Википеди oswiki https://os.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%C3%A6%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%B3_%D1%84%D0%B0%D1%80%D1%81 MediaWiki 1.47.0-wmf.10 first-letter Медиа Сæрмагонд Тæрхон Архайæг Архайæджы ныхас Википеди Википедийы тæрхон Файл Файлы тæрхон MediaWiki MediaWiki-йы тæрхон Хуызæг Хуызæджы тæрхон Æххуыс Æххуысы тæрхон Категори Категорийы тæрхон TimedText TimedText talk Модуль Обсуждение модуля Event Event talk 0 8583 595778 595714 2026-07-14T23:22:53Z Æghdaw patrul 24753 595778 wikitext text/x-wiki {{Историон паддзахад |название = Скæсæн Ромы импери (Византия) |самоназвание = {{lang-la|Imperium Romanum Orientale, Romania}}<br>{{lang-el|Βασιλεία Ῥωμαίων, Ῥωμανία}} |статус = Импери |флаг = - |описание_флага = |герб = - |описание_герба = |карта = Byzantine Empire animated.gif |описание = |p1 = Ромы импери |image_p1 = [[Файл:Vexilloid of the Roman Empire.svg|30px]] |образовано = [[395-æм аз]]ы [[17 январы]] |ликвидировано = [[1453-æм аз]]ы [[29 майы]] |s1 = Латинаг импери |flag_s1 = Flagge Lateinisches Kaiserreich.png |s2 = Никейы импери |flag_s2 = Flag of the Greek Orthodox Church.svg |s3 = Трапезунды импери |flag_s3 = Banner of the Empire of Trebizond.svg |s4 = Эпиры деспотат |flag_s4 = Tocco stemma.svg |s5 = Османты импери |flag_s5 = Ottoman flag by Hieronymus Bosch.svg |s6 = Кипры къаролад |flag_s6 = Stemma reale di Giano di Cipro.svg |s7 = Венецийы республикæ |flag_s7 = Flag of Most Serene Republic of Venice.svg |s8 = Готи {{!}} Готийы кънйазад |image_s8 = [[Файл:Coat of arms of Gothia.svg|18px]] |s9 = Морейы деспотат |flag_s9 = Byzantine imperial flag, 14th century according to portolan charts.png |s10 = Фессалоникийы къаролад |flag_s10 = Flag of Montferrat.svg |s11 = Ахейы кънйазад |image_s11 = [[Файл:Blason famille de Villehardouin.svg|18px]] |s12 = Афинæты герцогад |image_s12 = [[Файл:Blason fam fr de La Roche (Ducs d'Athènes).svg|18px]] |s13 = Наксосы герцогад |image_s13 = [[Файл:Sanudo family coa.svg|18px]] |s14 = Киликийы паддзахад |flag_s14 = Flag of the Rubenid Dynasty.svg |s15 = Болгарийы Дыккаг паддзахад |flag_s15 = Flag of the Second Bulgarian Empire.svg |столица = [[Константинополь]] |прочие крупнейшие города = [[Александрия]], [[Антиохи]], [[Эдессæ]] |династия = [[Византияйы императортæ|20 династийæ фылдæр]] |язык = [[Латинаг æвзаг|æрæджы латинаг æвзаг]], [[койне]], [[астæуккаг грекъаг æвзаг|астæуккаг грекъаг]] |официальный язык = [[Латинаг æвзаг|латинаг æвзаг]] (VII æнусы агъоммæ), [[астæуккаг грекъаг æвзаг|астæуккаг грекъаг]] |форма_правления = [[доминат]] |площадь = 3 500 000 км² (VI æнус), 440 000 км² ([[1281]]), 17 668 км² ([[1368]]) |население = 35 млн ([[VI æнус]]), 10 млн ([[XII æнус]]), 5 млн ([[1281]]) |религия = [[чырыстон дин]] |валюта = [[солид]], [[византияйаг згъæрæхца]], [[Дукат (згъæрæхца)|дукат]] |примечания = |до = Ромы импери |после = Османты импери |титул_правителей = [[Византияйы императортæ|Ромейты император]] |правитель1 = [[Флавий Аркадий|Аркадий]] (фыццаг) |год_правителя1 = [[395]]—[[408]] |правитель2 = [[Константин XI Палеолог|Константин XI]] (фæстаг) |год_правителя2 = [[1449]]—[[1453]] }} '''Византияйы импери''', '''Византия'''<ref>Ирон æвзаджы орфографи æмæ пунктуацийы æгъдæуттæ (Бакуыстой сыл Гуыриаты Т., Тахъазты X., Гæбæраты Н., Дзодзыккаты 3., Боцуаты Е., Майрæмыхъуаты Ф., Куыдзойты А.) — Дзæуджыхъæу: Ир, 2004 — 80 с.</ref>, '''Рум'''<ref name="Æлборты Барысби">[[Æлборты Барысби|Алборов Б. А.]] Некоторые вопросы осетинской филологии: статьи и исследования об осетинском языке и фольклоре. — Орджоникидзе: Ир, 1979. — 311с.</ref>, '''[[Урум]]'''<ref name="Æлборты Барысби"/> ({{lang-el|Βασιλεία των Ῥωμαίων}}, «[[Ром]]ы импери»); [[IV æнус]]<ref>Византийы сæвзæрд, куыд хицæн паддзахады, бæлвырдгонд нæу; ацы фарстайы фæдыл ис цалдæр алыхуызон версийы. Тæккæ арæхдæр æмбæлæг датæ — [[330-æм аз]] — уæд [[Константин I Цытджын]] бындур сæвæрдта Константинополæн; Æмбæлынц ма датæтæ: 1) [[III æнус]]ы кæрон (Ромы империйы хицæн фæткдаруат [[Диоклетиан]]ы рæстæг); IV æнусы астæу (Константинополь сси æххæстбарджын сæйраг сахар, [[Констанций II]] рæстæг); [[395-æм аз]] (Империйы фæдихдзинад дыууæ хайыл: Ныгуылæн æмæ Скæсæн); [[V æнус]]ы астæу — [[476-æм аз]] (Ныгуылæн Империйы æрхауд æмæ сæфт); VI-æм æнусы астæу (император [[Юстиниан I]]-æмы паддзахиуæг); [[VII-æм æнус]]ы астæу ([[Ираклий I]] персайнæгтæ æмæ араббæгты ныхмæ цы хæстытæ кодта, уыдоны фæстæ дуг). Кæс: Дашков С. Б. Императоры Византии. М., 1996. С. 8.</ref>—[[1453-æм аз]] — '''Скæсæн Ромы империйы''' ном ныгуылæйнаг [[историографи]]йы. Ном «Византияйы импери» (сахар [[Византий]]мæ гæсгæ, уый бынаты Ромы император [[Константин I Цытджын]] [[IV-æм æнус]]ы райдайæны бындур сæвæрдта [[Константинополь|Константинополæн]]) паддзахад райста ныгуылæйнаг историкты куыстыты нырид йæ сæфты фæстæ. Сæхæдæг сæхи византиæгтæ хуыдтой ''ромæгтæ'' — грекъагау «ромейтæ», сæ паддзахад та — «ромаг», «'''ромейаг'''» ({{lang-el|Βασιλεία των Ῥωμαίων}}). Ныгуылæйнаг ратæдзæнтæ ма хонынц Византияйы импери «Романи» ({{lang-en|Romania}}, {{lang-el|Ρωμανία}}). Йæ царды фылдæр хай ныгуылæйнаг æмдуггæгтæ йæ хуыдтой «грекъаг импери», [[грекъаг адæм|грекъæгты]] æлдариуæджы тыххæй культурæйы стæй цæрджыты нымæцы. [[Рагон Уырыс]]ы дæр йæ хуыдтой «Гречъы паддзахад», йæ сæйраг сахар та — «паддзахы сахар» ({{lang-ru|[[Константинополь|«Царьград]]»}}). Византияйы империйы сæйраг сахар йæ историйы дæргъы æнæсцухгæнгæйæ уыдис [[Константинополь]], астæузаманы егъаудæр сахартæй иу. Тæккæ уæрæхдæр территоритæ импери ахста император [[Юстиниан I]]-æмы рæстæджы. Уый фæстæ паддзахад цадæггай йæ зæххытæ сæфта, варвæрон къароладты, æмæ скæсæневропæйаг знæмты ныббырстыты фыдæй. [[Араббаг адæм|Араббаг]] тыхæйбайсгæ хæстыты фæстæ импери ма ахста айдагъ [[Грекъ|Гречъы]] æмæ [[Чысыл Ази]]йы территоритæ. [[IX]]—[[XI—æм æнус]]ты цасдæр фæтынджы фæстæ, хъуыддæгтæ раивтой егъау сæфтытæм, бæстæйы хæлд [[дзуархæсджытæ|дзуархæсджыты]] цæфты бын, æмæ бынсæфт [[сельджуктæ|сельджукты]] æмæ [[османтæ|османты]] ныббырстыты фыдæй. == Цæрджытæ == Византияйы империйы этникон сконд уыдис тынг алыхуызон, уæлдайдæр йæ историйы фыццаг этапы: [[грекъаг адæм|бердзенæгтæ]], [[сомихаг адæм|сомихæгтæ]], [[сириаг адæм|сириæгтæ]], [[коптаг адæм|коптæгтæ]], [[дзуттаг адæм|дзуттæгтæ]], [[Чысыл Ази]]йы цæрæг [[эллинизм|эллинизацигонд]] знæмтæ, [[фракиаг адæм|фракиæгтæ]], [[иллириаг адæм|иллириæгтæ]], [[дакаг адæм|дакæгтæ]]. Территоритæ куы фæцыбырдæр сты (VI æнусы кæронæй), уæд ма иуæй-иу адæмыхæттыты хай баззадис йæ арæнты æддæрдыгæй — уыимæ иу ардæм æрбафтыдысты æмæ æрцардысты æндæр адæмыхæттытæ ([[готаг адæм|готæгтæ]] IV—V æнусты, [[славяйнаг адæм|славяйнæгтæ]] VI—VII æнусты, [[араббаг адæм|араббæгтæ]] VII—IX æнусы, [[печенегаг адæм|печенегтæ]], [[половецаг адæм|половецæгтæ]] XI—XIII æнусты æмæ æнд. VI—XI æнусты Византияйы цæрджыты сконды уыдысты этникон къордтæ, кæдонæй фæстæдæр сæвзæрыд [[италиаг адæм|италиаг адæмыхатт]]. Византияйы экономикæйы, политикон царды æмæ культурæйы уæлиуæг кодтой бердзенæгтæ. Византияйы [[паддзахадон æвзаг]] IV—VI æнусты [[латинаг æвзаг|латинаг]], [[VII-æм æнус]]æй æмæ империйы фæцарды кæронмæ [[грекъаг æвзаг|бердзенаг]]. == Паддзахадон арæзт == [[Файл:Roman empire 395.jpg|thumb|300px|left|Ромы импери 395-æм азмæ]] [[Ромы импери]]йæ Византия райста хицауиуæджы [[монархи|монархион]] формæ йæ саргъы [[Византияйы императортæ|императоримæ]]. VII-æм æнусæй паддзахады сæргълæууæджы арæхдæр хуыдтой [[автократор]] æмæ [[василевс]] (базилевс). дæргъвæтин рæстæджы æвæрд цыдис раздæры паддзахадон æмæ финансон фæтклæвæрды систæмæ. Фæлæ [[VI-æм æнус]]ы кæронæй райдыдтой ахъаззаг ивддзинæдтæ. Реформæтæ тынгдæр баст уыдысты хъахъхъæнынадимæ (административон дих [[фем]]тыл [[экзархат]]ты бæсты) æмæ грекъаг культурæйы æлдариуæгимæ ([[логофет]]ы, [[стратег]]ы, [[друнгари]]ы æмæ æндæр хæсæдты баконд). [[X-æм æнус]]æй уæрæх кæнын райдыдта [[феодализм]], ацы процесс расайдта феодалон [[аристократи]]йы минæвæртты паддзахы бадæныл бафидардзинад. Империйы фæстаг бонмæ не ’нцайынц бирæнымæцон растæдтытæ æмæ тох императоры [[трон]]ыл. === Византияйы императортæ === {{main|Византияйы императортæ}} Ныгуылæн Ромы Импери сæфты фæстæ [[476-æм аз]]ы, Скæсæн Ромы Импери ма дарддæр цардис мин азы бæрц, историографийы уыцы рæстæгæй хуындис Византия. Византияйы æлдариуæггæнæг къласы характерон миниуæг уыдис йæ бæрзонд мобилондзинад.<ref name="guillou">Гийу А. Византийская цивилизация / Пер. с франц. Д. Лоевского; Предисл. Р. Блока. — Екатеринбург: У-Фактория, 2005. — 552 с ISBN 5-94799-474-7</ref> Адæймаджы бон уыдис бынтæй фæндаг айгæрдын хицауадмæ, зæгъæм карьерæ скæнгæйæ æфсады æмæ бакусгæйæ хæстон кад. Афтæ зæгъæм император [[Михаил II Травл|Михаил II]] уыдис æнæахуыр [[æххуырст]], уыимæ ма йын уыдис мæлæты тæрхон рахастæуыд, император [[Лев V Сомихаг]]æй, змæсты тыххæй æмæ йæ æфхæрд фæстæдæрмæ хаст æрцыдис [[802-æм аз]]ы [[Ног аз]]ы бæрæгбоны тыххæй, [[Василий I (Византияйы император)|Василий I]] уыд зæхкусæг, уый фæстæ та бæхты æууæрдæг зынгæ стыр хицаумæ. [[Роман I Лакапин]] дæр уыдис зæхкусджытæй рацæуæг, [[Михаил IV Пафлагон|Михаил IV]] император суыны размæ уыдис æхцатæ ивæг, йæ иу æфсымæры хуызон.<ref name="guillou"/> == Æфсад == Кæд Византия æфсад райста [[Ромы импери]]йæ, уæддæр йæ арæзт хæстæг уыдис эллинон паддзахæдты [[фалангæ (рæнхъыстад)|фалангон]] системæмæ. Византияйы царды кæронмæ æфсад ссис сæйрагдæр æххуырст, æмæ хицæн кодта ныллæг хæстхъомдзинадæй. [[Файл:Battle of Dara-battleplan.png|thumb|left|Дарæйы хæсты пълан [[530-æм аз]], Уым Византия баххуырста аллыхуызон фæсарæйнаг салдæтты, уыдонимæ [[гуннаг адæм|гуннты]]. [[:en:Battle of Dara]]]] [[Файл:Byzantine Empire Themata-650.png|thumb|250px|Византияйы империйы [[фем]]тæ]] Фæлæ деталты уыдис куыстгонд хæстон фæтклæвæрды æмæ ифтонгкæныны систæмæ, мыхуыргонд цыдысты куыстытæ [[стратеги]] æмæ [[тактикæ]]йыл, уæрæх пайдагонд цыдис алыхуызон техникон мадзæлттæй, зæгъæм знæгты ныххауды тыххæй фехъусынкæнынмæ арæзт цæуы маякты системæ. Зæронд ромаг æфсадæй хъауджыдæр тынг сырæзтис [[флот]]ы нысаниуæг, уый [[грекъаг арт|«грекъаг арты»]] æххуысæй бацахсы æлдариуæг денджызы. [[Сасанидтæ|Сасанидтæй]] фæзмыд цæуы æххæстæй згъæрджын бæхджын æфсад — [[катафрактаритæ]]. Уыимæ фесæфынц техникон вазыг [[Æхсæнгарз|æхсæнгæрзтæ]], [[баллистæ]]тæ æмæ [[катапультæ]]тæ, иуварсгонд æрцыдысты хуымæтæгдæр [[требушет|дурæхсджытæй]]. Æфсады æмбырды [[фем]]он системæмæ ахызт бæстæйæн фадат радта 150 азы æнтыстджын хæстытæ кæнын, фæлæ зæхкусджыты финансон смæгуырдзинад æмæ [[феодалтæ|феодалтæм]] дæлбар кæй бацис, уый цадæггай фæныллæгдæр кодта сæ хæцынхъомдзинад. Комплектацийы системæ раивта феодалонмæ, уæздæттæ хъуамæ æфсæддон контингенттæ æрвыстаиккой зæххæй пайдакæныны бартæ сын лæвæрд кæй цыдис, уый тыххæй. Дарддæр æфсад æмæ флот тынгæй-тынгдæр цæуынц заууатмæ, империйы фæстаг рæстæг та свæййынц сыгъдæг æххуырст сконды. [[1453-æм аз]]ы [[Константинополь]] цæрджыты нымæцимæ 60 мины равæрдта æрмæст 5 минон хи æфсад æмæ 2,5 мины æххуырст. [[X-æм æнус]]æй Константинополы императортæ æххуырстой [[рус]]ты æмæ сыхаг варвæрон знæмтæй хæстонты. [[XI-æм æнус]]ы этникон хæццæ [[варягтæ]] уыдысты зынгæ бынатыл уæззау фистæгæфсады, рог бæхæфсад та арæзт цыдис цæугæцардгæнæг знæмтæй. [[Викингтæ|Викингты]] балцыты дуг, XI æнусы райдайæны, кæронмæ куы æрхæццæ, уæд æххуырстытæ [[Скандинави]]йæ (æмæ ма викингтæй тыхæйбайст [[Норманди]]йæ æмæ [[Англис]]æй)<ref>уæлдайдæр массон уыдис [[англосакстæ|англосаксты]] æрбаивылд Императоры Варягаг гвардимæ [[Англисы нормандаг тыхæйбайст]]ы фæстæ.</ref> [[Зæххастæуы денджыз]]ы сæрты баздæхтысты Византимæ. Фидены [[норвегиаг адæм|норвегиаг]] къарол [[Харальд Тызмæг]] цалдæр азы хæцыдис Варягаг гвардийы нæхъæн Зæххастæуон денджызы регионыл. Варягаг гварди хъæбатырæй хъахъхъæдта [[Константинополь]] [[дзуархæсджытæ]]й [[1204-æм аз]]ы æмæ пырхгонд æрцыдис сахары бацахсты рæстæг. == Экономикæ == [[Файл:ByzantineBronzes.jpeg|thumb|left|Византиаг [[бронзæ|бронзæйæ]] [[згъæрæхцатæ]], Анастасий I-мы паддзахиуæг, [[498]]—[[518]].]] Паддзахады скондмæ хаудтой хъæздыг зæххытæ бирæнымæцон сахартимæ — [[Мысыр]], [[Чысыл Ази]], [[Грекъ]]. Сахарты æрмгусджытæ æмæ сæудæджергæнджытæ иу кодтой [[корпораци]]тæм. Корпорацимæ бахауын уыдис привелеги, уырдæм бахизынмæ хъуыдис сæххæст кæнын аллыхуызон домæнтæ. Эпархæй (сахары сæрдар) æвæрд домæнтæ Константинополы 22 корпорацийæн уыдысты X æнусы иугонд уынффæты æмбырдгондмæ — [[Эпархы чиныг|Эпархы чиныгмæ]].<ref>История Средних веков в 2 т. под ред. С. П. Карпова том 1 стр. 170</ref> Фæтклæвæрды системæ уыд тынг коррупцигонд, хъалонтæ тынг бæрзонд, фæлæ уæддæр Византияйы экономикæ дæргъвæтин рæстæджы уыдис тæккæ хъомысджындæр [[Европæ]]йы. Базарад цыдис æппæт Ромы раздæры зæххытимæ ныгуылæны, æмæ [[Инди]]йымæ ([[Сасанидтæ|Сасанидты]] æмæ араббæгты сæрты) скæсæны. Араббаг тыхæйбайстты фæстæ дæр импери уыдис тынг хъæздыг. Фæлæ финансон хæрдзтæ дæр уыдысты тынг стыр, бæстæйы хъæздыгдзинад та сиддтис тынг хæлæгдзинад аллыварсцæрджытæй. Базарады цауддзинад (расайдтой, йæ италиаг сæудæджергæнджытæн цы уæлбартæ лæвæрд æрцыдысты, уыдон), Константинополы бацахст дзуархæсджытæй æмæ османты ныббырст æркодтой [[финанстæ|финансты]] кæронгæнæн цауддзинадмæ, æмæ паддзахады æрхаудмæ. == Зонад, медицинæ, барад == Византиаг зонад паддзахады уæвындзинады æппæт дæргъы уыдис æнгом баст [[антикон философи]]йымæ æмæ [[метафизикæ]]имæ. Ахуыргæнды сæйраг архайд уыдис æмхæст фæзойы, уым ахаста стыр æнтыстдзинæдтæм, зæгъæм дæнцæгæн ис æрхæссæн [[Софияйы стыр аргъуан (Константинополь)|Софияйы стыр аргъуаны]] сарæзт æмæ [[грекъаг арт]]ы æрхъуыдыдзинад. Уыимæ сыгъдæг зонад зæгъæн ис æмæ размæ нæ цыдис, нæдæр гуырыдис ног теоритæ, нæдæр антикон хъуыдыгæнджыты идейæтæ тынгад кодтой. Юстианины дугæй раст фыццаг миназы кæронмæ наукон зонындзинад баййæфта тыхджын цауддзинад, фæлæ фæстæдæр та византиаг ахуыргæндтæ сæхи равдыстой, уæлдайдæр [[астрономи]]йы æмæ [[математикæ]]йы, фæлæ уый рауад персайнаг æмæ араббаг зонады æнтыстытыл æнцойгæнгæйæ. Византиаг медицинæ уыдис зонады иу æнæбирæ фадыгтæй, кæм антикон рæстæджы хъауджы, уыдис прогресс æвдыст. Византиаг медицинæйы тæфаг йæхи бæрæг дардта куыд араббаг бæстæты, афтæ [[Сæндидзæн дуг|Сæндидзæны дуджы]] Европæйы дæр. Империйы уæвындзинады фæстаг сæдæ азы Византия ахъаззаг фæцис рагон грекъаг литературæйы рапарахатæн Италийы. Уæды рæстæджы астрономийы æмæ математикæйы сæйраг ахуыргæнæн центр сси академи [[Трабзон|Трапезунды]]. === Барад === {{main|Византиаг барад}} [[Юстиниан I]] реформæтæ барады фадыджы стыр тæфаг бахастой [[юриспруденци]]йы рæзтмæ. Византиаг тугтæрхонон барад уыдис дзæвгарæй ист Уырысæй. == Истори == {{main|Византийы историйы фондз периоды}} === Паддзахады фæдихдзинад Скæсæн Ромы æмæ Ныгуылæн Ромы империтыл === [[Файл:Imperium Romanum.png|thumb|left| Паддзахады фæдихдзинад Скæсæн Ромы æмæ Ныгуылæн Ромы империтыл]] [[330-æм аз]]ы [[Византияйы императортæ|Ромы император]] [[Константин Цытджын]] расидтис йæ бæстæйы сæйраг сахарæй [[Византий]], йæ ном йын аивгæйæ [[Константинополь|Константиномолмæ]]. [[Файл:Constantine Musei Capitolini.jpg|thumb|[[Константин I]]]] Сæйраг сахары ахасты хъæуындзинад уыдис сидт фыццаджы дæр раздæры сæйраг сахар — [[Ром]] — дардæвæрд кæй уыдис паддзахады тæссаг скæсæйнаг æмæ цæгат-скæсæйнаг арæнтæй. Константинополæй хъахъхъæнынад саразын бирæ æнцондæр уыдис, Ромимæ абаргæйæ. Ноджы ма сæйраг сахары аивды аххосæгты фæамонынц Константины диноы зæрдæрардтæ: уый тынгдæр зæрдыл дардта [[чырыстон дин]] æмæ нæ уарзта, муртад парахад кæм уыдис, уыцы Ром. Скæсæн æмæ Ныгуылæн империтыл кæронмæ фæдих сты [[395-æм аз]]ы, император [[Феодосий I|Феодосий Цытджын]] куы фæмард. Византияйы сæйраг хъауджыдзинад [[Ныгуылæн Ромы Импери]]йæ уыдис йæ территорийыл æлдариуæг кæй кодта [[эллинизм|грекъаг культурæ]]. Хицæндзинæдтæ фылдæрæй-фылдæр кодтой, æмæ дыууæ сæдæ азы æмгъуыдмæ [[паддзахад]] æххæстæй райста индивидуалон бакаст. === Хæдхъом Византияйы сырæзт === {{сæйраг|Византиаг æвзаг}} Византия куыд хæдхъом паддзахад сырæзтис [[330]]—[[518]] азты периоды. Уæд [[Дунай (цæугæдон)|Дунайы]] æмæ [[Рейн (цæугæдон)|Рейны]] арæнты сæрты ромаг территоримæ хызтысты бирæнымæцон варвæрон, фылдæр [[гермайнаг адæмтæ|гермайнаг знæмтæ]]. Скæсæны арæнтыл дæр уавæр æнцон нæ уыдис. [[378-æм аз]]ы [[вестготаг адæм|вестготтæ]] хъуыстгонд [[Адрианополы тох]]ы, фæуæлахиз сты, император [[Валент]] фæмард æмæ [[Аларих]] нызаууат кодта æнæхъæн [[Грекъ]]. Фæлæ тагъд рæстæджы Аларих ацыдис ныгуылæны ’рдæм — [[Испани]] æмæ [[Галли]]мæ, уым готтæ бындур сæвæрдтой сæхи паддзахадæн, æмæ Византийæн уыдонæй тас нал уыдис. [[Файл:Villa Del Casale Char.jpg|thumb|200px|right|]] [[441-æм аз]]ы готты аивтой [[гуннаг адæм|гуннтæ]]. [[Аттилæ]] цалдæр хатты расидти хæст, æмæ афтиддæр стыр хъалонты бафыстæй рауадис йæ дарддæры бабырстытæ бауыромын. [[451-æм аз]]ы адæмты тохы ([[Каталауны быдыртæ]]) Аттилæ фæхæрд, æмæ йæ паддзахад тагъд рæстæджы фехæлд. [[V-æм æнус]]ы дыккаг æрдæджы тас æфтауын райдыдта [[Остготты импери|остготты]] паддзахад, [[Теодорих]] ныггæныстон кодта [[Македони (Грекъ)|Македони]], тæссаг уавæры уыдис [[Константинополь]] дæр, фæлæ ацыдис ныгуылæнмæ, бацахста Итали æмæ Ромы хæлддзæгтыл бындур сæвæрдта йæхи паддзахадæн. Уавæр тынг æнкъуысын кодтой бирæнымæцон чырыстон [[ересь|ерестæ]] — [[арианон]], [[несторианон]], [[монофизитон]]. Ныгуылæны рагæй [[папад]] (уырыс. ''папство''), [[Лев I (ромы папæ)|Лев Цытджынæй]] ([[440]]—[[461]]) райдайгæйæ, фидар кодта папон монархи, Скæсæны та [[Александрия]]йы [[патриарх (аргъуанон цытном)|патриархтæ]], уæлдайдæр та [[Кирилл Александриаг|Кирилл]] ([[422]]—[[444]]) æмæ [[Диоскор]] ([[444]]—[[451]]), фæлвæрдтой сæвæрын папæйы бадæн Александрияйы. Уый йеддæмæ, уыцы [[змæст]]ыты рæстæг уæлæмæ уæлдон кодтой зæронд националон хъаугъатæ, æмæ нырма цæрæг [[сепаратизм|сепаратистон тенденцитæ]]; афтæмæй динон конфликттимæ æнгом стыхстысты политикон интерестæ æмæ нысæнттæ. [[502-æм аз]]ы [[Перс|персайнæгтæ]] сног кодтой æфсæрст скæсæнæй, [[славяйнæгтæ]] æмæ [[булгайраг адæм|булгайрæгтæ]] райдыдтой лæбурын [[Дунай (цæугæдон)|Дунайæ]] хуссарырдæм. Мидызмæстытæ схæццæ сты кæройнаг гæрæнтæм. Сæйраг сахары цыдис карз тох «кæрдæгхуызтæ» æмæ «копрадзхуызты» (уæрдæтты командæты хуызтæм гæсгæ) партиты ’хсæн. Æппынфæстаг, фидар хъуыдæг цыдис ромаг традици, æмæ мынæг нæ уагъта хъуыдытæ ромаг дунейы иудзинады тыххæй, æнæсцухæй здæхта адæмы зонд Ныгуылæнмæ. Цæмæй ахæм æнæхъæддыхдзинад уавæрæй паддзахад рацыдаид, уый тыххæй хъуыдис фидар къух, бæрæг политикæ дырыс æмæ раст пълæнттимæ. Ахæм политикæ æххæст кодта [[Юстиниан I]]. [[Файл:Byzantium550.png|thumb|300px|right|Византийы импери [[550-æм аз]]мæ]] === VI æнус. Император Юстиниан === [[518-æм аз]]ы император [[Анастасий (Византияйы император)|Анастасийы]] мæлæты фæстæ паддзахы бынатмæ схызтис гвардийы сæргълæууæг [[Юстин I|Юстин]] — [[Незаманы Македони|македойнаг]] зæхкусджытæй рацæуæг. Паддзахиуæг кæнын уыдаид тынг зынвадат уыцы кæсын-фыссын нæзонгæ зæронд лæгæн, йæ цуры куы нæ разындаид йæ хæстæг Юстиниан. Юстины æлдариуæджы тæккæ райдайæнæй хицауад æцæгæй уыдис [[Юстиниан I|Юстинианы]] къухты. Уый дæр уыд Македонийы гуырд, фæлæ райста иттæг хорз ахуырад æмæ разындис тынг курдиатджын аллыхуызон миниуджытæй. [[527-æм аз]]ы æххæст бартæ райсгæйæ Юстиниан бавнæлдта йæ фæндтæ æххæст кæнынмæ империйы фæстæмæ къæхтыл слæууыны тыххæй, æмæ императоры хицауиуæг фидар кæнынмæ. Цæдисы бацыдис ахадгæ диныздæхтимæ. Юстинианы рæстæг [[еретик]]ты тыхæй ивтой официалон динмæ æртхъирæнгæнгæйæ граждайнаг барты истæй, æмæ суанг мæрдæфхæрдæй дæр. [[Файл:Justinian mosaik ravenna.jpg|thumb|'''Император [[Юстиниан I]]''' æмæ [[Велизарий]]. [[Мозаикæ]]. [[Равеннæ]], сыгъдæг Виталийы аргъуан]] [[532-æм аз]]ы онг æнæвдæлон уыдис [[Никæ (растад)|сæйраг сахары ралæудтытæ]] цъист кæнынæй æмæ персайнæгты ныббырстытимæ тох кæнынæй, фæлæ тагъд рæстæджы йæ политикæйы сæйраг здæхт азылдис ныгуылæны ’рдæм. [[Варвæрон къароладтæ]] ивгъуыд æнусы æрдæгмæ ныллæмæгъ сты, цæрджытæ сидтысты империимæ баиумæ, æппынфæстаг [[гермайнаг адæм|гермайнæгты]] къаролтæ сæхæдæг дæр нымадтой Византийы домæнты закъондзинад. [[533-æм аз]]ы æфсад, йæ сæргъы [[Велизарий]] афтæмæй, ныццавта [[вандайлаг адæм|вандайлæгты]] æмæ [[аллон адæм|аллонты]] паддзахады [[Цæгат Африкæ]]йы. Иннæ нысан сси [[Итали]], уæззау хæст [[Остготтæ|Остготты къароладимæ]] цыдис 20 азы æмæ фæцис византийæгты уæлахизæй. [[Файл:Half follis-Justinian I-sb0165.jpg|thumb|300px|left|Император Юстиниан I згъæрæхцайыл]] 554 æм азы [[Вестготты къаролад]]ыл ныххаугæйæ Юстиниан йæхи бакодта [[Испани]]йы хуссайраг хай дæр. Уыцы архайдтыты фæстиуæгæн бафиппайын ис æмæ империйы зæххытæ систы дыууæ хатты фылдæр. Фæлæ уыцы æнтыстытæ æрдомдтой паддзахады тыхты æгæр егъау хардзтæ, æмæ уымæй спайда кодтой персайнæгтæ, славянтæ, авартæ æмæ гуннтæ, кæдон стыр зæххытæ нæ байстой уыцы рæстæг, фæлæ ныггæныстон кодтой бирæ территоритæ Империйы скæсæны. [[Файл:Justinian Byzanz.png|thumb|300px|right|Византийы импери [[554-æм аз]]мæ.]] Византиаг дипломати дæр архайдта цæмæй æппæт иннæ дунейы уæллоз æвæрд æрцæуой империйы престиж æмæ æндæвд. Æхцаты æмæ хорзæхты æнтыстджын уæрсты, æмæ империйы знæгты астæу хæрзарæхстджынæй хъаугъатæ тыды руаджы Византийы дипломати дæлбар кодта [[Варвæртæ|варвæрон адæмыхæттыты]], кæдон хæтыдысты монархийы арæнтыл. Византияйы æндæвды сферæмæ æфтауыны тыххæй ма парахат архайд цыдис [[чырыстон дин]]ы динамындæй. Миссионерты архайд, [[Сау денджыз]]ы былгæрæттæй [[Абиссини]]йы уæлвæзты æмæ [[Сахарæ]]йы оазисты онг уыдис византиаг политикæйы характерондæр æвдисæнтæй иу. Хæстон экспанси йæдтæмæ ма Юстинианы иннæ ахъаззагдæр хæслæвæрдтæй иу, уыдис административон æмæ финансон реформæтæ. Импреийы экономикæ уыдис уæззау кризисы, фæткдаруат хъыгдæрд уыд [[коррупци]]йæ. Цæмæй фæткдаруат рацарæзт æрцæуа, уый тыххæй император райдыдта æххæст кæнын закъондæттынады кодификаци, стæй реформæты рæнхъ, кæдон проблемæтæ бындурæй нæ аиуварс кодтой, фæлæ уæддæр цыдæр æххуыс фæсты. Нæхъæн империйыл стынг ис арæзтад, Антонинты «сызгъæрин рæстæджыты» рацыдæй егъаудæр. Ног тæмæн акалдта культурæ. === VI—VII æнустæ === Фæлæ номдзыддзинад æлхæд æрцыдис зынаргъ аргъæй — экономикæ фæхæлд хæстытæй, цæрджытæ смæгуыр сты æмæ Юстинианы ивджытæ ([[Юстин II]] (565—578), [[Тиверий II]] (578—582), [[Маврикий (Византияйы император)|Маврикий]] ([[582]]—[[602]])) сæ цæст сæйрагдæр дардтой нырид хъахъхъæнынадмæ, æмæ рахастой политикæйы здæхт скæсæнырдæм. Юстинианы тыхæйбайсттæ рауадысты тæссонд — VI—VII æнусты кæронмæ Византийæ фæсæфта æппæт ист территоритæ скæсæны, баззад ма йæм уым афтиддæр Хуссар Итали. Уыцы рæстæджы [[лангобардтæ|лангобардты]] æрбабырст айста Византияйæ [[Итали]]йы æрдæг, [[591-æм аз]]ы [[Перс]]имæ хæсты рæстæг ахст æрцыдис [[Сомих]], цæгаты дарддæр цыдис ныхмæлæуд [[славяйнæгтæ|славяйнæгтимæ]] æмæ [[авартæ|авартимæ]], кæдон [[560-æм аз]]ты æрбынат кодтой Дунайыл. Фæлæ иннæ [[VII æнус]]ы райдайæны персайнæгтæ хæст ногæй райдыдтой æмæ дзæвгар æнтыстытæ самал кодтой империйы бирæнымæцон змæстыты тыххæй. [[610-æм аз]]ы [[Карфаген (сахар)|Карфагенаг]] экзархы фырт [[Ираклий (Византияйы император)|Ираклий]] раппæрста император [[Фока (Византияйы император)|Фокайы]] æмæ бындур сæвæрдта ног династийæн, уыцы династи хъом разындис паддзахадæн тас чи æвзарын кодта, уыцы хъуыддæгты ныхмæ лæууын. Уый уыдис Византияйы историйы тæккæ зындæр рæстæджытæй иу, персайнæгтæ бацахстой [[Мысыр]], [[Сири]] æмæ [[Чысыл Ази]]йы хай, æртхъирæн кодтой [[Константинополь|Константинополæн]], [[авартæ]], [[славяйнæгтæ]] æмæ [[лангобардтæ]] бырстой арæнтæм аллы здыгæй. Ираклий рамбылдта иу рæнхъ хæстæмбæлды персайнæгтимæ, ахаста хæст сæ территоримæ, уый фæстæ [[сах]] [[Хосров II]] мæлæт, æмæ цалдæр растады æрдомдтой персайнæгты æппæт тыхæйбайстæ раздахын æмæ фидыддзинад сæххæст кæнын. Фæлæ дыууæ бæстæйы дæр тынг кæй баихсыдысты ацы тохы, уый фадат радта æмæ бындур сæвæрдта араббаг тыхæйбайсттæн. [[Файл:Sassanid_Empire_620.png|250px|left|thumb|[[Сасанидты]] [[Персаг импери]] 610 азы.]] [[626-æм аз]]ы Константинополыл æрхъула кодтой авартæ, славянтæ æмæ сæ цæдисон персайнæгтæ. Ацы цауы тыххæй фыстæджытæ ис зæронд гуырдзиаг къухæйфысты («Константинополыл æртыхстытсы скифтæ, кæдон сты уырыссæгтæ») æмæ XV—XVII æнусты зæронд славяйнаг къухæйфыстты, уыдонмæ гæсгæ ис æнхъæлын, хъулагæнджыты хай кæй уыдис Астæуккаг Поднепровьйæйы хъæддон тæлмы славяйнæгтæ.<ref>Я. Е. Боровский. [http://www.russiancity.ru/fbooks/f2.htm ''Византийские, старославянские и старогрузинские источники о походе русов в VII в. на Царьград'']// Древности славян и Руси. М.: Наука, 1988, с.114-119.</ref>. Сахар райсыны фæлварæн фехæлдис, аварты æмæ славяйнæгты астæу куы стынг ис быцæудзинад, æмæ сæ фæстæмæ ацæуын бахъуыдис. [[634-æм аз]]ы [[халиф]] Омар æрбабырста Сиримæ. [[635]] азы араббæгтæ бацахстой [[Дамаск]]. Скъуыддзаггæнаг хæстæмбæлд византиæгты æмæ араббæгты æхсæн Сирийыл цæстдарды тыххæй æрцыдис [[636-æм аз]]ы 20 августы. Арæх æмбæлынц æгæр бæрзонд нымæцтæ византиаг æфсады бæрцы тыххæй уыцы хæстæмбæлды, император Ираклий дам æрымбырд кодта 200 мин адæймаджы Сири байсынмæ (фæдзурынц ма 400 мины дæр), фæлæ æцæгдзинадæй Византияйы æфсады нымæц Ярмучы хæстæмбæлды рæстæджы уыдис бæрæг къаддæр 100 минæй (Большаков 1993: 54). Хæсты фæстиуæг скъуыддзаг кодтой æрдзон уавæртæ: змисджын тымыгъ фæуыргъуыйау кодта византиæгты. Ираклийы æфсад уыдис бирæнацион. Грекъæгтæ йæдтæмæ ма дзы уыдысты сомихæгтæ æмæ чырыстон араббæгтæ. Пысылмон араббæгтæ фæуæлахиз сты. Ираклий фæстæмæ раздæхтис Константинополмæ. Фæстæдæр 40 азы æмгъуыдмæ сæфт æрцыдысты Мысыр, [[Цæгат Африкæ]], Сири, [[Палестинæ]], Уæллаг Месопотами, æмæ арæх ацы бæстæты цæрджытæ, фæлмæцыд уæвгæйæ хæстытæй, нымадтой араббæгты сæрибаргæнджытыл, уымæн æмæ фыццаг рæстæг иу уыдон фæныллæг кодтой хъалон. Араббæгтæ сарæзтой флот æмæ бавнæлдтой Костантинополмæ дæр. Фæлæ ног император, [[Константин IV]] Погонат ([[668]]—[[685]]) сын ныхкъуырд ратта. Æмæ кæд араббæгтæ фондз азы дæргъы Константинополыл æртыхстытсы ([[673]]—[[678]]) сурзæххæй дæр æмæ денджызæй дæр, уæддæр йæ сæ бон нæ бацис бацахсын. Грекъаг [[флот]]æн тынг ахъаз фæцис «[[грекъаг арт]]ы» æрæджион æрымыст, уый æруаджы асырдта араббæгы эскадрæтæ æмæ сæ Силеуммы дæтты ныддæрæн кодта. Сурзæххыл халифаты æфсæдтæ æрцыдысты дæрæнгонд Азийы. [[Файл:Califate 750.jpg|thumb|left|300px|[[Халифат]] [[632]]—[[750-æм аз|750-æм æзты]]. Аллыхуызон хуызтæй æвдыст цæуынц пысылмæтты зæххытæ [[Мухаммад]]ы амæлæты рæстæгмæ, фыццаг æртæ халифы тыхæйбайсттæ, æмæ [[Омейядтæ|Омейадты]] тыхæйбайсттæ]] Ацы кризисæй импери рацыдис æнгомгонддæрæй æмæ монолитондæрæй, йæ националон сконд сси иугъæдондæр, динон хицæндзинæддтæ баззадысты раздæры афонты уымæн æмæ [[монофизитон]] æмæ [[арианон]] диныздæхттæ сæйраг дæр парахат уыдысты сæфт Мысыры æмæ Цæгат Африкæйы. VII æнусы кæронмæ Византийы территори хæццæ кодта Юстинианы империйы æртыккæгæм хаймæ. Йæ аппон территоритæ уыдысты грекъæгтæ кæнæ элинизацигонд знæмтæ кæм цардысты уыцы зæххытæ, дзырдтой дзы сæйрагдæр бердзенаг æвзагыл. Уыцы рæстæджы райдыдта славяйнаг знæмты массон миграци [[Балканы æрдæгсакъадах]]мæ. VII æнусы апарахат сты [[Мези]]йыл, [[Фраки]]йыл, [[Македони]]йыл, [[Далмаци]]йыл, [[Истри]]йыл æмæ [[Грекъ|Гречъы]] зæххытыл. Цасдæр нымæц сæ æрцæрын кодтой [[Чысыл Ази]]йы. Баивта цæрджыты этникон сконд империйы скæсæйнаг хайы дæр, фæзындысты сомихæгты, персайнæгты, сирийæгты, араббæгты цæрæнрæттæ. [[VII æнус]]ы æххæстгонд æрцыдысты ахъаззаг реформæтæ фæткдаруаты — [[эпархи]]ты æмæ [[экзархат]]ты бæстæ импери дихтæгонд æрцыдис [[фем]]тыл, дæлбар уыдысты [[стратиг]]тæн. Империйы ног националон сконд æркодта уымæ, æмæ [[грекъаг æвзаг]] сси официалон, императоры титул дæр райдыдта бердзенагау зæлын — ''[[василевс]]'' ([[:en:Basileus]] Rōmaiōn). Администрацийы рагон [[латинаг æвзаг|латинаг]] титултæ кæнæ фæсæфынц, кæнæ æрцæуынц эллинизацигонд, сæ бынæтты та фæзынынц ногтæ —''логофеттæ'', ''стратегтæ'', ''эпархтæ'', ''друнгаритæ''. Æфсады, кæцы фылдæр арæзт уыдис азиатæгтæй æмæ сомихæгтæй, грекъаг æвзаг ссис приказты æвзаг. Æмæ кæд Византийы импери йæ фæстаг бонтæм хаста ном Ромы импери, уæддæр латинаг æвзагæй пайдагонд нал цыдис (афтиддæр ма йыл дзырдтой империйы цалдæр кæронраны, уым ма пайда кодтой адæмон латынæй, уыцы æвзагы бындурыл сæвзæрыдысты [[румынаг æвзаг]] [[Даки]]йы æмæ [[далматинаг æвзаг]] [[Иллири]]йы. === VIII æнус === [[Файл:ByzantineEmpire717AD.png|thumb|left|365px|Византияйы импери [[717-æм аз]]мæ.]] Рæстæгмæ стабилизацийы та ногæй раивта кризисты рæгъ — хæстытæ [[болгайраг адæм|болгайрæгтимæ]], [[араббаг адæм|араббæгтимæ]], æнæрынцайгæ растадтæ. Æппынфæстаг [[Лев Исавр]] схызтис куыд Лев III паддзахы бынатмæ, æруырдæдта империйы хæлд æмæ араббæгтæн скъуыдзаггæнаг дæрæн ныккодта. Æрдæгæнусон æлдариуæджы фæстæ дыууæ фыццаг Исавры скодтой импери хъæздыг æмæ цæрдхуыз, нæ сæ бахъыгдæрдта нæдæр [[емынæ]] [[747-æм аз]]ы нæдæр змæстытæ, кæдон расайдта иконæты ныхмæ тох. Иконæты ныхмæ тохы фарс кæй рахæцыдысты Исавриаг династийы императортæ, уымæн уыдис куыд динон, афтæ политикон фактортæ дæр. Бирæ византиæгтæ [[VIII æнус]]ы райдайæны зæрдæхудт уыдысты уæлдай мæнгуырнынæдты парахатæй, уæлдайдæр та цы бынат ахста дины [[иконæ]]тæн табугæнæн, уырнынад сæ диссаджы миниуджытыл; бирæтæ æнхъæлдой уый динæн зиантæ кæй хæссы. [[Файл:Vlahernskaya.jpg|thumb|left|Византиаг — Хуыцауы мад Влахернаджы иконæ — империйы хъахъхъæнæг. [[Третьяковы галерей]].]] Уыимæ императорты тыхсын кодта аргъуаны рæзгæ хъомысдзинад. Ноджы дæр ма иконæтыл фау æвæргæйæ хицауад зæрдæ дардта араббæгтæм фæхæстæгдæр уын, уымæн æмæ араббæгтæ нывтæ нæ нымадтой. Иконæты ныхмæ тохы политикæ æркодта хъаугъатæм æмæ змæстытæм паддзахады мидæг, уыимæ фæтынгдæр ис дихдзинад [[Ромы католикаг епархи]]имæ æмахæстыты. Иконæтæн фæстæмæ кад кæнын райдыдтой [[VIII æнус]]ы кæрон императрицæ [[Иринæ (византиаг императрицæ)|Иринæйы]] руаджы, уый уыдис фыццаг император сылгоймаг, фæлæ [[IX æнус]]ы райдайæны иконæты ныхмæ тохы политикæ дарддæргонд æрцыдис. === IX—X æнустæ === [[800-æм аз]]ы [[Карл Цытджын]] расидтис [[Уæлфæдзæхст Ромы Импери|Ромы ныгуылæн империйы]] рацарæзт, уый Византийæн сси æнкъараг æгаддзинад. Æмрæстæджы [[Багдады халифат]] стынг кодта ныббырст скæсæнырдыгæй. [[Файл:Europe 814.jpg|thumb|390px|Византияйы импери [[Карл Цытджын]]ы паддзахиуæджы кæроны, [[814-æм аз]].]] Императортæй [[Лев V Сомихаг]]æй ([[813]]—[[820]]) æмæ дыууæ Фригиаг династийы императортæй [[Михаил II]] ([[820]]—[[829]]) æмæ [[Феофил (византиаг император)|Феофилæй]] ([[829]]—[[842]]) — уыдис дарддæрконд иконæты ныхмæ тохы политикæ. Ногæй дæс æмæ ссæдз азы æмгъуыдмæ импери бахауда змæстыты рæстæгмæ. [[812-æм аз]]ы бадзырд банымадта [[Карл Цытджын]]æн императоры титул, уый расайдта егъау территориалон сæфтытæ Италийы, Византийы бар ма дзы баззадысты афтиддæр [[Венеци]] æмæ зæххытæ æрдæгсакъадахы хуссары. Араббæгтимæ хæст, сног ис [[804-æм аз]]ы, расайдта дыууæ æнкъараг сæфты: æрдæгсакъадах [[Крит]]ы бацахст пысылмон [[пираттæ]]й ([[826]]) æмæ [[Сицили]]йы сæфт, байстой йæ цæгатафрикаг араббæгтæ ([[827]]), [[831-аз]]ы сæ къухтæм бахаудта сахар [[Палермо]]. Уæлдай тызмæг уыд тас болгайрæгтæй, хан Курум куы фæуæрæхдæр кодта йæ паддзахады арæнтæ Гемæй [[Карпаттæ]]м. Никифор афæлвæрдта йæ ныддæрæн кæнын [[Болгари]]мæ бабырсгæйæ, фæлæ фæстæмæ фæндагыл йæхæдæг дæрæнгонд æрцыдис æмæ фæмард ([[811]]), болгайрæгтæ та ногæй бацахстой [[Адрианополь]] æмæ æндæр фидæрттæ, æмæ фæзындысты [[Константинополь|Константинополы]] къулты бын ([[813]]). Крум ныппырх кодта Византийы æфсæдтæ [[811]] [[813-æм аз|813-æм æзты]] æмæ бахъавыд Константинополь бацахсын тынг стыр æфсады æмæ хъулаон машинæты æххуысæй. Афтиддæр йæ æвиппайды мæлæт фæххуыс ис империйæн. [[Файл:Basil I (867-886) from the Chronikon of Ioannis Skylitzes.jpg|thumb|200px|left|Василий I (галиу) æмæ йæ фырт Лев VI Зонынджын. Миниатюрæ [[Иоанн Скилицæ]]йы хроникæйæ]] [[Файл:Shepherd-byzanz 1000-enhanced 1-1900x1500.jpg|thumb|right|400px|Византийы импери [[1000-æм аз]]мæ]] Змæстыты фæлтæр фæцис [[867-æм аз]]ы паддзахиуæг кæнын куы райдыдта македонаг династи. [[Василий I Македонаг]] ([[867]]—[[886]]), [[Роман Лакапин]] ([[919]]—[[944]]), [[Никифор Фока]] ([[963]]—[[969]]), [[Иоанн Цимисхий]] ([[969]]—[[976]]), [[Василий II Болгархойæг]] ([[976]]—[[1025]]) — императортæ æмæ узурпатортæ — радтой империйæн 150 азы тæмæнкалды æмæ хъомысы рæстæг. Саст æрцыдысты [[Болгари]], [[Крит]], Хуссары Итали, æххæст цыдысты æнтыстджын хæстон стæртæ араббæгты ныхмæ арф Сиримæ. Империйы арæнтæ ауæрæх сты [[Евфрат]] æмæ [[Тигр (цæугæдон)|Тигрмæ]], [[Сомих]] [[Ибери]]йымæ бахаудтой вихантиаг æндæвды сферæмæ, [[Иоанн Цимисхий]] бахæццæ [[Иерусалим]]мæ. IX—X æнусты бæрæг нысаниуæг Византияйæн райдыдтой дарын æмахæстытæ [[Киевы Уырыс]]имæ. Фыццаг хатт [[русь (адæм)|рустæ]] сæхи фæбæрæг кодтой [[Константинополь|Константинополмæ]] балцæй [[860-æм аз]]ы, уыцы æнтыстджын балцы тагъд рæстæджы фæстæ æрцыдис афтæ хонгæ [[Уæрæсейы фыццаг аргъуыд]], йæ уавæртæ æмæ бынат бæлвырдгонд не сты. Фыццаг уырыссаг-византиаг базарадон бадзырд хауы [[911-æм аз]]мæ, азгайфыст легендæмæ гæсгæ йæ бафысты размæ Царьградыл балцæй цыдис [[Дæсны Олег]]. [[941-æм аз]]ы кънйаз [[Игорь Рюрикович|Игорь]] æрцыдис дæрæнгонд Константинополы къулты бын, фæлæ фæстæдæр сабыр æмахæстытæ сног сты. Уырысы ног хицауиуæггæнæг [[æхсин Ольгæ]], бабæрæг кодта Византийы сæйраг сахар æмæ йыл уым саргъуыдтой. Кънягинйæйы фырт, кънйаз [[Святослав Игоревич|Святослав]] 970—971 гг. [[уырыссаг-византиаг хæст 970—971 æзты|хæцыд Византияимæ]] Болгарийы сæрыл, фæлæ бавзæрста хæрд император [[Иоанн Цимисхий]]æ. Йæ фырты фæлтæры, Киевы кънйаз [[Владимир Аргъауæг|Владимиры]] рæстæджы Византийæн бантыстис [[Уæрæсейы аргъуыд|саргъауын Уæрæсейыл]] [[988-æм аз]]ы, уый тыххæй Владимирæн уысæн лæвæрд æрцыдис багрянагмыггаг царевнæ [[Аннæ (Владимир Аргъауæджы ус)|Аннæ]], уыд император [[Василий II (Византияйы император)|Василий II]] хо. Византияйы æмæ Киевы Уырысы астæу арæзт æрцыдис хæстон цæсдис, æххæстгонд цыдис 1040 æзтæм. Уæрæсемæ православийымæ хъарын æмæ уæрæх кæнын райдыдта ахуырдзинад æмæ византиаг культурæ. === XI æнус. Империйы рæстæгмæ фæтынг === [[1019-æм азы]], [[Болгари]], [[Сомих]] æмæ [[Ибери]] бацахсгæ, император [[Василий II (Византияйы император)|Василий II]] сбæрæг кодта стыр триумфæй империйы тæккæ стырдæр фæтынг, араббæгты тыхæйбайстты рæстæгæй. Æххæст кодтой паддзахады уавæр финансты иттæгхорз æууæл æмæ [[культурæ]]йы айтынг. [[Файл:Basilios II.jpg|thumb|[[Василий II (Византияйы император)|Василий II]], коронацигонд цæуы [[зæд]]тæй. Миниатюра йæ рæстæджы къухфыстæй — хъуыстгонд фырхъæздыг иллюстрацигонд «[[Минологи]]йæ»]] Фæлæ уыимæ райдыдтой сæхи бæрæггæнын лæмæгъдзинады фыццаг миниуджытæ, фæтынгдæр ис феодалон дихдзинад, уæздæттæ, кæдонæн дæлбаргонд уыдысты тынг стыр территоритæ æмæ ресурстæ, арæх æнтыстджынæй ныхмæ æвæрдтой сæхи централон хицауадмæ. Империйы цауддзинад райдыдта Василий II мæлæты фæстæ, йæ ’фсымæр [[Константин VIII]] ([[1025]]—[[1028]]) æмæ йæ чызыты — фыццаг Зойæйы æмæ йæ ’ртæ лæджы ([[Роман III]] [[1028]]—[[1034]], [[Михаил IV]] [[1034]]—[[1041]], æмæ [[Константин Мономах]] [[1042]]—[[1054]]) стæй Феодорæйы ([[1054]]—[[1056]]) хицауиуæгты рæстæг. Ноджы тынгдæр лæмæгъдзинад фæбæрæг Македойнаг династийы сыскъуыды фæстæ. [[Файл:Seljuk Empire correct locator map.png|left|thumb|200px| XI æнусы астæумæ сæйрагдæр тас скæсæнæй; [[турк-сельджуктæ|турк-сельджуты паддзахад]] — 1092]] Хæстон фæфæлдæхты руаджы паддзахы бадæнмæ схызтис [[Исаак Комнин]] ([[1057]]—[[1059]]); йæ къух исты фæстæ император сси [[Константин X Дука]] ([[1059]]—[[1067]]). Уый фæстæ хицауад райста [[Роман IV Диоген]] ([[1067]]—[[1071]]), уыйы раппæрста [[Михаил VII Дука]] ([[1071]]—[[1078]]); ног растады фæстæ паддзахы худ сæвæрдæуыд [[Никифор Вотаниат]]ыл ([[1078]]—[[1081]]). Уыцы чысыл хицауиуджыты рæстæг [[анархи]] тынгæй-тынгдæр кодта, æддаг æмæ мидæггаг [[кризис]]тæ уæззауæй-уæззаудæр уавæры æфтыдтой [[импери]]йы. [[Файл:Map_of_the_Byzantine_Empire,_1025_AD.PNG|thumb|180px|right|Византийы импери 1025 азмæ.]] XI æнусы кæрон [[Итали]] сæфт æрцыдис [[норманнтæ|норманнты]] ныббырсты фæстæ, фæлæ сæйраг тас æфтыдта скæсæн — [[1071-æм аз]]ы [[Роман IV Диоген]] дæрæнгонд æрцыдис [[турк-сельджуктæ|турк-сельджукты]] æфсадæй хæстæмбæлды [[Манцкерты хæстæмбæлд (1071)|Манцикерты]] (Сомих), уыцы басастæй Византийæ тынг фæлæмæгъдæр ис. [[1054-æм аз]]ы официалон æгъдауæй æрцыдис ахастыты аскъуыд чырыстон еклизиты астæу, уый фæдывæр кодта æнæуый дæр æнæбары æмахæстытæ. Иннæ ссæдз азы æмгъуыдмæ турæгтæ бацахстой æппæт [[Анатоли]]; империйы бон нæ бацис сæмбырд кæнын фаг æфсад уыдоны бауыромынмæ. Ныфссастæй император [[Алексей I Комнин]] (1081—1118) куырдта Ромы Папæйæ 1095 азы цæмæй йын аххуыс кæна æфсад райсыны хъуыддагыл Ныгуылæн Чырыстон дунейæ. Ныгуылæнимæ æмахæстытæ æппынфæстаг æркодтой Константинополы бацахстмæ æмæ бæстæйы хæлдмæ, феодалты растадтæ та ихсийын кодтой паддзахады фæстаг тыхтæ. [[1081-æм аз]]ы паддзахы бадæн бацахста Комнинты династи ([[1081]]—[[1204]]) — феодалон уæздæтты минæвартæ. Туркæгтæ æрбынат кодтой уыцы рæстæг Иконийы ([[Коньяйы султанат]]); [[Балканы хæхтæ|Балканты]] уæрæхгæнаг [[Венгри]]йы æххуысæй [[славянтæ|славяйнаг адæмыхаттытæ]] сфæлдыстой æрдæгхæдбар паддзахæдтæ. Уыимæ Ныгуылæн дæр æфтыддта æнкъарæг тас йæ цытуарзæг политикон пълæнттæй, кæдон фæзындысты [[Дзуары балцтæ|фыццаг дзуарон балцы]] фæстæ, стæй [[Венецийы республикæ|Венецийы]] экономикон домæнты аххосæй. === XII—XIII æнустæ. Латинаг импери === {{main|Латинаг импери}} [[Файл:Byzantium1180.png|thumb|300px|right|Византийы импери 1180-æм азы]] Комнинты рæстæг византиаг æфсады сæйраг бынат лæвæрд æрцыдис уæззаухотыхджын бæхæфсадæн — [[катафрактаритæ]]н æмæ æххуырст æфсæдтæн. Иоанн II Комнин (император:1118—1143 азты) кодта активон экспансион политикæ. Байста туркæгтæй зæххыты хай. Æвæндонæй Антиохийаг кънйазадæн æрхæссын кодта вассалон ард (фæлæ фылдæр формалон уыдис). [[1142-æм аз]]ы Иоанн Комнин хъавыдис ногæй абалц кæнын [[Антиохи]]мæ цæмæй реалон цæстдард райса антиохийаг кънйазадыл, фæлæ йæ мæлæт нæ бауагъта уыцы пълæнттæ сæххæст кæнын. Паддзахады æмæ æфсады фæфидар бауагъта Комнинтæн ныхкъуырд раттын норманнты ныббырстæн [[Балканы æрдæгсакъадах|Балканты]], байсын сельджуктæй Чысыл Азийы егъау хай, сæвæрын суверинитет Антиохийыл. [[Мануил I]] Венгрийы æвæндонæй Византийы суверинитет ныффидар кодта ([[1164]]), стæй сæвæрдта йæ хицауиуæг [[Серби]]йыл. Фæлæ æмтгæй райсгæйæ уавæр зынæй баззад уæддæр. Уæлдай тæссаг уыцы рæстæг уыдис [[Венецийы республикæ|Венецийы]] уагахаст — кæддæр сыгъдæг бердзенаг сахар ныр ссис империйы ныхмæлæууæг æмæ знаг, стыр конкуренци арæзта Византийы базарадæн. [[1176-æм аз]]ы [[византийы æфсад]] дæрæнгонд æрцыдис туркæгтæй [[Мириокефалон]]ы. Æппæт арæнтыл Византийæ рахызти хъахъхъæнынадмæ. Византийы ахаст [[дзуархæсджытæ]]м уыдис ахæм æмæ сæ разлæудджыты бастой вассалон ардхæрдтæй æмæ се ’ххуысæй хъавыдысты раздахын территоритæ скæсæны, фæлæ ахæм политикæ егъау æнтыстытæ не ’рхаста. Дзуархæсджытимæ æмахæстытæ æдзухдæр фыддæрæй-фыддæр кодтой. [[Файл:Arrivée des croisés à Constantinople.jpg|thumb|250px|left|[[Дзуархæсджытæ]] æрбахæццæ сты Константинополмæ. [[Дыккаг дзуархæссæн балц]] ([[1145]]—[[1149-æм аз]]тæ.)]] Комнинтæ кæддæриддæр бæллыдысты сæ хицауиуæг Ромыл сæвæрын, æмæ ныппырх кæнын Ныгуылæн импери. Уæлдайдæр архайдта уыцы бæллицтæ сæххæст кæныныл [[Мануил I]]. [[Файл:Manuelcomnenus.jpg|thumb|right|150px|'''[[Мануил I]]''' (1143—1180).]] Кастис афтæ, цыма Мануил империйæн нæхъæн дунейы кад скодта æмæ Константинополь ссис европæйаг политикæйы центр, фæлæ йæ мæлæты фæстæ [[1180-æм аз]]ы Византийæ разындис гæныстонгонд æмæ фыдзæрдæ хаст латинæгты æрдыгæй, цы фæнды уысмы дæр цæттæ уыдысты йыл ныххауынмæ. Уыимæ паддзахады цæттæ кодта серезон мидкризис. [[Файл:Byzantium1204 ru.png|300px|thumb|left|Византийы импери XIII æнусы фыццаг æрдæджы]] Маниулы мæлæты фæстæ сирвæзт адæмон растад Константинополы ([[1181]]), расайдта йæ хицауады политикæйымæ æнæразыдзинад, ауыдыдысты италиаг сæудæджергæнджытыл æмæ ныгуылæневропаг рыцартыл. Ныгуылæнимæ æмахæстытæ цæхгæрмæ фæфыддæр сты [[1182-æм аз]]ы, уæд Константинополы æрцыдис [[латинты цагъд]]: массон хæлæт католикаг саудæджергæнджыты бирæнымæцон мæрдæрцыдтимæ. Бæстæйы стынг ис егъау [[экономикон кризис]], фæтынг феодалон дихдзинад, фактикон æгъдауæй провинцты хицæуттæ хæдбар уыдысты централон хицауадæй, ныгæныстон сты сахартæ, слæмæгъ сты æфсад æмæ флот. Ангелты династийы æрфидары фæстæ [[Кипр]], [[Трапезунд]], [[Фессали]] фактиконæй сæхи централон хицауады дæлбар нал хуыдтой. Райдыдта империйы хæлд. [[1187-æм аз]]ы ахицæн [[Болгари]]; [[1190-æм аз]]ы Византийæ банымадта [[Серби]]йы хæдбардзинад. [[1192-æм аз]]ы [[Венеци]]йы дож куы ссис [[Дандоло, Энрико|Энрико Дандоло]], уæд ахæм хъуыды фæзынд æмæ латинæгты фыдзæрдæдзинад сæххæст кæнынмæ, стæй Венецийы интерестæ Скæсæны бахъахъхъæнынмæ, хорз уаид Византияйы импери басæттын. Ромы папæйы хæрамдзинад, Венецийы фæлгъуыдтæ, æнæхъæн католикаг дунейы мæстыдзинад латинты æргæвсты фæстæ — æппæт уыцы уавæртæ æркодтой уымæ æмæ цыппæрæм дзуары балц (1202—1204) Палестинæйы бæсты аздæхт Константинополмæ. Рафтыд, славяйнаг паддзæхæдты ныббырстытæй федыхгонд, Византияйы бон не ссис дзуархæсджытæн ныхкъуырд раттын. [[Файл:Prise de Constantinople par les croisés (12 avril 1204) - Eugène Delacroix - Musée du Louvre Peintures INV 3821 ; LP 4674 - après restauration 2026.jpg|thumb|300px|left|1204 азы дзуархæсджыты æфсад бацахста Константинополь.]] [[1204-æм аз]]ы дзуархæсджыты æфсад бацахста Константинополь. Фæсæфт дунæ аивады цыртдзæвæнтæ, сахар гæныстонгонд æрцыдис <ref>[http://gatchina3000.ru/brockhaus-and-efron-encyclopedic-dictionary/082/82334.htm]; [http://bse.sci-lib.com/article064008.html]</ref>. Византийæ ныддихтæ ис къорд паддзæхæдтыл — [[Латинаг импери]]йыл æмæ [[Ахейаг кънйазад]]ыл, сæвзæрдысты дзуархæсджытæй ист территоритыл, æмæ [[Никейы импери|Никейы]], [[Трапезундаг импери|Трапезунды]] æмæ [[Эпираг деспотат|Эпираг империтæ]], кæдон баззадысты бердзенæгты къухты. Латинæгтæ æлхъывтой Византийы грекъаг культурæ, италиаг базаргæнджыты тыххъарæн хъыгдæрта византиаг сахарты сæндидзæн. ==== [[Никейы импери]] ==== {{сæйраг|Никейы импери}} Латины империйы уавæр уыдис æнкъуыст — грекъæгты фыдзæрдæдзинад æмæ болгайрæгты ныббырстытæ йæ тынг слæмæгъ кодтой. [[Болдуин II]] цардис Константинополы фæрæзтæй, кæдон ракуырдта папæйæ æмæ [[Людовик IX (Францы къарол)|Людовик Сыгъдæгæй]], уыимæ ма иста фæлындæнтæ аргуæдтæй æмæ моладзандонтæй, æфстау иста венецианаг банкиртæй, кæдонæн ратта бæстæйы æппæт экономикон мадзæлттæ. Нæ йæм уыдис æфсад дæр, гарнизон Константинополы дардтой венецианæгтæ, Латины империйы уæвындзинад баст уыдис — æрбацæудзысты йæм æххуысмæ тæссаг рæстæг европæйæгтæ æви нæ. [[1261-æм аз]]ы Никæйы империйы император [[Михаил Палеолог]] цæдис скодта Генуйæимæ, ратта йын уæрæх базарадон бартæ венецианæгты зианæн, æмæ ракуырдта генуезаг флоты æххуыс Контантинополь бацахсынмæ. Арвыста Европæмæ фæлтæрд инæлар Алексей Стратигопулы, уый бацыдис баныхæсты грекъаг цæрджытимæ Константинополы алфæмбылай, базыдта дырыс хабæрттæ сахары хъуыдтæгты тыххæй æмæ рæстæгмæ фидыды фæстæ араст ис Константинополмæ, кæцыйы уыцы рæстæг венецианаг гарнизон сбадын кодтой наутыл, цæмæй ныххаудаиккой генуезæгтыл. [[1261-æм аз]]ы [[25 июлы]] æхсæвы Стратигопуло бахъуызыд æд æфсæдтæ Константинополы къултæм, бавæрда асинтæ, æнæ уынæрæй бахызт сахары хуылфмæ æмæ йæ бацахста зæгъæн ис æнæ ныхмæлæудæй. Император Болдуин алыгъдис Эвбейæмæ. Афтиддæр латинæгтæ æмæ венецианæгтæ хъавыдысты схæцынмæ Галаты, фæлæ Стратигопуло ссыгъта сахары ацы хай æмæ уый фæстæ уыдон дæр сбадтысты наутыл æмæ алыгъдысты. [[1261-æм аз]]ы [[15 августы]] Михаил Палеолог ныддæрæн гæнгæйæ Латины импери кадджынæй бахызт Константинополмæ, расидтис Византийы империйы рацарæзт, æмæ йыл паддзахы худ сæвæрдæуыд сыхъдæг Софийæйы аргъуаны. [[1337-æм аз]]ы йæм баиу ис [[Эпир]]. Фæлæ ма [[Ахейы кънйазад]] — дзуархæсджыты иунæг цæрынхъом сырæзт Гречъы — фæцард XV æнусы райдианмæ, уæд ахст æрцыдис Морейы деспотæй. Византийы импери йæ раздæры хуызы рацаразын нал рауадис. [[Михаил VIII Палеолог]] ([[1261]]—[[1282]]) хъавыд уыцы хъуыддаг сæххæст кæнын, фæлæ йын кæд нæ рауадис æххæстæй сфæлгонц кæнын йæ тырнæнтæ, уæддæр йæ тыхархæйдтæ, йæ курдиæттæ æмæ йæ цыргъ зонд æй æвæрынц Византийы фæстаг зынгæ императоры бынатыл. [[Файл:Blason maison fr de Courtenay-Constantinople.svg|thumb|right|150px|[[Латины импери]] (1204—1261)]] [[Файл:Byzantine Palaiologos Eagle.svg|галиу|мини|179x179пкс|Византийы цæргæс. [[Палеологтæ|Палеологты]] династийы [[герб]]]] Æдтаг тасы рæстæг империйы хъуыдис æнгомад, сабырдзинад æмæ хъомыс. Палеологты эпохæ та уыдис йæдзаг растæдтæй æмæ граждайнаг змæстытæй. [[Европæ]]йы Византийы тæккæ тæссагдæр знæгтæ разындысты [[сербаг адæм|сербæгтæ]]. [[Стефан Неманя]]йы ивджыты — [[Стефан Урош I]] ([[1243]]—[[1276]]), [[Стефан Драгутин]] ([[1276]]—[[1282]]), [[Стефан Урош Милутин]] ([[1282]]—[[1321]]) — [[Серби]] ауæрæх кодта йæ территоритæ Болгарийы æмæ Византийы хинцмæ æмæ ссис тæккæ егъаудæр паддзахад Балканты æрдæгсакъадахыл. [[Файл:Hyperpyron-Michael VIII Paleologus-sb2241.jpg|thumb|200px| Михаил VIII уæрджытыл Чырыстийы цур]] === XIV—XV æнустæ. Кризис æмæ æрхауд === Æдзух тынг кодта [[турк-османтæ|турк-османты]] æлхъывд, сæ саргъы уыдысты æртæ зынгæ æфсæдтон хистæры — [[Эртогрул]], Осман ([[1289]]—[[1326]]) æмæ [[Урхан]] ([[1326]]—[[1359]]). [[Андроник II]] цалдæр æнтыстджын фæлварæны скодта сæ бауыромынмæ, фæлæ уæддæр [[1326-æм аз]]ы [[Пруссæ]] сæфт æрцыдис æмæ йæ османтæ скодтой сæ сæйраг сахар. Уый фæстæ фæсæфдæуыд [[Никей]] ([[1329]]), йæ фæдыл — [[Никомеди]] ([[1337]]); [[1338-æм аз]]ы туркæгтæ бахæццæ сты [[Босфор]]мæ æмæ тагъд рæстæджы йæ сæрты ахызтысты византийæгты хуындмæ гæсгæ, уыдон тынг тырныдтой семæ цæдис скæнын цæмæй сын феххуыс уыдаиккой мидæзмæстытæ æрсабыр кæнынмæ. 1352—1354 æзты туркæгтæ бацахстой æрдæгсакъадах Галлиполи æмæ бавнæлдтой Европæйы тыхæйбайсттæм. Ахæм уавæртæ æркодтой уымæ æмæ императортæ райдыдтой курын æххуыс ныгуылæны. [[Иоанн V]]-мы ([[1369]]) æмæ фæстæдæр [[Мануил II]]-мы ([[1417]]) бахъуыдис рацаразын баныхæстæ [[Ром]]имæ, [[Иоанн VIII]] та йæхæдæг араст ис Италимæ ([[1437]]) æмæ [[Ферраро-Флорентийаг собор|Флорентийаг соборы]] бафысста [[Евгений IV (ромы папæ)|Евгений IV]]-имæ унийæ, кæцы æнхъæлæн лæвæрдта еклизиты дихæн кæрон æрæвæрынæн ([[1439]]). [[Файл:Byzantine empire 1355.jpg|thumb|300px|left|Византийы импери 1355 азмæ.]] Фæлæ хуымæтæг цæрджытæ нæ райстой католицизм æмæ уыцы фидыды фæлварæнтæ фæтынг кодтой мидхъаугъатæ. Фæстагмæ турк-османты тыхæйбайсттæ райдыдтой бæстæйы уæвындзинад тасы æфтауын. [[Мурад I]] ([[1359]]—[[1389]]) бацахста [[Фраки]] ([[1361]]), уыцы тыхæйбайст [[Иоанн V Палеолог]] банымадта ([[1363]]), фæстæдæр бацахста Филиппополь, йæ фæдыл та [[Адрианополь]], уырдæм раивта йæ паддзахады сæйраг сахар. [[Константинополь]] аллы рдыгæй хибаргонд, хъулагонд æнхъæлмæ кастис мæлæтдзаг цæфмæ. Уæдмæ османтæ фæсты Балканы æрдæгсакъадахы тыхæйбайст. [[Марицæ]]йы цур ныддæрæн ластой хуссайраг сербты æмæ болгайрæгты ([[1371]]); бындур сæвæрдтой колонитæн Македонийы æмæ тасы æфтауын райдыдтой [[Фессалоники]] ([[1374]]); бабырстой Албанимæ, ныддæрæн кодтой [[Серби]] æмæ [[Косоаг быдыр]]ы хæстæмбæлды фæстæ сарæзтой Болгарийæ туркаг [[пашалык]] ([[1393]]). Иоанн V Палеолог æнæбарыйæ банымадта йæхи туркаг султаны вассалыл, фыста йын хъалон æмæ æрвыста æфсæдтæ Филадельфи бацахсынмæ ([[1391]]). Манголты ныббырст ма радта империйæн æнусы рдæг æмгъуыд æргъæвд. [[Файл:Byzantium1400.png|thumb|300px|right|Византийы импери 1400 азмæ]] [[Файл:John VIII Palaeologos.jpg|thumb|left|150px|Иоанн VIII, фæстаджы раззаг византиаг император]] [[Баязид I]] ([[1389]]—[[1402]]) архайдта ноджы сæрæндæр Византийы ныхмæ. Сæйраг сахар аллырдыгæй æрхъула кодта ([[1391]]—[[1395]]), æмæ Ныгуылæны фæлварæн Византийæн фæххуыс кæнынмæ куы фæкуыхцы ис Никополы хæстæмбæлды рæстæг ([[1396]]), уæд афæлвæрдта Константинополь бацахсын ([[1397]]), æмрæстæджы бабырста Морейæмæ. [[Мангойлаг адæм|Манголты]] ныббырст æмæ [[Ангоры хæстæмбæлд|бæрзæйсæттæн дæрæн]] кæцы скодта туркæгтæн [[Тимур]] ([[1402]]), радтой империйæн ссæдз азы æмгъуыд æргъæвд. Фæлæ [[1421-æм аз]] ы [[Мурад II]] ([[1421]]—[[1451]]) ныббырстытæ ногæй райдыдта. Æнæнтыстæй ныххаудта Константинополыл ([[1422]]), бацахста [[Фессалониктæ]] ([[1430]]), ацы сахар [[1423-æм аз]]ы [[Венеци|венецианæгтæ]] балхæдтой византийæгтæй; йæ æфсадфæтæгтæй иу бахызтис [[Морея]]мæ ([[1423]]); йæхæдæг æнтыстджынæй архайдта [[Босни]]йы æмæ Албанийы æмæ [[Валахи]]йы паддзахыл хъалон сæвæрдта. [[Файл:Byzantium1430.JPG|thumb|Византийы импери 1430-æм азы]] Византийы импери фегуырдис тынг зын уавæрты, [[Константинополь]] æмæ йæ цур æвæрд облæст Дерконæй Селимвримæты йæдтæмæ ма йæ къухты уыдис афтиддæр цалдæр аллы рæтты хæлиугонд облæсты — [[Анхиал]], [[Месемврия]], [[Афон (Грекъ)|Афон]] æмæ [[Пелопоннес]]. Фæстаг æххæстæй латинæгты къухæй ист куы æрцыдис уæд ссис грекъаг культурæйы центр. [[Хуньяди, Янош|Янош Хуньядийы]] героикон архайдмæ нæ кæсгæйæ, уый [[1443-æм аз]]ы ныддæрæн кодта туркæгты [[Яловац]]ы, [[Скандербег]]ы ныхмæлæудмæ [[Албани]]йы нæ кæсгæйæ, туркæгтæ нæсæттгæйæ бæллыдысты сæ нысæнттæм. [[1444-æм аз]]ы тохæмбæлды Варнæйы бын фескъуыддзаг ис скæсæйнаг чырыстæттыс фæстаг серьезон фæлварæн туркæн ныхмæлæууынæн. [[Афинаг герцогад]] сæ дæлбар ссис, кънйазад [[Морея]], кæцы турк бацахстой 1446 азы, йæхи банымадта хъалондарыл; дыккаг хæстæмбæлды Косы быдыры ([[1448]]) Янош Хуньяди фæхæрд. Баззадис афтиддæр Константинополь — æвадуат фидар, фæлæ уымæн дæр йæ фæстаг бонтæ æрхæццæ кодтой. [[Мехмед II]] паддзахы бадæнмæ схизгæйæ ([[1451]]) фидарæй разæвæрдта уый бацахсын. [[Файл:Bellini, Gentile - Sultan Mehmet II.jpg|thumb|left|[[Султан]] [[Мехмед II]], йæхи хуыдта [[византиаг императортæ|византиаг императоры]] ивæг, райста титултæ [[Кайзер]]-и Рум (Ромы [[Цезарь]]). Ацы титул хастой туркаг [[султан]]тæ Фыццаг дунеон хæсты кæронмæты.]] ==== Константинополы басаст ==== {{main|Константинополы басаст}} [[1453-æм аз]]ы [[5 апрелы]] туркæгтæ Константинополыл æрхъула сты. Гыццыл раздæр султан самадта [[Босфор]]ыл [[Румелаг фидар|Румелаг фидар (Румелихисар)]], уый алыг кодта коммуникацитæ Константинополы æмæ [[Сау денджыз]]ы астæу, уыимæ ма арвыста экспедици Морейæмæ цæмæй Мистрейы бердзенаг деспотты бахъыгдара Константинополæн баххуыс кæнын. [[Файл:Walls of Constantinople.JPG|thumb|280px|Константинополы къултæ]] Туркаг æфсады ныхмæ, уыдис дзы 160 мин адæймаджы, император [[Константин XI Драгаш]] равæрдта афтиддæр 7,5 мин салдатты, кæдоны æртыккæгæм хай уыдысты æндæрбæстæгтæ, византийæгтæ фыдæхæй кастысты Аргъуаны унийæтæм кæдон бафыста император, æмæ сæ тох кæнын нæ фæндыдыис. Уымæ æмæ туркаг артилерийы хъомысмæ нæ кæсгæйæ, фыццаг ныббырст æппæрст æрцыдис [[18 апрелы]]. [[Мехмед II]]-æн бантыстис æрбакæнын йæ флот [[Сызгъæрин Сыкъа (Стамбул)|Сызгъæрин Сыкъайы]] бухтæмæ æмæ уымæй тасы бафтыдта фидары æндæр хай. Фæлæ та [[7 майы]] штурм дæр æнæнтыстджын разындис. Фæлæ сахарон сыджытбыруйы сыгъдæг Романы дуæртты цур хъуынк айгæрстæуыд. [[1453-æм аз]]ы [[28 май]] æмæ [[29 май]] астæу æхсæвы райдыдта фæстаг атакæ. Дыууæ хатты туркæгты акъуырдтой; уæд султан аппæрста штурммæ [[янычартæ|янычарты]]. Уыцы рæстæг уæззау цæф фæцис [[Генуйæ|генуэзаг]] [[Лонго, Джованни Джустиниани|Джустиниани Лонго]], уый уыдис императоримæ хъахъхæнынады уд, æмæ йæ пост ныууагъта. Уый хъахъхъæнджыты дезорганизаци скодта. Император дарддæр хæцыдис, фæлæ знæгты æфсады хай бацахста зæххы бын цæуæн æмæ ныххаудта хъахъхæнджытыл чылдымы рдыгæй. Константин Драгаш фæмард тохы. Туркæгтæ бацахстой сахар. Константинополы райдыдтой стыгътытæ æмæ лæгмæрдтæ; иу 60 мин адæймаджы бахаудтой уацары. [[Файл:Ottoman small animation.gif|thumb|Османты империйы территориалон экспанси 1299—1633]] [[1453-æм аз]]ы [[30 майы]] райсомы аст сахатыл Мехмет II уæлахизимæ æрбахызт сахармæ æмæ бардзырд радта, сахары централон соборæй мæсджыд саразын. Кæддæр разагъд империйы фæстаг скъуыддзæгтæ — [[Морейæ]] æмæ [[Трапезунды импери|Трапезунд]] бахаудтой туркæгты къухы [[1460-æм аз]]ы æмæ [[1461-æм аз]]ы. [[Османты импери]] фезмæлыд [[Европæ]]-йы рдæм. == Рацаразыны пълæнттæ == Цымыдисаг у XVIII æнусы дыккаг æрдæджы Уæрæсейы империйы [[Екатеринæ II]]-æмы рæстæджы кæй уыдис Византияйы сæндидзæны проект, афтæ хонгæ «Бердзенаг проект». [[Уæрæсейы импери]] уæд хæстыты уыдис Османты империйымæ, æмæ пъланы уыдис туркæгты цæхгæрмæ рамбылды фæстæ æмæ Константинополы бацахсты фæстæ сфæлдисын ног Византийы импери — марионетон Уæрæсейæн бердзенаг паддзахад. Ацы сæндызт Византийы император хъуамæ суыдаид [[Константин Павлович]], номдзыд кънйаз, бындар [[Павел I|Павел Петровичы]] фырт, æмæ Екатеринæйы фырты фырт. [[Вольтер]] сидтис Екатеринæмæ цæмæй бахæццæ уа Стамбулмæ, ногæй дзы сараза Константинополь, ныппырх кæнын Турк, фервæзын кæнын балкайнаг чырыстæтты. Æмæ радта практикон уынаффæ: цæмæй рагон заманты скъуыхтытимæ æнгæсдæр уа туркæгтимæ тох, уый тыххæй спайда кæнын колесницæтæй. Фæлæ Константинополь бацахсын нæ бантыстис æмæ фæстæдæр ацы план рохуаты аззадис. == Фиппаинæгтæ == {{фиппаинæгтæ}} == Литературæ æмæ историон-документалон кинонывтæ == * [[Успенский, Фёдор Иванович|Успенский Ф. И.]] История Византийской империи. «Издательство АСТ», «Издательство Астрель». ([[2001]]). [[ISBN]] 5-271-03363-5 {{ref-ru}} * [http://gumilevica.kulichki.net/VAA/vaa1.htm ''Васильев А. А.''. История Византийской империи, Том I. Время до крестовых походов до 1081 г] {{ref-ru}} * [http://gumilevica.kulichki.net/VAA/vaa2.htm ''Васильев А. А.''. История Византийской империи, Том II. От начала Крестовых походов до падения Константинополя] {{ref-ru}} * [http://shard1.narod.ru/knigi/Diehl_history.zip Шарль Диль, ''«История Византийской империи»'' (издание [[1948]] г., сама книга написана в [[1919]] г.)] {{ref-ru}} * [http://gatchina3000.ru/brockhaus-and-efron-encyclopedic-dictionary/020/20785.htm статья ''Византия'' в энциклопедическом словаре Брокгауза и Эфрона] {{ref-ru}} * [https://web.archive.org/web/20050225160517/http://www.cultinfo.ru/fulltext/1/001/008/004/869.htm статья ''Византия'' в Большой советской энциклопедии] {{ref-ru}} * [https://web.archive.org/web/20050504224619/http://www.cultinfo.ru/fulltext/1/001/008/066/187.htm Информация о четвертом крестовом походе из Большой Советской энциклопедии] {{ref-ru}} * [[Карышковский, Пётр Осипович]] Лев Диакон о Тмутараканской Руси // Византийский временник, № 42 (1960) {{ref-ru}} * [[Карышковский, Пётр Осипович]] Находки античных и византийских монет в Одесской области [Finds of Antique and Byzantine Coins in Odessa District] //Археологические и археографические исследования на территории Южной Украины. — Киев, Одесса: Выща школа. — С. 172—177 {{ref-ru}} * Гибель империи. Византийский урок (фильм) — публицистический фильм наместника московского Сретенского монастыря архимандрита Тихона (Шевкунова) о причинах падения Византийской империи // ООО «Мастерская» по заказу ФГУП «ГТК телеканал Россия» 2008 г. {{ref-ru}} == Кæс ноджыдæр == * [[Константинополь]] * [[Византияйы императортæ]] * [[Дзуары балцытæ]] == Æрвитæнтæ == * [http://vizantia.info Византийский урок] {{ref-ru}} * [http://intv-inter.net/tv/programm/?id=639643&act=tvp&channel=56/ Документальная кинолента: Византия. Гибель империи. На русском языке (Телеканал Интер-Украина)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090614091407/http://intv-inter.net/tv/programm/?id=639643&act=tvp&channel=56%2F |date=2009-06-14 }} {{ref-ru}} * [http://www.byzantium.ru Византия — история, культура и искусство] {{ref-ru}} * [http://www.templiers.info/web/a01.php?page=080426a ''Луговой О. М.'' «Крестоносцы-наемники в Византии». Исследование участия скандинавов в крестовых походах и связанные с этим случаи их найма в византийскую армию.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090220162629/http://templiers.info/web/a01.php?page=080426a |date=2009-02-20 }} {{ref-ru}} * [http://byzantion.ru/ История и культура государства ромеев] {{ref-ru}} [[Категори:Византия|*]] [[Категори:Историон бæстæтæ]] [[Категори:Европæйы истори]] [[Категори:Æввахс Скæсæны истори]] [[Категори:Азийы истори]] [[Категори:Африкæйы истори]] hf5yypatg0igz7n2d6ucwqk4udkbgw8 0 10359 595780 583575 2026-07-15T01:48:11Z InternetArchiveBot 20706 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 595780 wikitext text/x-wiki {{Адæм |название = Турчы ирæттæ |изображение = |описание изображения = |самоназвание = |численность = |расселение = {{Флагификаци|Турк}}: 45 000 (''2019'')<ref>{{cite web|url=http://joshuaproject.net/countries/TU|title=Turkey- People Groups. Ossete // Joshua Project. A ministry of the U.S. Center for World Mission|accessdate=2016-03-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151228184403/http://joshuaproject.net/countries/TU|archivedate=2015-12-28|deadlink=yes}}</ref> |язык = [[ирон æвзаг|ирон æмæ дыгурон]], [[туркаг æвзаг|туркаг]] |раса = |религия = [[пысылмон дин]] |входит = [[ирон адæм|ирæттæ]] |родственные = |включает = |происхождение = }} '''Турчы ирæттæ''' ({{lang-tr|Türkiye Osetleri}}) сты, [[XIX æнус]]ы дыккаг æмбисы [[Османты импери]]мæ цы [[ирон адæм|ирæттæ]] афтыдис, уыдоны байзæддæгтæ. Ныртæккæ [[Турк|Турчы]] цæрынц бирæ ирæттæ: 20 минæй — 37 минмæ адæймаджы.<ref>{{Cite web |title=Официальный сайт Постоянного представительства Республики Северная Осетия-Алания при Президенте РФ. Осетины в Москве |url=http://www.noar.ru/content_full.php?nid=164&binn_rubrik_pl_news=153 |access-date=2008-12-29 |archive-date=2009-05-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090501214021/http://www.noar.ru/content_full.php?nid=164&binn_rubrik_pl_news=153 |deadlink=yes }}</ref><ref>[http://lit.lib.ru/e/emelxjanowa_n_m/musulxmaneosetiinaperekrestkeciwilizacijchastxiiislamwosetiiistoricheskajaretrospektiwa.shtml Lib.ru/Современная литература: Емельянова Надежда Михайловна. Мусульмане Осетии: На перекрестке цивилизаций. Часть 2. Ислам в Осетии. Историческая ретроспектива] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060614233730/http://lit.lib.ru/e/emelxjanowa_n_m/musulxmaneosetiinaperekrestkeciwilizacijchastxiiislamwosetiiistoricheskajaretrospektiwa.shtml |date=2006-06-14 }}</ref><ref name="joshua">[http://www.joshuaproject.net/peoples.php?peo3=14229 Joshua Project]</ref> Абон сæ фылдæр хай цæры стырдæр сахарты: [[Анкара]], [[Стамбул]] æмæ [[Измир]]ы.<ref>{{Cite web |title=Осетинские деревни в Турции |url=http://www.ossetia.net/caucasus/turkey/vill.html |access-date=2008-12-29 |archive-date=2004-01-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20040115012339/http://ossetia.net/caucasus/turkey/vill.html |deadlink=yes }}</ref> Ирон адæм кæрæдзийы [[ирон мыггæгтæ]]й хонынц, фæлæ фысгæ та кæнынц: [[Хосонтæ]]й иутæ ''Абай'', иннæтæ ''Егюн'', æртыккæгтæ ''Хосхъан''; [[Таутиатæ]] — ''Таутай''; [[Цъæхилтæ (мыггаг)|Цъæхилтæ]] — ''Алпай''; [[Хоситæ]] — ''Бурхан''; [[Кодзыртæ]] — ''Октар'', [[Батиатæ]] — ''Батыбай'' æмæ афтæ дарддæр.<ref>Мамсыраты М. Æцæгæлон бæстæ. — Орджоникидзе: Ир, 1986. — 105 ф.</ref> == Ирон æмæ дыгурон хъæутæ == * [[Бозат]]<ref>[http://www.iriston.com/nogbon/news.php?newsid=316 Сведения турецкого этнографа Я. Калафата о народных верованиях сарыкамышских осетин]</ref> ([[Хъарс (ил)|Хъарс]]) * [[Пойразлы]]<ref>[http://www.ossetia.ru/ir/history/detail.php?ID=1652 Переселение осетин в Турцию]</ref> ([[Йозгат (ил)|Йозгат]]) * [[Бойалыхъ]]<ref name="Ныхас Фыдыбæстæимæ">Ныхас Фыдыбæстæимæ / сост. Р.С. Кантемирова; наукон ред. Джусойты Нафи — Дзæуджыхъæу: Ир, 2016 — 263 ф.</ref> (Йозгат) == Ирон æмæ дыгурон мыггæгтæ Турчы == {| class="sortable wikitable" ! Мыггаг !! Бинонты нымæц !! Адæмы нымæц !! Цавæр туркаг мыггаг хæссынц !! Туркаг вариант |- | [[Абысалтæ]] || 15 || 65 || Арпат, Алпсал, Абисал || Arpat, Alpsal, Abisal |- | [[Агуыдзатæ]] || 17 || 66 || Полат || Polat |- | [[Айуазатæ]] || 12 || 45 || Пачал || Paçal |- | [[Арцылиатæ]] ([[Хъуысатæ]]) || 12 || 47 || Кушхан || Kuşhan |- | [[Асетæ]] || 16 || 67 || Ашетей, Акман, Эргенч, Генчар || Aşetey, Akman, Ergenç, Gencar |- | [[Атиатæ]] ([[Хъуысатæ]]) || 22 || 85 || Тенкер, Ата || Teker, Ata |- | [[Аццатæ]] ([[Хъуысатæ]]) || 12 || 45 || Аланкуш || Alankuş |- | [[Æлбегатæ]] || 200 || 900 || Эрдогьан, Кылыч, Каплан, Думан, Четин, Дуран, Алтынок, Джидал, Джейлан, Озель || Erdoğan, Kılıç, Kaplan, Duman, Çetin, Duran, Altınok, Cidal, Ceylan, Özel |- | [[Æрчъеккатæ]] || 35 || 150 || Эрчек || Erçek |- | [[Бад (мыггаг)|Бад]] || 32 || 120 || Демир, Текин, Эрюрт, Сунгур, Утку, Унал || Demir, Tekin, Eryurt, Sungur, Utku, Unal |- | [[Баллатæ]] || 20 || 82 || Коч, Ары || Koç, Arı |- | [[Басилатæ]] || 1 || 5 || Текель || Tekel |- | [[Баситæ]] || 1 || 5 || Баши || Başi |- | [[Батиатæ]] || 19 || 92 || Батыбай, Пейик, Бингель, Эрдем || Batıbay, Peyik, Bingöl, Erdem |- | [[Бедойтæ]] || 14 || 52 || Эрдем || Erdem |- | [[Бердиатæ]] || 7 || 25 || || |- | [[Беруатæ]] || 18 || 70 || Кочак || Kocak |- | [[Берозтæ]] || 5 || 23 || Тюзе || Tüze |- | [[Бзартæ]] || 24 || 92 || Озтюрк, Салман, Бизарте || Öztürk, Salman, Bizarte |- | [[Бзæтæ]] || 8 || 40 || Ачык || Açık |- | [[Бимбасатæ]] || 14 || 50 || Ийигюн || Iyigün |- | [[Битутæ]] || 4 || 15 || Огъюн || Öğün |- | [[Бокатæ]] || 5 || 22 || || |- | [[Болиатæ]] || 57 || 230 || Ата, Озтюрк, Таштан || Ata, Öztürk, Taştan |- | [[Борæтæ (мыггаг)|Борæтæ]] || 20 || 82 || Угъур || Uğur |- | [[Ботъитæ]] || 36 || 140 || Тимур || Timur |- | [[Буйатиатæ]] || 8 || 30 || || |- | [[Гæбæратæ]] || 14 || 54 || Йылмаз || Yılmaz |- | [[Гæгуылатæ]] || 12 || 47 || Йалчын || Yalçın |- | [[Гæгуыйатæ]] || 19 || 75 || Токтан, Арыджы || Toktan, Arıcı |- | [[Годойтæ]] || 10 || 42 || Аксой, Эрдем || Aksoy, Erdem |- | [[Гойатæ]] || 3 || 10 || Каргын || Kargın |- | [[Губатæ]] || 7 || 25 || || |- | [[Гугкатæ]] || 13 || 48 || Гек || Gök |- | [[Дæгуйтæ]] || 6 || 25 || Зорлу || Zorlu |- | [[Джостæ]] || 12 || 40 || Арслан, Ильхан || Arslan, İlhan |- | [[Джуджиатæ]] ([[Хъуысатæ]]) || 60 || 255 || Унал, Кушхан || Ünal, Kuşhan |- | [[Дзаккуытæ]] || 35 || 130 || Динч, Темур, Чынар, Мурат || Dinç, Temur, Çınar, Murat |- | [[Дзансохтæ]] || 22 || 76 || Кылыч, Алтун, Тунджер || Kılıç, Altun, Tuncer |- | [[Дзарастæ]] || 38 || 160 || Бозкурт, Челик, Эрогълу, Хасполат, Тюркмен || Bozkurt, Çelik, Eroğlu, Haspolat, Türkmen |- | [[Дзгойтæ]] || 12 || 40 || Тамай, Арыджы || Tamay, Arıcı |- | [[Елбитæ]] || 8 || 38 || || |- | [[Есенатæ]] || 5 || 14 || Озкан || Özkan |- | [[Зехъетæ]] || 4 || 20 || Эрен || Eren |- | [[Зикъотæ]] || 26 || 102 || Пырыл, Шахин, Караполат, Шенгез || Pırıl, Şahin, Karapolat, Şengez |- | [[Золойтæ]] || 22 || 80 || Айдогъан, Айхан || Aydoğan, Ayhan |- | [[Кадитæ]] || 8 || 30 || || |- | [[Карсантæ]] || 8 || 30 || || |- | [[Кæфтæртæ]] || 6 || 25 || || |- | [[Кезиатæ]] || 12 || 50 || Гезай || Gezay |- | [[Кинатæ]] || 33 || 145 || Чевик, Озер || Çevik, Özer |- | [[Кодзыртæ]] || 50 || 190 || Баран, Октар || Baran, Oktar |- | [[Кокайтæ]] || 12 || 48 || Сойкек || Soykek |- | [[Косхартæ]] || 22 || 8 || Джан, Октай, Шенгез || Can, Oktay, Şengez |- | [[Куындыхатæ]] || 25 || 92 || Кондук || Konduk |- | [[Куыцыккатæ]] || 6 || 25 || Кючук || Küçük |- | [[Кцойтæ]] || 15 || 50 || || |- | [[Леуантæ]] || 30 || 150 || Алпаслан || Alpaslan |- | [[Мамсыратæ]] || 17 || 68 || Тимурленк || Timurlenk |- | [[Мæрзойтæ]] || 41 || 170 || Генчаслан, Йозгат || Gençaslan, Yozgat |- | [[Милдзыхтæ]] || 25 || 96 || Дурмуш, Баран || Durmuş, Baran |- | [[Мусаллатæ]] || 12 || 45 || Кайа, Дагыстанлы || Kaya, Dagıstanlı |- | [[Мырзатæ]] || 7 || 25 || Ташдемир || Taşdemir |- | [[Мырыкатæ]] || 15 || 61 || Эрдогъан, Полат || Erdoğan, Polat |- | [[Нартæ]] || 8 || 30 || || |- | [[Нæкуысатæ]] || 8 || 30 || Бейазгюль || Beyazgül |- | [[Ногатæ]] ([[Хъуысатæ]]) || 65 || 240 || Куш, Эрен || Kuş, Eren |- | [[Пухатæ]] ([[Хъуысатæ]]) || 120 || 460 || Эльден, Кушогълу || Elden, Kuşoğlu |- | [[Рубайтæ]] || 20 || 85 || Богъа, Сойдан || Boğa, Soydan |- | [[Саламатæ]] || 30 || 140 || Каныгюр, Сарал || Kanıgür, Saral |- | [[Салитæ]] || 2 || 8 || Айдын || Aydın |- | [[Санатæ]] || 9 || 35 || Шанатай || Şanatay |- | [[Саукуыдзатæ]] || 5 || 20 || || |- | [[Сæбæтхъуатæ]] || 50 || 196 || Джонполат, Аслан, Айдын, Варол || Conpolat, Aslan, Aydın, Varol |- | [[Сидахъатæ]] || 4 || 15 || Зафер || Zafer |- | [[Сихъотæ]] || 13 || 47 || Пырыл, Шенгез, Хасполат || Pırıl, Şengez, Haspolat |- | [[Слонатæ]] || 14 || 54 || Илал || Ilal |- | [[Сырхуатæ]] || 12 || 42 || Эрдогъан, Тост, Полат, Джанполат || Erdoğan, Tost, Polat, Canpolat |- | [[Таутиатæ]] || 20 || 78 || Тавтай || Tavtay |- | [[Таухъазахтæ]] || 13 || 50 || Хасполат, Дженгиз || Haspolat, Cengiz |- | [[Тайсаутæ]] || 7 || 32 || Кочак || Kocak |- | [[Тегиатæ]] || 5 || 20 || Текай || Tekay |- | [[Тæлынтæ]] || 6 || 20 || Ойтум || Oytum |- | [[Телитæ]] || 7 || 26 || || |- | [[Темырхъантæ]] || 8 || 25 || Тимурленк || Timurlenk |- | [[Тезиатæ]] || 8 || 30 || || |- | [[Тбойтæ]] || 14 || || || |- | [[Тхостатæ]] || 34 || 125 || Тос || Tos |- | [[Тогъуызатæ]] || 15 || 60 || Аслан, Тогузата || Aslan, Toguzata |- | [[Тугъантæ]] || 24 || 42 || Тугъан, Орат || Tuğan, Orat |- | [[Уырызмæгатæ]] ([[Хъуысатæ]]) || 60 || 250 || Кушдогъан, Куш, Баканкуш || Kuşdoğan, Kuş, Bakankuş |- | [[Фидаратæ]] || 10 || 40 || Фидан || Fidan |- | [[Хæтгаратæ]] || 10 || 40 || Шахин || Şahin |- | [[Хæгуыратæ]] || 5 || 18 || || |- | [[Хекъилатæ]] || 33 || 140 || Джанкылыч, Кайа, Кайар, Казалан, Йылдырым || Cankılıç, Kaya, Kayar, Kazalan, Yıldırım |- | [[Хоситæ]] || 60 || 245 || Хошкан, Бакыш, Джанполат, Аслан || Hoşkan, Bakış, Canpolat, Aslan |- | [[Хосонтæ]] || 55 || 220 || Огъюн, Чынар, Абай || Öğün, Çınar, Abay |- | [[Хъабанатæ]] || 8 || 32 || Кайаш || Kayaş |- | [[Хъамырзатæ]] || 25 || 94 || Гюнгер || Güngör |- | [[Хъантемыртæ]] || 12 || 48 || Кандемир || Kandemir |- | [[Хъаныхъуатæ]] || 31 || 120 || Йылдырым, Конак || Yıldırım, Konak |- | [[Хъаныхътæ]] || 12 || 50 || Канык || Kanık |- | [[Хъæрæбугъатæ]] || 12 || 45 || Карабогъа || Karaboğa |- | [[Хъайсынатæ]] || 7 || 26 || Кайаш || Kayaş |- | [[Хъуыбадтæ]] || 14 || 52 || Кубат || Kubat |- | [[Хъуыдакатæ]] || 24 || 80 || Догъан, Канполат || Doğan, Kanpolat |- | [[Цапаратæ]] || 6 || 24 || Чепер || Çeper |- | [[Цæгæратæ]] || 4 || 13 || || |- | [[Цæлыккатæ]] || 10 || 38 || Селикогълу || Selikoğlu |- | [[Цæргæсатæ]] || 4 || 16 || Билейджи || Bileyci |- | [[Цæрикъатæ]] || 86 || 340 || Сарыаслан, Йылмаз, Огъуз || Sarıaslan, Yılmaz, Oğuz |- | [[Цомартатæ]] || 18 || 70 || Йылмаз || Yılmaz |- | [[Цоритæ]] || 53 || 206 || Карааслан, Шахингез, Йылдыз || Karaaslan, Şahingöz, Yıldız |- | [[Цъæхилтæ]] || 30 || 125 || Алпай || Alpay |- | [[Чапартæ]] || 4 || 18 || Чапар || Çapar |- | [[Чеджемтæ]] || 60 || 220 || Шахбудак, Чечен, Кушхан || Şahbudak, Çecen, Kuşhan |} == Турчы ирæттæ == [[Ныв:Bekir Sami Bey Kunduh.jpg|thumb|right|120px|[[Къуындыхаты Бечыр]]]] * [[Къуындыхаты Бечыр]] * [[Къуындыхаты Муссæ]] * [[Мамсыраты Ирмæ]] * [[Мамсыраты Музаффæр]] * [[Мамсыраты Темырболат]] * [[Хоситы Бурхан]] * [[Хосонты Муссæ]] * [[Хъаныхъуаты Ремзи]] * [[Цориты Эминæ]] == Æрвитæнтæ == * [http://www.iriston.com/nogbon/news.php?newsid=1126 Уарзиаты Вилены уац «Ирон мухадзыртæ Турчы»] * [http://www.iriston.com/nogbon/?f=13 Дауыраты Дамиры чиныг «Дидинæг сындзыты астæу» (Сирийы ирæтты тыххæй)] * [https://alanvakfi.org.tr/ Турчы ирæтты культурон-хæрзаудæн фонд «Алан» / Alan Kültür ve Yardım Vakfı] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210424121531/https://alanvakfi.org.tr/ |date=2021-04-24 }} {{tr}} === Видео === * [https://www.youtube.com/watch?v=DG6dlR0FYk4 Размæ цæугæйæ, фæстæмæ кæсæм | Ирæттæ Турчы] {{os}} * [https://www.youtube.com/watch?v=k2kVuhdDbNE Встреча осетин Турции в Стамбуле. | 15.12.2012] {{tr}}{{os}} * [https://www.youtube.com/watch?v=sj0mYYLhQkY "Фыдæлты фæндæгтыл..." I "Дорогами предков..."] {{os}} (2024) == Фиппаинæгтæ == {{фиппаинæгтæ}} [[Категори:Турчы ирæттæ|*]] 28sej3cciiiu0wrm3piddktgdety7kh 10 27515 595777 520222 2026-07-14T22:30:12Z Milenioscuro 8581 ([[c:GR|GR]]) [[File:Congo loc map.svg]] → [[File:Congo adm location map.svg]] better svg 595777 wikitext text/x-wiki {{#switch:{{{1}}} |name = Конгойы Республикæ |top=3.736 |bottom=-5.760 |left= 10.290 |right=19.126 |image = {{#switch:{{{2|}}} |physical = Congo physical map.svg |#default = Congo adm location map.svg }} }}<noinclude>{{ПозКартæ/Инфо|Конгойы Республикæ}} </noinclude> gu4l667bdfxkjwhpas5oqz0mwz0lss6 0 35701 595781 567074 2026-07-15T01:55:25Z InternetArchiveBot 20706 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 595781 wikitext text/x-wiki <!-- {{Университеты карточкæ |ном = Уæрæсейы туризм æмæ сервисы паддзахадон университет |цыбыргонд ном = ФГОУ ВПО «РГУТиС» |эмблемæ = [[Файл:RSUTS.jpg|Эмблема|200px]] |хуыз = Сервис æмæ туризмы сферæйы университет |ректор = Федулин Александр Алексейы фырт |адрис = 141221, [[Мæскуыйы облæст]], [[Пушкинойы район (Мæскуыйы облæст)|Пушкинойы район]], [[Черкизово (посёлок)|Черкизово]], Главная (Сæйраг) уынг, хæдзар 99 |сайт = http://www.rguts.ru/ }}--> '''Уæрæсейы туризм æмæ сервисы паддзахадон университет''' ({{lang-ru|Российский государственный университет туризма и сервиса}}, (''РГУТиС'')) у, туризм æмæ сервисы специалистты фыццаг уадзын чи райдыдта, уыцы университет. Йæ ректор у Александр Федулин. == Истори == Бындурæвæрд æрцыд [[1952-æм аз]]ы куыд «Амалиуæгон кооперацийы уæлдæр скъола» ({{lang-ru|Высшая школа промысловой кооперации}}), [[1960-æм аз]]ы йæ ном аивта Бынæттон сæудæджерады уæлдæр скъолайыл ({{lang-ru|Высшая школа местной промышленности}}). Университеты амаддзаджы мидæг раздæр уыди фабрикæ «Экспортнабивткань».[[1961-æм аз]]æй фæстæмæ сси институт, [[1993-æм аз]]æй фæстæмæ — Цардуаг æмæ лæггæдты сферæйы паддзахадон академи ({{lang-ru|Государственная академия сферы быта и услуг (ГАСБУ)}}), [[1999-æм аз]]æй та — университет. [[2007-æм аз]]ы сентябры мæйы онг дардта ном Мæскуыйы сервисы паддзахадон университет ({{lang-ru|Московский Государственный Университет Сервиса (МГУС)}}), ([[1999-æм аз]]æй фæстæмæ), [[2007-æм аз]]æй дары нырыккон ном ({{lang-ru|Российский государственный университет туризма и сервиса (РГУТиС)}}). [[2007-æм аз]]ы райдиан университеты истой дæсныйадон цæттæдзинад 51 786 студентты (уый хыгъды сæйраг корпусы мидæг боны ахуырады формæйыл — 9 785, боны-фæсаууоныл — 1 147, фæсæууоныл — 17 870 студентты). == Университеты структурæ == === Сервисы факультет === * Цардуагон техникæйы кафедрæ * Информацион системты кафедрæ * Автосервис æмæ транспортон лæггæдты кафедрæ * Техносферæйы æдасад æмæ химион технологийы кафедрæ * Æнæзмæлгæ мулчы кафедрæ === Туризм æмæ уазæгуарзондзинады факультет === * Технологиты æмæ туристон архайынады организацийы кафедрæ * Технологиты æмæ ресторанон æмæ уазæгдзæрæнон сервисы организацийы кафедрæ * Æхсæнадимæ бастдзинады кафедрæ === Технологиты æмæ дизайны факультет === * Æрмæгзонынады æмæ товарон экспертизæйы кафедрæ * Хуийæн æмæ трикотажон дзаумæтты конструкцикæннынад æмæ технологиты кафедрæ * Хæрзаив дзаумæтты æмæ интерьеры технологиты æмæ дизайны кафедрæ * Нывкæнынад æмæ нываивады кафедрæ * Предметон-тыгъдадон астæуады хæрзаив проекткæнынады кафедрæ Кафедра художественного проектирования предметно-пространственной среды === Экономикæйы факультет === * Бухгалтерон хыгъд æмæ хъалонæвæрды кафедрæ * Паддзахадон æмæ муниципалон разамынды кафедрæ * Корпоративон разамынд æмæ электронон бизнесы кафедрæ * Маркетинг æмæ коммерцийы кафедрæ * Менеджменты кафедрæ * Финансты кафедрæ * Экономикæ æмæ амалкæнынады кафедрæ * Фæллойы экономикæ æмæ персоналæй разамынды кафедрæ === Барад æмæ социалон коммуникациты факультет === * Гражданон-барадон дисциплинты кафедрæ * Уголовон-барадон дисциплинты кафедрæ * Паддзахадон-барадон дисциплинты кафедрæ * Психологи æмæ социалон куысты кафедрæ * Социологи æмæ педагогикæйы кафедрæ === Æппæтуниверситетон кæфедрæтæ === * Фæсарæйнаг æвзæгты кафедрæ * Истори æмæ политологийы кафедрæ * Математикæ æмæ информатикæйы кафедрæ * Философи æмæ культурологийы кафедрæ * Æрдзон-зонадон дисциплинты кафедрæ * Уырыссаг æвзаг æмæ ныхасы культурæйы кафедрæ * Социологи æмæ педагогикæйы кафедрæ * Физкультурæ æмæ спрты кафедрæ * Экономикон теорийы кафедрæ * Инженерон механикæйы кафедрæ === Регионты факультеттæ === * Кадрты экстерны хуызы дæсныйадон цæттæкæнынады факультет * Люберцыйы сахары сервисы регионалон факультет * Подольскы сахары сервисы регионалон факультет * Дубнайы сахары сервисы регионалон факультет * Одинцовойы сахары сервисы регионалон факультет === Специалондзинæдтæ, ардæмæдтæ, курстæ === Университеты ахуыр кæнынц ахæм специалондзинæдтæм гæсгæ:<br /> ('''*''' ардæмæдтæ (бакалаврты æмæ магистрты цæттæкæнынад) {| class="standard" |+ ! |Специалондзинад ! |Код ! |Исинаг [[квалификаци]] |----- | Антикризисон разамынд | 080503 | [[Экономист-менеджер]] |----- | Экономикæ æмæ разамынд куыстуаты | 080502 | [[Экономист-менеджер]] |----- | Бухгалтерон хыгъд, анализ æмæ аудит | 080109 | [[Экономист]] |----- | Паддзахадон æмæ муниципалон разамынд | 080504 | [[Менеджер]] |----- | Маркетинг | 080111 | [[Маркетолог]] |----- | Организацийы менеджмент | 080507 | [[Менеджер]] |----- | Дунейон экономикæ | 080102 | [[Экономист]] |----- | Хъалонтæ æмæ хъалонæвæрд | 080107 | [[Экономист,хъалонæвæрды специалист]] |----- | Национ экономикæ | 080103 | [[Экономист]] |----- | Бизнес-информатикæ (бакалавриат)* | 080700 | [[Бакалавр бизнес-информатики]] |----- | Менеджмент (бакалавриат)* | 080500 | [[Менеджменты бакалавр]] |----- | Экономикæ (бакалавриат)* | 080100 | [[Экономикæйы бакалавр экономики]] |----- | Рекламæ | 032401 | [[Рекламæйы специалист]] |----- | Æхсæнадимæ бастдзинæдтæ | 030602 | [[Æхсæнадимæ бастдзинæдты специалист]] |----- | Социологи | 040201 | [[Социолог, социологийы ахуыргæнæг]] |----- | Социалон куыст(бакалавриат)* | 040100 | [[Социалон куысты бакалавр]] |----- | Персоналæй разамынд | 080505 | [[Менеджер]] |----- | Финанстæ æмæ кредит | 080105 | [[Экономист]] |----- | Юриспруденци | 030501 | [[Юрист]] |----- | Туризм | 100201 | [[Туризмы специалист]] |----- | Туризм (бакалавриат)* | 100200 | [[Туризмы бакалавр]] |----- | Социалон-культурон сервис æмæ туризм | 100103 | [[Сервис æмæ туризмы специалист]] |----- | Лингвистикæ (бакалавриат)* | 031100 | [[Лингвистикæйы бакалавр]] |----- | Æхсæнадон æфсадынады продуктты технологи | 260501 | [[Инженер]] |----- | Сервис | 100101 | [[Сервисы специалист]] |----- | Цардуагон машинæтæ æмæ гарзджытæ | 150408 | [[Инженер]] |----- | Информацион системæтæ æмæ технологитæ | 230201 | [[Инженер]] |----- | Алыварсы астæуады инженерон хъахъхъæнынад | 330200 | [[Инженер]] |----- | Хуийæн дзаумæтты конструкцикæнынад | 260902 | [[Инженер]] |----- | Дизайн | 070601 | [[Дизайнер]] |----- | Декоративон-æрбавæрдон аивад | 070801 | [[Дизайнер]] |----- |+ |} == Филиалтæ == * Сервисы институт (Мæскуы) * Туризм æмæ уазæгуарзондзинады институт (Мæскуы) * Волгограды филиал * Ереваны филиал * Хъазаны филиал * Калугæйы филиал * Калининграды филиал * Камчаткæйы филиал * Махачкалайы филиал * Пермы филиал * Пятигорскы филиал * Самарæйы филиал * Смоленскы филиал * Сочийы филиал * Уралы филиал * Якутскы филиал == Минæварæдтæ == * Минæварад Алексины; * Минæварад Алматыйы; * Минæварад Бакуйы; * Минæварад Губкины; * Минæварад Есикы; * Минæварад Ижевскы; * Минæварад Хъазаны; * Минæварад Кировы; * Минæварад Красногорскы; * Минæварад Красноярскы; * Минæварад Обнинскы; * Минæварад Пермы; * Минæварад Рубцовскы; * Минæварад Рыбинскы; * Минæварад Ног Цардуавæры; * Минæварад Северобайкальскы; * Минæварад Сызраны; * Минæварад Ташкенты; * Минæварад Усть-Каменогорскы; * Минæварад Шаховскойы; * Минæварад Якутскы; * Минæварад Янгиюлы; * Минæварад Ярославлы; == Æрвитæнтæ == * [http://www.rguts.ru/ Университеты официалон сайт] {{ru}} * [http://is-rgutis.ru/ Сервисы институты филиал (Мæскуы)] {{ru}} * [http://www.vfrgutis.ru/ Волгограды филиалы сайт]{{Æнæбаххæсгæ æрвитæн|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{ru}} * [http://arm.rgutis.com/ Ереваны филиалы сайт] {{ru}}, {{en}} * [http://www.rgutis.com/ Community rgutis.com] {{ru}} {{къæртт}} [[Категори:Ахуыргæнæндæттæ алфавитмæ гæсгæ]] [[Категори:Университеттæ алфавитмæ гæсгæ]] [[Категори:Мæскуыйы облæсты университеттæ]] [[Категори:Черкизово (Пушкинойы район)]] [[Категори:Уæрæсейы университеттæ]] f2nbznxu1aqu0m38fwehi0n52j47mm0 0 83876 595779 595748 2026-07-14T23:48:07Z InternetArchiveBot 20706 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 595779 wikitext text/x-wiki {| class="infobox vcard" style="width:25.5em;border-spacing:2px;" ! colspan="2" class="infobox-above hproduct" style="background-color:#C3D6EF;color:inherit;text-align:center;vertical-align:middle;font-size:110%;" |<span class="fn org"> MP9 </span> |- | colspan="2" class="infobox-image" style="text-align:center;border-bottom:1px solid #aaa;line-height:1.5em;" |[[File:MP9_23-11-2010_11-00_00224.jpg|300x300пкс]] |- ! class="infobox-label" scope="row" style="padding-right:1em" |Тип | class="infobox-data" |[[Submachine gun|Пистолет-пулемет]] |- ! class="infobox-label" scope="row" style="padding-right:1em" |Равзӕрӕн бӕстӕ | class="infobox-data" |{{Тырыса|Швейцари}}Швейцари |- ! colspan="2" class="infobox-header" style="background-color:#C3D6EF;color:inherit;text-align:center;vertical-align:middle;font-size:110%;" |Пайдакӕныны истори |- ! class="infobox-label" scope="row" style="padding-right:1em" |Пайдакӕныны азтӕ | class="infobox-data" |2004 – нырыккон рӕстӕг |- ! class="infobox-label" scope="row" style="padding-right:1em" |Пайдагӕнджытӕ | class="infobox-data" |Кӕс ''[[Brügger & Thomet MP9#Пайдагæнæг бæстæтæ |Пайдагӕнджытӕ]]'' |- ! class="infobox-label" scope="row" style="padding-right:1em" |Хӕстытӕ | class="infobox-data" |[[War in Afghanistan (2001–present)|Хӕст Афганистаны (2001-2021)]]<ref name="BTAGH"><cite class="citation web cs1"><span class="cx-segment" data-segmentid="301">[http://www.brugger-thomet.ch/en/manufacturing/firearms/index.php?navanchor=2110012 "Brügger & Thomet AG"]. </span><span class="cx-segment" data-segmentid="302">Brugger-thomet.ch<span class="reference-accessdate">. </span></span><span class="cx-segment" data-segmentid="303"><span class="reference-accessdate">Retrieved <span class="nowrap">2010-08-31</span></span>.</span></cite><span class="cs1-maint citation-comment"><code class="cs1-code"><nowiki>{{</nowiki>[[Template:Cite web|cite web]]<nowiki>}}</nowiki></code>: CS1 maint: deprecated archival service ([[:Category:CS1 maint: deprecated archival service|link]])</span></ref> |- ! colspan="2" class="infobox-header" style="background-color:#C3D6EF;color:inherit;text-align:center;vertical-align:middle;font-size:110%;" |Кондады истори |- ! class="infobox-label" scope="row" style="padding-right:1em" |Сфӕлдисӕг | class="infobox-data" |[[Brügger & Thomet]] |- ! class="infobox-label" scope="row" style="padding-right:1em" |Сфӕлдисыны аз | class="infobox-data" |2001 |- ! class="infobox-label" scope="row" style="padding-right:1em" |Рауадзӕг | class="infobox-data" |[[Brügger & Thomet]] |- ! class="infobox-label" scope="row" style="padding-right:1em" |Кондады азтӕ | class="infobox-data" |2001 – ныры рӕстӕг |- ! class="infobox-label" scope="row" style="padding-right:1em" |Варианттӕ | class="infobox-data" |Кӕс ''[[Brügger & Thomet MP9#Варианттæ|Варианттӕ]]'' |- ! colspan="2" class="infobox-header" style="background-color:#C3D6EF;color:inherit;text-align:center;vertical-align:middle;font-size:110%;" |Миниуджытӕ |- ! class="infobox-label" scope="row" style="padding-right:1em" |Массӕ | class="infobox-data" |1.4 кг<ref name="bt-ag.ch"><templatestyles src="Module:Citation/CS1/styles.css"></templatestyles><cite class="citation web cs1">[https://web.archive.org/web/20110304194601/http://www.bt-ag.ch/pdf/TS-MP9.pdf "MP9"] <span class="cs1-format">(PDF)</span>. </cite></ref> |- ! class="infobox-label" scope="row" style="padding-right:1em" |Дӕргъ | class="infobox-data" |303 мм (топпысыдз ӕфснайд) 520 мм (топпысыдз хӕлиу)<ref name="bt-ag.ch" /> |- ! class="infobox-label" scope="row" style="padding-right:1em" |[[Gun barrel|Хӕтӕлы]]&nbsp;Дӕргъ | class="infobox-data" |130 мм<ref>[http://www.bt-ag.ch/en/manufacturing/firearms/mp9_submachine_gun.php?pid=290 Brügger & Thomet AG] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140714132944/http://www.bt-ag.ch/en/manufacturing/firearms/mp9_submachine_gun.php?pid=290 |date=2014-07-14 }} [[Wikipedia:Archive.today guidance|Deprecated link]] archived 2012-08-02 at [[archive.today]], retrieved on February 01, 2011.</ref> |- ! class="infobox-label" scope="row" style="padding-right:1em" |Уӕрх | class="infobox-data" |45 мм (топпысыдз хӕлиу)<ref name="bt-ag.ch" /> |- ! class="infobox-label" scope="row" style="padding-right:1em" |Бӕрзӕнд | class="infobox-data" |246 мм (30-нӕмыгджын магазинӕй ифтыгъд)<ref name="bt-ag.ch" /> |- | colspan="2" class="infobox-full-data" | ---- |- ! class="infobox-label" scope="row" style="padding-right:1em" |[[Cartridge (firearms)|Патрон]] | class="infobox-data" | * 9×19мм Парабеллум; * 6.5×25mm CBJ<ref name="TFB2">{{Cite web|last1=Johnson|first1=Steve|date=8 July 2010|title=The amazing 6.5x25mm CBJ|url=https://www.thefirearmblog.com/blog/2010/07/08/the-amazing-6-5x25mm-cbj/|access-date=13 July 2021|website=The Firearm Blog}}</ref>; * .45 ACP (MP45) </div> |- ! class="infobox-label" scope="row" style="padding-right:1em" |Ӕхсты тагъдад | class="infobox-data" |900 ӕхсты минутмӕ |- ! class="infobox-label" scope="row" style="padding-right:1em" |Нӕмыгы райдайӕн тагъдад | class="infobox-data" |400 м/с<ref name="bt-ag.ch" /> |- ! class="infobox-label" scope="row" style="padding-right:1em" |Эффективон ӕхсты дарддзӕг | class="infobox-data" |100 м |- ! class="infobox-label" scope="row" style="padding-right:1em" |Магазины бӕрцуат | class="infobox-data" |15, 20, 25, кӕнӕ 30 нӕмыг |} '''Brügger & Thomet MP9''' ({{Lang-de|Maschinenpistole 9mm}}) у [[пистолет-пулемет]], йӕ сфӕлдисӕг ӕмӕ рауадзӕг у швейцариаг хӕцӕнгарзон компани [[:en:Brügger_&_Thomet|Brügger & Thomet]] (B&T). Ӕхсы нӕмыг [[:en:9×19mm_Parabellum|9×19мм Парабеллум]]. == Сконд == MP9 у Steyr-æй 2001 азы ӕлхӕд Steyr TMP-йы дарддӕры райрæзт. TMP-йæ хицæн кæны уымӕй, ӕмӕ дары тыппысыдз, кæцы гӕнӕн ис райтынг кӕнын ӕмӕ бафснайын хæцæнгарзы рахиз фарсмæ, Пикатиннийы ауындзӕн ({{Lang-en|Picatinny rail}}) æмæ мӕнгвӕдӕгӕн ног разхиз. MP9 у æхсты режим ивӕг пистолет-пулемет. Пайда кæны 15-, 20-, 25- æмæ 30-нӕмыгджын рӕсуг полимерон къоппгонд магазинтӕй. Ис ын æртæ æдасдзинадон разхизы: ӕхсты режим ивӕджы разхиз, мӕнгвӕдӕджы разхиз æмæ ӕрхауынӕй разхиз. MP9 конд у полимерæй æмæ у згӕ кӕныны ныхмӕ фӕразон. Йæ конструкци фадат дæтты хæцæнгарзӕй пайда кӕнын автоматон пистолеты хуызӕн кæнæ хи хъахъхъæныны хæцæнгарзы хуызæн. <ref>{{Cite web|title=Deine Quelle für Qualität und Vielfalt!|url=https://www.zeug24.ch/|access-date=2025-06-01|website=Zeug24|language=de|archive-date=2025-05-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20250530212747/https://www.zeug24.ch/|deadlink=yes}}</ref> == Варианттæ == === MP9N === MP9-ы хуыздӕргонд вариант, "N" нысан кӕны НАТО-йы домӕнтӕн ӕмбӕлон конфигураци. <ref>{{Cite web|title=B&T MP9-N Technical Data Sheet|url=https://bt-ag.ch/wp-content/uploads/2020/07/MP9-N_2020_04.pdf|publisher=Brügger & Thomet AG|date=April 2020|access-date=2025-06-01|archive-date=2024-05-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20240511131427/https://bt-ag.ch/wp-content/uploads/2020/07/MP9-N_2020_04.pdf|deadlink=yes}}</ref> === MP45 === Нӕмыг .45 ACP-ӕй ӕхсӕг MP9.<ref name="auto">{{Cite web|last=Johnson|first=Steve|date=2011-10-28|title=B&T MP45 and MP9N|url=https://www.thefirearmblog.com/blog/2011/10/28/bt-mp45-and-mp9n/|access-date=2025-06-01|website=thefirearmblog.com|language=en}}</ref> === MP9 6.5×25мм CBJ === Нӕмыг 6.5×25мм CBJ-ӕй ӕхсӕг вариант, сфӕлдыст ӕрцыд 2010 азы, бахъуыд ӕй ӕрмӕст йӕ хӕтӕл баивын, цӕмӕй нӕуӕг калибр райса.<ref name="TFB2"/> <ref>{{Cite web|title=Brugger & Thomet’s MP9 in 6.5×25 CBJ – Small Arms Defense Journal|url=https://sadefensejournal.com/brugger-thomets-mp9-in-6-5x25-cbj/|access-date=2025-06-01}}</ref> === MP9-FX === Ахуыргӕнӕн вариант. === ТP9 === TP9 у æрдæгавтоматон граждайнаг вариант MP9-æн. <ref>{{Cite web|title=Wayback Machine|url=http://www.bt-ag.ch/pdf/TS-MP9.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20110304194601/http://www.bt-ag.ch/pdf/TS-MP9.pdf|archive-date=2011-03-04|access-date=2025-06-01|website=www.bt-ag.ch}}</ref> <ref>{{Cite web|title=B&T; TP9 Semi-Auto Tactical Pistol, 9mm. CIVILIAN LEGAL - TP9-D S Arms|url=http://www.dsarms.com:80/prodinfo.asp?number=BTTP9|archive-url=https://web.archive.org/web/20090724121300/http://www.dsarms.com:80/prodinfo.asp?number=BTTP9|archive-date=2009-07-24|access-date=2025-06-01|website=www.dsarms.com}}</ref> Йæ конструкци у Steyr SPP-йы хуызæн, фæлæ йæ хицӕнгӕнӕг миниуæг у Пикатиннийы ауындзӕн MIL-STD-1913, уый æвæрд у хӕтӕлы бын, мӕнгвӕдӕгы цӕгы раз, раззаг хӕцӕны бӕсты. Уый уыд арӕзт, цӕмӕй АИШ-ы æхсæнгӕрзты импорты закъæттæм ӕмбӕлон уа. ==== TP9SF ==== TP9SF уæлцъарæй у TP9-ы хуызæн, фæлæ у æхсты режим ивӕг, ӕрмӕст ӕрдӕгавтоматон нӕ, фӕлӕ. ==== TP9-US ==== TP9-US хӕтӕлы бын дары афтид ахстон (ӕфтыд дзы кӕны къухуромӕн дӕр) раззаг хӕцӕны бынаты, зæронд TP9-ы хуызӕн Пикатиннийы ауындзӕны бæсты. Уагъд цæуы æнæ топпысыдзӕй, фæлӕ фидаргæнæн бынатимӕ, кæцыйы йæ бон у бафтауын алыхуызон ӕфснайгӕ кæнæ телескопион быцӕутӕ æмæ топпысыдзтӕ, кæд æмæ пайдагӕнӕг сӕ сфæнд кæна бауӕлӕмхасын ӕмӕ гарз регистраци скӕнын куыд цыбыр-хӕтӕлон топп. ==== TP9-N ==== Хуымæтæг TP9-N у MP9-N-имӕ ӕмхуызон, фӕлӕ ӕрмӕст æнæ æххæставтоматон ӕхсты режимӕй. ==== ТP380 ==== TP9-ы субкомпактон верси, арæзт цæуы нӕмыг .380 ACP-ӕй æхсынӕн. == Пайдагæнæг бæстæтæ == [[Файл:Yudh_Abhyas_2018_1.jpg|мини|Индийы æфсады взвод "Гхатак"-ы хӕстонтӕ MP9S-тӕй гӕрзифтонг, 2018 азы æфсæддон ахуырты рӕстӕджы]] * {{Тырыса|Бельги}} Бельги<ref>{{Cite web|title=Instagram photo by specialforcesglobal on Fri Sep 05 2014 at 10:45 - INK361|url=http://ink361.com/app/users/ig-1263517205/specialforcesglobal/photos/ig-802738722769631871_1263517205|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304190545/http://ink361.com/app/users/ig-1263517205/specialforcesglobal/photos/ig-802738722769631871_1263517205|archive-date=2016-03-04|access-date=2025-06-01|website=INK361|language=en}}</ref> * {{Тырыса|Болгари}} Болгари * {{Тырыса|Франц}} Франц<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.thefirearmblog.com/blog/2015/11/19/potd-french-secret-service-protect-president-with-bt-mp9-machine-pistols/ |access-date=2026-07-03 |archive-date=2015-11-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151120205117/http://www.thefirearmblog.com/blog/2015/11/19/potd-french-secret-service-protect-president-with-bt-mp9-machine-pistols/ |deadlink=yes }}{{dead link|date=November 2016|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}</ref> * {{Тырыса|Грекъ}} Греци * {{Тырыса|Инди}} Инди<ref>{{cite news|last=Swami|first=Praveen|date=April 8, 2009|title=Mumbai Police modernisation generates controversy|url=http://www.hindu.com/2009/04/08/stories/2009040850440100.htm|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20121108045151/http://www.hindu.com/2009/04/08/stories/2009040850440100.htm|archive-date=November 8, 2012|accessdate=April 5, 2010|newspaper=[[The Hindu]]|page=1 ("front page")}}</ref><ref>{{cite web|title=India Fast-Tracks Acquisitions, Inks Three Defence Deals for the Army|url=http://www.defencenow.com/news/654/india-fast-tracks-acquisitions-inks-three-defence-deals-for-the-army.html|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120503224154/http://www.defencenow.com/news/654/india-fast-tracks-acquisitions-inks-three-defence-deals-for-the-army.html|archivedate=2012-05-03|accessdate=2012-04-30|publisher=defencenow.com}}</ref> * {{Тырыса|Индонези}} Индонези<ref name="idnvojnik">{{Cite web|title=Kopassus & Kopaska – Specijalne Postrojbe Republike Indonezije|url=http://www.hrvatski-vojnik.hr/hrvatski-vojnik/1612007/ind.asp|archive-url=https://web.archive.org/web/20100822145526/http://www.hrvatski-vojnik.hr/hrvatski-vojnik/1612007/ind.asp|archive-date=22 August 2010|access-date=12 June 2010|language=hr}}</ref><ref name="idnvojnik" /><ref>{{Cite web|title=Indonesian Recon Marines using 🇨🇭 Brügger & Thomet MP9 SMG (?) during a rehearsal in Cilandak Marine Base, South Jakarta (14/11)|url=https://twitter.com/Jatosint/status/1989663194013688242|website=twitter.com}}</ref><ref>{{Cite web|title=PASUKAN ANTI TEROR DENJAKA TNI AL SELALU SIAPKAN KEMAMPUAN TERBAIK UNTUK MENJAGA KEUTUHAN KEDAULATAN NKRI|url=https://marinir.tnial.mil.id/detail-berita/pasukan-anti-teror-denjaka-tni-al-selalu-siapkan-kemampuan-terbaik-untuk-menjaga-keutuhan-kedaulatan-nkri|archive-url=https://web.archive.org/web/20260120201307/https://marinir.tnial.mil.id/detail-berita/pasukan-anti-teror-denjaka-tni-al-selalu-siapkan-kemampuan-terbaik-untuk-menjaga-keutuhan-kedaulatan-nkri|archive-date=20 January 2026|access-date=|website=marinir.tnial.mil.id|language=id}}</ref> * {{Тырыса|Израиль}} Израиль * {{Тырыса|Ямайкæ}} Ямайкӕ * {{Тырыса|Хъазахстан}} Казахстан * {{Тырыса|Ливан}} Ливан * {{Тырыса|Малайзи}} Малайзи * {{Тырыса|Мексикæ}} Мексикӕ * {{Тырыса|Марокко}} Марокко * {{Тырыса|Нидерландтæ}} Нидерландтӕ<ref>{{Cite web|title=Mitrailleur voor Nederlandse F-16-piloot boven Irak, April 2015|url=http://nos.nl/artikel/2032365-mitrailleur-voor-nederlandse-f-16-piloot-boven-irak.html|access-date=2015-04-25}}</ref> * {{Тырыса|Филиппинтæ}} Филиппинтӕ * {{Тырыса|Польшæ}} Польшӕ * {{Тырыса|Португали}} Португали<ref>{{Cite web|title=A TP9/MP9 À EXPERIÊNCIA NO AFEGANISTÃO {{!}} Operacional|url=https://www.operacional.pt/a-tp9mp9-a-experiencia-no-afeganistao/|access-date=2022-12-19|language=pt-PT}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/flashbangmag/posts/pfbid034EdAtzQMXPzCF5tfftDBtpH5WTL3R2k1wV3tf1KBFhvqihw3ZmXGiAPFSxSXmTLUl|title=When Black beard the pirate is... - FLASHBANG magazine|access-date=Sep 18, 2025}}</ref><ref>{{Cite web|title=GNR deixou fugir assaltante de quadrilha albanesa em Cerveira por pensar que era colega|url=https://ominho.pt/gnr-deixou-fugir-assaltante-de-quadrilha-albanesa-em-cerveira-por-pensar-que-era-colega/|access-date=2022-12-19|website=O Minho|language=pt-PT}}</ref><ref>{{Cite web|title=Dia da Marinha: Desfile das Forças em parada|url=https://www.facebook.com/MarinhaPortuguesa/videos/263161012937753}}</ref> * {{Тырыса|Уæрæсе}} Уӕрӕсе<ref>{{Cite web|title=Russian FSB Alpha Group A in action. With some unexpected firearms -|url=https://www.thefirearmblog.com/blog/2018/02/27/russian-fsb-alpha-group-action-unexpected-firearms/|access-date=2023-06-09|website=The Firearm Blog|language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web|title=the-nomadicone|url=https://the-nomadicone.tumblr.com/post/168663028561/an-fsb-alpha-group-member-runs-his-suppressed|access-date=2023-06-09|website=Tumblr}}</ref> * {{Тырыса|Румыни}} Румыни<ref name="fotob1">{{Cite web|title=FotoB1dotare|url=https://www.brigadaspeciala.ro/fotob1dotare.html|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20230816200853/https://www.brigadaspeciala.ro/fotob1dotare.html|archive-date=2023-08-16|access-date=2023-05-28|website=brigadaspeciala.ro}}</ref> * {{Тырыса|Сауды Арабб}} Сауды Арабб<ref>{{Cite web|title=Sign in - Google Accounts|url=https://accounts.google.com/v3/signin/identifier?continue=https%3A%2F%2Fsites.google.com%2Fsite%2Fworldinventory%2Fwiw_me_saudiarabia&followup=https%3A%2F%2Fsites.google.com%2Fsite%2Fworldinventory%2Fwiw_me_saudiarabia&ifkv=AdBytiOKo4VHLwlilkmHTp1nGS1df7sDcKK5JHupIbDkj_yfG5k7n57JvfFlXwhEfnZ3QwIeRIPsgQ&osid=1&passive=1209600&flowName=GlifWebSignIn&flowEntry=ServiceLogin&dsh=S1060027507%3A1748752604957275|access-date=2025-06-01|website=accounts.google.com}}</ref> * {{Тырыса|Сингапур}} Сингапур<ref>{{Cite web|title=Sign in - Google Accounts|url=https://accounts.google.com/v3/signin/identifier?continue=https%3A%2F%2Fsites.google.com%2Fsite%2Fworldinventory%2Fwiw_eu_spain&followup=https%3A%2F%2Fsites.google.com%2Fsite%2Fworldinventory%2Fwiw_eu_spain&ifkv=AdBytiOw2ApOFcsATNxCEFlOvZL-CMX1_SgRMAuAFDlcfqElhtq_6ZCmxUgbkEkZf-og1irqvEyn&osid=1&passive=1209600&flowName=GlifWebSignIn&flowEntry=ServiceLogin&dsh=S-449888451%3A1748752662130079|access-date=2025-06-01|website=accounts.google.com}}</ref> * {{Тырыса|Испани}} Испани<ref>{{Cite web|title=Sign in - Google Accounts|url=https://accounts.google.com/v3/signin/identifier?continue=https%3A%2F%2Fsites.google.com%2Fsite%2Fworldinventory%2Fwiw_eu_spain&followup=https%3A%2F%2Fsites.google.com%2Fsite%2Fworldinventory%2Fwiw_eu_spain&ifkv=AdBytiMw5IwRUgz39fCQqnnzmBSUpFT26OWvuG8T6asM8Rc9ZvouxU6Gfj9fDKi9FVjqY0joQHOOGQ&osid=1&passive=1209600&flowName=GlifWebSignIn&flowEntry=ServiceLogin&dsh=S1715243609%3A1748752691644905|access-date=2025-06-01|website=accounts.google.com}}</ref> * {{Тырыса|Хуссар Корей}} Хуссар Корей<ref>{{Cite web|title=APC9 기관단총|url=https://bemil.chosun.com/site/data/html_dir/2021/08/19/2021081901403.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20240701144346/https://bemil.chosun.com/site/data/html_dir/2021/08/19/2021081901403.html|archive-date=1 July 2024|access-date=1 July 2024}}</ref> * {{Тырыса|Швейцари}} Швейцари<ref>{{Cite web|title=B&T Partner Update, December 2014|url=http://www.docdroid.net/mb4k/bt-partner-update-december-2014.pdf.html|access-date=2014-12-06}}</ref><ref>{{Cite web|title=Modern Firearms - Brugger+Thomet MP 9 submachine gun|url=http://world.guns.ru:80/smg/smg63-e.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20100915173104/http://world.guns.ru:80/smg/smg63-e.htm|archive-date=2010-09-15|access-date=2025-06-01|website=world.guns.ru}}</ref> * {{Тырыса|Таиланд}} Таиланд * {{UKR}}<ref>{{Cite web|title=wiw_eu_ukraine - worldinventory|url=https://sites.google.com/site/worldinventory/wiw_eu_ukraine|archive-url=https://web.archive.org/web/20160603070951/https://sites.google.com/site/worldinventory/wiw_eu_ukraine|archive-date=3 June 2016|access-date=2022-07-23|website=}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://www.un-ilibrary.org/content/books/9789210556835|title=UNODA Occasional Papers No.16: Assessing the United Nations Register of Conventional Arms, April 2009|language=en}}</ref> * {{Тырыса|Стыр Британи}} Стыр Британи * {{Тырыса|АИШ}} Иугонд Штаттӕ<ref>{{Cite web|title=B&T USA AWARDED THE CONTRACT TO SUPPLY THE LAKE COUNTY INDIANA SHERIFF'S DEPARTMENT WITH MP9 9MM SMG SUBMACHINE GUNS|url=https://bt-arms.com/bt-usa-awarded-the-contract-to-supply-the-lake-county-indiana-sheriffs-department-with-mp9-9mm-smg-submachine-guns/|access-date=2021-05-17|website=B&T USA|language=en-US}}</ref> * {{Тырыса|Ватикан}} Ватикан == Фиппаинæгтæ == <references /> 6wcyzsq3la08tv31ftmz7t5ic4hm7zq 10 83904 595775 2026-07-14T12:26:55Z Ymblanter 6212 Ног фарс, йæ код райдайы афтæ: «Многоразовый транспортный космический корабль Атлантис после завершения своего последнего полета STS-135 21 июля 2011 года, Космический центр Кеннеди, Флорида, США» 595775 wikitext text/x-wiki Многоразовый транспортный космический корабль Атлантис после завершения своего последнего полета STS-135 21 июля 2011 года, Космический центр Кеннеди, Флорида, США 60ohyr6kq9g2gi4pjmdv9jubndnjbv5 10 83905 595776 2026-07-14T12:31:54Z Ymblanter 6212 Ног фарс, йæ код райдайы афтæ: «STS-135 Atlantis' final tow back.jpg» 595776 wikitext text/x-wiki STS-135 Atlantis' final tow back.jpg eqtwxi7sgwvf9mokxslkov24hoelvey