
# [[ବିଦିପ୍ତା ଚକ୍ରବର୍ତ୍ତୀ]]
# [[ମେଘା ଚକ୍ରବର୍ତ୍ତୀ]]
# [[ରୀତା ଦତ୍ତ ଚକ୍ରବର୍ତ୍ତୀ]]
# [[ସୁଦୀପ୍ତା ଚକ୍ରବର୍ତ୍ତୀ]]
# [[ଦେବଲୀନା ଚାଟାର୍ଜୀ]]
# [[ଲକେଟ ଚାଟାର୍ଜୀ]]
# [[ସୋନାଲି ଚୋଧୁରୀ]]
# [[ମିଶ୍ମୀ ଦାସ]]
# [[ସମତା ଦାସ]]
# [[ଶୃତି ଦାସ]]
# [[ସମାପିକା ଦେବନାଥ]]
# [[ଲିଲି ଚକ୍ରବର୍ତ୍ତୀ]]
# [[ଶ୍ରେୟାଶ୍ରୀ ରାୟ]]
# [[ସଂଘମିତ୍ରା ତାଲୁକଦାର]]
# [[ଆୟୂଷୀ ତାଲୁକଦାର]]
# [[ଭୋଲା ତମାଙ୍ଗ]]
# [[ମିସ୍ ଶେଫାଳି]]
# [[ରିତ୍ତିକା ସେନ]]
# [[ଅନାମିକା ଶାହା]]
# [[ନବନୀତା ମାଲାକାର]]
# [[ତିୟାଶା ଲେପ୍ଚା]]
# [[ଟୁମ୍ପା ଘୋଷ]]
{{Div col end}}

=== ମରଠୀ କଳାକାର ===
{{Div col|colwidth=10em}}
# [[ସଂସ୍କୃତି ବାଲଗୁଡେ]]
# [[ଉମା ଭେଣ୍ଡେ]]
# [[ଦେବିକା ଦଫ୍ତରଦାର]]
# [[ପ୍ରସାଦ ଜୱାଦେ]]
# [[ଅଂଶୁମାନ ଜୋଶୀ]]
# [[ରସିକା ଯୋଶୀ]]
# [[ଅନନ୍ତ ପୁରୁଷୋତ୍ତମ ମରାଠେ]]
# [[ଚିତ୍ତରଞ୍ଜନ କୋହ୍ଲଟକର]]
# [[ଭାରତୀ ଆଚରେକର]]
# [[ସୁରୁଚି ଅଦରକର]]
# [[ଶିବାନୀ ବାଓକର]]
# [[ଅଦିତି ଭାଗବତ]]
# [[ଅଭିଜ୍ଞା ଭାବେ]]
# [[ତୃପ୍ତି ଭୋୟାର]]
# [[ରୂପାଲି ଭୋସଲେ]]
# [[ଅମୃତା ଦେଶମୁଖ]]
# [[ଗୌତମୀ ଦେଶପାଣ୍ଡେ]]
# [[ଇଶା ଦେ]]
# [[ମେଘା ଧାଡ଼େ]]
# [[ମିତାଲୀ ଜଗତାପ ବରାଡ଼କର]]
# [[ସ୍ୱାନନ୍ଦୀ ଟିକେକର]]
# [[ପ୍ରଦୀପ ପଟବର୍ଦ୍ଧନ]]
# [[ମାନସୀ ନାଏକ]]
# [[ବାଳ କର୍ବେ]]
{{Div col end}}

===ଓଡ଼ିଆ ଯାତ୍ରା କଳାକାର===
{{Div col|colwidth=10em}}
# [[ଅନିରୁଦ୍ଧ ପାଢ଼ୀ]]
# [[ଦୀପକ ଜେନା]]
# [[ଗୁରୁପ୍ରସାଦ ମିଶ୍ର]]
# [[ଭିକୁ ସେଠ୍]]
# [[କିଶୋର ମହାପାତ୍ର]]
# [[ରବି ଶତପଥୀ]]
# [[ଶ୍ୟାମସୁନ୍ଦର ମହାପାତ୍ର (ଯାତ୍ରା କଳାକାର)]]
# [[ପୀୟୂଷ ତ୍ରିପାଠୀ]]
# [[ଦେବୀ ପ୍ରସାଦ ରଥ]]
{{Div col end}}

=== ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ===
{{Div col|colwidth=10em}}
# [[ଆଶା ବରଦଳାଇ]]
# [[ପୁଷ୍କର ଭାନ]]
# [[ରାଜ୍ ବ୍ରାର୍]]
# [[ଅଳଙ୍କୃତା ବୋରା]]
# [[ଅମୃତା ଗୋଗୋଇ]]
# [[ମଳୟା ଗୋସ୍ୱାମୀ]]
# [[ଜିନାଲ ବେଲାନି]]
# [[ବର୍ଷାରାଣୀ ବିଷୟା]]
# [[ଉର୍ବଶୀ ଚୌଧୁରୀ]]
# [[ଦୀପିକା ଯୋଶୀ-ଶାହ]]
# [[ନିହାରିକା କାରିର]]
# [[ପୂଜା ବର୍ମା]]
# [[ରାଧିକା ବାଜ]]
# [[ଆୟୁଷୀ ତିୱାରୀ]]
# [[ମୋନା ଥିବା]]
# [[ତାରା (ଆସାମର ଅଭିନେତ୍ରୀ)]]
# [[କୌସର ପାଦାମସି]]
# [[ରାମାୟାନାମ ସର୍ବେଶ୍ୱର ଶାସ୍ତ୍ରୀ]]
# [[ଖାନ ମସ୍ତାନା]]
# [[ମନୀଷ କୌଶିକ]]
# [[ଅଦନାନ ସାଜିଦ ଖାନ୍]]
# [[ଶୁଭି ଶର୍ମା]]
# [[ସ୍ୱାତି ନନ୍ଦ]]
# [[ଶିଶିର କଶ୍ୟପ]]
# [[ପୂଜା ଜୋଶୀ]]
# [[ପ୍ରାଞ୍ଜଳ ସାଇକିଆ]]
{{Div col end}}

== ଲୋକ କଥା/ଗୀତ/ସଙ୍ଗୀତ ଶିଳ୍ପୀ ==
{{Div col|colwidth=10em}}
# [[ଅଲ୍ଲାଃ ଜିଲାଇ ବାଇ]]
# [[ଅମର ଆର୍ଷୀ]]
# [[ବାମ୍ବା ବାକ୍ୟା]]
# [[ସର୍ବେଶ୍ୱର ଭୋଇ]]
# [[ହେମାଙ୍ଗ ବିଶ୍ୱାସ]]
# [[ବିନ୍ଧ୍ୟବାସିନୀ ଦେବୀ]]
# [[ବିଞ୍ଜମୁରି ସୀତାଦେବୀ]]
# [[ଗୌରୀ ଦେବୀ]]
# [[ହେମୁ ଗଦାଭି]]
# [[ଡଲି ଗୁଲେରିଆ]]
# [[ମଧୁ ମଂସୁରୀ ହସମୁଖ]]
# [[ଅଭ୍ୟା ହିରଣମୟୀ]]
# [[ଜଗଜିତ କୌର]]
# [[ଜଗମୋହନ କୌର]]
# [[ରଞ୍ଜିତ କୌର]]
# [[ଡପୁ ଖାଁ]]
# [[ବେଲ୍ଲି ଲଳିତା]]
# [[ସ୍ୱର୍ଣ୍ଣ ଲତା (ଗାୟିକା)]]
# [[ହିଲଦାମିତ ଲେପଚା]]
# [[ମାଳବଲ୍ଲୀ ମହାଦେବସ୍ୱାମୀ]]
# [[ଲୋପାମୁଦ୍ରା ମିତ୍ର]]
# [[ନିଜାମୀ ବନ୍ଧୁ]]
# [[ଦେଶରାଜ ପଟେରିୟା]]
# [[ପିଙ୍ଗଳଶୀ ବ୍ରହ୍ମାନନ୍ଦ ଗଢ଼ବୀ]]
# [[ମୀନା ରଣା]]
# [[ବି. କେ. ସାମନ୍ତ]]
# [[ତଞ୍ଜାଇ ସେଲଭି]]
# [[ପ୍ରହଲ୍ଲାଦ ସିନ୍ଧେ]]
# [[ପ୍ରିୟଙ୍କା ସିଂହ]]
# [[ବଙ୍ଗପାଣ୍ଡୁ ଉଷା]]
# [[ବିଞ୍ଜମୁରି ଅନସୂୟା ଦେବୀ]]
# [[ବିମଳାକ୍କା]]
# [[କାଶୀନାଥ ଯାଦବ]]
# [[ପୂଙ୍ଗାନି]]
# [[ବରୁଣ ଆହୁଜା]]
# [[ଦିପାଳୀ ବଡ଼ଠାକୁର]]
# [[ମାଧୁରୀ ବଡ଼ଥୱାଲ]]
# [[ବତୂଲ ବେଗମ]]
# [[କଳିକା ପ୍ରସାଦ ଭଟ୍ଟାଚାର୍ଯ୍ୟ]]
# [[ଦିୱାଲିବେନ ଭିଲ]]
# [[ଆଦିତ୍ୟ ଗାଦଭି]]
# [[ଦାଦୁଦାନ ଗାଦଭି]]
# [[ଟରାସ କୋମ୍ପାନିଚେଙ୍କୋ]]
# [[ଦିଲ୍‌ଶାଦ ଅଖତାର]]
# [[ସେନ୍ଥିଲ ଗଣେଶ]]
# [[ରତନ କାହାର]]
# [[ମଧୁ କମ୍ବିକାର]]
# [[କୁଟଲେ ଖାନ]]
# [[ଅରବିନ୍ଦ ବେଗଦା]]
# [[ବାଦ୍ଦେପାଲ୍ଲି ଶ୍ରୀନିବାସ]]
# [[ନବନୀତ ଆଦିତ୍ୟ ୱାଇବା]]
# [[ଭିକାରୀ ଠାକୁର]]
# [[କବୀର କଳା ମଞ୍ଚ]]
# [[ସକିନୀ ରାମଚନ୍ଦ୍ରୈଃ]]
# [[ଚନ୍ଦର ସିଂହ ରାହି]]
# [[ରଜନୀଗନ୍ଧା ଶେଖାୱତ]]
# [[ପୁଷ୍ପବତୀ ପୋୟପାଦଠୁ]]
# [[କୁତବି ବ୍ରଦର୍ସ]]
# [[ପେଞ୍ଚାଲ ଦାସ]]
{{Div col end}}

==କ୍ରୀଡ଼ାବିତ୍==
{{Div col|colwidth=15em}}
# [[କୁମାର ସାଙ୍ଗାକାରା]]
# [[ଏକତା ବିଷ୍ଟ]]
# [[ମିନତି ଦାଶ]]
# [[ଅଂଶୁମାନ ରଥ]]
# [[ପ୍ରଶାନ୍ତ ମହାପାତ୍ର]]
# [[ହାମିଦା ବାନୁ]]
{{Div col end}}

=== ଷ୍ଟାଡିଅମ ===
# [[ମେଜର ଧ୍ୟାନ ଚାନ୍ଦ ଜାତୀୟ ଷ୍ଟାଡିଅମ]]

==ଏସିଆ ମାସ ଗଣ ସମ୍ପାଦନା==
===ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସ୍ଥାନ===
{{Div col|colwidth=15em}}
# [[ଆରବ ଘାଟି]]{{tick}}
# [[ଆରବ ସାଗର]]{{tick}}
# [[ବାଗାକଇଁ ହ୍ରଦ]]{{tick}}
# [[ଦୁର୍ଗା ସାଗର]]{{tick}}
# [[ଧାନମୋଣ୍ଡି ହ୍ରଦ]]{{tick}}
# [[ବୁଦ୍ଧ ଧାତୁ ଯାଦି]]{{tick}}
# [[ଭବାନୀପୁର ଶକ୍ତିପୀଠ]]{{tick}}
# [[ପଞ୍ଚରତ୍ନ ଗୋବିନ୍ଦ ମନ୍ଦିର]]{{tick}}
# [[ପଞ୍ଚରତ୍ନ ଶିବ ମନ୍ଦିର]]{{tick}}
# [[ମାଧବପୁର ହ୍ରଦ]]
# [[ଇମ୍‌ଜା ହ୍ରଦ]]
# [[ଗଜେଡ଼ି ତାଳ]]
# [[ଛୋଟ ଶିବ ମନ୍ଦିର, ବଙ୍ଗଳାଦେଶ]]
{{Div col end}}

===ବଙ୍ଗଳାଦେଶର ଅଭିନେତ୍ରୀ===
{{Div col|colwidth=15em}}
# [[ତାନିଆ ଅହମଦ]]
# [[ସାଇନା ଅମିନ]]
# [[ଦିଲରୁବା ଯସ୍ମିନ ରୁହୀ]]
# [[ସାରିକା ସବ୍ରିନ]]
# [[ବିପାଶା ହାୟାତ]]
# [[ଅଲିଶା ପ୍ରଧାନ]]
# [[ଡଲି ଅନବର]]
# [[କବୋରୀ ସରୱର]]
# [[ସାହାରା (ବଙ୍ଗଳାଦେଶୀ ଅଭିନେତ୍ରୀ)]]
# [[ବିଦ୍ୟା ସିହ୍ନା ସାହା ମିମ୍]]
# [[ସୋମି କୈସର]]
# [[ଜୟା ଆହସାନ]]
# [[ଆଫିଆ ନୁସରାତ ବର୍ଷା]]
# [[ଆଉପୀ କରିମ୍]]
# [[ଶାବନୁର୍‎]]
# [[ମୋଜେଜା ଅଶରଫ୍ ମୋନାଲିସା]]
# [[ଜନ୍ନାତୁଲ ଫିରଦୋସ୍ ପେୟା]]
# [[ବନ୍ନା ମିର୍ଜା]]
# [[ପରି ମଣି]]
# [[ସୁବର୍ଣ୍ଣା ମୁସ୍ତଫା]]
# [[ନୱସୀନ ନହରୀନ ମୋଉ]]
# [[ନାଇଲା ନାୟେମ]]
# [[ଦିଲାରା ହନିଫ ପୂର୍ଣ୍ଣିମା]]
# [[ପୂଜା ଚେରୀ ରାୟ]]
# [[ଶବନମ]]
# [[ଅନିକା କବୀର ଶୋକ]]
# [[ମେହେର ଅଫରୋଜ ଶାଓନ]]
# [[ସୁଚନ୍ଦା]]
# [[ସୁଲତାନା ଜମାନ]]
# [[ନୁସରତ ଇମରୋଜ ଟିଶା]]
# [[ତାଂଜିନ ଟିଶା]]
# [[ପ୍ରସୂନ ଆଜାଦ]]
# [[ଅଫସାନା ଆରା ବିନ୍ଦୁ]]
# [[ଅପୁ ବିଶ୍ୱାସ]]
# [[ଫରିଦା ଅଖତାର]]
# [[ଗୁଲଶାନ ଆରା ଅଖତାର]]
# [[ସୁମିତା ଦେବୀ]]
# [[ପାରବୀନ ସୁଲତାନା ଦିତି]]
# [[ତାରାନା ହାଲିମ]]
# [[ମୌସୁମୀ ହମିଦ]]
# [[ତମାଳିକା କର୍ମାକର]]
# [[ମାହିୟା ମାହି]]
# [[ନୁସରତ ଫରିୟା ମଜହାର]]
# [[ରୋକେୟା ପ୍ରାଚୀ]]
# [[ହୋସନେ ଆରା ପୁତୁଲ]]
# [[କାଜି ନସ୍ୱାବ ଅହମ୍ମଦ]]
# [[ସୋହାନା ସାବା]]
# [[ରୋଜୀ ଆଫସାରୀ]]
# [[ନିପୁନ୍ ଅକ୍ତର]]
# [[ଆଖି ଆଲମଗିର]]
# [[ଆଜମେରୀ ହକ୍ ବଧନ]]
# [[ଅନ୍ୱରା ବେଗମ]]
# [[ଇଆମିନ୍ ହକ୍ ବବି]]
# [[ଇଶ୍ରାତ୍ ଜାହାଁ ଚୈତି]]
# [[ପ୍ରାର୍ଥନା ଫରଦିନ ଦିଘି]]
# [[ତାରୀନ ଜାହାଁ]]
# [[ରୱଶନ ଜାମିଲ]]
# [[ଜାକିୟା ବାରୀ ମମ]]
# [[କୁସୁମ ଶିକଦାର]]
# [[ଶମ୍ପା ରେଜା]]
# [[ତାନଭିନ ସୁଇଟି]]
# [[ଆଇରିନ ସୁଲତାନା]]
# [[ସଲମା ବେଗମ ସୁଜାତା]]
# [[ରାଫାଃ ନାନଜେବା ତୋରସା]]
# [[ବିଜରୀ ବର୍କତୁଲ୍ଲାଃ]]
# [[ସବନମ ବବ୍‌ଲି]]
# [[ଅଞ୍ଜୁ ଘୋଷ]]
# [[ମୁନିଆ ଇସଲାମ]]
# [[ରୁନା ଖାନ୍]]
# [[ଆଫସାନା ମିମି]]
# [[ସାଦିୟା ଇସଲାମ ମୌ]]
# [[ସାଦିକା ପାରଭିନ ପପି]]
# [[ଅହନା ରହମାନ ଲାକି]]
# [[ଫାରଜାନା ରିକ୍ତା]]
# [[ନଫିସା ଜାହାଁ ଆଞ୍ଚଲ]]
# [[ମୁନମୁନ ଅହମଦ]]
# [[ଶର୍ମିଲି ଅହମଦ]]
# [[ଶିଲା ଅହମଦ]]
# [[ନର୍ଗିସ ଅଖତାର]]
# [[ଖଲିଦା ଅକ୍ତର କଳ୍ପନା]]
# [[ଆୟେଶା ଆଖତାର]]
# [[ସାବେରି ଆଲମ]]
# [[ଅନ୍ତରା (ବଙ୍ଗଳାଦେଶୀ ଅଭିନେତ୍ରୀ)]]
# [[ନାଜମା ଅନୱର]]
# [[ରଓଶନ ଆରା]]
# [[ବେବୀ ବିନ୍ଦୀ]]
# [[ବିନ୍ଦିୟା କବିର]]
# [[ଶାକିବା ବିଣ୍ଟେ ଅଲୀ]]
# [[ଅରୁଣା ବିଶ୍ୱାସ]]
# [[ମୌଟୁସୀ ବିଶ୍ୱାସ]]
# [[ତାନିଆ ବୃଷ୍ଟି]]
# [[ମେହବୁବା ମାହନୂର ଚାନ୍ଦନୀ]]
# [[ଫରଜାନା ଛବି]]
# [[ନାଜନୀନ ହାସନ ଚୁମକି]]
# [[ଆଶନା ହବିବ ଭାବନା]]
# [[ଏକା (ବଙ୍ଗଳାଦେଶୀ ଅଭିନେତ୍ରୀ)]]
# [[ମାୟା ଘୋଷ]]
# [[ଇଲୋରା ଗହର]]
# [[ଲୁସି ତୃପ୍ତି ଗୋମେଜ]]
# [[ଚିତ୍ରଲେଖା ଗୁହ]]
# [[ଲୈଲା ହାସନ]]
# [[ଲିସା ଗାଜୀ]]
# [[ଅଲିଭିୟା ଗୋମେଜ]]
# [[ଅପର୍ଣ୍ଣା ଘୋଷ]]
# [[ହୁମାଇରା ହିମୁ]]
# [[ଶାନ୍ତା ଇସଲାମ]]
# [[ଜିନାତ]]
# [[ମିଷ୍ଟି ଜାନ୍ନାତ]]
# [[ସାଦିୟା ଆୟମାନ]]
# [[ଫେରଦୌସୀ ମଜୁମଦାର]]
# [[ଜ୍ୟୋତିକା ଜ୍ୟୋତି]]
# [[ରିଚି ସୋଲାୟମାନ]]
# [[ମନିରା ମିଠୁ]]
# [[ଫାଲ୍ଗୁନି ରହମାନ ଜଲି]]
# [[ନିଝୁମ ରୁବିନା]]
# [[ନୁସରତ ଜାହାଁ ଡାୟନା]]
# [[ସୁବର୍ଣ୍ଣା ଶିରୀନ]]
# [[ମିତା ନୂର]]
# [[ନାଜିଫା ତୁଶି]]
# [[ମୌସୁମୀ ନାଗ]]
# [[ଜ୍ୟୋତ୍ସ୍ନା ବିଶ୍ୱାସ]]
# [[ରେହାନା ଜଲି]]
# [[ଅଧରା ଖାନ୍]]
# [[ସାମସୁନ ନାହାର ସିମଲା]]
# [[ସବ୍ରିନା ସୁଲତାନା କେୟା]]
# [[ନାଦିୟା ଆଫରିନ ମିମ]]
# [[ଜାହାନାରା ଅହମ୍ମଦ]]
# [[ସାମରୋଜ ଆଜମି ଆଲଭୀ]]
# [[ରୁମାନା ଖାନ୍]]
# [[ଜିନାତ ସାନୁ ସ୍ୱାଗତା]]
# [[ସାନଜିଦା ପ୍ରୀତି]]
# [[କାଜି ମିସବାହୁନ ନାହାର]]
# [[ରୁମାନା ରଶୀଦ ଈଶିତା]]
# [[ସାବରିନ ଶାକା ମୀମ]]
# [[ଶର୍ମିମାଳା]]
{{Div col end}}

==ବିଦେଶୀ ଲୋକ==
{{Div col|colwidth=15em}}
# [[ଟୋରୀ ବର୍ଚ]]
# [[ମିଆ ଖଲିଫା]]
# [[ନୀନା ଦାବୁଲୁରୀ]]
# [[ମାୟା ଏଞ୍ଜେଲୋ]]
# [[ମେରୀ ସେଲୀ]]
# [[ଲେଡି ଗାଗା]]
# [[କେଶା]]
# [[ଆଞ୍ଜେଲିନା ଜୋଲି]]
# [[ନିକୋଲାଇ ବଇକଭ]]
# [[ଅରୂପ ଚକ୍ରବର୍ତ୍ତୀ]]
{{Div col end}}

==ଅନ୍ୟାନ୍ୟ==
{{Div col|colwidth=15em}}
# [[ଫେସନ (୨୦୦୮ କଥାଚିତ୍ର)]]
# [[ଶିବାଜୀ (କଥାଚିତ୍ର)]]
# [[ବର୍ଫି]]
# [[ଦୁକୁଡ଼ୁ]]
# [[୧: ନେନ୍ଓକ୍କାଡ଼ିନେ]]
# [[ବିଜିନେସମ୍ୟାନ]]
# [[ଆଗାଡ଼ୁ]]
# [[ଡିମ୍ବାଣୁ]]
# [[ଗୌରହରି ଦସ୍ତାନ]]
# [[ମନମ୍ (ତେଲୁଗୁ କଥାଚିତ୍ର)]]
# [[ଜୟ ହୋ (ଗୀତ)]]
# [[ସନ୍ ଅଫ୍ ସତ୍ୟମୂର୍ତ୍ତି]]
# [[ଧୁମ୍ ୨]]
# [[ଶ୍ରୀମନ୍ଥୁଡ଼ୁ]]
# [[ଅର୍ଜୁନ ରେଡ୍ଡି]]
# [[ଭୁବନ ବାମ୍]]
# [[ଅବଳା ବୋଷ]]
# [[ସରୋଜ ନଳିନୀ ଦତ୍ତ]]
# [[ନିଲ୍ ମୋହନ]]
# [[ନେପାଳର ରାଜା]]
# [[ବଦନାମ ଗଳି]]
# [[ରଜନୀ ବକ୍ସି]]
# [[ଆର୍କ ସମ୍ପ୍ରଦାୟ]]
# [[ପି. ଚନ୍ଦ୍ର ରେଡ୍ଡୀ]]
# [[ରକ୍ଷା ବନ୍ଧନ (ହିନ୍ଦୀ କଥାଚିତ୍ର)|ରକ୍ଷା ବନ୍ଧନ (ହିନ୍ଦୀ କଥାଚିତ୍ର)]]
# [[ଲାଷ୍ଟ୍ ଡ୍ରପ୍]]
# [[ମନୋଜ ମିଶ୍ର (ବିଚାରପତି)]]
{{Div col end}}

== ଭାରତୀୟ ସ୍ୱାଧୀନତା ସଂଗ୍ରାମୀ ==
{{Div col|colwidth=15em}}
# [[ଅପ୍ପାନ୍ନଗୌଡ଼ା ପାଟିଲ]]
# [[ବୁଧୁ ଭଗତ]]
# [[ଗୌରୀରାମ ଗୁପ୍ତା]]
# [[ବିଠଲଭାଇ ଜାଭେରୀ]]
# [[ଅଶୋକା ଗୁପ୍ତା]]
# [[ରଘୁନାଥ ମାହାତୋ]]
# [[ଦୀନଦୟାଲ ଗୁପ୍ତା]]
# [[ରାମ ଚରଣ ଅଗ୍ରୱାଲ]]
# [[ପ୍ୟାରୀ ଦେବୀ ଅଗ୍ରହାରୀ]]
# [[ଧନ୍ୱନ୍ତରୀ]]
# [[ସୁରେଶ ଚନ୍ଦ୍ର ମିଶ୍ର]]
# [[କାମଦା କିଙ୍କର ମୁଖାର୍ଜୀ]]
# [[ପ୍ୟାରେଲାଲ ନାୟାର]]
# [[ଏଡ଼ତାତା ନାରାୟଣନ]]
# [[ଦେଓ ନାରାୟଣନ ଯାଦବ]]
# [[ମୁକୁନ୍ଦରାଓ ପେଡଗାଓଁକର]]
# [[ଆନ୍ନେ ଅଞ୍ଜାଇଆଃ]]
# [[ବତକ ମିଆଁ]]
# [[ଚୱାରା ପରମେଶ୍ୱରନ]]
# [[ଶଙ୍କରରାଓ ଦେଓ]]
# [[ଦାଦା ଧର୍ମାଧିକାରୀ]]
# [[ନାଥୁ ଧୋବି]]
# [[ଅସଲମବିକାଇ]]
# [[ଆଶା ଦେବୀ ଆର୍ଯ୍ୟନାୟକମ]]
# [[ମୋତିଲାଲ ବର୍ମା]]
# [[ଚୁନିଲାଲ ବୈଦ୍ୟ]]
{{Div col end}}

==ରାଜନୀତିଜ୍ଞ==
# [[ଭାରତର ସଂସଦ]]

=== ଅଣ ଓଡ଼ିଆ ===
{{Div col|colwidth=15em}}
# [[ସୁଭାସିନୀ ଅଲୀ]]{{tick}}
# [[ଏମ୍. କରୁଣାନିଧି]]
# [[ସନ୍ତୋଷ ଚୌଧୁରୀ]]
# [[ଭି. ମୋହିନୀ ଗିରି]]
# [[ଗୁଲାବ କୌର]]
# [[ବିଶାର ଆଲ-ଖାସାଓନେହ]]
# [[ଅଶ୍ୱିନୀ ବୈଷ୍ଣବ]]
# [[ଡେଲା ଗଡଫ୍ରେ]]
# [[ମୁଲାୟମ ସିଂହ ଯାଦବ]]
# [[ଚିନ୍ତା ଅନୁରାଧା]]
# [[ଜାମିଦା ବିବି]]
# [[ଶ୍ରୀରୂପା ମିତ୍ର ଚୌଧୁରୀ]]
# [[ଲୀଳା ରାମକୁମାର ଭାର୍ଗବ]]
# [[ବ୍ରଜଲାଲ ବିୟାନୀ]]
# [[ରଘୁବର ଦାସ]]
# [[ଭି. କାର୍ତ୍ତିକେୟ ପାଣ୍ଡିଆନ]]
# [[ସୁରେଖା କଦମ]]
# [[ହରିଶ ବୀରାନ]]
# [[ବେବି ଦେବୀ]]
# [[ସୁଦର୍ଶନ ଦାସ]]
# [[ସୁକୁମାର ଦେ]]
# [[ଦାମୋଦର ଅଗ୍ରୱାଲ]]
# [[ବ୍ରଜମୋହନ ଅଗ୍ରୱାଲ]]
# [[ସଜଦା ଅହମ୍ମଦ]]
# [[ଅଜେନ୍ଦ୍ର ସିଂହ ଲୋଧି]]
# [[ଆନନ୍ଦ କୁମାର ଗଣ୍ଡ]]
# [[କାଥିର ଆନନ୍ଦ]]
# [[ଲଭ୍‌ଲି ଆନନ୍ଦ]]
# [[ଆନ୍ନାଦୁରାଇ ସି ଏନ୍]]
# [[ଅପ୍ପଲନାଇଡ଼ୁ କାଲିସେଟ୍ଟି]]
# [[ରମେଶ ଅବସ୍ଥି]]
# [[ଏମ୍. ମଲ୍ଲେଶ ବାବୁ]]
# [[ବଜରଙ୍ଗ ମନୋହର ସୋନୱାନେ]]
# [[ଅନିଲ ବଲୁନି]]
# [[ନିମୁବେନ ବମ୍ଭାନିୟା]]
# [[ଅରୂପ ଚକ୍ରବର୍ତ୍ତୀ (ଭାରତୀୟ ରାଜନେତା)]]
# [[ଯୋଗେନ୍ଦ୍ର ଚନ୍ଦୋଲିୟା]]
# [[ଶୋଭାବେନ ବରୈୟା]]
# [[ରାହୁଲ ଲୋଧି]]
# [[କଳାନିଧି ବୀରସ୍ୱାମୀ]]
# [[ଗଜେନ୍ଦ୍ର ପଟେଲ]]
# [[ହରିଭାଇ ପଟେଲ]]
# [[ମନୋଜ କୁମାର (ରାଜନେତା)]]
# [[କୁନ୍ଦୁରୁ ରଘୁବୀର]]
# [[ଡିନ୍ କୁରିଆକୋସ]]
# [[ଜି. ଲକ୍ଷ୍ମୀନାରାୟଣ]]
# [[ଜ୍ୟୋତ୍ସ୍ନା ମହାନ୍ତ]]
# [[ପୁନମବେନ୍ ମାଡାମ୍]]
# [[ଜ୍ୟୋତିର୍ମୟ ସିଂହ ମହତୋ]]
# [[ସୁକାନ୍ତ ମଜୁମଦାର]]
# [[ଦିନେଶ ମକୱାନା]]
# [[ଅସିତ କୁମାର ମଲ]]
# [[ହର୍ଷ ମାଲହୋତ୍ରା]]
# [[ଅଜୟ କୁମାର ମଣ୍ଡଳ]]
# [[ଧୈର୍ଯ୍ୟଶୀଳ ମାନେ]]
# [[ଭି. ଏସ୍. ମାଥେସ୍ୱରନ]]
# [[ବିଜୁଳି କଲିତା ମେଧି]]
# [[ମୁରାରି ଲାଲ ମୀନା]]
# [[ମହିମା କୁମାରୀ ମେୱାର]]
# [[ନରେଶ ମହାସ୍କେ]]
# [[ଜନାର୍ଦ୍ଦନ ମିଶ୍ର]]
# [[ରାଜେଶ ମିଶ୍ର]]
# [[ମିତାଲି ବାଗ]]
# [[ଭାସ୍କର ଭାଗାରେ]]
# [[ପ୍ରତିମା ମଣ୍ଡଳ]]
# [[ଭୋଜରାଜ ନାଗ]]
# [[ରୋଦମାଳ ନାଗର]]
# [[ଜି କୁମାର ନାଏକ]]
# [[ନାମଦେଓ କିର୍ସାନ]]
# [[ରାମଭୁଆଲ ନିଶାଦ]]
# [[ପ୍ରଶାନ୍ତ ୟାଦାଓରାଓ ପାଡୋଲେ]]
# [[ସନାତନ ପାଣ୍ଡେ]]
# [[ସନ୍ତୋଷ ପାଣ୍ଡେ]]
# [[ସାନ୍ତୋକବେନ ଆରେଥିୟା]]
# [[ଚାକାତ ଆବୋହ]]
# [[ପୁସପତି ଅଦିତୀ ବିଜୟଲକ୍ଷ୍ମୀ]]
# [[ଅପରୂପା ପୋଦାର]]
# [[ସରୋଜିନୀ ଅଗ୍ରୱାଲ]]
# [[ଚନ୍ଦ୍ରମା ଦେବୀ ଅଗ୍ରହରି]]
# [[ମଞ୍ଜୁ ଅଗ୍ରୱାଲ]]
# [[ସନ୍ତୋଷ ଆଃଲାବତ]]
# [[ଉପେନ୍ଦ୍ର କୌର ଆଃଲୁୱାଲିଆ]]
# [[ଆଲିଫା ଅହମ୍ମଦ]]
# [[କେ. ଅଲଗୁବେଲୁ]]
# [[ନୀସତ ଆଲମ]]
# [[ବୀଣା ଆନନ୍ଦ]]
# [[ଅଲେଟି ଅନ୍ନପୂର୍ଣ୍ଣା ଦେବୀ]]
# [[ମନୀଷା ଅନୁରାଗୀ]]
# [[ଅଳକା ସିଂହ ଅର୍କବଂଶୀ]]
# [[ଲତା ଅତିୟାମାନ]]
# [[ସଙ୍ଗୀତା ଆଜାଦ୍]]
# [[ତାଜଦାର ବାବର]]
# [[ହର୍ଷିତା ସ୍ୱାମୀ ବଘେଲ]]
# [[ରଞ୍ଜନା ବଘେଲ]]
# [[ସାରିକା ଦେବେନ୍ଦ୍ର ସିଂହ ବଘେଲ]]
# [[ଚିରଣଜିତ କୌର ବାଜୱା]]
# [[ସ୍ମିତା ବକ୍ସି]]
# [[କେ. ବାଳଭାରତୀ]]
# [[ସଙ୍ଗୀତା ବଳବନ୍ତ]]
# [[ଜୟଶ୍ରୀ ବାନାର୍ଜୀ]]
# [[ବୈଶାଳୀ ବାଙ୍କର]]
# [[ତସନୀମ ବାନୋ]]
# [[ସୁରଜିତ କୌର ବରନାଲ]]
# [[ଲକ୍ଷ୍ମୀ ବାରୁପାଲ]]
# [[କମଳି ବସୁମାତାରି]]
# [[ଚନ୍ଦନା ବାଉରି]]
# [[ସନ୍ଧ୍ୟା ବାଉରି]]
# [[ସୁସ୍ମିତା ବାଉରି]]
# [[ଉମାପଦ ବାଉରି]]
# [[ଶିମଲା ବାୱରି]]
# [[ଫିରୋଜା ବେଗମ]]
# [[ଫିରଦୌସୀ ବେଗମ]]
# [[ଗୁଲ ଅଖତରା ବେଗମ]]
# [[ମହମୁଦା ବେଗମ]]
# [[ମମତାଜ ବେଗମ]]
# [[ନର୍ଗିସ ବେଗମ]]
# [[ସାହିନା ମମତାଜ ବେଗମ]]
# [[ରାୟମୁନି ଭଗତ]]
# [[ସୁମନ ଲତା ଭଗତ]]
# [[କେ. ପ୍ରତିଭା ଭାରତୀ]]
# [[ବୀଣା ଭରଦ୍ୱାଜ]]
# [[ସଂଯୁକ୍ତା ଭାଟିଆ]]
# [[ଏମ୍. ଏସ୍. କେ. ଭାବାନୀ ରାଜେନ୍ତିରାନ]]
# [[ମମତା ଭୁନିଆ]]
# [[ନିର୍ମଳା ଭୁରିଆ]]
# [[ଫିରୋଜା ବିବି]]
# [[ବିନ୍ଦୁ କୃଷ୍ଣା]]
# [[ରେଣୁକା ବିଷ୍ଣୋଇ]]
# [[ଭାବନା ବୋହରା]]
# [[ପ୍ରଶାନ୍ତ ଜଗତାପ]]
# [[ପ୍ରୋବା ଚକମା]]
{{Div col end}}

=== ସମୃଦ୍ଧକରଣ ===

* [[ଜୟଶ୍ରୀ ରାଇଜି]]

===ଓଡ଼ିଆ===
{{Div col|colwidth=10em}}
# [[ଅର୍ଜୁନ ଚରଣ ସେଠୀ]]
# [[ପ୍ରଫୁଲ୍ଲ ସାମଲ]]
# [[ପିନାକୀ ମିଶ୍ର]]
# [[କାମାକ୍ଷା ପ୍ରସାଦ ସିଂହଦେଓ]]
# [[ଇଲା ପଣ୍ଡା]]
# [[ରବିନାରାୟଣ ମହାପାତ୍ର]]
# [[ବିଷ୍ଣୁ ଚରଣ ଦାସ]]
# [[ପ୍ରସନ୍ନ ଆଚାର୍ଯ୍ୟ]]
# [[ବୀର କେଶରୀ ଦେଓ]]
# [[ବଲବୀର ପୁଞ୍ଜ]]
# [[ସନ୍ତୋଷ କୁମାର ସାହୁ]]
# [[କାହ୍ନୁ ଚରଣ ଲେଙ୍କା]]
# [[ନରେନ୍ଦ୍ର କୁମାର ସ୍ୱାଇଁ]]
# [[କଳ୍ପତରୁ ଦାସ]]
# [[ଛତ୍ରପାଳ ସିଂହ ଲୋଧା]]
# [[ଏ ଭି ସ୍ୱାମୀ]]
# [[ପ୍ରତାପ କେଶରୀ ଦେବ]]
# [[ପ୍ରତାପ କେଶରୀ ଦେଓ]]
# [[ଭାଗିରଥୀ ମହାପାତ୍ର]]
# [[ମଙ୍ଗଳା କିଶାନ]]
# [[ସୁରେନ୍ଦ୍ର ଲାଠ]]
# [[ଜୟରାମ ପାଙ୍ଗୀ]]
# [[ହରିହର ସୋରେନ]]
# [[ଉପେନ୍ଦ୍ରନାଥ ନାୟକ]]
# [[ଅନାଦି ଚରଣ ଦାସ]]
# [[ବନମାଳୀ ବାବୁ]]
# [[ବ୍ରହ୍ମାନନ୍ଦ ପଣ୍ଡା]]
# [[ଭଜମନ ବେହେରା]]
# [[କୃପାସିନ୍ଧୁ ଭୋଇ]]
# [[ଅର୍କ କେଶରୀ ଦେଓ]]
# [[ବିକ୍ରମ କେଶରୀ ଦେଓ]]
# [[କଳିକେଶ ନାରାୟଣ ସିଂହଦେଓ]]
# [[ଧରଣୀଧର ଜେନା]]
# [[ଗୋପୀନାଥ ଗଜପତି]]
# [[ଗୁରୁଚରଣ ନାଏକ]]
# [[ରାମଚନ୍ଦ୍ର ହାଁସଦା]]
# [[ଝିନ୍ନ ହିକ୍‌କା]]
# [[ମୋହନ ଜେନା]]
# [[ରବିନ୍ଦ୍ର କୁମାର ଜେନା]]
# [[ଚୈତନ୍ୟ ପ୍ରସାଦ ମାଝୀ]]
# [[ଶ୍ରୀକାନ୍ତ କୁମାର ଜେନା]]
# [[କାହ୍ନୁ ଚରଣ ଜେନା]]
# [[ସମରେନ୍ଦ୍ର କୁଣ୍ଡୁ]]
# [[କାର୍ତ୍ତିକେଶ୍ୱର ପାତ୍ର]]
# [[ପର୍ଶୁରାମ ମାଝୀ]]
# [[ଭର୍ତ୍ତୃହରି ମହତାବ]]
# [[ବଳଭଦ୍ର ମାଝୀ]]
# [[ଲଡ଼ୁ କିଶୋର ସ୍ୱାଇଁ]]
# [[ମଙ୍ଗରାଜ ମଲ୍ଲିକ]]
# [[ସୁଦାମ ମାରାଣ୍ଡି]]
# [[ବାଲଗୋପାଲ ମିଶ୍ର]]
# [[କିରଣ ଲେଖା ମହାନ୍ତି]]
# [[ଇନ୍ଦୁରାଣୀ ମହାପାତ୍ର]]
# [[ପ୍ରମିଳା ମଲ୍ଲିକ]]
# [[ମମତା ମାଢ଼ୀ]]
# [[ରାଧାରାଣୀ ପଣ୍ଡା]]
# [[ସ୍ନେହାଙ୍ଗିନୀ ଛୁରିଆ]]
# [[ସୁଷମା ପଟେଲ]]
# [[ବିଷ୍ଣୁପ୍ରିୟା ବେହେରା]]
# [[ରୀତା ସାହୁ]]
# [[ମନ୍ଦାକିନୀ ବେହେରା]]
# [[ରୋଷନୀ ସିଂହ ଦେଓ]]
# [[ରାସେଶ୍ୱରୀ ପାଣିଗ୍ରାହୀ]]
# [[ପରମା ପୂଜାରୀ]]
# [[ବିଜୟଲକ୍ଷ୍ମୀ ପଟ୍ଟନାୟକ]]
# [[ସିପ୍ରା ମଲ୍ଲିକ]]
# [[ସଞ୍ଚିତା ମହାନ୍ତି]]
# [[ଅଜୟନ୍ତୀ ପ୍ରଧାନ]]
# [[ଉଷା ଦେବୀ]]
# [[ଅଞ୍ଜଳି ବେହେରା]]
# [[ଚନ୍ଦ୍ରମା ଶାନ୍ତା]]
# [[ଶୈରିନ୍ଦ୍ରୀ ନାୟକ]]
# [[ସୁରମା ପାଢ଼ୀ]]
# [[କିଶୋରୀମଣି ସିଂହ]]
# [[ପ୍ରମିଳା ଗିରି]]
# [[ବିଜୟଲକ୍ଷ୍ମୀ ସାହୁ]]
# [[ଫୁଲମଣି ଶାନ୍ତା]]
# [[ଭଗବତୀ ପୂଜାରୀ]]
# [[ଉମାରାଣୀ ପାତ୍ର]]
# [[କମଳା ଦାସ]]
# [[ସୁଧାଂଶୁମାଳିନୀ ରାୟ]]
# [[ଆନନ୍ଦ ମଞ୍ଜରୀ ଦେବୀ]]
# [[ରାସମଞ୍ଜରୀ ଦେବୀ]]
# [[ରତ୍ନା ମଞ୍ଜରୀ ଦେବୀ]]
# [[ପଟ୍ଟ ନାୟକ]]
# [[ରାଜଶ୍ରୀ ମଲ୍ଲିକ]]
# [[ନନ୍ଦିନୀ ଦେବୀ]]
# [[ଶାନ୍ତି ଦେବୀ (ଓଡ଼ିଆ ରାଜନୀତିଜ୍ଞ)]]
# [[ବାସନ୍ତୀ ମଲ୍ଲିକ]]
# [[ସୀମାରାଣୀ ନାୟକ]]
# [[ଟୁକୁନି ସାହୁ]]
# [[ପ୍ରିୟମ୍ବଦା ଦେବୀ]]
# [[ରଥ ଦାସ]]
# [[ଅନନ୍ତ ସେଠୀ]]
# [[ମୂରଲୀଧର ଜେନା]]
# [[କୁମାର ଶ୍ରୀ ଚିରଞ୍ଜୀବି]]
# [[ପ୍ରଫୁଲ୍ଲ କୁମାର ଜେନା (ରାଜନେତା)]]
# [[ପଞ୍ଚାନନ ମଣ୍ଡଳ]]
# [[ପୁରୁଷୋତ୍ତମ ସେଠୀ]]
# [[କପିଳ ଚରଣ ସେଠୀ]]
# [[ବୈରାଗୀ ଜେନା]]
# [[ବିଜୟ ନାୟକ]]
# [[ନେତ୍ରାନନ୍ଦ ମଲ୍ଲିକ]]
# [[ବିଷ୍ଣୁ ଚରଣ ସେଠୀ]]
# [[ଗଙ୍ଗାଧର ଦାସ]]
# [[ମନମୋହନ ଦାସ]]
# [[ନନ୍ଦକିଶୋର ଜେନା]]
# [[ଚକ୍ରଧର ବେହେରା]]
# [[ସତ୍ୟଭାମା ଦେଇ]]
# [[ହୃଦାନନ୍ଦ ମଲ୍ଲିକ]]
# [[ବେଦ ପ୍ରକାଶ ଅଗ୍ରୱାଲ]]
# [[ଜଗନ୍ନାଥ ରାଉତ]]
# [[ମାନସ ରଞ୍ଜନ ମଲ୍ଲିକ]]
# [[ରାଜେନ୍ଦ୍ର କୁମାର ଦାସ]] (chk)
# [[ମନମୋହନ ସାମଲ]]
# [[ଶୈଳେନ ମହାପାତ୍ର]]
# [[ଭଗୀରଥ ଦାସ]]
# [[ଉତ୍ସବ ଚରଣ ଜେନା]]
# [[ଗୋପୀନାଥ ଦାସ]]
# [[ପର୍ଶୁରାମ ପାଣିଗ୍ରାହୀ]]
# [[ପଦ୍ମ ଲୋଚନ ପଣ୍ଡା]]
# [[ଜ୍ୟୋତି ପ୍ରକାଶ ପାଣିଗ୍ରାହୀ]]
# [[ମହମ୍ମଦ ହନିଫ]]
# [[ବଳରାମ ସାହୁ]]
# [[ଯୁଗଳ କିଶୋର ପଟ୍ଟନାୟକ]]
# [[ବିରେନ ପଲେଇ]]
# [[ନରେନ ପଲେଇ]]
# [[ରତ୍ନାକର ମହାନ୍ତି]]
# [[ଚୈତନ୍ୟ ପ୍ରସାଦ ସେଠୀ]]
# [[କରୁଣାକର ପାଣିଗ୍ରାହୀ]]
# [[ହରପ୍ରସାଦ ମହାପାତ୍ର]]
# [[ପୀତାମ୍ବର ପଣ୍ଡା]]
# [[ପର୍ଶୁରାମ ଧଡ଼ା]]
# [[ସୁରେନ୍ଦ୍ର ପ୍ରସାଦ ପରମାଣିକ]]
# [[କାର୍ତ୍ତିକ ମହାପାତ୍ର]]
# [[ଭାଗବତ ସାହୁ]]
# [[ଗୋକୁଳାନନ୍ଦ ମହାନ୍ତି]]
# [[ଶ୍ୟାମସୁନ୍ଦର ମହାପାତ୍ର]]
# [[ଖାରବେଳ ସ୍ୱାଇଁ]]
# [[ସୁରେନ୍ଦ୍ରନାଥ ଦାସ]]
# [[ବିଜୟ କୃଷ୍ଣ ଦେ]]
# [[ରବୀନ୍ଦ୍ର ମୋହନ ଦାସ]]
# [[ପ୍ରିୟନାଥ ନନ୍ଦି]]
# [[କାର୍ତ୍ତିକ ଚନ୍ଦ୍ର ରାଉତ]]
# [[ପ୍ରତାପ ଚନ୍ଦ୍ର ଷଡ଼ଙ୍ଗୀ]]
# [[ଗୋପନାରାୟଣ ଦାସ]]
# [[ଜୀବନ ପ୍ରଦୀପ ଦାଶ]]
# [[ଅରୁଣ ଦେ]]
# [[ନୀଳାମ୍ବର ଦାସ]]
# [[ବନମାଳି ଦାସ]]
# [[ସୁକୁମାର ନାୟକ]]
# [[ରାଜେନ୍ଦ୍ର ଚନ୍ଦ୍ର ମର୍ଦ୍ଦରାଜ ହରିଚନ୍ଦନ]]
# [[ଚିତ୍ତରଞ୍ଜନ ଷଡ଼ଙ୍ଗୀ]]
# [[ପ୍ରଦିପ୍ତ ପଣ୍ଡା]]
# [[ଅକ୍ଷୟ କୁମାର ଆଚାର୍ଯ୍ୟ]]
# [[ସୁକାନ୍ତ କୁମାର ନାୟକ]]
# [[ଗୋବିନ୍ଦ ଚନ୍ଦ୍ର ଦାସ (ରାଜନୀତିଜ୍ଞ)]]
# [[ସୁଦର୍ଶନ ଜେନା]]
# [[ପ୍ରସନ୍ନ କୁମାର ପାଳ]]
# [[ଗଦାଧର ଗିରି]]
# [[ଯୁଧିଷ୍ଠିର ଜେନା]]
# [[ଜୟନାରାୟଣ ମହାନ୍ତି]]
# [[ଦେବୀ ପ୍ରସନ୍ନ ଚଣ୍ଡ]]
# [[ଅଶ୍ୱିନୀ କୁମାର ପାତ୍ର]]
# [[ତ୍ରିଲୋଚନ ସେନାପତି]]
# [[ଅକ୍ଷୟ ନାରାୟଣ ପ୍ରହରାଜ]]
# [[ଚିନ୍ତାମଣି ଜେନା (ରାଜନୀତିଜ୍ଞ)]]
# [[ମହେଶ୍ୱର ବାଗ]]
# [[ଭୂପାଳ ଚନ୍ଦ୍ର ମହାପାତ୍ର]]
# [[ନିତ୍ୟ‍ାନନ୍ଦ ସାହୁ]]
# [[ପ୍ରେମଲତା ମହାପାତ୍ର]]
# [[ରଘୁନାଥ ମହାନ୍ତି (ରାଜନୀତିଜ୍ଞ)]]
# [[ଶଶିକାନ୍ତ ଭଞ୍ଜ]]
# [[ପ୍ୟାରୀମୋହନ ଦାସ]]
# [[ସୁଶାନ୍ତ ଚାନ୍ଦ]]
# [[ଅନନ୍ତ ଦାସ (ରାଜନେତା)]]
# [[ଭାଇଗା ସେଠୀ]]
# [[ଜନାର୍ଦନ ଭଞ୍ଜ ଦେଓ]]
# [[ବୀରକିଶୋର ଜେନା]]
# [[ଉପେନ୍ଦ୍ର ଜେନା]]
# [[ମକର ସେଠୀ]]
# [[ଭୁବନାନନ୍ଦ ଜେନା]]
# [[ଦାଶରଥୀ ଜେନା]]
# [[ମାୟାଧର ଜେନା]]
# [[ଭାଗିରଥୀ ସେଠୀ]]
# [[ଜୟଦେବ ଜେନା]]
# [[କୃଷ୍ଣ ଚନ୍ଦ୍ର ମହାପାତ୍ର]]
# [[ସୁବର୍ଣ୍ଣ ନାଏକ]]
# [[ଗୋବିନ୍ଦ ମୁଣ୍ଡା]]
# [[ଲକ୍ଷ୍ମୀ ନାରାୟଣ ଭଞ୍ଜ ଦେଓ]]
# [[କୁମାର ମାଝୀ]]
# [[ଛୋଟରାୟ ମାଝୀ]]
# [[ଯୋଗେନ୍ଦ୍ର ନାଏକ]]
# [[ମୋହନ ଚରଣ ମାଝୀ]]
# [[ଅଭିରାମ ନାଏକ]]
# [[ବେଦବ୍ୟାସ ନାୟକ]]
# [[ପ୍ରେମାନନ୍ଦ ନାୟକ]]
# [[ପ୍ରାଣ ବଲ୍ଲଭ ନାଏକ]]
# [[ଚନ୍ଦ୍ରସେନ ନାଏକ]]
# [[ନୀଳାଦ୍ରି ନାୟକ]]
# [[ରାଜ ବଲ୍ଲଭ ମିଶ୍ର]]
# [[ରାମରାୟ ମୁଣ୍ଡା]]
# [[ମହେଶ୍ୱର ମାଝି]]
# [[କାହ୍ନୁ ଚରଣ ନାଏକ]]
# [[ଗୌରହରି ନାଏକ]]
# [[ହୃଷିକେଶ ନାଏକ]]
# [[କ୍ଷେତ୍ର ମୋହନ ନାୟକ]]
# [[ଧନୁର୍ଜୟ ଲାଗୁରୀ]]
# [[ଜିତୁ ପଟ୍ଟନାୟକ]]
# [[ଧନୁର୍ଜୟ ସିଦୁ]]
# [[ଗୁରୁ ଚରଣ ନାଏକ]]
# [[ସନାତନ ମହାକୁଡ଼]]
# [[ସହରାଇ ଓରାମ]]
# [[ବଦ୍ରିନାରାୟଣ ପାତ୍ର]]
# [[କ୍ଷୀରୋଦ ପ୍ରସାଦ ସ୍ୱାଇଁ]]
# [[ମୂରଲୀଧର କୁଅଁର]]
# [[ନିରଞ୍ଜନ ପଟ୍ଟନାୟକ]]
# [[ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଟୁଡୁ]]
# [[ସାଲଖାନ ମୁର୍ମୁ]]
# [[ଅଜେନ ମୁର୍ମୁ]]
# [[ପୁରୁଷୋତ୍ତମ ନାଏକ]]
# [[କାଙ୍ଗୋଇ ସିଂହ]]
# [[ରୁଦ୍ର ମୋହନ ଦାସ]]
# [[ରାଧାମୋହନ ନାୟକ]]
# [[ଇଶ୍ୱର ନାଏକ]]
# [[ଇଶ୍ୱର ଚନ୍ଦ୍ର ନାୟକ]]
# [[ଯାଦବ ମାଝୀ]]
# [[ମନମୋହନ ଟୁଡୁ]]
# [[ରାବଣେଶ୍ୱର ମଢ଼େଇ]]
# [[ବୀରଭଦ୍ର ସିଂହ]]
# [[ରୋହିଦାସ ସୋରେନ]]
# [[ଶ୍ରୀନାଥ ସୋରେନ]]
# [[ଗୋଲକ ବିହାରୀ ନାଏକ]]
# [[ଭାସ୍କର ମଢ଼େଇ]]
# [[ନଳିନୀ ଚନ୍ଦ୍ର ଭଞ୍ଜ ଦେଓ]]
# [[ପ୍ରଭାକର ବେହେରା]]
# [[ପ୍ରଫୁଲ୍ଲ କୁମାର ଦାସ]]
# [[କରୁଣାକର ନାଏକ]]
# [[ଅଜିତ ହେମ୍ବ୍ରମ]]
# [[ପଦ୍ମ ଚରଣ ହଇବୁରୁ]]
# [[ରଘୁନାଥ ହେମ୍ବ୍ରମ]]
# [[ବିଜୟ କୁମାର ନାୟକ]]
# [[ବାସନ୍ତି ହେମ୍ବ୍ରମ]]
# [[ସୁରେନ୍ଦ୍ର ସିଂହ]]
# [[ଗିରିଶ ଚନ୍ଦ୍ର ରାୟ]]
# [[ହରିହର ମହାନ୍ତି]]
# [[ସମଲ ମାଝି]]
# [[ପ୍ରମୋଦ ଚନ୍ଦ୍ର ଭଞ୍ଜ ଦେଓ]]
# [[ଛତିଶ ଚନ୍ଦ୍ର ଧଳ]]
# [[କିଶୋର ଦାଶ]]
# [[ବିମଳ ଲୋଚନ ଦାସ]]
# [[ସାନନ୍ଦ ମାରାଣ୍ଡି]]
# [[ପ୍ରସନ୍ନ କୁମାର ଦାଶ]]
# [[ରାମ ଚନ୍ଦ୍ର ହାଁସଦା]]
# [[ଭାଦବ ହାଁସଦା]]
# [[ବୁଧନ ମୁର୍ମୁ]]
# [[ଦୁର୍ଗା ଚରଣ ନାୟକ]]
# [[ଲାଲ ମୋହନ ନାୟକ]]
# [[ମୋଚିରାମ ତିରିୟା]]
# [[ଘନଶ୍ୟାମ ହେମ୍ବ୍ରମ]]
# [[କାହ୍ନୁରାମ ହେମ୍ବ୍ରମ]]
# [[ସୁନ୍ଦର ମୋହନ ମାଝି]]
# [[କମଳାକାନ୍ତ ନାୟକ]]
# [[ଭାନୁଚରଣ ନାଏକ]]
# [[ଶମ୍ଭୁନାଥ ନାଏକ]]
# [[ମଙ୍ଗଳ ସିଂ ମୁଦି]]
# [[ଗଣେଶ ରାମ ସିଂ ଖୁଣ୍ଟିଆ]]
# [[ହରଦେବ ତିରିୟା]]
# [[ଚନ୍ଦ୍ର ମୋହନ ସିଂହ]]
# [[କାର୍ତ୍ତିକ ଚନ୍ଦ୍ର ମାଝି]]
# [[ସିଦ୍ଧଲାଲ ମୁର୍ମୁ]]
# [[ଅର୍ଜୁନ ମାଝି]]
# [[ଲକ୍ଷ୍ମଣ ମାଝି]]
# [[ଶ୍ୟାମ ଚରଣ ହାଁସଦା]]
# [[ଶଇବ ସୁଶୀଳ କୁମାର ହାଁସଦା]]
# [[ନବ ଚରଣ ମାଝି]]
# [[ରାଜକିଶୋର ଦାସ]]
# [[ପ୍ରବୀଣ ଚନ୍ଦ୍ର ଭଞ୍ଜଦେଓ]]
# [[ସକିଲା ସୋରେନ]]
# [[ପ୍ରୀତିରଞ୍ଜନ ଘଡ଼ାଇ]]
# [[ପ୍ରଫୁଲ୍ଲ ଚନ୍ଦ୍ର ଘଡ଼ାଇ]]
# [[ଶରତ ରାଉତ]]
# [[ସନାତନ ଦେଓ]]
# [[ବାଇଧର ସିଂହ]]
# [[ନାରାୟଣ ଚନ୍ଦ୍ର ପତି]]
# [[ପୀତାମ୍ବର ଭୂପତି ହରିଚନ୍ଦନ ମହାପାତ୍ର]]
# [[ରାମଚନ୍ଦ୍ର ଖୁଣ୍ଟିଆ]]
# [[ଅଶୋକ କୁମାର ଦାସ]]
# [[ନିରଞ୍ଜନ ଜେନା]]
# [[ପରମେଶ୍ୱର ସେଠୀ]]
# [[ପ୍ରଣବ ପ୍ରକାଶ ଦାସ]]
# [[ସୂର୍ଯ୍ୟମଣୀ ଜେନା]]
# [[ମଦନ ମୋହନ ପଟ୍ଟନାୟକ]]
# [[ଶାନ୍ତନୁ କୁମାର ଦାସ]]
# [[ଜଗନ୍ନାଥ ମଲ୍ଲିକ]]
# [[ରାମଚନ୍ଦ୍ର ମଲ୍ଲିକ]]
# [[ଅନାଦୀ ଚରଣ ଦାସ]]
# [[ଅଞ୍ଚଳ ଦାସ]]
# [[ବାଇଧର ବେହେରା]]
# [[ଲକ୍ଷ୍ମୀଧର ଜେନା]]
# [[ପରମାନନ୍ଦ ମହାନ୍ତି]]
# [[ମାୟାଧର ସିଂହ]]
# [[ଗଦାଧର ଦତ୍ତ]]
# [[ପ୍ରଣବ ବଳବନ୍ତରାୟ]]
# [[ରବି ଦାଶ]]
# [[କାଙ୍ଗାଳି ଚରଣ ପଣ୍ଡା]]
# [[ଗୁରୁଚରଣ ଟିକାୟତ]]
# [[ଯଦୁମଣି ମଙ୍ଗରାଜ]]
# [[ଧନଞ୍ଜୟ ଲେଙ୍କା]]
# [[ଦୁଃଶାସନ ଜେନା]]
# [[ଅମର ପ୍ରସାଦ ଶତପଥୀ]]
# [[ପ୍ରହଲ୍ଲାଦ ମଲ୍ଲିକ]]
# [[କୁଳମଣି ରାଉତ]]
# [[ଚିନ୍ମୟ ପ୍ରସାଦ ବେହୁରା]]
# [[ଦେବାଶିଷ ନାୟକ]]
# [[ସୁନନ୍ଦା ଦାସ]]
# [[ପଦ୍ମନାଭ ରାୟ]]
# [[ନବକିଶୋର ମଲ୍ଲିକ]]
# [[ଚିତ୍ତରଞ୍ଜନ ନାଏକ]]
# [[ବୈଷ୍ଣବ ଚରଣ ମଲ୍ଲିକ]]
# [[ପବିତ୍ର ମୋହନ ଜେନା]]
# [[ପ୍ରଭାତ କୁମାର ସାମନ୍ତରାୟ]]
# [[ଦୀନବନ୍ଧୁ ସାହୁ]]
# [[ଧୃବ ଚରଣ ସାହୁ]]
# [[ସରୋଜକାନ୍ତ କାନୁନଗୋ]]
# [[ଇନ୍ଦ୍ରମଣି ରାଉତ]]
# [[ଉତ୍କଳ କେଶରୀ ପରିଡ଼ା]]
# [[କିଶୋର ଚନ୍ଦ୍ର ତରାଇ]]
# [[ଶଶି ଭୂଷଣ ବେହେରା]]
# [[ଭାଗବତ ପ୍ରସାଦ ମହାନ୍ତି]]
# [[ପୂର୍ଣ୍ଣାନନ୍ଦ ସାମଲ]]
# [[ଦୈତାରୀ ବେହେରା]]
# [[ସୁରେନ୍ଦ୍ରନାଥ ପଟ୍ଟନାୟକ]]
# [[ପ୍ରଦୀପ୍ତ କିଶୋର ଦାସ]]
# [[ବଟକୃଷ୍ଣ ଜେନା]]
# [[ମାୟାଧର ସେଠୀ]]
# [[ରବିନ୍ଦ୍ର କୁମାର ବେହେରା]]
# [[କାଳନ୍ଦୀ ଚରଣ ବେହେରା]]
# [[ଜଗବନ୍ଧୁ ଦାସ]]
# [[ମଧୁସୂଦନ ପାଣିଗ୍ରାହୀ]]
# [[ବିଜୟଶ୍ରୀ ରାଉତରାୟ]]
# [[ବିଷ୍ଣୁବ୍ରତ ରାଉତରାୟ]]
# [[ଚନ୍ଦ୍ର ସାରଥୀ ବେହେରା]]
# [[ପ୍ରକାଶ ଚନ୍ଦ୍ର ବେହେରା]]
# [[ପ୍ରଶାନ୍ତ ବେହେରା]]
# [[ପ୍ରଭାତ ରଞ୍ଜନ ବିଶ୍ୱାଳ]]
# [[ରାଜେନ୍ଦ୍ର ସିଂହ]]
# [[ସଂଗ୍ରାମ କେଶରୀ ମହାପାତ୍ର]]
# [[ତ୍ରିଲୋଚନ କାନୁନଗୋ]]
# [[ସୁର ସେଠୀ]]
# [[ଶୁକଦେବ ଜେନା]]
# [[ଲକ୍ଷ୍ମଣ ମଲ୍ଲିକ]]
# [[ରାଜକୃଷ୍ଣ ବୋଷ]]
# [[ଆକୁଳାନନ୍ଦ ବେହେରା]]
# [[ମିନାକ୍ଷୀ ମହନ୍ତ]]
# [[ପଦ୍ମିନୀ ଦିଆନ]]
# [[ଲତିକା ପ୍ରଧାନ]]
# [[ସୂର୍ଯ୍ୟମଣି ବୈଦ୍ୟ]]
# [[ଧର୍ମାନନ୍ଦ ବେହେରା]]
# [[ବିଧୁ ଭୂଷଣ ପ୍ରହରାଜ]]
# [[ରାଜ କିଶୋର ରାମ]]
# [[ରସାନନ୍ଦ ସାହୁ]]
# [[ରସମଞ୍ଜରୀ ଦେବୀ]]
# [[ପବିତ୍ର ମୋହନ ପ୍ରଧାନ]]
# [[ରମେଶ ରାଉତ]]
# [[ଘନଶ୍ୟାମ ସାହୁ]]
# [[ଗୋକୁଳାନନ୍ଦ ପ୍ରହରାଜ]]
# [[ଯୋଗେଶ ଚନ୍ଦ୍ର ରାଉତ]]
# [[ଅକ୍ଷୟ କୁମାର ପଟ୍ଟନାୟକ]]
# [[ପ୍ରଭାତ କୁମାର ତ୍ରିପାଠୀ]]
# [[ଦେବୀ ରଞ୍ଜନ ତ୍ରିପାଠୀ]]
# [[ଦେବାଶିଷ ପଟ୍ଟନାୟକ]]
# [[ବୀର ସିପ୍‌କା]]
# [[ପ୍ରମୋଦ କୁମାର ମଲ୍ଲିକ]]
# [[ଦେବୀ ପ୍ରସାଦ ମିଶ୍ର]]
# [[ତ୍ରିଲୋଚନ ମାନସିଂହ ହରିଚନ୍ଦନ]]
# [[କନକଲତା ଦେବୀ]]
# [[ବିଦ୍ୟାଧର ନାଏକ]]
# [[ପ୍ରତାପ ଚନ୍ଦ୍ର ପଟ୍ଟନାୟକ]]
# [[ସମୀର କୁମାର ରାଉତରାୟ]]
# [[ଲଳିତ ମୋହନ ମହାନ୍ତି]]
# [[ଦେବାଶିଷ ସାମନ୍ତରାୟ (ରାଜନୀତିଜ୍ଞ)]]
# [[ମହମ୍ମଦ ମୋକିମ୍]]
# [[ବିଶ୍ୱନାଥ ପଣ୍ଡିତ]]
# [[ଶ୍ରୀକାନ୍ତ ପଣ୍ଡା]]
# [[ସୟଦ ମୁସ୍ତାଫିଜ ଅହମଦ]]
# [[ସମୀର ଦେ]]
# [[ପ୍ରତାପ ଜେନା]]
# [[ବିକ୍ରମ କେଶରୀ ବର୍ମା]]
# [[ମହମ୍ମଦ ଅତାହାର]]
# [[ବିରଜା ପ୍ରସାଦ ରାୟ]]
# [[ଶରତ କୁମାର କର]]
# [[ଶେଖ ମତଲୁବ ଅଲ୍ଲୀ]]
# [[ସାବିତ୍ରୀ ଅଗ୍ରୱାଲ]]
# [[ରାଜକିଶୋର ନାୟକ]]
# [[ଅତନୁ ସବ୍ୟସାଚୀ ନାୟକ]]
# [[ବିଜୟ ମହାପାତ୍ର]]
# [[ତ୍ରିଲୋଚନ ବେହେରା]]
# [[ଦେବେନ୍ଦ୍ର ଶର୍ମା]]
# [[ଦିବାକରନାଥ ଶର୍ମା]]
# [[ଶରତ କୁମାର ଦେବ]]
# [[ଦୋଳଗୋବିନ୍ଦ ନାୟକ]]
# [[ଶୈଳେନ୍ଦ୍ର ନାରାୟଣ ଭଞ୍ଜ ଦେଓ]]
# [[ସରସ୍ୱତୀ ଦେବୀ]]
# [[ଅନନ୍ତ ଚରଣ ତ୍ରିପାଠୀ]]
# [[ପଦ୍ମ ଚରଣ ନାଏକ]]
# [[ଅଲେଖ କୁମାର ଜେନା]]
# [[ଅଂଶୁମାନ ମହାନ୍ତି]]
# [[ଧ୍ରୁବ ଚରଣ ସାହୁ]]
# [[ହରିହର ସିଂହ ମର୍ଦ୍ଦରାଜ ଭ୍ରମରବର ରାୟ]]
# [[ବଂଶୀଧର ପଟ୍ଟନାୟକ]]
# [[ସତ୍ୟସୁନ୍ଦର ମିଶ୍ର]]
# [[ବିଭୁତି ଭୂଷଣ ସିଂହ ମର୍ଦ୍ଦରାଜ]]
# [[ଅରୁଣ କୁମାର ପଟ୍ଟନାୟକ]]
# [[ସିଦ୍ଧାର୍ଥ ଶେଖର ସିଂହ]]
# [[ଅନୁଭବ ପଟ୍ଟନାୟକ]]
# [[ଅନ୍ତର୍ଯ୍ୟାମୀ ସାହୁ]]
# [[ରାମ ଚନ୍ଦ୍ର ରାମ]]
# [[ବି. ଏସ. ବି. ନରେନ୍ଦ୍ର ମହାପାତ୍ର]]
# [[ରମେଶ ଚନ୍ଦ୍ର ପଣ୍ଡା]]
# [[ରମାକାନ୍ତ ମିଶ୍ର]]
# [[ଶରତ ଚନ୍ଦ୍ର ମିଶ୍ର]]
# [[ସତ୍ୟନାରାୟଣ ପ୍ରଧାନ]]
# [[ପୂର୍ଣ୍ଣଚନ୍ଦ୍ର ଭଞ୍ଜଦେଓ]]
# [[ସାହେବ ନାଏକ]]
# [[ଭାବଗ୍ରାହୀ ନାୟକ]]
# [[ଶ୍ରୀଧର ନାଏକ]]
# [[କିଶୋର ଚନ୍ଦ୍ର ଦେଓ ଭଞ୍ଜ]]
# [[ରମେଶ ଚନ୍ଦ୍ର ବେହେରା]]
# [[ପୂର୍ଣ୍ଣଚନ୍ଦ୍ର ନାୟକ]]
# [[କାଶୀନାଥ ମଲ୍ଲିକ]]
# [[ରୁଦ୍ର ମାଧବ ରାୟ]]
# [[ହରିହର କରଣ]]
# [[ଅରୁଣ କୁମାର ସାହୁ]]
# [[ବୃନ୍ଦାବନ ଚନ୍ଦ୍ର ସିଂହ]]
# [[କୃଷ୍ଣ ଚନ୍ଦ୍ର ସିଂହ ମାନ୍ଧାତା]]
# [[ଅଚ୍ୟୁତାନନ୍ଦ ମହାନ୍ତି]]
# [[ସୀତାକାନ୍ତ ମିଶ୍ର]]
# [[ବଂଶୀଧର ସାହୁ]]
# [[ଭାଗବତ ବେହେରା]]
# [[ଗଙ୍ଗାଧର ପାଇକରାୟ]]
# [[ସତ୍ୟାନନ୍ଦ ଚମ୍ପତିରାୟ]]
# [[କୈଳାଶ ଚନ୍ଦ୍ର ମହାପାତ୍ର]]
# [[ହରିହର ସାହୁ]]
# [[ସୁରେନ୍ଦ୍ରନାଥ ମିଶ୍ର]]
# [[ପ୍ରଶାନ୍ତ କୁମାର ଜଗଦେବ]]
# [[ରାଜେନ୍ଦ୍ର କୁମାର ସାହୁ]]
# [[ବିଶ୍ୱ ଭୂଷଣ ହରିଚନ୍ଦନ]]
# [[ଦେବେନ୍ଦ୍ର ନାଥ ମାନସିଂହ]]
# [[ବିଭୂତି ଭୂଷଣ ହରିଚନ୍ଦନ]]
# [[ରଘୁନାଥ ସାହୁ]]
# [[ଅଶୋକ ଚନ୍ଦ୍ର ପଣ୍ଡା]]
# [[ସୁଶାନ୍ତ କୁମାର ରାଉତ]]
# [[ପ୍ରିୟଦର୍ଶୀ ମିଶ୍ର]]
# [[ଭାଗୀରଥି ବଡ଼ଜେନା]]
# [[ଶରତ ଚନ୍ଦ୍ର ପାଇକରାୟ]]
# [[ବିଭୂତି ଭୂଷଣ ବଳବନ୍ତରାୟ]]
# [[ସୁରେଶ କୁମାର ରାଉତରାୟ]]
# [[ସତ୍ୟପ୍ରିୟ ମହାନ୍ତି]]
# [[ମାଧବ ଚନ୍ଦ୍ର ରାଉତରାୟ]]
# [[ଜ୍ୟୋତିନ୍ଦ୍ର ନାଥ ମିତ୍ର]]
# [[ବୀରକିଶୋର ଦେବ]]
# [[ଦିଲ୍ଲୀପ ଶ୍ରୀଚନ୍ଦନ]]
# [[ସୁଦର୍ଶନ ମହାନ୍ତି]]
# [[ବନମାଳି ପଟ୍ଟନାୟକ]]
# [[ଜୟକୃଷ୍ଣ ମହାନ୍ତି]]
# [[ଗୋପୀନାଥ ଭୋଇ]]
# [[ରାମଚନ୍ଦ୍ର ପଟ୍ଟନାୟକ]]
# [[ଅଭିମନ୍ୟୁ ରଣସିଂହ]]
# [[ଯୁଧିଷ୍ଠିର ସାମନ୍ତରାୟ]]
# [[ବିପିନ ବିହାରୀ ଦାଶ]]
# [[ପ୍ରଦୀପ ମହାରଥୀ]]
# [[ହରିହର ଭୋଇ]]
# [[ହୃଷିକେଶ ନାୟକ]]
# [[ରାଘବ ଚରଣ ସେଠୀ]]
# [[ମଦନ ମୋହନ ଦତ୍ତ]]
# [[ବସନ୍ତ ବେହେରା]]
# [[ହୃଷିକେଶ ତ୍ରିପାଠୀ]]
# [[ନରେନ୍ଦ୍ର କୁମାର ନାୟକ]]
# [[କୁମୁଦ ଚନ୍ଦ୍ର ସିଂହ]]
# [[ଦେବରାଜ ସାହୁ]]
# [[ସନ୍ତୋଷ କୁମାର ପ୍ରଧାନ]]
# [[ପ୍ରଫୁଲ୍ଲ ମିଶ୍ର]]
# [[ରମେଶ ଜେନା]]
# [[ରଜନୀ କାନ୍ତ ସିଂହ]]
# [[ଅଦ୍ୱୈତ ପ୍ରସାଦ ସିଂହ]]
# [[ଦୁତିଅ ରାଉଳ]]
# [[କ୍ଷେତ୍ର ମୋହନ ପାଣିଗ୍ରାହୀ]]
# [[ସୁରେନ୍ଦ୍ର ପ୍ରଧାନ]]
# [[ରାଜକିଶୋର ପ୍ରଧାନ]]
# [[ବାଳକୃଷ୍ଣ ପଟ୍ଟନାୟକ]]
# [[ରମେଶ ଚନ୍ଦ୍ର ସାଇ]]
# [[ସଞ୍ଜୀବ କୁମାର ସାହୁ]]
# [[ଅମରନାଥ ପ୍ରଧାନ]]
# [[ନଗେନ୍ଦ୍ର କୁମାର ପ୍ରଧାନ]]
# [[ପଦ ନାଏକ]]
# [[ନବଘନ ନାୟକ]]
# [[ଖଗେଶ୍ୱର ବେହେରା]]
# [[ସୁଶାନ୍ତ କୁମାର ବେହେରା]]
# [[ମଦନ ମୋହନ ପ୍ରଧାନ]]
# [[କୁମାର ଚନ୍ଦ୍ର ବେହେରା]]
# [[ବ୍ରଜ କିଶୋର ପ୍ରଧାନ]]
# [[ବୃନ୍ଦାବନ ବେହେରା]]
# [[ମୁକେଶ କୁମାର ପାଳ]]
# [[ଧରଣୀଧର ପ୍ରଧାନ]]
# [[ମୃତ୍ୟୁଞ୍ଜୟ ପାଳ]]
# [[ମହେଶ ଚନ୍ଦ୍ର ସୁବାହୁ ସିଂହ]]
# [[ବାଇଧର ନାଏକ]]
# [[ରବି ନାରାୟଣ ପାଣି]]
# [[ନୃସିଂହ ଚରଣ ସାହୁ]]
# [[ବିଭୁଧେନ୍ଦ୍ର ପ୍ରତାପ ଦାସ]]
# [[ବେଣୁଧର ବଳିଆରସିଂହ]]
# [[ବୃନ୍ଦାବନ ତ୍ରିପାଠୀ (ରାଜନେତା)]]
# [[ପ୍ରସନ୍ନ ପଟ୍ଟନାୟକ]]
# [[ବ୍ରହ୍ମାନନ୍ଦ ବିଶ୍ୱାଳ]]
# [[ପ୍ରଫୁଲ୍ଲ କୁମାର ମଲ୍ଲିକ]]
# [[ସୁଧୀର କୁମାର ସାମଲ]]
# [[ସରୋଜ କୁମାର ସାମଲ]]
# [[ନବୀନ ନନ୍ଦ]]
# [[କୃଷ୍ଣ ଚନ୍ଦ୍ର ପାତ୍ର]]
# [[ନବୀନ ଚନ୍ଦ୍ର ନାରାୟଣ ଦାସ]]
# [[କାଳିଆ ଦେହୁରୀ]]
# [[ମଦନ ଦେହୁରୀ]]
# [[ଶଙ୍କର ପ୍ରତାପ ସିଂହ ଦେଓ]]
# [[ସୁରେନ୍ଦ୍ର ମୋହନ ପଟ୍ଟନାୟକ]]
# [[ରତ୍ନପ୍ରଭା ଦେବୀ]]
# [[ମହେଶ୍ୱର ନାଏକ]]
# [[ଭାଗିରଥୀ ନାଏକ]]
# [[ଅରକ୍ଷିତ ନାଏକ]]
# [[ରବିନାରାୟଣ ନାଏକ]]
# [[ତ୍ରିନାଥ ନାଏକ]]
# [[କିଶୋର ଚନ୍ଦ୍ର ନାଏକ]]
# [[କହ୍ନେଇ ସିଂହ]]
# [[ଜଗତେଶ୍ୱର ମିର୍ଦ୍ଧା]]
# [[ପାଣୁ ଚନ୍ଦ୍ର ନାଏକ]]
# [[ରାଜେନ୍ଦ୍ର କୁମାର ଛତ୍ରିଆ]]
# [[ରବିନାରାୟଣ ନାଏକ (୧୯୬୯ ଜନ୍ମ)]]
# [[ସଞ୍ଜୀବ କୁମାର ମଲ୍ଲିକ]]
# [[ରମେଶ ପଟୁଆ]]
# [[ଦୁର୍ଯ୍ୟୋଧନ ଗରଡ଼ିଆ]]
# [[ନାଉରୀ ନାୟକ]]
# [[ଦୁର୍ଗା ଶଙ୍କର ପଟ୍ଟନାୟକ]]
# [[ଲକ୍ଷ୍ମୀପ୍ରସାଦ ମିଶ୍ର]]
# [[ଭିକାରୀ ଘାସି]]
# [[ଅଶ୍ୱିନୀ କୁମାର ଗୁରୁ]]
# [[ଝସକେତନ ସାହୁ]]
# [[ଶ୍ରୀବଲ୍ଲଭ ପାଣିଗ୍ରାହୀ]]
# [[ଜୟନାରାୟଣ ମିଶ୍ର]]
# [[ରୋହିତ ପୂଜାରୀ]]
# [[ସନାତନ ବିଶି]]
# [[ଭିକାରୀ ସୁନା]]
# [[ବସନ୍ତ କୁମାର ମହାନନ୍ଦ]]
# [[ଅଭିମନ୍ୟୁ କୁମାର]]
# [[ଭାନୁଗଙ୍ଗ ତ୍ରିଭୂବନ ଦେବ]]
# [[ଜୟଦେବ ଠାକୁର]]
# [[ଜ୍ୟୋତିମଞ୍ଜରୀ ଦେବୀ]]
# [[ଅଶ୍ୱିନୀ କୁମାର ବେହେରା]]
# [[ସଞ୍ଜିବ କୁମାର ପ୍ରଧାନ]]
# [[ପ୍ରଦୀପ୍ତ ଗଙ୍ଗଦେବ]]
# [[ସୁବାଷ ଚନ୍ଦ୍ର ପାଣିଗ୍ରାହୀ]]
# [[ବୃନ୍ଦାବନ ମାଝି]]
# [[ଅଶୋକ କୁମାର ବଳ]]
# [[ପ୍ରଫୁଲ୍ଲ ମାଝୀ]]
# [[ଦିଲିପ କୁମାର ରାୟ]]
# [[ରଞ୍ଜିତ ଭିତ୍ରିଆ]]
# [[ଗଙ୍ଗାଧର ପ୍ରଧାନ (ରାଜନେତା)]]
# [[ଇଗ୍ନେସ ମାଝୀ]]
# [[ଗଜଧର ମାଝୀ]]
# [[ପ୍ରେମାନନ୍ଦ କାଲୋ]]
# [[ଖ୍ରୀଷ୍ଟୋଦାସ ଲୁଗୁନ]]
# [[ଜୁନାସ ବିଲୁଙ୍ଗ]]
# [[ରେମିସ କେରକେଟା]]
# [[ସତ୍ୟ ନାରାୟଣ ପ୍ରଧାନ]]
# [[ନିହାର ସୁରିନ]]
# [[ଶଙ୍କର ଓରାମ]]
# [[ଜର୍ଜ ତିର୍କୀ]]
# [[ପ୍ରେମଚାନ୍ଦ ଭଗତ]]
# [[ଶାନ୍ତି ପ୍ରକାଶ ଓରାମ]]
# [[ରଙ୍ଗବଲ୍ଲଭ ଅମାତ]]
# [[ବ୍ରଜମୋହନ କିଷାନ]]
# [[ମୁଖରମ ନାଏକ]]
# [[ଗ୍ରେଗୋରୀ ମିଞ୍ଜ]]
# [[ରାଜେନ ଏକ୍କା]]
# [[ଖ୍ରୀଷ୍ଟୋଫର ଏକ୍କା]]
# [[ଆଗାପିଲ୍‍ ଲାକ୍ରା]]
# [[ନେଲସନ ସୋରେଙ୍ଗ]]
# [[ମନସିଦ ଏକ୍କା]]
# [[ହଳୁ ମୁଣ୍ଡାରୀ]]
# [[ସୁବ୍ରତ ତରାଇ]]
# [[ରବି ଦେହୁରୀ]]
# [[ରାଜକିଶୋର ସାମନ୍ତରାୟ]]
# [[ଧନଞ୍ଜୟ ମହାନ୍ତି]]
# [[ବ୍ରଜକିଶୋର ମହାନ୍ତି]]
# [[ଗୁରୁପଦ ନନ୍ଦ]]
# [[ପ୍ରଭାତ ମହାପାତ୍ର]]
# [[ଅଜିତ ଦାସ (ରାଜନେତା)]]
# [[ଶାରଦା ପ୍ରସାଦ ନାୟକ]]
# [[ଲକ୍ଷ୍ମଣ ମୁଣ୍ଡା]]
# [[ନୀଳମଣି ସିଂହ ଦଣ୍ଡପାଟ]]
# [[ନରହରି ଦଣ୍ଡପାଟ]]
# [[ଅର୍ଜୁନ ନାଏକ]]
# [[ହେମେନ୍ଦ୍ର ପ୍ରସାଦ ମହାପାତ୍ର]]
# [[ବେଣୁଧର ନାଏକ]]
# [[ହେମନ୍ତ କୁମାର ସିଂହ ଦଣ୍ଡପାଟ]]
# [[ଦୟାନିଧି କିଷାନ]]
# [[ଭୀମସେନ ଚୌଧୁରୀ]]
# [[ବସନ୍ତ କୁମାର ସିଂହ ଦଣ୍ଡପାଟ]]
# [[ବିଶ୍ୱନାଥ ସାହୁ]]
# [[ଭି. ସୀତାରାମୟା]]
# [[ଯତିରାଜ ପ୍ରହରାଜ]]
# [[ପର୍ଶୁରାମ ପଣ୍ଡା]]
# [[ରାମଚନ୍ଦ୍ର ପଣ୍ଡା]]
# [[ନାଗି ରେଡ୍ଡୀ ନାରାୟଣ ରେଡ୍ଡୀ]]
# [[ଅଶୋକ କୁମାର ଚୌଧୁରୀ]]
# [[ଆଦିକନ୍ଦ ସେଠୀ]]
# [[ସୁବାସ ଚନ୍ଦ୍ର ବେହେରା]]
# [[ପ୍ରିୟାଂଶୁ ପ୍ରଧାନ]]
# [[ଲକ୍ଷ୍ମଣ ମହାପାତ୍ର]]
# [[ରାଘବ ପରିଡ଼ା]]
# [[ସରୋଜ କୁମାର ପାଢ଼ୀ]]
# [[ଦେବରାଜ ମହାନ୍ତି]]
# [[ହରିହର ଦାସ (୧୯୧୩ ଜନ୍ମ)]]
# [[ହରିହର ସ୍ୱାଇଁ]]
# [[ଦ୍ୱିତିକୃଷ୍ଣ ପଣ୍ଡା]]
# [[ଉଷାରାଣୀ ପଣ୍ଡା]]
# [[ମୋହନ ନାଏକ]]
# [[ରଘୁନାଥ ମହାପାତ୍ର (ରାଜନେତା)]]
# [[ଅନଙ୍ଗ ମଞ୍ଜରୀ ଦେବୀ]]
# [[ତ୍ରିନାଥ ବେହେରା]]
# [[ସୂର୍ଯ୍ୟ ନାରାୟଣ ପାତ୍ର]]
# [[ରାମଚନ୍ଦ୍ର ସେଠୀ]]
# [[ଘନଶ୍ୟାମ ବେହେରା]]
# [[ପ୍ରଦୀପ କୁମାର ପାଣିଗ୍ରାହୀ]]
# [[ମୋହନ ନାୟକ]]
# [[ରାମଚନ୍ଦ୍ର ମିଶ୍ର (ରାଜନେତା)]]
# [[ଲିଙ୍ଗରାଜ ପାଣିଗ୍ରାହୀ]]
# [[ଦଣ୍ଡପାଣି ଦାସ]]
# [[ଶିଶିର କୁମାର ନରେନ୍ଦ୍ର ଦେବ]]
# [[କୃଷ୍ଣ ଚନ୍ଦ୍ର ପଟ୍ଟନାୟକ]]
# [[ଶିବ ଶଙ୍କର ସାହାଣୀ]]
# [[ବିନାୟକ ମହାପାତ୍ର]]
# [[ରମେଶ ଚନ୍ଦ୍ର ଚ୍ୟାଉ ପଟ୍ଟନାୟକ]]
# [[ବିକ୍ରମ କୁମାର ପଣ୍ଡା]]
# [[ଶ୍ରୀକାନ୍ତ ସାହୁ]]
# [[ନିରଞ୍ଜନ ପ୍ରଧାନ]]
# [[ପୂର୍ଣ୍ଣ ଚନ୍ଦ୍ର ସେଠୀ]]
# [[ନାରାୟଣ ସାହୁ (୧୯୨୮ ଜନ୍ମ)]]
# [[ତ୍ରିନାଥ ସାମନ୍ତରାୟ]]
# [[ରାମଚନ୍ଦ୍ର ମର୍ଦ୍ଦରାଜ ଦେଓ]]
# [[ଦଣ୍ଡପାଣି ସ୍ୱାଇଁ]]
# [[ତାରିଣୀ ପଟ୍ଟନାୟକ]]
# [[ସଦାନନ୍ଦ ମହାନ୍ତି]]
# [[ରାଧାଗୋବିନ୍ଦ ସାହୁ]]
# [[ନିତ୍ୟାନନ୍ଦ ପ୍ରଧାନ]]
# [[ବିକ୍ରମ କେଶରୀ ଆରୁଖ]]
# [[ସୁମା ନାଏକ]]
# [[ମାଗୁଣି ଚରଣ ପ୍ରଧାନ]]
# [[ଜାମି ସୁବାରାଓ ପୃଷ୍ଟି]]
# [[ଉମାକାନ୍ତ ମିଶ୍ର]]
# [[ରାମକୃଷ୍ଣ ଗୌଡ଼]]
# [[ଦୀନବନ୍ଧୁ ବେହେରା]]
# [[ଗୋବିନ୍ଦ ପ୍ରଧାନ]]
# [[ଚିନ୍ତାମଣି ଦ୍ୟାନ ସାମନ୍ତରା]]
# [[ଦିବାକର ପଟ୍ଟନାୟକ]]
# [[ସଚ୍ଚିଦାନନ୍ଦ ଦେଓ]]
# [[ଜଗନ୍ନାଥ ପତି]]
# [[ରମେଶ ଚନ୍ଦ୍ର ଜେନା]]
# [[ପୂର୍ଣ୍ଣଚନ୍ଦ୍ର ସ୍ୱାଇଁ]]
# [[ଅର୍ଜୁନ ନାଏକ (୨୦୧୭ ମୃତ୍ୟୁ)]]
# [[ଗନ୍ତାୟତ ସ୍ୱାଇଁ]]
# [[କିଶୋର ଚନ୍ଦ୍ର ସିଂହ ଦେଓ]]
# [[ଶରତ ଚନ୍ଦ୍ର ପଣ୍ଡା]]
# [[ଅନନ୍ତ ନାରାୟଣ ସିଂହ ଦେଓ]]
# [[ହରିହର ସାହୁ (୧୯୪୪ ଜନ୍ମ)]]
# [[ଉଦୟ ନାଥ ନାୟକ]]
# [[ବୃନ୍ଦାବନ ନାୟକ]]
# [[ରାମଚନ୍ଦ୍ର ରଥ]]
# [[ଲଳିତେନ୍ଦୁ ବିଦ୍ୟାଧର ମହାପାତ୍ର]]
# [[ସଞ୍ଜୟ କୁମାର ଦାସ ବର୍ମା]]
# [[ସିଦ୍ଧେଶ୍ୱର ପାଣିଗ୍ରାହୀ]]
# [[ବିଶ୍ୱନାଥ ପରିଡ଼ା]]
# [[ପଦ୍ମ ଚରଣ ସାମନ୍ତସିଂହାର]]
# [[ଅଜୟ କୁମାର ଜେନା]]
# [[ଗୋପବନ୍ଧୁ ପାତ୍ର]]
# [[ଗଙ୍ଗାଧର ମହାପାତ୍ର]]
# [[ବ୍ରଜ ମୋହନ ମହାନ୍ତି]]
# [[ବ୍ରଜ କିଶୋର ତ୍ରିପାଠୀ]]
# [[ହରିହର ବାହିନୀପତି]]
# [[ଫକୀର ଚରଣ ଦାସ]]
# [[ଭଗବାନ ପ୍ରତିହାରୀ]]
# [[ଗଦାଧର ମିଶ୍ର (ରାଜନେତା)]]
# [[ଜୟନ୍ତ କୁମାର ଷଡ଼ଙ୍ଗୀ]]
# [[ତୁଷାରକାନ୍ତି ବେହେରା]]
# [[ସୁରେନ୍ଦ୍ର ସେଠୀ]]
# [[ରବି ମଲ୍ଲିକ]]
# [[ବୃନ୍ଦାବନ ପାତ୍ର]]
# [[ଗତିକୃଷ୍ଣ ସ୍ୱାଇଁ]]
# [[ବୈକୁଣ୍ଠ ନାଥ ସ୍ୱାଇଁ]]
# [[ଭରତ ଦାସ]]
# [[ଉପେନ୍ଦ୍ର ମହାନ୍ତି]]
# [[ମୋହନ ଦାସ]]
# [[ସୁରେନ୍ଦ୍ର ନାଥ ନାଏକ]]
# [[ରବୀନ୍ଦ୍ର କୁମାର ସେଠୀ]]
# [[ନୀଳମଣି ସିଂହ]]
# [[ଗୋବିନ୍ଦ ଚନ୍ଦ୍ର ସେଠୀ]]
# [[ବାଇଧର ମଲ୍ଲିକ]]
# [[ସମୀର ରଞ୍ଜନ ଦାଶ]]
# [[ବେଣୁଧର ସେଠୀ]]
# [[ଉମାକାନ୍ତ ସାମନ୍ତରାୟ]]
# [[ରମାରଞ୍ଜନ ବଳିଆରସିଂହ]]
# [[ରାଜରାଜ ଦେବ]]
# [[ରବୀନ୍ଦ୍ର କୁମାର ଦାସ]]
# [[ଚନ୍ଦ୍ର ମାଧବ ମିଶ୍ର]]
# [[ଦେବେନ୍ଦ୍ର ଶତପଥୀ]]
# [[ସହୁରା ମଲ୍ଲିକ]]
# [[ନରେଶ ପ୍ରଧାନ]]
# [[କରେନ୍ଦ୍ର ମାଝି]]
# [[ରାଜୀବ ପାତ୍ର]]
# [[ଚକ୍ରମଣି କହଁର]]
# [[ସୁରେନ୍ଦ୍ର କହଁର]]
# [[ଲକ୍ଷ୍ମୀକାନ୍ତ ମଲ୍ଲିକ]]
# [[ସଦାନନ୍ଦ କହଁର]]
# [[ଦୁବର ପୋଡ୍ରା]]
# [[ଲୋକନାଥ ପାତ୍ର]]
# [[ଯାଦବ ପାଦ୍ର]]
# [[ଭଗବାନ କହଁର]]
# [[ମହୀଧର ରଣା]]
# [[ଅଙ୍ଗଦ କହଁର]]
# [[ଡୁଗୁନି କହଁର]]
# [[ଦେବେନ୍ଦ୍ର କହଁର]]
# [[ଦାଶରଥୀ ବେହେରା]]
# [[ଅଭିମନ୍ୟୁ ବେହେରା]]
# [[ପ୍ରହଲ୍ଲାଦ ବେହେରା]]
# [[ଜଗଦୀଶ ଜାନୀ]]
# [[ବରଦା ପ୍ରସନ୍ନ କହଁର]]
# [[ବାଳକୃଷ୍ଣ ମଲ୍ଲିକ]]
# [[ସଦାନନ୍ଦ ସାହୁ]]
# [[ଚନ୍ଦ୍ର ଶେଖର ବେହେରା]]
# [[ହିମାଂଶୁ ଶେଖର ପାଢ଼ୀ]]
# [[ପଦ୍ମନାଭ ବେହେରା]]
# [[ଅନିରୁଦ୍ଧ ଦୀପ]]
# [[ସାରଙ୍ଗଧର ପ୍ରଧାନ]]
# [[ସାଲୁଗା ପ୍ରଧାନ]]
# [[ମନୋଜ କୁମାର ପ୍ରଧାନ]]
# [[ଜାକବ୍ ପ୍ରଧାନ]]
# [[ରଞ୍ଜିତ କୁମାର ପ୍ରଧାନ]]
# [[ଗୋପାଳ ପ୍ରଧାନ]]
# [[ନାଗାର୍ଜୁନ ପ୍ରଧାନ]]
# [[ପ୍ରଦୀପ କୁମାର ଅମାତ]]
# [[ସଚ୍ଚିଦାନନ୍ଦ ଦଲାଲ]]
# [[ନଟବର ପ୍ରଧାନ]]
# [[ସୁଜିତ କୁମାର ପାଢ଼ୀ]]
# [[ଅଜିତ ଦାସ (୧୯୪୪ ଜନ୍ମ)]]
# [[ଦୁଷ୍ମନ୍ତ ନାଏକ]]
# [[ଅନାମ ନାଏକ]]
# [[ଜଗମୋହନ ନାୟକ]]
# [[କରୁଣାକର ଭୋଇ]]
# [[ଯୋଗେଶ ଚନ୍ଦ୍ର ସିଂହ ଦେଓ]]
# [[ଚନ୍ଦ୍ର ଶେଖର ପ୍ରଧାନ]]
# [[ଅଞ୍ଚଳ ମାଝି]]
# [[ଦୟାନିଧି ନାଏକ]]
# [[ଭକ୍ତ ଚରଣ ଦାସ (ରାଜନେତା)]]
# [[ଜନାର୍ଦନ ମାଝି]]
# [[ଲୋଚନ ଧାଙ୍ଗଡ଼ା ମାଝି]]
# [[ଗଜାନନ ନାୟକ]]
# [[ପୁଷ୍ପେନ୍ଦ୍ର ସିଂହ ଦେଓ]]
# [[ମୁକୁନ୍ଦ ନାଏକ]]
# [[ଯୁଗରାମ ବେହେରା]]
# [[ଭାରତ ଭୂଷଣ ବେମାଲ]]
# [[ମୌସଧି ବାଗ]]
# [[କୁମରମଣି ଶବର]]
# [[ତେଜରାଜ ମାଝି]]
# [[ବଳଭଦ୍ର ମାଝି]]
# [[ଧନେଶ୍ୱର ମାଝି]]
# [[କିରଣ ଚନ୍ଦ୍ର ସିଂହ ଦେଓ]]
# [[ନଗେନ୍ଦ୍ରନାଥ ଚୌଧୁରୀ]]
# [[ଶରତ ଚନ୍ଦ୍ର ସିଂହ ଦେଓ]]
# [[ଭଗବାନ ଭୋଇ]]
# [[ଶିବାଜୀ ମାଝି]]
# [[ପ୍ରଦୀପ କୁମାର ଦିଶାରୀ]]
# [[ଦିବ୍ୟଶଙ୍କର ମିଶ୍ର]]
# [[ହିମାଂଶୁ ଶେଖର ମେହେର]]
# [[ମହେଶ୍ୱର ବରାଡ଼]]
# [[ମହେଶ୍ୱର ନାଏକ (୧୯୧୮ ଜନ୍ମ)]]
# [[ତ୍ରିନାଥ ସରାବ]]
# [[ଉଦିତ ପ୍ରତାପ ଦେଓ]]
# [[ଗୋବର୍ଦ୍ଧନ ଦାଶ]]
# [[ହିତେଶ କୁମାର ବଗର୍ତ୍ତି]]
# [[କପିଳ ନାରାୟଣ ତିୱାରୀ]]
# [[ଅଧିରାଜ ମୋହନ ପାଣିଗ୍ରାହୀ]]
# [[ଦୁର୍ଯ୍ୟୋଧନ ମାଝି]]
# [[ଅନୁପ ସିଂହ ଦେଓ]]
# [[ଘାସିରାମ ମାଝି]]
# [[ରାଜେନ୍ଦ୍ର ଢୋଲକିଆ]]
# [[ଭାନୁପ୍ରକାଶ ଯୋଶୀ]]
# [[ଜଗନ୍ନାଥ ପଟ୍ଟନାୟକ]]
# [[ଓଁକାର ସିଂହ ମାଝି]]
# [[ଚୈତନ ମାଝି]]
# [[କୃପାନିଧି ନାଏକ]]
# [[ଉଦିତ ପ୍ରତାପ ଶେଖର ଦେଓ]]
# [[ଦ୍ୱାରିକାନାଥ କୁସୁମ]]
# [[ହରିହର ପଟେଲ]]
# [[ଦିବ୍ୟଲୋଚନ ଶେଖର ଦେଓ]]
# [[ଭରତେନ୍ଦ୍ର ଶେଖର ଦେଓ]]
# [[ଶଙ୍କର୍ଷଣ ନାଏକ]]
# [[ଯୋଗେଶ କୁମାର ସିଂହ]]
# [[କୁସୁମ ଟେଟେ]]
# [[କିଶୋର ଚନ୍ଦ୍ର ପଟେଲ]]
# [[ରାମ ଚରଣ ପଟେଲ]]
# [[ଶିବ ନାରାୟଣ ସିଂହ ମହାପାତ୍ର]]
# [[ଏଲ.ଏମ.ଏସ. ବରିହା]]
# [[ଅନିରୁଦ୍ଧ ମିଶ୍ର]]
# [[ପ୍ରଦୀପ ପୁରୋହିତ]]
# [[ଲାଲ ରଞ୍ଜିତ ସିଂହ ବରିହା]]
# [[ବୀର ବିକ୍ରମାଦିତ୍ୟ ସିଂହ ବରିହା]]
# [[ସତ୍ୟଭୂଷଣ ସାହୁ]]
# [[ବିଜୟ ରଞ୍ଜନ ସିଂହ ବରିହା]]
# [[ଦଳଗଞ୍ଜନ ଛୁରିଆ]]
# [[ବିପିନ ବିହାରୀ ଦାସ (୨୦୦୬ ମୃତ୍ୟୁ)]]
# [[ନିହାର ରଞ୍ଜନ ମହାନନ୍ଦ]]
# [[ଅଶୋକ କୁମାର ପାଣିଗ୍ରାହୀ]]
# [[ରିପୁନାଥ ସେଠ]]
# [[ରାଜୀବ ଲୋଚନ ହୋତା]]
# [[ନିତ୍ୟାନନ୍ଦ ଗଡ଼ତିଆ]]
# [[ତ୍ରିବିକ୍ରମ ମଲ୍ଲିକ]]
# [[ସୁବଳ ସାହୁ]]
# [[ନିକୁଞ୍ଜ ବିହାରୀ ସିଂହ]]
# [[ଗଣନାଥ ପ୍ରଧାନ]]
# [[ମୋହନ ନାଗ]]
# [[ବିମ୍ବାଧର କୁଅଁର]]
# [[ସୁଶାନ୍ତ ସିଂହ]]
# [[କୁମର ବେହେରା]]
# [[କୁଞ୍ଜ ବିହାରୀ ନାଏକ]]
# [[ନଟବର ବଞ୍ଛୋର]]
# [[ଅନୁପ କୁମାର ସାଏ]]
# [[ଉପେନ୍ଦ୍ର ଦୀକ୍ଷିତ]]
# [[ପ୍ରସନ୍ନ କୁମାର ପଣ୍ଡା]]
# [[କିଶୋର କୁମାର ମହାନ୍ତି]]
# [[ବୀରେନ୍ଦ୍ର ପାଣ୍ଡେ]]
# [[ବିଜୟ କୁମାର ପାଣି]]
# [[ନବ କିଶୋର ଦାସ]]
# [[ମୂରାରୀ ପ୍ରସାଦ ମିଶ୍ର]]
# [[ବିନୋଦ ବିହାରୀ ସିଂହ ବରିହା]]
# [[ମନୋହର ସିଂହ ନାଏକ]]
# [[ଅଚ୍ୟୁତାନନ୍ଦ ମହାକୁଡ଼]]
# [[କାର୍ତ୍ତିକ ପ୍ରସାଦ ତରିଆ]]
# [[ରବିନାରାୟଣ ପାଣିଗ୍ରାହୀ]]
# [[ରାମଚନ୍ଦ୍ର ପ୍ରଧାନ]]
# [[ହୃଷିକେଶ ହୋତା]]
# [[ଦଉଲତ ଗଣ୍ଡ]]
# [[ନୀଳାମ୍ବର ରାୟଗୁରୁ]]
# [[କୁନ୍ଦୁରୁ କୁଶାଳ]]
# [[ଅଚ୍ୟୁତ ବିଶ୍ୱାଳ]]
# [[ବିନୋଦ ପାତ୍ର]]
# [[ଧନେଶ୍ୱର କୁମ୍ଭାର]]
# [[ଦେବରାଜ ସେଠ]]
# [[ଦୌଲତ ବାଘ]]
# [[ଅନନ୍ତରାମ ନନ୍ଦ]]
# [[ନିରଞ୍ଜନ ପୂଜାରୀ]]
# [[ଯୋଗେନ୍ଦ୍ର ବେହେରା]]
# [[ନନ୍ଦ କିଶୋର ମିଶ୍ର]]
# [[ରାମ ପ୍ରସାଦ ମିଶ୍ର]]
# [[ରମାକାନ୍ତ ସେଠ]]
# [[ରାମ ରାଜ କୁମାରୀ]]
# [[ନବକୁମାରୀ ଦେବୀ]]
# [[ରତ୍ନମାଳୀ ଜେମା]]
# [[ସୁଭଦ୍ରା ମହତାବ]]
# [[ମମତା ମହନ୍ତ]]
# [[ଏ. ଲକ୍ଷ୍ମୀ ବାଈ]]
# [[ଆନେ କ୍ୟାଥରିନ ମନ୍‍ରୁ]]
# [[ମୁକେଶ ମହାଲିଙ୍ଗ]]
# [[ସରୋଜ କୁମାର ମେହେର]]
# [[ସୁଶିଳ କୁମାର ପୃଷ୍ଟି]]
# [[ବ୍ରଜମୋହନ ଠାକୁର]]
# [[ଆଶାରାମ ଭୋଇ]]
# [[ଅର୍ଜୁନ ଦାସ (ରାଜନେତା)]]
# [[ଗଣେଶ ରାମ ବରିହା]]
# [[କନକ ବର୍ଦ୍ଧନ ସିଂହ ଦେଓ]]
# [[ବିବେକାନନ୍ଦ ମେହେର]]
# [[ଅଇଁଠୁ ସାହୁ]]
# [[ରମେଶ ଚନ୍ଦ୍ର ସିଂହ ଭୋଇ]]
# [[ମୁରଲୀଧର ପଣ୍ଡା]]
# [[ପୂର୍ଣ୍ଣ ଚନ୍ଦ୍ର ମହାନନ୍ଦ]]
# [[ତପି ଜାଲ]]
# [[ଲଳିତ ମୋହନ ଗାନ୍ଧୀ]]
# [[ସୁରେନ୍ଦ୍ର ସିଂହ ଭୋଇ]]
# [[ରୁଦ୍ର ପ୍ରତାପ ମହାରଥୀ]]
# [[ଅଚ୍ୟୁତାନନ୍ଦ ମହାନନ୍ଦ]]
# [[ପ୍ରସନ୍ନ କୁମାର ପାଳ (୧୯୪୬ ଜନ୍ମ)]]
# [[ସନ୍ତୋଷ ସିଂହ ସାଲୁଜା]]
# [[ହାଜି ମହମ୍ମଦ ଆୟୁବ ଖାଁ]]
# [[ଲୋକନାଥ ରାୟ]]
# [[ଚୈତନ୍ୟ ପ୍ରଧାନ]]
# [[ମୂରଲୀଧର ଗୁରୁ]]
# [[ଚନ୍ଦ୍ର ଶେଖର ସିଂହ ଭୋଇ]]
# [[ମହମ୍ମଦ ମୁଜାଫର ହୁସେନ ଖାନ]]
# [[ଯଜ୍ଞେଶ୍ୱର ବାବୁ]]
# [[ରାଧାକାନ୍ତ ପଣ୍ଡା]]
# [[କୃଷ୍ଣ ଚନ୍ଦ୍ର ପଣ୍ଡା]]
# [[ସୁବାସ ଚନ୍ଦ୍ର ବାଗ]]
# [[ମହାନନ୍ଦ ବାହାଦୁର]]
# [[ପ୍ରଦୀପ କୁମାର ମାଝୀ]]
# [[ତୀର୍ଥବାସୀ ପ୍ରଧାନ]]
# [[ଭରତ ଚନ୍ଦ୍ର ହୋତା]]
# [[ଚିତ୍ତରଞ୍ଜନ କର]]
# [[ସାଧୁ ନେପାକ]]
# [[ନବୀନ କୁମାର ପ୍ରଧାନ]]
# [[ଯଦୁମଣି ପ୍ରଧାନ]]
# [[ଦେବେଶ ଆଚାର୍ଯ୍ୟ]]
# [[ଆନନ୍ଦ ଆଚାର୍ଯ୍ୟ]]
# [[ରଘୁନାଥ ଗମାଙ୍ଗ]]
# [[ତ୍ରିନାଥ ଗମାଙ୍ଗ]]
# [[ଶବର ଡୁମ୍ବା]]
# [[ସନ୍ୟାସୀ ଚରଣ ପିଦିକା]]
# [[ଅକ୍ଷୟ କୁମାର ଗମାଙ୍ଗ]]
# [[ନରସିଂହ ପାତ୍ର]]
# [[ରାମମୂର୍ତ୍ତି ମୁତିକା]]
# [[ରାମମୂର୍ତ୍ତି ଗମାଙ୍ଗ]]
# [[ଭାଗିରଥୀ ଗମାଙ୍ଗ]]
# [[ଭାଗିରଥୀ ଗମାଙ୍ଗ (୧୯୯୫ ମୃତ୍ୟୁ)]]
# [[ଶ୍ୟାମଘନ ଉଲାକା]]
# [[ପ୍ରସକା ଶ୍ରୀପତି]]
# [[ବିଶ୍ୱନାଥ ଚୌଧୁରୀ]]
# [[ସାରଙ୍ଗଧର କାଡ୍ରାକା]]
# [[ଡମ୍ବରୁଧର ଉଲାକା]]
# [[ମକରନ୍ଦ ମୁଦୁଲି]]
# [[ହିମିରିକା ରଘୁନାଥ]]
# [[କାମାୟା ମଣ୍ଡାଙ୍ଗୀ]]
# [[ଅନନ୍ତରାମ ମାଝି]]
# [[ପ୍ରଭୁ ଜାନି]]
# [[କୈଳାଶ ଚନ୍ଦ୍ର କୁଳେଶିକା]]
# [[ପୂର୍ଣ୍ଣ ଚନ୍ଦ୍ର ମାଝି]]
# [[ବିଭିଷଣ ମାଝି]]
# [[ଅଖିଳ ସାଉଁଣ୍ଟା]]
# [[ପ୍ରଫୁଲ୍ଲ କୁମାର ପାଙ୍ଗୀ]]
# [[ପିତମ ପାଢ଼ୀ]]
# [[ମୁସୁରୀ ଶାନ୍ତା ପାଙ୍ଗୀ]]
# [[ରାମଚନ୍ଦ୍ର କଦମ]]
# [[ମୁଳୁ ଶାନ୍ତା]]
# [[ଦିଶାରୀ ସାନୁ]]
# [[ଚନ୍ଦ୍ରଶେଖର ମାଝି]]
# [[ସଦନ ନାଏକ]]
# [[ଧନସାୟୀ ରଣଧୀର]]
# [[ସୂର୍ଯ୍ୟ ନାରାୟଣ ମାଝି]]
# [[ମହାଦେବ ବକ୍ରିଆ]]
# [[ବାସୁଦେବ ମାଝି]]
# [[ଗଙ୍ଗା ମୁଦୁଲି]]
# [[ଲକ୍ଷ୍ମଣ ପୂଜାରୀ]]
# [[କୃଷ୍ଣଚନ୍ଦ୍ର ସଗରିଆ]]
# [[ନୃସିଂହ ନନ୍ଦ ବ୍ରହ୍ମା]]
# [[ରଘୁରାମ ପଦାଳ]]
# [[ଗୁପ୍ତ ପ୍ରସାଦ ଦାସ]]
# [[ତୋୟକ ସଙ୍ଗଣା]]
# [[ତାରା ପ୍ରସାଦ ବାହିନିପତି]]
# [[ରବି ନାରାୟଣ ନନ୍ଦ]]
# [[ପ୍ରତାପ ନାରାୟଣ ସିଂହ ଦେଓ]]
# [[ଲାଇଚନ ନାଏକ]]
# [[ହରିହର ମିଶ୍ର (ରାଜନେତା)]]
# [[ଏନ. ରାମଶସେୟା]]
# [[ରଘୁନାଥ ପଟ୍ଟନାୟକ]]
# [[ରବି ସିଂହ ମାଝି]]
# [[ଗୁରୁବରୁ ମାଝି]]
# [[ଧର୍ମୁ ଗଣ୍ଡ]]
# [[ଜଗବନ୍ଧୁ ମାଝି]]
# [[ନିତ୍ୟାନନ୍ଦ ଗଣ୍ଡ]]
# [[ସୁବାସ ଗଣ୍ଡ]]
# [[ପ୍ରକାଶ ଚନ୍ଦ୍ର ମାଝି]]
# [[ସଦାଶିବ ପ୍ରଧାନୀ]]
# [[ହରିଜନ ମୀରୁ]]
# [[ମୁଡ଼ି ନାଏକୋ]]
# [[ହବିବୁଲ୍ଲା ଖାଁ]]
# [[ମନୋହର ରନ୍ଧାରୀ]]
# [[ଭୁଜବଳ ମାଝି]]
# [[ଶ୍ୟାମଘନ ମାଝି]]
# [[ଯାଦବ ମାଝି]]
# [[ଜଗନ୍ନାଥ ତ୍ରିପାଠୀ]]
# [[ଡମ୍ବରୁ ମାଝି]]
# [[ପୂର୍ଣ୍ଣଚନ୍ଦ୍ର ବାକା]]
# [[ଡମ୍ବରୁ ଶିଶା]]
# [[ପ୍ରହ୍ଲାଦ ଦୋରା]]
# [[ଗଙ୍ଗାଧର ମାଢ଼ୀ]]
# [[ଆଦିତ୍ୟ ମାଢ଼ୀ]]
# [[ମାନସ ମାଡକାମୀ]]
# [[ମୁକୁନ୍ଦ ସୋଡ଼ୀ]]
# [[ନିମାଇ ଚନ୍ଦ୍ର ସର୍କାର]]
# [[ନାକା ଲକ୍ଷ୍ମୟା]]
# [[ନଦିଆବସୀ ବିଶ୍ୱାସ]]
# [[ମାଡକାମୀ ଗୁରୁ]]
# [[ଗୁରୁ ନାୟକ]]
# [[ନାକା କାନାୟା]]
# [[ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଗୌଡ଼]]
# [[ଗଣେଶ୍ୱର ମହାପାତ୍ର]]
# [[ଜଗନ୍ନାଥ ନାଏକ]]
# [[ସମ୍ବିତ ରାଉତରାୟ]]
# [[କୃଷ୍ଣ ଚନ୍ଦ୍ର ମଲ୍ଲିକ]]
# [[ପ୍ରିୟନାଥ ଦେ]]
# [[କୈଳାଶ ଚନ୍ଦ୍ର ମଲ୍ଲିକ]]
# [[ନୀଳମଣି ପ୍ରଧାନ]]
# [[ଚିରଞ୍ଜୀବ ବିଶ୍ୱାଳ]]
# [[ପ୍ରଶାନ୍ତ କୁମାର ମୁଦୁଲି]]
# [[କଣ୍ଡୁରୀ ଚରଣ ମଲ୍ଲିକ]]
# [[ରଘୁନନ୍ଦନ ଦାସ]]
# [[ଦାମୋଦର ରାଉତ]]
# [[କୃଷ୍ଣ ଚନ୍ଦ୍ର ସ୍ୱାଇଁ]]
# [[ଗୌରୀଶ୍ୟାମ ନାୟକ]]
# [[ବିପିନ ବିହାରୀ ଦାସ (୧୯୭୫ ମୃତ୍ୟୁ)]]
# [[ଜ୍ୟୋତିଷ ଚନ୍ଦ୍ର ଦାସ]]
# [[ବୈକୁଣ୍ଠ ନାଥ ମହାନ୍ତି]]
# [[ବାସୁଦେବ ମହାପାତ୍ର]]
# [[ଉମେଶ ଚନ୍ଦ୍ର ସ୍ୱାଇଁ]]
# [[ନାରାୟଣ ବୀରବର ସାମନ୍ତ]]
# [[ଲୋକନାଥ ଚୌଧୁରୀ]]
# [[ରବୀନ୍ଦ୍ର ନାଥ ଭୋଇ]]
# [[ନିତ୍ୟାନନ୍ଦ ସାମନ୍ତରାୟ]]
# [[ବସନ୍ତ କୁମାର ବିଶ୍ୱାଳ]]
# [[ନିଶାମଣି ଖୁଣ୍ଟିଆ]]
# [[ସୌଭିକ ବିଶ୍ୱାଳ]]
# [[ବିଜୟ ଶଙ୍କର ଦାସ]]
# [[ସ୍ୱରୂପ କୁମାର ଦାସ]]
# [[କେଙ୍ଗମ ସୂର୍ଯ୍ୟ ରାଓ]]
# [[ବିଜୟ କୁମାର ଜେନା (ରାଜନେତା)]]
# [[ଜଗନ୍ନାଥ ମିଶ୍ର]]
# [[ଅପନା ଦୋରା ବିଶ୍ୱାସରାୟ]]
# [[କୋଦୁରୁ ନାରାୟଣ ରାଓ]]
# [[ବ୍ୟୋମକେଶ ରାୟ]]
# [[ଅନନ୍ତ ନାରାୟଣ ଜେନା]]
# [[ଦାଶରଥୀ ଗମାଙ୍ଗ]]
# [[ପ୍ରକାଶ ସୋରେନ]]
# [[ସନାତନ ବିଜୁଳି]]
# [[ସୁଧାଂଶୁ ଶେଖର ପରିଡ଼ା]]
# [[ଦରପୁ ଲଚନା ନାଇଡ଼ୁ]]
# [[ତ୍ରିନାଥ ସାହୁ]]
# [[ନାଲା କୁର୍ମୁ ନାୟକଲୁ ଦୋରା]]
# [[ବିଜୟ କୁମାର ମହାନ୍ତି]]
# [[ମନୋରଞ୍ଜନ ସେଠୀ]]
# [[ଗଣେଶ୍ୱର ପାତ୍ର]]
# [[ଉଦୟ ନାରାୟଣ ଦେବ]]
# [[ଭୀମସେନ ମଣ୍ଡଳ]]
# [[ତାରିଣୀ ସର୍ଦ୍ଦାର]]
# [[ବିଶ୍ୱନାଥ ନାୟକ (ରାଜନେତା)]]
# [[ଚକ୍ରଧର ପାଇକ]]
# [[ଶରତ କୁମାର ଜେନା]]
# [[ସୀତାକାନ୍ତ ମହାପାତ୍ର (ରାଜନେତା)]]
# [[ସଦନ ନାୟକ]]
# [[ରବିନ୍ଦ୍ର କୁମାର ମଲ୍ଲିକ]]
# [[ପ୍ରହଲ୍ଲାଦ ପୂର୍ତ୍ତି]]
# [[ମହମ୍ମଦ ରଫିକ୍]]
# [[ଭରତ ପାଇକ]]
# [[ବୈଷ୍ଣବ ପ୍ରଧାନ]]
# [[ଦୂର୍ଯ୍ୟୋଧନ ସୋହେଲ]]
# [[କାନ୍ଦରା ସୋରେନ]]
# [[ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସୋରେନ]]
# [[ସୀମାଞ୍ଚଳ ବେହେରା]]
# [[ତାପସ କୁମାର ଦାସ]]
# [[ହଳଧର କାର୍ଜୀ]]
# [[ପ୍ରକାଶ ଚନ୍ଦ୍ର ଦେବତା]]
# [[ଗଣେଶ୍ୱର ବେହେରା]]
# [[କୈଳାଶ ଚନ୍ଦ୍ର ମହାପାତ୍ର (୧୯୪୮ ଜନ୍ମ)]]
# [[ଖେଲାରାମ ମହାଲିି]]
# [[ପୃଥୁନାଥ କିସ୍କୁ]]
# [[ଲଲାଟେନ୍ଦୁ ମହାପାତ୍ର (୧୯୬୨ ଜନ୍ମ)]]
# [[ଅର୍ଜୁନ ଦାସ (୧୯୫୭ ଜନ୍ମ)]]
# [[ଜନାର୍ଦ୍ଦନ ଦେହୁରୀ]]
# [[କେଶବ ସାହୁ]]
# [[ଅନନ୍ତ ଚରଣ ମାଝି]]
# [[ସୁରେନ୍ଦ୍ର ପାଟଯୋଶୀ]]
# [[କାହ୍ନୁ ସୋରେନ]]
# [[ମୁରାରି ପ୍ରସାଦ ମିଶ୍ର (୧୯୩୪ ଜନ୍ମ)]]
# [[ଉମା ବଲ୍ଲଭ ରଥ]]
# [[ପଞ୍ଚାନନ ମିଶ୍ର (ରାଜନେତା)]]
# [[ବିରାମ ମୁର୍ମୁ]]
# [[ଚିତ୍ତରଞ୍ଜନ ମିଶ୍ର (ରାଜନେତା)]]
# [[ଡମ୍ବରୁଧର ସେଠୀ]]
# [[ପ୍ରଫୁଲ୍ଲ କୁମାର ଭଞ୍ଜ]]
# [[ରାଜକିଶୋର ପ୍ରଧାନ (୧୯୫୬ ଜନ୍ମ)]]
# [[ରାସ ବିହାରୀ ବେହେରା]]
# [[ବିଶ୍ୱନାଥ ମଲ୍ଲିକ]]
# [[କାହ୍ନୁ ଚରଣ ନାୟକ]]
# [[କୁଆଁରିଆ ମାଝି]]
# [[ଗୋରସାଙ୍ଗ ଶବର]]
# [[ହଳଧର ମିଶ୍ର]]
# [[ଶ୍ରୀବତ୍ସ ନାୟକ (୧୯୧୯ ଜନ୍ମ)]]
# [[ରମେଶ ସୋରେନ]]
# [[ରାମକୃଷ୍ଣ ପତି]]
# [[ପ୍ରଦୀପ ହୋତା]]
# [[ଅନ୍ତର୍ଯ୍ୟାମି ପ୍ରଧାନ]]
# [[ନିରଞ୍ଜନ ହେମ୍ବ୍ରମ]]
# [[ପରିକ୍ଷୀତ କରଣ]]
# [[ରାମଚନ୍ଦ୍ର କିସ୍କୁ]]
# [[ବୀରେନ୍ଦ୍ର କୁମାର ସାହୁ]]
# [[ଉଦୟନାଥ ନାଏକ]]
# [[ରାମେଶ୍ୱର ସିଂହ ନାଏକ]]
# [[ସୋନାରାମ ସୋରେନ]]
# [[ରାଧାମୋହନ ମିଶ୍ର]]
# [[ଶଶୀ ଭୂଷଣ ମାରାଣ୍ଡି]]
# [[ନାରାୟଣ ସାହୁ (୧୯୩୮ ଜନ୍ମ)]]
# [[ଶ୍ରୀବତ୍ସ ନାୟକ (୧୯୨୪ ଜନ୍ମ)]]
# [[ସୋମ୍ବରୁ ମାଝି]]
# [[ଚନ୍ଦ୍ରଭାନୁ ସିଂହ ଦେଓ]]
# [[ଶରତ ଚନ୍ଦ୍ର ସିଂହ]]
# [[ରଘୁନାଥ ମିଶ୍ର]]
# [[ନରସିଂହ ଚରଣ ମିଶ୍ର]]
# [[ରଘୁନାଥ ପ୍ରହରାଜ]]
# [[ଚିନ୍ତାମଣି ଜେନା (ରାଜନୀତିଜ୍ଞ, ଜନ୍ମ ୧୯୪୦)]]
# [[କୁଲନ ବାଗେ]]
# [[ପୂର୍ଣ୍ଣ ଚନ୍ଦ୍ର ମ୍ରିଗାନ]]
# [[ରାମଚନ୍ଦ୍ର ପ୍ରହରାଜ]]
# [[ତାଡ଼ିଙ୍ଗ ଯୋଗୀ]]
# [[ରାମକୃଷ୍ଣ ପଟ୍ଟନାୟକ]]
# [[ହରଚାନ୍ଦ ହାଁସଦା]]
# [[ଅର୍ଜୁନ ସିଂହ]]
# [[ବିଡିକା ମାଲନା]]
# [[କୃଷ୍ଣଚନ୍ଦ୍ର ନାଏକ]]
# [[ମୁରଲୀଧର କାନୁନ୍‍ଗୋ]]
# [[ଜଗନ୍ନାଥ ଦାସ (୧୯୧୧ ଜନ୍ମ)]]
# [[ଲାଲ ରାଜେନ୍ଦ୍ର ସିଂହ]]
# [[ଝିତ୍ରୁ ନାଏକ]]
# [[ବନମାଳୀ ମହାରଣା]]
# [[ପ୍ରସନ୍ନ କୁମାର ଦାସ]]
# [[ଲୋକନାଥ ମିଶ୍ର (ରାଜନେତା, ୧୯୦୯ ଜନ୍ମ)]]
# [[ଅର୍ଜୁନ ପାତ୍ର]]
# [[ବିଷ୍ଣୁ ପ୍ରସାଦ ମିଶ୍ର]]
# [[କରୁଣାକର ପ୍ରଧାନ]]
# [[ସଚ୍ଚିଦାନନ୍ଦ ପାଢ଼ୀ]]
# [[ତ୍ରିଲୋଚନ ଜାନି]]
# [[ରାମଚନ୍ଦ୍ର ଭୋୟା]]
# [[ପି. ଭେଙ୍କଟ ଜଗନ୍ନାଥ ରାଓ]]
# [[ଲୋକନାଥ ମିଶ୍ର (ରାଜନେତା, ୧୯୬୭ ମୃତ୍ୟୁ)]]
# [[ଲୋକନାଥ ମିଶ୍ର (ରାଜନେତା, ୧୯୦୫ ଜନ୍ମ)]]
# [[ଲୋକନାଥ ମିଶ୍ର (ରାଜନେତା, ୧୯୭୯ ମୃତ୍ୟୁ)]]
# [[ବିଭୁ ପ୍ରସାଦ ତରାଇ]]
# [[ନରସିଂହ ନାରାୟଣ ଭଞ୍ଜ ଦେଓ]]
# [[ହରିହର ଦାସ (୧୯୨୨ ଜନ୍ମ)]]
# [[ଅବଦୁର ରହମାନ]]
# [[ଦୁର୍ଗା ଶଙ୍କର ଦାସ]]
# [[ମାଣିକରାୟ ନାଏକ]]
# [[ପୁରୁଷୋତ୍ତମ ପଣ୍ଡା]]
# [[ସୁନ୍ଦର ମୋହନ ହେମ୍ରମ]]
# [[ପଞ୍ଚାନନ ଦାସ]]
# [[ବର୍ଷା ସିଂହ ବରିହା]]
# [[ଅଳକା ମହାନ୍ତି]]
# [[ଦୀପାଳି ଦାସ]]
# [[ସୂର୍ଯ୍ୟବଂଶୀ ସୂରଜ]]
# [[ଲାଲ ମୋହନ ପଟ୍ଟନାୟକ]]
# [[ପ୍ରଭାସ କୁମାର ସିଂହ]]
# [[ହେମେନ୍ଦ୍ର ଚନ୍ଦ୍ର ସିଂହ]]
# [[ସଞ୍ଜୟ ଭୋଇ]]
# [[ଲିଙ୍ଗରାଜ ମିଶ୍ର]]
# [[ବିଶି ବେହେରା]]
# [[ଆନନ୍ଦ ଚନ୍ଦ୍ର ରାଉତ]]
# [[ଅଟଳ ବିହାରୀ ଆଚାର୍ଯ୍ୟ]]
# [[ବାହାଦୁର ସୟଦ ଅହମଦ ବକ୍ସି ଖାଁ]]
# [[ବିଶି ଗଣ୍ଡ]]
# [[ବ୍ରଜନାଥ ମିଶ୍ର]]
# [[ବ୍ରଜ ସୁନ୍ଦର ଦାସ]]
# [[ଚାରୁ ଚନ୍ଦ୍ର ରାୟ]]
# [[ଫକୀର ବେହେରା]]
# [[ଗିରିଜା ଭୂଷଣ ଦତ୍ତ]]
# [[ଗୋବିନ୍ଦ ପ୍ରସାଦ ସିଂହ]]
# [[ଗୋରାଚାନ୍ଦ ପଟ୍ଟନାୟକ]]
# [[ଗୋବିନ୍ଦ ଚନ୍ଦ୍ର ଥାଟ୍ଟରାଜ]]
# [[ହରିପାଣି ଜେନ୍ନା]]
# [[ଜଗବନ୍ଧୁ ସିହ୍ନା]]
# [[ଜଗନ୍ନାଥ ଦାସ (ରାଜନେତା)]]
# [[ଜଗନ୍ନାଥ ମିଶ୍ର (ରାଜନେତା)]]
# [[କିଣେଇ ସାମଲ]]
# [[କୃପାସିନ୍ଧୁ ଭୁକ୍ତା]]
# [[ଏମ୍‍. ଆରାବଲୁ ଆପଲାସ୍ୱାମୀ ନାଇଡ଼ୁ]]
# [[ଅବଦୁସ୍‍ ଶୋଭନ ଖାଁ]]
# [[ନିଧି ଦାସ]]
# [[ନୃପଲାଲ୍‍ ସିଂହ]]
# [[ପ୍ରହ୍ଲାଦରାୟ ଲାଠ]]
# [[ପ୍ରେମାନନ୍ଦ ମହାନ୍ତି]]
# [[ପୁନିଆ ନାଇକ]]
# [[ପ୍ୟାରୀ ଶଙ୍କର ରାୟ]]
# [[ରାଧାମୋହନ ପଣ୍ଡା]]
# [[କୃଷ୍ଣଚନ୍ଦ୍ର ମାନସିଂହ ହରିଚନ୍ଦନ ମର୍ଦ୍ଦରାଜ ଭ୍ରମରବର ରାୟ]]
# [[ରାଜେନ୍ଦ୍ର ନାରାୟଣ ଭଞ୍ଜଦେଓ ବାହାଦୁର]]
# [[ରାମଚନ୍ଦ୍ର ଦେବ]]
# [[ରଙ୍ଗଲାଲ ମୋଦି]]
# [[ଇ.ଏମ୍‍. ଇଭାନ୍‍ସ୍‍]]
# [[ସାଧୁଚରଣ ଦାସ]]
# [[ବୈଶ୍ୟରାଜ କାଶୀବିଶ୍ୱନାଥ ରାଜୁ]]
# [[ଅନ୍ତର୍ଯ୍ୟାମୀ ମଲ୍ଲିକ]]
# [[ବୈଦ୍ୟନାଥ ରଥ]]
# [[ଦଶରଥ ପ୍ରଧାନ]]
# [[ଦିବାକର ବୋହିଦାର]]
# [[ଗୋଦାବରଥି ରାମଦାସ]]
# [[ଗୋପୀନାଥ ନାଏକ]]
# [[ହରିଶ ଚନ୍ଦ୍ର ଦାସ]]
# [[ଜଗନ୍ନାଥ ମିଶ୍ର (୨୦୦୪ ମୃତ୍ୟୁ)]]
# [[କୈଳାଶ ଚନ୍ଦ୍ର ମହାନ୍ତି]]
# [[କାଳିପ୍ରସାଦ ବାବୁ]]
# [[କାହ୍ନୁ ଚରଣ ଦାସ]]
# [[କପିଳେଶ୍ୱର ପ୍ରସାଦ ନନ୍ଦ]]
# [[କପୁରଚାନ୍ଦ ନାଏକ]]
# [[ନିମାଇଁ ଚରଣ ପାଣିଗ୍ରାହୀ]]
# [[ଲାଲ ମୋହନ ପତି]]
# [[ଶରତ ଚନ୍ଦ୍ର ଦାସ]]
# [[ମାନଗୋବିନ୍ଦ ପତି]]
# [[ଶିରୀଶ ଚନ୍ଦ୍ର ଦାସ]]
# [[ଉତ୍ସବାନନ୍ଦ ପ୍ରଧାନ]]
# [[ଥଟ୍ଟରାଜ ରୁଦ୍ରପ୍ରତାପ ସିଂହଦେଓ]]
# [[ଶ୍ରୀଧର ଦାସ (ରାଜନେତା)]]
# [[ମାଣିକରାମ ମହାନ୍ତ]]
# [[ଶରତ ଚନ୍ଦ୍ର ମହାନ୍ତି]]
# [[କୀର୍ତ୍ତନ ବିହାରୀ ମହାନ୍ତି]]
# [[ମୋହନ ମିଶ୍ର]]
# [[ଶଶିଭୂଷଣ ପ୍ରଧାନ]]
# [[ସଂତୃପ୍ତ ମିଶ୍ର]]
# [[ଘନଶ୍ୟାମ ଦାସ ଥିରାନି]]
# [[ଅନନ୍ତ ତ୍ରିପାଠୀ ଶର୍ମା]]
# [[ଲତିଫୁର ରହମନ]]
# [[ଦ୍ୱାରକାନାଥ ଦାସ]]
# [[ବୋଧରାମ ଦୁବେ]]
# [[ସହଦେବ ଦାସ]]
# [[ସତ୍ୟବାଦୀ ନନ୍ଦ]]
# [[ବୃନ୍ଦାବନ ଦାସ (ରାଜେନତା)|ବୃନ୍ଦାବନ ଦାସ]]
# [[ମଧୁସୂଦନ ମହାପାତ୍ର]]
# [[ସୋମନାଥ ପଣ୍ଡା]]
# [[ନାରାୟଣ ମୂର୍ତ୍ତିଗାଡ଼େ]]
# [[ନାରାୟଣ ପାତ୍ର]]
# [[ରାଧାମୋହନ ସାହୁ]]
# [[ନାରାୟଣ ପଣ୍ଡା (ରାଜେନତା)|ନାରାୟଣ ପଣ୍ଡା]]
# [[ମହମ୍ମଦ ଇଉସୁଫ]]
# [[ସୟଦ ଫୈଜଲ ହକ୍]]
# [[ମହମ୍ମଦ ଖାଁ]]
# [[ଅଭିମନ୍ୟୁ ସେଠୀ]]
# [[ଅନନ୍ତ ନାୟକ]]
# [[ରବୀନ୍ଦ୍ର ନାରାୟଣ ବେହେରା]]
# [[ରୁଦ୍ର ନାରାୟଣ ପାଣି]]
# [[ସୁକାନ୍ତ କୁମାର ପାଣିଗ୍ରାହୀ]]
# [[ମାଳବିକା ଦେବୀ]]
# [[ଅନୀତା ଶୁଭଦର୍ଶିନୀ]]
# [[ସମ୍ବିତ ପାତ୍ର]]
# [[ମାନସ କୁମାର ଦତ୍ତ]]
# [[ସୀତାଂଶୁ ଶେଖର ମହାପାତ୍ର]]
# [[ଉପାସନା ମହାପାତ୍ର]]
# [[ସଞ୍ଜଳୀ ମୁର୍ମୁ]]
# [[ଲକ୍ଷ୍ମଣ ବାଗ]]
# [[ସୁବାସିନୀ ଜେନା]]
# [[ମନୋରମା ମହାନ୍ତି]]
# [[ସୁଜାତା ସାହୁ]]
# [[ସାଗର ଚରଣ ଦାସ]]
# [[ପୃଥ୍ୱୀରାଜ ହରିଚନ୍ଦନ]]
# [[ଗୌତମବୁଦ୍ଧ ଦାସ]]
# [[ସନତ କୁମାର ଗଡ଼ତିଆ]]
# [[ଅଶ୍ୱିନୀ କୁମାର ଷଡ଼ଙ୍ଗୀ]]
# [[ଟଙ୍କଧର ତ୍ରିପାଠୀ]]
# [[ଦୁର୍ଗା ପ୍ରସନ ନାୟକ]]
# [[ଇରାଶିଷ ଆଚାର୍ଯ୍ୟ]]
# [[ବିଶ୍ୱ ରଞ୍ଜନ ମଲ୍ଲିକ]]
# [[ପ୍ରଫୁଲ୍ଲ ଚନ୍ଦ୍ର ପ୍ରଧାନ]]
# [[ସତ୍ୟଜୀତ ଗମାଙ୍ଗ]]
# [[ନୀଳମାଧବ ହିକ୍କା]]
# [[କାଡ୍ରାକ ଆପଲ ସ୍ୱାମୀ]]
# [[ପବିତ୍ର ସାଉଣ୍ଟା]]
# [[ମଙ୍ଗୁ ଖିଲ]]
# [[ମନୋରଞ୍ଜନ ଦ୍ୟାନ ସାମନ୍ତରା]]
# [[ରୁପୁ ଭତ୍ରା]]
# [[ରଘୁରାମ ମାଛ]]
# [[ନରସିଂହ ମାଡ଼କାମି]]
# [[ବିଭୂତି ଭୂଷଣ ଜେନା]]
# [[କେ. ଅନୀଲ କୁମାର]]
# [[ନୀଳମଣି ବିଷୋୟୀ]]
# [[କୃଷ୍ଣଚନ୍ଦ୍ର ନାୟକ]]
# [[ପ୍ରତାପ ଚନ୍ଦ୍ର ନାୟକ]]
# [[ଗୋକୁଳାନନ୍ଦ ମଲ୍ଲିକ]]
# [[ପ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନ କୁମାର ନାୟକ]]
# [[ଦୁଷ୍ମନ୍ତ କୁମାର ସ୍ୱାଇଁ]]
# [[ବାବୁ ସିଂହ]]
# [[ଆଶ୍ରିତ ପଟ୍ଟନାୟକ]]
# [[ଓମ ପ୍ରକାଶ ମିଶ୍ର]]
# [[ଅମରେନ୍ଦ୍ର ଦାସ]]
# [[ସମ୍ପଦ ଚନ୍ଦ୍ର ସ୍ୱାଇଁ]]
# [[ପ୍ରକାଶ ଚନ୍ଦ୍ର ସେଠୀ]]
# [[ଛବି ମଲିକ]]
# [[ସରୋଜ କୁମାର ପ୍ରଧାନ]]
# [[କହ୍ନାଇ ଚରଣ ଦଙ୍ଗ]]
# [[ଉମା ଚରଣ ମଲ୍ଲିକ]]
# [[ସୁଧୀର ରଞ୍ଜନ ପାଟଯୋଶୀ]]
# [[ଗୌରୀ ଶଙ୍କର ମାଝି]]
# [[ନରସିଂହ ଭତ୍ରା]]
# [[ନବୀନ କୁମାର ଜୈନ]]
# [[ରଘୁନାଥ ଜଗଦଲ]]
# [[ଅଗସ୍ତି ବେହେରା]]
# [[ପ୍ରତାପ ଚନ୍ଦ୍ର ପ୍ରଧାନ]]
# [[ଅଶୋକ ମହାନ୍ତି]]
# [[ବିଭୂତି ଭୂଷଣ ପ୍ରଧାନ (ରାଜନେତା)]]
# [[ଶତୃଘ୍ନ ଜେନା]]
# [[ପ୍ରଦୀପ ବଳ ସାମନ୍ତ]]
# [[ଅମର କୁମାର ନାୟକ]]
# [[ସନ୍ତୋଷ ଖଟୁଆ]]
# [[କୃଷ୍ଣଚନ୍ଦ୍ର ମହାପାତ୍ର]]
# [[ଜଲେନ ନାଏକ]]
# [[ଅଖିଳ ଚନ୍ଦ୍ର ନାଏକ]]
# [[ଫକୀର ମୋହନ ନାଏକ]]
# [[ଦୁର୍ଗା ଚରଣ ତନ୍ତୀ]]
# [[ସାରଦା ପ୍ରସନ୍ନ ଜେନା]]
# [[ସୁନିଲ କୁମାର ମହାନ୍ତି]]
# [[ନବ କିଶୋର ମଲ୍ଲିକ (ରାଜନେତା)]]
# [[ପ୍ରଦୀପ କୁମାର ସାହୁ]]
# [[ରମାକାନ୍ତ ଭୋଇ]]
# [[ନଳିନୀକାନ୍ତ ପ୍ରଧାନ]]
# [[ରୁପେଶ କୁମାର ପାଣିଗ୍ରାହୀ]]
# [[ମାଧବ ଧଡ଼ା]]
# [[ଅଭିମନ୍ୟୁ ସେଠୀ (ବିଧାୟକ)]]
# [[ରୋମାଞ୍ଚ ରଞ୍ଜନ ବିଶ୍ୱାଳ]]
# [[ସୁଦର୍ଶନ ହରିପାଲ]]
# [[ରୋହିତ ଜୋଶେଫ ତିର୍କୀ]]
# [[ସାରଦା ପ୍ରସାଦ ପ୍ରଧାନ]]
# [[ବିଜୟ କୁମାର ଦଳବେହେରା]]
# [[ହିମାଂଶୁ ଶେଖର ସାହୁ]]
# [[ଅଶୋକ କୁମାର ଦାସ (ରାଜନେତା)]]
# [[ନିର୍ମଳ ମୁଣ୍ଡା]]
# [[ଦିବାକର ନାୟକ]]
{{Div col end}}

===ଲୋକ ସଭା===
{{Div col|colwidth=10em}}
# [[୧ମ ଲୋକ ସଭା]]
# [[୨ୟ ଲୋକ ସଭା]]
# [[୩ୟ ଲୋକ ସଭା]]
# [[୪ର୍ଥ ଲୋକ ସଭା]]
# [[୫ମ ଲୋକ ସଭା]]
# [[୬ଷ୍ଠ ଲୋକ ସଭା]]
# [[୭ମ ଲୋକ ସଭା]]
# [[୮ମ ଲୋକ ସଭା]]
# [[୯ମ ଲୋକ ସଭା]]
# [[୧୦ମ ଲୋକ ସଭା]]
# [[୧୧ଶ ଲୋକ ସଭା]]
# [[୧୨ଶ ଲୋକ ସଭା]]
# [[୧୩ଶ ଲୋକ ସଭା]]
# [[୧୪ଶ ଲୋକ ସଭା]]
# [[୧୫ଶ ଲୋକ ସଭା]]
# [[୧୬ଶ ଲୋକ ସଭା]]
# [[୧୭ଶ ଲୋକ ସଭା]]
# [[୧୮ଶ ଲୋକ ସଭା]]
{{Div col end}}

===ବିଧାନ ସଭା===
# [[୧ମ ଓଡ଼ିଶା ବିଧାନ ସଭା]]
# [[ରାମଚନ୍ଦ୍ରପୁର (ବିଧାନ ସଭା ନିର୍ବାଚନ ମଣ୍ଡଳୀ)]]
# [[ବାଲିପାଟଣା (ବିଧାନ ସଭା ନିର୍ବାଚନ ମଣ୍ଡଳୀ)]]
# [[ବନ୍ତ (ବିଧାନ ସଭା ନିର୍ବାଚନ ମଣ୍ଡଳୀ)]]
# [[କିଶୋର ନଗର (ବିଧାନ ସଭା ନିର୍ବାଚନ ମଣ୍ଡଳୀ)]]
# [[କେସିଙ୍ଗା (ବିଧାନ ସଭା ନିର୍ବାଚନ ମଣ୍ଡଳୀ)]]
# [[ସଇଁତଳା (ବିଧାନ ସଭା ନିର୍ବାଚନ ମଣ୍ଡଳୀ)]]
# [[ପାଡ଼ୁଆ (ବିଧାନ ସଭା ନିର୍ବାଚନ ମଣ୍ଡଳୀ)]]
# [[ଓଡ଼ିଶା ବିଧାନ ସଭାର ବାଚସ୍ପତିଙ୍କ ତାଲିକା]]
# [[୧୭ଶ ଓଡ଼ିଶା ବିଧାନ ସଭା]]
# [[ମୋହନ ଚରଣ ମାଝୀ ମନ୍ତ୍ରୀମଣ୍ଡଳ]]

== ବିମାନ ବନ୍ଦର ==
# [[ଓଡ଼ିଶାରେ ଥିବା ବିମାନ ବନ୍ଦରର ତାଲିକା]]

== ଉଇକିପିଡ଼ିଆ ==
# [[ବଙ୍ଗାଳୀ ଉଇକିପିଡ଼ିଆ]]
# [[ପଞ୍ଜାବୀ ଉଇକିପିଡ଼ିଆ]]
# [[ଅହମିୟା ଉଇକିପିଡ଼ିଆ]]
# [[ଭୋଜପୁରୀ ଉଇକିପିଡ଼ିଆ]]
# [[ଗୁଜରାଟୀ ଉଇକିପିଡ଼ିଆ]]
# [[କନ୍ନଡ଼ ଉଇକିପିଡ଼ିଆ]]
# [[କାଶ୍ମୀରୀ ଉଇକିପିଡ଼ିଆ]]
# [[ନେପାଳୀ ଉଇକିପିଡ଼ିଆ]]
# [[ତାମିଲ ଉଇକିପିଡ଼ିଆ]]
# [[ତାତାର ଉଇକିପିଡ଼ିଆ]]
# [[ସିନ୍ଧି ଉଇକିପିଡ଼ିଆ]]
# [[ବାମବାରା ଉଇକିପିଡ଼ିଆ]]
# [[ଜର୍ଜୀୟ ଉଇକିପିଡ଼ିଆ]]
# [[ଅଙ୍ଗିକା ଉଇକିପିଡ଼ିଆ]]
# [[ଆରୋମାନୀୟ ଉଇକିପିଡ଼ିଆ]]
# [[ଆମହାରୀୟ ଉଇକିପିଡ଼ିଆ]]
# [[ଆମୀୟ ଉଇକିପିଡ଼ିଆ]]
# [[ଅବଧି ଉଇକିପିଡ଼ିଆ]]
# [[ଆୟମାରା ଉଇକିପିଡ଼ିଆ]]
# [[ବଞ୍ଜାର ଉଇକିପିଡ଼ିଆ]]
# [[ବନ୍ୟୁମାସାନ ଉଇକିପିଡ଼ିଆ]]
# [[ଟାରାଣ୍ଟିନୋ ଉଇକିପିଡ଼ିଆ]]
# [[ବିଷ୍ଣୁପ୍ରିୟା ମଣିପୁରୀ ଉଇକିପିଡ଼ିଆ]]
# [[ବିସଲାମା ଉଇକିପିଡ଼ିଆ]]
# [[ବୁଗୀ ଉଇକିପିଡ଼ିଆ]]
# [[ବୁରିୟାତ ଉଇକିପିଡ଼ିଆ]]
# [[ଚେଚେନ ଉଇକିପିଡ଼ିଆ]]
# [[ଗୋରୋନ୍ତାଲୋ ଉଇକିପିଡ଼ିଆ]]
# [[ଦୁସୁନ ଉଇକିପିଡ଼ିଆ]]

== ପ୍ରସଙ୍ଗ ଛାଞ୍ଚ ==
{{Div col|colwidth=15em}}
# [[ଛାଞ୍ଚ:ଓଡ଼ିଶାର ବିଧାନ ସୌଧ]]
# [[ଛାଞ୍ଚ:ଭାରତୀୟ ସଂସଦ]]
# [[ଛାଞ୍ଚ:ଛପନ ଭୋଗ]]
# [[ଛାଞ୍ଚ:ଶଙ୍କର ମଠ]]
# [[ଛାଞ୍ଚ:ଭାରତୀୟ ଗ୍ରାଣ୍ଡମାଷ୍ଟର]]
# [[ଛାଞ୍ଚ:ଭାରତୀୟ ମହିଳା ଗ୍ରାଣ୍ଡମାଷ୍ଟର]]
# [[ଛାଞ୍ଚ:ବସନ୍ତ ମୁଦୁଲି କବିତା ପୁରସ୍କାର]]
# [[ଛାଞ୍ଚ:ଗୁରୁ କେଳୁଚରଣ ମହାପାତ୍ର ସମ୍ମାନ]]
# [[ଛାଞ୍ଚ:ଓଡ଼ିଶା ବିଧାନ ସଭାର ବାଚସ୍ପତି]]
# [[ଛାଞ୍ଚ:ଲୋକ ସଭାର ବାଚସ୍ପତି]]
# [[ଛାଞ୍ଚ:ଲୋକ ସଭାର ଉପ-ବାଚସ୍ପତି]]
# [[ଛାଞ୍ଚ:ଓଡ଼ିଶାର ୧୨ଶ ଲୋକ ସଭା ସଭ୍ୟ]]
# [[ଛାଞ୍ଚ:ଓଡ଼ିଶାର ୧୧ଶ ଲୋକ ସଭା ସଭ୍ୟ]]
# [[ଛାଞ୍ଚ:ଓଡ଼ିଶାର ୧୦ମ ଲୋକ ସଭା ସଭ୍ୟ]]
# [[ଛାଞ୍ଚ:ଓଡ଼ିଶାର ୯ମ ଲୋକ ସଭା ସଭ୍ୟ]]
# [[ଛାଞ୍ଚ:ଓଡ଼ିଶାର ୮ମ ଲୋକ ସଭା ସଭ୍ୟ]]
# [[ଛାଞ୍ଚ:ଓଡ଼ିଶାର ୭ମ ଲୋକ ସଭା ସଭ୍ୟ]]
# [[ଛାଞ୍ଚ:ଓଡ଼ିଶାର ୬ଷ୍ଠ ଲୋକ ସଭା ସଭ୍ୟ]]
# [[ଛାଞ୍ଚ:ଓଡ଼ିଶାର ୫ମ ଲୋକ ସଭା ସଭ୍ୟ]]
# [[ଛାଞ୍ଚ:ଓଡ଼ିଶାର ୪ର୍ଥ ଲୋକ ସଭା ସଭ୍ୟ]]
# [[ଛାଞ୍ଚ:ଓଡ଼ିଶାର ୩ୟ ଲୋକ ସଭା ସଭ୍ୟ]]
# [[ଛାଞ୍ଚ:ଓଡ଼ିଶାର ୨ୟ ଲୋକ ସଭା ସଭ୍ୟ]]
# [[ଛାଞ୍ଚ:ଓଡ଼ିଶାର ୧ମ ଲୋକ ସଭା ସଭ୍ୟ]]
# [[ଛାଞ୍ଚ:ଓଡ଼ିଶାର ରାଜ୍ୟପାଳ]]
# [[ଛାଞ୍ଚ:ଓଡ଼ିଶାର ୧୮ଶ ଲୋକ ସଭା ସଭ୍ୟ]]
# [[ଛାଞ୍ଚ:କେନ୍ଦ୍ର ସାହିତ୍ୟ ଏକାଡେମୀ ଯୁବ ପୁରସ୍କାର]]
{{Div col end}}

==ପ୍ରକଳ୍ପ/ଗଣସମ୍ପାଦନା (ଛାଞ୍ଚ)==
===ପ୍ରକଳ୍ପ===
# [[ଉଇକିପିଡ଼ିଆ:ଉଇକିପ୍ରକଳ୍ପ ଓଡ଼ିଆ କଥାଚିତ୍ର]]
# [[ଉଇକିପିଡ଼ିଆ:ଉଇକିପ୍ରକଳ୍ପ ଓଡ଼ିଶାର ରାଜନୀତି]]

===ଗଣ-ସମ୍ପାଦନା===
{{Div col|colwidth=20em}}
# [[ଉଇକିପିଡ଼ିଆ:ଭାରତୀୟ ସ୍ୱାଧୀନତା ଦିବସ ଗଣସମ୍ପାଦନା ୨୦୧୮]]
# [[ଉଇକିପିଡ଼ିଆ:ଏସିଆ ମାସ ଗଣସମ୍ପାଦନା ୨୦୧୮]]
# [[ଉଇକିପିଡ଼ିଆ:ଆନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ମାତୃଭାଷା ଦିବସ ଗଣ-ସମ୍ପାଦନା ୨୦୧୯]]
# [[ଉଇକିପିଡ଼ିଆ:ପ୍ରୋଜେକ୍ଟ ଟାଇଗର ଲିଖନ ପ୍ରତିଯୋଗିତା/୨୦୧୯]]
# [[ଉଇକିପିଡ଼ିଆ:ଏସିଆ ମାସ ଗଣସମ୍ପାଦନା ୨୦୧୯]]
# [[ଉଇକିପିଡ଼ିଆ:ଆନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ମାତୃଭାଷା ଦିବସ ଗଣ-ସମ୍ପାଦନା ୨୦୨୦]]
# [[ଉଇକିପିଡ଼ିଆ:ଉଇକି ଲଭ୍‌ସ୍ ଓମେନ୍ ସାଉଥ୍ ଏସିଆ ୨୦୨୦ ଗଣସମ୍ପାଦନା]]
# [[ଉଇକିପିଡ଼ିଆ:ଏସିଆ ମାସ ଗଣସମ୍ପାଦନା ୨୦୨୦]]
# [[ଉଇକିପିଡ଼ିଆ:ନାରୀବାଦ ଓ ଲୋକକଥା ଗଣ-ସମ୍ପାଦନା ୨୦୨୧]]
# [[ଉଇକିପିଡ଼ିଆ:ଉଇକି ଲଭ୍‌ସ୍ ଓମେନ୍ ସାଉଥ୍ ଏସିଆ ୨୦୨୧ ଗଣସମ୍ପାଦନା]]
# [[ଉଇକିପିଡ଼ିଆ:ଏସିଆ ମାସ ଗଣସମ୍ପାଦନା ୨୦୨୧]]
# [[ଉଇକିପିଡ଼ିଆ:ନାରୀବାଦ ଓ ଲୋକକଥା ଗଣ-ସମ୍ପାଦନା ୨୦୨୨]]
# [[ଉଇକିପିଡ଼ିଆ:ଉଇକି ଲଭ୍‌ସ୍ ଲିଟେରେଚର୍ ୨୦୨୨]]
# [[ଉଇକିପିଡ଼ିଆ:ଏସିଆ ମାସ ଗଣସମ୍ପାଦନା ୨୦୨୨]]
# [[ଉଇକିପିଡ଼ିଆ:ଓଡ଼ିଶାର ପର୍ଯ୍ୟଟନସ୍ଥଳୀ ଗଣ-ସମ୍ପାଦନା ୨୦୨୨]]
# [[ଉଇକିପିଡ଼ିଆ:ନାରୀବାଦ ଓ ଲୋକକଥା ଗଣ-ସମ୍ପାଦନା ୨୦୨୩]]
# [[ଉଇକିପିଡ଼ିଆ:ରଥଯାତ୍ରା ଗଣସମ୍ପାଦନା ୨୦୨୩]]
# [[ଉଇକିପିଡ଼ିଆ:ଏସିଆ ମାସ ଗଣସମ୍ପାଦନା]]
# [[ଉଇକିପିଡ଼ିଆ:ଭାରତୀୟ ସ୍ୱାଧୀନତା ଦିବସ ଗଣସମ୍ପାଦନା ୨୦୨୩]]
# [[ଉଇକିପିଡ଼ିଆ:ପରମ ବୀର ଚକ୍ର ଗଣସମ୍ପାଦନା]]
# [[ଉଇକିପିଡ଼ିଆ:ମହାତ୍ମା ଗାନ୍ଧୀ ଗଣସମ୍ପାଦନା]]
# [[ଉଇକିପିଡ଼ିଆ:ମହାତ୍ମା ଗାନ୍ଧୀ ଗଣସମ୍ପାଦନା ୨୦୨୦]]
# [[ଉଇକିପିଡ଼ିଆ:ମହାତ୍ମା ଗାନ୍ଧୀ ଗଣସମ୍ପାଦନା ୨୦୨୧]]
# [[ଉଇକିପିଡ଼ିଆ:ମହାତ୍ମା ଗାନ୍ଧୀ ଗଣସମ୍ପାଦନା ୨୦୨୩]]
# [[ଉଇକିପିଡ଼ିଆ:ଏସିଆ ମାସ ଗଣସମ୍ପାଦନା ୨୦୨୩]]
# [[ଉଇକିପିଡ଼ିଆ:ନାରୀବାଦ ଓ ଲୋକକଥା ଗଣ-ସମ୍ପାଦନା]]
# [[ଉଇକିପିଡ଼ିଆ:ନାରୀବାଦ ଓ ଲୋକକଥା ଗଣ-ସମ୍ପାଦନା ୨୦୨୪]]
# [[ଉଇକିପିଡ଼ିଆ:ଓଡ଼ିଆ ସାହିତ୍ୟ ଗଣ-ସମ୍ପାଦନା ୨୦୨୪]]
# [[ଉଇକିପିଡ଼ିଆ:ଭାରତୀୟ ନିର୍ବାଚନ ଗଣ-ସମ୍ପାଦନା ୨୦୨୪]]
# [[ଉଇକିପିଡ଼ିଆ:ରଥଯାତ୍ରା ଗଣସମ୍ପାଦନା ୨୦୨୪]]
# [[ଉଇକିପିଡ଼ିଆ:ଏସିଆ ମାସ ଗଣସମ୍ପାଦନା ୨୦୨୪]]
# [[ଉଇକିପିଡ଼ିଆ:ନାରୀବାଦ ଓ ଲୋକକଥା ଗଣ-ସମ୍ପାଦନା ୨୦୨୫]]
# [[ଉଇକିପିଡ଼ିଆ:ଓଡ଼ିଆ ସାହିତ୍ୟ ଗଣ-ସମ୍ପାଦନା ୨୦୨୫]]
# [[ଉଇକିପିଡ଼ିଆ:ଓଡ଼ିଆ ସାହିତ୍ୟ ଗଣ-ସମ୍ପାଦନା]]
# [[ଉଇକିପିଡ଼ିଆ:ରଥଯାତ୍ରା ଗଣସମ୍ପାଦନା ୨୦୨୫]]
# [[ଉଇକିପିଡ଼ିଆ:ରଥଯାତ୍ରା ଗଣସମ୍ପାଦନା]]
# [[ଉଇକିପିଡ଼ିଆ:ଭାରତୀୟ ସ୍ୱାଧୀନତା ଦିବସ ଗଣସମ୍ପାଦନା ୨୦୨୫]]
# [[ଉଇକିପିଡ଼ିଆ:ଭାରତୀୟ ସ୍ୱାଧୀନତା ଦିବସ ଗଣସମ୍ପାଦନା]]
# [[ଉଇକିପିଡ଼ିଆ:ମହାତ୍ମା ଗାନ୍ଧୀ ଗଣସମ୍ପାଦନା ୨୦୨୫]]
# [[ଉଇକିପିଡ଼ିଆ:ଏସିଆ ମାସ ଗଣସମ୍ପାଦନା ୨୦୨୫]]
# [[ଉଇକିପିଡ଼ିଆ:୨୫ ତମ ଜନ୍ମତିଥି/ଗଣ-ସମ୍ପାଦନା]]
# [[ଉଇକିପିଡ଼ିଆ:ନାରୀବାଦ ଓ ଲୋକକଥା ଗଣ-ସମ୍ପାଦନା ୨୦୨୬]]
# [[ଉଇକିପିଡ଼ିଆ:ଉଇକି ଭାଷାକୁ ଭଲପାଏ ଗଣସମ୍ପାଦନା ୨୦୨୬]]
# [[ଉଇକିପିଡ଼ିଆ:ଓଡ଼ିଆ ସାହିତ୍ୟ ଗଣ-ସମ୍ପାଦନା ୨୦୨୬]]
{{Div col end}}

===ଛାଞ୍ଚ===
{{Div col|colwidth=20em}}
# [[ଛାଞ୍ଚ:ଏସିଆ ମାସ ଗଣସମ୍ପାଦନା ୨୦୧୮]]
# [[ଛାଞ୍ଚ:ଏସିଆ ମାସ ଗଣସମ୍ପାଦନା ନିମନ୍ତ୍ରଣ]]
# [[ଛାଞ୍ଚ:ଭାରତୀୟ ସ୍ୱାଧୀନତା ଦିବସ ଗଣସମ୍ପାଦନା ୨୦୧୮]]
# [[ଛାଞ୍ଚ:ଭାରତୀୟ ସ୍ୱାଧୀନତା ଦିବସ ଗଣସମ୍ପାଦନା ନିମନ୍ତ୍ରଣ]]
# [[ଛାଞ୍ଚ:ଆନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ମାତୃଭାଷା ଦିବସ ଗଣ-ସମ୍ପାଦନା ୨୦୧୯ ନିମନ୍ତ୍ରଣ]]
# [[ଛାଞ୍ଚ:୨୦୧୮ ଏସିଆ ମାସ ଗଣସମ୍ପାଦନା‎]]
# [[ଛାଞ୍ଚ:ଏସିଆ ମାସ ଗଣସମ୍ପାଦନା ୨୦୧୯‎]]
# [[ଛାଞ୍ଚ:ଉଇକି ଲଭ୍‌ସ୍ ଓମେନ୍ ସାଉଥ୍ ଏସିଆ ୨୦୨୦]]
# [[ଛାଞ୍ଚ:ଆନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ମାତୃଭାଷା ଦିବସ ଗଣ-ସମ୍ପାଦନା ୨୦୨୦]]
# [[ଛାଞ୍ଚ:ଏସିଆ ମାସ ଗଣସମ୍ପାଦନା ୨୦୨୦]]
# [[ଛାଞ୍ଚ:ନାରୀବାଦ ଓ ଲୋକକଥା ଗଣ-ସମ୍ପାଦନା]]
# [[ଛାଞ୍ଚ:ଉଇକି ଲଭ୍‌ସ୍ ଓମେନ୍ ସାଉଥ୍ ଏସିଆ ୨୦୨୧]]
# [[ଛାଞ୍ଚ:ଏସିଆ ମାସ ଗଣସମ୍ପାଦନା ୨୦୨୧]]
# [[ଛାଞ୍ଚ:Festive Season edit-a-thon]]
# [[ଛାଞ୍ଚ:ମହାତ୍ମା ଗାନ୍ଧୀ ଗଣ-ସମ୍ପାଦନା ୨୦୨୧]]
# [[ଛାଞ୍ଚ:ନାରୀବାଦ ଓ ଲୋକକଥା ଗଣ-ସମ୍ପାଦନା ୨୦୨୨]]
# [[ଛାଞ୍ଚ:ଆନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ମହିଳା ମାସ ୨୦୨୨ କ୍ଷୁଦ୍ର ଗଣ-ସମ୍ପାଦନା]]
# [[ଛାଞ୍ଚ:ଉଇକି ଲଭ୍‌ସ୍ ଲିଟେରେଚର୍ ୨୦୨୨]]
# [[ଛାଞ୍ଚ:ଜୁନ ମାସ ଉତ୍ସବ ୨୦୨୨ ଗଣ-ସମ୍ପାଦନା]]
# [[ଛାଞ୍ଚ:ଏସିଆ ମାସ ଗଣସମ୍ପାଦନା ୨୦୨୨]]
# [[ଛାଞ୍ଚ:ଇଣ୍ଡିକ୍ ଉଇକି ଇମ୍ପ୍ରୁଭ୍-ଏ-ଥନ୍ ୨୦୨୨]]
# [[ଛାଞ୍ଚ:ନାରୀବାଦ ଓ ଲୋକକଥା ଗଣ-ସମ୍ପାଦନା ୨୦୨୩]]
# [[ଛାଞ୍ଚ:ରଥଯାତ୍ରା ଗଣସମ୍ପାଦନା ୨୦୨୩]]
# [[ଛାଞ୍ଚ:ନାରୀବାଦ ଓ ଲୋକକଥା ଗଣ-ସମ୍ପାଦନା ୨୦୨୩ ସାଧୁବାଦ]]
# [[ଛାଞ୍ଚ:ରଥଯାତ୍ରା ଗଣସମ୍ପାଦନା ୨୦୨୩ ସାଧୁବାଦ]]
# [[ଛାଞ୍ଚ:ଭାରତୀୟ ସ୍ୱାଧୀନତା ଦିବସ ଗଣସମ୍ପାଦନା ୨୦୨୩ ନିମନ୍ତ୍ରଣ]]
# [[ଛାଞ୍ଚ:ଭାରତୀୟ ସ୍ୱାଧୀନତା ଦିବସ ଗଣସମ୍ପାଦନା ୨୦୨୩]]
# [[ଛାଞ୍ଚ:ଏସିଆ ମାସ ଗଣ-ସମ୍ପାଦନା ହେଡର୍]]
# [[ଛାଞ୍ଚ:ଭାରତୀୟ ସ୍ୱାଧୀନତା ଦିବସ ଗଣସମ୍ପାଦନା ୨୦୨୩ ସାଧୁବାଦ]]
# [[ଛାଞ୍ଚ:ପରମ ବୀର ଚକ୍ର ଗଣସମ୍ପାଦନା]]
# [[ଛାଞ୍ଚ:ପରମ ବୀର ଚକ୍ର ଗଣସମ୍ପାଦନା ନିମନ୍ତ୍ରଣ]]
# [[ଛାଞ୍ଚ:ଏସିଆ ମାସ ଗଣସମ୍ପାଦନା ୨୦୨୩]]
# [[ଛାଞ୍ଚ:ନାରୀବାଦ ଓ ଲୋକକଥା ଗଣ-ସମ୍ପାଦନା ୨୦୨୪]]
# [[ଛାଞ୍ଚ:ଓଡ଼ିଆ ସାହିତ୍ୟ ଗଣ-ସମ୍ପାଦନା ୨୦୨୪]]
# [[ଛାଞ୍ଚ:ଭାରତୀୟ ନିର୍ବାଚନ ଗଣ-ସମ୍ପାଦନା ୨୦୨୪]]
# [[ଛାଞ୍ଚ:ରଥଯାତ୍ରା ଗଣସମ୍ପାଦନା ୨୦୨୪]]
# [[ଛାଞ୍ଚ:ଏସିଆ ମାସ ଗଣସମ୍ପାଦନା ୨୦୨୪]]
# [[ଛାଞ୍ଚ:ଏସିଆ ମାସ ଗଣସମ୍ପାଦନା ୨୦୨୪ ନିମନ୍ତ୍ରଣ]]
# [[ଛାଞ୍ଚ:ନାରୀବାଦ ଓ ଲୋକକଥା ଗଣ-ସମ୍ପାଦନା ୨୦୨୫]]
# [[ଛାଞ୍ଚ:ଓଡ଼ିଆ ସାହିତ୍ୟ ଗଣ-ସମ୍ପାଦନା ୨୦୨୫]]
# [[ଛାଞ୍ଚ:ଓଡ଼ିଆ ସାହିତ୍ୟ ଗଣ-ସମ୍ପାଦନା ହେଡର୍]]
# [[ଛାଞ୍ଚ:ରଥଯାତ୍ରା ଗଣସମ୍ପାଦନା ୨୦୨୫]]
# [[ଛାଞ୍ଚ:ରଥଯାତ୍ରା ଗଣସମ୍ପାଦନା ହେଡର୍]]
# [[ଛାଞ୍ଚ:ଭାରତୀୟ ସ୍ୱାଧୀନତା ଦିବସ ଗଣସମ୍ପାଦନା ୨୦୨୫]]
# [[ଛାଞ୍ଚ:ଭାରତୀୟ ସ୍ୱାଧୀନତା ଦିବସ ଗଣସମ୍ପାଦନା ହେଡର୍‌]]
# [[ଛାଞ୍ଚ:ଏସିଆ ମାସ ଗଣସମ୍ପାଦନା ୨୦୨୫]]
# [[ଛାଞ୍ଚ:ଏସିଆ ମାସ ଗଣସମ୍ପାଦନା ୨୦୨୫ ନିମନ୍ତ୍ରଣ]]
# [[ଛାଞ୍ଚ:ମହାତ୍ମା ଗାନ୍ଧୀ ଗଣ ସମ୍ପାଦନା ହେଡର୍]]
# [[ଛାଞ୍ଚ:ମହାତ୍ମା ଗାନ୍ଧୀ ଗଣ-ସମ୍ପାଦନା ୨୦୨୩]]
# [[ଛାଞ୍ଚ:ମହାତ୍ମା ଗାନ୍ଧୀ ଗଣ-ସମ୍ପାଦନା ୨୦୨୫]]
# [[ଛାଞ୍ଚ:ମହାତ୍ମା ଗାନ୍ଧୀ ଗଣ-ସମ୍ପାଦନା ୨୦୨୧]]
# [[ଛାଞ୍ଚ:ନାରୀବାଦ ଓ ଲୋକକଥା ଗଣ-ସମ୍ପାଦନା ୨୦୨୬]]
# [[ଛାଞ୍ଚ:ଓଡ଼ିଆ ସାହିତ୍ୟ ଗଣ-ସମ୍ପାଦନା ୨୦୨୬]]
{{Div col end}}

== କର୍ମଶାଳା/କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମ ==
# [[ଉଇକିପିଡ଼ିଆ:ଉଇକିମାନିଆ ଭୁବନେଶ୍ୱର ୨୦୨୨]]
# [[ଉଇକିପିଡ଼ିଆ:ନାରୀବାଦ ଓ ଲୋକକଥା ଗଣ-ସମ୍ପାଦନା ୨୦୨୩/କର୍ମଶାଳା]]
# [[ଉଇକିପିଡ଼ିଆ:ଉଇକିଡାଟା/ଜନ୍ମତିଥି ୧୧]]
# [[ଉଇକିପିଡ଼ିଆ:ଉଇକିଡାଟା/ଜନ୍ମତିଥି ୧୩]]
# [[ଉଇକିପିଡ଼ିଆ:ଏସିଆ ମାସ ଗଣସମ୍ପାଦନା ୨୦୨୫/ମେଳଣ]]
# [[ଉଇକିପିଡ଼ିଆ:୨୫ ତମ ଜନ୍ମତିଥି]]

== ପରିଚୟ ==
{{Div col|colwidth=10em}}
* କୃଷ୍ଣ କୁମାର ମହାନ୍ତି
* ଆଶୁତୋଷ ପରିଡ଼ା
* ବାସୁଦେବ ସୁନାନୀ
* ଅମରେଶ ପଟ୍ଟନାୟକ
* ବସନ୍ତ ମୁଦୁଲି
* ନିର୍ମଳ ନାୟକ
* ପ୍ରତୀକ୍ଷା ଜେନା
* ସୁପ୍ରିୟା ପଣ୍ଡା
* ଚିତ୍ତରଞ୍ଜନ ନାୟକ
* ନରେନ୍ଦ୍ର ଭୋଇ
* ଚିତ୍ତରଞ୍ଜନ ଦାସ
* ଫନୀ ମହାନ୍ତି
* ନିଖିଳେଶ ମିଶ୍ର
* ପବିତ୍ର ପାଣିଗ୍ରାହୀ
* ହୃଦାନନ୍ଦ ପାଣିଗ୍ରାହୀ
* ରଜନୀକାନ୍ତ ମହାନ୍ତି
* ଅପୂର୍ବ ରଞ୍ଜନ ରାୟ
* ଅରୁଣ ମନ୍ତ୍ରୀ
* ବାଦଲ ମହାନ୍ତି
* ଶୁଭଶ୍ରୀ ଲେଙ୍କା
* ବିରେନ୍ଦ୍ର ପାଣି
* ବିଷ୍ଣୁ ସେଠୀ
* ଚିନ୍ତାମଣି ବିଶ୍ୱାଳ
* ଚୂଡ଼ାମଣି ଦାସ
* ଧୀରେନ୍ଦ୍ରନାଥ ମଲ୍ଲିକ
* ସୂର୍ଯ୍ୟଦେଓ
* ଅନ୍ତରା ଚକ୍ରବର୍ତ୍ତୀ
* କୁଳଦୀପ ପଟ୍ଟନାୟକ
* ପ୍ରଭୁପାଦ ମହାନ୍ତି
* ପଞ୍ଚାନନ ନାୟକ
* ପ୍ରକାଶ ମହାପାତ୍ର
* ସଞ୍ଜିବ କୁମାର ମଲ୍ଲିକ
* ମଞ୍ଜୁଲତା ମଣ୍ଡଳ
* ଶରତ ନାୟକ
* ସରୋଜ ବଳ
* ଓମପ୍ରକାଶ ମହାନ୍ତି
* ରାମଚନ୍ଦ୍ର ବେହେରା
* କଇଳାଶ ପଟ୍ଟନାୟକ
* ଗିରିବାଳା ମହାନ୍ତି
* ସେନାପତି ପ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନ କେଶରୀ
* ପ୍ରବୀଣ କୁମାର କବି
* ପ୍ରଜ୍ଞା ପ୍ରବର୍ତ୍ତିକା ଦାଶ
* ଅମରେଶ ବିଶ୍ୱାଳ
* ସୁଚିତ୍ରା ପାଣିଗ୍ରାହୀ
* ସୁମିତ ପଣ୍ଡା
* ଦେବବ୍ରତ ଦାସ
* ସରସ୍ୱତୀ ଦେବୀ (ଅଭିନେତ୍ରୀ)
* ଲାଲା ବୀରେନ ରାୟ
* ତୃପ୍ତି ରଞ୍ଜନ ଦାସ
* ସୁବ୍ରତ କୁମାର ସେନାପତି
* ଦୀପ୍ତିରେଖା ପାଢ଼ୀ
* ପ୍ରହ୍ଲାଦ ପାଣି
* ପବିତ୍ର ମୋହନ ଦାଶ
{{Div col end}}</text>
      <sha1>qo9zzzskb9zqwbqbc87pd3jpy7ioh99</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ତାନିଆ ସଚ୍‌ଦେବ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>58891</id>
    <revision>
      <id>595093</id>
      <parentid>594863</parentid>
      <timestamp>2026-05-08T04:08:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28148</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>595093</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8630" sha1="dcmyn7mpc9p0ia22cfzvthcxx2857jk" xml:space="preserve">{{Infobox chess player
|name = Tania Sachdev
|image = Tania Sachdev (IND).jpg
|caption = Tania Sachdev, 2014
|birthname = 
|country = [[India]]
|birth_date = {{Birth date and age|1986|8|20|df=y}}
|birth_place = [[Delhi]], India
|death_date = 
|death_place = 
|title = [[International Master]] (2008)&lt;br&gt;[[Woman Grandmaster]] (2005)
|worldchampion = 
|womensworldchampion = 
|rating =  
|peakrating = 2443 &lt;small&gt;(September 2013)&lt;/small&gt;
|FideID = 5007844
}}

ତାନିଆ ସଚଦେବ (ଜନ୍ମ ୨୦ ଅଗଷ୍ଟ ୧୯୮୬) ଜଣେ ଭାରତୀୟ ଚେସ ଖେଳାଳି ତ‌ଥା ଇଣ୍ଟରନ୍ୟାସନାଲ ମାଷ୍ଟର ଏବଂ ୱମେନ୍ ଗ୍ରାଣ୍ଡମାଷ୍ଟରର ବିଜେତା ।  ସେ ଜଣେ ଟିପ୍ପଣୀକାର ମଧ୍ୟ ଅଟନ୍ତି ।

==ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ବର୍ଷ==
ତାନିଆ ଦିଲ୍ଲୀରେ ଜନ୍ମଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ ।  ସେ ଯେତେବେଳେ ୬ ବର୍ଷର ହୋଇଥିଲେ ତାଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ମା ଏହି ଖେଳ ଷିତ ପରିଚୟ କରାଇଥିଲେ । ତାଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ପିତାମାତା ଏହି ଖେଳରେ ତାଙ୍କୁ ଉତ୍ତମ ପ୍ରଶିକ୍ଷଣ ଦେଇଥିଲେ । ସେ ଯେତେବେଳେ ୮ ବର୍ଷର ହୋଇଥିଲେ ସେତେବେଳେ ସେ ବିଶ୍ୱବିଜେତା ହୋଇଥିଲେ । ଛୋଟପିଲା ଭାବେ ସେ ବୋହୁତ ଗୁଡିଏ ମ୍ୟାଚ ଜିତିଛନ୍ତି। ତାଙ୍କ କାରିୟରର ସଫଳତାର ପରିଚାୟକ ହେଉଛି, ଅଣ୍ଡର୍ ୧୨ ଚାମ୍ପିୟନସିପ୍,&lt;ref name=&quot;chessdom1&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.chessdom.com/tania-sachdev-joins-the-chessdom-commentators-team/ |title=Tania Sachdev joins the Chessdom commentators team |publisher=Chessdom |date=2013-11-06 |accessdate=2013-11-20}}&lt;/ref&gt; ୨୦୦୦ ମସିହାରେ ଏସିୟନ ୟୁ୧୪ ଚାମ୍ପିୟନସିପ୍,&lt;ref&gt;{{cite news|title=Young champions are back|url=http://www.thehindu.com/2000/04/04/stories/0704020b.htm|newspaper=[[The Hindu]]|accessdate=28 January 2016|date=2000-04-04}}&lt;/ref&gt;  ୧୯୯୮ରେ ଅଣ୍ଡର୍ ୧୨ ଚାମ୍ପିୟନସିପ୍ରେ ବ୍ରୋଞ୍ଜ ଜିତିବା ।&lt;ref&gt;[http://old.chess.gr/tourn/1998/wrld_u18/index.html World Championship in U18 categories. 25/10-7/11/1998] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191226050153/http://old.chess.gr/tourn/1998/wrld_u18/index.html |date=2019-12-26 }}. ''chess.gr''. Retrieved 28 January 2016.&lt;/ref&gt; ୨୦୦୨ ମାସିହାରେ ସେ ମାରାୱିଲାରେ ଏସିୟନ ଜୁନିୟର ଗର୍ଲ୍ସ ଚାମ୍ପିୟନସିପ୍ ଜିତିଥିଲେ ।&lt;ref&gt;{{cite web|title=25th Asian Juniors 2002, Sri Lanka|url=http://asianjuniors02.tripod.com/main/id3.html|publisher=Tripod|accessdate=7 November 2015|archive-date=25 December 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181225062400/http://asianjuniors02.tripod.com/main/id3.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;


==ଜାତୀୟ ଏବଂ ଆନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ପ୍ରଶଂସା==
୨୦୦୫ ମସିହାରେ ସେ ୮ମ ଝିଅ ଥିଲେ ଯିଏ ୱେମନ୍ ଗ୍ରାଣ୍ଡମାଷ୍ଟରର ବିଜେତା ଆୱାର୍ଡ ପାଇଥିଲେ। ୨୦୦୬ ଏବଂ ୨୦୦୭ରେ ସେ ନ୍ୟାସ୍ନାଲ ୱେମନ୍ସ ପ୍ରିମିୟର ପ୍ରେସ୍ ଚାମ୍ପିୟନସିପ୍‌ର ବିଜେତା ହୋଇଥିଲେ ।&lt;ref&gt;[http://chess-results.com/tnr7855.aspx?lan=1&amp;art=1&amp;flag=30&amp;wi=821 12th Asian Women Indevidual (sic) Chess Championship] Chess-Results&lt;/ref&gt;
ଏହା ଷିତ ସେ ଏସୀୟ ୱେମନ୍ସ ଚାମ୍ପିୟନସିପ୍‌ର ମଧ୍ୟ ବିଜେତା ଅଟନ୍ତି । ତାଙ୍କୁ ୨୦୦୯ରେ ଅର୍ଜୁନ ଆୱାର୍ଡ ପ୍ରଦାନ କରାଯାଇଥିଲା । ସେ ରେଇକଜାଭିକ୍ରେ ବେଷ୍ଟ ୱେମନ୍ସ ଉପ‌ହାର ଜିତିଥିଲେ ।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://en.chessbase.com/post/indian-success-in-iceland|title=Indian success in Iceland|last=Ramirez|first=Alejandro|authorlink=Alejandro Ramírez (chess player)|date=2016-03-20|publisher=[[ChessBase]]|language=en|access-date=2016-08-31}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/sports/chess/Abhijeet-wins-Reykjavik-Open-Tania-makes-Grandmaster-norm/articleshow/51441690.cms|title=Abhijeet wins Reykjavik Open; Tania makes Grandmaster norm|date=2016-03-17|newspaper=[[The Times of India]]|access-date=2016-08-31}}&lt;/ref&gt; କୁଲୁତାରାରେ କମନ୍‌ୱେଲ୍‌ଥ ଗେମ୍ସରେ ମଧ୍ୟ ଜିତିଥିଲେ ।&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.dailynews.lk/?q=2016/08/19/sports/90797|title=Gupta and Sachdev overall champions of Commonwealth Open Chess|date=2016-08-19|newspaper=[[Daily News (Sri Lanka)|Daily News]]|access-date=2016-08-31}}&lt;/ref&gt;
୨୦୦୮ ମସିହାରେ ସେ ଭାରତୀୟ ଦଳ ପାଇଁ ୱେମନ୍ସ ଚେସ ଅଲିମ୍ପିୟାଡ୍ସରେ ଖେଳିଥିଲେ । ୨୦୦୯ ଏବଂ ୨୦୧୧ ମସିହାରେ ୱର୍ଲଡ ଟିମ ଚେସ ଚାମ୍ପିୟନସିପ୍‌ରେ ଖେଳିଥିଲେ । ଇସ୍ତାନବୁଲରେ ୨୦୧୨ ୱେମନ୍ସ ଚେସ ଅଲିମ୍ପିୟାଡ୍ସରେ ବ୍ରୋଞ୍ଜ ଜିତିଥିଲେ । ୱମେନ୍ସ ଏସୀୟ ଚେସ ଚାମ୍ପିୟନସିପ୍‌ର ୨୦୦୮,୨୦୦୯, ୨୦୧୨ ଏବଂ ୨୦୧୪ରେ ଦଳ ସ‌ହିତ ୪ଟି ସିଲଭର ଜିତିଥିଲେ ।&lt;ref&gt;[http://www.olimpbase.org/playersw/bltbfbze.html Sachdev Tania] team chess record at Olimpbase.org&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://en.chessbase.com/post/improve-your-chess-with-tania-sachdev|title=Improve Your Chess With Tania Sachdev|last=Shah|first=Sagar|date=2014-07-04|publisher=Chessbase Chess News|accessdate=5 September 2016}}&lt;/ref&gt;


==ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଜୀବନ==
ସେ ବସନ୍ତ ବିହାର ଦିଲ୍ଲୀରେ  ମଡର୍ନ ବିଦ୍ୟାଳୟରେ ପଢୁଥିଲେ । ସେ ଶ୍ରୀ ଭେଙ୍କଟେଶ୍ୱର କଲେଜରୁ ସ୍ନାତକ ହାସଲ କରିଥିଲେ ।
ସେ ବିରାଜ କଟାରିଆଙ୍କୁ ୨୦୧୪ରେ ବିବାହ କରିଛନ୍ତି । &lt;ref&gt;{{cite web|last=Pähtz|first=Elisabeth|authorlink=Elisabeth Pähtz|title=Tania Sachdev got married|url=http://en.chessbase.com/post/tania-sachdev-got-married|publisher=ChessBase|accessdate=7 November 2015|date=2014-12-14}}&lt;/ref&gt;
ରେଡବୁଲ୍ କମ୍ପାନୀ ତାଙ୍କର ପ୍ରଜୋଯକ ଅଟେ ।&lt;ref&gt;{{cite web|title=Don't mind being called a chess hottie: Tania Sachdev|url=http://www.mid-day.com/articles/dont-mind-being-called-a-chess-hottie-tania-sachdev/15362167|website=mid-day.com|accessdate=7 November 2015|date=2014-06-08}}&lt;/ref&gt;

==ଆଧାର==
{{ଆଧାର}}

==ବାହାର ଆଧାର==
*[http://www.365chess.com/players/Sachdev_Tania Tania Sachdev] chess games at 365Chess.com
*{{chessgames player|id=98434}}
*[http://interviews.chessdom.com/tania-sachdev Interview with Tania Sachdev] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190211164702/http://interviews.chessdom.com/tania-sachdev |date=2019-02-11 }} by Chessdom
*[http://www.alinalami.com/2011/01/interview-with_29.html Interview with Tania Sachdev (2011)]{{Dead link|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} by [[Alina l'Ami]]
*[http://southasianoutlook.com/issues/2007/may/faces_tania.html Interview with Tania Sachdev (2007)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160404130752/http://southasianoutlook.com/issues/2007/may/faces_tania.html |date=2016-04-04 }} by South Asian Outlook


[[ଶ୍ରେଣୀ:୨୦୧୭ ମହିଳା ଇତିହାସ ମାସରେ ଗଢ଼ା ବା ଉନ୍ନତ କରାଯାଇଥିବା ପ୍ରସଙ୍ଗମାନ]]
[[ଶ୍ରେଣୀ:୧୯୮୬ ଜନ୍ମ]]
[[ଶ୍ରେଣୀ:ଜୀବିତ ବ୍ୟକ୍ତି]]
[[ଶ୍ରେଣୀ:ଭାରତୀୟ ନାରୀ]]
[[ଶ୍ରେଣୀ:ଚେସ୍ ଖେଳାଳି]]</text>
      <sha1>dcmyn7mpc9p0ia22cfzvthcxx2857jk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ଟ୍ରାନେକ୍ସାମିକ ଏସିଡ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>59389</id>
    <revision>
      <id>595091</id>
      <parentid>507962</parentid>
      <timestamp>2026-05-08T03:58:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28148</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>595091</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7417" sha1="6z4t8zs53nddiohiks6m9ul81kx89y6" xml:space="preserve">{{ଛୋଟ|Tranexamic acid}}
{{Drugbox
| verifiedrevid = 477001216
| IUPAC_name = ''trans''-4-(aminomethyl)[[cyclohexanecarboxylic acid]]
| image = Tranexam.svg
| width = 200
| image2 = Tranexamic acid ball-and-stick.png
| width2 = 200

&lt;!--Clinical data--&gt;
| pronounce   = \ˌtran-eks-ˌam-ik-\
| tradename = Cyklokapron, others 
| Drugs.com = {{drugs.com|pro|tranexamic-acid-injection}}
| pregnancy_category = B
| legal_UK = P
| routes_of_administration = by mouth, injection

&lt;!--Pharmacokinetic data--&gt;
| bioavailability = 34%
| elimination_half-life = 3.1 h

&lt;!--Identifiers--&gt;
| IUPHAR_ligand = 6573
| CAS_number_Ref = {{cascite|correct|??}}
| CAS_number = 1197-18-8
| ATC_prefix = B02
| ATC_suffix = AA02
| PubChem = 5526
| DrugBank_Ref = {{drugbankcite|correct|drugbank}}
| DrugBank = DB00302
| ChemSpiderID_Ref = {{chemspidercite|correct|chemspider}}
| ChemSpiderID = 10482000
| UNII_Ref = {{fdacite|correct|FDA}}
| UNII = 6T84R30KC1
| KEGG_Ref = {{keggcite|correct|kegg}}
| KEGG = D01136
| ChEBI_Ref = {{ebicite|correct|EBI}}
| ChEBI = 48669
| ChEMBL_Ref = {{ebicite|correct|EBI}}
| ChEMBL = 877

&lt;!--Chemical data--&gt;
| C=8 | H=15 | N=1 | O=2
| molecular_weight = 157.21 g/mol
| smiles = NC[C@@H]1CC[C@H](CC1)C(O)=O
| StdInChI_Ref = {{stdinchicite|correct|chemspider}}
| StdInChI = 1S/C8H15NO2/c9-5-6-1-3-7(4-2-6)8(10)11/h6-7H,1-5,9H2,(H,10,11)/t6-,7-
| StdInChIKey_Ref = {{stdinchicite|correct|chemspider}}
| StdInChIKey = GYDJEQRTZSCIOI-LJGSYFOKSA-N
}}
&lt;!-- Definition and medical uses --&gt;
'''ଟ୍ରାନେକ୍ସାମିକ ଏସିଡ''' (ଇଂରାଜୀ ଭାଷାରେ '''Tranexamic acid''' ବା '''TXA''') ଏକ ଔଷଧ ଯାହା ରକ୍ତସ୍ରାବର ([[:en:bleeding|blood loss]]) ଚିକିତ୍ସା ଓ ପ୍ରତିଷେଧ ଭାବରେ ବିଭିନ୍ନ ଅବସ୍ଥା ଯେପରିକି ବଡ଼ ଆଘାତ ([[:en:major trauma|major trauma]]), ଅପରେଶନ, ଦାନ୍ତ ବାହାର କରିବା ([[:en:tooth removal|tooth removal]]) ସମୟରେ, [[ନାକରୁ ରକ୍ତସ୍ରାବ]] ଓ ମେନୋରେଜିଆ ([[:en:Menorrhagia|heavy menstruation]]) ବା ଅତ୍ୟଧିକ ପରିମାଣର ଊତୁସ୍ରାବ ଇତ୍ୟାଦି ହେଲେ ଦିଆଯାଏ ।&lt;ref name=BNF69/&gt; ଆଉ ମଧ୍ୟ ଏହା ହେରେଡିଟାରି ଅଞ୍ଜିଓଇଡିମା ([[:en:hereditary angioedema|hereditary angioedema]]) ରୋଗରେ ଦିଆଯାଏ ।&lt;ref name=BNF69/&gt;&lt;ref name=UK2016/&gt; ଏହି ଔଷଧ ପାଟିରେ ବା ଶିରାଭ୍ୟନ୍ତରରେ ([[:en:intravenously|injection into a vein]]) ଦିଆଯାଏ ।&lt;ref name=BNF69&gt;{{cite book|title=British national formulary : BNF 69|date=2015|publisher=British Medical Association|isbn=9780857111562|page=170|edition=69}}&lt;/ref&gt;

&lt;!-- ପାର୍ଶ୍ୱ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା --&gt;
ଏହି ଔଷଧର କ୍ୱଚିତ କୌଣସି ପ୍ରତିକ୍ରିୟା ଦେଖାଯାଏ ।&lt;ref name=UK2016&gt;{{cite web|title=Cyklokapron Tablets - Summary of Product Characteristics (SPC) - (eMC)|url=https://www.medicines.org.uk/emc/medicine/16512|website=www.medicines.org.uk|accessdate=14 December 2016|date=September 2016|archive-date=20 December 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161220184620/https://www.medicines.org.uk/emc/medicine/16512|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ଅଳ୍ପ କେତେକ କ୍ଷେତ୍ରରେ [[ବର୍ଣ୍ଣ ଦୃଷ୍ଟି]] ([[:en:color vision|color vision]]) ପରିବର୍ତ୍ତନ, [[ରକ୍ତ ଜମାଟ]] ([[:en:blood clots|blood clots]]) ଓ [[ଆଲର୍ଜି ପ୍ରତିକ୍ରିୟା]] ([[:en:allergic reaction|allergic reaction]]) ହୋଇପାରେ ।&lt;ref name=UK2016/&gt; ବୃକ୍‌କ ରୋଗ ଥିଲେ ଏହି ଔଷଧ ଦେବାବେଳେ ସତର୍କ ରହିବାକୁ ସୁପାରିସ କରାଯାଏ ।&lt;ref name=Pro2016/&gt; [[ଗର୍ଭାବସ୍ଥା]] ଓ [[ସ୍ତନ୍ୟପାନ]] ସମୟରେ ଏହା ଦେବା ନିରାପଦ ଜଣାଯାଏ ।&lt;ref name=UK2016/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Tranexamic acid Use During Pregnancy {{!}} Drugs.com|url=https://www.drugs.com/pregnancy/tranexamic-acid.html|website=www.drugs.com|accessdate=14 December 2016}}&lt;/ref&gt; [[ଆଣ୍ଟିଫିବ୍ରିନୋଲାଇଟିକ]] ([[:en:antifibrinolytic|antifibrinolytic]]) ଶ୍ରେଣୀର ଟ୍ରାନେକ୍ସାମିକ ଏସିଡ ଏକ ଔଷଧ ।&lt;ref name=Pro2016&gt;{{cite web|title=Tranexamic Acid Injection - FDA prescribing information, side effects and uses|url=https://www.drugs.com/pro/tranexamic-acid-injection.html|website=www.drugs.com|accessdate=14 December 2016}}&lt;/ref&gt;

&lt;!-- ଇତିହାସ, ସମାଜ ଓ ସଂସ୍କୃତି --&gt;
ସନ ୧୯୬୨ରେ [[ଉଟାକୋ ଓକୋମାଟା]] ([[:en:Utako Okamoto|Utako Okamoto]]) ପ୍ରଥମେ ଟ୍ରାନେକ୍ସାମିକ ଏସିଡ ଆବିଷ୍କାର କରିଥିଲେ ।&lt;ref name=Lancet2016&gt;{{cite journal | title=Obituary Utako Okamoto | author=Geoff Watts | journal=The Lancet | year=2016 | volume=387 | issue=10035 | pages=2286 | doi=10.1016/S0140-6736(16)30697-3}}&lt;/ref&gt; ଏହାର ନାମ [[ବିଶ୍ୱ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ସଂଗଠନର ଅତ୍ୟାବଶ୍ୟକୀୟ ଔଷଧ ଚିଠା]]ରେ ([[:en:World Health Organization's List of Essential Medicines|World Health Organization's List of Essential Medicines]]) ଅଛି ଯାହା ମୌଳିକ [[ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ସିସ୍ଟମ]] ([[:en:health system|health system]]) ନିମନ୍ତେ ଅତି ମହତ୍ତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ।&lt;ref name=WHO19th&gt;{{cite web|title=WHO Model List of Essential Medicines (19th List)|url=http://www.who.int/medicines/publications/essentialmedicines/EML_2015_FINAL_amended_NOV2015.pdf?ua=1|work=World Health Organization|accessdate=8 December 2016|date=April 2015}}&lt;/ref&gt;  ଏହା [[ଜେନେରିକ ନାମ]]ରେ ([[:en:generic medication|generic medication]]) ବିକ୍ରୟ ହୁଏ ।&lt;ref name=Ric2015/&gt; [[ବିକାଶଶୀଳ ଦେଶ]]ମାନଙ୍କରେ ([[:en:developing world|developing world]]) ଏହି ଔଷଧର ଏକ କୋର୍ଷର କ୍ରୟ ମୂଲ୍ୟ ୪.୩୮ରୁ ୪.୮୯ ଆମେରିକୀୟ ଡଲାର ।&lt;ref name=ERC2014&gt;{{cite web|title=Tranexamic Acid|url=http://erc.msh.org/dmpguide/resultsdetail.cfm?language=english&amp;code=TRN100I&amp;s_year=2014&amp;year=2014&amp;str=100%20mg%2Fml&amp;desc=Tranexamic%20Acid&amp;pack=new&amp;frm=AMPOULE&amp;rte=INJ&amp;class_code2=10%2E2%2E&amp;supplement=&amp;class_name=%2810%2E2%2E%29Medicines%20affecting%20coagulation%3Cbr%3E|website=International Drug Price Indicator Guide|accessdate=8 December 2016}}{{Dead link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; ଯୁକ୍ତରାଷ୍ଟ୍ର ଆମେରିକାରେ ଏହାର ଏକ କୋର୍ଷର ହୋଲସେଲ ମୂଲ୍ୟ ପ୍ରାୟ ୧୦୦ରୁ ୨୦୦ ଆମେରିକୀୟ ଡଲାର ।&lt;ref name=Ric2015&gt;{{cite book|last1=Hamilton|first1=Richart|title=Tarascon Pocket Pharmacopoeia 2015 Deluxe Lab-Coat Edition|date=2015|publisher=Jones &amp; Bartlett Learning|isbn=9781284057560|page=X}}&lt;/ref&gt;

== ଆଧାର ==
{{ଆଧାର}}</text>
      <sha1>6z4t8zs53nddiohiks6m9ul81kx89y6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ଅଲ ଚିକି ଲିପି</title>
    <ns>0</ns>
    <id>60058</id>
    <revision>
      <id>595087</id>
      <parentid>516138</parentid>
      <timestamp>2026-05-08T00:25:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28148</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>595087</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4975" sha1="quulv8o9ew1l2bhqy30nj32ip5y4rr2" xml:space="preserve">{{Infobox writing system
|name=ଅଲ ଚିକି
|languages=[[ସାନ୍ତାଳୀ ଭାଷା]]
|type= ବର୍ଣ୍ଣମାଳା
|unicode=[http://www.unicode.org/charts/PDF/U1C50.pdf U+1C50–U+1C7F]
|iso15924=Olck
|sample=Ol Chiki.svg
}}

'''ଅଲ ଚିକି ଲିପି''' ଏକ ଲେଖିବା ପ୍ରଣାଳୀ ଯାହାକୁ [[ସାନ୍ତାଳୀ ଭାଷା]] ଲେଖିବା ପାଇଁ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ । ଅଲ ଚିକି ବହୁବିଧ ନାମ ଯଥା ଅଲ ଚେମେଦ (&quot;ପ୍ରଣାଳୀ&quot;), ଅଲ ଓ ବେଳେବେଳେ ସାନ୍ତାଳ ଅକ୍ଷର ବୋଲି ଜଣାଶୁଣା । ଏହି ଲିପି ପଣ୍ଡିତ ରଘୁନାଥ ମୁର୍ମୁଙ୍କଦ୍ୱାରା ୧୯୨୫ ମସିହାରେ ବିକଶିତ ହୋଇଥିଲା । 

ପୂର୍ବରୁ [[ସାନ୍ତାଳୀ ଭାଷା|ସାନ୍ତାଳ]] ଭାଷାକୁ [[ଲାଟିନ ଭାଷା|ଲାଟିନ]] ଲିପିରେ ଲେଖାଯାଉ ଥିଲା । କିନ୍ତୁ ସାନ୍ତାଳୀ ଭାଷା ଅନ୍ୟ [[ଆର୍ଯ୍ୟ-ଭାରତୀୟ ଭାଷା]] ପରି ହୋଇନଥିବାରୁ, ଏହାର ପ୍ରତି ଧ୍ୱନିକୁ ପ୍ରଚଳିତ ଆର୍ଯୀୟ ଲିପିରେ ଲେଖିବା ସମ୍ଭବ ହେଉ ନଥିଲା । ସାନ୍ତାଳୀ ଭାଷାର ପ୍ରତି ଧ୍ୱନି, ବିଶେଷ କରି ଏହାର ସ୍ୱର ବର୍ଣ୍ଣ ଓ କେତେକ ବ୍ୟଞ୍ଜନ ବର୍ଣ୍ଣ ପାଇଁ ଭାରତୀୟ ଲିପି ମାନଙ୍କରେ ଅକ୍ଷର ନଥିଲା । [[ବ୍ରାହ୍ମୀ ଲିପି|ବ୍ରାହ୍ମୀ ଲିପିରୁ]] ଆସିଥିବା ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଭାରତୀୟ ଭାଷାର ଲିପି ପରି ଅଲ ଚିକିରେ ମାତ୍ରାର ବ୍ୟବହାର ହୁଏ ନାହିଁ ଏବଂ [[ବ୍ୟଞ୍ଜନ ବର୍ଣ୍ଣ]] ଓ [[ସ୍ୱର ବର୍ଣ୍ଣ|ସ୍ୱର ବର୍ଣ୍ଣର]] ସମାନ ଗୁରୁତ୍ତ୍ୱ ରହିଥାଏ । ପ୍ରଥମେ ଜଣେ ନରବେର ପାଦ୍ରୀ ପଲ ଅଲାଫ ବୋଡ଼ିଙ୍ଗ ଲାଟିନ ଅକ୍ଷରରେ ସାନ୍ତାଳି ଲେଖିବା ଆରମ୍ଭ କରିଥିଲେ । ଅଲ ଚିକିର ଆରମ୍ଭ ପରେ ଏଥିରେ ଲେଖାଲେଖି ଅଧିକ ସହଜ ହୋଇ ପାରିଛି । ଅଲ ଚିକି ଏକ ସଳଖ ଅକ୍ଷର, ଏହା ଯୁକ୍ତାକ୍ଷର ରହିତ ଓ ସ୍ୱର ବର୍ଣ୍ଣ ଓ ବ୍ୟଞ୍ଜନ ବର୍ଣ୍ଣ ସମାନ ଭାବରେ ବ୍ୟବହାର ହୋଇଥାନ୍ତି । ଆହୁରି ମଧ୍ୟ ଏହା ଧ୍ୱନିକୁ ନେଇ କେବଳ ଏହି ଭାଷା ପାଇଁ ତିଆରି କରାଯାଇଥିବାରୁ ଖୁବ ସହଜରେ ସାନ୍ତାଳୀ ଭାଷାର ଉଚ୍ଚାରଣ ସବୁ ଏଥିରେ ପ୍ରକାଶ କରିହୁଏ । ଅଲ ଚିକିରେ ସମୁଦାୟ ୩୦ଟି ବର୍ଣ୍ଣ ରହିଛି,ସେଥି ମଧ୍ଯରୁ ୨୪ଟି ବ୍ଯଞ୍ଜନ ବର୍ଣ୍ଣ ୬ଟି ସ୍ୱର ବର୍ଣ୍ଣ । ଏହା ବ୍ୟତୀତ  ୫ଟି ପରିବର୍ତ୍ତିତ ବର୍ଣ୍ଣ ଅଛି ଯାହାକୁ ଟୁଡାଃ କୁହାଯାଏ । ଏହି ଲିପିକୁ ବାମରୁ ଡାହାଣକୁ ଲେଖାଯାଏ । &lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://wesanthals.tripod.com/id45.html |title=Ol Chiki script |access-date=2017-05-11 |archive-date=2018-08-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180808214416/http://wesanthals.tripod.com/id45.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

==  ଇଉନିକୋଡ ଚାର୍ଟ ==

ଇଉନିକୋଡ଼ ମାନକରେ ଅଲ ଚିକି ଏପ୍ରିଲ, ୨୦୦୮ରେ ଯୋଡ଼ାଯାଇଥିଲା ଯାହା ୫.୧ ସଙ୍କଳନରେ ଆସିଅଛି ।

ଅଲ ଚିକି ପାଇଁ ଇଉନିକୋଡ଼ ବ୍ଲକ ହେଲା U+1C50–U+1C7F:

{{Unicode chart Ol Chiki}}

== ଆହୁରି ଦେଖନ୍ତୁ == 
[[ରଘୁନାଥ ମୁର୍ମୁ|ପଣ୍ଡିତ ରଘୁନାଥ ମୁର୍ମୁ]]

[[ସାନ୍ତାଳୀ ଭାଷା]]

== ଆଧାର ==
{{ଆଧାର}}

== ବାହାର ଲିଙ୍କ ==
* [http://www.omniglot.com/writing/santali.htm Santali alphabet (Omniglot)]

{{list of writing systems}}

&lt;!--Alphabetic writing systems]]--&gt;
&lt;!--Santhal]]--&gt;
&lt;!--Munda scripts]]--&gt;

[[ଶ୍ରେଣୀ:ଅକ୍ଷର ଲିଖନ ପ୍ରଣାଳୀ]]
[[ଶ୍ରେଣୀ:ସାନ୍ତାଳୀ ଭାଷା]]
[[ଶ୍ରେଣୀ:ମୁଣ୍ଡା ଲିପି]]</text>
      <sha1>quulv8o9ew1l2bhqy30nj32ip5y4rr2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ଅଜନ୍ତା ଗୁମ୍ଫା</title>
    <ns>0</ns>
    <id>72200</id>
    <revision>
      <id>595086</id>
      <parentid>584413</parentid>
      <timestamp>2026-05-07T23:52:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28148</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>595086</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="282572" sha1="a3nfyyekpn1ikavk84r02m2onfiv2et" xml:space="preserve">{{ଛୋଟ|Ajanta Caves}}
{{Infobox historic site|name=ଅଜନ୍ତା ଗୁମ୍ଫା&lt;/br&gt;ଅଜିଣ୍ଠା ଗୁମ୍ଫା|built=|designation1_free1name=[http://whc.unesco.org/en/list/?search=&amp;search_by_country=&amp;type=&amp;media=&amp;region=&amp;order=region UNESCO Region]|designation1_type=ସାଂସ୍କୃତିକ|designation1_criteria=i, ii, iii, vi|designation1_number=[http://whc.unesco.org/en/list/242 242]|designation1_date=୧୯୮୩|designation1=WHS|area=୮୨୪୨ ହେକ୍ଟର୍|image=Bodhi Ajanta.jpg|location=ଔରଙ୍ଗାବାଦ ଜିଲ୍ଲା, [[ମହାରାଷ୍ଟ୍ର]], [[ଭାରତ]]|locmapin=India#Maharashtra|coordinates={{coord|20|33|12|N|75|42|01|E|region:IN_type:landmark|display=title,inline}}|type=|caption=ଅଜନ୍ତା ଗୁମ୍ଫାରେ ଥିବା ବୋଧିସତ୍ତ୍ୱ ପଦ୍ମପାଣିଙ୍କ ଚିତ୍ର|image_size=300|designation1_free1value=ଏସିଆ-ପ୍ୟାସିଫିକ୍}}
[[ଫାଇଲ:AJANTA_CAVES_-_C.SHELARE_(2).jpg|thumb|300x300_ପିକସେଲ|ଅଜନ୍ତା ଗୁମ୍ଫା-୧୯ରେ ୫ମ ଶତାବ୍ଦୀରେ ନିର୍ମିତ ଚୈତ୍ୟ ସଭା]]

'''ଅଜନ୍ତା ଗୁମ୍ଫା''' (ଇଂରାଜୀରେ '''Ajanta Caves''',ମରାଠୀ ଭାଷାରେ '''अजिंठा लेणी''' - ଅର୍ଥାତ୍ ''ଅଜିଣ୍ଠା ଗୁମ୍ଫା'') ଖ୍ରୀଷ୍ଟପୂର୍ବ ଦ୍ୱିତୀୟ ଶତାବ୍ଦୀରୁ ଖ୍ରୀଷ୍ଟାବ୍ଦ ପଞ୍ଚମ ଶତାବ୍ଦୀ ମଧ୍ୟରେ [[ଭାରତ|ଭାରତରେ]] ନିର୍ମିତ ପ୍ରାୟ ୩୦ଟି ବୌଦ୍ଧ ଗୁମ୍ଫାକୁ ବୁଝାଇଥାଏ । ଏହି ଗୁମ୍ଫାଗୁଡ଼ିକ [[ମହାରାଷ୍ଟ୍ର|ମହାରାଷ୍ଟ୍ରର]] ଔରଙ୍ଗାବାଦ ଜିଲ୍ଲାରେ ଅବସ୍ଥିତ ।&lt;ref name=&quot;Madan&quot;&gt;{{cite book|url=https://archive.org/details/indiathroughages00mada|title=India through the ages|last=Gopal|first=Madan|publisher=Publication Division, Ministry of Information and Broadcasting, Government of India|year=1990|editor=K.S. Gautam|page=[https://archive.org/details/indiathroughages00mada/page/173 173]}}&lt;/ref&gt;{{refn|ସମୁଦାୟ ଗୁମ୍ଫା କେତେ ତାହା ପ୍ରତ୍ନତାତ୍ତ୍ୱିକ ଖନନର ସ୍ଥିତି ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ (ଯଥା ୧୫A ଗୁମ୍ଫାର ଖନନ ପରେ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିଲା)। ଭାରତୀୟ ପ୍ରତ୍ନତାତ୍ତ୍ୱିକ ବିଭାଗ ଅନୁସାରେ ନିର୍ମାଣ କାଳରେ ପଥରକୁ କାଟି ୩୦ଟି ଖୋଦନ କରାଯାଇଥିଲା । ଏଥିରେ କିଛି ଅସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଗୁମ୍ଫା ମଧ୍ୟ ରହିଛି ।&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://asi.nic.in/ajanta-caves/ |title=Ajanta Caves |publisher=Archaeological Survey of India |date=2011 |accessdate=3 August 2019 |archive-date=4 August 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190804172556/http://asi.nic.in/ajanta-caves/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ୟୁନେସ୍କୋ ଓ ସ୍ପିଂକ୍ ଗୁମ୍ଫା ସଂଖ୍ୟା ୩୦ ପାଖାପାଖି ବୋଲି କୁହନ୍ତି ।|group=note}} ଏହି ଗୁମ୍ଫାମାନଙ୍କରେ ପ୍ରସ୍ତରକୁ କାଟି ନିର୍ମିତ ମୂର୍ତ୍ତି ସହିତ ଗୁମ୍ଫା କାନ୍ଥ ଓ ଛାତରେ ବହୁ ସୁନ୍ଦର ଚିତ୍ର ମଧ୍ୟ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ । ମୂର୍ତ୍ତିଗୁଡ଼ିକ ପ୍ରାଚୀନ ଭାରତୀୟ ସ୍ଥାପତ୍ୟ କଳାର ଜୀବନ୍ତ ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ ଏବଂ ଚିତ୍ରଗୁଡ଼ିକରେ ଭାବଭଙ୍ଗୀ ଅତି ନିଖୁଣ ଭାବରେ ପ୍ରକାଶିତ ।&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=voerPYsAB5wC&amp;pg=PA17|title=Asia and Oceania|last1=Ring|first1=Trudy|last2=Watson|first2=Noelle|last3=Schellinger|first3=Paul|publisher=Routledge|year=2012|isbn=978-1-136-63979-1|pages=17, 14–19}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=qGb4pyoseH4C|title=A World History of Art|last1=Honour|first1=Hugh|last2=Fleming|first2=John|publisher=Laurence King|year=2005|isbn=978-1-85669-451-3|pages=228–230}}&lt;/ref&gt;{{Sfn|Michell|2009|p=336}}

ୟୁନେସ୍କୋ ([[:en:UNESCO|UNESCO]]) ଅନୁସାରେ ଭାରତୀୟ କଳାକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରିଥିବା ବୌଦ୍ଧ ଧାର୍ମିକ କଳାର ଏକ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଉଦାହରଣ ହେଉଛି ଅଜନ୍ତା ।&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://whc.unesco.org/en/list/242 |title=''Ajanta Caves, India: Brief Description,'' UNESCO World Heritage Site. Retrieved 27 October 2006. |access-date=25 December 2019 |archive-date=18 December 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081218043116/http://whc.unesco.org/en/list/242 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ଏହି ଗୁମ୍ଫାଗୁଡ଼ିକ ମୁଖ୍ୟତଃ ଦୁଇଟି ପର୍ଯ୍ୟାୟରେ ନିର୍ମିତ ହୋଇଥିଲା । ପ୍ରଥମ ନିର୍ମାଣ ଖ୍ରୀଷ୍ଟପୂର୍ବ ଦ୍ୱିତୀୟ ଶତାବ୍ଦୀରୁ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିଲା । ଦ୍ୱିତୀୟ ନିର୍ମାଣ ପାରମ୍ପରିକ ଲେଖା ଅନୁସାରେ ଖ୍ରୀ. ୪୦୦-୬୫୦ ମଧ୍ୟରେ ଓ ନୂତନ ଗବେଷକଙ୍କ ମତରେ ଖ୍ରୀ. ୪୬୦-୪୮୦ ମଧ୍ୟରେ ହୋଇଥିଲା ।&lt;ref&gt;[http://whc.unesco.org/archive/advisory_body_evaluation/242.pdf ''Ajanta Caves: Advisory Body Evaluation,'' UNESCO International Council on Monuments and Sites. 1982. Retrieved 27 October 2006.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150228042131/http://whc.unesco.org/archive/advisory_body_evaluation/242.pdf |date=28 February 2015 }}, p. 2.&lt;/ref&gt; ଅଜନ୍ତା ଗୁମ୍ଫା [[ଭାରତୀୟ ପ୍ରତ୍ନତତ୍ତ୍ବ ସର୍ବେକ୍ଷଣ|ଭାରତୀୟ ପ୍ରତ୍ନତାତ୍ତ୍ୱିକ ବିଭାଗ]]ଦ୍ୱାରା ସଂରକ୍ଷିତ ଐତିହାସିକ ସ୍ଥଳ&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://asi.nic.in/asi_monu_tktd_maharashtra.asp|title=Ajanta Caves|accessdate=19 May 2012|archive-date=3 September 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160903104007/http://asi.nic.in/asi_monu_tktd_maharashtra.asp|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ଏବଂ ୧୯୮୩ ମସିହାରୁ ଏହାକୁ  ୟୁନେସ୍କୋ ([[:en:UNESCO|UNESCO]]) ବିଶ୍ୱଐତିହ୍ୟ ସ୍ଥଳ ମାନ୍ୟତା ଦିଆଯାଇଛି । 

ଅଜନ୍ତାରେ ୭୫ ମିଟର ଉଚ୍ଚ ଏକ ପଥର ଚଟାଣକୁ ଖୋଳି ବିଭିନ୍ନ ବୌଦ୍ଧ ପରମ୍ପରାର ପ୍ରାଚୀନ ବିହାର ଏବଂ ପ୍ରାର୍ଥନା ଗୃହମାନ ନିର୍ମିତ ହୋଇଥିଲା ।&lt;ref name=&quot;Johnston2013p18&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=HGzqAAAAMAAJ|title=Ajanta|last=Jamkhedkar|first=Aravinda Prabhakar|publisher=Oxford University Press|year=2009|isbn=978-0-19-569785-8|pages=61–62, 71–73}}&lt;/ref&gt; ଗୁମ୍ଫା କାନ୍ଥ ଓ ଛାତରେ ବୁଦ୍ଧଙ୍କ ପୁନର୍ଜନ୍ମ, ଆର୍ଯ୍ୟସୁରଙ୍କ ''ଜାତକମାଳା'' କଥା ଅଙ୍କିତ ହୋଇଛି ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ ବୌଦ୍ଧ ଦେବାଦେବୀଙ୍କ ଶିଳାମୂର୍ତ୍ତି ଖୋଦିତ ହୋଇଛି ।&lt;ref name=&quot;Johnston2013p18&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Cohen|first=Richard S.|date=May 1998|title=Nāga, Yakṣiṇī, Buddha: Local Deities and Local Buddhism at Ajanta]|journal=History of Religions|publisher=University of Chicago Press|volume=37|issue=4|pages=360–400|doi=10.1086/463514|jstor=3176402}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=sfLVAAAAMAAJ|title=The Ajanta caves: artistic wonder of ancient Buddhist India|last1=Behl|first1=Benoy K.|last2=Nigam|first2=Sangitika|publisher=Harry N. Abrams|year=1998|isbn=978-0-8109-1983-9|pages=164, 226}}&lt;/ref&gt; କିଛି ପ୍ରାଚୀନ ଅଭିଲେଖ ଅନୁସାରେ ମୌସୁମୀ ଋତୁରେ ବୌଦ୍ଧ ଭିକ୍ଷୁ ଓ ସନ୍ୟାସୀମାନେ ଅଜନ୍ତାରେ ବାସ କରୁଥିଲେ । ପ୍ରାଚୀନ ଭାରତର ବ୍ୟବସାୟୀ ଓ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରୀଙ୍କ ପାଇଁ ଏହା ଏକ ବିଶ୍ରାମ ବା ଆଶ୍ରୟ ସ୍ଥଳ ପରି ବ୍ୟବହୃତ ହେଉଥିଲା ।&lt;ref name=&quot;Johnston2013p18&quot; /&gt; ଯଦିଓ ପ୍ରାଚୀନ ଭାରତରେ ବିଭିନ୍ନ ରଙ୍ଗ ବ୍ୟବହାର କରି ଶିଳା ବା ଚଟାଣରେ ଚିତ୍ର ଅଙ୍କନ କରାଯାଉଥିଲା, ଅଜନ୍ତା ଗୁମ୍ଫା – ୧୬, ୧୭, ୧, ୨ରେ ତିଷ୍ଠି ରହିଥିବା ଚିତ୍ର ଏହି ପ୍ରାଚୀନ ଚିତ୍ରକଳାର ସର୍ବବୃହତ ଉଦାହରଣ ।{{Sfn|Harle|1994|pp=355–361; 460}}

[[ଫାଇଲ:Ajanta_viewpoint.jpg|thumb|ନିକଟସ୍ଥ ପାହାଡ଼ରୁ ଅଜନ୍ତା ଗୁମ୍ଫାର ପାନୋରାମିକ୍ ଦୃଶ୍ୟ]]
୧୭ଶ ଶତାବ୍ଦୀରେ ମୋଗଲ ସମ୍ରାଟ [[ଆକବର|ଆକବରଙ୍କ]] ଜଣେ ଅଧିକାରୀ ଓ ଅନେକ ମଧ୍ୟଯୁଗୀୟ ଚୀନୀ ବୌଦ୍ଧ ପରିବ୍ରାଜକଙ୍କ ଭ୍ରମଣ ବିବରଣୀରେ ଅଜନ୍ତାର ଉଲ୍ଲେଖ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ ।&lt;ref name=&quot;cohenp82&quot; /&gt; ଏହି ଗୁମ୍ଫା ସମୂହ ଜଙ୍ଗଲ ଓ ବଣବୁଦାଦ୍ୱାରା ଆବୃତ ହୋଇ ପରିତ୍ୟକ୍ତ ଅବସ୍ଥାରେ ପଡ଼ି ରହିଥିଲା । ୧୮୧୯ ମସିହାରେ ଜଣେ ପାଶ୍ଚାତ୍ୟ ଅଧିକାରୀ କ୍ୟାପ୍ଟେନ୍ ଜନ୍ ସ୍ମିଥ୍ ଏଠାକୁ [[ବାଘ]] ଶିକାର ପାଇଁ ଆସିଥିବା ବେଳେ ଦୈବାତ୍ ଅଜନ୍ତା ଗୁମ୍ଫାର ଆବିଷ୍କାର କରିଥିଲେ ।&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=UPqUHXlwXdcC|title=Ajanta: History and Development, Volume 5: Cave by Cave|last=Spink|first=Walter M.|publisher=BRILL Academic|year=2005|isbn=978-90-04-15644-9|pages=3, 139}}&lt;/ref&gt; ଡେକାନ୍ ମାଳଭୂମିରେ ପ୍ରବାହିତ ୱାଘୋରା ନଦୀରେ&lt;ref&gt;variously spelled Waghora or Wagura&lt;/ref&gt; ସୃଷ୍ଟ ଏକ ଅର୍ଦ୍ଧଚନ୍ଦ୍ରାକାର ଗଣ୍ଡର ଉତ୍ତର ପ୍ରସ୍ତରକାନ୍ଥରେ ଏହି ସବୁ ଗୁମ୍ଫା ଖୋଦିତ ହୋଇଥିଲା ।&lt;ref&gt;[http://whc.unesco.org/en/list/242/multiple=1&amp;unique_number=269 Map of Ajanta Caves] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200113113427/http://whc.unesco.org/en/list/242/multiple%3D1%26unique_number%3D269 |date=2020-01-13 }}, UNESCO&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=oD7rAAAAMAAJ|title=Immortal Ajanta|last=Sanyal|first=Narayan|publisher=Bharati|year=1984|page=7}}&lt;/ref&gt; ଗଣ୍ଡ ମଧ୍ୟରେ ଅନେକ ଜଳ ପ୍ରପାତ ଅବସ୍ଥିତ ଏବଂ ଅଧିକ ଜଳପ୍ରବାହ ଥିବା ସମୟରେ ଏହି ପ୍ରପାତମାନଙ୍କ ଶବ୍ଦ ଦୂର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଶୁଣାଯାଏ ।&lt;ref&gt;Spink (2006), 2&lt;/ref&gt;

[[ଏଲୋରା ଗୁମ୍ଫା]] ଓ ଅଜନ୍ତା ଗୁମ୍ଫା ମିଳିତ ଭାବେ ମହାରାଷ୍ଟ୍ର ମରାଠୱାଡ଼ା ଅଞ୍ଚଳରେ ପର୍ଯ୍ୟଟନର ପ୍ରମୁଖ ଶ୍ରେୟ ବହନ କରିଥାନ୍ତି । ଅଜନ୍ତା ଫର୍ଦାପୁରରୁ ୬ କିଲୋମିଟର, ଜଳଗାଓଁରୁ ୫୯ କିଲୋମିଟର, ଔରଙ୍ଗାବାଦରୁ ୧୦୪ କିଲୋମିଟର ଏବଂ [[ମୁମ୍ବାଇ|ମୁମ୍ବାଇରୁ]] ପୂର୍ବ-ଉତ୍ତରପୂର୍ବ ଦିଗରେ ୩୫୦ କିଲୋମିଟର ଦୂରରେ ଅବସ୍ଥିତ ।&lt;ref name=&quot;Johnston2013p18&quot;&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=iepJAgAAQBAJ|title=Encyclopedia of Monasticism|last=Cohen|first=Richard|publisher=Routledge|year=2013|isbn=978-1-136-78716-4|editor-last=Johnston|editor-first=William M.|pages=18–20|access-date=2019-12-25|archive-date=2023-04-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20230409160917/https://books.google.com/books?id=iepJAgAAQBAJ|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=vTJUAAAAMAAJ|title=Bhusawal Division: Tourism (Ajanta and Ellora)|publisher=Indian Railways|year=1996|pages=40–43}}&lt;/ref&gt; [[ହିନ୍ଦୁ]], ବୌଦ୍ଧ ଓ [[ଜୈନ]] ପରମ୍ପରାର ଗୁମ୍ଫା ଥିବା ସମସାମୟିକ ଏଲୋରାରୁ ଅଜନ୍ତାର ଦୂରତା ପ୍ରାୟ ୧୦୦ କିଲୋମିଟର । ଏହି ଅଜନ୍ତା ଶୈଳୀ ଏଲୋରା ବ୍ୟତୀତ ଏଲିଫେଣ୍ଟା ଗୁମ୍ଫା, ଔରଙ୍ଗାବାଦ ଗୁମ୍ଫା, ଶିବଲେଣୀ ଗୁମ୍ଫା ଓ [[କର୍ଣ୍ଣାଟକ|କର୍ଣ୍ଣାଟକର]] ଗୁମ୍ଫା ମନ୍ଦିରମାନଙ୍କରେ ମଧ୍ୟ ପରିଲକ୍ଷିତ ହୋଇଥାଏ ।{{Sfn|Harle|1994|pp=118–122}}

== ଇତିହାସ ==
[[ଫାଇଲ:Map_of_Ajanta_Caves.svg|thumb|ବାଆଁ|ଅଜନ୍ତା ଗୁମ୍ଫାର ମାନଚିତ୍ର]]
ପ୍ରଥମେ ଖ୍ରୀ.ପୂ. ୨ୟ - ଖ୍ରୀ. ୧ମ ଶତାବ୍ଦୀ ମଧ୍ୟରେ ଓ ତା’ ପରେ ଖ୍ରୀ. ୫ମ ଶତାବ୍ଦୀରେ – ଏପରି ଦୁଇଟି ପର୍ଯ୍ୟାୟରେ ଅଜନ୍ତାର ଗୁମ୍ଫାସମୂହ ନିର୍ମିତ ହୋଇଥିବା ଅନୁମାନ କରାଯାଏ ।&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=HGzqAAAAMAAJ|title=Ajanta|last=Jamkhedkar|first=Aravinda Prabhakar|publisher=Oxford University Press|year=2009|isbn=978-0-19-569785-8|pages=3–5}}&lt;/ref&gt;{{Sfn|Spink|2009|pp=1–2}}&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=71jZCwAAQBAJ|title=National Geographic India|last=Nicholson|first=Louise|publisher=National Geographic Society|year=2014|isbn=978-1-4262-1183-6|pages=175–176}}&lt;/ref&gt;

ସମୁଦାୟ ୩୬ଟି ଗୁମ୍ଫା ଭିତ୍ତି ଆବିଷ୍କୃତ ହୋଇଛି ।&lt;ref name=&quot;Johnston2013p18&quot; /&gt; ତନ୍ମଧ୍ୟରୁ ଗୁମ୍ଫା ୧ରୁ ୨୯ର ଆବିଷ୍କାର ସମୟରେ ଜଣା ପଡ଼ିଥିଲା । ପରେ ଆବିଷ୍କୃତ ହୋଇଥିବା ଭିତ୍ତିମାନଙ୍କ କ୍ରମ ସହିତ ଅକ୍ଷର ସଂଯୁକ୍ତ କରି ଚିହ୍ନଟ କରାଯାଉଛି । ଯଥା ଗୁମ୍ଫା ୧୫ ଓ ୧୬ ମଧ୍ୟରେ ଆବିଷ୍କୃତ ଗୁମ୍ଫାକୁ ୧୫A ବୋଲି କୁହାଯାଏ ।&lt;ref name=&quot;spinkv5p4&quot; /&gt; ଗୁମ୍ଫାମାନଙ୍କୁ କ୍ରମାଙ୍କ ସେମାନଙ୍କ ନିର୍ମାଣ କାଳ ଅନୁସାରେ ନୁହେଁ ବରଂ ଗଣନା ସୁବିଧା ଦୃଷ୍ଟିରୁ ରଖାଯାଇଥାଏ ।&lt;ref name=&quot;ringsalkin14&quot; /&gt;

=== ସାତବାହନ ସମୟର ପ୍ରଥମ ଗୁମ୍ଫାସମୂହ ===
[[ଫାଇଲ:Ajanta,_cave_9,_chaitya-griha,_with_stupa_(9842167554).jpg|ବାଆଁ|thumb|ପ୍ରଥମ ପର୍ଯ୍ୟାୟରେ ନିର୍ମିତ ଗୁମ୍ଫା-୯ରେ ହୀନଯାନ ପରମ୍ପରାର ଚୈତ୍ୟ ଗୃହ ଓ ସ୍ତୁପ ରହିଛି ଏବଂ ଏହି ଗୁମ୍ଫାରେ କୌଣସି ମୂର୍ତ୍ତି ନାହିଁ]]
ଗୁମ୍ଫା – ୯, ୧୦, ୧୨, ୧୩, ୧୫A ପ୍ରଭୃତି ପ୍ରଥମ ପର୍ଯ୍ୟାୟରେ ଖୋଦିତ ହୋଇଥିଲେ । ଏହି ଗୁମ୍ଫାମାନଙ୍କ କାନ୍ଥର ଚିତ୍ର ସବୁ ଜାତକ କଥାରୁ ଗୃହୀତ ।&lt;ref name=&quot;ringsalkin14&quot; /&gt; ପରବର୍ତ୍ତୀ ଗୁମ୍ଫାମାନଙ୍କରେ ଗୁପ୍ତ ଯୁଗୀୟ କଳାର ଛାପ ରହିଛି, &lt;ref name=&quot;ringsalkin14&quot; /&gt; କିନ୍ତୁ କେଉଁ ମସିହାରେ ଗୁମ୍ଫାଗୁଡ଼ିକ ନିର୍ମିତ ହେଲା ତା’ ସମ୍ପର୍କରେ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ମତ ରହିଛି ।{{Sfn|Michell|2009|pp=335–336}}&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=UPqUHXlwXdcC|title=Ajanta: History and Development, Volume 5: Cave by Cave|last=Spink|first=Walter M.|publisher=Brill Academic|year=2005|isbn=978-90-04-15644-9|pages=4, 9, 163–170}}&lt;/ref&gt; ୱାଲ୍‍ଟର୍ ସ୍ପିଂକ୍‍ଙ୍କ ମତରେ ଖ୍ରୀ.ପୂ. ୧୦୦ରୁ ଖ୍ରୀ. ୧୦୦ ମଧ୍ୟରେ ଏଗୁଡ଼ିକ ନିର୍ମିତ ହୋଇଥିବେ । ଖ୍ରୀ.ପୂ. ୨୩୦ରୁ ଖ୍ରୀ. ୨୨୦ ମଧ୍ୟରେ ରାଜୁତି କରିଥିବା ହିନ୍ଦୁ ସାତବାହନ ବଂଶର ପୃଷ୍ଠପୋଷକତାରେ ଏଗୁଡ଼ିକ ନିର୍ମିତ ହୋଇଥିବା ସମ୍ଭବପର ।{{Sfn|Spink|2006|pp=4–6}}&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=sfLVAAAAMAAJ|title=The Ajanta caves: artistic wonder of ancient Buddhist India|last1=Behl|first1=Benoy K.|last2=Nigam|first2=Sangitika|publisher=Harry N. Abrams|year=1998|isbn=978-0-8109-1983-9|pages=20, 26}}, '''Quote:''' &quot;The caves of the earlier phase at Ajanta date from around the second century BC, during the rule of the Satavahana dynasty. Although the Satavahanas were Hindu rulers, they (...)&quot;&lt;/ref&gt; ଆଉ କିଛି ଗବେଷକ ମୌର୍ଯ୍ୟ ବଂଶର ଶାସନ କାଳରେ (ଖ୍ରୀ.ପୂ. ୩୦୦ରୁ ଖ୍ରୀ.ପୂ. ୧୦୦) ମଧ୍ୟରେ ଏଗୁଡ଼ିକ ନିର୍ମିତ ହୋଇଥିବା କୁହନ୍ତି ।&lt;ref&gt;Nagaraju 1981, pp.&amp;nbsp;98–103&lt;/ref&gt; ଏହି ସବୁ ଗୁମ୍ଫା ମଧ୍ୟରୁ ''ସ୍ତୁପ'' ପରି ନିର୍ମିତ ଗୁମ୍ଫା-୯ ଓ ୧୦ ଭିତରେ ଚୈତ୍ୟଗୃହ ପରି ପୂଜାସ୍ଥଳୀ ରହିଛି ଏବଂ ଗୁମ୍ଫା - ୧୨, ୧୩ ଓ ୧୫A ପ୍ରତ୍ୟେକ ''ବିହାର'' ପରି ।&lt;ref name=&quot;spinkv5p4&quot;&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=UPqUHXlwXdcC|title=Ajanta: History and Development, Volume 5: Cave by Cave|last=Spink|first=Walter M.|publisher=Brill Academic|year=2005|isbn=978-90-04-15644-9|pages=4, 9}}&lt;/ref&gt; ପ୍ରଥମ ପର୍ଯ୍ୟାୟର ସାତବାହନ ଗୁମ୍ଫାଗୁଡ଼ିକରେ କୌଣସି ମୂର୍ତ୍ତିକଳା ନାହିଁ କିନ୍ତୁ ଏଠାରେ ସ୍ତୁପ ସ୍ଥାପତ୍ୟ ଅଧିକ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ଦର୍ଶିତ । 

ସ୍ପିଂକ୍ କୁହନ୍ତି ଯେ ସାତବାହନ ଗୁମ୍ଫାଗୁଡ଼ିକ ଥରେ ନିର୍ମିତ ହୋଇସାରିବା ପରେ ଖ୍ରୀ. ପଞ୍ଚମ ଶତାବ୍ଦୀର ମଧ୍ୟଭାଗ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏଥିରେ ବିଶେଷ ପରିବର୍ତ୍ତନ କରାଯାଇନଥିଲା ।&lt;ref name=&quot;Spink 2006, 4&quot;&gt;{{harvnb|Spink|2009|p=2}}&lt;/ref&gt; କିନ୍ତୁ ଏହି ସମୟରେ (୪୦୦ ଖ୍ରୀ.) ପ୍ରଥମେ ନିର୍ମିତ ଗୁମ୍ଫାଗୁଡ଼ିକ ବ୍ୟବହୃତ ହେଉଥିବାର ପ୍ରମାଣ ଚୀନର ପରିବ୍ରାଜକ ଫାହିୟାନ୍‍ଙ୍କ ଯାତ୍ରା ବିବରଣୀରୁ ମିଳିଥାଏ ।&lt;ref name=&quot;spinkv5p4&quot; /&gt;

=== ପରବର୍ତ୍ତୀ ବାକାଟକ ସମୟର ଗୁମ୍ଫାସମୂହ ===
ପଞ୍ଚମ ଶତାବ୍ଦୀରେ ଅଜନ୍ତାର ଦ୍ୱିତୀୟ ପର୍ଯ୍ୟାୟର ଗୁମ୍ଫାମାନଙ୍କର ନିର୍ମାଣ ଆରମ୍ଭ ହେଲା । ବହୁ ବର୍ଷ ଧରି ଏହି ଗୁମ୍ଫାଗୁଡ଼ିକ ଖ୍ରୀ. ୪ର୍ଥରୁ ୭ମ ମଧ୍ୟରେ ନିର୍ମିତ ହୋଇଥିଲା ବୋଲି ବିଶ୍ୱାସ କରାଯାଉଥିଲା ।&lt;ref&gt;The [http://whc.unesco.org/en/list/242 UNESCO World Heritage List website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081218043116/http://whc.unesco.org/en/list/242 |date=2008-12-18 }} for example says &quot;The 29 caves were excavated beginning around 200 BC, but they were abandoned in AD 650 in favour of Ellora&quot;&lt;/ref&gt; କିନ୍ତୁ ୱାଲ୍‍ଟର୍ ସ୍ପିଂକ୍‍ଙ୍କଦ୍ୱାରା ବିଗତ କିଛି ଦଶନ୍ଧିରେ ହୋଇଥିବା ଗବେଷଣାରୁ ଜଣାପଡ଼ିଛି ଯେ ଦ୍ୱିତୀୟ ପର୍ଯ୍ୟାୟର ସମୟସୀମା (ଖ୍ରୀ ୪୬୦-୪୮୦) ଅତି ଛୋଟ ଥିଲା ।&lt;ref name=&quot;Spink 2006, 4&quot; /&gt; ବାକାଟକ ବଂଶର ହିନ୍ଦୁ ରାଜା ହରିସେନଙ୍କ ସମୟରେ ଏଗୁଡ଼ିକ ଖୋଦିତ ହୋଇଥିଲେ ।&lt;ref name=&quot;cohen83&quot;&gt;{{harvnb|Cohen|2006|pp=83–84}}, '''Quote:''' Hans Bakker's political history of the Vakataka dynasty observed that Ajanta caves belong to the Buddhist, not the Hindu tradition. That this should be so is already remarkable in itself. By all we know of Harisena he was a Hindu; (...).&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=MU44LPu3mbUC|title=Unfolding A Mandala: The Buddhist Cave Temples at Ellora|last=Malandra|first=Geri Hockfield|publisher=State University of New York Press|year=1993|isbn=978-0-7914-1355-5|pages=5–7}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=UX9TCwAAQBAJ|title=Gardner's Art through the Ages: A Concise Global History|last=Kleiner|first=Fred S.|publisher=Cengage|year=2016|isbn=978-1-305-57780-0|page=468}}&lt;/ref&gt; କିଛି ଗବେଷକ ଏହି ମତର ବିରୋଧ କରୁଥିଲେ ହେଁ&lt;ref&gt;For example, Karl Khandalavala, A. P. Jamkhedkar, and Brahmanand Deshpande. Spink, vol. 2, pp.&amp;nbsp;117–134&lt;/ref&gt; ହଣ୍ଟିଙ୍ଗଟନ୍, ହାର୍ଲେଙ୍କ ଓ ଆହୁରି ଅନେକ ଲେଖକ ଏହି ମତକୁ ଗ୍ରହଣ କରିଅଛନ୍ତି ।

[[ଫାଇଲ:South_Asia_historical_AD450_EN.svg|thumb|ବାଆଁ|ଦ୍ୱିତୀୟ ପର୍ଯ୍ୟାୟର ଅଧିକାଂଶ ଗୁମ୍ଫା ବାକାଟକ ରାଜା ହରିସେନଙ୍କ ରାଜୁତି କାଳରେ ନିର୍ମିତ]]
ଦ୍ୱିତୀୟ ପର୍ଯ୍ୟାୟର ଗୁମ୍ଫାମାନଙ୍କରେ ମହାଯାନ ବୌଦ୍ଧ ପରମ୍ପରାର ଛାପ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ ।&lt;ref name=&quot;ringsalkin14&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=jh1fF8HvJmMC&amp;pg=PA40|title=The Śāmalājī Sculptures and 6th Century Art in Western India|last=Schastok|first=Sara L.|publisher=Brill Academic|year=1985|isbn=978-90-04-06941-1|page=40}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=RbYnAAAAYAAJ|title=Ajanta: Arguments about Ajanta|last=Spink|first=Walter M.|publisher=Brill Academic|year=2005|isbn=978-90-04-15072-0|page=127}}&lt;/ref&gt; ଗୁମ୍ଫା ୧-୮, ୧୧, ୧୪-୨୯ ଦ୍ୱିତୀୟ ପର୍ଯ୍ୟାୟରେ ନିର୍ମିତ । ଗୁମ୍ଫା – ୧୯, ୨୬ ଓ ୨୯ ଚୈତ୍ୟ ଗୃହ ହୋଇଥିବା ସ୍ଥଳେ ଅନ୍ୟ ସବୁ ଗୁମ୍ଫା ବିହାର ଅଟନ୍ତି । ଦ୍ୱିତୀୟ ପର୍ଯ୍ୟାୟର ଗୁମ୍ଫାସମୂହର ନିର୍ମାଣ ଓ କଳାକୃତି ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ ନିର୍ମିତ ଓ ଏହି ସମୟରେ ପୁରାତନ ଗୁମ୍ଫାଗୁଡ଼ିକର ଉନ୍ନତିକରଣ ବା ନବୀକରଣ କରାଯାଇଥିଲା ।{{Sfn|Spink|2009|pp=2–3}}&lt;ref name=&quot;ringsalkin14&quot;&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=JqHPpNaZfNwC|title=Asia and Oceania|last1=Ring|first1=Trudy|last2=Salkin|first2==Robert M.|last3=La Boda|first3=Sharon|publisher=Routledge|year=1994|isbn=978-1-884964-04-6|pages=14–19}}&lt;/ref&gt;{{sfn|Cohen|2006|pp=81–82}}

ସ୍ପିଂକ୍‍ଙ୍କ ମତରେ ଦ୍ୱିତୀୟ ପର୍ଯ୍ୟାୟର ନିର୍ମାଣ କାଳ ସଠିକ ଭାବେ ଅନୁମାନ କରାଯାଇପାରିବ ।&lt;ref&gt;Spink (2006), 4–6 for the briefest summary of his chronology, developed at great length in his  ''Ajanta: History and Development'' 2005.&lt;/ref&gt; ଯଦିଓ ସ୍ପିଂକ୍‍ଙ୍କ ସିଦ୍ଧାନ୍ତ ଏକ ଆଲୋଚ୍ୟ ବିଷୟ, ଏହାର ଅଧିକାଂଶ ଅଂଶକୁ ସଭିଏଁ ପ୍ରାୟ ଗ୍ରହଣ କରିଅଛନ୍ତି । ଭାରତୀୟ ପ୍ରତ୍ନତାତ୍ତ୍ୱିକ ବିଭାଗ କିନ୍ତୁ ନିଜ ୱେବସାଇଟରେ ଦ୍ୱିତୀୟ ପର୍ଯ୍ୟାୟର ପାରମ୍ପରିକ ସମୟ କାଳ ସମ୍ପର୍କୀୟ ତଥ୍ୟ (ଖ୍ରୀ. ୫ମ-୬ଷ୍ଠ ଶତାବ୍ଦୀରେ ଆରମ୍ଭ ହୋଇ ପରବର୍ତ୍ତୀ ଦୁଇ ଶତାବ୍ଦୀ ଧରି ଚାଲିଥିବା) ଲେଖିଛନ୍ତି । 

ସ୍ପିଂକ୍ କୁହନ୍ତି ଯେ ହରିସେନଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁର କିଛି ବର୍ଷ ପରେ ଖ୍ରୀ. ୪୮୦ ବେଳକୁ ଅନ୍ୟ ବିତ୍ତଶାଳୀ ପୃଷ୍ଠପୋଷକ ଅଜନ୍ତାରେ ନିର୍ମାଣ ପାଇଁ ଆଉ ମନ ବଳାଇଲେ ନାହିଁ । କିନ୍ତୁ ଗୁମ୍ଫାଗୁଡ଼ିକ ସେ ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବ୍ୟବହୃତ ହେଉଥିବାର ପ୍ରମାଣ ମିଳିଛି ।{{Sfn|Spink|2006|pp=5–6; 160–161}} ଅଜନ୍ତା ନିର୍ମାଣର ଦ୍ୱିତୀୟ ପର୍ଯ୍ୟାୟ ସମୟରେ ପ୍ରାଚୀନ ଭାରତ ନିଜର ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଯୁଗରେ ଥିଲା ବୋଲି କୁହାଯାଏ ।&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=Fjgq2OivwmkC&amp;pg=PA7|title=Ajanta: The end of the Golden Age|last1=Spink|first1=Walter M.|date=2005|publisher=Brill|isbn=978-9004148321|page=7|language=en}}&lt;/ref&gt; କିନ୍ତୁ ଅନ୍ତଃଗୋଷ୍ଠୀ କଳହ ଓ ହୁଣଙ୍କ ଆକ୍ରମଣ ଯୋଗୁଁ ଗୁପ୍ତ ବଂଶର ଶକ୍ତି କ୍ଷୀଣ ହେବାକୁ ଲାଗିଥିଲା । କେବଳ ବାକାଟକମାନେ ଏକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ସାମ୍ରାଜ୍ୟ ଗଠନ କରିଥିଲେ ।&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=fS34CwAAQBAJ&amp;pg=PA59|title=Ajanta Dipinta - Painted Ajanta Vol. 1 e 2: Studio sulla tecnica e sulla conservazione del sito rupestre indiano - Studies on the techniques and the conservation of the indian rock art site|last1=Auctores Varii|date=2016|publisher=Gangemi Editore|isbn=978-8849274905|pages=58–59|language=en}}&lt;/ref&gt; ଅଜନ୍ତା ଗୁମ୍ଫା ନିର୍ମାଣ ହେଉଥିବା ସମୟରେ ତୋରାମନାର ଆଲ୍‍କନ୍ ହୁଣ ମାଲୱା ଓ ପଶ୍ଚିମ ଡେକାନ୍ ଆଖପାଖ ଅଞ୍ଚଳ ଅଧିକାର କରି ସେଠାରେ ରାଜୁତି କରୁଥିଲେ ।&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=m_4pXm7dD78C&amp;pg=PA106|title=The Buddhist Caves at Aurangabad: Transformations in Art and Religion|last1=Brancaccio|first1=Pia|date=2010|publisher=Brill|isbn=978-9004185258|pages=105–106|language=en}}&lt;/ref&gt; ଉତ୍ତର-ପଶ୍ଚିମ ଭାରତର ଅଧିକାଂଶ ଅଞ୍ଚଳ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରୁଥିବା ହୁଣ ସାମ୍ରାଜ୍ୟ ଗାନ୍ଧାର ଓ ଡେକାନ କଳାର ଆଦାନପ୍ରଦାନର ମାଧ୍ୟମ ସାଜିଥିଲା । ଅଜନ୍ତା ଓ ପିତଳଖୋରା ଗୁମ୍ଫାରେ ଗାନ୍ଧାର ପ୍ରଭାବ ଏହାର ଏକ ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ ହୋଇପାରେ । ବୁଦ୍ଧଙ୍କ ବହୁ ଭାଙ୍ଗ ଥିବା ପୋଷାକ ଗାନ୍ଧାର କଳାରୁ ପ୍ରଭାବିତ ।&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=m_4pXm7dD78C&amp;pg=PA107|title=The Buddhist Caves at Aurangabad: Transformations in Art and Religion|last1=Brancaccio|first1=Pia|date=2010|publisher=Brill|isbn=978-9004185258|pages=106–107|language=en}}&lt;/ref&gt;

ରିଚାର୍ଡ୍ କୋହେନଙ୍କ ଅନୁସାରେ ୭ମ ଶତାବ୍ଦୀର ଚୀନ ପରିବ୍ରାଜକ ହୁଏନ୍‍ସାଂଙ୍କ ଅଜନ୍ତା ବିଷୟରେ ବିବରଣୀ ଓ ମଧ୍ୟଯୁଗୀୟ ଚିତ୍ରମାନଙ୍କରୁ ଜଣାପଡ଼େ ଯେ ଅଜନ୍ତା ଗୁମ୍ଫା ଜଣାଶୁଣା ଓ ବ୍ୟବହାରରେ ଥିଲେ କିନ୍ତୁ ଏହା କୌଣସି ସ୍ଥାୟୀ ବୌଦ୍ଧ ଧର୍ମାବଲମ୍ବୀ ଗୋଷ୍ଠୀଙ୍କ ବାସସ୍ଥଳୀ ନଥିଲା ।&lt;ref name=&quot;cohenp82&quot;&gt;{{harvnb|Cohen|2006|pp=32, 82}}&lt;/ref&gt; “ଅଜନ୍ତାରେ ୨୪ଟି ପ୍ରସ୍ତରଖୋଦିତ ଗୁମ୍ଫା ଥିବା ଓ ସେଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରେ ସୁନ୍ଦର ମୂର୍ତ୍ତି ରହିଥିବା” ସପ୍ତଦଶ ଶତାବ୍ଦୀର ଆବୁଲ ଫଜଲଙ୍କ ରଚିତ ଆଇନ୍-ଇ-ଅକବରି ପୁସ୍ତକରେ ଉଲ୍ଲିଖିତ ।&lt;ref name=&quot;cohenp82&quot; /&gt;

=== ପାଶ୍ଚାତ୍ୟ ଲୋକଙ୍କଦ୍ୱାରା ଅଜନ୍ତାର ପୁନରାବିଷ୍କାର ===
ବହୁ ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପରିତ୍ୟକ୍ତ ଅବସ୍ଥାରେ ରହି ଅଜନ୍ତାର ଗୁମ୍ଫାସମୂହ ଲଟାବୁଦା ତଳେ ଲୁଚି ରହିଥିଲା । ହୋଇ ୧୮୧୯ ମସିହା ଅପ୍ରେଲ ୨୮ ତାରିଖ ଦିନ ୨୮ତମ ଅଶ୍ୱବଳର (28th Cavalry) ଇଂରେଜ ଅଫିସର ଜନ୍ ସ୍ମିଥ୍ ବାଘ ଶିକାର କରିବାକୁ ଯାଇଥିବା ସମୟରେ ଅଜନ୍ତାର ଗୁମ୍ଫା ୧୦ ଆବିଷ୍କାର କରିଥିଲେ । ଏକ ସ୍ଥାନୀୟ ଗୋରୁଚରାଳୀ ତାଙ୍କୁ ଗୁମ୍ଫାର ଅବସ୍ଥିତି ଓ ଗୁମ୍ଫାର ପ୍ରବେଶ ଦ୍ୱାର ବିଷୟରେ ଜଣାଇଥିଲା । ଅବଶ୍ୟ ସ୍ଥାନୀୟ ଲୋକମାନେ ଅଜନ୍ତାର ଗୁମ୍ଫାମାନଙ୍କ ବିଷୟରେ ଭଲଭାବେ ଜାଣିଥିଲେ ।&lt;ref name=&quot;cohenp77&quot;&gt;{{harvnb|Cohen|2006|pp=77–78}}&lt;/ref&gt; କପ୍ତାନ ସ୍ମିଥ୍ ପାର୍ଶ୍ୱବର୍ତ୍ତୀ ଗ୍ରାମକୁ ଯାଇ ସେଠାକାର ଲୋକଙ୍କୁ କାତି, କୁରାଢ଼ି, ବର୍ଚ୍ଛା, ମଶାଲ ଓ ଢୋଲ ଇତ୍ୟାଦି ନେଇ ଗୁମ୍ଫା ନିକଟକୁ ଆସିବାକୁ ଓ ଲଟାବୁଦା କାଟି ସଫା କରି ଗୁମ୍ଫା ପ୍ରବେଶ ଦ୍ୱାର ଖୋଲାଇବାକୁ କହିଥିଲେ ।&lt;ref name=&quot;cohenp77&quot; /&gt; ଗୁମ୍ଫାର କାନ୍ଥରେ ଥିବା ବୋଧିସତ୍ତ୍ୱଙ୍କ ଚିତ୍ର ଉପରେ ପଥରରେ ଗାରେଇ ନିଜର ନାମ ଓ ତାରିଖ ଲେଖି ପକାଇଥିଲେ । ୫ ଫୁଟ ଉଚ୍ଚ ପଥରଗଦା ଉପରେ ଛିଡ଼ା ହୋଇ ସେ ନିଜ ନାମ ଗାରେଇଥିବାରୁ ବର୍ତ୍ତମାନ ସାଧାରଣ ମନୁଷ୍ୟର ଆଖିର ସ୍ତରରୁ ଏହା ବହୁତ ଉପରେ ରହିଛି ।&lt;ref&gt;Spink (2006), 139 and 3 (quoted): &quot;Going down into the ravine where the caves were cut, he scratched his inscription (John Smith, 28th Cavalry, 28th April, 1819) across the innocent chest of a painted Buddha image on the thirteenth pillar on the right in Cave 10...&quot;&lt;/ref&gt; ଏହାପରେ ୱିଲିୟମ୍ ଏର୍ସ୍କାଇନଙ୍କ ଅଜନ୍ତା ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଲେଖା ୧୮୨୨ ମସିହାରେ ବମ୍ବେ ସାହିତ୍ୟିକ ସମାଜରେ ପ୍ରକାଶ କରାଯାଇଥିଲା ।&lt;ref&gt;Upadhya, 3&lt;/ref&gt;

[[ଫାଇଲ:Name_inscribed_by_john_smith_on_the_pillar_in_cave_no_10_on_28_April_1819.jpg|thumb|୧୮୧୯ ମସିହାରେ ଗୁମ୍ଫା ୧୦ ଆବିଷ୍କାର କରିବା ପରେ ଜନ୍‍ ସ୍ମିଥ୍ ନିଜ ନାମ ଓ ତାରିଖ ଗୁମ୍ଫା କାନ୍ଥରେ ଗାରେଇ ଲେଖି ଦେଇଥିଲେ]]
ମନୋରମ ପରିବେଶ, ସୁନ୍ଦର ସ୍ଥାପତ୍ୟ ଓ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଗୁମ୍ଫା ଚିତ୍ରକଳା ପାଇଁ ଅଳ୍ପ କିଛି ଦଶନ୍ଧି ମଧ୍ୟରେ ଅଜନ୍ତା ବିଶ୍ୱ ବିଖ୍ୟାତ ହୋଇଗଲା । ପୁନରାବିଷ୍କାର ପରେ ଏହାର ଚିତ୍ରଗୁଡ଼ିକର ଅନୁକରଣ କରି ନୂତନ ଚିତ୍ର ଅଙ୍କାଯିବା ଆରମ୍ଭ ହେଲା । ୧୮୪୮ ମସିହାରେ “ରୟାଲ୍ ଏସିଆଟିକ୍ ସୋସାଇଟି” ବମ୍ବେ ପ୍ରେସିଡେନ୍ସିର ପଥର କଟା ଗୁମ୍ଫାସମୂହର ସଫେଇ, ପୁନରୁଦ୍ଧାର ଓ ପଞ୍ଜୀକରଣ ପାଇଁ &quot;ବମ୍ବେ କେଭ୍ ଟେମ୍ପଲ୍ କମିଶନ (Bombay Cave Temple Commission)&quot; ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହେଲା ଓ ଜନ୍ ୱିଲ୍‍ସନ୍‍ଙ୍କୁ ଏହାର ସଭାପତି ଘୋଷିତ କରାଗଲା । ପରେ ଏହି କମିଶନ [[ଭାରତୀୟ ପ୍ରତ୍ନତତ୍ତ୍ବ ସର୍ବେକ୍ଷଣ|ଭାରତୀୟ ପ୍ରତ୍ନତତ୍ତ୍ୱ ସର୍ବେକ୍ଷଣ]]&lt;nowiki/&gt;ର ମୂଳଦୁଆ ସାଜିଥିଲା ।&lt;ref&gt;Gordon, 231–234&lt;/ref&gt;

ଔପନିବେଶିକ ଶାସନ କାଳରେ ଅଜନ୍ତା ଗୁମ୍ଫା ହାଇଦ୍ରାବାଦ ନିଜାମଙ୍କ ରାଜ୍ୟର ସୀମା ମଧ୍ୟରେ ରହିଥିଲା ଓ ଇଂରେଜ ଶାସନାଧୀନ ଭାରତର ଅଂଶ ନଥିଲା ।&lt;ref name=&quot;cohenp57&quot; /&gt; ୧୯୨୦ ଦଶନ୍ଧିର ଆରମ୍ଭରେ ହାଇଦ୍ରାବାଦ ନିଜାମ ଗୁମ୍ଫାରେ ଥିବା ଚିତ୍ରମାନଙ୍କ ପୁନରୁଦ୍ଧାର ପାଇଁ ଲୋକଙ୍କୁ ନିଯୁକ୍ତ କରିଥିଲେ । ଏହି ସ୍ଥାନକୁ ସେ ଏକ ସଂଗ୍ରହାଳୟରେ ପରିଣତ କଲେ ଓ ଆମଦାନୀର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ସହିତ ପର୍ଯ୍ୟଟକଙ୍କୁ ଆକୃଷ୍ଟ କରିବା ପାଇଁ ଅଜନ୍ତାକୁ ସଡ଼କ ନିର୍ମାଣ କରାଇଲେ । କିନ୍ତୁ ପରିଚାଳନାଗତ ଅବ୍ୟବସ୍ଥା ଯୋଗୁଁ ଅଜନ୍ତାର ଅବସ୍ଥା ଆହୁରି ଖରାପ ହୋଇଥିଲା ବୋଲି ରିଚାର୍ଡ୍ କୋହେନ୍ କୁହନ୍ତି । ସ୍ୱାଧୀନତା ପରେ ମହାରାଷ୍ଟ୍ର ସରକାର ଗମନାଗମନ ଓ ରକ୍ଷଣାବେକ୍ଷଣ ପାଇଁ ସୁବ୍ୟବସ୍ଥା କରିଥିଲେ । ବର୍ତ୍ତମାନ ସମୟରେ ଅଜନ୍ତାକୁ ନିୟମିତ ପରିବହନ ବ୍ୟବସ୍ଥା, ବିଶ୍ରାମାଗାର, ଗାଇଡ୍ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଓ ପର୍ଯ୍ୟଟନ ସୂଚନା କେନ୍ଦ୍ର ପ୍ରଭୃତିର ସୁବିଧା ରହିଛି ।&lt;ref name=&quot;cohenp57&quot;&gt;{{harvnb|Cohen|2006|pp=51–58}}&lt;/ref&gt;

ଅଜନ୍ତା ଓ ଏଲୋରା ବର୍ତ୍ତମାନ ମହାରାଷ୍ଟ୍ରର ପ୍ରମୁଖ ପର୍ଯ୍ୟଟନ କେନ୍ଦ୍ର ପାଲଟି ଯାଇଛନ୍ତି । ଛୁଟିଦିନମାନଙ୍କରେ ଏଠାରେ ବହୁ ପର୍ଯ୍ୟଟକଙ୍କ ସମାଗମ ହୁଏ ଯାହା ଗୁମ୍ଫା ଓ ଏହାର ଚିତ୍ରକଳାର ସଂରକ୍ଷଣ ପ୍ରତି ସମସ୍ୟା ସୃଷ୍ଟି କରିପାରେ ।&lt;ref&gt;Cohen (2006)'s chapter 2 discusses the history and future of visitors to Ajanta.&lt;/ref&gt; ଗୁମ୍ଫାର କମ୍ ଆଲୋକରେ ଦେଖାଯାଉନଥିବା ଚିତ୍ରକଳାକୁ ଲୋକେ ଏଠାରେ ଭଲ ଭାବେ ଦେଖିପାରିବେ ଓ ଗୁମ୍ଫାକୁ ଅଧିକ ପର୍ଯ୍ୟଟକ ଯିବେନାହିଁ – ଏହି ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ରଖି ୨୦୧୨ ମସିହାରେ ମହାରାଷ୍ଟ୍ର ପର୍ଯ୍ୟଟନ ବିକାଶ ନିଗମ ଭାରତୀୟ ପ୍ରତ୍ନତତ୍ତ୍ୱ ସର୍ବେକ୍ଷଣର ପର୍ଯ୍ୟଟନ କେନ୍ଦ୍ରରେ ଗୁମ୍ଫା ୧, ୨, ୧୬ ଓ ୧୭ର ନକଲ ନିର୍ମାଣ କରିବାକୁ ଯୋଜନା କରିଥିଲା ।&lt;ref&gt;[http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-08-05/pune/33048793_1_caves-ellora-centre &quot;Tourist centre to house replicas of Ajanta caves&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120809232804/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-08-05/pune/33048793_1_caves-ellora-centre |date=2012-08-09 }}, [[The Times of India]], 5 August 2012, accessed 24 October 2012; see Cohen 51 for an earlier version of the proposal, recreating caves 16, 17 and 21.&lt;/ref&gt;

== ଅଜନ୍ତାର ବିହାର ଓ ବୌଦ୍ଧ ମନ୍ଦିର ==
=== ସ୍ଥାନ ===
[[File:Ajanta Caves 130.jpg|thumb|ଡେକାନ ମାଳଭୂମିର ଏକ ବିଶାଳ ବାସାଲ୍‍ଟ୍ ଚଟାଣରେ ଅଜନ୍ତା ଗୁମ୍ଫା ଖୋଦିତ । ଗୁମ୍ଫା ୨୪ର ଚିତ୍ର ।]]
ଡେକାନ ଟ୍ରାପ୍ ମାଳଭୂମିର ଆଗ୍ନେୟଶିଳା ଚଟାଣରେ ଅଜନ୍ତା ଗୁମ୍ଫାସମୂହ ନିର୍ମିତ ହୋଇଛି । ଏହି ସବୁ ଶିଳା ଭୂବିଜ୍ଞାନ ଦୃଷ୍ଟିରୁ କ୍ରିଟେସିୟସ୍ ଯୁଗରୁ ରହିଆସିଛନ୍ତି । ଏହି ପଥର ଚଟାଣରେ ଭୂସମାନ୍ତରାଳ ଭାବେ ସ୍ତରୀକୃତ ଏବଂ ପଥରର ମାନ ଓ ଦୃଢ଼ତା ସର୍ବତ୍ର ସମାନ ନୁହେଁ ।&lt;ref&gt;&quot;horizontally bedded alternate flows of massive and [[Amygdule|amygdular]] lava&quot; is a technical description quoted by Cohen (2006), 37&lt;/ref&gt; ପ୍ରସ୍ତରରେ ଏପରି ମାନର ତଫାତ ଯୋଗୁଁ ସ୍ଥପତିମାନଙ୍କୁ ପ୍ରତି ଗୁମ୍ଫା ପାଇଁ ଅଲଗା ଉପାୟ ଅବଲମ୍ବନ କରିବାକୁ ହେଉଥିଲା । ପଥରର ପ୍ରକୃତିରେ ବିବିଧତା ଯୋଗୁଁ କିଛି ସ୍ଥାନରେ ଫାଟ ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଛି ବା ନିର୍ମିତ ଗୁମ୍ଫା ଭଷୁଡ଼ିପଡ଼ିଛି (ଯଥା ଗୁମ୍ଫା-୧ର ବେଦୀମଣ୍ଡପ) । ପାହାଡ଼ ଉପରୁ ତଳକୁ ଏକ ସୁଡ଼ଙ୍ଗ ଖୋଳି ଓ ତାହା ପରେ ସୁଡ଼ଙ୍ଗକୁ ଓସାରିଆ ଭାବେ ଖୋଳି ଏହି ସବୁ ଗୁମ୍ଫା ନିର୍ମାଣ କରାଯାଇଥିଲା । ଆଂଶିକ ରୂପେ ନିର୍ମିତ ବିହାର ୨୧-୨୪ ଏବଂ ଅସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଗୁମ୍ଫା ୨୪ରୁ ଏପରି ପଦ୍ଧତି ଅବଲମ୍ବନ କରାଯାଇଥିବା ସ୍ପଷ୍ଟ ହୋଇଛି ।{{Sfn|Spink|2006|pp=13–14}}

ପ୍ରସ୍ତରଶିଳ୍ପୀମାନେ ପଥର ବା ସୁଡ଼ଙ୍ଗ ଖୋଳିବା ସହ ମୂର୍ତ୍ତି ନିର୍ମାଣ କରିବାରେ ମଧ୍ୟ ସିଦ୍ଧହସ୍ତ ଥିଲେ । ଗୁମ୍ଫାର ଛାତ, କାନ୍ଥ ଓ ସ୍ତମ୍ଭରେ ସୁନ୍ଦର ପ୍ରସ୍ତରକଳା ନିର୍ମିତ ହୋଇଥିଲା । ପୁଣି ମୂର୍ତ୍ତି ଓ ଶିଳା ଉପରେ ଅଙ୍କିତ ଚିତ୍ର ମଧ୍ୟ ଏକା ସମୟରେ ସମ୍ପାଦିତ ହୋଇଥିଲା ।{{Sfn|Spink|2006|p= 28}} ଅଶ୍ୱ ଖୁରାକୃତି ପାହାଡ଼ ମଝା ମଝି (ଗୁମ୍ଫା ୧୫ ଓ ୧୬ ମଧ୍ୟବର୍ତ୍ତୀ ସ୍ଥାନରେ) ଅଜନ୍ତାକୁ ପ୍ରବେଶ କରିବା ପାଇଁ ଏକ ବିଶାଳ ତୋରଣ ନିର୍ମିତ ହୋଇଥିଲା । ଏହାର ଉଭୟ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ହସ୍ତୀ ଓ ସୁରକ୍ଷା ପାଇଁ ନାଗ ଦେବତା ରହିଥିଲେ ।&lt;ref&gt;Spink, 10; Michell 340&lt;/ref&gt; ଭାରତର ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ହିନ୍ଦୁ ଓ ଜୈନ ଗୁମ୍ଫା ମନ୍ଦିରମାନଙ୍କରେ ମଧ୍ୟ ଏପରି କରାଯାଇଥିବା ଦେଖାଯାଏ । ଏଲୋରା ଗୁମ୍ଫା, ଘଟୋତ୍କଚ ଗୁମ୍ଫା, ବାଦାମୀ ଗୁମ୍ଫା, ଏଲିଫାଣ୍ଟା ଗୁମ୍ଫା, ବାଘ ଗୁମ୍ଫା, ଔରଙ୍ଗାବାଦ ଗୁମ୍ଫା{{Sfn|Spink|2006|pp=21–24, 38, 74–76, 115, 151–153, 280}} ଓ ଶିବଲେଣୀ ଗୁମ୍ଫାରେ ଏପରି ତୋରଣ, ଜଗୁଆଳୀ, ନାଗ ଦେବତା ବ୍ୟବସ୍ଥା ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ ।

ଧର୍ମ ପାଇଁ ପ୍ରଥମ ପର୍ଯ୍ୟାୟର ଗୁମ୍ଫାଗୁଡ଼ିକ ବିଭିନ୍ନ ପୃଷ୍ଠପୋଷକଙ୍କ ଅନୁଦାନରେ ନିର୍ମିତ ହୋଇଥିଲା । ଏଥିରୁ କିଏ କେତେ ଦାନ କରିଥିଲା ତାହାର ଶିଳାଲେଖ ମଧ୍ୟ ରହିଛି । ପରବର୍ତ୍ତୀ ପର୍ଯ୍ୟାୟର ପ୍ରତି ଗୁମ୍ଫା ପ୍ରାୟ ଜଣେ ପୃଷ୍ଠପୋଷକଙ୍କ ଅନୁଦାନରେ ନିର୍ମିତ ହୋଇଥିଲା । ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ପୁଣ୍ୟ ପାଇଁ ଏହି ରାଜା, ସଭାଷଦ ଓ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ବ୍ୟକ୍ତିମାନେ ଅନୁଦାନ ଦେଇ ଗୁମ୍ଫା ନିର୍ମାଣ କରାଇଥିଲେ । ଗୁମ୍ଫା ୧୭ର ଶିଳାଲେଖରୁ ଏ ବିଷୟରେ କିଛି ସୂଚନା ମିଳେ ।{{Sfn|Spink|2006|pp=5, 15, 32–33, 80, 249}} ହରିସେନଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ଛୋଟ ପୀଠ ବା ଅତିରିକ୍ତ ନିର୍ମାଣମାନ କରାଯାଇଥିଲା । କିଛି ଚିତ୍ର ମୂଳ ଗୁମ୍ଫାରେ ଅନୁପ୍ରବେଶ ପରି ବୋଧ ହୁଏ । ଗୁମ୍ଫା-୧୦ରେ ଏପରି ୩୦୦ଟି ଚିତ୍ର ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ ଅଙ୍କିତ ହୋଇଥିଲା ।{{Sfn|Spink|2006|pp=5, 15, 32–33, 80, 126–130, 249–259}}

=== ବିହାର ===
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
File:061 Cave 4, Side View (34280359075).jpg|ଗୁମ୍ଫା ୪ର ବିହାର, ମଝିରେ ପ୍ରାର୍ଥନା ଗୃହ ଓ ଚାରି ପଟେ ସନ୍ୟାସୀଙ୍କ କୋଠରୀ
File:Ajanta Cave 12 plan to scale.jpg| ଅଜନ୍ତା ଗୁମ୍ଫା ୧୨ର ନକସା
File:GrundrissAjantaHoehle1.jpg|ଅଜନ୍ତା ଗୁମ୍ଫା ୧&lt;ref&gt;{{cite book|first=Fred S. |last=Kleiner|title=Gardner's Art through the Ages: A Concise Global History|url=https://books.google.com/books?id=UX9TCwAAQBAJ|year=2016|publisher=Cengage|isbn=978-1-305-57780-0|pages=467–468}}&lt;/ref&gt;ର ନକସା
File:Ajanta Cave 6 plan.jpg|ଅଜନ୍ତା ଗୁମ୍ଫା ୬&lt;ref name=&quot;Upadhyap7&quot;&gt;{{harvnb|Upadhya|1994|pp=7–8, 10}}&lt;/ref&gt;ର ନକସା
File:Ajanta Cave 16 plan.jpg|ଅଜନ୍ତା ଗୁମ୍ଫା ୧୬&lt;ref name=&quot;Upadhyap7&quot;/&gt;ର ନକସା
&lt;/gallery&gt;
ଅଜନ୍ତାର ଅଧିକାଂଶ ଗୁମ୍ଫା ''ବିହାର'' ଅଟନ୍ତି । ଅଧିକାଂଶ ବିହାରର ନକସା ବର୍ଗାକାର ହୋଇଥାଏ । ପ୍ରତି ବିହାରର କାନ୍ଥରେ ସନ୍ୟାସୀ ଓ ଭିକ୍ଷୁଙ୍କ ରହିବା ପାଇଁ କ୍ଷୁଦ୍ର କୋଠରୀମାନ ରହିଥାଏ ।{{Sfn|Spink|2006|pp=73–85, 100–104, 182}} ଦ୍ୱିତୀୟ ପର୍ଯ୍ୟାୟରେ ଅଜନ୍ତାର ଅଧିକାଂଶ ଗୁମ୍ଫା ଖୋଦିତ ହୋଇଥିଲା । ଏହି ସମୟର କଳାଶୈଳୀ ଅନୁସାରେ ବିହାରର ପଛ ପଟକୁ ଏକ ଗର୍ଭ ଗୃହ ବା ଦେବ ପୀଠ ନିର୍ମିତ ହୋଇଥିଲା । ପୀଠାସୀନ ବୁଦ୍ଧଙ୍କ ଆଖପାଖରେ ତଥା ପ୍ରାର୍ଥନାଗୃହର କାନ୍ଥ, ଛାତ ଓ ସ୍ତମ୍ଭରେ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ପ୍ରସ୍ତରକଳା ଓ ଚିତ୍ରକଳା ଦେଖାଯାଏ ।{{Sfn|Spink|2006|pp=18, 37, 45–46}} ବୌଦ୍ଧ ଧର୍ମରେ ହୀନଯାନରୁ ମହାଯାନ ପରମ୍ପରାର ବିବର୍ତ୍ତନ ସମୟରେ ଏହି ସବୁ ଗୁମ୍ଫା ନିର୍ମିତ ହୋଇଥିଲା । ଏହି ସବୁ ଗୁମ୍ଫାଗୁଡ଼ିକୁ ମୋନାଷ୍ଟ୍ରି (monastery), ବୌଦ୍ଧ ବିହାର ବା ବୌଦ୍ଧ ମନ୍ଦିର କୁହାଯାଏ । 

ବିହାରଗୁଡ଼ିକରେ ପ୍ରସ୍ତର ସ୍ତମ୍ଭ ମାନ ଧାଡ଼ିରେ ନିର୍ମିତ ହୋଇ ଏକ ବର୍ଗାକାର ଅଗଣା, ପ୍ରାର୍ଥନାଗୃହ ବା ସଭାଗୃହ ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି । ବର୍ଗାକାର ଅଗଣା ଚାରିପଟେ ପରିକ୍ରମା ପାଇଁ ଏକ ଅଗଣା ବା ଭିତର ବେଢ଼ା ରହିଥାଏ । ପାର୍ଶ୍ୱ ଓ ପଛ ପଟର କାନ୍ଥରେ ପଥରକୁ ଖୋଳି ଛୋଟ ପ୍ରକୋଷ୍ଠମାନ ନିର୍ମିତ ହୋଇଥାଏ । ଏହି ପ୍ରକୋଷ୍ଠମାନଙ୍କ ପ୍ରବେଶ ଦ୍ୱାର ସଂକୀର୍ଣ୍ଣ । ପ୍ରଥମେ ଏହି ପ୍ରକୋଷ୍ଠମାନଙ୍କରେ କାଠ କବାଟ ଲାଗିଥିବା ଅନୁମାନ କରାଯାଏ ।&lt;ref&gt;Spink (2006), 148&lt;/ref&gt; ବିହାରର ମଝିରେ ପଛପଟକୁ ଏକ ଦେବପୀଠ ରହିଥାଏ ଯେଉଁଥିରେ ବୁଦ୍ଧଙ୍କର ମୂର୍ତ୍ତି ନିର୍ମିତ ହୋଇଥାଏ ।

ପ୍ରଥମ ପର୍ଯ୍ୟାୟର ବିହାରଗୁଡ଼ିକ ସରଳତର ଓ ସେଥିରେ କୌଣସି ଦେବପୀଠ ବା ବର୍ଭଗୃହ ନଥାଏ ।&lt;ref name=&quot;Harle, 118–122; Michell 335–343&quot;&gt;Harle, 118–122; Michell 335–343&lt;/ref&gt; ଦ୍ୱିତୀୟ ପର୍ଯ୍ୟାୟର ମଧ୍ୟ ଭାଗରୁ ବିହାର ମଧ୍ୟରେ ଦେବପୀଠ ବା ଗର୍ଭଗୃହ ନିର୍ମାଣ କରିବାର ଶୈଳୀ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିଲା ବୋଲି ସ୍ପିଂକ୍ ମତ ଦିଅନ୍ତି । ଅନେକ ଗୁମ୍ଫା ଖୋଳାଯାଉଥିବା ବେଳେ ଦେବପୀଠ ଏହାର ଯୋଜନାର ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ ହୋଇଥିବାର ସମ୍ଭାବନା ମଧ୍ୟ ରହିଛି ।&lt;ref&gt;Spink (2006), 142&lt;/ref&gt;

ଗୁମ୍ଫା-୧ ଦ୍ୱିତୀୟ ପର୍ଯ୍ୟାୟରେ ନିର୍ମିତ ଏକ ବୃହତ୍ ବିହାର । ଗୁମ୍ଫା ୧୬ର ବିହାର ସାମାନ୍ୟ ଅଲଗା ପ୍ରକାରର । ଗୁମ୍ଫା ୬ ଏକ ଦ୍ୱିତଳ ବିହାର ।&lt;ref&gt;Michell, 338&lt;/ref&gt;
=== ଚୈତ୍ୟ ଗୃହ ===
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
File:Interior of Buddhist chaitya hall, Cave XXVI, Ajanta, c.1868.jpg|ଗୁମ୍ଫା-୨୬ ଚୈତ୍ୟଗୃହର ଅଭ୍ୟନ୍ତର (ରବର୍ଟ୍ ଗିଲ୍‍ଙ୍କ ୧୮୬୮ର ଫଟୋ ଚିତ୍ର)
File:Ajanta by Fergusson, cave 19.jpg|ଜେମ୍‍ସ୍ ଫର୍ଗୁସନଙ୍କ ଅଙ୍କିତ ଗୁମ୍ଫା-୧୯ ଚୈତ୍ୟଗୃହ
File:Ajanta Chaitya 10 plan.jpg|ଅଜନ୍ତା ଗୁମ୍ଫା ୧୦&lt;ref name=&quot;Upadhyap9&quot;&gt;{{cite book|first=Om Datt |last=Upadhya|title=The Art of Ajanta and Sopoćani: A Comparative Study : an Enquiry in Prāṇa Aesthetics|url=https://books.google.com/books?id=LCPx0R1TqOMC|year=1994|publisher=Motilal Banarsidass|isbn=978-81-208-0990-1|pages=9–11, 14–15}}&lt;/ref&gt;ର ନକସା
File:Ajanta Chaitya 9 plan.jpg|ଅଜନ୍ତା ଗୁମ୍ଫା ୯&lt;ref name=&quot;Upadhyap9&quot;/&gt;ର ନକସା
File:Ajanta cave 19 plan.jpg|ଅଜନ୍ତା ଗୁମ୍ଫା ୧୯&lt;ref name=&quot;Upadhyap9&quot;/&gt;ର ନକସା
File:Ajanta Cave 19 longitudinal section.jpg|ଦକ୍ଷିଣ ପାର୍ଶ୍ୱରୁ ଗୁମ୍ଫା ୧୯ର ନକସା
&lt;/gallery&gt;

ଅଜନ୍ତାରେ ବିହାର ବ୍ୟତୀତ ଦେଖାଯାଉଥିବା ଦ୍ୱିତୀୟ ମୁଖ୍ୟ ନିର୍ମାଣ ଶୈଳୀ ହେଲା “ଚୈତ୍ୟ ଗୃହ” । ଚୈତ୍ୟ ଗୃହର ଅର୍ଥ ହେଲା ସ୍ତୁପର ଘର । ଏଗୁଡ଼ିକର ମୁଖ୍ୟ କକ୍ଷଟି ପତଳା ଓ ଆୟତାକାର ଏବଂ ଛାତଟି ଗମ୍ବୁଜ ପରି । ଏହି ପ୍ରକାରର ଗୁମ୍ଫାରେ ସ୍ତୁପ ସମ୍ମୁଖରେ ମୁଖ୍ୟ ପ୍ରାର୍ଥନା ଗୃହ ରହିଥାଏ । ଗୁମ୍ଫାର ଦୁଇ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଧାଡ଼ି ଧାଡ଼ି ସ୍ତମ୍ଭ ରହି ଏକ ପତଳା ରାସ୍ତା ସୃଷ୍ଟି କରିଥାନ୍ତି ।&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Jain|first1=Rajesh K.|last2=Garg|first2=Rajeev|title=Rock-Cut Congregational Spaces in Ancient India|journal=Architectural Science Review| volume=47|issue=2| year=2004|pages=199–203 |doi=10.1080/00038628.2004.9697044}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |first=Suresh |last=Vasant |date=2000 |title=Tulja Leni and Kondivte Caitya-gṛhas: A Structural Analysis |journal=Ars Orientalis |volume=30, Supplement 1. Chāchājī: Professor Walter M. Spink Felicitation Volume |pages=23–32|jstor=4629566 }}&lt;/ref&gt; ସ୍ତୁପକୁ ପରିବେଷ୍ଟନ କରି ସ୍ତମ୍ଭମାନ ରହିଥାଏ ଓ ସ୍ତୁପ ଚାରିପଟେ ପରିକ୍ରମା କରିବା ପାଇଁ ଏକ ସଂକୀର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣ ପଥ ରହିଥାଏ । ଗୁମ୍ଫାମାନଙ୍କରେ ଥିବା ପ୍ରସ୍ତରକଳା ସୁନ୍ଦର ଓ ନିଖୁଣ ଭାବେ ଖୋଦିତ । କିଛି ଚୈତ୍ୟଗୃହରେ ଦ୍ୱାର ନିକଟରେ ଆଲୋକ ଆସିବା ପାଇଁ ବଡ଼ ଝରକା ମଧ୍ୟ ରହିଥାଏ । ଚୈତ୍ୟ ବାହାର ପଟେ ସ୍ତମ୍ଭବିଶିଷ୍ଟ ବାରଣ୍ଡା ରହିଥାଏ । ଅଜନ୍ତାର ସର୍ବପୁରାତନ ଚୈତ୍ୟ ଗୃହ ସବୁ ଖ୍ରୀଷ୍ଟପୂର୍ବ ୨ୟ-୧ମ ଶତାବ୍ଦୀରେ ନିର୍ମିତ ହୋଇଥିବା ସ୍ଥଳେ ନୂତନ ଚୈତ୍ୟଗୃହଗୁଡ଼ିକ ଖ୍ରୀଷ୍ଟାବ୍ଦ ପଞ୍ଚମ ଶତାବ୍ଦୀ ସମୟର । ଉଭୟ ସମୟର ଚୈତ୍ୟଗୃହର ଗଠନ ଓ ଖ୍ରୀଷ୍ଟିୟାନମାନଙ୍କ ପାରମ୍ପରିକ ବଡ଼ ଗୀର୍ଜାଘରର ଗଠନରେ ସାମଞ୍ଜସ୍ୟ ରହିଛି ।&lt;ref&gt;{{cite book|first=David |last=Efurd|editor1-first=Vimalin |editor1-last=Rujivacharakul |editor2-first=H. Hazel |editor2-last=Hahn |display-editors=et al |title=Architecturalized Asia: Mapping a Continent through History|url=https://books.google.com/books?id=FCoWAgAAQBAJ |year=2013|publisher=Hong Kong University Press|isbn=978-988-8208-05-0|pages=140–145}}&lt;/ref&gt; [[ବିହାର]] ରାଜ୍ୟର ଗୟା ନିକଟରେ ଥିବା ଲୋମଶ ଋଷି ଗୁମ୍ଫାରେ (ପଥରକୁ କାଟି ନିର୍ମିତ ଏହି ଗୁମ୍ଫା ଖ୍ରୀଷ୍ଟପୂର୍ବ ତୃତୀୟ ଶତାବ୍ଦୀ ସମୟର) ମଧ୍ୟ ଅଜନ୍ତା ଓ ଗୀର୍ଜାଘରଙ୍କ ପରି ଗଠନ ଶୈଳୀ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ ।&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Born|first1=Wolfgang| title=The Origin and the Distribution of the Bulbous Dome |journal=The Journal of the American Society of Architectural Historians| volume=3| issue=4|year=1943|pages=32–48 |doi=10.2307/901122|jstor=901122}}&lt;/ref&gt; ଏହି ଚୈତ୍ୟ ଗୃହଗୁଡ଼ିକୁ ପୂଜା ଗୃହ ବା ପ୍ରାର୍ଥନା ଗୃହ ବୋଲି ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ ।{{Sfn|Spink|2006|pp=12, 94, 161–162, 228}}&lt;ref&gt;{{cite book|first=Keith |last=Bellows|title=Sacred Places of a Lifetime: 500 of the World's Most Peaceful and Powerful Destinations|url=https://books.google.com/books?id=jNqDFSxR8-MC&amp;pg=PA125|year=2008|publisher=National Geographic Society|isbn=978-1-4262-0336-7|page=125}}&lt;/ref&gt;

ପ୍ରଥମ ପର୍ଯ୍ୟାୟରେ ନିର୍ମିତ ଗୁମ୍ଫା-୯ ଓ ୧୦ ଏବଂ ଦ୍ୱିତୀୟ ପର୍ଯ୍ୟାୟରେ ନିର୍ମିତ ଗୁମ୍ଫା-୧୯ ଓ ୨୬ ନିର୍ମାଣ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣରୁ ପୂର୍ଣ୍ଣାଙ୍ଗ ଚୈତ୍ୟଗୃହ । ସମସ୍ତ ଚୈତ୍ୟଗୃହର ଗଠନ ପ୍ରାୟ ଏକା ପ୍ରକାରର । ପ୍ରବେଶ ଦ୍ୱାରରୁ ସ୍ତୁପ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରାର୍ଥନା ଅଗଣା (ଗୃହ) ରହିଥାଏ । ସ୍ତୁପଟି ଚୈତ୍ୟଗୃହର ଶେଷ ଆଡ଼କୁ ରହିଥାଏ । ସ୍ତୁପ ଚାରୁପଟେ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା ପାଇଁ ସଂକୀର୍ଣ୍ଣ ପଥ ରହିଥାଏ । ଗୁମ୍ଫା ୧୯ ଓ ୨୬ ଚୈତ୍ୟଗୃହର ଛାତକୁ ଦେଖିଲେ କାଷ୍ଠ ନିର୍ମିତ ଛାତ ପରି ମନେ ହୁଏ ।&lt;ref&gt;UNESCO, ''Brief description''&lt;/ref&gt; ଗୁମ୍ଫା ୯ ଓ ୧୦ ଚୈତ୍ୟଗୃହର ଛାତରେ ପ୍ରକୃତ କାଠ ବ୍ୟବହୃତ ହୋଇଥିବାର ଅନୁମାନ କରାଯାଏ ।&lt;ref&gt;Michell, 339&lt;/ref&gt; ୧୯ ଓ ୨୬ ଗୁମ୍ଫାର ସ୍ତୁପରେ ବୁଦ୍ଧଙ୍କ ମୂର୍ତ୍ତି (୧୯ରେ ଛିଡ଼ା ଓ ୨୬ରେ ବସିଥିବା ଅବସ୍ଥାରେ) ଖୋଦିତ ହୋଇଛି, ଯାହାକି ଏଲୋରାର ଗୁମ୍ଫା-୧୦ରେ ମଧ୍ୟ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ ।&lt;ref name=&quot;Harle, 118–122; Michell 335–343&quot; /&gt; ଗୁମ୍ଫା ୨୯ ଶେଷ ପର୍ଯ୍ୟାୟରେ ନିର୍ମିତ ଏକ ଅସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ''ଚୈତ୍ୟ ଗୃହ'' ।&lt;ref&gt;Spink (2006), 12–13&lt;/ref&gt;

ପ୍ରଥମ ପର୍ଯ୍ୟାୟର ଚୈତ୍ୟଗୃହର ସ୍ତମ୍ଭଗୁଡ଼ିକ ଅତି ସରଳ ଅଷ୍ଟଭୂଜାକାର ଭିତ୍ତି ଉପରେ ନିର୍ମିତ । ଏଗୁଡ଼ିକରେ ବୁଦ୍ଧ ଓ ବିଭିନ୍ନ ଚିତ୍ର ଅଙ୍କିତ କରାଯାଇଥିଲା । ଦ୍ୱିତୀୟ ପର୍ଯ୍ୟାୟର ଚୈତ୍ୟଗୃହର ସ୍ତମ୍ଭଗୁଡ଼ିକ ଗଠନ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣରୁ ଜଟିଳତର । ଏଥିରେ ଅଷ୍ଟଭୂଜାକାର ଭିତ୍ତି ଉପରେ ପଦ୍ମ, ଅଁଳା ପରି ଶୈଳୀ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ । ଅନେକ ସ୍ତମ୍ଭରେ ଗୁମ୍ଫା ୧ ପରି ସୁନ୍ଦର ଆଳଙ୍କାରିକ ଚିତ୍ର, ମହାଯାନ ବୌଦ୍ଧ ଦେବାଦେବୀ, ପ୍ରସ୍ତର ଖୋଦିତ ଫୁଲ, ମାଳା ପ୍ରଭୃତି ରହିଛି ।&lt;ref&gt;Spink (2006), 18, and in the accounts of individual caves; Michell, 336&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Arthur Anthony Macdonell (1909), [https://www.jstor.org/stable/41338504 The Buddhist and Hindu Architecture of India&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181215174933/https://www.jstor.org/stable/41338504 |date=2018-12-15 }}, ''Journal of the Royal Society of Arts'', Vol. 57, No. 2937 (5 March 1909), pp. 316–329&lt;/ref&gt;

== ଗୁମ୍ଫାଙ୍କିତ ଚିତ୍ରକଳା ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;140&quot;&gt;
File:Life circle of Lord Buddha - A marvel of painting inside Ajanta Cave.jpg|ଗୁମ୍ଫା ଛାତରେ ''ଗୌତମ ବୁଦ୍ଧଙ୍କ ଜୀବନ ଚକ୍ର'' ଅଙ୍କିତ
File:050 Cave 17, White Elephants (33488663403).jpg|ଗୁମ୍ଫା-୧୭ରେ ଥିବା ଏହି ଚିତ୍ରଟି ''ରାଜାଙ୍କ [[ଧଳା ହାତୀ]]'' ଜାତକ କଥା ଉପରେ ପର୍ଯ୍ୟବସିତ
File:Aurangabad - Ajanta Caves (55).JPG|ଗୁମ୍ଫା-୨ର ବହୁ ଚିତ୍ରର ରଙ୍ଗ ଛାଡ଼ିଯାଇଛି ଏବଂ କିଛି ଅଂଶ ଅସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ରହିଛି । ଏଥିର୍ ବିଦୁର ଜାତକ କଥା ଚିତ୍ରିତ ହୋଇଛି ।{{Sfn|Spink|2009|p=148, Figure 46}}
File:Ajanta cave 17, frescoes above a lintel.JPG|ଗୁମ୍ଫା-୧୭ର ବାରଣ୍ଡା ଦ୍ୱାରବନ୍ଧ ଉପରେ ୮ଟି ଯୁଗଳ ଉପରେ ୮ଟି ବୁଦ୍ଧଙ୍କ ଚିତ୍ର{{Sfn|Spink|2009|pp=201–202}}&lt;ref&gt;{{cite book|first1=George |last1=Michell|first2=Philip H. |last2=Davies|title=The Penguin Guide to the Monuments of India: Buddhist, Jain, Hindu|url=https://books.google.com/books?id=eqtNAAAAYAAJ|year=1989|publisher=Penguin|isbn=978-0670806966|page=340}}&lt;/ref&gt;
File:Coming Of Sinhala (Mural At Ajanta In Cave No 17).jpg|ଗୁମ୍ଫା-୧୭ରେ [[ସିଂହଳ]]ର ରାଜକୁମାର ବିଜୟଙ୍କ ଚିତ୍ର 
File:Hamsa jâtaka, Ajanta, India.jpg|ଗୁମ୍ଫା-୧୭ରେ ହଂସ ଜାତକ କଥାର ଚିତ୍ର (ବୁଦ୍ଧ ନିଜ ପୂର୍ବ ଜୀବନରେ ଏକ ସୁନେଲି ହଂସ ଥିବା ଏହି କଥାରେ କୁହାଯାଇଛି){{sfn|Gupte|Mahajan|1962|p=91}}
File:Aurangabad - Ajanta Caves (13).JPG|ଗୁମ୍ଫା-୧ର ଚିତ୍ର । ସ୍ଥାନେ ସ୍ଥାନେ ବର୍ତ୍ତମାନ ଚିତ୍ର ଓ ରଙ୍ଗ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ନିଶ୍ଚିହ୍ନ ହୋଇଯାଇଛି । 
&lt;/gallery&gt;

ଅଜନ୍ତାର ଚିତ୍ରଗୁଡ଼ିକ ମୁଖ୍ୟତଃ ଜାତକ କଥା ଉପରେ ପର୍ଯ୍ୟବସିତ । ବୁଦ୍ଧଙ୍କ ପୂର୍ବ ଜନ୍ମ ବିଷୟରେ ବିଭିନ୍ନ କିମ୍ବଦନ୍ତୀ ଏହି ଜାତକ କଥା ରୂପେ ପ୍ରକାଶିତ । ପ୍ରାଚୀନ ହିନ୍ଦୁ ଓ ଜୈନ ଲେଖାମାନଙ୍କ ଭଳି ଜାତକ କଥାରେ ମଧ୍ୟ ପୁରାତନ ଭାରତୀୟ ସଂସ୍କୃତି, ଜୀବନଧାରା ଓ ନୈତିକ ବିଚାରଧାରା ପ୍ରତିଫଳିତ ହୋଇଥାଏ । ପୂର୍ବ ଶହେ ଜନ୍ମରେ ବୁଦ୍ଧଙ୍କ ଜୀବନର ବିଭିନ୍ନ ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ, ତ୍ୟାଗ ଓ ବଳିଦାନ ଜାତକ କଥାର ଗଳ୍ପମାନଙ୍କରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ ।&lt;ref name=&quot;RingWatson2012p17&quot;&gt;{{cite book|first1=Trudy |last1=Ring|first2=Noelle |last2=Watson|first3=Paul |last3=Schellinger|title=Asia and Oceania: International Dictionary of Historic Places|url=https://books.google.com/books?id=voerPYsAB5wC&amp;pg=PA17 |year =2012|publisher =Routledge|isbn =978-1-136-63979-1|pages= 17–19}}&lt;/ref&gt;{{sfn|Spink|2009|pp=147–148}}&lt;ref name=&quot;Upadhyafresco&quot;&gt;{{harvnb|Upadhya|1994|pp=9–14, 68–84}}&lt;/ref&gt;

ଉଭୟ ପର୍ଯ୍ୟାୟରେ ଅଙ୍କିତ ଚିତ୍ରର ଅବଶେଷ ଅଜନ୍ତାରେ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ । ପ୍ରଥମ ପର୍ଯ୍ୟାୟରେ ନିର୍ମିତ ଗୁମ୍ଫା-୧୦ ଓ ୧୧ର ଚିତ୍ରଗୁଡ଼ିକ ସାତବାହନ ଶାସନକାଳର । ଭାରତୀୟ ଚିତ୍ରଶିଳ୍ପୀମାନେ ଅତି ପୁରାତନ କାଳରୁ ଏକ ସରଳ, ପ୍ରାକୃତିକ ଓ ନିରପେକ୍ଷ ଚତ୍ରଶୈଳୀ ଆପଣେଇ ଆସୁଥିଲେ ବୋଲି ଅଜନ୍ତା, [[ସାଞ୍ଚି]] ପ୍ରଭୃତି ସ୍ଥାନର କଳାରୁ ଜଣାପଡ଼େ ।{{Sfn|Harle|1994|p=355}} ଗାନ୍ଧାର କଳାରୁ ପ୍ରଭାବିତ କିଛି ଚିତ୍ର ଅଜନ୍ତାରେ ଦେଖିବାକୁ ମିଳିଥାଏ ।&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Brancaccio|first1=Pia|title=The Buddhist Caves at Aurangabad: Transformations in Art and Religion|date=2010|publisher=Brill|isbn=978-9004185258|page=107|url=https://books.google.com/books?id=m_4pXm7dD78C&amp;pg=PA107|language=en}}&lt;/ref&gt;

ପରବର୍ତ୍ତୀ କାଳର ୪ଟି ଗୁମ୍ଫାରେ ବିଶାଳ ଶିଳାଚିତ୍ର ରହିଛି ଓ ଏଗୁଡ଼ିକ ଅପେକ୍ଷାକୃତ ଭଲ ଭାବେ ସଂରକ୍ଷିତ ହୋଇ ରହିଛି । ଜେମ୍‍ସ୍ ହାର୍ଲେଙ୍କ ମତରେ ପରବର୍ତ୍ତୀ କାଳର ଏହି ଚିତ୍ରଗୁଡ଼ିକ କେବଳ ଗୁପ୍ତ ଯୁଗ ନୁହେଁ ବରଂ ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତ ଯୁଗର ବୈଭବ ବିଷୟରେ ସମ୍ୟକ୍ ସୂଚନା ଦେଇଥାନ୍ତି ।{{Sfn|Harle|1994|p=355}}{{Sfn|Harle|1994|p=356}} ଶୈଳୀ ଦୃଷ୍ଟିରୁ ଗୁମ୍ଫାର ଚିତ୍ରଗୁଡ଼ିକୁ ୨ଟି ବର୍ଗରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇଛି । ଗୋଟିଏ ଶୈଳୀର ଚିତ୍ର ପ୍ରଥମ ପର୍ଯ୍ୟାୟର ଗୁମ୍ଫା-୧୬ ଓ ୧୭ ଏବଂ ଦ୍ୱିତୀୟ ପର୍ଯ୍ୟାୟର ଗୁମ୍ଫା-୧ ଓ ୨ରେ ଦେଖିବାକୁ ପାଇବା । ଦ୍ୱିତୀୟ ଶୈଳୀର ଚିତ୍ର ବହୁ ବର୍ଷ ପରର ଦ୍ୱିତୀୟ ପର୍ଯ୍ୟାୟର ଗୁମ୍ଫାମାନଙ୍କରେ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ । ସ୍ପିଂକ୍‍ଙ୍କ ଅନୁସାରେ ଏଗୁଡ଼ିକ ପଞ୍ଚମ ଶତାବ୍ଦୀ ସମୟର । ଗୁମ୍ଫା ନିର୍ମାଣର ଦ୍ୱିତୀୟ ପର୍ଯ୍ୟାୟରେ ପାରମ୍ପରିକ ସହ ପରିବର୍ତ୍ତନଶୀଳ ଯୁଗକୁ ବ୍ୟକ୍ତ କରିବା କିମ୍ବା ବିଭିନ୍ନ ସ୍ଥାନରୁ ନୂତନ ଶିଳ୍ପୀଙ୍କ ଆଗମନ ହୋଇ ଦ୍ୱିତୀୟ ବର୍ଗର ଚିତ୍ର ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଥାଇପାରେ ।{{Sfn|Harle|1994|pp= 355–361}} ଅଜନ୍ତାର ଚିତ୍ରଗୁଡ଼ିକରେ ପାରମ୍ପରିକ ଶୈଳୀ, ନିଖୁଣତା, ସୌକୁମାର୍ଯ୍ୟ, ରାଜକୀୟ ଠାଣି, ଶାରୀରିକ ସୌନ୍ଦର୍ଯ୍ୟ, ଯୌନୋଦ୍ଦୀପକତା ଆଦି ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ । ପୂଜାସ୍ଥଳୀ ଓ ସନ୍ୟାସୀ ରହୁଥିବା ସ୍ଥାନରେ ଏପରି ଚିତ୍ର ଅଙ୍କାଯିବା ପାଶ୍ଚାତ୍ୟ ଲୋକଙ୍କୁ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟାନ୍ୱିତ କରିଥିଲା ।{{Sfn|Harle|1994|p=359}}

ଗୁମ୍ଫାର ଛାତ ଓ କାନ୍ଥକୁ ଚୂନରେ ଲିପାହୋଇ ତାହା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶୁଖିବା ପରେ ଏହି ଚିତ୍ରଗୁଡ଼ିକ ଅଙ୍କା ଯାଇଥିଲା ।{{Sfn|Harle|1994|p= 361}} ଅଜନ୍ତାର ସମସ୍ତ ଚିତ୍ରର ଶିଳ୍ପୀମାନଙ୍କୁ ନଗର ସଭ୍ୟତାର ବିତ୍ତଶାଳୀ ଓ ରଙ୍ଗମୟ ପୃଷ୍ଠପୋଷକଙ୍କଠାରୁ ପାଉଣା ମିଳୁଥିଲା । ଗୁପ୍ତ ଯୁଗରେ ଚିତ୍ରକଳା ଅତି ଆଦୃତ ଥିଲା ବୋଲି ସାହିତ୍ୟିକ ସୂତ୍ରମାନଙ୍କରୁ ଜଣାପଡ଼େ । ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଭାରତୀୟ ଚିତ୍ରକଳା ରେଖାର ବନ୍ଧନୀ ବା ରେଖା-ପ୍ରକୋଷ୍ଠ ମଧ୍ୟରେ ଅଙ୍କାଯାଉଥିଲା । କିନ୍ତୁ ଅଜନ୍ତାରେ ଶିଳ୍ପୀମାନେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କାନ୍ଥ ବା ଛାତକୁ ଗୋଟିଏ ଚିତ୍ରରେ ବା ଏକାଧିକ ଦୃଶ୍ୟରେ ଆଚ୍ଛାଦିତ କରିବାର ସ୍ୱାଧୀନତାକୁ ଉପଭୋଗ କରିଥିଲେ ।{{Sfn|Harle|1994|p=359}} ଗୁମ୍ଫାର ଛାତରେ ମଧ୍ୟ ବିସ୍ତୃତ ଓ ଆଳଙ୍କାରିକ ଚିତ୍ର ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ ।{{Sfn|Harle|1994|pp= 355–361}} ଗୁମ୍ଫା-୧ର ଚରିତ୍ରମାନଙ୍କରେ ବାଛି ବାଛି ସେହି ଜାତକ କଥାଗୁଡ଼ିକୁ ଅଙ୍କିତ କରାଯାଇଛି ଯେଉଁ ସବୁ କାହାଣୀରେ ବୁଦ୍ଧ ଜଣେ ରାଜା ଥିଲେ । ସ୍ପିଂକ୍‍ଙ୍କ ଅନୁସାରେ ହରିସେନ ହିଁ ଏହି ଗୁମ୍ଫାର ନିର୍ମାଣ ପାଇଁ ଅନୁଦାନ ପ୍ରଦାନ କରିଥିଲେ । ଗୁମ୍ଫା-୧ରଚିତ୍ରମାନଙ୍କରେ ବୁଦ୍ଧ ନିଜ ରାଜକୀୟତା ପରିତ୍ୟାଗ କରିବାର ଦୃଶ୍ୟ ଦର୍ଶିତ ।&lt;ref name=&quot;Spink 2008&quot;&gt;{{harvnb|Spink|2008}}&lt;/ref&gt;

ଶେଷ ସମୟର ଗୁମ୍ଫାମାନଙ୍କର (ବିଶେଷ ଭାବେ ଗୁମ୍ଫା ୨ ଓ ୧୬) ଖୋଦନ ଚାଲିଥିବା ସମୟରେ ଶିଳ୍ପୀମାନେ ଖୋଳା ସରିଥିବା ଅଂଶର ଚିକ୍କଣ କାନ୍ଥରେ ସମସାମୟିକ ଭାବେ ଚିତ୍ର ଆଙ୍କିବା ଆରମ୍ଭ କରିଦେଇଥିଲେ ।{{Sfn|Spink|2006|pp= 28–29}} ୪୭୮ ପରେ ଅଜନ୍ତାରେ କାର୍ଯ୍ୟ ସ୍ଥଗିତ ହେବାକୁ ଗୁମ୍ଫା ୪ ଓ ୧୭ରେ କିଛି ସ୍ଥାନରେ ଚିତ୍ର ନଥିବାର କାରଣ ବୋଲି ସ୍ପିଂକ୍ ଦର୍ଶାଇଛନ୍ତି । କାର୍ଯ୍ୟ ପୁନରାରମ୍ଭ ସମୟରେ ଖାଲି ସ୍ଥାନରେ ଚୂନ ଲିପାଗଲା କିନ୍ତୁ ସେଗୁଡ଼ିକ ପୂର୍ଣ୍ଣ କରାଯାଇପାରି ନଥିଲା ।&lt;ref name=&quot;Spink 2008&quot; /&gt;

== ସ୍ପିଂକ୍‍ଙ୍କ ପ୍ରସ୍ତାବିତ ସମୟକ୍ରମ ଓ ଗୁମ୍ଫାର ଇତିହାସ ==
ୱାଲ୍‍ଟର୍ ଏମ୍. ସ୍ପିଂକ୍ ବହୁ ବର୍ଷର ଗବେଷଣା ପରେ ଅଜନ୍ତା ଦ୍ୱିତୀୟ ପର୍ଯ୍ୟାୟ ନିର୍ମାଣର ସମୟକ୍ରମ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରିଛନ୍ତି । ଅଜନ୍ତାର ନିର୍ମାଣ କାଳ ଖ୍ରୀ. ୫ମ ଶତାବ୍ଦୀ ବୋଲି ଦେଇଥିବା ସ୍ପିଂକ୍‍ଙ୍କ ମତ ପାରମ୍ପରିକ ଓ ଅନ୍ୟ ଗବେଷକଙ୍କ ମତଠାରୁ ଭିନ୍ନ । ଶିଳାଲେଖ, ସ୍ଥାପତ୍ୟ ଶୈଳୀ, ଆଖପାଖର ଗୁମ୍ଫା ମନ୍ଦିରମାନଙ୍କ ସମୟକାଳ, ଅସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କାର୍ଯ୍ୟ ଓ ରାଜବଂଶମାନଙ୍କ ସମୟକାଳକୁ ଭିତ୍ତି କରି ସ୍ପିଂକ୍ ନିଜ ସିଦ୍ଧାନ୍ତରେ ପହଞ୍ଚିଛନ୍ତି ।{{Sfn|Spink|2006|pp=1–16}} ତାଙ୍କର ବିଶ୍ୱାସ ଯେ ଖ୍ରୀ.ପୂ. ୧୦୦ରୁ ଖ୍ରୀ. ୧୦୦ ମଧ୍ୟରେ ନିର୍ମିତ ହୋଇସାରିଥିବା ପ୍ରଥମ ପର୍ଯ୍ୟାୟର ଗୁମ୍ଫାଗୁଡ଼ିକ ୩୦୦ ବର୍ଷରୁ ଅଧିକ ସମୟ ପରିତ୍ୟକ୍ତ ହୋଇ ପଡ଼ି ରହିଥିଲା । ବାକାଟକ ବଂଶର ହିନ୍ଦୁ ରାଜା ହରିସେନ ଆସିବା ପରେ ଖ୍ରୀ. ୪୬୦-୪୭୭ ମଧ୍ୟରେ ଗୁମ୍ଫାରେ ପୁଣି ନିର୍ମାଣ କାର୍ଯ୍ୟ କରାଗଲା ।&lt;ref name=cohen83 /&gt; ହରିସେନଙ୍କ ସାମ୍ରାଜ୍ୟ ମଧ୍ୟ-ଭାରତ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବ୍ୟାପ୍ତ ଥିଲା ଓ ତାଙ୍କ ସାମ୍ରାଜ୍ୟର ଉତ୍ତର ଓ ଦକ୍ଷିଣରେ ଯଥାକ୍ରମେ ଗୁପ୍ତ ଓ ପଲ୍ଲବ ବଂଶର ଶାସକମାନଙ୍କ ରାଜ୍ୟ ଥିଲା ।&lt;ref name=&quot;Spink 2006, 4&quot; /&gt;

[[File:Ajanta Cave 26 Dagoba with praying monks.jpg|thumb|upright|ଗୁମ୍ଫା-୨୬ ଚୈତ୍ୟ ଗୃହରେ ଜଣେ ସନ୍ୟାସୀ ପ୍ରାର୍ଥନା କରୁଛନ୍ତି]]
ସ୍ପିଂକ୍‍ଙ୍କ ଅନୁସାରେ ହରିସେନ ନିଜ ମନ୍ତ୍ରୀ ବରାହଦେବ ଓ ଉପେନ୍ଦ୍ରଗୁପ୍ତ, ବିଭିନ୍ନ ମିତ୍ରରାଜା ଓ ଅଜନ୍ତା ଅଞ୍ଚଳରେ ରାଜୁତି କରୁଥିବା ତାଙ୍କ ଅଧୀନସ୍ଥ ରାଜାଙ୍କୁ ଅଜନ୍ତାରେ ନୂତନ ନିର୍ମାଣ କରିବା ପାଇଁ କହିଥିଲେ । ଅନୁଦାନ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଶିଳାଲେଖରେ ଏ ସମ୍ପର୍କରେ କିଛି ତଥ୍ୟ ମିଳେ । ଖ୍ରୀ. ୪୬୨ ବେଳକୁ ଅନେକ ଗୁମ୍ଫାରେ ସମକାଳୀନ ନିର୍ମାଣ କାର୍ଯ୍ୟ ଆରମ୍ଭ ହେଲା । ପଡ଼ୋଶୀ ଅସ୍ମକ ରାଜାମାନଙ୍କ ଆକ୍ରମଣ ଆଶଙ୍କାରେ ଖ୍ରୀ. ୪୬୮ରେ ନିର୍ମାଣ କାର୍ଯ୍ୟ ସାମୟିକ ଭାବେ ସ୍ଥଗିତ ରହିଥିଲା । ଏହା ପରେ ହରିସେନଙ୍କ ଅନୁଦାନରେ ନିର୍ମିତ ହେଉଥିବା ଗୁମ୍ଫା-୧ ଓ ଉପେନ୍ଦ୍ରଗୁପ୍ତଙ୍କ ଅନୁଦାନରେ ନିର୍ମିତ ହେଉଥିବା ଗୁମ୍ଫାସମୂହରେ (୧୭-୨୦) ନିର୍ମାଣ କାର୍ଯ୍ୟର ପୁନରାରମ୍ଭ ହେଲା । ଅସ୍ମକମାନେ ଉପେନ୍ଦ୍ରଗୁପ୍ତ ଶାସନ କରୁଥିବା ଅଂଶ ଅଧିକାର କରିବା କାଳରେ ଖ୍ରୀ. ୪୭୨ ବେଳକୁ କାର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବନ୍ଦ ହୋଇଗଲା ଓ ଖ୍ରୀ. ୪୭୫ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ନିର୍ମାଣ କାର୍ଯ୍ୟ ବନ୍ଦ ରହିଲା ।&lt;ref&gt;Spink (2006), 4–5&lt;/ref&gt;

କିଛି ସମୟ ପାଇଁ ଗୁମ୍ଫା ନିର୍ମାଣ କାର୍ଯ୍ୟ ପୁଣି ଆରମ୍ଭ ହେଲା କିନ୍ତୁ ୪୭୭ରେ ହରିସେନଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ପୁଣି ସ୍ଥଗିତ ହେଲା । ଗୁମ୍ଫା-୨୬ର ଖୋଦନ ପାଇଁ ଅସ୍ମକମାନେ ଅନୁଦାନ ଦେଇଥିବାରୁ ଏହାକୁ ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତ ବଡ଼ ଗୁମ୍ଫାର ନିର୍ମାଣ କାର୍ଯ୍ୟ ବନ୍ଦ ହୋଇଗଲା । ଅସ୍ମକମାନେ ହରିସେନଙ୍କ ପୁତ୍ରଙ୍କ ବିରୁଦ୍ଧରେ ବିଦ୍ରୋହ ଆରମ୍ଭ କଲେ ଓ ବାକାଟକ ବଂଶର ପତନ ଘଟିଲା । ଖ୍ରୀ. ୪୭୮-୪୮୦ ମଧ୍ୟରେ କୌଣସି ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ଅନୁଦାନକାରୀଙ୍କ ଗୁମ୍ଫା ନିର୍ମିତ ହେଉନଥିଲା । ରାଜା ଓ ଅନ୍ୟ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କ ଯୋଗୁଁ ଯେଉଁ କ୍ଷୁଦ୍ର ଓ ଅଳ୍ପସମୂହ ଦାତାମାନେ ନିଜର ଗୁମ୍ଫା ନିର୍ମିତ କରାଇ ପାରିନଥିଲେ, ସେମାନେ ଏହି ସମୟର ସୁଯୋଗ ନେଇ ଅନେକ ଛୋଟ ଛୋଟ ଗୁମ୍ଫା ଖୋଦନ କରାଇଲେ । ମୁଖ୍ୟ ଚଟାଣର ସମ୍ମୁଖ ଭାଗ, ଗୁମ୍ଫା ମଧ୍ୟବର୍ତ୍ତୀ କାନ୍ଥ ଓ ପୂର୍ବରୁ ରହିଥିବା ଗୁମ୍ଫାର ପ୍ରବେଶ ଦ୍ୱାର ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଏହି ସବୁ ଛୋଟ ଗୁମ୍ଫା ନିର୍ମିତ ହୋଇଥିଲା ।&lt;ref&gt;Spink (2006), 5–6&lt;/ref&gt; ସ୍ପିଂକ୍ ଆହୁରି କୁହନ୍ତି ଯେ ୪୮୦ ଖ୍ରୀ. ପରେ ଅଜନ୍ତାରେ ଗୋଟିଏ ବି ମୂର୍ତ୍ତି ନିର୍ମିତ ହୋଇନାହିଁ ।&lt;ref&gt;Spink (2006), 6&lt;/ref&gt; କିନ୍ତୁ ଗୁମ୍ଫା ୨୬ ବାହାରେ ୭ମଶତାବ୍ଦୀର ଶେଷ ବା ୮ମ ଶତାବ୍ଦୀର ଆରମ୍ଭ ସମୟର ଏକ ରାଷ୍ଟ୍ରକୂଟ ଶିଳାଲେଖରୁ ସେହି ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଗୁମ୍ଫାଗୁଡ଼ିକ ବ୍ୟବହୃତ ହେଉଥିବାର ସୂଚନା ମିଳେ । 

କାଳ ନିର୍ଣ୍ଣୟ ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ ଗୋଟିଏ ବା ଦୁଇ ବର୍ଷର ଭୁଲ ରହିପାରେ ବୋଲି ସ୍ପିଂକ୍ କୁହନ୍ତି କିନ୍ତୁ ସେ ନିଜ ସମୟକ୍ରମ ସମ୍ପର୍କୀୟ ଅନୁମାନରେ &quot;ଆନୁମାନିକ (circa)&quot; ଶବ୍ଦ ବ୍ୟବହାର କରିନାହାନ୍ତି ।&lt;ref&gt;Spink (2009), xx (quoted); Spink (2006), 15–16&lt;/ref&gt;
=== ହିନ୍ଦୁ ଓ ବୌଦ୍ଧ ପୃଷ୍ଠପୋଷକତା ===
ଭାରତୀୟ ସଂସ୍କୃତିରେ ଯେଉଁ ସମୟରେ ଉଭୟ ବୌଦ୍ଧ ଓ ହିନ୍ଦୁ ଧର୍ମ ଆଦୃତ ଥିଲା, ସେ ସମୟରେ ଅଜନ୍ତା ଗୁମ୍ଫା ନିର୍ମିତ ହୋଇଥିଲା । ଏକାଧିକ ଗବେଷକଙ୍କ ମତରେ ଅଜନ୍ତା ଗୁମ୍ଫାର ଅନୁଦାନକାରୀ ବାକାଟକ ରାଜବଂଶ ଉଭୟ ବୌଦ୍ଧ ଓ ହିନ୍ଦୁ ଦେବାଦେବୀଙ୍କର ଆରାଧନା କରୁଥିଲେ ।&lt;ref name=cohen83 /&gt;{{Sfn|Spink|2006|p=180}} ହିନ୍ଦୁ ଶାସକ ଭାବେ ପରିଚିତ ଏହି ରାଜବଂଶୀୟ ଶାସକମାନଙ୍କ ଶିଳାଲେଖରୁ ସେମାନଙ୍କ ବୌଦ୍ଧ ଧର୍ମ ପ୍ରତି ସମ୍ମାନ ଓ ଭକ୍ତି ବିଷୟରେ ଜଣାପଡ଼େ ।&lt;ref name=&quot;SpinkVol5P180&quot;/&gt; 

ସ୍ପିଂକ୍ କୁହନ୍ତି :

{{Quote|
ବରାହଦେବଙ୍କ ଅଜନ୍ତା ଗୁମ୍ଫା ନିର୍ମାଣରେ ରହିଥିବା ଅବଦାନରୁ ଜଣେ ବ୍ୟକ୍ତି ଉଭୟ ହିନ୍ଦୁ ଓ ବୌଦ୍ଧ ଧର୍ମର ଉପାସକ ହୋଇପାରିବ ବୋଲି ଜଣାପଡ଼େ । ଯଦିଓ ଅଧିକାଂଶ ଐତିହାସିକ ପୂର୍ବ ବାକାଟକ ରାଜାଙ୍କ ପରି ହରିସେନଙ୍କୁ “ନିଶ୍ଚିତ ରୂପେ ଜଣେ ହିନ୍ଦୁ ରାଜା” ବୋଲି କହିଛନ୍ତି, ତାଙ୍କ ପୃଷ୍ଠପୋଷକତାରେ ନିର୍ମିତ ସୁନ୍ଦର ଗୁମ୍ଫା-୧ରୁ ମଧ୍ୟ ଦ୍ୱୈତ ଉପାସନାର ସୂଚନା ମିଳେ ।|ୱାଲ୍‍ଟର୍ ସ୍ପିଂକ୍|''Ajanta: History and Development, Cave by Cave'',{{Sfn|Spink|2006|p=180}}}}

ୱାଘୋରା ନଦୀର ଦକ୍ଷିଣ ତଟରେ (ଅଜନ୍ତା ଗୁମ୍ଫାର ସମ୍ମୁଖରେ ଓ ନଦୀର ଅପର ପାଶ୍ୱରେ) ନିକଟରେ ଖନନ କରାଯାଇଥିବା ଇଟା ନିର୍ମିତ ବିହାରରେ ମହିଷାମର୍ଦ୍ଦିନୀଙ୍କ (ବା [[ଦୁର୍ଗା]]) ଏକ ଫଳକ ମିଳିଛି ।&lt;ref name=&quot;AjantaASI&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;ASI Ajanta&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;The Early Development of the Cave 2&quot;&gt;&quot;Recent excavations have unearthed valuable material including a brick monastery that had a stūpa, a gold coin of the Byzantine King Theodosius, an image of Mahiṣāsuramardinī, implements, vessels, and other objects. For a full report, see ‘Excavation at Ajanta: District Aurangabad’, in Indian Archaeology 2000 2001 A Review (New Delhi: Archaeological Survey of India, 2006), pp. 92-97&quot; in {{cite journal |last1=Singh |first1=Rajesh Kumar |title=The Early Development of the Cave 26-Complex at Ajanta |journal=South Asian Studies |date=March 2012 |volume=28 |issue=1 |pages=37–68 |doi=10.1080/02666030.2012.659906}}&lt;/ref&gt; ଗୁମ୍ଫାର କାରିଗରମାନେ ଏହି ଦେବୀଙ୍କ ପୂଜା କରୁଥିବେ ବୋଲି ଅନୁମାନ କରାଯାଏ ।&lt;ref name=&quot;AjantaASI&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;ASI Ajanta&quot;/&gt; ଅଜନ୍ତା ନିକଟରେ ୫ମ ଶତାବ୍ଦୀର ସାମଗ୍ରୀର ଅବଶେଷ ମିଳିବା ଏଠାରେ ବହୁ ସଂଖ୍ୟକ କାରିଗର ରହିଥିବାର ପ୍ରମାଣ ବୋଲି ୟୁକୋ ୟୋକୋଶ୍ଚି ଓ ୱାଲ୍‍ଟର୍ ସ୍ପିଂକ୍ ମତ ରଖିଛନ୍ତି ।{{sfn|Spink|2009|p=14 with footnote 3}}&lt;ref&gt;{{cite book|first=Yuko |last=Yokochi|editor-first=Hans |editor-last=Bakker|title=The Vākāṭaka Heritage: Indian Culture at the Crossroads|url=https://books.google.com/books?id=7CFuAAAAMAAJ|year=2004|publisher=Egbert Forsten|isbn=978-90-6980-148-3|pages=172, context: 167–178}}&lt;/ref&gt;

== ପ୍ରତି ଗୁମ୍ଫାର ବିବରଣୀ ==
[[File:Ajanta caves full panorama with cave numbers.jpg|center|thumb|800px|ଅଜନ୍ତା ଗୁମ୍ଫାସମୂହର ଏକ ପାନୋରାମା ଚିତ୍ର । ଡାହାଣରୁ ବାମ ପଟକୁ ଗୁମ୍ଫାଗୁଡ଼ିକ କ୍ରମାଙ୍କ ଅନୁସାରେ ରହିଛନ୍ତି । ଗୁମ୍ଫା ୨୧ ଉପରକୁ ରହିଥିବା ଗୁମ୍ଫା ୨୯ ଏକ ବ୍ୟତିକ୍ରମ ଓ ବିଳମ୍ବରେ ଆବିଷ୍କୃତ ହୋଇଥିବାରୁ ଏହାର କ୍ରମାଙ୍କ ସ୍ଥାନ ଅନୁସାରେ ମେଳ ଖାଉନାହିଁ । ସେପରି ଗୁମ୍ଫା ୧୫ ଓ ୧୬ ମଝିରେ ନଦୀଶଯ୍ୟା ନିକଟରେ ଗୁମ୍ଫା ୩୦ ରହିଛି ଯାହା ଏ ଚିତ୍ରରେ ଦେଖାଯାଉନାହିଁ । ବାକ୍ସ ଚିହ୍ନିତ ଗୁମ୍ଫା ୯, ୧୦, ୧୯ ଓ ୨୬ ଚୈତ୍ୟ ଗୃହ ଓ ଛୋଟ ଅକ୍ଷରରେ ଲିଖିତ ଗୁମ୍ଫାଗୁଡ଼ିକ ବେଶୀ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଗୁମ୍ଫା ନୁହଁନ୍ତି ।]]

=== ଗୁମ୍ଫା ୧ ===
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;165&quot;&gt;
File:Meister des Mahâjanaka Jâtaka 001.jpg|ମହାଜନକ ଜାତକ କଥାର ଏହି ଚିତ୍ରରେ ସନ୍ୟାସୀ ଜୀବନଧାରଣ କରିବାକୁ ରାଜାଙ୍କ ସ୍ୱଘୋଷଣା&lt;ref&gt;{{cite web|title=Mahajanaka Jataka: Ajanta Cave 1|url=http://dcl.elevator.umn.edu/asset/viewAsset/56d1729c7d58aed50a8c4a98#56d1729d7d58aed50a8c4a9c|website=University of Minnesota|access-date=2019-12-25|archive-date=2020-07-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20200716013111/https://dcl.elevator.umn.edu/asset/viewAsset/56d1729c7d58aed50a8c4a98#56d1729d7d58aed50a8c4a9c|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
File:Ajanta Cave 1 Mahajanaka Jataka mural detail.jpg|ଶିବି ଜାତକ କଥାର ଏହି ଚିତ୍ରରେ ସନ୍ୟାସୀ ହେବା ପାଇଁ ରାଜାଙ୍କ ଅଭିଷେକ&lt;ref name=behlpaint&gt;Benoy Behl (2004), [http://www.frontline.in/static/html/fl2120/stories/20041008000106400.htm Ajanta, the fountainhead] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221123135903/https://frontline.thehindu.com/ |date=2022-11-23 }}, Frontline, Volume 21, Issue 20&lt;/ref&gt;{{sfn|Gupte|Mahajan|1962|pp=32–33, Plate XI}}
File:Padmapani Bodhisattva-Ajanta Caves-Aurangabad-Maharashtra.jpg|ବୋଧିସତ୍ତ୍ୱ ପଦ୍ମପାଣି&lt;ref name=behlpaint/&gt;{{sfn|Gupte|Mahajan|1962|pp=8–9, Plate IV}}
File:023 Cave 1, Vajrapani (33896242100).jpg| ବୋଧିସତ୍ତ୍ୱ ବଜ୍ରପାଣି&lt;ref name=behlpaint/&gt;{{Sfn|Spink|2009|pp=138–140}}
File:008 Cave 1, In the Forest (34239644366).jpg|ଗୁମ୍ଫା-୧ରେ ଧ୍ୟାନମଗ୍ନ ସନ୍ୟାସୀ, ଅପସରା, [[ହାତୀ]], [[ଘୋଡ଼ା]], [[ସିଂହ]] ପ୍ରଭୃତିଙ୍କ ଶିଳାଚିତ୍ର
File:015 Cave 1, Main Shrine and Paintings (33470082003).jpg|ପ୍ରବେଶ ଦ୍ୱାରରୁ ଗୁମ୍ଫା-୧ର ମୁଖ୍ୟ ପୀଠ ଓ ଅଭ୍ୟନ୍ତର
File:Indien ajanta2.jpg|ଗୁମ୍ଫା-୧ର ଏକ କୋଣରୁ ଏହାର ଅଭ୍ୟନ୍ତରର ଦୃଶ୍ୟ
File:AjantaHoehle1VerandaPanorama.jpg|ଗୁମ୍ଫା-୧ର ସମ୍ମୁଖ
&lt;/gallery&gt;

ଅଶ୍ୱଖୁରାକୃତି ପଥର ଚଟାଣର ପୂର୍ବତମ ଅଂଶରେ ଗୁମ୍ଫା-୧ ଖୋଦିତ ହୋଇଥିଲା । ବର୍ତ୍ତମାନ ସମୟରେ ପର୍ଯ୍ୟଟକମାନେ ପ୍ରଥମେ ଏହି ଗୁମ୍ଫାରେ ପ୍ରବେଶ କରିଥାନ୍ତି । ଗୁମ୍ଫାସମୂହର ଏକ କୋଣରେ ରହିଥିବାରୁ ନିର୍ମାଣକାଳରେ ଏହି ଗୁମ୍ଫାଟି ଅନ୍ୟ ଗୁମ୍ଫାଙ୍କ ତୁଳନାରେ ସେତେ ଗୁରୁତ୍ୱ ବହନ କରୁନଥିବ ବୋଲି ଅନୁମାନ କରାଯାଏ । ସ୍ପିଂକ୍‍ଙ୍କ ମତରେ ଦ୍ୱିତୀୟ ପର୍ଯ୍ୟାୟରେ ଖୋଦିତ ଗୁମ୍ଫାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଗୁମ୍ଫା-୧ ଅନ୍ୟତମ । ଗୁମ୍ଫାର ବତୀରୁ ଅଧିକ ଘିଅ ଅବଶେଷ ଜମା ହୋଇନଥିବା, ଗୁମ୍ଫା ଚିତ୍ରଗୁଡ଼ିକ କମ୍ ମାତ୍ରାରେ ଅବକ୍ଷୟ ହୋଇଥିବା କାରଣରୁ ନିର୍ମାଣ ପରେ ଏହି ଗୁମ୍ଫାରେ ଥିବା ବୁଦ୍ଧ ମୂର୍ତ୍ତିର ଅଭିଷେକ ଓ ପୂଜା ହୋଇନଥିବା ସ୍ପିଂକ୍ ଅନୁମାନ କରନ୍ତି । ଗୁମ୍ଫାରେ ବୁଦ୍ଧଙ୍କ ପୁନର୍ଜନ୍ମର କେବଳ ରାଜକୀୟ ଜୀବନକଥା ସବୁ ଅଙ୍କିତ ହୋଇଥିବାରୁ ବାକାଟକ ରାଜା ହରିସେନ ଏହି ଗୁମ୍ଫାର ପୃଷ୍ଠପୋଷକ ରହିଥିବା ସ୍ପିଂକ୍ ଅନୁମାନ କରିଛନ୍ତି ।{{Sfn|Spink|2006|pp= 17, 31}}

ଏହି ଗୁମ୍ଫା ଉପର ଚଟାଣ କାନ୍ଥ ପରି ଢାଲୁଆ । ତେଣୁ ଉତ୍ତମ ନିର୍ମାଣ ପାଇଁ ପଥର ଚଟାଣକୁ ବହୁ ଅଭ୍ୟନ୍ତର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଖୋଦନ କରିବାକୁ ପଡ଼ିଥିଲା । ଏହି କାରଣରୁ ଗୁମ୍ଫା ସମ୍ମୁଖରେ ଏକ ଅଗଣା ପ୍ରସ୍ତୁତ କରାଯାଇଥିଲା । ୧୮୮୦ ମସିହାର ଅଜନ୍ତାର ଚିତ୍ରରୁ ଜଣାଯାଏ ଯେ ଏହି ଗୁମ୍ଫା ସମ୍ମୁଖରେ ଏକ ଦ୍ୱାର ମଣ୍ଡପ ରହିଥିଲା ଯାହା ଭାଙ୍ଗିବା ପରେ କାରୁକାର୍ଯ୍ୟପୂର୍ଣ୍ଣ ପଥରଗୁଡ଼ିକୁ ସାଇତି ରଖିବା ପରିବର୍ତ୍ତେ ନିମ୍ନରେ ନଦୀ ଶଯ୍ୟାକୁ ଫିଙ୍ଗି ଦିଆଯାଇଥିଲା ଓ ବର୍ତ୍ତମାନ ଏହି କଳାକୃତି ହୃତ ।&lt;ref&gt;Spink (2006), 17; [http://www.bl.uk/onlinegallery/onlineex/apac/photocoll/g/019pho0001000s4u00462000.html 1869 photo by Robert Gill] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140323194744/http://www.bl.uk/onlinegallery/onlineex/apac/photocoll/g/019pho0001000s4u00462000.html |date=2014-03-23 }} at the [[British Library]], showing the porch already rather less than &quot;half-intact&quot;&lt;/ref&gt;

୩୫.୭ ମି × ୨୭.୬ ମି&lt;ref name=asicave1to29/&gt; ମାପର ଗୁମ୍ଫା-୧ରେ ସୁନ୍ଦର ଶିଳା ଖୋଦିତ ଚିତ୍ର, ଶିଳା ଅଙ୍କିତ ଚିତ୍ର ସବୁ ରହିଛି । ପ୍ରାୟତଃ ଚିତ୍ରଗୁଡ଼ିକ ବୁଦ୍ଧଙ୍କ ଜୀବନୀ ଓ ରାଜକୀୟ ଜାତକ କଥା ଉପରେ ପର୍ଯ୍ୟବସିତ । ୧୯ଶ ଶତାବ୍ଦୀର ଚିତ୍ରମାନଙ୍କରେ ଦୃଶ୍ୟମାନ ଦ୍ୱାର ତୋରଣ ବର୍ତ୍ତମାନ ଧ୍ୱସ୍ତ । ଗୁମ୍ଫା ମଧ୍ୟରେ କ୍ଷୁଦ୍ର କୋଠରୀମାନ ଖୋଳାଯାଇଛି । ସମଗ୍ର ଗୁମ୍ଫା କାନ୍ଥ ଓ ଛାତର ଚରିତ୍ରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ମୁଖ୍ୟତଃ ଛାତର ଚିତ୍ର କିଛି ମାତ୍ରାରେ ତିଷ୍ଠି ରହିଛି । ଗୁମ୍ଫାକୁ ଏକ ମୁଖ୍ୟ ପ୍ରବେଶ ଦ୍ୱାର ଓ ତାହା ଦୁଇ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ପାର୍ଶ୍ୱଦ୍ୱାର ରହିଛି । ଗୁମ୍ଫାକୁ ଆଲୋକିତ ରଖିବା ପାଇଁ ଦ୍ୱାରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଝରକା ଖୋଳାଯାଇଥିଲା ।{{Sfn|Spink|2006|pp= 17–21}}

ଗୁମ୍ଫା ଅଭ୍ୟନ୍ତରୀଣ କାନ୍ଥଗୁଡ଼ିକ ପ୍ରାୟ ୪୦ ଫୁଟ ଲମ୍ବା ଓ ୨୦ ଫୁଟ ଉଚ୍ଚ । ବର୍ଗାକାରରେ ସଜ୍ଜିତ ୧୨ଟି ସ୍ତମ୍ଭ ଗୁମ୍ଫାର ଛାତକୁ ଧରି ରଖିଛନ୍ତି ଓ ଗୁମ୍ଫା ଚାରିପଟେ ବୁଲିବା ପାଇଁ ପଥ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିଛନ୍ତି । ଗୁମ୍ଫା ପଛ କାନ୍ଥରେ ପୂଜାପୀଠ ଖୋଦିତ ହୋଇଛି ଓ ସେଥିରେ ''ଧର୍ମଚକ୍ରପ୍ରବର୍ତ୍ତନ ମୁଦ୍ରା''ରେ ଉପବିଷ୍ଟ [[ଗୌତମ ବୁଦ୍ଧ]]ଙ୍କ ମୂର୍ତ୍ତି ରହିଛି । ପଛ, ବାମ ଓ ଡାହାଣ କାନ୍ଥରେ ୪ଟି ଲେଖାଏଁ କ୍ଷୁଦ୍ର କୋଠରୀ ରହିଛି ଯାହାକୁ ପଥର କାଟି ନିର୍ମାଣ କରାଯାଇଛି ।{{Sfn|Spink|2006|pp= 20–23}}

[[:Commons:Category:Cave 1, Ajanta|ଗୁମ୍ଫା-୧ର ଚିତ୍ରସମୂହ]] କାନ୍ଥ ଓ ଛାତରେ ବ୍ୟାପ୍ତ । ଏଗୁଡ଼ିକ କିଛି ମାତ୍ରାରେ ସଂରକ୍ଷିତ ହୋଇ ରହିଛନ୍ତି । ଧର୍ମ, ଭକ୍ତି, ଆଳଙ୍କାରିକ ଭାବନା ପ୍ରତିଫଳନ କରୁଥିବା ଏହି ଚିତ୍ରଗୁଡ଼ିକ ବୁଦ୍ଧଙ୍କ ଜୀବନ, ବୁଦ୍ଧଙ୍କ ପୂର୍ବ ଜନ୍ମ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଜାତକ କଥା ପ୍ରଭୃତି ଦର୍ଶାଇଥାନ୍ତି । ସମାନ୍ୟ ମାନବଠାରୁ ବୃହତ ଆକାରରେ ନିର୍ମିତ ପଦ୍ମପାଣି ଓ ବଜ୍ରପାଣି ମୂର୍ତ୍ତି ଏମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଓ ପୀଠର ପ୍ରବେଶପଥର ଉଭୟ ପାର୍ଶ୍ୱକାନ୍ଥରେ ଅଙ୍କିତ ।{{Sfn|Spink|2006|pp= 29–31}}{{Sfn|Harle|1994|pp=359–361}} ଗୁମ୍ଫା-୧ର ଅନ୍ୟ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଚରିତ୍ରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶିବି, ଶଙ୍ଖପାଳ, ମହାଜନକ, ମହୌମ୍ମଗ, ଚମ୍ପେୟ ଜାତକ କଥା ଉଲ୍ଲେଖ ଯୋଗ୍ୟ । ମାରାର ପ୍ରଲୋଭନ ଚେଷ୍ଟା, ସ୍ରବସ୍ତି ଚମତ୍କାର, ନନ୍ଦଙ୍କ କାହାଣୀ, ସିଦ୍ଧାର୍ଥ ଓ ଯଶୋଧାରାଙ୍କ କାହାଣୀ ପ୍ରଭୃତିର ଚିତ୍ର ମଧ୍ୟ ଗୁମ୍ଫା-୧ରେ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ ।{{sfn|Spink|2009|pp=78, 132–135}}&lt;ref name=&quot;Upadhyafresco&quot;/&gt;

=== ଗୁମ୍ଫା ୨ ===
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
File:044 Cave 2, Paintings and Pillar (34149165821).jpg|ତୁଶିତ ସ୍ୱର୍ଗରେ ଗୌତମ ବୁଦ୍ଧ ଗୁମ୍ଫା-୨ର ଏହି ଚିତ୍ରରେ ଦର୍ଶିତ{{sfn|Gupte|Mahajan|1962|pp=48–49, Plates XVII–XX}}
File:Ajanta Cave 2 Birth of the Buddha.jpg|ବିଦୁର ପଣ୍ଡିତ ଜାତକ କଥାରେ ବୁଦ୍ଧ ଜନ୍ମ ବୃତ୍ତାନ୍ତର ଚିତ୍ର{{sfn|Gupte|Mahajan|1962|pp=48–49, Plates XVII–XX}}
File:Ajanta cave 2, girls detail.jpg|ଗୁମ୍ଫା ୨ର ଏହି ଚିତ୍ରରେ ଦୁଇଟି ତରୁଣୀ ଦର୍ଶିତ{{Sfn|Spink|2009|pp=74–75}}
File:045 Cave 2, Many Buddhas (34122766502).jpg|ସ୍ରବସ୍ତି ଚମତ୍କାର ଚିତ୍ର (ଗୁମ୍ଫା-୨){{sfn|Spink|2005|pp= 3–4, 91 footnote 59, 259}}
File:Ajanta si01-0368.jpg|ବାରଣ୍ଡା ସ୍ତମ୍ଭର ଶିଳାଚିତ୍ର
File:041 Cave 2, Main Shrine and Ceiling (33438141474).jpg |ଗୁମ୍ଫା-୨ ମୂଖ୍ୟ ପୀଠ ଓ ସଭା
File:Ajanta Caves 18.jpg|ଗୁମ୍ଫା-୨ର ବହିର୍ଭାଗର ଦୃଶ୍ୟ
&lt;/gallery&gt;
ଗୁମ୍ଫା ୧କୁ ଲାଗି ଗୁମ୍ଫା ୨ ରହିଛି ଏବଂ ଏହାର କାନ୍ଥ, ଛାତ ଓ ସ୍ତମ୍ଭରେ ଅଙ୍କିତ ଚିତ୍ର କିଛି ମାତ୍ରାରେ ସଂରକ୍ଷିତ ଅବସ୍ଥାରେ ରହିଛି । ଚିତ୍ରଗୁଡ଼ିକ ଦେଖିବାକୁ ଗୁମ୍ଫା-୧ର ଚିତ୍ର ପରି କିନ୍ତୁ ସେମାନଙ୍କ ଅପେକ୍ଷା ଅଧିକ ସଂରକ୍ଷିତ । ଗୁମ୍ଫା-୨ର ଚିତ୍ର ଅସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଓ ଏଥିରେ ଅନେକ ନାରୀଙ୍କ ଚିତ୍ର ରହିଛି ।{{Sfn|Spink|2009|pp=74–75}}&lt;ref name=picron245&gt;Claudine Bautze-Picron (2002), [https://www.jstor.org/stable/29757545 Nidhis and Other Images of Richness and Fertility in Ajaṇṭā] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180923163102/https://www.jstor.org/stable/29757545 |date=2018-09-23 }}, East and West, Vol. 52, No. 1/4 (December 2002), pp. 245–251&lt;/ref&gt; ପଞ୍ଚମ ଶତାବ୍ଦୀର ଏକ ଚିତ୍ରରେ ଗୁରୁକୁଳରେ ଛାତ୍ରଙ୍କ ଦୃଶ୍ୟ ପ୍ରଦର୍ଶିତ । ସମ୍ମୁଖ ପଂକ୍ତିର ଛାତ୍ର ଗୁରୁଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନପୂର୍ବକ ଶୁଣୁଥିବା ବେଳେ ପଛ ପଂକ୍ତିର ଛାତ୍ରମାନେ ଗୁରୁଙ୍କ ଶିକ୍ଷା ପ୍ରତି ଧ୍ୟାନ ଦେଉନଥିବା ଏହି ଚିତ୍ରରୁ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ ।{{Sfn|Spink|2009|pp=150–152}}

୩୫.୭ ମି × ୨୧.୬ ମି&lt;ref name=asicave1to29/&gt; ମାପବିଶିଷ୍ଟ ଗୁମ୍ଫା-୨ର ନିର୍ମାଣ ଖ୍ରୀ. ୪୬୦ ଦଶନ୍ଧି କିମ୍ବା ୪୭୫-୪୭୭ ମଧ୍ୟରେ ହୋଇଥିବାର ଅନୁମାନ କରାଯାଏ । ରାଜା ହରିସେନଙ୍କ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ କୌଣସି ପ୍ରଭାବଶାଳିନୀ ନାରୀ ଏହି ଗୁମ୍ଫାର ପୃଷ୍ଠପୋଷକ ହୋଇଥିବେ ବୋଲି ସ୍ପିଂକ୍ ଅନୁମାନ କରନ୍ତି ।{{Sfn|Spink|2006|pp=7–8, 40–43}} ଏହାର ଅନ୍ତଃ ଗଠନ ଓ ବହିର୍ଭାଗର ଗଠନ ଗୁମ୍ଫା-୧ଠାରୁ ଭିନ୍ନ । ବଳିଷ୍ଠ ସ୍ତମ୍ଭମାନ ଗୁମ୍ଫାକୁ ଧରି ରଖିବାରେ ସହାୟକ ହୁଅନ୍ତି ଏବଂ ଏହି ସ୍ତମ୍ଭମାନଙ୍କରେ ଅଳଙ୍କାରର କାମ ହୋଇଛି । ଗୁମ୍ଫା ମଧ୍ୟରେ କ୍ଷୁଦ୍ର ପ୍ରକୋଷ୍ଠ ମଧ୍ୟ ରହିଛି ।{{Sfn|Spink|2006|pp=40–54}}

୪ଟି ସ୍ତମ୍ଭ ବର୍ଗାକାରରେ ସଜ୍ଜିତ ରହି ଗୁମ୍ଫାକୁ ତୋଳି ଧରିବା ସହିତ ପରିକ୍ରମା ପଥ ସୃଷ୍ଟି କରୁଛନ୍ତି । ଏହି ବର୍ଗାକାର ସ୍ତମ୍ଭଗୁଡ଼ିକ ମୋଟା ଓ  ସ୍ତମ୍ଭର କାନ୍ଥ ଗୁମ୍ଫାର କାନ୍ଥ ସହ ସମାନ୍ତରାଳ । ସ୍ତମ୍ଭମାନଙ୍କ ଉପରେ ପଥରର ବିମ୍ ରହିଛି । ମନୁଷ୍ୟ, ଉଦ୍ଭିଦ, ପନିପରିବା, ପଶୁପକ୍ଷୀ, ଅଳଙ୍କୃତ ସାଜସଜ୍ଜା ଆଦିର ଚିତ୍ରରେ ଗୁମ୍ଫାଟି ମଣ୍ଡିତ ।{{Sfn|Spink|2006|pp=40–54}} ଗୁମ୍ଫାରେ ଥିବା ମୁଖ୍ୟ ପ୍ରସ୍ତରଖୋଦିତ ଚିତ୍ର ମଧ୍ୟରେ ଦେବୀ ହରିତିଙ୍କ ଚିତ୍ର ରହିଛି । ମିଳିମିଳା ରୋଗରୂପୀ ଓ ଶିଶୁଭକ୍ଷିକା ରାକ୍ଷସୀ ବୁଦ୍ଧଙ୍କ ସଂସ୍ପର୍ଶରେ ଆସି ଓ ତାଙ୍କ ଆଶୀର୍ବାଦରେ ଦେବୀରେ ପରିଣତ ହେଲେ ଯେ ପରେ ପ୍ରଜନନଶୀଳତା, ଶିଶୁ ଜନ୍ମ ଓ ଶିଶୁ ରକ୍ଷାକାରୀ ଦେବୀ ହରିତି ରୂପେ ପରିଚିତା ହେଲେ ।&lt;ref name=picron245 /&gt;{{Sfn|Spink|2009|pp=150–152}}

[[:Commons:Category:Cave 2, Ajanta|ଗୁମ୍ଫା-୨ର ଛାତ ଓ କାନ୍ଥରେ ଥିବା ଚିତ୍ର]] ବିଭିନ୍ନ ମାଧ୍ୟମରେ ପ୍ରକାଶିତ ହୋଇଅଛନ୍ତି । ହଂସ, ବିଦୁର ପଣ୍ଡିତ, ରୁରୁ, କ୍ଷାନ୍ତି ପ୍ରଭୃତି ଜାତକ କଥା ଓ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅବଧାନର ଚିତ୍ର ଏହି ଗୁମ୍ଫାରେ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ । ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଚିତ୍ର ମଧ୍ୟରେ ସ୍ରବସ୍ତି ଚମତ୍କାର, ଅଷ୍ଟଭୟ ଅବଲୋକିତେଶ୍ୱର ଓ ମାୟାର ସ୍ୱପ୍ନ ପ୍ରଭୃତି ଉଲ୍ଲେଖଯୋଗ୍ୟ ।&lt;ref name=&quot;Upadhyafresco&quot;/&gt;{{sfn|Spink|2009|pp=147–148}} ଗୁମ୍ଫା-୧ର କଥାଗୁଡ଼ିକ ରାଜାଙ୍କ ଉପରେ ପର୍ଯ୍ୟବସିତ ଥିବା ବେଳେ ଗୁମ୍ଫା-୨ର କାହାଣୀ ମୁଖ୍ୟତଃ ମହିଳାମାନଙ୍କ ଉପରେ ପର୍ଯ୍ୟବସିତ । ମହିଳାମାନଙ୍କୁ ଏହି ଗୁମ୍ଫାରେ ବିଭିନ୍ନ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଭୂମିକା ତୁଲାଉଥିବା ଦର୍ଶାଯାଇଛି । ଏଥିରୁ ଅନୁମାନ କରାଯାଏ ଯେ ଏହି ଗୁମ୍ଫାର ପୃଷ୍ଠପୋଷକ ଜଣେ ମହିଳା ହୋଇଥାଇପାରନ୍ତି ।&lt;ref name=&quot;Spink 2006, 13–14&quot;&gt;{{harvnb|Spink|2006|pp= 13–14}}&lt;/ref&gt; ଏହି ଗୁମ୍ଫାକୁ ଗୋଟିଏ ମୁଖ୍ୟ ପ୍ରବେଶଦ୍ୱାର ରହିଛି ଓ ଦ୍ୱାରର ଉଭୟ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଆଲୁଅ ପାଇଁ ଦୁଇଟି ଝରକା ଖୋଳାଯାଇଛି । 

=== ଗୁମ୍ଫା ୩ ===
ଗୁମ୍ଫା-୩ରେ ଗୁମ୍ଫା ନିର୍ମାଣ କାର୍ଯ୍ୟ ଆରମ୍ଭ କରାଯାଇ ଅସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅବସ୍ଥାରେ ଛାଡ଼ି ଦିଆଯାଇଥିଲା । ସ୍ପିଂକ୍‍ଙ୍କ ମତାନୁସାରେ ଏହି ଗୁମ୍ଫା ଦ୍ୱିତୀୟ ପର୍ଯ୍ୟାୟର ଶେଷ ଆଡ଼କୁ ଆରମ୍ଭ କରାଯାଇ କାର୍ଯ୍ୟ ବନ୍ଦ ହୋଇଯାଇଥିଲା ।&lt;ref name=&quot;Spink 2006, 8&quot;&gt;{{harvnb|Spink|2006|p= 8}}&lt;/ref&gt;

ଏହି ଅସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବିହାରରେ ଏକ ସ୍ତମ୍ଭବିଶିଷ୍ଟ ବାରଣ୍ଡା ରହିଛି । ଏହି ଗୁମ୍ଫା ଆନୁମାନିକ ଖ୍ରୀ. ୪୭୭ରେ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିବା ଓ ସମୟକ୍ରମରେ ଶେଷତମ ଗୁମ୍ଫାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଅନ୍ୟତମ ବୋଲି ସ୍ପିଂକ୍ କୁହନ୍ତି ।&lt;ref&gt;(Spink 2005–2013)&lt;/ref&gt; ସମ୍ରାଟ ହରିସେନଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁର ଅବ୍ୟବହିତ ପୂର୍ବରୁ ଗୁମ୍ଫାର ନିର୍ମାଣ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିବା ଅନୁମାନ କରାଯାଏଗୁମ୍ଫା ପ୍ରବେଶଦ୍ୱାର ଖୋଳାଯିବା ପରେ ନିର୍ମାଣ କାର୍ଯ୍ୟ ବନ୍ଦ ହୋଇଯାଇଥିଲା ।
=== ଗୁମ୍ଫା ୪ ===
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
File:Ajanta Cave 4 Exterior.jpg|ଗୁମ୍ଫା-୪ ବହିର୍ଭାଗର ଚିତ୍ର
File:060 Cave 4, Main Shrine (34280369085).jpg|ଗୁମ୍ଫା-୪ ଅଭ୍ୟନ୍ତରର ଚିତ୍ର
File:Ajanta Cave 4 Hall door.jpg|ଗୁମ୍ଫା ୪ର ସଭାଗୃହ ଦ୍ୱାରର ନକସା ଚିତ୍ର
File:Ajanta Cave 4, Decorated back pillars.jpg|ଗୁମ୍ଫା-୪ ସ୍ତମ୍ଭର ନକସା ଚିତ୍ର
File:067 Cave 4, Buddhas, Sitting and Standing (34123205802).jpg|ଶିକ୍ଷାଦାନ ମୁଦ୍ରାରେ ଗୌତମବୁଦ୍ଧଙ୍କ ମୂର୍ତ୍ତି ଓ ଉଭୟ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ବୋଧିସତ୍ତ୍ୱ ମୂର୍ତ୍ତି (ଗୁମ୍ଫା-୪)
&lt;/gallery&gt;

ଗୁମ୍ଫା-୪ ଏକ ବିହାର ଯାହା ମଥୁରାନାମକ କୌଣସି ଜଣେ ବିତ୍ତଶାଳୀ ଭକ୍ତଙ୍କ ପୃଷ୍ଠପୋଷକତାରେ ନିର୍ମିତ ହୋଇଥିଲା ।{{sfn|Spink|2006|pp=58–61}} ଏହା ପ୍ରଥମ ପର୍ଯ୍ୟାୟରେ ନିର୍ମିତ ଏକ ବୃହତାକାର ବିହାର ହୋଇଥିବାରୁ ଏହାର ପୃଷ୍ଠପୋଷକଙ୍କର ବହୁ ଧନ ସମ୍ପତ୍ତି ଓ ସାମାଜିକ ପ୍ରଭାବ ଥିବା ଅନୁମାନ କରାଯାଏ । ସମ୍ଭବତଃ ଗୁମ୍ଫା-୪ର ଚଟାଣ ନିମ୍ନସ୍ଥ ପଥରର ମାନ ସେତେଟା ଭଲ ହୋଇନଥିବାରୁ ଏହି ଗୁମ୍ଫାକୁ କିଛି ଉଚ୍ଚତାରେ ଖୋଳାଯାଇଥିଲା । ଅଧିକ ସଂଖ୍ୟକ କୋଠରୀ ଖୋଳିବା ପାଇଁ ଏହି ଗୁମ୍ଫାକୁ ସାମାନ୍ୟ ଉଚ୍ଚତାରେ ଖୋଳାଯିବା ଆଉ ଏକ ସମ୍ଭାବ୍ୟ କାରଣ ହୋଇପାରେ ।{{sfn|Spink|2006|pp=58–61}}

ଭାରତୀୟ ପ୍ରତ୍ନତତ୍ତ୍ୱ ସର୍ବେକ୍ଷଣ ବିଭାଗ ଅନୁସାରେ ଏହି ଗୁମ୍ଫାର ନିର୍ମାଣ କାଳ ଖ୍ରୀଷ୍ଟାବ୍ଦ ୬ଷ୍ଠ ଶତାବ୍ଦୀ ।&lt;ref name=asicave1to29/&gt; ନିର୍ମାଣ ଶୈଳୀ ଓ ଶିଳାଲେଖକୁ ଭିତ୍ତି କରି ସ୍ପିଂକ୍ ଏହାର ନିର୍ମାଣ ସମୟ ଖ୍ରୀ. ୪୬୩ ବୋଲି କହିଛନ୍ତି ।{{sfn|Spink|2006|pp=58–61}} ଗୁମ୍ଫା-୪ର ଛାତ କୌଣସି ପ୍ରାକୃତିକ କାରଣରୁ ଭୁଷୁଡ଼ି ପଡ଼ିଥିବାର ଅନୁମାନ କରାଯାଉଛି ଏବଂ କାରିଗରମାନେ ଗୁମ୍ଫାକୁ ସୁଦୃଢ଼ କରିବା ପାଇଁ ଗୁମ୍ଫାର ଉଚ୍ଚତାକୁ ଆହୁରି ବଢ଼ାଇଥିବା ଜଣାପଡ଼େ ।{{sfn|Spink|2009|pp=53–55}}

ଗୁମ୍ଫା-୪ ବର୍ଗାକାର ଓ ଏଥିରେ ଶିକ୍ଷାଦାନ ମୁଦ୍ରାରେ ବୁଦ୍ଧଙ୍କର ଏକ ବିଶାଳ ମୂର୍ତ୍ତି ଖୋଦନ କରାଯାଇଛି । ମୂର୍ତ୍ତି ନିକଟରେ ବୋଧିସତ୍ତ୍ୱ ଓ ଅପସରାମାନେ ରହିଛନ୍ତି । ଏହି ଗୁମ୍ଫାରେ ଏକ ବାରଣ୍ଡା, ସଭାଗୃହ ଓ ବିଭିନ୍ନ ଅସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କୋଠରୀ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ । ୩୫ ମି×୨୮ ମି. (୯୭୦ ବର୍ଗ ମି.) କ୍ଷେତ୍ରଫଳବିଶିଷ୍ଟ ଏହି ବିହାର ଅଜନ୍ତାର ସମସ୍ତ ଗୁମ୍ଫା ବିହାର ମଧ୍ୟରେ ବୃହତ୍ତମ ।&lt;ref name=asicave1to29&gt;{{cite web|url = http://asi.nic.in/asi_monu_whs_ajanta_caves.asp|title = World Heritage Sites – About Ajanta Caves 01 to 29|publisher = Archaeological Survey of India |year = 2015|access-date = 22 October 2017|archive-url = https://web.archive.org/web/20120501151253/http://asi.nic.in/asi_monu_whs_ajanta_caves.asp|archive-date = 1 May 2012|url-status = dead|df = dmy-all}}&lt;/ref&gt; ଏହାର ଦ୍ୱାରବନ୍ଧ ଅତି ନିଖୁଣ ଭାବେ ନିର୍ମିତ ଏବଂ ଦ୍ୱାରର ଡାହାଣ ପଟେ ଅଷ୍ଟଭୟରୁ ରକ୍ଷାକାରୀ ବୋଧିସତ୍ତ୍ୱଙ୍କ ମୂର୍ତ୍ତି ନିର୍ମିତ ହୋଇଛି । ବାରଣ୍ଡା ପଛପଟ କାନ୍ଥରେ ଅବଲୋକିତେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ଦେଖାଯାଇପାରିବ । ଗୁମ୍ଫା ଛାତ ଭୁଷୁଡ଼ିବା ଯୋଗୁଁ ଏହାର ଯୋଜନାରେ ଅନେକ ପରିବର୍ତ୍ତନ ହୋଇଥିବା ସମ୍ଭବପର ଏବଂ ଏହା ଗୁମ୍ଫାର ଅସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣତାର କାରଣ ମଧ୍ୟ ହୋଇପାରେ । ଗୁମ୍ଫାର ଅନୁଦାନକାରୀ ପ୍ରମୁଖ ମୂର୍ତ୍ତି ଓ ଆବଶ୍ୟକୀୟ ନିର୍ମାଣ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କରାଇଥିଲେ । ଏହି ଗୁମ୍ଫାରେ କୌଣସି ପ୍ରକାରର ଚିତ୍ର ଅଙ୍କିତ ହୋଇନାହିଁ ।{{sfn|Spink|2009|pp=53–55}}

=== ଗୁମ୍ଫା ୫ ===
[[:Commons:Category:Cave 5, Ajanta|ଅସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଗୁମ୍ଫା ୫]]ଟି ୧୦.୩୨×୧୬.୮ ବର୍ଗ ମିଟରର ଏକ ବିହାର ପରି ପ୍ରତୀତ ହୁଏ । ଦ୍ୱାର ବନ୍ଧକୁ ଛାଡ଼ିଦେଲେ ଗୁମ୍ଫା-୫ରେ କୌଣସି କଳାକୃତି ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ । ଦ୍ୱାରବନ୍ଧରେ ମହିଳା ଓ ମଧ୍ୟଯୁଗୀୟ କଳାରେ ଦେଖିବାକୁ ମିଳୁଥିବା ପୌରାଣିକ ''ମକର'' ଜୀବ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ କାରୁକାର୍ଯ୍ୟ ରହିଛି ।&lt;ref name=asicave1to29/&gt; ଗୁମ୍ଫାର ନିର୍ମାଣ ଖ୍ରୀ. ୪୬୫ରେ ଆରମ୍ଭ ହୋଇ ପଥର ଖରାପ ବାହାରିବାରୁ କାର୍ଯ୍ୟବନ୍ଦ କରାଯାଇଥିଲା । ଖ୍ରୀ. ୪୭୫ରେ ଅସ୍ମକଙ୍କଦ୍ୱାରା ନିର୍ମାଣ କାର୍ଯ୍ୟର ପୁନରାରମ୍ଭ ହେଲା । କିନ୍ତୁ ଅନୁଦାନକାରୀ ଅଭାବରେ ଏବଂ ଗୁମ୍ଫା ୬ରେ ଅଧିକ କାରିଗରଙ୍କ ଆବଶ୍ୟକତା ପଡ଼ିବାରୁ ଗୁମ୍ଫାର କାମ ବନ୍ଦ କରିଦିଆଯାଇଥିଲା ।{{sfn|Spink|2006|pp=81–82}}

=== ଗୁମ୍ଫା ୬ ===
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
File:Ajanta Cave 6 Outside.jpg|ବହିର୍ଭାଗରୁ ଗୁମ୍ଫା-୬ର ଦ୍ୱିତଳର ଚିତ୍ର
File:076 Cave 7, Main Shrine (34239859596).jpg|ଗୁମ୍ଫା-୬ର ଉପର ସ୍ତରର ଚିତ୍ର
File:Ajanta Cave 6, shrine door artwork, lower storey, 1878 sketch 2.jpg|ଗୁମ୍ଫା-୬ ମୁଖ୍ୟ ପୀଠର ପ୍ରବେଶ ଦ୍ୱାରବନ୍ଧରେ ରହିଥିବା ଚିତ୍ର
File:075 Cave 6, Painting Fragments (34239868756).jpg|ଗୁମ୍ଫା-୬ର ଏହି ଚିତ୍ରରେ ବୁଦ୍ଧ ଧର୍ମ-ଚକ୍ର ମୁଦ୍ରାରେ ଉପବିଷ୍ଟ{{sfn|Gupte|Mahajan|1962|pp=74–75}}
File:Gosh.jpg|ବୁଦ୍ଧଙ୍କ ମହାଯାନପନ୍ଥୀ ପୂଜାର ଏକ ଚିତ୍ର&lt;ref name=&quot;Upadhya1994p10&quot; /&gt;{{sfn|Spink|2005|pages=93, 193–194}}
File:Upper Floor, Cave No. 6, Ajanta Caves - 1.jpg|ଉପର ସ୍ତରରେ ବୁଦ୍ଧଙ୍କ ଏକ ମୂର୍ତ୍ତି; ତଳେ ହରିଣ ଓ ଉପରେ ଅପସରାଙ୍କ ମୂର୍ତ୍ତି ମଧ୍ୟ ରହିଛି ।{{sfn|Gupte|Mahajan|1962|pp=76–77}}&lt;ref&gt;{{cite book|first=Walter |last=Spink|title=Ajanta: History and Development, Volume 6 Defining Features|url=https://books.google.com/books?id=PdlXAwAAQBAJ&amp;pg=PA37|year=2014|publisher=Brill Academic|isbn=978-90-474-4465-7|pages=97, 99 figures 32–33}}&lt;/ref&gt;
&lt;/gallery&gt;
୧୬.୮୫ ମି × ୧୮.୦୭ ମି ମାପର ଗୁମ୍ଫା – ୬ ଏକ ଦ୍ୱିତଳବିଶିଷ୍ଟ ବିହାର । ଏହି ଗୁମ୍ଫାରେ ମୁଖ୍ୟ ପୀଠ ଓ ଉଭୟ ତଳରେ ସଭାଗୃହ ରହିଛି । ତଳ ସ୍ତରରେ ସ୍ତମ୍ଭ ଓ ସଂଲଗ୍ନ କୋଠରୀମାନ ରହିଛି । ଉପର ସ୍ତରରେ ମଧ୍ୟ କିଛି ସଂଲଗ୍ନ ପ୍ରକୋଷ୍ଠ ରହିଛି । ଉଭୟ ତଳର ପୀଠରେ ଶିକ୍ଷାଦାନ ମୁଦ୍ରାରେ ବୁଦ୍ଧ ବସିଛନ୍ତି । ଅନ୍ୟ କିଛି ମୁଦ୍ରାରେ ମଧ୍ୟ ବୁଦ୍ଧଙ୍କର ମୂର୍ତ୍ତି ରହିଛି । ତଳ ସ୍ତରର ଗୁମ୍ଫା କାନ୍ଥରେ ସ୍ରବସ୍ତି ଚମତ୍କାର ଏବଂ ମାରାର ପ୍ରଲୋଭନ ଚେଷ୍ଟା ପରି କାହାଣୀର ଦୃଶ୍ୟ ସବୁ ଅଙ୍କିତ ।&lt;ref name=asicave1to29/&gt;&lt;ref name=&quot;Upadhya1994p10&quot;&gt;{{harvnb|Upadhya|1994|pp=10–11}}&lt;/ref&gt; ଗୁମ୍ଫା-୬ର ତଳ ସ୍ତରଟି ଅସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଛଡ଼ାଯାଇଥିଲା । ଅସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଉପର ସ୍ତରରେ କିଛି ଖୋଦିତ ମୂର୍ତ୍ତି ଓ ପୀଠରେ ବୁଦ୍ଧଙ୍କର ଏକ ମୂର୍ତ୍ତି ରହିଛି ।&lt;ref name=&quot;Spink 2006, 8&quot; /&gt;

ଗୁମ୍ଫା-୬ର ତଳ ସ୍ତରଟି ଅଜନ୍ତା ନିର୍ମାଣର ଦ୍ୱିତୀୟ ପର୍ଯ୍ୟାୟର ଆରମ୍ଭରେ ଖୋଳାଯାଇଥିଲା ।&lt;ref name=&quot;Upadhyap7&quot;/&gt; ଏହି ପର୍ଯ୍ୟାୟରେ ମହାଯାନ ପରମ୍ପରା ଓ ବାକାଟକ ଶୈଳୀର ସ୍ଥାପତ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ ଯାହା ହୀନଯାନ ପରମ୍ପରାର ସ୍ଥାପତ୍ୟ ଶୈଳୀର ପ୍ରାୟ ଚାରି ଶତାବ୍ଦୀ ପରେ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିଲା ।&lt;ref name=&quot;Upadhyap7&quot;/&gt;{{sfn|Spink|2006|pp=83–89, 98–103}} ପ୍ରଥମେ ଉପର ସ୍ତରର ନିର୍ମାଣର ଯୋଜନା ନଥିଲା ଓ ଏହାକୁ ପରେ ଯୋଡ଼ା ଯାଇଥିଲା । ପାର୍ଶ୍ୱବର୍ତ୍ତୀ ଗୁମ୍ଫା – ୫ରେ ପଥରର ମାନ ଓ ଗୁମ୍ଫା ୫ର କାର୍ଯ୍ୟ ସ୍ଥଗିତ ହେବା ଦେଖି ସ୍ଥପତିମାନେ ଗୁମ୍ଫା-୬ ପାଇଁ ଏପରି ନିଷ୍ପତ୍ତି ନେଇଥିବା ସମ୍ଭବପର । ଗୁମ୍ଫା ୬ର ଉଭୟ ତଳରେ ପରୀକ୍ଷାମୂଳକ ଭିତ୍ତିରେ କରାଯାଇଥିବା କିଛି ନିର୍ମାଣ କାର୍ଯ୍ୟ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ ।{{sfn|Spink|2006|pp=83–91}} ଖ୍ରୀ. ୪୬୦ରୁ ୪୭୦ ମଧ୍ୟରେ ଗୁମ୍ଫା-୬ରେ ନିର୍ମାଣ କାର୍ଯ୍ୟ ଚାଲିଥିଲା ଓ ପ୍ରଥମେ ଏହି ଗୁମ୍ଫାରେ ସହକାରୀ ବୋଧିସତ୍ତ୍ୱମାନଙ୍କ ମୂର୍ତ୍ତି ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ ।{{sfn|Spink|2006|pp=90–93}} ଉପର ତଳର ଗୁମ୍ଫାର ନିର୍ମାଣ କାର୍ଯ୍ୟ ୪୬୫ ମସିହାରେ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିବା ଅନୁମାନ କରାଯାଏ ଓ ନିମ୍ନ ତଳଠାରୁ ଏହା ପାହାଡ଼ ମଧ୍ୟକୁ ଅଧିକ ଗଭୀର ଭାବେ ଖୋଳାଯାଇଛି ।{{sfn|Spink|2006|pp=98–99}}

ଉଭୟ ତଳର ଦ୍ୱାରବନ୍ଧରେ ଅତି ସୂକ୍ଷ୍ମ କାରୁକାର୍ଯ୍ୟ ଦେଖାଯାଇ ପାରିବ । ମକର ଓ ଅନ୍ୟ ପୌରାଣିକ ଜୀବ, ଅପସରା, ହାତୀ, ସ୍ୱାଗତ ଓ ବିଦାୟ ଭଙ୍ଗୀରେ କନ୍ୟା ଇତ୍ୟାଦି ମୂର୍ତ୍ତି ଏହି ଦୁଇ ଗୁମ୍ଫାରେ ଦେଖିବାକୁ ମିଳନ୍ତି । ଗୁମ୍ଫା ୬ରେ ବୁଦ୍ଧଙ୍କ ପାଦ ତଳେ ଆଣ୍ଠୁ ମାଡ଼ି ପ୍ରଣାମ କରୁଥିବା ଭକ୍ତର ମୂର୍ତ୍ତି ୫ମ ଶତାବ୍ଦୀର ଭକ୍ତି ପରମ୍ପରାର ସୂଚକ ।&lt;ref name=&quot;Upadhya1994p10&quot;/&gt;{{sfn|Spink|2005|pages=93, 193–194}} ବୁଦ୍ଧଙ୍କ ବିଶାଳ ମୂର୍ତ୍ତି ଏକ ସିଂହାସନ ଉପରେ ଉପବିଷ୍ଟ, କିନ୍ତୁ ହରିସେନଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ ଆଖାପାଖି ସମୟରେ (ଖ୍ରୀ . ୪୭୭-୪୭୮) ବୁଦ୍ଧଙ୍କ ସିଂହାସନକୁ ତରବରିଆ ଭାବେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କରା ଯାଇଛି ।&lt;ref name=&quot;Spink 87&quot;/&gt; ଅତୀତର ୬ ଜଣ ବୁଦ୍ଧଙ୍କ ଏକ ଅସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ମୂର୍ତ୍ତି ଏହି ଗୁମ୍ଫାରେ ରହିଛି ।&lt;ref name=&quot;Spink 87&quot;&gt;{{cite book|last1=Spink|first1=Walter M.|title=Ajanta: Painting, sculpture, architecture|date=2005|publisher=Brill|isbn=978-9004149830|pages=87, 169–170|url=https://books.google.com/books?id=3me7pY6zJyEC |language=en}}&lt;/ref&gt; [[ମଧ୍ୟ ପ୍ରଦେଶ]]ର ବାଘ ଗୁମ୍ଫାରୁ ଏହି ପ୍ରଭାବ ଆସିଥିବା ସମ୍ଭବପର ।&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Spink|first1=Walter M.|title=Ajanta: Painting, sculpture, architecture|date=2005|publisher=Brill|isbn=978-9004149830|pages=66–67|url=https://books.google.com/books?id=3me7pY6zJyEC |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== ଗୁମ୍ଫା ୭ ===
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
File:Aurangabad - Ajanta Caves (57).JPG|ବାହରପଟୁ ଗୁମ୍ଫା-୭
File:080 Cave 8, Main Shrine and Reliefs (34123127702).jpg|ଗୁମ୍ଫା-୭ର ମୁଖ୍ୟ ସିଂହାସନ ପୀଠ
File:Plan of Ajanta Cave 7, 1850 sketch.jpg|୧୮୫୦ ମସିହାରେ ରବର୍ଟ୍ ଗିଲ୍‍ଙ୍କଦ୍ୱାରା ଅଙ୍କିତ ଗୁମ୍ଫା-୭ର ନକସା&lt;ref&gt;Panoramic view [https://www.google.com/culturalinstitute/beta/streetview/ajanta-cave-no-8/nQHlGRr2Q_zX_w Google streetview] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221123135909/https://artsandculture.google.com/streetview/ajanta-cave-no-8/nQHlGRr2Q_zX_w |date=2022-11-23 }}&lt;/ref&gt;
File:1880 sketch antechamber reliefs Cave 7 Ajanta Maharashtra India.jpg|ଉପକକ୍ଷ ବାମ କାନ୍ଥରେ ଥିବା ବୁଦ୍ଧ ମୂର୍ତ୍ତିମାନଙ୍କ ଏକ ରେଖା ଚିତ୍ର (ଜେମ୍ସ ବର୍ଗେସ୍, ୧୮୮୦){{Sfn|Spink|2009|pp= xii, 87–89}}
File:Ajanta si01-0403.jpg|ଉପକକ୍ଷ ଡାହାଣ କାନ୍ଥରେ ଥିବା ବୁଦ୍ଧ ମୂର୍ତ୍ତି{{Sfn|Spink|2009|pp= xii, 87–89}}
File:Ajanta Caves 47.jpg|ମୁଖ୍ୟକକ୍ଷ ସମ୍ମୁଖସ୍ଥ ପତଳା ଅଗଣା
&lt;/gallery&gt;
୧୫.୫୫ ମି × ୩୧.୨୫ ମି ମାପବିଶିଷ୍ଟ ଗୁମ୍ଫା – ୭ ମଧ୍ୟ ଏକ ବିହାର । ଏହି ବିହାରରେ ଏକ ଗର୍ଭଗୃହ, ଅଷ୍ଟଭୂଜାକାର ସ୍ତମ୍ଭବିଶିଷ୍ଟ ଏକ ବାରଣ୍ଡା ଓ ସନ୍ୟାସୀମାନଙ୍କ ରହିବା ପାଇଁ ୮ଟି ଛୋଟ ପ୍ରକୋଷ୍ଠ ରହିଛି । ଗର୍ଭଗୃହରେ ବୁଦ୍ଧ ଶିକ୍ଷାଦାନ ମୁଦ୍ରାରେ ବସିଛନ୍ତି । ନାଗମୁଚଳିନ୍ଦ, ସ୍ରବସ୍ତି ଚମତ୍କାର ଓ ଏପରି ଅନ୍ୟ କିଛି ବୌଦ୍ଧ ସାଙ୍କେତିକ କଳା ଏହି ଗୁମ୍ଫାରେ ରହିଛି ।&lt;ref name=asicave1to29/&gt;

ଗୁମ୍ଫା ୭କୁ ପଶିବା ବେଳକୁ ବାରଣ୍ଡା ସଂଲଗ୍ନ ଦୁଇଟି ବେଦୀ ରହିଛନ୍ତି । ବାରଣ୍ଡାରେ ୮ଟି ସ୍ତମ୍ଭ ରହିଛି । ଏହି ସ୍ତମ୍ଭଗୁଡ଼ିକ ଦୁଇ ପ୍ରକାରର । ପ୍ରଥମ ପ୍ରକାରର ସ୍ତମ୍ଭର ଭିତ୍ତି ଅଷ୍ଟଭୂଜାକାର ଓ ତାହା ଉପରେ ପଦ୍ମ ଓ ଅଁଳା ସ୍ଥାପତ୍ୟ ଶୈଳୀ ଦେଖାଯାଏ । ଦ୍ୱିତୀୟ ପ୍ରକାରର ସ୍ତମ୍ଭ ସରଳ ଅଷ୍ଟଭୂଜାକାର ।{{sfn|Gupte|Mahajan|1962|p=77}} ବାରଣ୍ଡାରୁ ଭିତରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ ଉପ-କକ୍ଷ (ଆଣ୍ଟି ଚ୍ୟାମ୍ବର୍) ରହିଛି । ଉପକକ୍ଷର ବାମ କାନ୍ଥରେ ୨୫ଟି ବୁଦ୍ଧ ମୂର୍ତ୍ତି ଓ ଡାହାଣ କାନ୍ଥରେ ୫୮ଟି ବୁଦ୍ଧ ମୂର୍ତ୍ତି ନିର୍ମିତ ହୋଇଛି । ଅନେକ ପ୍ରକାରର ଭାବ, ଭଙ୍ଗୀ ଏହି ମୂର୍ତ୍ତିମାନଙ୍କରେ ଦେଖାଯାଏ ।{{sfn|Gupte|Mahajan|1962|p=77}} ଏହି ସମସ୍ତ ବୁଦ୍ଧ ମୂର୍ତ୍ତି ସ୍ରବସ୍ତି ଚମତ୍କାର ଦୃଶ୍ୟର ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି ।{{Sfn|Spink|2009|pp= xii, 87–89}} ତଳ ଧାଡ଼ିରେ ପଦ୍ମ କଢ଼ ଧରିଥିବା ଦୁଇଟି ନାଗଙ୍କ ମୂର୍ତ୍ତି ରହିଛି ।{{sfn|Gupte|Mahajan|1962|p=77}} ଉପକକ୍ଷରୁ ଏକ ପ୍ରବେଶ ଦ୍ୱାର ଯୋଗେ ମୁଖ୍ୟଗୃହକୁ ଯାଇହେବ । ପ୍ରବେଶ ଦ୍ୱାରବନ୍ଧରେ ମକର ଉପରେ ଛିଡ଼ା ହୋଇଥିବା କନ୍ୟାଙ୍କ ମୂର୍ତ୍ତି ରହିଛି । ଗର୍ଭଗୃହ ମଧ୍ୟରେ ବୁଦ୍ଧ ସିଂହାସନ ଉପରେ ଛନ୍ଦିତ ପଦ ଭଙ୍ଗୀରେ ଉପବିଷ୍ଟ । ତାଙ୍କ ନିକଟରେ ବୋଧିସତ୍ତ୍ୱ, ପରିଚାରିକା ଓ ଅପସରାଙ୍କର ମୂର୍ତ୍ତି ରହିଛି ।{{sfn|Gupte|Mahajan|1962|p=77}}

ପଥରର ମାନ ଖରାପ ଥିବାରୁ ବୋଧହୁଏ ଗୁମ୍ଫା ୭କୁ ଅଧିକ ଗଭୀର ଖୋଳାଗଲା ନାହିଁ । ଏହି ଗୁମ୍ଫାରେ ବଡ଼ ସଭାଗୃହ ନାହିଁ; କେବଳ ଉପକକ୍ଷ, ମୁଖ୍ୟକକ୍ଷ, ଛୋଟ ପ୍ରକୋଷ୍ଠ, ସାମନା ପଟର ଦୁଇ ବେଦୀ ଓ ବାରଣ୍ଡା ରହିଛି ।{{Sfn|Spink|2006|pp= 8–9}} ଗୁମ୍ଫାର କାରୁକାର୍ଯ୍ୟ ବାରମ୍ବାର ପରିବର୍ତ୍ତିତ ହେଉଥିଲା । ପ୍ରଥମେ ଖ୍ରୀ. ୪୬୯ରେ ଗୁମ୍ଫାର ପ୍ରଥମ କିଛି ଅଂଶ ନିର୍ମିତ ହେଲା ଓ ପରେ ୪7୬-୪୭୮ ବେଳକୁ ସମସ୍ତ କ୍ଷୁଦ୍ର ବୁଦ୍ଧମୂର୍ତ୍ତି ସହ ବଳକା ଅଂଶକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କରାଗଲା ।{{Sfn|Spink|2009|pp= 87–89}}

=== ଗୁମ୍ଫା ୮ ===
{{multiple image
| align = right
| image1 = Ajanta Cave 8 exterior view.jpg
| width1 = 190
| alt1 =
| caption1 =
| image2 = Ground Plan of Ajanta Cave 8, 1850 sketch.jpg
| width2 = 150
| alt2 =
| caption2 =
| footer = ନକସା ଓ ବାହାର ପଟୁ ଗୁମ୍ଫା-୮ । ଏହି ଗୁମ୍ଫାଟି ଛୋଟ । ୭ରୁ ୯ ନମ୍ବର ଗୁମ୍ଫାକୁ ଯିବା ବାଟରେ ଏହି ଗୁମ୍ଫା ରହିଛି ।
}}
ଗୁମ୍ଫା-୮ ହେଉଛି ୧୫.୨୪ ମି × ୨୪.୬୪ ମି ମାପବିଶିଷ୍ଟ ଏକ ଅସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବିହାର । ବିଂଶ ଶତାବ୍ଦୀରେ ଅନେକ ଦଶନ୍ଧି ଧରି ଏହି ଗୁମ୍ଫାକୁ ଭଣ୍ଡାର ଘର ଓ ଜେନେରେଟର୍ ରୁମ୍ ପରି ବ୍ୟବହାର କରାଯାଉଥିଲା ।{{Sfn|Spink|2006|pp= 8–9, 127–130}} ଏହି ଗୁମ୍ଫାଟି ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତ ଗୁମ୍ଫାଠାରୁ ବହୁତ ତଳେ ଅବସ୍ଥିତ । ଭାରତୀୟ ପ୍ରତ୍ନତାତ୍ତ୍ୱିକ ବିଭାଗ ଅନୁଯାୟୀ ଏହା ପ୍ରଥମ ପର୍ଯ୍ୟାୟର ବିହାରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଏକ । ଭୂସ୍ଖଳନ ଯୋଗୁଁ ଏହାର ସମ୍ମୁଖ ଭାଗ କ୍ଷତିଗ୍ରସ୍ତ ହୋଇଛି ।&lt;ref name=asicave1to29/&gt;  ଭୂଗଠନରେ ରହିଥିବା ତ୍ରୁଟି ଓ ପଥର ମଧ୍ୟରେ ଖଣିଜ ପଦାର୍ଥର ଏକ ସ୍ତର ରହିଥିବା ଯୋଗୁଁ ଏହାର ନିର୍ମାଣ ଆରମ୍ଭ ହେବା କିଛି ସମୟ ପରେ କାର୍ଯ୍ୟ ବନ୍ଦ କରାଯାଇଥିବା ଅନୁମାନ କରାଯାଉଛି ।{{Sfn|Spink|2006|pp= 8–9, 127–130}}{{Sfn|Spink|2009|pp= 10, 88}}

ତେବେ ସ୍ପିଂକ୍‍ଙ୍କ ମତରେ ଗୁମ୍ଫା-୮ ଦ୍ୱିତୀୟ ପର୍ଯ୍ୟାୟର ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ଗୁମ୍ଫାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଗୋଟିଏ । ଏହାକୁ ଭାରତର ସର୍ବପୁରାତନ ମହାଯାନ ବିହାରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଗଣାଯାଇପାରେ ।{{Sfn|Spink|2006|pp= 8–9}} ବର୍ତ୍ତମାନ ଅନୁପସ୍ଥିତ ଗୁମ୍ଫାର ମୂର୍ତ୍ତି ପଥର କାଟି ନିର୍ମିତ ନ ହୋଇ ଅଲଗା ଭାବେ ନିର୍ମିତ ହୋଇଥିବା ସେ ଅନୁମାନ କରନ୍ତି । ଏହି ଗୁମ୍ଫାଟିରେ ମଧ୍ୟ ଚିତ୍ରକଳା ଥିଲା ଯାହାର ବହୁ କମ୍ ଅଂଶର ଅବଶେଷ ଦେଖାଯାଇପାରିବ ।{{Sfn|Spink|2006|pp= 8–9}}

=== ଗୁମ୍ଫା ୯ ===
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
File:Ajanta Cave 9.jpg|ଗୁମ୍ଫା-୯ର ପୂଜାଗୃହକୁ ପ୍ରବେଶ ପଥ
File:Entrance façade of Ajanta Cave 9, Maharashtra India, 1878 sketch 2.jpg|୧୮୭୮ ମସିହାର ଏକ ରେଖା ଚିତ୍ର
File:098 Cave 9, Buddha with Ananda (34239733306).jpg|ଗୁମ୍ଫା-୯ରେ ବୁଦ୍ଧ ମୂର୍ତ୍ତି 
File:Ajanta caves aurangabad 12.JPG|ଅର୍ଦ୍ଧଗୋଲାକାର ପ୍ରାର୍ଥନା ଗୃହ ଓ ମୁଖ୍ୟ ସ୍ତୁପ{{sfn|Gupte|Mahajan|1962|pp=77–78}}
File:Ajanta Caves 57.jpg|ଗୁମ୍ଫା-୯ ସ୍ତମ୍ଭର ଚିତ୍ର
File:Cave 9, Paintings on and over pillars right side of the cave.jpg|ଗେରୁଆ ବସ୍ତ୍ରରେ ବୁଦ୍ଧ ଓ ତାଙ୍କ ଉପରେ ରହିଥିବା ଛତ୍ରର ଚିତ୍ର (ଗୁମ୍ଫା-୯)
&lt;/gallery&gt;

ଗୁମ୍ଫା ୯ ଓ ୧୦ ଚୈତ୍ୟ ଗୃହ ବା ପ୍ରାର୍ଥନା ଗୃହ ଓ ପ୍ରଥମ ପର୍ଯ୍ୟାୟରେ ଖ୍ରୀ.ପୂ. ୨ୟରୁ ୧ମ ଶତାବ୍ଦୀ ମଧ୍ୟରେ ନିର୍ମିତ । ତେବେ ଦ୍ୱିତୀୟ ପର୍ଯ୍ୟାୟର ନିର୍ମାଣ ସମୟରେ ଖ୍ରୀ. ୫ମ ଶତାବ୍ଦୀରେ ଏଗୁଡ଼ିକରେ କିଛି ପରିବର୍ତ୍ତନ କରାଯାଇଥିଲା ।

ଗୁମ୍ଫା-୯ (୧୮.୨୪ ମି × ୮.୦୪ ମି)&lt;ref name=asicave1to29/&gt; ଆକାରରେ ଗୁମ୍ଫା-୧୦ଠାରୁ (୩୦.୫ମି ×୧୨.୨ମି) କ୍ଷୁଦ୍ରତର ।&lt;ref name=asicave1to29/&gt; କିନ୍ତୁ ଏହା ଗୁମ୍ଫା ୧୦ ଅପେକ୍ଷା ଜଟିଳତର ।{{sfn|Spink|2006|pp=131–132}} ଏହି କାରଣରୁ ସ୍ପିଂକ୍ ଗୁମ୍ଫା ୧୦କୁ ଖ୍ରୀଷ୍ଟପୂର୍ବ ପ୍ରଥମ ଶତାବ୍ଦୀ ଓ ଗୁମ୍ଫା ୯କୁ ତାହାର ୧୦୦ ବର୍ଷ ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟର ବୋଲି କହିଛନ୍ତି । ଗୁମ୍ଫା ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ଛୋଟ ଛୋଟ ପୀଠ (୯A-୯D ଓ ୧୦A) ଦ୍ୱିତୀୟ ପର୍ଯ୍ୟାୟରେ ନିର୍ମିତ ହୋଇଥିଲେ । ଅନେକ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଅନୁଦାନରୁ ଏଗୁଡ଼ିକ ନିର୍ମିତ ହୋଇଥିବ ।&lt;ref&gt;Spink (2006), 9; 140–141&lt;/ref&gt; ଗୁମ୍ଫା-୯ର ଗମ୍ବୁଜର ଅବଶେଷରୁ ଏଥିରେ ପୂର୍ବେ କାଠ ବ୍ୟବହୃତ ହୋଇଥିବା ଅନୁମାନ କରାଯାଏ ।{{sfn|Spink|2006|pp=131–132}}

ଏହି ଗୁମ୍ଫାର ଆକାର ଓ ଗଠନ ଏହାର ନିର୍ମାଣ ସମୟର ବହୁ ବର୍ଷ ପରେ ୟୁରୋପରେ ନିର୍ମିତ ଗୀର୍ଜାଘରମାନଙ୍କ ପରି । ଗୁମ୍ଫାରେ ୨୩ଟି ସ୍ତମ୍ଭ ରହିଛି । ଗୁମ୍ଫା ମଝିରେ ଏକ ସ୍ତୁପ ଓ ସ୍ତୁପ ଚାରି ପାର୍ଶ୍ୱରେ ପ୍ରଦକ୍ଷଣପଥ ରହିଛି । ସ୍ତୁପଟି ଏକ ସିଲିଣ୍ଡରାକୃତି ଭିତ୍ତି ଉପରେ ନିର୍ମିତ । ବାମ କାନ୍ଥରୁ ଭକ୍ତମାନେ ସ୍ତୁପ ଆଡ଼କୁ ଯାଉଥିବାରୁ ଏହା ଭକ୍ତି ପରମ୍ପରାର ସୂଚକ ହୋଇପାରେ ।{{sfn|Upadhya|1994|pp=12–13}}{{sfn|Spink|2006|pp=131–135}}

ସ୍ପିଂକ୍‍ଙ୍କ ଅନୁସାରେ ଏହି ଗୁମ୍ଫାରେ ଥିବା ଚିତ୍ରଗୁଡ଼ିକ ଖ୍ରୀଷ୍ଟୀୟ ପଞ୍ଚମ ଶତାବ୍ଦୀରେ ଅଙ୍କନ କରାଯାଇଥିଲା ।{{sfn|Spink|2009|pp=xii, 1–3}} ସ୍ତୁପ ପଛକୁ ଓ ସ୍ତମ୍ଭମାନଙ୍କ ଉପର ପଟକୁ ଗୌତମ ବୁଦ୍ଧ, ବୁଦ୍ଧଙ୍କ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଅଳଙ୍କାର ସଜ୍ଜିତ ପଦ୍ମପାଣି ଓ ବଜ୍ରପାଣି, ସାଧାରଣ ଜନତା, ଯୋଗୀ ଓ ବୌଦ୍ଧ ଭିକ୍ଷୁଙ୍କ ମାଳ ଓ ପ୍ରସାଦ ଚଢ଼ାଇବା, ପୁରୁଷ ଭକ୍ତମାନେ ଧୋତି ଓ ପଗଡ଼ି ପିନ୍ଧିଥିବା ଦୃଶ୍ୟର ରଙ୍ଗୀନ ଚିତ୍ର ଏହି ଗୁମ୍ଫାରେ ଦେଖିହେବ ।{{sfn|Gupte|Mahajan|1962|pp=77–78}} କାନ୍ଥରେ ରହିଥିବା ଜାତକ କଥା ହୀନଯାନ ପରମ୍ପରାର ପରି ମନେ ହୁଏ । ଗୁମ୍ଫା ୧୦ ଭିତର ଓ ବାହାରର କିଛି ଚିତ୍ର ବୌଦ୍ଧିକ ପରମ୍ପରାର ହୋଇଥିଲେ ହେଁ ସେମାନେ କଣ ଦର୍ଶାଉଛନ୍ତି, ତାହା ଅଜଣା । ପଞ୍ଚମ ଶତାବ୍ଦୀରେ ରିକ୍ତ ସ୍ଥାନ ପୂରଣ କରିବା ପରି ଏହି ସବୁ ଚିତ୍ର ବିଭିନ୍ନ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କ ମନମୁତାବକ ଓ ଅନୁଦାନରେ ଅଙ୍କିତ ହୋଇଥିବାରୁ ଏପରି ପରିସ୍ଥିତି ଉପୁଜିଥିବ ।{{sfn|Spink|2006|pp=131–135}} ଗୁମ୍ଫା ୯ ଓ ୧୦ ମଧ୍ୟରେ ୪ଟି ଛୋଟ ପୀଠ (୯A, ୯B, ୯C, ୯D) ନିର୍ମିତ ହୋଇଛି ।{{sfn|Spink|2006|pp=131–135}}

=== ଗୁମ୍ଫା ୧୦ ===
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
File:*Plate 3* == Ajunta-- Interior of Chaitya Cave, No. 10.jpg|୧୮୩୯ ମସିହାରେ ଗୁମ୍ଫା-୧୦ର ସ୍ଥିତି&lt;ref&gt;[http://www.bl.uk/onlinegallery/onlineex/apac/other/019xzz000000590u00005000.html Ajunta. Interior of Chaitya Cave No 10] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221123135903/https://www.bl.uk/onlinegallery/onlineex/apac/other/019xzz000000590u00005000.html |date=2022-11-23 }}, Dibdin, Thomas Colman (1810–1893) (1839), British Library Archives&lt;/ref&gt;
File:089 Cave 10, Buddha Drawing on Column (33896473480).jpg|ବୁଦ୍ଧ ପିନ୍ଧିଥିବା ଲମ୍ବା ଓ କୁଞ୍ଚୁକୁଞ୍ଚିଆ ଅଙ୍ଗବସ୍ତ୍ର ଗାନ୍ଧାର କଳାରୁ ପ୍ରଭାବିତ&lt;ref&gt;The Journal of the International Association of Buddhist Studies, Volume 4 1981 Number I [https://journals.ub.uni-heidelberg.de/index.php/jiabs/article/viewFile/8536/2443 An Exceptional Group of Painted Buddha Figures at Ajanṭā] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180506113501/http://journals.ub.uni-heidelberg.de/index.php/jiabs/article/viewFile/8536/2443 |date=2018-05-06 }}&lt;/ref&gt;
File:Ajanta Caves 71.jpg|ସ୍ତମ୍ଭ ଓ ଛାତରେ ପରବର୍ତ୍ତୀ ପର୍ଯ୍ୟାୟରେ ଅଙ୍କିତ ଚିତ୍ର 
File:106 Cave 10, Paintings in Arches (33438399444).jpg|ତୋରଣରେ ବୁଦ୍ଧ ଓ ବୋଧିସତ୍ତ୍ୱଙ୍କ ଚିତ୍ର
File:Ajanta Cave 10 outside view.jpg| ଗୁମ୍ଫା ୧୦ର ବାହାର ପଟରୁ ଦୃଶ୍ୟ
File:Ajanta caves aurangabad 14.JPG|ଗୁମ୍ଫା ୧୦ର ଅଭ୍ୟନ୍ତର 
&lt;/gallery&gt;
ଗୁମ୍ଫା ୧୦ ଏକ ବଡ଼ ପ୍ରାର୍ଥନା ଗୃହ ବା ଚୈତ୍ୟଗୃହ । ଗୁମ୍ଫା-୧୨ରେ ଥିବା ବିହାରର ସମସାମୟିକ ଏହି ଚୈତ୍ୟର ନିର୍ମାଣ ଖ୍ରୀ.ପୂ. ପ୍ରଥମ ଶତାବ୍ଦୀରେ ହୋଇଥିଲା ।&lt;ref name=&quot;Spink 1&quot;/&gt;{{sfn|Spink|2009|pp=135–137}} ଏହି ଦୁଇ ଗୁମ୍ଫା ଅଜନ୍ତାର ସର୍ବପ୍ରଥମ ଗୁମ୍ଫାମାନଙ୍କ ଭିତରେ ଗଣାଯିବେ ।&lt;ref name=&quot;Spink 1&quot;/&gt; ଗୁମ୍ଫା-୧୦ର ଅଭ୍ୟନ୍ତରର ଗଠନ ଅର୍ଦ୍ଧଗୋଲାକାର ଏବଂ ଗୁମ୍ଫାରେ ୩୯ଟି ଅଷ୍ଟଭୂଜାକାର ସ୍ତମ୍ଭ ରହିଛି । ଗୁମ୍ଫା ମଝିରେ ସ୍ତୁପ ଓ ସ୍ତୁପ ଚାରିପଟେ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣ ପଥ ରହିଛି ।&lt;ref name=asicave1to29/&gt;{{sfn|Spink|2009|pp=135–137}}

ଗୁମ୍ଫା ନମ୍ବର ୧୦ ଏକ ମହତ୍ତ୍ୱପୂର୍ଣ ଗୁମ୍ଫା । ଖ୍ରୀ.ପୂ. ପ୍ରଥମ ଶତାବ୍ଦୀରେ ଦକ୍ଷିଣ-[[ଏସିଆ]]ରେ ବୌଦ୍ଧ ଧର୍ମର ପ୍ରଭାବ ଓ ଖ୍ରୀଷ୍ଟୀୟ ପଞ୍ଚମ ଶତାବ୍ଦୀ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରଭାବ ହ୍ରାସ ସତ୍ତ୍ୱେ ବୌଦ୍ଧ ଧାର୍ମିକ ଭାବନା ତଷ୍ଠି ରହିଥିବା ଏହି ଗୁମ୍ଫାର ଆକାର ଓ କାରୁକାର୍ଯ୍ୟରୁ ଜଣାପଡ଼େ ।{{sfn|Spink|2009|pp=135–137}} ପୁଣି, ଏହି ଗୁମ୍ଫାର କିଛି ଅଂଶ ବିଭିନ୍ନ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କ ଅନୁଦାନରେ ନିର୍ମିତ ହୋଇଥିବାର ଶିଳାଲେଖ ମଧ୍ୟ ରହିଛି । ତେଣୁ କେବଳ ଜଣେ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ବ୍ୟକ୍ତି ବା ରାଜପରିବାର ସଦସ୍ୟଙ୍କ ପୃଷ୍ଠପୋଷକତା ନୁହେଁ ବରଂ ଏକ ସମାଜ ବା ଗୋଷ୍ଠୀର ବିଭିନ୍ନ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ଏପରି ଗୁମ୍ଫା ନିର୍ମାଣ ସମ୍ଭବପର ବୋଲି ଜଣାପଡ଼େ ।{{sfn|Spink|2009|pp=135–137}} ଐତିହାସିକ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣରୁ ମଧ୍ୟ ଗୁମ୍ଫା ୧୦ ମହତ୍ତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ କାରଣ ଜନ୍ ସ୍ମିଥ୍ ନାମକ ଇଂରେଜ ଅଫିସର ପ୍ରଥମେ ଏହି ଗୁମ୍ଫାର ପୁନରାବିଷ୍କାର କରିଥିଲେ ଯାହା ଫଳରେ ଅଜନ୍ତା ପୁଣି ଲୋକଲୋଚନକୁ ଆସିଥିଲା ।&lt;ref name=asicave1to29/&gt;

;ସମୟକ୍ରମ :
ରାଜାମାନଙ୍କ ପୃଷ୍ଠପୋଷକତାରେ ପଶ୍ଚିମ ଭାରତରେ ଏକା ସମୟରେ ଅନେକ ଗୁମ୍ଫା ନିର୍ମାଣ କରାଯାଇଥିଲା ।&lt;ref name=&quot;Spink 1&quot;/&gt; ଏହି ଚୈତ୍ୟ ଗୁମ୍ଫାମାନଙ୍କ ସମୟକ୍ରମ ବିଷୟରେ କରାଯାଇଥିବା ଅନୁମାନ ହେଉଛି : ପ୍ରଥମେ ମହାକାଳୀ ଗୁମ୍ଫାର ଗୁମ୍ଫା-୯, ତାହା ପରେ ଭାଜେ ଗୁମ୍ଫାର ଗୁମ୍ଫା-୧୨ ଏବଂ ତାହା ପରେ ଅଜନ୍ତାର ଗୁମ୍ଫା ୧୦ ନିର୍ମିତ ହୋଇଛି ।&lt;ref name=&quot;Le 108&quot;&gt;{{cite book|last1=Le|first1=Huu Phuoc|title=Buddhist Architecture|date=2010|publisher=Grafikol|isbn=978-0984404308|page=108|url=https://books.google.com/books?id=9jb364g4BvoC&amp;pg=PA108|language=en}}&lt;/ref&gt; ଅଜନ୍ତାର ଗୁମ୍ଫା-୧୦ ପରେ ପିତଳଖୋଡ଼ାର ଗୁମ୍ଫା-୩, ତା’ ପରେ କୋଣ୍ଡାଣା ଗୁମ୍ଫାର ଗୁମ୍ଫା-୧, ଆଳଙ୍କାରିକ କାରୁକାର୍ଯ୍ୟ ଯୋଗୁଁ କୋଣ୍ଡାଣା ଗୁମ୍ଫା-୧ର ପ୍ରାୟ ଏକ ଶତାବ୍ଦୀ ପରେ ଅଜନ୍ତାର ଗୁମ୍ଫା-୯&lt;ref name=&quot;Spink 1&quot;/&gt;, ତା’ ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ ନାସିକ ଗୁମ୍ଫାର ଗୁମ୍ଫା-୧୮ ଓ ବେଡସେ ଗୁମ୍ଫାର ଗୁମ୍ଫା-୭ ଓ ସର୍ବଶେଷରେ ଉତ୍ତମ କାରିଗରୀର ସ୍ୱରୂପ କର୍ଲା ଗୁମ୍ଫାର ମହାନ ଚୈତ୍ୟ ନିର୍ମିତ ହୋଇଥିଲେ ।&lt;ref name=&quot;Le 108&quot;/&gt;

;ଶିଳାଲେଖ : 
[[File:A Brahmi script inscription at the Ajanta Caves.jpg|thumb|ଅଜନ୍ତା ଗୁମ୍ଫା-୧୦ର ଏକ ଶିଳାଲେଖ]]
ଗୁମ୍ଫା-୧୦ରେ [[ସଂସ୍କୃତ ଭାଷା]] ଓ ବ୍ରାହ୍ମୀ ଲିପିରେ ଏକ ଶିଳାଲେଖ ରହିଛି । ପ୍ରତ୍ନତାତ୍ତ୍ୱିକ ଦୃଷ୍ଟିରୁ ଏହି ଶିଳାଲେଖ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ।&lt;ref name=asicave1to29/&gt; ବ୍ରାହ୍ମୀ ଲିପି ଆନୁମାନିକ ଖ୍ରୀଷ୍ଟପୂର୍ବ ଦ୍ୱିତୀୟ ଶତାବ୍ଦୀ ସମୟର ହୋଇଥିବାରୁ ଏହି ଶିଳାଲେଖ ଅଜନ୍ତାର ସର୍ବପୁରାତନ ଲେଖ ବୋଲି କୁହାଯାଇପାରିବ ।&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Sivaramamurti |first1=C. |title=Vijaynagra Paintings |publisher=Publications Division Ministry of Information &amp; Broadcasting |isbn=9788123030005 |page=31 |url=https://books.google.com/books?id=buqSDwAAQBAJ&amp;pg=PP31 |language=en}}&lt;/ref&gt; ଏହି ଶିଳାଲେଖରେ ଲିଖିତ ଅଛି ଯେ:{{refn|group=note|ଏହି ଶିଳାଲେଖଟି ସାତବାହନ ରାଜା ବଶିଷ୍ଠପୁତ୍ର ପୁଲୁମାଭିଙ୍କର (ଆନୁମାନିକ ୧୭୦ ଶତାବ୍ଦୀ) ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି । ନାସିକ ଗୁମ୍ଫାରେ ମଧ୍ୟ ଉକ୍ତ ରାଜାଙ୍କର ଏକ ଶିଳାଲେଖ ରହିଛି । କିନ୍ତୁ ଖ୍ରୀ.ପୂ. ପ୍ରଥମ ଶତାବ୍ଦୀର ବହୁ ବର୍ଷ ପରେ ଏହି ରାଜା ଶାସନ କରିଥିବାରୁ ଏହି ଶିଳାଲେଖ ତାଙ୍କର ନୁହେଁ ବୋଲି ମଧ୍ୟ କିଛି ଐତିହାସିକ ମତ ରଖିଛନ୍ତି}}
{{quote|𑀯𑀲𑀺𑀣𑀺𑀧𑀼𑀢𑀲 𑀓𑀝𑀳𑀸𑀤𑀺𑀦𑁄 𑀖𑀭𑀫𑀼𑀔 𑀤𑀸𑀦𑀁&lt;br&gt;''ବଶିଷ୍ଠିପୁତସ କଟହାଦିନୋ ଗୃହମୁଖ ଦାନମ୍''&lt;br&gt;&quot;ଗୁମ୍ଫାର ଗୃହମୁଖ (façade) ନିର୍ମାଣ ପାଇଁ ବଶିଷ୍ଠପୁତ୍ର କଟହାଦିଙ୍କ ଅନୁଦାନ&quot;|ଗୁମ୍ଫା-୧୦ର ଶିଳାଲେଖ&lt;ref&gt;{{cite book|first1=James |last1=Burgess|first2=Bhagvānlal |last2=Indrājī|title=Inscriptions from the Cave-temples of Western India: With Descriptive Notes &amp;c.|date=1881|publisher=Government Central Press|pages=67–68|url=https://archive.org/stream/inscriptionsfro00indrgoog#page/n143/mode/2up|language=English}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Spink 1&quot;&gt;{{harvnb|Spink|2009|pp=1}}&lt;/ref&gt;}}

;ଗୁମ୍ଫାଙ୍କିତ ଚିତ୍ରକଳା : 
[[:Commons:Category:Cave 10, Ajanta|ଗୁମ୍ଫା-୧୦ର ଚିତ୍ରସମୂହ]]ରେ କିଛି ପୁରାତନ (ପ୍ରଥମ ପର୍ଯ୍ୟାୟ), କିଛି ନୂତନ (ଦ୍ୱିତୀୟ ପର୍ଯ୍ୟାୟ) ତ ଆଉ କିଛି ରିକ୍ତ ସ୍ଥାନ ପୂରଣ କରିବା ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ (୪୭୯-୪୮୦ ମସିହାରେ) ଅଙ୍କିତ ହୋଇଛି । ପ୍ରାୟ ସମସ୍ତ ବୁଦ୍ଧ ଚିତ୍ରଗୁଡ଼ିକ ବିଭିନ୍ନ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କ ଅନୁଦାନରୁ ଅଙ୍କିତ ହୋଇଥିଲା । ପୂର୍ବରୁ ରହିଆସିଥିବା ମୁଖ୍ୟ ଚିତ୍ରମାନଙ୍କ ନିକଟରେ ଖାଲି ସ୍ଥାନ ଥିଲେ ଏହି ସବୁ ଚିତ୍ରଦ୍ୱାରା ତାହାକୁ ପୂରଣ କରାଯାଇଛି ; ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ ଚିତ୍ରଶିଳ୍ପୀଙ୍କଦ୍ୱାରା ଅଙ୍କିତ ଏପରି ସମୁଦାୟ ୩୦୦ରୁ ଅଧିକ ଚିତ୍ର ରହିଛି । ଦୁଇଟି ପର୍ଯ୍ୟାୟରେ ଅଙ୍କିତ ଏହି ଚିତ୍ରଗୁଡ଼ିକ ମୁଖ୍ୟତଃ ଜାତକ କଥା ସମ୍ପର୍କୀୟ ।{{Sfn|Spink|2006|pp= 101–103, 137–139, 184}} ଉଭୟ ହୀନଯାନ ଓ ମହାଯାନ ଚିତ୍ର ଏହି ଗୁମ୍ଫାରେ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ ; ପୁରାତନ ସମୟର ହୋଇଥିବାରୁ ହୀନଯାନ ଚିତ୍ର ସବୁ କ୍ରମଶଃ  ଲିଭିଯାଇଛି ।{{sfn|Spink|2009|pp=2–3, 135–137}} ଏହି ସବୁ ଚିତ୍ରଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଛଅଟି ଦାନ୍ତ ଥିବା ଏକ ହାତୀ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଷଡ଼ଦନ୍ତ ଜାତକ କଥା, ଅନ୍ଧ ମାତାପିତାଙ୍କ ସେବାରେ ପୁତ୍ର ନିଜ ଜୀବନକୁ ସମର୍ପିତ କରିବା ବିଷୟ ବର୍ଣ୍ଣନା କରୁଥିବା ଶ୍ୟାମ ଜାତକ ଇତ୍ୟାଦି ଉଲ୍ଲେଖନୀୟ ।{{sfn|Spink|2009|pp=135–137}}&lt;ref&gt;{{cite book|first=Dieter |last=Schlingloff|title=Studies in the Ajanta paintings: identifications and interpretations|url=https://books.google.com/books?id=RsbqAAAAMAAJ|year=1987|publisher=South Asia Books|isbn=978-8120201736|pages=24–27}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Kramrisch1994p293&quot;&gt;{{harvnb|Stella Kramrisch|1994|pp=293–295}}&lt;/ref&gt; ଷ୍ଟେଲା କ୍ରାମ୍ରିଶ୍‍ଙ୍କ ମତରେ ଗୁମ୍ଫା ୧୦ର ଚିତ୍ର ଖ୍ରୀ.ପୂ. ୧୦୦ ସମୟର ଏବଂ ସେମାନଙ୍କ ତତ୍ତ୍ୱ ଓ ସିଦ୍ଧାନ୍ତ ସାଞ୍ଚି ଓ ଅମରାବତୀର ସିଦ୍ଧାନ୍ତ ପରି ।&lt;ref name=&quot;Kramrisch1994p293&quot;/&gt;
=== ଗୁମ୍ଫା ୧୧ ===
{{multiple image
| align = right
| image1 = Ajanta Cave 11 outside view.jpg
| width1 = 230
| alt1 =
| caption1 =
| image2 = Buddha at Ajanta Caves.JPG
| width2 = 203
| alt2 =
| caption2 =
| footer = ଗୁମ୍ଫା-୧୧ର ବହିର୍ଭାଗ ଏବଂ ବୁଦ୍ଧଙ୍କ ସାମନାରେ ଆଣ୍ଠୁମାଡ଼ି ବସିଥିବା ଭକ୍ତ{{sfn|Gupte|Mahajan|1962|pp=81–82}}
}}
ପଞ୍ଚମ ଶତାବ୍ଦୀରେ ନିର୍ମିତ ୧୧ ନମ୍ବର ଗୁମ୍ଫାଟି ୧୯.୮୭ମି × ୧୭.୩୫ ମି ମାପବିଶିଷ୍ଟ ଏକ ବିହାର ।&lt;ref name=asicave1to29/&gt; ଏହି ଗୁମ୍ଫାର ବାରଣ୍ଡାରେ ଥିବା ସ୍ତମ୍ଭଗୁଡ଼ିକର ଭିତ୍ତି ବର୍ଗାକାର ଓ ଉପର ଅଂଶ ଅଷ୍ଟଭୂଜାକାର । ଗୁମ୍ଫାର ଛାତରେ ବିଭିନ୍ନ ଫୁଲ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସୁନ୍ଦର ଚିତ୍ର ରହିଥିଲା ଯାହା ବର୍ତ୍ତମାନ ଲିଭିଯାଇଛି । ମଧ୍ୟ ଭାଗରେ ବୁଦ୍ଧଙ୍କ ମୂର୍ତ୍ତି ଓ ପ୍ରାର୍ଥନା ନିମନ୍ତେ ଯାଉଥିବା ଭକ୍ତଙ୍କ ଚିତ୍ର ରହିଛି ।{{sfn|Gupte|Mahajan|1962|pp=81–82}} ଗୁମ୍ଫା ଭିତରେ ଏକ ବଡ଼ ପ୍ରାର୍ଥନାଗୃହ ରହିଛି । ଗୁମ୍ଫାରେ ଏକ ଲମ୍ବା ପଥରନିର୍ମିତ ମେଜ ରହିଛି ଏବଂ ଏପରି ମେଜ ନାସିକ ଗୁମ୍ଫାରେ ମଧ୍ୟ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ ।{{sfn|Gupte|Mahajan|1962|pp=81–82}} ଗର୍ଭଗୃହରେ ଏକ ଅସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସ୍ତୁପରେ ବୁଦ୍ଧ ଉପବିଷ୍ଟ । ଗୁମ୍ଫାରେଟି ଛୋଟ କୋଠରୀ ମଧ୍ୟ ରହିଛି । 

ଗୁମ୍ଫାରେ ବୋଧିସତ୍ତ୍ୱ ଓ ବୁଦ୍ଧଙ୍କ ଚିତ୍ର ରହିଛି ।&lt;ref name=asicave1to29/&gt; ଏହି ଚରିତ୍ରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ପଦ୍ମପାଣି, ପ୍ରାର୍ଥନା କରିବାକୁ ଯାଉଥିବା ଯୁଗଳ, ମୟୂର-ମୟୂରୀ ଓ ଏକ କନ୍ୟାର ଚିତ୍ର ବର୍ତ୍ତମାନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତିଷ୍ଠି ରହିଛି । ଏହି ଗୁମ୍ଫାର ଗର୍ଭଗୃହରେ ବୁଦ୍ଧଙ୍କ ଚାରିପଟେ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣ ପଥ ଥିବାରୁ ଏହା ଅଜନ୍ତାର ଶେଷ ପର୍ଯ୍ୟାୟର ଗୁମ୍ଫା ବୋଲି ଅନୁମାନ କରାଯାଏ ।{{sfn|Gupte|Mahajan|1962|pp=81–82}}

=== ଗୁମ୍ଫା ୧୨ ===
{{multiple image
| align = right
| image1 = Ajanta Cave 12 plan.jpg
| width1 = 115
| alt1 =
| caption1 =
| image2 = 094 Cave 12, Vihara Cells (34123037202).jpg
| width2 = 186
| alt2 =
| caption2 =
| footer = ଗୁମ୍ଫା-୧୨ର ପ୍ରାର୍ଥନା ଗୃହ ଓ ତାକୁ ଲାଗି ରହିଥିବା ସନ୍ୟାସୀଙ୍କ କୋଠରୀ । ପ୍ରତି କୋଠରୀରେ ଦୁଇଟି ଲେଖାଏଁ ପଥରନିର୍ମିତ ଖଟ ରହିଛି ।{{sfn|Gupte|Mahajan|1962|pp=81–82}}
}}
ଭାରତୀୟ ପ୍ରତ୍ନତତ୍ତ୍ୱ ସର୍ବେକ୍ଷଣ (ASI) ଅନୁସାରେ ଗୁମ୍ଫା-୧୨ ପ୍ରାଥମିକ ପର୍ଯ୍ୟାୟର ହୀନଯାନ ପରମ୍ପରାର ଏକ ବିହାର । ୧୪.୯ମି × ୧୭.୮୨ମି ମାପର ଏହି ଗୁମ୍ଫାଟି ଖ୍ରୀଷ୍ଟପୂର୍ବ ଦ୍ୱିତୀୟରୁ ପ୍ରଥମ ଶତାବ୍ଦୀ ମଧ୍ୟରେ ନିର୍ମିତ ହୋଇଥିବ । ସ୍ପିଂକ୍ ଏହି ଗୁମ୍ଫାର ନିର୍ମାଣ କାଳ ଖ୍ରୀଷ୍ଟପୂର୍ବ ପ୍ରଥମ ଶତାବ୍ଦୀ ବୋଲି ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରିଛନ୍ତି ।&lt;ref&gt;Spink, Walter M. (2009). Ajanta: History and Development Volume 2: Arguments about Ajanta. Leiden: Brill. p. 1&lt;/ref&gt;

ଆଗ ପଟର କାନ୍ଥ ଭୁଷୁଡ଼ିଯାଇଥିବା ଏହି ଗୁମ୍ଫାଟି କ୍ଷତିଗ୍ରସ୍ତ ଅବସ୍ଥାରେ ରହିଛି । ଅନ୍ୟ ତିନି କାନ୍ଥରେ ୧୨ଟି ପ୍ରକୋଷ୍ଠ ଓ ପ୍ରତି ପ୍ରକୋଷ୍ଠରେ ଦୁଇଟି ଲେଖାଏଁ ପଥର ଖଟ ରହିଛି ।&lt;ref name=asicave1to29/&gt;{{sfn|Gupte|Mahajan|1962|pp=82–83}}

=== ଗୁମ୍ଫା ୧୩, ୧୪, ୧୫, ୧୫A ===
{{multiple image
| align = left
| direction = vertical
| image1 = Ajanta Cave 13 exterior.jpg
| width1 = 155
| alt1 =
| caption1 = ଗୁମ୍ଫା - ୧୩
| image2 = Ajanta Cave 14 exterior.jpg
| width2 = 155
| alt2 =
| caption2 = ଗୁମ୍ଫା – ୧୪ 
| footer =
}}

ଗୁମ୍ଫା-୧୩ ପ୍ରାଥମିକ ପର୍ଯ୍ୟାୟରେ ନିର୍ମିତ ଏକ କ୍ଷୁଦ୍ର ବିହାର । ଏଥିରେ ଏକ ସଭାଗୃହ, ୭ଟି କୋଠରୀ ଓ ପ୍ରତି କୋଠରୀରେ ପଥରନିର୍ମିତ ଦୁଇଟି ଖଟ ରହିଛି । ଏହାର ନିର୍ମାଣ କାଳ ସମ୍ପର୍କରେ ଗୁପ୍ତେ ଓ ମହାଜନ ପ୍ରତ୍ନତତ୍ତ୍ୱ ବିଭାଗଠାରୁ ୨୦୦-୩୦୦ ବର୍ଷ ପରବର୍ତ୍ତୀ (ଖ୍ରୀ. ୧ମ-୨ୟ ଶତାବ୍ଦୀ) ସମୟ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରିଛନ୍ତି ।{{sfn|Gupte|Mahajan|1962|pp=82–83}}
{{multiple image
| align = right
| direction = vertical
| image1 = Ajanta Cave 15 exterior.jpg
| width1 = 155
| alt1 =
| caption1 = ଗୁମ୍ଫା - ୧୫
| image2 = Ajanta Cave 15A.jpg
| width2 = 155
| alt2 =
| caption2 = ଗୁମ୍ଫା – ୧୫A 
| footer =
}}
ଗୁମ୍ଫା-୧୪ ୧୩.୪୩ ମି × ୧୯.୨୮ ମି ମାପର ଏକ ଅସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବିହାର ଏବଂ ଏହା ଗୁମ୍ଫା – ୧୩ ଉପରେ ଖୋଦିତ । ଗୁମ୍ଫାର ପ୍ରବେଶ ଦ୍ୱାରରେ “ଶାଳ ଭଞ୍ଜିକା” (ଶାଳ ଗଛର ଡାଳ ଭାଙ୍ଗୁଥିବା କନ୍ୟା) ଚିତ୍ର ଦର୍ଶିତ ହୋଇଛି ।&lt;ref name=asicave1to29/&gt;

୧୫ ନମ୍ବର ଗୁମ୍ଫା ୧୯.୬୨ ମି × ୧୫.୯୮ ମି ମାପର ଏକ ବିହାର । ଏହି ଗୁମ୍ଫା ପୂର୍ବେ ଚିତ୍ରିତ ହୋଇଥିଲା । ଗୁମ୍ଫାରେ ଏକ ସଭାଗୃହ, ତାକୁ ଲାଗି ୮ଟି କୋଠରୀ, ଏକ ଗର୍ଭଗୃହ, ଏକ ଉପକକ୍ଷ ଓ ସ୍ତମ୍ଭଯୁକ୍ତ ଏକ ବାରଣ୍ଡା ଅବସ୍ଥିତ । ଗୁମ୍ଫାଚିତ୍ରମାନଙ୍କରେ ବୁଦ୍ଧଙ୍କ ଚିତ୍ର ରହିଛି । ଗର୍ଭଗୃହର ମୁଖ୍ୟ ବୁଦ୍ଧମୂର୍ତ୍ତି ସିଂହାସନ ଭଙ୍ଗୀରେ ଉପବିଷ୍ଟ ।&lt;ref name=asicave1to29/&gt; ଗୁମ୍ଫା-୧୫ର ଦ୍ୱାରବନ୍ଧରେ ପାରାମାନେ ମକା ବା ଶସ୍ୟ ଖାଉଥିବାର ଚିତ୍ର ରହିଛି ।{{sfn|Gupte|Mahajan|1962|pp=82–83}}

ଗୁମ୍ଫା-୧୫A କ୍ଷୁଦ୍ରତମ ଗୁମ୍ଫା ଯେଉଁଥିରେ ଏକ ଛୋଟ ସଭାଗୃହ ଓ ଦୁଇଟି ସଂଲଗ୍ନ କୋଠରୀ ରହିଛି । ଗୁମ୍ଫା-୧୬କୁ ରହିଥିବା ପ୍ରବେଶ ପଥର ହାତୀ ମୂର୍ତ୍ତିର ଡାହାଣ ପଟେ ଗୁମ୍ଫା-୧୫A ଅବସ୍ଥିତ ।{{Sfn|Spink|2006|p=178}} ଏହା ଏକ ପୁରାତନ ହୀନଯାନ ଗୁମ୍ଫା ।{{Sfn|Spink|2006|p=178}} ଏହାର ଦ୍ୱାରରେ ଧାରଣା ଓ ତୋରଣ ଶୈଳୀର ଉପଯୋଗ କରାଯାଇଛି ।{{Sfn|Spink|2006|p=178}} ଏକ ପ୍ରାଚୀନ ଲିପିରେ ଏହି ଗୁମ୍ଫାରେ ଏକ ଶିଳାଲେଖ ଥିଲା ଯାହା ବର୍ତ୍ତମାନ ହଜିଯାଇଛି ।&lt;ref name=asicave1to29/&gt;{{Sfn|Spink|2006|p=178}}

=== ଗୁମ୍ଫା ୧୬ ===
{{multiple image|perrow=2|total_width=300|caption_align=center
| align    = left
| direction = horizontal
| header=ବରାହଦେବ ଶିଳାଲେଖ
| image1   = Ajanta cave inscription of Varahadeva.jpg
| image2   = Ajanta inscription of Varahadeva (translation).jpg
| footer=ଗୁମ୍ଫା-୧୬ରେ ଥିବା ବରାହଦେବ ଶିଳାଲେଖ ଓ ତାହାର ଇଂରାଜୀ ଅନୁବାଦ
}}

ଅଜନ୍ତା ଗୁମ୍ଫା ସମୂହର ମଝାମଝି ଗୁମ୍ଫା-୧୬ ଅବସ୍ଥିତ । ବାକାଟକ ରାଜା ହରିସେନଙ୍କ ମନ୍ତ୍ରୀ ବରାହଦେବ ଏହାର ପୃଷ୍ଠପୋଷକ ଥିଲେ । ଏହି ଗୁମ୍ଫାର ନିର୍ମାଣ କାଳ ଖ୍ରୀ. ୪୭୫-୫୦୦ ମଧ୍ୟରେ । ସେ ଏହି ଗୁମ୍ଫାକୁ ସନ୍ୟାସୀମାନଙ୍କୁ ଉତ୍ସର୍ଗ କରିଥିଲେ । ଗୁମ୍ଫା-୧୬ର ଶିଳାଲେଖରେ ତାଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ଲିଖିତ ଅଛି : &quot;ସମଗ୍ର ବିଶ୍ୱର ଦୁଃଖ ଓ ରୋଗ ଦୂର ହେଉ ଏବଂ ଏହା ଶାନ୍ତି ଓ ନୀତିର ପଥରେ ପରିଚାଳିତ ହୁଅନ୍ତୁ&quot; । ଶିଳାଲେଖର &quot;ପବିତ୍ର ନିୟମ ତାଙ୍କର ଏକମାତ୍ର ସାଥୀ ହେଉ; ସମଗ୍ର ବିଶ୍ୱର ଗୁରୁ ବୁଦ୍ଧଙ୍କ ପ୍ରତି ତାଙ୍କର ଗଭୀର ଭକ୍ତି ରହିଛି ।&quot; ଅଂଶରୁ ତାଙ୍କ ବୌଦ୍ଧ ଧାର୍ମିକ ବିଶ୍ୱାସ ପ୍ରତିଫଳିତ ହେଉଛି ।&lt;ref name=&quot;SpinkVol5P180&quot;&gt;{{cite book |last1=Spink |first1=Walter |title=Ajanta: History and Development, Volume 5 Cave by Cave |date=2006 |publisher=BRILL |isbn=9789047411871 |page=180 |url=https://books.google.com/books?id=UNOvCQAAQBAJ&amp;pg=PA180&amp;lpg=PA180 |language=en}}&lt;/ref&gt;{{sfn|Spink|2006|pp=179–181}}&lt;ref&gt;For a full translation of the inscription see: {{cite book |last1=Burgess |first1=James |last2=Bhagvānlal |first2=Indrājī |title=Inscriptions from the Cave-temples of Western India: With Descriptive Notes &amp;c. |date=1881 |publisher=Government Central Press |pages=71–73 |url=https://archive.org/details/inscriptionsfro00indrgoog/page/n147 |language=English}}&lt;/ref&gt; ସ୍ପିଂକ୍‍ଙ୍କ ମତରେ, ଘଟୋତ୍କଚ ଗୁମ୍ଫା ନିକଟରେ ତାଙ୍କ ହିନ୍ଦୁ ଧର୍ମ ପ୍ରତି ଆସ୍ଥା ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଶିଳାଲେଖ ଓ ଅଜନ୍ତା ଗୁମ୍ଫା-୧୬ର ଶିଳାଲେଖରୁ ଜଣାପଡ଼େ ଯେ ବରାହଦେବ ଉଭୟ ଧର୍ମ ଉପରେ ବିଶ୍ୱାସ କରୁଥିଲେ ।&lt;ref name=&quot;SpinkVol5P180&quot;/&gt; ୭ମ ଶତାବ୍ଦୀର ଚୀନୀ ପରିବ୍ରାଜକ ହୁଏନସାଂ ନିଜ ଅଜନ୍ତା ଭ୍ରମଣ କାଳରେ ଗୁମ୍ଫା-୧୬ ଅଜନ୍ତାର ପ୍ରବେଶ ବା ପ୍ରଥମ ଗୁମ୍ଫା ଥିବା ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଛନ୍ତି ।{{sfn|Spink|2006|pp=179–181}}

୧୯.୫ ମି × ୨୨.୨୫ ମି × ୪.୬ ମି ମାପବିଶିଷ୍ଟ ଗୁମ୍ଫା-୬&lt;ref name=asicave1to29/&gt; ସମଗ୍ର ଅଜନ୍ତାର ସ୍ଥାପତ୍ୟ କଳାକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରିଛି । ଦ୍ୱିତୀୟ ପର୍ଯ୍ୟାୟର ନିର୍ମାଣ କ୍ରମ ଓ ସମଗ୍ର ଅଜନ୍ତାରେ ନିର୍ମାଣର ଶେଷ ସମୟ ବିଷୟରେ ତଥ୍ୟ ପ୍ରଦାନ କରୁଥିବାରୁ ସ୍ପିଂକ୍ ଓ ଅନ୍ୟ ଗବେଷକମାନେ ଏହାକୁ ଏକ ଅତି ମହତ୍ତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଗୁମ୍ଫା ବୋଲି ଅଭିହିତ କରିଛନ୍ତି ।&lt;ref&gt;Walter M. Spink (1975), [https://www.jstor.org/stable/4629287 Ajantā's Chronology: The Crucial Cave] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181215173420/https://www.jstor.org/stable/4629287 |date=2018-12-15 }}, Ars Orientalis, Vol. 10 (1975), Freer Gallery of Art, The Smithsonian Institution, pp. 143–169&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal | last=Dhavalikar | first=M. K. | title=Sri Yugadhara: A Master-Artist of Ajanta | journal=Artibus Asiae | volume=31 | issue=4 | year=1969 | doi=10.2307/3249338 | pages=301–307| jstor=3249338 }}&lt;/ref&gt; ଗୁମ୍ଫା-୧୬ ଏକ ମହାଯାନ ବିହାର ଏବଂ ଏଥିରେ ମୁଖ୍ୟ ଦ୍ୱାର, ଦୁଇଟି ପାର୍ଶ୍ୱ ଦ୍ୱାର ଓ ଦୁଇଟି ଝରକା ରହିଛି ।{{sfn|Spink|2006|pp=181–183}} ବିହାରର ବାରଣ୍ଡାଟି ୧୯.୫ ମି × ୩ ମି । ମୁଖ୍ୟ ପ୍ରାର୍ଥନାଗୃହ ୧୯.୫ ମି × ୧୯.୫ ମି ପରିମିତ ଏକ ବର୍ଗାକାର ଗୃହ ।{{sfn|Gupte|Mahajan|1962|pp=83–84}}

[[:Commons:Category:Cave 16, Ajanta|ଗୁମ୍ଫା-୬ର ଚିତ୍ର]]ସମୂହ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର । ହସ୍ତୀ, ମହୌମ୍ମଗ, ସୁତସୋମ ପ୍ରଭୃତି ଜାତକ କଥା ଏହି ଗୁମ୍ଫାରେ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ । ଏହାଛଡ଼ା ନନ୍ଦଙ୍କ ମନ ପରିବର୍ତ୍ତନ, ସ୍ରବସ୍ତି ଚମତ୍କାର, ସୁଜାତାଙ୍କ ଭୋଗଦାନ, ଅସିତଙ୍କ ଯାତ୍ରା, ମାୟାର ସ୍ୱପ୍ନ, ତ୍ରପୁଶ ଓ ଭଲ୍ଲୁକ କଥା, ହଳ ପର୍ବ ଆଦି ବିଭିନ୍ନ ଚିତ୍ର ଏହି ଗୁମ୍ଫାରେ ରହିଛି ।&lt;ref name=&quot;Upadhyafresco&quot;/&gt;{{sfn|Spink|2009|pp=ix–xiii}} ହସ୍ତୀ ଜାତକ କଥାର ଚିତ୍ରରୁ ଜଣାପଡ଼େ – ବୋଧିସତ୍ତ୍ୱ ହାତୀ ରୂପରେ ଥିବା ବେଳେ ବହୁ ଲୋକ ଖାଦ୍ୟାଭାବରେ ଥିବା ବିଷୟ ଜାଣିଲେ । ସେ ସେମାନଙ୍କୁ ଏକ ପର୍ବତ ପାଦଦେଶକୁ ଯିବାକୁ କହିଲେ । ହାତୀ ନିଜେ ପର୍ବତ ଉପରୁ ତଳକୁ କୁଦି ନିଜ ପ୍ରାଣତ୍ୟାଗ କଲେ ଯେପରିକି ଏତେ ସଂଖ୍ୟକ ଲୋକେ ତାଙ୍କ ମାଂସ ଖାଇ କ୍ଷୁଧା ମେଣ୍ଟାଇ ପାରିବେ ।{{sfn|Gupte|Mahajan|1962|pp=83–84}}{{refn|group=note|ଜୈନ ଓ ହିନ୍ଦୁ ଧର୍ମରେ ମଧ୍ୟ ଏପରି ନୈତିକ ଚିନ୍ତାଧାରା ସମ୍ବଳିତ ଗଳ୍ପ ଓ ଲୋକକଥାମାନ ରହିଛି । ତନ୍ମଧ୍ୟରୁ ଏକ ଉଦାହରଣ ହେଲା ପଞ୍ଚତନ୍ତ୍ର । ଏହି ସବୁ ଗଳ୍ପର ଉତ୍ସ ଇତ୍ୟାଦି ଆଲୋଚନାର ବିଷୟ ହୋଇପାରେ । ତେବେ ଅଜନ୍ତାର ଚିତ୍ରିତ ବିବରଣୀରେ ନିଶ୍ଚିତ ରୂପେ ପଞ୍ଚମ ଶତାବ୍ଦୀର ପ୍ରଭାବ ଦେଖାଯାଏ ।&lt;ref&gt;{{cite book|first1=H. T. |last1=Francis|first2=E. J. |last2=Thomas|title=Jataka Tales|url=https://books.google.com/books?id=WYjRAwAAQBAJ |year=2014|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-1-107-41851-6|pages=1–10, 168, 389 with footnotes}}&lt;/ref&gt; ଶିବି ଓ ହସ୍ତୀ ଜାତକ କଥା ସମ୍ପର୍କୀୟ ଅଜନ୍ତାର ଚିତ୍ର ଜାତକ କଥା ଅପେକ୍ଷା ହିନ୍ଦୁ ଓ ଜୈନ ଲୋକକଥାର ଅଧିକ ନିକଟବର୍ତ୍ତୀ ଥିବାରୁ ଏହି ସମସ୍ତ ଲୋକଗଳ୍ପର ଉତ୍ସ ଏକ ଓ ସବୁ ଧର୍ମରେ ଏମାନଙ୍କୁ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଇଥିବା ବିଷୟ ଜଣାପଡ଼େ ।&lt;ref&gt;{{cite book|first=G |last=Yazdani | year=1964 |title= Ajanta: Part I|publisher= Oxford University Press|pages= 4–6|oclc= 2980379}}&lt;/ref&gt;}} ଗୁମ୍ଫାକୁ ପଶିବା ପରେ ବାମ ପଟରୁ ଘଣ୍ଟାକଣ୍ଟା ଦିଗରେ ଏହି ସବୁ କାହାଣୀ ଚିତ୍ରିତ ହୋଇଥିବାର ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ ।{{sfn|Gupte|Mahajan|1962|pp=83–84}}

ମହୌମ୍ମଗ ଜାତକ କଥାର ଚିତ୍ରରେ ବାଳ ବୋଧିସତ୍ତ୍ୱଙ୍କ କାହାଣୀ ବର୍ଣ୍ଣିତ ।{{sfn|Gupte|Mahajan|1962|pp=84–85}} ତାହା ପରେ ବୁଦ୍ଧଙ୍କ ସାବତ ଭାଇ ନନ୍ଦଙ୍କ ଧର୍ମାନ୍ତରଣ କାହାଣୀର ଚିତ୍ର ରହିଛି । ନନ୍ଦ କିମ୍ବଦନ୍ତୀର ଦୁଇଟି ରୂପ ରହିଛି ଯେଉଁଥିରୁ ଗୋଟିଏ ଏହି ଚିତ୍ରରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ । ନିଜ ବିବାହିତା ସ୍ତ୍ରୀଙ୍କ ସହିତ ବାସନା ଓ ବିଳାସମୟ ଜୀବନ ଅତିବାହିତ କରିବାର ଇଚ୍ଛା ରଖିଥିବା ନନ୍ଦଙ୍କୁ ବୁଦ୍ଧ ସ୍ୱର୍ଗ ଓ ନର୍କକୁ ବୁଲାଇବାକୁ ନେଇ ବାସନାମୟ ଜୀବନର ପରିଣାମ ସମ୍ପର୍କରେ ଅବଗତ କରାଇଥିଲେ ।{{sfn|Gupte|Mahajan|1962|pp=84–85}} ନନ୍ଦଙ୍କ ମନ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଚିତ୍ର ପରେ ମନୁଷୀ ବୁଦ୍ଧ, ପ୍ରାର୍ଥନାରତ ଭକ୍ତଗଣ ଏବଂ ଶିକ୍ଷାଦାନ ତଥା ଧର୍ମ-ଚକ୍ର ମୁଦ୍ରାରେ ବସିଥିବା ବୁଦ୍ଧଙ୍କ ଚିତ୍ର ରହିଛି ।{{sfn|Gupte|Mahajan|1962|pp=85–86}}

ଅପର ପାର୍ଶ୍ୱର କାନ୍ଥରେ ବୁଦ୍ଧଙ୍କ ଜୀବନ କାଳର କିଛି ଦୃଶ୍ୟର ଚିତ୍ର ରହିଛି ।&lt;ref name=&quot;Dehejia1997p210&quot;&gt;{{cite book|first=Vidya |last=Dehejia|title=Discourse in early Buddhist art: visual narratives of India|url=https://books.google.com/books?id=Lb6fAAAAMAAJ|year=1997|publisher=Munshiram Manoharlal|isbn=978-8121507363|pages=210–229}}&lt;/ref&gt;{{sfn|Gupte|Mahajan|1962|pp=86–88}} ଶ୍ୱେତବସନ ପରିଧାନ କରିଥିବା ବୁଦ୍ଧଙ୍କୁ ସୁଜାତା ଭିକ୍ଷାଦାନ କରିବାର ଚିତ୍ର, ତପୁସ୍ସ ଓ ଭଲ୍ଲୁକ ବୁଦ୍ଧଙ୍କୁ ଗହମ ଓ ମହୁ ଦାନ କରିବାର ଚିତ୍ର, ବୃକ୍ଷ ତଳେ ବସିଥିବା ବୁଦ୍ଧଙ୍କ ଚିତ୍ର ଓ ହଳ ଉତ୍ସବରେ ବୁଦ୍ଧଙ୍କ ଉପସ୍ଥିତିର ଚିତ୍ର ଏମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଉଲ୍ଲେଖନୀୟ ।{{sfn|Gupte|Mahajan|1962|pp=86–88}} ବୁଦ୍ଧଙ୍କ ପିତାମାତା ତାଙ୍କୁ ସନ୍ୟାସୀ ହେବାରୁ ନିରୁତ୍ସାହିତ କରୁଥିବାର ଏକ ଚିତ୍ର ମଧ୍ୟ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ । ଆଉ ଏକ ଚିତ୍ରରେ ବୁଦ୍ଧ ସନ୍ୟାସୀ ହେବାର ଲକ୍ଷଣ ଦେଖାଯାଏ ଓ ଏଥିରେ ବୁଦ୍ଧଙ୍କ ଚାରିପଟେ ଧୋତି ପିନ୍ଧିଥିବା ପୁରୁଷ ଓ ଶାଢ଼ୀ ପିନ୍ଧିଥିବା ମହିଳାମାନେ ଉପସ୍ଥିତ ।&lt;ref name=&quot;Dehejia1997p210&quot;/&gt;{{sfn|Gupte|Mahajan|1962|pp=86–88}} ଅସିତ ଓ ଶିଶୁ ବୁଦ୍ଧଙ୍କ ଏକ ଚିତ୍ର ରହିଛି ଯେଉଁଥିରେ ବୁଦ୍ଧଙ୍କଠାରେ ଋଷିଙ୍କ ପରି ଗୁଣ ପରିଲକ୍ଷିତ ହେଉଛି ।&lt;ref name=&quot;Dehejia1997p210&quot;/&gt;{{sfn|Gupte|Mahajan|1962|pp=86–88}} ସ୍ପିଂକ୍‍ଙ୍କ ଅନୁସାରେ ଗୁମ୍ଫା-୧୬ର କିଛି ଚିତ୍ର ଅସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅବସ୍ଥାରେ ଛାଡ଼ି ଦିଆଯାଇଥିଲା ।{{sfn|Spink|2009|p=74}}

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;110&quot;&gt;
File:018 Cave 16, Bodhisattva Painting (34141156892).jpg|ନନ୍ଦଙ୍କ ମନ ପରିବର୍ତ୍ତନର ଚିତ୍ର&lt;ref&gt;{{cite book|first=G |last=Yazdani|year=1964|title= Ajanta: Part III|publisher= Oxford University Press|pages= 49–56|oclc= 2980379}}&lt;/ref&gt;
File:017 Cave 16, Colonnaned Hall (34141160892).jpg|ଗୁମ୍ଫା-୧୬ରେ ରାଜପ୍ରାସାଦର ଦୃଶ୍ୟ&lt;ref name=&quot;Dehejia1997p210&quot;/&gt;
File:027 Cave 16, Buddha on Almsround (33914608490).jpg|ବୁଦ୍ଧ ସନ୍ୟାସୀ ହେବା ପରେ ସୁଜାତାଙ୍କଠାରୁ କ୍ଷୀରି ପାଇବାର ଚିତ୍ର{{sfn|Gupte|Mahajan|1962|pp=86–88}}
File:019 Cave 16, Buddha Paintings, with Inscription (34141152992).jpg|ମନୁଷୀ ବୁଦ୍ଧ ଚିତ୍ର{{sfn|Gupte|Mahajan|1962|pp=86–88}}
File:Ajanta Cave 16 King paying hommage to the Buddha.jpg|ବୁଦ୍ଧଙ୍କୁ ରାଜା ଭକ୍ତିପୂର୍ବକ ନମନ ଓ ପୂଜା କରିବା
File:Ajanta Cave 16 Outside view.jpg|ହାତୀ ମୂର୍ତ୍ତି ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଗୁମ୍ଫା-୧୬କୁ ପ୍ରବେଶ କରିବା ପାଇଁ ରହିଥିବା ସୋପାନଶ୍ରେଣୀ 
File:003 Cave 16, Main Shrine (34298723855).jpg|ଗର୍ଭଗୃହ ଓ ଦେବପୀଠରେ ଆସୀନ ଗୌତମ ବୁଦ୍ଧ
&lt;/gallery&gt;

=== ଗୁମ୍ଫା ୧୭ ===
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;130&quot;&gt;
File:Ajanta amorous palace scene.jpg|ବେସ୍ସନ୍ତର ଜାତକ କଥାର ଚିତ୍ର{{sfn|Gupte|Mahajan|1962|pp=88–90}}
File:Ajanta Cave 17 Shada-Danta Jataka.jpg|ଷଡ଼ଦନ୍ତ ଜାତକ କଥାର ଚିତ୍ର{{sfn|Gupte|Mahajan|1962|pp=88–90}}
File:079 Cave 17, Beautiful Composition (34298740365).jpg|କୃଷ୍ଣ ରାଜକୁମାରଙ୍କ ଚିତ୍ର{{sfn|Gupte|Mahajan|1962|p=99}}
File:1880 sketch Buddha in sanctum Cave 17 Ajanta Maharashtra India.jpg|ଗୁମ୍ଫା ୧୭ର ମୁଖ୍ୟପୀଠାସୀନ ବୁଦ୍ଧ ପ୍ରତିମା
File:Ajanta Cave 17 outside view.jpg|ଗୁମ୍ଫା ୧୭ର ବହିର୍ଭାଗର ଦୃଶ୍ୟ
File:039 Cave 17, Main Shrine and Columns (34167586901).jpg|ଗୁମ୍ଫା ୧୭ର ପ୍ରାର୍ଥନାଗୃହ ଓ ଗର୍ଭଗୃହ
&lt;/gallery&gt;
୩୪.୫ ମି × ୨୫.୬୩ ମି&lt;ref name=asicave1to29/&gt; ମାପବିଶିଷ୍ଟ ଗୁମ୍ଫା-୧୭, ଗୁମ୍ଫା-୧୬ ଓ ବୁଦ୍ଧଙ୍କ ଶୟନମୁଦ୍ରା ମୂର୍ତ୍ତି ଥିବା ଗୁମ୍ଫା-୨୬ ବାକାଟକ ବଂଶୀୟ ହିନ୍ଦୁ ରାଜାଙ୍କ ପ୍ରଧାନ ମନ୍ତ୍ରୀ ବରାହଦେବଙ୍କ ପ୍ରଦତ୍ତ ଆର୍ଥିକ ଅନୁଦାନରେ ନିର୍ମାଣ କରାଯାଇଥିବା ବିଶ୍ୱାସ କରାଯାଏ ।{{Sfn|Spink|2006|pp=179–180, 203–209}} ଗୁମ୍ଫା-୧୭ର ଶିଳାଲେଖରୁ ଜଣାଯାଏ ଯେ ସ୍ଥାନୀୟ ରାଜା ଉପେନ୍ଦ୍ରଗୁପ୍ତ ମଧ୍ୟ ଏହି ଗୁମ୍ଫାର ନିର୍ମାଣ ପାଇଁ ଅନୁଦାନ ଦେଇଥିଲେ ।{{Sfn|Spink|2009|pp=67–68}}

ଏହି ଗୁମ୍ଫାରେ ଏକ ବଡ଼ ବିହାର ରହିଛି ଓ ଏହି ଗୁମ୍ଫାର ଚିତ୍ରଗୁଡ଼ିକ ସଂରକ୍ଷିତ ହୋଇ ଉତ୍ତମ ସ୍ଥିତିରେ ରହିଛନ୍ତି । ଗୁମ୍ଫା-୧୬ର ଚିତ୍ରମାନଙ୍କରେ ବୁଦ୍ଧଙ୍କ ଜୀବନୀ ଉପରେ ଅଧିକ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦିଆଯାଇଥିବା ବେଳେ ଗୁମ୍ଫା-୧୭ର ଚିତ୍ରରେ ଜାତକ କଥାରୁ ମାନବୀୟ ଗୁଣର ପରିପ୍ରକାଶ ଉପରେ ଧ୍ୟାନ କେନ୍ଦ୍ରିତ କରାଯାଇଛି ।{{sfn|Gupte|Mahajan|1962|pp=88–90}} ଏହି ଗୁମ୍ଫାରେରେ ବର୍ଣ୍ଣନାତ୍ମକ ଭାବେ ପ୍ରକୃତବାଦୀ ଚିତ୍ର ଅଙ୍କିତ ହୋଇଥିବାରୁ ଏହି ଗୁମ୍ଫାରେ ଶିଳ୍ପୀମାନେ “ବିଳାସମୟ ଲାଳିତ୍ୟ”ର ପ୍ରଦର୍ଶନ କରିଥିବା ଷ୍ଟେଲା କ୍ରାମ୍ରିଶ୍ କହିଛନ୍ତି । କ୍ରାମ୍ରିଶ୍‍ଙ୍କ ଅନୁସାରେ ପ୍ରାଚୀନ ଶିଳ୍ପୀମାନେ ପବନ ଯୋଗୁଁ ତରଙ୍ଗାୟିତ ଶସ୍ୟକ୍ଷେତ୍ରର ଚିତ୍ର ଓ ଏପରି ଅତି ସରଳ-ସୁନ୍ଦର ଭାବେ କାହାଣୀର କ୍ରମବିବର୍ତ୍ତନ ଦର୍ଶାଇପାରିଛନ୍ତି ।{{sfn|Stella Kramrisch|1994|pp=299–300}}

{{multiple image|perrow=2|total_width=300|caption_align=center
| align    = right
| direction =horizontal
| header=ଗୁମ୍ଫା-୧୭ର ଶିଳାଲେଖ
| image1   = A Brahmi inscribed wall at Ajanta Caves.jpg
| image2   = Ajanta inscription Cave 17 (translation).jpg
| footer= ଗୁମ୍ଫା-୧୭ର ଶିଳାଲେଖ ଓ ତାହାର ଇଂରାଜୀରେ ଅନୁବାଦ
}}
ଗୁମ୍ଫା-୧୭ ଏକ ବିହାର ଏବଂ ଏଥିରେ ବିଭିନ୍ନ ସ୍ଥାପତ୍ୟ ଶୈଳୀର ସ୍ତମ୍ଭମାନ ରହିଛି । ଗୁମ୍ଫାରେ ମୁଖ୍ୟକକ୍ଷ, ଗର୍ଭଗୃହ, ଆଲୋକ ପାଇଁ ବୃହଦାକାର ଝରକା ଓ ଦ୍ୱାର ତଥା ବିଭିନ୍ନ ଭାରତୀୟ ଦେବାଦେବୀଙ୍କ ମୂର୍ତ୍ତି ରହିଛି ।{{Sfn|Spink|2006|pp=203–209, 213}} ୨୦ଟି ସ୍ତମ୍ଭବିଶିଷ୍ଟ ବିହାରର ମୁଖ୍ୟକକ୍ଷ ବା ସଭାଗୃହ ୩୮୦.୫୩ ବର୍ଗ ମିଟର ।{{sfn|Gupte|Mahajan|1962|pp=88–90}} ନିର୍ମାଣ କାଳରେ ସ୍ଥପତିଙ୍କ ଅନୁମାନରେ ସାମାନ୍ୟ ତ୍ରୁଟି ଯୋଗୁଁ ଗୁମ୍ଫାର ପଛ ପଟର ଆକାରରେ ଅସମାନତା ରହିଛି ବୋଲି ସ୍ପିଂକ୍ ମତ ରଖିଛନ୍ତି ।{{Sfn|Spink|2006|pp=209–214}}

ଗୁମ୍ଫା-୧୭ରେ ରାଜା ଉପେନ୍ଦ୍ରଗୁପ୍ତଙ୍କ ଶିଳାଲେଖ ରହିଛି । ଏହି ଶିଳାଲେଖରେ ଉକ୍ତ ବିହାର ନିର୍ମାଣ ପାଇଁ ଉପେନ୍ଦ୍ରଗୁପ୍ତ ବହୁ ଧନ ବ୍ୟୟ କରିଥିବା ଓ ଏହାର ନିର୍ମାଣ ପରେ ଭକ୍ତଙ୍କୁ ଅଶେଷ ଆନନ୍ଦ ପ୍ରାପ୍ତି ହେବା ବିଷୟ ଉଲ୍ଲିଖିତ ରହିଛି ।&lt;ref name=&quot;Spink 209&quot;/&gt; ଅଜନ୍ତାରେ ଉପେନ୍ଦ୍ରଗୁପ୍ତ ଅତି କମରେ ୫ଟି ଗୁମ୍ଫା ନିର୍ମାଣ କରାଇଥିଲେ । ଉପେନ୍ଦ୍ରଗୁପ୍ତ ଧାର୍ମିକ କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ଆବଶ୍ୟକତାରୁ ଅଧିକ ଧନ ବ୍ୟୟ କରିଥିଲେ ଓ ଶେଷରେ ଅସ୍ମକଙ୍କ ଆକ୍ରମଣରେ ପରାସ୍ତ ହୋଇଥିଲେ ।&lt;ref name=&quot;Spink 209&quot;&gt;{{cite book|last1=Spink|first1=Walter|title=Ajanta: History and Development, Volume 5 Cave by Cave|date=2006|publisher=Brill|isbn=978-9047411871|page=209|url=https://books.google.com/books?id=UNOvCQAAQBAJ&amp;pg=PA209|language=en}}&lt;/ref&gt;

ଗୁମ୍ଫା-୧୭ରେ ୩୦ଟି ମୁଖ୍ୟ ଚିତ୍ର ରହିଛି । [[:Commons:Category:Cave 17, Ajanta|ଅଜନ୍ତା ଗୁମ୍ଫା-୧୭ର ଚିତ୍ରମାନଙ୍କରେ]] ବୁଦ୍ଧଙ୍କର ବିଭିନ୍ନ ରୂପ ଓ ଭଙ୍ଗୀ ପ୍ରଦର୍ଶିତ ; ଯଥା – ବିପଶ୍ୟୀ, ଶିଖୀ, ବିଶ୍ୱଭୂ, କ୍ରକୁଚ୍ଛାନନ୍ଦ, କନକମୁନି, କଶ୍ୟପ ଓ ଶାକ୍ୟମୁନି । ଅବଲୋକିତେଶ୍ୱରଙ୍କ ଚିତ୍ର, ଉଦୟିନ ଓ ଗୁପ୍ତ କାହାଣୀର ଚିତ୍ର, ନଳଗିରିର କଥା, ଭବଚକ୍ର (ଜୀବନ ଚକ୍ର), ରାଜକୁମାର ସିଂହଳଙ୍କ ଶ୍ରୀଲଙ୍କା ଯାତ୍ରା, ପ୍ରାଚୀନ ସଙ୍ଗୀତଜ୍ଞମାନଙ୍କ ବର୍ଣ୍ଣନା ଥିବା ଚିତ୍ର ଫଳକ ଇତ୍ୟାଦି ଏହି ଗୁମ୍ଫାର ଅନ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖନୀୟ ଚିତ୍ର ।{{Sfn|Spink|2009|pp=xii–xiii, 41–51, 70–75}}&lt;ref&gt;Meena Talim (2007), [https://www.jstor.org/stable/42931451 The wheel of law of causation in Ajanta paintings] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180923162839/https://www.jstor.org/stable/42931451 |date=2018-09-23 }}, Bulletin of the Deccan College Research Institute, Vol. 66/67 (2006–2007), pp. 245–258&lt;/ref&gt; ଷଡ଼ଦନ୍ତ, ହସ୍ତୀ, ବେସ୍ସନ୍ତର, ସୁତସୋମ, [[ମହାକପି ଜାତକ|ମହାକପି]], ସରାଭମିଗ, ମତ୍ସ୍ୟ, ମତିପୋଷକ, ଶ୍ୟାମ, ମହିଷ, ବଲହସ୍ସ, ଶିବି, ରୁରୁ ଓ ନିଗ୍ରୋଦମିଗ ଜାତକ କଥାମାନଙ୍କ କାହାଣୀ ମଧ୍ୟ ଏହି ଗୁମ୍ଫାରେ ଦେଖାଯାଇପାରିବ ।&lt;ref name=&quot;RingWatson2012p17&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Upadhyafresco&quot;/&gt;{{sfn|Spink|2009|pp=ix–xiii, 206}} ପ୍ରଥମ ସହସ୍ରାବ୍ଦିର ଭାରତୀୟ ସଂସ୍କୃତି ଓ ସାମାଜିକ ଚିନ୍ତାଧାରା ଏହି ଚିତ୍ରଗୁଡ଼ିକରେ ପ୍ରତିଫଳିତ ହୋଇଛି । ଜାହାଜ ଭାଙ୍ଗିବା, ପ୍ରସାଧନରତା ରାଜକୁମାରୀ, ପ୍ରେମୀ ଯୁଗଳ, ପ୍ରେମଭାବରେ ବସିଥିବା ଯୁଗଳଙ୍କ ମଦିରାପାନର ଦୃଶ୍ୟ ମଧ୍ୟ ଏହି ଗୁମ୍ଫାଚିତ୍ରମାନଙ୍କରେ ସ୍ଥାନ ପାଇଛି । ଆଉ କିଛି ଚିତ୍ରରେ ଜାତକ କଥାର ଅନ୍ୟ ପ୍ରମୁଖ ଚରିତ୍ର, ପଶୁପକ୍ଷୀ ଓ ଭୃତ୍ୟ ଆଦି ଦର୍ଶିତ ହୋଇଛନ୍ତି ।&lt;ref name=&quot;Upadhyafresco&quot;/&gt;{{Sfn|Spink|2009|pp=201–202}}

=== ଗୁମ୍ଫା ୧୮ ===
୩.୩୮ ମି × ୧୧.୬୬ ମି ମାପବିଶିଷ୍ଟ ଗୁମ୍ଫା-୧୮ ଏକ ଛୋଟ ଆୟତାକାର ଗୁମ୍ଫା । ଗୁମ୍ଫାରେ ଦୁଇଟି ଅଷ୍ଟଭୂଜାକାର ସ୍ତମ୍ଭ ରହିଛି । ଏଥିରେ ଏକ ଛୋଟ କୋଠରୀ ମଧ୍ୟ ରହିଛି । ଏହି ଗୁମ୍ଫାଟି କେଉଁ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ନିର୍ମିତ ହୋଇଥିଲା ତାହା ଅସ୍ପଷ୍ଟ ।&lt;ref name=asicave1to29/&gt;

=== ଗୁମ୍ଫା ୧୯ (୫ମ ଶତାବ୍ଦୀ ଖ୍ରୀ.) ===
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;130&quot;&gt;
File:Ajanta cave 19 plan.jpg|ଗୁମ୍ଫା ୧୯ର ନକସାରୁ ଜଣାପଡ଼େ ଯେ ପୂର୍ବେ ଏଥିରେ ଏକ ଅଗଣା ଓ କିଛି ଅତିରିକ୍ତ କଳାକୃତି ରହିଥିଲା{{sfn|Gupte|Mahajan|1962|pp=101–102}}
File:Engravings in pathway of Ajanta.JPG|ଅର୍ଦ୍ଧପର୍ଯ୍ୟାଙ୍କ ଆସନରେ ନାଗରାଜ । ପାର୍ଶ୍ୱରେ ତାଙ୍କ ପତ୍ନୀ ମଙ୍ଗଳସୂତ୍ର ପିନ୍ଧିଛନ୍ତି ଓ ପଦ୍ମ ଫୁଲ ଧରିଛନ୍ତି ।{{sfn|Gupte|Mahajan|1962|pp=101-102}}
013 Cave 19, Buddha Meditating (33535639164).jpg|୧୫ଟି ସ୍ତମ୍ଭ ଓ ସେଥିରେ ବୁଦ୍ଧଙ୍କ ପ୍ରସ୍ତରମୂର୍ତ୍ତି{{sfn|Gupte|Mahajan|1962|pp=102–103}}
File:027 Cave 19, Buddha Paintings (34219246102).jpg|ଗୁମ୍ଫା-୧୯ରେ ବୁଦ୍ଧଙ୍କ ଚିତ୍ର{{sfn|Gupte|Mahajan|1962|pp=102–103}}
File:Ajanta Cave 19 outside view.jpg|ଗୁମ୍ଫା-୧୯ର ଗୁମ୍ଫାମୁଖ (ଉପେନ୍ଦ୍ରଗୁପ୍ତଙ୍କ ଅନୁଦାନରେ ନିର୍ମିତ)
File:One of the Cave in Ajanta Caves.jpg|ଗୁମ୍ଫା-୧୯ର ପୂଜାସ୍ଥଳ (ଉପେନ୍ଦ୍ରଗୁପ୍ତଙ୍କ ଅନୁଦାନରେ ନିର୍ମିତ){{Sfn|Spink|2006|pp=9, 237–238}}
&lt;/gallery&gt;
ଖ୍ରୀ. ୫ମ ଶତାବ୍ଦୀରେ ଖୋଦିତ ଗୁମ୍ଫା-୧୯ ଏକ ଚୈତ୍ୟଗୃହ ଓ ଏହାର ମାପ ୧୬.୦୫ ମି × ୭.୦୯ ମି । ଏହାର ପ୍ରାର୍ଥନା ଗୃହରେ ବିଭିନ୍ନ ଭଙ୍ଗୀରେ ବୁଦ୍ଧଙ୍କ ଚିତ୍ର ରହିଛି ।&lt;ref name=asicave1to29/&gt;{{Sfn|Spink|2006|pp=9, 237–238}} ଏହାର ପ୍ରାର୍ଥନା ଗୃହକୁ ଯିବା ପାଇଁ ପୂର୍ବେ ନିର୍ମିତ ଅନ୍ୟ ଏକ ଅଗଣା ଦେଇ ଯିବାକୁ ହୋଇଥାଏ । ଏହି ସଂଲଗ୍ନ ଅଗଣାରୁ ଜଣାଯାଏ ଯେ ମୂଳ ନକସାରେ ଏକ ମଣ୍ଡଳ ଶୈଳୀର ଅଗଣା ନିର୍ମିତ ହୋଇଥିଲା ଯେଉଁଠାରେ ଭକ୍ତମାନେ ଏକତ୍ରିତ ହେଉଥିଲେ ଓ ନିଜ ଅବସରର ପ୍ରତୀକ୍ଷା କରୁଥିଲେ । ଏହା ବର୍ତ୍ତମାନ ଇତିହାସ ଗର୍ଭରେ ହୃତ ।{{sfn|Gupte|Mahajan|1962|pp=101–102}} ଗୁମ୍ଫା-୧୯ ଏହାର ମୂର୍ତ୍ତି କଳା ପାଇଁ ପ୍ରସିଦ୍ଧ । ବୁଦ୍ଧଙ୍କ ମୁଣ୍ଡରେ ନାଗ ଫଣାର ଛତ୍ର ହିନ୍ଦୁ ଓ ଜୈନ ମୂର୍ତ୍ତିମାନଙ୍କ ପରି । ଏହି ଗୁମ୍ଫାରେ ଯକ୍ଷ ଦ୍ୱାରପାଳ, ବାତାୟନ, ବସିଥିବା ଓ ଛିଡ଼ାଥିବା ବୁଦ୍ଧ, ଆକାଶରେ ଉଡ଼ୁଥିବା ଯୁଗଳ ଇତ୍ୟାଦିଙ୍କ ମୂର୍ତ୍ତି ରହିଛି । ଏହି ଗୁମ୍ଫାର ମୂର୍ତ୍ତି ଓ ଛାତ ପୂର୍ବେ ବିଭିନ୍ନ ରଙ୍ଗରେ ରଞ୍ଜିତ ଥିଲା ।{{sfn|Gupte|Mahajan|1962|pp=101–102}}

ଗୁମ୍ଫା-୯ରେ ହୋଇଥିବା ପରୀକ୍ଷାମୂଳକ ନିର୍ମାଣରୁ ମିଳିଥିବା ଜ୍ଞାନକୁ ଗୁମ୍ଫା ୧୯ରେ ପ୍ରୟୋଗ କରାଯାଇଛି ।{{sfn|Spink|2009|pp=26–27, 47–48}} ସ୍ତୁପରେ ବୁଦ୍ଧଙ୍କ ମୂର୍ତ୍ତି ଖୋଦନ କରିବା ହୀନଯାନ ସ୍ଥାପତ୍ୟରୁ ବିଚ୍ୟୁତି ବୋଲି କୁହାଯିବ । ପଞ୍ଚମ ଶତାବ୍ଦୀରେ ମହାଯାନ ପରମ୍ପରାର ପ୍ରଚଳନ ଓ ଗୁମ୍ଫାଗୁଡ଼ିକ ହିନ୍ଦୁ ଶୈବ ପରମ୍ପରାର ରାଜାମାନଙ୍କଦ୍ୱାରା ନିର୍ମିତ ହୋଇଥିବାରୁ ସ୍ତୁପରେ ମୂର୍ତ୍ତି ନିର୍ମାଣର ନିଷ୍ପତ୍ତି ନିଶ୍ଚିତ ରୂପେ କୌଣସି ଉଚ୍ଚ ସ୍ତରର ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କଠାରୁ ଆସିଥିବ ବୋଲି ସ୍ପିଂକ୍ କୁହନ୍ତି । ଗୁମ୍ଫା ୧୯ର ନିର୍ମାଣ କାଳ ପ୍ରାୟ ୪୬୭ ମସିହା କିନ୍ତୁ ୪୭୦ ଦଶନ୍ଧି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏଥିରେ କଳାକୃତି ନିର୍ମାଣ ଚାଲିଥିବ । ୪୭୧ ମସିହାରେ ଏହାର ଉଦ୍‍ଘାଟନ ସମୟରେ ଏହା ଅସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅବସ୍ଥାରେ ଥିବା ଅନୁମାନ କରାଯାଏ ।{{sfn|Spink|2009|pp=26–27, 34–35, 47–48, 56}}

ଗୁମ୍ଫା ୧୯ର ପ୍ରବେଶ ଦ୍ୱାର ସୁନ୍ଦର କାରୁକାର୍ଯ୍ୟ ଖଚିତ । ଦୁଇଟି ସିଲିଣ୍ଡରାକୃତି ସ୍ତମ୍ଭ ଉପରେ ସୁନ୍ଦର ଫୁଲ ଓ ମାଳା ଖୋଦିତ ହୋଇଛି । ଏହି ସ୍ତମ୍ଭଗୁଡ଼ିକର ଉପରାଂଶରେ ଅଁଳା ଓ ପଦ୍ମ କାରୁକାର୍ଯ୍ୟ ରହିଛି । ବାମ ପଟେ ବରଦାହସ୍ତ ମୁଦ୍ରାରେ ଛିଡ଼ା ଅବସ୍ଥାରେ ବୁଦ୍ଧଙ୍କ ମୂର୍ତ୍ତି ରହିଛି । ଡାହାଣ ପଟେ କଳସୀ ଧରିଥିବା ଏକ ନାରୀର ମୂର୍ତ୍ତି ରହିଛି ।{{sfn|Gupte|Mahajan|1962|pp=101–102}}{{sfn|Spink|2006|pp=44–46, 131–137, 231–239}} ଉପର ପଟେ ବୁଦ୍ଧଙ୍କର ଧ୍ୟାନମଗ୍ନ ଭାବେ ବସିଥିବା ଅବସ୍ଥାରେ ଏକ ମୂର୍ତ୍ତି ଖୋଦିତ ହୋଇଛି । ପ୍ରବେଶ ପଥର ଡାହାଣ ପଟେ &quot;ମାତା ଓ ପୁତ୍ର&quot; ମୂର୍ତ୍ତିଟିଏ ରହିଛି ।&lt;ref&gt;[http://digitalcollections.lib.washington.edu/cdm/ref/collection/ic/id/6726 Mother and Child, Cave 19] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170428041327/http://digitalcollections.lib.washington.edu/cdm/ref/collection/ic/id/6726 |date=2017-04-28 }}, Washington University&lt;/ref&gt;{{refn|group=note|ଏହି ମାତା-ପୁତ୍ର ମୂର୍ତ୍ତି ବା ଚିତ୍ର ଅନ୍ୟ ଗୁମ୍ଫାମାନଙ୍କରେ ମଧ୍ୟ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ । ଗୁମ୍ଫା-୧୭ରେ ଏପରି ଏକ ଚିତ୍ର ରହିଛି । ପିତା ବୁଦ୍ଧ ସନ୍ୟାସୀ ହେବା ପରେ ନିଜ ପତ୍ନୀ ଓ ପୁତ୍ରଙ୍କ ନିକଟକୁ ଭିକ୍ଷା କରିବାକୁ ଯାଇଥିବା ବେଳର ଦୃଶ୍ୟ ଏଠାରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ । ମୂର୍ତ୍ତିର ମାତା-ପୁତ୍ର ହେଲେ ବୁଦ୍ଧଙ୍କ ସ୍ତ୍ରୀ ଓ ପୁତ୍ର । କିଛି ଚିତ୍ର ବା ମୂର୍ତ୍ତିରେ ମାତା-ପୁତ୍ର ଉପରୁ ତଳେ ଥିବା ବୁଦ୍ଧଙ୍କୁ ଦେଖୁଥିବା ବେଳେ ଅନ୍ୟ କିଛି ଚିତ୍ରରେ ବୁଦ୍ଧଙ୍କ ଆକାର ବଡ଼ ଦର୍ଶାଯାଇଥାଏ ଓ ସେଥିରେ ମାତା-ପୁତ୍ର ଉପରକୁ ଚାହିଁ ରହିଥାନ୍ତି । ଏହି ଚିତ୍ରର ଅର୍ଥ ବୁଦ୍ଧଙ୍କୁ ଖାଦ୍ୟ ପ୍ରଦାନ କରିବା ହୋଇପାରେ ଅଥବା ବୁଦ୍ଧ ନିଜ ପୁତ୍ରଙ୍କୁ ଭିକ୍ଷା ଥାଳି ବଢ଼ାଇ ମାନବିକତା ଓ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକତାର ଶିକ୍ଷା ପରବର୍ତ୍ତୀ ପିଢ଼ୀକୁ ଶିଖାଉଥିବା ମଧ୍ୟ ହୋଇପାରେ । ପରବର୍ତ୍ତୀ ପିଢ଼ୀକୁ ଏପରି ଶିକ୍ଷାର ପ୍ରଚାର କରିବା ସଂସାରରେ ମହାନତମ କାର୍ଯ୍ୟ ବୋଲି ରହିଥିବା ବିଶ୍ୱାସ ଏହି ମାତା-ପୁତ୍ର ଚିତ୍ର ବା ମୂର୍ତ୍ତି ମାଧ୍ୟମରେ ଦର୍ଶାଯାଇଥାଏ ।&lt;ref&gt;{{cite book|first=V A |last=Smith|title=Art of India|url=https://books.google.com/books?id=WQ9gYUuP5acC&amp;pg=PA137| year=2012|publisher= Parkstone|isbn= 978-1-78042-880-2|pages=137 with footnote}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|first=G |last=Yazdani|title=The early history of the Deccan, Vol. 2|url=https://books.google.com/books?id=_D9uAAAAMAAJ|year=1961|publisher=Oxford University Press|page=766}}&lt;/ref&gt;}} ମାତା-ପୁତ୍ର ମୂର୍ତ୍ତିରେ ଭିକ୍ଷୁକ ଜଣକ ହେଲେ ବୁଦ୍ଧ ଏବଂ ମାତା-ପୁତ୍ର ହେଲେ ବୁଦ୍ଧଙ୍କ ସ୍ତ୍ରୀ ଓ ପୁତ୍ର ।{{sfn|Gupte|Mahajan|1962|pp=101–102}}{{sfn|Spink|2006|pp=44–46, 131–137, 231–239}}

ପୂଜା ଗୃହଟି ଅର୍ଦ୍ଧ-ଗୋଲାକାର । ଏଥିରେ ୧୫ଟି ସ୍ତମ୍ଭ ରହିଛି । ଗୋଲାକାର ଭିତ୍ତିର ସ୍ତମ୍ଭଗୁଡ଼ିକ ଉପରେ ଫୁଲ ଖୋଦିତ ହୋଇଛି ଏବଂ ସ୍ତମ୍ଭ ଉପରେ ବୁଦ୍ଧ ରହିଛନ୍ତି । ବୁଦ୍ଧଙ୍କ ନିକଟରେ ହାତୀ, ଘୋଡ଼ା, ଅପସରା ଆଦି ରହିଛନ୍ତି । ଏହି ଶୈଳୀ ଗୁପ୍ତ ସ୍ଥାପତ୍ୟ ଶୈଳୀ ବୋଲି କୁହାଯିବ ।{{sfn|Gupte|Mahajan|1962|pp=102–103}} ରମେଶ ଚନ୍ଦ୍ର ଶର୍ମାଙ୍କ ଅନୁସାରେ କର୍ଲା ଗୁମ୍ଫାର ମହାନ ଚୈତ୍ୟ ଖ୍ରୀ. ଦ୍ୱିତୀୟ ଶତାବ୍ଦୀ ସମୟର ଏବଂ ଗୁମ୍ଫା-୧୯ ତାହାର ଅନୁକରଣରେ ପରବର୍ତ୍ତୀ କାଳରେ ନିର୍ମିତ ହୋଇଛି ।&lt;ref name=&quot;Sharma&quot;&gt;{{cite book|last1=Sharma|first1=Ramesh Chandra|title=Bharhut Sculptures|date=1994|publisher=Abhinav Publications|isbn= 978-8170173083|page=51|url= https://books.google.com/books?id=pIiOsQSUbBwC&amp;pg=PA51|language=en}}&lt;/ref&gt;

ପୂଜା ଗୃହର କାନ୍ଥ ଓ ଛାତରେ ବିଭିନ୍ନ ଚିତ୍ର ଅଙ୍କିତ । ବୁଦ୍ଧ, ବିଭିନ୍ନ ଫୁଲ, ମାତା-ପୁତ୍ର ଏହି ସବୁ ଚିତ୍ରର ମୁଖ୍ୟ ବିଷୟବସ୍ତୁ ।{{sfn|Gupte|Mahajan|1962|pp=102–103}}

=== ଗୁମ୍ଫା ୨୦ ===
[[File:037 Cave 20, Naga (33567164493).jpg|thumb|left|160px|ମୁଖ୍ୟ ମନ୍ଦିର ସମ୍ମୁଖରେ ଦ୍ୱାରପାଳ ରୂପେ ନାଗରାଜ ଦଣ୍ଡାୟମାନ (ଗୁମ୍ଫା ୨୦)]]
{{multiple image
| align = right
| image1 = Ajanta caves Maharashtra 200.jpg
| width1 = 160
| alt1 =
| caption1 = ବାହାର ପଟରୁ ଗୁମ୍ଫା ୨୦
| image2 = Ajanta Caves 113.jpg
| width2 = 160
| alt2 =
| caption2 = ଗୁମ୍ଫା ୨୦ର ଅଭ୍ୟନ୍ତର ଓ ମୁଖ୍ୟ ଦେବପୀଠ
}}
[[File:033 Cave 20, Buddha on Lion Throne (34246702601).jpg|thumb|160px|ସିଂହାସନରେ ବୁଦ୍ଧ (ଗୁମ୍ଫା ୨୦)]]
ପଞ୍ଚମ ଶତାବ୍ଦୀରେ ନିର୍ମିତ ଗୁମ୍ଫା ୨୦ ଏକ ବିହାର ଓ ୧୬.୨ ମି × ୧୭.୯୧ ମି ମାପବିଶିଷ୍ଟ । ସ୍ପିଂକ୍‍ଙ୍କ ଅନୁସାରେ &quot;ଧାର୍ମିକ ଭାବନାର ବୃକ୍ଷକୁ ବଢ଼ାଇବାର ତାଙ୍କର ଇଚ୍ଛା”କୁ ପୂରରଣ କରିବା ପାଇଁ  ୪୬୦ ମସିହାରେ ଉପେନ୍ଦ୍ରଗୁପ୍ତ ଏହାର ନିର୍ମାଣ ଆରମ୍ଭ କରାଇଥିଲେ । ।{{sfn|Spink|2006|p=249}} ଅନ୍ୟ ଗୁମ୍ଫାମାନଙ୍କ ସହିତ ୨୦ ନମ୍ବର ଗୁମ୍ଫାର କାମ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିଲା । ସ୍ପିଂକ୍‍ଙ୍କ ଅନୁସାରେ ଏହି ଗୁମ୍ଫାର ପ୍ରସ୍ତର କାର୍ଯ୍ୟ ସୁନ୍ଦର ଓ ବିସ୍ତୃତ କିନ୍ତୁ ଗୁମ୍ଫା-୧୭ ବା ୧୯ ତୁଳନାରେ ଏହାକୁ କମ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦିଆଯାଇଥିଲା ।{{sfn|Spink|2006|pp=249–251}} ଏହି ଗୁମ୍ଫାର କାର୍ଯ୍ୟ କିଛି ସମୟ ପାଇଁ ସ୍ଥଗିତ ରଖାଯାଇ ପରବର୍ତ୍ତୀ ଦଶନ୍ଧିରେ ପୁଣି ଆରମ୍ଭ କରାଯାଇଥିଲା ।{{sfn|Spink|2006|pp=249–251}}

ବିହାରରେ ଏକ ଗର୍ଭଗୃହ, ୪ଟି ଛୋଟ ପ୍ରକୋଷ୍ଠ, ସ୍ତମ୍ଭଯୁକ୍ତ ବାରଣ୍ଡା ଓ ଆଲୋକ ଆସିବା ପାଇଁ ଦୁଇଟି ପଥରକଟା ଝରକା ରହିଛି । ମୁଖ୍ୟ କକ୍ଷକୁ ପ୍ରବେଶ କରିବା ପୂର୍ବରୁ ବାରଣ୍ଡାର ବାମ ପଟେ ଦୁଇଟି ବୁଦ୍ଧ ମୂର୍ତ୍ତି ରହିଛି । ଛାତରେ ପୂର୍ବେ ହୋଇଥିବା ଚିତ୍ରର ଅବଶେଷ ଦେଖିହେବ ।{{sfn|Gupte|Mahajan|1962|p=103}} ଗର୍ଭଗୃହର ବୁଦ୍ଧ ମୂର୍ତ୍ତି ଶିକ୍ଷାଦାନ ମୁଦ୍ରାରେ ରହିଛନ୍ତି । ସପ୍ତବୁଦ୍ଧ ପ୍ରସ୍ତର ପ୍ରତିମା ଏହି ଗୁମ୍ଫାର ମୁଖ୍ୟ ଆକର୍ଷଣ ।&lt;ref name=asicave1to29/&gt; ଗୁମ୍ଫାର ବାରଣ୍ଡାରେ ସଂସ୍କୃତ ଭାଷା ଓ ବ୍ରାହ୍ମୀ ଲିପିର ଏକ ଶିଳାଲେଖ ରହିଛି ଯେଉଁଥିରେ ଏହି ଗୁମ୍ଫାକୁ ''ମଣ୍ଡପ'' ବୋଲି ଅଭିହିତ କରାଯାଇଛି ।{{sfn|Spink|2006|pp=217–218}}&lt;ref&gt;{{cite journal |first=Nadine |last=Owen |date=2001 |title=Constructing Another Perspective for Ajaṇṭā's Fifth-Century Excavations |journal=Journal of the International Association of Buddhist Studies |volume=24 |issue=1 |page=42 with footnotes 40–42}}&lt;/ref&gt;

ଗୁମ୍ଫା ୨୦ ଓ ୧୯ର କାରୁକାର୍ଯ୍ୟ ଏକା ପ୍ରକାରର । ଗୁମ୍ଫା ୧୭ର ଚିତ୍ରକଳା ସହିତ ମଧ୍ୟ ଏହାର କିଛି ସାମଞ୍ଜସ୍ୟ ରହିଛି । ତିନୋଟି ଗୁମ୍ଫାରେ ଏକା କାରିଗର ଓ ଶିଳ୍ପୀ କାମ କରିଥିବେ ବୋଲି ଏପରି ହୋଇଥିବାର ଅନୁମାନ କରାଯାଏ । ଗୁମ୍ଫା ୨୦ର ଦ୍ୱାର ବନ୍ଧ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଜନ୍ତାରେ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଧରଣର ।{{sfn|Spink|2006|pp=261–263}} ଗୁମ୍ଫା ୨୦ର ଶିଳ୍ପ କଳା ମଧ୍ୟ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର । ଗୁମ୍ଫାରେ ଥିବା ଏକ ମୂର୍ତ୍ତିରେ ଦୁଇଟି ତକିଆକୁ ଆଉଜି ବସିଥିବା ବୁଦ୍ଧଙ୍କ ପଛରେ ଏକ ଫଳପୂର୍ଣ୍ଣ ଆମ୍ବ ଗଛ ରହିଛି ।{{sfn|Spink|2006|pp=261–263}}

=== ଗୁମ୍ଫା ୨୧, ୨୨, ୨୩, ୨୪ ଓ ୨୫ ===
ଗୁମ୍ଫା-୨୧, ୨୨, ୨୩ ଓ ୨୪ ପ୍ରତ୍ୟେକେ ବିହାର । ଅଜନ୍ତା ନିର୍ମାଣର ଦ୍ୱିତୀୟ ପର୍ଯ୍ୟାୟର ଶେଷ ଆଡ଼କୁ ଏଗୁଡ଼ିକ ନିର୍ମିତ ହୋଇଥିଲା । ଗୁମ୍ଫା-୨୧ର ସଭାଗୃହଟି ୨୮.୫୬ ମି × ୨୮.୦୩ ମି । ଏହି ଗୁମ୍ଫାରେ ସନ୍ୟାସୀମାନଙେକ ରହିବା ପାଇଁ ୧୨ଟି କୋଠରୀ ଖୋଦିତ ହୋଇଛି । ଏହା ସହିତ ଗୁମ୍ଫାରେ ଏକ ଗର୍ଭଗୃହ, ୧୨ଟି ସ୍ତମ୍ଭବିଶିଷ୍ଟ ବାରଣ୍ଡା ରହିଛି । ପଶୁପକ୍ଷୀ ଓ ଫୁଲଙ୍କ ଚିତ୍ର ଶିଳାରେ ଖୋଦିତ ଅଛି । ସ୍ତମ୍ଭମାନଙ୍କରେ ଅପସରା, ନାଗରାଜ, ନାଗରାଣୀ, ପ୍ରଣାମ କରୁଥିବା ଭକ୍ତ ପ୍ରଭୃତି ଖୋଦିତ ହୋଇଛି । ସଭାଗୃହଟି ପୂର୍ବେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣରୂପେ ରଞ୍ଜିତ ହୋଇଥିବାର ପ୍ରମାଣ ମିଳେ । ମୁଖ୍ୟ ପୀଠରେ ବୁଦ୍ଧ ଶିକ୍ଷାଦାନ ଭଙ୍ଗୀରେ ବସିଛନ୍ତି ।{{sfn|Gupte|Mahajan|1962|pp=103–104}}{{sfn|Spink|2006|pp=273–311}}
{{multiple image
| align = left
| image1 = Ajanta Cave 24 exterior.jpg
| width1 = 221
| alt1 =
| caption1 =
| image2 = 076 Cave 24, Unfinished Cave (34336103326).jpg
| width2 = 208
| alt2 =
| caption2 =
| footer = ଗୁମ୍ଫା-୨୪ର ବହିର୍ଭାଗ ଓ ଅସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଭ୍ୟନ୍ତର
}}
୧୨.୭୨ ମି × ୧୧.୫୮ ମି ମାପବିଶିଷ୍ଟ ଗୁମ୍ଫା-୨୨ ଏକ କ୍ଷୁଦ୍ର ବିହାର ଯେଉଁଥିରେ ଏକ ପତଳା ବାରଣ୍ଡା ଓ ୪ଟି ଅସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କୋଠରୀ ରହିଛି । ଏହି ଗୁମ୍ଫା ସାମାନ୍ୟ ଉଚ୍ଚତାରେ ରହିଥିବାରୁ ଏଠାକୁ ଆସିବା ପାଇଁ ସୋପାନ ରହିଛି । ଗୁମ୍ଫାର ଗର୍ଭଗୃହରେ ବୁଦ୍ଧ ପ୍ରଳମ୍ବ-ପଦାସନରେ ଉପବିଷ୍ଟ । ଗୁମ୍ଫା ୨୨ରେ ମନୁଷୀ ବୁଦ୍ଧ ଓ ମୈତ୍ରେୟଙ୍କ ଚିତ୍ର ଶିଳା ଉପରେ ଅଙ୍କିତ ହୋଇଛି ।&lt;ref name=asicave1to29/&gt;{{sfn|Gupte|Mahajan|1962|pp=103–104}}{{sfn|Spink|2006|pp=288–290}} ଗୁମ୍ଫା-୨୨ର ବାରଣ୍ଡାର ବାମ ପଟେ ସଂସ୍କୃତ ଭାଷାର ଏକ ଶିଳାଲେଖ ରହିଛି । ଏହି ଶିଳାଲେଖର କିଛି ଅଂଶ ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଇଛି । ପଢ଼ି ହେଉଥିବା ଅଂଶରୁ ଜଣାପଡ଼େ ଯେ : “ଜୟତଙ୍କଦ୍ୱାରା ଏହି ମଣ୍ଡପକୁ ଦାନ କରାଯାଇଛି”, “ଜୟତଙ୍କ ପରିବାର ବଡ଼ ଉପାସକ” ଓ “ଏହାର ଗୁଣ ପ୍ରଥମେ ମାତାପିତାଙ୍କଠାରୁ ଆରମ୍ଭ ହୋଇ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଜ୍ଞାନ ପ୍ରଦାନ କରୁ” ।{{sfn|Gupte|Mahajan|1962|p=259}}

ଅସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଗୁମ୍ଫା-୨୩ର ସଭାଗୃହର ଆକାର ୨୮.୩୨ ମି × ୨୨.୫୨ ମି । ଏହାର ନକସା ଗୁମ୍ଫା ୨୧ ପରି । ଏହି ଗୁମ୍ଫାର ସ୍ତମ୍ଭରେ କାରୁକାର୍ଯ୍ୟ ଓ ନାଗ ଦ୍ୱାରପାଳ ଗୁମ୍ଫା-୨୧ଠାରୁ ଭିନ୍ନ ।&lt;ref name=asicave1to29/&gt;{{sfn|Gupte|Mahajan|1962|pp=103–104}}{{sfn|Spink|2006|pp=290–303}}


ଅସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଗୁମ୍ଫା ୨୪ ମଧ୍ୟ ଗୁମ୍ଫା-୨୧ ପରି ଓ ଆକାରରେ ବୃହତ୍ତର । ୨୯.୩ ମି × ୨୯.୩ ମି ମାପବିଶିଷ୍ଟ ଏହାର ସଭାଗୃହ ଗୁମ୍ଫା-୪ ପରେ ଅଜନ୍ତାର ଦ୍ୱିତୀୟ ବୃହତ୍ତମ ବିହାର ସଭାଗୃହ । ଅନେକ ଶିଳ୍ପୀ ଏକା ସମୟରେ ଏହି ଗୁମ୍ଫାରେ କାମ କରିଥିବାରୁ ଗବେଷଣା ଦୃଷ୍ଟିକୋଣରୁ ଗୁମ୍ଫା-୨୪ ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଗୁମ୍ଫା ।{{sfn|Spink|2006|pp=308–309}} ଗୁମ୍ଫାର ଗର୍ତ୍ତ ଖୋଳାଯିବା ପରେ ଏକା ସମୟରେ ଗର୍ଭଗୃହ, ସନ୍ୟାସୀଙ୍କ ପ୍ରକୋଷ୍ଠ ଓ ମୁଖ୍ୟ ସଭାଗୃହର ନିର୍ମାଣ ଚାଲିଥିଲା ।{{sfn|Spink|2009|pp=18 footnote 5}} ଗୁମ୍ଫା-୨୪ର ନିର୍ମାଣର ଯୋଜନା ଖ୍ରୀ. ୪୬୭ରେ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିବା ବେଳେ ବୁଦ୍ଧଭଦ୍ରଙ୍କ ପୃଷ୍ଠପୋଷକତାରେ ଏହାର କାର୍ଯ୍ୟ ୪୭୫ରେ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିଲା । ୪୭୭ ମସିହାରେ ହରିସେନଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ଅକସ୍ମାତ ଏହାର ନିର୍ମାଣ କାର୍ଯ୍ୟ ବନ୍ଦ ହୋଇଯାଇଥିଲା ।{{sfn|Spink|2009|pp=31–32, 60}}

ଗୁମ୍ଫା-୨୪ର ସ୍ତମ୍ଭ ଉପରେ ଥିବା କାରୁକାର୍ଯ୍ୟ ଅଜନ୍ତାର ଅନ୍ୟ ଗୁମ୍ଫାମାନଙ୍କ ତୁଳନାରେ ଜଟିଳତର । ଏଥିରୁ ଜଣାପଡ଼େ ଯେ ଅଜନ୍ତାର ସ୍ଥପତି ଓ ପ୍ରସ୍ତର ଶିଳ୍ପୀମାନେ ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟ ଓ କୌଶଳକୁ ନିରନ୍ତର ଉନ୍ନତ କରିବାର ଅଭିପ୍ରାୟ ରଖୁଥିଲେ ।{{sfn|Spink|2009|pp=243–244}} କମ୍ ଆଲୋକ ଓ ଅତି ଅଳ୍ପ ସ୍ଥାନ ଥିବା ସତ୍ତ୍ୱେ କାରିଗରମାନେ ଡାହାଣ ପଟର ମଝି ସ୍ତମ୍ଭର ଉପର ଫଳକରେ ନିଜ କଳାର ନିଖୁଣତା ପ୍ରଦର୍ଶିତ କରିଛନ୍ତି ।&lt;ref name=spink2014p37&gt;{{cite book|first=Walter |last=Spink|title=Ajanta: History and Development, Volume 6 Defining Features|url=https://books.google.com/books?id=PdlXAwAAQBAJ&amp;pg=PA37|year=2014|publisher=Brill Academic|isbn=978-90-474-4465-7|pages=37–38, 42}}&lt;/ref&gt; ଗୁମ୍ଫା-୨୪ର ପ୍ରସ୍ତରଖୋଦିତ ମୂର୍ତ୍ତିରେ ମୁଖ୍ୟତଃ ଯୁଗଳ ମୂର୍ତ୍ତି ଓ ଫୁଲ ବା ଅଳଙ୍କାର ନୁହେଁ ବରଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ମାନବୀୟ ମୂର୍ତ୍ତି ପ୍ରଧାନ ।&lt;ref name=spink2014p37/&gt; ଗୁମ୍ଫାର ଗର୍ଭଗୃହରେ ବୁଦ୍ଧ ପ୍ରଳମ୍ବ-ପଦାସନରେ ବସିଥିବାର ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ ।&lt;ref name=asicave1to29/&gt;{{sfn|Gupte|Mahajan|1962|pp=103–104}}{{sfn|Spink|2006|pp=304–311}}

ଗୁମ୍ଫା-୨୫ ଏକ ବିହାର । ଏହାର ସଭାଗୃହ ୧୧.୩୭ ମି × ୧୨.୨୪ ମି । ଏହା ଅନ୍ୟ ବିହାରମାନଙ୍କ ପରି କିନ୍ତୁ ଏଥିରେ ଗର୍ଭଗୃହ ବା ଦେବପୀଠ ଅନୁପସ୍ଥିତ । ଏହା ସାମାନ୍ୟ ଉଚ୍ଚତାରେ ଖୋଦିତ ଏବଂ ଏଥିରେ ଏକ ପରିବେଷ୍ଟିତ ଅଗଣା ରହିଛି ।&lt;ref name=asicave1to29/&gt;{{sfn|Gupte|Mahajan|1962|pp=103–104}}

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;130&quot;&gt;
File:Ajanta Cave 21 outside view.jpg|ଗୁମ୍ଫା-୨୧ର ବାହାର ପଟ
File:Ajanta Caves 124.jpg|ଗୁମ୍ଫା-୨୧ର ଅଭ୍ୟନ୍ତର
File:Ajanta caves Maharashtra 210.jpg|ଗୁମ୍ଫା-୨୧ର ବୁଦ୍ଧମୂର୍ତ୍ତି
File:060 Cave 22, Interior (34336161086).jpg|ଗୁମ୍ଫା ୨୨ର ମୁଖ୍ୟ ସଭାଗୃହ
File:064 Cave 23, Side View (34377438285).jpg|ଗୁମ୍ଫା ୨୩ର ମୁଖ୍ୟ ସଭାଗୃହ
File:075 Cave 24, Pillar in Unfinished Cave (34336108966).jpg|ଏକ ବେଳରେ ନାନା କାର୍ଯ୍ୟ ହୋଇଥିବା ଗୁମ୍ଫା-୨୬ର ସ୍ତମ୍ଭ ଓ ଚିତ୍ରକଳା&lt;ref name=spink2014p37/&gt;
&lt;/gallery&gt;
=== ଗୁମ୍ଫା ୨୬ (୫ମ ଶତାବ୍ଦୀ ଖ୍ରୀ.) ===
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;130&quot;&gt;
File:079 Cave 26, Exterior of Chaitya Hall (33535465394).jpg|ଗୁମ୍ଫା-୨୬ର ପ୍ରବେଶ ପଥ
File:Cave 26, Ajanta.jpg|ଗୁମ୍ଫା-୨୬ର ଅଭ୍ୟନ୍ତର
File:Ajanta cave 26 plan.jpg|ଗୁମ୍ଫା-୨୬ର ନକସା ଓ ଆରମ୍ଭ ସମୟରେ ଏଥିରେ ଅଧିକ କାର୍ଯ୍ୟ ହେବାର ଯୋଜନା ରହିଥିଲା{{sfn|Spink|2009|pp=xvii, 29–30}}
File:19th century sketch and 21st century photo collage, Cave 26 Ajanta, Digoba Stupa.jpg|ପ୍ରସ୍ତରଖୋଦିତ ସ୍ତୁପ ଯେଉଁଥିରେ ୩୬ଟି ଫଳକ ରହିଛି ।{{sfn|Gupte|Mahajan|1962|pp=105–106}}
File:19th century sketch and 21st century photo collage, Cave 26 Ajanta, Temptation of the Buddha.jpg|ମାରାର ପୁତ୍ରୀମାନେ ବୁଦ୍ଧଙ୍କୁ ଆକୃଷ୍ଟ କରିବାର ଚେଷ୍ଟା କରୁଥିବାର ଚିତ୍ର । ଉପରକୁ ଡାହାଣ ପଟେ ମାରା ଉପସ୍ଥିତ ।{{sfn|Gupte|Mahajan|1962|pp=105–106}}
File:19th century sketch and 21st century photo collage, Cave 26 Ajanta, Buddha Parinirvana.jpg|ଗୁମ୍ଫା-୨୬ର ବାମ ପଟେ ବୁଦ୍ଧଙ୍କ ମହାପରିନିର୍ବାଣ ବା ନିଧନ ସମୟର ମୂର୍ତ୍ତି ।{{sfn|Gupte|Mahajan|1962|pp=104–105}}
&lt;/gallery&gt;
୨୫.୩୪ ମି × ୧୧.୫୨ ମି ମାପର ଗୁମ୍ଫା-୨୬ ଏକ ଚୈତ୍ୟ ଗୃହ ଓ ଏହାର ଯୋଜନା ଗୁମ୍ଫା-୧୯ ପରି । ଗୁମ୍ଫା ୧୯ଠାରୁ ଏହା ଯଥେଷ୍ଟ ବଡ଼ ଓ ବିହାର ଶୈଳୀର କିଛି ସ୍ଥାପତ୍ୟ ଗୁମ୍ଫା-୨୬ରେ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ । ବୁଦ୍ଧଭଦ୍ରନାମକ ଜଣେ ସନ୍ୟାସୀ ଓ ଅସ୍ମକଙ୍କ ପାଖରେ ମନ୍ତ୍ରୀ ଥିବା ବୁଦ୍ଧଭଦ୍ରଙ୍କ ବନ୍ଧୁ ମିଳିତ ଭାବେ ଏହି ଗୁମ୍ଫାର ନିର୍ମାଣ କରାଇଥିଲେ ।{{sfn|Gupte|Mahajan|1962|pp=104–106}}{{sfn|Spink|2009|pp=9–10}} ଗୁମ୍ଫା-୨୬ର ଶିଳାଲେଖରେ “ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଚନ୍ଦ୍ର ରହିଥିବା ଯାଏଁ ପାହାଡ଼ ଚଟାଣରେ ନିର୍ମିତ ଏହି ସ୍ମୃତିଚିହ୍ନ ରହିବ” ବୋଲି ଲେଖାଅଛି ଯାହାକୁ ୱାଲ୍‍ଟର୍ ସ୍ପିଂକ୍ ଅନୁବାଦ କରି ପ୍ରକାଶ କରିଥିଲେ ।&lt;ref name=spink2014p34&gt;{{cite book|first=Walter M. |last=Spink|title=Ajanta: History and Development, Volume 6 Defining Features|url=https://books.google.com/books?id=PdlXAwAAQBAJ |year=2014|publisher=Brill Academic|isbn=978-90-474-4465-7|page=34 with footnote 30}}&lt;/ref&gt; ଏହି ଗୁମ୍ଫାର ଶିଳ୍ପୀମାନେ ଚିତ୍ରକଳା ପରିବର୍ତ୍ତେ ମୂର୍ତ୍ତିକଳାକୁ ଅଧିକ ପ୍ରାଧାନ୍ୟ ଦେଇଥିଲେ । ଚିତ୍ର ଅପେକ୍ଷା ମୂର୍ତ୍ତି ଅଧିକ ଦିନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରହିପାରିବ ବୋଲି ଶିଳ୍ପୀମାନଙ୍କର ବିଶ୍ୱାସ ଥିଲା ।&lt;ref name=spink2014p34/&gt;

୧୦ ନମ୍ବର ଗୁମ୍ଫାର ଅନୁଭୂତିରୁ ଗୁମ୍ଫା-୨୬ ଅଧିକ ପ୍ରଷ୍ଫୁଟିତ ହୋଇଛି । ଗୁମ୍ଫା-୧୨ର ପ୍ରାଚୀନ ହୀନଯାନ ବିହାର ସ୍ଥାପତ୍ୟର ଝଲକ ମଧ୍ୟ ଏହି ଗୁମ୍ଫାରେ ଦେଖାଯାଇପାରିବ ।{{sfn|Spink|2009|pp=9–10}}&lt;ref&gt;{{cite book|first=Walter M. |last=Spink|title=Ajanta: History and Development, Volume 6 Defining Features|url=https://books.google.com/books?id=PdlXAwAAQBAJ |year=2014|publisher=Brill Academic|isbn=978-90-474-4465-7|pages=44, 50–51, 56–64 with footnotes}}&lt;/ref&gt; ଗୁମ୍ଫା-୨୬ରେ ଦୁଇଟି ଉପର ମହଲା ଓ ଡେଣା ପରି ଚାରିଟି କକ୍ଷ ନିର୍ମାଣର ଯୋଜନା ରହିଥିଲା । କିନ୍ତୁ ନିର୍ମାଣ ବେଳେ ପୂର୍ବ ଯୋଜନାକୁ ପରିତ୍ୟାଗ କରି ବାମ ଓ ଡାହାଣ କାନ୍ଥରେ ବୁଦ୍ଧଙ୍କ ମୂର୍ତ୍ତି ଖୋଦନ କରି ଛାଡ଼ି ଦିଆଗଲା ।&lt;ref&gt;{{cite book|first=Walter M. |last=Spink|title=Ajanta: History and Development, Volume 6 Defining Features|url=https://books.google.com/books?id=PdlXAwAAQBAJ |year=2014|publisher=Brill Academic|isbn=978-90-474-4465-7|pages=64–65, 88–96 with footnotes}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal | last=Singh | first=Rajesh Kumar | title=The Early Development of the Cave 26-Complex at Ajanta | journal=South Asian Studies | volume=28 | issue=1 | year=2012 | doi=10.1080/02666030.2012.659906 | pages=37–68}}&lt;/ref&gt;

[[:Commons:Category:Cave 26, Ajanta|ଗୁମ୍ଫା-୨୬ର ମୂର୍ତ୍ତି]] କାରୁକାର୍ଯ୍ୟପୂର୍ଣ୍ଣ ଓ ବର୍ଣ୍ଣନାତ୍ମକ । ଅଜନ୍ତାରେ ନିର୍ମିତ ଶେଷ ଗୁମ୍ଫାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଗୁମ୍ଫା-୨୬ ଅନ୍ୟତମ ଓ ଶିଳାଲେଖରୁ ପ୍ରତ୍ନତତ୍ତ୍ୱ ବିଭାଗ ଏହି ଗୁମ୍ଫାର ନିର୍ମାଣ କାଳ ପଞ୍ଚମ ଶତାବ୍ଦୀର ଶେଷ ଭାଗରେ ବା ଷଷ୍ଠ ଶତାବ୍ଦୀର ଆରମ୍ଭରେ ବୋଲି କହିଛି । ଗୁମ୍ଫାର ଆକାର ଅର୍ଦ୍ଧ-ଗୋଲାକାର ଏବଂ ଗୁମ୍ଫାର ଭିତର ପଟକୁ ଏକ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣ ପଥ ମଧ୍ୟ ରହିଛି । ପ୍ରଦକ୍ଷିଣ ସମୟରେ ବିଭିନ୍ନ ବୌଦ୍ଧ କିମ୍ବଦନ୍ତୀର ଯଥା – ସ୍ରବସ୍ତିର ଚମତ୍କାର, ବିଭିନ୍ନ ମୁଦ୍ରାରେ ଉପବିଷ୍ଟ ବୁଦ୍ଧ ଇତ୍ୟାଦିର ପ୍ରସ୍ତରଖୋଦିତ କାରୁକାର୍ଯ୍ୟ ଦେଖିବାକୁ ମିଳିଥାଏ । ଏଥିରୁ ବହୁ ମୂର୍ତ୍ତି ଭକ୍ତମାନଙ୍କ ଅନୁଦାନରେ ମଧ୍ୟ ନିର୍ମିତ ହୋଇଥିବାରୁ ଏହି ଗୁମ୍ଫାରେ ମୂଳ ଯୋଜନାରେ କଳାର ଏକ ଅପୂର୍ବ ଅନୁପ୍ରବେଶ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ ।&lt;ref name=spink2014p57&gt;{{cite book|first=Walter M. |last=Spink|title=Ajanta: History and Development, Volume 6 Defining Features|url=https://books.google.com/books?id=PdlXAwAAQBAJ |year=2014|publisher=Brill Academic|isbn=978-90-474-4465-7|pages=53–57, 33–42, Figures on 88–96 (plus cover page), 311–324}}&lt;/ref&gt; ଗୁମ୍ଫାକୁ ପଶିବା ପରେ ବାମ ପଟେ ବୁଦ୍ଧଙ୍କ ମହାପରିନିର୍ବାଣ ମୂର୍ତ୍ତି, ତା’ ପରେ ବୁଦ୍ଧଙ୍କୁ ମାରାର ପ୍ରଲୋଭିତ କରିବା ଚେଷ୍ଟା କଥାର ମୂର୍ତ୍ତି ରହିଛି । ମାରାର ପ୍ରଲୋଭନ ମୂର୍ତ୍ତିରେ ମାରାର ପୁତ୍ରୀମାନେ ଧ୍ୟାନମଗ୍ନ ବୁଦ୍ଧଙ୍କ ନିକଟକୁ ଆସି ତାଙ୍କୁ କାମବନ୍ଧନରେ ବାନ୍ଧିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରୁଛନ୍ତି । ମାରାର ପୁତ୍ରୀମାନେ ଅଳ୍ପ ବସ୍ତ୍ର ପରିଧାନ କରିଥିବା ବେଳେ ମାରା ନିଜ ସେନା ନେଇ ବିଭିନ୍ନ ଶବ୍ଦ ସୃଷ୍ଟି କରି ଓ ହିଂସାତ୍ମକ ଧମକ ଦେଇ ବୁଦ୍ଧଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନଚ୍ୟୁତ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରୁଛି । ସବୁ ଚେଷ୍ଟା ସତ୍ତ୍ୱେ ବୁଦ୍ଧଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନଚ୍ୟୁତ ନ କରିପାରିବାରୁ ହତାଶ ମାରାର ମୂର୍ତ୍ତି ଉପରକୁ ଡାହାଣ ପଟେ କୋଣରେ ଦର୍ଶାଯାଇଛି ।&lt;ref name=asicave1to29/&gt;{{sfn|Gupte|Mahajan|1962|pp=104–106}}

ଗୁମ୍ଫାର କେନ୍ଦ୍ରରେ ପଥର କାଟି ନିର୍ମିତ ହୋଇଥିବା ଏକ ସ୍ତୁପ ରହିଛି । ସ୍ତୁପର ସମ୍ମୁଖ ପଟେ ବୁଦ୍ଧଙ୍କ ମୂର୍ତ୍ତି ଅବସ୍ଥିତ । ମୂର୍ତ୍ତିର ଉପରେ ଓ ତଳେ ୧୮ଟି ଚିତ୍ର ଫଳକ ରହିଛି । ମୂର୍ତ୍ତି ଉପରେ ତିନି ସ୍ତରର ଏକ ତୋରଣ ମଧ୍ୟ ନିର୍ମିତ ହୋଇଛି । ଅଣ୍ଡାକୃତି ସ୍ତୁପରେ ଅପସରାମାନଙ୍କ ମୂର୍ତ୍ତି ଖୋଦିତ ।{{sfn|Gupte|Mahajan|1962|pp=104–106}} ସ୍ତୁପ ଉପରେ ନଅ ସ୍ତରର ଏକ ହର୍ମିକ ଅବସ୍ଥିତ ଯାହା ମହାଯାନ ପରମ୍ପରାର ୯ ସଂସାର (ବା ଲୋକ)କୁ ଦର୍ଶାଇଥାଏ । କାନ୍ଥ ଓ ଛାତରେ ଅନେକ ବୌଦ୍ଧ ଧାର୍ମିକ ବିଷୟ ବସ୍ତୁ ଖୋଦିତ ହୋଇଛି । ଏହି ଗୁମ୍ଫାର ଅନେକ କଳାକୃତି ନଷ୍ଟ ହୋଇ ଯାଇଛି ଏବଂ କିଛି କାରୁକାର୍ଯ୍ୟ ସଂରକ୍ଷିତ ଅବସ୍ଥାରେ ରହିଛି ।&lt;ref&gt;{{cite book|first=Walter M. |last=Spink|title=Ajanta: History and Development, Volume 6 Defining Features|url=https://books.google.com/books?id=PdlXAwAAQBAJ |year=2014|publisher=Brill Academic|isbn=978-90-474-4465-7|pages=311–339, Figures on 88–93, with footnotes}}&lt;/ref&gt;

ଗୁମ୍ଫା-୨୬ ଓ ବାମ ଡେଣାର କକ୍ଷ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ରାଷ୍ଟ୍ରକୂଟ ଶିଳାଲେଖ ରହିଛି ଯାହା ରାଷ୍ଟ୍ରକୂଟ ସାମ୍ରାଜ୍ୟର ଜଣେ ସଭାଷଦ ନାନାରାଜଙ୍କ (ଏହାଙ୍କର ଅନ୍ୟ ଶିଳାଲେଖ ମଧ୍ୟରେ ମୁଲତାଇ ଓ ସଙ୍ଗଲୋଦା ଶିଳାଲେଖ ଅନ୍ୟତମ)ଦ୍ୱାରା ଲିଖିତ ବୋଲି ମନେ କରାଯାଏ । ସପ୍ତମ-ଅଷ୍ଟମ ଶତାବ୍ଦୀରେ ଲିଖିତ ଏହି ଶିଳାଲେଖକୁ ଅଜନ୍ତାର ଶେଷ ଶିଳାଲେଖ ବୋଲି କୁହାଯାଇପାରିବ ।&lt;ref&gt;Spink, V. 2, P. 336&lt;/ref&gt;

=== ଗୁମ୍ଫା ୨୭, ୨୮ ଓ ୨୯ ===
{{multiple image
| align = right
| image1 = Ajanta caves Maharashtra 205.jpg
| width1 = 150
| alt1 =
| caption1 =
| image2 = Ajanta Cave 28 exterior.jpg
| width2 = 162
| alt2 =
| caption2 =
| image3 = Ajanta Cave 29 frontal view.jpg
| width3 = 144
| alt3 =
| caption3 =
| footer = '''ବାମ''': ଗୁମ୍ଫା-୨୬ର ବାମକୁ ଥିବା ଗୁମ୍ଫା-୨୭ ; '''ମଝି''': ଗୁମ୍ଫା-୨୭ରୁ ଆହୁରି ଆଗକୁ ଥିବା ଅଜନ୍ତାର ପଶ୍ଚିମତମ ଗୁମ୍ଫା-୨୮ ; '''ଡାହାଣ''': ଗୁମ୍ଫା-୨୦ ଓ ୨୧ ମଧ୍ୟବର୍ତ୍ତୀ ପାହାଡ଼ ଉପରେ ଥିବା ଗୁମ୍ଫା-୨୯
}}
ଗୁମ୍ଫା-୨୭ ଏକ ବିହାର ଓ ଗୁମ୍ଫା-୨୬ର ଅତିରିକ୍ତ ଭାଗ ରୂପେ ଏହା ନିର୍ମିତ ହୋଇଥିବା ସମ୍ଭବପର । ଏହା ଦ୍ୱିତଳ ବିଶିଷ୍ଟ, ଉଭୟ ତଳ ଭଗ୍ନ ଏବଂ ଏହାର ଉପର ସ୍ତରଟି ଆଂଶିକ ରୂପେ ଭୁଷୁଡ଼ି ପଡ଼ିଛି । ଏହାର ଗଠନ ଅନ୍ୟ ବିହାରମାନଙ୍କ ପରି । ଅଜନ୍ତାର ପଶ୍ଚିମତମ ଭାଗରେ ଥିବା ଗୁମ୍ଫା-୨୮ ଏକ ଅସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବିହାର ଓ ଏଠାକୁ ପହଞ୍ଚିବା କଷ୍ଟସାଧ୍ୟ ।&lt;ref name=asicave1to29/&gt;

ଗୁମ୍ଫା-୨୯ ମଧ୍ୟ ଏକ ଅସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବିହାର ଓ ଏହି ଗୁମ୍ଫା ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତ ଗୁମ୍ଫାଠାରୁ ଅଧିକ ଉଚ୍ଚତାରେ ରହିଛି । ଗୁମ୍ଫାଗୁଡ଼ିକୁ କ୍ରମାଙ୍କିତ କରିବା ସମୟରେ ଗୁମ୍ଫା-୨୯ର ଉପସ୍ଥିତି ବିଷୟରେ କେହି ଜାଣିନଥିଲେ । ଏହା ହିଁ ଗୁମ୍ଫା ୨୦ ଓ୨୧ ମଧ୍ୟରେ ୨୯ ରହିବାର କାରଣ ।&lt;ref name=asicave1to29/&gt;

=== ଗୁମ୍ଫା ୩୦ ===
୧୯୫୬ ମସିହାରେ ଅଜନ୍ତାରେ ଏକ ଭୂସ୍ଖଳନ ଯୋଗୁଁ ଗୁମ୍ଫା-୧୬କୁ ଯିବା ରାସ୍ତା ବନ୍ଦ ହୋଇ ଯାଇଥିଲା । ଏହି ରାସ୍ତାକୁ ଉନ୍ମୁକ୍ତ ଓ ସଫା କରିବା ସମୟରେ ନଦୀଶଯ୍ୟାରୁ ଅଳ୍ପ ଉଚ୍ଚତାରେ ଏକ ଛୋଟ ଗୁମ୍ଫା ଓ ସ୍ତୁପ ଦେଖାଯାଇଥିଲା ।&lt;ref name=&quot;Le 112&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://vmis.in/upload/Assets/Archive/379/1.jpg |title=A view of Cave 30, photographed by Walter Spink |access-date=2019-12-27 |archive-date=2017-11-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171107003356/http://vmis.in/upload/Assets/Archive/379/1.jpg |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ଅଧିକ ପ୍ରତ୍ନତାତ୍ତ୍ୱିକ ଉତଖନନ ପରେ ଖ୍ରୀ.ପୂ. ୨ୟ-୧ମ ଶତାବ୍ଦୀର ଏକ ହୀନଯାନ ବିହାର ଆବିଷ୍କୃତ ହେଲା ।{{sfn|Gupte|Mahajan|1962|p=106}}&lt;ref&gt;Walter Spink (1966), [https://www.jstor.org/stable/4629225 Ajantā and Ghatotkacha: A Preliminary Analysis] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181215224207/https://www.jstor.org/stable/4629225 |date=2018-12-15 }}, Ars Orientalis, Vol. 6 (1966), pp. 135–155&lt;/ref&gt; ଗୁମ୍ଫା-୩୦ ଅଜନ୍ତାର ସର୍ବପୁରାତନ ଗୁମ୍ଫାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଗୋଟିଏ ହୋଇଥିବା ସମ୍ଭବପର ।&lt;ref name=&quot;Le 112&quot;&gt;{{cite book|last1=Le|first1=Huu Phuoc|title=Buddhist Architecture|date=2010|publisher=Grafikol|isbn=978-0984404308|page=112|url=https://books.google.com/books?id=9jb364g4BvoC&amp;pg=PA112|language=en}}&lt;/ref&gt; ୩.୬୬ ମି × ୩.୬୬ ମି ମାପର ଏହି ଗୁମ୍ଫାରେ ତିନୋଟି ଛୋଟ କୋଠରୀ, ପ୍ରତ୍ୟେକ କୋଠରୀ ମଧ୍ୟରେ ୨ଟି ଲେଖାଏଁ ପଥର ନିର୍ମିତ ଖଟ ଓ ପଥର ତକିଆ ନିର୍ମିତ ହୋଇଥିଲା । କୋଠରୀ କାନ୍ଥରେ ପଦ୍ମ ଓ ଫୁଲମାଳା ଖୋଦିତ । ୩୦ ନମ୍ବର ଗୁମ୍ଫାରୁ କୌଣସି ଏକ ଅଜଣା ଲିପିରେ ଦୁଇଟି ଶିଳାଲେଖ ମିଳିଛି । ଏହାର ବାରଣ୍ଡାରେ ଏକ ମଞ୍ଚ ରହିଛି ଯେଉଁଠାରୁ ନଦୀ ଓ ବଣର ଦୃଶ୍ୟ ଉପଭୋଗ କରିହେବ । ଗୁପ୍ତେ ଓ  ମହାଜନଙ୍କ ମତରେ ଗୁମ୍ଫା ୧୬ର ପ୍ରବେଶ ପଥ ପାଇଁ ଏହି ଗୁମ୍ଫାଟିକୁ ସମୟକ୍ରମେ ବନ୍ଦ କରାଯାଇଥିଲା ।{{sfn|Gupte|Mahajan|1962|p=106}}

=== ଅନ୍ୟ ନିର୍ମାଣ ===
ଅଜନ୍ତାର ୮୦%ରୁ ଅଧିକ ଗୁମ୍ଫା ''ବୌଦ୍ଧ ବିହାର'' ଥିଲା ଓ ଯାତ୍ରୀଙ୍କ ଅସ୍ଥାୟୀ ବିଶ୍ରାମାଗାର ରୂପେ ବ୍ୟବହୃତ ହେଉଥିଲା । ଗୁମ୍ଫା ନିର୍ମାତାମାନେ ଭିକ୍ଷୁ ଓ ଯାତ୍ରୀଙ୍କ ପାଇଁ ଦାନରେ ମିଳିଥିବା ଖାଦ୍ୟ ଓ ଶସ୍ୟ ସଂଗ୍ରହ ସ୍ଥଳର ବ୍ୟବସ୍ଥା କରିଥିଲେ । ଗୁମ୍ଫା ୬ ଓ ୧୧ର ଚଟାଣରେ ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ଶସ୍ୟଭଣ୍ଡାର ନିର୍ମିତ ହୋଇଥିବା ସ୍ପିଂକ୍ କହିଛନ୍ତି । ଉଚ୍ଚ ଛାତବିଶିଷ୍ଟ ଏହି ଗୁମ୍ଫାଗୁଡ଼ିକରେ ସୁବିଧା ଓ ସୁରକ୍ଷା ପାଇଁ ଶସ୍ୟ ଭଣ୍ଡାର ନିର୍ମାଣ ପାଇଁ ଚୟନ କରାଯାଇଥିବ । ତଳ ଚଟାଣକୁ କାଟି ଭଣ୍ଡାର ନିର୍ମାଣ କରିବାଦ୍ୱାରା ଲୋକଙ୍କ ଶୋଇବା ପାଇଁ ଅଧିକ ସ୍ଥାନ ମିଳିବା ସହ ଅନ୍ୟ ସାମଗ୍ରୀ ବୋହି ନେବା ଆଣିବାରେ ସୁବିଧା ହେଉଥିବ ।&lt;ref name=&quot;Spink2005p100&quot;&gt;{{cite book|first=Walter M. |last=Spink|title=Ajanta: The end of the Golden Age|url=https://books.google.com/books?id=Fjgq2OivwmkC |year=2005|publisher=Brill|isbn=978-90-04-14832-1|pages=100–101}}&lt;/ref&gt;{{refn|group=note|ଭାରତର ବଡ଼ ମନ୍ଦିର ଓ ବୌଦ୍ଧ ବିହାରରେ ଶସ୍ୟ ଭଣ୍ଡାର, ରୋଷଶାଳା ପ୍ରଭୃତି ମନ୍ଦିର ପ୍ରାଙ୍ଗଣ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ବ୍ୟବସ୍ଥା ରୂପେ ନିର୍ମିତ ହୋଇଆସୁଥିଲେ ।&lt;ref name=&quot;Spink2005p100&quot;/&gt;}}
===ସାମ୍ପ୍ରତିକ ଉତଖନନ===
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;140&quot;&gt;
File:Ajanta burnt-brick monastery.jpg|ଅଜନ୍ତାରେ ନିକଟରେ ଉତଖନନ କରାଯାଇଥିବା ଏକ ଇଟାନିର୍ମିତ ବିହାର
File:Ajanta Visvasena.jpg|ବିହାରର ଉତଖନନରୁ ମିଳିଥିବା ବିଶ୍ୱସେନଙ୍କ ମୁଦ୍ରା (ସମୟ କାଳ : ୨୯୩-୩୦୪)
File:Ajanta Theodosius II 402-450.jpg| ବିହାରର ଉତଖନନରୁ ମିଳିଥିବା ଦ୍ୱିତୀୟ ଥିଓଡୋସିୟସଙ୍କ ମୁଦ୍ରା (ସମୟ କାଳ : ୪୦୨-୪୫୦)
File:Ajanta terracotta plaque of Mahishasuramardini.jpg|ମହିଷାମର୍ଦ୍ଦିନୀ ଦୁର୍ଗାଙ୍କର ଚିତ୍ର ରହିଥିବା ପୋଡ଼ା ମାଟି ଫଳକ
File:Vihara brick monastery at Ajanta.jpg|ଅଜନ୍ତାକୁ ମୁହଁ କରି ରହିଥିବା ଇଟାନିର୍ମିତ ବିହାର । ଏଠାରେ କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ସ୍ତୁପ ଚାରିପଟେ କିଛି ସାନ କୋଠରୀ ମଧ୍ୟ ରହିଛି ।&lt;ref name=&quot;AjantaASI&quot;/&gt;
&lt;/gallery&gt;
ସାମ୍ପ୍ରତିକ ଉତଖନନରୁ ୱାଘୋରା ନଦୀର ଡାହାଣ ପଟେ (ଅଜନ୍ତାର ବିପରୀତ ପଟରେ) ଏକ ଇଟା ତିଆରି ବିହାର ଆବିଷ୍କୃତ ହୋଇଛି ।&lt;ref name=&quot;AjantaASI&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;ASI Ajanta&quot;/&gt; ବିହାରର ମଝିରେ ଏକ ସ୍ତୁପ ରହିଛି ଓ ପାର୍ଶ୍ୱ କାନ୍ଥମାନଙ୍କରେ ରହିଥିବା କୋଠରୀଗୁଡ଼ିକ ସ୍ତୁପ ଆଡ଼କୁ ମୁହଁ କରି ରହିଛନ୍ତି ।&lt;ref name=&quot;AjantaASI&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;The Early Development of the Cave 2&quot;/&gt; ପଶ୍ଚିମ କ୍ଷତ୍ରପ ବଂଶର ରାଜା ବିଶ୍ୱସେନଙ୍କ ଅମଳର (ଖ୍ରୀ. ୨୯୩-୩୦୪) ଏକ ମୁଦ୍ରା ଓ ବିଜାଣ୍ଟାଇନ୍ ସମ୍ରାଟ ଥିଓଡୋସିୟସ୍ (ଦ୍ୱିତୀୟ)ଙ୍କ ରାଜୁତି କାଳର (୪୦୨-୪୫୦) କିଛି ସ୍ୱର୍ଣ୍ଣ ମୁଦ୍ରା ଏହି ବିହାରର ଉତଖନନରୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇଛି ।&lt;ref name=&quot;AjantaASI&quot;&gt;{{cite book |last1=Mitra |first1=Debala |title=Ajanta |date=2004 |publisher=Archaeological Survey of India |pages=94–95 |url=https://archive.org/details/ajanta00mitr/page/94}}&lt;/ref&gt; ମହିଷାମର୍ଦ୍ଦିନୀ ମାତା ଦୁର୍ଗାଙ୍କର ଏକ ପୋଡ଼ାମାଟିର ଫଳକ ମଧ୍ୟ ଉତଖନନରୁ ଉଦ୍ଧାର କରାଯାଇଛି । ଏଠାକାର କାରିଗରମାନେ ଏହି ମହିଷାମର୍ଦ୍ଦିନୀ ମୂର୍ତ୍ତିର ପୂଜା କରୁଥିବେ ବୋଲି ଅନୁମାନ କରାଯାଉଛି ।&lt;ref name=&quot;AjantaASI&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;ASI Ajanta&quot;&gt;{{cite book |title=Indian Archaeology 2000-2001 A Review |date=2001 |publisher=Archaeological Society of India |pages=92–98 |url=http://nmma.nic.in/nmma/nmma_doc/Indian%20Archaeology%20Review/Indian%20Archaeology%202000-2001%20A%20Review.pdf |access-date=2019-12-28 |archive-date=2020-02-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200228082650/http://nmma.nic.in/nmma/nmma_doc/Indian%20Archaeology%20Review/Indian%20Archaeology%202000-2001%20A%20Review.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

== ଚିତ୍ରଗୁଡ଼ିକର ଅନୁକରଣ ଓ ନକଲ ==
[[File:Aj2.jpg|thumb|ବାମଟି ଅଜନ୍ତାର ମୂଳ ଚିତ୍ର, ଡାହାଣଟି ଖ୍ରିଷ୍ଟିଆନା ହେରିଂଘାମଙ୍କ ଅଙ୍କିତ ନକଲ (୧୯୧୫)]]
ପୁନରାବିଷ୍କାର ପରେ ଜଣା ପଡ଼ିଲା ଯେ ଅଜନ୍ତାର ଚିତ୍ର ବହୁ ମାତ୍ରାରେ ହଜିବାକୁ ବସିଲାଣି ଓ ତେଣୁ ଉନବିଂଶ ଶତାବ୍ଦୀରୁ ଅଜନ୍ତା ଚିତ୍ରଗୁଡ଼ିକର ଅନେକ ନକଲ ଚିତ୍ର ଅଙ୍କନ କରି ରଖାଯାଇଛି । ଏହି ସବୁ ଚିତ୍ରୁ ମୂଳ ଚିତ୍ର ବିଷୟରେ କିଛି ଧାରଣା ମିଳିଥାଏ । ଉନବିଂଶ ଶତାବ୍ଦୀରେ ଜାପାନୀ ଓ ୟୁରୋପୀୟ ସଂଗ୍ରହାଳୟମାନଙ୍କଦ୍ୱାରା ଅଜନ୍ତା ଚିତ୍ରମାନଙ୍କ ନକଲ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିବାର ଚେଷ୍ଟା ଆରମ୍ଭ ହେଲା । ଏଥିରୁ କିଛି ଅନୁକରଣ ପ୍ରାକୃତିକ କାରଣ ବା ଦୁର୍ଘଟଣା ଯୋଗୁଁ ନଷ୍ଟ ମଧ୍ୟ ହୋଇଥିଲେ । ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ ମାଡ୍ରାସ୍ ପ୍ରେସିଡେନ୍ସିର ମେଜର୍ ରବର୍ଟ୍ ଗିଲ୍ ଜଣେ ଚିତ୍ରଶିଳ୍ପୀ ଥିଲେ । ୧୮୪୬ ମସିହାରେ ତାଙ୍କୁ ରୟାଲ୍ ଏସିଆଟିକ୍ ସୋସାଇଟିକୁ ସ୍ଥାନାନ୍ତରିତ କରି ଅଜନ୍ତାର ଚିତ୍ରଗୁଡ଼ିକର ଅନୁକରଣ ବା ନକଲ ଚିତ୍ର ତିଆରି କରିବା ଦାୟିତ୍ୱ ଦିଆଗଲା ।&lt;ref&gt;{{cite book|last=Upadhya |first=Om Dutt |title=The Art of Ajanta and Sopoćani |publisher=Motilal Banarsidas Publisher |year=1994 | pages=2–3 |isbn=978-81-208-0990-1 |ref=harv}}&lt;/ref&gt; ୧୮୪୪ରୁ ୧୮୬୩ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଗିଲ୍ ଅଜନ୍ତା ଗୁମ୍ଫାରେ କାମ କରିଥିଲେ । ସେ ୨୭ଟି ବିଭିନ୍ନ ଚିତ୍ରର ଅନୁକରଣ ପ୍ରସ୍ତୁତ ମଧ୍ୟ କରିଥିଲେ । ୧୮୬୬ ମସିହାରେ ଲଣ୍ଡନର କ୍ରିଷ୍ଟାଲ୍ ପ୍ୟାଲେସରେ ହୋଇଥିବା ଅଗ୍ନିକାଣ୍ଡରେ ୪ଟିକୁ ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟ ଚିତ୍ରଗୁଡ଼ିକ ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଇଥିଲା ।&lt;ref&gt;Gordon, 234–238; Conserving the copies of the Ajanta cave paintings at the V&amp;A&lt;/ref&gt; ଗିଲ୍ ପୁଣି ଅଜନ୍ତାକୁ ଫେରି ଚିତ୍ରର ନକଲ ଆଙ୍କିବା ଆରମ୍ଭ କରିଥିଲେ ଓ ମୃତ୍ୟୁ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ (୧୮୭୫) ସେ ଏହି କାର୍ଯ୍ୟରେ ଲିପ୍ତ ଥିଲେ ।

[[File:Ajanta dancing girl now and then.jpg|thumb|left|ଅଜନ୍ତାର ନର୍ତ୍ତକୀ : ବାମଟି ଅଜନ୍ତାରେ ଉଠାଯାଇଥିବା ଫଟୋ ଚିତ୍ର (୨୦୧୨) ; ଡାହାଣଟି ରବର୍ଟ୍ ଗିଲ୍‍ଙ୍କ ଅଙ୍କିତ ନକଲ ଚିତ୍ର (ଉନବିଂଶ ଶତାବ୍ଦୀ)&lt;ref&gt;Detail from this [https://collections.vam.ac.uk/item/O115444/copy-of-painting-inside-the-oil-painting-gill-robert/ painting in the V&amp;A] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180414100711/http://collections.vam.ac.uk/item/O115444/copy-of-painting-inside-the-oil-painting-gill-robert |date=2018-04-14 }}&lt;/ref&gt;]]
୧୮୭୨ ମସିହାରେ ବମ୍ବେ ପ୍ରେସିଡେନ୍ସି ଜନ୍ ଗ୍ରିଫିଥ୍‍ସ୍‍ଙ୍କୁ ନିଜ ଛାତ୍ରଙ୍କ ସହିତ ଅଜନ୍ତାର ଚିତ୍ର ଗୁଡ଼ିକର ନକଲ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିବା କାମରେ ନିୟୋଜିତ କରିଥିଲା । ୧୩ ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କାମ କରି ସେମାନେ ପ୍ରାୟ ୩୦୦ଟି ଚିତ୍ର ନକଲ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିଥିଲେ । ଏଗୁଡ଼ିକ ଲଣ୍ଡନର ଇମ୍ପେରିଆଲ୍ ଇନ୍‍ଷ୍ଟିଚ୍ୟୁଟ୍‍ଠାରେ ପ୍ରଦର୍ଶିତ ହୋଇଥିଲା । କିନ୍ତୁ ୧୮୮୫ ମସିହାର ଏକ ଅଗ୍ନିକାଣ୍ଡରେ ୧୦୦ରୁ ଅଧିକ ଚିତ୍ର ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଇଥିଲା । ଭିକ୍ଟୋରିଆ ଏଣ୍ଡ୍ ଆଲବର୍ଟ୍ ସଂଗ୍ରହାଳୟରେ ବର୍ତ୍ତମାନ ପ୍ରାୟ ୧୬୬ଟି ନକଲି ଚିତ୍ର ରହିଛି । ୧୯୫୫ ମସିହାରୁ କିନ୍ତୁ ଏଗୁଡ଼ିକ ପ୍ରଦର୍ଶିତ ହୋଇନାହିଁ । ଏମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ସର୍ବବୃହତ୍ ଚିତ୍ର ୩ ମି × ୬ ମି ଆକାରର । ୨୦୦୬ ମସିହାରେ ନର୍ଥୁମ୍ବ୍ରିଆ ବିଶ୍ୱବିଦ୍ୟାଳୟ ପକ୍ଷରୁ ଏହି ଅନୁକରଣ ଚିତ୍ରଗୁଡ଼ିକର ସଂରକ୍ଷଣ ପାଇଁ ଏକ ପ୍ରକଳ୍ପ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିଲା ।&lt;ref&gt;[http://www.vam.ac.uk/content/journals/conservation-journal/issue-52/conserving-the-copies-of-the-ajanta-cave-paintings-at-the-v-and-a/ Conserving the copies of the Ajanta cave paintings at the V&amp;A] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121018201728/http://www.vam.ac.uk/content/journals/conservation-journal/issue-52/conserving-the-copies-of-the-ajanta-cave-paintings-at-the-v-and-a/ |date=2012-10-18 }}, [[Victoria &amp; Albert Museum]], Conservation Journal, Spring 2006 Issue 52, accessed 24 October 2012&lt;/ref&gt; ଅଜନ୍ତାର ଚିତ୍ରଗୁଡ଼ିକୁ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ଦେଖିବା ପାଇଁ ଗ୍ରିଫିଥ୍ ଓ ତାଙ୍କ ଛାତ୍ରମାନେ ଅଜନ୍ତାର ଚିତ୍ରରେ ଶସ୍ତା ବାର୍ନିସ୍ ପ୍ରୟୋଗ କରିଥିଲେ ଯାହା ମୂଳ ଚିତ୍ରଗୁଡ଼ିକୁ କ୍ଷତି ପହଞ୍ଚାଇଥିଲା । ସ୍ପିଂକ୍ ଓ ଅନ୍ୟ କିଛି ଗବେଷକଙ୍କ ମତରେ ପ୍ରତ୍ନତତ୍ତ୍ୱ ବିଭାଗର ସଂରକ୍ଷଣ ପାଇଁ ବ୍ୟବହୃତ ରାସାୟନିକ ପଦାର୍ଥ ମଧ୍ୟ ଚିତ୍ରଗୁଡ଼ିକୁ କ୍ଷତିଗ୍ରସ୍ତ କରୁଛି ।{{sfn|Cohen|2006|pp=50–51}}

[[File:Exposition Clemenceau, le Tigre et l'Asie (MNAA-Guimet, Paris) (13888446659).jpg|thumb|ପ୍ୟାରିସ୍‍ର ଜିମେ ସଂଗ୍ରହାଳୟରେ ଥିବା ଅଜନ୍ତା ଗୁମ୍ଫା-୧ ଚିତ୍ରର ଏକ ନକଲ&lt;ref&gt;{{cite book|title=Ajanta Murals (An Album of Eighty-Five Reproductions in Colour)|date=1996|publisher=Archaeological Survey of India|page=Fig. 2|url=http://www.exoticindiaart.com/book/details/ajanta-murals-album-of-eighty-five-reproductions-in-colour-NAL459/|access-date=2019-12-28|archive-date=2019-12-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20191228175345/https://www.exoticindiaart.com/book/details/ajanta-murals-album-of-eighty-five-reproductions-in-colour-NAL459/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;]]
[[File:Buddhist mural, Albert Hall Museum, Jaipur.jpg|thumb|left|ଅଜନ୍ତା ଗୁମ୍ଫା ୧୭ ଚିତ୍ରର ଏକ ନକଲ ରାଜସ୍ଥାନ ଜୟପୁରର ଆଲବର୍ଟ୍ ହଲ୍ ସଂଗ୍ରହାଳୟରେ ରହିଛି]]
୧୯୯୦-୯୧ ମସିହାରେ ଖ୍ରୀଷ୍ଟିୟାନା ହେରିଂଘାମ୍ ଓ କଲିକତା କଳା ବିଦ୍ୟାଳୟର ଛାତ୍ରମାନେ ମିଶି କିଛି ଅଜନ୍ତା ଚିତ୍ରର ଅନୁକରଣ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିଥିଲେ । ଆଧୁନିକ ଭାରତୀୟ ଚିତ୍ରକର ନନ୍ଦଲାଲ ବୋଷ ମଧ୍ୟ ଏହି ଦଳର ସଦସ୍ୟ ଥିଲେ । ଲଣ୍ଡନର ଇଣ୍ଡିଆ ସୋସାଇଟିଦ୍ୱାରା ଏହି ନକଲି ଚିତ୍ରଗୁଡ଼ିକ ପ୍ରକାଶିତ ହୋଇଥିଲା । ପୂର୍ବର ନକଲମାନଙ୍କ ଅପେକ୍ଷା ଏହି ଚିତ୍ରଗୁଡ଼ିକ ମୂଳ ଅବସ୍ଥା ଓ ଶୈଳୀ ବଜାୟ ରଖିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରିଥିଲା । ଗିଲ୍ ଓ ଗ୍ରିଫିଥ୍‍ଙ୍କ ନକଲଗୁଡ଼ିକ ଭିକ୍ଟୋରୀୟ କଳା ଶୈଳୀରେ ଅଙ୍କିତ ହୋଇଥିବା ସ୍ଥଳେ ଖ୍ରୀଷ୍ଟିୟାନା ଭାରତୀୟ ଶୈଳୀର ନିକଟତର ନକଲ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିଥିଲେ ବୋଲି ଜଣେ ଲେଖକ ମତ ରଖିଥିଲେ ।&lt;ref&gt;[http://www.burlington.org.uk/magazine/back-issues/2010/201004/ Rupert Richard Arrowsmith, &quot;An Indian Renascence and the rise of global modernism: William Rothenstein in India, 1910–11&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130509065716/http://www.burlington.org.uk/magazine/back-issues/2010/201004/ |date=2013-05-09 }}, ''[[The Burlington Magazine]]'', vol.152 no.1285 (April 2010), pp.228–235.&lt;/ref&gt;

ରବର୍ଟ୍ ଗିଲ୍ ପ୍ରଥମେ ଅଜନ୍ତା ଚିତ୍ରମାନଙ୍କ ଫଟୋଗ୍ରାଫିକ୍ ସର୍ବେକ୍ଷଣ କରିଥିଲେ । ୧୮୫୬ ମସିହାରୁ ସେ କ୍ୟାମେରା, ଷ୍ଟିରିଓସ୍କୋପି ଆଦିର ବ୍ୟବହାର କରି ଅନେକ ଫଟୋ ନେଇଥିଲେ । ବ୍ରିଟିଶ୍ ଲାଇବ୍ରେରି ସୌଜନ୍ୟରୁ ଏଥିରୁ ଅନେକ ଚିତ୍ର ବର୍ତ୍ତମାନ ଅନ୍‍ଲାଇନ୍ ଦେଖିହେବ । ଗିଲ୍ ଓ ଫର୍ଗୁସନ୍ ଏହି ଚିତ୍ରଗୁଡ଼ିକୁ ସେମାନଙ୍କ ପୁସ୍ତକମାନଙ୍କରେ ବ୍ୟବହାର କରିଛନ୍ତି ।&lt;ref&gt;Gordon, 236; [http://www.bl.uk/onlinegallery/onlineex/apac/photocoll/g/019pho0001000s4u00478000.html example from the British Library] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131221033636/http://www.bl.uk/onlinegallery/onlineex/apac/photocoll/g/019pho0001000s4u00478000.html |date=2013-12-21 }} (search on &quot;Gill, Robert Ajanta&quot;)&lt;/ref&gt; ପରେ ୧୯୧୧ ମସିହାରେ ଭିକ୍ଟର୍ ଗୋଲୁବ୍ୟୁ ଅନେକ ଫଟୋ ସଂଗ୍ରହ କରିଥିଲେ । ଇ. ଏଲ୍. ଭାସେ ଉଠାଇଥିବା ଅନେକ ଫଟୋ ଗୁଲାମ ୟଜଦାନିଙ୍କଲଦ୍ୱାରା ୧୯୩୦ରୁ ୧୯୫୫ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରକାଶିତ ହୋଇଥିଲା ।&lt;ref&gt;Upadya, 2–3&lt;/ref&gt;

ଗୁମ୍ଫା-୧୭ ଉପକକ୍ଷରେ ଥିବା ବୁଦ୍ଧଙ୍କ ଚିତ୍ରର ନକଲ ଥୋମାସ୍ ହଲବେଇନ୍ ହେଣ୍ଡଲେ (୧୮୪୭-୧୯୧୭) ପ୍ରସ୍ତୁତ କରାଇଥିଲେ ଯାହା ଜୟପୁର (ରାଜସ୍ଥାନ)ର ଆଲବର୍ଟ୍ ହଲ୍ ସଂଗ୍ରହାଳୟରେ ରହିଛି ।&lt;ref name=&quot;Tillotson&quot;/&gt; ମୁରଲୀ ନାମକ ଜଣେ ସ୍ଥାନୀୟ ଚିତ୍ରକର ଏହି ଚିତ୍ରଟିକୁ ଆଙ୍କିଥିଲେ ।&lt;ref name=&quot;Tillotson&quot;&gt;{{cite book|last1=Tillotson|first1=Giles Henry Rupert|title=Jaipur Nama: Tales from the Pink City|date=2006|publisher=Penguin Books India|isbn=9780144001002|page=156|url=https://books.google.com/books?id=kmfxexeX3pIC&amp;pg=PA156|language=en}}&lt;/ref&gt; ଏହି ସଂଗ୍ରହାଳୟ ୧୮୮୭ ମସିହାରେ ସାଧାରଣ ଜନତାଙ୍କ ପାଇଁ ଖୋଲିଥିଲା । ଏହି ଚିତ୍ରଟି ଉନବିଂଶ ଶତାବ୍ଦୀର ଚିତ୍ର ଭାବେ ବର୍ଗୀକୃତ ହୋଇଥାଏ ।&lt;ref&gt;{{cite book|title=Wall Paintings of Rajasthan|date=1998|publisher=Jawahar Kala Kendra|page=23|url=https://books.google.com/books?id=0jzrAAAAMAAJ|language=en|quote=artist Murali and Kishan are good examples of 19th C. painting}}&lt;/ref&gt;

[[ରବୀନ୍ଦ୍ରନାଥ ଠାକୁର]]ଙ୍କ ଆମନ୍ତ୍ରଣରେ ଜାପାନୀ ଚିତ୍ରକର ଆରାଇ କାମ୍ପୋ (荒井寛方:୧୮୭୮–୧୯୪୫) ଜାପାନୀ ଚିତ୍ର ଶୈଳୀ ବିଷୟରେ ଶିକ୍ଷା ଦେବାକୁ ଭାରତ ଆସିଥିଲେ ଓ ସେ ଅଜନ୍ତାର ଚିତ୍ରମାନଙ୍କୁ ଅନୁକରଣ କରି ନକଲ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରିଥିଲେ ।&lt;ref&gt;M. L. Ahuja,[https://books.google.it/books?id=GQWcAwAAQBAJ&amp;pg=PT51 ''Eminent Indians: Ten Great Artists,''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221123135902/https://books.google.it/books?id=GQWcAwAAQBAJ&amp;pg=PT51 |date=2022-11-23 }} Rupa Publications, 2012 p.51.&lt;/ref&gt; ୧୯୧୬ରୁ ୧୯୧୮ ମଧ୍ୟରେ ସେ ଜାପାନୀ କାଗଜରେ କିଛି ନକଲ ଚିତ୍ର ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିଥିଲେ ଓ ଟୋକିଓ ବିଶ୍ୱବିଦ୍ୟାଳୟରେ ତାଙ୍କ ଚିତ୍ରଗୁଡ଼ିକୁ ସୁରକ୍ଷିତ ଭାବେ ରଖାଯାଇଥିଲା । କିନ୍ତୁ ୧୯୩୨ ମସିହାର ଭୂମିକମ୍ପରେ ଏହି ଚିତ୍ରଗୁଡ଼ିକ ହଜିଗଲେ ବା ମାଟିରେ ପୋତି ହୋଇଯାଇଥିଲେ ।&lt;ref&gt;{{cite book|first1=Caterina |last1=Bon Valsassina|first2=Marcella |last2=Ioele|title=Ajanta Dipinta – Painted Ajanta Vol. 1 e 2|url=https://books.google.com/books?id=Z81lcQNAg8kC&amp;pg=PA150 |year=2014|publisher=Gangemi Editore Spa|isbn=978-88-492-7658-9|pages=150–152}}&lt;/ref&gt;

== ମହତ୍ତ୍ୱ ==
===ଅଜନ୍ତା ଚିତ୍ରରେ ସ୍ଥାନୀୟ ସମାଜ ଓ ସଂସ୍କୃତି===
{{multiple image
| align = right
| image1 = 19th century copy of 1st century BCE to 5th century CE Ajanta Cave 2 painting b.jpg
| width1 = 155
| alt1 =
| caption1 =
| image2 = 19th century copy of 1st century BCE to 5th century CE Ajanta Cave 2 painting Hariti and Kubera b.jpg
| width2 = 200
| alt2 =
| caption2 =
| footer = ଅଜନ୍ତା ଚିତ୍ରରେ ମୁଖ୍ୟତଃ ସ୍ଥାନୀୟ ଜନତା ଓ ସଂସ୍କୃତି ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ । ବାମ : ରାଜା ରାଜ୍ୟ ତ୍ୟାଗ କରି ସନ୍ୟାସ ଗ୍ରହଣ କରିବା ପ୍ରସଙ୍ଗ ଲୋକେ ଆଲୋଚନା କରିବାର ଦୃଶ୍ୟ; ଡାହାଣ : ସାଧୁ ଓ ବ୍ରହ୍ମକୟିକ ମନ୍ଦିରକୁ ଯିବା ସମୟରେ ବଜାରରେ ସ୍ତ୍ରୀଲୋକଙ୍କ ବାର୍ତ୍ତାଳାପ ତଥା ବାଳକମାନଙ୍କ ଖେଳିବା ଦୃଶ୍ୟର ଚିତ୍ର&lt;ref&gt;{{cite book|first=Irving L. |last=Finkel |title=Ancient Board Games in Perspective|url=https://books.google.com/books?id=B20NAQAAMAAJ|year=2007|publisher=British Museum Press|isbn=978-0-7141-1153-7|pages=183, 226}}&lt;/ref&gt;
}}
ଖ୍ରୀଷ୍ଟପୂର୍ବ ଦ୍ୱିତୀୟ ଶତାବ୍ଦୀରୁ ଖ୍ରୀଷ୍ଟାବ୍ଦ ପଞ୍ଚମ ଶତାବ୍ଦୀ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସ୍ଥାନୀୟ (ଭାରତୀୟ) ସାଂସ୍କୃତିକ, ଧାର୍ମିକ ଓ ସାମାଜିକ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଅଜନ୍ତାର ଚିତ୍ରମାନଙ୍କରେ ପ୍ରତିଫଳିତ ହୋଇଛି । ଇତିହାସ, ମାନବ ବିଜ୍ଞାନ, ସାମାଜିକ ବିଜ୍ଞାନ ଓ ଲିଙ୍ଗ ସମାନତା ଦୃଷ୍ଟିରୁ ଦକ୍ଷିଣ ଏସିଆର ଅବସ୍ଥା ବିଷୟରେ ବିଭିନ୍ନ ବିଶାରଦ ନିଜ ମତ ରଖିଯାଇଛନ୍ତି ।&lt;ref&gt;Lisa N. Owen (2010), Review: Ajanta: History and Development: Painting, Sculpture, Architecture – Year by Year by Walter M. Spink, The Journal of Asian Studies, Vol. 69, No. 1 (FEBRUARY 2010), pages 317–319&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|first=Dieter |last=Schlingloff|year=2000 | title= Ajanta – Handbuch der Malereien|publisher= Otto Harrassowitz Verlag| isbn= 978-3447042482}}&lt;/ref&gt; ବେଶଭୂଷା, ଅଳଙ୍କାର, ସାମାଜିକ କାର୍ଯ୍ୟକଳାପ, ପୁରୁଷ-ସ୍ତ୍ରୀ ସମ୍ପର୍କ ପ୍ରଭୃତିର ରାଜକୀୟ ଓ ଆଡ଼ମ୍ବରପୂର୍ଣ୍ଣ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ&lt;ref&gt;{{cite book|first1=Annette |last1=Lynch|first2=Mitchell D. |last2=Strauss|title=Ethnic Dress in the United States: A Cultural Encyclopedia|url=https://books.google.com/books?id=tiEvBQAAQBAJ&amp;pg=PA256|year= 2014|publisher=Rowman &amp; Littlefield Publishers|isbn=978-0-7591-2150-8|page=256}}&lt;/ref&gt; ସହିତ  ସାଧାରଣ ଜନତା, ଋଷିମୁନି ଏବଂ ସନ୍ୟାସୀମାନଙ୍କର ସାମାନ୍ୟ ଓ ନିରାଡ଼ମ୍ବର ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ ଅଜନ୍ତାର ଚିତ୍ରରେ ଦେଖାଯାଇପାରିବ । ଅଜନ୍ତାର ଚିତ୍ରସମୂହ ପ୍ରଥମ ଶତାବ୍ଦୀ କାଳର ଭାରତୀୟ ଜନଜୀବନର ପ୍ରଜ୍ଜ୍ୱଳିତ ପରିପ୍ରକାଶ ।{{sfn|Upadhya|1994|pp=12-14}}&lt;ref name=&quot;Mehta199539&quot;&gt;{{cite book|first=Tarla |last=Mehta|title=Sanskrit Play Production in Ancient India|url=https://books.google.com/books?id=l7naMj1UxIkC&amp;pg=PA39 |year=1995|publisher=Motilal Banarsidass  |isbn=978-81-208-1057-0|pages=39, 42, 65, 102, 173–178, 207–213}}&lt;/ref&gt;

ଅଜନ୍ତାର ଚିତ୍ରରେ ସନ୍ୟାସୀ ଓ ଭିକ୍ଷୁଙ୍କ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଜୀବନଧାରା ଏବଂ ସାଧାରଣ ମନୁଷ୍ୟର ଭୌତିକ ଜୀବନଧାରାର ବିପରୀତ ଭାବ ମଧ୍ୟ ପ୍ରଦର୍ଶିତ । ପ୍ରଥମ ଭାବ ଜୀବନର ସୁଖ ଓ ମୋହ ପରିତ୍ୟାଗ କରିଥିବା ବେଳେ ଦ୍ୱିତୀୟଟି କାମ, ଅର୍ଥ, ବାସନା ଓ ମୋହ ମଧ୍ୟରେ ନିମଜ୍ଜିତ ଥିବାର ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ । ଅଜନ୍ତାର ଚିତ୍ରରେ ଦୋକାନ ବଜାର, ଉତ୍ସବ, ଶୋଭାଯାତ୍ରା, ପ୍ରାସାଦ, କଳା ପ୍ରଦର୍ଶନ ଇତ୍ୟାଦିର ଦୃଶ୍ୟ ମଧ୍ୟ ସ୍ଥାନ ପାଇଛି । ଏପରି ଦୃଶ୍ୟ ଭରହୁତ, ସାଞ୍ଚି, ଅମରାବତୀ, ଏଲୋରା, ବାଘ ଗୁମ୍ଫା, ଆଇହୋଳେ, ବାଦାମୀ ଓ ଭାରତର ଅନ୍ୟ ପ୍ରତ୍ନତାତ୍ତ୍ୱିକ ସ୍ଥଳରେ ମଧ୍ୟ ଦେଖିବାକୁ ମିଳିଥାଏ । ଅଜନ୍ତା ଗୁମ୍ଫା ପ୍ରାଚୀନ ଓ ମଧ୍ୟଯୁଗୀୟ (ବିଶେଷତଃ ଗୁପ୍ତ ଯୁଗ ଓ ତାହା ଆଖପାଖ ସମୟର) ଭାରତୀୟ ସଂସ୍କୃତି ଓ କଳାର ଏକ ଝଲକ ।&lt;ref name=&quot;Mehta199539&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|first=Hermann |last=Goetz|title=The Early Wooden Temples of Chamba|url=https://books.google.com/books?id=kMwUAAAAIAAJ |publisher=Brill Academic|pages=101–111 |year=1955}}&lt;/ref&gt;

{{Quote box
 |quote  = '''ପ୍ରାଚ୍ୟବାଦ ଓ ଅଜନ୍ତା ଗୁମ୍ଫା'''&lt;br&gt;
ଉନବିଂଶ ଶତାବ୍ଦୀର ପ୍ରାରମ୍ଭରେ ୟୁରୋପୀୟମାନେ ଯେତେବେଳେ ପ୍ରଥମ ଥର ପାଇଁ ଅଜନ୍ତା ଗୁମ୍ଫା ଦେଖିଲେ, ସେମାନଙ୍କ ନିକଟରେ ଏହାର ବିବରଣୀ ପ୍ରଦାନ କରିବା ଭଳି କୌଣସି ଲେଖା ବା ତଥ୍ୟ ନଥିଲା । ତେଣୁ ଶିକାର, ଦୈନନ୍ଦିନ ଗୃହ ଜୀବନ, ଅନ୍ତଃପୁର ଜୀବନ, ବିଭିନ୍ନ ଟୋପି, ସୁନ୍ଦରୀ କନ୍ୟା, ହାତୀ, ଘୋଡ଼ା, ଏବିସିନିଆର କୃଷ୍ଣ ବର୍ଣ୍ଣର ରାଜକୁମାର, ଢାଲ, ବର୍ଚ୍ଛା ଓ କୁଞ୍ଚୁକୁଞ୍ଚିଆ କେଶଧାରୀ ବ୍ୟକ୍ତି ଯାହାକୁ ସେମାନେ ‘ବୁଦ୍ଧ’ କହୁଥିଲେ – ଏହି ସବୁ ବିଷୟରୁ ଆଗକୁ ସେମାନେ ଦେଖିପାରିଲେ ନାହିଁ । 
 |source = — ରିଚାର୍ଡ୍ କୋହେନ୍&lt;br&gt;''Beyond Enlightenment: Buddhism, Religion, Modernity''{{Sfn|Cohen|2006|p=119}}
 |bgcolor=#FFE0BB
 |width=35%
 |align  = right
}}

ଔପନିବେଶିକ ଶାସନର ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ସମୟରେ ଅଜନ୍ତାର ବିବରଣୀ ଋଢିବାଦୀ, ସମାଲୋଚନାତ୍ମକ ଥିଲା । ଉନବିଂଶ ଶତାବ୍ଦୀର ପ୍ରାଚ୍ୟବାଦ ଗବେଷକ ୱିଲିୟମ୍ ଡେଲରିମ୍ପଲ୍‍ ଅଜନ୍ତାର ଚିତ୍ର ବୁଝିପାରି ନଥିଲେ । ଜାତକ କଥାସମୂହର ଜ୍ଞାନ ଓ ଏସୀୟ ସଂସ୍କୃତିର ପୂର୍ବ ଜ୍ଞାନର ଅଭାବରେ ଏହି ଗବେଷକମାନେ ଏକ ଚିତ୍ରରେ ସନ୍ୟାସୀ ଓ ନୃତ୍ୟରତା ସ୍ତ୍ରୀଙ୍କ ଉପସ୍ଥିତି ଦେଖି ତ୍ରୁଟିପୂର୍ଣ୍ଣ ନିଷ୍କର୍ଷରେ ପହଞ୍ଚିଥିଲେ ।&lt;ref&gt;Dalrymple, William (2015), ''[http://www.openthemagazine.com/article/open-essay/the-familiar-faces-of-ajanta The familiar faces of Ajanta] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171107022940/http://www.openthemagazine.com/article/open-essay/the-familiar-faces-of-ajanta |date=2017-11-07 }}'', Open, September 2015&lt;/ref&gt; ନିଜ ଅନୁମାନ ଓ ବୋଧଶକ୍ତିରୁ ସେମାନେ ଅଜନ୍ତାର ଚିତ୍ରଗୁଡ଼ିକୁ ଅର୍ଥହୀନ, ରହସ୍ୟମୟ ଓ କାମୁକ ଇତ୍ୟାଦି କହିଥିଲେ ।&lt;ref name=&quot;Lannoy1971&quot;&gt;{{cite book|first=Richard |last=Lannoy|title= The speaking tree: a study of Indian culture and society|url= https://books.google.com/books?id=k8KFAAAAIAAJ|year =1971|publisher= Oxford University Press|isbn=978-0-19-215177-3|pages=46–53}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=asher4&gt;{{cite book|first1=Catherine |last1=Asher|first2=Thomas R. |last2=Metcalf|title=Perceptions of South Asia's visual past|url= https://books.google.com/books?id=HDluAAAAMAAJ|year =1994|isbn= 978-81-204-0883-8|pages=4–5, 17–21, 26–29, 47–63}}&lt;/ref&gt; ଉନବିଂଶ ଶତାବ୍ଦୀର ଔପନିବେଶ ଶାସକମାନେ ନିଜ ଇଚ୍ଛା ମୁତାବକ ଅଜନ୍ତା ଚିତ୍ରଗୁଡ଼ିକର ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଥିଲେ ।{{Sfn|Cohen|2006|pp=119-120}}&lt;ref name=asher4/&gt;{{sfn|Upadhya|1994|pp=3–4}}

ଭାରତୀୟ ଧର୍ମ ଭାବନା ଓ ବିଶେଷ କରି ବୌଦ୍ଧ ଧର୍ମ ତତ୍ତ୍ୱ ସମ୍ପର୍କରେ ଅଜ୍ଞ ବ୍ୟକ୍ତି ଅଜନ୍ତା ସମେତ ଭାରତର ଅନ୍ୟ କଳାକୁ ମଧ୍ୟ ଏକା ପ୍ରକାରର ଦୃଷ୍ଟିକୋଣରୁ ଦେଖିଥାଏ । ତେଣୁ ଅଜନ୍ତାର ଚିତ୍ର ୟୁରୋପୀୟଙ୍କ ମନରେ “ମୂର୍ତ୍ତିପୂଜା, ପ୍ରସ୍ତର ପୂଜା ବା ଅଦ୍ଭୁତ ଦେବାଦେବୀଙ୍କ ପୂଜା, ଇତ୍ୟାଦି” ଚିନ୍ତାଧାରାର ଆଉ ଏକ ଉଦାହରଣ ରୂପେ ପ୍ରକଟ ହୋଇଥିଲା ବୋଲି ରିଚାର୍ଡ୍ କୋହେନ୍ କହିଥିଲେ ।{{Sfn|Cohen|2006|pp=119–120}} କିନ୍ତୁ ପ୍ରକୃତ ପକ୍ଷେ ଭାରତୀୟ ଓ ବୌଦ୍ଧ ଧାର୍ମିକ ଦୃଷ୍ଟିରୁ ଦେଖିଲେ କଳାର ମାନ ଯେପରି ହେବା କଥା, ଅଜନ୍ତାର ଚିତ୍ର ଠିକ୍ ସେହିପରି : ସର୍ବଧର୍ମବାଦୀ, ଧାର୍ମିକ, ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ, ସାମାଜିକ ଓ ସୁନ୍ଦର ।{{Sfn|Cohen|2006|pp=120–131}}

ଅଜନ୍ତା କଳାର ଓ ଇତିହାସର ଗବେଷକ ୱାଲ୍‍ଟର୍ ସ୍ପିଂକ୍‍ଙ୍କ ମତରେ ୪୭୫ ଖ୍ରୀଷ୍ଟାବ୍ଦ ବେଳକୁ ଅଜନ୍ତା ଏକ ପବିତ୍ର ସ୍ଥଳ ଥିଲା ଏବଂ ଅନେକ ଯାତ୍ରୀ, ତୀର୍ଥଯାତ୍ରୀ, ପର୍ଯ୍ୟଟକ, ସାଧୁ ଓ ବଣିକ ଏଠାକୁ ଆସୁଥିଲେ । ଖ୍ରୀ. ୪୬୦ରୁ ୪୮୦ ମଧ୍ୟରେ ଅଜନ୍ତାର ସ୍ଥିତିରେ ଶିଳ୍ପୀମାନଙ୍କ ଯୋଗୁଁ ବହୁ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଘଟିଥିଲା । ମାନବ ଇତିହାସରେ ଅଜନ୍ତାର କଳା ଏକ ଅଭୂତପୂର୍ବ ସଫଳତା ଓ କୃତିତ୍ୱ ବୋଲି ସ୍ପିଂକ୍ କହିଛନ୍ତି ।&lt;ref name=&quot;Williams1981&quot;&gt;{{cite book|first=Walter M. |last=Spink|editor-first=Joanna Gottfried |editor-last=Williams|chapter=Ajanta's Chronology: Politics and Patronage|title= Kalādarśana: American Studies in the Art of India|chapter-url=https://books.google.com/books?id=-qoeAAAAIAAJ&amp;pg=PA109| year=1981|publisher= BRILL Academic|isbn= 978-90-04-06498-0|page= 109}}&lt;/ref&gt;

===ଅଜନ୍ତା ଚିତ୍ରରେ ବିଦେଶୀ ସମାଜ ଓ ସଂସ୍କୃତି===
ଅଜନ୍ତା ଚିତ୍ରରୁ ପ୍ରାଚୀନ ଭାରତରେ ସାମାଜିକ ଓ ଅର୍ଥନୈତିକ ତଥ୍ୟ ସମ୍ବନ୍ଧରେ ସମ୍ୟକ୍ ସୂଚନା ମିଳିଥାଏ । ପଞ୍ଚମ ଶତାବ୍ଦୀରେ ବିଦେଶୀ ସଂସ୍କୃତି ସହ ଭାରତୀୟ ସଂସ୍କୃତିର ମିଳନ ଓ ବିନିମୟ ସମ୍ପର୍କରେ ମଧ୍ୟ ଜଣା ପଡ଼ିଥାଏ । ଭାରତୀୟ ଐତିହାସିକ ହରୁନ୍ ଖାନ୍ ଶେରୱାନିଙ୍କ ମତରେ : “ଅଜନ୍ତାର ଚିତ୍ର ବୌଦ୍ଧ ଧର୍ମର ବିଶ୍ୱବାଦୀ ଚରିତ୍ର ପ୍ରକାଶ କରିଥାଏ । ବୌଦ୍ଧ ଧର୍ମ ବିକଶିତ ହୋଇ ଗ୍ରୀକ୍, ପର୍ସୀୟ, ସକ, ପଲ୍ଲବ, କୁଶାଣ, ହୁଣ ପରି ଅନେକ ବିଦେଶୀ ଜାତିଙ୍କ ନିକଟରେ ପହଞ୍ଚି ପାରିଥିଲା ।“&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Sherwani |first1=Harron Khan |title=Dr. Ghulam Yazdani commemoration volume |date=1966 |publisher=Maulana Abul Kalam Azad Oriental Research Institute |page=186 |url=https://books.google.com/books?id=tK7de_DTsW8C |language=en}}&lt;/ref&gt; ସ୍ପିଂକ୍‍ଙ୍କ ମତରେ ଅଜନ୍ତାର ଗୁମ୍ଫା ଚିତ୍ର ସମୂହରେ ବିଦେଶୀଙ୍କ ଚିତ୍ର ମଧ୍ୟ ଭରି ହୋଇ ରହିଛି । ବିଦେଶୀଙ୍କ ଚିତ୍ର ଯୋଗୁଁ “ପାରସ୍ୟ ଦୂତାବାସ ଦୃଶ୍ୟ” ପରି ତ୍ରୁଟିପୂର୍ଣ୍ଣ ଅନୁମାନ ମଧ୍ୟ କରାଯାଇଛି । ଅଜନ୍ତାର ବିଦେଶୀଙ୍କ ଚିତ୍ରରେ ସାସନୀୟ ବ୍ୟବସାୟୀ, ଯାତ୍ରୀ ଓ ତତ୍କାଳୀନ ବାଣିଜ୍ୟ ପଥ ଇତ୍ୟାଦି ପ୍ରତିଫଳିତ ହୋଇଥାଏ ।&lt;ref&gt;''Ajanta History and Development'' Vol IV p.153 Fig.27&lt;/ref&gt;

;&quot;ପାରସ୍ୟ ଦୂତାବାସ ଦୃଶ୍ୟ (Persian Embassy Scene)&quot; ବୋଲି କଥିତ ଚିତ୍ର 
[[File:Ajanta Cave 1 first frescoe to the right of the entrance with three foreigners detail.jpg|thumb|400px|ପର୍ସୀୟ ଦୂତାବାସ ଚିତ୍ରର ଉପର ଭାଗ ଓ ଏଥିରେ ବିଦେଶୀମାନଙ୍କ ବର୍ଣ୍ଣନା । ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଚିତ୍ର : [https://goo.gl/maps/HkfX4qK5wm82]]]
ଗୁମ୍ଫା-୧ରେ ବିଦେଶୀ ଲୋକ ଥିବା ଏକ ଚିତ୍ର ରହିଛି ଯେଉଁଥିରେ ବିଦେଶୀ ଲୋକଙ୍କ ମୁଖ ଓ ବେଶଭୂଷା ଅଙ୍କିତ ହୋଇଛି ଓ ଏହାକୁ &quot;ପାରସ୍ୟ ଦୂତାବାସ ଦୃଶ୍ୟ&quot; ବୋଲି ନାମ ଦିଆଯାଇଥିଲା ।&lt;ref name=&quot;Spink 29&quot;&gt;{{cite book|last1=Spink|first1=Walter|title=Ajanta: History and Development, Volume 5 Cave by Cave|date=2006|publisher=BRILL|isbn=9789047411871|page=29|url=https://books.google.com/books?id=UNOvCQAAQBAJ&amp;pg=PA29|language=en}}&lt;/ref&gt; ଏହି ଚିତ୍ର&lt;ref&gt;Visible on Streetview [https://goo.gl/maps/HkfX4qK5wm82 here] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221123135929/https://www.google.com/maps/@20.5524934,75.702265,2a,75y,243.85h,120.89t/data=!3m6!1e1!3m4!1sczdf3FBMVCcAAAQWjJFwRQ!2e0!7i13312!8i6656?hl=en&amp;shorturl=1 |date=2022-11-23 }}&lt;/ref&gt; ଗୁମ୍ଫା-୧ର ପ୍ରବେଶ ଦ୍ୱାର ଦେଇ ପଶିବା ପରେ ଠିକ୍ ଡାହାଣ ପଟକୁ ରହିଛି ।&lt;ref name=&quot;Spink 29&quot;/&gt; ସ୍ପିଂକ୍‍ଙ୍କ ମତାନୁସାରେ “ଉନବିଂଶ ଶତାବ୍ଦୀର ସ୍ଥାପତ୍ୟ ଐତିହାସିକ ଜେମ୍‍ସ୍ ଫର୍ଗୁସନ୍ ଏହି ଚିତ୍ରକୁ ଖ୍ରୀ. ୬୨୫ ସମୟରେ ଚାଲୁକ୍ୟ ବଂଶର ରାଜା ଦ୍ୱିତୀୟ ପୁଲକେଶିନଙ୍କ ଦରବାରକୁ ପାରସ୍ୟ ରାଜଦୂତ ଆସିଥିବା ବେଳର ଦୃଶ୍ୟ ବୋଲି ସ୍ଥିର କରିଥିଲେ ।”{{Sfn|Spink|2009|p=132}} ଅନ୍ୟ ଏକ ମତାନୁସାରେ ଜଣେ ହିନ୍ଦୁ ରାଜଦୂତ ପାରସ୍ୟ ରାଜା ଦ୍ୱିତୀୟ ଖୁସ୍ରୁଙ୍କ ଦରବାରକୁ ଖ୍ରୀ. ୬୨୫ରେ ଯାଇଥିବା ଦୃଶ୍ୟ ଏହି ଚିତ୍ରରେ ଦର୍ଶିତ, ଯାହାକୁ ଫର୍ଗୁସନ୍ ମାନି ନାହାନ୍ତି ।{{Sfn|Spink|2006|p= 29}}&lt;ref&gt;Jas. Fergusson (1879), [https://www.jstor.org/stable/25196825 On the Identification of the Portrait of Chosroes II among the Paintings in the Caves at Ajanta] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181215172716/https://www.jstor.org/stable/25196825 |date=2018-12-15 }}, The Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland, Cambridge University Press, Vol. 11, No. 2 (Apr. 1879), pages 155–170&lt;/ref&gt; ସ୍ପିଂକ୍‍ଙ୍କ ମତରେ ଔପନିବେଶିକ ସମୟର ବ୍ରିଟିଶ୍ ଐତିହାସିକମାନେ ଅନୁମାନପୂର୍ବକ ଏହି ୭ମ ଶତାବ୍ଦୀର ଘଟଣାକୁ ଅଜନ୍ତା ଚିତ୍ର ସହ ଯୋଡ଼ିଥିବାରୁ ଗୁମ୍ଫାମାନଙ୍କ ନିର୍ମାଣ କାଳ ନିର୍ଣ୍ଣୟ ତ୍ରୁଟିପୂର୍ଣ୍ଣ ଥିଲା । ତାଙ୍କ ମତରେ ହରିସେନଙ୍କ ଶାସନକାଳରେ ଅଙ୍କିତ ଏହି ଚିତ୍ରଟି ମହାସୁଦର୍ଶନ ଜାତକ କଥାରୁ ଗୃହୀତ ଯାହାର କାହାଣୀ ଅନୁଯାୟୀ ପୂର୍ବ ଜନ୍ମରେ ରାଜା ଥିବା ବୁଦ୍ଧ ହିଁ ଏହି ଚିତ୍ରରେ ରାଜା ରୂପରେ ଦର୍ଶିତ । ପଞ୍ଚମ ଶତାବ୍ଦୀ ସମୟରେ ଭାରତ ସହ ସାସନୀୟ ସାମ୍ରାଜ୍ୟର ବାଣିଜ୍ୟିକ ସମ୍ପର୍କକୁ ଏହି ଚିତ୍ର ମାଧ୍ୟମରେ ଦର୍ଶାଯାଇଛି ।{{Sfn|Spink|2009|p=132}}{{Sfn|Spink|2006|p=27}}&lt;ref&gt;Anand Krishna (1981), An exceptional group of painted Buddha figures at Ajanta, The Journal of the International Association of Buddhist Studies, Volume 4, Number 1, pages 96–100 with footnote 1;&lt;br&gt;{{cite journal|last1= Schlingloff|first1= Dieter|title= Kalyanakarin's Adventures. The Identification of an Ajanta Painting|journal=Artibus Asiae| volume=38| issue=1|year=1976| pages=5–28|jstor=3250094 |doi=10.2307/3250094}}&lt;/ref&gt;

;ଅନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ବାଣିଜ୍ୟ ତଥା ବୌଦ୍ଧ ମତବାଦର ପ୍ରଚାର ଓ ପ୍ରସାର
[[File:Ajanta Cave 1 ceiling foreign dignitary.jpg|thumb|ସାସନୀୟ ବେଶରେ ଜଣେ ବିଦେଶୀ ମଦିରା ପାନ କରୁଥିବାର ଚିତ୍ର ଗୁମ୍ଫା-୧ର ଛାତରେ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ । ୪୬୦-୪୮୦ ସମୟରେ ଏହାକୁ ମଧ୍ୟ ଏସିଆରୁ ଗୃହୀତ ଏକ ସାମାନ୍ୟ ଦୃଶ୍ୟ ବୋଲି କହିପାରିବା ।&lt;ref name=&quot;Brancaccio 81&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;DK&quot;&gt;{{cite book|title=DK Eyewitness Travel Guide India|date=2017|publisher=Dorling Kindersley Limited|isbn=9780241326244|page=126|url=https://books.google.com/books?id=TTcnDwAAQBAJ&amp;pg=PT126|language=en}}&lt;/ref&gt;]]

ଗୁମ୍ଫା-୧ରେ ବିଦେଶୀ ଚେହେରା ଓ ବେଶଭୂଷାର ଅନେକ ଚିତ୍ର ରହିଛି । ଗୁମ୍ଫା-୧୭ର ଚରିତ୍ରମାନଙ୍କରେ ମଧ୍ୟ ଏପରି ଚିତ୍ର ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ । ପିଆ ବ୍ରାଙ୍କାଚିଓଙ୍କ ମତରେ ପଞ୍ଚମ ଶତାବ୍ଦୀରେ ପ୍ରଗତିବାଦୀ ଓ ଅନ୍ୟ ସଂସ୍କୃତିକୁ ସମ୍ମାନ ଦେଖାଉଥିବା ଭାରତ ଅନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ବାଣିଜ୍ୟରେ ଅତି ସକ୍ରିୟ ଥିଲା ।&lt;ref name=&quot;Brancaccio 81&quot;&gt;{{cite book|last1=Brancaccio|first1=Pia|title=The Buddhist Caves at Aurangabad: Transformations in Art and Religion|year =2010 |publisher =BRILL|isbn= 978-9004185258|pages=80–82, 305–307 with footnotes|url=https://books.google.com/books?id=m_4pXm7dD78C&amp;pg=PA81|language=en}}&lt;/ref&gt; ଏଥିରୁ ଆହୁରି ଜାଣିବାକୁ ମିଳେ ଯେ ଏପରି ବାଣିଜ୍ୟିକ ସମ୍ପର୍କ ଡେକାନ ଅଞ୍ଚଳର ସମୁନ୍ନତି ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଆବଶ୍ୟକ ଥିଲା, ତେଣୁ ଚିତ୍ରରେ ଶିଳ୍ପୀ ଏପରି ଦୃଶ୍ୟକୁ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦେଇଛି ।&lt;ref name=&quot;Brancaccio 81&quot;/&gt;

ଅଜନ୍ତାର ଚିତ୍ରରେ ବିଦେଶୀଙ୍କୁ ଦର୍ଶାଇବା ପାଇଁ ନୀଳ ଲାପିସ୍-ଲାଜୁଲି ରଙ୍ଗର ବ୍ୟବହାର ମଧ୍ୟ ଅନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ବାଣିଜ୍ୟର ଆଉ ଏକ ପ୍ରମାଣ । ଏହି ପଥର [[ଆଫଗାନିସ୍ତାନ]] କିମ୍ବା [[ଇରାନ]]ରୁ ଆମଦାନୀ ହୋଇଥିବ । ବ୍ରାଙ୍କାଚିଓଙ୍କ ମତରେ ବୌଦ୍ଧ ସନ୍ୟାସୀମାନେ ରାଜ ଦରବାର ଓ ବ୍ୟବସାୟୀ ଗୋଷ୍ଠୀର ଲୋକଙ୍କ ସହିତ ଉତ୍ତମ ସମ୍ପର୍କ ରଖିଥିଲେ ।&lt;ref name=&quot;Brancaccio 81&quot;/&gt; ଗୁମ୍ଫା-୧ ଓ ୨ରେ ବିଦେଶୀମାନେ ମଦ୍ୟପାନ କରୁଥିବା କିଛି ଚିତ୍ର ମଧ୍ୟ ରହିଛି ।{{refn|group=note|ଗୁମ୍ଫା ୧ର ଛାତରେ ଚାରିଟି ବିଦେଶୀ ଗୋଷ୍ଠୀଙ୍କ ଚିତ୍ର ରହିଛି ଯେଉଁଥିରୁ ଗୋଟିଏ ବର୍ତ୍ତମାନ ଲିଭିଯାଇଛି ।&lt;ref name=&quot;Spink 27&quot;&gt;{{cite book|last1=Spink|first1=Walter|title=Ajanta: History and Development, Volume 5 Cave by Cave|date=2006|publisher=BRILL|isbn=9789047411871|page=27|url=https://books.google.com/books?id=UNOvCQAAQBAJ&amp;pg=PA27|language=en}}&lt;/ref&gt; ଗୁମ୍ଫା ୨ରେ ଦୁଇ ଜଣ ବିଦେଶୀ (ମଧ୍ୟ ଏସିଆର ଲୋକ) ମିଶି ମଦ୍ୟପାନ କରୁଥିବାର ଚିତ୍ର ରହିଛି । ବ୍ରାଙ୍କାଚିଓଙ୍କ ମତରେ ସୋଗଡିଆ ବା ପାରସ୍ୟରୁ ଆସିଥିବା ଲୋକେ ବୋଧହୁଏ ବିଦେଶରୁ ଆମଦାନୀ କରାଯାଇଥିବା ମଦ୍ୟ ପସନ୍ଦ କରୁଥିଲେ । “ପେରିପ୍ଲସ୍ ଅଫ୍ ଦ ଏରିଥ୍ରିଆନ୍ ସି” ପୁସ୍ତକରେ [[ଭରୁଚ]] ରାଜା ରୂପା ବାସନ ଓ ମଦ ଆମଦାନୀ କରୁଥିବା ଲେଖା ଅଛି ।&lt;ref name=&quot;Brancaccio 81&quot;/&gt; ୪୦୦ ଶତାବ୍ଦୀର ସାସାନୀୟ ଗିନା ଓ ପାତ୍ର ଭାରତୀୟ ଉପମହାଦେଶର ବିଭିନ୍ନ ସ୍ଥାନରୁ ମିଳିଛି ।&lt;ref&gt;{{cite journal | last=Read | first=Charles Hercules | title=XI.—On a Silver Sassanian Bowl of about the year 400 A. D., found in the NW. Provinces of India | journal=Archaeologia | volume=63 | year=1912 | doi=10.1017/s0261340900011656 | pages=251–256 | url=https://zenodo.org/record/1551870 | access-date=2019-12-28 | archive-date=2019-12-28 | archive-url=https://web.archive.org/web/20191228200816/https://zenodo.org/record/1551870 | url-status=live }}&lt;/ref&gt; [[ମୁମ୍ବାଇ]] ନିକଟସ୍ଥ କାହ୍ନେରି ଗୁମ୍ଫାରେ ମିଜ୍ଳିଥିବା ତାମ୍ର ଫଳକରୁ ଜଣାପଡ଼େ ଯେ ପଞ୍ଚମ ଶତାବ୍ଦୀରେ ବିଦେଶୀ ବଣିକ ଓ କଲ୍ୟାଣ ନଗରୀ ମଧ୍ୟରେ ବ୍ୟବସାୟିକ ସମ୍ପର୍କ ରହିଥିଲା ।&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Brancaccio|first1=Pia|title= The Buddhist Caves at Aurangabad: Transformations in Art and Religion|year=2010|publisher =BRILL|isbn= 978-9004185258|page= 86|url= https://books.google.com/books?id=m_4pXm7dD78C&amp;pg=PA86|language=en}}&lt;/ref&gt;}} କିଛି ଚିତ୍ରରେ ବିଦେଶୀ ରାଜାମାନେ ମଦ ପାନ କରୁଥିବାର ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ । ଏହି ଚିତ୍ରରେ ମଦ୍ୟପାନକୁ କେବଳ ରାଜକୀୟ ସଉକ ଭାବେ ଦର୍ଶା ଯାଇଛି ।&lt;ref name=&quot;Spink 27&quot;/&gt; ବ୍ରାଙ୍କାଚିଓଙ୍କ ଅନୁସାରେ ଅଜନ୍ତା ଚିତ୍ରରେ ରଙ୍ଗୀନ, ସୂକ୍ଷ୍ମ ତନ୍ତୁର କପଡ଼ା ଓ ସ୍ତ୍ରୀ ଲୋକମାନେ ତୁଳା ପ୍ରସ୍ତୁତ କରୁଥିବାର ଚିତ୍ର ଦେଖିହେବ । ମୂଲ୍ୟବାନ ପଥର ସହ ବସ୍ତ୍ର ମଧ୍ୟ ଭାରତରୁ ବହୁ ମାତ୍ରାରେ ରପ୍ତାନୀ କରାଯାଉଥିଲା । ଲୋହିତ ସାଗର ବାଟ ଦେଇ ପାରସ୍ୟକୁ ବସ୍ତ୍ର ରପ୍ତାନୀ ହେଉଥିଲା । ଆରବରେ ଇସ୍ଲାମ ଧର୍ମ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହେବା ପୂର୍ବରୁ ଭାରତୀୟ, ସାସାନୀୟ ଓ ପାରସ୍ୟ ଲୋକଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସାଂସ୍କୃତିକ ଓ ଅର୍ଥନୈତିକ ବିନିମୟ ହେଉଥିଲା ।&lt;ref&gt;{{cite book|last1= Brancaccio|first1=Pia|title=The Buddhist Caves at Aurangabad: Transformations in Art and Religion|year= 2010|publisher= BRILL|isbn= 978-9004185258|pages= 83–87 with footnotes|url= https://books.google.com/books?id=m_4pXm7dD78C |language=en}}&lt;/ref&gt;

ଯଦିଓ ଅଧିକାଂଶ ଗବେଷକ ଭାରତ ଓ ସାସାନୀୟ ସାମ୍ରାଜ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ ରହିଥିବା ବାଣିଜ୍ୟିକ ଓ ସାଂସ୍କୃତିକ ସମ୍ପର୍କକୁ ସ୍ୱୀକାର କରନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ସାଧାରଣତଃ ସେମାନଙ୍କ ନିଷ୍କର୍ଷରେ ଭିନ୍ନତା ଦେଖାଦିଏ ।&lt;ref name=&quot;Brancaccio 81&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Spink 27&quot;/&gt; ବ୍ରାଙ୍କାଚିଓଙ୍କ ମତରେ ଜାହାଜ ଓ ଜାହାଜରେ ଜାର୍ ପରି ପାତ୍ରର ଚିତ୍ର ରହିଥିଲେ ଭାରତକୁ ମଦ୍ୟ ଆମଦାନୀ ସୂଚାଇଥାଏ । ଶ୍ଲିଂଗହୋଫ୍ କିନ୍ତୁ କୁହନ୍ତି ଯେ ପାତ୍ରରେ ଜଳ ରହିଛି ଓ ଏଗୁଡ଼ିକ ସାମଗ୍ରୀର ରପ୍ତାନୀ କରୁଥିବା ଭାରତୀୟ ଜାହାଜ ।&lt;ref name=&quot;Brancaccio 81&quot;/&gt;

ଗୁମ୍ଫା ୧୭ରେ ମଧ୍ୟ ଏହି ପ୍ରକାରର ଚିତ୍ର ରହିଛି । କିନ୍ତୁ ଏହା ବୁଦ୍ଧଙ୍କ ପୂଜା ସହ ଜଡ଼ିତ । ତ୍ରୟସ୍ରିଂଶ ସ୍ୱର୍ଗରୁ ଅବତରଣ କରୁଥିବା ବୁଦ୍ଧଙ୍କୁ ଅନେକ ବିଦେଶୀ ପାଛୋଟି ନେବ ଓ ସେବା କରିବାର ଦୃଶ୍ୟ ଗୁମ୍ଫା-୧୭ର ଏକ ଚିତ୍ରରେ ରହିଛି । ବହୁ ବିଦେଶୀ ବୌଦ୍ଧ ଧର୍ମତତ୍ତ୍ୱ ଶୁଣୁଥିବା ଏହି ଚିତ୍ରରେ ଦର୍ଶିତ ।&lt;ref name=&quot;Brancaccio 81 and Note 27&quot;/&gt; ବେଶଭୂଷା (କାଫ୍‍ତାନ, ସାସାନୀୟ ହେଲମେଟ୍, ଗୋଲ ଟୋପି), କେଶବିନ୍ୟାସ ଓ ବର୍ଣ୍ଣ ମାଧ୍ୟମରେ ବିଦେଶୀଙ୍କ ଜାତି ବିଷୟରେ ସୂଚନା ଦିଆଯାଇଛି । ଗୁମ୍ଫା ୧୭ର ବିଶ୍ୱନ୍ତର ଜାତକ କଥାରେ ମଧ୍ୟ-ଏସିଆର ଭୃତ୍ୟ ଓ କୃଷ୍ଣ ବର୍ଣ୍ଣର ଆଉ ଏକ ଭୃତ୍ୟର ଚିତ୍ର ରହିଥିବା ବିଷୟରେ ବ୍ରାଙ୍କାଚିଓ ଲକ୍ଷ୍ୟ କରିଛନ୍ତି । ଗୁମ୍ଫା ୧୭ର ନନ୍ଦଙ୍କ ମନ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଚିତ୍ରରେ ଉତ୍ତର-ପୂର୍ବ [[ଆଫ୍ରିକା]]ର ଏକ ଭୃତ୍ୟ ଦର୍ଶିତ ।&lt;ref name=&quot;Brancaccio 81&quot;/&gt; ସେ ସମୟର ଚିତ୍ରକରମାନେ ସୋଗଡିଆ, ମଧ୍ୟ-ଏସିଆ, ପାରସ୍ୟ ଓ ପୂର୍ବ- ଆଫ୍ରିକାର ଲୋକଙ୍କ ବିଷୟରେ ଜାଣିଥିଲେ ବା ଦେଖିଥିଲେ ବୋଲି ବ୍ରାଙ୍କାଚିଓ କହିଛନ୍ତି ।&lt;ref name=&quot;Brancaccio 81&quot;/&gt;{{refn|group=note|ଖ୍ରୀ.ପୂ. ପ୍ରଥମ ସହସ୍ରାବ୍ଦିରେ ବୌଦ୍ଧ ଧର୍ମ ଗାନ୍ଧାର ଓ ମଧ୍ୟ-ଏସିଆକୁ ପ୍ରଚାରିତ ହେବା ଆରମ୍ଭ ହେଲା । ପଶ୍ଚିମ ଭାରତର କିଛି ବୌଦ୍ଧ ପ୍ରାର୍ଥନା ଗୃହ ନିର୍ମାଣ ପାଇଁ ଯବନମାନେ (ଗ୍ରୀକ୍) ଅର୍ଥଦାନ କରିଥିଲେ ।&lt;ref name=&quot;Brancaccio 81&quot;/&gt; କର୍ଲା, ପାଣ୍ଡବଲେଣୀ ଓ ମନମୋଡ଼ି ଗୁମ୍ଫାରେ ଏପରି ଅନୁଦାନ ସମ୍ପର୍କୀୟ ଶିଳାଲେଖମାନ ରହିଛି ।&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Bhandarkar|first1=D. R.|title=Some Aspects of Ancient Indian Culture|date=1989|publisher=Asian Educational Services|isbn=9788120604575|page=60|url=https://books.google.com/books?id=gUAvuYu-otEC&amp;pg=PA60|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Brancaccio 81 and Note 27&quot;&gt;{{cite book|last1=Brancaccio|first1=Pia|title=The Buddhist Caves at Aurangabad: Transformations in Art and Religion|date=2010|publisher=BRILL|isbn=978-9004185258|page=81 and Note 27|url=https://books.google.com/books?id=m_4pXm7dD78C&amp;pg=PA81|language=en}}&lt;/ref&gt; }} ଉପାଧ୍ୟାୟଙ୍କ ଅନୁମାନରେ ଅଜନ୍ତାର ଶିଳ୍ପୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କିଛି ବିଦେଶୀ ଶିଳ୍ପୀ ମଧ୍ୟ ଥିଲେ ।&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Upadhya|first1=Om Datt|title=The Art of Ajanta and Sopoćani: A Comparative Study : an Enquiry in Prāṇa Aesthetics|date=1994|publisher=Motilal Banarsidass|isbn=9788120809901|page=135|url=https://books.google.com/books?id=LCPx0R1TqOMC&amp;pg=PA135|language=en}}&lt;/ref&gt;

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
File:Ajanta Cave 2 Veranda ceiling foreigners.jpg|ଗୁମ୍ଫା-୨ ଛାତର ଏହି ଚିତ୍ରରେ ବିଦେଶୀମାନେ ମେଳରେ ମଦିରାପାନ କରୁଥିବାର ବର୍ଣ୍ଣନା&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Brancaccio|first1=Pia|title=The Buddhist Caves at Aurangabad: Transformations in Art and Religion|date=2010|publisher=BRILL|isbn=978-9004185258|page=307|url=https://books.google.com/books?id=m_4pXm7dD78C&amp;pg=PA307|language=en}}&lt;/ref&gt;
File:Ajanta Cave 1 Group of foreigners.jpg|ଗୁମ୍ଫା-୧ର ଛାତରେ ଏକ ପାରସ୍ୟ ସଦୃଶ ବିଦେଶୀ ଗୋଷ୍ଠୀଙ୍କ ଚିତ୍ର । ଏପରି ଅଙ୍କିତ ୪ଟି ଗୋଷ୍ଠୀରୁ ଗୋଟିଏ ବର୍ତ୍ତମାନ ନିଶ୍ଚିହ୍ନ ।&lt;ref name=&quot;Spink 27&quot;/&gt;
File:Ajanta Cave 17 foreign servant.jpg|ଗୁମ୍ଫା-୧୭ରେ ମଧ୍ୟ-ଏସିଆରୁ ଆସିଥିବା ଭୃତ୍ୟର ଚିତ୍ର&lt;ref name=&quot;Brancaccio 81&quot;/&gt;
File:Ajanta Cave 17 Descent from Heaven Left Wall foreigners detail.jpg|ଗୁମ୍ଫା-୧୭ର ଏହି ଚିତ୍ରରେ ବିଦେଶୀମାନେ ବୁଦ୍ଧଙ୍କ ସେବା କରୁଥିବା ଚିତ୍ର&lt;ref name=&quot;PB305&quot;&gt;{{cite book |last1=Brancaccio |first1=Pia |title=The Buddhist Caves at Aurangabad: Transformations in Art and Religion |date=2010 |publisher=BRILL |isbn=9789004185258 |page=305 |url=https://books.google.com/books?id=m_4pXm7dD78C&amp;pg=PA305 |language=en}}&lt;/ref&gt;
File:Ajanta Cave 17 Descent from Heaven Left Wall horsemen detail.jpg|ଗୁମ୍ଫା-୧୭ର ଏହି ଚିତ୍ରରେ ଅଶ୍ୱାରୋହୀ ବିଦେଶୀମାନେ ବୁଦ୍ଧଙ୍କ ସେବା କରୁଥିବା ଚିତ୍ର &lt;ref name=&quot;PB305&quot;/&gt;
File:Ajanta Cave 17 frescoe.jpg|ଗୁମ୍ଫା-୧୭ର ଏହି ଚିତ୍ରରେ ବୁଦ୍ଧ ତ୍ରୟସ୍ତ୍ରିଂଶ ସ୍ୱର୍ଗରୁ ଅବତରଣ କରୁଥିବା ବେଳେ ଭକ୍ତମାନେ ତାଙ୍କ ପୂଜା କରୁଥିବା ଦର୍ଶାଯାଇଛି ଓ ଭକ୍ତଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅନେକ ବିଦେଶୀ ଭକ୍ତ ମଧ୍ୟ ରହିଛନ୍ତି&lt;ref name=&quot;Brancaccio 81&quot;/&gt;{{refn|group=note|ଗୁଗୁଲ ସୌଜନ୍ୟରୁ ପ୍ରକୃତ ଚିତ୍ର&lt;ref&gt;[https://books.google.com/books?id=m_4pXm7dD78C&amp;pg=PA305 here], or [https://goo.gl/maps/zvhsnX2JaZ32 full view] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221123135902/https://www.google.com/maps/@20.5536289,75.6995709,2a,50.3y,252.37h,86.71t/data=!3m6!1e1!3m4!1sXMNqbnhNZc0AAAQfCOmgaQ!2e0!7i13312!8i6656?hl=en&amp;shorturl=1 |date=2022-11-23 }}&lt;/ref&gt;
&lt;/gallery&gt;

== ଆଧୁନିକ ଚିତ୍ରକଳାରେ ଅଜନ୍ତା ପ୍ରଭାବ ==
ଅଜନ୍ତାର ତିତ୍ରକଳା ଶୈଳୀ [[ତିବ୍ବତ]] ଓ [[ଶ୍ରୀଲଙ୍କା|ଶ୍ରୀଲଙ୍କାର]] ଚିତ୍ରକଳା ଶୈଳୀକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରିଛନ୍ତି ।&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://buddhism.lib.ntu.edu.tw/FULLTEXT/JR-BH/bh117550.htm |title=The Imprint of Ajanta in Tibetan Art, Eva Fernanadez del Campo Barbadillo, Buddhist Himalaya: A Journal of Nagarjuna Institute of Exact Methods, Vol. IX No. I &amp; II  (1998) |access-date=2019-12-25 |archive-date=2014-07-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140728064417/http://buddhism.lib.ntu.edu.tw/FULLTEXT/JR-BH/bh117550.htm |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[The Imperial Guptas: Cultural history, Volume 2 of The Imperial Guptas, Parmeshwari Lal Gupta, Vishwavidyalaya Prakashan, 1979 p. 221]&lt;/ref&gt;

ଅଜନ୍ତା ଚିତ୍ରର ପୁନରାବିଷ୍କାର ଅନେକ ଆଧୁନିକ ଭାରତୀୟ ଚିତ୍ରକରଙ୍କୁ ପୁରାତନ ଚିତ୍ର ଶୈଳୀର ଅନୁକରଣ କରିବାର ସୁଯୋଗ ଦେଇଥିଲା । ନନ୍ଦଲାଲ ବୋଷ ଅଜନ୍ତା ଚିତ୍ର ଶୈଳୀକୁ ବ୍ୟବହାର କରି ଏକ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଶୈଳୀର ଆବିଷ୍କାର କରିଥିଲେ ।&lt;ref&gt;Vasudev Sharan Agrawal, Kala aur Sanskriti, 1952, p. 282-299&lt;/ref&gt; ଅବନୀନ୍ଦ୍ରନାଥ ଠାକୁର ଓ ସୟଦ ଥଜୁଦ୍ଦିନଙ୍କ ପରି ଚିତ୍ରକର ଅଜନ୍ତା ଚିତ୍ରରୁ ବହୁ ମାତ୍ରାରେ ପ୍ରଭାବିତ ହୋଇଥିଲେ ।

==ସଂରକ୍ଷଣ==
ଗୁମ୍ଫାରେ ଚିତ୍ର ଓ କଳାକୃତି ସମୟ କ୍ରମେ ଓ ସଂରକ୍ଷଣ ଅଭାବରୁ ଅବକ୍ଷୟପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇଛି । ତେଣୁ କାନ୍ଥ, ଛାତ ଓ ସ୍ତମ୍ଭରେ ଥିବା ଚିତ୍ରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଚିତ୍ରଶୂନ୍ୟ ଛାପ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ । ଜାତକ କଥାର ଚିତ୍ର ସବୁ ଗୁମ୍ଫା କାନ୍ଥରେ ଅଙ୍କିତ । ଏହି ସବୁ ଚିତ୍ରରେ ବୁଦ୍ଧଙ୍କ ଶିକ୍ଷା ଓ ତାଙ୍କ ପୁନର୍ଜନ୍ମ ଜୀବନକ୍ରମ ପ୍ରଦର୍ଶିତ । କାନ୍ଥରେ ଅଙ୍କିତ ହୋଇଥିବାରୁ ଭକ୍ତମାନଙ୍କୁ ଗୁମ୍ଫା ମଧ୍ୟରେ ବୁଲି ବୁଲି ସବୁ ଅଧ୍ୟାୟ ବା କଥା ଦେଖିବାକୁ ହେଉଥିଲା । ଜାତକ କଥାର ବିଭିନ୍ନ ଅଧ୍ୟାୟ ଏକ ପରେ ଏକ ଦର୍ଶିତ ହୋଇଛନ୍ତି । ଚିତ୍ରମାନଙ୍କ ବିଷୟବସ୍ତୁ ଚିହ୍ନିବା ୧୮୧୯ ପରଠାରୁ ଏଠାକାର ଗବେଷଣାର ଏକ ଲକ୍ଷ୍ୟ ରହିଆସିଛି ।

== ଆହୁରି ଦେଖନ୍ତୁ ==

* [[ଏଲୋରା ଗୁମ୍ଫା]]
* [[ଉଦୟଗିରି ଓ ଖଣ୍ଡଗିରି ଗୁମ୍ଫା]]
* [[ଭୀମବେଟ୍‍କା ଶୈଳାଶ୍ରୟ]]

== ଟୀକା ==
{{Reflist|group=note}}

== ଆଧାର ==
{{ଆଧାର|30em}}

=== ପୁସ୍ତକ ଆଧାର ===

* &quot;ASI&quot;: [http://asi.nic.in/asi_monu_whs_ajanta.asp Archaeological Survey of India] website, with a concise entry on the Caves, accessed 20 October 2010
* Burgess, James and Fergusson J. ''Cave Temples of India.'' (London: W.H. Allen &amp; Co., 1880. Delhi: [[Munshiram Manoharlal]] Publishers Pvt Ltd., Delhi, 2005). {{ISBN|81-215-0251-9}}
* Burgess, James, and [[Bhagwan Lal Indraji|Indraji, Bhagwanlal]]. ''Inscriptions from the Cave Temples of Western India'', Archaeological Survey of Western India, Memoirs, 10 (Bombay: Government Central Press, 1881).
* Burgess, James. ''Buddhist Cave Temples and Their Inscriptions'', Archaeological Survey of Western India, 4 (London: Trubner &amp; Co., 1883; Varanasi: Indological Book House, 1964).
* Burgess, James. &quot;Notes on the Bauddha Rock Temples of Ajanta, Their Paintings and Sculptures,&quot; Archaeological Survey of Western India, 9 (Bombay: Government Central Press, 1879).
* Behl, Benoy K. ''The Ajanta Caves'' (London: Thames &amp; Hudson, 1998. New York: Harry N. Abrams, 1998).
* {{cite book|url=https://books.google.com/books?id=R5IPMKb4WFUC|title=Beyond Enlightenment: Buddhism, Religion, Modernity|last=Cohen|first=Richard S.|publisher=Routledge|year=2006|isbn=978-1-134-19205-2|ref=harv}}
* Cohen, Richard S. &quot;[http://profcohen.net/publications/ajanta-inscriptions-1.pdf Ajanta’s Inscriptions].&quot; In Walter M. Spink, ''Ajanta: History And Development, volume 2: Arguments About Ajanta'' (Leiden: E.J. Brill, 2006), pp.&amp;nbsp;273–339.
* Cohen, Richard S. &quot;Nāga, Yaksinī, Buddha: Local Deities and Local Buddhism at Ajanta,&quot; ''History of Religions''. 37/4 (May 1998): 360–400.
* Cohen, Richard S. &quot;Problems in the Writing of Ajanta’s History: The Epigraphic Evidence,&quot; ''Indo-Iranian Journal''. 40/2 (April 1997): 125–48.
* Cohen, Richard Scott. ''Setting the Three Jewels: The Complex Culture of Buddhism at the Ajanta Caves.''  A PhD dissertation (Asian Languages and Cultures: Buddhist Studies, University of Michigan, 1995).
* Gordon, Sophie (2011), ''Monumental visions: architectural photography in India, 1840–1901'', PhD thesis, [[SOAS]], University of London, [http://eprints.soas.ac.uk/12776/ PDF available]{{Dead link|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* {{cite book|url=https://books.google.com/books?id=478MAQAAIAAJ|title=Ajanta, Ellora and Aurangabad Caves|last1=Gupte|first1=Ramesh Shankar|last2=Mahajan|first2=B. D.|publisher=D. B. Taraporevala|year=1962|ref=harv}}
* [[Edward Byles Cowell|Cowell, E.B.]] ''The Jataka,'' I-VI (Cambridge: Cambridge, 1895; reprint, 1907).
* Dhavalikar, M.K. ''Late Hinayana Caves of Western India'' (Pune: 1984).
* Griffiths, J. ''Paintings in the Buddhist Cave Temples of Ajanta,'' 2 vols. (London: 1896–1897).
* Halder, Asit Kumar. &quot;AJANTA&quot; Edited and annotated by Prasenjit Dasgupta and Soumen Paul, with a Foreword by Gautam Halder LALMATI. Kolkata. 2009
* {{citation|last=Harle|first=James C.|title=The Art and Architecture of the Indian Subcontinent|url=https://archive.org/details/artarchitectureo00harl|year=1994|edition=2nd|publisher=Yale University Press|isbn=978-0-300-06217-5}}
* {{cite book|url=https://books.google.com/books?id=bxPeWwFz9MkC|title=Exploring India's Sacred Art|last=Kramrisch|first=Stella|publisher=Motilal Banarsidass|year=1994|isbn=978-81-208-1208-6|ref=harv}}
* Kramrisch, Stella. ''A Survey of Painting in the Deccan'' (Calcutta and London: The [[India Society]] in co-operation with the Dept. of Archaeology, 1937). Reproduced: &quot;Ajanta,&quot; ''Exploring India’s Sacred Art: Selected Writings of Stella Kramrisch,'' ed. Miller, Barbara Stoler (Philadelphia: University of Pennsylvania Press: 1983), pp.&amp;nbsp;273–307; reprint (New Delhi: Indira Gandhi National Centre for the Arts, 1994), pp.&amp;nbsp;273–307.
* {{citation|last=Michell|first=George|title=The Penguin Guide to the Monuments of India, Volume 1: Buddhist, Jain, Hindu|year=2009|publisher=Penguin Books|isbn=978-0-14-008144-2}}
* Majumdar, R.C. and A.S. Altekar, eds. ''The Vakataka-Gupta Age.'' New History of Indian People Series, VI (Benares: Motilal Banarasidass, 1946; reprint, Delhi: 1960).
* Mirashi, V.V. &quot;Historical Evidence in Dandin’s Dasakumaracharita,&quot; ''Annals of the Bhandarkar Oriental Research Institute'', 24 (1945), 20ff. Reproduced: Studies in Indology, 1 (Nagpur: Vidarbha Samshodhan Mandal, 1960), pp.&amp;nbsp;164–77.
* Mirashi, V.V. ''Inscription of the Vakatakas''. Corpus Inscriptionum Indicarum Series, 5 (Ootacamund: Government Epigraphist for India, 1963).
* Mirashi, V.V. ''The Ghatotkacha Cave Inscriptions with a Note on Ghatotkacha Cave Temples by Srinivasachar, P''. (Hyderabad: Archaeological Department, 1952).
* Mirashi, V.V. ''Vakataka inscription in Cave XVI at Ajanta''. Hyderabad Archaeological Series, 14 (Calcutta: Baptist mission Press for the Archaeological Department of His Highness the Nizam's Dominions, 1941).
* Mitra, Debala. ''Ajanta'', 8th ed. (Delhi: Archaeological Survey of India, 1980).
* Nagaraju, S. ''Buddhist Architecture of Western India'' (Delhi: 1981)
* Parimoo, Ratan; et al. ''The Art of Ajanta: New Perspectives'', 2 vols (New Delhi: Books &amp; Books, 1991).
* Schlingloff, Dieter. ''Guide to the Ajanta Paintings, vol. 1; Narrative Wall Paintings'' (Delhi: Munshiram Manoharlal Publishers Pvt. Ltd., 1999)
* Schlingloff, Dieter. ''Studies in the Ajanta Paintings: Identifications and Interpretations'' (New Delhi: 1987).
* Shastri, Ajay Mitra, ed. ''The Age of the Vakatakas'' (New Delhi: Harman, 1992).
* Singh, Rajesh K. ''An Introduction to the Ajanta Caves'' (Baroda: Hari Sena Press, 2012). {{ISBN|978-81-925107-0-5}}
* Singh, Rajesh Kumar. 'The Early Development of the Cave 26-Complex at Ajanta,’ ''South Asian Studies'' (London: March 2012), vol. 28, No. 1, pp.&amp;nbsp;37–68.
* Singh, Rajesh Kumar. 'Buddhabhadra’s Dedicatory Inscription at Ajanta: A Review,’ in ''Pratnakirti: Recent Studies in Indian Epigraphy, History, Archaeology, and Art'', 2 vols, Professor Shrinivas S. Ritti Felicitation volume, ed. by Shriniwas V. Padigar and Shivanand V (Delhi: Agam Kala Prakashan, 2012), vol. 1, pp.&amp;nbsp;34–46.
* Singh, Rajesh Kumar, et al. ''Ajanta: Digital Encyclopaedia'' [CD-Rom] (New Delhi: Indira Gandhi National Centre for Arts, 2005).
* Singh, Rajesh Kumar. &quot;Enumerating the Sailagrhas of Ajanta,&quot; ''Journal of the Asiatic Society of Mumbai'' 82, 2009: 122–26.
* Singh, Rajesh Kumar. &quot;Ajanta: Cave 8 Revisited,&quot; ''Jnana-Pravah Research Journal'' 12, 2009: 68–80.
* Singh, Rajesh Kumar. &quot;Some Problems in Fixing the Date of Ajanta Caves,&quot; ''Kala, the Journal of Indian Art History Congress'' 17, 2008: 69–85.
* {{cite book|url=https://books.google.com/books?id=v2lyNi_K8P4C|title=Ajanta: The arrival of the uninvited|last=Spink|first=Walter M.|publisher=BRILL|year=2005|isbn=978-90-04-14833-8|ref=harv}}
* Spink, Walter M. (2009). Ajanta: History and Development Volume 2: Arguments about Ajanta. Leiden: Brill.
* {{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=3me7pY6zJyEC|title=Ajanta: History and Development Volume 4: Painting, Sculpture, Architecture, Year by Year|last=Spink|first=Walter M.|publisher=Brill|year=2009|isbn=978-90-04-14983-0|place=Leiden|ref=harv}}
* {{Cite book|title=Ajanta: History and Development Volume 5: Cave by Cave|last=Spink|first=Walter M.|publisher=Brill|year=2006|isbn=978-90-04-15644-9|place=Leiden|ref=harv}}
* {{citation|last=Spink|first=Walter M.|title=Ajanta Lecture, Korea May 2008 (revised September 2008)|url=http://www.walterspink.com/ajanta/ajanta-lecture|year=2008|access-date=2019-12-25|archive-date=2021-06-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20210618031156/http://www.walterspink.com/ajanta/ajanta-lecture|url-status=dead}}
* {{cite book|url=https://books.google.com/books?id=LCPx0R1TqOMC|title=The Art of Ajanta and Sopoćani: A Comparative Study : an Enquiry in Prāṇa Aesthetics|last=Upadhya|first=Om Datt|publisher=Motilal Banarsidass|year=1994|isbn=978-81-208-0990-1|ref=harv}}
* Spink, Walter M. &quot;A Reconstruction of Events related to the development of Vakataka caves,&quot; ''C.S. Sivaramamurti felicitation volume'', ed. M.S. Nagaraja Rao (New Delhi: 1987).
* Spink, Walter M. &quot;Ajanta’s Chronology: Cave 1’s Patronage,&quot; ''Chhavi'' 2, ed. Krishna, Anand (Benares: Bharat Kala Bhawan, 1981), pp.&amp;nbsp;144–57.
* Spink, Walter M. &quot;Ajanta’s Chronology: Cave 7’s Twice-born Buddha,&quot; ''Studies in Buddhist Art of South Asia'', ed. Narain, A.K. (New Delhi: 1985), pp.&amp;nbsp;103–16.
* Spink, Walter M. &quot;Ajanta’s Chronology: Politics and Patronage,&quot; ''Kaladarsana'', ed. Williams, Joanna (New Delhi: 1981), pp.&amp;nbsp;109–26.
* Spink, Walter M. &quot;Ajanta’s Chronology: The Crucial Cave,&quot; ''Ars Orientalis'', 10 (1975), pp.&amp;nbsp;143–169.
* Spink, Walter M. &quot;Ajanta’s Chronology: The Problem of Cave 11,&quot; ''Ars Orientalis'', 7 (1968), pp.&amp;nbsp;155–168.
* Spink, Walter M. &quot;Ajanta’s Paintings: A Checklist for their Dating,&quot; ''Dimensions of Indian Art, Pupul Jayakar Felicitation Volume'', ed. Chandra, Lokesh; and Jain, Jyotindra (Delhi: Agam Kala Prakashan, 1987), p.&amp;nbsp;457.
* Spink, Walter M. &quot;Notes on Buddha Images,&quot; ''The Art of Ajanta: New Perspectives'', vol. 2, ed. Parimoo, Ratan, et al. (New Delhi: Books &amp; Books, 1991), pp.&amp;nbsp;213–41.
* Spink, Walter M. &quot;The Achievement of Ajanta,&quot; ''The Age of the Vakatakas'', ed. Shastri, Ajaya Mitra (New Delhi: Harman Publishing House, 1992), pp.&amp;nbsp;177–202.
* Spink, Walter M. &quot;The Vakataka’s Flowering and Fall,&quot; ''The Art of Ajanta: New Perspectives'', vol. 2, ed. Parimoo, Ratan, et al. (New Delhi: Books &amp; Books, 1991), pp.&amp;nbsp;71–99.
* Spink, Walter M. &quot;The Archaeology of Ajanta,&quot; ''Ars Orientalis'', 21, pp.&amp;nbsp;67–94.
* Weiner, Sheila L. ''Ajanta: Its Place in Buddhist Art'' (Berkeley and Los Angeles: University of California Press, 1977).
* Yazdani, Gulam. ''Ajanta: the Colour and Monochrome Reproductions of the Ajanta Frescos Based on Photography'', 4 vols. (London: Oxford University Press, 1930 [31?], 1955).
* Yazdani, Gulam. ''The Early History of the Deccan'', Parts 7–9 (Oxford: 1960).
* Zin, Monika. ''Guide to the Ajanta Paintings, vol. 2; Devotional and Ornamental Paintings'' (Delhi: Munshiram Manoharlal Publishers Pvt. Ltd., 2003)

== ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଲିଂକ୍ ==
{{Commons category|Ajanta Caves}}

* [http://www.oxfordbibliographies.com/view/document/obo-9780195393521/obo-9780195393521-0192.xml Ajanta Caves Bibliography], Akira Shimada (2014), Oxford University Press
* [https://dx.doi.org/10.1080/02666030.2012.659906 The Early Development of the Cave 26-Complex at Ajanta]
* [http://www.nybooks.com/articles/archives/2014/oct/23/greatest-ancient-picture-gallery The Greatest Ancient Picture Gallery. William Dalrymple, New York Review of Books (23 Oct 2014)]
* [http://whc.unesco.org/en/list/242/ Ajanta Caves in UNESCO List]
* [https://artsandculture.google.com/entity/m0_z7 Google Streetview Tours of each Cave of Ajanta]
* [http://www.profcohen.net/publications/ajanta-inscriptions-1.pdf Inscriptions with Translations: Ajanta Caves], Richard Cohen

{{Buddhism topics}} 

[[ଶ୍ରେଣୀ:ମହାରାଷ୍ଟ୍ର]]
[[ଶ୍ରେଣୀ:ବିଶ୍ୱ ଐତିହ୍ୟ]]
[[ଶ୍ରେଣୀ:ବୌଦ୍ଧ ଧର୍ମ]]</text>
      <sha1>a3nfyyekpn1ikavk84r02m2onfiv2et</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ରଞ୍ଜିତ କୌର</title>
    <ns>0</ns>
    <id>84918</id>
    <revision>
      <id>595098</id>
      <parentid>510865</parentid>
      <timestamp>2026-05-08T09:06:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28148</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>595098</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3794" sha1="8ya5u1a6m7o868e25cv83r2tes23t8h" xml:space="preserve">{{ଛୋଟ|Ranjit Kaur}}
{{Infobox musical artist
| name             = ରଞ୍ଜିତ କୌର
| image            = Ranjit kaur.jpg
| alt              = 
| caption          = 
| image_size       = 
| landscape        = 
| birth_name       = 
| alias            = 
| birth_date       = {{birth date and age|1950|10|20|df=y}}
| birth_place      = 
| origin           = 
| death_date       = 
| death_place      = 
| genre            = ଲୋକଗୀତ, ଚଳଚ୍ଚିତ୍ର ଗୀତ
| occupation       = କଣ୍ଠଶିଳ୍ପୀ, ପ୍ରଚ୍ଛାଦପଟ ଗାୟିକା, ଅଭିନେତ୍ରୀ
| instrument       = ତୁମ୍ବି, ହାରମୋନିଅମ୍, ତବଲା
| years_active     = &lt;!--1966–present)--&gt;
| label            = ଏଚ୍ଏମ୍‌ଭି
| associated_acts  = 
| website          = &lt;!--{{URL|example.com}}--&gt;
}}

'''ରଞ୍ଜିତ କୌର''' ({{Lang-pa|ਰਣਜੀਤ ਕੌਰ}}) (ଜନ୍ମ: ୨୦ ଅକ୍ଟୋବର ୧୯୫୦)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/chandigarh/Ludhiana-administration-to-help-ailing-singer-Bibi-Ranjit-Kaur/articleshow/47932001.cms|title=Ludhiana administration to help ailing singer Bibi Ranjit Kaur &amp;#124; Chandigarh News - Times of India}}&lt;/ref&gt; ଜଣେ [[ଭାରତ|ଭାରତୀୟ]] [[ପଞ୍ଜାବୀ ଭାଷା|ପଞ୍ଜାବୀ]] ଗାୟିକା ।&lt;ref name=&quot;aj&quot;&gt;{{Cite news|url=http://www.ajitjalandhar.com/20110822/rashtri.php|title=ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ 'ਪੰਜਾਬੀ ਕਲਚਰਲ ਫੈਸਟੀਵਲ-2011' ਵਿਚ ਪੰਜਾਬੀ ਗਾਇਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਰੌਣਕਾਂ|date=22 August 2011|work=Ajit|access-date=16 June 2012}}{{Dead link|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;apn&quot;&gt;{{Cite news|url=http://www.americanpunjabinews.com/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=3266:----2011-----&amp;catid=16&amp;Itemid=50|title=ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ 'ਪੰਜਾਬੀ ਕਲਚਰਲ ਫੈਸਟੀਵਲ-2011' ਵਿਚ ਪੰਜਾਬੀ ਗਾਇਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਰੌਣਕਾਂ|date=22 August 2011|work=AmericanPunjabiNews|access-date=16 June 2012|archive-date=8 December 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151208094851/http://www.americanpunjabinews.com/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=3266:----2011-----&amp;catid=16&amp;Itemid=50|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pt&quot;&gt;{{Cite news|url=http://punjabitribuneonline.com/2011/08/%E0%A8%95%E0%A8%BE%E0%A8%B2%E0%A8%9C-%E0%A8%B5%E0%A8%BF%E0%A9%B1%E0%A8%9A-%E0%A8%A4%E0%A9%80%E0%A8%86%E0%A8%82-%E0%A8%AE%E0%A8%A8%E0%A8%BE%E0%A8%88%E0%A8%86%E0%A8%82/|title=ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਤੀਆਂ ਮਨਾਈਆਂ|date=11 August 2011|work=Punjabi Tribune|access-date=16 June 2012}}&lt;/ref&gt; ସେ ପଞ୍ଜାବୀ ଗାୟକ ତଥା ରାଜନେତା ମହମ୍ମଦ ସାଦିକ୍‌ଙ୍କ ସହିତ ଅନେକ ଦ୍ୱେତ ସଙ୍ଗୀତ ଗାଇଛନ୍ତି ।&lt;ref name=&quot;ti&quot;&gt;{{Cite news|url=http://www.tribuneindia.com/2012/20120111/main6.htm|title=A song on their lips, aprayer in their hearts|date=11 January 2012|work=[[The Tribune (Chandigarh)|The Tribune]]|access-date=16 June 2012|location=Chandigarh}}&lt;/ref&gt; ସେ ଜଣେ ପ୍ରଚ୍ଛଦପଟ ଗାୟିକା ଭାବରେ ତଥା ପାର୍ଶ୍ୱ ଅଭିନେତ୍ରୀ ଭାବରେ ଅନେକ ପଞ୍ଜାବୀ ଚଳଚ୍ଚିତ୍ରରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଛନ୍ତି ।

== ଆଧାର ==
{{ଆଧାର}}

[[ଶ୍ରେଣୀ:୧୯୫୦ ଜନ୍ମ]]
[[ଶ୍ରେଣୀ:ଜୀବିତ ବ୍ୟକ୍ତି]]
[[ଶ୍ରେଣୀ:ଭାରତୀୟ ଲୋକଗୀତ ଗାୟିକା]]</text>
      <sha1>8ya5u1a6m7o868e25cv83r2tes23t8h</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ସୋଫିଆ ଓକୁନେଭସ୍କା</title>
    <ns>0</ns>
    <id>100478</id>
    <revision>
      <id>595100</id>
      <parentid>594209</parentid>
      <timestamp>2026-05-08T11:53:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28148</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>595100</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15591" sha1="7l75lyz7pmy5crpmn164vikrorwh4v7" xml:space="preserve">{{Infobox scientist
| honorific_prefix = 
| name = &lt;!-- defaults to article title when left blank --&gt;
| honorific_suffix = 
| native_name = Софія Окуневська
| native_name_lang = uk
| image = Окуневська Софія.jpg
| image_size = 
| image_upright = 
| landscape = &lt;!-- yes, if wide image, otherwise leave blank --&gt;
| alt = 
| caption = 
| birth_name = &lt;!-- if different from &quot;name&quot; --&gt;
| birth_date = {{birth date |1865|05|12}}
| birth_place = [[Dovzhanka, Ternopil Oblast|Dovzhanka]], [[Kingdom of Galicia and Lodomeria|Galicia]], [[Austrian Empire]]
| death_date = {{death date and age |1926|02|24|1865|05|12}}
| death_place = [[Lviv]]
| death_cause = &lt;!-- should only be included when the cause of death has significance for the subject's notability --&gt;
| resting_place = [[Lychakiv Cemetery]]
| resting_place_coordinates = &lt;!--{{coord|LAT|LONG|type:landmark|display=inline,title}}--&gt;
| other_names = Sofia Morachevsky&lt;ref name=&quot;:1&quot;/&gt;
| siglum = 
| pronounce = 
| citizenship = &lt;!-- use only when necessary per [[WP:INFONAT]] --&gt;
| nationality = &lt;!-- use only when necessary per [[WP:INFONAT]] --&gt;
| fields = [[ଚିକିତ୍ସା ବିଜ୍ଞାନ]]&lt;br /&gt;[[କ୍ୟାନସର ବିଜ୍ଞାନ]]&lt;br /&gt;[[ପ୍ରସୂତି ଏବଂ ସ୍ତ୍ରୀରୋଗ]]
| workplaces = 
| patrons = 
| education = [[Doctor of Medicine]]
| alma_mater = [[University of Zurich]]
| thesis_title = [on blood changes under the influence of anemia]
| thesis_url = &lt;!--(or  | thesis1_url  =   and  | thesis2_url  =  )--&gt;
| thesis_year = 1896
| doctoral_advisor = &lt;!--(or  | doctoral_advisors = )--&gt;
| academic_advisors = 
| doctoral_students = 
| notable_students = 
| known_for = First female physician in Austria-Hungary.
| awards = 
| author_abbrev_bot = 
| author_abbrev_zoo = 
| spouse = Vatslav Morachevsky&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;
| partner = &lt;!--(or | partners = )--&gt;
| children = 
| parents = 
| father = 
| mother = 
| relatives = 
| signature = &lt;!--(filename only)--&gt;
| signature_type = &lt;!--(defaults to &quot;Signature&quot;)--&gt;
| signature_alt = 
| website = &lt;!--{{URL|www.example.com}}--&gt;
| footnotes = 
}}

'''ସୋଫିଆ ଓକୁନେଭସ୍କା''' (ୟୁକ୍ରେନୀୟ: Софія Окуневська-Морачевська) (୧୨ ମେ ୧୮୬୫ – ୨୪ ଫେବୃଆରୀ ୧୯୨୬) ଜଣେ ଯୁକ୍ରେନୀୟ ଡାକ୍ତର, ଲେଖିକା ଏବଂ ନାରୀବାଦୀ ବିଦ୍ଵାନ ଥିଲେ।&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |date=2022-09-21 |title=Софія Окуневська-Морачевська: перша жінка-лікар Австро-Угорщини - ilvivyanyn.com |url=https://ilvivyanyn.com/uk/eternal-sofiya-okunevska-morachevska-persha-zhinka-likar-avstro-ugorshhyny |access-date=2026-04-15 |language=uk}}&lt;/ref&gt;

== ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ଜୀବନ ଓ ଶିକ୍ଷା ==
ସୋଫିଆ ଓକୁନେଭସ୍କା ୧୮୬୫ ସାଲର ୧୨ ମେ ତାରିଖରେ ଟାରନୋପିଲ୍ ନିକଟସ୍ଥ ଡୋଭଜାଙ୍କା ଗ୍ରାମରେ ଜନ୍ମ ଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Okunevska-Moraczewska, Sofiia |url=https://www.encyclopediaofukraine.com/display.asp?linkpath=pages%5CO%5CK%5COkunevska6MoraczewskaSofiia.htm |access-date=2026-04-15 |website=www.encyclopediaofukraine.com}}&lt;/ref&gt; ପିଲାଦିନେ ସେ ହାଇସ୍କୁଲରେ ପଢିବାକୁ ଅନୁମତି ପାଇଥିଲେ, ଯଦ୍ୟପି ସେ ସମୟରେ ଝିଅମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏହା ସାଧାରଣ ନ ଥିଲା । ୧୮୮୬ ସାଲରେ ସେ ଉତ୍ତମ ଫଳାଫଳ ସହିତ ସ୍ନାତକ ଡିଗ୍ରୀ ଲାଭ କରିଥିଲେ। କିନ୍ତୁ ଅଷ୍ଟ୍ରୋ-ହଙ୍ଗେରିୟ ସାମ୍ରାଜ୍ୟର ବିଶ୍ୱବିଦ୍ୟାଳୟଗୁଡ଼ିକରେ ସେ ଭର୍ତ୍ତି ହୋଇପାରିନଥିଲେ, କାରଣ ୧୯୦୦ ସାଲ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମହିଳାମାନଙ୍କୁ ସେଠାରେ ଶିକ୍ଷାର ଅଧିକାର ନଥିଲା। ଏହିପରିସ୍ଥିତିରେ ୧୮୮୭ ସାଲରେ ସେ ତାଙ୍କ ସଂପର୍କୀୟ ଭଉଣୀ ନାଟାଲିଆ କୋବ୍ରିନସ୍କାଙ୍କ ସହ ଉଚ୍ଚଶିକ୍ଷା ପାଇଁ ସ୍ୱିଜରଲ୍ୟାଣ୍ଡକୁ ଯାଇଥିଲେ।&lt;ref&gt;{{Cite web |last=kaydanskyy |date=2023-12-05 |title=Софія Окуневська-Морачевська - Відомі львів'яни - ТРК ПЕРШИЙ ЗАХІДНИЙ |url=https://1zahid.com/projects/vidomi-lvivyany/sofiya-okunevska-morachevska/ |access-date=2026-04-15 |website=Перший західний |language=uk}}&lt;/ref&gt;

ନାଟାଲିଆ ଅର୍ଥନୀତି ପଢିବା ଆରମ୍ଭ କରିଥିବାବେଳେ ସୋଫିଆ ଜୁରିଖ ବିଶ୍ୱବିଦ୍ୟାଳୟର ଚିକିତ୍ସା ବିଭାଗରେ ଭର୍ତ୍ତି ହୋଇଥିଲେ। ୧୮୯୬ ସାଲରେ ସେ ବିଶ୍ୱବିଦ୍ୟାଳୟରୁ ସ୍ନାତକ ଡିଗ୍ରୀ ଲାଭ କରି ଅଷ୍ଟ୍ରୋ-ହଙ୍ଗେରିର ପ୍ରଥମ ମହିଳା ଡାକ୍ତର ହେବାର ସମ୍ମାନ ଲାଭ କରିଥିଲେ। ସେହିପରି ସେ ପ୍ରଥମ ଯୁକ୍ରେନୀୟ ମହିଳା ଡାକ୍ତର ମଧ୍ୟ ଥିଲେ।&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://ukrainky.com.ua/sofiya-okunevska-persha-ukrayinska-zhinka-likarka-ginekolog/|title=Софія Окуневська: перша українська жінка-лікарка гінеколог.|date=2020-11-08|work=Українки|access-date=2026-04-15|language=uk-UA}}&lt;/ref&gt; ଏତେ ଯୋଗ୍ୟତା ଥିବା ସତ୍ତ୍ୱେ, ମହିଳା ହେବାର କାରଣରୁ ସେ ଚାକିରି ପାଇବାରେ ସମସ୍ୟାର ସମ୍ମୁଖୀନ ହୋଇଥିଲେ।

ଜୁରିଖରେ ରହିବା ସମୟରେ ସେ ପୋଲାଣ୍ଡର ଛାତ୍ର ଭାକ୍ଲାଭ ମୋରାଚେଭ୍ସ୍କିଙ୍କ ସହ ପରିଚିତ ହୋଇଥିଲେ। ସେ ଯୁକ୍ରେନ ପକ୍ଷପାତୀ ଭାବଧାରା ପାଇଁ ପରିଚିତ ଥିଲେ। ୧୮୯୦ ସାଲରେ ସେମାନଙ୍କ ବିବାହ ହୋଇଥିଲା।&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Gazeta.ua |date=2015-05-13 |title=&quot;Переконувала мене писати не по-німецьки, а для свого народу – по-українськи&quot; |url=https://gazeta.ua/articles/history-journal/_perekonuvala-mene-pisati-ne-ponimecki-a-dlya-svogo-narodu--poukrayinski/625947?mobile=false |access-date=2026-04-15 |website=Gazeta.ua |language=uk}}&lt;/ref&gt; ୧୮୯୬ ସାଲରେ ସେମାନଙ୍କ ପୁଅ ଯୁରିର ଜନ୍ମ ହୋଇଥିଲା। ସେହି ସମୟରେ ସୋଫିଆ ''ରକ୍ତହୀନତାର ପ୍ରଭାବରେ ରକ୍ତର ପରିବର୍ତ୍ତନ'' ବିଷୟରେ ତାଙ୍କ ଗବେଷଣାତ୍ମକ ପ୍ରବନ୍ଧ (ଡକ୍ଟରେଟ ଲେଖା) ଦାଖଲ କରି ଚିକିତ୍ସା ବିଜ୍ଞାନରେ ଡକ୍ଟରେଟ ଉପାଧି ଲାଭ କରିଥିଲେ।&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web |last=УІНП |title=1865 – народилася Софія Окуневська-Морачевська, перша жінка-лікарка з Галичини в Австро-Угорщині |url=https://uinp.gov.ua/istorychnyy-kalendar/traven/12/1865-narodylasya-sofiya-okunevska-morachevska-persha-zhinka-likar-v-avstro-ugorshchyni |access-date=2026-04-15 |website=УІНП |language=uk}}&lt;/ref&gt;

== ନାରୀବାଦୀ ଆନ୍ଦୋଳନ ଓ ଅନ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ ==
ସୋଫିଆ ତାଙ୍କ ଆତ୍ମୀୟା ନାଟାଲିଆ କୋବ୍ରିନସ୍କା ଓ ଓଲହା କୋବିଲିଆନସ୍କାଙ୍କ ସହ ମିଶି ଗାଲିସିଆ ଓ ବୁକୋଭିନାର ନାରୀ ଆନ୍ଦୋଳନରେ ସକ୍ରିୟ ଭୂମିକା ନେଇଥିଲେ। ସେ ସମୟରେ ପୁରୁଷମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଚଳିତ କ୍ରୀଡାକାର୍ଯ୍ୟ—ଯଥା ଦୀର୍ଘ ହାଟିବା, ଘୋଡ଼ା ଚଢ଼ିବା, ସ୍କିଂ ଓ ପର୍ବତାରୋହଣ—ରେ ମଧ୍ୟ ସେ ଅଂଶଗ୍ରହଣ କରୁଥିଲେ।&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; ସେ ଜଣେ ଦକ୍ଷ ପିଆନୋବାଦକ ମଧ୍ୟ ଥିଲେ।

୧୮୮୭ ସାଲରେ “ଫର୍ଷ୍ଟ ୱ୍ରେଥ୍” ନାମକ ଗାଲିସିଆର ପ୍ରଥମ ମହିଳା ଆଲମାନାକରେ “ଯେରିନା” ଉପନାମରେ ସେ “ବିବାହ ଗୀତ ଓ ପ୍ରଥାରେ ନାରୀଙ୍କ ଗୃହସ୍ଥ ଦାସତ୍ୱ” ବିଷୟରେ ଏକ ଗବେଷଣାମୂଳକ ଲେଖା ପ୍ରକାଶ କରିଥିଲେ।&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

== କାର୍ଯ୍ୟଜୀବନ ==
୧୮୯୬ ସାଲରେ ସୋଫିଆ ଡାକ୍ତର ହୋଇ ତାଙ୍କ ସ୍ୱାମୀଙ୍କ ସହ ଗାଲିସିଆକୁ ଫେରିଥିଲେ। କିନ୍ତୁ ସେଠାରେ ତୁରନ୍ତ ଚାକିରି ମିଳିନଥିଲା, କାରଣ ଅଷ୍ଟ୍ରିୟ ସରକାର ବିଦେଶୀ ଡିଗ୍ରୀ/ଡିପ୍ଲୋମାକୁ ସ୍ୱୀକାର କରୁନଥିଲେ। ୧୮୯୮ ସାଲରେ ତାଙ୍କ ଝିଅ ଇଭାର ଜନ୍ମ ହୋଇଥିଲା।

୧୯୦୦ ସାଲରେ କ୍ରାକୋର ଜାଗିଲୋନିଆନ ବିଶ୍ୱବିଦ୍ୟାଳୟ ତାଙ୍କ ଡିପ୍ଲୋମାକୁ ସ୍ୱୀକୃତି ଦେଇଥିଲେ, ତଥାପି ସେ ଚାକିରି ପାଇପାରିନଥିଲେ। ପରେ ତାଙ୍କ ସ୍ୱାମୀ କାର୍ଲୋଭି ଭ୍ୟାରିକୁ ଯାଇ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଚିକିତ୍ସା ପ୍ରଚଳନ ଆରମ୍ଭ କଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ସୋଫିଆ ଲିଭିଭରେ ରହୁଥିଲେ।୧୯୦୩ ସାଲରେ ସେ “ପିପଲସ୍ କ୍ଲିନିକ୍”ରେ କାମ ଆରମ୍ଭ କରିଥିଲେ।&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://ukrainky.com.ua/sofiya-okunevska-persha-ukrayinska-zhinka-likarka-ginekolog/|title=Софія Окуневська: перша українська жінка-лікарка гінеколог.|date=2020-11-08|work=Українки|access-date=2026-04-15|language=uk-UA}}&lt;/ref&gt; ସେ ସ୍ତ୍ରୀରୋଗ ବିଜ୍ଞାନକୁ ବୃତ୍ତି ଭାବେ ନେଇ ଏହି ଅଞ୍ଚଳର ପ୍ରଥମ ମହିଳା ସ୍ତ୍ରୀରୋଗ ବିଶେଷଜ୍ଞ ହୋଇଥିଲେ।&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://ukrainky.com.ua/sofiya-okunevska-persha-ukrayinska-zhinka-likarka-ginekolog/|title=Софія Окуневська: перша українська жінка-лікарка гінеколог.|date=2020-11-08|work=Українки|access-date=2026-04-16|language=uk-UA}}&lt;/ref&gt; ସେଠାରେ ସେ ନର୍ସ ଓ ଧାୟମାନଙ୍କୁ ପ୍ରସୂତି ବିଜ୍ଞାନ ପଢ଼ାଇଥିଲେ ଏବଂ ଯୁକ୍ରେନୀୟ ଚିକିତ୍ସା ପଦାବଳୀ ଶବ୍ଦକୋଷ ମଧ୍ୟ ସଂକଳନ କରିଥିଲେ। ସେ ପଶ୍ଚିମ ଯୁକ୍ରେନୀୟ ଡାକ୍ତରମାନଙ୍କ ପ୍ରଥମ ସଂଘ “ମେଡିକାଲ କମିଶନ” ସ୍ଥାପନାରେ ସହଯୋଗ କରିଥିଲେ।&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Тишкевич |first=Марися |date=2025-05-11 |title=&quot;Свята Софія&quot; – лікарка Буковини й Галичини |url=https://uain.press/blogs/svyata-sofiya-likarka-bukovini-j-galichini-1237984 |access-date=2026-04-16 |website=Український інтерес |archive-date=2024-03-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240309182233/https://uain.press/blogs/svyata-sofiya-likarka-bukovini-j-galichini-1237984 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; ସେ ଗାଲିସିଆ ଓ ଅଷ୍ଟ୍ରୋ-ହଙ୍ଗେରିର ପ୍ରଥମ କ୍ୟାନ୍ସର ବିଶେଷଜ୍ଞମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଜଣେ ଥିଲେ ଏବଂ କ୍ୟାନ୍ସର ଚିକିତ୍ସାରେ ରେଡିଏସନ୍ ଥେରାପି ବ୍ୟବହାର କରିଥିଲେ।&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://ukrainky.com.ua/sofiya-okunevska-persha-ukrayinska-zhinka-likarka-ginekolog/|title=Софія Окуневська: перша українська жінка-лікарка гінеколог.|date=2020-11-08|work=Українки|access-date=2026-04-16|language=uk-UA}}&lt;/ref&gt; ସେ ପ୍ରସୂତି ସେବା ଉପରେ ଗବେଷଣା କରି ଲିଭିଭରେ ଏକ ପ୍ରସୂତି-ସ୍ତ୍ରୀରୋଗ ବିଦ୍ୟାଳୟ ସ୍ଥାପନା କରିଥିଲେ ଏବଂ ଶିଶୁ ମୃତ୍ୟୁହାର ଓ ପ୍ରସବ ସମସ୍ୟା ସମ୍ବନ୍ଧରେ ସଦା ଚିନ୍ତିତ ରହୁଥିଲେ। ସେ “ଯେରିନା” ଉପନାମରେ ସାହିତ୍ୟ ରଚନା କରୁଥିଲେ ଏବଂ ନାରୀବାଦୀ ଆନ୍ଦୋଳନରେ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଭିନୟ କରିଥିଲେ। ପ୍ରଥମ ବିଶ୍ୱଯୁଦ୍ଧ ସମୟରେ ସେ ଆହତ ଯୁକ୍ରେନୀୟ ସେନାମାନଙ୍କୁ ସେବା ଯୋଗାଇଥିଲେ। ଯୁଦ୍ଧ ପରେ ସେ ଓ ତାଙ୍କ ସ୍ୱାମୀଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବିବାହବିଚ୍ଛେଦ ଘଟିଥିଲା। ୧୯୧୯ ସାଲରେ ତାଙ୍କ ଝିଅ ଇଭା ଆତ୍ମହତ୍ୟା କରିଥିଲେ, ଯାହା ପରିବାରୀକ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱର ଫଳ ମନାଯାଏ।&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;ପରେ ସେ ଲିଭିଭରେ ରହି ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଚିକିତ୍ସା ସେବା ଦେଇଥିଲେ। ତାଙ୍କ ଜୀବନରେ ପୁଅ ଯୁରି ହିଁ ପ୍ରଧାନ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଥିଲେ।

== ମୃତ୍ୟୁ ==
୧୯୨୬ ମସିହାର ୨୪ ଫେବୃଆରୀରେ ଗୁରୁତର ଆପେଣ୍ଡିସାଇଟିସ୍ ରୋଗରେ ପୀଡିତ ହୋଇ ସୋଫିଆ ଓକୁନେଭସ୍କାଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ ଘଟିଥିଲା। ଲିଭିଭର ଲିଚାକିଭ ସମାଧିସ୍ଥଳରେ ସେ ସମାଧିସ୍ଥ ହୋଇଥିଲେ। ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ ତାଙ୍କ ପରିବାର ସଦସ୍ୟମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ସେଠାରେ ସମାଧି ଦିଆଯାଇଥିଲା।&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== ଆଧାର ==
{{Reflist}}{{ମୁଣ୍ଡିଆ}}

[[ଶ୍ରେଣୀ:ୟୁକ୍ରେନର ସଂସ୍କୃତି]]
[[ଶ୍ରେଣୀ:୧୮୬୫ ଜନ୍ମ]]</text>
      <sha1>7l75lyz7pmy5crpmn164vikrorwh4v7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ଢାକା କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ବିଶ୍ୱବିଦ୍ୟାଳୟ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>100561</id>
    <revision>
      <id>595092</id>
      <parentid>594736</parentid>
      <timestamp>2026-05-08T04:05:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28148</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>595092</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5929" sha1="tc04o5ztlbnrjnrvzeo06qbkiwkv8wy" xml:space="preserve">{{Infobox university
| name = ଢାକା ସେଣ୍ଟ୍ରାଲ୍ ବିଶ୍ୱବିଦ୍ୟାଳୟ
| other_name = ଢାକା କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ବିଶ୍ୱବିଦ୍ୟାଳୟ
| image = 
| image_size = 200px
| caption = ଢାକା କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ବିଶ୍ୱବିଦ୍ୟାଳୟର ମୋନୋଗ୍ରାମ
| motto =
| top_free_label = ସ୍ଲୋଗାନ
| top_free =
| established = {{Start date and age|2026|2|8}}
| affiliation = [[ବିଶ୍ୱବିଦ୍ୟାଳୟ ଅନୁଦାନ କମିଶନ (ବାଙ୍ଗ୍ଲାଦେଶ)|ବିଶ୍ୱବିଦ୍ୟାଳୟ ଅନୁଦାନ କମିଶନ]]
| type = [[ଗବେଷଣା ବିଶ୍ୱବିଦ୍ୟାଳୟ|ଗବେଷଣାଭିତ୍ତିକ]] [[ସରକାରୀ ବିଶ୍ୱବିଦ୍ୟାଳୟ]]
| chancellor = ବାଙ୍ଗ୍ଲାଦେଶର ବର୍ତ୍ତମାନ ରାଷ୍ଟ୍ରପତି
| vice_chancellor = [[ମୋ. ନୁରୁଲ ଇସ୍ଲାମ (ପ୍ରୋଫେସର)|ମୋ. ନୁରୁଲ ଇସ୍ଲାମ]]
| students = 98,271+
| undergrad = 86,960+
| postgrad = 11,311+
| doctoral = 00
| other = 00
| city = [[ଢାକା]]
| country = ବାଙ୍ଗ୍ଲାଦେଶ
| campus = [[ସହର ଅଞ୍ଚଳ|ଢାକା ସହର]] [[#ଗଠନ|ସଂଯୁକ୍ତ ସାତଟି କଲେଜ]]
| language = ବଙ୍ଗଳା, ଇଂରାଜୀ
| sports_nickname = ଡିସିୟୁ (ଢାକେବି)
| website = {{URL|https://dcu.ac.bd/}}
}}

'''ଢାକା କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ବିଶ୍ୱବିଦ୍ୟାଳୟ''' କିମ୍ବା '''ଢାକା ସେଣ୍ଟ୍ରାଲ୍ ବିଶ୍ୱବିଦ୍ୟାଳୟ''' ବାଙ୍ଗ୍ଲାଦେଶର ଏକ [[ଗବେଷଣା ବିଶ୍ୱବିଦ୍ୟାଳୟ|ଗବେଷଣାଭିତ୍ତିକ]] [[କଲେଜିଏଟ ବିଶ୍ୱବିଦ୍ୟାଳୟ|ସରକାରୀ ଫେଡେରାଲ୍]] ବିଶ୍ୱବିଦ୍ୟାଳୟ ଅଟେ। ଏହା [[ଢାକା ବିଶ୍ୱବିଦ୍ୟାଳୟ]] ସହ ଅନୁସଂଲଗ୍ନ ସାତଟି କଲେଜକୁ ଏକତ୍ର କରି ସ୍ଥାପିତ ହୋଇଥିଲା।&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite news |date=2025-03-16 |title='ଢାକା ସେଣ୍ଟ୍ରାଲ୍ ବିଶ୍ୱବିଦ୍ୟାଳୟ' ନାମରେ ସାତଟି କଲେଜ ଏକତ୍ରିତ ହେଉଛି |url=https://www.dhakapost.com/education/351216 |access-date=2025-03-16 |website=[[ଢାକା ପୋଷ୍ଟ]] |language=bn}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web |title=ସାତଟି କଲେଜର ବିଶ୍ୱବିଦ୍ୟାଳୟର ନାମ ହେବ ଢାକା ସେଣ୍ଟ୍ରାଲ୍ ବିଶ୍ୱବିଦ୍ୟାଳୟ |url=https://www.ittefaq.com.bd/723490/%E0%A7%AD-%E0%A6%95%E0%A6%B2%E0%A7%87%E0%A6%9C%E0%A7%87%E0%A6%B0-%E0%A6%AC%E0%A6%BF%E0%A6%B6%E0%A7%8D%E0%A6%AC%E0%A6%AC%E0%A6%BF%E0%A6%A6%E0%A7%8D%E0%A6%AF%E0%A6%BE%E0%A6%B2%E0%A7%9F%E0%A7%87%E0%A6%B0-%E0%A6%A8%E0%A6%BE%E0%A6%AE-%E0%A6%B9%E0%A7%8B%E0%A6%9A%E0%A7%8D%E0%A6%9B%E0%A7%87-%E0%A6%A2%E0%A6%BE%E0%A6%95%E0%A6%BE-%E0%A6%B8%E0%A7%87%E0%A6%A8%E0%A7%8D%E0%A6%9F%E0%A7%8D%E0%A6%B0%E0%A6%BE%E0%A6%B2 |access-date=2025-03-16 |website=ଦୈନିକ ଇତ୍ତେଫାକ |language=bn}}&lt;/ref&gt;

2026 ଜାନୁଆରୀ 22 ତାରିଖରେ ପରାମର୍ଶଦାତା ପରିଷଦ ''ଢାକା ସେଣ୍ଟ୍ରାଲ୍ ବିଶ୍ୱବିଦ୍ୟାଳୟ ଅର୍ଡିନାନ୍ସ, 2026'' କୁ ଅନୁମୋଦନ କଲା।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=ଢାକା ସେଣ୍ଟ୍ରାଲ୍ ବିଶ୍ୱବିଦ୍ୟାଳୟ ଅର୍ଡିନାନ୍ସ, 2026 |url=https://bdlaws.minlaw.gov.bd/act-1619.html |website=bdlaws.minlaw.gov.bd |publisher=[[ଆଇନ, ନ୍ୟାୟ ଓ ସଂସଦୀୟ କାର୍ଯ୍ୟ ମନ୍ତ୍ରଣାଳୟ]] |access-date=16 ଏପ୍ରିଲ 2026 }}{{Dead link|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |title=ଢାକା ସେଣ୍ଟ୍ରାଲ୍ ବିଶ୍ୱବିଦ୍ୟାଳୟ ଅର୍ଡିନାନ୍ସ ଅନୁମୋଦିତ |publisher=The Daily Star |url=https://bangla.thedailystar.net/youth/education/news/dhaakaa-saenataraala-iunaibhaarasaitaira-adhayaadaesa-anaumaodana-734216 |access-date=5 ଫେବୃଆରୀ 2026 |work=bangla.thedailystar.net |date=22 ଜାନୁଆରୀ 2026 |language=bn}}&lt;/ref&gt;

2026 ଫେବୃଆରୀ 8 ତାରିଖରେ ରାଷ୍ଟ୍ରପତିଙ୍କ ଅର୍ଡିନାନ୍ସ ଜାରି ଏବଂ ଗେଜେଟ୍ ପ୍ରକାଶ ପରେ ବିଶ୍ୱବିଦ୍ୟାଳୟଟିକୁ ଦେଶର 57ତମ ସରକାରୀ ଏବଂ 5ତମ ସ୍ୱାୟତ୍ତଶାସିତ ବିଶ୍ୱବିଦ୍ୟାଳୟ ଭାବେ ସ୍ୱୀକୃତି ମିଳିଲା। ପରେ 2026 ଏପ୍ରିଲ 10 ତାରିଖରେ ବାଙ୍ଗ୍ଲାଦେଶ ସଂସଦ ଏହି ଅର୍ଡିନାନ୍ସକୁ ବିଲ୍ ଭାବେ ପାସ୍ କଲା।&lt;ref&gt;{{Cite news |title=ସଂସଦରେ ଢାକା କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ବିଶ୍ୱବିଦ୍ୟାଳୟ ବିଲ୍-2026 ପାସ୍ |url=https://www.ittefaq.com.bd/783690/সংসদে-ঢাকা-সেন্ট্রাল-ইউনিভার্সিটি-বিল-২০২৬-পাস |work=[[ଦୈନିକ ଇତ୍ତେଫାକ]] |language=bn |date=10 ଏପ୍ରିଲ 2026 |access-date=15 ଏପ୍ରିଲ 2026}}&lt;/ref&gt;

== ଆଧାର ==
{{ଆଧାର}}

== ବହିଃସଂଯୋଗ ==
{{sisterlinks|Dhaka Central University}}
*[https://dcu.ac.bd/ Official website]

[[ଶ୍ରେଣୀ:ବାଂଲାଦେଶର ବିଶ୍ୱବିଦ୍ୟାଳୟଗୁଡ଼ିକ]]</text>
      <sha1>tc04o5ztlbnrjnrvzeo06qbkiwkv8wy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ଅପେକ୍ଷା</title>
    <ns>0</ns>
    <id>100583</id>
    <revision>
      <id>595077</id>
      <timestamp>2026-05-07T17:44:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ssgapu22</username>
        <id>7676</id>
      </contributor>
      <comment>ଓଡ଼ିଆ କଥାଚିତ୍ର ଅପେକ୍ଷା ଆରମ୍ଭ କରାଗଲା ।</comment>
      <origin>595077</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2257" sha1="ksqmuky1ikdl8ipfw0nzirazfvi7ftv" xml:space="preserve">{{ଛୋଟ|Apeksha}}
{{Infobox film
| name           = ଅପେକ୍ଷା
| image          = 
| image size     = 
| alt            = 
| caption        = 
| director       = ଜି. ଆନନ୍ଦ କୁମାର
| producer       = କରକାରିଆ ତମନ୍ନା
| writer         = ଆଶୁତୋଷ ବାରିକ
| screenplay     = ଜି. ଆନନ୍ଦ କୁମାର
| story          = ଜି. ଆନନ୍ଦ କୁମାର
| based on       = 
| narrator       = 
| starring       = ସାର୍ଥକ କୁମାର&lt;br&gt;ଶୁଭାଙ୍ଗି ଜନା&lt;br&gt;ଚୌଧୁରୀ ବିକାଶ ଦାସ&lt;br&gt;ପ୍ରଦୀପ ଦେବତା
| music          = ବୈଦ୍ୟନାଥ ଦାଶ
| cinematography = ଅଜିତ କିଶୋର ଦାସ
| editing        = ରଞ୍ଜନ ଖଟେଇ
| studio         = 
| distributor    = 
| released       = ୬ ଫେବୃଆରୀ ୨୦୨୬
| runtime        = 
| country        = {{flag|ଭାରତ}}
| language       = [[ଓଡ଼ିଆ ଭାଷା|ଓଡ଼ିଆ]]
| budget         = 
| gross          = 
}}

'''''ଅପେକ୍ଷା''''' ୨୦୨୬ ମସିହାରେ ମୁକ୍ତିଲାଭ କରିଥିବା ଏକ ଓଡ଼ିଆ କଥାଚିତ୍ର ।

==ଅଭିନୟ==
* ସାର୍ଥକ କୁମାର
* ସୁଭାଙ୍ଗି ଜନା
* ଚୌଧୁରୀ ବିକାଶ ଦାସ
* ପ୍ରଦୀପ ଦେବତା
* ଗୁଡ୍ଡୁ
* ପୁଷ୍ପା ପଣ୍ଡା
* ଶକ୍ତି ବରାଳ
* ପୂର୍ଣ୍ଣଚନ୍ଦ୍ର ହିଷ୍ଟ୍ରିୟା

==ଗୀତ ଏବଂ ସଙ୍ଗୀତ==

===ଗୀତ===
{{Track listing
| all_writing  = 
| extra_column = ଗାୟକ

| title1  = 
| lyrics1 = 
| length1 = 
| extra1  = 

| title2  = 
| lyrics2 = 
| length2 = 
| extra2  = 

| title3  = 
| lyrics3 = 
| length3 = 
| extra3  = 

| title4  = 
| lyrics4 = 
| length4 = 
| extra4  = 

| title5  = 
| lyrics5 = 
| length5 = 
| extra5  = 

| title6  = 
| lyrics6 = 
| length6 = 
| extra6  = 

| title7  = 
| lyrics7 = 
| length7 = 
| extra7  = 
}}

==ଆଧାର==
{{ଆଧାର}}

==ବାହାର ଆଧାର==
* {{Imdb title|{{#property:P345}}}}

{{ଓଡ଼ିଆ କଥାଚିତ୍ର}}</text>
      <sha1>ksqmuky1ikdl8ipfw0nzirazfvi7ftv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>595079</id>
      <parentid>595077</parentid>
      <timestamp>2026-05-07T17:46:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ssgapu22</username>
        <id>7676</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>added [[Category:୨୦୨୬ର ଓଡ଼ିଆ କଥାଚିତ୍ର]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]]</comment>
      <origin>595079</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2338" sha1="ddzah4688dxmas9zg110llk26xadwc1" xml:space="preserve">{{ଛୋଟ|Apeksha}}
{{Infobox film
| name           = ଅପେକ୍ଷା
| image          = 
| image size     = 
| alt            = 
| caption        = 
| director       = ଜି. ଆନନ୍ଦ କୁମାର
| producer       = କରକାରିଆ ତମନ୍ନା
| writer         = ଆଶୁତୋଷ ବାରିକ
| screenplay     = ଜି. ଆନନ୍ଦ କୁମାର
| story          = ଜି. ଆନନ୍ଦ କୁମାର
| based on       = 
| narrator       = 
| starring       = ସାର୍ଥକ କୁମାର&lt;br&gt;ଶୁଭାଙ୍ଗି ଜନା&lt;br&gt;ଚୌଧୁରୀ ବିକାଶ ଦାସ&lt;br&gt;ପ୍ରଦୀପ ଦେବତା
| music          = ବୈଦ୍ୟନାଥ ଦାଶ
| cinematography = ଅଜିତ କିଶୋର ଦାସ
| editing        = ରଞ୍ଜନ ଖଟେଇ
| studio         = 
| distributor    = 
| released       = ୬ ଫେବୃଆରୀ ୨୦୨୬
| runtime        = 
| country        = {{flag|ଭାରତ}}
| language       = [[ଓଡ଼ିଆ ଭାଷା|ଓଡ଼ିଆ]]
| budget         = 
| gross          = 
}}

'''''ଅପେକ୍ଷା''''' ୨୦୨୬ ମସିହାରେ ମୁକ୍ତିଲାଭ କରିଥିବା ଏକ ଓଡ଼ିଆ କଥାଚିତ୍ର ।

==ଅଭିନୟ==
* ସାର୍ଥକ କୁମାର
* ସୁଭାଙ୍ଗି ଜନା
* ଚୌଧୁରୀ ବିକାଶ ଦାସ
* ପ୍ରଦୀପ ଦେବତା
* ଗୁଡ୍ଡୁ
* ପୁଷ୍ପା ପଣ୍ଡା
* ଶକ୍ତି ବରାଳ
* ପୂର୍ଣ୍ଣଚନ୍ଦ୍ର ହିଷ୍ଟ୍ରିୟା

==ଗୀତ ଏବଂ ସଙ୍ଗୀତ==

===ଗୀତ===
{{Track listing
| all_writing  = 
| extra_column = ଗାୟକ

| title1  = 
| lyrics1 = 
| length1 = 
| extra1  = 

| title2  = 
| lyrics2 = 
| length2 = 
| extra2  = 

| title3  = 
| lyrics3 = 
| length3 = 
| extra3  = 

| title4  = 
| lyrics4 = 
| length4 = 
| extra4  = 

| title5  = 
| lyrics5 = 
| length5 = 
| extra5  = 

| title6  = 
| lyrics6 = 
| length6 = 
| extra6  = 

| title7  = 
| lyrics7 = 
| length7 = 
| extra7  = 
}}

==ଆଧାର==
{{ଆଧାର}}

==ବାହାର ଆଧାର==
* {{Imdb title|{{#property:P345}}}}

{{ଓଡ଼ିଆ କଥାଚିତ୍ର}}

[[ଶ୍ରେଣୀ:୨୦୨୬ର ଓଡ଼ିଆ କଥାଚିତ୍ର]]</text>
      <sha1>ddzah4688dxmas9zg110llk26xadwc1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>595080</id>
      <parentid>595079</parentid>
      <timestamp>2026-05-07T17:47:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ssgapu22</username>
        <id>7676</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>595080</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3019" sha1="isokd0ssp43kb6wa8fnmfo7rudjui58" xml:space="preserve">{{ଛୋଟ|Apeksha}}
{{Infobox film
| name           = ଅପେକ୍ଷା
| image          = 
| image size     = 
| alt            = 
| caption        = 
| director       = ଜି. ଆନନ୍ଦ କୁମାର
| producer       = କରକାରିଆ ତମନ୍ନା
| writer         = ଆଶୁତୋଷ ବାରିକ
| screenplay     = ଜି. ଆନନ୍ଦ କୁମାର
| story          = ଜି. ଆନନ୍ଦ କୁମାର
| based on       = 
| narrator       = 
| starring       = ସାର୍ଥକ କୁମାର&lt;br&gt;ଶୁଭାଙ୍ଗି ଜନା&lt;br&gt;ଚୌଧୁରୀ ବିକାଶ ଦାସ&lt;br&gt;ପ୍ରଦୀପ ଦେବତା
| music          = ବୈଦ୍ୟନାଥ ଦାଶ
| cinematography = ଅଜିତ କିଶୋର ଦାସ
| editing        = ରଞ୍ଜନ ଖଟେଇ
| studio         = 
| distributor    = 
| released       = ୬ ଫେବୃଆରୀ ୨୦୨୬
| runtime        = 
| country        = {{flag|ଭାରତ}}
| language       = [[ଓଡ଼ିଆ ଭାଷା|ଓଡ଼ିଆ]]
| budget         = 
| gross          = 
}}

'''''ଅପେକ୍ଷା''''' ୨୦୨୬ ମସିହାରେ ମୁକ୍ତିଲାଭ କରିଥିବା ଏକ ଓଡ଼ିଆ କଥାଚିତ୍ର । ଏହି କଥାଚିତ୍ରଟିର ପ୍ରଯୋଜନା କରିଥିଲେ କରକାରିଅ ତମନ୍ନା । ଆଶୁତୋଷ ବାରିକ ଏହି କଥାଚିତ୍ରଟିର ସଂଳାପ ରଚନା କରିଥିଲେ । ଜି. ଆନନ୍ଦ କୁମାର ଏହି କଥାଚିତ୍ରଟିର କାହାଣୀ ଓ ଚିତ୍ରନାଟ୍ୟ ରଚନା କରିଥିଲେ ଏବଂ ନିର୍ଦ୍ଦେଶନା ଦେଇଥିଲେ । ସଙ୍ଗୀତକାର ବୈଦ୍ୟନାଥ ଦାଶ ଏହି କଥାଚିତ୍ରଟିର ସ୍ୱର ସଂଯୋଜନା କରିଥିଲେ ।

==ଅଭିନୟ==
* ସାର୍ଥକ କୁମାର
* ସୁଭାଙ୍ଗି ଜନା
* ଚୌଧୁରୀ ବିକାଶ ଦାସ
* ପ୍ରଦୀପ ଦେବତା
* ଗୁଡ୍ଡୁ
* ପୁଷ୍ପା ପଣ୍ଡା
* ଶକ୍ତି ବରାଳ
* ପୂର୍ଣ୍ଣଚନ୍ଦ୍ର ହିଷ୍ଟ୍ରିୟା

==ଗୀତ ଏବଂ ସଙ୍ଗୀତ==

===ଗୀତ===
{{Track listing
| all_writing  = 
| extra_column = ଗାୟକ

| title1  = 
| lyrics1 = 
| length1 = 
| extra1  = 

| title2  = 
| lyrics2 = 
| length2 = 
| extra2  = 

| title3  = 
| lyrics3 = 
| length3 = 
| extra3  = 

| title4  = 
| lyrics4 = 
| length4 = 
| extra4  = 

| title5  = 
| lyrics5 = 
| length5 = 
| extra5  = 

| title6  = 
| lyrics6 = 
| length6 = 
| extra6  = 

| title7  = 
| lyrics7 = 
| length7 = 
| extra7  = 
}}

==ଆଧାର==
{{ଆଧାର}}

==ବାହାର ଆଧାର==
* {{Imdb title|{{#property:P345}}}}

{{ଓଡ଼ିଆ କଥାଚିତ୍ର}}

[[ଶ୍ରେଣୀ:୨୦୨୬ର ଓଡ଼ିଆ କଥାଚିତ୍ର]]</text>
      <sha1>isokd0ssp43kb6wa8fnmfo7rudjui58</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>595081</id>
      <parentid>595080</parentid>
      <timestamp>2026-05-07T17:48:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ssgapu22</username>
        <id>7676</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>595081</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3634" sha1="72ds299986bm1wzxvwmojyxqgw2p65q" xml:space="preserve">{{ଛୋଟ|Apeksha}}
{{Infobox film
| name           = ଅପେକ୍ଷା
| image          = 
| image size     = 
| alt            = 
| caption        = 
| director       = ଜି. ଆନନ୍ଦ କୁମାର
| producer       = କରକାରିଆ ତମନ୍ନା
| writer         = ଆଶୁତୋଷ ବାରିକ
| screenplay     = ଜି. ଆନନ୍ଦ କୁମାର
| story          = ଜି. ଆନନ୍ଦ କୁମାର
| based on       = 
| narrator       = 
| starring       = ସାର୍ଥକ କୁମାର&lt;br&gt;ଶୁଭାଙ୍ଗି ଜନା&lt;br&gt;ଚୌଧୁରୀ ବିକାଶ ଦାସ&lt;br&gt;ପ୍ରଦୀପ ଦେବତା
| music          = ବୈଦ୍ୟନାଥ ଦାଶ
| cinematography = ଅଜିତ କିଶୋର ଦାସ
| editing        = ରଞ୍ଜନ ଖଟେଇ
| studio         = 
| distributor    = 
| released       = ୬ ଫେବୃଆରୀ ୨୦୨୬
| runtime        = 
| country        = {{flag|ଭାରତ}}
| language       = [[ଓଡ଼ିଆ ଭାଷା|ଓଡ଼ିଆ]]
| budget         = 
| gross          = 
}}

'''''ଅପେକ୍ଷା''''' ୨୦୨୬ ମସିହାରେ ମୁକ୍ତିଲାଭ କରିଥିବା ଏକ ଓଡ଼ିଆ କଥାଚିତ୍ର । ଏହି କଥାଚିତ୍ରଟିର ପ୍ରଯୋଜନା କରିଥିଲେ କରକାରିଅ ତମନ୍ନା । ଆଶୁତୋଷ ବାରିକ ଏହି କଥାଚିତ୍ରଟିର ସଂଳାପ ରଚନା କରିଥିଲେ । ଜି. ଆନନ୍ଦ କୁମାର ଏହି କଥାଚିତ୍ରଟିର କାହାଣୀ ଓ ଚିତ୍ରନାଟ୍ୟ ରଚନା କରିଥିଲେ ଏବଂ ନିର୍ଦ୍ଦେଶନା ଦେଇଥିଲେ । ସଙ୍ଗୀତକାର ବୈଦ୍ୟନାଥ ଦାଶ ଏହି କଥାଚିତ୍ରଟିର ସ୍ୱର ସଂଯୋଜନା କରିଥିଲେ ।

ଏହି କଥାଚିତ୍ରଟିର ମୁଖ୍ୟ ଭୂମିକାରେ ଅଭିନୟ କରିଥିଲେ ସାର୍ଥକ କୁମାର ଓ ଶୁଭାଙ୍ଗି ଜନା । ଚୌଧୁରୀ ବିକାଶ ଦାସ, ପ୍ରଦୀପ ଦେବତା, ଗୁଡ୍ଡୁ, ପୁଷ୍ପା ପଣ୍ଡା, ଶକ୍ତି ବରାଳ, ପୂର୍ଣ୍ଣଚନ୍ଦ୍ର ହିଷ୍ଟ୍ରିୟା ଆଦି କଳାକାରମାନେ ଏହି କଥାଚିତ୍ରଟିର ବିଭିନ୍ନ ଭୂମିକାରେ ଅଭିନୟ କରିଥିଲେ ।

==ଅଭିନୟ==
* ସାର୍ଥକ କୁମାର
* ଶୁଭାଙ୍ଗି ଜନା
* ଚୌଧୁରୀ ବିକାଶ ଦାସ
* ପ୍ରଦୀପ ଦେବତା
* ଗୁଡ୍ଡୁ
* ପୁଷ୍ପା ପଣ୍ଡା
* ଶକ୍ତି ବରାଳ
* ପୂର୍ଣ୍ଣଚନ୍ଦ୍ର ହିଷ୍ଟ୍ରିୟା

==ଗୀତ ଏବଂ ସଙ୍ଗୀତ==

===ଗୀତ===
{{Track listing
| all_writing  = 
| extra_column = ଗାୟକ

| title1  = 
| lyrics1 = 
| length1 = 
| extra1  = 

| title2  = 
| lyrics2 = 
| length2 = 
| extra2  = 

| title3  = 
| lyrics3 = 
| length3 = 
| extra3  = 

| title4  = 
| lyrics4 = 
| length4 = 
| extra4  = 

| title5  = 
| lyrics5 = 
| length5 = 
| extra5  = 

| title6  = 
| lyrics6 = 
| length6 = 
| extra6  = 

| title7  = 
| lyrics7 = 
| length7 = 
| extra7  = 
}}

==ଆଧାର==
{{ଆଧାର}}

==ବାହାର ଆଧାର==
* {{Imdb title|{{#property:P345}}}}

{{ଓଡ଼ିଆ କଥାଚିତ୍ର}}

[[ଶ୍ରେଣୀ:୨୦୨୬ର ଓଡ଼ିଆ କଥାଚିତ୍ର]]</text>
      <sha1>72ds299986bm1wzxvwmojyxqgw2p65q</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>595082</id>
      <parentid>595081</parentid>
      <timestamp>2026-05-07T17:50:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ssgapu22</username>
        <id>7676</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* ଗୀତ ଏବଂ ସଙ୍ଗୀତ */</comment>
      <origin>595082</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4261" sha1="ppmsnr6yedmre7hyovifjclif7evxvd" xml:space="preserve">{{ଛୋଟ|Apeksha}}
{{Infobox film
| name           = ଅପେକ୍ଷା
| image          = 
| image size     = 
| alt            = 
| caption        = 
| director       = ଜି. ଆନନ୍ଦ କୁମାର
| producer       = କରକାରିଆ ତମନ୍ନା
| writer         = ଆଶୁତୋଷ ବାରିକ
| screenplay     = ଜି. ଆନନ୍ଦ କୁମାର
| story          = ଜି. ଆନନ୍ଦ କୁମାର
| based on       = 
| narrator       = 
| starring       = ସାର୍ଥକ କୁମାର&lt;br&gt;ଶୁଭାଙ୍ଗି ଜନା&lt;br&gt;ଚୌଧୁରୀ ବିକାଶ ଦାସ&lt;br&gt;ପ୍ରଦୀପ ଦେବତା
| music          = ବୈଦ୍ୟନାଥ ଦାଶ
| cinematography = ଅଜିତ କିଶୋର ଦାସ
| editing        = ରଞ୍ଜନ ଖଟେଇ
| studio         = 
| distributor    = 
| released       = ୬ ଫେବୃଆରୀ ୨୦୨୬
| runtime        = 
| country        = {{flag|ଭାରତ}}
| language       = [[ଓଡ଼ିଆ ଭାଷା|ଓଡ଼ିଆ]]
| budget         = 
| gross          = 
}}

'''''ଅପେକ୍ଷା''''' ୨୦୨୬ ମସିହାରେ ମୁକ୍ତିଲାଭ କରିଥିବା ଏକ ଓଡ଼ିଆ କଥାଚିତ୍ର । ଏହି କଥାଚିତ୍ରଟିର ପ୍ରଯୋଜନା କରିଥିଲେ କରକାରିଅ ତମନ୍ନା । ଆଶୁତୋଷ ବାରିକ ଏହି କଥାଚିତ୍ରଟିର ସଂଳାପ ରଚନା କରିଥିଲେ । ଜି. ଆନନ୍ଦ କୁମାର ଏହି କଥାଚିତ୍ରଟିର କାହାଣୀ ଓ ଚିତ୍ରନାଟ୍ୟ ରଚନା କରିଥିଲେ ଏବଂ ନିର୍ଦ୍ଦେଶନା ଦେଇଥିଲେ । ସଙ୍ଗୀତକାର ବୈଦ୍ୟନାଥ ଦାଶ ଏହି କଥାଚିତ୍ରଟିର ସ୍ୱର ସଂଯୋଜନା କରିଥିଲେ ।

ଏହି କଥାଚିତ୍ରଟିର ମୁଖ୍ୟ ଭୂମିକାରେ ଅଭିନୟ କରିଥିଲେ ସାର୍ଥକ କୁମାର ଓ ଶୁଭାଙ୍ଗି ଜନା । ଚୌଧୁରୀ ବିକାଶ ଦାସ, ପ୍ରଦୀପ ଦେବତା, ଗୁଡ୍ଡୁ, ପୁଷ୍ପା ପଣ୍ଡା, ଶକ୍ତି ବରାଳ, ପୂର୍ଣ୍ଣଚନ୍ଦ୍ର ହିଷ୍ଟ୍ରିୟା ଆଦି କଳାକାରମାନେ ଏହି କଥାଚିତ୍ରଟିର ବିଭିନ୍ନ ଭୂମିକାରେ ଅଭିନୟ କରିଥିଲେ ।

==ଅଭିନୟ==
* ସାର୍ଥକ କୁମାର
* ଶୁଭାଙ୍ଗି ଜନା
* ଚୌଧୁରୀ ବିକାଶ ଦାସ
* ପ୍ରଦୀପ ଦେବତା
* ଗୁଡ୍ଡୁ
* ପୁଷ୍ପା ପଣ୍ଡା
* ଶକ୍ତି ବରାଳ
* ପୂର୍ଣ୍ଣଚନ୍ଦ୍ର ହିଷ୍ଟ୍ରିୟା

==ଗୀତ ଏବଂ ସଙ୍ଗୀତ==
ଏହି କଥାଚିତ୍ରଟିର ସଙ୍ଗୀତ ନିର୍ଦ୍ଦେଶନା ଦେଇଥିଲେ ବୈଦ୍ୟନାଥ ଦାଶ । ନିହାର ପ୍ରିୟାଶିଷ ଓ ନିର୍ମଳ ନାୟକ ଆଦି ଗୀତିକାରମାନେ ଏହି କଥାଚିତ୍ରଟିର ଗୀତ ରଚନା କରିଥିଲେ । ହ୍ୟୁମାନ ସାଗର, ଇପ୍ସିତା ସାହୁ, ଅସୀମା ପଣ୍ଡା ଆଦି କଣ୍ଠଶିଳ୍ପୀମାନେ ଏହି କଥାଚିତ୍ରଟିରେ କଣ୍ଠଦାନ କରିଥିଲେ ।

===ଗୀତ===
{{Track listing
| all_writing  = 
| extra_column = ଗାୟକ

| title1  = 
| lyrics1 = 
| length1 = 
| extra1  = 

| title2  = 
| lyrics2 = 
| length2 = 
| extra2  = 

| title3  = 
| lyrics3 = 
| length3 = 
| extra3  = 

| title4  = 
| lyrics4 = 
| length4 = 
| extra4  = 

| title5  = 
| lyrics5 = 
| length5 = 
| extra5  = 

| title6  = 
| lyrics6 = 
| length6 = 
| extra6  = 

| title7  = 
| lyrics7 = 
| length7 = 
| extra7  = 
}}

==ଆଧାର==
{{ଆଧାର}}

==ବାହାର ଆଧାର==
* {{Imdb title|{{#property:P345}}}}

{{ଓଡ଼ିଆ କଥାଚିତ୍ର}}

[[ଶ୍ରେଣୀ:୨୦୨୬ର ଓଡ଼ିଆ କଥାଚିତ୍ର]]</text>
      <sha1>ppmsnr6yedmre7hyovifjclif7evxvd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>595083</id>
      <parentid>595082</parentid>
      <timestamp>2026-05-07T17:51:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ssgapu22</username>
        <id>7676</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* ଗୀତ */</comment>
      <origin>595083</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4528" sha1="kkpe9vl2ac3da73vk2jzx1l7t317yl6" xml:space="preserve">{{ଛୋଟ|Apeksha}}
{{Infobox film
| name           = ଅପେକ୍ଷା
| image          = 
| image size     = 
| alt            = 
| caption        = 
| director       = ଜି. ଆନନ୍ଦ କୁମାର
| producer       = କରକାରିଆ ତମନ୍ନା
| writer         = ଆଶୁତୋଷ ବାରିକ
| screenplay     = ଜି. ଆନନ୍ଦ କୁମାର
| story          = ଜି. ଆନନ୍ଦ କୁମାର
| based on       = 
| narrator       = 
| starring       = ସାର୍ଥକ କୁମାର&lt;br&gt;ଶୁଭାଙ୍ଗି ଜନା&lt;br&gt;ଚୌଧୁରୀ ବିକାଶ ଦାସ&lt;br&gt;ପ୍ରଦୀପ ଦେବତା
| music          = ବୈଦ୍ୟନାଥ ଦାଶ
| cinematography = ଅଜିତ କିଶୋର ଦାସ
| editing        = ରଞ୍ଜନ ଖଟେଇ
| studio         = 
| distributor    = 
| released       = ୬ ଫେବୃଆରୀ ୨୦୨୬
| runtime        = 
| country        = {{flag|ଭାରତ}}
| language       = [[ଓଡ଼ିଆ ଭାଷା|ଓଡ଼ିଆ]]
| budget         = 
| gross          = 
}}

'''''ଅପେକ୍ଷା''''' ୨୦୨୬ ମସିହାରେ ମୁକ୍ତିଲାଭ କରିଥିବା ଏକ ଓଡ଼ିଆ କଥାଚିତ୍ର । ଏହି କଥାଚିତ୍ରଟିର ପ୍ରଯୋଜନା କରିଥିଲେ କରକାରିଅ ତମନ୍ନା । ଆଶୁତୋଷ ବାରିକ ଏହି କଥାଚିତ୍ରଟିର ସଂଳାପ ରଚନା କରିଥିଲେ । ଜି. ଆନନ୍ଦ କୁମାର ଏହି କଥାଚିତ୍ରଟିର କାହାଣୀ ଓ ଚିତ୍ରନାଟ୍ୟ ରଚନା କରିଥିଲେ ଏବଂ ନିର୍ଦ୍ଦେଶନା ଦେଇଥିଲେ । ସଙ୍ଗୀତକାର ବୈଦ୍ୟନାଥ ଦାଶ ଏହି କଥାଚିତ୍ରଟିର ସ୍ୱର ସଂଯୋଜନା କରିଥିଲେ ।

ଏହି କଥାଚିତ୍ରଟିର ମୁଖ୍ୟ ଭୂମିକାରେ ଅଭିନୟ କରିଥିଲେ ସାର୍ଥକ କୁମାର ଓ ଶୁଭାଙ୍ଗି ଜନା । ଚୌଧୁରୀ ବିକାଶ ଦାସ, ପ୍ରଦୀପ ଦେବତା, ଗୁଡ୍ଡୁ, ପୁଷ୍ପା ପଣ୍ଡା, ଶକ୍ତି ବରାଳ, ପୂର୍ଣ୍ଣଚନ୍ଦ୍ର ହିଷ୍ଟ୍ରିୟା ଆଦି କଳାକାରମାନେ ଏହି କଥାଚିତ୍ରଟିର ବିଭିନ୍ନ ଭୂମିକାରେ ଅଭିନୟ କରିଥିଲେ ।

==ଅଭିନୟ==
* ସାର୍ଥକ କୁମାର
* ଶୁଭାଙ୍ଗି ଜନା
* ଚୌଧୁରୀ ବିକାଶ ଦାସ
* ପ୍ରଦୀପ ଦେବତା
* ଗୁଡ୍ଡୁ
* ପୁଷ୍ପା ପଣ୍ଡା
* ଶକ୍ତି ବରାଳ
* ପୂର୍ଣ୍ଣଚନ୍ଦ୍ର ହିଷ୍ଟ୍ରିୟା

==ଗୀତ ଏବଂ ସଙ୍ଗୀତ==
ଏହି କଥାଚିତ୍ରଟିର ସଙ୍ଗୀତ ନିର୍ଦ୍ଦେଶନା ଦେଇଥିଲେ ବୈଦ୍ୟନାଥ ଦାଶ । ନିହାର ପ୍ରିୟାଶିଷ ଓ ନିର୍ମଳ ନାୟକ ଆଦି ଗୀତିକାରମାନେ ଏହି କଥାଚିତ୍ରଟିର ଗୀତ ରଚନା କରିଥିଲେ । ହ୍ୟୁମାନ ସାଗର, ଇପ୍ସିତା ସାହୁ, ଅସୀମା ପଣ୍ଡା ଆଦି କଣ୍ଠଶିଳ୍ପୀମାନେ ଏହି କଥାଚିତ୍ରଟିରେ କଣ୍ଠଦାନ କରିଥିଲେ ।

===ଗୀତ===
{{Track listing
| all_writing  = 
| extra_column = ଗାୟକ

| title1  = ଦିନେ ନଦେଖିଲେ
| lyrics1 = ନିହାର ପ୍ରିୟାଶିଷ
| length1 = 
| extra1  = ହ୍ୟୁମାନ ସାଗର, ଇପ୍ସିତା ସାହୁ

| title2  = ରାଜ ଜେମା
| lyrics2 = ନିର୍ମଳ ନାୟକ
| length2 = 
| extra2  = ହ୍ୟୁମାନ ସାଗର, ଅସୀମା ପଣ୍ଡା

| title3  = 
| lyrics3 = 
| length3 = 
| extra3  = 

| title4  = 
| lyrics4 = 
| length4 = 
| extra4  = 

| title5  = 
| lyrics5 = 
| length5 = 
| extra5  = 

| title6  = 
| lyrics6 = 
| length6 = 
| extra6  = 

| title7  = 
| lyrics7 = 
| length7 = 
| extra7  = 
}}

==ଆଧାର==
{{ଆଧାର}}

==ବାହାର ଆଧାର==
* {{Imdb title|{{#property:P345}}}}

{{ଓଡ଼ିଆ କଥାଚିତ୍ର}}

[[ଶ୍ରେଣୀ:୨୦୨୬ର ଓଡ଼ିଆ କଥାଚିତ୍ର]]</text>
      <sha1>kkpe9vl2ac3da73vk2jzx1l7t317yl6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>595084</id>
      <parentid>595083</parentid>
      <timestamp>2026-05-07T17:52:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ssgapu22</username>
        <id>7676</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* ଗୀତ ଏବଂ ସଙ୍ଗୀତ */</comment>
      <origin>595084</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4548" sha1="a7r6swmzjz48vb5zqjx8kvznvlvneed" xml:space="preserve">{{ଛୋଟ|Apeksha}}
{{Infobox film
| name           = ଅପେକ୍ଷା
| image          = 
| image size     = 
| alt            = 
| caption        = 
| director       = ଜି. ଆନନ୍ଦ କୁମାର
| producer       = କରକାରିଆ ତମନ୍ନା
| writer         = ଆଶୁତୋଷ ବାରିକ
| screenplay     = ଜି. ଆନନ୍ଦ କୁମାର
| story          = ଜି. ଆନନ୍ଦ କୁମାର
| based on       = 
| narrator       = 
| starring       = ସାର୍ଥକ କୁମାର&lt;br&gt;ଶୁଭାଙ୍ଗି ଜନା&lt;br&gt;ଚୌଧୁରୀ ବିକାଶ ଦାସ&lt;br&gt;ପ୍ରଦୀପ ଦେବତା
| music          = ବୈଦ୍ୟନାଥ ଦାଶ
| cinematography = ଅଜିତ କିଶୋର ଦାସ
| editing        = ରଞ୍ଜନ ଖଟେଇ
| studio         = 
| distributor    = 
| released       = ୬ ଫେବୃଆରୀ ୨୦୨୬
| runtime        = 
| country        = {{flag|ଭାରତ}}
| language       = [[ଓଡ଼ିଆ ଭାଷା|ଓଡ଼ିଆ]]
| budget         = 
| gross          = 
}}

'''''ଅପେକ୍ଷା''''' ୨୦୨୬ ମସିହାରେ ମୁକ୍ତିଲାଭ କରିଥିବା ଏକ ଓଡ଼ିଆ କଥାଚିତ୍ର । ଏହି କଥାଚିତ୍ରଟିର ପ୍ରଯୋଜନା କରିଥିଲେ କରକାରିଅ ତମନ୍ନା । ଆଶୁତୋଷ ବାରିକ ଏହି କଥାଚିତ୍ରଟିର ସଂଳାପ ରଚନା କରିଥିଲେ । ଜି. ଆନନ୍ଦ କୁମାର ଏହି କଥାଚିତ୍ରଟିର କାହାଣୀ ଓ ଚିତ୍ରନାଟ୍ୟ ରଚନା କରିଥିଲେ ଏବଂ ନିର୍ଦ୍ଦେଶନା ଦେଇଥିଲେ । ସଙ୍ଗୀତକାର ବୈଦ୍ୟନାଥ ଦାଶ ଏହି କଥାଚିତ୍ରଟିର ସ୍ୱର ସଂଯୋଜନା କରିଥିଲେ ।

ଏହି କଥାଚିତ୍ରଟିର ମୁଖ୍ୟ ଭୂମିକାରେ ଅଭିନୟ କରିଥିଲେ ସାର୍ଥକ କୁମାର ଓ ଶୁଭାଙ୍ଗି ଜନା । ଚୌଧୁରୀ ବିକାଶ ଦାସ, ପ୍ରଦୀପ ଦେବତା, ଗୁଡ୍ଡୁ, ପୁଷ୍ପା ପଣ୍ଡା, ଶକ୍ତି ବରାଳ, ପୂର୍ଣ୍ଣଚନ୍ଦ୍ର ହିଷ୍ଟ୍ରିୟା ଆଦି କଳାକାରମାନେ ଏହି କଥାଚିତ୍ରଟିର ବିଭିନ୍ନ ଭୂମିକାରେ ଅଭିନୟ କରିଥିଲେ ।

==ଅଭିନୟ==
* ସାର୍ଥକ କୁମାର
* ଶୁଭାଙ୍ଗି ଜନା
* ଚୌଧୁରୀ ବିକାଶ ଦାସ
* ପ୍ରଦୀପ ଦେବତା
* ଗୁଡ୍ଡୁ
* ପୁଷ୍ପା ପଣ୍ଡା
* ଶକ୍ତି ବରାଳ
* ପୂର୍ଣ୍ଣଚନ୍ଦ୍ର ହିଷ୍ଟ୍ରିୟା

==ଗୀତ ଏବଂ ସଙ୍ଗୀତ==
ଏହି କଥାଚିତ୍ରଟିର ସଙ୍ଗୀତ ନିର୍ଦ୍ଦେଶନା ଦେଇଥିଲେ [[ବୈଦ୍ୟନାଥ ଦାଶ]] । ନିହାର ପ୍ରିୟାଶିଷ ଓ [[ନିର୍ମଳ ନାୟକ]] ଆଦି ଗୀତିକାରମାନେ ଏହି କଥାଚିତ୍ରଟିର ଗୀତ ରଚନା କରିଥିଲେ । [[ହ୍ୟୁମାନ ସାଗର]], [[ଇପ୍ସିତା ସାହୁ]], [[ଅସୀମା ପଣ୍ଡା]] ଆଦି କଣ୍ଠଶିଳ୍ପୀମାନେ ଏହି କଥାଚିତ୍ରଟିରେ କଣ୍ଠଦାନ କରିଥିଲେ ।

===ଗୀତ===
{{Track listing
| all_writing  = 
| extra_column = ଗାୟକ

| title1  = ଦିନେ ନଦେଖିଲେ
| lyrics1 = ନିହାର ପ୍ରିୟାଶିଷ
| length1 = 
| extra1  = ହ୍ୟୁମାନ ସାଗର, ଇପ୍ସିତା ସାହୁ

| title2  = ରାଜ ଜେମା
| lyrics2 = ନିର୍ମଳ ନାୟକ
| length2 = 
| extra2  = ହ୍ୟୁମାନ ସାଗର, ଅସୀମା ପଣ୍ଡା

| title3  = 
| lyrics3 = 
| length3 = 
| extra3  = 

| title4  = 
| lyrics4 = 
| length4 = 
| extra4  = 

| title5  = 
| lyrics5 = 
| length5 = 
| extra5  = 

| title6  = 
| lyrics6 = 
| length6 = 
| extra6  = 

| title7  = 
| lyrics7 = 
| length7 = 
| extra7  = 
}}

==ଆଧାର==
{{ଆଧାର}}

==ବାହାର ଆଧାର==
* {{Imdb title|{{#property:P345}}}}

{{ଓଡ଼ିଆ କଥାଚିତ୍ର}}

[[ଶ୍ରେଣୀ:୨୦୨୬ର ଓଡ଼ିଆ କଥାଚିତ୍ର]]</text>
      <sha1>a7r6swmzjz48vb5zqjx8kvznvlvneed</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>595085</id>
      <parentid>595084</parentid>
      <timestamp>2026-05-07T17:52:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ssgapu22</username>
        <id>7676</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* ଅଭିନୟ */</comment>
      <origin>595085</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4560" sha1="n7i2pyd27v1ffczambaltvw0ca6rbwd" xml:space="preserve">{{ଛୋଟ|Apeksha}}
{{Infobox film
| name           = ଅପେକ୍ଷା
| image          = 
| image size     = 
| alt            = 
| caption        = 
| director       = ଜି. ଆନନ୍ଦ କୁମାର
| producer       = କରକାରିଆ ତମନ୍ନା
| writer         = ଆଶୁତୋଷ ବାରିକ
| screenplay     = ଜି. ଆନନ୍ଦ କୁମାର
| story          = ଜି. ଆନନ୍ଦ କୁମାର
| based on       = 
| narrator       = 
| starring       = ସାର୍ଥକ କୁମାର&lt;br&gt;ଶୁଭାଙ୍ଗି ଜନା&lt;br&gt;ଚୌଧୁରୀ ବିକାଶ ଦାସ&lt;br&gt;ପ୍ରଦୀପ ଦେବତା
| music          = ବୈଦ୍ୟନାଥ ଦାଶ
| cinematography = ଅଜିତ କିଶୋର ଦାସ
| editing        = ରଞ୍ଜନ ଖଟେଇ
| studio         = 
| distributor    = 
| released       = ୬ ଫେବୃଆରୀ ୨୦୨୬
| runtime        = 
| country        = {{flag|ଭାରତ}}
| language       = [[ଓଡ଼ିଆ ଭାଷା|ଓଡ଼ିଆ]]
| budget         = 
| gross          = 
}}

'''''ଅପେକ୍ଷା''''' ୨୦୨୬ ମସିହାରେ ମୁକ୍ତିଲାଭ କରିଥିବା ଏକ ଓଡ଼ିଆ କଥାଚିତ୍ର । ଏହି କଥାଚିତ୍ରଟିର ପ୍ରଯୋଜନା କରିଥିଲେ କରକାରିଅ ତମନ୍ନା । ଆଶୁତୋଷ ବାରିକ ଏହି କଥାଚିତ୍ରଟିର ସଂଳାପ ରଚନା କରିଥିଲେ । ଜି. ଆନନ୍ଦ କୁମାର ଏହି କଥାଚିତ୍ରଟିର କାହାଣୀ ଓ ଚିତ୍ରନାଟ୍ୟ ରଚନା କରିଥିଲେ ଏବଂ ନିର୍ଦ୍ଦେଶନା ଦେଇଥିଲେ । ସଙ୍ଗୀତକାର ବୈଦ୍ୟନାଥ ଦାଶ ଏହି କଥାଚିତ୍ରଟିର ସ୍ୱର ସଂଯୋଜନା କରିଥିଲେ ।

ଏହି କଥାଚିତ୍ରଟିର ମୁଖ୍ୟ ଭୂମିକାରେ ଅଭିନୟ କରିଥିଲେ ସାର୍ଥକ କୁମାର ଓ ଶୁଭାଙ୍ଗି ଜନା । ଚୌଧୁରୀ ବିକାଶ ଦାସ, ପ୍ରଦୀପ ଦେବତା, ଗୁଡ୍ଡୁ, ପୁଷ୍ପା ପଣ୍ଡା, ଶକ୍ତି ବରାଳ, ପୂର୍ଣ୍ଣଚନ୍ଦ୍ର ହିଷ୍ଟ୍ରିୟା ଆଦି କଳାକାରମାନେ ଏହି କଥାଚିତ୍ରଟିର ବିଭିନ୍ନ ଭୂମିକାରେ ଅଭିନୟ କରିଥିଲେ ।

==ଅଭିନୟ==
* ସାର୍ଥକ କୁମାର
* ଶୁଭାଙ୍ଗି ଜନା
* [[ଚୌଧୁରୀ ବିକାଶ ଦାସ]]
* ପ୍ରଦୀପ ଦେବତା
* ଗୁଡ୍ଡୁ
* [[ପୁଷ୍ପା ପଣ୍ଡା]]
* [[ଶକ୍ତି ବରାଳ]]
* ପୂର୍ଣ୍ଣଚନ୍ଦ୍ର ହିଷ୍ଟ୍ରିୟା

==ଗୀତ ଏବଂ ସଙ୍ଗୀତ==
ଏହି କଥାଚିତ୍ରଟିର ସଙ୍ଗୀତ ନିର୍ଦ୍ଦେଶନା ଦେଇଥିଲେ [[ବୈଦ୍ୟନାଥ ଦାଶ]] । ନିହାର ପ୍ରିୟାଶିଷ ଓ [[ନିର୍ମଳ ନାୟକ]] ଆଦି ଗୀତିକାରମାନେ ଏହି କଥାଚିତ୍ରଟିର ଗୀତ ରଚନା କରିଥିଲେ । [[ହ୍ୟୁମାନ ସାଗର]], [[ଇପ୍ସିତା ସାହୁ]], [[ଅସୀମା ପଣ୍ଡା]] ଆଦି କଣ୍ଠଶିଳ୍ପୀମାନେ ଏହି କଥାଚିତ୍ରଟିରେ କଣ୍ଠଦାନ କରିଥିଲେ ।

===ଗୀତ===
{{Track listing
| all_writing  = 
| extra_column = ଗାୟକ

| title1  = ଦିନେ ନଦେଖିଲେ
| lyrics1 = ନିହାର ପ୍ରିୟାଶିଷ
| length1 = 
| extra1  = ହ୍ୟୁମାନ ସାଗର, ଇପ୍ସିତା ସାହୁ

| title2  = ରାଜ ଜେମା
| lyrics2 = ନିର୍ମଳ ନାୟକ
| length2 = 
| extra2  = ହ୍ୟୁମାନ ସାଗର, ଅସୀମା ପଣ୍ଡା

| title3  = 
| lyrics3 = 
| length3 = 
| extra3  = 

| title4  = 
| lyrics4 = 
| length4 = 
| extra4  = 

| title5  = 
| lyrics5 = 
| length5 = 
| extra5  = 

| title6  = 
| lyrics6 = 
| length6 = 
| extra6  = 

| title7  = 
| lyrics7 = 
| length7 = 
| extra7  = 
}}

==ଆଧାର==
{{ଆଧାର}}

==ବାହାର ଆଧାର==
* {{Imdb title|{{#property:P345}}}}

{{ଓଡ଼ିଆ କଥାଚିତ୍ର}}

[[ଶ୍ରେଣୀ:୨୦୨୬ର ଓଡ଼ିଆ କଥାଚିତ୍ର]]</text>
      <sha1>n7i2pyd27v1ffczambaltvw0ca6rbwd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Apeksha</title>
    <ns>0</ns>
    <id>100584</id>
    <redirect title="ଅପେକ୍ଷା" />
    <revision>
      <id>595078</id>
      <timestamp>2026-05-07T17:45:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ssgapu22</username>
        <id>7676</id>
      </contributor>
      <comment>ପୃଷ୍ଠାଟି [[ଅପେକ୍ଷା]]‌କୁ ଘୁଞ୍ଚାଇଦିଆଗଲା</comment>
      <origin>595078</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="48" sha1="p0uqrmqgglmvs7tfwvbiwngpvrrsq36" xml:space="preserve">#ଲେଉଟାଣି [[ଅପେକ୍ଷା]]</text>
      <sha1>p0uqrmqgglmvs7tfwvbiwngpvrrsq36</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>