ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ pawiki https://pa.wikipedia.org/wiki/%E0%A8%AE%E0%A9%81%E0%A9%B1%E0%A8%96_%E0%A8%B8%E0%A8%AB%E0%A8%BC%E0%A8%BE MediaWiki 1.46.0-wmf.24 first-letter ਮੀਡੀਆ ਖ਼ਾਸ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਤਸਵੀਰ ਤਸਵੀਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਮੀਡੀਆਵਿਕੀ ਮੀਡੀਆਵਿਕੀ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਫਰਮਾ ਫਰਮਾ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਮਦਦ ਮਦਦ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਫਾਟਕ ਫਾਟਕ ਗੱਲ-ਬਾਤ TimedText TimedText talk ਮੌਡਿਊਲ ਮੌਡਿਊਲ ਗੱਲ-ਬਾਤ Event Event talk Topic 0 2471 837635 824097 2026-04-26T10:25:43Z Sonia Atwal 49604 837635 wikitext text/x-wiki {{ਗਿਆਨਸੰਦੂਕ ਲੇਖਕ | ਨਾਮ = ਗੁਰਬਖ਼ਸ਼ ਸਿੰਘ | ਤਸਵੀਰ = Gurbakhash Singh.jpg | ਤਸਵੀਰ_ਅਕਾਰ = 220px | ਤਸਵੀਰ_ਸਿਰਲੇਖ = | ਉਪਨਾਮ = ਪ੍ਰੀਤਲੜੀ | ਜਨਮ_ਤਾਰੀਖ = 26 ਅਪ੍ਰੈਲ 1895 | ਜਨਮ_ਥਾਂ = ਸਿਆਲਕੋਟ | ਮੌਤ_ਤਾਰੀਖ = 20 ਅਗਸਤ 1978 | ਮੌਤ_ਥਾਂ = ਪੀ.ਜੀ.ਆਈ, [[ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ]] | ਕਾਰਜ_ਖੇਤਰ = [[ਕਹਾਣੀਕਾਰ]], [[ਨਾਵਲਕਾਰ]], [[ਨਾਟਕਕਾਰ]], ਵਾਰਤਕ ਲੇਖਕ, ਸੰਪਾਦਕ | ਰਾਸ਼ਟਰੀਅਤਾ = ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ | ਭਾਸ਼ਾ = ਪੰਜਾਬੀ | ਕਾਲ = 1930 - 1977 | ਵਿਧਾ = ਕਹਾਣੀ, ਨਿਬੰਧ | ਵਿਸ਼ਾ = ਸਰਬਸਾਂਝੀਵਾਲਤਾ | ਲਹਿਰ = | ਮੁੱਖ_ਰਚਨਾ= |ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ = |ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਣ ਵਾਲੇ = | ਦਸਤਖਤ = | ਜਾਲ_ਪੰਨਾ = | ਟੀਕਾ-ਟਿੱਪਣੀ = | ਮੁੱਖ_ਕੰਮ = }} [[File:Chanchal Singh Babak welcoming Gurbakhsh Singh and HS Surjit. Nottingham. c 1964.jpg| thumb| ਗੁਰਬਖ਼ਸ਼ ਸਿੰਘ (ਖੱਬੇ), 1964 ਵਿੱਚ]] {{Quote box |width=220px |align=right|quoted=true |bgcolor=#FFFFF0 |salign=right |quote =ਮੇਰੀ ਲੇਖਣੀ ਦਾ ਹਰ ਭਾਗ ਗਲਤ ਕੀਮਤਾਂ ਦੇ ਖਿਲਾਫ ਪ੍ਰਗਟ ਜਾਂ ਅਪ੍ਰਗਟ ਗਿਲਾ ਹੈ। ਮੇਰਾ ਯਕੀਨ ਹੈ ਕਿ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਤਕਦੀਰ ਵਿੱਚ ਸਿਵਾਏ ਉਸ ਦੀਆਂ ਆਪ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਕੀਤੀਆਂ ਗਲਤ ਕੀਮਤਾਂ ਦੇ ਹੋਰ ਕੋਈ ਵੀ ਦੁੱਖ ਨਹੀਂ। ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਹਰ ਕਿਸੇ ਲਈ ਇੱਕ ਦਿਲਚਸਪ ਘਟਨਾ ਹੈ। ਨਾ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕੋਈ ਮੁਸੀਬਤ ਸੀ, ਨਾ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਕੋਈ ਹੋਵੇਗੀ। ਸਾਰੀਆਂ ਮੁਸੀਬਤਾਂ ਦਾ ਜਾਲ ਮਨੁੱਖ ਨੇ ਗਲਤ ਕੀਮਤਾਂ ਤੇ ਗਲਤ ਅਨੁਮਾਨਾਂ ਨਾਲ ਆਪ ਉਣਿਆ ਹੈ। |source = "ਅਣਵਿਆਹੀ ਮਾਂ" ਵਿੱਚੋਂ, ਗੁਰਬਖ਼ਸ਼ ਸਿੰਘ }} '''ਗੁਰਬਖ਼ਸ਼ ਸਿੰਘ ਪ੍ਰੀਤਲੜੀ''' (26 ਅਪ੍ਰੈਲ 1895 - 20 ਅਗਸਤ 1977) [[ਪੰਜਾਬੀ]] ਦਾ ਇੱਕ [[ਕਹਾਣੀਕਾਰ]], [[ਨਾਵਲਕਾਰ]], [[ਨਾਟਕਕਾਰ]], [[ਵਾਰਤਕ]] ਲੇਖਕ ਅਤੇ ਸੰਪਾਦਕ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀ ਵਾਰਤਕ ਨੂੰ ਸਿਖਰ ਉੱਪਰ ਲਿਜਾਣ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਵਾਰਤਕ ਰਚਣ ਵਾਲਾ ਲੇਖਕ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗੁਰਬਖਸ ਸਿੰਘ ਨੇ 50 ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਕਿਤਾਬਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ।<ref>{{cite web | title=Father of modern Punjabi prose | website=The Tribune | date=2019-09-22 | url=https://www.tribuneindia.com/news/father-of-modern-punjabi-prose-835494 | access-date=2019-12-12 | archive-date=2019-12-12 | archive-url=https://web.archive.org/web/20191212120130/https://www.tribuneindia.com/news/father-of-modern-punjabi-prose-835494 | url-status=dead }}</ref> == ਮੁਢਲਾ ਜੀਵਨ == ਗੁਰਬਖ਼ਸ਼ ਸਿੰਘ ਪ੍ਰੀਤਲੜੀ ਦਾ ਜਨਮ ਸਰਦਾਰ ਪਿਸ਼ੌਰਾ ਸਿੰਘ ਤੇ ਮਾਤਾ ਮਾਲਣੀ ਦੇ ਘਰ 26 ਅਪਰੈਲ, 1895 ਈ. ਨੂੰ [[ਸਿਆਲਕੋਟ]] ([[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]]) ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਇਸ ਉੱਪਰ ਆਪਣੀ ਦਾਦੀ ਜੀ ਦੀ ਕੋਮਲ ਸਖਸ਼ੀਅਤ ਦਾ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਿਆ। ਘਰ ਦੀ ਆਰਥਿਕ ਹਾਲਤ ਚੰਗੀ ਨਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਕਾਫ਼ੀ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਗਰੀਬੀ ਨਾਲ ਸੰਘਰਸ਼ ਕਰਨਾ ਪਿਆ।<ref>{{Cite book|title=ਗੁਰਬਖਸ਼ ਸਿੰਘ ਦੀ ਪ੍ਰੀਤ ਲੜੀ ਦੀ ਵਾਰਤਕ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ|last=ਸਿੰਘ|first=ਡਾ. ਜਗਜੀਤ|publisher=ਪੈਪਸੂ ਬੁੱਕ ਡਿਪੂ|year=1977|location=ਪਟਿਆਲਾ}}</ref> ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸਵੈ-ਜੀਵਨੀ ਮੇਰੀ ਜੀਵਨ ਕਹਾਣੀ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਗੁਰਬਖਸ਼ ਸਿੰਘ ਦਾ ਵਿਆਹ 1912 ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ, ਇਸ ਸਮੇਂ ਉਸ ਦੀ ਉਮਰ 17 ਵਰਿਆਂ ਦੀ ਸੀ ਅਤੇ ਦਸਵੀਂ ਦਾ ਇਮਤਿਹਾਨ ਪਾਸ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ। ਪਤਨੀ ਦਾ ਪੇਕਾ ਨਾਂ ਸ਼ਿਵਦਈ ਸੀ। ਸਹੁਰਾ ਘਰ ਦਾ ਨਾਂ ਜਗਜੀਤ ਕੌਰ ਸੀ। ਗੁਰਬਖਸ਼ ਸਿੰਘ ਉਸ ਨੂੰ ਜੀਤੀ ਜਾਂ ਜੀਤਾ ਨਾਂ ਨਾਲ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਸੀ।<ref>{{Cite book|title=ਗੁਰਬਖਸ਼ ਸਿੰਘ ਪ੍ਰੀਤਲੜੀ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧ ਲੇਖ|last=ਜੱਗੀ|first=ਰਤਨ ਸਿੰਘ|publisher=ਪਬਲੀਕੇਸ਼ਨ ਬਿਊਰੋ ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪਟਿਆਲਾ|year=1996|isbn=81-7380-214-9|location=ਪਟਿਆਲਾ|pages=7}}</ref> ਫਿਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਘਰ 8 ਜਨਵਰੀ 1925 ਈ. ਨੂੰ ਪੁੱਤਰ [[ਨਵਤੇਜ ਸਿੰਘ ਪ੍ਰੀਤਲੜੀ|ਨਵਤੇਜ ਸਿੰਘ]] ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਤਿੰਨ ਲੜਕੀਆਂ - ਉਮਾ (27ਜੁਲਾਈ1927), ਉਰਮਿਲਾ (15 ਅਕਤੂਬਰ, 1928) ਪ੍ਰਤਿਮਾ 30 ਮਈ, 1930 ਅਤੇ ਫਿਰ ਇੱਕ ਲੜਕਾ ਹਿਰਦੇ ਪਾਲ (6 ਫ਼ਰਵਰੀ 1934), ਇੱਕ ਲੜਕੀ ਅਨਸੂਯਾ (9 ਜਨਵਰੀ 1936) ਪੈਦਾ ਹੋਏ। ਗੁਰਬਖ਼ਸ਼ ਸਿੰਘ ਦੇ ਘਰ ਦੋ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਚਾਰ ਪੁੱਤਰੀਆਂ ਨੇ ਜਨਮ ਲਿਆ।<ref>{{Cite book|title=ਗੁਰਬਖਸ਼ ਸਿੰਘ ਪ੍ਰੀਤਲੜੀ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧ|last=ਜੱਗੀ|first=ਰਤਨ ਸਿੰਘ|publisher=ਪਬਲੀਕੇਸ਼ਨ ਬਿਊਰੋ ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ|year=1996|isbn=81-7380-360-9|location=ਪਟਿਆਲਾ|pages=8}}</ref> == ਕਰੀਅਰ == ਘਰ ਵਿੱਚ ਗਰੀਬੀ ਦੀ ਹਾਲਤ ਹੋਣ ਕਰਨ ਆਪਣੀ ਸਕੂਲੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਖਤਮ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕੁਝ ਚਿਰ 15 ਰੁਪਏ ਮਹੀਨੇ ‘ਤੇ ਕਲਰਕ ਦੀ ਨੌਕਰੀ ਕੀਤੀ। 1914 ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੀ ਵੱਡੀ ਸੰਸਾਰ ਜੰਗ ਹੋ ਜਾਣ ਕਾਰਨ ਉਸ ਨੂੰ ਫੌਜ ਵਿੱਚ ਇੰਜੀਨੀਅਰ ਦੀ ਨੌਕਰੀ ਮਿਲ ਗਈ। 1924-32 ਤਕ ਭਾਰਤੀ ਰੇਲਵੇ ਵਿੱਚ ਇੰਜੀਨੀਅਰ ਦੀ ਨੌਕਰੀ ਕੀਤੀ। [[ਨੌਸ਼ਹਿਰਾ ਪੰਨੂਆਂ ਵਿਧਾਨਸਭਾ ਚੋਣ ਹਲਕਾ|ਨੁਸ਼ਹਿਰੇ]] ਵਿੱਚ [[ਅਕਾਲੀ ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ]] ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਬੰਧ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ। ਨਵੀਨ ਤਕਨੀਕੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਫਾਰਮਿੰਗ ਕੀਤੀ। ਫਿਰ ਪ੍ਰੀਤ ਨਗਰ ਵਿਚ ਵੀ ਇਹੋ ਕਿੱਤਾ ਜਾਰੀ ਰੱਖਿਆ।<ref>{{Cite book|title=ਗੁਰਬਖਸ਼ ਸਿੰਘ ਪ੍ਰੀਤਲੜੀ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧ ਲੇਖ|last=ਜੱਗੀ|first=ਰਤਨ ਸਿੰਘ|publisher=ਪਬਲੀਕੇਸ਼ਨ ਬਿਊਰੋ ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ|year=1996|isbn=81-7380-214-9|location=ਪਟਿਆਲਾ|pages=1}}</ref> ਉਸ ਨੇ [[ਇਰਾਕ]], [[ਈਰਾਨ]], [[ਅਮਰੀਕਾ]] ,[[ਕੈਨੇਡਾ]], [[ਫ਼ਰਾਂਸ|ਫਰਾਂਸ]], ਬੈਲਜੀਅਮ, ਸਵਿਟਜ਼ਰਲੈਂਡ, ਇਟਲੀ, ਆਸਟਰੀਆ, ਜਰਮਨੀ, ਚੀਨ, ਹਾਂਗ ਕਾਂਗ, ਸੋਵੀਅਤ ਯੂਨੀਅਨ, ਹੰਗਰੀ, ਰੁਮਾਨੀਆ, ਚੈਕੋਸਲੋਵਾਕੀਆ, ਫ਼ਿਨਲੈਂਡ, ਜਮਹੂਰੀ ਜਰਮਨੀ, [[ਅਫ਼ਗ਼ਾਨਿਸਤਾਨ|ਅਫ਼ਗਾਨਿਸਤਾਨ]] ਆਦਿ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਕੀਤੀ। ==ਪ੍ਰੀਤਲੜੀ== ਆਪਣੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਫਲਸਫੇ ਨੂੰ ਦੂਜਿਆਂ ਨਾਲ ਸਾਂਝਾ ਕਰਨ ਲਈ, ਉਸਨੇ 1933 ਵਿੱਚ ਮਾਸਿਕ ਰਸਾਲਾ [[ਪ੍ਰੀਤਲੜੀ]] ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਇਹ ਰਸਾਲਾ ਇੰਨਾ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੋ ਗਿਆ ਕਿ ਗੁਰਬਖਸ਼ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਗੁਰਬਖਸ਼ ਸਿੰਘ ਪ੍ਰੀਤਲੜੀ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਣ ਲੱਗਾ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਸਨੇ ਖੁਦ ਇੱਕ ਲੇਖਕ ਵਜੋਂ ਇਸ ਤਖੱਲਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ। 1936 ਵਿੱਚ ਇਸ ਪਤ੍ਰਿਕਾ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਮਾਡਲ ਟਾਊਨ ਤੋਂ ਹੋਣ ਲੱਗਾ, ਪਰ 1938 ਵਿੱਚ ਇਸ ਦੀ ਛਾਪਣ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਪ੍ਰੀਤ ਨਗਰ ਤੋਂ ਹੀ ਕੀਤੀ ਜਾਣ ਲੱਗੀ। ਅਗਸਤ 1947 ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਅਪਰੈਲ, 1948 ਪ੍ਰੀਤ ਲੜੀ ਦਾ ਕੋਈ ਅੰਕ ਨਹੀਂ ਛਪਿਆ। ਮਈ 1948 ਤੋਂ 49 ਤੱਕ ਇਸ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਮਹਿਰੌਲੀ (ਦਿੱਲੀ) ਤੋਂ ਹੋਣ ਲੱਗਾ। ਦਸੰਬਰ, 1950 ਤੋਂ ਪ੍ਰੀਤ ਨਗਰ ਤੋਂ ਛਪਣ ਲੱਗਾ। ਜੂਨ, 1939 ਤੋਂ ਪ੍ਰੀਤਲੜੀ ਦਾ ਹਿੰਦੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ, ਪਰ ਪਾਠਕਾਂ ਦੀ ਘਾਟ ਕਾਰਨ ਬਹੁਤ ਚਿਰ ਚੱਲ ਨਾ ਸਕਿਆ। ਅਗਸਤ, 1939 ਵਿੱਚ ਉਰਦੂ ਵਿਚ ਵੀ ਛਪਣ ਲੱਗਾ, ਜੋ ਦੇਸ਼ ਵੰਡ ਤੱਕ ਜਾਰੀ ਰਿਹਾ।<ref>{{Cite book|title=ਗੁਰਬਖਸ਼ ਸਿੰਘ ਪ੍ਰੀਤਲੜੀ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧ ਲੇਖ|last=ਜੱਗੀ|first=ਰਤਨ ਸਿੰਘ|publisher=ਪਬਲੀਕੇਸ਼ਨ ਬਿਊਰੋ ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ|year=1996|isbn=81-7380-214-9|location=ਪਟਿਆਲਾ|pages=9,19}}</ref> ਗੁਰਬਖਸ਼ ਸਿੰਘ ਦੇ ਜੀਵਨ ਕਾਲ ਦੌਰਾਨ, 1950 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਤੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨਵਤੇਜ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਨਾਲ ਇਸ ਰਸਾਲੇ ਦਾ ਸਹਿ-ਸੰਪਾਦਨ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉਹ 1981 ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਮੌਤ ਤੱਕ ਇਸ ਦੇ ਸੰਪਾਦਕ ਰਹੇ। ਨਵਤੇਜ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹਨਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸੁਮਿਤ ਸਿੰਘ ਉਰਫ਼ ਸ਼ੰਮੀ ਅਤੇ ਸ਼ੰਮੀ ਦੀ ਪਤਨੀ ਪੂਨਮ ਮੈਗਜ਼ੀਨ ਚਲਾਉਂਦੇ ਰਹੇ। ਸ਼ੰਮੀ ਨੂੰ ਕੱਟੜਪੰਥੀਆਂ ਨੇ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿਉਂਕਿ ਉਸਨੇ ਕੱਟੜਪੰਥ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਲਿਖਿਆ ਸੀ। ਇਹ ਮੈਗਜ਼ੀਨ ਹੁਣ ਪੂਨਮ ਸਿੰਘ ਦੁਆਰਾ ਚਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਇਸ ਦੀ ਸੰਪਾਦਕ ਹੈ ਅਤੇ ਰਤੀ ਕਾਂਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਪਤਨੀ ਹਨ। ਗੁਰਬਖਸ਼ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸਪੁੱਤਰ [[ਹਿਰਦੇ ਪਾਲ ਸਿੰਘ]] ਨੇ"[[ਬਾਲ ਸੰਦੇਸ਼]]" ਮੈਗਜ਼ੀਨ ਦਾ ਸੰਪਾਦਨ ਕੀਤਾ ਜੋ ਗੁਰਬਖਸ਼ ਸਿੰਘ ਦੁਆਰਾ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਲਈ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>[http://preetlari.wordpress.com/about/ About] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121129151451/http://preetlari.wordpress.com/about/ |date=2012-11-29 }}. Preetlari.</ref> ਗੁਰਬਖ਼ਸ਼ ਸਿੰਘ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨੇ ਪ੍ਰੀਤਲੜੀ ਲਈ ਕੀਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਯਤਨਾਂ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਅਗਲੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਕਾਲ ਦੌਰਾਨ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਨੂੰ ਜਾਰੀ ਰੱਖਿਆ। ਚਾਰ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਛਪੇ ਇਸ ਮੈਗਜ਼ੀਨ ਨੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸੱਤਰਵਿਆਂ ਦੇ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਥਾਈਲੈਂਡ ਵਰਗੇ ਕਈ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪਹੁੰਚਿਆ। ਯਾਨੀ ਕਿ ਜਿੱਥੇ ਕਿਤੇ ਵੀ ਪੰਜਾਬੀ ਵਸੇ ਉੱਥੇ ਇਸ ਨੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਲਿਆਉਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕੀਤੀ। ਇਹ ਮੈਗਜ਼ੀਨ ਹੁਣ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਪੋਤ ਨੂੰਹ ਪੂਨਮ ਸਿੰਘ ਦੁਆਰਾ ਸੰਪਾਦਿਤ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਪੋਤੇ ਰਤੀ ਕਾਂਤ ਸਿੰਘ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।<ref>[http://www.tribuneindia.com/2005/20050217/aplus.htm#1 17 February 2005]. [[Tribune India]].</ref> ==ਪ੍ਰੀਤਨਗਰ== ਸੰਨ [[1936]] ਵਿੱਚ ਗੁਰਬਖਸ਼ ਸਿੰਘ ਮਾਡਲ ਟਾਊਨ ਲਾਹੌਰ ਆ ਵਸੇ। ਦੋ ਕੁ ਸਾਲ ਬਾਅਦ 1938 ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਲਾਹੌਰ ਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ 15 ਏਕੜ ਜ਼ਮੀਨ ਮੁੱਲ ਲੈ ਕੇ ਪ੍ਰੀਤ ਨਗਰ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ। ਆਪਣੇ ਨਿੱਜੀ ਕਰਿਸ਼ਮੇ ਰਾਹੀਂ ਉਹਨਾ [[ਫੈਜ਼ ਅਹਿਮਦ ਫੈਜ਼]], [[ਸਾਹਿਰ ਲੁਧਿਆਣਵੀ]], [[ਨਾਨਕ ਸਿੰਘ]], ਕਲਾਕਾਰ [[ਸੋਭਾ ਸਿੰਘ]], [[ਬਲਰਾਜ ਸਾਹਨੀ|ਬਲਰਾਜ ਸਾਹਨੀ,]] [[ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਦੁੱਗਲ|ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ]], [[ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰ ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ|ਕਵੀ ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ]] ਅਤੇ [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ ਪ੍ਰੀਤਮ]] ਨਾਟਕਕਾਰ [[ਬਲਵੰਤ ਗਾਰਗੀ]] [[ਦੀਵਾਨ ਸਿੰਘ]] ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਜੰਗੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਦੇ [[ਲੈਫਟੀਨੈਂਟ ਜਨਰਲ ਜਗਜੀਤ ਸਿੰਘ|ਲੈਫਟੀਨੈਂਟ ਜਨਰਲ ਜਗਜੀਤ ਸਿੰਘ ਅਰੋੜਾ]] ਦੇ ਪਿਤਾ ਵਰਗੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ। ਸ਼ਹੀਦ [[ਦੀਵਾਨ ਸਿੰਘ ਕਾਲੇਪਾਣੀ]], [[ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ|ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ]], ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਜੋਧ ਸਿੰਘ ਆਦਿ ਵੀ ਇਸ ਨਗਰ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਨਹਿਰੂ ਨੇ ਇੱਕ ਵਾਰ ਇਸ ਜਗ੍ਹਾ ਦੀ ਫੇਰੀ ਪਾਈ। ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਅਤੇ ਟੈਗੋਰ ਇਸ ਬਾਰੇ ਜਾਣੂ ਸਨ। ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਲੇਖਕ ਮੁਲਖ ਰਾਜ ਆਨੰਦ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਟੈਗੋਰ ਦੀ ਵਿਰਾਸਤ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਚਾਰ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਅੱਗੇ ਤੋਰਿਆ ਅਤੇ ਗੁਰਬਖ਼ਸ਼ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਮੰਨਿਆ। ਉਸਨੇ 1933 ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀ ਜਰਨਲ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਰਾਹੀਂ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਮੱਧ ਵਰਗ ਅਤੇ ਪੇਸ਼ੇਵਾਰਾਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਦਿਲਾਸਾ ਅਤੇ ਸਾਹਸ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀ। 5 ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਚਲਾਏ ਗਏ ਰਸਾਲੇ ਪ੍ਰੀਤਲੜੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰੀਤ ਨਗਰ ਦੁਆਰਾ ਉਸ ਨੇ ਸਿਰਫ਼ ਪ੍ਰੀਤ ਦਾ ਸੁਨੇਹਾ ਦਿੱਤਾ। ਇਹ ਨਗਰ ਮਧ ਵਰਗੀ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਲਈ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਰੁਝਾਨ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਸੀ, ਇਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਕਮਿਊਨਿਟੀ ਇੱਕ ਰਸੋਈ ਸੀ, ਇੱਕ ਗਤੀਵਿਧੀ-ਅਧਾਰਤ ਸਕੂਲ ਜਿਸ ਨੂੰ ਐਕਟੀਵਿਟੀ ਸਕੂਲ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਇਸ ਵਿੱਚ ਪਾਰਕ, ​​ਸਰੀਰਕ, ਕਲਾਤਮਕ, ਰਾਜਨੀਤਿਕ, ਆਰਥਿਕ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ, ਨਾਟਕੀ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ, ਪਿਕਨਿਕ, ਆਦਿ ਸ਼ਾਮਿਲ ਸੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਪ੍ਰੀਤ ਨਗਰ ਨੇ ਭਾਰਤ ਦੀ ਵੰਡ ਸਮੇਂ ਬਹੁਤ ਦੁੱਖ ਝੱਲਿਆ (ਇਹ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਨੂੰ ਵੰਡਣ ਵਾਲੀ ਸਰਹੱਦ ਤੋਂ ਸਿਰਫ਼ ਕੁਝ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੀ ਦੂਰੀ 'ਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ) ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਬਹੁਤੇ ਵਸਨੀਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਔਖੇ ਦਿਨਾਂ ਦੌਰਾਨ ਦਿੱਲੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਚਲੇ ਗਏ, ਇਹ ਨਗਰ ਉੱਜੜ ਗਿਆ। ਗੁਰਬਖਸ਼ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਉਸਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਦਿੱਲੀ ਚਲੇ ਗਏ ਪਰ ਉੱਥੇ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਦਿਲ ਨਾ ਲੱਗਾ। ਉਹ ਮੁੜ 1950 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੀਤ ਨਗਰ ਆ ਕੇ ਉਸ ਦੀ ਪੁਨਰ ਸਥਾਪਨਾ ਵਿੱਚ ਜੁੱਟ ਗਏ ਅਤੇ ਆਖ਼ਰੀ ਦਮ ਤੱਕ ਇੱਥੇ ਰਹੇ। ਇੱਥੋਂ ਹੀ [[1940]] ਵਿੱਚ ਬਾਲ ਸੰਦੇਸ਼ ਨਾਂ ਦਾ ਮਾਸਿਕ ਪੱਤਰ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ।<ref>{{cite web | title= Preet Nagar dream dies a painful death | website=The Tribune, Chandigarh, India | date=2005-02-10 | url=https://www.tribuneindia.com/2005/20050217/aplus.htm#1 | access-date=2025-11-15}}</ref> 1990 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਅੱਧ ਵਿੱਚ, ਗੁਰਬਖਸ਼ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਦੋ ਦਹਾਕਿਆਂ ਬਾਅਦ, ਪ੍ਰੀਤ ਨਗਰ ਵਿੱਚ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਨੂੰ ਮੁੜ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਲਈ '[[ਗੁਰਬਖਸ਼ ਸਿੰਘ ਨਾਨਕ ਸਿੰਘ ਫਾਊਂਡੇਸ਼ਨ]]' ਨਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਟਰੱਸਟ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇੱਕ ਇਮਾਰਤ ਇੱਕ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ, ਇੱਕ ਇਨਡੋਰ ਕਾਨਫਰੰਸ ਹਾਲ ਬਣਾਏ ਗਏ। ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ, ਲੇਖਕ ਦੀ ਵੱਡੀ ਪੁੱਤਰੀ, ਉਮਾ ਦੁਆਰਾ ਗੁਰਬਖਸ਼ ਸਿੰਘ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨਗੀ ਹੇਠ, ਸਥਾਨਕ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਮਨੋਰੰਜਨ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖਿਅਤ ਕਰਨ ਲਈ ਹਰ ਮਹੀਨੇ ਨਾਟਕਾਂ ਦਾ ਮੰਚਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਪਰੰਪਰਾ ਪਿਛਲੇ ਦਸ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਚੱਲੀ ਆ ਰਹੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸੂਬੇ ਭਰ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਗੁਆਂਢੀ ਦੇਸ਼ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਤੋਂ ਵੀ ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਟਕ ਖੇਡੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। == ਆਖਰੀ ਸਮਾਂ == ਗੁਰਬਖਸ਼ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮੌਤ 20 ਅਗਸਤ, 1977 ਨੂੰ ਪੀ.ਜੀ.ਆਈ. ਸਵੇਰੇ ਛੇ ਵਜੇ ਹੋਈ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ}} == ਸਨਮਾਨ == # ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਭਾਗ ਪੰਜਾਬ ਵੱਲੋਂ ਵਰ੍ਹੇ ਦੇ ਸਾਹਿਤਕਾਰ ਦਾ ਪੁਰਸਕਾਰ। # ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਭਾਗ, ਪੰਜਾਬ ਵੱਲੋਂ ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਪਹਿਲਾ ਸਾਹਿਤਕ ਇਨਾਮ। # ਅਭਿਨੰਦਨ ਗ੍ਰੰਥ -1970 # ਗੋਰਕੀ ਦੇ ਨਾਵਲ 'ਮਾਂ' ਦੇ ਅਨੁਵਾਦ ਲਈ ਸੋਵੀਅਤ ਲੈਂਡ ਨਹਿਰੂ ਪੁਰਸਕਾਰ। # ਪ੍ਰਧਾਨਗੀ,ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ,ਪੰਜਾਬ। # ਮੈਂਬਰੀ, ਪੰਜਾਬੀ ਸਲਾਹਕਾਰ ਕਮੇਟੀ, ਸਾਹਿਤਕ ਅਕਾਦਮੀ ਦਿੱਲੀ। # ਮੈਂਬਰੀ ,ਜਨਰਲ ਕੌਂਸਲ, ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ, ਦਿੱਲੀ। # ਮੀਤ ਪਰਧਾਨਗੀ ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਪੀਸ ਕੌਂਸਲ। # ਮੈਂਬਰੀ-ਸੰਸਾਰ ਅਮਨ ਕੌਂਸਲ।<ref>{{Cite book|title=ਸ਼ੈਲੀਕਾਰ ਗੁਰਬਖਸ਼ ਸਿੰਘ|last=ਸੋਜ਼|first=ਪ੍ਰੋ.ਸ.|publisher=ਪੈਪਸੂ ਬੁੱਕ ਡਿਪੂ|year=1980|location=ਪਟਿਆਲਾ|pages=13}}</ref> {{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ}} == ਰਚਨਾਵਾਂ == ===ਨਿਬੰਧ ਸੰਗ੍ਰਹਿ === * [[ਸਾਂਵੀ ਪੱਧਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ]] * [[ਪ੍ਰਸੰਨ ਲੰਮੀ ਉਮਰ]] * [[ਸਵੈ-ਪੂਰਨਤਾ ਦੀ ਲਗਨ]] * [[ਇੱਕ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਤੇਰਾਂ ਸੁਪਨੇ]] * [[ਨਵਾਂ ਸ਼ਿਵਾਲਾ]] * [[ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀ ਰਾਸ]] * [[ਪਰਮ ਮਨੁੱਖ]] * [[ਮੇਰੇ ਝਰੋਖੇ 'ਚੋਂ]] * [[ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਦਰ]] * [[ਪ੍ਰੀਤ ਮਾਰਗ]] * [[ਫ਼ੈਸਲੇ ਦੀ ਘੜੀ]] * [[ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਾਰਸ ਹੈ]] * [[ਖੁਸ਼ਹਾਲ ਜੀਵਨ]] * [[ਨਵੀਆਂ ਤਕਦੀਰਾਂ ਦੀ ਫੁੱਲ ਕਿਆਰੀ]] * [[ਇਹ ਜਗ ਸਾਡਾ]] * [[ਅਸਮਾਨੀ ਮਹਾਂਨਦੀ]] (ਅਨੁਵਾਦ) * [[ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਰਾਹ]] (ਅਨੁਵਾਦ) === ਸਵੈਜੀਵਨੀ ਅਤੇ ਯਾਦਾਂ === * [[ਮੇਰੀਆਂ ਅਭੁੱਲ ਯਾਦਾਂ]] (1959) * [[ਮੰਜ਼ਲ ਦਿੱਸ ਪਈ]] (1964) * [[ਮੇਰੀ ਜੀਵਨ ਕਹਾਣੀ]] * [[ਚਿੱਠੀਆਂ ਜੀਤਾਂ ਦੇ ਨਾਂ]] === ਨਾਵਲ === * [[ਅਣਵਿਆਹੀ ਮਾਂ]] 1942 * [[ਰੁੱਖਾਂ ਦੀ ਜੀਰਾਂਦ]] 1973 === ਕਹਾਣੀ ਸੰਗ੍ਰਹਿ === ਪਹਿਲੀ ਕਹਾਣੀ ਪ੍ਰਤਿਮਾ ਲਿਖੀ * [[ਨਾਗ ਪ੍ਰੀਤ ਦਾ ਜਾਦੂ]] (1940) * [[ਅਨੋਖੇ ਤੇ ਇੱਕਲੇ|ਅਨੋਖੇ ਤੇ ਇਕੱਲੇ]] (1940) * [[ਅਸਮਾਨੀ ਮਹਾਂਨਦੀ]] (1940) * [[ਵੀਣਾ ਵਿਨੋਦ]] (1942) * [[ਪ੍ਰੀਤਾਂ ਦੀ ਪਹਿਰੇਦਾਰ]] (1946) * [[ਪ੍ਰੀਤ ਕਹਾਣੀਆਂ]] (1950) * [[ਸ਼ਬਨਮ(ਕਹਾਣੀ ਸੰਗ੍ਰਹਿ)|ਸ਼ਬਨਮ]] (1955) * [[ਭਾਬੀ ਮੈਨਾ]] (1956) * [[ਇਸ਼ਕ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੱਡੀ ਰਚਿਆ|ਇਸ਼ਕ ਜਿਹਨਾਂ ਦੇ ਹੱਡੀਂ ਰਚਿਆ]] (1959) * [[ਜਿੰਦਗੀ ਵਾਰਸ ਹੈ]] (1960) * [[ਰੰਗ ਸਹਿਕਦਾ ਦਿਲ|ਇੱਕ ਰੰਗ ਸਹਿਕਦਾ ਦਿਲ]] (1970) * [[ਪੌਹਤਾ ਪਾਂਧੀ]] * [[ਬੰਮ ਬਹਾਦਰ]](ਬਹੁ ਚਰਚਿਤ ਕਹਾਣੀ) * ਆਖ਼ਰੀ ਸਬਕ === ਨਾਟਕ === * [[ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ ਲਤਿਕਾ ਤੇ ਹੋਰ ਪ੍ਰੀਤ-ਡਰਾਮੇ]] * [[ਪ੍ਰੀਤ ਮੁਕਟ]] (1922-23) * [[ਪੂਰਬ-ਪੱਛਮ]] * [[ਸਾਡੀ ਹੋਣੀ ਦਾ ਲਿਸ਼ਕਾਰਾ]] === ਬਾਲ ਸਾਹਿਤ === * [[ਗੁਲਾਬੀ ਐਨਕਾਂ]] * [[ਪਰੀਆਂ ਦਾ ਮੋਚੀ(1966)]] * [[ਗੁਲਾਬੋ]] * [[ਮੁਰਾਦਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਖੂਹ(1966)]] * [[ਜੁੱਗਾਂ ਪੁਰਾਣੀ ਗੱਲ]] * [[ਬੰਮ ਬਹਾਦਰ]] === ਅਨੁਵਾਦ === * ਸੁਪਨੇ, ਆਖ਼ਰੀ ਸ਼ਬਦ * [[ਮੋਲੀਅਰ ਦੇ ਨਾਟਕ]] * [[ਮਾਂ(ਗੋਰਕੀ)]] * [[ਘਾਹ ਦੀਆਂ ਪੱਤੀਆਂ]] * [[ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਰਾਹਾਂ ’ਤੇ]]<ref>{{cite web|url=http://www.dailypunjabtimes.com/%E0%A8%AA%E0%A9%B0%E0%A8%9C%E0%A8%BE%E0%A8%AC%E0%A9%80-%E0%A8%B8%E0%A8%BE%E0%A8%B9%E0%A8%BF%E0%A8%A4-%E0%A8%A6%E0%A9%80-%E0%A8%AC%E0%A8%B9%E0%A9%81%E0%A8%AA%E0%A9%B1%E0%A8%96%E0%A9%80-%E0%A8%B6/|title=ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਬਹੁਪੱਖੀ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਗੁਰਬਖ਼ਸ਼ ਸਿੰਘ ਪ੍ਰੀਤਲੜੀ|author=ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਸਿੱਧੂ|publisher=ਪੰਜਾਬੀ ਟਾਇਮਜ਼|accessdate=30 ਮਈ 2016}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਕਤੂਬਰ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ==ਵਿਸ਼ੇ== ਗੁਰਬਖ਼ਸ਼ ਸਿੰਘ ਪ੍ਰੀਤਲੜੀ ਨੇ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਪੁਸਤਕਾਂ [[ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ]] ਨੂੰ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਇਹਨਾਂ ਵਿਚ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਲੇਖ ਸੰਗ੍ਰਹਿਆਂ ਦੀ ਹੈ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਕੁਲ ਲੇਖ ਸੰਗ੍ਰਹਿਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 31 ਬਣਦੀ ਹੈ। ਮੋਟੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਇਹਨਾਂ ਵਿਚ 542 ਵੱਡੇ ਨਿੱਕੇ ਲੇਖ ਅਤੇ 341 ਟਿੱਪਣੀ-ਲੇਖ ਸੰਕਲਿਤ ਕੀਤੇ ਹੋਏ ਹਨ।<ref>{{Cite book|title=ਗੁਰਬਖ਼ਸ਼ ਸਿੰਘ ਪ੍ਰੀਤਲੜੀ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧ ਲੇਖ (ਪਹਿਲੀ ਸੈਂਚੀ)|last=ਜੱਗੀ|first=ਰਤਨ ਸਿੰਘ (ਡਾ.)|publisher=ਪਬਲੀਕੇਸ਼ਨ ਬਿਊਰੋ|year=1996|isbn=81-7380-214-9|location=ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪਟਿਆਲਾ|pages=20|quote=|via=}}</ref> ਉਹਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ [[ਸਾਹਿਤ]] ਸਿਰਜਣਾ ਨੂੰ ਕੁਝ ਵਰਗਾਂ ਦੀਆਂ ਸੀਮਾਵਾਂ ਵਿਚ ਬੰਨ੍ਹਣਾ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਕਾਰਜ ਹੈ। [[ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਜੱਗੀ|ਡਾ. ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਜੱਗੀ]] ਨੇ ਆਪਣੀ ਸੰਪਾਦਿਤ ਕਿਤਾਬ ‘ਗੁਰਬਖ਼ਸ਼ ਸਿੰਘ ਪ੍ਰੀਤਲੜੀ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧ ਲੇਖ’ (ਪਹਿਲੀ ਸੈਂਚੀ) ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਵਿਚ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਲੇਖਾਂ ਦੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇ ਪੱਖ ਤੋਂ ਕਿਸਮਾਂ ਤੈਅ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਹੈ :- # ਪ੍ਰੇਮ ਪ੍ਰਧਾਨ ਲੇਖ # ਸ਼ਿਸ਼ਟਾਚਾਰ ਪ੍ਰਧਾਨ ਲੇਖ # ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਲੇਖ # ਧਾਰਮਿਕ ਲੇਖ # ਮਨੁੱਖੀ ਸਰੂਪ, ਸਿਹਤ ਅਤੇ ਵਿਵਹਾਰ ਸੰਬੰਧੀ ਲੇਖ # ਸਾਮਿਅਕ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਸੰਬੰਧੀ ਲੇਖ # ਵਿਗਿਆਨਿਕ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਲੇਖ # ਸਾਹਿਤ, ਭਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਸੂਖਮ ਕਲਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਲੇਖ<ref>{{Cite book|url=https://www.worldcat.org/oclc/36430501|title=ਗੁਰਬਖ਼ਸ਼ ਸਿੰਘ ਪ੍ਰੀਤਲੜੀ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧ ਲੇਖ (ਪਹਿਲੀ ਸੈਂਚੀ)|last=ਜੱਗੀ|first=ਰਤਨ ਸਿੰਘ (ਡਾ.)|publisher=ਪਬਲੀਕੇਸ਼ਨ ਬਿਊਰੋ|year=1996|isbn=81-7380-214-9|location=ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪਟਿਆਲਾ|pages=21|oclc=36430501|quote=|via=}}</ref> ਗੁਰਬਖ਼ਸ਼ ਸਿੰਘ ਸਿੰਘ ਨੇ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਦੇ ਕਈ ਪਾਸਾਰਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਲੇਖਣੀ ਵਿਚ ਲਿਆਂਦਾ ਹੈ। ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਕੇਂਦਰੀ ਸੰਕਲਪ ‘ਪ੍ਰੀਤ’ ਹੈ। ਇਸ ਸੰਕਲਪ ਪਿੱਛੇ [[ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ|ਅਮਰੀਕਾ]] ਤੇ [[ਯੂਰਪ]] ਵਿਚ [[ਭਾਰਤ]] ਤੋਂ ਕਿਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋਈ ਬੁਰਜੂਆ ਜਮਹੂਰੀਅਤ ਹੈ। ਇਸ ਸੰਕਲਪ ਨਾਲ ਹੀ ਪ੍ਰੀਤਲੜੀ, ਪ੍ਰੀਤ ਨਗਰ, ਪ੍ਰੀਤੋ-ਪੈਥੀ, ‘ਪਿਆਰ ਕਬਜ਼ਾ ਨਹੀਂ ਪਹਿਚਾਣ ਹੈ’ ਵਿਸਥਾਰ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰਦੇ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਸੰਕਟਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਦਿਆਂ ਆਪਣੇ ਖ਼ਿਆਲ ਜ਼ਾਹਿਰ ਕੀਤੇ। ਵਿਸ਼ੇ ਦੇ ਪੱਖ ਤੋਂ ਕੁਝ ਲੇਖ ਕਲਾ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹਨ। ਗੁਰਬਖ਼ਸ਼ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਮਜ਼ਮੂਨ ਉਸ ਦੀਆਂ ਪੁਸਤਕਾਂ '''ਨਵੀਆਂ ਤਕਦੀਰਾਂ ਦੀ ਫੁੱਲ ਕਿਆਰੀ (1942), ਸਾਵੀਂ ਪੱਧਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ (1943), ਨਵਾਂ ਸ਼ਿਵਾਲਾ (1947) ਅਤੇ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀ ਰਾਸ (1957)''' ਆਦਿ ਵਿਚ ਮੌਜੂਦ ਹਨ। ਮਿਸਾਲ ਵਜੋਂ ਪੁਸਤਕ '''ਨਵਾਂ ਸ਼ਿਵਾਲਾ''' ਵਿਚਲੇ ਤਿੰਨ ਮਜ਼ਮੂਨਾਂ ''‘[[ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਕਲਾ ਦਾ ਇਕ ਟੁਕੜਾ]]’, ‘[[ਕਲਾਕਾਰ ਦਾ ਫਰਜ਼]]’'' ਅਤੇ ''‘[[ਕਲਾ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਦੀ ਬੋਲੀ]]’'' ਨੂੰ ਦੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਗੁਰਬਖ਼ਸ਼ ਸਿੰਘ ਦਾ ਸਾਹਿਤ-ਸਿਧਾਂਤ ਜਾਂ ਸਾਹਿਤ–ਚਿੰਤਨ, ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਤੇ ਕਲਾ ਦੇ ਸੰਬੰਧਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਕਲਾ ਦੇ ਇਨਕਲਾਬੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਤਕ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਕਲਾ ਦੇ ਸਮਾਜ, ਲੇਖਕ, ਪਾਠਕ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਆਪਣੀ ਸੁਹਜਮਈ ਹੋਂਦ ਦਾ ਕੋਈ ਅਜੇਹਾ ਬਿੰਦੂ ਨਹੀਂ ਜਿਹੜਾ ਉਸਦੇ ਧਿਆਨ ਦਾ ਮਰਕਜ਼ ਨਾ ਬਣਿਆ ਹੋਵੇ।<ref>{{Cite book|title=ਗੁਰਬਖਸ਼ ਸਿੰਘ ਪ੍ਰੀਤਲੜੀ : ਜੀਵਨ ਤੇ ਰਚਨਾ|last=ਘੁੰਮਣ|first=ਬਿਕਰਮ ਸਿੰਘ (ਸੰਪਾ.)|publisher=ਪੰਜਾਬੀ ਅਧਿਐਨ ਸਕੂਲ|year=|isbn=|location=ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ|pages=61|quote=|via=}}</ref> [[ਧਰਮ]] ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿਚ ਉਹ ਧਾਰਮਿਕ ਕਰਮਕਾਂਡ, ਸੰਪਰਦਾਇਕਤਾ ਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਸੁਆਰਥੀ ਵਿਹਾਰ ਦੇ ਵਿਰੋਧੀ ਸਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰਦਿਆਂ ਉਹ ਧਰਮ ਦੇ ਸਦਾਚਾਰਕ ਪਹਿਲੂ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰੀ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਇਸੇ ਸਦਾਚਾਰ ਦਾ ਮੁਜੱਸਮਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਵਿਚ ‘ਪਰਮ ਮਨੁੱਖ’ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸਦੀਆਂ ਮਿਸਾਲਾਂ '''ਪਰਮ ਮਨੁੱਖ (1943), ਕੁਦਰਤੀ ਮਜ਼ਹਬ (1943), ਨਵਾਂ ਸ਼ਿਵਾਲਾ (1949)''' ’ਚੋਂ ਲਈਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਬਦਲਵੇਂ ਸਮਾਜ ਲਈ ਉਹਨਾਂ ਕੋਲ ਬਰਾਬਰੀ, ਨਿਆਂ, ਧਰਮ ਨਿਰਪੱਖਤਾ ਦੀਆਂ ਕਦਰਾਂ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਪੁਸਤਕਾਂ '''ਚੰਗੇਰੀ ਦੁਨੀਆਂ (1947), ਇਕ ਦੁਨੀਆਂ ਦੇ ਤੇਰਾਂ ਸੁਪਨੇ (1947), ਨਵੀਂ ਤਕੜੀ ਦੁਨੀਆਂ (1950)''' ਆਦਿ ਆਪਣੇ ਨਾਂਵਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਬਿਹਤਰੀ ਭਰੇ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਵੀ ਨਾਲੋ ਨਾਲ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਬਣਾਈ ਰੱਖਿਆ। ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਪੁਸਤਕਾਂ '''ਸਾਵੀਂ ਪੱਧਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ (1943), ਪ੍ਰਸੰਨ ਲੰਮੀ ਉਮਰ (1947), ਖ਼ੁਸ਼ਹਾਲ ਜੀਵਨ (1950), ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀ ਰਾਸ (1957)''' ਆਦਿ ਇਸਦੀ ਹਾਮੀ ਭਰਦੀਆਂ ਹਨ। == ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ == ਗੁਰਬਖ਼ਸ ਸਿੰਘ ਪ੍ਰੀਤਲੜੀ ਅਸਲੀ ਅਰਥਾਂ ਵਿਚ ਮਨੁੱਖਤਾਵਾਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਮੂਲ ਸਿਧਾਂਤ ਹੈ 'ਪਿਆਰ ਕਬਜਾ ਨਹੀਂ ਪਹਿਚਾਣ ਹੈ'। ਇਸ ਦੀ ਹਰ ਰਚਨਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੀਤ ਦਾ ਸੁਨੇਹਾ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਗੁਰਬਖ਼ਸ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸਮੁਚੀ ਰਚਨਾ 'ਕਲਾ ਕਲਾ ਲਈ ਨਹੀ,ਕਲਾ ਸਮਾਜ ਲਈ' ਦੇ ਉਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਸਾਹਮਣੇ ਰਖ ਕੇ ਲਿਖੀ ਗਈ। ਉਹ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ,ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ,ਕਲਾ ਵਿੱਚ,ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਹਰ ਪਾਸੇ ਪਸਰੀਆ ਕੀਮਤਾ,ਜੋ ਵਰਤਮਾਨ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਉਪਯੋਗਤਾ ਖਤਮ ਕਰ ਚੁੱਕੀਆ ਸਨ,ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਕੇ ਨਵੀਆਂ ਕੀਮਤਾਂ ਪਸਾਰਨਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਚਾਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਗੁਰਬਖ਼ਸ ਸਿੰਘ ਪ੍ਰੀਤਲੜੀ ਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਖੜੋਤ ਨੂੰ ਤੋੋੋੋੜਦੀ ਹੋਈ ਆਦਰਸ਼ਵਾਦ ਤੋਂ ਸਮਾਜਵਾਦ ਵਲ ਯਾਤਰਾ ਕਰਦੀ ਹੈ।<ref>{{Cite book|title=ਗੁਰਬਖ਼ਸ ਸਿੰਘ ਪ੍ਰੀਤਲੜੀ ਦੇ ਪਤੀਨਿਧ ਲੇਖ|last=ਸਿੰਘ ਜੱਗੀ|first=ਰਤਨ|publisher=ਪਬਲੀਕੇਸ਼ਨ ਬਿਊਰੋ|year=1996|isbn=ISBN 81-7380-214-9|location=ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ|pages=58-59|quote=|via=}}</ref> ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} == ਬਾਹਰੀ ਕੜੀਆਂ == * [http://www.5abi.com/kahani/kahaniU/150305_preet-U(saravmeet).htm ਗੁਰਬਖਸ਼ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸਮਕਾਲੀ ਤੇ ਅਧਾਰਿਤ ਕਹਾਣੀ] {{ਪੰਜਾਬੀ ਲੇਖਕ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ-ਭਾਸ਼ਾ ਲੇਖਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਵਲਕਾਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਕਹਾਣੀਕਾਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪ੍ਰੀਤਲੜੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1895]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1978]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਵਿਕੀ ਲਵਸ ਲਿਟਰੇਚਰ 2022]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਲੇਖਕ]] e5rwdv6pkcpqwevpaljgili5k59v74w 837636 837635 2026-04-26T10:27:41Z Sonia Atwal 49604 837636 wikitext text/x-wiki {{ਗਿਆਨਸੰਦੂਕ ਲੇਖਕ | ਨਾਮ = ਗੁਰਬਖ਼ਸ਼ ਸਿੰਘ | ਤਸਵੀਰ = Gurbakhash Singh.jpg | ਤਸਵੀਰ_ਅਕਾਰ = 220px | ਤਸਵੀਰ_ਸਿਰਲੇਖ = | ਉਪਨਾਮ = ਪ੍ਰੀਤਲੜੀ | ਜਨਮ_ਤਾਰੀਖ = 26 ਅਪ੍ਰੈਲ 1895 | ਜਨਮ_ਥਾਂ = ਸਿਆਲਕੋਟ | ਮੌਤ_ਤਾਰੀਖ = 20 ਅਗਸਤ 1978 | ਮੌਤ_ਥਾਂ = ਪੀ.ਜੀ.ਆਈ, [[ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ]] | ਕਾਰਜ_ਖੇਤਰ = [[ਕਹਾਣੀਕਾਰ]], [[ਨਾਵਲਕਾਰ]], [[ਨਾਟਕਕਾਰ]], ਵਾਰਤਕ ਲੇਖਕ, ਸੰਪਾਦਕ | ਰਾਸ਼ਟਰੀਅਤਾ = ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ | ਭਾਸ਼ਾ = ਪੰਜਾਬੀ | ਕਾਲ = 1930 - 1977 | ਵਿਧਾ = ਕਹਾਣੀ, ਨਿਬੰਧ | ਵਿਸ਼ਾ = ਸਰਬਸਾਂਝੀਵਾਲਤਾ | ਲਹਿਰ = | ਮੁੱਖ_ਰਚਨਾ= |ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ = |ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਣ ਵਾਲੇ = | ਦਸਤਖਤ = | ਜਾਲ_ਪੰਨਾ = | ਟੀਕਾ-ਟਿੱਪਣੀ = | ਮੁੱਖ_ਕੰਮ = }} [[File:Chanchal Singh Babak welcoming Gurbakhsh Singh and HS Surjit. Nottingham. c 1964.jpg| thumb| ਗੁਰਬਖ਼ਸ਼ ਸਿੰਘ (ਖੱਬੇ), 1964 ਵਿੱਚ]] {{Quote box |width=220px |align=right|quoted=true |bgcolor=#FFFFF0 |salign=right |quote =ਮੇਰੀ ਲੇਖਣੀ ਦਾ ਹਰ ਭਾਗ ਗਲਤ ਕੀਮਤਾਂ ਦੇ ਖਿਲਾਫ ਪ੍ਰਗਟ ਜਾਂ ਅਪ੍ਰਗਟ ਗਿਲਾ ਹੈ। ਮੇਰਾ ਯਕੀਨ ਹੈ ਕਿ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਤਕਦੀਰ ਵਿੱਚ ਸਿਵਾਏ ਉਸ ਦੀਆਂ ਆਪ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਕੀਤੀਆਂ ਗਲਤ ਕੀਮਤਾਂ ਦੇ ਹੋਰ ਕੋਈ ਵੀ ਦੁੱਖ ਨਹੀਂ। ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਹਰ ਕਿਸੇ ਲਈ ਇੱਕ ਦਿਲਚਸਪ ਘਟਨਾ ਹੈ। ਨਾ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕੋਈ ਮੁਸੀਬਤ ਸੀ, ਨਾ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਕੋਈ ਹੋਵੇਗੀ। ਸਾਰੀਆਂ ਮੁਸੀਬਤਾਂ ਦਾ ਜਾਲ ਮਨੁੱਖ ਨੇ ਗਲਤ ਕੀਮਤਾਂ ਤੇ ਗਲਤ ਅਨੁਮਾਨਾਂ ਨਾਲ ਆਪ ਉਣਿਆ ਹੈ। |source = "ਅਣਵਿਆਹੀ ਮਾਂ" ਵਿੱਚੋਂ, ਗੁਰਬਖ਼ਸ਼ ਸਿੰਘ }} '''ਗੁਰਬਖ਼ਸ਼ ਸਿੰਘ ਪ੍ਰੀਤਲੜੀ''' (26 ਅਪ੍ਰੈਲ 1895 - 20 ਅਗਸਤ 1977) [[ਪੰਜਾਬੀ]] ਦਾ ਇੱਕ [[ਕਹਾਣੀਕਾਰ]], [[ਨਾਵਲਕਾਰ]], [[ਨਾਟਕਕਾਰ]], [[ਵਾਰਤਕ]] ਲੇਖਕ ਅਤੇ ਸੰਪਾਦਕ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀ ਵਾਰਤਕ ਨੂੰ ਸਿਖਰ ਉੱਪਰ ਲਿਜਾਣ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਵਾਰਤਕ ਰਚਣ ਵਾਲਾ ਲੇਖਕ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗੁਰਬਖਸ ਸਿੰਘ ਨੇ 50 ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਕਿਤਾਬਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ।<ref>{{cite web | title=Father of modern Punjabi prose | website=The Tribune | date=2019-09-22 | url=https://www.tribuneindia.com/news/father-of-modern-punjabi-prose-835494 | access-date=2019-12-12 | archive-date=2019-12-12 | archive-url=https://web.archive.org/web/20191212120130/https://www.tribuneindia.com/news/father-of-modern-punjabi-prose-835494 | url-status=dead }}</ref> == ਮੁਢਲਾ ਜੀਵਨ == ਗੁਰਬਖ਼ਸ਼ ਸਿੰਘ ਪ੍ਰੀਤਲੜੀ ਦਾ ਜਨਮ ਸਰਦਾਰ ਪਿਸ਼ੌਰਾ ਸਿੰਘ ਤੇ ਮਾਤਾ ਮਾਲਣੀ ਦੇ ਘਰ 26 ਅਪਰੈਲ, 1895 ਈ. ਨੂੰ [[ਸਿਆਲਕੋਟ]] ([[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]]) ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਇਸ ਉੱਪਰ ਆਪਣੀ ਦਾਦੀ ਜੀ ਦੀ ਕੋਮਲ ਸਖਸ਼ੀਅਤ ਦਾ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਿਆ। ਘਰ ਦੀ ਆਰਥਿਕ ਹਾਲਤ ਚੰਗੀ ਨਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਕਾਫ਼ੀ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਗਰੀਬੀ ਨਾਲ ਸੰਘਰਸ਼ ਕਰਨਾ ਪਿਆ।<ref>{{Cite book|title=ਗੁਰਬਖਸ਼ ਸਿੰਘ ਦੀ ਪ੍ਰੀਤ ਲੜੀ ਦੀ ਵਾਰਤਕ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ|last=ਸਿੰਘ|first=ਡਾ. ਜਗਜੀਤ|publisher=ਪੈਪਸੂ ਬੁੱਕ ਡਿਪੂ|year=1977|location=ਪਟਿਆਲਾ}}</ref> ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸਵੈ-ਜੀਵਨੀ ਮੇਰੀ ਜੀਵਨ ਕਹਾਣੀ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਗੁਰਬਖਸ਼ ਸਿੰਘ ਦਾ ਵਿਆਹ 1912 ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ, ਇਸ ਸਮੇਂ ਉਸ ਦੀ ਉਮਰ 17 ਵਰਿਆਂ ਦੀ ਸੀ ਅਤੇ ਦਸਵੀਂ ਦਾ ਇਮਤਿਹਾਨ ਪਾਸ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ। ਪਤਨੀ ਦਾ ਪੇਕਾ ਨਾਂ ਸ਼ਿਵਦਈ ਸੀ। ਸਹੁਰਾ ਘਰ ਦਾ ਨਾਂ ਜਗਜੀਤ ਕੌਰ ਸੀ। ਗੁਰਬਖਸ਼ ਸਿੰਘ ਉਸ ਨੂੰ ਜੀਤੀ ਜਾਂ ਜੀਤਾ ਨਾਂ ਨਾਲ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਸੀ।<ref>{{Cite book|title=ਗੁਰਬਖਸ਼ ਸਿੰਘ ਪ੍ਰੀਤਲੜੀ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧ ਲੇਖ|last=ਜੱਗੀ|first=ਰਤਨ ਸਿੰਘ|publisher=ਪਬਲੀਕੇਸ਼ਨ ਬਿਊਰੋ ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪਟਿਆਲਾ|year=1996|isbn=81-7380-214-9|location=ਪਟਿਆਲਾ|pages=7}}</ref> ਫਿਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਘਰ 8 ਜਨਵਰੀ 1925 ਈ. ਨੂੰ ਪੁੱਤਰ [[ਨਵਤੇਜ ਸਿੰਘ ਪ੍ਰੀਤਲੜੀ|ਨਵਤੇਜ ਸਿੰਘ]] ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਤਿੰਨ ਲੜਕੀਆਂ - ਉਮਾ (27ਜੁਲਾਈ1927), ਉਰਮਿਲਾ (15 ਅਕਤੂਬਰ, 1928) ਪ੍ਰਤਿਮਾ 30 ਮਈ, 1930 ਅਤੇ ਫਿਰ ਇੱਕ ਲੜਕਾ ਹਿਰਦੇ ਪਾਲ (6 ਫ਼ਰਵਰੀ 1934), ਇੱਕ ਲੜਕੀ ਅਨਸੂਯਾ (9 ਜਨਵਰੀ 1936) ਪੈਦਾ ਹੋਏ। ਗੁਰਬਖ਼ਸ਼ ਸਿੰਘ ਦੇ ਘਰ ਦੋ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਚਾਰ ਪੁੱਤਰੀਆਂ ਨੇ ਜਨਮ ਲਿਆ।<ref>{{Cite book|title=ਗੁਰਬਖਸ਼ ਸਿੰਘ ਪ੍ਰੀਤਲੜੀ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧ|last=ਜੱਗੀ|first=ਰਤਨ ਸਿੰਘ|publisher=ਪਬਲੀਕੇਸ਼ਨ ਬਿਊਰੋ ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ|year=1996|isbn=81-7380-360-9|location=ਪਟਿਆਲਾ|pages=8}}</ref> == ਕਰੀਅਰ == ਘਰ ਵਿੱਚ ਗਰੀਬੀ ਦੀ ਹਾਲਤ ਹੋਣ ਕਰਨ ਆਪਣੀ ਸਕੂਲੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਖਤਮ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕੁਝ ਚਿਰ 15 ਰੁਪਏ ਮਹੀਨੇ ‘ਤੇ ਕਲਰਕ ਦੀ ਨੌਕਰੀ ਕੀਤੀ। 1914 ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੀ ਵੱਡੀ ਸੰਸਾਰ ਜੰਗ ਹੋ ਜਾਣ ਕਾਰਨ ਉਸ ਨੂੰ ਫੌਜ ਵਿੱਚ ਇੰਜੀਨੀਅਰ ਦੀ ਨੌਕਰੀ ਮਿਲ ਗਈ। 1924-32 ਤਕ ਭਾਰਤੀ ਰੇਲਵੇ ਵਿੱਚ ਇੰਜੀਨੀਅਰ ਦੀ ਨੌਕਰੀ ਕੀਤੀ। [[ਨੌਸ਼ਹਿਰਾ ਪੰਨੂਆਂ ਵਿਧਾਨਸਭਾ ਚੋਣ ਹਲਕਾ|ਨੁਸ਼ਹਿਰੇ]] ਵਿੱਚ [[ਅਕਾਲੀ ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ]] ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਬੰਧ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ। ਨਵੀਨ ਤਕਨੀਕੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਫਾਰਮਿੰਗ ਕੀਤੀ। ਫਿਰ ਪ੍ਰੀਤ ਨਗਰ ਵਿਚ ਵੀ ਇਹੋ ਕਿੱਤਾ ਜਾਰੀ ਰੱਖਿਆ।<ref>{{Cite book|title=ਗੁਰਬਖਸ਼ ਸਿੰਘ ਪ੍ਰੀਤਲੜੀ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧ ਲੇਖ|last=ਜੱਗੀ|first=ਰਤਨ ਸਿੰਘ|publisher=ਪਬਲੀਕੇਸ਼ਨ ਬਿਊਰੋ ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ|year=1996|isbn=81-7380-214-9|location=ਪਟਿਆਲਾ|pages=1}}</ref> ਉਸ ਨੇ [[ਇਰਾਕ]], [[ਈਰਾਨ]], [[ਅਮਰੀਕਾ]] ,[[ਕੈਨੇਡਾ]], [[ਫ਼ਰਾਂਸ|ਫਰਾਂਸ]], ਬੈਲਜੀਅਮ, ਸਵਿਟਜ਼ਰਲੈਂਡ, ਇਟਲੀ, ਆਸਟਰੀਆ, ਜਰਮਨੀ, ਚੀਨ, ਹਾਂਗ ਕਾਂਗ, ਸੋਵੀਅਤ ਯੂਨੀਅਨ, ਹੰਗਰੀ, ਰੁਮਾਨੀਆ, ਚੈਕੋਸਲੋਵਾਕੀਆ, ਫ਼ਿਨਲੈਂਡ, ਜਮਹੂਰੀ ਜਰਮਨੀ, [[ਅਫ਼ਗ਼ਾਨਿਸਤਾਨ|ਅਫ਼ਗਾਨਿਸਤਾਨ]] ਆਦਿ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਕੀਤੀ। ==ਪ੍ਰੀਤਲੜੀ== ਆਪਣੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਫਲਸਫੇ ਨੂੰ ਦੂਜਿਆਂ ਨਾਲ ਸਾਂਝਾ ਕਰਨ ਲਈ, ਉਸਨੇ 1933 ਵਿੱਚ ਮਾਸਿਕ ਰਸਾਲਾ [[ਪ੍ਰੀਤਲੜੀ]] ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਇਹ ਰਸਾਲਾ ਇੰਨਾ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੋ ਗਿਆ ਕਿ ਗੁਰਬਖਸ਼ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਗੁਰਬਖਸ਼ ਸਿੰਘ ਪ੍ਰੀਤਲੜੀ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਣ ਲੱਗਾ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਸਨੇ ਖੁਦ ਇੱਕ ਲੇਖਕ ਵਜੋਂ ਇਸ ਤਖੱਲਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ। 1936 ਵਿੱਚ ਇਸ ਪਤ੍ਰਿਕਾ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਮਾਡਲ ਟਾਊਨ ਤੋਂ ਹੋਣ ਲੱਗਾ, ਪਰ 1938 ਵਿੱਚ ਇਸ ਦੀ ਛਾਪਣ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਪ੍ਰੀਤ ਨਗਰ ਤੋਂ ਹੀ ਕੀਤੀ ਜਾਣ ਲੱਗੀ। ਅਗਸਤ 1947 ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਅਪਰੈਲ, 1948 ਪ੍ਰੀਤ ਲੜੀ ਦਾ ਕੋਈ ਅੰਕ ਨਹੀਂ ਛਪਿਆ। ਮਈ 1948 ਤੋਂ 49 ਤੱਕ ਇਸ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਮਹਿਰੌਲੀ (ਦਿੱਲੀ) ਤੋਂ ਹੋਣ ਲੱਗਾ। ਦਸੰਬਰ, 1950 ਤੋਂ ਪ੍ਰੀਤ ਨਗਰ ਤੋਂ ਛਪਣ ਲੱਗਾ। ਜੂਨ, 1939 ਤੋਂ ਪ੍ਰੀਤਲੜੀ ਦਾ ਹਿੰਦੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ, ਪਰ ਪਾਠਕਾਂ ਦੀ ਘਾਟ ਕਾਰਨ ਬਹੁਤ ਚਿਰ ਚੱਲ ਨਾ ਸਕਿਆ। ਅਗਸਤ, 1939 ਵਿੱਚ ਉਰਦੂ ਵਿਚ ਵੀ ਛਪਣ ਲੱਗਾ, ਜੋ ਦੇਸ਼ ਵੰਡ ਤੱਕ ਜਾਰੀ ਰਿਹਾ।<ref>{{Cite book|title=ਗੁਰਬਖਸ਼ ਸਿੰਘ ਪ੍ਰੀਤਲੜੀ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧ ਲੇਖ|last=ਜੱਗੀ|first=ਰਤਨ ਸਿੰਘ|publisher=ਪਬਲੀਕੇਸ਼ਨ ਬਿਊਰੋ ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ|year=1996|isbn=81-7380-214-9|location=ਪਟਿਆਲਾ|pages=9,19}}</ref> ਗੁਰਬਖਸ਼ ਸਿੰਘ ਦੇ ਜੀਵਨ ਕਾਲ ਦੌਰਾਨ, 1950 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਤੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨਵਤੇਜ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਨਾਲ ਇਸ ਰਸਾਲੇ ਦਾ ਸਹਿ-ਸੰਪਾਦਨ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉਹ 1981 ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਮੌਤ ਤੱਕ ਇਸ ਦੇ ਸੰਪਾਦਕ ਰਹੇ। ਨਵਤੇਜ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹਨਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸੁਮਿਤ ਸਿੰਘ ਉਰਫ਼ ਸ਼ੰਮੀ ਅਤੇ ਸ਼ੰਮੀ ਦੀ ਪਤਨੀ ਪੂਨਮ ਮੈਗਜ਼ੀਨ ਚਲਾਉਂਦੇ ਰਹੇ। ਸ਼ੰਮੀ ਨੂੰ ਕੱਟੜਪੰਥੀਆਂ ਨੇ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿਉਂਕਿ ਉਸਨੇ ਕੱਟੜਪੰਥ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਲਿਖਿਆ ਸੀ। ਇਹ ਮੈਗਜ਼ੀਨ ਹੁਣ ਪੂਨਮ ਸਿੰਘ ਦੁਆਰਾ ਚਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਇਸ ਦੀ ਸੰਪਾਦਕ ਹੈ ਅਤੇ ਰਤੀ ਕਾਂਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਪਤਨੀ ਹਨ। ਗੁਰਬਖਸ਼ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸਪੁੱਤਰ [[ਹਿਰਦੇ ਪਾਲ ਸਿੰਘ]] ਨੇ"[[ਬਾਲ ਸੰਦੇਸ਼]]" ਮੈਗਜ਼ੀਨ ਦਾ ਸੰਪਾਦਨ ਕੀਤਾ ਜੋ ਗੁਰਬਖਸ਼ ਸਿੰਘ ਦੁਆਰਾ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਲਈ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>[http://preetlari.wordpress.com/about/ About] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121129151451/http://preetlari.wordpress.com/about/ |date=2012-11-29 }}. Preetlari.</ref> ਗੁਰਬਖ਼ਸ਼ ਸਿੰਘ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨੇ ਪ੍ਰੀਤਲੜੀ ਲਈ ਕੀਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਯਤਨਾਂ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਅਗਲੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਕਾਲ ਦੌਰਾਨ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਨੂੰ ਜਾਰੀ ਰੱਖਿਆ। ਚਾਰ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਛਪੇ ਇਸ ਮੈਗਜ਼ੀਨ ਨੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸੱਤਰਵਿਆਂ ਦੇ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਥਾਈਲੈਂਡ ਵਰਗੇ ਕਈ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪਹੁੰਚਿਆ। ਯਾਨੀ ਕਿ ਜਿੱਥੇ ਕਿਤੇ ਵੀ ਪੰਜਾਬੀ ਵਸੇ ਉੱਥੇ ਇਸ ਨੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਲਿਆਉਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕੀਤੀ। ਇਹ ਮੈਗਜ਼ੀਨ ਹੁਣ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਪੋਤ ਨੂੰਹ ਪੂਨਮ ਸਿੰਘ ਦੁਆਰਾ ਸੰਪਾਦਿਤ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਪੋਤੇ ਰਤੀ ਕਾਂਤ ਸਿੰਘ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।<ref>[http://www.tribuneindia.com/2005/20050217/aplus.htm#1 17 February 2005]. [[Tribune India]].</ref> ==ਪ੍ਰੀਤਨਗਰ== ਸੰਨ [[1936]] ਵਿੱਚ ਗੁਰਬਖਸ਼ ਸਿੰਘ ਮਾਡਲ ਟਾਊਨ ਲਾਹੌਰ ਆ ਵਸੇ। ਦੋ ਕੁ ਸਾਲ ਬਾਅਦ 1938 ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਲਾਹੌਰ ਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ 15 ਏਕੜ ਜ਼ਮੀਨ ਮੁੱਲ ਲੈ ਕੇ ਪ੍ਰੀਤ ਨਗਰ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ। ਆਪਣੇ ਨਿੱਜੀ ਕਰਿਸ਼ਮੇ ਰਾਹੀਂ ਉਹਨਾ [[ਫੈਜ਼ ਅਹਿਮਦ ਫੈਜ਼]], [[ਸਾਹਿਰ ਲੁਧਿਆਣਵੀ]], [[ਨਾਨਕ ਸਿੰਘ]], ਕਲਾਕਾਰ [[ਸੋਭਾ ਸਿੰਘ]], [[ਬਲਰਾਜ ਸਾਹਨੀ|ਬਲਰਾਜ ਸਾਹਨੀ,]] [[ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਦੁੱਗਲ|ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ]], [[ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰ ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ|ਕਵੀ ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ]] ਅਤੇ [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ ਪ੍ਰੀਤਮ]] ਨਾਟਕਕਾਰ [[ਬਲਵੰਤ ਗਾਰਗੀ]] [[ਦੀਵਾਨ ਸਿੰਘ]] ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਜੰਗੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਦੇ [[ਲੈਫਟੀਨੈਂਟ ਜਨਰਲ ਜਗਜੀਤ ਸਿੰਘ|ਲੈਫਟੀਨੈਂਟ ਜਨਰਲ ਜਗਜੀਤ ਸਿੰਘ ਅਰੋੜਾ]] ਦੇ ਪਿਤਾ ਵਰਗੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ। ਸ਼ਹੀਦ [[ਦੀਵਾਨ ਸਿੰਘ ਕਾਲੇਪਾਣੀ]], [[ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ|ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ]], ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਜੋਧ ਸਿੰਘ ਆਦਿ ਵੀ ਇਸ ਨਗਰ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਨਹਿਰੂ ਨੇ ਇੱਕ ਵਾਰ ਇਸ ਜਗ੍ਹਾ ਦੀ ਫੇਰੀ ਪਾਈ। ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਅਤੇ ਟੈਗੋਰ ਇਸ ਬਾਰੇ ਜਾਣੂ ਸਨ। ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਲੇਖਕ ਮੁਲਖ ਰਾਜ ਆਨੰਦ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਟੈਗੋਰ ਦੀ ਵਿਰਾਸਤ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਚਾਰ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਅੱਗੇ ਤੋਰਿਆ ਅਤੇ ਗੁਰਬਖ਼ਸ਼ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਮੰਨਿਆ। ਉਸਨੇ 1933 ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀ ਜਰਨਲ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਰਾਹੀਂ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਮੱਧ ਵਰਗ ਅਤੇ ਪੇਸ਼ੇਵਾਰਾਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਦਿਲਾਸਾ ਅਤੇ ਸਾਹਸ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀ। 5 ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਚਲਾਏ ਗਏ ਰਸਾਲੇ ਪ੍ਰੀਤਲੜੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰੀਤ ਨਗਰ ਦੁਆਰਾ ਉਸ ਨੇ ਸਿਰਫ਼ ਪ੍ਰੀਤ ਦਾ ਸੁਨੇਹਾ ਦਿੱਤਾ। ਇਹ ਨਗਰ ਮਧ ਵਰਗੀ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਲਈ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਰੁਝਾਨ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਸੀ, ਇਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਕਮਿਊਨਿਟੀ ਇੱਕ ਰਸੋਈ ਸੀ, ਇੱਕ ਗਤੀਵਿਧੀ-ਅਧਾਰਤ ਸਕੂਲ ਜਿਸ ਨੂੰ ਐਕਟੀਵਿਟੀ ਸਕੂਲ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਇਸ ਵਿੱਚ ਪਾਰਕ, ​​ਸਰੀਰਕ, ਕਲਾਤਮਕ, ਰਾਜਨੀਤਿਕ, ਆਰਥਿਕ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ, ਨਾਟਕੀ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ, ਪਿਕਨਿਕ, ਆਦਿ ਸ਼ਾਮਿਲ ਸੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਪ੍ਰੀਤ ਨਗਰ ਨੇ ਭਾਰਤ ਦੀ ਵੰਡ ਸਮੇਂ ਬਹੁਤ ਦੁੱਖ ਝੱਲਿਆ (ਇਹ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਨੂੰ ਵੰਡਣ ਵਾਲੀ ਸਰਹੱਦ ਤੋਂ ਸਿਰਫ਼ ਕੁਝ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੀ ਦੂਰੀ 'ਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ) ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਬਹੁਤੇ ਵਸਨੀਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਔਖੇ ਦਿਨਾਂ ਦੌਰਾਨ ਦਿੱਲੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਚਲੇ ਗਏ, ਇਹ ਨਗਰ ਉੱਜੜ ਗਿਆ। ਗੁਰਬਖਸ਼ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਉਸਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਦਿੱਲੀ ਚਲੇ ਗਏ ਪਰ ਉੱਥੇ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਦਿਲ ਨਾ ਲੱਗਾ। ਉਹ ਮੁੜ 1950 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੀਤ ਨਗਰ ਆ ਕੇ ਉਸ ਦੀ ਪੁਨਰ ਸਥਾਪਨਾ ਵਿੱਚ ਜੁੱਟ ਗਏ ਅਤੇ ਆਖ਼ਰੀ ਦਮ ਤੱਕ ਇੱਥੇ ਰਹੇ। ਇੱਥੋਂ ਹੀ [[1940]] ਵਿੱਚ ਬਾਲ ਸੰਦੇਸ਼ ਨਾਂ ਦਾ ਮਾਸਿਕ ਪੱਤਰ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ।<ref>{{cite web | title= Preet Nagar dream dies a painful death | website=The Tribune, Chandigarh, India | date=2005-02-10 | url=https://www.tribuneindia.com/2005/20050217/aplus.htm#1 | access-date=2025-11-15}}</ref> 1990 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਅੱਧ ਵਿੱਚ, ਗੁਰਬਖਸ਼ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਦੋ ਦਹਾਕਿਆਂ ਬਾਅਦ, ਪ੍ਰੀਤ ਨਗਰ ਵਿੱਚ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਨੂੰ ਮੁੜ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਲਈ '[[ਗੁਰਬਖਸ਼ ਸਿੰਘ ਨਾਨਕ ਸਿੰਘ ਫਾਊਂਡੇਸ਼ਨ]]' ਨਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਟਰੱਸਟ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇੱਕ ਇਮਾਰਤ ਇੱਕ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ, ਇੱਕ ਇਨਡੋਰ ਕਾਨਫਰੰਸ ਹਾਲ ਬਣਾਏ ਗਏ। ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ, ਲੇਖਕ ਦੀ ਵੱਡੀ ਪੁੱਤਰੀ, ਉਮਾ ਦੁਆਰਾ ਗੁਰਬਖਸ਼ ਸਿੰਘ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨਗੀ ਹੇਠ, ਸਥਾਨਕ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਮਨੋਰੰਜਨ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖਿਅਤ ਕਰਨ ਲਈ ਹਰ ਮਹੀਨੇ ਨਾਟਕਾਂ ਦਾ ਮੰਚਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਪਰੰਪਰਾ ਪਿਛਲੇ ਦਸ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਚੱਲੀ ਆ ਰਹੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸੂਬੇ ਭਰ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਗੁਆਂਢੀ ਦੇਸ਼ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਤੋਂ ਵੀ ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਟਕ ਖੇਡੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। == ਆਖਰੀ ਸਮਾਂ == ਗੁਰਬਖਸ਼ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮੌਤ 20 ਅਗਸਤ, 1977 ਨੂੰ ਪੀ.ਜੀ.ਆਈ. ਸਵੇਰੇ ਛੇ ਵਜੇ ਹੋਈ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ}} == ਸਨਮਾਨ == # ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਭਾਗ ਪੰਜਾਬ ਵੱਲੋਂ ਵਰ੍ਹੇ ਦੇ ਸਾਹਿਤਕਾਰ ਦਾ ਪੁਰਸਕਾਰ। # ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਭਾਗ, ਪੰਜਾਬ ਵੱਲੋਂ ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਪਹਿਲਾ ਸਾਹਿਤਕ ਇਨਾਮ। # ਅਭਿਨੰਦਨ ਗ੍ਰੰਥ -1970 # ਗੋਰਕੀ ਦੇ ਨਾਵਲ 'ਮਾਂ' ਦੇ ਅਨੁਵਾਦ ਲਈ ਸੋਵੀਅਤ ਲੈਂਡ ਨਹਿਰੂ ਪੁਰਸਕਾਰ। # ਪ੍ਰਧਾਨਗੀ,ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ,ਪੰਜਾਬ। # ਮੈਂਬਰੀ, ਪੰਜਾਬੀ ਸਲਾਹਕਾਰ ਕਮੇਟੀ, ਸਾਹਿਤਕ ਅਕਾਦਮੀ ਦਿੱਲੀ। # ਮੈਂਬਰੀ ,ਜਨਰਲ ਕੌਂਸਲ, ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ, ਦਿੱਲੀ। # ਮੀਤ ਪਰਧਾਨਗੀ ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਪੀਸ ਕੌਂਸਲ। # ਮੈਂਬਰੀ-ਸੰਸਾਰ ਅਮਨ ਕੌਂਸਲ।<ref>{{Cite book|title=ਸ਼ੈਲੀਕਾਰ ਗੁਰਬਖਸ਼ ਸਿੰਘ|last=ਸੋਜ਼|first=ਪ੍ਰੋ.ਸ.|publisher=ਪੈਪਸੂ ਬੁੱਕ ਡਿਪੂ|year=1980|location=ਪਟਿਆਲਾ|pages=13}}</ref> {{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ}} == ਰਚਨਾਵਾਂ == ===ਨਿਬੰਧ ਸੰਗ੍ਰਹਿ === * [[ਸਾਂਵੀ ਪੱਧਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ]] * [[ਪ੍ਰਸੰਨ ਲੰਮੀ ਉਮਰ]] * [[ਸਵੈ-ਪੂਰਨਤਾ ਦੀ ਲਗਨ]] * [[ਇੱਕ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਤੇਰਾਂ ਸੁਪਨੇ]] * [[ਨਵਾਂ ਸ਼ਿਵਾਲਾ]] * [[ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀ ਰਾਸ]] * [[ਪਰਮ ਮਨੁੱਖ]] * [[ਮੇਰੇ ਝਰੋਖੇ 'ਚੋਂ]] * [[ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਦਰ]] * [[ਪ੍ਰੀਤ ਮਾਰਗ]] * [[ਫ਼ੈਸਲੇ ਦੀ ਘੜੀ]] * [[ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਾਰਸ ਹੈ]] * [[ਖੁਸ਼ਹਾਲ ਜੀਵਨ]] * [[ਨਵੀਆਂ ਤਕਦੀਰਾਂ ਦੀ ਫੁੱਲ ਕਿਆਰੀ]] * [[ਇਹ ਜਗ ਸਾਡਾ]] * [[ਅਸਮਾਨੀ ਮਹਾਂਨਦੀ]] (ਅਨੁਵਾਦ) * [[ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਰਾਹ]] (ਅਨੁਵਾਦ) === ਸਵੈਜੀਵਨੀ ਅਤੇ ਯਾਦਾਂ === * [[ਮੇਰੀਆਂ ਅਭੁੱਲ ਯਾਦਾਂ]] (1959) * [[ਮੰਜ਼ਲ ਦਿੱਸ ਪਈ]] (1964) * [[ਮੇਰੀ ਜੀਵਨ ਕਹਾਣੀ]] * [[ਚਿੱਠੀਆਂ ਜੀਤਾਂ ਦੇ ਨਾਂ]] === ਨਾਵਲ === * [[ਅਣਵਿਆਹੀ ਮਾਂ]] 1942 * [[ਰੁੱਖਾਂ ਦੀ ਜੀਰਾਂਦ]] 1973 === ਕਹਾਣੀ ਸੰਗ੍ਰਹਿ === ਪਹਿਲੀ ਕਹਾਣੀ ਪ੍ਰਤਿਮਾ ਲਿਖੀ * [[ਨਾਗ ਪ੍ਰੀਤ ਦਾ ਜਾਦੂ]] (1940) * [[ਅਨੋਖੇ ਤੇ ਇੱਕਲੇ|ਅਨੋਖੇ ਤੇ ਇਕੱਲੇ]] (1940) * [[ਅਸਮਾਨੀ ਮਹਾਂਨਦੀ]] (1940) * [[ਵੀਣਾ ਵਿਨੋਦ]] (1942) * [[ਪ੍ਰੀਤਾਂ ਦੀ ਪਹਿਰੇਦਾਰ]] (1946) * [[ਪ੍ਰੀਤ ਕਹਾਣੀਆਂ]] (1950) * [[ਸ਼ਬਨਮ(ਕਹਾਣੀ ਸੰਗ੍ਰਹਿ)|ਸ਼ਬਨਮ]] (1955) * [[ਭਾਬੀ ਮੈਨਾ]] (1956) * [[ਇਸ਼ਕ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੱਡੀ ਰਚਿਆ|ਇਸ਼ਕ ਜਿਹਨਾਂ ਦੇ ਹੱਡੀਂ ਰਚਿਆ]] (1959) * [[ਜਿੰਦਗੀ ਵਾਰਸ ਹੈ]] (1960) * [[ਰੰਗ ਸਹਿਕਦਾ ਦਿਲ|ਇੱਕ ਰੰਗ ਸਹਿਕਦਾ ਦਿਲ]] (1970) * [[ਪੌਹਤਾ ਪਾਂਧੀ]] * [[ਬੰਮ ਬਹਾਦਰ]](ਬਹੁ ਚਰਚਿਤ ਕਹਾਣੀ) * ਆਖ਼ਰੀ ਸਬਕ === ਨਾਟਕ === * [[ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ ਲਤਿਕਾ ਤੇ ਹੋਰ ਪ੍ਰੀਤ-ਡਰਾਮੇ]] * [[ਪ੍ਰੀਤ ਮੁਕਟ]] (1922-23) * [[ਪੂਰਬ-ਪੱਛਮ]] * [[ਸਾਡੀ ਹੋਣੀ ਦਾ ਲਿਸ਼ਕਾਰਾ]] === ਬਾਲ ਸਾਹਿਤ === * [[ਗੁਲਾਬੀ ਐਨਕਾਂ]] * [[ਪਰੀਆਂ ਦਾ ਮੋਚੀ(1966)]] * [[ਗੁਲਾਬੋ]] * [[ਮੁਰਾਦਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਖੂਹ(1966)]] * [[ਜੁੱਗਾਂ ਪੁਰਾਣੀ ਗੱਲ]] * [[ਬੰਮ ਬਹਾਦਰ]] === ਅਨੁਵਾਦ === * ਸੁਪਨੇ, ਆਖ਼ਰੀ ਸ਼ਬਦ * [[ਮੋਲੀਅਰ ਦੇ ਨਾਟਕ]] * [[ਮਾਂ(ਗੋਰਕੀ)]] * [[ਘਾਹ ਦੀਆਂ ਪੱਤੀਆਂ]] * [[ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਰਾਹਾਂ ’ਤੇ]]<ref>{{cite web|url=http://www.dailypunjabtimes.com/%E0%A8%AA%E0%A9%B0%E0%A8%9C%E0%A8%BE%E0%A8%AC%E0%A9%80-%E0%A8%B8%E0%A8%BE%E0%A8%B9%E0%A8%BF%E0%A8%A4-%E0%A8%A6%E0%A9%80-%E0%A8%AC%E0%A8%B9%E0%A9%81%E0%A8%AA%E0%A9%B1%E0%A8%96%E0%A9%80-%E0%A8%B6/|title=ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਬਹੁਪੱਖੀ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਗੁਰਬਖ਼ਸ਼ ਸਿੰਘ ਪ੍ਰੀਤਲੜੀ|author=ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਸਿੱਧੂ|publisher=ਪੰਜਾਬੀ ਟਾਇਮਜ਼|accessdate=30 ਮਈ 2016}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਕਤੂਬਰ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ==ਵਿਸ਼ੇ== ਗੁਰਬਖ਼ਸ਼ ਸਿੰਘ ਪ੍ਰੀਤਲੜੀ ਨੇ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਪੁਸਤਕਾਂ [[ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ]] ਨੂੰ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਇਹਨਾਂ ਵਿਚ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਲੇਖ ਸੰਗ੍ਰਹਿਆਂ ਦੀ ਹੈ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਕੁਲ ਲੇਖ ਸੰਗ੍ਰਹਿਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 31 ਬਣਦੀ ਹੈ। ਮੋਟੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਇਹਨਾਂ ਵਿਚ 542 ਵੱਡੇ ਨਿੱਕੇ ਲੇਖ ਅਤੇ 341 ਟਿੱਪਣੀ-ਲੇਖ ਸੰਕਲਿਤ ਕੀਤੇ ਹੋਏ ਹਨ।<ref>{{Cite book|title=ਗੁਰਬਖ਼ਸ਼ ਸਿੰਘ ਪ੍ਰੀਤਲੜੀ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧ ਲੇਖ (ਪਹਿਲੀ ਸੈਂਚੀ)|last=ਜੱਗੀ|first=ਰਤਨ ਸਿੰਘ (ਡਾ.)|publisher=ਪਬਲੀਕੇਸ਼ਨ ਬਿਊਰੋ|year=1996|isbn=81-7380-214-9|location=ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪਟਿਆਲਾ|pages=20|quote=|via=}}</ref> ਉਹਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ [[ਸਾਹਿਤ]] ਸਿਰਜਣਾ ਨੂੰ ਕੁਝ ਵਰਗਾਂ ਦੀਆਂ ਸੀਮਾਵਾਂ ਵਿਚ ਬੰਨ੍ਹਣਾ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਕਾਰਜ ਹੈ। [[ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਜੱਗੀ|ਡਾ. ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਜੱਗੀ]] ਨੇ ਆਪਣੀ ਸੰਪਾਦਿਤ ਕਿਤਾਬ ‘ਗੁਰਬਖ਼ਸ਼ ਸਿੰਘ ਪ੍ਰੀਤਲੜੀ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧ ਲੇਖ’ (ਪਹਿਲੀ ਸੈਂਚੀ) ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਵਿਚ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਲੇਖਾਂ ਦੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇ ਪੱਖ ਤੋਂ ਕਿਸਮਾਂ ਤੈਅ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਹੈ:- # ਪ੍ਰੇਮ ਪ੍ਰਧਾਨ ਲੇਖ # ਸ਼ਿਸ਼ਟਾਚਾਰ ਪ੍ਰਧਾਨ ਲੇਖ # ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਲੇਖ # ਧਾਰਮਿਕ ਲੇਖ # ਮਨੁੱਖੀ ਸਰੂਪ, ਸਿਹਤ ਅਤੇ ਵਿਵਹਾਰ ਸੰਬੰਧੀ ਲੇਖ # ਸਾਮਿਅਕ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਸੰਬੰਧੀ ਲੇਖ # ਵਿਗਿਆਨਿਕ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਲੇਖ # ਸਾਹਿਤ, ਭਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਸੂਖਮ ਕਲਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਲੇਖ<ref>{{Cite book|url=https://www.worldcat.org/oclc/36430501|title=ਗੁਰਬਖ਼ਸ਼ ਸਿੰਘ ਪ੍ਰੀਤਲੜੀ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧ ਲੇਖ (ਪਹਿਲੀ ਸੈਂਚੀ)|last=ਜੱਗੀ|first=ਰਤਨ ਸਿੰਘ (ਡਾ.)|publisher=ਪਬਲੀਕੇਸ਼ਨ ਬਿਊਰੋ|year=1996|isbn=81-7380-214-9|location=ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪਟਿਆਲਾ|pages=21|oclc=36430501|quote=|via=}}</ref> ਗੁਰਬਖ਼ਸ਼ ਸਿੰਘ ਸਿੰਘ ਨੇ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਦੇ ਕਈ ਪਾਸਾਰਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਲੇਖਣੀ ਵਿਚ ਲਿਆਂਦਾ ਹੈ। ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਕੇਂਦਰੀ ਸੰਕਲਪ ‘ਪ੍ਰੀਤ’ ਹੈ। ਇਸ ਸੰਕਲਪ ਪਿੱਛੇ [[ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ|ਅਮਰੀਕਾ]] ਤੇ [[ਯੂਰਪ]] ਵਿਚ [[ਭਾਰਤ]] ਤੋਂ ਕਿਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋਈ ਬੁਰਜੂਆ ਜਮਹੂਰੀਅਤ ਹੈ। ਇਸ ਸੰਕਲਪ ਨਾਲ ਹੀ ਪ੍ਰੀਤਲੜੀ, ਪ੍ਰੀਤ ਨਗਰ, ਪ੍ਰੀਤੋ-ਪੈਥੀ, ‘ਪਿਆਰ ਕਬਜ਼ਾ ਨਹੀਂ ਪਹਿਚਾਣ ਹੈ’ ਵਿਸਥਾਰ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰਦੇ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਸੰਕਟਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਦਿਆਂ ਆਪਣੇ ਖ਼ਿਆਲ ਜ਼ਾਹਿਰ ਕੀਤੇ। ਵਿਸ਼ੇ ਦੇ ਪੱਖ ਤੋਂ ਕੁਝ ਲੇਖ ਕਲਾ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹਨ। ਗੁਰਬਖ਼ਸ਼ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਮਜ਼ਮੂਨ ਉਸ ਦੀਆਂ ਪੁਸਤਕਾਂ '''ਨਵੀਆਂ ਤਕਦੀਰਾਂ ਦੀ ਫੁੱਲ ਕਿਆਰੀ (1942), ਸਾਵੀਂ ਪੱਧਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ (1943), ਨਵਾਂ ਸ਼ਿਵਾਲਾ (1947) ਅਤੇ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀ ਰਾਸ (1957)''' ਆਦਿ ਵਿਚ ਮੌਜੂਦ ਹਨ। ਮਿਸਾਲ ਵਜੋਂ ਪੁਸਤਕ '''ਨਵਾਂ ਸ਼ਿਵਾਲਾ''' ਵਿਚਲੇ ਤਿੰਨ ਮਜ਼ਮੂਨਾਂ ''‘[[ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਕਲਾ ਦਾ ਇਕ ਟੁਕੜਾ]]’, ‘[[ਕਲਾਕਾਰ ਦਾ ਫਰਜ਼]]’'' ਅਤੇ ''‘[[ਕਲਾ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਦੀ ਬੋਲੀ]]’'' ਨੂੰ ਦੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਗੁਰਬਖ਼ਸ਼ ਸਿੰਘ ਦਾ ਸਾਹਿਤ-ਸਿਧਾਂਤ ਜਾਂ ਸਾਹਿਤ–ਚਿੰਤਨ, ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਤੇ ਕਲਾ ਦੇ ਸੰਬੰਧਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਕਲਾ ਦੇ ਇਨਕਲਾਬੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਤਕ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਕਲਾ ਦੇ ਸਮਾਜ, ਲੇਖਕ, ਪਾਠਕ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਆਪਣੀ ਸੁਹਜਮਈ ਹੋਂਦ ਦਾ ਕੋਈ ਅਜੇਹਾ ਬਿੰਦੂ ਨਹੀਂ ਜਿਹੜਾ ਉਸਦੇ ਧਿਆਨ ਦਾ ਮਰਕਜ਼ ਨਾ ਬਣਿਆ ਹੋਵੇ।<ref>{{Cite book|title=ਗੁਰਬਖਸ਼ ਸਿੰਘ ਪ੍ਰੀਤਲੜੀ : ਜੀਵਨ ਤੇ ਰਚਨਾ|last=ਘੁੰਮਣ|first=ਬਿਕਰਮ ਸਿੰਘ (ਸੰਪਾ.)|publisher=ਪੰਜਾਬੀ ਅਧਿਐਨ ਸਕੂਲ|year=|isbn=|location=ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ|pages=61|quote=|via=}}</ref> [[ਧਰਮ]] ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿਚ ਉਹ ਧਾਰਮਿਕ ਕਰਮਕਾਂਡ, ਸੰਪਰਦਾਇਕਤਾ ਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਸੁਆਰਥੀ ਵਿਹਾਰ ਦੇ ਵਿਰੋਧੀ ਸਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰਦਿਆਂ ਉਹ ਧਰਮ ਦੇ ਸਦਾਚਾਰਕ ਪਹਿਲੂ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰੀ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਇਸੇ ਸਦਾਚਾਰ ਦਾ ਮੁਜੱਸਮਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਵਿਚ ‘ਪਰਮ ਮਨੁੱਖ’ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸਦੀਆਂ ਮਿਸਾਲਾਂ '''ਪਰਮ ਮਨੁੱਖ (1943), ਕੁਦਰਤੀ ਮਜ਼ਹਬ (1943), ਨਵਾਂ ਸ਼ਿਵਾਲਾ (1949)''' ’ਚੋਂ ਲਈਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਬਦਲਵੇਂ ਸਮਾਜ ਲਈ ਉਹਨਾਂ ਕੋਲ ਬਰਾਬਰੀ, ਨਿਆਂ, ਧਰਮ ਨਿਰਪੱਖਤਾ ਦੀਆਂ ਕਦਰਾਂ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਪੁਸਤਕਾਂ '''ਚੰਗੇਰੀ ਦੁਨੀਆਂ (1947), ਇਕ ਦੁਨੀਆਂ ਦੇ ਤੇਰਾਂ ਸੁਪਨੇ (1947), ਨਵੀਂ ਤਕੜੀ ਦੁਨੀਆਂ (1950)''' ਆਦਿ ਆਪਣੇ ਨਾਂਵਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਬਿਹਤਰੀ ਭਰੇ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਵੀ ਨਾਲੋ ਨਾਲ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਬਣਾਈ ਰੱਖਿਆ। ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਪੁਸਤਕਾਂ '''ਸਾਵੀਂ ਪੱਧਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ (1943), ਪ੍ਰਸੰਨ ਲੰਮੀ ਉਮਰ (1947), ਖ਼ੁਸ਼ਹਾਲ ਜੀਵਨ (1950), ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀ ਰਾਸ (1957)''' ਆਦਿ ਇਸਦੀ ਹਾਮੀ ਭਰਦੀਆਂ ਹਨ। == ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ == ਗੁਰਬਖ਼ਸ ਸਿੰਘ ਪ੍ਰੀਤਲੜੀ ਅਸਲੀ ਅਰਥਾਂ ਵਿਚ ਮਨੁੱਖਤਾਵਾਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਮੂਲ ਸਿਧਾਂਤ ਹੈ 'ਪਿਆਰ ਕਬਜਾ ਨਹੀਂ ਪਹਿਚਾਣ ਹੈ'। ਇਸ ਦੀ ਹਰ ਰਚਨਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੀਤ ਦਾ ਸੁਨੇਹਾ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਗੁਰਬਖ਼ਸ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸਮੁਚੀ ਰਚਨਾ 'ਕਲਾ ਕਲਾ ਲਈ ਨਹੀ,ਕਲਾ ਸਮਾਜ ਲਈ' ਦੇ ਉਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਸਾਹਮਣੇ ਰਖ ਕੇ ਲਿਖੀ ਗਈ। ਉਹ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ,ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ,ਕਲਾ ਵਿੱਚ,ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਹਰ ਪਾਸੇ ਪਸਰੀਆ ਕੀਮਤਾ,ਜੋ ਵਰਤਮਾਨ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਉਪਯੋਗਤਾ ਖਤਮ ਕਰ ਚੁੱਕੀਆ ਸਨ,ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਕੇ ਨਵੀਆਂ ਕੀਮਤਾਂ ਪਸਾਰਨਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਚਾਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਗੁਰਬਖ਼ਸ ਸਿੰਘ ਪ੍ਰੀਤਲੜੀ ਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਖੜੋਤ ਨੂੰ ਤੋੋੋੋੜਦੀ ਹੋਈ ਆਦਰਸ਼ਵਾਦ ਤੋਂ ਸਮਾਜਵਾਦ ਵਲ ਯਾਤਰਾ ਕਰਦੀ ਹੈ।<ref>{{Cite book|title=ਗੁਰਬਖ਼ਸ ਸਿੰਘ ਪ੍ਰੀਤਲੜੀ ਦੇ ਪਤੀਨਿਧ ਲੇਖ|last=ਸਿੰਘ ਜੱਗੀ|first=ਰਤਨ|publisher=ਪਬਲੀਕੇਸ਼ਨ ਬਿਊਰੋ|year=1996|isbn=ISBN 81-7380-214-9|location=ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ|pages=58-59|quote=|via=}}</ref> ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} == ਬਾਹਰੀ ਕੜੀਆਂ == * [http://www.5abi.com/kahani/kahaniU/150305_preet-U(saravmeet).htm ਗੁਰਬਖਸ਼ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸਮਕਾਲੀ ਤੇ ਅਧਾਰਿਤ ਕਹਾਣੀ] {{ਪੰਜਾਬੀ ਲੇਖਕ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ-ਭਾਸ਼ਾ ਲੇਖਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਵਲਕਾਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਕਹਾਣੀਕਾਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪ੍ਰੀਤਲੜੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1895]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1978]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਵਿਕੀ ਲਵਸ ਲਿਟਰੇਚਰ 2022]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਲੇਖਕ]] 7vbr4tl5kvrc5r9c8dkgkr422b9b121 837638 837636 2026-04-26T10:39:46Z Sonia Atwal 49604 837638 wikitext text/x-wiki {{ਗਿਆਨਸੰਦੂਕ ਲੇਖਕ | ਨਾਮ = ਗੁਰਬਖ਼ਸ਼ ਸਿੰਘ | ਤਸਵੀਰ = Gurbakhash Singh.jpg | ਤਸਵੀਰ_ਅਕਾਰ = 220px | ਤਸਵੀਰ_ਸਿਰਲੇਖ = | ਉਪਨਾਮ = ਪ੍ਰੀਤਲੜੀ | ਜਨਮ_ਤਾਰੀਖ = 26 ਅਪ੍ਰੈਲ 1895 | ਜਨਮ_ਥਾਂ = ਸਿਆਲਕੋਟ | ਮੌਤ_ਤਾਰੀਖ = 20 ਅਗਸਤ 1978 | ਮੌਤ_ਥਾਂ = ਪੀ.ਜੀ.ਆਈ, [[ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ]] | ਕਾਰਜ_ਖੇਤਰ = [[ਕਹਾਣੀਕਾਰ]], [[ਨਾਵਲਕਾਰ]], [[ਨਾਟਕਕਾਰ]], ਵਾਰਤਕ ਲੇਖਕ, ਸੰਪਾਦਕ | ਰਾਸ਼ਟਰੀਅਤਾ = ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ | ਭਾਸ਼ਾ = ਪੰਜਾਬੀ | ਕਾਲ = 1930 - 1977 | ਵਿਧਾ = ਕਹਾਣੀ, ਨਿਬੰਧ | ਵਿਸ਼ਾ = ਸਰਬਸਾਂਝੀਵਾਲਤਾ | ਲਹਿਰ = | ਮੁੱਖ_ਰਚਨਾ= |ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ = |ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਣ ਵਾਲੇ = | ਦਸਤਖਤ = | ਜਾਲ_ਪੰਨਾ = | ਟੀਕਾ-ਟਿੱਪਣੀ = | ਮੁੱਖ_ਕੰਮ = }} [[File:Chanchal Singh Babak welcoming Gurbakhsh Singh and HS Surjit. Nottingham. c 1964.jpg| thumb| ਗੁਰਬਖ਼ਸ਼ ਸਿੰਘ (ਖੱਬੇ), 1964 ਵਿੱਚ]] {{Quote box |width=220px |align=right|quoted=true |bgcolor=#FFFFF0 |salign=right |quote =ਮੇਰੀ ਲੇਖਣੀ ਦਾ ਹਰ ਭਾਗ ਗਲਤ ਕੀਮਤਾਂ ਦੇ ਖਿਲਾਫ ਪ੍ਰਗਟ ਜਾਂ ਅਪ੍ਰਗਟ ਗਿਲਾ ਹੈ। ਮੇਰਾ ਯਕੀਨ ਹੈ ਕਿ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਤਕਦੀਰ ਵਿੱਚ ਸਿਵਾਏ ਉਸ ਦੀਆਂ ਆਪ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਕੀਤੀਆਂ ਗਲਤ ਕੀਮਤਾਂ ਦੇ ਹੋਰ ਕੋਈ ਵੀ ਦੁੱਖ ਨਹੀਂ। ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਹਰ ਕਿਸੇ ਲਈ ਇੱਕ ਦਿਲਚਸਪ ਘਟਨਾ ਹੈ। ਨਾ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕੋਈ ਮੁਸੀਬਤ ਸੀ, ਨਾ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਕੋਈ ਹੋਵੇਗੀ। ਸਾਰੀਆਂ ਮੁਸੀਬਤਾਂ ਦਾ ਜਾਲ ਮਨੁੱਖ ਨੇ ਗਲਤ ਕੀਮਤਾਂ ਤੇ ਗਲਤ ਅਨੁਮਾਨਾਂ ਨਾਲ ਆਪ ਉਣਿਆ ਹੈ। |source = "ਅਣਵਿਆਹੀ ਮਾਂ" ਵਿੱਚੋਂ, ਗੁਰਬਖ਼ਸ਼ ਸਿੰਘ }} '''ਗੁਰਬਖ਼ਸ਼ ਸਿੰਘ ਪ੍ਰੀਤਲੜੀ''' (26 ਅਪ੍ਰੈਲ 1895 - 20 ਅਗਸਤ 1977) [[ਪੰਜਾਬੀ]] ਦਾ ਇੱਕ [[ਕਹਾਣੀਕਾਰ]], [[ਨਾਵਲਕਾਰ]], [[ਨਾਟਕਕਾਰ]], [[ਵਾਰਤਕ]] ਲੇਖਕ ਅਤੇ ਸੰਪਾਦਕ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀ ਵਾਰਤਕ ਨੂੰ ਸਿਖਰ ਉੱਪਰ ਲਿਜਾਣ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਵਾਰਤਕ ਰਚਣ ਵਾਲਾ ਲੇਖਕ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗੁਰਬਖਸ ਸਿੰਘ ਨੇ 50 ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਕਿਤਾਬਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ।<ref>{{cite web | title=Father of modern Punjabi prose | website=The Tribune | date=2019-09-22 | url=https://www.tribuneindia.com/news/father-of-modern-punjabi-prose-835494 | access-date=2019-12-12 | archive-date=2019-12-12 | archive-url=https://web.archive.org/web/20191212120130/https://www.tribuneindia.com/news/father-of-modern-punjabi-prose-835494 | url-status=dead }}</ref> == ਮੁਢਲਾ ਜੀਵਨ == ਗੁਰਬਖ਼ਸ਼ ਸਿੰਘ ਪ੍ਰੀਤਲੜੀ ਦਾ ਜਨਮ ਸਰਦਾਰ ਪਿਸ਼ੌਰਾ ਸਿੰਘ ਤੇ ਮਾਤਾ ਮਾਲਣੀ ਦੇ ਘਰ 26 ਅਪਰੈਲ, 1895 ਈ. ਨੂੰ [[ਸਿਆਲਕੋਟ]] ([[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]]) ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਇਸ ਉੱਪਰ ਆਪਣੀ ਦਾਦੀ ਜੀ ਦੀ ਕੋਮਲ ਸਖਸ਼ੀਅਤ ਦਾ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਿਆ। ਘਰ ਦੀ ਆਰਥਿਕ ਹਾਲਤ ਚੰਗੀ ਨਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਕਾਫ਼ੀ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਗਰੀਬੀ ਨਾਲ ਸੰਘਰਸ਼ ਕਰਨਾ ਪਿਆ।<ref>{{Cite book|title=ਗੁਰਬਖਸ਼ ਸਿੰਘ ਦੀ ਪ੍ਰੀਤ ਲੜੀ ਦੀ ਵਾਰਤਕ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ|last=ਸਿੰਘ|first=ਡਾ. ਜਗਜੀਤ|publisher=ਪੈਪਸੂ ਬੁੱਕ ਡਿਪੂ|year=1977|location=ਪਟਿਆਲਾ}}</ref> ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸਵੈ-ਜੀਵਨੀ ਮੇਰੀ ਜੀਵਨ ਕਹਾਣੀ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਗੁਰਬਖਸ਼ ਸਿੰਘ ਦਾ ਵਿਆਹ 1912 ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ, ਇਸ ਸਮੇਂ ਉਸ ਦੀ ਉਮਰ 17 ਵਰਿਆਂ ਦੀ ਸੀ ਅਤੇ ਦਸਵੀਂ ਦਾ ਇਮਤਿਹਾਨ ਪਾਸ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ। ਪਤਨੀ ਦਾ ਪੇਕਾ ਨਾਂ ਸ਼ਿਵਦਈ ਸੀ। ਸਹੁਰਾ ਘਰ ਦਾ ਨਾਂ ਜਗਜੀਤ ਕੌਰ ਸੀ। ਗੁਰਬਖਸ਼ ਸਿੰਘ ਉਸ ਨੂੰ ਜੀਤੀ ਜਾਂ ਜੀਤਾ ਨਾਂ ਨਾਲ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਸੀ।<ref>{{Cite book|title=ਗੁਰਬਖਸ਼ ਸਿੰਘ ਪ੍ਰੀਤਲੜੀ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧ ਲੇਖ|last=ਜੱਗੀ|first=ਰਤਨ ਸਿੰਘ|publisher=ਪਬਲੀਕੇਸ਼ਨ ਬਿਊਰੋ ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪਟਿਆਲਾ|year=1996|isbn=81-7380-214-9|location=ਪਟਿਆਲਾ|pages=7}}</ref> ਫਿਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਘਰ 8 ਜਨਵਰੀ, 1925 ਈ. ਨੂੰ ਪੁੱਤਰ [[ਨਵਤੇਜ ਸਿੰਘ ਪ੍ਰੀਤਲੜੀ|ਨਵਤੇਜ ਸਿੰਘ]] ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਤਿੰਨ ਲੜਕੀਆਂ - ਉਮਾ (27ਜੁਲਾਈ1927), ਉਰਮਿਲਾ (15 ਅਕਤੂਬਰ, 1928) ਪ੍ਰਤਿਮਾ 30 ਮਈ, 1930 ਅਤੇ ਫਿਰ ਇੱਕ ਲੜਕਾ ਹਿਰਦੇ ਪਾਲ (6 ਫ਼ਰਵਰੀ 1934), ਇੱਕ ਲੜਕੀ ਅਨਸੂਯਾ (9 ਜਨਵਰੀ 1936) ਪੈਦਾ ਹੋਏ। ਗੁਰਬਖ਼ਸ਼ ਸਿੰਘ ਦੇ ਘਰ ਦੋ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਚਾਰ ਪੁੱਤਰੀਆਂ ਨੇ ਜਨਮ ਲਿਆ।<ref>{{Cite book|title=ਗੁਰਬਖਸ਼ ਸਿੰਘ ਪ੍ਰੀਤਲੜੀ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧ|last=ਜੱਗੀ|first=ਰਤਨ ਸਿੰਘ|publisher=ਪਬਲੀਕੇਸ਼ਨ ਬਿਊਰੋ ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ|year=1996|isbn=81-7380-360-9|location=ਪਟਿਆਲਾ|pages=8}}</ref> == ਕਰੀਅਰ == ਘਰ ਵਿੱਚ ਗਰੀਬੀ ਦੀ ਹਾਲਤ ਹੋਣ ਕਰਨ ਆਪਣੀ ਸਕੂਲੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਖਤਮ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕੁਝ ਚਿਰ 15 ਰੁਪਏ ਮਹੀਨੇ ‘ਤੇ ਕਲਰਕ ਦੀ ਨੌਕਰੀ ਕੀਤੀ। 1914 ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੀ ਵੱਡੀ ਸੰਸਾਰ ਜੰਗ ਹੋ ਜਾਣ ਕਾਰਨ ਉਸ ਨੂੰ ਫੌਜ ਵਿੱਚ ਇੰਜੀਨੀਅਰ ਦੀ ਨੌਕਰੀ ਮਿਲ ਗਈ। 1924-32 ਤਕ ਭਾਰਤੀ ਰੇਲਵੇ ਵਿੱਚ ਇੰਜੀਨੀਅਰ ਦੀ ਨੌਕਰੀ ਕੀਤੀ। [[ਨੌਸ਼ਹਿਰਾ ਪੰਨੂਆਂ ਵਿਧਾਨਸਭਾ ਚੋਣ ਹਲਕਾ|ਨੁਸ਼ਹਿਰੇ]] ਵਿੱਚ [[ਅਕਾਲੀ ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ]] ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਬੰਧ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ। ਨਵੀਨ ਤਕਨੀਕੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਫਾਰਮਿੰਗ ਕੀਤੀ। ਫਿਰ ਪ੍ਰੀਤ ਨਗਰ ਵਿਚ ਵੀ ਇਹੋ ਕਿੱਤਾ ਜਾਰੀ ਰੱਖਿਆ।<ref>{{Cite book|title=ਗੁਰਬਖਸ਼ ਸਿੰਘ ਪ੍ਰੀਤਲੜੀ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧ ਲੇਖ|last=ਜੱਗੀ|first=ਰਤਨ ਸਿੰਘ|publisher=ਪਬਲੀਕੇਸ਼ਨ ਬਿਊਰੋ ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ|year=1996|isbn=81-7380-214-9|location=ਪਟਿਆਲਾ|pages=1}}</ref> ਉਸ ਨੇ [[ਇਰਾਕ]], [[ਈਰਾਨ]], [[ਅਮਰੀਕਾ]] ,[[ਕੈਨੇਡਾ]], [[ਫ਼ਰਾਂਸ|ਫਰਾਂਸ]], ਬੈਲਜੀਅਮ, ਸਵਿਟਜ਼ਰਲੈਂਡ, ਇਟਲੀ, ਆਸਟਰੀਆ, ਜਰਮਨੀ, ਚੀਨ, ਹਾਂਗ ਕਾਂਗ, ਸੋਵੀਅਤ ਯੂਨੀਅਨ, ਹੰਗਰੀ, ਰੁਮਾਨੀਆ, ਚੈਕੋਸਲੋਵਾਕੀਆ, ਫ਼ਿਨਲੈਂਡ, ਜਮਹੂਰੀ ਜਰਮਨੀ, [[ਅਫ਼ਗ਼ਾਨਿਸਤਾਨ|ਅਫ਼ਗਾਨਿਸਤਾਨ]] ਆਦਿ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਕੀਤੀ। ==ਪ੍ਰੀਤਲੜੀ== ਆਪਣੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਫਲਸਫੇ ਨੂੰ ਦੂਜਿਆਂ ਨਾਲ ਸਾਂਝਾ ਕਰਨ ਲਈ, ਉਸਨੇ 1933 ਵਿੱਚ ਮਾਸਿਕ ਰਸਾਲਾ [[ਪ੍ਰੀਤਲੜੀ]] ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਇਹ ਰਸਾਲਾ ਇੰਨਾ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੋ ਗਿਆ ਕਿ ਗੁਰਬਖਸ਼ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਗੁਰਬਖਸ਼ ਸਿੰਘ ਪ੍ਰੀਤਲੜੀ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਣ ਲੱਗਾ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਸਨੇ ਖੁਦ ਇੱਕ ਲੇਖਕ ਵਜੋਂ ਇਸ ਤਖੱਲਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ। 1936 ਵਿੱਚ ਇਸ ਪਤ੍ਰਿਕਾ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਮਾਡਲ ਟਾਊਨ ਤੋਂ ਹੋਣ ਲੱਗਾ, ਪਰ 1938 ਵਿੱਚ ਇਸ ਦੀ ਛਾਪਣ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਪ੍ਰੀਤ ਨਗਰ ਤੋਂ ਹੀ ਕੀਤੀ ਜਾਣ ਲੱਗੀ। ਅਗਸਤ 1947 ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਅਪਰੈਲ, 1948 ਪ੍ਰੀਤ ਲੜੀ ਦਾ ਕੋਈ ਅੰਕ ਨਹੀਂ ਛਪਿਆ। ਮਈ 1948 ਤੋਂ 49 ਤੱਕ ਇਸ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਮਹਿਰੌਲੀ (ਦਿੱਲੀ) ਤੋਂ ਹੋਣ ਲੱਗਾ। ਦਸੰਬਰ, 1950 ਤੋਂ ਪ੍ਰੀਤ ਨਗਰ ਤੋਂ ਛਪਣ ਲੱਗਾ। ਜੂਨ, 1939 ਤੋਂ ਪ੍ਰੀਤਲੜੀ ਦਾ ਹਿੰਦੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ, ਪਰ ਪਾਠਕਾਂ ਦੀ ਘਾਟ ਕਾਰਨ ਬਹੁਤ ਚਿਰ ਚੱਲ ਨਾ ਸਕਿਆ। ਅਗਸਤ, 1939 ਵਿੱਚ ਉਰਦੂ ਵਿਚ ਵੀ ਛਪਣ ਲੱਗਾ, ਜੋ ਦੇਸ਼ ਵੰਡ ਤੱਕ ਜਾਰੀ ਰਿਹਾ।<ref>{{Cite book|title=ਗੁਰਬਖਸ਼ ਸਿੰਘ ਪ੍ਰੀਤਲੜੀ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧ ਲੇਖ|last=ਜੱਗੀ|first=ਰਤਨ ਸਿੰਘ|publisher=ਪਬਲੀਕੇਸ਼ਨ ਬਿਊਰੋ ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ|year=1996|isbn=81-7380-214-9|location=ਪਟਿਆਲਾ|pages=9,19}}</ref> ਗੁਰਬਖਸ਼ ਸਿੰਘ ਦੇ ਜੀਵਨ ਕਾਲ ਦੌਰਾਨ, 1950 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਤੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨਵਤੇਜ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਨਾਲ ਇਸ ਰਸਾਲੇ ਦਾ ਸਹਿ-ਸੰਪਾਦਨ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉਹ 1981 ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਮੌਤ ਤੱਕ ਇਸ ਦੇ ਸੰਪਾਦਕ ਰਹੇ। ਨਵਤੇਜ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹਨਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸੁਮਿਤ ਸਿੰਘ ਉਰਫ਼ ਸ਼ੰਮੀ ਅਤੇ ਸ਼ੰਮੀ ਦੀ ਪਤਨੀ ਪੂਨਮ ਮੈਗਜ਼ੀਨ ਚਲਾਉਂਦੇ ਰਹੇ। ਸ਼ੰਮੀ ਨੂੰ ਕੱਟੜਪੰਥੀਆਂ ਨੇ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿਉਂਕਿ ਉਸਨੇ ਕੱਟੜਪੰਥ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਲਿਖਿਆ ਸੀ। ਇਹ ਮੈਗਜ਼ੀਨ ਹੁਣ ਪੂਨਮ ਸਿੰਘ ਦੁਆਰਾ ਚਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਇਸ ਦੀ ਸੰਪਾਦਕ ਹੈ ਅਤੇ ਰਤੀ ਕਾਂਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਪਤਨੀ ਹਨ। ਗੁਰਬਖਸ਼ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸਪੁੱਤਰ [[ਹਿਰਦੇ ਪਾਲ ਸਿੰਘ]] ਨੇ"[[ਬਾਲ ਸੰਦੇਸ਼]]" ਮੈਗਜ਼ੀਨ ਦਾ ਸੰਪਾਦਨ ਕੀਤਾ ਜੋ ਗੁਰਬਖਸ਼ ਸਿੰਘ ਦੁਆਰਾ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਲਈ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>[http://preetlari.wordpress.com/about/ About] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121129151451/http://preetlari.wordpress.com/about/ |date=2012-11-29 }}. Preetlari.</ref> ਗੁਰਬਖ਼ਸ਼ ਸਿੰਘ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨੇ ਪ੍ਰੀਤਲੜੀ ਲਈ ਕੀਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਯਤਨਾਂ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਅਗਲੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਕਾਲ ਦੌਰਾਨ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਨੂੰ ਜਾਰੀ ਰੱਖਿਆ। ਚਾਰ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਛਪੇ ਇਸ ਮੈਗਜ਼ੀਨ ਨੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸੱਤਰਵਿਆਂ ਦੇ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਥਾਈਲੈਂਡ ਵਰਗੇ ਕਈ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪਹੁੰਚਿਆ। ਯਾਨੀ ਕਿ ਜਿੱਥੇ ਕਿਤੇ ਵੀ ਪੰਜਾਬੀ ਵਸੇ ਉੱਥੇ ਇਸ ਨੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਲਿਆਉਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕੀਤੀ। ਇਹ ਮੈਗਜ਼ੀਨ ਹੁਣ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਪੋਤ ਨੂੰਹ ਪੂਨਮ ਸਿੰਘ ਦੁਆਰਾ ਸੰਪਾਦਿਤ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਪੋਤੇ ਰਤੀ ਕਾਂਤ ਸਿੰਘ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।<ref>[http://www.tribuneindia.com/2005/20050217/aplus.htm#1 17 February 2005]. [[Tribune India]].</ref> ==ਪ੍ਰੀਤਨਗਰ== ਸੰਨ [[1936]] ਵਿੱਚ ਗੁਰਬਖਸ਼ ਸਿੰਘ ਮਾਡਲ ਟਾਊਨ ਲਾਹੌਰ ਆ ਵਸੇ। ਦੋ ਕੁ ਸਾਲ ਬਾਅਦ 1938 ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਲਾਹੌਰ ਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ 15 ਏਕੜ ਜ਼ਮੀਨ ਮੁੱਲ ਲੈ ਕੇ ਪ੍ਰੀਤ ਨਗਰ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ। ਆਪਣੇ ਨਿੱਜੀ ਕਰਿਸ਼ਮੇ ਰਾਹੀਂ ਉਹਨਾ [[ਫੈਜ਼ ਅਹਿਮਦ ਫੈਜ਼]], [[ਸਾਹਿਰ ਲੁਧਿਆਣਵੀ]], [[ਨਾਨਕ ਸਿੰਘ]], ਕਲਾਕਾਰ [[ਸੋਭਾ ਸਿੰਘ]], [[ਬਲਰਾਜ ਸਾਹਨੀ|ਬਲਰਾਜ ਸਾਹਨੀ,]] [[ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਦੁੱਗਲ|ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ]], [[ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰ ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ|ਕਵੀ ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ]] ਅਤੇ [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ ਪ੍ਰੀਤਮ]] ਨਾਟਕਕਾਰ [[ਬਲਵੰਤ ਗਾਰਗੀ]] [[ਦੀਵਾਨ ਸਿੰਘ]] ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਜੰਗੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਦੇ [[ਲੈਫਟੀਨੈਂਟ ਜਨਰਲ ਜਗਜੀਤ ਸਿੰਘ|ਲੈਫਟੀਨੈਂਟ ਜਨਰਲ ਜਗਜੀਤ ਸਿੰਘ ਅਰੋੜਾ]] ਦੇ ਪਿਤਾ ਵਰਗੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ। ਸ਼ਹੀਦ [[ਦੀਵਾਨ ਸਿੰਘ ਕਾਲੇਪਾਣੀ]], [[ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ|ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ]], ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਜੋਧ ਸਿੰਘ ਆਦਿ ਵੀ ਇਸ ਨਗਰ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਨਹਿਰੂ ਨੇ ਇੱਕ ਵਾਰ ਇਸ ਜਗ੍ਹਾ ਦੀ ਫੇਰੀ ਪਾਈ। ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਅਤੇ ਟੈਗੋਰ ਇਸ ਬਾਰੇ ਜਾਣੂ ਸਨ। ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਲੇਖਕ ਮੁਲਖ ਰਾਜ ਆਨੰਦ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਟੈਗੋਰ ਦੀ ਵਿਰਾਸਤ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਚਾਰ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਅੱਗੇ ਤੋਰਿਆ ਅਤੇ ਗੁਰਬਖ਼ਸ਼ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਮੰਨਿਆ। ਉਸਨੇ 1933 ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀ ਜਰਨਲ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਰਾਹੀਂ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਮੱਧ ਵਰਗ ਅਤੇ ਪੇਸ਼ੇਵਾਰਾਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਦਿਲਾਸਾ ਅਤੇ ਸਾਹਸ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀ। 5 ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਚਲਾਏ ਗਏ ਰਸਾਲੇ ਪ੍ਰੀਤਲੜੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰੀਤ ਨਗਰ ਦੁਆਰਾ ਉਸ ਨੇ ਸਿਰਫ਼ ਪ੍ਰੀਤ ਦਾ ਸੁਨੇਹਾ ਦਿੱਤਾ। ਇਹ ਨਗਰ ਮਧ ਵਰਗੀ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਲਈ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਰੁਝਾਨ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਸੀ, ਇਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਕਮਿਊਨਿਟੀ ਇੱਕ ਰਸੋਈ ਸੀ, ਇੱਕ ਗਤੀਵਿਧੀ-ਅਧਾਰਤ ਸਕੂਲ ਜਿਸ ਨੂੰ ਐਕਟੀਵਿਟੀ ਸਕੂਲ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਇਸ ਵਿੱਚ ਪਾਰਕ, ​​ਸਰੀਰਕ, ਕਲਾਤਮਕ, ਰਾਜਨੀਤਿਕ, ਆਰਥਿਕ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ, ਨਾਟਕੀ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ, ਪਿਕਨਿਕ, ਆਦਿ ਸ਼ਾਮਿਲ ਸੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਪ੍ਰੀਤ ਨਗਰ ਨੇ ਭਾਰਤ ਦੀ ਵੰਡ ਸਮੇਂ ਬਹੁਤ ਦੁੱਖ ਝੱਲਿਆ (ਇਹ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਨੂੰ ਵੰਡਣ ਵਾਲੀ ਸਰਹੱਦ ਤੋਂ ਸਿਰਫ਼ ਕੁਝ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੀ ਦੂਰੀ 'ਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ) ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਬਹੁਤੇ ਵਸਨੀਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਔਖੇ ਦਿਨਾਂ ਦੌਰਾਨ ਦਿੱਲੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਚਲੇ ਗਏ, ਇਹ ਨਗਰ ਉੱਜੜ ਗਿਆ। ਗੁਰਬਖਸ਼ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਉਸਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਦਿੱਲੀ ਚਲੇ ਗਏ ਪਰ ਉੱਥੇ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਦਿਲ ਨਾ ਲੱਗਾ। ਉਹ ਮੁੜ 1950 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੀਤ ਨਗਰ ਆ ਕੇ ਉਸ ਦੀ ਪੁਨਰ ਸਥਾਪਨਾ ਵਿੱਚ ਜੁੱਟ ਗਏ ਅਤੇ ਆਖ਼ਰੀ ਦਮ ਤੱਕ ਇੱਥੇ ਰਹੇ। ਇੱਥੋਂ ਹੀ [[1940]] ਵਿੱਚ ਬਾਲ ਸੰਦੇਸ਼ ਨਾਂ ਦਾ ਮਾਸਿਕ ਪੱਤਰ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ।<ref>{{cite web | title= Preet Nagar dream dies a painful death | website=The Tribune, Chandigarh, India | date=2005-02-10 | url=https://www.tribuneindia.com/2005/20050217/aplus.htm#1 | access-date=2025-11-15}}</ref> 1990 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਅੱਧ ਵਿੱਚ, ਗੁਰਬਖਸ਼ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਦੋ ਦਹਾਕਿਆਂ ਬਾਅਦ, ਪ੍ਰੀਤ ਨਗਰ ਵਿੱਚ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਨੂੰ ਮੁੜ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਲਈ '[[ਗੁਰਬਖਸ਼ ਸਿੰਘ ਨਾਨਕ ਸਿੰਘ ਫਾਊਂਡੇਸ਼ਨ]]' ਨਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਟਰੱਸਟ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇੱਕ ਇਮਾਰਤ ਇੱਕ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ, ਇੱਕ ਇਨਡੋਰ ਕਾਨਫਰੰਸ ਹਾਲ ਬਣਾਏ ਗਏ। ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ, ਲੇਖਕ ਦੀ ਵੱਡੀ ਪੁੱਤਰੀ, ਉਮਾ ਦੁਆਰਾ ਗੁਰਬਖਸ਼ ਸਿੰਘ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨਗੀ ਹੇਠ, ਸਥਾਨਕ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਮਨੋਰੰਜਨ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖਿਅਤ ਕਰਨ ਲਈ ਹਰ ਮਹੀਨੇ ਨਾਟਕਾਂ ਦਾ ਮੰਚਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਪਰੰਪਰਾ ਪਿਛਲੇ ਦਸ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਚੱਲੀ ਆ ਰਹੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸੂਬੇ ਭਰ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਗੁਆਂਢੀ ਦੇਸ਼ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਤੋਂ ਵੀ ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਟਕ ਖੇਡੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। == ਆਖਰੀ ਸਮਾਂ == ਗੁਰਬਖਸ਼ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮੌਤ 20 ਅਗਸਤ, 1977 ਨੂੰ ਪੀ.ਜੀ.ਆਈ. ਸਵੇਰੇ ਛੇ ਵਜੇ ਹੋਈ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ}} == ਸਨਮਾਨ == # ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਭਾਗ ਪੰਜਾਬ ਵੱਲੋਂ ਵਰ੍ਹੇ ਦੇ ਸਾਹਿਤਕਾਰ ਦਾ ਪੁਰਸਕਾਰ। # ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਭਾਗ, ਪੰਜਾਬ ਵੱਲੋਂ ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਪਹਿਲਾ ਸਾਹਿਤਕ ਇਨਾਮ। # ਅਭਿਨੰਦਨ ਗ੍ਰੰਥ -1970 # ਗੋਰਕੀ ਦੇ ਨਾਵਲ 'ਮਾਂ' ਦੇ ਅਨੁਵਾਦ ਲਈ ਸੋਵੀਅਤ ਲੈਂਡ ਨਹਿਰੂ ਪੁਰਸਕਾਰ। # ਪ੍ਰਧਾਨਗੀ,ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ,ਪੰਜਾਬ। # ਮੈਂਬਰੀ, ਪੰਜਾਬੀ ਸਲਾਹਕਾਰ ਕਮੇਟੀ, ਸਾਹਿਤਕ ਅਕਾਦਮੀ ਦਿੱਲੀ। # ਮੈਂਬਰੀ ,ਜਨਰਲ ਕੌਂਸਲ, ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ, ਦਿੱਲੀ। # ਮੀਤ ਪਰਧਾਨਗੀ ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਪੀਸ ਕੌਂਸਲ। # ਮੈਂਬਰੀ-ਸੰਸਾਰ ਅਮਨ ਕੌਂਸਲ।<ref>{{Cite book|title=ਸ਼ੈਲੀਕਾਰ ਗੁਰਬਖਸ਼ ਸਿੰਘ|last=ਸੋਜ਼|first=ਪ੍ਰੋ.ਸ.|publisher=ਪੈਪਸੂ ਬੁੱਕ ਡਿਪੂ|year=1980|location=ਪਟਿਆਲਾ|pages=13}}</ref> {{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ}} == ਰਚਨਾਵਾਂ == ===ਨਿਬੰਧ ਸੰਗ੍ਰਹਿ === * [[ਸਾਂਵੀ ਪੱਧਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ]] * [[ਪ੍ਰਸੰਨ ਲੰਮੀ ਉਮਰ]] * [[ਸਵੈ-ਪੂਰਨਤਾ ਦੀ ਲਗਨ]] * [[ਇੱਕ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਤੇਰਾਂ ਸੁਪਨੇ]] * [[ਨਵਾਂ ਸ਼ਿਵਾਲਾ]] * [[ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀ ਰਾਸ]] * [[ਪਰਮ ਮਨੁੱਖ]] * [[ਮੇਰੇ ਝਰੋਖੇ 'ਚੋਂ]] * [[ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਦਰ]] * [[ਪ੍ਰੀਤ ਮਾਰਗ]] * [[ਫ਼ੈਸਲੇ ਦੀ ਘੜੀ]] * [[ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਾਰਸ ਹੈ]] * [[ਖੁਸ਼ਹਾਲ ਜੀਵਨ]] * [[ਨਵੀਆਂ ਤਕਦੀਰਾਂ ਦੀ ਫੁੱਲ ਕਿਆਰੀ]] * [[ਇਹ ਜਗ ਸਾਡਾ]] * [[ਅਸਮਾਨੀ ਮਹਾਂਨਦੀ]] (ਅਨੁਵਾਦ) * [[ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਰਾਹ]] (ਅਨੁਵਾਦ) === ਸਵੈਜੀਵਨੀ ਅਤੇ ਯਾਦਾਂ === * [[ਮੇਰੀਆਂ ਅਭੁੱਲ ਯਾਦਾਂ]] (1959) * [[ਮੰਜ਼ਲ ਦਿੱਸ ਪਈ]] (1964) * [[ਮੇਰੀ ਜੀਵਨ ਕਹਾਣੀ]] * [[ਚਿੱਠੀਆਂ ਜੀਤਾਂ ਦੇ ਨਾਂ]] === ਨਾਵਲ === * [[ਅਣਵਿਆਹੀ ਮਾਂ]] 1942 * [[ਰੁੱਖਾਂ ਦੀ ਜੀਰਾਂਦ]] 1973 === ਕਹਾਣੀ ਸੰਗ੍ਰਹਿ === ਪਹਿਲੀ ਕਹਾਣੀ ਪ੍ਰਤਿਮਾ ਲਿਖੀ * [[ਨਾਗ ਪ੍ਰੀਤ ਦਾ ਜਾਦੂ]] (1940) * [[ਅਨੋਖੇ ਤੇ ਇੱਕਲੇ|ਅਨੋਖੇ ਤੇ ਇਕੱਲੇ]] (1940) * [[ਅਸਮਾਨੀ ਮਹਾਂਨਦੀ]] (1940) * [[ਵੀਣਾ ਵਿਨੋਦ]] (1942) * [[ਪ੍ਰੀਤਾਂ ਦੀ ਪਹਿਰੇਦਾਰ]] (1946) * [[ਪ੍ਰੀਤ ਕਹਾਣੀਆਂ]] (1950) * [[ਸ਼ਬਨਮ(ਕਹਾਣੀ ਸੰਗ੍ਰਹਿ)|ਸ਼ਬਨਮ]] (1955) * [[ਭਾਬੀ ਮੈਨਾ]] (1956) * [[ਇਸ਼ਕ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੱਡੀ ਰਚਿਆ|ਇਸ਼ਕ ਜਿਹਨਾਂ ਦੇ ਹੱਡੀਂ ਰਚਿਆ]] (1959) * [[ਜਿੰਦਗੀ ਵਾਰਸ ਹੈ]] (1960) * [[ਰੰਗ ਸਹਿਕਦਾ ਦਿਲ|ਇੱਕ ਰੰਗ ਸਹਿਕਦਾ ਦਿਲ]] (1970) * [[ਪੌਹਤਾ ਪਾਂਧੀ]] * [[ਬੰਮ ਬਹਾਦਰ]](ਬਹੁ ਚਰਚਿਤ ਕਹਾਣੀ) * ਆਖ਼ਰੀ ਸਬਕ === ਨਾਟਕ === * [[ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ ਲਤਿਕਾ ਤੇ ਹੋਰ ਪ੍ਰੀਤ-ਡਰਾਮੇ]] * [[ਪ੍ਰੀਤ ਮੁਕਟ]] (1922-23) * [[ਪੂਰਬ-ਪੱਛਮ]] * [[ਸਾਡੀ ਹੋਣੀ ਦਾ ਲਿਸ਼ਕਾਰਾ]] === ਬਾਲ ਸਾਹਿਤ === * [[ਗੁਲਾਬੀ ਐਨਕਾਂ]] * [[ਪਰੀਆਂ ਦਾ ਮੋਚੀ(1966)]] * [[ਗੁਲਾਬੋ]] * [[ਮੁਰਾਦਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਖੂਹ(1966)]] * [[ਜੁੱਗਾਂ ਪੁਰਾਣੀ ਗੱਲ]] * [[ਬੰਮ ਬਹਾਦਰ]] === ਅਨੁਵਾਦ === * ਸੁਪਨੇ, ਆਖ਼ਰੀ ਸ਼ਬਦ * [[ਮੋਲੀਅਰ ਦੇ ਨਾਟਕ]] * [[ਮਾਂ(ਗੋਰਕੀ)]] * [[ਘਾਹ ਦੀਆਂ ਪੱਤੀਆਂ]] * [[ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਰਾਹਾਂ ’ਤੇ]]<ref>{{cite web|url=http://www.dailypunjabtimes.com/%E0%A8%AA%E0%A9%B0%E0%A8%9C%E0%A8%BE%E0%A8%AC%E0%A9%80-%E0%A8%B8%E0%A8%BE%E0%A8%B9%E0%A8%BF%E0%A8%A4-%E0%A8%A6%E0%A9%80-%E0%A8%AC%E0%A8%B9%E0%A9%81%E0%A8%AA%E0%A9%B1%E0%A8%96%E0%A9%80-%E0%A8%B6/|title=ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਬਹੁਪੱਖੀ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਗੁਰਬਖ਼ਸ਼ ਸਿੰਘ ਪ੍ਰੀਤਲੜੀ|author=ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਸਿੱਧੂ|publisher=ਪੰਜਾਬੀ ਟਾਇਮਜ਼|accessdate=30 ਮਈ 2016}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਕਤੂਬਰ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ==ਵਿਸ਼ੇ== ਗੁਰਬਖ਼ਸ਼ ਸਿੰਘ ਪ੍ਰੀਤਲੜੀ ਨੇ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਪੁਸਤਕਾਂ [[ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ]] ਨੂੰ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਇਹਨਾਂ ਵਿਚ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਲੇਖ ਸੰਗ੍ਰਹਿਆਂ ਦੀ ਹੈ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਕੁਲ ਲੇਖ ਸੰਗ੍ਰਹਿਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 31 ਬਣਦੀ ਹੈ। ਮੋਟੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਇਹਨਾਂ ਵਿਚ 542 ਵੱਡੇ ਨਿੱਕੇ ਲੇਖ ਅਤੇ 341 ਟਿੱਪਣੀ-ਲੇਖ ਸੰਕਲਿਤ ਕੀਤੇ ਹੋਏ ਹਨ।<ref>{{Cite book|title=ਗੁਰਬਖ਼ਸ਼ ਸਿੰਘ ਪ੍ਰੀਤਲੜੀ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧ ਲੇਖ (ਪਹਿਲੀ ਸੈਂਚੀ)|last=ਜੱਗੀ|first=ਰਤਨ ਸਿੰਘ (ਡਾ.)|publisher=ਪਬਲੀਕੇਸ਼ਨ ਬਿਊਰੋ|year=1996|isbn=81-7380-214-9|location=ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪਟਿਆਲਾ|pages=20|quote=|via=}}</ref> ਉਹਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ [[ਸਾਹਿਤ]] ਸਿਰਜਣਾ ਨੂੰ ਕੁਝ ਵਰਗਾਂ ਦੀਆਂ ਸੀਮਾਵਾਂ ਵਿਚ ਬੰਨ੍ਹਣਾ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਕਾਰਜ ਹੈ। [[ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਜੱਗੀ|ਡਾ. ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਜੱਗੀ]] ਨੇ ਆਪਣੀ ਸੰਪਾਦਿਤ ਕਿਤਾਬ ‘ਗੁਰਬਖ਼ਸ਼ ਸਿੰਘ ਪ੍ਰੀਤਲੜੀ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧ ਲੇਖ’ (ਪਹਿਲੀ ਸੈਂਚੀ) ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਵਿਚ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਲੇਖਾਂ ਦੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇ ਪੱਖ ਤੋਂ ਕਿਸਮਾਂ ਤੈਅ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਹੈ:- # ਪ੍ਰੇਮ ਪ੍ਰਧਾਨ ਲੇਖ # ਸ਼ਿਸ਼ਟਾਚਾਰ ਪ੍ਰਧਾਨ ਲੇਖ # ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਲੇਖ # ਧਾਰਮਿਕ ਲੇਖ # ਮਨੁੱਖੀ ਸਰੂਪ, ਸਿਹਤ ਅਤੇ ਵਿਵਹਾਰ ਸੰਬੰਧੀ ਲੇਖ # ਸਾਮਿਅਕ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਸੰਬੰਧੀ ਲੇਖ # ਵਿਗਿਆਨਿਕ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਲੇਖ # ਸਾਹਿਤ, ਭਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਸੂਖਮ ਕਲਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਲੇਖ<ref>{{Cite book|url=https://www.worldcat.org/oclc/36430501|title=ਗੁਰਬਖ਼ਸ਼ ਸਿੰਘ ਪ੍ਰੀਤਲੜੀ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧ ਲੇਖ (ਪਹਿਲੀ ਸੈਂਚੀ)|last=ਜੱਗੀ|first=ਰਤਨ ਸਿੰਘ (ਡਾ.)|publisher=ਪਬਲੀਕੇਸ਼ਨ ਬਿਊਰੋ|year=1996|isbn=81-7380-214-9|location=ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪਟਿਆਲਾ|pages=21|oclc=36430501|quote=|via=}}</ref> ਗੁਰਬਖ਼ਸ਼ ਸਿੰਘ ਸਿੰਘ ਨੇ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਦੇ ਕਈ ਪਾਸਾਰਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਲੇਖਣੀ ਵਿਚ ਲਿਆਂਦਾ ਹੈ। ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਕੇਂਦਰੀ ਸੰਕਲਪ ‘ਪ੍ਰੀਤ’ ਹੈ। ਇਸ ਸੰਕਲਪ ਪਿੱਛੇ [[ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ|ਅਮਰੀਕਾ]] ਤੇ [[ਯੂਰਪ]] ਵਿਚ [[ਭਾਰਤ]] ਤੋਂ ਕਿਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋਈ ਬੁਰਜੂਆ ਜਮਹੂਰੀਅਤ ਹੈ। ਇਸ ਸੰਕਲਪ ਨਾਲ ਹੀ ਪ੍ਰੀਤਲੜੀ, ਪ੍ਰੀਤ ਨਗਰ, ਪ੍ਰੀਤੋ-ਪੈਥੀ, ‘ਪਿਆਰ ਕਬਜ਼ਾ ਨਹੀਂ ਪਹਿਚਾਣ ਹੈ’ ਵਿਸਥਾਰ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰਦੇ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਸੰਕਟਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਦਿਆਂ ਆਪਣੇ ਖ਼ਿਆਲ ਜ਼ਾਹਿਰ ਕੀਤੇ। ਵਿਸ਼ੇ ਦੇ ਪੱਖ ਤੋਂ ਕੁਝ ਲੇਖ ਕਲਾ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹਨ। ਗੁਰਬਖ਼ਸ਼ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਮਜ਼ਮੂਨ ਉਸ ਦੀਆਂ ਪੁਸਤਕਾਂ '''ਨਵੀਆਂ ਤਕਦੀਰਾਂ ਦੀ ਫੁੱਲ ਕਿਆਰੀ (1942), ਸਾਵੀਂ ਪੱਧਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ (1943), ਨਵਾਂ ਸ਼ਿਵਾਲਾ (1947) ਅਤੇ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀ ਰਾਸ (1957)''' ਆਦਿ ਵਿਚ ਮੌਜੂਦ ਹਨ। ਮਿਸਾਲ ਵਜੋਂ ਪੁਸਤਕ '''ਨਵਾਂ ਸ਼ਿਵਾਲਾ''' ਵਿਚਲੇ ਤਿੰਨ ਮਜ਼ਮੂਨਾਂ ''‘[[ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਕਲਾ ਦਾ ਇਕ ਟੁਕੜਾ]]’, ‘[[ਕਲਾਕਾਰ ਦਾ ਫਰਜ਼]]’'' ਅਤੇ ''‘[[ਕਲਾ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਦੀ ਬੋਲੀ]]’'' ਨੂੰ ਦੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਗੁਰਬਖ਼ਸ਼ ਸਿੰਘ ਦਾ ਸਾਹਿਤ-ਸਿਧਾਂਤ ਜਾਂ ਸਾਹਿਤ–ਚਿੰਤਨ, ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਤੇ ਕਲਾ ਦੇ ਸੰਬੰਧਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਕਲਾ ਦੇ ਇਨਕਲਾਬੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਤਕ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਕਲਾ ਦੇ ਸਮਾਜ, ਲੇਖਕ, ਪਾਠਕ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਆਪਣੀ ਸੁਹਜਮਈ ਹੋਂਦ ਦਾ ਕੋਈ ਅਜੇਹਾ ਬਿੰਦੂ ਨਹੀਂ ਜਿਹੜਾ ਉਸਦੇ ਧਿਆਨ ਦਾ ਮਰਕਜ਼ ਨਾ ਬਣਿਆ ਹੋਵੇ।<ref>{{Cite book|title=ਗੁਰਬਖਸ਼ ਸਿੰਘ ਪ੍ਰੀਤਲੜੀ : ਜੀਵਨ ਤੇ ਰਚਨਾ|last=ਘੁੰਮਣ|first=ਬਿਕਰਮ ਸਿੰਘ (ਸੰਪਾ.)|publisher=ਪੰਜਾਬੀ ਅਧਿਐਨ ਸਕੂਲ|year=|isbn=|location=ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ|pages=61|quote=|via=}}</ref> [[ਧਰਮ]] ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿਚ ਉਹ ਧਾਰਮਿਕ ਕਰਮਕਾਂਡ, ਸੰਪਰਦਾਇਕਤਾ ਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਸੁਆਰਥੀ ਵਿਹਾਰ ਦੇ ਵਿਰੋਧੀ ਸਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰਦਿਆਂ ਉਹ ਧਰਮ ਦੇ ਸਦਾਚਾਰਕ ਪਹਿਲੂ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰੀ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਇਸੇ ਸਦਾਚਾਰ ਦਾ ਮੁਜੱਸਮਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਵਿਚ ‘ਪਰਮ ਮਨੁੱਖ’ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸਦੀਆਂ ਮਿਸਾਲਾਂ '''ਪਰਮ ਮਨੁੱਖ (1943), ਕੁਦਰਤੀ ਮਜ਼ਹਬ (1943), ਨਵਾਂ ਸ਼ਿਵਾਲਾ (1949)''' ’ਚੋਂ ਲਈਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਬਦਲਵੇਂ ਸਮਾਜ ਲਈ ਉਹਨਾਂ ਕੋਲ ਬਰਾਬਰੀ, ਨਿਆਂ, ਧਰਮ ਨਿਰਪੱਖਤਾ ਦੀਆਂ ਕਦਰਾਂ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਪੁਸਤਕਾਂ '''ਚੰਗੇਰੀ ਦੁਨੀਆਂ (1947), ਇਕ ਦੁਨੀਆਂ ਦੇ ਤੇਰਾਂ ਸੁਪਨੇ (1947), ਨਵੀਂ ਤਕੜੀ ਦੁਨੀਆਂ (1950)''' ਆਦਿ ਆਪਣੇ ਨਾਂਵਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਬਿਹਤਰੀ ਭਰੇ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਵੀ ਨਾਲੋ ਨਾਲ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਬਣਾਈ ਰੱਖਿਆ। ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਪੁਸਤਕਾਂ '''ਸਾਵੀਂ ਪੱਧਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ (1943), ਪ੍ਰਸੰਨ ਲੰਮੀ ਉਮਰ (1947), ਖ਼ੁਸ਼ਹਾਲ ਜੀਵਨ (1950), ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀ ਰਾਸ (1957)''' ਆਦਿ ਇਸਦੀ ਹਾਮੀ ਭਰਦੀਆਂ ਹਨ। == ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ == ਗੁਰਬਖ਼ਸ ਸਿੰਘ ਪ੍ਰੀਤਲੜੀ ਅਸਲੀ ਅਰਥਾਂ ਵਿਚ ਮਨੁੱਖਤਾਵਾਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਮੂਲ ਸਿਧਾਂਤ ਹੈ 'ਪਿਆਰ ਕਬਜਾ ਨਹੀਂ ਪਹਿਚਾਣ ਹੈ'। ਇਸ ਦੀ ਹਰ ਰਚਨਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੀਤ ਦਾ ਸੁਨੇਹਾ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਗੁਰਬਖ਼ਸ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸਮੁਚੀ ਰਚਨਾ 'ਕਲਾ ਕਲਾ ਲਈ ਨਹੀ,ਕਲਾ ਸਮਾਜ ਲਈ' ਦੇ ਉਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਸਾਹਮਣੇ ਰਖ ਕੇ ਲਿਖੀ ਗਈ। ਉਹ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ,ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ,ਕਲਾ ਵਿੱਚ,ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਹਰ ਪਾਸੇ ਪਸਰੀਆ ਕੀਮਤਾ,ਜੋ ਵਰਤਮਾਨ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਉਪਯੋਗਤਾ ਖਤਮ ਕਰ ਚੁੱਕੀਆ ਸਨ,ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਕੇ ਨਵੀਆਂ ਕੀਮਤਾਂ ਪਸਾਰਨਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਚਾਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਗੁਰਬਖ਼ਸ ਸਿੰਘ ਪ੍ਰੀਤਲੜੀ ਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਖੜੋਤ ਨੂੰ ਤੋੋੋੋੜਦੀ ਹੋਈ ਆਦਰਸ਼ਵਾਦ ਤੋਂ ਸਮਾਜਵਾਦ ਵਲ ਯਾਤਰਾ ਕਰਦੀ ਹੈ।<ref>{{Cite book|title=ਗੁਰਬਖ਼ਸ ਸਿੰਘ ਪ੍ਰੀਤਲੜੀ ਦੇ ਪਤੀਨਿਧ ਲੇਖ|last=ਸਿੰਘ ਜੱਗੀ|first=ਰਤਨ|publisher=ਪਬਲੀਕੇਸ਼ਨ ਬਿਊਰੋ|year=1996|isbn=ISBN 81-7380-214-9|location=ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ|pages=58-59|quote=|via=}}</ref> ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} == ਬਾਹਰੀ ਕੜੀਆਂ == * [http://www.5abi.com/kahani/kahaniU/150305_preet-U(saravmeet).htm ਗੁਰਬਖਸ਼ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸਮਕਾਲੀ ਤੇ ਅਧਾਰਿਤ ਕਹਾਣੀ] {{ਪੰਜਾਬੀ ਲੇਖਕ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ-ਭਾਸ਼ਾ ਲੇਖਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਵਲਕਾਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਕਹਾਣੀਕਾਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪ੍ਰੀਤਲੜੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1895]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1978]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਵਿਕੀ ਲਵਸ ਲਿਟਰੇਚਰ 2022]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਲੇਖਕ]] ezx6p1ur7q66xqogul5v0o5edii2us7 0 2488 837575 837513 2026-04-25T19:08:11Z Nitesh Gill 8973 /* ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ */ 837575 wikitext text/x-wiki {{Infobox religious biography | religion = [[ਸਿੱਖੀ]] | name = ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ | image = Ram.jpg | alt = ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ | caption = ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਦੀ ਖ਼ਿਆਲੀ ਪੇਂਟਿੰਗ | birth_name = ਭਾਈ ਜੇਠਾ | birth_date = 24 ਸਤੰਬਰ 1534 | birth_place = ਚੂੰਨੀ ਮੰਡੀ, [[ਲਹੌਰ]], [[ਪੰਜਾਬ ਖੇਤਰ|ਪੰਜਾਬ]], [[ਮੁਗ਼ਲ ਸਲਤਨਤ]] (ਹੁਣ [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]]) | death_date = {{Death date and age|df=yes|1581|09|01|1534|09|24}} | death_place = [[ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਸਾਹਿਬ]], [[ਮੁਗ਼ਲ ਸਲਤਨਤ]] (ਹੁਣ [[ਭਾਰਤ]]) | other_names = ''ਭਾਈ ਜੇਠਾ ਜੀ'' | known_for = [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ]] ਦੇ ਬਾਨੀ<ref name="ColeSambhi1995p23">{{cite book|author1=William Owen Cole|author2=Piara Singh Sambhi|title=The Sikhs: Their Religious Beliefs and Practices |url=https://books.google.com/books?id=zIC_MgJ5RMUC&pg=PA23 |year=1995|publisher=Sussex Academic Press|isbn=978-1-898723-13-4|pages=22–24}}</ref> | occupation = ਗੁਰੂ | predecessor = [[ਗੁਰ ਅਮਰਦਾਸ]] | successor = [[ਗੁਰ ਅਰਜਨ]] | ਧਰਮ ਪਤਨੀ = ਬੀਬੀ ਭਾਨੀ | ਸੰਤਾਨ = ਪਿਰਥੀ ਚੰਦ, ਮਹਾਂ ਦੇਵ, [[ਗੁਰ ਅਰਜਨ|ਅਰਜਨ]] | father = ਹਰਿ ਦਾਸ | mother = ਮਾਤਾ ਦਿਆ ਕੌਰ }} {{ਸਿੱਖੀ ਸਾਈਡਬਾਰ}} '''ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ''' '''ਜੀ''' (24 ਸਤੰਬਰ 1534 – 1 ਸਤੰਬਰ 1581) [[ਸਿੱਖਾਂ]] ਦੇ '''ਚੌਥੇ [[ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ|ਗੁਰੂ]]''' ਸੀ।<ref name="ColeSambhi1995p23"/><ref name="Mandair2013p38">{{cite book|author=Arvind-Pal Singh Mandair|title=Sikhism: A Guide for the Perplexed |url=https://books.google.com/books?id=Jn_jBAAAQBAJ&pg=PA38 |year=2013|publisher=Bloomsbury Publishing|isbn=978-1-4411-5366-1|pages=38–40}}</ref> ਉਹ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਇੱਕ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਮ ਭਾਈ ਜੇਠਾ ਰੱਖਿਆ।<ref name="Mandair2013p38" /><ref name=eosramdas>{{cite web |url=http://www.learnpunjabi.org/eos/index.aspx |title=Ram Das, Guru (1534–1581) |author=G.S. Mansukhani |website=Encyclopaedia of Sikhism |publisher=Punjab University Patiala |access-date=19 January 2017}}</ref> ਉਹ ਸੱਤ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਅਨਾਥ ਹੋ ਗਏ ਸੀ; ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਨਾਨੀ ਕੋਲ ਵੱਡੇ ਹੋਏ।<ref name="Mandair2013p38" /> 12 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ, ਭਾਈ ਜੇਠਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦਾਦੀ ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਚਲੇ ਗਏ, ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੁਲਾਕਾਤ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਤੀਜੇ ਆਗੂ [[ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ]] ਨਾਲ ਹੋਈ।<ref name="Mandair2013p38" /> ਭਾਈ ਜੇਠਾ ਨੇ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਗੁਰੂ ਮੰਨਿਆ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਧੀ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਏ। ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਲਈ ਆਪਣਾ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਨਾਮ ਦੇਣ ਦਾ ਸਮਾਂ ਆਇਆ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਭਾਈ ਜੇਠਾ ਦੀ ਮਿਸਾਲੀ ਸੇਵਾ, ਨਿਰਸਵਾਰਥ ਸ਼ਰਧਾ ਅਤੇ ਨਿਰਵਿਵਾਦ ਆਗਿਆ ਪਾਲਣ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ, ਭਾਈ ਜੇਠਾ ਨੂੰ ਚੁਣਿਆ।<ref name="Mandair2013p38" /><ref name="eosramdas" /><ref>{{cite book |author=Shakti Pawha Kaur Khalsa |url=https://books.google.com/books?id=E6ZgJvdMEzYC&pg=PA76 |title=Kundalini Yoga: The Flow of Eternal Power |publisher=Penguin |year=1998 |isbn=978-0-399-52420-2 |page=76}}</ref> ਰਾਮ ਦਾਸ ("ਰੱਬ ਦਾ ਸੇਵਕ") ਦਾ ਨਾਮ ਬਦਲ ਕੇ, ਭਾਈ ਜੇਠਾ 1574 ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਚੌਥੇ ਗੁਰੂ ਬਣੇ।<ref name=":2">{{cite book|author=Arvind-pal Singh Mandair|title=Religion and the Specter of the West: Sikhism, India, Postcoloniality, and the Politics of Translation |url=https://books.google.com/books?id=dzeCy_zL0Q8C&pg=PA251 |year=2013|publisher=Columbia University Press|isbn=978-0-231-51980-9|pages=251–252}}</ref> ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੀ ਦੁਸ਼ਮਣੀ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਅਧਿਕਾਰਤ ਅਧਾਰ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਦੁਆਰਾ ਗੁਰੂ-ਕਾ-ਚੱਕ ਵਜੋਂ ਪਛਾਣੀਆਂ ਗਈਆਂ ਜ਼ਮੀਨਾਂ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।<ref name="Mandair2013p38" /> ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਰਾਮਦਾਸਪੁਰ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ, ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦਾ ਨਾਮ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਵਿੱਤਰ ਸ਼ਹਿਰ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name="McLeod1990p28">{{cite book|author=W.H. McLeod|title=Textual Sources for the Study of Sikhism |url=https://books.google.com/books?id=7xIT7OMSJ44C&pg=PA28 |year=1990|publisher=University of Chicago Press|isbn=978-0-226-56085-4|pages=28–29}}</ref><ref name="ShackleMandair2013xv" /> ਪਹਿਲੇ ਤਿੰਨ ਗੁਰੂਆਂ ਦੇ ਉਲਟ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਪੰਜਵੇਂ ਤੋਂ ਦਸਵੇਂ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂਆਂ ਨੂੰ, ਆਪਣਾ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ।<ref name="ShackleMandair2013xv">{{cite book|author1=Christopher Shackle|author2=Arvind Mandair|title=Teachings of the Sikh Gurus: Selections from the Sikh Scriptures |url=https://books.google.com/books?id=VvoJV8mw0LwC |year=2013|publisher=Routledge|isbn=978-1-136-45101-0|pages=xv–xvi}}</ref><ref name="McLeod2009p86">{{cite book|author=W. H. McLeod|title=The A to Z of Sikhism|url=https://books.google.com/books?id=vgixwfeCyDAC&pg=PA86 |year=2009|publisher=Scarecrow Press|isbn=978-0-8108-6344-6|page=86}}</ref> ਉਸ ਨੇ 1581 ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਮੌਤ ਤੱਕ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ।<ref name=":2" /> ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਲਹਿਰ ਨੂੰ ਧਾਰਮਿਕ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਮਰਥਨ ਦੇਣ ਲਈ ਮੰਜੀ ਸੰਗਠਨ ਨੂੰ ਕਲੈਰੀਕਲ ਨਿਯੁਕਤੀਆਂ ਅਤੇ ਦਾਨ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨ ਲਈ ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name="Mandair2013p38" /> ਆਪਣੇ ਪੂਰਵਗਾਮੀ ਵਾਂਗ, ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਨੇ ਵੀ ਵਿਧਵਾ ਪੁਨਰ-ਵਿਆਹ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕੀਤਾ।<ref name=":22">{{Cite book |last=Shanker |first=Rajkumari |title=Religion and Women |date=Sep 21, 2015 |publisher=State University of New York Press |isbn=9781438419602 |editor-last=Sharma |editor-first=Arvind |pages=198 |chapter=Women in Sikhism}}</ref> == ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ == ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ 24 ਸਤੰਬਰ ਸੰਨ 1534 ਨੂੰ ਪਿਤਾ ਹਰੀਦਾਸ ਜੀ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਦਇਆ ਜੀ ਦੇ ਘਰ ਚੂਨਾ ਮੰਡੀ [[ਲਾਹੌਰ]] ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। ਆਪ ਜੀ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਨਾਮ [[ਭਾਈ ਜੇਠਾ ਜੀ]] ਸੀ। ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਆਪ ਜੀ ਦੇ ਮਾਤਾ ਪਿਤਾ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣਾ ਕਰ ਗਏ। ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮ ਦਾਸ ਜੀ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਨਾਨੀ ਜੀ ਆਪਣੇ ਨਾਲ [[ਬਾਸਰਕੇ|ਪਿੰਡ ਬਾਸਰਕੇ]] ਲੈ ਆਏ। ਆਪ ਜੀ ਕੁੱਝ ਸਾਲ ਪਿੰਡ ਬਾਸਕਰੇ ਵਿੱਚ ਰਹੇ। ਜਦੋਂ [[ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ]] ਦੇ ਹੁਕਮਾਂ ਨਾਲ <nowiki>[[ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ]]</nowiki> ਨੇ ਭਾਈ ਗੋਂਦੇ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਤੇ [[ ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਸਾਹਿਬ|ਗੋਵਿੰਦਵਾਲ ਸਾਹਿਬ]] ਨਗਰ ਵਸਾਇਆ ਤਾਂ ਬਾਸਰਕੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਕਾਫੀ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਨੂੰ ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਲਿਆਂਦਾ ਗਿਆ। ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਭਾਈ ਜੇਠਾ ਜੀ ਵੀ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਨਾਨੀ ਜੀ ਦੇ ਨਾਲ ਗੋਵਿੰਦਵਾਲ ਸਾਹਿਬ ਆ ਗਏ। ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਬੀਬੀ ਭਾਨੀ ਜੀ ਦਾ ਵਿਆਹ ਜੇਠਾ ਜੀ ਨਾਲ ਕਰਵਾਇਆ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਜੇਠਾ ਜੀ ਦਾ ਨਾਮ [[ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ]] ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਦੀ ਸੇਵਾ ਹਮੇਸ਼ਾ ਇੱਕ ਸਿੱਖ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੀਤੀ। ਸ਼੍ਰੀ [[ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ|ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਸਾਹਿਬ ਜੀ]] ਦੇ ਕਹਿਣ ਤੇ ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਨਗਰ ਵਸਾਇਆ ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਮ ਗੁਰੂ ਕਾ ਚੱਕ ਸੀ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦਾ ਨਾਮ ਰਾਮਦਾਸਪੁਰ ਹੋ ਗਿਆ। ਅੱਜ ਇਹ [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ]] ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਸਤੰਬਰ 1574 ਇਸਵੀ ਵਿੱਚ ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਗੁਰਗੱਦੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਸੰਭਾਲੀ। ਆਪ ਜੀ ਦੇ ਘਰ ਤਿੰਨ ਸਪੁੱਤਰਾਂ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ ਸੀ: ਬਾਬਾ ਪ੍ਰਿਥੀ ਚੰਦ, ਮਹਾਂਦੇਵ ਜੀ ਅਤੇ [[ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ]]।<ref>ਡਾ. ਸ੍ਰੀਮਤੀ ਵਿਦਿਆਵਤੀ, ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ: ਜੀਵਨ ਤੇ ਬਾਣੀ, ਸੰਗਮ ਪਬਲੀਕੇਸ਼ਨਜ, ਸਮਾਣਾ, 2005, ਪੰਨਾ-2</ref> ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਗੋਵਿੰਦਵਾਲ ਬਾਉਲੀ ਸਾਹਿਬ ਤਿਆਰ ਕਰਵਾ ਰਹੇ ਸਨ। ਤਾਂ ਸੰਗਤ ਨਾਲ ਭਾਈ ਜੇਠਾ ਜੀ ਵੀ ਉੱਥੇ ਆਏ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਭਾਈ ਜੀ ਦੀ [[ਸੇਵਾ]] ਅਤੇ ਨਿਮਰਤਾ ਵੇਖ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲ ਖਿੱਚੇ ਗਏ ਅਤੇ [[ਬੀਬੀ ਭਾਨੀ]] ਨਾਲ ਸ਼ਾਦੀ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਸ਼ਾਦੀ ਤੋਂ ਮਗਰੋਂ ਭਾਈ ਜੇਠਾ ਜੀ ਗੁਰੂ ਜੀ ਕੋਲ ਹੀ ਰਹੇ। ਦੂਜੇ ਅਤੇ ਤੀਜੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਵਾਂਗ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵੀ, ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਏਨੀ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ ਕਿ ਉਹ ਗੁਰੂ ਗੱਦੀ ਦੇ ਮਾਲਕ ਬਣੇ। ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਹੋਰ ਘਟਨਾ ਦਾ ਵੀ ਜ਼ਿਕਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇੱਕ ਵਾਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਬੀਬੀ ਭਾਨੀ ਉਤੇ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਵਰ ਮੰਗਣ ਲਈ ਕਿਹਾ। ਬੀਬੀ ਜੀ ਨੇ ਉਤਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਅੱਗੇ ਚੱਲ ਕੇ ਗੁਰਿਆਈ ਘਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਰਹੇ। ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਦੀ ਮਗਰੋਂ ਗੁਰਿਆਈ ਸੋਢੀ ਖਾਨਦਾਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਰਹੀ। ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਹੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਸਰੋਵਰ ਖੁਣਿਆ ਜਾ ਚੁੱਕਾ ਸੀ। ਗੁਰਿਆਈ ਮਿਲਣ ਤੋਂ ਮਗਰੋਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਛੱਡ ਕੇ ਰਾਮਦਾਸਪੁਰ ਆ ਗਏ ਸਨ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਏਥੇ ਹੀ ਸਰੋਵਰ ਖੁਦਵਾਇਆ ਅਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਬੁਨਿਆਦ ਰੱਖੀ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਇੱਕ ਸਤੰਬਰ, 1581 ਵਿੱਚ ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਵਿੱਚ ਜੋਤੀ ਜੋਤ ਸਮਾਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਤਿੰਨ ਸਪੁੱਤਰ ਸਨ, ਪ੍ਰਿਥੀ ਚੰਦ, ਮਹਾਂਦੇਵ ਅਤੇ ਅਰਜਨ। ਆਪ ਨੇ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੇ ਨੂੰ ਯੋਗ ਸਮਝ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗੁਰ-ਗੱਦੀ ਦਿੱਤੀ।<ref>ਡਾ. ਐਸ.ਐਸ. ਕੋਹਲੀ, ਗੁਰਮਤਿ ਸਾਹਿਤ, ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ (ਪੁਰਾਤਨ ਕਾਲ), ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਭਾਗ, ਪੰਜਾਬ, ਪਟਿਆਲਾ, 1963, ਪੰਨਾ-127></ref> ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦਾਦੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪਿੰਡ ਬਾਸਰਕੇ ਲੈ ਗਈ, ਭਾਈ ਜੇਠਾ ਉੱਥੇ ਪੰਜ ਸਾਲ ਰਹੇ। <ref name="eosramdas" /><ref name=":0">{{Cite book |last=Singh |first=Prithi Pal |url=https://books.google.com/books?id=EhGkVkhUuqoC&pg=PA54 |title=The History of Sikh Gurus |date=2007 |publisher=Lotus Press |isbn=978-81-8382-075-2 |pages=54}}</ref><ref name=":8" /> ਬਾਸਰਕੇ ਵੀ ਸੰਜੋਗ ਨਾਲ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਦਾ ਜੱਦੀ ਪਿੰਡ ਸੀ। <ref name=":0222" /> ਜੇਠਾ ਦੀ ਦਾਦੀ ਇੱਕ ਬੇਸਹਾਰਾ ਔਰਤ ਸੀ ਜਿਸਨੂੰ ਤਿੰਨ ਅਨਾਥ ਭੈਣ-ਭਰਾਵਾਂ ਦੀ ਪਰਵਰਿਸ਼ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ। <ref name=":1" /> ਕਿਸ਼ੋਰ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਰਾਮ ਦਾਸ ਨੇ ਸ਼ਲੋਕ ਅਤੇ ਮੰਤਰ ਅਤੇ ਵੇਦ ਅਤੇ ਉਪਨਿਸ਼ਦ ਸਿੱਖੇ, ਪਰ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਨਿਰਾਸ਼ ਹੋ ਗਏ। <ref name=":12" /> ਜੇਠਾ ਲਗਭਗ ਨੌਂ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਰੋਜ਼ੀ-ਰੋਟੀ ਕਮਾਉਣ ਲਈ ਬਾਸਰਕੇ ਦੇ ਸਥਾਨਕ ਬਾਜ਼ਾਰ ਚੌਕ ਵਿੱਚ ਉਬਲੇ ਹੋਏ ਛੋਲੇ, ਉਬਲੇ ਹੋਏ ਕਾਲੇ ਛੋਲੇ (ਘੁੱਗਾਈਆਂ ਵਜੋਂ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ), ਅਤੇ ਉਬਲੀ ਹੋਈ ਕਣਕ ਵੇਚਦੇ ਸਨ।[11][12] ਜੇਠਾ ਕਈ ਵਾਰ ਪਵਿੱਤਰ-ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਦੇ ਸੀ ਜਦੋਂ ਉਹ ਬਾਹਰ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਸੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਹ ਆਪਣੇ ਭੋਜਨ ਉਪਜ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਮੁਫਤ ਵਿੱਚ ਸਾਂਝਾ ਕਰਦੇ ਸੀ, ਅਜਿਹਾ ਕਰਨ ਲਈ ਉਸਦੀ ਦਾਦੀ ਦੁਆਰਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਝਿੜਕਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। <ref name=":1" /> ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਅਮਰ ਦਾਸ ਬਸਰਕੇ ਜਾ ਰਹੇ ਸੀ, ਤਾਂ ਉਸਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਨੌਜਵਾਨ ਜੇਠਾ ਨਾਲ ਹੋਇਆ।<ref name=":1" /> ਅਮਰ ਦਾਸ ਨੇ ਜਵਾਨ ਜੇਠਾ ਵਿੱਚ ਉਹ ਗੁਣ ਦੇਖੇ ਜੋ ਉਸਨੂੰ ਪਸੰਦ ਕਰਨ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕਰਦੇ ਸਨ ਕਿ ਉਹ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਬਜ਼ੁਰਗ ਦਾਦੀ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕਰ ਰਹੇ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹ ਇੱਕ ਡੂੰਘਾ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਜੀਵਨ ਬਤੀਤ ਕਰਦਾ ਸੀ। <ref name=":1" /> ਅਮਰ ਦਾਸ ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਕਈ ਵਾਰ ਜੇਠਾ ਨਾਲ ਮਿਲਦੇ ਸੀ।<ref name=":1" /> ਹਾਲਾਂਕਿ, ਇੱਕ ਵਾਰ ਜਦੋਂ ਅਮਰ ਦਾਸ ਬਸਰਕੇ ਜਾ ਰਹੇ ਸੀ, ਤਾਂ ਉਹ ਖਡੂਰ ਲਈ ਅੱਗੇ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ ਸੀ, ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗੁਰੂ, ਅੰਗਦ, ਰਹਿੰਦੇ ਸੀ।[11] ਜੇਠਾ ਨੇ ਖਡੂਰ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਵੀ ਕਰਨ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ। <ref name=":1" /> === ਖਡੂਰ ਅਤੇ ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣਾ === ਅਮਰ ਦਾਸ ਉਸ ਸਮੇਂ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਦੀ ਸੰਗਤ (ਧਾਰਮਿਕ ਸਭਾ) ਵਿੱਚ ਖਡੂਰ ਵਿਖੇ ਰਹਿ ਰਹੇ ਸਨ। ਜੇਠਾ 1546 ਵਿੱਚ ਖਡੂਰ ਗਏ, ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀਆਂ ਸੰਗਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ, ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਅਤੇ ਅਮਰ ਦਾਸ ਜੀ ਲਈ ਬਹੁਤ ਪਸੰਦ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ।<ref name=":1" /><ref name=":0222" /> ਉਹ ਅਕਸਰ ਖਡੂਰ ਦੇ ਸਥਾਨਕ ਲੰਗਰ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਂਦੇ ਸਨ।[11] ਜਦੋਂ ਭਾਈ ਜੇਠਾ ਖਡੂਰ ਵਿਖੇ ਆਪਣੇ ਲਈ ਆਮਦਨ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਲਈ ਠਹਿਰੇ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਬਹੁਤ ਸਾਰਾ ਸਮਾਂ ਬਕਲੀਆਂ (ਉਬਲੀਆਂ ਮੱਕੀ) ਵੇਚਣ ਅਤੇ ਵੇਚਣ ਵਿੱਚ ਬਿਤਾਇਆ।<ref name=":8" /><ref name=":1" /> ਗੁਰੂ ਅਮਰ ਦਾਸ ਜੀ ਆਖਰਕਾਰ ਬਾਸਰਕੇ ਵਾਪਸ ਗਏ ਅਤੇ ਭਾਈ ਜੇਠਾ ਦੇ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਵਿੱਚ ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਵਾਪਸ ਆ ਗਏ।<ref name=":8" /><ref name=":1" /> ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਅਮਰ ਦਾਸ 1552 ਵਿੱਚ ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਵਿਖੇ ਵਸ ਗਏ, ਤਾਂ ਜੇਠਾ ਵੀ ਨਵੇਂ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਚਲੇ ਗਏ, ਅਤੇ ਆਪਣਾ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਸਮਾਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਦਰਬਾਰ (ਦਰਬਾਰ) ਵਿੱਚ ਬਿਤਾਇਆ।[13] ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਵਿਖੇ ਜੇਠਾ ਦੇ ਜ਼ਿੰਮੇ ਇੱਕ ਕੰਮ ਲੰਗਰ ਵਿੱਚ ਵਰਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਭਾਂਡਿਆਂ ਨੂੰ ਸਾਫ਼ ਕਰਨਾ ਸੀ, ਜਿਸਨੂੰ ਉਹ ਖੁਦ ਸਾਫ਼ ਕਰਦੇ ਸ ] ਉਸਨੂੰ ਲੰਗਰ ਵਿੱਚ ਪੀਣ ਵਾਲੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਵੀ ਸੌਂਪੀ ਗਈ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਪੰਗਤ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਵਾਧੂ ਡਿਊਟੀਆਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ।[.<ref name=":1" />ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਉਸਨੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਟੈਂਕੀ, ਬਾਉਲੀ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਤਾ ਲਈ ਖੁਦਾਈ ਦੇ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕੀਤੀ।<ref name=":1" /><ref>{{Cite book |last=Kohli |first=Surindar Singh |title=History of Punjabi Literature |publisher=National Book Shop |year=1993 |isbn=9788171161416 |pages=42}}</ref> ਉਸ ਨੇ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਨਾਲ ਧਾਰਮਿਕ ਯਾਤਰਾਵਾਂ 'ਤੇ ਜਾ ਕੇ ਸਮਾਂ ਬਿਤਾਇਆ।<ref name=":8" /> ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਦੀ ਸਰਪ੍ਰਸਤੀ ਹੇਠ, ਭਾਈ ਜੇਠਾ ਨੂੰ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤੀ ਸੰਗੀਤ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈ।<ref name=":022">{{Cite book |last=Singh |first=Pashaura |title=The Sikh World |last2=Mandair |first2=Arvind-Pal Singh |publisher=Taylor & Francis |year=2023 |isbn=9780429848384 |series=Routledge Worlds |quote=Under his [Guru Amar Das] patronage, his son-in-law Ram Das received training in the musical traditions of North India, and his nephew Gurdas Bhalla received his early education in Punjabi, Braj, and Persian languages, including Hindu and Muslim literary traditions at Sultanpur Lodhi.}}</ref> === ਵਿਆਹ === 1553 ਵਿੱਚ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਮਰਦਾਸ ਦੀ ਛੋਟੀ ਧੀ ਬੀਬੀ ਭਾਨੀ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ। ਭਾਈ ਜੇਠਾ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਦੀ ਪਤਨੀ, ਮਾਤਾ ਮਨਸਾ ਦੇਵੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸਮਰਪਿਤ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਦੇ ਕਾਰਨ ਆਪਣੀ ਧੀ ਭਾਨੀ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਜੋੜ ਵਜੋਂ ਨਿੱਜੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਚੁਣਿਆ ਸੀ<ref name=":1" /><ref name=":0222" /> ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਤਿੰਨ ਪੁੱਤਰ: ਪ੍ਰਿਥੀ ਚੰਦ (1554–1623), ਮਹਾਦੇਵ (1559–1656) ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ (1563–1606) ਸਨ।<ref name="Mandair2013p38" /> ਭਾਈ ਜੇਠਾ ਦਾ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਪਰਿਵਾਰ ਅਕਸਰ ਉਸ ਦੇ ਸਹੁਰਿਆਂ ਦੇ ਘਰ ਕੀਤੇ ਜਾ ਰਹੇ ਕੰਮ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਦਾ ਸੀ।<ref name=":1" /> === ਇੱਕ ਯੋਗ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਬਣਨ ਲਈ ਪ੍ਰੀਖਿਆ === ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਨੇ ਇਹ ਫੈਸਲਾ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੋ ਜਵਾਈਆਂ, ਰਾਮੋ ਅਤੇ ਜੇਠਾ ਵਿੱਚੋਂ ਕੌਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਬਣਨ ਦੇ ਯੋਗ ਹੈ।<ref name=":1" /> ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਮੰਚ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ ਬੈਠਣ ਦੇ ਯੋਗ ਹੋਵੇ।<ref name=":1" /> ਰਾਮੋ ਨੇ ਚਾਰ ਮੰਚ ਬਣਾਏ ਪਰ ਕੋਈ ਵੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਨੂੰ ਪਸੰਦ ਨਹੀਂ ਆਇਆ ਇਸ ਲਈ ਰਾਮੋ ਨੇ ਹਾਰ ਮੰਨ ਲਈ।<ref name=":1" /> ਜੇਠਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸੱਤ ਮੰਚ ਬਣਾਏ ਪਰ ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਵੀ ਅਸਫਲ ਰਹੇ, ਪਰ ਰਾਮੋ ਵਾਂਗ ਹਾਰ ਮੰਨਣ ਦੀ ਬਜਾਏ, ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਅੱਗੇ ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਮਾਲਕ ਲਈ ਇੱਕ ਯੋਗ ਮੰਚ ਬਣਾ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਜਾਰੀ ਰੱਖੇਗਾ, ਇਹੀ ਕਾਰਵਾਈ ਸੀ ਜਿਸ ਨੇ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਨੂੰ ਇਹ ਫੈਸਲਾ ਕਰਨ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕੀਤਾ ਕਿ ਉਹ ਗੁਰਗੱਦੀ ਦੇ ਯੋਗ ਹਨ।<ref name=":1" /> ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜੇਠਾ ਨੂੰ ਅਗਲੇ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ ਵਜੋਂ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਣ ਲੱਗਾ।<ref name=":1" /> ==ਗੁਰਬਾਣੀ== ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਰਚਿਤ ਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਲਈ ਅਥਾਹ ਸ਼ਰਧਾ ਅਤੇ ਪਰੇਮ ਹੈ। ਆਪ ਨੇ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੇ 31 ਰਾਗਾਂ ਵਿਚੋਂ 30 ਰਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਬਾਣੀ ਰਚੀ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕੁਲ 56 ਦੁਪਦੇ, 2 ਪੰਚਪਦੇ, 2 ਛਿਪਦੇ, 12 ਪੜਤਾਲ ਦੁਪਦੇ, 38 ਛੰਦ। ਛੰਦਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸਲੋਕ, ਇੱਕ ਪਹਿਰਾ, ਇੱਕ ਵਣਜਾਰਾ, 2 ਕਰਹਲੇ, 2 ਘੋੜੀਆਂ, 2 ਸੋਲਹੇ, 30 ਸਲੋਕ, ਵਾਰਾਂ ਤੇ ਵਧੀਕ, 105 ਵਾਰਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸਲੋਕ ਅਤੇ 183 ਵਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਪਉੜੀਆਂ। ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਬਾਣੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਵਾਰਾਂ, ਘੋੜੀਆਂ, ਲਾਵਾਂ, ਕਰਹਲੇ, ਮਾਰੂ ਸੌਲਹੇ, ਵਣਜਾਰਾ ਅਤੇ ਛਕੇ ਛੰਦ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਵਰਣਨ ਯੋਗ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਰਚਨਾਵਾਂ ਬਾਰੇ ਵਿਸਤਰਿਤ ਵੇਰਵਾ ਤੇ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਹੇਠ ਦਰਜ ਹੈ।<ref>ਕੁਲਵੰਤ ਕੌਰ, ਗੁਰਮਤਿ ਕਾਵਿ ਇੱਕ ਅਧਿਐਨ, ਲੋਕਾਇਤ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਐਸ.ਸੀ.ਓ. 57-59, ਸੈਕਟਰ 17-ਸੀ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ, 1984, ਪੰਨਾ-39></ref> ===ਵਾਰਾਂ=== ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤਕ ਪਰੰਪਰਾ ਦੇ ਅੰਤਰਗਤ ਵਾਰ ਕਾਵਿ ਰੂਪ ਦਾ ਉਦਰਾਸ ਲੋਕ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਇੱਕ ਰੂਪ ਵਜੋਂ ਹੋਇਆ ਤੇ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਬਦਲਦੀਆਂ ਸਥਿਤੀਆਂ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਇਸ ਕਾਵਿ ਰੂਪ ਦਾ ਸਰੂਪ ਵੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਚੌਖਟਿਆਂ ਦੀ ਵਲਗਣ, ਵਿਚੋਂ ਨਿਕਲਦਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਬਹੁ ਪ੍ਰਕਾਰੀ ਜੀਵਨ ਅਨੁਭਵਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕਲੇਵਰ 'ਚ ਲੈਣ ਦੇ ਸਮਰੱਥ ਹੁੰਦਾ ਗਿਆ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਕੁਲ 8 ਵਾਰਾਂ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਕੀਤੀ। ਇਹ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਸ੍ਰੀ ਰਾਗ, ਰਾਗ ਗਉੜੀ, [[ਰਾਗ ਵਡਹੰਸ]], [[ਰਾਗ ਬਿਲਾਵਲ]], [[ਰਾਗ ਬਿਹਾਗੜਾ]], [[ਰਾਗ ਸੋਰਠਿ]], [[ਰਾਗ ਸਾਰੰਗ]] ਅਤੇ [[ਰਾਗ ਕਾਨੜਾ]] ਵਿੱਚ ਹਨ। ਸ੍ਰੀ ਰਾਗ ਕੀ ਵਾਰ ਦੀਆਂ 21 ਪਉੜੀਆਂ ਹਨ ਤੇ ਹਰ ਇੱਕ ਪਉੜੀ ਨਾਲ ਦੋ ਦੋ ਸ਼ਲੋਕ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਹ ਗੱਲ ਵੀ ਭਲੀ-ਭਾਂਤ ਉਜਾਗਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 21 ਪਾਉੜੀਆਂ ਦੀ ਹੀ ਵਾਰ ਲਿਖੀ ਸੀ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਸਲੋਕ ਜੋੜਨ ਦਾ ਸਿਹਰਾ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਸਿਰ ਹੈ। ਹਰ ਇੱਕ ਪਉੜੀ ਦੀਆਂ ਪੰਜ ਤੁਕਾਂ ਹਨ ਤੇ ਪਉੜੀ ਦੀ ਤੁਕ ਦਾ ਠੀਕ ਵਜ਼ਨ 15+10 ਮਾਤਰਾਂ ਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ- <poem> ਹਰਿ ਸਭਨਾ ਵਿਚਿ ਤੂੰ ਵਰਤਦਾ ਹਰਿ ਸਭਨਾ ਭਾਣਾ॥ ਸਭਿ ਤੁਝੇ ਧਿਆਵਹਿ ਜੀਅ ਜੰਤ, ਹਰਿ ਸਾਰਗ ਪਾਣਾ॥ ਜੋ ਗੁਰਮੁਖਿ ਹਰਿ ਅਗਧਦੇ ਤਿਨ ਹਉ ਕੁਰਬਾਣਾ॥ ਤੂੰ ਆਪੇ ਆਪਿ ਵਰਤਦਾ ਕਰਿ ਚੋਜ ਵਿਡਾਣਾ॥8 (ਸ੍ਰੀ ਰਾਗ ਕੀ ਵਾਰ ਪਉੜੀ ਨੰ:4) </poem> *ਦੂਸਰੀ ਵਾਰ ਗਉੜੀ ਦੀਆਂ ਕੁੱਲ 33 ਪਉੜੀਆਂ ਤੇ 68 ਸ਼ਲੋਕ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਪਹਿਲੀਆਂ 26 ਪਉੜੀਆਂ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਦੀਆਂ 27 ਤੋਂ 31 ਤੱਕ ਪੰਜ ਪਉੜੀਆਂ ਪੰਚਮ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਦੀਆਂ ਅਤੇ ਅੰਤਿਮ ਦੋ ਪਉੜੀਆਂ ਵੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਦੀਆਂ ਹਨ। ਗਉੜੀ ਦੀ ਵਾਰ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਪਉੜੀ ਵਿੱਚ ਹੀ ਈਸ਼ਵਰ ਦੀ ਅਰਾਧਨਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ ਜਿਵੇਂ-<ref>ਡਾ. ਸ੍ਰੀਮਤੀ ਵਿਦਿਆਵਤੀ, ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ: ਜੀਵਨ ਤੇ ਬਾਣੀ, ਸੰਗਮ ਪਬਲੀਕੇਸ਼ਨਜ, ਸਮਾਣਾ, 2005, ਪੰਨਾ-21></ref> <poem> ਤੂੰ ਸਚਾ ਸਾਹਿਬੁ ਸਚੁ ਹੈ ਸਚੁ ਸਚਾ ਗੁਸਾਈ, ਤੁਧੁ ਨੋ ਸਭ ਧਿਆਇਦੀ ਸਭ ਲਾਗੈ ਤੇਰੀ ਪਾਈ॥ ਵਡੇ ਮੇਰੇ ਸਾਹਿਬਾ ਵਡੀ ਤੇਰੀ ਵਡਿਆਈ॥1॥9 </poem> *ਤੀਸਰੀ ਵਾਰ ਬਿਹਾਗੜੇ ਦੀ ਵਾਰ ਹੈ। ਇਸ ਦੀਆਂ ਕੁੱਲ 21 ਪਉੜੀਆਂ ਅਤੇ 43 ਸ਼ਲੋਕ ਹਨ। ਪਹਿਲੀਆਂ ਵਾਰਾਂ ਵਾਂਗ ਇਹ ਵਾਰ ਵੀ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਜਾਂ ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਨਿਰੋਲ ਮਹਿਮਾ ਦਾ ਹੀ ਗਾਇਨ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਸਦੇ ਪ੍ਰੇਰਕ ਹੇਤੂ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਅਸਥਿਰਤਾ, ਨਾਸ਼ਮਾਨਤਾ ਅਤੇ ਛਿੰਨਭੰਗਰਤਾ ਹੈ।<ref>ਡਾ. ਐਸ.ਐਸ. ਕੋਹਲੀ, ਗੁਰਮਤਿ ਸਾਹਿਤ, ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ (ਪੁਰਾਤਨ ਕਾਲ), ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਭਾਗ, ਪੰਜਾਬ, ਪਟਿਆਲਾ, 1963, ਪੰਨਾ-138></ref> *ਚੌਥੀ ਵਾਰ ਵਡਹੰਸ ਹੈ ਜਿਸਦੀਆਂ ਪਉੜੀਆਂ 21 ਅਤੇ ਸਲੋਕ 43 ਹਨ। ਇਹ ਸਮੁੱਚੀ ਵਾਰ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪਉੜੀਆਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਲਿਖੀ ਗਈ ਸੀ। ਹਰੇਕ ਪਉੜੀ ਪੰਜ ਤੁਕੀ ਹੈ। *ਪੰਜਵੀਂ ਵਾਰ ਦਾ ਨਾਮ ਸੋਰਠਿ ਦੀ ਵਾਰ ਹੈ। ਇਸ ਦੀਆਂ ਕੁੱਲ 29 ਪਉੜੀਆਂ ਅਤੇ 58 ਸ਼ਲੋਕ ਹਨ। ਹਰ ਇੱਕ ਪਉੜੀ ਨਾਲ ਦੋ-ਦੋ ਸ਼ਲੋਕ ਅੰਕਿਤ ਹਨ। ਇਸ ਵਾਰ ਦਾ ਕੇਂਦਰੀ ਵਿਸ਼ਾ ਵੀ ਗੁਰੂ-ਮਹਿਮਾ ਹੀ ਹੈ। ਸੋਰਠਿ ਦੀ ਵਾਰ ਵਿੱਚ 'ਗੁਰਮੁਖਿ ਨਾਨਕ ਅਰਾਧਿਆ ਸਭਿ ਆਖਹੁ ਧੰਨੁ ਧੰਨੁ ਧੰਨੁ ਗੁਰ ਸੇਈ' ਦਾ ਮਜ਼ਮੂਨ ਲਾਇਆ ਹੈ। *ਛੇਵੀਂ ਵਾਰ [[ਬਿਲਾਵਲ]] ਦੀਆਂ ਸਿਰਫ਼ ਤੇਰਾ ਪਉੜੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਲਘੂ ਵਾਰ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਕੁਲ 27 ਸ਼ਲੋਕ ਹਨ। ਇਸ ਵਾਰ ਦੀ ਸਤਵੀਂ ਪਉੜੀ ਨਾਲ 3 ਸ਼ਲੋਕ ਅਤੇ ਬਾਕੀ ਸਾਰੀਆਂ ਨਾਲ ਦੋ-ਦੋ ਸ਼ਲੋਕ ਦਰਜ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ 2 ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਦੇ 24 ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਦਾ ਆਪਣਾ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਸ਼ਲੋਕ ਹੀ ਅੰਕਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਬੁਨਿਆਦੀ ਵਜ਼ਨ ਤੇ ਤੋਲ 15+10=25 ਮਾਤਰਾ ਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ:- <poem> ਤੂ ਹਰਿ ਪ੍ਰਭੂ ਆਪਿ ਅਗੰਮੁ ਹੈ ਸਭਿ ਤੁਧੁ ਉਪਾਇਆ॥ ਤੂ ਆਪੇ ਆਪਿ ਵਰਤਦਾ॥ ਸਭੁ ਜਗਤੁ ਸਬਾਇਆ॥ </poem> *ਸੱਤਵੀਂ ਸਾਰੰਗ ਦੀ ਵਾਰ ਹੈ ਜਿਸ ਦੀਆਂ 36 ਪਉੜੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ 74 ਸ਼ਲੋਕ ਹਨ। ਇਹ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਅੰਕਿਤ ਬਾਈ ਵਾਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਲੰਮੀ ਵਾਰ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ [[ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ]] ਜੀ ਦੇ 33, [[ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ]] ਜੀ ਦੇ 9, [[ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ]] ਦੇ 23, ਗੁਰੂ ਰਮਾਦਾਸ ਜੀ ਦੇ ਆਪਣੇ 6 ਅਤੇ [[ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ]] ਦੇ ਸਿਰਫ਼ ਤਿੰਨ ਸ਼ਲੋਕ ਵਿਦਮਾਨ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ: <poem> ਆਪੇ ਆਪਿ ਨਿਰੰਜਨਾ ਜਿਨਿ ਆਪੁ ਉਪਾਇਆ॥ ਆਪੇ ਖੇਲੁ ਰਚਾਇਓਨੁ ਸਭ ਜਗਤੁ ਸਬਾਇਆ॥ </poem> *ਅੱਠਵੀਂ ਵਾਰ ਦਾ ਨਾਮ ਕਾਨੜੇ ਦੀ ਵਾਰ ਹੈ। ਜਿਸ ਦੀਆਂ 15 ਪਉੜੀਆਂ ਅਤੇ 30 ਸ਼ਲੋਕ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹ ਸਾਰੇ ਦੇ ਸਾਰੇ ਸ਼ਲੋਕ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਰਚੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਇਸ ਵਾਰ ਦਾ ਮੂਲ ਵਿਸ਼ਾ ਵੀ ਪਹਿਲੀਆਂ ਵਾਰਾਂ ਵਾਂਗ ਗੁਰੂ ਭਗਤੀ ਅਤੇ ਨਾਮ ਭਗਤੀ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਹੈ। === ਘੋੜੀਆਂ === [[ਰਾਗ ਵਡਹੰਸ]] ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਲੋਕ-ਕਾਵਿ ਰੂਪ ‘ਘੋੜੀਆਂ` ਵਿੱਚ ਵੀ ਬਾਣੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਅੰਗ 575 ਅਤੇ 576 ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਇਸ ਬਾਣੀ ਦੇ ਪਿਛੋਕੜ ਬਾਰੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨਾ ਆਵੱਸ਼ਕ ਹੈ। ਸਾਡੀ ਜਾਚੇ 'ਘੋੜੀਆਂ' ਵਿਆਹ ਸਮੇਂ ਗਾਏ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਗੀਤਾਂ ਦਾ ਨਾਂ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਲਾੜਾ ਸਜੀ ਹੋਈ ਘੋੜੀ ਤੇ ਚੜਦਾ ਹੈ। ਉਸਨੂੰ ਘੋੜੀ ਚੜ੍ਹਨ ਦੀ ਰੀਤ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਰੀਤ ਸਮੇਂ ਜਿਹੜੇ ਗੀਤ ਗਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ‘ਘੋੜੀਆਂ` ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਸੰਸਾਰੀ ਰੀਤ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਇੱਕ ਅਧਿਆਤਮਕ ਅਰਥ ਅਤੇ ਮੋੜ ਦਿੱਤਾ। ਅਰਥਾਤ ਸਰੀਰ ਇੱਕ ਸੁੰਦਰ ਘੋੜੀ ਦੀ ਨਿਆਈਂ ਹੈ, ਜਿਸ ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣਾ ਹੈ। ਨਾਮ ਰੂਪੀ ਜੀਨ ਪਾ ਕੇ, ਗਿਆਨ ਰੂਪੀ ਕੰਡਿਆਰਾ ਪਾ ਕੇ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭੂ-ਪ੍ਰੇਮ ਰੂਪੀ ਚਾਬਕ ਮਾਰ ਕੇ ਨਾਮ ਦ੍ਰਿੜ ਕਰਨ ਦੀ ਰੀਤ ਦਰਸਾਈ ਹੈ। ਅਜਿਹੀ ਘੋੜੀ ਦੀ ਸਵਾਰੀ ਛੇਤੀ ਹੀ [[ਅਕਾਲਪੁਰਖ]] ਨਾਲ ਮੇਲ ਕਰਵਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ==ਲਾਵਾਂ== *ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਅੰਗ 773-774 ਉਤੇ [[ਸੂਹੀ ਰਾਗ]] ਦੇ ਛੰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਲਾਵਾਂ ਦੇ ਚਾਰ ਛੰਤ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਲਾਂਵ ਦਰਅਸਲ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ, ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਲੰਬੀ, ਮਜ਼ਬੂਤ ਅਤੇ ਅਟੁੱਟ ਰੱਸੀ ਦਾ ਜਿਸ ਨਾਲ ਪਸ਼ੂ ਨੂੰ ਨੂੜ ਕੇ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਲਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਗੁਰਮਤਿ ਦੇ ਪੂਰੇ [[ਰਹੱਸਵਾਦ]] ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਚਾਰ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪੜਾਵਾਂ ਦਾ ਉਲੇਖ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਕਾਵਿ ਦਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਸੁਰ ਅਧਿਆਤਮਿਕਤਾ ਅਤੇ ਭਗਤੀ ਭਾਵਨਾ ਦਾ ਹੈ ਜੋ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਜੀਵ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ। ਪਹਿਲੀ ਲਾਂਵ ਵਿੱਚ ਮੂਲ ਅਵਸਥਾ ਆਪਣੇ ਧਰਮ ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਹੋਣ ਦੀ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦੀ ਪਕਿਆਈ ਦੀ ਹੈ ਜਿਵੇਂ: <poem> ਹਰਿ ਪਹਿਲੜੀ ਲਾਵ ਪਰਵਿਰਤੀ ਕਰਮ ਦ੍ਰਿੜਾਇਆ ਬਲਿਰਾਮ ਜੀਉ॥ ਬਾਣੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਵੇਦੁ ਧਰਮੁ ਦ੍ਰਿੜਹੁ ਪਾਪ ਤਜਾਇਆ ਬਲਿਰਾਮ ਜੀਉ॥ ਧਰਮ ਦ੍ਰਿੜਹੁ ਹਰਿ ਨਾਮ ਧਿਆਵਹੁ ਸਿਮ੍ਰਤਿ ਨਾਮ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹਾਇਆ॥ ਸਤਿਗੁਰੂ ਗੁਰੁ ਪੂਰਾ ਅਰਾਧਹੁ ਸਭਿ ਕਿਲ ਵਿਖ ਪਾਪ ਗਵਾਇਆ॥15 </poem> *[[ਦੂਜੀ ਲਾਂਵ]] ਅਨੁਸਾਰ ਸਤਿਗੁਰੂ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਉਪਰੰਤ ਮਨ ਹਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਭੈ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇ ਵਿਕਾਰਾਂ ਤੋਂ ਵਿਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹਉਮੈ ਦੀ ਮੈਲ ਲਹਿਣ ਉਪਰੰਤ ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਆਨੰਦ ਹੀ ਆਨੰਦ ਦਾ ਵਾਯੂਮੰਡਲ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਫਰਮਾਉਂਦੇ ਹਨ:- <poem> ਹਰਿ ਦੂਜੜੀ ਲਾਵ ਸਤਿਗੁਰੂ ਪੁਰਖ ਮਿਲਾਇਆ ਬਲਿਰਾਮ ਜੀਉ॥ ਨਿਰਭਉ ਭੈ ਮਨੁ ਹੋਇ ਹਉਮੈ ਮੈਲ ਗਵਾਇਆ ਬਲਿਰਾਮ ਜੀਉ॥ ਅੰਤਰਿ ਬਾਹਰਿ ਹਰਿ ਪ੍ਰਭੂ ਏਕੋ ਮਿਲਿ ਹਰਿ ਜਨ ਮੰਗਲ ਗਾਏ॥ ਜਨ ਨਾਨਕ ਦੂਜੀ ਲਾਵ ਚਲਾਈ ਅਨਹਦ ਸ਼ਬਦ ਵਜਾਏ॥ </poem> *[[ਤੀਸਰੀ ਲਾਂਵ]] ਵਿੱਚ ਵੈਰਾਗ ਅਤੇ ਪਿਆਰ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਦਾ ਸੰੁਦਰ ਵਰਣਨ ਹੈ। <poem> ਹਰਿ ਤੀਜੜੀ ਲਾਵ ਮਨਿ ਚਾਉ ਭਇਆ ਬੈਰਾਗੀਆਂ ਬਲਿਰਾਮੁ ਜੀਉ॥ ਹਿਰਦੈ ਹਰਿ ਹਰਿ ਹਰਿ ਧੁਨਿ ਉਪਜੀ ਹਰਿ ਜਪੀਐ ਮਸਤਕਿ ਭਾਗੁ ਜੀਉ॥ ਜਨੁ ਨਾਨਕੁ ਬੋਲੈ ਤੀਜੀ ਲਾਵੈ ਹਰਿ ਉਪਜੈ ਮਨਿ ਬੈਰਾਗ ਜੀਉ॥ </poem> *[[ਚੌਥੀ ਲਾਂਵ]] ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾਂ ਸਹਿਜ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਫਿਰ ਪਤੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ। ਜਿਵੇਂ: <poem> ਹਰਿ ਚਉਥੜੀ ਲਾਵ ਮਨਿ ਸਹਜੁ ਭਇਆ ਹਰਿ ਪਾਇਆ ਬਲਿਰਾਮੁ ਜੀਉ॥ ਗੁਰਮੁਖਿ ਮਿਲਿਆ ਸੁਭਾਇ ਹਰਿ ਮਨਿ ਤਨਿ ਮੀਠਾ ਲਾਇਆ ਬਲਿਰਾਮ ਜੀਉ॥ ਹਰਿ ਮੀਠਾ ਲਾਇਆ ਮੇਰੇ ਪ੍ਰਭੁ ਭਾਇਆ ਅਨਦਿਨੁ ਹਰਿ ਲਿਵਲਾਈ॥ ਮਨ ਚਿੰਦਿਆ ਫਲੁ ਪਾਇਆ ਸੁਆਸੀ ਹਰਿਨਾਮਿ ਵਜੀ ਵਾਧਾਈ॥ ਹਰਿ ਪ੍ਰਭਿ ਠਾਕੁਰਿ ਕਾਜ ਰਚਾਇਆ ਧਨ ਹਿਰਦੈ ਨਾਮਿ ਵਿਗਾਸੀ॥ ਜਨੁ ਨਾਨਕੁ ਬੋਲੈ ਚਉਥੀ ਲਾਵੇ ਹਰਿ ਪਾਇਆ ਪ੍ਰਭੁ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ॥ </poem> ==ਕਰਹਲੇ== ਕਰਹਲੇ ਸਿਰਲੇਖ ਹੇਠਾਂ ਦੋ ਸ਼ਬਦ ਰਾਗੁ ਗਉੜੀ ਪੂਰਬੀ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਕਰਹਲੇ ਦਾ ਭਾਵ ਹੋਲਾ ਕਰਨਾ ਜਾਂ ਹੱਲਾ ਸ਼ੇਰੀ ਦੇਣੀ ਵੀ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਂਝ ‘ਕਰਹਲਾ` ਊਠ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਇਥੇ '''ਕਰਹਲ''' ਤੋਂ ਭਟਕਦੇ ਜੀਵ ਵਲ ਵੀ ਇਸ਼ਾਰਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। '''ਕਰਹਲੇ''' ਦੇ ਦੋਹਾਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਸਤਿਗੁਰੂ ਦੀ ਸ਼ਰਨੀ ਜਾਣ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਜਿਥੇ ਭਟਕਣ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। <poem> ਕਰਹਲੇ ਮਨ ਪ੍ਰਦੇਸੀਆ ਕਿਉ ਮਿਲੀਐ ਹਰਿ ਮਾਏ| ਗੁਰੂ ਭਾਗਿ ਪੂਰੈ ਪਾਇਆ, ਗਲਿ ਮਿਲਿਆ ਪਿਆਰਾ ਭਾਇ ਮਨ ਕਰਹਲਾ ਸਤਿਗੁਰੂ ਪੁਰਖੁ ਧਿਆਇ| ('''ਗਉੜੀ ਪੂਰਬੀ ਮਹਲਾ ਚੌਥਾ''') </poem> ==ਛੰਤ== ਛਕੇ ਛੰਤ ਛੇ ਛੰਤਾਂ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਨਾਂ ਹੈ। [[ਆਸਾ ਰਾਗ]] ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਘਰੁ 4 ਵਿੱਚ ਛੇ ਛੰਤ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਹਰ ਛੰਤ ਦੇ ਚਾਰ ਪਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਕੁਲ 35 ਪਦੇ ਹਨ। ਹਰ ਪਦੇ ਨੂੰ ਆਸਾ ਦੀ ਵਾਰ ਦੀ ਹਰ ਪਉੜੀ ਨਾਲ ਤਰਤੀਬ ਵਾਰ ਪੜ੍ਹਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ==ਵਣਜਾਰਾ== ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਪੰਨਾ 81 ਉਤੇ ਵਣਜਾਰਾ ਸਿਰਲੇਖ ਹੇਠ ਸਿਰਫ ਇੱਕ ਹੀ ਸ਼ਬਦ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਰਚਣਹਾਰ ਵੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਹੀ ਹਨ। [['ਵਣਜਾਰਾ']] ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਸ਼ਬਦ ਹੈ ਜਿਸ ਦੇ ਸਿੱਧੇ ਸਾਦੇ ਅਰਥ ਹਨ- ਵਣਜ ਜਾਂ ਵਪਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ। ==ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ/ਫ਼ਲਸਫ਼ਾ== ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਅਨੁਸਾਰ ਗੁਰੂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਵਿੱਚ ਅੰਤਰ ਨਹੀਂ। ਗੁਰੂ ਰੱਬੀ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਸੰਚਾਰਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਦਾ ਬਚਨ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਸਾਗਰ ਹੈ ਅਤੇ ਜੀਵ ਉਸ ਸਾਗਰ ਦੀ ਇੱਕ ਇੱਕ ਗੁਣਾਂ, ਰੂਪੀ ਬੰਦ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਯਤਨਸ਼ੀਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਅਤੇ ਭਗਤ ਦਾ ਅਜਿਹਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਹੈ ਜਿਥੇ ਬਾਕੀ ਰਿਸ਼ਤਾ ਨਿਰਾਰਥਕ ਅਨੁਭਵ ਹੋਣ ਲੱਗ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਹੀ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਅਨੁਸਾਰ, ਗੁਰੂ ਦਾ ਮਹੱਤਵ ਬਹੁ-ਪੱਖੀ ਹੈ। ਆਪ ਨੇ ਆਪਣੀ ਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਅਤੇ ਸਾਧ ਸੰਗਤ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਹੋਰ ਪ੍ਰਾਸੰਗਿਕ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਪੱਖਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਉਜਾਗਰ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਸਤਿਗੁਰੂ ਤੋਂ ਬੇਮੁੱਖ ਹੋ ਕੇ ਜੀਵ ਨੂੰ ਖੱਜਲ ਖਵਾਰ ਹੋਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਭਟਕਣ ਜਾਂ ਖੱਜਲ ਖੁਆਰੀ ਗੁਰੂ ਦੀ ਸ਼ਰਨੀ ਜਾਇਆ ਹੀ ਦੂਰ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਸਮੁੱਚੀ ਬਾਣੀ ਦਾ ਸਾਰ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਹਰ ਵਕਤ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਦੇ ਨਾਮ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰੋ ਤੇ ਸ਼ੁਭ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਹਉਮੈ ਤੇ ਹੋਰ ਵਿਕਾਰਾਂ ਦਾ ਤਿਆਗ, ਗੁਰੂ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈ ਕੇ ਸਤਿਸੰਗ ਵਿੱਚ ਨਾਮ ਸਿਮਰਨ ਕਰਕੇ ਹੀ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਬਖਸ਼ਿਸ਼ ਸੰਭਵ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਅਨੁਸਾਰ ਪ੍ਰਭੂ ਆਕਾਰ-ਯੁਕਤ ਨਹੀਂ ਆਕਾਰ ਮੁਕਤ ਹੈ। ਅਰੂਪ ਆਰੇਖ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹੋ ਹੀ ਗੁਰਮਤ ਦਾ ਰਹੱਸਵਾਦ ਹੈ। ਗੁਰਮੁਖ ਨੂੰ ਹਰੀ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਭੁੱਖ ਲਗਦੀ। ਗੁਰਸਿਖ ਸਭ ਦਾ ਭਲਾ ਸੋਚਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਅੰਦਰ ਪਰਾਈ ਤਾਤ ਨਹੀਂ, ਗੁਰੂ ਜੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸਭੁ ਗੁਣ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਆਤਮਕ ਉਚਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਸਿੱਖ ਲਈ ਇੱਕ ਆਚਾਰ ਨੀਤੀ ਨੀਅਤ ਕੀਤੀ ਹੈ।<ref>ਡਾ. ਸ੍ਰੀਮਤੀ ਵਿਦਿਆਵਤੀ, ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ: ਜੀਵਨ ਤੇ ਬਾਣੀ, ਸੰਗਮ ਪਬਲੀਕੇਸ਼ਨਜ, ਸਮਾਣਾ, 2005, ਪੰਨਾ-45></ref> ==ਕਾਵਿ ਕਲਾ== ਬਾਣੀ ਦੀ ਬੋਲੀ: ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਇੱਕ ਮਿਸ਼ਰਤ ਬੋਲੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ [[ਅਰਬੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਅਰਬੀ]], [[ਫ਼ਾਰਸੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਫਾਰਸੀ]], [[ਉਰਦੂ ਭਾਸ਼ਾ ਕਵੀਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ|ਉਰਦੂ]], [[ਹਿੰਦੀ]], [[ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ]] ਆਦਿ ਬੋਲੀਆਂ ਰਲੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਰਲਾ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕਾਰਣ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾਲ ਜੀਵਨ ਅਨੁਭਵ ਹੈ। ਨਵੇਂ ਗਿਆਨ ਦੀ ਖੋਜ਼ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਥਾਂ ਤੋਂ ਦੂਜੀ ਥਾਂ ਅਕਸਰ ਭਰਮਣ ਕਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਅਰਬੀ ਫਾਰਸੀ ਤੇ ਉਰਦੂ ਭਾਸ਼ਾ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪ੍ਰਤੱਖ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਜਾਗਰ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਤਤਸਮ ਅਤੇ ਤਦਭਵ ਦੋਵੇਂ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਦੀ ਬੋਲੀ ਦੀ ਅਗਲੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਭਾਸ਼ਾਈ ਸੁਹਜ ਨੂੰ ਉਤਪੰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਆਧਾਰਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਸੁਹਜ ਮੁਹਾਵਰਿਆਂ, ਅਖਾਣਾਂ ਦੀ ਉਚਿਤ ਅਤੇ ਸੰਜਮਮਈ ਵਰਤੋਂ ਨਾਲ ਆਇਆ ਹੈ। ==ਅਲੰਕਾਰ-ਯੋਜਨਾ== ਜਿਥੇ ਅਨੇਕ ਵਰਣਾਂ ਦੀ ਸਰੂਪ ਅਤੇ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਇੱਕ ਵਾਰ ਵਰਤੋਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਥੇ ਛੇਕਾਂ [[ਅਨੁਪ੍ਰਾਸ ਅਲੰਕਾਰ]] ਹੈ। ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਛੇਕ ਅਨੁਪ੍ਰਾਸ ਅਲੰਕਾਰ ਵਰਤੇ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਵਿੱਚ [[ਸੁਤਿਆਨੁਪ੍ਰਾਸ]] ਦੀ ਝਲਕ ਵੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਗੋਚਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ੳ, ਅ, ੲ, ਸ, ਹ ਦੇ ਵਰਗ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵੀ ਵੇਖਣਯੋਗ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਅਲੰਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੈ। ==ਛੰਦ== ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਕਈ ਛੰਦਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਹੋਈ ਹੈ। ਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਉਗਾਹਾ, ਅਤਿਗੀਤਾ, ਰਵੱਈਆ, ਚਿਤ੍ਰਕਲਾ ਜਾਂ ਅਨਕਲਾ, ਸੁਗੀਤਕਾ (ਛੰਦ), ਪਉੜੀ, ਸੋਰਠਾ, ਦੋਹਰਾ, ਚੌਪਈ ਆਦਿ ਛੰਦਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਛੰਦ ਰਚਨਾ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੁਆਰਾ ਰਚਿਤ ਕੁਲ 29 ਛੰਦ ਹਨ ਜੋ ਵਿਭਿੰਨ ਰਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਰਚੇ ਗਏ ਹਨ। ==ਰਸ ਵਿਧਾਨ== ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਦੀ ਸਮੁੱਚੀ ਬਾਣੀ ਵਿੱਚ [[ਸ਼ਿੰਗਾਰ ਰਸ]], ਹਾਸ ਰਾਸ, [[ਕਰੁਣਾ ਰਸ]], [[ਰੌਦਰ ਰਸ]], ਬੀਰ ਰਸ, [[ਭਿਆਨਕ ਰਸ]], ਵੀਭਤਸ ਰਸ, ਅਦਭੁਤ ਰਸ, [[ਸ਼ਾਂਤ ਰਸ]], ਵਾਤਸ਼ਲਯ ਰਸ ਅਤੇ ਭਗਤੀ ਰਸ ਵਧੇਰੇ ਪਰਬਲ ਹੈ। ==ਸ਼ੈਲੀ== ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਦੀ ਪ੍ਰਥਮ ਸ਼ੈਲਗਤ ਖੂਬੀ ਅਰੁਕ ਵਹਾ, ਗਤੀਸ਼ੀਲਤਾ ਅਤੇ ਰਵਾਨਗੀ ਦੀ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਦੀ ਕਥਨ ਵਿਧੀ ਗ੍ਰਾਮੀਨ ਨਹੀਂ ਸ਼ਹਿਰੀ ਹੈ। ਸ਼ੈਲੀ ਦੀ ਰਵਾਨਗੀ ਦੀ ਇਕੋ ਇੱਕ ਖਾਸ਼ੀਅਤ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦਾ ਦੁਹਰਾਉ ਕਹੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਆਮ ਰਚਨਾ ਵਿੱਚ ਇਹ ਦੁਹਰਾਉ ਅਕੇਵੇਂ ਭਰਪੂਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪਰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਇਹ ਦੁਹਰਾਉ ਨੀਰਸ ਨਹੀਂ ਬਣਦਾ ਸਗੋਂ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਿਸਮ ਦਾ ਆਂਤਰਿਕ ਸਰੋਦ ਉਤਪੰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸੰਗੀਤਮਈ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਤਿੰਨ ਸਾਧਨਾਂ ਨਾਲ ਉਤਪੰਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਵਿਅੰਗ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਦੀ ਸ਼ੈਲੀ ਦਾ ਇਹ ਹੋਰ ਅਦੁੱਤੀ ਗੁਣ ਹੈ। ਦਰ-ਬ-ਦਰ ਭਟਕਦੇ ਅਤੇ ਅਟੁੱਟ ਬੰਧਨਾਂ ਵਿੱਚ ਬੱਝੇ ਮਨਮੁਖਾਂ, ਦੁਸ਼ਟਾਂ ਅਤੇ ਨਿੰਦਕਾਂ ਤੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਇਕੋ ਜਿਹੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਬਾਹਰੋਂ ਮਿੱਠਾ ਪਰ ਅੰਦਰੋਂ ਜ਼ਹਿਰੀਲਾ ਵਿਅੰਗ ਕੱਸਦੇ ਹਨ। ਪਾਖੰਡ, ਕੁਕਰਮ ਅਤੇ ਛਲਕਪਟ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਲਘੂ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਤਾਂ ਸੁਖ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਪਰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਦੁੱਖ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਕਟਾਖਸ਼ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਉਸਨੂੰ ਸੁਚੇਤ ਕਰਦੇ ਹਨ ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਲਾਜਵਾਬ ਵਡਿਆਈ ਹੈ।<ref>ਹਰਜਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਢਿਲੋਂ, ਗੁਰੂ ਰਾਮ ਦਾਸ: ਜੀਵਨ, ਚਿੰਤਨ ਤੇ ਬਾਣੀ, ਵਾਰਿਸ ਸ਼ਾਹ ਫਾਉਂਡੇਸ਼ਨ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ, 1998, ਪੰਨਾ-29></ref> ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} {{ਸਿੱਖੀ}} {{ਗੁਰਬਾਣੀ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ]] a0z74ouym0o2oup93s1jdwb8xnj39bk 837576 837575 2026-04-25T19:08:31Z Nitesh Gill 8973 /* ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ */ 837576 wikitext text/x-wiki {{Infobox religious biography | religion = [[ਸਿੱਖੀ]] | name = ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ | image = Ram.jpg | alt = ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ | caption = ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਦੀ ਖ਼ਿਆਲੀ ਪੇਂਟਿੰਗ | birth_name = ਭਾਈ ਜੇਠਾ | birth_date = 24 ਸਤੰਬਰ 1534 | birth_place = ਚੂੰਨੀ ਮੰਡੀ, [[ਲਹੌਰ]], [[ਪੰਜਾਬ ਖੇਤਰ|ਪੰਜਾਬ]], [[ਮੁਗ਼ਲ ਸਲਤਨਤ]] (ਹੁਣ [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]]) | death_date = {{Death date and age|df=yes|1581|09|01|1534|09|24}} | death_place = [[ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਸਾਹਿਬ]], [[ਮੁਗ਼ਲ ਸਲਤਨਤ]] (ਹੁਣ [[ਭਾਰਤ]]) | other_names = ''ਭਾਈ ਜੇਠਾ ਜੀ'' | known_for = [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ]] ਦੇ ਬਾਨੀ<ref name="ColeSambhi1995p23">{{cite book|author1=William Owen Cole|author2=Piara Singh Sambhi|title=The Sikhs: Their Religious Beliefs and Practices |url=https://books.google.com/books?id=zIC_MgJ5RMUC&pg=PA23 |year=1995|publisher=Sussex Academic Press|isbn=978-1-898723-13-4|pages=22–24}}</ref> | occupation = ਗੁਰੂ | predecessor = [[ਗੁਰ ਅਮਰਦਾਸ]] | successor = [[ਗੁਰ ਅਰਜਨ]] | ਧਰਮ ਪਤਨੀ = ਬੀਬੀ ਭਾਨੀ | ਸੰਤਾਨ = ਪਿਰਥੀ ਚੰਦ, ਮਹਾਂ ਦੇਵ, [[ਗੁਰ ਅਰਜਨ|ਅਰਜਨ]] | father = ਹਰਿ ਦਾਸ | mother = ਮਾਤਾ ਦਿਆ ਕੌਰ }} {{ਸਿੱਖੀ ਸਾਈਡਬਾਰ}} '''ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ''' '''ਜੀ''' (24 ਸਤੰਬਰ 1534 – 1 ਸਤੰਬਰ 1581) [[ਸਿੱਖਾਂ]] ਦੇ '''ਚੌਥੇ [[ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ|ਗੁਰੂ]]''' ਸੀ।<ref name="ColeSambhi1995p23"/><ref name="Mandair2013p38">{{cite book|author=Arvind-Pal Singh Mandair|title=Sikhism: A Guide for the Perplexed |url=https://books.google.com/books?id=Jn_jBAAAQBAJ&pg=PA38 |year=2013|publisher=Bloomsbury Publishing|isbn=978-1-4411-5366-1|pages=38–40}}</ref> ਉਹ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਇੱਕ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਮ ਭਾਈ ਜੇਠਾ ਰੱਖਿਆ।<ref name="Mandair2013p38" /><ref name=eosramdas>{{cite web |url=http://www.learnpunjabi.org/eos/index.aspx |title=Ram Das, Guru (1534–1581) |author=G.S. Mansukhani |website=Encyclopaedia of Sikhism |publisher=Punjab University Patiala |access-date=19 January 2017}}</ref> ਉਹ ਸੱਤ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਅਨਾਥ ਹੋ ਗਏ ਸੀ; ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਨਾਨੀ ਕੋਲ ਵੱਡੇ ਹੋਏ।<ref name="Mandair2013p38" /> 12 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ, ਭਾਈ ਜੇਠਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦਾਦੀ ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਚਲੇ ਗਏ, ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੁਲਾਕਾਤ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਤੀਜੇ ਆਗੂ [[ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ]] ਨਾਲ ਹੋਈ।<ref name="Mandair2013p38" /> ਭਾਈ ਜੇਠਾ ਨੇ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਗੁਰੂ ਮੰਨਿਆ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਧੀ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਏ। ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਲਈ ਆਪਣਾ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਨਾਮ ਦੇਣ ਦਾ ਸਮਾਂ ਆਇਆ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਭਾਈ ਜੇਠਾ ਦੀ ਮਿਸਾਲੀ ਸੇਵਾ, ਨਿਰਸਵਾਰਥ ਸ਼ਰਧਾ ਅਤੇ ਨਿਰਵਿਵਾਦ ਆਗਿਆ ਪਾਲਣ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ, ਭਾਈ ਜੇਠਾ ਨੂੰ ਚੁਣਿਆ।<ref name="Mandair2013p38" /><ref name="eosramdas" /><ref>{{cite book |author=Shakti Pawha Kaur Khalsa |url=https://books.google.com/books?id=E6ZgJvdMEzYC&pg=PA76 |title=Kundalini Yoga: The Flow of Eternal Power |publisher=Penguin |year=1998 |isbn=978-0-399-52420-2 |page=76}}</ref> ਰਾਮ ਦਾਸ ("ਰੱਬ ਦਾ ਸੇਵਕ") ਦਾ ਨਾਮ ਬਦਲ ਕੇ, ਭਾਈ ਜੇਠਾ 1574 ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਚੌਥੇ ਗੁਰੂ ਬਣੇ।<ref name=":2">{{cite book|author=Arvind-pal Singh Mandair|title=Religion and the Specter of the West: Sikhism, India, Postcoloniality, and the Politics of Translation |url=https://books.google.com/books?id=dzeCy_zL0Q8C&pg=PA251 |year=2013|publisher=Columbia University Press|isbn=978-0-231-51980-9|pages=251–252}}</ref> ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੀ ਦੁਸ਼ਮਣੀ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਅਧਿਕਾਰਤ ਅਧਾਰ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਦੁਆਰਾ ਗੁਰੂ-ਕਾ-ਚੱਕ ਵਜੋਂ ਪਛਾਣੀਆਂ ਗਈਆਂ ਜ਼ਮੀਨਾਂ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।<ref name="Mandair2013p38" /> ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਰਾਮਦਾਸਪੁਰ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ, ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦਾ ਨਾਮ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਵਿੱਤਰ ਸ਼ਹਿਰ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name="McLeod1990p28">{{cite book|author=W.H. McLeod|title=Textual Sources for the Study of Sikhism |url=https://books.google.com/books?id=7xIT7OMSJ44C&pg=PA28 |year=1990|publisher=University of Chicago Press|isbn=978-0-226-56085-4|pages=28–29}}</ref><ref name="ShackleMandair2013xv" /> ਪਹਿਲੇ ਤਿੰਨ ਗੁਰੂਆਂ ਦੇ ਉਲਟ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਪੰਜਵੇਂ ਤੋਂ ਦਸਵੇਂ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂਆਂ ਨੂੰ, ਆਪਣਾ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ।<ref name="ShackleMandair2013xv">{{cite book|author1=Christopher Shackle|author2=Arvind Mandair|title=Teachings of the Sikh Gurus: Selections from the Sikh Scriptures |url=https://books.google.com/books?id=VvoJV8mw0LwC |year=2013|publisher=Routledge|isbn=978-1-136-45101-0|pages=xv–xvi}}</ref><ref name="McLeod2009p86">{{cite book|author=W. H. McLeod|title=The A to Z of Sikhism|url=https://books.google.com/books?id=vgixwfeCyDAC&pg=PA86 |year=2009|publisher=Scarecrow Press|isbn=978-0-8108-6344-6|page=86}}</ref> ਉਸ ਨੇ 1581 ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਮੌਤ ਤੱਕ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ।<ref name=":2" /> ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਲਹਿਰ ਨੂੰ ਧਾਰਮਿਕ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਮਰਥਨ ਦੇਣ ਲਈ ਮੰਜੀ ਸੰਗਠਨ ਨੂੰ ਕਲੈਰੀਕਲ ਨਿਯੁਕਤੀਆਂ ਅਤੇ ਦਾਨ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨ ਲਈ ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name="Mandair2013p38" /> ਆਪਣੇ ਪੂਰਵਗਾਮੀ ਵਾਂਗ, ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਨੇ ਵੀ ਵਿਧਵਾ ਪੁਨਰ-ਵਿਆਹ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕੀਤਾ।<ref name=":22">{{Cite book |last=Shanker |first=Rajkumari |title=Religion and Women |date=Sep 21, 2015 |publisher=State University of New York Press |isbn=9781438419602 |editor-last=Sharma |editor-first=Arvind |pages=198 |chapter=Women in Sikhism}}</ref> == ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ == ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ 24 ਸਤੰਬਰ ਸੰਨ 1534 ਨੂੰ ਪਿਤਾ ਹਰੀਦਾਸ ਜੀ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਦਇਆ ਜੀ ਦੇ ਘਰ ਚੂਨਾ ਮੰਡੀ [[ਲਾਹੌਰ]] ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। ਆਪ ਜੀ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਨਾਮ ਭਾਈ ਜੇਠਾ ਸੀ। ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਆਪ ਜੀ ਦੇ ਮਾਤਾ ਪਿਤਾ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣਾ ਕਰ ਗਏ। ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮ ਦਾਸ ਜੀ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਨਾਨੀ ਜੀ ਆਪਣੇ ਨਾਲ [[ਬਾਸਰਕੇ|ਪਿੰਡ ਬਾਸਰਕੇ]] ਲੈ ਆਏ। ਆਪ ਜੀ ਕੁੱਝ ਸਾਲ ਪਿੰਡ ਬਾਸਕਰੇ ਵਿੱਚ ਰਹੇ। ਜਦੋਂ [[ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ]] ਦੇ ਹੁਕਮਾਂ ਨਾਲ <nowiki>[[ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ]]</nowiki> ਨੇ ਭਾਈ ਗੋਂਦੇ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਤੇ [[ ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਸਾਹਿਬ|ਗੋਵਿੰਦਵਾਲ ਸਾਹਿਬ]] ਨਗਰ ਵਸਾਇਆ ਤਾਂ ਬਾਸਰਕੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਕਾਫੀ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਨੂੰ ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਲਿਆਂਦਾ ਗਿਆ। ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਭਾਈ ਜੇਠਾ ਜੀ ਵੀ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਨਾਨੀ ਜੀ ਦੇ ਨਾਲ ਗੋਵਿੰਦਵਾਲ ਸਾਹਿਬ ਆ ਗਏ। ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਬੀਬੀ ਭਾਨੀ ਜੀ ਦਾ ਵਿਆਹ ਜੇਠਾ ਜੀ ਨਾਲ ਕਰਵਾਇਆ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਜੇਠਾ ਜੀ ਦਾ ਨਾਮ [[ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ]] ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਦੀ ਸੇਵਾ ਹਮੇਸ਼ਾ ਇੱਕ ਸਿੱਖ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੀਤੀ। ਸ਼੍ਰੀ [[ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ|ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਸਾਹਿਬ ਜੀ]] ਦੇ ਕਹਿਣ ਤੇ ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਨਗਰ ਵਸਾਇਆ ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਮ ਗੁਰੂ ਕਾ ਚੱਕ ਸੀ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦਾ ਨਾਮ ਰਾਮਦਾਸਪੁਰ ਹੋ ਗਿਆ। ਅੱਜ ਇਹ [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ]] ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਸਤੰਬਰ 1574 ਇਸਵੀ ਵਿੱਚ ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਗੁਰਗੱਦੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਸੰਭਾਲੀ। ਆਪ ਜੀ ਦੇ ਘਰ ਤਿੰਨ ਸਪੁੱਤਰਾਂ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ ਸੀ: ਬਾਬਾ ਪ੍ਰਿਥੀ ਚੰਦ, ਮਹਾਂਦੇਵ ਜੀ ਅਤੇ [[ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ]]।<ref>ਡਾ. ਸ੍ਰੀਮਤੀ ਵਿਦਿਆਵਤੀ, ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ: ਜੀਵਨ ਤੇ ਬਾਣੀ, ਸੰਗਮ ਪਬਲੀਕੇਸ਼ਨਜ, ਸਮਾਣਾ, 2005, ਪੰਨਾ-2</ref> ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਗੋਵਿੰਦਵਾਲ ਬਾਉਲੀ ਸਾਹਿਬ ਤਿਆਰ ਕਰਵਾ ਰਹੇ ਸਨ। ਤਾਂ ਸੰਗਤ ਨਾਲ ਭਾਈ ਜੇਠਾ ਜੀ ਵੀ ਉੱਥੇ ਆਏ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਭਾਈ ਜੀ ਦੀ [[ਸੇਵਾ]] ਅਤੇ ਨਿਮਰਤਾ ਵੇਖ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲ ਖਿੱਚੇ ਗਏ ਅਤੇ [[ਬੀਬੀ ਭਾਨੀ]] ਨਾਲ ਸ਼ਾਦੀ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਸ਼ਾਦੀ ਤੋਂ ਮਗਰੋਂ ਭਾਈ ਜੇਠਾ ਜੀ ਗੁਰੂ ਜੀ ਕੋਲ ਹੀ ਰਹੇ। ਦੂਜੇ ਅਤੇ ਤੀਜੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਵਾਂਗ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵੀ, ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਏਨੀ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ ਕਿ ਉਹ ਗੁਰੂ ਗੱਦੀ ਦੇ ਮਾਲਕ ਬਣੇ। ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਹੋਰ ਘਟਨਾ ਦਾ ਵੀ ਜ਼ਿਕਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇੱਕ ਵਾਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਬੀਬੀ ਭਾਨੀ ਉਤੇ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਵਰ ਮੰਗਣ ਲਈ ਕਿਹਾ। ਬੀਬੀ ਜੀ ਨੇ ਉਤਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਅੱਗੇ ਚੱਲ ਕੇ ਗੁਰਿਆਈ ਘਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਰਹੇ। ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਦੀ ਮਗਰੋਂ ਗੁਰਿਆਈ ਸੋਢੀ ਖਾਨਦਾਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਰਹੀ। ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਹੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਸਰੋਵਰ ਖੁਣਿਆ ਜਾ ਚੁੱਕਾ ਸੀ। ਗੁਰਿਆਈ ਮਿਲਣ ਤੋਂ ਮਗਰੋਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਛੱਡ ਕੇ ਰਾਮਦਾਸਪੁਰ ਆ ਗਏ ਸਨ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਏਥੇ ਹੀ ਸਰੋਵਰ ਖੁਦਵਾਇਆ ਅਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਬੁਨਿਆਦ ਰੱਖੀ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਇੱਕ ਸਤੰਬਰ, 1581 ਵਿੱਚ ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਵਿੱਚ ਜੋਤੀ ਜੋਤ ਸਮਾਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਤਿੰਨ ਸਪੁੱਤਰ ਸਨ, ਪ੍ਰਿਥੀ ਚੰਦ, ਮਹਾਂਦੇਵ ਅਤੇ ਅਰਜਨ। ਆਪ ਨੇ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੇ ਨੂੰ ਯੋਗ ਸਮਝ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗੁਰ-ਗੱਦੀ ਦਿੱਤੀ।<ref>ਡਾ. ਐਸ.ਐਸ. ਕੋਹਲੀ, ਗੁਰਮਤਿ ਸਾਹਿਤ, ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ (ਪੁਰਾਤਨ ਕਾਲ), ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਭਾਗ, ਪੰਜਾਬ, ਪਟਿਆਲਾ, 1963, ਪੰਨਾ-127></ref> ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦਾਦੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪਿੰਡ ਬਾਸਰਕੇ ਲੈ ਗਈ, ਭਾਈ ਜੇਠਾ ਉੱਥੇ ਪੰਜ ਸਾਲ ਰਹੇ। <ref name="eosramdas" /><ref name=":0">{{Cite book |last=Singh |first=Prithi Pal |url=https://books.google.com/books?id=EhGkVkhUuqoC&pg=PA54 |title=The History of Sikh Gurus |date=2007 |publisher=Lotus Press |isbn=978-81-8382-075-2 |pages=54}}</ref><ref name=":8" /> ਬਾਸਰਕੇ ਵੀ ਸੰਜੋਗ ਨਾਲ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਦਾ ਜੱਦੀ ਪਿੰਡ ਸੀ। <ref name=":0222" /> ਜੇਠਾ ਦੀ ਦਾਦੀ ਇੱਕ ਬੇਸਹਾਰਾ ਔਰਤ ਸੀ ਜਿਸਨੂੰ ਤਿੰਨ ਅਨਾਥ ਭੈਣ-ਭਰਾਵਾਂ ਦੀ ਪਰਵਰਿਸ਼ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ। <ref name=":1" /> ਕਿਸ਼ੋਰ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਰਾਮ ਦਾਸ ਨੇ ਸ਼ਲੋਕ ਅਤੇ ਮੰਤਰ ਅਤੇ ਵੇਦ ਅਤੇ ਉਪਨਿਸ਼ਦ ਸਿੱਖੇ, ਪਰ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਨਿਰਾਸ਼ ਹੋ ਗਏ। <ref name=":12" /> ਜੇਠਾ ਲਗਭਗ ਨੌਂ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਰੋਜ਼ੀ-ਰੋਟੀ ਕਮਾਉਣ ਲਈ ਬਾਸਰਕੇ ਦੇ ਸਥਾਨਕ ਬਾਜ਼ਾਰ ਚੌਕ ਵਿੱਚ ਉਬਲੇ ਹੋਏ ਛੋਲੇ, ਉਬਲੇ ਹੋਏ ਕਾਲੇ ਛੋਲੇ (ਘੁੱਗਾਈਆਂ ਵਜੋਂ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ), ਅਤੇ ਉਬਲੀ ਹੋਈ ਕਣਕ ਵੇਚਦੇ ਸਨ।[11][12] ਜੇਠਾ ਕਈ ਵਾਰ ਪਵਿੱਤਰ-ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਦੇ ਸੀ ਜਦੋਂ ਉਹ ਬਾਹਰ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਸੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਹ ਆਪਣੇ ਭੋਜਨ ਉਪਜ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਮੁਫਤ ਵਿੱਚ ਸਾਂਝਾ ਕਰਦੇ ਸੀ, ਅਜਿਹਾ ਕਰਨ ਲਈ ਉਸਦੀ ਦਾਦੀ ਦੁਆਰਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਝਿੜਕਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। <ref name=":1" /> ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਅਮਰ ਦਾਸ ਬਸਰਕੇ ਜਾ ਰਹੇ ਸੀ, ਤਾਂ ਉਸਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਨੌਜਵਾਨ ਜੇਠਾ ਨਾਲ ਹੋਇਆ।<ref name=":1" /> ਅਮਰ ਦਾਸ ਨੇ ਜਵਾਨ ਜੇਠਾ ਵਿੱਚ ਉਹ ਗੁਣ ਦੇਖੇ ਜੋ ਉਸਨੂੰ ਪਸੰਦ ਕਰਨ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕਰਦੇ ਸਨ ਕਿ ਉਹ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਬਜ਼ੁਰਗ ਦਾਦੀ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕਰ ਰਹੇ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹ ਇੱਕ ਡੂੰਘਾ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਜੀਵਨ ਬਤੀਤ ਕਰਦਾ ਸੀ। <ref name=":1" /> ਅਮਰ ਦਾਸ ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਕਈ ਵਾਰ ਜੇਠਾ ਨਾਲ ਮਿਲਦੇ ਸੀ।<ref name=":1" /> ਹਾਲਾਂਕਿ, ਇੱਕ ਵਾਰ ਜਦੋਂ ਅਮਰ ਦਾਸ ਬਸਰਕੇ ਜਾ ਰਹੇ ਸੀ, ਤਾਂ ਉਹ ਖਡੂਰ ਲਈ ਅੱਗੇ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ ਸੀ, ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗੁਰੂ, ਅੰਗਦ, ਰਹਿੰਦੇ ਸੀ।[11] ਜੇਠਾ ਨੇ ਖਡੂਰ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਵੀ ਕਰਨ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ। <ref name=":1" /> === ਖਡੂਰ ਅਤੇ ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣਾ === ਅਮਰ ਦਾਸ ਉਸ ਸਮੇਂ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਦੀ ਸੰਗਤ (ਧਾਰਮਿਕ ਸਭਾ) ਵਿੱਚ ਖਡੂਰ ਵਿਖੇ ਰਹਿ ਰਹੇ ਸਨ। ਜੇਠਾ 1546 ਵਿੱਚ ਖਡੂਰ ਗਏ, ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀਆਂ ਸੰਗਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ, ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਅਤੇ ਅਮਰ ਦਾਸ ਜੀ ਲਈ ਬਹੁਤ ਪਸੰਦ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ।<ref name=":1" /><ref name=":0222" /> ਉਹ ਅਕਸਰ ਖਡੂਰ ਦੇ ਸਥਾਨਕ ਲੰਗਰ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਂਦੇ ਸਨ।[11] ਜਦੋਂ ਭਾਈ ਜੇਠਾ ਖਡੂਰ ਵਿਖੇ ਆਪਣੇ ਲਈ ਆਮਦਨ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਲਈ ਠਹਿਰੇ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਬਹੁਤ ਸਾਰਾ ਸਮਾਂ ਬਕਲੀਆਂ (ਉਬਲੀਆਂ ਮੱਕੀ) ਵੇਚਣ ਅਤੇ ਵੇਚਣ ਵਿੱਚ ਬਿਤਾਇਆ।<ref name=":8" /><ref name=":1" /> ਗੁਰੂ ਅਮਰ ਦਾਸ ਜੀ ਆਖਰਕਾਰ ਬਾਸਰਕੇ ਵਾਪਸ ਗਏ ਅਤੇ ਭਾਈ ਜੇਠਾ ਦੇ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਵਿੱਚ ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਵਾਪਸ ਆ ਗਏ।<ref name=":8" /><ref name=":1" /> ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਅਮਰ ਦਾਸ 1552 ਵਿੱਚ ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਵਿਖੇ ਵਸ ਗਏ, ਤਾਂ ਜੇਠਾ ਵੀ ਨਵੇਂ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਚਲੇ ਗਏ, ਅਤੇ ਆਪਣਾ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਸਮਾਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਦਰਬਾਰ (ਦਰਬਾਰ) ਵਿੱਚ ਬਿਤਾਇਆ।[13] ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਵਿਖੇ ਜੇਠਾ ਦੇ ਜ਼ਿੰਮੇ ਇੱਕ ਕੰਮ ਲੰਗਰ ਵਿੱਚ ਵਰਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਭਾਂਡਿਆਂ ਨੂੰ ਸਾਫ਼ ਕਰਨਾ ਸੀ, ਜਿਸਨੂੰ ਉਹ ਖੁਦ ਸਾਫ਼ ਕਰਦੇ ਸ ] ਉਸਨੂੰ ਲੰਗਰ ਵਿੱਚ ਪੀਣ ਵਾਲੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਵੀ ਸੌਂਪੀ ਗਈ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਪੰਗਤ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਵਾਧੂ ਡਿਊਟੀਆਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ।[.<ref name=":1" />ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਉਸਨੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਟੈਂਕੀ, ਬਾਉਲੀ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਤਾ ਲਈ ਖੁਦਾਈ ਦੇ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕੀਤੀ।<ref name=":1" /><ref>{{Cite book |last=Kohli |first=Surindar Singh |title=History of Punjabi Literature |publisher=National Book Shop |year=1993 |isbn=9788171161416 |pages=42}}</ref> ਉਸ ਨੇ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਨਾਲ ਧਾਰਮਿਕ ਯਾਤਰਾਵਾਂ 'ਤੇ ਜਾ ਕੇ ਸਮਾਂ ਬਿਤਾਇਆ।<ref name=":8" /> ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਦੀ ਸਰਪ੍ਰਸਤੀ ਹੇਠ, ਭਾਈ ਜੇਠਾ ਨੂੰ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤੀ ਸੰਗੀਤ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈ।<ref name=":022">{{Cite book |last=Singh |first=Pashaura |title=The Sikh World |last2=Mandair |first2=Arvind-Pal Singh |publisher=Taylor & Francis |year=2023 |isbn=9780429848384 |series=Routledge Worlds |quote=Under his [Guru Amar Das] patronage, his son-in-law Ram Das received training in the musical traditions of North India, and his nephew Gurdas Bhalla received his early education in Punjabi, Braj, and Persian languages, including Hindu and Muslim literary traditions at Sultanpur Lodhi.}}</ref> === ਵਿਆਹ === 1553 ਵਿੱਚ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਮਰਦਾਸ ਦੀ ਛੋਟੀ ਧੀ ਬੀਬੀ ਭਾਨੀ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ। ਭਾਈ ਜੇਠਾ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਦੀ ਪਤਨੀ, ਮਾਤਾ ਮਨਸਾ ਦੇਵੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸਮਰਪਿਤ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਦੇ ਕਾਰਨ ਆਪਣੀ ਧੀ ਭਾਨੀ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਜੋੜ ਵਜੋਂ ਨਿੱਜੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਚੁਣਿਆ ਸੀ<ref name=":1" /><ref name=":0222" /> ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਤਿੰਨ ਪੁੱਤਰ: ਪ੍ਰਿਥੀ ਚੰਦ (1554–1623), ਮਹਾਦੇਵ (1559–1656) ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ (1563–1606) ਸਨ।<ref name="Mandair2013p38" /> ਭਾਈ ਜੇਠਾ ਦਾ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਪਰਿਵਾਰ ਅਕਸਰ ਉਸ ਦੇ ਸਹੁਰਿਆਂ ਦੇ ਘਰ ਕੀਤੇ ਜਾ ਰਹੇ ਕੰਮ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਦਾ ਸੀ।<ref name=":1" /> === ਇੱਕ ਯੋਗ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਬਣਨ ਲਈ ਪ੍ਰੀਖਿਆ === ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਨੇ ਇਹ ਫੈਸਲਾ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੋ ਜਵਾਈਆਂ, ਰਾਮੋ ਅਤੇ ਜੇਠਾ ਵਿੱਚੋਂ ਕੌਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਬਣਨ ਦੇ ਯੋਗ ਹੈ।<ref name=":1" /> ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਮੰਚ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ ਬੈਠਣ ਦੇ ਯੋਗ ਹੋਵੇ।<ref name=":1" /> ਰਾਮੋ ਨੇ ਚਾਰ ਮੰਚ ਬਣਾਏ ਪਰ ਕੋਈ ਵੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਨੂੰ ਪਸੰਦ ਨਹੀਂ ਆਇਆ ਇਸ ਲਈ ਰਾਮੋ ਨੇ ਹਾਰ ਮੰਨ ਲਈ।<ref name=":1" /> ਜੇਠਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸੱਤ ਮੰਚ ਬਣਾਏ ਪਰ ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਵੀ ਅਸਫਲ ਰਹੇ, ਪਰ ਰਾਮੋ ਵਾਂਗ ਹਾਰ ਮੰਨਣ ਦੀ ਬਜਾਏ, ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਅੱਗੇ ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਮਾਲਕ ਲਈ ਇੱਕ ਯੋਗ ਮੰਚ ਬਣਾ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਜਾਰੀ ਰੱਖੇਗਾ, ਇਹੀ ਕਾਰਵਾਈ ਸੀ ਜਿਸ ਨੇ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਨੂੰ ਇਹ ਫੈਸਲਾ ਕਰਨ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕੀਤਾ ਕਿ ਉਹ ਗੁਰਗੱਦੀ ਦੇ ਯੋਗ ਹਨ।<ref name=":1" /> ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜੇਠਾ ਨੂੰ ਅਗਲੇ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ ਵਜੋਂ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਣ ਲੱਗਾ।<ref name=":1" /> ==ਗੁਰਬਾਣੀ== ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਰਚਿਤ ਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਲਈ ਅਥਾਹ ਸ਼ਰਧਾ ਅਤੇ ਪਰੇਮ ਹੈ। ਆਪ ਨੇ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੇ 31 ਰਾਗਾਂ ਵਿਚੋਂ 30 ਰਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਬਾਣੀ ਰਚੀ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕੁਲ 56 ਦੁਪਦੇ, 2 ਪੰਚਪਦੇ, 2 ਛਿਪਦੇ, 12 ਪੜਤਾਲ ਦੁਪਦੇ, 38 ਛੰਦ। ਛੰਦਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸਲੋਕ, ਇੱਕ ਪਹਿਰਾ, ਇੱਕ ਵਣਜਾਰਾ, 2 ਕਰਹਲੇ, 2 ਘੋੜੀਆਂ, 2 ਸੋਲਹੇ, 30 ਸਲੋਕ, ਵਾਰਾਂ ਤੇ ਵਧੀਕ, 105 ਵਾਰਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸਲੋਕ ਅਤੇ 183 ਵਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਪਉੜੀਆਂ। ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਬਾਣੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਵਾਰਾਂ, ਘੋੜੀਆਂ, ਲਾਵਾਂ, ਕਰਹਲੇ, ਮਾਰੂ ਸੌਲਹੇ, ਵਣਜਾਰਾ ਅਤੇ ਛਕੇ ਛੰਦ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਵਰਣਨ ਯੋਗ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਰਚਨਾਵਾਂ ਬਾਰੇ ਵਿਸਤਰਿਤ ਵੇਰਵਾ ਤੇ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਹੇਠ ਦਰਜ ਹੈ।<ref>ਕੁਲਵੰਤ ਕੌਰ, ਗੁਰਮਤਿ ਕਾਵਿ ਇੱਕ ਅਧਿਐਨ, ਲੋਕਾਇਤ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਐਸ.ਸੀ.ਓ. 57-59, ਸੈਕਟਰ 17-ਸੀ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ, 1984, ਪੰਨਾ-39></ref> ===ਵਾਰਾਂ=== ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤਕ ਪਰੰਪਰਾ ਦੇ ਅੰਤਰਗਤ ਵਾਰ ਕਾਵਿ ਰੂਪ ਦਾ ਉਦਰਾਸ ਲੋਕ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਇੱਕ ਰੂਪ ਵਜੋਂ ਹੋਇਆ ਤੇ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਬਦਲਦੀਆਂ ਸਥਿਤੀਆਂ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਇਸ ਕਾਵਿ ਰੂਪ ਦਾ ਸਰੂਪ ਵੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਚੌਖਟਿਆਂ ਦੀ ਵਲਗਣ, ਵਿਚੋਂ ਨਿਕਲਦਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਬਹੁ ਪ੍ਰਕਾਰੀ ਜੀਵਨ ਅਨੁਭਵਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕਲੇਵਰ 'ਚ ਲੈਣ ਦੇ ਸਮਰੱਥ ਹੁੰਦਾ ਗਿਆ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਕੁਲ 8 ਵਾਰਾਂ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਕੀਤੀ। ਇਹ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਸ੍ਰੀ ਰਾਗ, ਰਾਗ ਗਉੜੀ, [[ਰਾਗ ਵਡਹੰਸ]], [[ਰਾਗ ਬਿਲਾਵਲ]], [[ਰਾਗ ਬਿਹਾਗੜਾ]], [[ਰਾਗ ਸੋਰਠਿ]], [[ਰਾਗ ਸਾਰੰਗ]] ਅਤੇ [[ਰਾਗ ਕਾਨੜਾ]] ਵਿੱਚ ਹਨ। ਸ੍ਰੀ ਰਾਗ ਕੀ ਵਾਰ ਦੀਆਂ 21 ਪਉੜੀਆਂ ਹਨ ਤੇ ਹਰ ਇੱਕ ਪਉੜੀ ਨਾਲ ਦੋ ਦੋ ਸ਼ਲੋਕ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਹ ਗੱਲ ਵੀ ਭਲੀ-ਭਾਂਤ ਉਜਾਗਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 21 ਪਾਉੜੀਆਂ ਦੀ ਹੀ ਵਾਰ ਲਿਖੀ ਸੀ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਸਲੋਕ ਜੋੜਨ ਦਾ ਸਿਹਰਾ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਸਿਰ ਹੈ। ਹਰ ਇੱਕ ਪਉੜੀ ਦੀਆਂ ਪੰਜ ਤੁਕਾਂ ਹਨ ਤੇ ਪਉੜੀ ਦੀ ਤੁਕ ਦਾ ਠੀਕ ਵਜ਼ਨ 15+10 ਮਾਤਰਾਂ ਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ- <poem> ਹਰਿ ਸਭਨਾ ਵਿਚਿ ਤੂੰ ਵਰਤਦਾ ਹਰਿ ਸਭਨਾ ਭਾਣਾ॥ ਸਭਿ ਤੁਝੇ ਧਿਆਵਹਿ ਜੀਅ ਜੰਤ, ਹਰਿ ਸਾਰਗ ਪਾਣਾ॥ ਜੋ ਗੁਰਮੁਖਿ ਹਰਿ ਅਗਧਦੇ ਤਿਨ ਹਉ ਕੁਰਬਾਣਾ॥ ਤੂੰ ਆਪੇ ਆਪਿ ਵਰਤਦਾ ਕਰਿ ਚੋਜ ਵਿਡਾਣਾ॥8 (ਸ੍ਰੀ ਰਾਗ ਕੀ ਵਾਰ ਪਉੜੀ ਨੰ:4) </poem> *ਦੂਸਰੀ ਵਾਰ ਗਉੜੀ ਦੀਆਂ ਕੁੱਲ 33 ਪਉੜੀਆਂ ਤੇ 68 ਸ਼ਲੋਕ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਪਹਿਲੀਆਂ 26 ਪਉੜੀਆਂ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਦੀਆਂ 27 ਤੋਂ 31 ਤੱਕ ਪੰਜ ਪਉੜੀਆਂ ਪੰਚਮ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਦੀਆਂ ਅਤੇ ਅੰਤਿਮ ਦੋ ਪਉੜੀਆਂ ਵੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਦੀਆਂ ਹਨ। ਗਉੜੀ ਦੀ ਵਾਰ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਪਉੜੀ ਵਿੱਚ ਹੀ ਈਸ਼ਵਰ ਦੀ ਅਰਾਧਨਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ ਜਿਵੇਂ-<ref>ਡਾ. ਸ੍ਰੀਮਤੀ ਵਿਦਿਆਵਤੀ, ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ: ਜੀਵਨ ਤੇ ਬਾਣੀ, ਸੰਗਮ ਪਬਲੀਕੇਸ਼ਨਜ, ਸਮਾਣਾ, 2005, ਪੰਨਾ-21></ref> <poem> ਤੂੰ ਸਚਾ ਸਾਹਿਬੁ ਸਚੁ ਹੈ ਸਚੁ ਸਚਾ ਗੁਸਾਈ, ਤੁਧੁ ਨੋ ਸਭ ਧਿਆਇਦੀ ਸਭ ਲਾਗੈ ਤੇਰੀ ਪਾਈ॥ ਵਡੇ ਮੇਰੇ ਸਾਹਿਬਾ ਵਡੀ ਤੇਰੀ ਵਡਿਆਈ॥1॥9 </poem> *ਤੀਸਰੀ ਵਾਰ ਬਿਹਾਗੜੇ ਦੀ ਵਾਰ ਹੈ। ਇਸ ਦੀਆਂ ਕੁੱਲ 21 ਪਉੜੀਆਂ ਅਤੇ 43 ਸ਼ਲੋਕ ਹਨ। ਪਹਿਲੀਆਂ ਵਾਰਾਂ ਵਾਂਗ ਇਹ ਵਾਰ ਵੀ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਜਾਂ ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਨਿਰੋਲ ਮਹਿਮਾ ਦਾ ਹੀ ਗਾਇਨ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਸਦੇ ਪ੍ਰੇਰਕ ਹੇਤੂ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਅਸਥਿਰਤਾ, ਨਾਸ਼ਮਾਨਤਾ ਅਤੇ ਛਿੰਨਭੰਗਰਤਾ ਹੈ।<ref>ਡਾ. ਐਸ.ਐਸ. ਕੋਹਲੀ, ਗੁਰਮਤਿ ਸਾਹਿਤ, ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ (ਪੁਰਾਤਨ ਕਾਲ), ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਭਾਗ, ਪੰਜਾਬ, ਪਟਿਆਲਾ, 1963, ਪੰਨਾ-138></ref> *ਚੌਥੀ ਵਾਰ ਵਡਹੰਸ ਹੈ ਜਿਸਦੀਆਂ ਪਉੜੀਆਂ 21 ਅਤੇ ਸਲੋਕ 43 ਹਨ। ਇਹ ਸਮੁੱਚੀ ਵਾਰ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪਉੜੀਆਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਲਿਖੀ ਗਈ ਸੀ। ਹਰੇਕ ਪਉੜੀ ਪੰਜ ਤੁਕੀ ਹੈ। *ਪੰਜਵੀਂ ਵਾਰ ਦਾ ਨਾਮ ਸੋਰਠਿ ਦੀ ਵਾਰ ਹੈ। ਇਸ ਦੀਆਂ ਕੁੱਲ 29 ਪਉੜੀਆਂ ਅਤੇ 58 ਸ਼ਲੋਕ ਹਨ। ਹਰ ਇੱਕ ਪਉੜੀ ਨਾਲ ਦੋ-ਦੋ ਸ਼ਲੋਕ ਅੰਕਿਤ ਹਨ। ਇਸ ਵਾਰ ਦਾ ਕੇਂਦਰੀ ਵਿਸ਼ਾ ਵੀ ਗੁਰੂ-ਮਹਿਮਾ ਹੀ ਹੈ। ਸੋਰਠਿ ਦੀ ਵਾਰ ਵਿੱਚ 'ਗੁਰਮੁਖਿ ਨਾਨਕ ਅਰਾਧਿਆ ਸਭਿ ਆਖਹੁ ਧੰਨੁ ਧੰਨੁ ਧੰਨੁ ਗੁਰ ਸੇਈ' ਦਾ ਮਜ਼ਮੂਨ ਲਾਇਆ ਹੈ। *ਛੇਵੀਂ ਵਾਰ [[ਬਿਲਾਵਲ]] ਦੀਆਂ ਸਿਰਫ਼ ਤੇਰਾ ਪਉੜੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਲਘੂ ਵਾਰ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਕੁਲ 27 ਸ਼ਲੋਕ ਹਨ। ਇਸ ਵਾਰ ਦੀ ਸਤਵੀਂ ਪਉੜੀ ਨਾਲ 3 ਸ਼ਲੋਕ ਅਤੇ ਬਾਕੀ ਸਾਰੀਆਂ ਨਾਲ ਦੋ-ਦੋ ਸ਼ਲੋਕ ਦਰਜ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ 2 ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਦੇ 24 ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਦਾ ਆਪਣਾ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਸ਼ਲੋਕ ਹੀ ਅੰਕਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਬੁਨਿਆਦੀ ਵਜ਼ਨ ਤੇ ਤੋਲ 15+10=25 ਮਾਤਰਾ ਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ:- <poem> ਤੂ ਹਰਿ ਪ੍ਰਭੂ ਆਪਿ ਅਗੰਮੁ ਹੈ ਸਭਿ ਤੁਧੁ ਉਪਾਇਆ॥ ਤੂ ਆਪੇ ਆਪਿ ਵਰਤਦਾ॥ ਸਭੁ ਜਗਤੁ ਸਬਾਇਆ॥ </poem> *ਸੱਤਵੀਂ ਸਾਰੰਗ ਦੀ ਵਾਰ ਹੈ ਜਿਸ ਦੀਆਂ 36 ਪਉੜੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ 74 ਸ਼ਲੋਕ ਹਨ। ਇਹ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਅੰਕਿਤ ਬਾਈ ਵਾਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਲੰਮੀ ਵਾਰ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ [[ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ]] ਜੀ ਦੇ 33, [[ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ]] ਜੀ ਦੇ 9, [[ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ]] ਦੇ 23, ਗੁਰੂ ਰਮਾਦਾਸ ਜੀ ਦੇ ਆਪਣੇ 6 ਅਤੇ [[ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ]] ਦੇ ਸਿਰਫ਼ ਤਿੰਨ ਸ਼ਲੋਕ ਵਿਦਮਾਨ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ: <poem> ਆਪੇ ਆਪਿ ਨਿਰੰਜਨਾ ਜਿਨਿ ਆਪੁ ਉਪਾਇਆ॥ ਆਪੇ ਖੇਲੁ ਰਚਾਇਓਨੁ ਸਭ ਜਗਤੁ ਸਬਾਇਆ॥ </poem> *ਅੱਠਵੀਂ ਵਾਰ ਦਾ ਨਾਮ ਕਾਨੜੇ ਦੀ ਵਾਰ ਹੈ। ਜਿਸ ਦੀਆਂ 15 ਪਉੜੀਆਂ ਅਤੇ 30 ਸ਼ਲੋਕ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹ ਸਾਰੇ ਦੇ ਸਾਰੇ ਸ਼ਲੋਕ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਰਚੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਇਸ ਵਾਰ ਦਾ ਮੂਲ ਵਿਸ਼ਾ ਵੀ ਪਹਿਲੀਆਂ ਵਾਰਾਂ ਵਾਂਗ ਗੁਰੂ ਭਗਤੀ ਅਤੇ ਨਾਮ ਭਗਤੀ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਹੈ। === ਘੋੜੀਆਂ === [[ਰਾਗ ਵਡਹੰਸ]] ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਲੋਕ-ਕਾਵਿ ਰੂਪ ‘ਘੋੜੀਆਂ` ਵਿੱਚ ਵੀ ਬਾਣੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਅੰਗ 575 ਅਤੇ 576 ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਇਸ ਬਾਣੀ ਦੇ ਪਿਛੋਕੜ ਬਾਰੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨਾ ਆਵੱਸ਼ਕ ਹੈ। ਸਾਡੀ ਜਾਚੇ 'ਘੋੜੀਆਂ' ਵਿਆਹ ਸਮੇਂ ਗਾਏ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਗੀਤਾਂ ਦਾ ਨਾਂ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਲਾੜਾ ਸਜੀ ਹੋਈ ਘੋੜੀ ਤੇ ਚੜਦਾ ਹੈ। ਉਸਨੂੰ ਘੋੜੀ ਚੜ੍ਹਨ ਦੀ ਰੀਤ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਰੀਤ ਸਮੇਂ ਜਿਹੜੇ ਗੀਤ ਗਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ‘ਘੋੜੀਆਂ` ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਸੰਸਾਰੀ ਰੀਤ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਇੱਕ ਅਧਿਆਤਮਕ ਅਰਥ ਅਤੇ ਮੋੜ ਦਿੱਤਾ। ਅਰਥਾਤ ਸਰੀਰ ਇੱਕ ਸੁੰਦਰ ਘੋੜੀ ਦੀ ਨਿਆਈਂ ਹੈ, ਜਿਸ ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣਾ ਹੈ। ਨਾਮ ਰੂਪੀ ਜੀਨ ਪਾ ਕੇ, ਗਿਆਨ ਰੂਪੀ ਕੰਡਿਆਰਾ ਪਾ ਕੇ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭੂ-ਪ੍ਰੇਮ ਰੂਪੀ ਚਾਬਕ ਮਾਰ ਕੇ ਨਾਮ ਦ੍ਰਿੜ ਕਰਨ ਦੀ ਰੀਤ ਦਰਸਾਈ ਹੈ। ਅਜਿਹੀ ਘੋੜੀ ਦੀ ਸਵਾਰੀ ਛੇਤੀ ਹੀ [[ਅਕਾਲਪੁਰਖ]] ਨਾਲ ਮੇਲ ਕਰਵਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ==ਲਾਵਾਂ== *ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਅੰਗ 773-774 ਉਤੇ [[ਸੂਹੀ ਰਾਗ]] ਦੇ ਛੰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਲਾਵਾਂ ਦੇ ਚਾਰ ਛੰਤ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਲਾਂਵ ਦਰਅਸਲ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ, ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਲੰਬੀ, ਮਜ਼ਬੂਤ ਅਤੇ ਅਟੁੱਟ ਰੱਸੀ ਦਾ ਜਿਸ ਨਾਲ ਪਸ਼ੂ ਨੂੰ ਨੂੜ ਕੇ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਲਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਗੁਰਮਤਿ ਦੇ ਪੂਰੇ [[ਰਹੱਸਵਾਦ]] ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਚਾਰ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪੜਾਵਾਂ ਦਾ ਉਲੇਖ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਕਾਵਿ ਦਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਸੁਰ ਅਧਿਆਤਮਿਕਤਾ ਅਤੇ ਭਗਤੀ ਭਾਵਨਾ ਦਾ ਹੈ ਜੋ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਜੀਵ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ। ਪਹਿਲੀ ਲਾਂਵ ਵਿੱਚ ਮੂਲ ਅਵਸਥਾ ਆਪਣੇ ਧਰਮ ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਹੋਣ ਦੀ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦੀ ਪਕਿਆਈ ਦੀ ਹੈ ਜਿਵੇਂ: <poem> ਹਰਿ ਪਹਿਲੜੀ ਲਾਵ ਪਰਵਿਰਤੀ ਕਰਮ ਦ੍ਰਿੜਾਇਆ ਬਲਿਰਾਮ ਜੀਉ॥ ਬਾਣੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਵੇਦੁ ਧਰਮੁ ਦ੍ਰਿੜਹੁ ਪਾਪ ਤਜਾਇਆ ਬਲਿਰਾਮ ਜੀਉ॥ ਧਰਮ ਦ੍ਰਿੜਹੁ ਹਰਿ ਨਾਮ ਧਿਆਵਹੁ ਸਿਮ੍ਰਤਿ ਨਾਮ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹਾਇਆ॥ ਸਤਿਗੁਰੂ ਗੁਰੁ ਪੂਰਾ ਅਰਾਧਹੁ ਸਭਿ ਕਿਲ ਵਿਖ ਪਾਪ ਗਵਾਇਆ॥15 </poem> *[[ਦੂਜੀ ਲਾਂਵ]] ਅਨੁਸਾਰ ਸਤਿਗੁਰੂ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਉਪਰੰਤ ਮਨ ਹਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਭੈ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇ ਵਿਕਾਰਾਂ ਤੋਂ ਵਿਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹਉਮੈ ਦੀ ਮੈਲ ਲਹਿਣ ਉਪਰੰਤ ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਆਨੰਦ ਹੀ ਆਨੰਦ ਦਾ ਵਾਯੂਮੰਡਲ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਫਰਮਾਉਂਦੇ ਹਨ:- <poem> ਹਰਿ ਦੂਜੜੀ ਲਾਵ ਸਤਿਗੁਰੂ ਪੁਰਖ ਮਿਲਾਇਆ ਬਲਿਰਾਮ ਜੀਉ॥ ਨਿਰਭਉ ਭੈ ਮਨੁ ਹੋਇ ਹਉਮੈ ਮੈਲ ਗਵਾਇਆ ਬਲਿਰਾਮ ਜੀਉ॥ ਅੰਤਰਿ ਬਾਹਰਿ ਹਰਿ ਪ੍ਰਭੂ ਏਕੋ ਮਿਲਿ ਹਰਿ ਜਨ ਮੰਗਲ ਗਾਏ॥ ਜਨ ਨਾਨਕ ਦੂਜੀ ਲਾਵ ਚਲਾਈ ਅਨਹਦ ਸ਼ਬਦ ਵਜਾਏ॥ </poem> *[[ਤੀਸਰੀ ਲਾਂਵ]] ਵਿੱਚ ਵੈਰਾਗ ਅਤੇ ਪਿਆਰ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਦਾ ਸੰੁਦਰ ਵਰਣਨ ਹੈ। <poem> ਹਰਿ ਤੀਜੜੀ ਲਾਵ ਮਨਿ ਚਾਉ ਭਇਆ ਬੈਰਾਗੀਆਂ ਬਲਿਰਾਮੁ ਜੀਉ॥ ਹਿਰਦੈ ਹਰਿ ਹਰਿ ਹਰਿ ਧੁਨਿ ਉਪਜੀ ਹਰਿ ਜਪੀਐ ਮਸਤਕਿ ਭਾਗੁ ਜੀਉ॥ ਜਨੁ ਨਾਨਕੁ ਬੋਲੈ ਤੀਜੀ ਲਾਵੈ ਹਰਿ ਉਪਜੈ ਮਨਿ ਬੈਰਾਗ ਜੀਉ॥ </poem> *[[ਚੌਥੀ ਲਾਂਵ]] ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾਂ ਸਹਿਜ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਫਿਰ ਪਤੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ। ਜਿਵੇਂ: <poem> ਹਰਿ ਚਉਥੜੀ ਲਾਵ ਮਨਿ ਸਹਜੁ ਭਇਆ ਹਰਿ ਪਾਇਆ ਬਲਿਰਾਮੁ ਜੀਉ॥ ਗੁਰਮੁਖਿ ਮਿਲਿਆ ਸੁਭਾਇ ਹਰਿ ਮਨਿ ਤਨਿ ਮੀਠਾ ਲਾਇਆ ਬਲਿਰਾਮ ਜੀਉ॥ ਹਰਿ ਮੀਠਾ ਲਾਇਆ ਮੇਰੇ ਪ੍ਰਭੁ ਭਾਇਆ ਅਨਦਿਨੁ ਹਰਿ ਲਿਵਲਾਈ॥ ਮਨ ਚਿੰਦਿਆ ਫਲੁ ਪਾਇਆ ਸੁਆਸੀ ਹਰਿਨਾਮਿ ਵਜੀ ਵਾਧਾਈ॥ ਹਰਿ ਪ੍ਰਭਿ ਠਾਕੁਰਿ ਕਾਜ ਰਚਾਇਆ ਧਨ ਹਿਰਦੈ ਨਾਮਿ ਵਿਗਾਸੀ॥ ਜਨੁ ਨਾਨਕੁ ਬੋਲੈ ਚਉਥੀ ਲਾਵੇ ਹਰਿ ਪਾਇਆ ਪ੍ਰਭੁ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ॥ </poem> ==ਕਰਹਲੇ== ਕਰਹਲੇ ਸਿਰਲੇਖ ਹੇਠਾਂ ਦੋ ਸ਼ਬਦ ਰਾਗੁ ਗਉੜੀ ਪੂਰਬੀ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਕਰਹਲੇ ਦਾ ਭਾਵ ਹੋਲਾ ਕਰਨਾ ਜਾਂ ਹੱਲਾ ਸ਼ੇਰੀ ਦੇਣੀ ਵੀ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਂਝ ‘ਕਰਹਲਾ` ਊਠ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਇਥੇ '''ਕਰਹਲ''' ਤੋਂ ਭਟਕਦੇ ਜੀਵ ਵਲ ਵੀ ਇਸ਼ਾਰਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। '''ਕਰਹਲੇ''' ਦੇ ਦੋਹਾਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਸਤਿਗੁਰੂ ਦੀ ਸ਼ਰਨੀ ਜਾਣ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਜਿਥੇ ਭਟਕਣ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। <poem> ਕਰਹਲੇ ਮਨ ਪ੍ਰਦੇਸੀਆ ਕਿਉ ਮਿਲੀਐ ਹਰਿ ਮਾਏ| ਗੁਰੂ ਭਾਗਿ ਪੂਰੈ ਪਾਇਆ, ਗਲਿ ਮਿਲਿਆ ਪਿਆਰਾ ਭਾਇ ਮਨ ਕਰਹਲਾ ਸਤਿਗੁਰੂ ਪੁਰਖੁ ਧਿਆਇ| ('''ਗਉੜੀ ਪੂਰਬੀ ਮਹਲਾ ਚੌਥਾ''') </poem> ==ਛੰਤ== ਛਕੇ ਛੰਤ ਛੇ ਛੰਤਾਂ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਨਾਂ ਹੈ। [[ਆਸਾ ਰਾਗ]] ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਘਰੁ 4 ਵਿੱਚ ਛੇ ਛੰਤ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਹਰ ਛੰਤ ਦੇ ਚਾਰ ਪਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਕੁਲ 35 ਪਦੇ ਹਨ। ਹਰ ਪਦੇ ਨੂੰ ਆਸਾ ਦੀ ਵਾਰ ਦੀ ਹਰ ਪਉੜੀ ਨਾਲ ਤਰਤੀਬ ਵਾਰ ਪੜ੍ਹਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ==ਵਣਜਾਰਾ== ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਪੰਨਾ 81 ਉਤੇ ਵਣਜਾਰਾ ਸਿਰਲੇਖ ਹੇਠ ਸਿਰਫ ਇੱਕ ਹੀ ਸ਼ਬਦ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਰਚਣਹਾਰ ਵੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਹੀ ਹਨ। [['ਵਣਜਾਰਾ']] ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਸ਼ਬਦ ਹੈ ਜਿਸ ਦੇ ਸਿੱਧੇ ਸਾਦੇ ਅਰਥ ਹਨ- ਵਣਜ ਜਾਂ ਵਪਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ। ==ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ/ਫ਼ਲਸਫ਼ਾ== ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਅਨੁਸਾਰ ਗੁਰੂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਵਿੱਚ ਅੰਤਰ ਨਹੀਂ। ਗੁਰੂ ਰੱਬੀ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਸੰਚਾਰਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਦਾ ਬਚਨ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਸਾਗਰ ਹੈ ਅਤੇ ਜੀਵ ਉਸ ਸਾਗਰ ਦੀ ਇੱਕ ਇੱਕ ਗੁਣਾਂ, ਰੂਪੀ ਬੰਦ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਯਤਨਸ਼ੀਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਅਤੇ ਭਗਤ ਦਾ ਅਜਿਹਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਹੈ ਜਿਥੇ ਬਾਕੀ ਰਿਸ਼ਤਾ ਨਿਰਾਰਥਕ ਅਨੁਭਵ ਹੋਣ ਲੱਗ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਹੀ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਅਨੁਸਾਰ, ਗੁਰੂ ਦਾ ਮਹੱਤਵ ਬਹੁ-ਪੱਖੀ ਹੈ। ਆਪ ਨੇ ਆਪਣੀ ਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਅਤੇ ਸਾਧ ਸੰਗਤ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਹੋਰ ਪ੍ਰਾਸੰਗਿਕ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਪੱਖਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਉਜਾਗਰ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਸਤਿਗੁਰੂ ਤੋਂ ਬੇਮੁੱਖ ਹੋ ਕੇ ਜੀਵ ਨੂੰ ਖੱਜਲ ਖਵਾਰ ਹੋਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਭਟਕਣ ਜਾਂ ਖੱਜਲ ਖੁਆਰੀ ਗੁਰੂ ਦੀ ਸ਼ਰਨੀ ਜਾਇਆ ਹੀ ਦੂਰ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਸਮੁੱਚੀ ਬਾਣੀ ਦਾ ਸਾਰ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਹਰ ਵਕਤ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਦੇ ਨਾਮ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰੋ ਤੇ ਸ਼ੁਭ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਹਉਮੈ ਤੇ ਹੋਰ ਵਿਕਾਰਾਂ ਦਾ ਤਿਆਗ, ਗੁਰੂ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈ ਕੇ ਸਤਿਸੰਗ ਵਿੱਚ ਨਾਮ ਸਿਮਰਨ ਕਰਕੇ ਹੀ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਬਖਸ਼ਿਸ਼ ਸੰਭਵ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਅਨੁਸਾਰ ਪ੍ਰਭੂ ਆਕਾਰ-ਯੁਕਤ ਨਹੀਂ ਆਕਾਰ ਮੁਕਤ ਹੈ। ਅਰੂਪ ਆਰੇਖ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹੋ ਹੀ ਗੁਰਮਤ ਦਾ ਰਹੱਸਵਾਦ ਹੈ। ਗੁਰਮੁਖ ਨੂੰ ਹਰੀ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਭੁੱਖ ਲਗਦੀ। ਗੁਰਸਿਖ ਸਭ ਦਾ ਭਲਾ ਸੋਚਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਅੰਦਰ ਪਰਾਈ ਤਾਤ ਨਹੀਂ, ਗੁਰੂ ਜੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸਭੁ ਗੁਣ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਆਤਮਕ ਉਚਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਸਿੱਖ ਲਈ ਇੱਕ ਆਚਾਰ ਨੀਤੀ ਨੀਅਤ ਕੀਤੀ ਹੈ।<ref>ਡਾ. ਸ੍ਰੀਮਤੀ ਵਿਦਿਆਵਤੀ, ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ: ਜੀਵਨ ਤੇ ਬਾਣੀ, ਸੰਗਮ ਪਬਲੀਕੇਸ਼ਨਜ, ਸਮਾਣਾ, 2005, ਪੰਨਾ-45></ref> ==ਕਾਵਿ ਕਲਾ== ਬਾਣੀ ਦੀ ਬੋਲੀ: ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਇੱਕ ਮਿਸ਼ਰਤ ਬੋਲੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ [[ਅਰਬੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਅਰਬੀ]], [[ਫ਼ਾਰਸੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਫਾਰਸੀ]], [[ਉਰਦੂ ਭਾਸ਼ਾ ਕਵੀਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ|ਉਰਦੂ]], [[ਹਿੰਦੀ]], [[ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ]] ਆਦਿ ਬੋਲੀਆਂ ਰਲੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਰਲਾ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕਾਰਣ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾਲ ਜੀਵਨ ਅਨੁਭਵ ਹੈ। ਨਵੇਂ ਗਿਆਨ ਦੀ ਖੋਜ਼ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਥਾਂ ਤੋਂ ਦੂਜੀ ਥਾਂ ਅਕਸਰ ਭਰਮਣ ਕਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਅਰਬੀ ਫਾਰਸੀ ਤੇ ਉਰਦੂ ਭਾਸ਼ਾ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪ੍ਰਤੱਖ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਜਾਗਰ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਤਤਸਮ ਅਤੇ ਤਦਭਵ ਦੋਵੇਂ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਦੀ ਬੋਲੀ ਦੀ ਅਗਲੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਭਾਸ਼ਾਈ ਸੁਹਜ ਨੂੰ ਉਤਪੰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਆਧਾਰਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਸੁਹਜ ਮੁਹਾਵਰਿਆਂ, ਅਖਾਣਾਂ ਦੀ ਉਚਿਤ ਅਤੇ ਸੰਜਮਮਈ ਵਰਤੋਂ ਨਾਲ ਆਇਆ ਹੈ। ==ਅਲੰਕਾਰ-ਯੋਜਨਾ== ਜਿਥੇ ਅਨੇਕ ਵਰਣਾਂ ਦੀ ਸਰੂਪ ਅਤੇ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਇੱਕ ਵਾਰ ਵਰਤੋਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਥੇ ਛੇਕਾਂ [[ਅਨੁਪ੍ਰਾਸ ਅਲੰਕਾਰ]] ਹੈ। ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਛੇਕ ਅਨੁਪ੍ਰਾਸ ਅਲੰਕਾਰ ਵਰਤੇ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਵਿੱਚ [[ਸੁਤਿਆਨੁਪ੍ਰਾਸ]] ਦੀ ਝਲਕ ਵੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਗੋਚਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ੳ, ਅ, ੲ, ਸ, ਹ ਦੇ ਵਰਗ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵੀ ਵੇਖਣਯੋਗ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਅਲੰਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੈ। ==ਛੰਦ== ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਕਈ ਛੰਦਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਹੋਈ ਹੈ। ਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਉਗਾਹਾ, ਅਤਿਗੀਤਾ, ਰਵੱਈਆ, ਚਿਤ੍ਰਕਲਾ ਜਾਂ ਅਨਕਲਾ, ਸੁਗੀਤਕਾ (ਛੰਦ), ਪਉੜੀ, ਸੋਰਠਾ, ਦੋਹਰਾ, ਚੌਪਈ ਆਦਿ ਛੰਦਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਛੰਦ ਰਚਨਾ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੁਆਰਾ ਰਚਿਤ ਕੁਲ 29 ਛੰਦ ਹਨ ਜੋ ਵਿਭਿੰਨ ਰਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਰਚੇ ਗਏ ਹਨ। ==ਰਸ ਵਿਧਾਨ== ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਦੀ ਸਮੁੱਚੀ ਬਾਣੀ ਵਿੱਚ [[ਸ਼ਿੰਗਾਰ ਰਸ]], ਹਾਸ ਰਾਸ, [[ਕਰੁਣਾ ਰਸ]], [[ਰੌਦਰ ਰਸ]], ਬੀਰ ਰਸ, [[ਭਿਆਨਕ ਰਸ]], ਵੀਭਤਸ ਰਸ, ਅਦਭੁਤ ਰਸ, [[ਸ਼ਾਂਤ ਰਸ]], ਵਾਤਸ਼ਲਯ ਰਸ ਅਤੇ ਭਗਤੀ ਰਸ ਵਧੇਰੇ ਪਰਬਲ ਹੈ। ==ਸ਼ੈਲੀ== ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਦੀ ਪ੍ਰਥਮ ਸ਼ੈਲਗਤ ਖੂਬੀ ਅਰੁਕ ਵਹਾ, ਗਤੀਸ਼ੀਲਤਾ ਅਤੇ ਰਵਾਨਗੀ ਦੀ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਦੀ ਕਥਨ ਵਿਧੀ ਗ੍ਰਾਮੀਨ ਨਹੀਂ ਸ਼ਹਿਰੀ ਹੈ। ਸ਼ੈਲੀ ਦੀ ਰਵਾਨਗੀ ਦੀ ਇਕੋ ਇੱਕ ਖਾਸ਼ੀਅਤ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦਾ ਦੁਹਰਾਉ ਕਹੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਆਮ ਰਚਨਾ ਵਿੱਚ ਇਹ ਦੁਹਰਾਉ ਅਕੇਵੇਂ ਭਰਪੂਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪਰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਇਹ ਦੁਹਰਾਉ ਨੀਰਸ ਨਹੀਂ ਬਣਦਾ ਸਗੋਂ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਿਸਮ ਦਾ ਆਂਤਰਿਕ ਸਰੋਦ ਉਤਪੰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸੰਗੀਤਮਈ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਤਿੰਨ ਸਾਧਨਾਂ ਨਾਲ ਉਤਪੰਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਵਿਅੰਗ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਦੀ ਸ਼ੈਲੀ ਦਾ ਇਹ ਹੋਰ ਅਦੁੱਤੀ ਗੁਣ ਹੈ। ਦਰ-ਬ-ਦਰ ਭਟਕਦੇ ਅਤੇ ਅਟੁੱਟ ਬੰਧਨਾਂ ਵਿੱਚ ਬੱਝੇ ਮਨਮੁਖਾਂ, ਦੁਸ਼ਟਾਂ ਅਤੇ ਨਿੰਦਕਾਂ ਤੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਇਕੋ ਜਿਹੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਬਾਹਰੋਂ ਮਿੱਠਾ ਪਰ ਅੰਦਰੋਂ ਜ਼ਹਿਰੀਲਾ ਵਿਅੰਗ ਕੱਸਦੇ ਹਨ। ਪਾਖੰਡ, ਕੁਕਰਮ ਅਤੇ ਛਲਕਪਟ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਲਘੂ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਤਾਂ ਸੁਖ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਪਰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਦੁੱਖ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਕਟਾਖਸ਼ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਉਸਨੂੰ ਸੁਚੇਤ ਕਰਦੇ ਹਨ ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਲਾਜਵਾਬ ਵਡਿਆਈ ਹੈ।<ref>ਹਰਜਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਢਿਲੋਂ, ਗੁਰੂ ਰਾਮ ਦਾਸ: ਜੀਵਨ, ਚਿੰਤਨ ਤੇ ਬਾਣੀ, ਵਾਰਿਸ ਸ਼ਾਹ ਫਾਉਂਡੇਸ਼ਨ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ, 1998, ਪੰਨਾ-29></ref> ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} {{ਸਿੱਖੀ}} {{ਗੁਰਬਾਣੀ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ]] nmzdmmlxun5lp6784bq0rr1f7ovesll 0 11893 837549 473203 2026-04-25T13:54:36Z Amherst99 2075 837549 wikitext text/x-wiki ਪਰਿ ਉੱਚ ਆਵਰਤੀ ( [[ਅੰਗ੍ਰੇਜੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਅੰਗ੍ਰੇਜੀ]] : ultra high frequency ਜਾਂ UHF ), ਉਹ ਬਿਜਲਈ ਚੁੰਬਕੀਏ ਵਿਕਿਰਣ ਦੀ ਪੱਟੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ 300&nbsp;MHz ਵਲੋਂ 3&nbsp;GHz ( 3000&nbsp;MHz ) ਦੀਆਂ ਆਵ੍ਰੱਤੀਯਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸਨੂੰ ਡੇਸੀਮੀਟਰ ਪੱਟੀ ਜਾਂ ਲਹਿਰ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਲਹਿਰ ਦਸ ਵਲੋਂ ਇੱਕ ਡੇਸੀਮੀਟਰ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸਦੇ ਉੱਤੇ ਦੀਆਂ ਆਵ੍ਰੱਤੀਯਾਂ SHF ਪੱਟੀ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਹੇਠਾਂ ਦੀਆਂ ਆਵ੍ਰੱਤੀਯਾਂ ਅਤਯੋੱਚਾਵ੍ਰੱਤੀ ਕਹਲਾਤੀਆਂ ਹੈ। ==ਪ੍ਰਯੋਗ== UHF ਅਤੇ VHF ਸਬਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਪ੍ਰਿਉਕਤ ਆਵ੍ਰੱਤੀਯਾਂ ਹਨ, ਜਿਹਨਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਸੰਚਾਰ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। * ਆਧੁਨਿਕ ਮਿਬਾਇਲ ਫੋਨ ਵਿੱਚ। * ਦੂਰਦਰਸ਼ਨ ਦੇ ਪ੍ਰਸਾਰਣ ਵਿੱਚ। * ਗਲੋਬਲ ਪੋਜੀਸ਼ਨਿੰਗ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਵਿੱਚ। * 2 . 45&nbsp;GHz, ਪ੍ਰਯੋਗ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਵਾਈਫਾਈ, ਬਲੂਟੂਥ ਅਤੇ US ਬੇਤਾਰ ਫੋਨ ਹੇਤੁ ਪ੍ਰਸਤਾਵਿਤ ਹੈ। [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ]] l56x8saa55iadexk68rhfn0gpi4aor2 0 21099 837561 750135 2026-04-25T17:16:26Z Meenukusam 51574 Created by translating the section "Superlatives" from the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1347573719|Filmfare Award for Best Lyricist]]" 837561 wikitext text/x-wiki {{TOC right}}ਫਿਲਮਫੇਅਰ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਗੀਤਕਾਰ ਨੂੰ ਇਹ ਸਨਮਾਨ ਦਿਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ==ਉਤਮ== {|cellspasing= "1" cellpadding= "1" border = "1" widht = "40%" |-bgcolor="#die4fd" |ਉਤਮ |ਗੀਤਕਾਰ ਦਾ ਨਾਮ |ਵਿਸ਼ੇਸ਼ |- |ਸਭ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸਨਮਾਨ |ਗੁਲਜ਼ਾਰ | 11 (28 ਨਾਮਜਦਗੀਆਂ) |- |ਸਭ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਨਾਮਜਦਗੀਆਂ |ਅਨੰਦ ਬਕਸ਼ੀ |40 (ਸਨਮਾਨ 4 ਮਿਲੇ) |- |ਸਾਲ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਨਾਮਜਦਗੀਆ |ਜਾਵੇਦ ਅਖਤਰ | (2005) '''5''' ਸਾਰੀਆਂ |- |ਬਿਨਾਂ ਕੋਈ ਸਨਮਾਨ ਤੋਂ ਨਾਮਜਦਗੀਆਂ |ਮਹਿਬੂਬ |4 |} #ਗੁਲਜ਼ਾਰ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ 11 ਅਤੇ [[ਜਾਵੇਦ ਅਖਤਰ]] ਨੂੰ 8, [[ਅਨੰਦ ਬਕਸ਼ੀ]] ਨੂੰ 4 ਅਤੇ [[ਸਕੀਲ ਬਦਾਯੂਨੀ]], ਸ਼ੈਲਿੰਦਰ ਅਤੇ [[ਸਮੀਰ]] ਨੂੰ ਕਰਮਵਾਰ 3-3 ਸਨਮਾਨ ਮਿਲੇ ਹਨ। #[[ਸ਼ਕੀਲ ਬਦਾਯੂਨੀ]] ਨੇ ਸਾਲ 1961 ਤੋਂ 1963 ਤੱਕ ਲਗਾਤਾਰ ਤਿੰਨ ਸਨਮਾਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੇ ਹਨ। #2005 ਦੇ ਸਨਮਾਨ ਲਈ ਇਕੱਲੇ [[ਜਾਵੇਦ ਅਖਤਰ]] ਅਤੇ 1981 ਵਿੱਚ [[ਅਨੰਦ ਬਕਸ਼ੀ]] ਨੂੰ 5-5 ਨਾਮਜਦਗੀਆਂ ਮਿਲੀਆ। #[[ਅਨੰਦ ਬਕਸ਼ੀ]] ਲਗਾਤਾਰ 13 ਸਾਲ 1970 ਤੋਂ 1982 ਤੱਕ 23 ਨਾਮਜਦਗੀਆਂ ਮਿਲੀਆ ਅਤੇ 2 ਸਨਮਾਨ ਜਿਤੇ। ਹੇਠਾ ਸਨਮਾਨਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਦਿਤੀ ਗਈ ਹੈ। {{ਲੜੀਵਾਰ}} ==A== {| cellspasing= "1" cellpadding= "1" border = "1" widht = "40%" |ਸਾਲ |ਗੀਤਕਾਰ ਦਾ ਨਾਮ |ਗੀਤ ਦੇ ਬੋਲ |ਫਿਲਮ ਦਾ ਨਾਮ |ਜੇਤੂ ਜਾਂ ਨਾਮਜਦਗੀ |-bgcolor="#F5A9A9" |rowspan ="3"|1959 |[[ਸ਼ੇਲਿੰਦਰ]] |ਯੇ ਮੇਰਾ ਦੀਵਾਨਾ ਪਨ ਹੈ |ਯਾਹੁਦੀ |ਜੇਤੂ |- |[[ਸਾਹਿਰ ਲੁਧਿਆਣਵੀ]] |ਔਰਤ ਨੇ ਜਨਮ ਦਿਯਾ |ਸਾਧਨਾ |ਨਾਮਜਦਗੀ |- |[[ਸ਼ੈਲਿੰਦਰ]] |ਮੇਰੀ ਜਾਨ |ਯਾਹੁਦੀ |ਨਾਮਜਦਗੀ |} ==B== {| cellspasing= "1" cellpadding= "1" border = "1" widht = "40%" |ਸਾਲ |ਗੀਤਕਾਰ ਦਾ ਨਾਮ |ਗੀਤ ਦੇ ਬੋਲ |ਫਿਲਮ ਦਾ ਨਾਮ |ਜੇਤੂ ਜਾਂ ਨਾਮਜਦਗੀ |-bgcolor="#F5A9A9" |rowspan ="3"|1960 |[[ਸ਼ੈਲਿੰਦਰ]] |ਸਭ ਕੁਛ ਸੀਖਾ ਹਮ ਨੇ |ਅਨਾੜੀ |ਜੇਤੂ |- |[[ਮਜਰੂਹ ਸੁਲਤਾਨਪੁਰੀ]] |ਜਲਤੇ ਹੈਂ ਜਿਸਕੇ ਲੀਏ |ਸੁਜਾਤਾ |ਨਾਮਜਦਗੀ |- |[[ਸਾਹਿਰ ਲੁਧਿਆਣਵੀ]] |ਤੂ ਹਿੰਦੂ ਬਣੇਗੇ |ਧੂਲ ਕਾ ਫੂਲ |ਨਾਮਜਦਗੀ |- |-bgcolor="#F5A9A9" |rowspan ="3"|1961 |[[ਸ਼ਕੀਲ ਬਦਾਯੂਨੀ]] |ਚੋਧਵੀਂ ਕਾ ਚਾਂਦ |ਚੋਧਵੀਂ ਕਾ ਚਾਂਦ | ਜੇਤੂ |- |[[ਸ਼ੈਲਿੰਦਰ]] |ਦਿਲ ਅਪਣਾ ਔਰ ਪ੍ਰੀਤ ਪਰਾਈ |ਦਿਲ ਆਪਣਾ ਔਰ ਪ੍ਰੀਤ ਪਰਾਈ |ਨਾਮਜਦਗੀ |- |[[ਸ਼ਕੀਲ ਬਦਾਯੂਨੀ]] |ਪਿਆਰ ਕੀਯਾ ਤੋਂ ਡਰਨਾ ਕਿਯਾ |ਮੁਗਲੇ-ਏ-ਆਜ਼ਮ |ਨਾਮਜਦਗੀ |-bgcolor="#F5A9A9" |rowspan ="3"|1962 |[[ਸ਼ਕੀਲ ਬਦਾਯੂਨੀ]] |ਹੁਸ਼ਨ ਵਾਲੇ ਤੇਰਾ |ਘਰਾਨਾ |ਜੇਤੂ |- |[[ਹਸਰਤ ਜੈਪੁਰੀ]] |ਤੇਰੀ ਪਿਆਰੀ ਪਿਆਰੀ ਸੂਰਤ |ਸੁਸਰਾਲ |ਨਾਮਜਦਗੀ |- |[[ਸ਼ੈਲਿੰਦਰ]] |ਹਾਥੋਂ ਪੇ ਸਚਾਈ |ਜਿਸ ਦੇਸ਼ ਮੇਂ ਗੰਗਾ ਬਹਿਤੀ ਹੈ |ਨਾਮਜਦਗੀ |-bgcolor="#F5A9A9" |rowspan ="3"|1963 |[[ਸ਼ਕੀਲ ਬਦਾਯੂਨੀ]] |ਕਹੀਂ ਦੀਪ ਜਲੇ |ਬੀਸ ਸਾਲ ਬਾਅਦ |ਜੇਤੂ |- |[[ਹਸਰਤ ਜੈਪੁਰੀ]] |ਐ ਗੁਲਬਦਨ |ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ |ਨਾਮਜਦਗੀ |- |[[ਰਾਜਾ ਮਹਿੰਦੀ ਅਲੀ ਖਾਨ]] |ਆਪ ਕੀ ਨਜ਼ਰੋਂ ਨੇ ਸਮਝਾ |ਅਨਪੜ |ਨਾਮਜਦਗੀ |-bgcolor="#F5A9A9" |rowspan ="3"|1964 |[[ਸਾਹਿਰ ਲੁਧਿਆਣਵੀ]] |ਜੋ ਵਾਧਾ ਕੀਯਾ |ਤਾਜ਼ ਮਹਿਲ | ਜੇਤੂ |- |[[ਸਾਹਿਰ ਲੁਧਿਆਣਵੀ]] |ਚਲੋ ਏਕ ਵਾਰ ਫਿਰ ਸੇ |ਗੁਮਰਾਹ |ਨਾਮਜਦਗੀ |- |[[ਸ਼ਕੀਲ ਬਦਾਯੂਨੀ]] |ਮੁਰੇ ਮਹਿਬੂਬ ਤੁਜ੍ਹੇ ਮੇਰੀ |ਮਹਿਬੂਬ |ਨਾਮਜਦਗੀ |-bgcolor="#F5A9A9" |rowspan ="3"|1965 |[[ਮਜਰੂਹ ਸੁਲਤਾਨਪੁਰੀ]] |ਚਾਹੁੰਗਾ ਮੈਂ ਤੁਜੇ |ਦੋਸਤੀ |ਜੇਤੂ |- |[[ਸ਼ੈਲਿੰਦਰ]] |ਦੋਸਤ ਦੋਸਤ ਨਾ ਰਹਾ |ਸੰਗਮ |ਨਾਮਜਦਗੀ |- |[[ਭਾਰਤ ਵਿਆਸ]] |ਜੋਤ ਸੇ ਜੋਤ ਜਲਾਤੇ ਚਲੋ |ਸੰਤ ਗਿਆਨੇਸਵਰ |ਨਾਮਜਦਗੀ |-bgcolor="#F5A9A9" |rowspan ="3"|1966 |[[ਰਾਜਿੰਦਰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ]] |ਤੁਮਹੀ ਮੇਰੇ ਮੰਦਰ |ਖਾਨਦਾਨ |ਜੇਤੂ |- |[[ਹਸਰਤ ਜੈਪੁਰੀ]] |ਅਜੀ ਰੂਠ ਕਰ ਅਬ ਕਹੀਂ |ਆਰਜ਼ੂ |ਨਾਮਜਦਗੀ |- |[[ਇੰਦੀਵਰ]] |ਏਕ ਤੁੰ ਨਾ ਮਿਲਾ |ਹਿਮਾਲਿਆ ਕੀ ਗੋਦਮੇਂ |ਨਾਮਜਦਗੀ |-bgcolor="#F5A9A9" |rowspan ="3"|1967 |[[ਹਸਰਤ ਜੈਪੁਰੀ]] |ਬਹਾਰੋਂ ਫੂਲ ਬਰਸਾਉ |ਸੂਰਜ | ਜੇਤੂ |- |[[ਸ਼ੈਲਿੰਦਰ]] |ਸਜਨਰੇ ਝੂਠ |ਤੀਸਰੀ ਕਸਮ |ਨਾਮਜਦਗੀ |- |[[ਸ਼ਕੀਲ ਬਦਾਯੂਨੀ]] |ਨਸੀਬ ਮੇ ਜਿਸਕੋ |ਦੋ ਬਦਨ |ਨਾਮਜਦਗੀ ਜੇਤੂ |-bgcolor="#F5A9A9" |rowspan ="3"|1968 |[[ਗੁਲਸ਼ਨ ਕੁਮਾਰ ਮਹਿਤਾ]] |ਮੇਰੇ ਦੇਸ ਕੀ ਧਰਤੀ |ਉਪਕਾਰ | ਜੇਤੂ |- |[[ਅਨੰਦ ਬਕਸ਼ੀ]] |ਸਾਵਨ ਕਾ ਮਹੀਨਾ |ਮਿਲਨ |ਨਾਮਜਦਗੀ |- |[[ਸਾਹਿਰ ਲੁਧਿਆਣਵੀ]] |ਨੀਲੇ ਗਗਨ ਕੇ ਤਲੇ |ਹਮਰਾਜ਼ |ਨਾਮਜਦਗੀ |-bgcolor="#F5A9A9" |rowspan ="3"|1969 |[[ਸ਼ੈਲਿੰਦਰ]] |ਮੈਂ ਗਾਉ ਤੁਮ |[[ਬ੍ਰਮਚਾਰੀ]] | ਜੇਤੂ |- |[[ਹਸਰਤ ਜੈਪੁਰੀ]] |ਦਿਲ ਕੇ ਝਰੋਖੇ ਮੇਂ |[[ਬ੍ਰਮਚਾਰੀ]] |ਨਾਮਜਦਗੀ |- |[[ਸਾਹਿਰ ਲੁਧਿਆਣਵੀ]] |ਮਿਲਤੀ ਹੈ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਮੇਂ |ਆਂਖੇ |ਨਾਮਜਦਗੀ |} ==C== {| cellspasing= "1" cellpadding= "1" border = "1" widht = "40%" |ਸਾਲ |ਗੀਤਕਾਰ ਦਾ ਨਾਮ |ਗੀਤ ਦੇ ਬੋਲ |ਫਿਲਮ ਦਾ ਨਾਮ |ਜੇਤੂ ਜਾਂ ਨਾਮਜਦਗੀ |-bgcolor="#F5A9A9" |rowspan ="3"|1970 |[[ਨੀਰਜ]] |ਕੱਲ ਕਾ ਪਇਆ |ਚੰਦਾ ਔਰ ਬਿਜਲੀ |ਜੇਤੂ |- |[[ਅਨੰਦ ਬਕਸ਼ੀ]] |ਬੜੀ ਮਸਤਨੀ ਹੈ |ਜੀਨੇ ਕੀ ਰਾਹ |ਨਾਮਜਦਗੀ |- |[[ਅਨੰਦ ਬਕਸ਼ੀ]] |ਕੋਰਾ ਕਾਗਜ਼ ਥਾ |ਅਰਾਥਨਾ |ਨਾਮਜਦਗੀ |-bgcolor="#F5A9A9" |rowspan ="3"|1971 |[[ਵਰਮਾ ਮਲਿਕ]] |ਸਬਸੇ ਬੜਾ ਨਦਾਨ |ਪਹਿਚਾਨ | ਜੇਤੂ |- |[[ਅਨੰਦ ਬਕਸ਼ੀ]] |ਬਿੰਦੀਆ ਚਮਕੇ ਗੀ |ਦੋ ਰਾਸਤੇ |ਨਾਮਜਦਗੀ |- |[[ਨੀਰਜ]] |ਬਸ ਯਹੀ ਅਪਰਾਧ |ਪਹਿਚਾਨ |ਨਾਮਜਦਗੀ |-bgcolor="#F5A9A9" |rowspan ="3"|1972 |[[ਹਸਰਤ ਜੈਪੁਰੀ]] |ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਇੱਕ ਸਫਰ ਹੈ ਸੁਹਾਨਾ |ਅੰਦਾਜ਼ |ਜੇਤੂ |- |[[ਅਨੰਦ ਬਕਸ਼ੀ]] |ਨਾ ਕੋਈ ਉਮੰਗ ਹੈ |ਅੰਦਾਜ਼ |ਨਾਮਜਦਗੀ |- |[[ਨੀਰਜ]] |ਅਰੇ ਬਾਈ ਜ਼ਰਾ ਦੇਖ ਕੇ ਚਲੋ |ਮੇਰਾ ਨਾਮ ਜੋਕਰ |ਨਾਮਜਦਗੀ |-bgcolor="#F5A9A9" |rowspan ="3"|1973 |[[ਵਰਮਾ ਮਲਿਕ]] |ਜੈ ਬੋਲੋ ਬੇ ਇਮਾਨ ਕੀ |ਬੇ-ਇਮਾਨ | ਜੇਤੂ |- |[[ਅਨੰਦ ਬਕਸ਼ੀ]] |ਚਿੰਗਾਰੀ ਕੋ ਭੜਕੇ |[[ਅਮਰ ਪ੍ਰੇਮ |ਨਾਮਜਦਗੀ |- |[[ਸੰਤੋਸ਼ ਅਨੰਦ]] |ਇਕ ਪਿਆਰ ਕਾ ਨਗਮਾ |ਸ਼ੋਰ |ਨਾਮਜਦਗੀ |-bgcolor="#F5A9A9" |rowspan ="5"|1974 |[[ਗੁਲਸ਼ਨ ਕੁਮਾਰ ਮਹਿਤਾ]] |ਯਾਰੀ ਹੈ ਇਮਾਨ ਮੇਰਾ |ਜ਼ੰਜੀਰ |ਜੇਤੂ |- |[[ਅਨੰਦ ਬਕਸ਼ੀ]] |ਹਮ ਤੁਮ ਇੱਕ ਕਮਰੇ |ਬੋਬੀ |ਨਾਮਜਦਗੀ |- |[[ਅਨੰਦ ਬਕਸ਼ੀ]] |ਮੈਂ ਸ਼ਾਇਰ ਤੋ ਨਹੀਂ |ਬੋਬੀ |ਨਾਮਜਦਗੀ |- |[[ਇੰਦੀਵਰ]] |ਸਮਝੋਤਾ ਗਮੋਂ ਸੇ ਕਰ ਲੋ |ਸਮਝੋਤਾ |ਨਾਮਜਦਗੀ |- |[[ਵਿਠਲਭਾਈ ਪਟੇਲ]] |ਝੂਠ ਬੋਲੇ ਕਾਉਆ ਕਾਂਟੇ |ਬੋਬੀ |ਨਾਮਜਦਗੀ |-bgcolor="#F5A9A9" |rowspan ="4"|1975 |[[ਸੰਤੋਸ਼ ਅਨੰਦ]] |ਮੈਂ ਨਾ ਭੁਲੂਗਾ |ਰੋਟੀ ਕਪੜਾ ਔਰ ਮਕਾਨ |ਜੇਤੂ |- |[[ਅਨੰਦ ਬਕਸ਼ੀ]] |ਗਾਡੀ ਬੁਲਾ ਰਹੀ ਹੈ |ਦੋਸਤ |ਨਾਮਜਦਗੀ |- |[[ਇੰਦੀਵਰ]] |ਬੈਹਨਾ ਨੇ ਬਾਈ ਕੀ ਕਲਾਈ |ਰੇਸ਼ਮ ਕੀ ਡੋਰੀ |ਨਾਮਜਦਗੀ |- |ਐਮ. ਜੀ. ਹਸ਼ਮਤ |ਮੇਰਾ ਜਿਵਨ ਕੋਰਾ ਕਾਗਜ਼ |ਕੋਰਾ ਕਾਗਜ਼ |ਨਾਮਜਦਗੀ |-bgcolor="#F5A9A9" |rowspan ="5"|1976 |[[ਇੰਦੀਵਰ]] |ਦਿਲ ਐਸਾ ਕਿਸੀ |ਅਮਾਨੁਸ਼ | ਜੇਤੂ |- |[[ਅਨੰਦ ਬਕਸ਼ੀ]] |ਆਏਗੀ ਜ਼ਰੂਰ ਚਿੱਠੀ |ਦੁਲਹਨ |ਨਾਮਜਦਗੀ |- |[[ਅਨੰਦ ਬਕਸ਼ੀ]] |ਮਹਿਬੂਬਾ ਮਹਿਬੂਬਾ |ਸ਼ੋਲ੍ਹੇ |ਨਾਮਜਦਗੀ |- |[[ਗੁਲਜ਼ਾਰ]] |ਤੇਰੇ ਬਿਨਾ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਸੇ |ਆਂਧੀ |ਨਾਮਜਦਗੀ |- |[[ਵਿਸ਼ਵੇਸ਼ਵਰ ਸ਼ਰਮਾ]] |ਚੱਲ ਸਨਿਆਸੀ ਮੰਦਰ ਮੇਂ |ਸੰਨਿਆਸੀ |ਨਾਮਜਦਗੀ |-bgcolor="#F5A9A9" |rowspan ="5"|1977 |[[ਸਾਹਿਰ ਲੁਧਿਆਣਵੀ]] |ਕਭੀ ਕਭੀ ਮੇਰੇ ਦਿਲ |ਕਭੀ ਕਭੀ |ਜੇਤੂ |- |[[ਅਨੰਦ ਬਕਸ਼ੀ]] |ਮੇਰੇ ਨੈਨਾ ਸਾਵਨ ਭਾਦੋਂ |ਮਹਿਬੂਬਾ |ਨਾਮਜਦਗੀ |- |[[ਗੁਲਜ਼ਾਰ]] |ਦਿਲ ਡੂਢਤਾ ਹੈ |ਮੋਸ਼ਮ |ਨਾਮਜਦਗੀ |- |[[ਮਜਰੂਹ ਸੁਲਤਾਨਪੁਰੀ]] |ਏਕ ਦਿਨ ਵਿਕ ਜਾਏਗਾ |ਧਰਮ ਕਰਮ |ਨਾਮਜਦਗੀ |- |[[ਸਾਹਿਰ ਲੁਧਿਆਣਵੀ]] |ਮੈਂ ਪਲ ਦੋ ਪਲ ਕਾ ਸਾਇਰ | ਕਭੀ ਕਭੀ |ਨਾਮਜਦਗੀ |-bgcolor="#F5A9A9" |rowspan ="5"|1978 |[[ਗੁਲਜ਼ਾਰ]] |ਦੋ ਦੀਵਾਨੇ ਸ਼ਹਿਰ ਮੇਂ |ਘਰੌਂਦਾ |ਜੇਤੂ |- |[[ਅਨੰਦ ਬਕਸ਼ੀ]] |ਪਰਦਾ ਹੈ ਪਰਦਾ |ਅਮਰ ਅਕਬਰ ਐਂਥਨੀ |ਨਾਮਜਦਗੀ |- |[[ਗੁਲਜ਼ਾਰ]] |ਨਾਮ ਗੁਮ ਜਾਏਗਾ |ਕਿਨਾਰਾ |ਨਾਮਜਦਗੀ |- |[[ਮਜਰੂਹ ਸੁਲਤਾਨਪੁਰੀ]] |ਕਿਯਾ ਹੁਆ ਤੇਰਾ ਵਾਧਾ |ਹਮ ਕਿਸੀ ਸੇ ਕਮ ਨਹੀਂ |ਨਾਮਜਦਗੀ |- |[[ਪ੍ਰੀਤੀ ਸਾਗਰ]] |ਮੇਰਾ ਗਾਉ |ਮੰਥਨ |ਨਾਮਜਦਗੀ |-bgcolor="#F5A9A9" |rowspan ="5"|1979 |[[ਅਨੰਦ ਬਕਸ਼ੀ]] |ਆਦਮੀ ਮੁਸਾਫਰ ਹੈ |ਅਪਨਾਪਨ | ਜੇਤੂ |- |[[ਅਨੰਦ ਬਕਸ਼ੀ]] |ਮੈਂ ਤੁਲਸੀ ਤੇਰੇ ਆਂਗਣ ਕੀ |ਮੈਂ ਤੁਲਸੀ ਤੇਰੇ ਆਂਗਣ ਕੀ |ਨਾਮਜਦਗੀ |- |[[ਅਣਜਾਨ]] |ਖਾਈਕੇ ਪਾਨ ਬਨਾਰਸਵਾਲਾ |ਡੋਨ |ਨਾਮਜਦਗੀ |- |[[ਪੰਡਤ ਨਰਿੰਦਰ ਸ਼ਰਮਾ]] |ਸੱਤਿਆਮ ਸ਼ਿਵਮ ਸੂੰਦਰਮ |ਸੱਤਿਅਮ ਸ਼ਿਵਮ ਸੂੰਦਰਮ |ਨਾਮਜਦਗੀ |- |[[ਰਾਵਿੰਦਰ ਜੈਨ]] |ਆਂਖਿਉ ਕੇ ਝਰੋਖੋਂ ਸੇ |ਆਂਖਿਉ ਕੇ ਝਰੋਖੋਂ ਸੇ |ਨਾਮਜਦਗੀ |} ==D== {| cellspasing= "1" cellpadding= "1" border = "1" widht = "40%" |ਸਾਲ |ਗੀਤਕਾਰ ਦਾ ਨਾਮ |ਗੀਤ ਦੇ ਬੋਲ |ਫਿਲਮ ਦਾ ਨਾਮ |ਜੇਤੂ ਜਾਂ ਨਾਮਜਦਗੀ |-bgcolor="#F5A9A9" |rowspan ="5"|1980 |[[ਗੁਲਜ਼ਾਰ]] |ਆਨੇ ਵਾਲਾ ਪਲ |ਗੋਲਮਾਲ | ਜੇਤੂ |- |[[ਅਨੰਦ ਬਕਸ਼ੀ]] |ਸਾਵਨ ਕੇ ਝੁਲੇ ਪੜ |ਜੁਰਮਾਨਾ |ਨਾਮਜਦਗੀ |- |[[ਅਨੰਦ ਬਕਸ਼ੀ]] |ਡਫਲੀਵਾਲੇ |ਸਰਗਮ |ਨਾਮਜਦਗੀ |- |[[ਜਾਨ ਨਿਸਾਰ ਅਖਤਰ]] |ਆਜਾ ਰੇ ਮੇਰੇ ਦਿਲਬਰ ਆਜਾ |ਨੂਰੀ |ਨਾਮਜਦਗੀ |- |[[ਸਾਹਿਰ ਲੁਧਿਆਣਵੀ]] |ਦਿਲ ਕੇ ਟੁਕੜੇ ਕਰ ਕੇ |ਦਾਦਾ |ਨਾਮਜਦਗੀ |-bgcolor="#F5A9A9" |rowspan ="5"|1981 |[[ਗੁਲਜ਼ਾਰ]] |ਹਜ਼ਾਰ ਰਾਹੇਂ ਮੁੜ ਕੇ ਦੇਖੀ |ਬੇਵਫਾਈ | ਜੇਤੂ |- |[[ਅਨੰਦ ਬਕਸ਼ੀ]] |ਦਰਦ-ਏ-ਦਿਲ |ਕਰਜ਼ |ਨਾਮਜਦਗੀ |- |[[ਅਨੰਦ ਬਕਸ਼ੀ]] |ਓਮ ਸ਼ਾਂਤੀ ਓਮ |ਕਰਜ਼ |ਨਾਮਜਦਗੀ |- |[[ਅਨੰਦ ਬਕਸ਼ੀ]] |ਸਲਾਮਤ ਰਹੇ ਦੋਸਤਾਨਾ ਹਮਾਰਾ |ਦੋਸਤਾਨਾ |ਨਾਮਜਦਗੀ |- |[[ਅਨੰਦ ਬਕਸ਼ੀ]] |ਸ਼ੀਸ਼ਾ ਹੋ ਜਾ ਦਿਲ ਹੋ |ਆਸ਼ਾ |-bgcolor="#F5A9A9" |rowspan ="5"|1982 |[[ਅਨੰਦ ਬਕਸ਼ੀ]] |ਤੇਰੇ ਮੇਰੇ ਬੀਚ ਮੇਂ |ਏਕ ਦੁਜੇ ਕੇ ਲੀਏ |ਜੇਤੂ |- |[[ਅਨੰਦ ਬਕਸ਼ੀ]] |ਸੋਲਾ ਸਾਲ ਕੀ ਬਾਲੀ ਉਮਰ |ਏਕ ਦੁਜੇ ਕੇ ਲੀਏ |ਨਾਮਜਦਗੀ |- |[[ਅਨੰਦ ਬਕਸ਼ੀ]] |ਯਾਦ ਆ ਰਹਾ ਹੈ |ਲੱਵ ਸਟੋਰੀ |ਨਾਮਜਦਗੀ |- |[[ਗੁਲਜ਼ਾਰ]] |ਜਹਾਂ ਪੇ ਸਵੇਰਾ |ਬਸੇਰਾ |ਨਾਮਜਦਗੀ |- |[[ਸੰਤੋਸ਼ ਅਨੰਦ]] |ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਕੀ ਨਾ ਟੁਟੇ |ਕਰਾਂਤੀ |ਨਾਮਜਦਗੀ |-bgcolor="#F5A9A9" |rowspan ="5"|1983 |[[ਸੰਤੋਸ਼ ਅਨੰਦ]] |ਮੋਹੱਬਤ ਹੈ ਕਿਆ ਚੀਜ਼ |ਪ੍ਰੇਮ ਰੋਗ | ਜੇਤੂ |- |ਅਮਰੀ ਕਾਜ਼ਲਬੱਸ਼ |ਮੇਰੀ ਕਿਸਮਤ |ਪ੍ਰੇਮ ਰੋਗ |ਨਾਮਜਦਗੀ |- |[[ਅਨਜਾਣ]] ਅਤੇ [[ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਮਹਿਰਾ]] |ਪਗ ਘੁੰਗਰੂ ਬਾਂਧ |ਨਮਕ ਹਲਾਲ |ਨਾਮਜਦਗੀ |- |[[ਹਸਨ ਕਮਾਲ]] |ਦਿਲ ਕੇ ਅਰਮਾਨ |ਨਿਕਾਹ |ਨਾਮਜਦਗੀ |- |[[ਹਸਨ ਕਮਾਲ]] |ਦਿਲ ਕੀ ਯੇ ਆਰਜ਼ੂ ਥੀ |ਨਿਕਾਹ |ਨਾਮਜਦਗੀ |-bgcolor="#F5A9A9" |rowspan ="5"|1984 |[[ਗੁਲਜ਼ਾਰ]] |ਤੁਜਸੇ ਨਰਾਜ਼ ਨਹੀਂ ਹੈ ਜ਼ਿੰਦਗੀ |ਮੋਸਮ | ਜੇਤੂ |- |[[ਅਨੰਦ ਬਕਸ਼ੀ]] |ਜਬ ਹਮ ਜਵਾਂ ਹੋਗੇ |ਬੇਤਾਬ |ਨਾਮਜਦਗੀ |- |[[ਗੁਲਸ਼ਨ ਕੁਮਾਰ ਮਹਿਤਾ]] |ਹਮੇ ਔਰ ਜੀਨੇ ਕੀ |ਸੌਤਨ |ਨਾਮਜਦਗੀ |- |[[ਸਾਵਨ ਕੁਮਾਰ ਤੱਕ]] |ਸਾਇਦ ਮੇਰੀ ਸ਼ਾਦੀ ਕਾ |ਸੌਤਨ |ਨਾਮਜਦਗੀ |- |ਸਾਵਨ ਕੁਮਾਰ ਤੱਕ |ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਪਿਆਰ ਕਾ ਗੀਤ ਹੈ |ਸੌਤਨ |ਨਾਮਜਦਗੀ |-bgcolor="#F5A9A9" |rowspan ="5"|1985 |[[ਹਸਨ ਕਮਾਲ]] |ਆਜ ਕੀ ਅਵਾਜ |ਆਜ ਕੀ ਅਵਾਜ |ਜੇਤੂ |- |[[ਅਨੰਦ ਬਕਸ਼ੀ]] |ਸੋਹਨੀ ਚਿਨਾਬ ਦੀ |ਸੋਹਨੀ ਮਹੀਵਾਲ |ਨਾਮਜਦਗੀ |- |[[ਅਨਜਾਣ]] |ਮੰਜ਼ਿਲੇ ਆਪਣੀ ਜਗ੍ਹਾ ਹੈਂ |ਸ਼ਰਾਬੀ |ਨਾਮਜਦਗੀ |- |[[ਅਨਜਾਣ]] ਅਤੇ [[ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਮਹਿਰਾ]] |ਇੰਤਹਾ ਹੋ ਗਈ |ਸ਼ਰਾਬੀ |ਨਾਮਜਦਗੀ |- |[[ਇੰਦੀਵਰ]] |ਪਿਆਰ ਕਾ ਤੋਹਫਾ |ਤੋਹਫਾ |ਨਾਮਜਦਗੀ |-bgcolor="#F5A9A9" |rowspan ="6"|1986 |[[ਵਸੰਤ ਦੇਵ]] |ਮਨ ਕਿਉਂ ਬਹਿਕਾ |ਉਤਸਵ |ਜੇਤੂ |- |[[ਅਨੰਦ ਬਕਸ਼ੀ]] |ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਹਰ ਕਦਮ |ਮੇਰੀ ਜੰਗ |ਨਾਮਜਦਗੀ |- |[[ਅਨਜਾਣ]] |ਯਾਰ ਬਿਨਾ ਚੈਨ ਕਹਾ ਰੇ |ਸਾਹਿਬ |ਨਾਮਜਦਗੀ |- |[[ਹਸਨ ਕਮਾਲ]] |ਬਹੁਤ ਦੇਰ ਸੇ |ਤਵਾਇਫ |ਨਾਮਜਦਗੀ |- |[[ਹਸਰਤ ਜੈਪੁਰੀ]] |ਸੁਨ ਸਾਹਿਬਾ ਸੁਨ |ਰਾਮ ਤੇਰੀ ਗੰਗਾ ਮੈਲੀ |ਨਾਮਜਦਗੀ |- |[[ਜਾਵੇਦ ਅਖਤਰ]] |ਸਾਗਰ ਕਿਨਾਰੇ |ਸਾਗਰ |ਨਾਮਜਦਗੀ |-bgcolor="#F5A9A9" |1987 |colspan ="5"|ਕੋਈ ਸਨਮਾਨ ਨਹੀਂ |-bgcolor="#F5A9A9" |1988 |colspan ="5"|ਕੋਈ ਸਨਮਾਨ ਨਹੀਂ |- |-bgcolor="#F5A9A9" |rowspan ="3"|1989 |[[ਗੁਲਜ਼ਾਰ]] |ਮੇਰਾ ਕੁਛ ਸਮਾਨ |ਇਜਾਜ਼ਤ |ਜੇਤੂ |- |[[ਜਾਵੇਦ ਅਖਤਰ]] |ਏਕ ਦੋ ਤੀਨ |ਤੇਜ਼ਾਬ |ਨਾਮਜਦਗੀ |- |[[ਮਜਰੂਹ ਸੁਲਤਾਨਪੁਰੀ]] |ਪਾਪਾ ਕਹਿਤੇ ਹੈਂ |ਕਿਆਮਤ ਸੇ ਕਿਆਮਤ ਤੱਕ |ਨਾਮਜਦਗੀ |} ==E== {| cellspasing= "1" cellpadding= "1" border = "1" widht = "40%" |ਸਾਲ |ਗੀਤਕਾਰ ਦਾ ਨਾਮ |ਗੀਤ ਦੇ ਬੋਲ |ਫਿਲਮ ਦਾ ਨਾਮ |ਜੇਤੂ ਜਾਂ ਨਾਮਜਦਗੀ |-bgcolor="#F5A9A9" |rowspan ="3"|1990 |[[ਅਸਦ ਭੁਪਾਲੀ]] |ਦਿਲ ਦੀਵਾਨਾ |[[ਮੈਂਨੇ ਪਿਆਰ ਕੀਆ]] |ਜੇਤੂ |- |[[ਅਨੰਦ ਬਕਸ਼ੀ]] |ਲਾਗੀ ਆਜ ਸਾਵਨ |ਚਾਂਦਨੀ |ਜੇਤੂ |- |[[ਦੇਵ ਕੋਹਲੀ]] |ਆਤੇ ਜਾਤੇ ਹਸਤੇ ਗਾਤੇ |ਮੈਂਨੇ ਪਿਆਰ ਕੀਆ | ਜੇਤੂ |-bgcolor="#F5A9A9" |rowspan ="3"|1991 |[[ਸਮੀਰ]] |ਨਜ਼ਰ ਕੇ ਸਾਮਨੇ |ਆਸ਼ਿਕੀ | ਜੇਤੂ |- |[[ਰਾਣੀ ਮਲਿਕ]] |ਧੀਰੇ ਧੀਰੇ ਸੇ |ਆਸ਼ਿਕੀ |ਨਾਮਜਦਗੀ |- |[[ਸਮੀਰ]] |ਨਾ ਜਾਨੇ ਕਹਾਂ ਦਿਲ ਖੋ ਗਯਾ |ਦਿਲ |ਨਾਮਜਦਗੀ |-bgcolor="#F5A9A9" |rowspan ="4"|1992 |[[ਗੁਲਜ਼ਾਰ]] |ਯਾਰਾ ਸੀਲੀ ਸੀਲੀ |[[ਲੇਕਿਨ... | ਜੇਤੂ |- |[[ਫੈਜ਼ ਅਨਵਰ]] |ਦਿਲ ਹੈ ਕਿ ਮਾਨਤਾ ਨਹੀਂ |ਦਿਲ ਹੈ ਕਿ ਮਾਨਤਾ ਨਹੀਂ |ਨਾਮਜਦਗੀ |- |[[ਰਾਵਿੰਦਰ ਜੈਨ]] |ਮੈਂ ਹੂੰ ਖੁਸਰੰਗ ਹਿਨਾ |ਹਿਨਾ |ਨਾਮਜਦਗੀ |- |[[ਸਮੀਰ]] |ਮੇਰਾ ਦਿਲ ਵੀ |ਸਾਜਨ |ਨਾਮਜਦਗੀ |-bgcolor="#F5A9A9" |rowspan ="3"|1993 |[[ਸਮੀਰ]] |ਤੇਰੀ ਉਮੀਦ ਤੇਰਾ ਇੰਤਜਾਰ ਕਰਤੇ ਹੈ |ਦੀਵਾਨਾ | ਜੇਤੂ |- |[[ਮਜਰੂਹ ਸੁਲਤਾਨਪੁਰੀ]] |ਵੋ ਸਿਕੰਦਰ ਹੀ ਦੋਸਤੋ |ਜੋ ਜੀਤਾ ਵੋਹੀ ਸਿਕੰਦਰ |ਨਾਮਜਦਗੀ |- |[[ਸਮੀਰ]] |ਐਸੀ ਦੀਵਨਗੀ |ਦੀਵਾਨਾ |ਨਾਮਜਦਗੀ |-bgcolor="#F5A9A9" |rowspan ="5"|1994 |[[ਸਮੀਰ]] |ਘੂੰਗਟ ਕੀ ਆੜ ਸੇ |ਹਮ ਹੈਂ ਰਾਹੀ ਪਿਆਰ ਕੇ | ਜੇਤੂ |- |[[ਅਨੰਦ ਬਕਸ਼ੀ]] |ਚੋਲੀ ਕੇ ਪੀਛੇ |ਖਲਨਾਇਕ |ਨਾਮਜਦਗੀ |- |[[ਅਨੰਦ ਬਕਸ਼ੀ]] |ਜਾਦੂ ਤੇਰੀ ਨਜ਼ਰ |ਡਰ |ਨਾਮਜਦਗੀ |- |[[ਦੇਵ ਕੋਹਲੀ]] |ਯੇ ਕਾਲੀ ਕਾਲੀ ਆਂਖੇ |ਬਾਜ਼ੀਗਰ |ਨਾਮਜਦਗੀ |- |[[ਗੁਲਜ਼ਾਰ]] |ਦਿਲ ਹੁਮ ਹੁਮ |ਰੁਡਾਲੀ |ਨਾਮਜਦਗੀ |-bgcolor="#F5A9A9" |rowspan ="4"|1995 |[[ਜਵੇਦ ਅਖਤਰ]] |ਏਕ ਲੜਕੀ ਕੋ ਦੇਖਾ |1942: A Love Story | ਜੇਤੂ |- |[[ਅਨੰਦ ਬਕਸ਼ੀ]] |ਤੂ ਦੀਜ਼ ਬੜੀ |ਮੋਹਰਾ |ਨਾਮਜਦਗੀ |- |[[ਦੇਵ ਕੋਹਲੀ]] |ਹਮ ਆਪਕੇ ਹੈਂ ਕੋਣ |ਹਮ ਆਪਕੇ ਹੈਂ ਕੋਣ..! |ਨਾਮਜਦਗੀ |- |[[ਸਮੀਰ]] |ਓਲੇ ਓਲੇ |ਯੇ ਦਿਲਲਗੀ |ਨਾਮਜਦਗੀ |-bgcolor="#F5A9A9" |rowspan ="5"|1996 |[[ਅਨੰਦ ਬਕਸ਼ੀ]] |ਤੁਝੇ ਦੇਖਾ ਤੋ |ਦਿਲਵਾਲੇ ਦੁਲਹਨੀਆ ਲੇ ਜਾਏਗੇ |ਜੇਤੂ |- |[[ਅਨੰਦ ਬਕਸ਼ੀ]] |ਹੋ ਗਯਾ ਹੈ ਤੁਝਕੋ ਤੋ ਪਿਆਰ ਸਜਨਾ |ਦਿਲਵਾਲੇ ਦੁਲਹਨੀਆ ਲੇ ਜਾਏਗੇ |ਨਾਮਜਦਗੀ |- |[[ਮਜਰੂਹ ਸੁਲਤਾਨਪੁਰੀ]] |ਰਾਜਾ ਕੋ ਰਾਨੀ ਸੇ ਪਿਆਰ |ਅਕੇਲੇ ਹਮ ਅਕੇਲੇ ਤੁਮ |ਨਾਮਜਦਗੀ |- |[[ਮਹਿਬੂਬ]] |ਕਿਯਾ ਕਰੇ |ਰੰਗੀਲਾ |ਨਾਮਜਦਗੀ |- |[[ਮਹਿਬੂਬ]] |ਤਨਹਾ ਤਨਹਾ |ਰੰਗੀਲਾ |ਨਾਮਜਦਗੀ |-bgcolor="#F5A9A9" |rowspan ="5"|1997 |[[ਜਾਵੇਦ ਅਖਤਰ]] |ਘਰ ਸੇ ਨਿਕਲਤੇ |ਪਾਪਾ ਕਹਿਤੇ ਹੇ |ਜੇਤੂ |- |[[ਗੁਲਜ਼ਾਰ]] |ਚੱਪਾ ਚੱਪਾ ਚਰਖਾ ਚਲੇ |ਮਾਚਿਸ |ਨਾਮਜਦਗੀ |- |[[ਮਜਰੂਹ ਸੁਲਤਾਨਪੁਰੀ]] |ਆਜ ਮੈਂ ਉਪਰ |ਖਮੋਸ਼ੀ |ਨਾਮਜਦਗੀ |- |[[ਨੀਦਾ ਫਾਜ਼ਲੀ]] |ਜੀਵਨ ਕਿਯਾ ਹੈ |ਇਸ ਰਾਤ ਕੀ ਸੁਭਾ ਨਹੀਂ |ਨਾਮਜਦਗੀ |- |[[ਸਮੀਰ]] |ਪਰਦੇਸੀ ਪਰਦੇਸੀ |ਰਾਜਾ ਹਿੰਦੋਸਤਾਨੀ |ਨਾਮਜਦਗੀ |-bgcolor="#F5A9A9" |rowspan ="5"|1998 |[[ਜਾਵੇਦ ਅਖਤਰ]] |ਸੰਦੇਸੇ ਆਤੇ ਹੈਂ |ਬਾਰਡਰ |ਜੇਤੂ |- |[[ਅਨੰਦ ਬਕਸ਼ੀ]] |ਭੋਲੀ ਸੀ ਸੁਰਤ |ਦਿਲ ਤੋ ਪਾਗਲ ਹੈ |ਨਾਮਜਦਗੀ |- |[[ਅਨੰਦ ਬਕਸ਼ੀ]] | – "I Love My India" |ਪਰਦੇਸ |ਨਾਮਜਦਗੀ |- |[[ਅਨੰਦ ਬਕਸ਼ੀ]] |ਜ਼ਰਾ ਤਸਵੀਰ ਸੇ ਤੂ |ਪਰਦੇਸ |ਨਾਮਜਦਗੀ |- |[[ਜਾਵੇਦ ਅਖਤਰ]] |ਚਾਂਦ ਤਾਰੇ |ਯੈਸ ਬਾੱਸ |ਨਾਮਜਦਗੀ |-bgcolor="#F5A9A9" |rowspan ="5"|1999 |[[ਗੁਲਜ਼ਾਰ]] |ਛਾਈਆ ਛਾਈਆ |ਦਿਲ ਸੇ.. |ਜੇਤੂ |- |[[ਗੁਲਜ਼ਾਰ]] |ਐ ਅਜਨਬੀ |ਦਿਲ ਸੇ.. |ਨਾਮਜਦਗੀ |- |[[ਜਾਵੇਦ ਅਖਤਰ]] |ਮੇਰੇ ਮਹਿਬੂਬ ਮੇਰੇ ਸਨਮ |ਡੁਪਲੀਕੇਟ |ਨਾਮਜਦਗੀ |- |[[ਸਮੀਰ]] |ਲੜਕੀ ਬੜੀ ਅਨਜਾਨੀ ਹੈ |ਕੁਛ ਕੁਛ ਹੋਤਾ ਹੈ |ਨਾਮਜਦਗੀ |- |[[ਸਮੀਰ]] |ਤੁਮ ਪਾਸ ਆਏ |ਕੁਛ ਕੁਛ ਹੋਤਾ ਹੈ |ਨਾਮਜਦਗੀ |} ==F== {| cellspasing= "1" cellpadding= "1" border = "1" widht = "40%" |ਸਾਲ |ਗੀਤਕਾਰ ਦਾ ਨਾਮ |ਗੀਤ ਦੇ ਬੋਲ |ਫਿਲਮ ਦਾ ਨਾਮ |ਜੇਤੂ ਜਾਂ ਨਾਮਜਦਗੀ |-bgcolor="#F5A9A9" |rowspan ="5"|2000 |[[ਅਨੰਦ ਬਕਸ਼ੀ]] |ਇਸ਼ਕ ਬਿਨਾ |ਤਾਲ |ਜੇਤੂ |- |[[ਅਨੰਦ ਬਕਸ਼ੀ]] |ਤਾਲ ਸੇ ਤਾਲ ਮਿਲਾ |ਤਾਲ |ਨਾਮਜਦਗੀ |- |[[ਇਸਰ ਅਨਸਾਰੀ]] |ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਮੌਤ ਨਾ ਬਨ ਜਾਏ |ਸਰਫਰੋਸ਼ |ਨਾਮਜਦਗੀ |- |[[ਮਹਿਬੂਬ]] |ਆਂਖੋ ਕੀ ਗੁਸਤਾਖੀਆਂ |ਹਮ ਦਿਲ ਦੇ ਚੁਕੇ ਸਨਮ |ਨਾਮਜਦਗੀ |- |[[ਮਹਿਬੂਬ]] |ਤੜਪ ਤੜਪ ਕੇ |ਹਮ ਦਿਲ ਦੇ ਚੁਕੇ ਸਨਮ |ਨਾਮਜਦਗੀ |-bgcolor="#F5A9A9" |rowspan ="5"|2001 |[[ਜਾਵੇਦ ਅਖਤਰ]] |ਪੰਛੀ ਨਦੀਆਂ |ਰਫੂਜੀ |ਜੇਤੂ |- |[[ਅਨੰਦ ਬਕਸ਼ੀ]] |ਹਮਕੋ ਹਮ ਸੇ ਚੁਰਾਲੋ |ਮੁਹੱਬਤੇਂ |ਨਾਮਜਦਗੀ |- |[[ਗੁਲਜ਼ਾਰ]] |ਆਜਾ ਮਾਹਈਆ |ਫਿਜ਼ਾ |ਨਾਮਜਦਗੀ |- |[[ਇਬਰਹੀਮ ਅਸ਼ਕ]] |ਨਾ ਤੁਮ ਜਾਨੋ ਨਾ ਹਮ |ਕਹੋ ਨਾ ... ਪਿਆਰ ਹੈ |ਨਾਮਜਦਗੀ |- |[[ਸਮੀਰ]] |ਤੁਮ ਦਿਲ ਕੀ ਧੜਕਣ ਮੇ |ਧੜਕਣ |ਨਾਮਜਦਗੀ |-bgcolor="#F5A9A9" |rowspan ="5"|2002 |[[ਜਾਵੇਦ ਅਖਤਰ]] |ਮਿਤਵਾ |ਲਗਾਨ |ਜੇਤੂ |- |[[ਅਨੰਦ ਬਕਸ਼ੀ]] |ਉਡਜਾ ਕਾਲੇ ਕਾਵਾਂ |ਗ਼ਦਰ: Ek Prem Katha |ਨਾਮਜਦਗੀ |- |[[ਅਨਿਲ ਪਾਂਡੇ]] |ਸੂਰਜ ਹੁਆ ਮੱਧਮ |ਕਭੀ ਖੁਸ਼ੀ ਕਭੀ ਗ਼ਮ |ਨਾਮਜਦਗੀ |- |[[ਜਾਵੇਦ ਅਖਤਰ]] |ਰਾਧਾ ਕੈਸੇ ਨਾ ਜਲੇ |ਲਗਾਨ |ਨਾਮਜਦਗੀ |- |[[ਸਮੀਰ]] |ਕਭੀ ਖੁਸ਼ੀ ਕਭੀ ਗ਼ਮ |ਕਭੀ ਖੁਸ਼ੀ ਕਭੀ ਗ਼ਮ |ਨਾਮਜਦਗੀ |-bgcolor="#F5A9A9" |rowspan ="5"|2003 |[[ਗੁਲਜ਼ਾਰ]] |ਸਾਥੀਆ |ਸਾਥੀਆ |ਜੇਤੂ |- |[[ਨੁਸਰਤ ਬਦਰ]] |ਡੋਲਾ ਰੇ |ਦੇਵਦਾਸ |ਨਾਮਜਦਗੀ |- |[[ਸਮੀਰ]] |ਆਪਕੇ ਪਿਆਰ ਮੇਂ |ਰਾਜ਼ |ਨਾਮਜਦਗੀ |- |[[ਸੁਧਾਕਰ ਸ਼ਰਮਾ]] |ਸਨਮ ਮੇਰੇ ਹਮਰਾਜ਼ |ਹਮਰਾਜ਼ |ਨਾਮਜਦਗੀ |- |[[ਸੁਧਾਕਰ ਸ਼ਰਮਾ]] |ਤੁਮਨੇ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਮੇਂ ਆਪਕੇ |ਹਮਰਾਜ਼ |ਨਾਮਜਦਗੀ |-bgcolor="#F5A9A9" |rowspan ="5"|2004 |[[ਜਾਵੇਦ ਅਖਤਰ]] |ਕਲ ਹੋ ਨਾ ਹੋ |ਕੱਲ ਹੋ ਨਾ ਹੋ |ਜੇਤੂ |- |[[ਜਾਵੇਦ ਅਖਤਰ]] |ਤੌਬਾ ਤੁਮਹਾਰੇ |ਚਲਤੇ ਚਲਤੇ |ਨਾਮਜਦਗੀ |- |[[ਜਾਵੇਦ ਅਖਤਰ]] |ਏਕ ਸਾਥੀ |LOC ਕਾਰਗਿਲ |ਨਾਮਜਦਗੀ |- |[[ਸਮੀਰ]] |ਕਿਸੀ ਸੇ ਤੁਮ ਪਿਆਰ ਕਰੋ |ਅੰਦਾਜ਼ |ਨਾਮਜਦਗੀ |- |[[ਸਮੀਰ]] | ਤੇਰੇ ਨਾਮ |ਤੇਰੇ ਨਾਮ |ਨਾਮਜਦਗੀ |-bgcolor="#F5A9A9" |rowspan ="5"|2005 |[[ਜਾਵੇਦ ਅਖਤਰ]] |ਤੇਰੇ ਲੀਏ |ਵੀਰ ਜ਼ਾਰਾ |ਜੇਤੂ |- |[[ਜਾਵੇਦ ਅਖਤਰ]] |ਐਸਾ ਦੇਸ਼ ਹੈ ਮੇਰਾ |ਵੀਰ ਜ਼ਾਰਾ |ਨਾਮਜਦਗੀ |- |[[ਜਾਵੇਦ ਅਖਤਰ]] |ਮੈਂ ਹੂੰ ਨਾ |ਮੈਂ ਹੂੰ ਨਾ |ਨਾਮਜਦਗੀ |- |[[ਜਾਵੇਦ ਅਖਤਰ]] |ਮੈਂ ਜਹਾਂ ਹੂੰ |ਵੀਰ ਜ਼ਾਰਾ |ਨਾਮਜਦਗੀ |- |[[ਜਾਵੇਦ ਅਖਤਰ]] |ਯੇਹ ਤਾਰਾ ਵੋਹ ਤਾਰਾ |ਸਵਦੇਸ |ਨਾਮਜਦਗੀ |-bgcolor="#F5A9A9" |rowspan ="5"|2006 |[[ਗੁਲਜ਼ਾਰ]] |ਕਜਰਾ ਰੇ |ਬੰਟੀ ਔਰ ਬਬਲੀ |ਜੇਤੂ |- |[[ਗੁਲਜ਼ਾਰ]] |ਛੁਪ ਛੁਪ ਕੇ |ਬੰਟੀ ਔਰ ਬਬਲੀ |ਨਾਮਜਦਗੀ |- |[[ਗੁਲਜ਼ਾਰ]] |ਧੀਰੇ ਜਲਨਾ |ਪਹੇਲੀ |ਨਾਮਜਦਗੀ |- |[[ਸਮੀਰ]] |ਆਸਿਕ ਬਨਾਇਆ ਆਪਨੇ |ਆਸ਼ਿਕ ਬਨਾਇਆ ਆਪਨੇ |ਨਾਮਜਦਗੀ |- |[[ਸਵਾਨੰਦ ਕਿਰਕਿਰੇ]] |ਪਿਯੂ ਬੋਲੇ |ਪ੍ਰੀਨੀਤਾ |ਨਾਮਜਦਗੀ |-bgcolor="#F5A9A9" |rowspan ="5"|2007 |[[ਪਰਸੂਨ ਜੋਸ਼ੀ]] |ਚਾਂਦ ਸਿਫਾਰਸ਼ |ਫਨਾ |ਜੇਤੂ |- |[[ਗੁਲਜ਼ਾਰ]] |ਬੇਡੀ |ਉਮਕਾਰਾ |ਨਾਮਜਦਗੀ |- |[[ਜਾਵੇਦ ਅਖਤਰ]] |ਅਭੀ ਅਲਵਿਦਾ ਨਾ ਕਹਿਨਾ |ਅਭੀ ਅਲਵਿਦਾ ਨਾ ਕਹਿਨਾ |ਨਾਮਜਦਗੀ |- |[[ਜਾਵੇਦ ਅਖਤਰ]] |ਮਿਤਵਾ |ਅਭੀ ਅਲਵਿਦਾ ਨਾ ਕਹਿਨਾ |ਨਾਮਜਦਗੀ |- |[[ਪਰਸੂਨ ਜੋਸ਼ੀ]] |ਰੂਬਰੂ |ਰੰਗ ਦੇ ਬਸੰਤੀ |ਨਾਮਜਦਗੀ |-bgcolor="#F5A9A9" |rowspan ="5"|2008 |[[ਪਰਸੂਨ ਜੋਸ਼ੀ]] |ਮਾਂ |ਤਾਰੇ ਜ਼ਮੀਂ ਪਰ |ਜੇਤੂ |- |[[ਗੁਲਜ਼ਾਰ]] |ਤੇਰੇ ਬਿਨਾ |ਗੁਰੂ |ਨਾਮਜਦਗੀ |- |[[ਜਾਵੇਦ ਅਖਤਰ]] |ਮੈਂ ਅਗਰ ਕਹੂੰ |ਓਮ ਸ਼ਾਂਤੀ ਓਮ |ਨਾਮਜਦਗੀ |- |[[ਸਮੀਰ]] |ਜਬ ਸੇ ਤੇਰੇ ਨੈਨਾ |ਸਾਵਰੀਈਆ |ਨਾਮਜਦਗੀ |- |[[ਵਿਸ਼ਾਲ ਡਡਲਾਨੀ]] |ਆਂਖੋ ਮੇਂ ਤੇਰੀ |ਓਮ ਸ਼ਾਂਤੀ ਓਮ |ਨਾਮਜਦਗੀ |-bgcolor="#F5A9A9" |rowspan ="6"|2009 |[[ਜਾਵੇਦ ਅਖਤਰ]] |ਜਸ਼ਨ-ਏ-ਬਹਾਰਾ |ਜੋਧਾ ਅਕਬਰ |ਜੇਤੂ |- |[[ਅਬਾਸ ਟਾਈਰਵਾਲਾ]] |ਕਭੀ ਕਭੀ ਅਦਿਤੀ |ਜਾਨੂ ਤੂ... ਯਾ ਜਾਨੇ ਨਾ |ਨਾਮਜਦਗੀ |- |[[ਗੁਲਜ਼ਾਰ]] |ਤੂ ਮੇਰਾ ਦੋਸਤ ਹੈ |ਯੁਵਰਾਜ |ਨਾਮਜਦਗੀ |- |[[ਜੈਦੀਪ ਸਾਹਨੀ]] |ਹੌਲੇ ਹੌਲੇ |ਰੱਬ ਨੇ ਬਨਾ ਦੀ ਜੋੜੀ |ਨਾਮਜਦਗੀ |- |[[ਜਾਵੇਦ ਅਖਤਰ]] |ਸੋਚਾ ਹੈ |ਰਾਕ ਆਨ!! |ਨਾਮਜਦਗੀ |- |[[ਪਰਸੂਨ ਜੋਸ਼ੀ]] |ਗੁਜ਼ਾਰਿਸ਼ |ਗਜਨੀ |ਨਾਮਜਦਗੀ |} ==G== {| cellspasing= "1" cellpadding= "1" border = "1" widht = "40%" |ਸਾਲ |ਗੀਤਕਾਰ ਦਾ ਨਾਮ |ਗੀਤ ਦੇ ਬੋਲ |ਫਿਲਮ ਦਾ ਨਾਮ |ਜੇਤੂ ਜਾਂ ਨਾਮਜਦਗੀ |-bgcolor="#F5A9A9" |rowspan ="6"|2010 |[[ਅਰਸ਼ਦ ਕਾਮਿਲ]] |ਆਜ ਦਿਨ ਚੱੜਿਆ |ਲਵ ਆਜ ਕਲ |ਜੇਤੂ |- |[[ਗੁਲਜ਼ਾਰ]] |ਧਨ ਤੇ ਨਾ |ਕਮੀਨੇ |ਨਾਮਜਦਗੀ |- |[[ਗੁਲਜ਼ਾਰ]] |ਕਮੀਨੇ |ਕਮੀਨੇ |ਨਾਮਜਦਗੀ |- |[[ਜਾਵੇਦ ਅਖਤਰ]] |ਇਕ ਤਾਰਾ |ਵੇਕ ਅਪ ਸਿਡ |ਨਾਮਜਦਗੀ |- |[[ਪਰਸੂਨ ਜੋਸ਼ੀ]] |ਮਸਕਲੀ |ਦਿੱਲੀ-6 |ਨਾਮਜਦਗੀ |- |[[ਪਰਸੂਨ ਜੋਸ਼ੀ]] |ਰਹਿਨਾ ਤੂ |ਦਿੱਲੀ-6 |ਨਾਮਜਦਗੀ |-bgcolor="#F5A9A9" |rowspan ="5"|2011 |[[ਗੁਲਜ਼ਾਰ]] |ਦਿਲ ਤੋ ਬੱਚਾ ਹੈ ਜੀ |ਇਸ਼ਕੀਆ |ਜੇਤੂ |- |[[ਫੈਜ਼ ਅਨਵਰ]] |ਤੇਰੇ ਮਸਤ ਮਸਤ ਦੋ ਨੈਨਾ |ਦਬੰਗ |ਨਾਮਜਦਗੀ |- |[[ਨਿਰੰਜਨ ਐਂਗਰ]] |ਸਜਦਾ |ਮਾਈ ਨੇਮ ਇਜ਼ ਖਾਨ |ਨਾਮਜਦਗੀ |- |[[ਨਿਰੰਜਨ ਐਂਗਰ]] |ਨੂਰ-ਏ-ਖੁਦਾ |ਮਾਈ ਨੇਮ ਇਜ਼ ਖਾਨ |ਨਾਮਜਦਗੀ |- |[[ਵਿਸ਼ਾਲ ਡਡਲਾਨੀ]] |ਬਿਨ ਤੇਰੇ |ਆਈ ਹੇਟ ਲਵ ਸਟੋਰੀ |ਨਾਮਜਦਗੀ |-bgcolor="#F5A9A9" |rowspan ="5"|2012 |[[ਅਰਸ਼ਦ ਕਾਮਿਲ]] |ਨਾਦਾਨ ਪ੍ਰਿੰਦੇ |ਰੋਕਸਟਾਰ |ਜੇਤੂ |- |[[ਗੁਲਜ਼ਾਰ]] |ਡਾਰਲਿੰਗ |7 ਖੂਨ ਮਾਫ |ਨਾਮਜਦਗੀ |- |[[ਅਰਸ਼ਦ ਕਾਮਿਲ]] |ਸਾਡਾ ਹੱਕ |ਰੋਕਸਟਾਰ |ਨਾਮਜਦਗੀ |- |[[ਜਾਵੇਦ ਅਖਤਾਰ]] |ਸੇਨੋਰੀਤਾ |ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨਾ ਮਿਲੇਗੀ ਦੁਬਾਰਾ |ਨਾਮਜਦਗੀ |- |[[ਵਿਸ਼ਾਲ ਡਡਲਾਨੀ]] <br/>ਦੋਨੋ [[ਨਿਰੰਜਨ ਐਂਗਰ]] |ਛੱਮਕ ਛੱਲੋ |ਰਾ-ਵਨ |ਨਾਮਜਦਗੀ |-bgcolor="#F5A9A9" |rowspan ="5"|2013 |[[ਗੁਲਜ਼ਾਰ]] |ਛੱਲਾ |ਜਬ ਤੱਕ ਹੈ ਜਾਨ |ਜੇਤੂ |- |[[ਅਮੀਤਾਬ ਭੱਟਾਚਾਰੀਆ]] |ਅਭੀ ਮੁਝ ਮੇਂ ਕਹੀਂ |ਅਗਨੀਪਥ |ਨਾਮਜਦਗੀ |- |[[ਗੁਲਜ਼ਾਰ]] |ਸਾਂਸ |ਜਬ ਤੱਕ ਹੈ ਜਾਨ |ਨਾਮਜਦਗੀ |- |[[ਜਾਵੇਦ ਅਖਤਰ]] |ਜੀ ਲੇ ਜ਼ਰਾ |ਤਲਾਸ਼ |ਨਾਮਜਦਗੀ |- |[[ਸਵਾਨੰਦ ਕਿਰਕਰੇ]] |ਆਸ਼ਿਆਨ |ਬਰਫੀ! |ਨਾਮਜਦਗੀ |} {{Film and Television Awards in India}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਫ਼ਿਲਮਫ਼ੇਅਰ ਪੁਰਸਕਾਰ]] == ਉੱਤਮਤਾ == [[ਤਸਵੀਰ:Gulzar_ITN_2014-04-13_03-44.JPG|thumb|194x194px|ਇਸ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਜਿੱਤਾਂ ਦਾ ਰਿਕਾਰਡ [[ਗੁਲਜ਼ਾਰ|ਗੁਲਜਾਰ]] ਦੇ ਨਾਮ ਹੈ।]] [[ਤਸਵੀਰ:Javed_Aktar_2010.jpg|thumb|200x200px|[[ਜਾਵੇਦ ਅਖ਼ਤਰ]] ਨੂੰ 2005 ਵਿੱਚ ਸਾਰੀਆਂ ਨਾਮਜ਼ਦਗੀਆਂ ਮਿਲੀਆਂ ਸਨ।]] {| class="wikitable" style="text-align: center" |- style="height:4.5em;" ! style="width:300px;" |'''[[wiktionary:superlative|ਸ਼ਾਨਦਾਰ]]''' ! colspan="2" style="width:400px;" |'''ਗੀਤਕਾਰ''' |- style="height:4em;" |ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪੁਰਸਕਾਰ |[[ਗੁਲਜ਼ਾਰ|ਗੁਲਜਾਰ]] |13 <small> (35 ਨਾਮਜ਼ਦਗੀਆਂ ਤੋਂ) </small> <br /> |- style="height:4em;" |ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਨਾਮਜ਼ਦਗੀਆਂ |[[ਆਨੰਦ ਬਖਸ਼ੀ]] |41 (4 ਜਿੱਤਾਂ ਵਿੱਚ ਨਤੀਜਾ) <br /><small> (4 ਮੈਚ ਜਿੱਤ ਕੇ) </small> |- style="height:4em;" |ਇੱਕ ਸਾਲ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਨਾਮਜ਼ਦਗੀਆਂ |[[ਜਾਵੇਦ ਅਖ਼ਤਰ]] {{Small|(2005)}} |5 (ਸਾਰੇ) <br />{{Small|(all)}} |- style="height:4em;" |ਇੱਕ ਵੀ ਪੁਰਸਕਾਰ ਜਿੱਤੇ ਬਿਨਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਨਾਮਜ਼ਦਗੀਆਂ |[[ਅੰਜਾਨ (ਗੀਤਕਾਰ)|ਅੰਜਾਨ]] |6 |} * ਇਸ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਜਿੱਤਾਂ ਦਾ ਰਿਕਾਰਡ [[ਗੁਲਜ਼ਾਰ|ਗੁਲਜਾਰ]] ਦੇ ਨਾਮ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੇ 13 ਪੁਰਸਕਾਰ ਜਿੱਤੇ ਹਨ, ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ [[ਜਾਵੇਦ ਅਖ਼ਤਰ]] ਨੇ 8 ਅਤੇ [[ਆਨੰਦ ਬਖਸ਼ੀ]] ਅਤੇ [[ਅਮਿਤਾਭ ਭੱਟਾਚਾਰੀਆ]] ਨੇ 4 ਪੁਰਸਕਾਰ ਜਿੱਤ ਕੇ ਦੂਜੇ ਸਥਾਨ 'ਤੇ ਹਨ। * ਪੰਜ ਗੀਤਕਾਰਾਂ ਨੇ ਤਿੰਨ-ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਪੁਰਸਕਾਰ ਜਿੱਤਿਆ ਹੈਃ [[ਸ਼ਕੀਲ ਬਦਾਯੂਨੀ|ਸ਼ਕੀਲ ਬਦਾਯੁਨੀ]], [[ਸ਼ੈਲੇਂਦਰ (ਗੀਤਕਾਰ)|ਸ਼ੈਲੇਂਦਰ]], [[ਸਮੀਰ]], [[ਪ੍ਰਸੂਨ ਜੋਸ਼ੀ]] ਅਤੇ [[ਇਰਸ਼ਾਦ ਕਾਮਿਲ]] ਸ਼ਕੀਲ ਬਦਾਯੁਨੀ ਨੇ ਲਗਾਤਾਰ ਤਿੰਨ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਪੁਰਸਕਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਲਗਾਤਾਰ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਜਿੱਤਾਂ ਦਾ ਰਿਕਾਰਡ ਬਣਾਇਆ ਹੈ। * ਸਾਲ 2005 ਵਿੱਚ, [[ਜਾਵੇਦ ਅਖ਼ਤਰ]] ਇੱਕੋ ਸਾਲ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਪੰਜ ਨਾਮਜ਼ਦਗੀਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਇਕਲੌਤੇ ਗੀਤਕਾਰ ਬਣ ਗਏ, ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ ''[[ਵੀਰ-ਜ਼ਾਰਾ]]'' ਦੇ ਗੀਤ "ਤੇਰੇ ਲਿਏ" ਲਈ ਜਿੱਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਨੇ ਇੱਕ ਸਾਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਗੀਤਕਾਰ ਦੁਆਰਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਨਾਮਜ਼ਦਗੀਆਂ ਦਾ ਰਿਕਾਰਡ ਬਣਾਇਆ, [[ਆਨੰਦ ਬਖਸ਼ੀ]] ਨੂੰ ਪਛਾਡ਼ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸ ਨੇ 1981 ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਨਾਮਜ਼ਦਗੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਚਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀਆਂ ਸਨ। * [[ਆਨੰਦ ਬਖਸ਼ੀ]] ਨੂੰ 1970 ਤੋਂ 1982 ਤੱਕ ਲਗਾਤਾਰ 13 ਸਾਲਾਂ ਲਈ ਨਾਮਜ਼ਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕੁੱਲ 23 ਨਾਮਜ਼ਦਗੀਆਂ ਇਕੱਠੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ। ਆਪਣੀ ਨਿਰੰਤਰ ਮੌਜੂਦਗੀ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਉਸ ਨੇ ਇਸ ਮਿਆਦ ਦੌਰਾਨ ਸਿਰਫ ਦੋ ਜਿੱਤਾਂ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀਆਂ। 1981 ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਚਾਰ ਨਾਮਜ਼ਦਗੀਆਂ ਗ਼ੁਲਜ਼ਰ ਤੋਂ ਹਾਰ ਗਈਆਂ ਅਤੇ 1998 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਤਿੰਨੋਂ ਨਾਮਜ਼ਦਗੀਆਂ [[ਜਾਵੇਦ ਅਖ਼ਤਰ]] ਤੋਂ ਹਾਰ ਗਈਆਂ। * [[ਸ਼ੈਲੇਂਦਰ (ਗੀਤਕਾਰ)|ਸ਼ੈਲੇਂਦਰ]] ਨੂੰ ਇਹ ਪੁਰਸਕਾਰ 1959 ਵਿੱਚ ਮਿਲਿਆ ਸੀ। 1960 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ [[ਸ਼ਕੀਲ ਬਦਾਯੂਨੀ|ਸ਼ਕੀਲ ਬਦਾਯੁਨੀ]] ਦਾ ਦਬਦਬਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਲਗਾਤਾਰ ਜਿੱਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਵਰਮਾ ਮਲਿਕ ਨੂੰ 1970 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਦੋ ਪੁਰਸਕਾਰ ਮਿਲੇ ਸਨ। 1980 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਚਾਰ ਜਿੱਤਾਂ ਨਾਲ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪੁਰਸਕਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਗੀਤਕਾਰ ਗੁਲਜ਼ਾਰ ਸਨ। 1990 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ [[ਸਮੀਰ]] ਅਤੇ [[ਜਾਵੇਦ ਅਖ਼ਤਰ]] ਤਿੰਨ-ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਜਿੱਤੇ ਸਨ। ਜਾਵੇਦ ਅਖ਼ਤਰ ਨੇ 2000 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਜਿੱਤਾਂ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਦਬਦਬਾ ਜਾਰੀ ਰੱਖਿਆ। ਸਾਲ 2010 ਵਿੱਚ [[ਇਰਸ਼ਾਦ ਕਾਮਿਲ]] ਅਤੇ [[ਗੁਲਜ਼ਾਰ|ਗੁਲਜਾਰ]] ਦੋਵਾਂ ਨੇ ਤਿੰਨ-ਤਿੰਨ ਪੁਰਸਕਾਰ ਜਿੱਤੇ ਸਨ। * ਸਾਲ 2022 ਤੱਕ, ਸਿਰਫ਼ ਪੰਜ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਸਰਬੋਤਮ ਗੀਤਕਾਰ ਪੁਰਸਕਾਰ ਲਈ ਨਾਮਜ਼ਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਪਹਿਲੀ ਮਹਿਲਾ ਨਾਮਜ਼ਦ [[ਪ੍ਰੀਤੀ ਸਾਗਰ]] ਸੰਨ 1978 ਵਿੱਚ 'ਮੰਥਨ "ਦੇ ਗੀਤ' ਮੇਰੋ ਗਾਮ ਕਥਾ ਪਾਰੇ" ਲਈ ਸੀ। ਰਸ਼ਮੀ ਸਿੰਘ 2015 ਵਿੱਚ ਸਿਟੀ ਲਾਈਟਸ ਦੀ ਫਿਲਮ 'ਮੁਸਕੁਰਾਨੇ ਕੀ ਵਜਾਹ "ਲਈ ਇਹ ਪੁਰਸਕਾਰ ਜਿੱਤਣ ਵਾਲੀ ਪਹਿਲੀ ਔਰਤ ਬਣੀ ਸੀ। * [[ਕੌਸਰ ਮੁਨੀਰ]] 2022 ਵਿੱਚ <nowiki><i id="mwag">83</i></nowiki> ਦੇ ਗੀਤ "ਲਹਿਰਾ ਦੋ" ਲਈ ਇਹ ਪੁਰਸਕਾਰ ਜਿੱਤਣ ਵਾਲੀ ਦੂਜੀ ਮਹਿਲਾ ਗੀਤਕਾਰ ਬਣ ਗਈ। ਉਹ ਇੱਕੋ ਸਾਲ ਵਿੱਚ ਕਈ ਨਾਮਜ਼ਦਗੀਆਂ ਸਮੇਤ ਕਈ ਨਾਮਜ਼ਦਗੀਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਇਕਲੌਤੀ ਮਹਿਲਾ ਗੀਤਕਾਰ ਵੀ ਹੈ। ਮਹਿਲਾ ਗੀਤਕਾਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਕੁੱਲ ਨੌਂ ਨਾਮਜ਼ਦਗੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਪੰਜ ਮੁਨੀਰ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹਨ। * ਹੋਰ ਮਹਿਲਾ ਨਾਮਜ਼ਦਗੀਆਂ ਵਿੱਚ ਰਾਣੀ ਮਲਿਕ, ਜਿਸ ਨੂੰ 1991 ਵਿੱਚ ''ਆਸ਼ਿਕੀ'' ਤੋਂ "ਧੀਰੇ ਧੀਰੇ" ਲਈ ਨਾਮਜ਼ਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਅਤੇ [[ਅਨਵਿਤਾ ਦੱਤ]], ਜਿਸ ਨੂੱ 2016 ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਤੋਂ "ਗੁਲਾਬੋ" ਲਈ ਨਾਮਜ਼ਦ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। === ਕਈ ਜਿੱਤਾਂ === {| class="wikitable" |+ !ਜਿੱਤਾਂ !ਪ੍ਰਾਪਤਕਰਤਾ |- |13 |[[ਗੁਲਜ਼ਾਰ|ਗੁਲਜਾਰ]] |- |8 |[[ਜਾਵੇਦ ਅਖ਼ਤਰ]] |- |4 |[[ਆਨੰਦ ਬਖਸ਼ੀ]], [[ਅਮਿਤਾਭ ਭੱਟਾਚਾਰੀਆ]] |- |3 |[[ਸ਼ਕੀਲ ਬਦਾਯੂਨੀ|ਸ਼ਕੀਲ ਬਦਾਯੁਨੀ]], [[ਸ਼ੈਲੇਂਦਰ (ਗੀਤਕਾਰ)|ਸ਼ੈਲੇਂਦਰ]], [[ਸਮੀਰ]], [[ਪ੍ਰਸੂਨ ਜੋਸ਼ੀ]], [[ਇਰਸ਼ਾਦ ਕਾਮਿਲ]] |- |2 |[[ਹਸਰਤ ਜੈਪੁਰੀ]], ਵਰਮਾ ਮਲਿਕ, [[ਗੁਲਸ਼ਨ ਕੁਮਾਰ ਮਹਿਤਾ]], [[ਸਾਹਿਰ ਲੁਧਿਆਣਵੀ|ਸਾਹਿਰ ਲੁਧਿਆਣਾਵੀ]], [[ਸੰਤੋਸ਼ ਆਨੰਦ]] |} === ਕਈ ਨਾਮਜ਼ਦਗੀਆਂ === {| class="wikitable" !ਜਿੱਤਾਂ !ਪ੍ਰਾਪਤਕਰਤਾ |- |41 |[[ਆਨੰਦ ਬਖਸ਼ੀ]] |- |36 |[[ਗੁਲਜ਼ਾਰ|ਗੁਲਜਾਰ]] |- |27 |[[ਜਾਵੇਦ ਅਖ਼ਤਰ]] |- |17 |[[ਸਮੀਰ]] |- |14 |[[ਅਮਿਤਾਭ ਭੱਟਾਚਾਰੀਆ]] |- |9 |ਸਾਹਿਰ ਲੁਧਿਆਣਵੀ, [[ਇਰਸ਼ਾਦ ਕਾਮਿਲ]] |- |8 |[[ਮਜਰੂਹ ਸੁਲਤਾਨਪੁਰੀ]] |- |7 |[[ਪ੍ਰਸੂਨ ਜੋਸ਼ੀ]] |- |6 |[[ਸ਼ਕੀਲ ਬਦਾਯੂਨੀ|ਸ਼ਕੀਲ ਬਦਾਯੁਨੀ]], [[ਸ਼ੈਲੇਂਦਰ (ਗੀਤਕਾਰ)|ਸ਼ੈਲੇਂਦਰ]], [[ਹਸਰਤ ਜੈਪੁਰੀ]], [[ਅੰਜਾਨ (ਗੀਤਕਾਰ)|ਅੰਜਾਨ]] |- |5 |[[ਸੰਤੋਸ਼ ਆਨੰਦ]], ਇੰਦੀਵਰ, [[ਕੌਸਰ ਮੁਨੀਰ]] |- |4 |ਹਸਨ ਕਮਾਲ, ਮਹਿਬੂਬ, ਸਵਾਨੰਦ ਕਿਰਕਿਰੇ |- |3 |[[ਗੋਪਾਲ ਦਾਸ ਨੀਰਜ|ਨੀਰਜ]], [[ਗੁਲਸ਼ਨ ਕੁਮਾਰ ਮਹਿਤਾ]], ਦੇਵ ਕੋਹਲੀ, ਨਿਰੰਜਨ ਅਯੰਗਰ, ਵਿਸ਼ਾਲ ਦਦਲਾਨੀ |- |2 |ਵਰਮਾ ਮਲਿਕ, ਸਾਵਨ ਕੁਮਾਰ ਟਾਕ, [[ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਮਹਿਰਾ]], [[ਰਵਿੰਦਰ ਜੈਨ]], ਸੁਧਾਕਰ ਸ਼ਰਮਾ, [[ਫੈਜ਼ ਅਨਵਰ]] |} k8sz936j7ct9zkummn2gwv4sokfqhl0 0 39202 837547 759853 2026-04-25T12:19:33Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 837547 wikitext text/x-wiki {{ਸੀਰੀਆਈ ਖ਼ਾਨਾਜੰਗੀ ਜਾਣਕਾਰੀਡੱਬਾ}} '''ਸੀਰੀਆਈ ਖ਼ਾਨਾਜੰਗੀ''', ਜਿਹਨੂੰ '''ਸੀਰੀਆਈ ਬਗ਼ਾਵਤ''' ਜਾਂ '''ਸੀਰੀਆਈ ਘਰੇਲੂ ਲੜਾਈ''' ਵੀ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ,<ref>{{cite news | url= http://www.bangkokpost.com/news/world/298142/bomber-targets-damascus-shrine-as-35-killed| title= bomber targets Damascus shrine as 35 killed | date=15 June 2012}}</ref> [[ਸੀਰੀਆ]] ਵਿੱਚ [[ਅਰਬ ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਬਾਅਥ ਪਾਰਟੀ - ਸੀਰੀਆ ਖੇਤਰ|ਬਾਅਥ]] ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਵਫ਼ਾਦਾਰ ਦਸਤਿਆਂ ਅਤੇ ਇਸ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਹਟਾਉਣ ਦੇ ਚਾਹਵਾਨਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਕ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਟਾਕਰਾ ਹੈ। ਇਹ ਫ਼ਸਾਦ ੧੫ ਮਾਰਚ ੨੦੧੧ ਨੂੰ ਦਾਰਾ ਵਿਖੇ ਰੋਸ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਪਰ ਅਗਲੇ ਕੁਝ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸਰਕਾਰ ਅਤੇ ਵਿਰੋਧੀ ਧਿਰ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹਿੰਸਾ ਵਿੱਚ ੭ ਪੁਲਿਸ ਮੁਲਾਜ਼ਮ ਅਤੇ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ੪ ਰੋਸਕਾਰ ਮਾਰੇ ਗਏ।<ref name="INatNews" /> ਅਪ੍ਰੈਲ ਤੱਕ ਰੋਸ ਦੀ ਇਹ ਲਹਿਰ ਪੂਰੇ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਫੈਲ ਗਈ।<ref>{{cite web|url=http://www.npr.org/2011/04/29/135846442/protesters-take-to-the-streets-in-syria |title=Protesters Take To The Streets In Syria |publisher=NPR |date=2011-04-29 |accessdate=2014-03-27}}</ref> ਇਹ ਰੋਸ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਇੱਕ ਲੰਮੇ-ਚੌੜੇ ਉੱਤਰੀ ਅਫ਼ਰੀਕੀ ਅਤੇ ਮੱਧ-ਪੂਰਬੀ ਰੋਸ ਲਹਿਰ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਸਨ ਜਿਹਨੂੰ [[ਅਰਬ ਬਹਾਰ]] ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੀਰੀਆਈ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨਕਾਰੀ ਪਹਿਲੋਂ-ਪਹਿਲ ਮੌਜੂਦਾ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਢਾਂਚੇ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਕੇ ਹੀ ਇੱਕ ਜਮਹੂਰੀ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕ ਸੁਧਾਰ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਅਪ੍ਰੈਲ ੨੦੧੧ ਵਿੱਚ ਬਗ਼ਾਵਤ ਨੂੰ ਕੁਚਲਨ ਵਾਲਤੇ [[ਸੀਰੀਆਈ ਫ਼ੌਜ]] ਨੂੰ ਤੈਨਾਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਫ਼ੌਜੀਆਂ ਨੇ ਦੇਸ਼ ਭਰ ਵਿੱਚ ਮੁਜ਼ਾਹਰਾਕਾਰੀਆਂ ਉੱਤੇ ਗੋਲੀ ਚਲਾਈ।<ref name=horror>{{cite web|url=http://www.hrw.org/node/99345/section/5 |title=We've Never Seen Such Horror|publisher=Human Rights Watch|date=1 June 2011 }}</ref> ਮਹੀਨਿਆਂ ਬੱਧੀ ਫ਼ੌਜੀ ਘੇਰਿਆਂ ਅਤੇ ਨਾਕਾਬੰਦੀਆਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ<ref name="thejakartapost.com">{{cite news|url=http://www.thejakartapost.com/news/2012/02/22/bombardment-syria-s-homs-kills-21-people.html|title=Bombardment of Syria's Homs kills 21 people|authors=Khaled Yacoub Oweis, Erika Solomon|agency=Reuters|date=22 February 2012|accessdate=21 October 2013|archive-date=25 ਜਨਵਰੀ 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140125230049/http://www.thejakartapost.com/news/2012/02/22/bombardment-syria-s-homs-kills-21-people.html|dead-url=yes}}</ref> ਇਹਨਾਂ ਮੁਜ਼ਾਹਰਿਆਂ ਨੇ ਇੱਕ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਬਗ਼ਾਵਤ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲਿਆ। ਇਹ ਟਾਕਰਾ ਬੇਮੇਲ ਹੈ ਅਤੇ ਝੜਪਾਂ ਸਾਰੇ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਵੱਖੋ-ਵੱਖ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਅਤੇ ਕਸਬਿਆਂ ਵਿੱਚ ਹੋ ਰਹੀਆਂ ਹਨ।<ref>{{cite news |url= http://www.smh.com.au/world/syria-what-you-need-to-know-20130903-2t20m.html |title= Syria what you need to know |accessdate= 10 September 2013 |work= The Sydney Morning Herald |archive-date= 6 ਸਤੰਬਰ 2013 |archive-url= https://web.archive.org/web/20130906062717/http://www.smh.com.au/world/syria-what-you-need-to-know-20130903-2t20m.html |dead-url= yes }}</ref> ੨੦੧੩ ਵਿੱਚ [[ਹਿਜ਼ਬੁੱਲਾ]] ਨੇ ਸੀਰੀਆਈ ਫ਼ੌਜ ਦੀ ਹਿਮਾਇਤ ਵਿੱਚ ਜੰਗ 'ਚ ਕਦਮ ਰੱਖਿਆ।<ref name="AlNusraDaraa">{{cite web|url=http://www.longwarjournal.org/threat-matrix/archives/2012/11/al_nusrah_front_claims_3_more.php|title=Al Nusrah Front claims 3 more suicide attacks in Daraa|date=27 November 2012|access-date=28 ਅਪ੍ਰੈਲ 2014|archive-date=28 ਜਨਵਰੀ 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150128070621/http://www.longwarjournal.org/threat-matrix/archives/2012/11/al_nusrah_front_claims_3_more.php|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.yalibnan.com/2013/04/22/hezbollahs-elite-leading-the-battle-in-qusayr-region-of-syria/ |title=Hezbollah's elite leading the battle in Qusayr region of Syria|publisher=Ya Libnan |date=22 April 2013 }}</ref> ਹੋਰ ਤਾਂ ਹੋਰ, ਸੀਰੀਆਈ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ [[ਰੂਸ]] ਅਤੇ [[ਇਰਾਨ]] ਤੋਂ ਮਿਲੀ ਮਦਦ ਨੇ ਕਾਇਮ ਰੱਖਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਜਿਹਨੂੰ ਰੂਸੀ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ੨੦੧੩-੧੪ ਦੀਆਂ ਠੰਢਾਂ ਮਗਰੋਂ ਹੋਰ ਤੇਜ਼ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ<ref>{{Cite web |url=http://www.reuters.com/article/2014/01/17/us-syria-russia-arms-idUSBREA0G0MN20140117 |title=Reuters, 17 January 2014 |access-date=28 ਅਪ੍ਰੈਲ 2014 |archive-date=28 ਸਤੰਬਰ 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150928162528/http://www.reuters.com/article/2014/01/17/us-syria-russia-arms-idUSBREA0G0MN20140117 |dead-url=yes }}</ref> ਜਦਕਿ [[ਕਤਰ]], [[ਸਾਊਦੀ ਅਰਬ]], [[ਤੁਰਕੀ]] ਅਤੇ [[ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ]]<ref>{{cite news |last=Hosenball |first=Mark |url=http://www.reuters.com/article/2014/01/27/us-usa-syria-rebels-idUSBREA0Q1S320140127 |title=Congress secretly approves U.S. weapons flow to 'moderate' Syrian rebels |publisher=Reuters |date=2014-01-27 |accessdate=2014-03-20 |archive-date=2015-11-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151115190827/http://www.reuters.com/article/2014/01/27/us-usa-syria-rebels-idUSBREA0Q1S320140127 |dead-url=yes }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.hurriyetdailynews.com/documents-show-turkey-sent-guns-to-syrian-rebels.aspx?pageID=238&nID=59615&NewsCatID=352|title=Documents show Turkey sent guns to Syrian rebels|date=December 16, 2013|publisher=Hurriyet Daily News}}</ref> ਬਾਗ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਅਸਲਾ ਮੁਹੱਈਆ ਕਰਵਾ ਰਹੇ ਹਨ।<ref name="LibyanWeapons">{{cite news|url=http://www.nytimes.com/2013/06/22/world/africa/in-a-turnabout-syria-rebels-get-libyan-weapons.html|title=In Turnabout, Syria Rebels Get Libyan Weapons|date=21 June 2013 | work=The New York Times|first1=C. J.|last1=Chivers|first2=Eric|last2=Schmitt|first3=Mark|last3=Mazzetti}}</ref> ਇਸ ਦਖ਼ਲ ਦੀ ਕਿਸਮ ਦੇ ਅਧਾਰ 'ਤੇ ਇਸ ਟਾਕਰੇ ਵਿਚਲੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਹੁੰਗਾਰੇ ਨੂੰ ਇੱਕ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧੀ ਜੰਗ (ਪਰਾਕਸੀ ਵਾਰ) ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।{{#tag:ref|See<ref>{{cite web|url=http://www.salon.com/2013/09/06/these_6_players_made_syria_a_proxy_war_partner/|title=6 major players who turned Syria into a proxy war nightmare|date=September 6, 2013|publisher=[[Salon (website)|Salon]]}}</ref><ref>{{cite news|url=http://articles.latimes.com/2014/jan/12/opinion/la-oe-mcmanus-column-proxy-war-syria-20140112|title=Syria and the perils of proxy war|date=January 12, 2014|publisher=Los Angeles Times|first=Doyle|last=McManus}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.nytimes.com/2013/10/24/opinion/international/putting-out-the-syrian-fire.html?_r=0|title=Putting Out the Syrian Fire|date=October 23, 2013|publisher=The New York Times|first=Rami G.|last=Khouri}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.oxfordresearchgroup.org.uk/publications/briefing_papers_and_reports/war_syria_proxy_element|title=War in Syria: The Proxy Element|date=July 11, 2013|publisher=Oxford Research Group|access-date=ਅਪ੍ਰੈਲ 28, 2014|archive-date=ਅਕਤੂਬਰ 8, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161008173905/http://www.oxfordresearchgroup.org.uk/publications/briefing_papers_and_reports/war_syria_proxy_element|dead-url=yes}}</ref>}} ਜੁਲਾਈ ੨੦੧੩ ਤੱਕ ਸੀਰੀਆਈ ਸਰਕਾਰ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਲਗਭਗ ੩੦-੪੦% ਹਿੱਸੇ ਅਤੇ ਅਬਾਦੀ ਦੇ ੬੦% ਹਿੱਸੇ 'ਤੇ ਕਾਬਜ਼ ਸੀ।<ref>{{cite news | author=Hubbard, Ben|url=http://www.nytimes.com/2013/07/18/world/middleeast/momentum-shifts-in-syria-bolstering-assads-position.html| title=Momentum Shifts in Syria, Bolstering Assad's Position | work=The New York Times | date=17 July 2013|accessdate=10 August 2013}}</ref> ੨੦੧੨ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਆਈ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਦੀ ਇੱਕ ਰਿਪੋਰਟ ਨੇ ਇਸ ਘੋਲ ਨੂੰ ਸਰਕਾਰੀ ਫ਼ੌਜਾਂ (ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਅਲਾਵੀ), ਰਜ਼ਾਕਾਰ ਫ਼ੌਜਾਂ 'ਤੇ ਹੋਰ [[ਸ਼ੀਆ]] ਜੁੱਟਾਂ ਅਤੇ [[ਸੁੰਨੀ]] ਮੱਤ ਵਾਲ਼ੇ ਬਾਗ਼ੀਆਂ ਵਿਚਕਾਰਲਾ "ਖੁੱਲ੍ਹੇਆਮ ਫ਼ਿਰਕਾਪ੍ਰਸਤ ਬਿਰਤੀ ਵਾਲ਼ਾ ਘੋਲ" ਦੱਸਿਆ<ref>[http://www.theguardian.com/world/2014/mar/12/iraq-battle-dead-valley-peace-syria The Guardian, 12 March 2014]</ref><ref>[http://www.economist.com/news/middle-east-and-africa/21580162-sectarian-rivalry-reverberating-region-making-many-muslims Sunni v Shia, here and there]. Retrieved 14 September 2013</ref><ref name="UNSectarian">{{cite news|url=http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2012/12/2012122015525051365.html|title=UN says Syria conflict is 'overtly sectarian'|date=20 December 2012}}</ref> ਭਾਵੇਂ ਵਿਰੋਧੀ ਧੜ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰ ਦੋਹਾਂ ਨੇ ਇਸ ਦਾਅਵੇ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕੀਤਾ।<ref>{{cite web|url=https://now.mmedia.me/lb/en/lebanonnews/nasrallah-says-hezbollah-will-not-bow-to-sectarian-threats|title=Nasrallah says Hezbollah will not bow to sectarian threats|publisher=NOW News|date=14 June 2013|accessdate=21 October 2013|archive-date=9 ਦਸੰਬਰ 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131209222128/https://now.mmedia.me/lb/en/lebanonnews/nasrallah-says-hezbollah-will-not-bow-to-sectarian-threats|dead-url=yes}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.naharnet.com/stories/en/65685|title=Syria Opposition Contradicts U.N., Says Conflict not Sectarian|publisher=[[Naharnet]]|date=22 December 2012|accessdate=21 October 2013}}</ref> ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਮੁਤਾਬਕ ਜਾਨੀ ਨੁਕਸਾਨ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਜੂਨ ੨੦੧੩ ਵਿੱਚ ੧੦੦,੦੦੦ ਤੋਂ ਅਗਾਂਹ ਚਲੀ ਗਈ ਅਤੇ ਸਤੰਬਰ ੨੦੧੩ ਤੱਕ ੧੨੦,੦੦੦ ਤੱਕ ਪੁੱਜ ਗਈ ਸੀ।<ref name=UN>{{cite web |url=http://www.timesofoman.com/News/Article-20325.aspx |title=More than 2,000 killed in Syria since Ramadan began |publisher=Timesofoman.com |date=2013-07-25 |accessdate=2013-08-27 |archive-date=2013-09-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130904081753/http://www.timesofoman.com/News/Article-20325.aspx |dead-url=yes }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.lse.co.uk/AllNews.asp?code=loegkpgo&headline=France_urges_action_on_Syria_says_120000_dead|title=France urges action on Syria, says 120,000 dead|publisher=Alliance News|date=25 September 2013|accessdate=21 October 2013}}</ref> ਇਸ ਤੋਂ ਛੁੱਟ ਲੱਖਾਂ ਹੀ ਮੁਜ਼ਾਹਰਾਕਾਰ, ਵਿਦਿਆਰਥੀ, ਅਜ਼ਾਦ-ਖ਼ਿਆਲੀ ਕਾਰਜਕਰਤਾ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਹੱਕਾਂ ਦੇ ਹਿਮਾਇਤੀ ਕੈਦ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਹਨ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰੀ ਜੇਲ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਕਰੜੇ ਤਸੀਹਿਆਂ ਅਤੇ ਤਰਾਸਦੀਆਂ ਦੀਆਂ ਖ਼ਬਰਾਂ ਆ ਰਹੀਆਂ ਹਨ।<ref name=Spiegel,10Oct13>[http://www.spiegel.de/international/world/former-prisoners-fight-in-syrian-insurgency-a-927158.html Spiegel,October 10 2013]</ref><ref>{{cite web|url= http://www.ansa.it/ansamed/en/news/nations/syria/2012/07/03/Syria-Torture-archipelago-27-detention-centres-HRW-says_7136931.html|title= Syria torture archipelago}}</ref> ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਨੇ ਸਰਕਾਰ ਅਤੇ ਵਿਰੋਧੀ ਦਲਾਂ ਦੋਹਾਂ 'ਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਹੱਕਾਂ ਦੀ ਘੋਰ ਉਲੰਘਣਾ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਮੜ੍ਹਿਆ ਹੈ।<ref name="UN-20120524">{{Cite news |title=UN human rights probe panel reports continuing 'gross' violations in Syria |url=http://www.un.org/apps/news/story.asp?NewsID=42079 |date=24 May 2012 |publisher=United Nations |accessdate=12 September 2013}}</ref> ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਅਤੇ ਐਮਨਸਟੀ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਦੀਆਂ ਜਾਂਚਾਂ ਅਤੇ ਛਾਣਬੀਨਾਂ ਨੇ ੨੦੧੨ ਅਤੇ ੨੦੧੩ ਦੋਹਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਨਤੀਜਾ ਕੱਢਿਆ ਹੈ ਕਿ ਦੁਰਵਿਹਾਰਾਂ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਗਿਣਤੀ ਸੀਰੀਆਈ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ ਅਤੇ ਜੋ ਪੈਮਾਨੇ ਪੱਖੋਂ ਵੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਹਨ।<ref>{{cite news|url=http://www.globalpost.com/dispatch/news/afp/130313/un-must-refer-syria-war-crimes-icc-amnesty|title=UN must refer Syria war crimes to ICC: Amnesty|agency=Agence France-Presse|date=13 March 2013|accessdate=21 October 2013|archive-date=16 ਅਗਸਤ 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130816193917/http://www.globalpost.com/dispatch/news/afp/130313/un-must-refer-syria-war-crimes-icc-amnesty|dead-url=yes}}</ref><ref>{{cite news|title=Syrian troops committed war crimes, says UN report|url=http://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/syrian-troops-committed-war-crimes-says-un-report-8050282.html|newspaper=The Independent|date=15 August 2012|location=London}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.trust.org/item/?map=syrian-govt-forces-and-rebels-committing-war-crimes-un-report|title=Syrian govt forces and rebels committing war crimes-U.N. report|agency=Reuters|date=15 August 2013|accessdate=21 October 201|archive-date=17 ਅਕਤੂਬਰ 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131017043312/http://www.trust.org/item/?map=syrian-govt-forces-and-rebels-committing-war-crimes-un-report|dead-url=yes}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.ohchr.org/EN/NewsEvents/Pages/CIonSyriaciviliansunrelentingspiralofviolence.aspx|title=Commission of Inquiry on Syria: civilians bearing the brunt of the "unrelenting spiral of violence"|publisher=Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights|date=18 September 2012|accessdate=21 October 201}}</ref> ਸੀਰੀਆ ਵਿਚਲੇ ਇਸ ਮਨੁੱਖੀ ਆਫ਼ਤ ਦੀ ਤੀਬਰਤਾ ਨੂੰ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕਈ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਵੱਲੋਂ ਉਲੀਕਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਚਾਲ਼ੀ ਲੱਖ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸੀਰੀਆਈ ਲੋਕ ਬੇਘਰ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹਨ, ੩੦ ਲੱਖ ਸੀਰੀਆਈਆਂ ਨੇ ਦੇਸ਼ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ਰਨਾਰਥੀ ਬਣ ਕੇ ਰਹਿ ਗਏ ਹਨ ਅਤੇ ਪਿੱਛੇ ਬਚੇ ਲੱਖਾਂ ਹੀ ਹੋਰ ਤਰਸਯੋਗ ਹਲਾਤਾਂ ਵਿੱਚ ਰੋਟੀ ਅਤੇ ਪੀਣਯੋਗ ਪਾਣੀ ਦੀ ਘਾਟ ਨਾਲ਼ ਰਹਿ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਹ ਹਲਾਤ ਫ਼ਲਸਤੀਨੀ ਯਾਰਮੁਕ ਕੈਂਪ ਵਿਖੇ ਖ਼ਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮੰਦੇ ਹਨ ਜਿੱਥੇ ੨੦,੦੦੦ ਲੋਕ ਭੁੱਖਮਰੀ ਕਰਕੇ ਮੌਤ ਦੇ ਮੂੰਹ ਵੱਲ ਵੇਖ ਰਹੇ ਹਨ।<ref name="UNHCRfeb2014" /><ref>{{cite news|title=Syria conflict: dozens die of starvation in besieged Damascus refugee camp|url=http://www.theguardian.com/global-development/2014/jan/14/syria-dozens-die-starvation-damascus-camp|newspaper=The Guardian|date=14 January 2014}}</ref><ref name="MMHYarmouk" /><ref name="thenewage.co.za">{{cite web|url=http://www.thenewage.co.za/120337-1020-53-UN_decries_use_of_sieges_starvation_in_Syrian_military_strategy |title=UN decries use of sieges, starvation in Syrian military strategy &#124; The New Age Online |publisher=Thenewage.co.za |date=2014-03-05 |accessdate=2014-03-20}}</ref> ਸੀਰੀਆ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਤੋਂ ਵੱਧ ਮੌਕੇ 'ਤੇ ਰਸਾਇਣਕ ਹਥਿਆਰ ਵਰਤੇ ਗਏ ਹਨ ਜਿਹਨਾਂ ਦੀ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ ਕਰੜੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨਾਲ਼ ਨਿਖੇਧੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।<ref>{{cite news|url=http://www.bbc.co.uk/news/world-us-canada-23999066 |title=Obama: US cannot ignore Syria chemical weapons |publisher=BBC |date=7 September 2013}}</ref> ਯੂਨੀਸੈਫ਼ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਮੁਤਾਬਿਕ 2017 ਦਾ ਵਰ੍ਹਾ ਬੱਚਿਆਂ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਕਹਿਰਵਾਨ ਸਾਲ ਰਿਹਾ ਜਿਸ ਵਿੱਚ 910 ਬੱਚੇ ਮਾਰੇ ਗਏ ਅਤੇ 361 ਜ਼ਖਮੀ ਹੋਏ।ਉਂਝ, ਜਦੋਂ ਹੀ ਯੁੱਧ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਤਾਂ ਦੋਵੇਂ ਪਾਸਿਆਂ ਨੇ ਆਪੋ-ਆਪਣੇ ਲੜਾਕਿਆਂ ਨੂੰ ਧਰਮ ਦੀ ਪਾਣ ਚੜ੍ਹਾਉਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਇਉਂ ਜਮਹੂਰੀਅਤ ਲਈ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਸੰਘਰਸ਼ ਫ਼ਿਰਕੂ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਗਿਆ। ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ ਇਨਸਾਨੀਅਤ ਦੇ ਸਾਰੇ ਮਾਪ-ਦੰਡਾਂ ਨੂੰ ਤਾਕ ਤੇ ਰੱਖ ਕੇ ਹੈਵਾਨੀਅਤ ਦੀ ਨੰਗੀ ਖੇਡ ਖੇਡੀ ਗਈ। ਹਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਹਸਪਤਾਲਾਂ, ਸਕੂਲਾਂ, ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਆਦਿ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ; ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਰਸਾਇਣਿਕ ਹਥਿਆਰਾਂ ਰਾਹੀਂ ਵੀ ਹਮਲੇ ਕੀਤੇ ਗਏ। ਇਸ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਤਕਰੀਬਨ ਸਾਰੇ ਹੀ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਗਰੁਪਾਂ ਨੇ ਬਲਾਤਕਾਰ ਨੂੰ ਹਥਿਆਰ ਵਜੋਂ ਵਰਤਿਆ। ਇਸ ਲੜਾਈ ਨੂੰ ਧਰਮ ਯੁੱਧ ਦਾ ਨਾਮ ਦੇਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੇ ਔਰਤ ਦੇ ਬਲਤਕਾਰ ਨੂੰ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਮਾਰਗ ਦੱਸਿਆ। ਆਈਐੱਸਆਈਐੱਸ ਦੀ ਕੈਦ ਵਿਚੋਂ ਬਚ ਕੇ ਨਿਕਲੀ ਯਜ਼ੀਦੀ ਕੁੜੀ ਅਤੇ 2018 ਦਾ ਨੋਬੇਲ ਪੁਰਸਕਾਰ ਜੇਤੂ ਨਾਦਿਆ ਮੁਰਾਦ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਕਿ ਜੋ ਕੁੱਝ ਉਸ ਨਾਲ ਵਾਪਰਿਆ ਹੈ, ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਇਹ ਆਖਰੀ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਅਮਰੀਕਾ, ਸਾਊਦੀ ਅਰਬ, ਤੁਰਕੀ, ਜਾਰਡਨ, ਰੂਸ, ਇਰਾਨ, ਸੀਰੀਆ ਦੇ ਮਾਡਰੇਟ ਗਰੁੱਪਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਕਰਨ ਦੀ ਬਜਾਏ, ਕੱਟੜ ਗਰੁਪਾਂ ਦੀ ਸਮੇਂ ਸਮੇਂ ਤੇ ਬਦਲ ਬਦਲ ਕੇ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਮਦਦ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਉਂ ਇਹ ਯੁੱਧ ਕੌਮਾਂਤਰੀ ਤਾਕਤਾਂ ਦੇ ਅਸਿੱਧੇ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ ਹੋ ਕੇ ਰਹਿ ਗਿਆ। ਸੋ, ਸੀਰੀਆ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਵਿਰੋਧਾਂ ਕਰਕੇ ਕੌਮਾਂਤਰੀ ਤਾਕਤਾਂ ਲਈ ਖੇਡ ਦਾ ਮੈਦਾਨ ਬਣ ਕੇ ਰਹਿ ਗਿਆ ਹੈ<ref>{{Cite web|url=https://www.punjabitribuneonline.com/2018/12/%e0%a8%b8%e0%a9%80%e0%a8%b0%e0%a9%80%e0%a8%86-%e0%a8%b8%e0%a9%b0%e0%a8%95%e0%a8%9f-%e0%a8%9c%e0%a8%ae%e0%a8%b9%e0%a9%82%e0%a8%b0%e0%a9%80%e0%a8%85%e0%a8%a4-%e0%a8%a6%e0%a9%80-%e0%a8%b2%e0%a9%9c/|title=ਸੀਰੀਆ ਸੰਕਟ: ਜਮਹੂਰੀਅਤ ਦੀ ਲੜਾਈ ਲਈ ਕੁਝ ਸਬਕ|last=ਤੇਗਿੰਦਰ|first=|date=2018-12-17|website=Tribune Punjabi|publisher=|language=hi-IN|access-date=2018-12-17}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਜੁਲਾਈ 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸੀਰੀਆ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸੀਰੀਆਈ ਘਰੇਲੂ ਜੰਗ]] t9i7jdkl7xp0ovzj4deyy1m9x6wbz36 0 40542 837642 611709 2026-04-26T11:36:45Z Sonia Atwal 49604 837642 wikitext text/x-wiki [[File:Plutarchs Lives Vol the Third 1727.jpg|thumb|250px|ਜੇਕਬ ਟੌਨਸਨ ਵੱਲੋਂ ਛਾਪੀ ਗਈ ਪਲੂਟਾਰਕ ਦੀ ''[[ਲਾਈਵਜ਼ ਅਵ ਦਅ ਨੋਬਲ ਗਰੀਕਸ ਐਂਡ ਰੋਮਨਜ਼]]'' ਦੇ 1727 ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਦੀ ਤੀਜੀ ਜਿਲਦ।]] '''ਜੀਵਨੀ''' ਰਚਨਾ ਦਾ ਮੂਲ ਅਧਾਰ [[ਜਨਮਸਾਖੀ]] ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਪੁਰਾਤਨ ਪੰਜਾਬੀ [[ਵਾਰਤਕ]] ਦਾ ਮੁੱਢ ਵੀ [[ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ]] ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਸਾਖੀ ਤੋਂ ਬੱਝਦਾ ਹੈ। ਜਨਮਸਾਖੀ ਤੇ ਬਚਨ ਪੰਜਾਬੀ ਵਾਰਤਕ ਦੇ ਪੁਰਾਤਨ ਰੂਪ ਹਨ,ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਜਿਹਨਾਂ ਨੂੰ ਜੀਵਨੀ ਰੂਪ ਵਜੋਂ ਵਿਕਸਿਤ ਕੀਤਾ।<ref name="ReferenceA">ਪੰਜਾਬੀ ਵਾਰਤਕ ਅਤੇ ਸੰਸਮਰਣ ਸਾਹਿਤ,ਪ੍ਰੋ:ਕੰਵਲਜੀਤ ਕੌਰ,ਪੰਨਾ ਨੰ:19</ref> ਆਧੁਨਿਕ ਪੰਜਾਬੀ ਵਾਰਤਕ ਅੱਜ ਬਹੁਤ ਵਿਕਸਤ ਹੋ ਚੁਕੀ ਹੈ, ਸਮਕਾਲ ਵਿੱਚ 600 ਦੇ ਲਗਭਗ ਜੀਵਨੀ ਰਚਨਾਵਾਂ ਇਸ ਵਰਗ ਅੰਦਰ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ।ਪਹਿਲਾਂ ਜੀਵਨੀ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਨਾਇਕ ਜਾਂ ਮਹਾਨ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਹੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ, ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਤੋਂ ਮਗਰੋਂ ਸਧਾਰਨ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਵੀ ਮਹੱਤਵ ਮਿਲਣ ਲੱਗਿਆ।ਫਿਰ ਵੀ ਜੀਵਨੀ ਕਿਸੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਿਅਕਤੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਰੱਖਦੀ ਹੈ, ਜਿਥੇ ਕੁਝ ਆਦਰਸ਼ ਮਹੱਤਵ ਰੱਖਦੇ ਹਨ।<ref name="ReferenceB">ਆਧੁਨਿਕ ਪੰਜਾਬੀ ਵਾਰਤਕ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ,ਸਤਿੰਦਰ ਸਿੰਘ,ਪੰਨਾ ਨੰ:100</ref> '''ਜੀਵਨੀ''' ਲਈ ਬਹੁਤ ਸਮਾਨਾਰਥੀ ਸ਼ਬਦ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਕਿ:- '''ਜੀਵਨ ਬਿਰਤਾਂਤ''', '''ਜੀਵਨ ਕਥਾ''','''ਜੀਵਨ-ਚਰਿਤ੍ਰ''' ਆਦਿ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਇਸਨੂੰ Biography ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name="ReferenceC">ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਰੂਪ,ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਜੱਗੀ,ਪੰਨਾ ਨੰ:116</ref> ਜੀਵਨੀ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ [[ਡਰਾਇਡਨ]] ਨੇ ਵਰਤਿਆ, ਉਸ ਅਨੁਸਾਰ ਜੀਵਨੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦਾ ਜੀਵਨ ਇਤਿਹਾਸ ਹੈ।<ref name="ReferenceD">ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਜੀਵਨੀ ਸਾਹਿਤ,ਨਰਿੰਦਰ ਦੁਲੇ,ਪੰਨਾ ਨੰ:24</ref> ==ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ== ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਜੀਵਨੀ ਰੂਪ ਬਹੁਤ ਹਰਮਨ ਪਿਆਰਾ ਰਿਹਾ। ਪੱਛਮੀ ਵਿਦਵਾਨਾ ਨੇ ਇਸਦੀ ਵੱਖੋ-ਵੱਖਰੇ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਦਿੱਤੀ। *[[ਐਡਮਨ ਗੋਸ]] ਅਨੁਸਾਰ, "ਇਹ ਇੱਕ ਰੂਹ ਦੀ ਯਥਾਰਥਕ ਤਸਵੀਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਕਾਰਨਾਮਿਆਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ।<ref name="ReferenceD"/> *[[ਹੈਰਲਡ ਨਿਕਲਸਨ]] ਅਨੁਸਾਰ, "ਜੀਵਨੀ ਕੁੱਝ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਵਰਨਣ, ਜਿਹੜਾ ਕਿ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਇੱਕ ਅੰਗ ਹੁੰਦੀ ਹੈ,ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name="ReferenceD"/> *[[ਦਾ ਨੀਊ ਅਮੇਰੀਕਨ ਐਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ]] ਅਨੁਸਾਰ, "ਜੀਵਨੀ ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦਾ ਜੀਵਨ-ਇਤਿਹਾਸ ਉਸ ਦੇ ਜੀਵਨ ਸੰਬੰਧੀ ਤੱਥਾਂ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ, ਜਾਂ ਜੀਵਨੀ ਲੇਖਕ ਵਲੋਂ ਉਸ ਵਿਅਕਤੀ ਅਥਵਾ ਚਰਿਤ੍ਰ-ਨਾਇਕਾ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਅਤੇ ਸਮਿਆਂ ਦੀ ਆਪਣੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਵਿਆਖਿਆ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।<ref name="ReferenceC"/> *[[ਡਾ:ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਜੱਗੀ]] ਅਨੁਸਾਰ, "ਜੀਵਨੀ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਉਹ ਰੂਪ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਸ਼੍ਰੇਸਠ ਚਰਿਤ੍ਰ ਵਾਲੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਬ੍ਰਿਤਾਂਤ ਇਤਨੇ ਕਲਾਤਮਕ ਸੋਹਜ ਨਾਲ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੋਵੇ ਕਿ ਉਸ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਪੁਨਰ-ਸਿਰਜਿਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਹੋ ਜਾਏ। ਇਹ ਇੱਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਨਾਲ ਜੀਵੇ ਹੋਏ ਜੀਵਨ ਦੀ ਪੁਨਰ-ਸਿਰਜਣਾ ਹੈ।<ref name="ReferenceE">ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਰੂਪ,ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਜੱਗੀ,ਪੰਨਾ ਨੰ:117</ref> *[[ਡਾ:ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਰਣ ਭਾਰਦ੍ਵਾਜ]] ਅਨੁਸਾਰ, "ਜੀਵਨੀ ਸਾਹਿਤ ਵਿਅਕਤੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਦਾ ਹੀ ਨਹੀ, ਉਹਨਾ ਪ੍ਰੇਰਨਾਵਾਂ ਦਾ ਵੀ ਸਿਰਣਾਤਮਕ ਚਿਤ੍ਰਣ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਵਿਅਕਤਿਤਵ ਦੇ ਬਾਹਰਲੇ ਅਤੇ ਅੰਦਰਲੇ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਨਿਯਮ ਵਿੱਚ ਬੰਨ੍ਹਦੀਆ ਹਨ।<ref name="ReferenceE"/> ==ਜੀਵਨੀ== ਜੀਵਨੀ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਸਧਾਰਨ ਜਾਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਜੀਵਨ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਆਦਰਸ਼ਾ ਨੂੰ ਅਧਾਰ ਬਣਾ ਕੇ ਉਸਦਾ ਬਹੁ-ਪੱਖੀ ਚਿਤਰਣ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਅਹਿਮ ਭੂਮਿਕਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਥੇ ਵਿਅਕਤੀ ਹੀ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾ ਰਿਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।ਇਸ ਵਿਚਲਾ ਨਾਇਕ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਨਾਇਕ ਮੁਕਾਬਲੇ ਜੀਵੰਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਾਡੇ ਨਾਲ ਵਿਚਰਦਾ ਹੈ। ਜੀਵਨੀ ਦੀ ਇੱਕ ਵਿਲੱਖਤਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਵਿਚਲਾ ਨਾਇਕ ਮਨੁੱਖੀ ਸੁਭਾ ਨਾਲ ਰਲਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਇਹ ਰੂਪ ਜਿਆਦਾ ਰਸ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਜੀਵਨੀ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਕਾਰਜਾਂ, ਘਟਨਾਵਾਂ ਦਾ ਜਿਆਦਾ ਰੋਚਕਤਾ ਨਾਲ ਬਿਆਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ,ਜੋ ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਵੱਡੀ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਮਹਾਨਤਾ ਨੂੰ ਬਿਆਨ ਕਰਦੀ ਹੋਵੇ,ਅਤੇ ਨਿੱਕੀ ਤੋਂ ਨਿੱਕੀ ਘਟਨਾ ਨਾਲ ਜੁੜ ਕੇ ਨਾਇਕਤਵ ਨੂੰ ਬਰਕਰਾਰ ਰੱਖਦੀ ਹੋਵੇ। ਜੀਵਨੀਕਾਰ ਵਿਅਕਤੀ-ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦੇ ਜਨਮ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਉਸਦੇ ਜੀਵਣ ਵਿਚਲੀਆਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦੇ ਲਗਭਗ ਸਾਰੇ ਪੱਖਾਂ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਚਲਦਾ ਹੈ। ਜੀਵਨੀ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਰਚਨਾਕਾਰ ਨੂੰ ਨਿਰਪੱਖਤਾ ਵਿਅਕਤੀ-ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦੇ ਜੀਵਨ ਵੇਰਵਿਆ ਨੂੰ ਦੱਸਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।ਉਹ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪੱਖਪਾਤੀ ਨਹੀਂ ਹੋਣਾ ਚਾਹਿਦਾ, ਇਸ ਨਾਲ ਜੀਵਨੀ ਆਪਣੇ ਮਨੋਰਥ ਤੋਂ ਉਲਰ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।<ref name="ReferenceE"/>,<ref name="ReferenceA"/> ਸੋ,ਅਸੀਂ ਮੋਟੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਇਹ ਕਹਿ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਜੀਵਨੀ, ਕਿਸੇ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਵੇਰਵੇ ਸਹਿਤ ਵਰਣਨ, ਤਫ਼ਸੀਲ ਜਾਂ ਬਿਰਤਾਂਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹਦੇ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਿਆ, ਪੇਸ਼ਾ, ਰਿਸ਼ਤੇ ਅਤੇ ਮੌਤ ਵਰਗੇ ਬੁਨਿਆਦੀ ਤੱਥਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹੋਰ ਕੁਝ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਕਿਸੇ ਜੀਵਨੀ ਵਿੱਚ ਇਹਨਾਂ ਵਾਕਿਆਂ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ਾ-ਅਧੀਨ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਤਜਰਬੇ ਵੀ ਬਿਆਨ ਕੀਤੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਰੇਖਾ-ਚਿੱਤਰ ਜਾਂ ਤਜਰਬਾ-ਪੱਤਰੀ ਵਾਂਗ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਖ਼ਾਸ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਉਹਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਅਹਿਮ ਪਹਿਲੂ, ਤਜਰਬਿਆਂ ਦੇ ਸੂਖਮ ਵੇਰਵੇ ਅਤੇ ਕਈ ਵਾਰ ਉਹਦੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਦਾ ਤੱਤ-ਨਿਖੇੜ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ==ਜੀਵਨੀ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਰ== *'''ਧਾਰਮਿਕ ਜੀਵਨੀਆਂ'''-1850 ਤੋਂ 1900ਈ: ਤੱਕ ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਧਾਰਮਿਕ ਜੀਵਨੀਆਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਹੋਈ। ਇਹਨਾਂ ਜੀਵਨੀਆਂ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਖਾਸ ਕਰਕੇ-ਭਗਤ, ਧਾਰਮਿਕ ਮਹਾਪੁਰਸ਼ ਅਤੇ ਗੁਰੂ-ਸਾਹਿਬਾਨ ਸਨ।ਇਹਨਾ ਦਾ ਖਾਸ ਉਦੇਸ਼ ਨੇਤਿਕਤਾ, ਗੁਰੂ ਆਦਰਸਾ, ਧਾਰਮਿਕ ਆਦਰਸ਼ਾ ਉੱਤੇ ਅਧਾਰਿਤ ਸੀ।<ref name="ReferenceB"/> *'''ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਜੀਵਨੀਆਂ-'''ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਜੀਵਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧ ਬਾਬਾ ਪ੍ਰੇਮ ਸਿੰਘ ਹੋਤੀ ਜੀ ਨੇ ਲਿਖੀਆਂ, ਇਹਨਾ ਜੀਵਨੀਆ ਵਿੱਚ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦਾ ਜੀਵਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸੱਚ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਜੀਵਨੀ ਸਾਹਿਤ,ਨਰਿੰਦਰ ਦੁਲੇ,ਪੰਨਾ ਨੰ:71</ref> *'''ਸਾਹਿਤਕ ਜੀਵਨੀਆਂ-'''ਇਸ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਸਾਹਿਤਕਾਰਾ ਦੇ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਬਾਰੇ ਦਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਭਿਨੰਦਨ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਰਾਹੀਂ ਸਾਹਿਤਕਾਰਾ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਨਮਾਨ ਦਿਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਕਿ ਯੋਗਦਾਨ ਰਿਹਾ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਲਿਖਣ ਸ਼ੈਲੀ, ਵਿਚਾਰ, ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਰਤੀ ਸਾਹਿਤਕ ਵਿਧਾ, ਦੱਸਣ ਢੰਗ ਆਦਿ ਬਾਰੇ ਪੁਰਨ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।<ref>ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਜੀਵਨੀ ਸਾਹਿਤ,ਨਰਿੰਦਰ ਦੁਲੇ,ਪੰਨਾ ਨੰ:63</ref> ==ਕੁਝ ਜੀਵਨੀਆਂ ਦੇ ਨਾਮ== *[[ਗਿਆਨੀ ਹਜ਼ਾਰਾ ਸਿੰਘ]] -[["ਸੂਰਜ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਚੂਰਣੀਕਾ"]]<ref name="ReferenceB"/> *[[ਗਿਆਨੀ ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ]]-[["ਸ਼੍ਰੀ ਭੂਪਿੰਦਰਾ ਨੰਦ"]]<ref name="ReferenceB"/> *[[ਗਿਆਨੀ ਦਿੱਤ ਸਿੰਘ]]-[["ਜਨਮਸਾਖੀ ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ"]],[["ਜੀਵਨ ਕਥਾ ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰ ਰਾਇ ਜੀ"]],[["ਜੀਵਨ ਕਥਾ ਸ਼੍ਰੀ ਹਰਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਜੀ"]]<ref name="ReferenceB"/> *[[ਬਾਬਾ ਪ੍ਰੇਮ ਸਿੰਘ ਹੋਤੀ]]-[["ਸਰਦਾਰ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲੂਆ"]],[["ਬਾਬਾ ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ"]],[["ਕੰਵਰ ਨੋਨਿਹਾਲ ਸਿੰਘ"]]<ref>ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਜੀਵਨੀ ਸਾਹਿਤ,ਨਰਿੰਦਰ ਦੁਲੇ,ਪੰਨਾ ਨੰ:72</ref> *[[ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ]]-[["ਕਲਗੀਧਰ ਚਮਤਕਾਰ(1925)"]],[["ਸੰਤ ਗਾਥਾ(1938)"]]<ref name="ReferenceF">ਆਧੁਨਿਕ ਪੰਜਾਬੀ ਵਾਰਤਕ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ,ਸਤਿੰਦਰ ਸਿੰਘ,ਪੰਨਾ ਨੰ:101</ref> *[[ਪ੍ਰੋ:ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ]]-[["ਜੀਵਨ ਕਥਾ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਜੀ"]],[["ਜੀਵਨ ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ"]]<ref name="ReferenceF"/> *[[ਸੁਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਸੇਠੀ]]-[["ਇਤਿਹਾਸ ਨੇਤਾ ਜੀ"]],[["ਜੀਵਨ ਜਰਨੈਲ ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ"]]<ref>ਆਧੁਨਿਕ ਪੰਜਾਬੀ ਵਾਰਤਕ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ,ਸਤਿੰਦਰ ਸਿੰਘ,ਪੰਨਾ ਨੰ:102</ref> *[[ਪ੍ਰੋ:ਹਰਦਿਆਲ ਸਿੰਘ]]-[["ਇੱਕ ਸੁਨਹਿਰੀ ਦਿਲ"(ਜੀਵਨੀ ਦੀਵਾਨ ਸਿੰਘ ਕਾਲੇਪਾਣੀ)]]<ref>ਆਧੁਨਿਕ ਪੰਜਾਬੀ ਵਾਰਤਕ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ,ਸਤਿੰਦਰ ਸਿੰਘ,ਪੰਨਾ ਨੰ:103</ref> *[[ਗੁਰਬਖਸ ਸਿੰਘ ਪ੍ਰੀਤਲੜੀ]]-[["ਪਰਮ ਮਨੁਖ"]],[["ਸਰਬਪੱਖੀ ਨਾਇਕ"]]<ref name="ReferenceG">ਆਧੁਨਿਕ ਪੰਜਾਬੀ ਵਾਰਤਕ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ,ਸਤਿੰਦਰ ਸਿੰਘ,ਪੰਨਾ ਨੰ:112</ref> *[[ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ]]-[["ਸਪਤ ਸ਼੍ਰਿੰਗ"]],[["ਸਾਚੀ ਸਾਖੀ"]]<ref name="ReferenceG"/> ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜੀਵਨੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜੀਵਨੀ (ਸ਼ੈਲੀ)]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸ਼ੈਲੀਆਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਇਤਿਹਾਸ]] 271kbwfv9iy6bnq59yc4nq1gwu1uy97 837643 837642 2026-04-26T11:44:41Z Sonia Atwal 49604 837643 wikitext text/x-wiki [[File:Plutarchs Lives Vol the Third 1727.jpg|thumb|250px|ਜੇਕਬ ਟੌਨਸਨ ਵੱਲੋਂ ਛਾਪੀ ਗਈ ਪਲੂਟਾਰਕ ਦੀ ''[[ਲਾਈਵਜ਼ ਅਵ ਦਅ ਨੋਬਲ ਗਰੀਕਸ ਐਂਡ ਰੋਮਨਜ਼]]'' ਦੇ 1727 ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਦੀ ਤੀਜੀ ਜਿਲਦ।]] '''ਜੀਵਨੀ''' ਰਚਨਾ ਦਾ ਮੂਲ ਅਧਾਰ [[ਜਨਮਸਾਖੀ]] ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਪੁਰਾਤਨ ਪੰਜਾਬੀ [[ਵਾਰਤਕ]] ਦਾ ਮੁੱਢ ਵੀ [[ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ]] ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਸਾਖੀ ਤੋਂ ਬੱਝਦਾ ਹੈ। ਜਨਮਸਾਖੀ ਤੇ ਬਚਨ ਪੰਜਾਬੀ ਵਾਰਤਕ ਦੇ ਪੁਰਾਤਨ ਰੂਪ ਹਨ, ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਜਿਹਨਾਂ ਨੂੰ ਜੀਵਨੀ ਰੂਪ ਵਜੋਂ ਵਿਕਸਿਤ ਕੀਤਾ।<ref name="ReferenceA">ਪੰਜਾਬੀ ਵਾਰਤਕ ਅਤੇ ਸੰਸਮਰਣ ਸਾਹਿਤ,ਪ੍ਰੋ:ਕੰਵਲਜੀਤ ਕੌਰ,ਪੰਨਾ ਨੰ:19</ref> ਆਧੁਨਿਕ ਪੰਜਾਬੀ ਵਾਰਤਕ ਅੱਜ ਬਹੁਤ ਵਿਕਸਤ ਹੋ ਚੁਕੀ ਹੈ, ਸਮਕਾਲ ਵਿੱਚ 600 ਦੇ ਲਗਭਗ ਜੀਵਨੀ ਰਚਨਾਵਾਂ ਇਸ ਵਰਗ ਅੰਦਰ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ।ਪਹਿਲਾਂ ਜੀਵਨੀ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਨਾਇਕ ਜਾਂ ਮਹਾਨ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਹੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ, ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਤੋਂ ਮਗਰੋਂ ਸਧਾਰਨ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਵੀ ਮਹੱਤਵ ਮਿਲਣ ਲੱਗਿਆ। ਫਿਰ ਵੀ ਜੀਵਨੀ ਕਿਸੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਿਅਕਤੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਰੱਖਦੀ ਹੈ, ਜਿਥੇ ਕੁਝ ਆਦਰਸ਼ ਮਹੱਤਵ ਰੱਖਦੇ ਹਨ।<ref name="ReferenceB">ਆਧੁਨਿਕ ਪੰਜਾਬੀ ਵਾਰਤਕ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ,ਸਤਿੰਦਰ ਸਿੰਘ,ਪੰਨਾ ਨੰ:100</ref> '''ਜੀਵਨੀ''' ਲਈ ਬਹੁਤ ਸਮਾਨਾਰਥੀ ਸ਼ਬਦ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਕਿ:- '''ਜੀਵਨ ਬਿਰਤਾਂਤ''', '''ਜੀਵਨ ਕਥਾ''', '''ਜੀਵਨ-ਚਰਿਤ੍ਰ''' ਆਦਿ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਇਸਨੂੰ Biography ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name="ReferenceC">ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਰੂਪ,ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਜੱਗੀ,ਪੰਨਾ ਨੰ:116</ref> ਜੀਵਨੀ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ [[ਡਰਾਇਡਨ]] ਨੇ ਵਰਤਿਆ, ਉਸ ਅਨੁਸਾਰ ਜੀਵਨੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦਾ ਜੀਵਨ ਇਤਿਹਾਸ ਹੈ।<ref name="ReferenceD">ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਜੀਵਨੀ ਸਾਹਿਤ,ਨਰਿੰਦਰ ਦੁਲੇ,ਪੰਨਾ ਨੰ:24</ref> ==ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ== ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਜੀਵਨੀ ਰੂਪ ਬਹੁਤ ਹਰਮਨ ਪਿਆਰਾ ਰਿਹਾ। ਪੱਛਮੀ ਵਿਦਵਾਨਾ ਨੇ ਇਸਦੀ ਵੱਖੋ-ਵੱਖਰੇ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਦਿੱਤੀ। *[[ਐਡਮਨ ਗੋਸ]] ਅਨੁਸਾਰ, "ਇਹ ਇੱਕ ਰੂਹ ਦੀ ਯਥਾਰਥਕ ਤਸਵੀਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਕਾਰਨਾਮਿਆਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ।<ref name="ReferenceD"/> *[[ਹੈਰਲਡ ਨਿਕਲਸਨ]] ਅਨੁਸਾਰ, "ਜੀਵਨੀ ਕੁੱਝ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਵਰਨਣ, ਜਿਹੜਾ ਕਿ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਇੱਕ ਅੰਗ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name="ReferenceD"/> *[[ਦਾ ਨੀਊ ਅਮੇਰੀਕਨ ਐਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ]] ਅਨੁਸਾਰ, "ਜੀਵਨੀ ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦਾ ਜੀਵਨ-ਇਤਿਹਾਸ ਉਸ ਦੇ ਜੀਵਨ ਸੰਬੰਧੀ ਤੱਥਾਂ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ, ਜਾਂ ਜੀਵਨੀ ਲੇਖਕ ਵਲੋਂ ਉਸ ਵਿਅਕਤੀ ਅਥਵਾ ਚਰਿਤ੍ਰ-ਨਾਇਕਾ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਅਤੇ ਸਮਿਆਂ ਦੀ ਆਪਣੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਵਿਆਖਿਆ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।<ref name="ReferenceC"/> *[[ਡਾ:ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਜੱਗੀ]] ਅਨੁਸਾਰ, "ਜੀਵਨੀ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਉਹ ਰੂਪ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਸ਼੍ਰੇਸਠ ਚਰਿਤ੍ਰ ਵਾਲੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਬ੍ਰਿਤਾਂਤ ਇਤਨੇ ਕਲਾਤਮਕ ਸੋਹਜ ਨਾਲ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੋਵੇ ਕਿ ਉਸ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਪੁਨਰ-ਸਿਰਜਿਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਹੋ ਜਾਏ। ਇਹ ਇੱਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਨਾਲ ਜੀਵੇ ਹੋਏ ਜੀਵਨ ਦੀ ਪੁਨਰ-ਸਿਰਜਣਾ ਹੈ।<ref name="ReferenceE">ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਰੂਪ,ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਜੱਗੀ,ਪੰਨਾ ਨੰ:117</ref> *[[ਡਾ:ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਰਣ ਭਾਰਦ੍ਵਾਜ]] ਅਨੁਸਾਰ, "ਜੀਵਨੀ ਸਾਹਿਤ ਵਿਅਕਤੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦਾ ਹੀ ਨਹੀ, ਉਹਨਾ ਪ੍ਰੇਰਨਾਵਾਂ ਦਾ ਵੀ ਸਿਰਣਾਤਮਕ ਚਿਤ੍ਰਣ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਵਿਅਕਤਿਤਵ ਦੇ ਬਾਹਰਲੇ ਅਤੇ ਅੰਦਰਲੇ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਨਿਯਮ ਵਿੱਚ ਬੰਨ੍ਹਦੀਆ ਹਨ।<ref name="ReferenceE"/> ==ਜੀਵਨੀ== ਜੀਵਨੀ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਸਧਾਰਨ ਜਾਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਜੀਵਨ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਆਦਰਸ਼ਾ ਨੂੰ ਅਧਾਰ ਬਣਾ ਕੇ ਉਸਦਾ ਬਹੁ-ਪੱਖੀ ਚਿਤਰਣ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਅਹਿਮ ਭੂਮਿਕਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਥੇ ਵਿਅਕਤੀ ਹੀ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾ ਰਿਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚਲਾ ਨਾਇਕ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਨਾਇਕ ਮੁਕਾਬਲੇ ਜੀਵੰਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਾਡੇ ਨਾਲ ਵਿਚਰਦਾ ਹੈ। ਜੀਵਨੀ ਦੀ ਇੱਕ ਵਿਲੱਖਤਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਵਿਚਲਾ ਨਾਇਕ ਮਨੁੱਖੀ ਸੁਭਾ ਨਾਲ ਰਲਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਇਹ ਰੂਪ ਜਿਆਦਾ ਰਸ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਜੀਵਨੀ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਕਾਰਜਾਂ, ਘਟਨਾਵਾਂ ਦਾ ਜਿਆਦਾ ਰੋਚਕਤਾ ਨਾਲ ਬਿਆਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਵੱਡੀ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਮਹਾਨਤਾ ਨੂੰ ਬਿਆਨ ਕਰਦੀ ਹੋਵੇ, ਅਤੇ ਨਿੱਕੀ ਤੋਂ ਨਿੱਕੀ ਘਟਨਾ ਨਾਲ ਜੁੜ ਕੇ ਨਾਇਕਤਵ ਨੂੰ ਬਰਕਰਾਰ ਰੱਖਦੀ ਹੋਵੇ। ਜੀਵਨੀਕਾਰ ਵਿਅਕਤੀ-ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦੇ ਜਨਮ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਉਸਦੇ ਜੀਵਣ ਵਿਚਲੀਆਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦੇ ਲਗਭਗ ਸਾਰੇ ਪੱਖਾਂ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਚਲਦਾ ਹੈ। ਜੀਵਨੀ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਰਚਨਾਕਾਰ ਨੂੰ ਨਿਰਪੱਖਤਾ ਵਿਅਕਤੀ-ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦੇ ਜੀਵਨ ਵੇਰਵਿਆ ਨੂੰ ਦੱਸਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪੱਖਪਾਤੀ ਨਹੀਂ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ, ਇਸ ਨਾਲ ਜੀਵਨੀ ਆਪਣੇ ਮਨੋਰਥ ਤੋਂ ਉਲਰ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।<ref name="ReferenceE"/>,<ref name="ReferenceA"/> ਸੋ, ਅਸੀਂ ਮੋਟੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਇਹ ਕਹਿ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਜੀਵਨੀ, ਕਿਸੇ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਵੇਰਵੇ ਸਹਿਤ ਵਰਣਨ, ਤਫ਼ਸੀਲ ਜਾਂ ਬਿਰਤਾਂਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹਦੇ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਿਆ, ਪੇਸ਼ਾ, ਰਿਸ਼ਤੇ ਅਤੇ ਮੌਤ ਵਰਗੇ ਬੁਨਿਆਦੀ ਤੱਥਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹੋਰ ਕੁਝ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਕਿਸੇ ਜੀਵਨੀ ਵਿੱਚ ਇਹਨਾਂ ਵਾਕਿਆਂ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ਾ-ਅਧੀਨ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਤਜਰਬੇ ਵੀ ਬਿਆਨ ਕੀਤੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਰੇਖਾ-ਚਿੱਤਰ ਜਾਂ ਤਜਰਬਾ-ਪੱਤਰੀ ਵਾਂਗ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਖ਼ਾਸ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਉਹਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਅਹਿਮ ਪਹਿਲੂ, ਤਜਰਬਿਆਂ ਦੇ ਸੂਖਮ ਵੇਰਵੇ ਅਤੇ ਕਈ ਵਾਰ ਉਹਦੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਦਾ ਤੱਤ-ਨਿਖੇੜ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ==ਜੀਵਨੀ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਰ== *'''ਧਾਰਮਿਕ ਜੀਵਨੀਆਂ'''-1850 ਤੋਂ 1900 ਈ: ਤੱਕ ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਧਾਰਮਿਕ ਜੀਵਨੀਆਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਹੋਈ। ਇਹਨਾਂ ਜੀਵਨੀਆਂ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਖਾਸ ਕਰਕੇ-ਭਗਤ, ਧਾਰਮਿਕ ਮਹਾਪੁਰਸ਼ ਅਤੇ ਗੁਰੂ-ਸਾਹਿਬਾਨ ਸਨ।ਇਹਨਾ ਦਾ ਖਾਸ ਉਦੇਸ਼ ਨੇਤਿਕਤਾ, ਗੁਰੂ ਆਦਰਸਾ, ਧਾਰਮਿਕ ਆਦਰਸ਼ਾ ਉੱਤੇ ਅਧਾਰਿਤ ਸੀ।<ref name="ReferenceB"/> *'''ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਜੀਵਨੀਆਂ-'''ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਜੀਵਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧ ਬਾਬਾ ਪ੍ਰੇਮ ਸਿੰਘ ਹੋਤੀ ਜੀ ਨੇ ਲਿਖੀਆਂ, ਇਹਨਾ ਜੀਵਨੀਆ ਵਿੱਚ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦਾ ਜੀਵਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸੱਚ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਜੀਵਨੀ ਸਾਹਿਤ,ਨਰਿੰਦਰ ਦੁਲੇ,ਪੰਨਾ ਨੰ:71</ref> *'''ਸਾਹਿਤਕ ਜੀਵਨੀਆਂ-'''ਇਸ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਸਾਹਿਤਕਾਰਾ ਦੇ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਬਾਰੇ ਦਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਭਿਨੰਦਨ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਰਾਹੀਂ ਸਾਹਿਤਕਾਰਾ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਨਮਾਨ ਦਿਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਕਿ ਯੋਗਦਾਨ ਰਿਹਾ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਲਿਖਣ ਸ਼ੈਲੀ, ਵਿਚਾਰ, ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਰਤੀ ਸਾਹਿਤਕ ਵਿਧਾ, ਦੱਸਣ ਢੰਗ ਆਦਿ ਬਾਰੇ ਪੁਰਨ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।<ref>ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਜੀਵਨੀ ਸਾਹਿਤ,ਨਰਿੰਦਰ ਦੁਲੇ,ਪੰਨਾ ਨੰ:63</ref> ==ਕੁਝ ਜੀਵਨੀਆਂ ਦੇ ਨਾਮ== *[[ਗਿਆਨੀ ਹਜ਼ਾਰਾ ਸਿੰਘ]] -[["ਸੂਰਜ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਚੂਰਣੀਕਾ"]]<ref name="ReferenceB"/> *[[ਗਿਆਨੀ ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ]]-[["ਸ਼੍ਰੀ ਭੂਪਿੰਦਰਾ ਨੰਦ"]]<ref name="ReferenceB"/> *[[ਗਿਆਨੀ ਦਿੱਤ ਸਿੰਘ]]-[["ਜਨਮਸਾਖੀ ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ"]],[["ਜੀਵਨ ਕਥਾ ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰ ਰਾਇ ਜੀ"]],[["ਜੀਵਨ ਕਥਾ ਸ਼੍ਰੀ ਹਰਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਜੀ"]]<ref name="ReferenceB"/> *[[ਬਾਬਾ ਪ੍ਰੇਮ ਸਿੰਘ ਹੋਤੀ]]-[["ਸਰਦਾਰ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲੂਆ"]],[["ਬਾਬਾ ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ"]],[["ਕੰਵਰ ਨੋਨਿਹਾਲ ਸਿੰਘ"]]<ref>ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਜੀਵਨੀ ਸਾਹਿਤ,ਨਰਿੰਦਰ ਦੁਲੇ,ਪੰਨਾ ਨੰ:72</ref> *[[ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ]]-[["ਕਲਗੀਧਰ ਚਮਤਕਾਰ(1925)"]],[["ਸੰਤ ਗਾਥਾ(1938)"]]<ref name="ReferenceF">ਆਧੁਨਿਕ ਪੰਜਾਬੀ ਵਾਰਤਕ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ,ਸਤਿੰਦਰ ਸਿੰਘ,ਪੰਨਾ ਨੰ:101</ref> *[[ਪ੍ਰੋ:ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ]]-[["ਜੀਵਨ ਕਥਾ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਜੀ"]],[["ਜੀਵਨ ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ"]]<ref name="ReferenceF"/> *[[ਸੁਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਸੇਠੀ]]-[["ਇਤਿਹਾਸ ਨੇਤਾ ਜੀ"]],[["ਜੀਵਨ ਜਰਨੈਲ ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ"]]<ref>ਆਧੁਨਿਕ ਪੰਜਾਬੀ ਵਾਰਤਕ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ,ਸਤਿੰਦਰ ਸਿੰਘ,ਪੰਨਾ ਨੰ:102</ref> *[[ਪ੍ਰੋ:ਹਰਦਿਆਲ ਸਿੰਘ]]-[["ਇੱਕ ਸੁਨਹਿਰੀ ਦਿਲ"(ਜੀਵਨੀ ਦੀਵਾਨ ਸਿੰਘ ਕਾਲੇਪਾਣੀ)]]<ref>ਆਧੁਨਿਕ ਪੰਜਾਬੀ ਵਾਰਤਕ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ,ਸਤਿੰਦਰ ਸਿੰਘ,ਪੰਨਾ ਨੰ:103</ref> *[[ਗੁਰਬਖਸ ਸਿੰਘ ਪ੍ਰੀਤਲੜੀ]]-[["ਪਰਮ ਮਨੁਖ"]],[["ਸਰਬਪੱਖੀ ਨਾਇਕ"]]<ref name="ReferenceG">ਆਧੁਨਿਕ ਪੰਜਾਬੀ ਵਾਰਤਕ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ,ਸਤਿੰਦਰ ਸਿੰਘ,ਪੰਨਾ ਨੰ:112</ref> *[[ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ]]-[["ਸਪਤ ਸ਼੍ਰਿੰਗ"]],[["ਸਾਚੀ ਸਾਖੀ"]]<ref name="ReferenceG"/> ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜੀਵਨੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜੀਵਨੀ (ਸ਼ੈਲੀ)]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸ਼ੈਲੀਆਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਇਤਿਹਾਸ]] ache9jf44s90jxqiqknsq6hrwkqn81y 0 40574 837567 818608 2026-04-25T17:48:24Z Image Added 837567 wikitext text/x-wiki {{ਜਾਣਕਾਰੀਡੱਬਾ ਖਾੜਕੂ ਜੱਥੇਬੰਦੀ | name = '''ਬਬਰ ਅਕਾਲੀ ਲਹਿਰ''' | native_name = ਬਬਰ ਅਕਾਲੀ | native_name_lang = | other_name = | logo = | caption = | dates ={{Start date|df=y|1920|09|01}}–{{End date|df=y|1926|12|31}} | leader = ਮਾਸਟਰ ਮੋਤਾ ਸਿੰਘ ਪਤਾਰਾ ਅਤੇ ਕਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਗੜਗੱਜ | motives = ਅੰਗਰੇਜ਼ ਅਫਸਰਾਂ, ਝੋਲੀ-ਚੁੱਕਾਂ, ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੇ ਸੂਹੀਆਂ ਨੂੰ ਸਬਕ | area = [[ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਪੰਜਾਬ]] | ideology = | crimes = | attacks = | status = | size = | revenue = | financing = | url = <!-- {{URL|example.com}} --> }} '''ਬਬਰ ਅਕਾਲੀ ਲਹਿਰ''' 1921 ਵਿੱਚ [[ਅਹਿੰਸਾ]] ਦੀ ਪੈਰੋਕਾਰ ਮੁੱਖ ਧਾਰਾ [[ਅਕਾਲੀ ਲਹਿਰ]] ਤੋਂ ਟੁੱਟ ਕੇ ਬਣਿਆ "ਖਾੜਕੂ" ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਗਰੁੱਪ ਦੀਆਂ ਸਰਗਰਮੀਆਂ ਦਾ ਨਾਮ ਹੈ। {ਇਹ 'ਬਬਰ ਅਕਾਲੀ ਲਹਿਰ' ਸੀ (ਨਾ ਕਿ ਬੱਬਰ); ਬਬਰ=ਸ਼ੇਰ, ਬੱਬਰ=ਢਿੱਡ}. <ref name="Mukherjee2004">{{cite book|last=Mukherjee|first=Mridula|title=Peasants in India's non-violent revolution: practice and theory|url=http://books.google.com/books?id=y2AON_2SJI0C&pg=PA35|date=2004-09-22|publisher=SAGE|isbn=978-0-7619-9686-6|pages=35–36}}</ref> ਇਨ੍ਹਾਂ ਬਬਰ ਅਕਾਲੀਆਂ ਦਾ ਟੀਚਾ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਸੰਘਰਸ਼ ਰਾਹੀਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਅਫਸਰਾਂ, ਝੋਲੀ-ਚੁੱਕਾਂ, ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੇ ਸੂਹੀਆਂ ਨੂੰ ਸਬਕ ਸਿਖਾਉਣਾ ਸੀ। ਬਬਰ ਅਕਾਲੀ ਲਹਿਰ [[ਗ਼ਦਰ ਪਾਰਟੀ]] ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਸੀ। 19 ਤੋਂ 21 ਮਾਰਚ 1921 ਨੂੰ [[ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ]] ਵਿਖੇ ਸਿੱਖ ਐਜੂਕੇਸ਼ਨਲ ਕਾਨਫਰੰਸ ਦੌਰਾਨ [[ਮਾਸਟਰ ਮੋਤਾ ਸਿੰਘ]] ਪਤਾਰਾ ਅਤੇ [[ਕਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਗੜਗੱਜ]] ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਖੁਫ਼ੀਆ ਮੀਟਿੰਗ ਵਿੱਚ [[ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ]] ਦੇ ਸ਼ਹੀਦੀ ਸਾਕੇ ਦੇ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਅਫਸਰਾਂ ਨੂੰ ਸੋਧਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਲਿਆ ਗਿਆ।<ref>{{Cite web |url=http://www.sikhspokesman.com/content.php?id=427 |title=ਜਦੋਂ ਛੇ ਬੱਬਰਾਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠਿਆਂ ਫਾਂਸੀ ਚਾੜ੍ਹਿਆ ਗਿਆ |access-date=2014-06-17 |archive-date=2016-03-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305122933/http://www.sikhspokesman.com/content.php?id=427 |dead-url=yes }}</ref> ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਈ ਜਣੇ 23 ਮਈ, 1921 ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਲਏ ਗਏ। ਪਰ [[ਮਾਸਟਰ ਮੋਤਾ ਸਿੰਘ]] ਅਤੇ ਜਥੇਦਾਰ [[ਕਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਗੜਗੱਜ]] ਰੂਪੋਸ਼ ਹੋ ਗਏ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਜਥੇਦਾਰ ਕਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਚੱਕਰਵਰਤੀ ਜਥਾ ਨਾਮ ਦਾ ਆਪਣਾ ਇੱਕ ਗੁਪਤ ਜਥਾ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ। ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਵਿੱਚ ਜਥੇਦਾਰ ਕਰਮ ਸਿੰਘ [[ਦੌਲਤਪੁਰ]] ਨੇ ਵੀ ਆਪਣਾ ਜਥਾ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ। ਅਗਸਤ, 1922 ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਵਾਂ ਜਥਿਆਂ ਨੇ ਮਿਲ ਕੇ 'ਬਬਰ ਅਕਾਲੀ' ਨਾਂ ਦੀ ਪਾਰਟੀ ਬਣਾਈ। ਜਿਸ ਦਾ ਮੁੱਖੀ ਜਥੇਦਾਰ ਕਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਗੜਗੱਜ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ।<ref name="Mukherjee2004" /> ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਬਰਤਾਨਵੀ ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਲੋਕਾਂ ਤੱਕ ਲਿਜਾਣ ਲਈ ਇੱਕ ਗੈਰ-ਕਾਨੂੰਨੀ ਅਖ਼ਬਾਰ ਵੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਹ ਸੰਗਠਨ ਅਪਰੈਲ 1923 ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਗੈਰ-ਕਾਨੂੰਨੀ ਐਲਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।<ref name="Singha2000">{{cite book|last=Singha|first=H. S|title=The encyclopedia of Sikhism (over 1000 entries)|url=http://books.google.com/books?id=gqIbJz7vMn0C&pg=PA26|accessdate=17 December 2011|year=2000|publisher=Hemkunt Press|isbn=978-81-7010-301-1|pages=26–}}</ref> 28 ਫ਼ਰਵਰੀ, 1925 ਨੂੰ ਬਬਰ ਅਕਾਲੀ ਲਹਿਰ ਦੇ ਪੰਜ ਜਰਨੈਲਾਂ [[ਕਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਗੜਗੱਜ]], [[ਸੰਤਾ ਸਿੰਘ ਨਿਧੜਕ ਧਾਮੀਆਂ]], [[ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਭੁਝੰਗੀ ਧਾਮੀਆਂ]], [[ਨੰਦ ਸਿੰਘ ਘੁੜਿਆਲ]] ਤੇ[[ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਹਰੀਪੁਰ]] ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਸੁਣਾਈ ਗਈ ਸੀ। ਮਗਰੋਂ ਹਾਈ ਕੋਰਟ ਨੇ ਧਰਮ ਸਿੰਘ [[ਹਿਆਤਪੁਰ ਰੁੜਕੀ]] ਨੂੰ ਵੀ ਫਾਂਸੀ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਦਿਤੀ। [[ਤਸਵੀਰ:Photograph of the six 'shaheeds' (martyrs) of the Babbar Akali Jatha from 27 February 1926.jpg|thumb|27 ਫਰਵਰੀ 1926 ਨੂੰ ਬੱਬਰ ਅਕਾਲੀ ਜਥੇ ਦੇ ਛੇ 'ਸ਼ਹੀਦਾਂ' (ਸ਼ਹੀਦਾਂ) ਦੀ ਤਸਵੀਰ।]] ਬਬਰ ਅਕਾਲੀਆਂ ਨੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸਰਕਾਰੀ ਟਾਊਟ, ਸਰਕਾਰੀ ਸੂਹੀਏ, ਜਗੀਰਦਾਰ ਤੇ ਹੋਰ ਮੁਜਰਿਮ ਕਤਲ ਕੀਤੇ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਕਈ ਜਗ੍ਹਾ ’ਤੇ ਡਾਕੇ ਮਾਰ ਕੇ ਅਸਲਾ ਤੇ ਦੌਲਤ ਵੀ ਲੁੱਟੀ। 1922 ਤੋਂ 1924 ਤਕ ਬਬਰ ਅਕਾਲੀ ਲਹਿਰ ਆਪਣੇ ਸਿਖਰ ’ਤੇ ਸੀ। ਇਸ ਲਹਿਰ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਹੀ ਕਈ ਆਗੂ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਲਏ ਗਏ। ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਦੌਲਤਪੁਰ, ਬਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ, ਮਹਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਬਬੇਲੀ ’ਚ 1 ਸਤੰਬਰ, 1923 ਦੇ ਦਿਨ, ਬੰਤਾ ਸਿੰਘ ਧਾਮੀਆਂ ਤੇ ਜਵਾਲਾ ਸਿੰਘ 12 ਦਸੰਬਰ, 1923 ਦੇ ਦਿਨ ਮੰਡੇਰ ਵਿਚ, ਵਰਿਆਮ ਸਿੰਘ ਧੁੱਗਾ 8 ਜੂਨ, 1924 ਦੇ ਦਿਨ ਐਕਸ਼ਨ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਗਏ। ਧੰਨਾ ਸਿੰਘ ਬਹਿਬਲਪੁਰ ਜਦ ਘਿਰ ਗਿਆ ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਬੰਬ ਦਾ ਪਿੰਨ ਖਿੱਚ ਕੇ ਕਈ ਗੋਰੇ ਤੇ ਦੇਸੀ ਪੁਲਸੀਏ ਵੀ ਮਾਰ ਦਿੱਤੇ। ਬਬਰਾਂ ਦੇ ਕੇਸ ਵਿੱਚ 96 ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ’ਤੇ ਮੁਕੱਦਮਾ ਚਲਾਇਆ ਗਿਆ। ਕੇਸ ਦੌਰਾਨ ਬਬਰਾਂ ਨੇ ਪੈਰਵੀ ਕਰਨ ਤੋਂ ਨਾਂਹ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਬਲਕਿ ਕਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਗੜਗੱਜ ਨੇ ਤਾਂ ਅਦਾਲਤ ਵਿੱਚ ਬਿਆਨ ਦੇ ਕੇ ਸ਼ਰੇਆਮ ਐਕਸ਼ਨ ਕਰਨਾ ਕਬੂਲ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਅਸੀਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਅਦਾਲਤਾਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦੇ ਅਤੇ ਧਰਮ ਵਾਸਤੇ ਜਾਨਾਂ ਦੇਣ ਵਾਸਤੇ ਹਰ ਵੇਲੇ ਤਿਆਰ ਹਾਂ। ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ 96 ਬਬਰਾਂ ਵਿਚੋਂ 5 ਪਹਿਲੋਂ ਹੀ ਬਰੀ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਗਏ, ਸਾਧਾ ਸਿੰਘ ਪੰਡੋਰੀ ਨਿੱਝਰਾਂ ਅਤੇ ਸੁੰਦਰ ਸਿੰਘ ਹਯਾਤਪੁਰ ਮੁਕੱਦਮੇ ਦੌਰਾਨ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ 13 ਦਸੰਬਰ, 1924 ਚੜ੍ਹਾਈ ਕਰ ਗਏ ਤੇ ਬਾਕੀ 89 ਵਿਚੋਂ 6 ਨੂੰ ਫ਼ਾਂਸੀ ਤੇ 49 ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਮਿਆਦ ਦੀਆਂ ਕੈਦਾ ਦਿਤੀਆਂ ਗਈਆਂ। 34 ਬਬਰਾਂ ’ਤੇ ਕੇਸ ਸਾਬਿਤ ਨਾ ਹੋ ਸਕਿਆ ਤੇ ਉਹ ਛੱਡਣੇ ਪਏ। ਹਵਾਲੇ ਦੀਆਂ ਪੁਸਤਕਾਂ: # ਗੁਰਬਚਨ ਸਿੰਘ=ਬਬਰ ਅਕਾਲੀ ਲਹਿਰ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਆਗੂ. # ਬਬਰ ਅਕਾਲੀ ਲਹਿਰ=ਸੁੰਦਰ ਸਿੰਘ ਮਖ਼ਦੂਮਪੁਰੀ # ਸਿੱਖ ਤਵਾਰੀਖ਼ =ਡਾ ਹਰਜਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਦਿਲਗੀਰ # Bakhshish Singh Nijjar= Babar Akali Lehar ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦਾ ਆਜ਼ਾਦੀ ਸੰਗਰਾਮ]] sywli3ennwkwmo6x4362ax6i2tmo76n 837568 837567 2026-04-25T17:49:17Z Grammar 837568 wikitext text/x-wiki {{ਜਾਣਕਾਰੀਡੱਬਾ ਖਾੜਕੂ ਜੱਥੇਬੰਦੀ | name = '''ਬਬਰ ਅਕਾਲੀ ਲਹਿਰ''' | native_name = ਬਬਰ ਅਕਾਲੀ | native_name_lang = | other_name = | logo = | caption = | dates ={{Start date|df=y|1920|09|01}}–{{End date|df=y|1926|12|31}} | leader = ਮਾਸਟਰ ਮੋਤਾ ਸਿੰਘ ਪਤਾਰਾ ਅਤੇ ਕਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਗੜਗੱਜ | motives = ਅੰਗਰੇਜ਼ ਅਫਸਰਾਂ, ਝੋਲੀ-ਚੁੱਕਾਂ, ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੇ ਸੂਹੀਆਂ ਨੂੰ ਸਬਕ | area = [[ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਪੰਜਾਬ]] | ideology = | crimes = | attacks = | status = | size = | revenue = | financing = | url = <!-- {{URL|example.com}} --> }} '''ਬਬਰ ਅਕਾਲੀ ਲਹਿਰ''' 1921 ਵਿੱਚ [[ਅਹਿੰਸਾ]] ਦੀ ਪੈਰੋਕਾਰ ਮੁੱਖ ਧਾਰਾ [[ਅਕਾਲੀ ਲਹਿਰ]] ਤੋਂ ਟੁੱਟ ਕੇ ਬਣਿਆ "ਖਾੜਕੂ" ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਗਰੁੱਪ ਦੀਆਂ ਸਰਗਰਮੀਆਂ ਦਾ ਨਾਮ ਹੈ। {ਇਹ 'ਬਬਰ ਅਕਾਲੀ ਲਹਿਰ' ਸੀ (ਨਾ ਕਿ ਬੱਬਰ); ਬਬਰ=ਸ਼ੇਰ, ਬੱਬਰ=ਢਿੱਡ}. <ref name="Mukherjee2004">{{cite book|last=Mukherjee|first=Mridula|title=Peasants in India's non-violent revolution: practice and theory|url=http://books.google.com/books?id=y2AON_2SJI0C&pg=PA35|date=2004-09-22|publisher=SAGE|isbn=978-0-7619-9686-6|pages=35–36}}</ref> ਇਨ੍ਹਾਂ ਬਬਰ ਅਕਾਲੀਆਂ ਦਾ ਟੀਚਾ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਸੰਘਰਸ਼ ਰਾਹੀਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਅਫਸਰਾਂ, ਝੋਲੀ-ਚੁੱਕਾਂ, ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੇ ਸੂਹੀਆਂ ਨੂੰ ਸਬਕ ਸਿਖਾਉਣਾ ਸੀ। ਬਬਰ ਅਕਾਲੀ ਲਹਿਰ [[ਗ਼ਦਰ ਪਾਰਟੀ]] ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਸੀ। 19 ਤੋਂ 21 ਮਾਰਚ 1921 ਨੂੰ [[ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ]] ਵਿਖੇ ਸਿੱਖ ਐਜੂਕੇਸ਼ਨਲ ਕਾਨਫਰੰਸ ਦੌਰਾਨ [[ਮਾਸਟਰ ਮੋਤਾ ਸਿੰਘ]] ਪਤਾਰਾ ਅਤੇ [[ਕਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਗੜਗੱਜ]] ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਖੁਫ਼ੀਆ ਮੀਟਿੰਗ ਵਿੱਚ [[ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ]] ਦੇ ਸ਼ਹੀਦੀ ਸਾਕੇ ਦੇ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਅਫਸਰਾਂ ਨੂੰ ਸੋਧਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਲਿਆ ਗਿਆ।<ref>{{Cite web |url=http://www.sikhspokesman.com/content.php?id=427 |title=ਜਦੋਂ ਛੇ ਬੱਬਰਾਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠਿਆਂ ਫਾਂਸੀ ਚਾੜ੍ਹਿਆ ਗਿਆ |access-date=2014-06-17 |archive-date=2016-03-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305122933/http://www.sikhspokesman.com/content.php?id=427 |dead-url=yes }}</ref> ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਈ ਜਣੇ 23 ਮਈ, 1921 ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਲਏ ਗਏ। ਪਰ [[ਮਾਸਟਰ ਮੋਤਾ ਸਿੰਘ]] ਅਤੇ ਜਥੇਦਾਰ [[ਕਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਗੜਗੱਜ]] ਰੂਪੋਸ਼ ਹੋ ਗਏ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਜਥੇਦਾਰ ਕਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਚੱਕਰਵਰਤੀ ਜਥਾ ਨਾਮ ਦਾ ਆਪਣਾ ਇੱਕ ਗੁਪਤ ਜਥਾ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ। ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਵਿੱਚ ਜਥੇਦਾਰ ਕਰਮ ਸਿੰਘ [[ਦੌਲਤਪੁਰ]] ਨੇ ਵੀ ਆਪਣਾ ਜਥਾ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ। ਅਗਸਤ, 1922 ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਵਾਂ ਜਥਿਆਂ ਨੇ ਮਿਲ ਕੇ 'ਬਬਰ ਅਕਾਲੀ' ਨਾਂ ਦੀ ਪਾਰਟੀ ਬਣਾਈ। ਜਿਸ ਦਾ ਮੁੱਖੀ ਜਥੇਦਾਰ ਕਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਗੜਗੱਜ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ।<ref name="Mukherjee2004" /> ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਬਰਤਾਨਵੀ ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਲੋਕਾਂ ਤੱਕ ਲਿਜਾਣ ਲਈ ਇੱਕ ਗੈਰ-ਕਾਨੂੰਨੀ ਅਖ਼ਬਾਰ ਵੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਹ ਸੰਗਠਨ ਅਪਰੈਲ 1923 ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਗੈਰ-ਕਾਨੂੰਨੀ ਐਲਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।<ref name="Singha2000">{{cite book|last=Singha|first=H. S|title=The encyclopedia of Sikhism (over 1000 entries)|url=http://books.google.com/books?id=gqIbJz7vMn0C&pg=PA26|accessdate=17 December 2011|year=2000|publisher=Hemkunt Press|isbn=978-81-7010-301-1|pages=26–}}</ref> 28 ਫ਼ਰਵਰੀ, 1925 ਨੂੰ ਬਬਰ ਅਕਾਲੀ ਲਹਿਰ ਦੇ ਪੰਜ ਜਰਨੈਲਾਂ [[ਕਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਗੜਗੱਜ]], [[ਸੰਤਾ ਸਿੰਘ ਨਿਧੜਕ ਧਾਮੀਆਂ]], [[ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਭੁਝੰਗੀ ਧਾਮੀਆਂ]], [[ਨੰਦ ਸਿੰਘ ਘੁੜਿਆਲ]] ਤੇ[[ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਹਰੀਪੁਰ]] ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਸੁਣਾਈ ਗਈ ਸੀ। ਮਗਰੋਂ ਹਾਈ ਕੋਰਟ ਨੇ ਧਰਮ ਸਿੰਘ [[ਹਿਆਤਪੁਰ ਰੁੜਕੀ]] ਨੂੰ ਵੀ ਫਾਂਸੀ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਦਿਤੀ। [[ਤਸਵੀਰ:Photograph of the six 'shaheeds' (martyrs) of the Babbar Akali Jatha from 27 February 1926.jpg|thumb|27 ਫਰਵਰੀ 1926 ਨੂੰ ਬਬਰ ਅਕਾਲੀ ਜਥੇ ਦੇ ਛੇ 'ਸ਼ਹੀਦਾਂ' (ਸ਼ਹੀਦਾਂ) ਦੀ ਤਸਵੀਰ।]] ਬਬਰ ਅਕਾਲੀਆਂ ਨੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸਰਕਾਰੀ ਟਾਊਟ, ਸਰਕਾਰੀ ਸੂਹੀਏ, ਜਗੀਰਦਾਰ ਤੇ ਹੋਰ ਮੁਜਰਿਮ ਕਤਲ ਕੀਤੇ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਕਈ ਜਗ੍ਹਾ ’ਤੇ ਡਾਕੇ ਮਾਰ ਕੇ ਅਸਲਾ ਤੇ ਦੌਲਤ ਵੀ ਲੁੱਟੀ। 1922 ਤੋਂ 1924 ਤਕ ਬਬਰ ਅਕਾਲੀ ਲਹਿਰ ਆਪਣੇ ਸਿਖਰ ’ਤੇ ਸੀ। ਇਸ ਲਹਿਰ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਹੀ ਕਈ ਆਗੂ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਲਏ ਗਏ। ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਦੌਲਤਪੁਰ, ਬਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ, ਮਹਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਬਬੇਲੀ ’ਚ 1 ਸਤੰਬਰ, 1923 ਦੇ ਦਿਨ, ਬੰਤਾ ਸਿੰਘ ਧਾਮੀਆਂ ਤੇ ਜਵਾਲਾ ਸਿੰਘ 12 ਦਸੰਬਰ, 1923 ਦੇ ਦਿਨ ਮੰਡੇਰ ਵਿਚ, ਵਰਿਆਮ ਸਿੰਘ ਧੁੱਗਾ 8 ਜੂਨ, 1924 ਦੇ ਦਿਨ ਐਕਸ਼ਨ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਗਏ। ਧੰਨਾ ਸਿੰਘ ਬਹਿਬਲਪੁਰ ਜਦ ਘਿਰ ਗਿਆ ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਬੰਬ ਦਾ ਪਿੰਨ ਖਿੱਚ ਕੇ ਕਈ ਗੋਰੇ ਤੇ ਦੇਸੀ ਪੁਲਸੀਏ ਵੀ ਮਾਰ ਦਿੱਤੇ। ਬਬਰਾਂ ਦੇ ਕੇਸ ਵਿੱਚ 96 ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ’ਤੇ ਮੁਕੱਦਮਾ ਚਲਾਇਆ ਗਿਆ। ਕੇਸ ਦੌਰਾਨ ਬਬਰਾਂ ਨੇ ਪੈਰਵੀ ਕਰਨ ਤੋਂ ਨਾਂਹ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਬਲਕਿ ਕਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਗੜਗੱਜ ਨੇ ਤਾਂ ਅਦਾਲਤ ਵਿੱਚ ਬਿਆਨ ਦੇ ਕੇ ਸ਼ਰੇਆਮ ਐਕਸ਼ਨ ਕਰਨਾ ਕਬੂਲ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਅਸੀਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਅਦਾਲਤਾਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦੇ ਅਤੇ ਧਰਮ ਵਾਸਤੇ ਜਾਨਾਂ ਦੇਣ ਵਾਸਤੇ ਹਰ ਵੇਲੇ ਤਿਆਰ ਹਾਂ। ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ 96 ਬਬਰਾਂ ਵਿਚੋਂ 5 ਪਹਿਲੋਂ ਹੀ ਬਰੀ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਗਏ, ਸਾਧਾ ਸਿੰਘ ਪੰਡੋਰੀ ਨਿੱਝਰਾਂ ਅਤੇ ਸੁੰਦਰ ਸਿੰਘ ਹਯਾਤਪੁਰ ਮੁਕੱਦਮੇ ਦੌਰਾਨ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ 13 ਦਸੰਬਰ, 1924 ਚੜ੍ਹਾਈ ਕਰ ਗਏ ਤੇ ਬਾਕੀ 89 ਵਿਚੋਂ 6 ਨੂੰ ਫ਼ਾਂਸੀ ਤੇ 49 ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਮਿਆਦ ਦੀਆਂ ਕੈਦਾ ਦਿਤੀਆਂ ਗਈਆਂ। 34 ਬਬਰਾਂ ’ਤੇ ਕੇਸ ਸਾਬਿਤ ਨਾ ਹੋ ਸਕਿਆ ਤੇ ਉਹ ਛੱਡਣੇ ਪਏ। ਹਵਾਲੇ ਦੀਆਂ ਪੁਸਤਕਾਂ: # ਗੁਰਬਚਨ ਸਿੰਘ=ਬਬਰ ਅਕਾਲੀ ਲਹਿਰ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਆਗੂ. # ਬਬਰ ਅਕਾਲੀ ਲਹਿਰ=ਸੁੰਦਰ ਸਿੰਘ ਮਖ਼ਦੂਮਪੁਰੀ # ਸਿੱਖ ਤਵਾਰੀਖ਼ =ਡਾ ਹਰਜਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਦਿਲਗੀਰ # Bakhshish Singh Nijjar= Babar Akali Lehar ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦਾ ਆਜ਼ਾਦੀ ਸੰਗਰਾਮ]] oe1ku3poyu9lk6fzckuyn26j8qr5twu 837596 837568 2026-04-26T03:28:14Z Typingsuggestions 59810 Infobox 837596 wikitext text/x-wiki {{ਜਾਣਕਾਰੀਡੱਬਾ ਖਾੜਕੂ ਜੱਥੇਬੰਦੀ | name = '''ਬਬਰ ਅਕਾਲੀ ਲਹਿਰ''' | native_name = ਬਬਰ ਅਕਾਲੀ | native_name_lang = | other_name = | logo =Photograph of the six 'shaheeds' (martyrs) of the Babbar Akali Jatha from 27 February 1926.jpg | caption = | dates ={{Start date|df=y|1920|09|01}}–{{End date|df=y|1926|12|31}} | leader = ਮਾਸਟਰ ਮੋਤਾ ਸਿੰਘ ਪਤਾਰਾ ਅਤੇ ਕਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਗੜਗੱਜ | motives = ਅੰਗਰੇਜ਼ ਅਫਸਰਾਂ, ਝੋਲੀ-ਚੁੱਕਾਂ, ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੇ ਸੂਹੀਆਂ ਨੂੰ ਸਬਕ | area = [[ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਪੰਜਾਬ]] | ideology = | crimes = | attacks = | status = | size = | revenue = | financing = | url = <!-- {{URL|example.com}} --> }} '''ਬਬਰ ਅਕਾਲੀ ਲਹਿਰ''' 1921 ਵਿੱਚ [[ਅਹਿੰਸਾ]] ਦੀ ਪੈਰੋਕਾਰ ਮੁੱਖ ਧਾਰਾ [[ਅਕਾਲੀ ਲਹਿਰ]] ਤੋਂ ਟੁੱਟ ਕੇ ਬਣਿਆ "ਖਾੜਕੂ" ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਗਰੁੱਪ ਦੀਆਂ ਸਰਗਰਮੀਆਂ ਦਾ ਨਾਮ ਹੈ। {ਇਹ 'ਬਬਰ ਅਕਾਲੀ ਲਹਿਰ' ਸੀ (ਨਾ ਕਿ ਬੱਬਰ); ਬਬਰ=ਸ਼ੇਰ, ਬੱਬਰ=ਢਿੱਡ}. <ref name="Mukherjee2004">{{cite book|last=Mukherjee|first=Mridula|title=Peasants in India's non-violent revolution: practice and theory|url=http://books.google.com/books?id=y2AON_2SJI0C&pg=PA35|date=2004-09-22|publisher=SAGE|isbn=978-0-7619-9686-6|pages=35–36}}</ref> ਇਨ੍ਹਾਂ ਬਬਰ ਅਕਾਲੀਆਂ ਦਾ ਟੀਚਾ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਸੰਘਰਸ਼ ਰਾਹੀਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਅਫਸਰਾਂ, ਝੋਲੀ-ਚੁੱਕਾਂ, ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੇ ਸੂਹੀਆਂ ਨੂੰ ਸਬਕ ਸਿਖਾਉਣਾ ਸੀ। ਬਬਰ ਅਕਾਲੀ ਲਹਿਰ [[ਗ਼ਦਰ ਪਾਰਟੀ]] ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਸੀ। 19 ਤੋਂ 21 ਮਾਰਚ 1921 ਨੂੰ [[ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ]] ਵਿਖੇ ਸਿੱਖ ਐਜੂਕੇਸ਼ਨਲ ਕਾਨਫਰੰਸ ਦੌਰਾਨ [[ਮਾਸਟਰ ਮੋਤਾ ਸਿੰਘ]] ਪਤਾਰਾ ਅਤੇ [[ਕਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਗੜਗੱਜ]] ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਖੁਫ਼ੀਆ ਮੀਟਿੰਗ ਵਿੱਚ [[ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ]] ਦੇ ਸ਼ਹੀਦੀ ਸਾਕੇ ਦੇ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਅਫਸਰਾਂ ਨੂੰ ਸੋਧਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਲਿਆ ਗਿਆ।<ref>{{Cite web |url=http://www.sikhspokesman.com/content.php?id=427 |title=ਜਦੋਂ ਛੇ ਬੱਬਰਾਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠਿਆਂ ਫਾਂਸੀ ਚਾੜ੍ਹਿਆ ਗਿਆ |access-date=2014-06-17 |archive-date=2016-03-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305122933/http://www.sikhspokesman.com/content.php?id=427 |dead-url=yes }}</ref> ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਈ ਜਣੇ 23 ਮਈ, 1921 ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਲਏ ਗਏ। ਪਰ [[ਮਾਸਟਰ ਮੋਤਾ ਸਿੰਘ]] ਅਤੇ ਜਥੇਦਾਰ [[ਕਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਗੜਗੱਜ]] ਰੂਪੋਸ਼ ਹੋ ਗਏ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਜਥੇਦਾਰ ਕਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਚੱਕਰਵਰਤੀ ਜਥਾ ਨਾਮ ਦਾ ਆਪਣਾ ਇੱਕ ਗੁਪਤ ਜਥਾ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ। ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਵਿੱਚ ਜਥੇਦਾਰ ਕਰਮ ਸਿੰਘ [[ਦੌਲਤਪੁਰ]] ਨੇ ਵੀ ਆਪਣਾ ਜਥਾ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ। ਅਗਸਤ, 1922 ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਵਾਂ ਜਥਿਆਂ ਨੇ ਮਿਲ ਕੇ 'ਬਬਰ ਅਕਾਲੀ' ਨਾਂ ਦੀ ਪਾਰਟੀ ਬਣਾਈ। ਜਿਸ ਦਾ ਮੁੱਖੀ ਜਥੇਦਾਰ ਕਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਗੜਗੱਜ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ।<ref name="Mukherjee2004" /> ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਬਰਤਾਨਵੀ ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਲੋਕਾਂ ਤੱਕ ਲਿਜਾਣ ਲਈ ਇੱਕ ਗੈਰ-ਕਾਨੂੰਨੀ ਅਖ਼ਬਾਰ ਵੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਹ ਸੰਗਠਨ ਅਪਰੈਲ 1923 ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਗੈਰ-ਕਾਨੂੰਨੀ ਐਲਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।<ref name="Singha2000">{{cite book|last=Singha|first=H. S|title=The encyclopedia of Sikhism (over 1000 entries)|url=http://books.google.com/books?id=gqIbJz7vMn0C&pg=PA26|accessdate=17 December 2011|year=2000|publisher=Hemkunt Press|isbn=978-81-7010-301-1|pages=26–}}</ref> 28 ਫ਼ਰਵਰੀ, 1925 ਨੂੰ ਬਬਰ ਅਕਾਲੀ ਲਹਿਰ ਦੇ ਪੰਜ ਜਰਨੈਲਾਂ [[ਕਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਗੜਗੱਜ]], [[ਸੰਤਾ ਸਿੰਘ ਨਿਧੜਕ ਧਾਮੀਆਂ]], [[ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਭੁਝੰਗੀ ਧਾਮੀਆਂ]], [[ਨੰਦ ਸਿੰਘ ਘੁੜਿਆਲ]] ਤੇ[[ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਹਰੀਪੁਰ]] ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਸੁਣਾਈ ਗਈ ਸੀ। ਮਗਰੋਂ ਹਾਈ ਕੋਰਟ ਨੇ ਧਰਮ ਸਿੰਘ [[ਹਿਆਤਪੁਰ ਰੁੜਕੀ]] ਨੂੰ ਵੀ ਫਾਂਸੀ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਦਿਤੀ। ਬਬਰ ਅਕਾਲੀਆਂ ਨੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸਰਕਾਰੀ ਟਾਊਟ, ਸਰਕਾਰੀ ਸੂਹੀਏ, ਜਗੀਰਦਾਰ ਤੇ ਹੋਰ ਮੁਜਰਿਮ ਕਤਲ ਕੀਤੇ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਕਈ ਜਗ੍ਹਾ ’ਤੇ ਡਾਕੇ ਮਾਰ ਕੇ ਅਸਲਾ ਤੇ ਦੌਲਤ ਵੀ ਲੁੱਟੀ। 1922 ਤੋਂ 1924 ਤਕ ਬਬਰ ਅਕਾਲੀ ਲਹਿਰ ਆਪਣੇ ਸਿਖਰ ’ਤੇ ਸੀ। ਇਸ ਲਹਿਰ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਹੀ ਕਈ ਆਗੂ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਲਏ ਗਏ। ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਦੌਲਤਪੁਰ, ਬਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ, ਮਹਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਬਬੇਲੀ ’ਚ 1 ਸਤੰਬਰ, 1923 ਦੇ ਦਿਨ, ਬੰਤਾ ਸਿੰਘ ਧਾਮੀਆਂ ਤੇ ਜਵਾਲਾ ਸਿੰਘ 12 ਦਸੰਬਰ, 1923 ਦੇ ਦਿਨ ਮੰਡੇਰ ਵਿਚ, ਵਰਿਆਮ ਸਿੰਘ ਧੁੱਗਾ 8 ਜੂਨ, 1924 ਦੇ ਦਿਨ ਐਕਸ਼ਨ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਗਏ। ਧੰਨਾ ਸਿੰਘ ਬਹਿਬਲਪੁਰ ਜਦ ਘਿਰ ਗਿਆ ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਬੰਬ ਦਾ ਪਿੰਨ ਖਿੱਚ ਕੇ ਕਈ ਗੋਰੇ ਤੇ ਦੇਸੀ ਪੁਲਸੀਏ ਵੀ ਮਾਰ ਦਿੱਤੇ। ਬਬਰਾਂ ਦੇ ਕੇਸ ਵਿੱਚ 96 ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ’ਤੇ ਮੁਕੱਦਮਾ ਚਲਾਇਆ ਗਿਆ। ਕੇਸ ਦੌਰਾਨ ਬਬਰਾਂ ਨੇ ਪੈਰਵੀ ਕਰਨ ਤੋਂ ਨਾਂਹ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਬਲਕਿ ਕਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਗੜਗੱਜ ਨੇ ਤਾਂ ਅਦਾਲਤ ਵਿੱਚ ਬਿਆਨ ਦੇ ਕੇ ਸ਼ਰੇਆਮ ਐਕਸ਼ਨ ਕਰਨਾ ਕਬੂਲ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਅਸੀਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਅਦਾਲਤਾਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦੇ ਅਤੇ ਧਰਮ ਵਾਸਤੇ ਜਾਨਾਂ ਦੇਣ ਵਾਸਤੇ ਹਰ ਵੇਲੇ ਤਿਆਰ ਹਾਂ। ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ 96 ਬਬਰਾਂ ਵਿਚੋਂ 5 ਪਹਿਲੋਂ ਹੀ ਬਰੀ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਗਏ, ਸਾਧਾ ਸਿੰਘ ਪੰਡੋਰੀ ਨਿੱਝਰਾਂ ਅਤੇ ਸੁੰਦਰ ਸਿੰਘ ਹਯਾਤਪੁਰ ਮੁਕੱਦਮੇ ਦੌਰਾਨ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ 13 ਦਸੰਬਰ, 1924 ਚੜ੍ਹਾਈ ਕਰ ਗਏ ਤੇ ਬਾਕੀ 89 ਵਿਚੋਂ 6 ਨੂੰ ਫ਼ਾਂਸੀ ਤੇ 49 ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਮਿਆਦ ਦੀਆਂ ਕੈਦਾ ਦਿਤੀਆਂ ਗਈਆਂ। 34 ਬਬਰਾਂ ’ਤੇ ਕੇਸ ਸਾਬਿਤ ਨਾ ਹੋ ਸਕਿਆ ਤੇ ਉਹ ਛੱਡਣੇ ਪਏ। ਹਵਾਲੇ ਦੀਆਂ ਪੁਸਤਕਾਂ: # ਗੁਰਬਚਨ ਸਿੰਘ=ਬਬਰ ਅਕਾਲੀ ਲਹਿਰ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਆਗੂ. # ਬਬਰ ਅਕਾਲੀ ਲਹਿਰ=ਸੁੰਦਰ ਸਿੰਘ ਮਖ਼ਦੂਮਪੁਰੀ # ਸਿੱਖ ਤਵਾਰੀਖ਼ =ਡਾ ਹਰਜਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਦਿਲਗੀਰ # Bakhshish Singh Nijjar= Babar Akali Lehar ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦਾ ਆਜ਼ਾਦੀ ਸੰਗਰਾਮ]] ngyhfb83ebpgif8yimh5tw1zv9j4l1k 837597 837596 2026-04-26T03:29:55Z Typingsuggestions 59810 Citations 837597 wikitext text/x-wiki {{ਜਾਣਕਾਰੀਡੱਬਾ ਖਾੜਕੂ ਜੱਥੇਬੰਦੀ | name = '''ਬਬਰ ਅਕਾਲੀ ਲਹਿਰ''' | native_name = ਬਬਰ ਅਕਾਲੀ | native_name_lang = | other_name = | logo =Photograph of the six 'shaheeds' (martyrs) of the Babbar Akali Jatha from 27 February 1926.jpg | caption = | dates ={{Start date|df=y|1920|09|01}}–{{End date|df=y|1926|12|31}} | leader = ਮਾਸਟਰ ਮੋਤਾ ਸਿੰਘ ਪਤਾਰਾ ਅਤੇ ਕਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਗੜਗੱਜ | motives = ਅੰਗਰੇਜ਼ ਅਫਸਰਾਂ, ਝੋਲੀ-ਚੁੱਕਾਂ, ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੇ ਸੂਹੀਆਂ ਨੂੰ ਸਬਕ | area = [[ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਪੰਜਾਬ]] | ideology = | crimes = | attacks = | status = | size = | revenue = | financing = | url = <!-- {{URL|example.com}} --> }} '''ਬਬਰ ਅਕਾਲੀ ਲਹਿਰ''' 1921 ਵਿੱਚ [[ਅਹਿੰਸਾ]] ਦੀ ਪੈਰੋਕਾਰ ਮੁੱਖ ਧਾਰਾ [[ਅਕਾਲੀ ਲਹਿਰ]] ਤੋਂ ਟੁੱਟ ਕੇ ਬਣਿਆ "ਖਾੜਕੂ" ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਗਰੁੱਪ ਦੀਆਂ ਸਰਗਰਮੀਆਂ ਦਾ ਨਾਮ ਹੈ। {ਇਹ 'ਬਬਰ ਅਕਾਲੀ ਲਹਿਰ' ਸੀ (ਨਾ ਕਿ ਬੱਬਰ); ਬਬਰ=ਸ਼ੇਰ, ਬੱਬਰ=ਢਿੱਡ}.<ref name="Mukherjee2004">{{cite book|last=Mukherjee|first=Mridula|title=Peasants in India's non-violent revolution: practice and theory|url=http://books.google.com/books?id=y2AON_2SJI0C&pg=PA35|date=2004-09-22|publisher=SAGE|isbn=978-0-7619-9686-6|pages=35–36}}</ref> ਇਨ੍ਹਾਂ ਬਬਰ ਅਕਾਲੀਆਂ ਦਾ ਟੀਚਾ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਸੰਘਰਸ਼ ਰਾਹੀਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਅਫਸਰਾਂ, ਝੋਲੀ-ਚੁੱਕਾਂ, ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੇ ਸੂਹੀਆਂ ਨੂੰ ਸਬਕ ਸਿਖਾਉਣਾ ਸੀ। ਬਬਰ ਅਕਾਲੀ ਲਹਿਰ [[ਗ਼ਦਰ ਪਾਰਟੀ]] ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਸੀ। 19 ਤੋਂ 21 ਮਾਰਚ 1921 ਨੂੰ [[ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ]] ਵਿਖੇ ਸਿੱਖ ਐਜੂਕੇਸ਼ਨਲ ਕਾਨਫਰੰਸ ਦੌਰਾਨ [[ਮਾਸਟਰ ਮੋਤਾ ਸਿੰਘ]] ਪਤਾਰਾ ਅਤੇ [[ਕਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਗੜਗੱਜ]] ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਖੁਫ਼ੀਆ ਮੀਟਿੰਗ ਵਿੱਚ [[ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ]] ਦੇ ਸ਼ਹੀਦੀ ਸਾਕੇ ਦੇ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਅਫਸਰਾਂ ਨੂੰ ਸੋਧਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਲਿਆ ਗਿਆ।<ref>{{Cite web |url=http://www.sikhspokesman.com/content.php?id=427 |title=ਜਦੋਂ ਛੇ ਬੱਬਰਾਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠਿਆਂ ਫਾਂਸੀ ਚਾੜ੍ਹਿਆ ਗਿਆ |access-date=2014-06-17 |archive-date=2016-03-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305122933/http://www.sikhspokesman.com/content.php?id=427 |dead-url=yes }}</ref> ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਈ ਜਣੇ 23 ਮਈ, 1921 ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਲਏ ਗਏ। ਪਰ [[ਮਾਸਟਰ ਮੋਤਾ ਸਿੰਘ]] ਅਤੇ ਜਥੇਦਾਰ [[ਕਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਗੜਗੱਜ]] ਰੂਪੋਸ਼ ਹੋ ਗਏ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਜਥੇਦਾਰ ਕਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਚੱਕਰਵਰਤੀ ਜਥਾ ਨਾਮ ਦਾ ਆਪਣਾ ਇੱਕ ਗੁਪਤ ਜਥਾ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ। ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਵਿੱਚ ਜਥੇਦਾਰ ਕਰਮ ਸਿੰਘ [[ਦੌਲਤਪੁਰ]] ਨੇ ਵੀ ਆਪਣਾ ਜਥਾ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ। ਅਗਸਤ, 1922 ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਵਾਂ ਜਥਿਆਂ ਨੇ ਮਿਲ ਕੇ 'ਬਬਰ ਅਕਾਲੀ' ਨਾਂ ਦੀ ਪਾਰਟੀ ਬਣਾਈ। ਜਿਸ ਦਾ ਮੁੱਖੀ ਜਥੇਦਾਰ ਕਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਗੜਗੱਜ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ।<ref name="Mukherjee2004" /> ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਬਰਤਾਨਵੀ ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਲੋਕਾਂ ਤੱਕ ਲਿਜਾਣ ਲਈ ਇੱਕ ਗੈਰ-ਕਾਨੂੰਨੀ ਅਖ਼ਬਾਰ ਵੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਹ ਸੰਗਠਨ ਅਪਰੈਲ 1923 ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਗੈਰ-ਕਾਨੂੰਨੀ ਐਲਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।<ref name="Singha2000">{{cite book|last=Singha|first=H. S|title=The encyclopedia of Sikhism (over 1000 entries)|url=http://books.google.com/books?id=gqIbJz7vMn0C&pg=PA26|accessdate=17 December 2011|year=2000|publisher=Hemkunt Press|isbn=978-81-7010-301-1|pages=26–}}</ref> 28 ਫ਼ਰਵਰੀ, 1925 ਨੂੰ ਬਬਰ ਅਕਾਲੀ ਲਹਿਰ ਦੇ ਪੰਜ ਜਰਨੈਲਾਂ [[ਕਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਗੜਗੱਜ]], [[ਸੰਤਾ ਸਿੰਘ ਨਿਧੜਕ ਧਾਮੀਆਂ]], [[ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਭੁਝੰਗੀ ਧਾਮੀਆਂ]], [[ਨੰਦ ਸਿੰਘ ਘੁੜਿਆਲ]] ਤੇ[[ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਹਰੀਪੁਰ]] ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਸੁਣਾਈ ਗਈ ਸੀ। ਮਗਰੋਂ ਹਾਈ ਕੋਰਟ ਨੇ ਧਰਮ ਸਿੰਘ [[ਹਿਆਤਪੁਰ ਰੁੜਕੀ]] ਨੂੰ ਵੀ ਫਾਂਸੀ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਦਿਤੀ। ਬਬਰ ਅਕਾਲੀਆਂ ਨੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸਰਕਾਰੀ ਟਾਊਟ, ਸਰਕਾਰੀ ਸੂਹੀਏ, ਜਗੀਰਦਾਰ ਤੇ ਹੋਰ ਮੁਜਰਿਮ ਕਤਲ ਕੀਤੇ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਕਈ ਜਗ੍ਹਾ ’ਤੇ ਡਾਕੇ ਮਾਰ ਕੇ ਅਸਲਾ ਤੇ ਦੌਲਤ ਵੀ ਲੁੱਟੀ। 1922 ਤੋਂ 1924 ਤਕ ਬਬਰ ਅਕਾਲੀ ਲਹਿਰ ਆਪਣੇ ਸਿਖਰ ’ਤੇ ਸੀ। ਇਸ ਲਹਿਰ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਹੀ ਕਈ ਆਗੂ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਲਏ ਗਏ। ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਦੌਲਤਪੁਰ, ਬਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ, ਮਹਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਬਬੇਲੀ ’ਚ 1 ਸਤੰਬਰ, 1923 ਦੇ ਦਿਨ, ਬੰਤਾ ਸਿੰਘ ਧਾਮੀਆਂ ਤੇ ਜਵਾਲਾ ਸਿੰਘ 12 ਦਸੰਬਰ, 1923 ਦੇ ਦਿਨ ਮੰਡੇਰ ਵਿਚ, ਵਰਿਆਮ ਸਿੰਘ ਧੁੱਗਾ 8 ਜੂਨ, 1924 ਦੇ ਦਿਨ ਐਕਸ਼ਨ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਗਏ। ਧੰਨਾ ਸਿੰਘ ਬਹਿਬਲਪੁਰ ਜਦ ਘਿਰ ਗਿਆ ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਬੰਬ ਦਾ ਪਿੰਨ ਖਿੱਚ ਕੇ ਕਈ ਗੋਰੇ ਤੇ ਦੇਸੀ ਪੁਲਸੀਏ ਵੀ ਮਾਰ ਦਿੱਤੇ। ਬਬਰਾਂ ਦੇ ਕੇਸ ਵਿੱਚ 96 ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ’ਤੇ ਮੁਕੱਦਮਾ ਚਲਾਇਆ ਗਿਆ। ਕੇਸ ਦੌਰਾਨ ਬਬਰਾਂ ਨੇ ਪੈਰਵੀ ਕਰਨ ਤੋਂ ਨਾਂਹ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਬਲਕਿ ਕਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਗੜਗੱਜ ਨੇ ਤਾਂ ਅਦਾਲਤ ਵਿੱਚ ਬਿਆਨ ਦੇ ਕੇ ਸ਼ਰੇਆਮ ਐਕਸ਼ਨ ਕਰਨਾ ਕਬੂਲ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਅਸੀਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਅਦਾਲਤਾਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦੇ ਅਤੇ ਧਰਮ ਵਾਸਤੇ ਜਾਨਾਂ ਦੇਣ ਵਾਸਤੇ ਹਰ ਵੇਲੇ ਤਿਆਰ ਹਾਂ। ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ 96 ਬਬਰਾਂ ਵਿਚੋਂ 5 ਪਹਿਲੋਂ ਹੀ ਬਰੀ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਗਏ, ਸਾਧਾ ਸਿੰਘ ਪੰਡੋਰੀ ਨਿੱਝਰਾਂ ਅਤੇ ਸੁੰਦਰ ਸਿੰਘ ਹਯਾਤਪੁਰ ਮੁਕੱਦਮੇ ਦੌਰਾਨ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ 13 ਦਸੰਬਰ, 1924 ਚੜ੍ਹਾਈ ਕਰ ਗਏ ਤੇ ਬਾਕੀ 89 ਵਿਚੋਂ 6 ਨੂੰ ਫ਼ਾਂਸੀ ਤੇ 49 ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਮਿਆਦ ਦੀਆਂ ਕੈਦਾ ਦਿਤੀਆਂ ਗਈਆਂ। 34 ਬਬਰਾਂ ’ਤੇ ਕੇਸ ਸਾਬਿਤ ਨਾ ਹੋ ਸਕਿਆ ਤੇ ਉਹ ਛੱਡਣੇ ਪਏ। ਹਵਾਲੇ ਦੀਆਂ ਪੁਸਤਕਾਂ: # ਗੁਰਬਚਨ ਸਿੰਘ=ਬਬਰ ਅਕਾਲੀ ਲਹਿਰ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਆਗੂ. # ਬਬਰ ਅਕਾਲੀ ਲਹਿਰ=ਸੁੰਦਰ ਸਿੰਘ ਮਖ਼ਦੂਮਪੁਰੀ # ਸਿੱਖ ਤਵਾਰੀਖ਼ =ਡਾ ਹਰਜਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਦਿਲਗੀਰ # Bakhshish Singh Nijjar= Babar Akali Lehar ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦਾ ਆਜ਼ਾਦੀ ਸੰਗਰਾਮ]] 6poljhtijenfa0hmvmdyycjetz3jfj7 10 40672 837594 182410 2026-04-26T03:25:38Z Typingsuggestions 59810 /* ਵਰਤੋਂ */ 837594 wikitext text/x-wiki ==ਵਰਤੋਂ== <pre> {{ਜਾਣਕਾਰੀਡੱਬਾ ਖਾੜਕੂ ਜੱਥੇਬੰਦੀ | name = | native_name = | native_name_lang = | other_name = | image = | logo = | caption = | dates = <!-- {{Start date|YYYY|MM|DD}}–{{End date|YYYY|MM|DD}} --> | leader = | motives = | area = | ideology = | crimes = | attacks = | status = | size = | revenue = | financing = | url = <!-- {{URL|example.com}} --> }}</pre> df4mtluakkktd5ehv7692wjh4scuwj7 837595 837594 2026-04-26T03:26:31Z Typingsuggestions 59810 /* ਵਰਤੋਂ */ 837595 wikitext text/x-wiki ==ਵਰਤੋਂ== <pre> {{ਜਾਣਕਾਰੀਡੱਬਾ ਖਾੜਕੂ ਜੱਥੇਬੰਦੀ | name = | native_name = | native_name_lang = | other_name = | image = | image = | caption = | dates = <!-- {{Start date|YYYY|MM|DD}}–{{End date|YYYY|MM|DD}} --> | leader = | motives = | area = | ideology = | crimes = | attacks = | status = | size = | revenue = | financing = | url = <!-- {{URL|example.com}} --> }}</pre> m337h0fp75ttagzzgx4jz3npm8duqyk 0 49740 837570 782246 2026-04-25T17:55:52Z Harry sidhuz 38365 ਬੇ-ਹਵਾਲਾ ਫਰਮਾ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ. 837570 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | name = ਖ਼ੁਆਨ ਏਬੋ ਮੋਰਾਲਿਸ ਆਈਮਾ | image = Evo Morales.jpg | caption = ਦਸੰਬਰ 2011 ਵਿੱਚ ਕਾਰਾਕਾਸ, ਵੈਨੇਜ਼ੁਏਲਾ ਵਿਖੇ ਮੋਰਾਲਿਸ | order = 80ਵਾਂ | office = ਬੋਲੀਵੀਆ ਦਾ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ | vicepresident = [[ਆਲਬਾਰੋ ਗਾਰਸੀਆ ਲੀਨੇਰਾ]] | term_start = 22 ਜਨਵਰੀ, 2006 | term_end = | birth_name = ਖ਼ੁਆਨ ਏਬੋ ਮੋਰਾਲਿਸ ਆਈਮਾ | predecessor = [[ਐਦੂਆਰਦੋ ਰੌਦਰੀਗੇਸ]] | successor = | office2 = ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਲਹਿਰ ਦਾ ਆਗੂ | term_start2 = 1 ਜਨਵਰੀ, 1998 | birth_date = 26 ਅਕਤੂਬਰ, 1959 (54 ਦੀ ਉਮਰ) | birth_place = ਈਸਾਯਾਵੀ, [[ਬੋਲੀਵੀਆ]] | religion = [[ਪਾਚਾਮਾਮਾ]] ਦਾ ਧਰਮ <br> [[ਰੋਮਨ ਕੈਥੋਲਿਕਵਾਦ]] | death_date = | death_place = | signature = Evo Morales signature.svg | party = ਸਮਾਜਵਾਦ ਦੀ ਲਹਿਰ }}{{Unreferenced|date=ਅਪਰੈਲ 2026}} '''ਖ਼ੁਆਨ ਏਬੋ ਮੋਰਾਲਿਸ ਆਈਮਾ''', (26 ਅਕਤੂਬਰ, 1959 ਦਾ ਜਨਮ), ਆਮ ਤੌਰ ਉੱਤੇ '''ਏਬੋ''' ({{IPA-es|ˈeβo}}), ਇੱਕ [[ਬੋਲੀਵੀਆ]]ਈ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ''[[ਕੋਕਾਲੇਰੋ]]'' ਕਾਰਕੁਨ ਅਤੇ ਫੁੱਟਬਾਲ ਖਿਡਾਰੀ ਹੈ ਜੋ 2006 ਤੋਂ [[ਬੋਲੀਵੀਆ ਦਾ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ]] ਹੈ। ਇਹ ਦੇਸ਼ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਜਮਹੂਰੀ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਚੁਣਿਆ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਹੈ ਜੋ ਕਬਾਇਲੀ ਅਬਾਦੀ ਨਾਲ਼ ਨਾਤਾ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। {{ਕਾਮਨਜ਼|Evo Morales|ਏਬੋ ਮੋਰਾਲਿਸ}} ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} ltmlfbdafc13n6nofyqofkewspfnej3 0 58416 837562 774059 2026-04-25T17:20:46Z Meenukusam 51574 Created by translating the section "Dance gharanas" from the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1345010669|Gharana]]" 837562 wikitext text/x-wiki '''ਘਰਾਣਾ''' [[ਭਾਰਤੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ]] ਅਤੇ ਨਾਚ ਦੀ ਉਹ ਪਰੰਪਰਾ ਹੈ ਜੋ ਇੱਕ ਹੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਦੀ [[ਕਲਾ]] ਨੂੰ ਕੁਝ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਦੇ ਕਾਰਣ ਦੋ ਜਾਂ ਅਨੇਕ ਉਪਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਦੀ ਹੈ। ਘਰਾਣਾ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਖਾਸ ਸ਼ੈਲੀ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਸੰਗੀਤ ਬਹੁਤ ਵਿਸ਼ਾਲ ਭੂਗੋਲਿਕ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਫੈਲਿਆ ਹੈ, ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਇਸ ਵਿੱਚ ਅਨੇਕ ਭਾਸ਼ਾਈ ਅਤੇ ਸ਼ੈਲੀਗਤ ਬਦਲਾਵ ਆਏ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ ਦੀ "ਗੁਰੂ-ਚੇਲਾ ਪਰੰਪਰਾ" ਵਿੱਚ ਹਰੇਕ ਗੁਰੂ ਅਤੇ ਉਸਤਾਦ ਆਪਣੇ ਹਾਵ ਭਾਵ ਆਪਣੇ ਚੇਲਿਆਂ ਦੀ ਜਮਾਤ ਨੂੰ ਦਿੰਦੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਘਰਾਣਾ ਕਿਸੇ ਖਾਸ ਖੇਤਰ ਦਾ ਪਰਤੀਕ ਹੋਣ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਆਦਤਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ, ਇਹ ਪਰੰਪਰਾ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਸੰਗੀਤ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਪਾਰੰਪਰਕ ਤਰੀਕੇ ਅਤੇ ਸੰਚਾਰ ਸੁਵਿਧਾਵਾਂ ਦੇ ਅਭਾਵ ਦੇ ਕਾਰਣ ਪ੍ਰਫੁੱਲਿਤ ਹੋਈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹਨਾਂ ਪਰਿਸਥਿਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਚੇਲਿਆਂ ਦੀ ਪਹੁੰਚ ਸੰਗੀਤ ਦੀਆਂ ਹੋਰਨਾਂ ਸ਼ੈਲੀਆਂ ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ==ਸ਼ਬਦ ਉਤਪਤੀ== ਘਰਾਣਾ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਭਾਵ ਪਰਿਵਾਰ ਜਾਂ ਵੰਸ਼ ਨਾਲ ਸੰਬੰਦਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਸ਼ਬਦ "ਘਰ" ਤੋਂ ਹੋਈ। ==ਕੰਠ ਸੰਗੀਤ ਘਰਾਣੇ== ਕੰਠ ਸੰਗੀਤ ਜਾਂ ਗਾਉਣ ਦੇ ਘਰਾਣੇ। ===ਖਿਆਲ ਘਰਾਣੇ=== *ਗੁਆਲੀਅਰ ਘਰਾਣਾ *ਆਗਰਾ ਘਰਾਣਾ *ਕਿਰਾਨਾ ਘਰਾਣਾ *ਭਿੰਡੀ ਬਜ਼ਾਰ ਘਰਾਣਾ *ਜੈਪੁਰ-ਅਤਰੌਲੀ ਘਰਾਣਾ *[[ਪਟਿਆਲਾ ਘਰਾਣਾ]] *ਰਾਮਪੁਰ-ਸਹਸੁਆਨ ਘਰਾਣਾ *ਇੰਦੌਰ ਘਰਾਣਾ *ਦਿੱਲੀ ਘਰਾਣਾ *ਮੇਵਾਤੀ ਘਰਾਣਾ *ਕੱਵਲ ਬੱਛੇ ਘਰਾਣਾ *ਸ਼ਾਮ ਚੌਰਸੀਆ ਘਰਾਣਾ<ref name=itc>[http://www.itcsra.org/sra_story/sra_story_guru/sra_story_guru_links/sra_story_guru_gharana/sra_story_guru_gharana_index.html Gharanas] at [[ITC Sangeet Research Academy]].</ref> ===ਧਰੁਪਦ ਘਰਾਣੇ=== *ਡਾਗਰਵਾਣੀ ਘਰਾਣਾ *ਬਿਸ਼ਨੂਪੁਰ ਘਰਾਣਾ *[[ਦਰਭੰਗਾ]] ਮਲਿੱਕ ਘਰਾਣਾ *ਬੇਤੀਆ ਘਰਾਣਾ ===ਠੁਮਰੀ ਘਰਾਣੇ=== *[[ਬਨਾਰਸ ਘਰਾਣਾ|ਬਨਾਰਸ ਠੁਮਰੀ ਘਰਾਣਾ]] *[[ਪਟਿਆਲਾ ਘਰਾਣਾ|ਪਟਿਆਲਾ ਠੁਮਰੀ ਘਰਾਣਾ]]<ref>[http://www.itcsra.org/sra_hcm/sra_hcm_chrono/sra_hcm_chrono_modern.html Modern history of Hindustani classical music] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150107193308/http://www.itcsra.org/sra_hcm/sra_hcm_chrono/sra_hcm_chrono_modern.html |date=2015-01-07 }} at [[ITC Sangeet Research Academy]].</ref> ==ਵਾਦ੍ਯ ਸੰਗੀਤ ਘਰਾਣੇ== ਵਾਦ੍ਯ ਸੰਗੀਤ ਜਾਂ ਕੇਵਲ ਸਾਜ਼ਾਂ ਵਾਲੇ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਘਰਾਣੇ। ===ਤਬਲਾ ਘਰਾਣੇ=== *ਦਿੱਲੀ ਘਰਾਣਾ *ਅਜ੍ਰਾਰਾ ਘਰਾਣਾ *ਲਖਨਊ ਘਰਾਣਾ *[[ਬਨਾਰਸ ਘਰਾਣਾ|ਬਨਾਰਸ ਠੁਮਰੀ ਘਰਾਣਾ]] *ਪੰਜਾਬ ਘਰਾਣਾ *ਫ਼ਰੂਖ਼ਾਬਾਦ ਘਰਾਣਾ ===ਸੁਸ਼ਿਰ ਅਤੇ ਤੰਤੀ ਸਾਜ਼ ਘਰਾਣੇ=== ਸੁਸ਼ਿਰ (ਫੂਕ ਜਾਂ ਹਵਾ ਨਾਲ ਚੱਲਣ ਵਾਲੇ ਸਾਜ਼) ਅਤੇ ਤੰਤੀ (ਤਾਰ ਵਾਲੇ) ਸਾਜ਼ਾਂ ਦੇ ਘਰਾਣੇ। *ਇਮਦਾਦਖਾਨੀ (ਇਟਾਵਾ ਜਾ ਇਮਦਾਦ) ਘਰਾਣਾ ([[ਸਿਤਾਰ]] ਵਾ ਸੁਰਬਹਾਰ) *ਮੈਹਰ ਘਰਾਣਾ *ਬਿਸ਼ਨੂਪੁਰ ਘਰਾਣਾ *ਕਸ਼ਮੀਰ ਦਾ ਸੂਫ਼ੀਆਨਾ ਘਰਾਣਾ ([[ਸੰਤੂਰ]]) ====ਸਿਤਾਰ ਘਰਾਣੇ==== *ਇਮਦਾਦਖਾਨੀ ਘਰਾਣਾ *ਸੇਨੀਆ ਘਰਾਣਾ *ਇੰਦੌਰ ਘਰਾਣਾ *ਮੈਹਰ ਘਰਾਣਾ *ਜੈਪੁਰ ਘਰਾਣਾ *ਬਿਸ਼ਨੂਪੁਰ ਘਰਾਣਾ ==ਨਾਚ ਘਰਾਣੇ== ਕੱਥਕ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਨਰਿਤ ਦੇ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਘਰਾਣੇ ਹਨ। ਇੱਕ ਹੋਰ ਘੱਟ ਮਸ਼ਹੂਰ (ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਦਾ) ਘਰਾਣਾ ਵੀ ਹੈ। *ਜੈਪੁਰ ਘਰਾਣਾ - ਜੈਪੁਰ ਦੇ ਕੱਛਵਾਹਾ ਰਾਜਪੂਤਾਂ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ। *ਲਖਨਊ ਘਰਾਣਾ - ਅਵਧ ਦੇ ਨਵਾਬਾਂ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਿਵੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ। *ਬਨਾਰਸ ਘਰਾਣਾ - ਵਾਰਾਣਸੀ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ। *ਰਾਏਗੜ੍ਹ ਘਰਾਣਾ == ਨਾਚ ਘਰਾਣੇ == ਵਰਤਮਾਨ ਕੱਥਕ ਕਲਾਕਾਰ ਆਮ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਕਥਕ ਦੇ ਚਾਰ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸਕੂਲਾਂ ਤੋਂ ਆਪਣੀ ਵੰਸ਼ਾਵਲੀ ਮੰਨਦੇ ਹਨਃ ਜੈਪੁਰ-ਅਤਰੌਲੀ ਘਰਾਣਾ, ਲਖਨਊ ਨਾਚ ਘਰਾਣਾ, ਬਨਾਰਸ ਘਰਾਣਾ (ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਕਚਵਾਹਾ [[ਰਾਜਪੂਤ]] ਰਾਜਿਆਂ, ਅਵਧ ਦੇ ਨਵਾਬ ਅਤੇ ਵਾਰਾਣਸੀ ਦੇ ਦਰਬਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਏ) ਅਤੇ ਰਾਏਗਡ਼੍ਹ ਘਰਾਣਾ (ਰਾਏਗਡ਼੍ਹ ਦੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਚੱਕਰਧਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਜੰਮੇ) । ਲਖਨਊ ਘਰਾਣਾ ਦੇਸ਼ ਭਰ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਹਾਲ ਹੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਅਤਰੌਲੀ-ਜੈਪੁਰ ਘਰਾਣੇ ਨੇ ਜ਼ੋਰ ਫ ਲਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਅੱਜ ਪੂਰੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਕਲਾਕਾਰ ਦੋਵਾਂ ਸ਼ੈਲੀਆਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਤਕਨੀਕਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਹੋਰ ਨਾਚ ਰੂਪਾਂ ਦੀਆਂ ਤਕਨੀਕਾਂ ਅਤੇ ਪੋਜ਼ਾਂ ਦੇ ਸੁਮੇਲ ਨਾਲ, ਅੰਦੋਲਨਾਂ ਅਤੇ ਇਸ਼ਾਰਿਆਂ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਨੂੰ ਸਮਕਾਲੀ ਰੁਝਾਨਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਪਤਲਾ ਜਾਂ ਸੋਧਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਰਾਏਗਡ਼੍ਹ ਘਰਾਣਾ ਆਪਣੀ ਵਿਲੱਖਣ ਰਚਨਾ ਅਤੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਪੈਰੋਕਾਰਾਂ ਲਈ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੈ। ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਿੰਦ ਉਪਮਹਾਦੀਪ ਦੇ ਸੰਗੀਤ ਘਰਾਣੇ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸੰਗੀਤ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਾਜ਼]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਸਾਜ਼]] s2vn0ugx012jxiugstcq6z5reyj1nvk 0 63256 837564 628834 2026-04-25T17:42:01Z Typingsuggestions 59810 Image Added 837564 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = ਮਾਸਟਰ ਮੋਤਾ ਸਿੰਘ | image = Master Mota Singh.png | image_size = 120px | caption = | birth_name = | birth_date = {{Birth date|df=yes|1888|02|28}} | birth_place = ਪਾਤੜਾਂ ਜਲੰਧਰ ਪੰਜਾਬ | death_date = {{Death date and age|df=yes|1960|01|09|1888|02|28}} | death_place = [[ਜਲੰਧਰ]] [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ]] | death_cause = | residence = | nationality = ਭਾਰਤੀ | other_names = | known_for = ਅਜ਼ਾਦੀ ਘੁਲਾਟੀਆ | alma_mater = | employer = | occupation = ਅਜ਼ਾਦੀ ਘੁਲਾਟੀਆ | years_active = | term = | predecessor = | successor = | boards = | religion = [[ਸਿੱਖ]] | spouse = | partner = | children = | parents = ਗੁਪਾਲ ਸਿੰਘ | relations = | footnotes = }} '''ਮਾਸਟਰ ਮੋਤਾ ਸਿੰਘ''' (28 ਫਰਵਰੀ 1888 - 9 ਜਨਵਰੀ 1960)<ref>{{Cite web |url=http://www.sikh-history.com/sikhhist/personalities/sewadars/mastermotasingh.html |title=ਪੁਰਾਲੇਖ ਕੀਤੀ ਕਾਪੀ |access-date=2015-07-22 |archive-date=2015-07-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150716143002/http://www.sikh-history.com/sikhhist/personalities/sewadars/mastermotasingh.html |dead-url=yes }}</ref> [[ਭਾਰਤ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਲਹਿਰ]] ਦੌਰਾਨ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚੋਂ ਉੱਠੀ ਬੱਬਰ ਅਕਾਲੀ ਲਹਿਰ ਦੇ ਬਾਨੀਆ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ। ==ਜੀਵਨੀ== ਮੋਤਾ ਸਿੰਘ, ਮਾਸਟਰ ਦਾ ਜਨਮ 28 ਫਰਵਰੀ ਨੂੰ 1888, ਜਲੰਧਰ ਦੇ 7 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਪੂਰਬ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਗੋਪਾਲ ਸਿੰਘ ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸ ਦਾ ਦਾਦਾ, ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ਸਿੱਖ ਫ਼ੌਜ ਵਿੱਚ ਸਿਪਾਹੀ ਸੀ ਅਤੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਲੜੇ ਸੀ। ਮੈਟ੍ਰਿਕ ਦਾ ਇਮਤਿਹਾਨ ਪਾਸ ਕਰਨ ਦੇ ਬਾਅਦ, ਮੋਤਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇੱਕ ਜੂਨੀਅਰ ਅੰਗਰੇਜ਼-ਵਰਨੈਕੁਲਰ ਅਧਿਆਪਕ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਿਖਲਾਈ ਅਤੇ ਜਲੰਧਰ ਅਤੇ ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ 'ਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਕੂਲਾ ਚ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਨੇ ਫਾਰਸੀ ਵਿੱਚ ਮੁਨਸ਼ੀ ਫਾਜਿਲ ਗਿਆਨੀ (ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਆਨਰਜ਼) ਕੀਤੀ। ਇਹਨਾਂ ਨੇ ਮਾਝੇ ਆਲੇ ਦੀਵਾਨ ਨਾਲ ਜੁੜ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਕਈ ਥਾਂਵਾਂ ਤੇ ਮੁੰਡੇ ਕੁੜੀਆਂ ਲਈ ਖਾਲਸਾ ਸਕੂਲ ਵੀ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤੇ ਅਤੇ ਪੜ੍ਹਾਇਆ ਵੀ। ==ਸੰਘਰਸ਼== ਮਾਸਟਰ ਜੀ ਦਾ ਰੁਝਾਨ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਆਜ਼ਾਦੀ ਲਈ ਗ਼ਦਰ ਲਹਿਰ ਪਾਸੇ ਨੂੰ ਹੋਇਆ। 1919 ਅਪ੍ਰੈਲ ਵਿੱਚ ਲਾਹੌਰ ਕੀਤੀ ਤਕਰੀਰ ਬਦਲੇ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰਸ਼ਲ ਲਾਅ ਥੱਲੇ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਜੇਲ ਵਿੱਚ ਪੱਗ ਬੰਨਣ ਤੇ ਪਾਬੰਦੀ ਹੋਣ ਕਰਕੇ , ਇਹਨਾਂ ਇਸ ਵਿਰੁੱਧ ਭੁਖ ਹੜਤਾਲ ਵੀ ਕੀਤੀ ਜਿਸ ਦੇ ਨਤੀਜ਼ੇ ਵਜੋਂ ਮਾਸਟਰ ਜੀ ਦੀ ਦਸੰਬਰ ਵਿੱਚ ਰਿਹਾਈ ਹੋਈ। ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸੁਧਾਰ ਲਹਿਰ ਤੇ ਅਕਾਲੀ ਤਹਿਰੀਕ ਦੇ ਮੋਢੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਇੱਕ ਹੋਣ ਕਰਕੇ , ਤਰਤਾਰਨ ਤੇ ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਵਾਪਰੇ ਸਾਕੇ ਨੇ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਝੰਜੋੜ ਕੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ।ਮਾਸਟਰ ਜੀ ਨੇ 1921 ਵਿੱਚ ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਹੋਈ ਸਿੱਖ ਐਜੂਕੇਸ਼ਨਲ ਕਾਨਫਰੰਸ ਦੇ ਸਮੇਂ ਹੀ ਭਾਈ ਕਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਰਲ ਕੇ ਇੱਕ ਦਸਤਾ ਬਣਾਇਆ ,ਤਾਂ ਕਿ ਤਰਨਤਾਰਨ ਅਤੇ ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸਾਕਿਆਂ ਦੇ ਦੋਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਸੋਧਿਆ ਜਾ ਸਕੇ। ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸੱਜਣ ਫੜੇ ਜਾਣ ਕਰਕੇ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਰੂ-ਪੋਸ਼ ਹੋਣਾ ਪਿਆ। ==ਬੱਬਰ ਅਕਾਲੀ== ਮਾਸਟਰ ਮੋਤਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲਕੇ ਬੱਬਰ ਅਕਾਲੀ ਜੱਥੇ ਦੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖੀ। ਆਪ ਪਹਿਲਾ ਐਲਾਨ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਸਨ ਕਿ ਮੈਂ ਫਲਾਣੇ ਦਿਨ , ਫਲਾਣੀ ਸਟੇਜ ਤੇ ਬੋਲਾਂਗਾ ਆਪ ਨੇ ਭਾਸ਼ਣ ਕਰਕੇ ਨਿਕਲ ਜਾਣਾ ਤੇ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਹਥ ਮਲਦੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ। ਆਪ ਦੇ ਸਬੰਧ ਕਾਬੁਲ ਦੇ ਸ਼ਾਹੀ ਘਰਾਣੇ, ਰੂਸੀ ਦੇ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਨੇਤਾਵਾਂ ਤਕ ਸਥਾਪਤ ਕਰ ਲਏ ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਆਪ ਜੀ ਨੂੰ ਇਸ਼ਤਿਹਾਰੀ ਮੁਜ਼ਰਮ ਐਲਾਨ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ ਲਈ ਦੋ ਮੁਰੱਬੇ ਦਾ ਇਨਾਮ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। 15 ਜੂਨ, 1922 ਨੂੰ ਮਾਸਟਰ ਜੀ ਤੇ ਦਫ਼ਾ 124 ਅਤੇ 153 ਦੀਆਂ ਧਾਰਾਵਾਂ ਲਾ ਕੇ ਨੂ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕਰਕੇ ਕੀਤਾ, ਪੰਜ ਸਾਲ ਤੇ ਇਕ ਸਾਲ ਦੀ ਸਜਾ ਸੁਣਾ ਕੇ ਰਾਵਲਪਿੰਡੀ ਜੇਲ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ । ਫਿਰ ਪੂਨਾ ਜੇਲ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। ਆਪ ਨੇ ਕੈਦ ਸਮੇਂ ਕਿਰਪਾਨ ਰੱਖਣ ਦੇ ਮਸਲੇ ਤੇ 105 ਦਿਨ ਦੀ ਭੁਖ ਹੜਤਾਲ ਕੀਤੀ ਤੇ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਝੁਕਾ ਕੇ ਦਿਖਾਇਆ। ਝੰਗ ਵਿਖੇ ਕਾਨਫਰੰਸ ਵਿੱਚ ਰਾਜਸੀ ਭਾਸ਼ਣ ਕਰਨ ਕਰਕੇ ਜਲੰਧਰ ਤੋਂ ਫਿਰ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕਰ ਲਏ ਗਏ ਤੇ 1942-45 ਤੱਕ ਗੁਜਰਾਤ ਜੇਲ ਵਿੱਚ ਰਹੇ। ==ਪੰਜਾਬ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ== 1952 ਵਿੱਚ ਕਾਂਗਰਸ ਦੀ ਟਿਕਟ ਤੇ ਚੋਣ ਜਿੱਤ ਕੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਬਣੇ। ਪਰ ਕਾਂਗਰਸ ਦੀਆਂ ਪੰਜਾਬ ਮਾਰੂ ਨੀਤੀਆਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਇਸ ਨਾਲੋਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਅਲੱਗ ਕਰ ਲਿਆ । 1959 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤਾਪ ਸਿੰਘ ਕੈਰੋਂ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਜਦ ਕਿਸਾਨਾਂ ਤੇ ਟੈਕਸ ਲਾਇਆ ਗਿਆ ਤਾਂ ਆਪ ਜਲੰਧਰ ਤੋਂ ਕਿਸਾਨ ਸਭਾ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਇਸ ਮੋਰਚੇ ਵਿੱਚ ਵੱਧ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਹਿੱਸਾ ਲੈਂਦੇ ਰਹੇ। ==ਦਿਹਾਂਤ== ਅਧਰੰਗ ਦਾ ਦੌਰਾ ਪੈਣ ਕਰਕੇ ਆਪ ਜਲੰਧਰ ਦੇ ਸਿਵਲ ਹਸਪਤਾਲ ਵਿੱਚ 9 ਜਨਵਰੀ 1960 ਨੂੰ ਸਦਾ ਲਈ ਅੱਖਾਂ ਮੀਟ ਗਿਆ। ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਸੰਗਰਾਮੀਏ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਬੱਬਰ ਅਕਾਲੀ ਲਹਿਰ ਦੇ ਆਗੂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1888]] b3kbnyf2ko09mqku31zyiqjviz8jla6 837565 837564 2026-04-25T17:43:36Z Typingsuggestions 59810 /* ਜੀਵਨੀ */ Citations 837565 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = ਮਾਸਟਰ ਮੋਤਾ ਸਿੰਘ | image = Master Mota Singh.png | image_size = 120px | caption = | birth_name = | birth_date = {{Birth date|df=yes|1888|02|28}} | birth_place = ਪਾਤੜਾਂ ਜਲੰਧਰ ਪੰਜਾਬ | death_date = {{Death date and age|df=yes|1960|01|09|1888|02|28}} | death_place = [[ਜਲੰਧਰ]] [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ]] | death_cause = | residence = | nationality = ਭਾਰਤੀ | other_names = | known_for = ਅਜ਼ਾਦੀ ਘੁਲਾਟੀਆ | alma_mater = | employer = | occupation = ਅਜ਼ਾਦੀ ਘੁਲਾਟੀਆ | years_active = | term = | predecessor = | successor = | boards = | religion = [[ਸਿੱਖ]] | spouse = | partner = | children = | parents = ਗੁਪਾਲ ਸਿੰਘ | relations = | footnotes = }} '''ਮਾਸਟਰ ਮੋਤਾ ਸਿੰਘ''' (28 ਫਰਵਰੀ 1888 - 9 ਜਨਵਰੀ 1960)<ref>{{Cite web |url=http://www.sikh-history.com/sikhhist/personalities/sewadars/mastermotasingh.html |title=ਪੁਰਾਲੇਖ ਕੀਤੀ ਕਾਪੀ |access-date=2015-07-22 |archive-date=2015-07-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150716143002/http://www.sikh-history.com/sikhhist/personalities/sewadars/mastermotasingh.html |dead-url=yes }}</ref> [[ਭਾਰਤ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਲਹਿਰ]] ਦੌਰਾਨ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚੋਂ ਉੱਠੀ ਬੱਬਰ ਅਕਾਲੀ ਲਹਿਰ ਦੇ ਬਾਨੀਆ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ। ==ਜੀਵਨੀ== ਮੋਤਾ ਸਿੰਘ, ਮਾਸਟਰ ਦਾ ਜਨਮ 28 ਫਰਵਰੀ ਨੂੰ 1888, ਜਲੰਧਰ ਦੇ 7 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਪੂਰਬ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਗੋਪਾਲ ਸਿੰਘ ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸ ਦਾ ਦਾਦਾ, ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ਸਿੱਖ ਫ਼ੌਜ ਵਿੱਚ ਸਿਪਾਹੀ ਸੀ ਅਤੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਲੜੇ ਸੀ। ਮੈਟ੍ਰਿਕ ਦਾ ਇਮਤਿਹਾਨ ਪਾਸ ਕਰਨ ਦੇ ਬਾਅਦ, ਮੋਤਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇੱਕ ਜੂਨੀਅਰ ਅੰਗਰੇਜ਼-ਵਰਨੈਕੁਲਰ ਅਧਿਆਪਕ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਿਖਲਾਈ ਅਤੇ ਜਲੰਧਰ ਅਤੇ ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ 'ਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਕੂਲਾ ਚ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਨੇ ਫਾਰਸੀ ਵਿੱਚ ਮੁਨਸ਼ੀ ਫਾਜਿਲ ਗਿਆਨੀ (ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਆਨਰਜ਼) ਕੀਤੀ। ਇਹਨਾਂ ਨੇ ਮਾਝੇ ਆਲੇ ਦੀਵਾਨ ਨਾਲ ਜੁੜ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਕਈ ਥਾਂਵਾਂ ਤੇ ਮੁੰਡੇ ਕੁੜੀਆਂ ਲਈ ਖਾਲਸਾ ਸਕੂਲ ਵੀ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤੇ ਅਤੇ ਪੜ੍ਹਾਇਆ ਵੀ।<ref>{{Cite web |date=2026-02-28 |title=ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਸਿੱਖ ਆਗੂ - ਮਾਸਟਰ ਮੋਤਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦਿਆਂ - Khalsa Akhbaar |url=https://khalsaakhbaar.com/%e0%a8%95%e0%a9%8d%e0%a8%b0%e0%a8%be%e0%a8%82%e0%a8%a4%e0%a9%80%e0%a8%95%e0%a8%be%e0%a8%b0%e0%a9%80-%e0%a8%b8%e0%a8%bf%e0%a9%b1%e0%a8%96-%e0%a8%86%e0%a8%97%e0%a9%82-%e0%a8%ae%e0%a8%be%e0%a8%b8/ |access-date=2026-04-25 |language=en-US}}</ref> ==ਸੰਘਰਸ਼== ਮਾਸਟਰ ਜੀ ਦਾ ਰੁਝਾਨ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਆਜ਼ਾਦੀ ਲਈ ਗ਼ਦਰ ਲਹਿਰ ਪਾਸੇ ਨੂੰ ਹੋਇਆ। 1919 ਅਪ੍ਰੈਲ ਵਿੱਚ ਲਾਹੌਰ ਕੀਤੀ ਤਕਰੀਰ ਬਦਲੇ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰਸ਼ਲ ਲਾਅ ਥੱਲੇ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਜੇਲ ਵਿੱਚ ਪੱਗ ਬੰਨਣ ਤੇ ਪਾਬੰਦੀ ਹੋਣ ਕਰਕੇ , ਇਹਨਾਂ ਇਸ ਵਿਰੁੱਧ ਭੁਖ ਹੜਤਾਲ ਵੀ ਕੀਤੀ ਜਿਸ ਦੇ ਨਤੀਜ਼ੇ ਵਜੋਂ ਮਾਸਟਰ ਜੀ ਦੀ ਦਸੰਬਰ ਵਿੱਚ ਰਿਹਾਈ ਹੋਈ। ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸੁਧਾਰ ਲਹਿਰ ਤੇ ਅਕਾਲੀ ਤਹਿਰੀਕ ਦੇ ਮੋਢੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਇੱਕ ਹੋਣ ਕਰਕੇ , ਤਰਤਾਰਨ ਤੇ ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਵਾਪਰੇ ਸਾਕੇ ਨੇ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਝੰਜੋੜ ਕੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ।ਮਾਸਟਰ ਜੀ ਨੇ 1921 ਵਿੱਚ ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਹੋਈ ਸਿੱਖ ਐਜੂਕੇਸ਼ਨਲ ਕਾਨਫਰੰਸ ਦੇ ਸਮੇਂ ਹੀ ਭਾਈ ਕਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਰਲ ਕੇ ਇੱਕ ਦਸਤਾ ਬਣਾਇਆ ,ਤਾਂ ਕਿ ਤਰਨਤਾਰਨ ਅਤੇ ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸਾਕਿਆਂ ਦੇ ਦੋਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਸੋਧਿਆ ਜਾ ਸਕੇ। ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸੱਜਣ ਫੜੇ ਜਾਣ ਕਰਕੇ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਰੂ-ਪੋਸ਼ ਹੋਣਾ ਪਿਆ।<ref>{{Cite web |last=TeamGlobalPunjab |date=2020-01-09 |title=ਮਾਸਟਰ ਮੋਤਾ ਸਿੰਘ: ਦੁਆਬੇ ਦੀ ਬੱਬਰ ਲਹਿਰ ਦੇ ਮੁੱਖ ਆਗੂ ਤੇ ਮਹਾਨ ਦੇਸ਼ ਭਗਤ |url=https://globalpunjabtv.com/master-mota-singh-doabi-babar-movement/ |access-date=2026-04-25 |website=Global Punjab Tv |language=en-US}}</ref> ==ਬੱਬਰ ਅਕਾਲੀ== ਮਾਸਟਰ ਮੋਤਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲਕੇ ਬੱਬਰ ਅਕਾਲੀ ਜੱਥੇ ਦੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖੀ। ਆਪ ਪਹਿਲਾ ਐਲਾਨ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਸਨ ਕਿ ਮੈਂ ਫਲਾਣੇ ਦਿਨ , ਫਲਾਣੀ ਸਟੇਜ ਤੇ ਬੋਲਾਂਗਾ ਆਪ ਨੇ ਭਾਸ਼ਣ ਕਰਕੇ ਨਿਕਲ ਜਾਣਾ ਤੇ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਹਥ ਮਲਦੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ। ਆਪ ਦੇ ਸਬੰਧ ਕਾਬੁਲ ਦੇ ਸ਼ਾਹੀ ਘਰਾਣੇ, ਰੂਸੀ ਦੇ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਨੇਤਾਵਾਂ ਤਕ ਸਥਾਪਤ ਕਰ ਲਏ ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਆਪ ਜੀ ਨੂੰ ਇਸ਼ਤਿਹਾਰੀ ਮੁਜ਼ਰਮ ਐਲਾਨ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ ਲਈ ਦੋ ਮੁਰੱਬੇ ਦਾ ਇਨਾਮ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। 15 ਜੂਨ, 1922 ਨੂੰ ਮਾਸਟਰ ਜੀ ਤੇ ਦਫ਼ਾ 124 ਅਤੇ 153 ਦੀਆਂ ਧਾਰਾਵਾਂ ਲਾ ਕੇ ਨੂ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕਰਕੇ ਕੀਤਾ, ਪੰਜ ਸਾਲ ਤੇ ਇਕ ਸਾਲ ਦੀ ਸਜਾ ਸੁਣਾ ਕੇ ਰਾਵਲਪਿੰਡੀ ਜੇਲ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ । ਫਿਰ ਪੂਨਾ ਜੇਲ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। ਆਪ ਨੇ ਕੈਦ ਸਮੇਂ ਕਿਰਪਾਨ ਰੱਖਣ ਦੇ ਮਸਲੇ ਤੇ 105 ਦਿਨ ਦੀ ਭੁਖ ਹੜਤਾਲ ਕੀਤੀ ਤੇ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਝੁਕਾ ਕੇ ਦਿਖਾਇਆ। ਝੰਗ ਵਿਖੇ ਕਾਨਫਰੰਸ ਵਿੱਚ ਰਾਜਸੀ ਭਾਸ਼ਣ ਕਰਨ ਕਰਕੇ ਜਲੰਧਰ ਤੋਂ ਫਿਰ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕਰ ਲਏ ਗਏ ਤੇ 1942-45 ਤੱਕ ਗੁਜਰਾਤ ਜੇਲ ਵਿੱਚ ਰਹੇ। ==ਪੰਜਾਬ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ== 1952 ਵਿੱਚ ਕਾਂਗਰਸ ਦੀ ਟਿਕਟ ਤੇ ਚੋਣ ਜਿੱਤ ਕੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਬਣੇ। ਪਰ ਕਾਂਗਰਸ ਦੀਆਂ ਪੰਜਾਬ ਮਾਰੂ ਨੀਤੀਆਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਇਸ ਨਾਲੋਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਅਲੱਗ ਕਰ ਲਿਆ । 1959 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤਾਪ ਸਿੰਘ ਕੈਰੋਂ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਜਦ ਕਿਸਾਨਾਂ ਤੇ ਟੈਕਸ ਲਾਇਆ ਗਿਆ ਤਾਂ ਆਪ ਜਲੰਧਰ ਤੋਂ ਕਿਸਾਨ ਸਭਾ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਇਸ ਮੋਰਚੇ ਵਿੱਚ ਵੱਧ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਹਿੱਸਾ ਲੈਂਦੇ ਰਹੇ। ==ਦਿਹਾਂਤ== ਅਧਰੰਗ ਦਾ ਦੌਰਾ ਪੈਣ ਕਰਕੇ ਆਪ ਜਲੰਧਰ ਦੇ ਸਿਵਲ ਹਸਪਤਾਲ ਵਿੱਚ 9 ਜਨਵਰੀ 1960 ਨੂੰ ਸਦਾ ਲਈ ਅੱਖਾਂ ਮੀਟ ਗਿਆ। ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਸੰਗਰਾਮੀਏ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਬੱਬਰ ਅਕਾਲੀ ਲਹਿਰ ਦੇ ਆਗੂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1888]] 9ih22jx64ojeas214dx73nol9mx9naq 837566 837565 2026-04-25T17:45:51Z Citations 837566 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = ਮਾਸਟਰ ਮੋਤਾ ਸਿੰਘ | image = Master Mota Singh.png | image_size = 120px | caption = | birth_name = | birth_date = {{Birth date|df=yes|1888|02|28}} | birth_place = ਪਾਤੜਾਂ ਜਲੰਧਰ ਪੰਜਾਬ | death_date = {{Death date and age|df=yes|1960|01|09|1888|02|28}} | death_place = [[ਜਲੰਧਰ]] [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ]] | death_cause = | residence = | nationality = ਭਾਰਤੀ | other_names = | known_for = ਅਜ਼ਾਦੀ ਘੁਲਾਟੀਆ | alma_mater = | employer = | occupation = ਅਜ਼ਾਦੀ ਘੁਲਾਟੀਆ | years_active = | term = | predecessor = | successor = | boards = | religion = [[ਸਿੱਖ]] | spouse = | partner = | children = | parents = ਗੁਪਾਲ ਸਿੰਘ | relations = | footnotes = }} '''ਮਾਸਟਰ ਮੋਤਾ ਸਿੰਘ''' (28 ਫਰਵਰੀ 1888 - 9 ਜਨਵਰੀ 1960)<ref>{{Cite web |url=http://www.sikh-history.com/sikhhist/personalities/sewadars/mastermotasingh.html |title=ਪੁਰਾਲੇਖ ਕੀਤੀ ਕਾਪੀ |access-date=2015-07-22 |archive-date=2015-07-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150716143002/http://www.sikh-history.com/sikhhist/personalities/sewadars/mastermotasingh.html |dead-url=yes }}</ref> [[ਭਾਰਤ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਲਹਿਰ]] ਦੌਰਾਨ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚੋਂ ਉੱਠੀ ਬੱਬਰ ਅਕਾਲੀ ਲਹਿਰ ਦੇ ਬਾਨੀਆ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ। ==ਜੀਵਨੀ== ਮੋਤਾ ਸਿੰਘ, ਮਾਸਟਰ ਦਾ ਜਨਮ 28 ਫਰਵਰੀ ਨੂੰ 1888, ਜਲੰਧਰ ਦੇ 7 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਪੂਰਬ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਗੋਪਾਲ ਸਿੰਘ ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸ ਦਾ ਦਾਦਾ, ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ, ਸਿੱਖ ਫ਼ੌਜ ਵਿੱਚ ਸਿਪਾਹੀ ਸੀ ਅਤੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਲੜੇ ਸੀ। ਮੈਟ੍ਰਿਕ ਦਾ ਇਮਤਿਹਾਨ ਪਾਸ ਕਰਨ ਦੇ ਬਾਅਦ, ਮੋਤਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇੱਕ ਜੂਨੀਅਰ ਅੰਗਰੇਜ਼-ਵਰਨੈਕੁਲਰ ਅਧਿਆਪਕ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਿਖਲਾਈ ਅਤੇ ਜਲੰਧਰ ਅਤੇ ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ 'ਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਕੂਲਾ ਚ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਨੇ ਫਾਰਸੀ ਵਿੱਚ ਮੁਨਸ਼ੀ ਫਾਜਿਲ ਗਿਆਨੀ (ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਆਨਰਜ਼) ਕੀਤੀ। ਇਹਨਾਂ ਨੇ ਮਾਝੇ ਆਲੇ ਦੀਵਾਨ ਨਾਲ ਜੁੜ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਕਈ ਥਾਂਵਾਂ ਤੇ ਮੁੰਡੇ ਕੁੜੀਆਂ ਲਈ ਖਾਲਸਾ ਸਕੂਲ ਵੀ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤੇ ਅਤੇ ਪੜ੍ਹਾਇਆ ਵੀ।<ref>{{Cite web |date=2026-02-28 |title=ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਸਿੱਖ ਆਗੂ - ਮਾਸਟਰ ਮੋਤਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦਿਆਂ - Khalsa Akhbaar |url=https://khalsaakhbaar.com/%e0%a8%95%e0%a9%8d%e0%a8%b0%e0%a8%be%e0%a8%82%e0%a8%a4%e0%a9%80%e0%a8%95%e0%a8%be%e0%a8%b0%e0%a9%80-%e0%a8%b8%e0%a8%bf%e0%a9%b1%e0%a8%96-%e0%a8%86%e0%a8%97%e0%a9%82-%e0%a8%ae%e0%a8%be%e0%a8%b8/ |access-date=2026-04-25 |language=en-US}}</ref> ==ਸੰਘਰਸ਼== ਮਾਸਟਰ ਜੀ ਦਾ ਰੁਝਾਨ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਆਜ਼ਾਦੀ ਲਈ [[ਗ਼ਦਰ ਲਹਿਰ]] ਪਾਸੇ ਨੂੰ ਹੋਇਆ। 1919 ਅਪ੍ਰੈਲ ਵਿੱਚ ਲਾਹੌਰ ਕੀਤੀ ਤਕਰੀਰ ਬਦਲੇ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰਸ਼ਲ ਲਾਅ ਥੱਲੇ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਜੇਲ ਵਿੱਚ ਪੱਗ ਬੰਨਣ ਤੇ ਪਾਬੰਦੀ ਹੋਣ ਕਰਕੇ , ਇਹਨਾਂ ਇਸ ਵਿਰੁੱਧ ਭੁਖ ਹੜਤਾਲ ਵੀ ਕੀਤੀ ਜਿਸ ਦੇ ਨਤੀਜ਼ੇ ਵਜੋਂ ਮਾਸਟਰ ਜੀ ਦੀ ਦਸੰਬਰ ਵਿੱਚ ਰਿਹਾਈ ਹੋਈ। ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸੁਧਾਰ ਲਹਿਰ ਤੇ ਅਕਾਲੀ ਤਹਿਰੀਕ ਦੇ ਮੋਢੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਇੱਕ ਹੋਣ ਕਰਕੇ , ਤਰਤਾਰਨ ਤੇ ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਵਾਪਰੇ ਸਾਕੇ ਨੇ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਝੰਜੋੜ ਕੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ।ਮਾਸਟਰ ਜੀ ਨੇ 1921 ਵਿੱਚ ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਹੋਈ ਸਿੱਖ ਐਜੂਕੇਸ਼ਨਲ ਕਾਨਫਰੰਸ ਦੇ ਸਮੇਂ ਹੀ ਭਾਈ ਕਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਰਲ ਕੇ ਇੱਕ ਦਸਤਾ ਬਣਾਇਆ ,ਤਾਂ ਕਿ ਤਰਨਤਾਰਨ ਅਤੇ ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸਾਕਿਆਂ ਦੇ ਦੋਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਸੋਧਿਆ ਜਾ ਸਕੇ। ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸੱਜਣ ਫੜੇ ਜਾਣ ਕਰਕੇ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਰੂ-ਪੋਸ਼ ਹੋਣਾ ਪਿਆ।<ref>{{Cite web |last=TeamGlobalPunjab |date=2020-01-09 |title=ਮਾਸਟਰ ਮੋਤਾ ਸਿੰਘ: ਦੁਆਬੇ ਦੀ ਬੱਬਰ ਲਹਿਰ ਦੇ ਮੁੱਖ ਆਗੂ ਤੇ ਮਹਾਨ ਦੇਸ਼ ਭਗਤ |url=https://globalpunjabtv.com/master-mota-singh-doabi-babar-movement/ |access-date=2026-04-25 |website=Global Punjab Tv |language=en-US}}</ref> ==ਬੱਬਰ ਅਕਾਲੀ== ਮਾਸਟਰ ਮੋਤਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲਕੇ [[ਬਬਰ ਅਕਾਲੀ ਲਹਿਰ|ਬੱਬਰ ਅਕਾਲੀ ਜੱਥੇ]] ਦੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖੀ। ਆਪ ਪਹਿਲਾ ਐਲਾਨ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਸਨ ਕਿ ਮੈਂ ਫਲਾਣੇ ਦਿਨ , ਫਲਾਣੀ ਸਟੇਜ ਤੇ ਬੋਲਾਂਗਾ ਆਪ ਨੇ ਭਾਸ਼ਣ ਕਰਕੇ ਨਿਕਲ ਜਾਣਾ ਤੇ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਹਥ ਮਲਦੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ। ਆਪ ਦੇ ਸਬੰਧ ਕਾਬੁਲ ਦੇ ਸ਼ਾਹੀ ਘਰਾਣੇ, ਰੂਸੀ ਦੇ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਨੇਤਾਵਾਂ ਤਕ ਸਥਾਪਤ ਕਰ ਲਏ ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਆਪ ਜੀ ਨੂੰ ਇਸ਼ਤਿਹਾਰੀ ਮੁਜ਼ਰਮ ਐਲਾਨ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ ਲਈ ਦੋ ਮੁਰੱਬੇ ਦਾ ਇਨਾਮ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। 15 ਜੂਨ, 1922 ਨੂੰ ਮਾਸਟਰ ਜੀ ਤੇ ਦਫ਼ਾ 124 ਅਤੇ 153 ਦੀਆਂ ਧਾਰਾਵਾਂ ਲਾ ਕੇ ਨੂ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕਰਕੇ ਕੀਤਾ, ਪੰਜ ਸਾਲ ਤੇ ਇਕ ਸਾਲ ਦੀ ਸਜਾ ਸੁਣਾ ਕੇ ਰਾਵਲਪਿੰਡੀ ਜੇਲ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ । ਫਿਰ ਪੂਨਾ ਜੇਲ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। ਆਪ ਨੇ ਕੈਦ ਸਮੇਂ ਕਿਰਪਾਨ ਰੱਖਣ ਦੇ ਮਸਲੇ ਤੇ 105 ਦਿਨ ਦੀ ਭੁਖ ਹੜਤਾਲ ਕੀਤੀ ਤੇ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਝੁਕਾ ਕੇ ਦਿਖਾਇਆ। ਝੰਗ ਵਿਖੇ ਕਾਨਫਰੰਸ ਵਿੱਚ ਰਾਜਸੀ ਭਾਸ਼ਣ ਕਰਨ ਕਰਕੇ ਜਲੰਧਰ ਤੋਂ ਫਿਰ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕਰ ਲਏ ਗਏ ਤੇ 1942-45 ਤੱਕ ਗੁਜਰਾਤ ਜੇਲ ਵਿੱਚ ਰਹੇ। ==ਪੰਜਾਬ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ== 1952 ਵਿੱਚ ਕਾਂਗਰਸ ਦੀ ਟਿਕਟ ਤੇ ਚੋਣ ਜਿੱਤ ਕੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਬਣੇ। ਪਰ ਕਾਂਗਰਸ ਦੀਆਂ ਪੰਜਾਬ ਮਾਰੂ ਨੀਤੀਆਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਇਸ ਨਾਲੋਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਅਲੱਗ ਕਰ ਲਿਆ । 1959 ਵਿੱਚ [[ਪ੍ਰਤਾਪ ਸਿੰਘ ਕੈਰੋਂ]] ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਜਦ ਕਿਸਾਨਾਂ ਤੇ ਟੈਕਸ ਲਾਇਆ ਗਿਆ ਤਾਂ ਆਪ ਜਲੰਧਰ ਤੋਂ ਕਿਸਾਨ ਸਭਾ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਇਸ ਮੋਰਚੇ ਵਿੱਚ ਵੱਧ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਹਿੱਸਾ ਲੈਂਦੇ ਰਹੇ। ==ਦਿਹਾਂਤ== ਅਧਰੰਗ ਦਾ ਦੌਰਾ ਪੈਣ ਕਰਕੇ ਆਪ ਜਲੰਧਰ ਦੇ ਸਿਵਲ ਹਸਪਤਾਲ ਵਿੱਚ 9 ਜਨਵਰੀ 1960 ਨੂੰ ਸਦਾ ਲਈ ਅੱਖਾਂ ਮੀਟ ਗਿਆ। ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਸੰਗਰਾਮੀਏ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਬੱਬਰ ਅਕਾਲੀ ਲਹਿਰ ਦੇ ਆਗੂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1888]] n1zbeexfrwcyhbcnogea2xnc4ubqu47 837587 837566 2026-04-26T03:08:31Z Typingsuggestions 59810 Citations 837587 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = ਮਾਸਟਰ ਮੋਤਾ ਸਿੰਘ | image = Master Mota Singh.png | image_size = 120px | caption = | birth_name = | birth_date = {{Birth date|df=yes|1888|02|28}} | birth_place = ਪਾਤੜਾਂ ਜਲੰਧਰ ਪੰਜਾਬ | death_date = {{Death date and age|df=yes|1960|01|09|1888|02|28}} | death_place = [[ਜਲੰਧਰ]] [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ]] | death_cause = | residence = | nationality = ਭਾਰਤੀ | other_names = | known_for = ਅਜ਼ਾਦੀ ਘੁਲਾਟੀਆ | alma_mater = | employer = | occupation = ਅਜ਼ਾਦੀ ਘੁਲਾਟੀਆ | years_active = | term = | predecessor = | successor = | boards = | religion = [[ਸਿੱਖ]] | spouse = | partner = | children = | parents = ਗੁਪਾਲ ਸਿੰਘ | relations = | footnotes = }} '''ਮਾਸਟਰ ਮੋਤਾ ਸਿੰਘ''' (28 ਫਰਵਰੀ 1888 - 9 ਜਨਵਰੀ 1960)<ref>{{Cite web |url=http://www.sikh-history.com/sikhhist/personalities/sewadars/mastermotasingh.html |title=ਪੁਰਾਲੇਖ ਕੀਤੀ ਕਾਪੀ |access-date=2015-07-22 |archive-date=2015-07-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150716143002/http://www.sikh-history.com/sikhhist/personalities/sewadars/mastermotasingh.html |dead-url=yes }}</ref> [[ਭਾਰਤ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਲਹਿਰ]] ਦੌਰਾਨ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚੋਂ ਉੱਠੀ ਬੱਬਰ ਅਕਾਲੀ ਲਹਿਰ ਦੇ ਬਾਨੀਆ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ। ==ਜੀਵਨੀ== ਮੋਤਾ ਸਿੰਘ, ਮਾਸਟਰ ਦਾ ਜਨਮ 28 ਫਰਵਰੀ ਨੂੰ 1888, ਜਲੰਧਰ ਦੇ 7 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਪੂਰਬ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਗੋਪਾਲ ਸਿੰਘ ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸ ਦਾ ਦਾਦਾ, ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ, ਸਿੱਖ ਫ਼ੌਜ ਵਿੱਚ ਸਿਪਾਹੀ ਸੀ ਅਤੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਲੜੇ ਸੀ। ਮੈਟ੍ਰਿਕ ਦਾ ਇਮਤਿਹਾਨ ਪਾਸ ਕਰਨ ਦੇ ਬਾਅਦ, ਮੋਤਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇੱਕ ਜੂਨੀਅਰ ਅੰਗਰੇਜ਼-ਵਰਨੈਕੁਲਰ ਅਧਿਆਪਕ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਿਖਲਾਈ ਅਤੇ ਜਲੰਧਰ ਅਤੇ ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ 'ਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਕੂਲਾ ਚ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਨੇ ਫਾਰਸੀ ਵਿੱਚ ਮੁਨਸ਼ੀ ਫਾਜਿਲ ਗਿਆਨੀ (ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਆਨਰਜ਼) ਕੀਤੀ। ਇਹਨਾਂ ਨੇ ਮਾਝੇ ਆਲੇ ਦੀਵਾਨ ਨਾਲ ਜੁੜ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਕਈ ਥਾਂਵਾਂ ਤੇ ਮੁੰਡੇ ਕੁੜੀਆਂ ਲਈ ਖਾਲਸਾ ਸਕੂਲ ਵੀ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤੇ ਅਤੇ ਪੜ੍ਹਾਇਆ ਵੀ।<ref>{{Cite web |date=2026-02-28 |title=ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਸਿੱਖ ਆਗੂ - ਮਾਸਟਰ ਮੋਤਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦਿਆਂ - Khalsa Akhbaar |url=https://khalsaakhbaar.com/%e0%a8%95%e0%a9%8d%e0%a8%b0%e0%a8%be%e0%a8%82%e0%a8%a4%e0%a9%80%e0%a8%95%e0%a8%be%e0%a8%b0%e0%a9%80-%e0%a8%b8%e0%a8%bf%e0%a9%b1%e0%a8%96-%e0%a8%86%e0%a8%97%e0%a9%82-%e0%a8%ae%e0%a8%be%e0%a8%b8/ |access-date=2026-04-25 |language=en-US}}</ref> ==ਸੰਘਰਸ਼== ਮਾਸਟਰ ਜੀ ਦਾ ਰੁਝਾਨ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਆਜ਼ਾਦੀ ਲਈ [[ਗ਼ਦਰ ਲਹਿਰ]] ਪਾਸੇ ਨੂੰ ਹੋਇਆ। 1919 ਅਪ੍ਰੈਲ ਵਿੱਚ ਲਾਹੌਰ ਕੀਤੀ ਤਕਰੀਰ ਬਦਲੇ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰਸ਼ਲ ਲਾਅ ਥੱਲੇ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਜੇਲ ਵਿੱਚ ਪੱਗ ਬੰਨਣ ਤੇ ਪਾਬੰਦੀ ਹੋਣ ਕਰਕੇ , ਇਹਨਾਂ ਇਸ ਵਿਰੁੱਧ ਭੁਖ ਹੜਤਾਲ ਵੀ ਕੀਤੀ ਜਿਸ ਦੇ ਨਤੀਜ਼ੇ ਵਜੋਂ ਮਾਸਟਰ ਜੀ ਦੀ ਦਸੰਬਰ ਵਿੱਚ ਰਿਹਾਈ ਹੋਈ। ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸੁਧਾਰ ਲਹਿਰ ਤੇ ਅਕਾਲੀ ਤਹਿਰੀਕ ਦੇ ਮੋਢੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਇੱਕ ਹੋਣ ਕਰਕੇ , ਤਰਤਾਰਨ ਤੇ ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਵਾਪਰੇ ਸਾਕੇ ਨੇ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਝੰਜੋੜ ਕੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ।ਮਾਸਟਰ ਜੀ ਨੇ 1921 ਵਿੱਚ ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਹੋਈ ਸਿੱਖ ਐਜੂਕੇਸ਼ਨਲ ਕਾਨਫਰੰਸ ਦੇ ਸਮੇਂ ਹੀ ਭਾਈ ਕਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਰਲ ਕੇ ਇੱਕ ਦਸਤਾ ਬਣਾਇਆ ,ਤਾਂ ਕਿ ਤਰਨਤਾਰਨ ਅਤੇ ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸਾਕਿਆਂ ਦੇ ਦੋਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਸੋਧਿਆ ਜਾ ਸਕੇ। ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸੱਜਣ ਫੜੇ ਜਾਣ ਕਰਕੇ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਰੂ-ਪੋਸ਼ ਹੋਣਾ ਪਿਆ।<ref>{{Cite web |last=TeamGlobalPunjab |date=2020-01-09 |title=ਮਾਸਟਰ ਮੋਤਾ ਸਿੰਘ: ਦੁਆਬੇ ਦੀ ਬੱਬਰ ਲਹਿਰ ਦੇ ਮੁੱਖ ਆਗੂ ਤੇ ਮਹਾਨ ਦੇਸ਼ ਭਗਤ |url=https://globalpunjabtv.com/master-mota-singh-doabi-babar-movement/ |access-date=2026-04-25 |website=Global Punjab Tv |language=en-US}}</ref> ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਵਾਲੋ ਮੋਤਾ ਸਿੰਘ ਬੜੇ ਲਿਖੇ<ref>{{Cite web |last=Singh |first=Bhagat |title=Blood Sprinkled on the Day of Holi Babbar Akalis on the Crucifix |url=https://www.marxists.org/archive/bhagat-singh/1925/03/15.htm |access-date=2026-04-26 |website=www.marxists.org}}</ref> ==ਬੱਬਰ ਅਕਾਲੀ== ਮਾਸਟਰ ਮੋਤਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲਕੇ [[ਬਬਰ ਅਕਾਲੀ ਲਹਿਰ|ਬੱਬਰ ਅਕਾਲੀ ਜੱਥੇ]] ਦੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖੀ। ਆਪ ਪਹਿਲਾ ਐਲਾਨ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਸਨ ਕਿ ਮੈਂ ਫਲਾਣੇ ਦਿਨ , ਫਲਾਣੀ ਸਟੇਜ ਤੇ ਬੋਲਾਂਗਾ ਆਪ ਨੇ ਭਾਸ਼ਣ ਕਰਕੇ ਨਿਕਲ ਜਾਣਾ ਤੇ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਹਥ ਮਲਦੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ। ਆਪ ਦੇ ਸਬੰਧ ਕਾਬੁਲ ਦੇ ਸ਼ਾਹੀ ਘਰਾਣੇ, ਰੂਸੀ ਦੇ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਨੇਤਾਵਾਂ ਤਕ ਸਥਾਪਤ ਕਰ ਲਏ ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਆਪ ਜੀ ਨੂੰ ਇਸ਼ਤਿਹਾਰੀ ਮੁਜ਼ਰਮ ਐਲਾਨ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ ਲਈ ਦੋ ਮੁਰੱਬੇ ਦਾ ਇਨਾਮ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। 15 ਜੂਨ, 1922 ਨੂੰ ਮਾਸਟਰ ਜੀ ਤੇ ਦਫ਼ਾ 124 ਅਤੇ 153 ਦੀਆਂ ਧਾਰਾਵਾਂ ਲਾ ਕੇ ਨੂ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕਰਕੇ ਕੀਤਾ, ਪੰਜ ਸਾਲ ਤੇ ਇਕ ਸਾਲ ਦੀ ਸਜਾ ਸੁਣਾ ਕੇ ਰਾਵਲਪਿੰਡੀ ਜੇਲ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ । ਫਿਰ ਪੂਨਾ ਜੇਲ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। ਆਪ ਨੇ ਕੈਦ ਸਮੇਂ ਕਿਰਪਾਨ ਰੱਖਣ ਦੇ ਮਸਲੇ ਤੇ 105 ਦਿਨ ਦੀ ਭੁਖ ਹੜਤਾਲ ਕੀਤੀ ਤੇ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਝੁਕਾ ਕੇ ਦਿਖਾਇਆ। ਝੰਗ ਵਿਖੇ ਕਾਨਫਰੰਸ ਵਿੱਚ ਰਾਜਸੀ ਭਾਸ਼ਣ ਕਰਨ ਕਰਕੇ ਜਲੰਧਰ ਤੋਂ ਫਿਰ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕਰ ਲਏ ਗਏ ਤੇ 1942-45 ਤੱਕ ਗੁਜਰਾਤ ਜੇਲ ਵਿੱਚ ਰਹੇ। ==ਪੰਜਾਬ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ== 1952 ਵਿੱਚ ਕਾਂਗਰਸ ਦੀ ਟਿਕਟ ਤੇ ਚੋਣ ਜਿੱਤ ਕੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਬਣੇ। ਪਰ ਕਾਂਗਰਸ ਦੀਆਂ ਪੰਜਾਬ ਮਾਰੂ ਨੀਤੀਆਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਇਸ ਨਾਲੋਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਅਲੱਗ ਕਰ ਲਿਆ । 1959 ਵਿੱਚ [[ਪ੍ਰਤਾਪ ਸਿੰਘ ਕੈਰੋਂ]] ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਜਦ ਕਿਸਾਨਾਂ ਤੇ ਟੈਕਸ ਲਾਇਆ ਗਿਆ ਤਾਂ ਆਪ ਜਲੰਧਰ ਤੋਂ ਕਿਸਾਨ ਸਭਾ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਇਸ ਮੋਰਚੇ ਵਿੱਚ ਵੱਧ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਹਿੱਸਾ ਲੈਂਦੇ ਰਹੇ। ==ਦਿਹਾਂਤ== ਅਧਰੰਗ ਦਾ ਦੌਰਾ ਪੈਣ ਕਰਕੇ ਆਪ ਜਲੰਧਰ ਦੇ ਸਿਵਲ ਹਸਪਤਾਲ ਵਿੱਚ 9 ਜਨਵਰੀ 1960 ਨੂੰ ਸਦਾ ਲਈ ਅੱਖਾਂ ਮੀਟ ਗਿਆ। ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਸੰਗਰਾਮੀਏ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਬੱਬਰ ਅਕਾਲੀ ਲਹਿਰ ਦੇ ਆਗੂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1888]] h6wi9iyobrmnzbhtgu1plfw088sfin1 837589 837587 2026-04-26T03:13:25Z Typingsuggestions 59810 Paragraph 837589 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = ਮਾਸਟਰ ਮੋਤਾ ਸਿੰਘ | image = Master Mota Singh.png | image_size = 120px | caption = | birth_name = | birth_date = {{Birth date|df=yes|1888|02|28}} | birth_place = ਪਾਤੜਾਂ ਜਲੰਧਰ ਪੰਜਾਬ | death_date = {{Death date and age|df=yes|1960|01|09|1888|02|28}} | death_place = [[ਜਲੰਧਰ]] [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ]] | death_cause = | residence = | nationality = ਭਾਰਤੀ | other_names = | known_for = ਅਜ਼ਾਦੀ ਘੁਲਾਟੀਆ | alma_mater = | employer = | occupation = ਅਜ਼ਾਦੀ ਘੁਲਾਟੀਆ | years_active = | term = | predecessor = | successor = | boards = | religion = [[ਸਿੱਖ]] | spouse = | partner = | children = | parents = ਗੁਪਾਲ ਸਿੰਘ | relations = | footnotes = }} '''ਮਾਸਟਰ ਮੋਤਾ ਸਿੰਘ''' (28 ਫਰਵਰੀ 1888 - 9 ਜਨਵਰੀ 1960)<ref>{{Cite web |url=http://www.sikh-history.com/sikhhist/personalities/sewadars/mastermotasingh.html |title=ਪੁਰਾਲੇਖ ਕੀਤੀ ਕਾਪੀ |access-date=2015-07-22 |archive-date=2015-07-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150716143002/http://www.sikh-history.com/sikhhist/personalities/sewadars/mastermotasingh.html |dead-url=yes }}</ref> [[ਭਾਰਤ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਲਹਿਰ]] ਦੌਰਾਨ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚੋਂ ਉੱਠੀ ਬੱਬਰ ਅਕਾਲੀ ਲਹਿਰ ਦੇ ਬਾਨੀਆ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ। ==ਜੀਵਨੀ== ਮੋਤਾ ਸਿੰਘ, ਮਾਸਟਰ ਦਾ ਜਨਮ 28 ਫਰਵਰੀ ਨੂੰ 1888, ਜਲੰਧਰ ਦੇ 7 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਪੂਰਬ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਗੋਪਾਲ ਸਿੰਘ ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸ ਦਾ ਦਾਦਾ, ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ, ਸਿੱਖ ਫ਼ੌਜ ਵਿੱਚ ਸਿਪਾਹੀ ਸੀ ਅਤੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਲੜੇ ਸੀ। ਮੈਟ੍ਰਿਕ ਦਾ ਇਮਤਿਹਾਨ ਪਾਸ ਕਰਨ ਦੇ ਬਾਅਦ, ਮੋਤਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇੱਕ ਜੂਨੀਅਰ ਅੰਗਰੇਜ਼-ਵਰਨੈਕੁਲਰ ਅਧਿਆਪਕ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਿਖਲਾਈ ਅਤੇ ਜਲੰਧਰ ਅਤੇ ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ 'ਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਕੂਲਾ ਚ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਨੇ ਫਾਰਸੀ ਵਿੱਚ ਮੁਨਸ਼ੀ ਫਾਜਿਲ ਗਿਆਨੀ (ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਆਨਰਜ਼) ਕੀਤੀ। ਇਹਨਾਂ ਨੇ ਮਾਝੇ ਆਲੇ ਦੀਵਾਨ ਨਾਲ ਜੁੜ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਕਈ ਥਾਂਵਾਂ ਤੇ ਮੁੰਡੇ ਕੁੜੀਆਂ ਲਈ ਖਾਲਸਾ ਸਕੂਲ ਵੀ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤੇ ਅਤੇ ਪੜ੍ਹਾਇਆ ਵੀ।<ref>{{Cite web |date=2026-02-28 |title=ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਸਿੱਖ ਆਗੂ - ਮਾਸਟਰ ਮੋਤਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦਿਆਂ - Khalsa Akhbaar |url=https://khalsaakhbaar.com/%e0%a8%95%e0%a9%8d%e0%a8%b0%e0%a8%be%e0%a8%82%e0%a8%a4%e0%a9%80%e0%a8%95%e0%a8%be%e0%a8%b0%e0%a9%80-%e0%a8%b8%e0%a8%bf%e0%a9%b1%e0%a8%96-%e0%a8%86%e0%a8%97%e0%a9%82-%e0%a8%ae%e0%a8%be%e0%a8%b8/ |access-date=2026-04-25 |language=en-US}}</ref> ==ਸੰਘਰਸ਼== ਮਾਸਟਰ ਜੀ ਦਾ ਰੁਝਾਨ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਆਜ਼ਾਦੀ ਲਈ [[ਗ਼ਦਰ ਲਹਿਰ]] ਪਾਸੇ ਨੂੰ ਹੋਇਆ। 1919 ਅਪ੍ਰੈਲ ਵਿੱਚ ਲਾਹੌਰ ਕੀਤੀ ਤਕਰੀਰ ਬਦਲੇ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰਸ਼ਲ ਲਾਅ ਥੱਲੇ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਜੇਲ ਵਿੱਚ ਪੱਗ ਬੰਨਣ ਤੇ ਪਾਬੰਦੀ ਹੋਣ ਕਰਕੇ , ਇਹਨਾਂ ਇਸ ਵਿਰੁੱਧ ਭੁਖ ਹੜਤਾਲ ਵੀ ਕੀਤੀ ਜਿਸ ਦੇ ਨਤੀਜ਼ੇ ਵਜੋਂ ਮਾਸਟਰ ਜੀ ਦੀ ਦਸੰਬਰ ਵਿੱਚ ਰਿਹਾਈ ਹੋਈ। ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸੁਧਾਰ ਲਹਿਰ ਤੇ ਅਕਾਲੀ ਤਹਿਰੀਕ ਦੇ ਮੋਢੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਇੱਕ ਹੋਣ ਕਰਕੇ , ਤਰਤਾਰਨ ਤੇ ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਵਾਪਰੇ ਸਾਕੇ ਨੇ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਝੰਜੋੜ ਕੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ।ਮਾਸਟਰ ਜੀ ਨੇ 1921 ਵਿੱਚ ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਹੋਈ ਸਿੱਖ ਐਜੂਕੇਸ਼ਨਲ ਕਾਨਫਰੰਸ ਦੇ ਸਮੇਂ ਹੀ ਭਾਈ ਕਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਰਲ ਕੇ ਇੱਕ ਦਸਤਾ ਬਣਾਇਆ ,ਤਾਂ ਕਿ ਤਰਨਤਾਰਨ ਅਤੇ ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸਾਕਿਆਂ ਦੇ ਦੋਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਸੋਧਿਆ ਜਾ ਸਕੇ। ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸੱਜਣ ਫੜੇ ਜਾਣ ਕਰਕੇ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਰੂ-ਪੋਸ਼ ਹੋਣਾ ਪਿਆ।<ref>{{Cite web |last=TeamGlobalPunjab |date=2020-01-09 |title=ਮਾਸਟਰ ਮੋਤਾ ਸਿੰਘ: ਦੁਆਬੇ ਦੀ ਬੱਬਰ ਲਹਿਰ ਦੇ ਮੁੱਖ ਆਗੂ ਤੇ ਮਹਾਨ ਦੇਸ਼ ਭਗਤ |url=https://globalpunjabtv.com/master-mota-singh-doabi-babar-movement/ |access-date=2026-04-25 |website=Global Punjab Tv |language=en-US}}</ref> ==ਬੱਬਰ ਅਕਾਲੀ== ਮਾਸਟਰ ਮੋਤਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲਕੇ [[ਬਬਰ ਅਕਾਲੀ ਲਹਿਰ|ਬੱਬਰ ਅਕਾਲੀ ਜੱਥੇ]] ਦੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖੀ। ਆਪ ਪਹਿਲਾ ਐਲਾਨ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਸਨ ਕਿ ਮੈਂ ਫਲਾਣੇ ਦਿਨ , ਫਲਾਣੀ ਸਟੇਜ ਤੇ ਬੋਲਾਂਗਾ ਆਪ ਨੇ ਭਾਸ਼ਣ ਕਰਕੇ ਨਿਕਲ ਜਾਣਾ ਤੇ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਹਥ ਮਲਦੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ। ਆਪ ਦੇ ਸਬੰਧ ਕਾਬੁਲ ਦੇ ਸ਼ਾਹੀ ਘਰਾਣੇ, ਰੂਸੀ ਦੇ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਨੇਤਾਵਾਂ ਤਕ ਸਥਾਪਤ ਕਰ ਲਏ ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਆਪ ਜੀ ਨੂੰ ਇਸ਼ਤਿਹਾਰੀ ਮੁਜ਼ਰਮ ਐਲਾਨ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ ਲਈ ਦੋ ਮੁਰੱਬੇ ਦਾ ਇਨਾਮ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। 15 ਜੂਨ, 1922 ਨੂੰ ਮਾਸਟਰ ਜੀ ਤੇ ਦਫ਼ਾ 124 ਅਤੇ 153 ਦੀਆਂ ਧਾਰਾਵਾਂ ਲਾ ਕੇ ਨੂ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕਰਕੇ ਕੀਤਾ, ਪੰਜ ਸਾਲ ਤੇ ਇਕ ਸਾਲ ਦੀ ਸਜਾ ਸੁਣਾ ਕੇ ਰਾਵਲਪਿੰਡੀ ਜੇਲ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ । ਫਿਰ ਪੂਨਾ ਜੇਲ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। ਆਪ ਨੇ ਕੈਦ ਸਮੇਂ ਕਿਰਪਾਨ ਰੱਖਣ ਦੇ ਮਸਲੇ ਤੇ 105 ਦਿਨ ਦੀ ਭੁਖ ਹੜਤਾਲ ਕੀਤੀ ਤੇ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਝੁਕਾ ਕੇ ਦਿਖਾਇਆ। ਝੰਗ ਵਿਖੇ ਕਾਨਫਰੰਸ ਵਿੱਚ ਰਾਜਸੀ ਭਾਸ਼ਣ ਕਰਨ ਕਰਕੇ ਜਲੰਧਰ ਤੋਂ ਫਿਰ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕਰ ਲਏ ਗਏ ਤੇ 1942-45 ਤੱਕ ਗੁਜਰਾਤ ਜੇਲ ਵਿੱਚ ਰਹੇ। ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਮੋਤਾ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦੇ ਲਿਖਦੇ ਹਨ," ਮਾਸਟਰ ਮੋਤਾ ਸਿੰਘ, ਖਾਲਸਾ ਮਿਡਲ ਸਕੂਲ ਮਹਲਪੁਰ (ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਹੋਸ਼ਿਆਰਪੁਰ) ਦੇ ਸਾਬਕਾ ਅਧਿਆਪਕ, ਨੇ ਇੱਕ ਭਾਸ਼ਣ ਦਿੱਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਵਾਰੰਟ ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਰਕਾਰ ਦੀ “ਮੇਹਮਾਨਨਵਾਜ਼ੀ” ਕਬੂਲ ਕਰਨਾ ਮਨਜ਼ੂਰ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਹ ਜੇਲ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਭਰਨ ਲਈ ਆਪਣੀ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ ਦੇਣ ਦੇ ਵਿਰੋਧੀ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਭਾਸ਼ਣ ਜਾਰੀ ਰਹੇ। ਕੋਟ-ਫਤੂਹੀ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਦੀਵਾਨ ਬੁਲਾਇਆ ਗਿਆ। ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਇਲਾਕੇ ਨੂੰ ਹਰ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਘੇਰ ਲਿਆ, ਫਿਰ ਵੀ ਮਾਸਟਰ ਮੋਤਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣਾ ਭਾਸ਼ਣ ਦਿੱਤਾ। ਮੀਟਿੰਗ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਦੇ ਹੁਕਮ ’ਤੇ ਸਾਰੀ ਸਭਾ ਖੜੀ ਹੋ ਗਈ ਅਤੇ ਖਾਮੋਸ਼ੀ ਨਾਲ ਛਿੱਟ-ਭਿੱਟ ਹੋ ਗਈ। ਮਾਸਟਰ ਸਾਹਿਬ ਰਹੱਸਮਈ ਢੰਗ ਨਾਲ ਬਚ ਨਿਕਲੇ। ਇਹ ਲੁਕਣ-ਛਿਪਣ ਕਾਫ਼ੀ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਚੱਲਦੀ ਰਹੀ। ਸਰਕਾਰ ਬੇਚੈਨ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਆਖ਼ਿਰਕਾਰ, ਇੱਕ ਦੋਸਤ ਗੱਦਾਰ ਬਣ ਗਿਆ ਅਤੇ ਮਾਸਟਰ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਸਵਾ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ। ਇਹ ਉਸ ਭਿਆਨਕ ਨਾਟਕ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਸੀ।"<ref>{{Cite web |last=Singh |first=Bhagat |title=Blood Sprinkled on the Day of Holi Babbar Akalis on the Crucifix |url=https://www.marxists.org/archive/bhagat-singh/1925/03/15.htm |access-date=2026-04-26 |website=www.marxists.org}}</ref> ==ਪੰਜਾਬ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ== 1952 ਵਿੱਚ ਕਾਂਗਰਸ ਦੀ ਟਿਕਟ ਤੇ ਚੋਣ ਜਿੱਤ ਕੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਬਣੇ। ਪਰ ਕਾਂਗਰਸ ਦੀਆਂ ਪੰਜਾਬ ਮਾਰੂ ਨੀਤੀਆਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਇਸ ਨਾਲੋਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਅਲੱਗ ਕਰ ਲਿਆ । 1959 ਵਿੱਚ [[ਪ੍ਰਤਾਪ ਸਿੰਘ ਕੈਰੋਂ]] ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਜਦ ਕਿਸਾਨਾਂ ਤੇ ਟੈਕਸ ਲਾਇਆ ਗਿਆ ਤਾਂ ਆਪ ਜਲੰਧਰ ਤੋਂ ਕਿਸਾਨ ਸਭਾ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਇਸ ਮੋਰਚੇ ਵਿੱਚ ਵੱਧ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਹਿੱਸਾ ਲੈਂਦੇ ਰਹੇ। ==ਦਿਹਾਂਤ== ਅਧਰੰਗ ਦਾ ਦੌਰਾ ਪੈਣ ਕਰਕੇ ਆਪ ਜਲੰਧਰ ਦੇ ਸਿਵਲ ਹਸਪਤਾਲ ਵਿੱਚ 9 ਜਨਵਰੀ 1960 ਨੂੰ ਸਦਾ ਲਈ ਅੱਖਾਂ ਮੀਟ ਗਿਆ। ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਸੰਗਰਾਮੀਏ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਬੱਬਰ ਅਕਾਲੀ ਲਹਿਰ ਦੇ ਆਗੂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1888]] aqwxytg9kxks3pm886aofo1wyceb32d 837590 837589 2026-04-26T03:17:20Z Typingsuggestions 59810 /* ਹਵਾਲੇ */ 837590 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = ਮਾਸਟਰ ਮੋਤਾ ਸਿੰਘ | image = Master Mota Singh.png | image_size = 120px | caption = | birth_name = | birth_date = {{Birth date|df=yes|1888|02|28}} | birth_place = ਪਾਤੜਾਂ ਜਲੰਧਰ ਪੰਜਾਬ | death_date = {{Death date and age|df=yes|1960|01|09|1888|02|28}} | death_place = [[ਜਲੰਧਰ]] [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ]] | death_cause = | residence = | nationality = ਭਾਰਤੀ | other_names = | known_for = ਅਜ਼ਾਦੀ ਘੁਲਾਟੀਆ | alma_mater = | employer = | occupation = ਅਜ਼ਾਦੀ ਘੁਲਾਟੀਆ | years_active = | term = | predecessor = | successor = | boards = | religion = [[ਸਿੱਖ]] | spouse = | partner = | children = | parents = ਗੁਪਾਲ ਸਿੰਘ | relations = | footnotes = }} '''ਮਾਸਟਰ ਮੋਤਾ ਸਿੰਘ''' (28 ਫਰਵਰੀ 1888 - 9 ਜਨਵਰੀ 1960)<ref>{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20150716143002/http://www.sikh-history.com/sikhhist/personalities/sewadars/mastermotasingh.html |title=ਪੁਰਾਲੇਖ ਕੀਤੀ ਕਾਪੀ |access-date=2015-07-22 |archive-date=2015-07-16 |url-status=live|last=Singh|first=Harbans|date=2023-02-01|website=sikhhistory.com}}</ref> [[ਭਾਰਤ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਲਹਿਰ]] ਦੌਰਾਨ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚੋਂ ਉੱਠੀ ਬੱਬਰ ਅਕਾਲੀ ਲਹਿਰ ਦੇ ਬਾਨੀਆ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ। ==ਜੀਵਨੀ== ਮੋਤਾ ਸਿੰਘ, ਮਾਸਟਰ ਦਾ ਜਨਮ 28 ਫਰਵਰੀ ਨੂੰ 1888, ਜਲੰਧਰ ਦੇ 7 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਪੂਰਬ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਗੋਪਾਲ ਸਿੰਘ ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸ ਦਾ ਦਾਦਾ, ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ, ਸਿੱਖ ਫ਼ੌਜ ਵਿੱਚ ਸਿਪਾਹੀ ਸੀ ਅਤੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਲੜੇ ਸੀ। ਮੈਟ੍ਰਿਕ ਦਾ ਇਮਤਿਹਾਨ ਪਾਸ ਕਰਨ ਦੇ ਬਾਅਦ, ਮੋਤਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇੱਕ ਜੂਨੀਅਰ ਅੰਗਰੇਜ਼-ਵਰਨੈਕੁਲਰ ਅਧਿਆਪਕ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਿਖਲਾਈ ਅਤੇ ਜਲੰਧਰ ਅਤੇ ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ 'ਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਕੂਲਾ ਚ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਨੇ ਫਾਰਸੀ ਵਿੱਚ ਮੁਨਸ਼ੀ ਫਾਜਿਲ ਗਿਆਨੀ (ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਆਨਰਜ਼) ਕੀਤੀ। ਇਹਨਾਂ ਨੇ ਮਾਝੇ ਆਲੇ ਦੀਵਾਨ ਨਾਲ ਜੁੜ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਕਈ ਥਾਂਵਾਂ ਤੇ ਮੁੰਡੇ ਕੁੜੀਆਂ ਲਈ ਖਾਲਸਾ ਸਕੂਲ ਵੀ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤੇ ਅਤੇ ਪੜ੍ਹਾਇਆ ਵੀ।<ref>{{Cite web |date=2026-02-28 |title=ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਸਿੱਖ ਆਗੂ - ਮਾਸਟਰ ਮੋਤਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦਿਆਂ - Khalsa Akhbaar |url=https://khalsaakhbaar.com/%e0%a8%95%e0%a9%8d%e0%a8%b0%e0%a8%be%e0%a8%82%e0%a8%a4%e0%a9%80%e0%a8%95%e0%a8%be%e0%a8%b0%e0%a9%80-%e0%a8%b8%e0%a8%bf%e0%a9%b1%e0%a8%96-%e0%a8%86%e0%a8%97%e0%a9%82-%e0%a8%ae%e0%a8%be%e0%a8%b8/ |access-date=2026-04-25 |language=en-US}}</ref> ==ਸੰਘਰਸ਼== ਮਾਸਟਰ ਜੀ ਦਾ ਰੁਝਾਨ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਆਜ਼ਾਦੀ ਲਈ [[ਗ਼ਦਰ ਲਹਿਰ]] ਪਾਸੇ ਨੂੰ ਹੋਇਆ। 1919 ਅਪ੍ਰੈਲ ਵਿੱਚ ਲਾਹੌਰ ਕੀਤੀ ਤਕਰੀਰ ਬਦਲੇ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰਸ਼ਲ ਲਾਅ ਥੱਲੇ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਜੇਲ ਵਿੱਚ ਪੱਗ ਬੰਨਣ ਤੇ ਪਾਬੰਦੀ ਹੋਣ ਕਰਕੇ , ਇਹਨਾਂ ਇਸ ਵਿਰੁੱਧ ਭੁਖ ਹੜਤਾਲ ਵੀ ਕੀਤੀ ਜਿਸ ਦੇ ਨਤੀਜ਼ੇ ਵਜੋਂ ਮਾਸਟਰ ਜੀ ਦੀ ਦਸੰਬਰ ਵਿੱਚ ਰਿਹਾਈ ਹੋਈ। ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸੁਧਾਰ ਲਹਿਰ ਤੇ ਅਕਾਲੀ ਤਹਿਰੀਕ ਦੇ ਮੋਢੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਇੱਕ ਹੋਣ ਕਰਕੇ , ਤਰਤਾਰਨ ਤੇ ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਵਾਪਰੇ ਸਾਕੇ ਨੇ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਝੰਜੋੜ ਕੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ।ਮਾਸਟਰ ਜੀ ਨੇ 1921 ਵਿੱਚ ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਹੋਈ ਸਿੱਖ ਐਜੂਕੇਸ਼ਨਲ ਕਾਨਫਰੰਸ ਦੇ ਸਮੇਂ ਹੀ ਭਾਈ ਕਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਰਲ ਕੇ ਇੱਕ ਦਸਤਾ ਬਣਾਇਆ ,ਤਾਂ ਕਿ ਤਰਨਤਾਰਨ ਅਤੇ ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸਾਕਿਆਂ ਦੇ ਦੋਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਸੋਧਿਆ ਜਾ ਸਕੇ। ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸੱਜਣ ਫੜੇ ਜਾਣ ਕਰਕੇ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਰੂ-ਪੋਸ਼ ਹੋਣਾ ਪਿਆ।<ref>{{Cite web |last=TeamGlobalPunjab |date=2020-01-09 |title=ਮਾਸਟਰ ਮੋਤਾ ਸਿੰਘ: ਦੁਆਬੇ ਦੀ ਬੱਬਰ ਲਹਿਰ ਦੇ ਮੁੱਖ ਆਗੂ ਤੇ ਮਹਾਨ ਦੇਸ਼ ਭਗਤ |url=https://globalpunjabtv.com/master-mota-singh-doabi-babar-movement/ |access-date=2026-04-25 |website=Global Punjab Tv |language=en-US}}</ref> ==ਬੱਬਰ ਅਕਾਲੀ== ਮਾਸਟਰ ਮੋਤਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲਕੇ [[ਬਬਰ ਅਕਾਲੀ ਲਹਿਰ|ਬੱਬਰ ਅਕਾਲੀ ਜੱਥੇ]] ਦੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖੀ। ਆਪ ਪਹਿਲਾ ਐਲਾਨ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਸਨ ਕਿ ਮੈਂ ਫਲਾਣੇ ਦਿਨ , ਫਲਾਣੀ ਸਟੇਜ ਤੇ ਬੋਲਾਂਗਾ ਆਪ ਨੇ ਭਾਸ਼ਣ ਕਰਕੇ ਨਿਕਲ ਜਾਣਾ ਤੇ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਹਥ ਮਲਦੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ। ਆਪ ਦੇ ਸਬੰਧ ਕਾਬੁਲ ਦੇ ਸ਼ਾਹੀ ਘਰਾਣੇ, ਰੂਸੀ ਦੇ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਨੇਤਾਵਾਂ ਤਕ ਸਥਾਪਤ ਕਰ ਲਏ ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਆਪ ਜੀ ਨੂੰ ਇਸ਼ਤਿਹਾਰੀ ਮੁਜ਼ਰਮ ਐਲਾਨ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ ਲਈ ਦੋ ਮੁਰੱਬੇ ਦਾ ਇਨਾਮ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। 15 ਜੂਨ, 1922 ਨੂੰ ਮਾਸਟਰ ਜੀ ਤੇ ਦਫ਼ਾ 124 ਅਤੇ 153 ਦੀਆਂ ਧਾਰਾਵਾਂ ਲਾ ਕੇ ਨੂ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕਰਕੇ ਕੀਤਾ, ਪੰਜ ਸਾਲ ਤੇ ਇਕ ਸਾਲ ਦੀ ਸਜਾ ਸੁਣਾ ਕੇ ਰਾਵਲਪਿੰਡੀ ਜੇਲ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ । ਫਿਰ ਪੂਨਾ ਜੇਲ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। ਆਪ ਨੇ ਕੈਦ ਸਮੇਂ ਕਿਰਪਾਨ ਰੱਖਣ ਦੇ ਮਸਲੇ ਤੇ 105 ਦਿਨ ਦੀ ਭੁਖ ਹੜਤਾਲ ਕੀਤੀ ਤੇ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਝੁਕਾ ਕੇ ਦਿਖਾਇਆ। ਝੰਗ ਵਿਖੇ ਕਾਨਫਰੰਸ ਵਿੱਚ ਰਾਜਸੀ ਭਾਸ਼ਣ ਕਰਨ ਕਰਕੇ ਜਲੰਧਰ ਤੋਂ ਫਿਰ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕਰ ਲਏ ਗਏ ਤੇ 1942-45 ਤੱਕ ਗੁਜਰਾਤ ਜੇਲ ਵਿੱਚ ਰਹੇ। ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਮੋਤਾ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦੇ ਲਿਖਦੇ ਹਨ," ਮਾਸਟਰ ਮੋਤਾ ਸਿੰਘ, ਖਾਲਸਾ ਮਿਡਲ ਸਕੂਲ ਮਹਲਪੁਰ (ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਹੋਸ਼ਿਆਰਪੁਰ) ਦੇ ਸਾਬਕਾ ਅਧਿਆਪਕ, ਨੇ ਇੱਕ ਭਾਸ਼ਣ ਦਿੱਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਵਾਰੰਟ ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਰਕਾਰ ਦੀ “ਮੇਹਮਾਨਨਵਾਜ਼ੀ” ਕਬੂਲ ਕਰਨਾ ਮਨਜ਼ੂਰ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਹ ਜੇਲ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਭਰਨ ਲਈ ਆਪਣੀ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ ਦੇਣ ਦੇ ਵਿਰੋਧੀ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਭਾਸ਼ਣ ਜਾਰੀ ਰਹੇ। ਕੋਟ-ਫਤੂਹੀ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਦੀਵਾਨ ਬੁਲਾਇਆ ਗਿਆ। ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਇਲਾਕੇ ਨੂੰ ਹਰ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਘੇਰ ਲਿਆ, ਫਿਰ ਵੀ ਮਾਸਟਰ ਮੋਤਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣਾ ਭਾਸ਼ਣ ਦਿੱਤਾ। ਮੀਟਿੰਗ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਦੇ ਹੁਕਮ ’ਤੇ ਸਾਰੀ ਸਭਾ ਖੜੀ ਹੋ ਗਈ ਅਤੇ ਖਾਮੋਸ਼ੀ ਨਾਲ ਛਿੱਟ-ਭਿੱਟ ਹੋ ਗਈ। ਮਾਸਟਰ ਸਾਹਿਬ ਰਹੱਸਮਈ ਢੰਗ ਨਾਲ ਬਚ ਨਿਕਲੇ। ਇਹ ਲੁਕਣ-ਛਿਪਣ ਕਾਫ਼ੀ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਚੱਲਦੀ ਰਹੀ। ਸਰਕਾਰ ਬੇਚੈਨ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਆਖ਼ਿਰਕਾਰ, ਇੱਕ ਦੋਸਤ ਗੱਦਾਰ ਬਣ ਗਿਆ ਅਤੇ ਮਾਸਟਰ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਸਵਾ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ। ਇਹ ਉਸ ਭਿਆਨਕ ਨਾਟਕ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਸੀ।"<ref>{{Cite web |last=Singh |first=Bhagat |title=Blood Sprinkled on the Day of Holi Babbar Akalis on the Crucifix |url=https://www.marxists.org/archive/bhagat-singh/1925/03/15.htm |access-date=2026-04-26 |website=www.marxists.org}}</ref> ==ਪੰਜਾਬ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ== 1952 ਵਿੱਚ ਕਾਂਗਰਸ ਦੀ ਟਿਕਟ ਤੇ ਚੋਣ ਜਿੱਤ ਕੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਬਣੇ। ਪਰ ਕਾਂਗਰਸ ਦੀਆਂ ਪੰਜਾਬ ਮਾਰੂ ਨੀਤੀਆਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਇਸ ਨਾਲੋਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਅਲੱਗ ਕਰ ਲਿਆ । 1959 ਵਿੱਚ [[ਪ੍ਰਤਾਪ ਸਿੰਘ ਕੈਰੋਂ]] ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਜਦ ਕਿਸਾਨਾਂ ਤੇ ਟੈਕਸ ਲਾਇਆ ਗਿਆ ਤਾਂ ਆਪ ਜਲੰਧਰ ਤੋਂ ਕਿਸਾਨ ਸਭਾ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਇਸ ਮੋਰਚੇ ਵਿੱਚ ਵੱਧ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਹਿੱਸਾ ਲੈਂਦੇ ਰਹੇ। ==ਦਿਹਾਂਤ== ਅਧਰੰਗ ਦਾ ਦੌਰਾ ਪੈਣ ਕਰਕੇ ਆਪ ਜਲੰਧਰ ਦੇ ਸਿਵਲ ਹਸਪਤਾਲ ਵਿੱਚ 9 ਜਨਵਰੀ 1960 ਨੂੰ ਸਦਾ ਲਈ ਅੱਖਾਂ ਮੀਟ ਗਿਆ। ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਸੰਗਰਾਮੀਏ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਬੱਬਰ ਅਕਾਲੀ ਲਹਿਰ ਦੇ ਆਗੂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1888]] dlm3cn2a2fxnvepq77qtplhap5fn2o0 837591 837590 2026-04-26T03:18:57Z Typingsuggestions 59810 Grammar 837591 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = ਮਾਸਟਰ ਮੋਤਾ ਸਿੰਘ | image = Master Mota Singh.png | image_size = 120px | caption = | birth_name = | birth_date = {{Birth date|df=yes|1888|02|28}} | birth_place = ਪਾਤੜਾਂ ਜਲੰਧਰ ਪੰਜਾਬ | death_date = {{Death date and age|df=yes|1960|01|09|1888|02|28}} | death_place = [[ਜਲੰਧਰ]] [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ]] | death_cause = | residence = | nationality = ਭਾਰਤੀ | other_names = | known_for = ਅਜ਼ਾਦੀ ਘੁਲਾਟੀਆ | alma_mater = | employer = | occupation = ਅਜ਼ਾਦੀ ਘੁਲਾਟੀਆ | years_active = | term = | predecessor = | successor = | boards = | religion = [[ਸਿੱਖ]] | spouse = | partner = | children = | parents = ਗੁਪਾਲ ਸਿੰਘ | relations = | footnotes = }} '''ਮਾਸਟਰ ਮੋਤਾ ਸਿੰਘ''' (28 ਫਰਵਰੀ 1888 - 9 ਜਨਵਰੀ 1960)<ref>{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20150716143002/http://www.sikh-history.com/sikhhist/personalities/sewadars/mastermotasingh.html |title=ਪੁਰਾਲੇਖ ਕੀਤੀ ਕਾਪੀ |access-date=2015-07-22 |archive-date=2015-07-16 |url-status=live|last=Singh|first=Harbans|date=2023-02-01|website=sikhhistory.com}}</ref> [[ਭਾਰਤ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਲਹਿਰ]] ਦੌਰਾਨ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚੋਂ ਉੱਠੀ ਬੱਬਰ ਅਕਾਲੀ ਲਹਿਰ ਦੇ ਬਾਨੀਆ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ। ==ਜੀਵਨੀ== ਮੋਤਾ ਸਿੰਘ, ਮਾਸਟਰ ਦਾ ਜਨਮ 28 ਫਰਵਰੀ ਨੂੰ 1888, ਜਲੰਧਰ ਦੇ 7 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਪੂਰਬ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਗੋਪਾਲ ਸਿੰਘ ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਦਾ ਦਾਦਾ, ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ, ਸਿੱਖ ਫ਼ੌਜ ਵਿੱਚ ਸਿਪਾਹੀ ਸੀ ਅਤੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਲੜੇ ਸੀ। ਮੈਟ੍ਰਿਕ ਦਾ ਇਮਤਿਹਾਨ ਪਾਸ ਕਰਨ ਦੇ ਬਾਅਦ, ਮੋਤਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇੱਕ ਜੂਨੀਅਰ ਅੰਗਰੇਜ਼-ਵਰਨੈਕੁਲਰ ਅਧਿਆਪਕ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਿਖਲਾਈ ਅਤੇ ਜਲੰਧਰ ਅਤੇ ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ 'ਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਕੂਲਾ ਚ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਨੇ ਫਾਰਸੀ ਵਿੱਚ ਮੁਨਸ਼ੀ ਫਾਜਿਲ ਗਿਆਨੀ (ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਆਨਰਜ਼) ਕੀਤੀ। ਇਹਨਾਂ ਨੇ ਮਾਝੇ ਆਲੇ ਦੀਵਾਨ ਨਾਲ ਜੁੜ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਕਈ ਥਾਂਵਾਂ ਤੇ ਮੁੰਡੇ ਕੁੜੀਆਂ ਲਈ ਖਾਲਸਾ ਸਕੂਲ ਵੀ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤੇ ਅਤੇ ਪੜ੍ਹਾਇਆ ਵੀ।<ref>{{Cite web |date=2026-02-28 |title=ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਸਿੱਖ ਆਗੂ - ਮਾਸਟਰ ਮੋਤਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦਿਆਂ - Khalsa Akhbaar |url=https://khalsaakhbaar.com/%e0%a8%95%e0%a9%8d%e0%a8%b0%e0%a8%be%e0%a8%82%e0%a8%a4%e0%a9%80%e0%a8%95%e0%a8%be%e0%a8%b0%e0%a9%80-%e0%a8%b8%e0%a8%bf%e0%a9%b1%e0%a8%96-%e0%a8%86%e0%a8%97%e0%a9%82-%e0%a8%ae%e0%a8%be%e0%a8%b8/ |access-date=2026-04-25 |language=en-US}}</ref> ==ਸੰਘਰਸ਼== ਮਾਸਟਰ ਜੀ ਦਾ ਰੁਝਾਨ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਆਜ਼ਾਦੀ ਲਈ [[ਗ਼ਦਰ ਲਹਿਰ]] ਪਾਸੇ ਨੂੰ ਹੋਇਆ। 1919 ਅਪ੍ਰੈਲ ਵਿੱਚ ਲਾਹੌਰ ਕੀਤੀ ਤਕਰੀਰ ਬਦਲੇ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰਸ਼ਲ ਲਾਅ ਥੱਲੇ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਜੇਲ ਵਿੱਚ ਪੱਗ ਬੰਨਣ ਤੇ ਪਾਬੰਦੀ ਹੋਣ ਕਰਕੇ , ਇਹਨਾਂ ਇਸ ਵਿਰੁੱਧ ਭੁਖ ਹੜਤਾਲ ਵੀ ਕੀਤੀ ਜਿਸ ਦੇ ਨਤੀਜ਼ੇ ਵਜੋਂ ਮਾਸਟਰ ਜੀ ਦੀ ਦਸੰਬਰ ਵਿੱਚ ਰਿਹਾਈ ਹੋਈ। ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸੁਧਾਰ ਲਹਿਰ ਤੇ ਅਕਾਲੀ ਤਹਿਰੀਕ ਦੇ ਮੋਢੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਇੱਕ ਹੋਣ ਕਰਕੇ , ਤਰਤਾਰਨ ਤੇ ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਵਾਪਰੇ ਸਾਕੇ ਨੇ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਝੰਜੋੜ ਕੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ।ਮਾਸਟਰ ਜੀ ਨੇ 1921 ਵਿੱਚ ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਹੋਈ ਸਿੱਖ ਐਜੂਕੇਸ਼ਨਲ ਕਾਨਫਰੰਸ ਦੇ ਸਮੇਂ ਹੀ ਭਾਈ ਕਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਰਲ ਕੇ ਇੱਕ ਦਸਤਾ ਬਣਾਇਆ ,ਤਾਂ ਕਿ ਤਰਨਤਾਰਨ ਅਤੇ ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸਾਕਿਆਂ ਦੇ ਦੋਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਸੋਧਿਆ ਜਾ ਸਕੇ। ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸੱਜਣ ਫੜੇ ਜਾਣ ਕਰਕੇ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਰੂ-ਪੋਸ਼ ਹੋਣਾ ਪਿਆ।<ref>{{Cite web |last=TeamGlobalPunjab |date=2020-01-09 |title=ਮਾਸਟਰ ਮੋਤਾ ਸਿੰਘ: ਦੁਆਬੇ ਦੀ ਬੱਬਰ ਲਹਿਰ ਦੇ ਮੁੱਖ ਆਗੂ ਤੇ ਮਹਾਨ ਦੇਸ਼ ਭਗਤ |url=https://globalpunjabtv.com/master-mota-singh-doabi-babar-movement/ |access-date=2026-04-25 |website=Global Punjab Tv |language=en-US}}</ref> ==ਬੱਬਰ ਅਕਾਲੀ== ਮਾਸਟਰ ਮੋਤਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲਕੇ [[ਬਬਰ ਅਕਾਲੀ ਲਹਿਰ|ਬੱਬਰ ਅਕਾਲੀ ਜੱਥੇ]] ਦੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖੀ। ਆਪ ਪਹਿਲਾ ਐਲਾਨ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਸਨ ਕਿ ਮੈਂ ਫਲਾਣੇ ਦਿਨ , ਫਲਾਣੀ ਸਟੇਜ ਤੇ ਬੋਲਾਂਗਾ ਆਪ ਨੇ ਭਾਸ਼ਣ ਕਰਕੇ ਨਿਕਲ ਜਾਣਾ ਤੇ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਹਥ ਮਲਦੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ। ਆਪ ਦੇ ਸਬੰਧ ਕਾਬੁਲ ਦੇ ਸ਼ਾਹੀ ਘਰਾਣੇ, ਰੂਸੀ ਦੇ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਨੇਤਾਵਾਂ ਤਕ ਸਥਾਪਤ ਕਰ ਲਏ ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਆਪ ਜੀ ਨੂੰ ਇਸ਼ਤਿਹਾਰੀ ਮੁਜ਼ਰਮ ਐਲਾਨ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ ਲਈ ਦੋ ਮੁਰੱਬੇ ਦਾ ਇਨਾਮ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। 15 ਜੂਨ, 1922 ਨੂੰ ਮਾਸਟਰ ਜੀ ਤੇ ਦਫ਼ਾ 124 ਅਤੇ 153 ਦੀਆਂ ਧਾਰਾਵਾਂ ਲਾ ਕੇ ਨੂ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕਰਕੇ ਕੀਤਾ, ਪੰਜ ਸਾਲ ਤੇ ਇਕ ਸਾਲ ਦੀ ਸਜਾ ਸੁਣਾ ਕੇ ਰਾਵਲਪਿੰਡੀ ਜੇਲ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ । ਫਿਰ ਪੂਨਾ ਜੇਲ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। ਆਪ ਨੇ ਕੈਦ ਸਮੇਂ ਕਿਰਪਾਨ ਰੱਖਣ ਦੇ ਮਸਲੇ ਤੇ 105 ਦਿਨ ਦੀ ਭੁਖ ਹੜਤਾਲ ਕੀਤੀ ਤੇ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਝੁਕਾ ਕੇ ਦਿਖਾਇਆ। ਝੰਗ ਵਿਖੇ ਕਾਨਫਰੰਸ ਵਿੱਚ ਰਾਜਸੀ ਭਾਸ਼ਣ ਕਰਨ ਕਰਕੇ ਜਲੰਧਰ ਤੋਂ ਫਿਰ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕਰ ਲਏ ਗਏ ਤੇ 1942-45 ਤੱਕ ਗੁਜਰਾਤ ਜੇਲ ਵਿੱਚ ਰਹੇ। ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਮੋਤਾ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦੇ ਲਿਖਦੇ ਹਨ," ਮਾਸਟਰ ਮੋਤਾ ਸਿੰਘ, ਖਾਲਸਾ ਮਿਡਲ ਸਕੂਲ ਮਹਲਪੁਰ (ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਹੋਸ਼ਿਆਰਪੁਰ) ਦੇ ਸਾਬਕਾ ਅਧਿਆਪਕ, ਨੇ ਇੱਕ ਭਾਸ਼ਣ ਦਿੱਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਵਾਰੰਟ ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਰਕਾਰ ਦੀ “ਮੇਹਮਾਨਨਵਾਜ਼ੀ” ਕਬੂਲ ਕਰਨਾ ਮਨਜ਼ੂਰ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਹ ਜੇਲ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਭਰਨ ਲਈ ਆਪਣੀ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ ਦੇਣ ਦੇ ਵਿਰੋਧੀ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਭਾਸ਼ਣ ਜਾਰੀ ਰਹੇ। ਕੋਟ-ਫਤੂਹੀ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਦੀਵਾਨ ਬੁਲਾਇਆ ਗਿਆ। ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਇਲਾਕੇ ਨੂੰ ਹਰ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਘੇਰ ਲਿਆ, ਫਿਰ ਵੀ ਮਾਸਟਰ ਮੋਤਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣਾ ਭਾਸ਼ਣ ਦਿੱਤਾ। ਮੀਟਿੰਗ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਦੇ ਹੁਕਮ ’ਤੇ ਸਾਰੀ ਸਭਾ ਖੜੀ ਹੋ ਗਈ ਅਤੇ ਖਾਮੋਸ਼ੀ ਨਾਲ ਛਿੱਟ-ਭਿੱਟ ਹੋ ਗਈ। ਮਾਸਟਰ ਸਾਹਿਬ ਰਹੱਸਮਈ ਢੰਗ ਨਾਲ ਬਚ ਨਿਕਲੇ। ਇਹ ਲੁਕਣ-ਛਿਪਣ ਕਾਫ਼ੀ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਚੱਲਦੀ ਰਹੀ। ਸਰਕਾਰ ਬੇਚੈਨ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਆਖ਼ਿਰਕਾਰ, ਇੱਕ ਦੋਸਤ ਗੱਦਾਰ ਬਣ ਗਿਆ ਅਤੇ ਮਾਸਟਰ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਸਵਾ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ। ਇਹ ਉਸ ਭਿਆਨਕ ਨਾਟਕ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਸੀ।"<ref>{{Cite web |last=Singh |first=Bhagat |title=Blood Sprinkled on the Day of Holi Babbar Akalis on the Crucifix |url=https://www.marxists.org/archive/bhagat-singh/1925/03/15.htm |access-date=2026-04-26 |website=www.marxists.org}}</ref> ==ਪੰਜਾਬ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ== 1952 ਵਿੱਚ ਕਾਂਗਰਸ ਦੀ ਟਿਕਟ ਤੇ ਚੋਣ ਜਿੱਤ ਕੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਬਣੇ। ਪਰ ਕਾਂਗਰਸ ਦੀਆਂ ਪੰਜਾਬ ਮਾਰੂ ਨੀਤੀਆਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਇਸ ਨਾਲੋਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਅਲੱਗ ਕਰ ਲਿਆ । 1959 ਵਿੱਚ [[ਪ੍ਰਤਾਪ ਸਿੰਘ ਕੈਰੋਂ]] ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਜਦ ਕਿਸਾਨਾਂ ਤੇ ਟੈਕਸ ਲਾਇਆ ਗਿਆ ਤਾਂ ਆਪ ਜਲੰਧਰ ਤੋਂ ਕਿਸਾਨ ਸਭਾ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਇਸ ਮੋਰਚੇ ਵਿੱਚ ਵੱਧ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਹਿੱਸਾ ਲੈਂਦੇ ਰਹੇ। ==ਦਿਹਾਂਤ== ਅਧਰੰਗ ਦਾ ਦੌਰਾ ਪੈਣ ਕਰਕੇ ਆਪ ਜਲੰਧਰ ਦੇ ਸਿਵਲ ਹਸਪਤਾਲ ਵਿੱਚ 9 ਜਨਵਰੀ 1960 ਨੂੰ ਸਦਾ ਲਈ ਅੱਖਾਂ ਮੀਟ ਗਿਆ। ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਸੰਗਰਾਮੀਏ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਬੱਬਰ ਅਕਾਲੀ ਲਹਿਰ ਦੇ ਆਗੂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1888]] fjv8nnj561rd3r5cpoffmul6em6ippu 837592 837591 2026-04-26T03:21:02Z Typingsuggestions 59810 Article 837592 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = ਮਾਸਟਰ ਮੋਤਾ ਸਿੰਘ | image = Master Mota Singh.png | image_size = 120px | caption = | birth_name = | birth_date = {{Birth date|df=yes|1888|02|28}} | birth_place = ਪਾਤੜਾਂ ਜਲੰਧਰ ਪੰਜਾਬ | death_date = {{Death date and age|df=yes|1960|01|09|1888|02|28}} | death_place = [[ਜਲੰਧਰ]] [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ]] | death_cause = | residence = | nationality = ਭਾਰਤੀ | other_names = | known_for = ਅਜ਼ਾਦੀ ਘੁਲਾਟੀਆ | alma_mater = | employer = | occupation = ਅਜ਼ਾਦੀ ਘੁਲਾਟੀਆ | years_active = | term = | predecessor = | successor = | boards = | religion = [[ਸਿੱਖ]] | spouse = | partner = | children = | parents = ਗੁਪਾਲ ਸਿੰਘ | relations = | footnotes = }} '''ਮਾਸਟਰ ਮੋਤਾ ਸਿੰਘ''' (28 ਫਰਵਰੀ 1888 - 9 ਜਨਵਰੀ 1960)<ref>{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20150716143002/http://www.sikh-history.com/sikhhist/personalities/sewadars/mastermotasingh.html |title=ਪੁਰਾਲੇਖ ਕੀਤੀ ਕਾਪੀ |access-date=2015-07-22 |archive-date=2015-07-16 |url-status=live|last=Singh|first=Harbans|date=2023-02-01|website=sikhhistory.com}}</ref> [[ਭਾਰਤ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਲਹਿਰ]] ਦੌਰਾਨ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚੋਂ ਉੱਠੀ [[ਬਬਰ ਅਕਾਲੀ ਲਹਿਰ|ਬੱਬਰ ਅਕਾਲੀ ਲਹਿਰ]] ਦੇ ਬਾਨੀਆ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ। ==ਜੀਵਨੀ== ਮੋਤਾ ਸਿੰਘ, ਮਾਸਟਰ ਦਾ ਜਨਮ 28 ਫਰਵਰੀ ਨੂੰ 1888, [[ਜਲੰਧਰ]] ਦੇ 7 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਪੂਰਬ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਗੋਪਾਲ ਸਿੰਘ ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਦਾ ਦਾਦਾ, ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ, ਸਿੱਖ ਫ਼ੌਜ ਵਿੱਚ ਸਿਪਾਹੀ ਸੀ ਅਤੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਲੜੇ ਸੀ। ਮੈਟ੍ਰਿਕ ਦਾ ਇਮਤਿਹਾਨ ਪਾਸ ਕਰਨ ਦੇ ਬਾਅਦ, ਮੋਤਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇੱਕ ਜੂਨੀਅਰ ਅੰਗਰੇਜ਼-ਵਰਨੈਕੁਲਰ ਅਧਿਆਪਕ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਿਖਲਾਈ ਅਤੇ ਜਲੰਧਰ ਅਤੇ ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ 'ਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਕੂਲਾ ਚ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਨੇ ਫਾਰਸੀ ਵਿੱਚ ਮੁਨਸ਼ੀ ਫਾਜਿਲ ਗਿਆਨੀ (ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਆਨਰਜ਼) ਕੀਤੀ। ਇਹਨਾਂ ਨੇ ਮਾਝੇ ਆਲੇ ਦੀਵਾਨ ਨਾਲ ਜੁੜ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਕਈ ਥਾਂਵਾਂ ਤੇ ਮੁੰਡੇ ਕੁੜੀਆਂ ਲਈ ਖਾਲਸਾ ਸਕੂਲ ਵੀ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤੇ ਅਤੇ ਪੜ੍ਹਾਇਆ ਵੀ।<ref>{{Cite web |date=2026-02-28 |title=ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਸਿੱਖ ਆਗੂ - ਮਾਸਟਰ ਮੋਤਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦਿਆਂ - Khalsa Akhbaar |url=https://khalsaakhbaar.com/%e0%a8%95%e0%a9%8d%e0%a8%b0%e0%a8%be%e0%a8%82%e0%a8%a4%e0%a9%80%e0%a8%95%e0%a8%be%e0%a8%b0%e0%a9%80-%e0%a8%b8%e0%a8%bf%e0%a9%b1%e0%a8%96-%e0%a8%86%e0%a8%97%e0%a9%82-%e0%a8%ae%e0%a8%be%e0%a8%b8/ |access-date=2026-04-25 |language=en-US}}</ref> ==ਸੰਘਰਸ਼== ਮਾਸਟਰ ਜੀ ਦਾ ਰੁਝਾਨ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਆਜ਼ਾਦੀ ਲਈ [[ਗ਼ਦਰ ਲਹਿਰ]] ਪਾਸੇ ਨੂੰ ਹੋਇਆ। 1919 ਅਪ੍ਰੈਲ ਵਿੱਚ ਲਾਹੌਰ ਕੀਤੀ ਤਕਰੀਰ ਬਦਲੇ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰਸ਼ਲ ਲਾਅ ਥੱਲੇ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਜੇਲ ਵਿੱਚ ਪੱਗ ਬੰਨਣ ਤੇ ਪਾਬੰਦੀ ਹੋਣ ਕਰਕੇ , ਇਹਨਾਂ ਇਸ ਵਿਰੁੱਧ ਭੁਖ ਹੜਤਾਲ ਵੀ ਕੀਤੀ ਜਿਸ ਦੇ ਨਤੀਜ਼ੇ ਵਜੋਂ ਮਾਸਟਰ ਜੀ ਦੀ ਦਸੰਬਰ ਵਿੱਚ ਰਿਹਾਈ ਹੋਈ। [[ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸੁਧਾਰ ਲਹਿਰ]] ਤੇ ਅਕਾਲੀ ਤਹਿਰੀਕ ਦੇ ਮੋਢੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਇੱਕ ਹੋਣ ਕਰਕੇ , ਤਰਤਾਰਨ ਤੇ ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਵਾਪਰੇ ਸਾਕੇ ਨੇ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਝੰਜੋੜ ਕੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ।ਮਾਸਟਰ ਜੀ ਨੇ 1921 ਵਿੱਚ ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਹੋਈ ਸਿੱਖ ਐਜੂਕੇਸ਼ਨਲ ਕਾਨਫਰੰਸ ਦੇ ਸਮੇਂ ਹੀ ਭਾਈ ਕਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਰਲ ਕੇ ਇੱਕ ਦਸਤਾ ਬਣਾਇਆ ,ਤਾਂ ਕਿ ਤਰਨਤਾਰਨ ਅਤੇ ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸਾਕਿਆਂ ਦੇ ਦੋਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਸੋਧਿਆ ਜਾ ਸਕੇ। ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸੱਜਣ ਫੜੇ ਜਾਣ ਕਰਕੇ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਰੂ-ਪੋਸ਼ ਹੋਣਾ ਪਿਆ।<ref>{{Cite web |last=TeamGlobalPunjab |date=2020-01-09 |title=ਮਾਸਟਰ ਮੋਤਾ ਸਿੰਘ: ਦੁਆਬੇ ਦੀ ਬੱਬਰ ਲਹਿਰ ਦੇ ਮੁੱਖ ਆਗੂ ਤੇ ਮਹਾਨ ਦੇਸ਼ ਭਗਤ |url=https://globalpunjabtv.com/master-mota-singh-doabi-babar-movement/ |access-date=2026-04-25 |website=Global Punjab Tv |language=en-US}}</ref> ==ਬੱਬਰ ਅਕਾਲੀ== ਮਾਸਟਰ ਮੋਤਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲਕੇ [[ਬਬਰ ਅਕਾਲੀ ਲਹਿਰ|ਬੱਬਰ ਅਕਾਲੀ ਜੱਥੇ]] ਦੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖੀ। ਆਪ ਪਹਿਲਾ ਐਲਾਨ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਸਨ ਕਿ ਮੈਂ ਫਲਾਣੇ ਦਿਨ , ਫਲਾਣੀ ਸਟੇਜ ਤੇ ਬੋਲਾਂਗਾ ਆਪ ਨੇ ਭਾਸ਼ਣ ਕਰਕੇ ਨਿਕਲ ਜਾਣਾ ਤੇ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਹਥ ਮਲਦੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ। ਆਪ ਦੇ ਸਬੰਧ ਕਾਬੁਲ ਦੇ ਸ਼ਾਹੀ ਘਰਾਣੇ, ਰੂਸੀ ਦੇ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਨੇਤਾਵਾਂ ਤਕ ਸਥਾਪਤ ਕਰ ਲਏ ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਆਪ ਜੀ ਨੂੰ ਇਸ਼ਤਿਹਾਰੀ ਮੁਜ਼ਰਮ ਐਲਾਨ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ ਲਈ ਦੋ ਮੁਰੱਬੇ ਦਾ ਇਨਾਮ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। 15 ਜੂਨ, 1922 ਨੂੰ ਮਾਸਟਰ ਜੀ ਤੇ ਦਫ਼ਾ 124 ਅਤੇ 153 ਦੀਆਂ ਧਾਰਾਵਾਂ ਲਾ ਕੇ ਨੂ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕਰਕੇ ਕੀਤਾ, ਪੰਜ ਸਾਲ ਤੇ ਇਕ ਸਾਲ ਦੀ ਸਜਾ ਸੁਣਾ ਕੇ ਰਾਵਲਪਿੰਡੀ ਜੇਲ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ । ਫਿਰ ਪੂਨਾ ਜੇਲ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। ਆਪ ਨੇ ਕੈਦ ਸਮੇਂ ਕਿਰਪਾਨ ਰੱਖਣ ਦੇ ਮਸਲੇ ਤੇ 105 ਦਿਨ ਦੀ ਭੁਖ ਹੜਤਾਲ ਕੀਤੀ ਤੇ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਝੁਕਾ ਕੇ ਦਿਖਾਇਆ। ਝੰਗ ਵਿਖੇ ਕਾਨਫਰੰਸ ਵਿੱਚ ਰਾਜਸੀ ਭਾਸ਼ਣ ਕਰਨ ਕਰਕੇ ਜਲੰਧਰ ਤੋਂ ਫਿਰ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕਰ ਲਏ ਗਏ ਤੇ 1942-45 ਤੱਕ ਗੁਜਰਾਤ ਜੇਲ ਵਿੱਚ ਰਹੇ। [[ਭਗਤ ਸਿੰਘ|ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ]] ਮੋਤਾ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦੇ ਲਿਖਦੇ ਹਨ," ਮਾਸਟਰ ਮੋਤਾ ਸਿੰਘ, ਖਾਲਸਾ ਮਿਡਲ ਸਕੂਲ ਮਹਲਪੁਰ (ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਹੋਸ਼ਿਆਰਪੁਰ) ਦੇ ਸਾਬਕਾ ਅਧਿਆਪਕ, ਨੇ ਇੱਕ ਭਾਸ਼ਣ ਦਿੱਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਵਾਰੰਟ ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਰਕਾਰ ਦੀ “ਮੇਹਮਾਨਨਵਾਜ਼ੀ” ਕਬੂਲ ਕਰਨਾ ਮਨਜ਼ੂਰ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਹ ਜੇਲ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਭਰਨ ਲਈ ਆਪਣੀ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ ਦੇਣ ਦੇ ਵਿਰੋਧੀ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਭਾਸ਼ਣ ਜਾਰੀ ਰਹੇ। ਕੋਟ-ਫਤੂਹੀ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਦੀਵਾਨ ਬੁਲਾਇਆ ਗਿਆ। ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਇਲਾਕੇ ਨੂੰ ਹਰ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਘੇਰ ਲਿਆ, ਫਿਰ ਵੀ ਮਾਸਟਰ ਮੋਤਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣਾ ਭਾਸ਼ਣ ਦਿੱਤਾ। ਮੀਟਿੰਗ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਦੇ ਹੁਕਮ ’ਤੇ ਸਾਰੀ ਸਭਾ ਖੜੀ ਹੋ ਗਈ ਅਤੇ ਖਾਮੋਸ਼ੀ ਨਾਲ ਛਿੱਟ-ਭਿੱਟ ਹੋ ਗਈ। ਮਾਸਟਰ ਸਾਹਿਬ ਰਹੱਸਮਈ ਢੰਗ ਨਾਲ ਬਚ ਨਿਕਲੇ। ਇਹ ਲੁਕਣ-ਛਿਪਣ ਕਾਫ਼ੀ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਚੱਲਦੀ ਰਹੀ। ਸਰਕਾਰ ਬੇਚੈਨ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਆਖ਼ਿਰਕਾਰ, ਇੱਕ ਦੋਸਤ ਗੱਦਾਰ ਬਣ ਗਿਆ ਅਤੇ ਮਾਸਟਰ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਸਵਾ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ। ਇਹ ਉਸ ਭਿਆਨਕ ਨਾਟਕ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਸੀ।"<ref>{{Cite web |last=Singh |first=Bhagat |title=Blood Sprinkled on the Day of Holi Babbar Akalis on the Crucifix |url=https://www.marxists.org/archive/bhagat-singh/1925/03/15.htm |access-date=2026-04-26 |website=www.marxists.org}}</ref> ==ਪੰਜਾਬ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ== 1952 ਵਿੱਚ [[ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਂਗਰਸ|ਕਾਂਗਰਸ]] ਦੀ ਟਿਕਟ ਤੇ ਚੋਣ ਜਿੱਤ ਕੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਬਣੇ। ਪਰ ਕਾਂਗਰਸ ਦੀਆਂ ਪੰਜਾਬ ਮਾਰੂ ਨੀਤੀਆਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਇਸ ਨਾਲੋਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਅਲੱਗ ਕਰ ਲਿਆ । 1959 ਵਿੱਚ [[ਪ੍ਰਤਾਪ ਸਿੰਘ ਕੈਰੋਂ]] ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਜਦ ਕਿਸਾਨਾਂ ਤੇ ਟੈਕਸ ਲਾਇਆ ਗਿਆ ਤਾਂ ਆਪ ਜਲੰਧਰ ਤੋਂ ਕਿਸਾਨ ਸਭਾ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਇਸ ਮੋਰਚੇ ਵਿੱਚ ਵੱਧ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਹਿੱਸਾ ਲੈਂਦੇ ਰਹੇ। ==ਦਿਹਾਂਤ== ਅਧਰੰਗ ਦਾ ਦੌਰਾ ਪੈਣ ਕਰਕੇ ਆਪ ਜਲੰਧਰ ਦੇ ਸਿਵਲ ਹਸਪਤਾਲ ਵਿੱਚ 9 ਜਨਵਰੀ 1960 ਨੂੰ ਸਦਾ ਲਈ ਅੱਖਾਂ ਮੀਟ ਗਿਆ। ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਸੰਗਰਾਮੀਏ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਬੱਬਰ ਅਕਾਲੀ ਲਹਿਰ ਦੇ ਆਗੂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1888]] 04aacvwmalwhr9zz13hcgzbvpjinwmh 837593 837592 2026-04-26T03:23:27Z Typingsuggestions 59810 Refrence Article 837593 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = ਮਾਸਟਰ ਮੋਤਾ ਸਿੰਘ | image = Master Mota Singh.png | image_size = 120px | caption = | birth_name = | birth_date = {{Birth date|df=yes|1888|02|28}} | birth_place = ਪਾਤੜਾਂ ਜਲੰਧਰ ਪੰਜਾਬ | death_date = {{Death date and age|df=yes|1960|01|09|1888|02|28}} | death_place = [[ਜਲੰਧਰ]] [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ]] | death_cause = | residence = | nationality = ਭਾਰਤੀ | other_names = | known_for = ਅਜ਼ਾਦੀ ਘੁਲਾਟੀਆ | alma_mater = | employer = | occupation = ਅਜ਼ਾਦੀ ਘੁਲਾਟੀਆ | years_active = | term = | predecessor = | successor = | boards = | religion = [[ਸਿੱਖ]] | spouse = | partner = | children = | parents = ਗੁਪਾਲ ਸਿੰਘ | relations = | footnotes = }} '''ਮਾਸਟਰ ਮੋਤਾ ਸਿੰਘ''' (28 ਫਰਵਰੀ 1888 - 9 ਜਨਵਰੀ 1960)<ref>{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20150716143002/http://www.sikh-history.com/sikhhist/personalities/sewadars/mastermotasingh.html |title=ਪੁਰਾਲੇਖ ਕੀਤੀ ਕਾਪੀ |access-date=2015-07-22 |archive-date=2015-07-16 |url-status=live|last=Singh|first=Harbans|date=2023-02-01|website=sikhhistory.com}}</ref> [[ਭਾਰਤ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਲਹਿਰ]] ਦੌਰਾਨ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚੋਂ ਉੱਠੀ [[ਬਬਰ ਅਕਾਲੀ ਲਹਿਰ|ਬੱਬਰ ਅਕਾਲੀ ਲਹਿਰ]] ਦੇ ਬਾਨੀਆ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ। ==ਜੀਵਨੀ== ਮੋਤਾ ਸਿੰਘ, ਮਾਸਟਰ ਦਾ ਜਨਮ 28 ਫਰਵਰੀ ਨੂੰ 1888, [[ਜਲੰਧਰ]] ਦੇ 7 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਪੂਰਬ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਗੋਪਾਲ ਸਿੰਘ ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਦਾ ਦਾਦਾ, ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ, ਸਿੱਖ ਫ਼ੌਜ ਵਿੱਚ ਸਿਪਾਹੀ ਸੀ ਅਤੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਲੜੇ ਸੀ। ਮੈਟ੍ਰਿਕ ਦਾ ਇਮਤਿਹਾਨ ਪਾਸ ਕਰਨ ਦੇ ਬਾਅਦ, ਮੋਤਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇੱਕ ਜੂਨੀਅਰ ਅੰਗਰੇਜ਼-ਵਰਨੈਕੁਲਰ ਅਧਿਆਪਕ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਿਖਲਾਈ ਅਤੇ ਜਲੰਧਰ ਅਤੇ ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ 'ਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਕੂਲਾ ਚ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਨੇ ਫਾਰਸੀ ਵਿੱਚ ਮੁਨਸ਼ੀ ਫਾਜਿਲ ਗਿਆਨੀ (ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਆਨਰਜ਼) ਕੀਤੀ। ਇਹਨਾਂ ਨੇ ਮਾਝੇ ਆਲੇ ਦੀਵਾਨ ਨਾਲ ਜੁੜ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਕਈ ਥਾਂਵਾਂ ਤੇ ਮੁੰਡੇ ਕੁੜੀਆਂ ਲਈ ਖਾਲਸਾ ਸਕੂਲ ਵੀ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤੇ ਅਤੇ ਪੜ੍ਹਾਇਆ ਵੀ।<ref>{{Cite web |date=2026-02-28 |title=ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਸਿੱਖ ਆਗੂ - ਮਾਸਟਰ ਮੋਤਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦਿਆਂ - Khalsa Akhbaar |url=https://khalsaakhbaar.com/%e0%a8%95%e0%a9%8d%e0%a8%b0%e0%a8%be%e0%a8%82%e0%a8%a4%e0%a9%80%e0%a8%95%e0%a8%be%e0%a8%b0%e0%a9%80-%e0%a8%b8%e0%a8%bf%e0%a9%b1%e0%a8%96-%e0%a8%86%e0%a8%97%e0%a9%82-%e0%a8%ae%e0%a8%be%e0%a8%b8/ |access-date=2026-04-25 |language=en-US}}</ref> ==ਸੰਘਰਸ਼== ਮਾਸਟਰ ਜੀ ਦਾ ਰੁਝਾਨ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਆਜ਼ਾਦੀ ਲਈ [[ਗ਼ਦਰ ਲਹਿਰ]] ਪਾਸੇ ਨੂੰ ਹੋਇਆ। 1919 ਅਪ੍ਰੈਲ ਵਿੱਚ ਲਾਹੌਰ ਕੀਤੀ ਤਕਰੀਰ ਬਦਲੇ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰਸ਼ਲ ਲਾਅ ਥੱਲੇ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਜੇਲ ਵਿੱਚ ਪੱਗ ਬੰਨਣ ਤੇ ਪਾਬੰਦੀ ਹੋਣ ਕਰਕੇ , ਇਹਨਾਂ ਇਸ ਵਿਰੁੱਧ ਭੁਖ ਹੜਤਾਲ ਵੀ ਕੀਤੀ ਜਿਸ ਦੇ ਨਤੀਜ਼ੇ ਵਜੋਂ ਮਾਸਟਰ ਜੀ ਦੀ ਦਸੰਬਰ ਵਿੱਚ ਰਿਹਾਈ ਹੋਈ। [[ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸੁਧਾਰ ਲਹਿਰ]] ਤੇ ਅਕਾਲੀ ਤਹਿਰੀਕ ਦੇ ਮੋਢੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਇੱਕ ਹੋਣ ਕਰਕੇ , ਤਰਤਾਰਨ ਤੇ ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਵਾਪਰੇ ਸਾਕੇ ਨੇ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਝੰਜੋੜ ਕੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ।ਮਾਸਟਰ ਜੀ ਨੇ 1921 ਵਿੱਚ ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਹੋਈ ਸਿੱਖ ਐਜੂਕੇਸ਼ਨਲ ਕਾਨਫਰੰਸ ਦੇ ਸਮੇਂ ਹੀ [[ਕਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਗੜਗੱਜ|ਭਾਈ ਕਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਗੜਗੱਜ]] ਨਾਲ ਰਲ ਕੇ ਇੱਕ ਦਸਤਾ ਬਣਾਇਆ ,ਤਾਂ ਕਿ ਤਰਨਤਾਰਨ ਅਤੇ ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸਾਕਿਆਂ ਦੇ ਦੋਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਸੋਧਿਆ ਜਾ ਸਕੇ। ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸੱਜਣ ਫੜੇ ਜਾਣ ਕਰਕੇ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਰੂ-ਪੋਸ਼ ਹੋਣਾ ਪਿਆ।<ref>{{Cite web |last=TeamGlobalPunjab |date=2020-01-09 |title=ਮਾਸਟਰ ਮੋਤਾ ਸਿੰਘ: ਦੁਆਬੇ ਦੀ ਬੱਬਰ ਲਹਿਰ ਦੇ ਮੁੱਖ ਆਗੂ ਤੇ ਮਹਾਨ ਦੇਸ਼ ਭਗਤ |url=https://globalpunjabtv.com/master-mota-singh-doabi-babar-movement/ |access-date=2026-04-25 |website=Global Punjab Tv |language=en-US}}</ref> ==ਬੱਬਰ ਅਕਾਲੀ== ਮਾਸਟਰ ਮੋਤਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲਕੇ [[ਬਬਰ ਅਕਾਲੀ ਲਹਿਰ|ਬੱਬਰ ਅਕਾਲੀ ਜੱਥੇ]] ਦੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖੀ। ਆਪ ਪਹਿਲਾ ਐਲਾਨ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਸਨ ਕਿ ਮੈਂ ਫਲਾਣੇ ਦਿਨ , ਫਲਾਣੀ ਸਟੇਜ ਤੇ ਬੋਲਾਂਗਾ ਆਪ ਨੇ ਭਾਸ਼ਣ ਕਰਕੇ ਨਿਕਲ ਜਾਣਾ ਤੇ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਹਥ ਮਲਦੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ। ਆਪ ਦੇ ਸਬੰਧ ਕਾਬੁਲ ਦੇ ਸ਼ਾਹੀ ਘਰਾਣੇ, ਰੂਸੀ ਦੇ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਨੇਤਾਵਾਂ ਤਕ ਸਥਾਪਤ ਕਰ ਲਏ ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਆਪ ਜੀ ਨੂੰ ਇਸ਼ਤਿਹਾਰੀ ਮੁਜ਼ਰਮ ਐਲਾਨ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ ਲਈ ਦੋ ਮੁਰੱਬੇ ਦਾ ਇਨਾਮ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। 15 ਜੂਨ, 1922 ਨੂੰ ਮਾਸਟਰ ਜੀ ਤੇ ਦਫ਼ਾ 124 ਅਤੇ 153 ਦੀਆਂ ਧਾਰਾਵਾਂ ਲਾ ਕੇ ਨੂ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕਰਕੇ ਕੀਤਾ, ਪੰਜ ਸਾਲ ਤੇ ਇਕ ਸਾਲ ਦੀ ਸਜਾ ਸੁਣਾ ਕੇ ਰਾਵਲਪਿੰਡੀ ਜੇਲ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ । ਫਿਰ ਪੂਨਾ ਜੇਲ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। ਆਪ ਨੇ ਕੈਦ ਸਮੇਂ ਕਿਰਪਾਨ ਰੱਖਣ ਦੇ ਮਸਲੇ ਤੇ 105 ਦਿਨ ਦੀ ਭੁਖ ਹੜਤਾਲ ਕੀਤੀ ਤੇ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਝੁਕਾ ਕੇ ਦਿਖਾਇਆ। ਝੰਗ ਵਿਖੇ ਕਾਨਫਰੰਸ ਵਿੱਚ ਰਾਜਸੀ ਭਾਸ਼ਣ ਕਰਨ ਕਰਕੇ ਜਲੰਧਰ ਤੋਂ ਫਿਰ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕਰ ਲਏ ਗਏ ਤੇ 1942-45 ਤੱਕ ਗੁਜਰਾਤ ਜੇਲ ਵਿੱਚ ਰਹੇ। [[ਭਗਤ ਸਿੰਘ|ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ]] ਮੋਤਾ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦੇ ਲਿਖਦੇ ਹਨ," ਮਾਸਟਰ ਮੋਤਾ ਸਿੰਘ, ਖਾਲਸਾ ਮਿਡਲ ਸਕੂਲ ਮਹਲਪੁਰ (ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਹੋਸ਼ਿਆਰਪੁਰ) ਦੇ ਸਾਬਕਾ ਅਧਿਆਪਕ, ਨੇ ਇੱਕ ਭਾਸ਼ਣ ਦਿੱਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਵਾਰੰਟ ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਰਕਾਰ ਦੀ “ਮੇਹਮਾਨਨਵਾਜ਼ੀ” ਕਬੂਲ ਕਰਨਾ ਮਨਜ਼ੂਰ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਹ ਜੇਲ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਭਰਨ ਲਈ ਆਪਣੀ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ ਦੇਣ ਦੇ ਵਿਰੋਧੀ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਭਾਸ਼ਣ ਜਾਰੀ ਰਹੇ। ਕੋਟ-ਫਤੂਹੀ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਦੀਵਾਨ ਬੁਲਾਇਆ ਗਿਆ। ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਇਲਾਕੇ ਨੂੰ ਹਰ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਘੇਰ ਲਿਆ, ਫਿਰ ਵੀ ਮਾਸਟਰ ਮੋਤਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣਾ ਭਾਸ਼ਣ ਦਿੱਤਾ। ਮੀਟਿੰਗ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਦੇ ਹੁਕਮ ’ਤੇ ਸਾਰੀ ਸਭਾ ਖੜੀ ਹੋ ਗਈ ਅਤੇ ਖਾਮੋਸ਼ੀ ਨਾਲ ਛਿੱਟ-ਭਿੱਟ ਹੋ ਗਈ। ਮਾਸਟਰ ਸਾਹਿਬ ਰਹੱਸਮਈ ਢੰਗ ਨਾਲ ਬਚ ਨਿਕਲੇ। ਇਹ ਲੁਕਣ-ਛਿਪਣ ਕਾਫ਼ੀ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਚੱਲਦੀ ਰਹੀ। ਸਰਕਾਰ ਬੇਚੈਨ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਆਖ਼ਿਰਕਾਰ, ਇੱਕ ਦੋਸਤ ਗੱਦਾਰ ਬਣ ਗਿਆ ਅਤੇ ਮਾਸਟਰ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਸਵਾ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ। ਇਹ ਉਸ ਭਿਆਨਕ ਨਾਟਕ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਸੀ।"<ref>{{Cite web |last=Singh |first=Bhagat |title=Blood Sprinkled on the Day of Holi Babbar Akalis on the Crucifix |url=https://www.marxists.org/archive/bhagat-singh/1925/03/15.htm |access-date=2026-04-26 |website=www.marxists.org}}</ref> ==ਪੰਜਾਬ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ== 1952 ਵਿੱਚ [[ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਂਗਰਸ|ਕਾਂਗਰਸ]] ਦੀ ਟਿਕਟ ਤੇ ਚੋਣ ਜਿੱਤ ਕੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਬਣੇ। ਪਰ ਕਾਂਗਰਸ ਦੀਆਂ ਪੰਜਾਬ ਮਾਰੂ ਨੀਤੀਆਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਇਸ ਨਾਲੋਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਅਲੱਗ ਕਰ ਲਿਆ । 1959 ਵਿੱਚ [[ਪ੍ਰਤਾਪ ਸਿੰਘ ਕੈਰੋਂ]] ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਜਦ ਕਿਸਾਨਾਂ ਤੇ ਟੈਕਸ ਲਾਇਆ ਗਿਆ ਤਾਂ ਆਪ ਜਲੰਧਰ ਤੋਂ ਕਿਸਾਨ ਸਭਾ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਇਸ ਮੋਰਚੇ ਵਿੱਚ ਵੱਧ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਹਿੱਸਾ ਲੈਂਦੇ ਰਹੇ। ==ਦਿਹਾਂਤ== ਅਧਰੰਗ ਦਾ ਦੌਰਾ ਪੈਣ ਕਰਕੇ ਆਪ ਜਲੰਧਰ ਦੇ ਸਿਵਲ ਹਸਪਤਾਲ ਵਿੱਚ 9 ਜਨਵਰੀ 1960 ਨੂੰ ਸਦਾ ਲਈ ਅੱਖਾਂ ਮੀਟ ਗਿਆ। ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਸੰਗਰਾਮੀਏ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਬੱਬਰ ਅਕਾਲੀ ਲਹਿਰ ਦੇ ਆਗੂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1888]] b7c0z3wn2rm04r3k104ez4j1gc6kbc6 3 71138 837583 299994 2026-04-25T23:04:38Z ~2026-25489-49 59816 /* 11119999 */ ਨਵਾਂ ਭਾਗ 837583 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|realName=|name=Athu11119999}} -- [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:New user message|New user message]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:New user message|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 13:08, 14 ਜਨਵਰੀ 2016 (UTC) == 11119999 == 11119999 [[ਖ਼ਾਸ:ਯੋਗਦਾਨ/&#126;2026-25489-49|&#126;2026-25489-49]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:&#126;2026-25489-49|talk]]) 23:04, 25 ਅਪਰੈਲ 2026 (UTC) ijvcnp7t4iis9twm2la4t2sg3puhl7j 3 71307 837577 300572 2026-04-25T19:10:52Z EmausBot 2312 Fixing double redirect from [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Ранко Николић]] to [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Ран-кан]] 837577 wikitext text/x-wiki #ਰੀਡਾਇਰੈਕਟ [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Ран-кан]] k17rk67o0n2axul4e7zo66g8vj2fov3 0 72563 837639 472554 2026-04-26T10:48:27Z Sonia Atwal 49604 837639 wikitext text/x-wiki '''ਨਿਬੰਧ''' ਆਧੁਨਿਕ ਯੁੱਗ ਦੀ ਵਾਰਤਕ ਵਿੱਚ ਨਿਬੰਧ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ ਸਥਾਨ ਹੈ। ਇਸਦਾ ਜਨਮ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ਵੀ ਇਸੇ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ ਵਾਰਤਕ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਪ੍ਰੋੜਤਾ ਦੀ ਕਸਵੱਟੀ ਵੀ ਮੰਨਿਆਂ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਨਿਬੰਧ ਕਿਸੇ ਵਸਤੂ, ਵਿਅਕਤੀ, ਘਟਨਾ ਜਾਂ ਸਿਧਾਂਤ ਦੇ ਸਬੰਧ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਲਿਪੀਬੱਧ ਕਰਨ ਦਾ ਨਾਂ ਹੈ। ਇਸ ਰਚਨਾ ਵਿੱਚ ਵਿਚਾਰਾਂ ਤੇ ਬੁੱਧੀ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨਤਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਮਨ ਦਿਮਾਗ ਦੇ ਅਧੀਨ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਲੇਖਕ ਇਸ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਭਾਵਾਂ ਦੀ ਚਾਸ਼ਨੀ ਰੋਚਕ ਰੁਚੀ ਦੀ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਲਈ ਮਿਲਾਉਦਾ ਹੈ।<ref name="ReferenceA">ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਰੂਪ,ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਜੱਗੀ,ਪੰਨਾ ਨੰ:100</ref>,<ref>ਪੰਜਾਬੀ ਨਿਬੰਧਾਵਲੀ:ਚੋਣਵੇ ਪੰਜਾਬੀ ਨਿਬੰਧਾ ਦਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ,ਸੰ:ਡਾ:ਜੀਤ ਸਿੰਘ ਸ਼ੀਤਲ,ਪੰਨਾ ਨੰ:10</ref> ==ਅਰਥ== *ਪੱਛਮੀ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਕਾਰਨ ਨਵੇਂ ਸਾਹਿਤ ਰੂਪ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਆਏ।ਅੰਗ੍ਰੇਜੀ ਦੇ ਐਸੇ[Essay]ਸਾਹਿਤ ਰੂਪ ਲਈ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾਂ'ਲੇਖ'ਸ਼ਬਦ ਵਰਤਿਆ ਜਾਣ ਲੱਗਾ। ਪਰ ਲੇਖ[Artical]ਦੇ ਘੇਰੇ ਵਿੱਚ ਕਈ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਨਿੱਕੀਆਂ ਵੱਡੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਵਿੱਚ [Essay]ਸਾਹਿਤ ਰੂਪ ਲਈ 'ਨਿਬੰਧ' ਸ਼ਬਦ ਨੂੰ ਢੁੱਕਵਾਂ ਅਤੇ ਭਾਵ-ਪੂਰਤ ਸਮਝਿਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ 'ਨਿਬੰਧ 'ਅੰਗ੍ਰੇਜੀ ਦੇ 'ਐਸੇ' ਸਾਹਿਤ ਰੂਪ ਦਾ ਲਿਖਾਇਕ ਹੈ।<ref name="ReferenceA"/> *ਨਿਬੰਧ ਦਾ ਮੌਲਿਕ ਅਰਥ ਹੈ 'ਬੰਨਣਾ'। [[ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ]] ਵਿੱਚ ਨਿਬੰਧ ਸਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਲਿਖੇ ਹੋਏ ਭੋਜ ਪੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਸੰਵਾਰ ਕੇ, ਪਰੋ ਕੇ ਸਾਂਭ ਕੇ ਰੱਖਣ ਦੀ ਕਿਰਿਆ ਲਈ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਵਿੱਚ ਨਿਬੰਧ ਦਾ [[ਸਮਾਨਾਰਥੀ ਸਬਦ]]' ਪ੍ਰਬੰਧ' ਹੈ। ਆਧੁਨਿਕ ਨਿਬੰਧ ਮੂਲ ਅਤੇ ਪਰੰਪਰਾਵਾਦੀ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਯੁਕਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਅੱਜ ਦਾ ਨਿਬੰਧ ਫ੍ਰਾਂਸੀਸੀ ਸਬਦ 'ਏਸਈ'[[Essai]] ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸਬਦ 'ਏਸੇ'[[Essay]] ਦਾ ਪਰਿਆਇ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ। ਜਿਸਦਾ ਕੋਸ਼ਗਤ ਅਰਥ ਯਤਨ, ਪ੍ਰਯੋਗ ਜਾਂ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। *ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਨਿਬੰਧ ਸ਼ਬਦ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਨਿਬੰਧ ਸਾਹਿਤ ਲਈ 'ਲੇਖ'ਸ਼ਬਦ ਵਧੇਰੇ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਸੀ।ਇਸੇ ਲਈ ਸ਼ਾਇਦ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਚੋਟੀ ਦੇ ਨਿਬੰਧਕਾਰ [[ਪ੍ਰੋ.ਪੂਰਨ ਸਿੰਘ]] ਨੇ ਆਪਣੇ ਨਿਬੰਧ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਦਾ ਨਾਮ [['ਖੁੱਲੇ ਲੇਖ']] ਰੱਖਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਇੱਕ ਹੋਰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਨਿਬੰਧਕਾਰ [[ਪ੍ਰੋ.ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ|ਪ੍ਰੋ. ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ]] ਨੇ ਆਪਣੇ ਨਿਬੰਧ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਦਾ ਨਾਮ [['ਕੁਝ ਧਾਰਮਿਕ ਲੇਖ']] ਰੱਖਿਆ ਸੀ।<ref name="ReferenceB">ਪੰਜਾਬੀ ਨਿਬੰਧ:ਸਰੂਪ,ਸਿਧਾਂਤ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ,ਬਲਬੀਰ ਸਿੰਘ ਦਿਲ,ਪੰਨਾ ਨੰ:1</ref> ==ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ == *ਐਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਬ੍ਰਿਟੈਨਿਕਾ ਅਨੁਸਾਰ:-"ਨਿਬੰਧ ਤੋਂ ਭਾਵ ਅਜਿਹੀ ਸਾਹਿਤਕ ਰਚਨਾ ਹੈ, ਜੋ ਦਰਮਿਆਨੇ ਜਾਂ ਉਚਿਤ ਆਕਾਰ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਲੇਖਕ ਆਪਣੇ ਨਿੱਜੀ ਅਨੁਭਵ ਅਤੇ ਨਿੱਜੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਦੇ ਆਧਾਰ ਉਤੇ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇ ਬਾਰੇ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਸਹਿਜ -ਸੁਭਾ ਜਾਂ ਸਰਸਰੀ ਤੋਰ ਤੇ ਪ੍ਰ੍ਗਟ ਕਰਦਾ ਹੈ।"<ref>ਪੰਜਾਬੀ ਨਿਬੰਧ:ਸਰੂਪ,ਸਿਧਾਂਤ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ,ਬਲਬੀਰ ਸਿੰਘ ਦਿਲ,ਪੰਨਾ ਨੰ:15</ref> *[[ਡਾ.ਜਾਨਸਨ]] ਨੇ ਨਿਬੰਧ ਨੂੰ "ਮਨ ਦਾ ਬੇਲਗਾਮ ਵੇਗ" ਦੱਸਿਆ।<ref name="ReferenceB"/> *[[ਡਾ.ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਜੱਗੀ]] ਅਨੁਸਾਰ:-"ਨਿਬੰਧ ਇੱਕ ਸੀਮਤ ਅਕਾਰ ਵਾਲੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਪੂਰਣ, ਉਹ ਗੱਧ ਰਚਨਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਨਿਬੰਧਕਾਰ ਵਰਣਿਤ ਵਿਸ਼ੇ ਸੰਬੰਧੀ ਆਪਣਾ ਨਿੱਜੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ, ਵਿਚਾਰ ਅਤੇ ਤਜਰਬਾ ਸਰਲ, ਸਪਸ਼ਟ, ਸੁਹਿਰਧ ਅਤੇ ਦਲੀਲ ਭਰੇ ਕ੍ਰ੍ਮਬਧ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ।"<ref name="ReferenceA"/> ==ਨਿਬੰਧ ਦੇ ਤੱਤ == *ਵਿਸ਼ਾ ਜਾਂ ਮੰਤਵ *ਵਿਚਾਰ ਭਾਵ ਅਤੇ ਕਲਪਨਾ *ਮੋਲਿਕ ਸ਼ੈਲੀ *ਵਿਆਕਤਿਤਵ ਦੀ ਛਾਪ *ਭਾਸ਼ਾ ਤੱਤ *ਕਲਾ ਪੱਖ<ref>ਪੰਜਾਬੀ ਨਿਬੰਧ:ਸਰੂਪ,ਸਿਧਾਂਤ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ,ਬਲਬੀਰ ਸਿੰਘ ਦਿੱਲ,ਪੰਨਾ ਨੰ:61-68</ref> ==ਨਿਬੰਧ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਰ == *ਲੇਖ *ਲਘੂ ਲੇਖ *ਲਲਿਤ ਲੇਖ *ਜਿਗਰ ਧਾਰਾ<ref>ਪੰਜਾਬੀ ਨਿਬੰਧ:ਸਰੂਪ,ਸਿਧਾਂਤ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ,ਬਲਬੀਰ ਸਿੰਘ ਦਿਲ,ਪੰਨਾ ਨੰ:61-68</ref> ==ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਪੰਜਾਬੀ ਨਿਬੰਧਕਾਰ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਨਿਬੰਧ ਸੰਗ੍ਰਹਿ== *ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ -[[ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਚਮਤਕਾਰ]], [[ਕਲਗੀਧਰ ਚਮਤਕਾਰ]], [[ਅਸ਼ਟ ਗੁਰੂ ਚਮਤਕਾਰ]]<ref>ਪੰਜਾਬੀ ਨਿਬੰਧ:ਸਰੂਪ,ਸਿਧਾਂਤ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ,ਬਲਬੀਰ ਸਿੰਘ ਦਿੱਲ,ਪੰਨਾ ਨੰ:256-258</ref> *ਪ੍ਰੋ .ਪੂਰਨ ਸਿੰਘ -[[ਖੁਲ੍ਹੇ ਲੇਖ]]<ref>ਪੰਜਾਬੀ ਨਿਬੰਧ:ਸਰੂਪ,ਸਿਧਾਂਤ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ,ਬਲਬੀਰ ਸਿੰਘ ਦਿੱਲ,ਪੰਨਾ ਨੰ:262</ref> *ਗੁਰਬਖਸ਼ ਸਿੰਘ ਪ੍ਰੀਤਲੜੀ-[[ਪ੍ਰੀਤ ਮਾਰਗ]], [[ਸਾਵੀਂ ਪੱਧਰੀ ਜਿੰਦਗੀ]], [[ਕੁਦਰਤੀ ਮਜ੍ਹਬ]], [[ਖੁਲ੍ਹਾ ਦਰ]], [[ਸਾਡੇ ਵਾਰਸ]], [[ਸੁਖਾਵੀਂ ਸੁਧਰੀ ਜਿੰਦਗੀ]] ਆਦਿ<ref>ਪੰਜਾਬੀ ਨਿਬੰਧ:ਸਰੂਪ,ਸਿਧਾਂਤ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ,ਬਲਬੀਰ ਸਿੰਘ ਦਿੱਲ,ਪੰਨਾ ਨੰ:270</ref> *ਪ੍ਰਿ:ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ-[[ਸਹਿਜ ਸੁਭਾ]], [[ਨਵੀਆਂ ਸੋਚਾਂ]], [[ਸੱਭਿਆਚਾਰ]]<ref>ਪੰਜਾਬੀ ਨਿਬੰਧ:ਸਰੂਪ,ਸਿਧਾਂਤ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ,ਬਲਬੀਰ ਸਿੰਘ ਦਿੱਲ,ਪੰਨਾ ਨੰ:279</ref> *ਲਾਲ ਸਿੰਘ ਕਮਲਾ ਅਕਾਲੀ-[[ਜੀਵਨ ਨੀਤੀ]], [[ਮਨ ਦੀ ਮੋਜ]]<ref>ਪੰਜਾਬੀ ਨਿਬੰਧ:ਸਰੂਪ,ਸਿਧਾਂਤ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ,ਬਲਬੀਰ ਸਿੰਘ ਦਿੱਲ,ਪੰਨਾ ਨੰ:284</ref> *ਪ੍ਰੋ:ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ- [[ਰੱਬੀ ਗੱਲਾਂ]], [[ਧਾਰਮਿਕ ਲੇਖ]], [[ਗੁਰਮਤਿ ਪ੍ਰਕਾਸ਼]], [[ਸਰਬੱਤ ਦਾ ਭਲਾ]] ਆਦਿ<ref>ਪੰਜਾਬੀ ਨਿਬੰਧ:ਸਰੂਪ,ਸਿਧਾਂਤ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ,ਬਲਬੀਰ ਸਿੰਘ ਦਿੱਲ,ਪੰਨਾ ਨੰ:287</ref> *ਡਾ.ਬਲਬੀਰ ਸਿੰਘ -[[ਕਲਮ ਦੀ ਕਰਾਮਾਤ]], [[ਲੰਮੀ ਨਦਰ]], [[ਸ਼ੁੱਧ ਸਰੂਪ]]<ref>ਪੰਜਾਬੀ ਨਿਬੰਧ:ਸਰੂਪ,ਸਿਧਾਂਤ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ,ਬਲਬੀਰ ਸਿੰਘ ਦਿੱਲ,ਪੰਨਾ ਨੰ:290</ref> *ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ-[[ਬਹੁ-ਵਿਸਥਾਰ]], [[ਸਪਤ ਸ੍ਰਿੰਗ]], [[ਪੁੰਦ੍ਰਿਕ]]<ref>ਪੰਜਾਬੀ ਨਿਬੰਧ:ਸਰੂਪ,ਸਿਧਾਂਤ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ,ਬਲਬੀਰ ਸਿੰਘ ਦਿੱਲ,ਪੰਨਾ ਨੰ:292</ref> *ਸ.ਸ.ਅਮੋਲ-[[ਪੰਜਾਬੀ ਲੇਖ]], [[ਆਦਰਸ਼ ਪੰਜਾਬੀ ਲੇਖ]] ਆਦਿ<ref name="ReferenceC">ਚੋਣਵੇ ਪੰਜਾਬੀ ਨਿਬੰਧ,ਸੰ:ਜੇ.ਐਸ ਪੁਆਰ ਅਤੇ ਪਰਮਜੀਤ ਸਿੱਧੂ,ਪੰਨਾ ਨੰ:97-102</ref> *ਬਲਰਾਜ ਸਾਹਨੀ-[[ਸਿਨੇਮਾ ਤੇ ਸਟੇਜ]], [[ਕੀ ਇਹ ਸੱਚ ਹੈ ਬਾਪੂ?]]<ref name="ReferenceC"/> *ਗਿਆਨੀ ਗੁਰਦਿੱਤ ਸਿੰਘ-[[ਮੇਰਾ ਪਿੰਡ]], [[ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ]], [[ਜੀਵਨ ਦਾ ਉਸਰਈਆ]], [[ਭੱਟਾ ਦੇ ਸਵਈਏ]]<ref name="ReferenceC"/> *ਸ.ਸੂਬਾ ਸਿੰਘ-[[ਅਲੋਪ ਹੋ ਰਹੇ ਚੇਟਕ]], [[ਗਲਤੀਆਂ]], [[ਜ਼ਹਿਰੀਲੇ ਹਾਸੇ]]<ref name="ReferenceC"/> *ਪ੍ਰੀਤਮ ਸਿੰਘ ਸਿੱਧੂ-[[ਤਾਂ ਰੋਈ ਸੀ ਧਰਤੀ]],[[ਧਰਤੀ ਵਲੈਤੀ ਦੇਸੀ ਚੰਬਾ]]ਆਦਿ<ref name="ReferenceC"/> *ਸਾਥੀ ਲੁਧਿਆਣਵੀ-[[ਸਮੁੰਦਰੋਂ ਪਾਰ]], [[ਉਡਦੀਆਂ ਤਿਤਲੀਆਂ ਮਗਰ]], [[ਅੱਗ ਖਾਣ ਪਿਛੋਂ]]<ref name="ReferenceC"/> *ਈਸ਼ਵਰ ਚਿਤੱਰਕਾਰ-[[ਕਲਮ ਦੀ ਆਵਾਜ਼]], [[ਕਰਾਮਾਤ]],<ref name="ReferenceD">ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਉਤਪਤੀ ਤੇ ਵਿਕਾਸ,ਪ੍ਰੋ:ਕਿਰਪਾਲ ਸਿੰਘ ਕਸੇਲ,ਡਾ:ਪ੍ਰਮਿੰਦਰ ਸਿੰਘ,ਪੰਨਾ ਨੰਬਰ:632-637,</ref> *ਨਰਿੰਦਰਪਾਲ ਸਿੰਘ [[ਨਿੱਕ-ਸੁੱਕ]]<ref name="ReferenceD"/> *ਬਾਵਾ ਬਲਵੰਤ [[ਕਿਸ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਚ]]<ref name="ReferenceD"/> *ਜੀਤ ਸਿੰਘ ਸ਼ੀਤਲ [[ਮਿੱਤਰ ਅਸਾਡੇ ਸੇਈ]]<ref name="ReferenceD"/> *ਕਿਰਪਾਲ ਸਿੰਘ ਕਸੇਲ [[ਇੰਦਰ ਧਨੁਸ਼]]<ref name="ReferenceD"/> *ਡਾ.ਹਰਦੇਵ ਸਿੰਘ ਵਿਰਕ [[ਮਨੁੱਖ ਤੇ ਮਸ਼ੀਨ]]<ref name="ReferenceD"/> *ਡਾ.ਨਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਕਪੂਰ [[ਬੂਹੇ ਬਾਰੀਆਂ]], [[ਮਾਲਾ ਮਣਕੇ]], [[ਸੁਖਨ ਸੁਨੇਹੇ]] ਆਦਿ ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਾਹਿਤ ਰੂਪ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਾਹਿਤ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ]] f6f4ouz969v2osdtfozywradz1e6ugk 837640 837639 2026-04-26T10:53:21Z Sonia Atwal 49604 837640 wikitext text/x-wiki '''ਨਿਬੰਧ''' ਆਧੁਨਿਕ ਯੁੱਗ ਦੀ ਵਾਰਤਕ ਵਿੱਚ ਨਿਬੰਧ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ ਸਥਾਨ ਹੈ। ਇਸਦਾ ਜਨਮ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ਵੀ ਇਸੇ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ ਵਾਰਤਕ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਪ੍ਰੋੜਤਾ ਦੀ ਕਸਵੱਟੀ ਵੀ ਮੰਨਿਆਂ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਨਿਬੰਧ ਕਿਸੇ ਵਸਤੂ, ਵਿਅਕਤੀ, ਘਟਨਾ ਜਾਂ ਸਿਧਾਂਤ ਦੇ ਸਬੰਧ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਲਿਪੀਬੱਧ ਕਰਨ ਦਾ ਨਾਂ ਹੈ। ਇਸ ਰਚਨਾ ਵਿੱਚ ਵਿਚਾਰਾਂ ਤੇ ਬੁੱਧੀ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨਤਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਮਨ ਦਿਮਾਗ ਦੇ ਅਧੀਨ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਲੇਖਕ ਇਸ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਭਾਵਾਂ ਦੀ ਚਾਸ਼ਨੀ ਰੋਚਕ ਰੁਚੀ ਦੀ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਲਈ ਮਿਲਾਉਦਾ ਹੈ।<ref name="ReferenceA">ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਰੂਪ,ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਜੱਗੀ,ਪੰਨਾ ਨੰ:100</ref>,<ref>ਪੰਜਾਬੀ ਨਿਬੰਧਾਵਲੀ:ਚੋਣਵੇ ਪੰਜਾਬੀ ਨਿਬੰਧਾ ਦਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ,ਸੰ:ਡਾ:ਜੀਤ ਸਿੰਘ ਸ਼ੀਤਲ,ਪੰਨਾ ਨੰ:10</ref> ==ਅਰਥ== *ਪੱਛਮੀ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਕਾਰਨ ਨਵੇਂ ਸਾਹਿਤ ਰੂਪ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਆਏ। ਅੰਗ੍ਰੇਜੀ ਦੇ ਐਸੇ[Essay]ਸਾਹਿਤ ਰੂਪ ਲਈ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾਂ 'ਲੇਖ' ਸ਼ਬਦ ਵਰਤਿਆ ਜਾਣ ਲੱਗਾ। ਪਰ ਲੇਖ[Artical]ਦੇ ਘੇਰੇ ਵਿੱਚ ਕਈ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਨਿੱਕੀਆਂ ਵੱਡੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਵਿੱਚ [Essay]ਸਾਹਿਤ ਰੂਪ ਲਈ 'ਨਿਬੰਧ' ਸ਼ਬਦ ਨੂੰ ਢੁੱਕਵਾਂ ਅਤੇ ਭਾਵ-ਪੂਰਤ ਸਮਝਿਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ 'ਨਿਬੰਧ 'ਅੰਗ੍ਰੇਜੀ ਦੇ 'ਐਸੇ' ਸਾਹਿਤ ਰੂਪ ਦਾ ਲਿਖਾਇਕ ਹੈ।<ref name="ReferenceA"/> *ਨਿਬੰਧ ਦਾ ਮੌਲਿਕ ਅਰਥ ਹੈ 'ਬੰਨਣਾ'। [[ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ]] ਵਿੱਚ ਨਿਬੰਧ ਸਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਲਿਖੇ ਹੋਏ ਭੋਜ ਪੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਸੰਵਾਰ ਕੇ, ਪਰੋ ਕੇ ਸਾਂਭ ਕੇ ਰੱਖਣ ਦੀ ਕਿਰਿਆ ਲਈ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਵਿੱਚ ਨਿਬੰਧ ਦਾ [[ਸਮਾਨਾਰਥੀ ਸਬਦ]]' ਪ੍ਰਬੰਧ' ਹੈ। ਆਧੁਨਿਕ ਨਿਬੰਧ ਮੂਲ ਅਤੇ ਪਰੰਪਰਾਵਾਦੀ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਯੁਕਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਅੱਜ ਦਾ ਨਿਬੰਧ ਫ੍ਰਾਂਸੀਸੀ ਸਬਦ 'ਏਸਈ'[[Essai]] ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸਬਦ 'ਏਸੇ' [[Essay]] ਦਾ ਪਰਿਆਇ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ। ਜਿਸਦਾ ਕੋਸ਼ਗਤ ਅਰਥ ਯਤਨ, ਪ੍ਰਯੋਗ ਜਾਂ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। *ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਨਿਬੰਧ ਸ਼ਬਦ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਨਿਬੰਧ ਸਾਹਿਤ ਲਈ 'ਲੇਖ' ਸ਼ਬਦ ਵਧੇਰੇ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਸੀ। ਇਸੇ ਲਈ ਸ਼ਾਇਦ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਚੋਟੀ ਦੇ ਨਿਬੰਧਕਾਰ [[ਪ੍ਰੋ.ਪੂਰਨ ਸਿੰਘ|ਪ੍ਰੋ. ਪੂਰਨ ਸਿੰਘ]] ਨੇ ਆਪਣੇ ਨਿਬੰਧ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਦਾ ਨਾਮ [['ਖੁੱਲੇ ਲੇਖ']] ਰੱਖਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਇੱਕ ਹੋਰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਨਿਬੰਧਕਾਰ [[ਪ੍ਰੋ.ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ|ਪ੍ਰੋ. ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ]] ਨੇ ਆਪਣੇ ਨਿਬੰਧ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਦਾ ਨਾਮ [['ਕੁਝ ਧਾਰਮਿਕ ਲੇਖ']] ਰੱਖਿਆ ਸੀ।<ref name="ReferenceB">ਪੰਜਾਬੀ ਨਿਬੰਧ:ਸਰੂਪ,ਸਿਧਾਂਤ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ,ਬਲਬੀਰ ਸਿੰਘ ਦਿਲ,ਪੰਨਾ ਨੰ:1</ref> ==ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ == *ਐਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਬ੍ਰਿਟੈਨਿਕਾ ਅਨੁਸਾਰ:-"ਨਿਬੰਧ ਤੋਂ ਭਾਵ ਅਜਿਹੀ ਸਾਹਿਤਕ ਰਚਨਾ ਹੈ, ਜੋ ਦਰਮਿਆਨੇ ਜਾਂ ਉਚਿਤ ਆਕਾਰ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਲੇਖਕ ਆਪਣੇ ਨਿੱਜੀ ਅਨੁਭਵ ਅਤੇ ਨਿੱਜੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਦੇ ਆਧਾਰ ਉਤੇ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇ ਬਾਰੇ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਸਹਿਜ -ਸੁਭਾ ਜਾਂ ਸਰਸਰੀ ਤੋਰ ਤੇ ਪ੍ਰ੍ਗਟ ਕਰਦਾ ਹੈ।"<ref>ਪੰਜਾਬੀ ਨਿਬੰਧ:ਸਰੂਪ,ਸਿਧਾਂਤ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ,ਬਲਬੀਰ ਸਿੰਘ ਦਿਲ,ਪੰਨਾ ਨੰ:15</ref> *[[ਡਾ.ਜਾਨਸਨ]] ਨੇ ਨਿਬੰਧ ਨੂੰ "ਮਨ ਦਾ ਬੇਲਗਾਮ ਵੇਗ" ਦੱਸਿਆ।<ref name="ReferenceB"/> *[[ਡਾ.ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਜੱਗੀ]] ਅਨੁਸਾਰ:-"ਨਿਬੰਧ ਇੱਕ ਸੀਮਤ ਅਕਾਰ ਵਾਲੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਪੂਰਣ, ਉਹ ਗੱਧ ਰਚਨਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਨਿਬੰਧਕਾਰ ਵਰਣਿਤ ਵਿਸ਼ੇ ਸੰਬੰਧੀ ਆਪਣਾ ਨਿੱਜੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ, ਵਿਚਾਰ ਅਤੇ ਤਜਰਬਾ ਸਰਲ, ਸਪਸ਼ਟ, ਸੁਹਿਰਧ ਅਤੇ ਦਲੀਲ ਭਰੇ ਕ੍ਰਮਬਧ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ।"<ref name="ReferenceA"/> ==ਨਿਬੰਧ ਦੇ ਤੱਤ == *ਵਿਸ਼ਾ ਜਾਂ ਮੰਤਵ *ਵਿਚਾਰ ਭਾਵ ਅਤੇ ਕਲਪਨਾ *ਮੋਲਿਕ ਸ਼ੈਲੀ *ਵਿਆਕਤਿਤਵ ਦੀ ਛਾਪ *ਭਾਸ਼ਾ ਤੱਤ *ਕਲਾ ਪੱਖ<ref>ਪੰਜਾਬੀ ਨਿਬੰਧ:ਸਰੂਪ,ਸਿਧਾਂਤ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ,ਬਲਬੀਰ ਸਿੰਘ ਦਿੱਲ,ਪੰਨਾ ਨੰ:61-68</ref> ==ਨਿਬੰਧ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਰ == *ਲੇਖ *ਲਘੂ ਲੇਖ *ਲਲਿਤ ਲੇਖ *ਜਿਗਰ ਧਾਰਾ<ref>ਪੰਜਾਬੀ ਨਿਬੰਧ:ਸਰੂਪ,ਸਿਧਾਂਤ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ,ਬਲਬੀਰ ਸਿੰਘ ਦਿਲ,ਪੰਨਾ ਨੰ:61-68</ref> ==ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਪੰਜਾਬੀ ਨਿਬੰਧਕਾਰ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਨਿਬੰਧ ਸੰਗ੍ਰਹਿ== *ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ -[[ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਚਮਤਕਾਰ]], [[ਕਲਗੀਧਰ ਚਮਤਕਾਰ]], [[ਅਸ਼ਟ ਗੁਰੂ ਚਮਤਕਾਰ]]<ref>ਪੰਜਾਬੀ ਨਿਬੰਧ:ਸਰੂਪ,ਸਿਧਾਂਤ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ,ਬਲਬੀਰ ਸਿੰਘ ਦਿੱਲ,ਪੰਨਾ ਨੰ:256-258</ref> *ਪ੍ਰੋ .ਪੂਰਨ ਸਿੰਘ -[[ਖੁਲ੍ਹੇ ਲੇਖ]]<ref>ਪੰਜਾਬੀ ਨਿਬੰਧ:ਸਰੂਪ,ਸਿਧਾਂਤ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ,ਬਲਬੀਰ ਸਿੰਘ ਦਿੱਲ,ਪੰਨਾ ਨੰ:262</ref> *ਗੁਰਬਖਸ਼ ਸਿੰਘ ਪ੍ਰੀਤਲੜੀ-[[ਪ੍ਰੀਤ ਮਾਰਗ]], [[ਸਾਵੀਂ ਪੱਧਰੀ ਜਿੰਦਗੀ]], [[ਕੁਦਰਤੀ ਮਜ੍ਹਬ]], [[ਖੁਲ੍ਹਾ ਦਰ]], [[ਸਾਡੇ ਵਾਰਸ]], [[ਸੁਖਾਵੀਂ ਸੁਧਰੀ ਜਿੰਦਗੀ]] ਆਦਿ<ref>ਪੰਜਾਬੀ ਨਿਬੰਧ:ਸਰੂਪ,ਸਿਧਾਂਤ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ,ਬਲਬੀਰ ਸਿੰਘ ਦਿੱਲ,ਪੰਨਾ ਨੰ:270</ref> *ਪ੍ਰਿ:ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ-[[ਸਹਿਜ ਸੁਭਾ]], [[ਨਵੀਆਂ ਸੋਚਾਂ]], [[ਸੱਭਿਆਚਾਰ]]<ref>ਪੰਜਾਬੀ ਨਿਬੰਧ:ਸਰੂਪ,ਸਿਧਾਂਤ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ,ਬਲਬੀਰ ਸਿੰਘ ਦਿੱਲ,ਪੰਨਾ ਨੰ:279</ref> *ਲਾਲ ਸਿੰਘ ਕਮਲਾ ਅਕਾਲੀ-[[ਜੀਵਨ ਨੀਤੀ]], [[ਮਨ ਦੀ ਮੋਜ]]<ref>ਪੰਜਾਬੀ ਨਿਬੰਧ:ਸਰੂਪ,ਸਿਧਾਂਤ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ,ਬਲਬੀਰ ਸਿੰਘ ਦਿੱਲ,ਪੰਨਾ ਨੰ:284</ref> *ਪ੍ਰੋ:ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ- [[ਰੱਬੀ ਗੱਲਾਂ]], [[ਧਾਰਮਿਕ ਲੇਖ]], [[ਗੁਰਮਤਿ ਪ੍ਰਕਾਸ਼]], [[ਸਰਬੱਤ ਦਾ ਭਲਾ]] ਆਦਿ<ref>ਪੰਜਾਬੀ ਨਿਬੰਧ:ਸਰੂਪ,ਸਿਧਾਂਤ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ,ਬਲਬੀਰ ਸਿੰਘ ਦਿੱਲ,ਪੰਨਾ ਨੰ:287</ref> *ਡਾ.ਬਲਬੀਰ ਸਿੰਘ -[[ਕਲਮ ਦੀ ਕਰਾਮਾਤ]], [[ਲੰਮੀ ਨਦਰ]], [[ਸ਼ੁੱਧ ਸਰੂਪ]]<ref>ਪੰਜਾਬੀ ਨਿਬੰਧ:ਸਰੂਪ,ਸਿਧਾਂਤ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ,ਬਲਬੀਰ ਸਿੰਘ ਦਿੱਲ,ਪੰਨਾ ਨੰ:290</ref> *ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ-[[ਬਹੁ-ਵਿਸਥਾਰ]], [[ਸਪਤ ਸ੍ਰਿੰਗ]], [[ਪੁੰਦ੍ਰਿਕ]]<ref>ਪੰਜਾਬੀ ਨਿਬੰਧ:ਸਰੂਪ,ਸਿਧਾਂਤ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ,ਬਲਬੀਰ ਸਿੰਘ ਦਿੱਲ,ਪੰਨਾ ਨੰ:292</ref> *ਸ.ਸ.ਅਮੋਲ-[[ਪੰਜਾਬੀ ਲੇਖ]], [[ਆਦਰਸ਼ ਪੰਜਾਬੀ ਲੇਖ]] ਆਦਿ<ref name="ReferenceC">ਚੋਣਵੇ ਪੰਜਾਬੀ ਨਿਬੰਧ,ਸੰ:ਜੇ.ਐਸ ਪੁਆਰ ਅਤੇ ਪਰਮਜੀਤ ਸਿੱਧੂ,ਪੰਨਾ ਨੰ:97-102</ref> *ਬਲਰਾਜ ਸਾਹਨੀ-[[ਸਿਨੇਮਾ ਤੇ ਸਟੇਜ]], [[ਕੀ ਇਹ ਸੱਚ ਹੈ ਬਾਪੂ?]]<ref name="ReferenceC"/> *ਗਿਆਨੀ ਗੁਰਦਿੱਤ ਸਿੰਘ-[[ਮੇਰਾ ਪਿੰਡ]], [[ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ]], [[ਜੀਵਨ ਦਾ ਉਸਰਈਆ]], [[ਭੱਟਾ ਦੇ ਸਵਈਏ]]<ref name="ReferenceC"/> *ਸ.ਸੂਬਾ ਸਿੰਘ-[[ਅਲੋਪ ਹੋ ਰਹੇ ਚੇਟਕ]], [[ਗਲਤੀਆਂ]], [[ਜ਼ਹਿਰੀਲੇ ਹਾਸੇ]]<ref name="ReferenceC"/> *ਪ੍ਰੀਤਮ ਸਿੰਘ ਸਿੱਧੂ-[[ਤਾਂ ਰੋਈ ਸੀ ਧਰਤੀ]],[[ਧਰਤੀ ਵਲੈਤੀ ਦੇਸੀ ਚੰਬਾ]]ਆਦਿ<ref name="ReferenceC"/> *ਸਾਥੀ ਲੁਧਿਆਣਵੀ-[[ਸਮੁੰਦਰੋਂ ਪਾਰ]], [[ਉਡਦੀਆਂ ਤਿਤਲੀਆਂ ਮਗਰ]], [[ਅੱਗ ਖਾਣ ਪਿਛੋਂ]]<ref name="ReferenceC"/> *ਈਸ਼ਵਰ ਚਿਤੱਰਕਾਰ-[[ਕਲਮ ਦੀ ਆਵਾਜ਼]], [[ਕਰਾਮਾਤ]],<ref name="ReferenceD">ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਉਤਪਤੀ ਤੇ ਵਿਕਾਸ,ਪ੍ਰੋ:ਕਿਰਪਾਲ ਸਿੰਘ ਕਸੇਲ,ਡਾ:ਪ੍ਰਮਿੰਦਰ ਸਿੰਘ,ਪੰਨਾ ਨੰਬਰ:632-637,</ref> *ਨਰਿੰਦਰਪਾਲ ਸਿੰਘ [[ਨਿੱਕ-ਸੁੱਕ]]<ref name="ReferenceD"/> *ਬਾਵਾ ਬਲਵੰਤ [[ਕਿਸ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਚ]]<ref name="ReferenceD"/> *ਜੀਤ ਸਿੰਘ ਸ਼ੀਤਲ [[ਮਿੱਤਰ ਅਸਾਡੇ ਸੇਈ]]<ref name="ReferenceD"/> *ਕਿਰਪਾਲ ਸਿੰਘ ਕਸੇਲ [[ਇੰਦਰ ਧਨੁਸ਼]]<ref name="ReferenceD"/> *ਡਾ.ਹਰਦੇਵ ਸਿੰਘ ਵਿਰਕ [[ਮਨੁੱਖ ਤੇ ਮਸ਼ੀਨ]]<ref name="ReferenceD"/> *ਡਾ.ਨਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਕਪੂਰ [[ਬੂਹੇ ਬਾਰੀਆਂ]], [[ਮਾਲਾ ਮਣਕੇ]], [[ਸੁਖਨ ਸੁਨੇਹੇ]] ਆਦਿ ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਾਹਿਤ ਰੂਪ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਾਹਿਤ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ]] obpcbt1bpr0hjy9t4k1nugtbppnd6w2 0 77462 837644 560981 2026-04-26T11:52:59Z Sonia Atwal 49604 837644 wikitext text/x-wiki == ਰੇਖਾ ਚਿੱਤਰ == ਰੇਖਾ ਚਿੱਤਰ ਇੱਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ [[ਜੀਵਨੀ]] ਨਾਲ ਮਿਲਦਾ ਜੁਲਦਾ [[ਵਾਰਤਕ]] ਦਾ ਇੱਕ ਰੂਪ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਦੋਹਾਂ ਦਾ ਨਾਇਕ ਵਿਅਕਤੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਨਾਇਕ ਦੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ, ਆਚਰਣ, ਚਿਹਨ-ਚੱਕਰ ਨੂੰ ਵਿਅੰਗਾਤਮਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪਾਠਕਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਈ ਵਾਰ ਲੇਖਕ ਜੀਵਨ ਜਾਂ ਸੁਭਾਅ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਆਦਿ ਦਾ ਆਂਸ਼ਿਕ ਜਾਂ ਪ੍ਰਤੁਨਿਧ ਪੱਖਾਂ ਤੋਂ ਚਿੱਤਰ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। '''ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਘਟਨਾ ਜਾਂ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਅੰਕਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਜਦ ਉਸ ਪੱਖ ਦਾ ਸੰਪੂਰਨ ਵੇਰਵਾ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਜਾਏ ਤਾਂ ਰੇਖਾ ਚਿੱਤਰ ਕਹਿਲਾਉਂਦਾ ਹੈ।''' == ਨਿਬੰਧ ਜਾਂ ਲੇਖ == ਪਹਿਲਾਂ ਰੇਖਾ-ਚਿੱਤਰ ਲਈ [[ਨਿਬੰਧ]] ਜਾਂ [[ਲੇਖ]] ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵਿਚ ਆਉਂਦੇ ਰਹੇ ਹਨ ਪਰ ਹੁਣ ਇਸ ਵਿਧਾ ਨੇ ਆਪਣਾ ਸਥਾਪਿਤ ਰੂਪ ਅਖ਼ਤਿਆਰ ਕਰ ਲਿਆ ਹੈ। ਆਧੁਨਿਕ ਵਾਰਤਕ ਰੂਪਾਂ ਵਿਚ ਰੇਖਾ ਚਿੱਤਰ ਇਕ ਅਜਿਹੀ ਮਿਸ਼ਰਤ ਕਲਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ [[ਜੀਵਨੀ]], [[ਨਿਬੰਧ]], [[ਸੰਸਮਰਣ]], [[ਮੁਲਾਕਾਤਾਂ]] ਆਦਿ ਵਾਰਤਕ ਵੰਨਗੀਆਂ ਦੇ ਅਵਸ਼ੇਸ਼ ਦੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਅਨੇਕਾਂ ਅਭੇਦ ਵੀ ਪਾਏ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਇਸਨੂੰ ਵੱਖਰੀ ਵਿਧਾ ਵਜੋਂ ਸਥਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਰੇਖਾ ਚਿੱਤਰ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਜੀਵਨ ਰੂਪੀ ਤਸਵੀਰ ਦੇ ਕੁਝ ਰੰਗਾਂ ਨੂੰ ਅਧਾਰ ਬਣਾ ਕੇ ਚਿਤਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੂਜੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਇਕ ਦ੍ਰਿਸ਼, ਇੱਕ ਪਾਤਰ ਅਤੇ ਇਕਹਿਰੀ ਘਟਨਾ ਨੂੰ ਰੇਖਾ ਚਿਤਰ ਦਾ ਅਧਾਰ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਥੇ ਲੇਖਕ ਚਰਿਤ੍ਰ ਨਾਇਕ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਉਘਾੜਨ ਦੇ ਨਾਲ -ਨਾਲ ਦੋਸ਼ਾਂ ਤੇ ਕਮੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਅੰਕਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਸ਼ਖਸ਼ੀਅਤ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਮਹਤਵਪੂਰਨ ਘਟਨਾ ਜਾਂ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਅੰਕਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਜਦੋਂ ਓਸ ਪੱਖ ਦਾ ਸੰਪੂਰਨ ਵੇਰਵਾ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਰੇਖਾ ਚਿਤਰ ਕਹਿਲਾਓਂਦਾ ਹੈ।<ref>ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਰੂਪ,ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਜੱਗੀ,ਪੰਨਾ ਨੰ:122</ref> ==ਨਾਮਕਰਣ == ਰੇਖਾ ਚਿੱਤਰ ਦੋ ਸ਼ਬਦਾਂ '''ਰੇਖਾ+ਚਿੱਤਰ''' ਦੇ ਜੋੜ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਸ਼ਬਦੀ ਅਰਥ '''ਰੇਖਾਵਾਂ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਚਿੱਤਰ''' ਹੈ। [[ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ]] ਵਿਚ ਰੇਖਾ ਚਿੱਤਰ ਲਈ '''ਸਕੈੱਚ''' (Sketch) ਸ਼ਬਦ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। == ਵਾਰਤਕ ਰੂਪ == ਰੇਖਾ ਚਿੱਤਰ ਵਾਰਤਕ ਰੂਪ ਦੇ ਨਾਮਕਰਣ ਬਾਰੇ ਚਰਚਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ [[ਹਰਿੰਦਰ ਕੌਰ]] ਲਿਖਦੇ ਹਨ:- ਰੇਖਾ-ਚਿੱਤਰ ਸਾਹਿਤ ਰੂਪ ਦੀ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਚਰਚਾ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਇਸ ਦੇ ਨਾਮਕਰਣ ਬਾਰੇ ਅੱਜ ਤਕ ਮਤਭੇਦ ਚੱਲਿਆ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਇਸ ਸਾਹਿਤ ਰੂਪ ਲਈ ਰੇਖਾ-ਚਿੱਤਰ, ਸ਼ਬਦ-ਚਿੱਤਰ, ਕਲਮੂੀ-ਚਿੱਤਰ, ਸੁਭਾ-ਚਿੱਤਰ, ਵਿਅਕਤੀ-ਚਿੱਤਰ, ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਨਿਗਾਰੀ, ਨਕਸ਼:ਨਿਗਾਰੀ ਅਤੇ ਖਾਕਾ ਨਿਗਾਰੀ ਆਦਿ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।<ref>ਹਰਿੰਦਰ ਕੌਰ, ਪੰਜਾਬੀ ਸ਼ਬਦ ਚਿੱਤਰ, ਪੰਨਾ 9</ref> ==ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ== *ਦੀ ਨਿਊ ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਬ੍ਰਿਟੈਨੀਕਾ ਅਨੁਸਾਰ:-"ਰੇਖਾ ਚਿੱਤਰ ਵਾਰਤਕ ਦਾ ਅਜਿਹਾ ਸੰਖੇਪ ਬਿਰਤਾਂਤ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਅਸਲੀ ਜਾਂ ਕਲਪਿਤ ਵਿਅਕਤੀ ਦਾ ਚਰਿਤਰ ਚਿਤਰਣ ਹੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।"<ref>ਰੇਖਾ-ਚਿੱਤਰ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਰੇਖਾ ਚਿੱਤਰ,ਪ੍ਰੋ:ਕਵੰਲਜੀਤ ਕੌਰ ,ਪੰਨਾ ਨੰ:32</ref> *ਡਾ. ਕੁਲਬੀਰ ਸਿੰਘ ਕਾਂਗ ਅਨੁਸਾਰ:-"ਰੇਖਾ ਚਿਤਰ ਵਿੱਚ ਤਰੇ-ਮੁਖੀ ਚੇਤਨਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਰੇਖਾਕਰ ਇੱਕੋ ਸਮੇਂ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਤਿੰਨ ਅੰਗਾਂ ਦਾ ਸੰਤੁਲਿਤ ਮਿਸ਼ਰਣ ਕਰਦਾ ਹੀ। ਉਹ ਤਿੰਨ ਅੰਗ ਹਨ -ਕਹਾਣੀ ਕਲਾ ,ਆਲੋਚਨਾ ਅਤੇ ਜੀਵਨੀ।"<ref>ਰੇਖਾ-ਚਿੱਤਰ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਰੇਖਾ ਚਿੱਤਰ,ਪ੍ਰੋ:ਕਵੰਲਜੀਤ ਕੌਰ ,ਪੰਨਾ ਨੰ:36</ref> *ਡਾ. ਧਰਮਪਾਲ ਸਿੰਗਲ ਅਨੁਸਾਰ:-"ਰੇਖਾ ਚਿਤਰ ਜੀਵਨੀ ਅਤੇ ਸੰਸਮਰਣ ਵਿਚਾਲੇ ਦੀ ਚੀਜ਼ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਸੰਸਮਰਣ ਵਾਂਗ ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਕੇਵਲ ਇਕ ਪੱਖ ਉਤੇ ਹੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਯਾਦਾਂ ਦੇ ਸਹਾਰੇ ਉਸਦੀ ਕਲਮੀ ਤਸਵੀਰ ਉਸਾਰੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਪੋਰਟਰੇਟ ਖੜਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।"<ref>ਰੇਖਾ-ਚਿੱਤਰ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਰੇਖਾ ਚਿੱਤਰ,ਪ੍ਰੋ:ਕਵੰਲਜੀਤ ਕੌਰ ,ਪੰਨਾ ਨੰ:36</ref> ==ਰੇਖਾ ਚਿੱਤਰ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਰ== *ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਿਕ ਰੇਖਾ ਚਿੱਤਰ<ref>ਰੇਖਾ-ਚਿੱਤਰ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਰੇਖਾ ਚਿੱਤਰ,ਪ੍ਰੋ:ਕਵੰਲਜੀਤ ਕੌਰ ,ਪੰਨਾ ਨੰ:38-40</ref> *ਵਿਅੰਗਾਤਮਕ ਰੇਖਾ ਚਿੱਤਰ<ref>ਰੇਖਾ-ਚਿੱਤਰ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਰੇਖਾ ਚਿੱਤਰ,ਪ੍ਰੋ:ਕਵੰਲਜੀਤ ਕੌਰ ,ਪੰਨਾ ਨੰ:38-40</ref> *ਸਾਹਿਤਕ ਰੇਖਾ ਚਿੱਤਰ<ref>ਰੇਖਾ-ਚਿੱਤਰ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਰੇਖਾ ਚਿੱਤਰ,ਪ੍ਰੋ:ਕਵੰਲਜੀਤ ਕੌਰ ,ਪੰਨਾ ਨੰ:38-40</ref> *ਸੰਸਮਰਣਾਤਮਕ ਰੇਖਾ ਚਿੱਤਰ<ref>ਰੇਖਾ-ਚਿੱਤਰ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਰੇਖਾ ਚਿੱਤਰ,ਪ੍ਰੋ:ਕਵੰਲਜੀਤ ਕੌਰ ,ਪੰਨਾ ਨੰ:38-40</ref> *ਵਰਨਾਤਮਕ ਰੇਖਾ ਚਿੱਤਰ<ref>ਰੇਖਾ-ਚਿੱਤਰ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਰੇਖਾ ਚਿੱਤਰ,ਪ੍ਰੋ:ਕਵੰਲਜੀਤ ਕੌਰ ,ਪੰਨਾ ਨੰ:38-40</ref> *ਬਿਰਤਾਂਤਕ ਰੇਖਾ ਚਿੱਤਰ<ref>ਰੇਖਾ-ਚਿੱਤਰ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਰੇਖਾ ਚਿੱਤਰ,ਪ੍ਰੋ:ਕਵੰਲਜੀਤ ਕੌਰ ,ਪੰਨਾ ਨੰ:38-40</ref> *ਵਿਅਕਤੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਰੇਖਾ ਚਿੱਤਰ<ref>ਰੇਖਾ-ਚਿੱਤਰ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਰੇਖਾ ਚਿੱਤਰ,ਪ੍ਰੋ:ਕਵੰਲਜੀਤ ਕੌਰ ,ਪੰਨਾ ਨੰ:38-40</ref> *ਘਟਨਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਰੇਖਾ ਚਿੱਤਰ<ref>ਰੇਖਾ-ਚਿੱਤਰ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਰੇਖਾ ਚਿੱਤਰ,ਪ੍ਰੋ:ਕਵੰਲਜੀਤ ਕੌਰ ,ਪੰਨਾ ਨੰ:38-40</ref> *ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਰੇਖਾ ਚਿੱਤਰ<ref>ਰੇਖਾ-ਚਿੱਤਰ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਰੇਖਾ ਚਿੱਤਰ,ਪ੍ਰੋ:ਕਵੰਲਜੀਤ ਕੌਰ ,ਪੰਨਾ ਨੰ:38-40</ref> *ਵਾਤਾਵਰਨ ਪ੍ਰਧਾਨ ਰੇਖਾ ਚਿੱਤਰ<ref>ਰੇਖਾ-ਚਿੱਤਰ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਰੇਖਾ ਚਿੱਤਰ,ਪ੍ਰੋ:ਕਵੰਲਜੀਤ ਕੌਰ ,ਪੰਨਾ ਨੰ:38-40</ref> ==ਰੇਖਾ ਚਿੱਤਰ ਦੇ ਤੱਤ== *ਕਾਲਪਨਿਕ ਦੀ ਥਾਂ ਵਾਸਤਵਿਕ<ref>ਰੇਖਾ-ਚਿੱਤਰ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਰੇਖਾ ਚਿੱਤਰ,ਪ੍ਰੋ:ਕਵੰਲਜੀਤ ਕੌਰ ,ਪੰਨਾ ਨੰ:47-53</ref> *ਨਿਰਪੱਖਤਾ<ref>ਰੇਖਾ-ਚਿੱਤਰ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਰੇਖਾ ਚਿੱਤਰ,ਪ੍ਰੋ:ਕਵੰਲਜੀਤ ਕੌਰ ,ਪੰਨਾ ਨੰ:47-53</ref> *ਏਕਾਤਮਕਤਾ<ref>ਰੇਖਾ-ਚਿੱਤਰ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਰੇਖਾ ਚਿੱਤਰ,ਪ੍ਰੋ:ਕਵੰਲਜੀਤ ਕੌਰ ,ਪੰਨਾ ਨੰ:47-53</ref> *ਪ੍ਰਯੋਜਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕਾਰਜ<ref>ਰੇਖਾ-ਚਿੱਤਰ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਰੇਖਾ ਚਿੱਤਰ,ਪ੍ਰੋ:ਕਵੰਲਜੀਤ ਕੌਰ ,ਪੰਨਾ ਨੰ:47-53</ref> *ਸੰਜਮਤਾ<ref>ਰੇਖਾ-ਚਿੱਤਰ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਰੇਖਾ ਚਿੱਤਰ,ਪ੍ਰੋ:ਕਵੰਲਜੀਤ ਕੌਰ ,ਪੰਨਾ ਨੰ:47-53</ref> *ਵਰਣਨਾਤਮਕਤਾ<ref>ਰੇਖਾ-ਚਿੱਤਰ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਰੇਖਾ ਚਿੱਤਰ,ਪ੍ਰੋ:ਕਵੰਲਜੀਤ ਕੌਰ ,ਪੰਨਾ ਨੰ:47-53</ref> *ਯਥਾਰਥਵਾਦੀ<ref>ਰੇਖਾ-ਚਿੱਤਰ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਰੇਖਾ ਚਿੱਤਰ,ਪ੍ਰੋ:ਕਵੰਲਜੀਤ ਕੌਰ ,ਪੰਨਾ ਨੰ:47-53</ref> *ਚਿੱਤਰਾਤਮਕਤਾ<ref>ਰੇਖਾ-ਚਿੱਤਰ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਰੇਖਾ ਚਿੱਤਰ,ਪ੍ਰੋ:ਕਵੰਲਜੀਤ ਕੌਰ ,ਪੰਨਾ ਨੰ:47-53</ref> *ਵਾਰਤਾਲਾਪ<ref>ਰੇਖਾ-ਚਿੱਤਰ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਰੇਖਾ ਚਿੱਤਰ,ਪ੍ਰੋ:ਕਵੰਲਜੀਤ ਕੌਰ ,ਪੰਨਾ ਨੰ:47-53</ref> *ਭਾਸ਼ਾ<ref>ਰੇਖਾ-ਚਿੱਤਰ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਰੇਖਾ ਚਿੱਤਰ,ਪ੍ਰੋ:ਕਵੰਲਜੀਤ ਕੌਰ ,ਪੰਨਾ ਨੰ:47-53</ref> ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਾਹਿਤ ਰੂਪ]] cwkv9qebjpddmc27mn63j671soopqfm 0 77476 837641 545157 2026-04-26T10:59:14Z Sonia Atwal 49604 837641 wikitext text/x-wiki '''ਸੰਸਮਰਣ''' ਆਧੁਨਿਕ ਵਾਰਤਕ ਦੀ ਲੋਕਪ੍ਰਿਯ ਵੰਨਗੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਲੇਖਕ ਬੀਤੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਅਨੁਭਵਾਂ ਅਤੇ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਅਧਾਰ ਬਣਾ ਕੇ ਵਾਰਤਕ ਰਚਦਾ ਹੈ, ਮਿੱਠੀਆਂ ਕੋੜ੍ਹੀਆਂ, ਅਭੁੱਲ, ਰੌਚਕ ਯਾਦਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕੋਈ ਵੰਨਗੀ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਲੇਖਕ ਦੇ ਜੀਵਨ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਕੁਝ ਅਜਿਹੇ ਪਲਾਂ ਜਾਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦਾ ਚਿਤਰਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਭੁਲਾਏ ਨਾਂ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹੋਣ, ਜਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਵਰਣਨ ਕਰਨ ਯੋਗ ਗੱਲ ਹੋਵੇ। ਉਨ੍ਹਾ ਦਾ ਰੌਚਕ ਬਿਆਨ ਹੀ ਸੰਸਮਰਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸੰਸਮਰਣ ਲੇਖਕ ਦੀਆਂ ਮਾਨਸਿਕ ਪ੍ਰਤੀਕਿਰਿਆਵਾਂ ਦਾ ਰੌਚਕ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਹੈ।<ref>ਪੰਜਾਬੀ ਵਾਰਤਕ ਅਤੇ ਸੰਸਮਰਣ ਸਾਹਿਤ, ਪ੍ਰੋ:ਕੰਵਲਜੀਤ ਕੌਰ,ਪੰਨਾ ਨੰ:20</ref>,<ref name="ReferenceA">ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਰੂਪ,ਡਾ.ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਜੱਗੀ,ਪੰਨਾ ਨੰ:121</ref> ==ਅਰਥ == *ਸੰਸਮਰਣ ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹਿੰਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦਾ ਸ਼ਬਦ ਹੈ, ਇਸ ਦੀ ਉਤਪਤੀ ਸਮ-ਸਮਰ -ਲਯਦ [ਅਣੂ] ਤੋਂ ਹੋਈ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਅਰਥ ਸਮਯਕ ਅਤੇ ਸਮਰਣ ਨਿਕਲਦੇ ਹਨ। ਸਮਯਕ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ 'ਆਤ੍ਮਗਤ' ਅਤੇ ਸਮਰਣ ਦਾ ਅਰਥ 'ਯਾਦਾਂ' ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰਾਂ ਸੰਸਮਰਣ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਅਰਥ 'ਸਵੈ ਯਾਦਾਂ 'ਬਣਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਕੋਸ਼ਗਤ ਅਰਥ ਵੀ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਅਨੁਭਵ ਅਰਥਾਤ ਸਮ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਸਹਾਰੇ ਰਚਿਆ ਗਿਆ ਸਾਹਿਤ ਹੀ ਨਿਕਲਦੇ ਹਨ। ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ 'ਸੰਸਮਰਣ' ਸ਼ਬਦ ਲਈ 'ਅਭੁੱਲ ਯਾਦਾਂ' ਨਾਮ ਵੀ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅੰਗਰੇਜੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਸ਼ਬਦ "ਮੈਮਾਇਰ" ਦਾ ਪਰਿਆਵਾਚੀ ਸ਼ਬਦ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ:ਯਾਦ ਕਰਨਾ। *ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਯਾਦ, ਸਮ੍ਰਿਤੀ, ਇਸ ਤੋਂ ਭਾਵ ਹੈ ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਲੇਖਕ ਆਪਣੀਆਂ ਜਾਂ ਪਰਾਈਆਂ ਅਨੁਭੂਤੀਆਂ, ਹੱਡ ਬੀਤੀਆਂ ਜਾਂ ਦੂਜਿਆਂ ਨਾਲ ਉਸ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਵਾਪਰੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਰੌਚਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਵਿਅਕਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸੰਸਮਰਣ ਹੋਂਦ ਵਿੱਚ ਆਓਂਦਾ ਹੈ।<ref>ਪੰਜਾਬੀ ਵਾਰਤਕ ਅਤੇ ਸੰਸਮਰਣ ਸਾਹਿਤ, ਪ੍ਰੋ:ਕੰਵਲਜੀਤ ਕੌਰ,ਪੰਨਾ ਨੰ:25,26</ref>,<ref name="ReferenceA"/> ==ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ == *ਡਾ.ਓਮ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਸਿੰਗਲ ਅਨੁਸਾਰ:-"ਯਾਦਾਂ ਦਾ ਸ਼ਾਬਦਿਕ ਅਰਥ ਹੈ, ਕਿਸੇ ਮਨੁੱਖ, ਘਟਨਾ, ਦ੍ਰਿਸ਼ ਅਤੇ ਵਸਤੂ ਆਦਿ ਨਾਲ ਧੁਰ ਅੰਦਰੋਂ ਜੁੜ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਨਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਨੁਭਵਾਂ, ਪਿਛਲੀਆਂ ਹੱਡ ਬੀਤੀਆਂ ਦੇ ਅਧਾਰ ਤੇ ਨਿੱਜਤਵ ਨਾਲ ਅਤੇ ਗੰਭੀਰਤਾ ਵਿੱਚ ਰਚੇ ਗਏ ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਯਾਦਾਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।"<ref>ਪੰਜਾਬੀ ਵਾਰਤਕ ਅਤੇ ਸੰਸਮਰਣ ਸਾਹਿਤ,ਪ੍ਰੋ:ਕੰਵਲਜੀਤ ਕੌਰ,ਪੰਨਾ ਨੰ:27</ref> ==ਸੰਸਮਰਣ ਦੇ ਰੂਪ == *ਸਵੈ ਨਾਲ ਸਬੰਧਿਤ ਯਾਦਾਂ *ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਸਬੰਧਿਤ ਯਾਦਾਂ<ref>ਪੰਜਾਬੀ ਵਾਰਤਕ ਅਤੇ ਸੰਸਮਰਣ ਸਾਹਿਤ,ਪ੍ਰੋ:ਕੰਵਲਜੀਤ ਕੌਰ,ਪੰਨਾ ਨੰ:21</ref> ==ਪੰਜਾਬੀ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸੰਸਮਰਣ ਰਚਨਾਵਾਂ == *ਗੁਰਬਖਸ਼ ਸਿੰਘ ਪ੍ਰੀਤਲੜੀ:[[ਮੇਰੀਆਂ ਅਭੁੱਲ ਯਾਦਾਂ,1943]] *ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ ਪ੍ਰੀਤਮ:[[ਕਿਰਮਿਚੀ ਲਕੀਰਾਂ]]<ref>ਪੰਜਾਬੀ ਨਿਬੰਧ:ਸਰੂਪ,ਸਿਧਾਂਤ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ,ਬਲਬੀਰ ਸਿੰਘ ਦਿਲ,ਪੰਨਾ ਨੰ:75</ref> *ਹੀਰਾ ਸਿੰਘ ਦਰਦ:[[ਮੇਰੀਆਂ ਕੁਝ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਯਾਦਾਂ,1945]]<ref name="ReferenceB">ਆਧੁਨਿਕ ਪੰਜਾਬੀ ਵਾਰਤਕ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ,ਸਤਿੰਦਰ ਸਿੰਘ,ਪੰਨਾ ਨੰ:137</ref> *ਮਾਸਟਰ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ:[[ਮੇਰੀ ਯਾਦ,1945]]<ref name="ReferenceB"/> *ਗੁਰਮੁਖ ਸਿੰਘ ਮੁਸਾਫ਼ਿਰ:[[ਵੇਖਿਆ ਸੁਣਿਆ ਗਾਂਧੀ,1972]]<ref name="ReferenceC">ਆਧੁਨਿਕ ਪੰਜਾਬੀ ਵਾਰਤਕ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ,ਸਤਿੰਦਰ ਸਿੰਘ,ਪੰਨਾ ਨੰ:138</ref> *ਰਵਿੰਦਰ ਰਵੀ:[[ਸਿਮ੍ਰਿਤੀਆ ਦੇ ਦੇਸ਼,1979]]<ref name="ReferenceC"/> *ਸੋਹਣ ਸਿੰਘ ਸ਼ੀਤਲ:[[ਮੇਰੀਆਂ ਅਭੁੱਲ ਯਾਦਾਂ,1989]]<ref name="ReferenceC"/> *ਪਿਆਰਾ ਸਿੰਘ ਦਾਤਾ:[[ਭੁੱਲੀਆਂ ਵਿਸਰੀਆਂ ਯਾਦਾਂ,1993]]<ref name="ReferenceC"/> *ਮਹਿੰਦਰ ਸਿੰਘ:[[ਯਾਦਾਂ ਦੇਸ਼ ਵਿਦੇਸ਼ ਦੀਆਂ,1994]]<ref name="ReferenceC"/> *ਨਾਨਕ ਸਿੰਘ:[[ਮੇਰੀਆਂ ਸਦੀਵੀਂ ਯਾਦਾਂ,1989]]<ref name="ReferenceD">ਆਧੁਨਿਕ ਪੰਜਾਬੀ ਵਾਰਤਕ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ,ਸਤਿੰਦਰ ਸਿੰਘ,ਪੰਨਾ ਨੰ:139</ref> *ਡਾ.ਕੁਲਬੀਰ ਸਿੰਘ ਕਾਂਗ:[[ਯਾਦਾਂ ਦੇ ਪੰਛੀ,1999]]<ref name="ReferenceD"/> *ਦੇਵਿੰਦਰ ਸੱਤਿਆਰਥੀ:[[ਮੇਰੇ ਸਫ਼ਰ ਦੀਆਂ ਯਾਦਾਂ,2001|ਮੇਰੇ ਸਫ਼ਰ ਦੀਆਂ ਯਾਦਾਂ, 2001]]<ref name="ReferenceD"/> *ਬਲਰਾਜ ਸਾਹਨੀ:[[ਯਾਦਾਂ ਦੀ ਕੰਨੀ,1992]]<ref name="ReferenceD"/> *ਕੇਹਰ ਸਿੰਘ ਕੱਸ:[[ਮੇਰੀਆਂ ਜੀਵਨ ਯਾਦਾਂ ]]<ref name="ReferenceC"/> *ਮਹਿੰਦਰ ਕੌਰ:[[ਮੇਰਾ ਵੀਰ]]<ref name="ReferenceC"/> *ਜਤਿੰਦਰਪਾਲ ਸਿੰਘ:[[ਤੇਰਾ ਬਿਖਮੁ ਭਾਵਨ,2003|ਤੇਰਾ ਬਿਖਮੁ ਭਾਵਨ, 2003]]<ref name="ReferenceD"/> *ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਸੂਰੀ:[[ਅਮਿੱਟ ਯਾਦਾਂ,2004|ਅਮਿੱਟ ਯਾਦਾਂ, 2004]]<ref name="ReferenceD"/> ==ਅਨੁਵਾਦਿਤ ਸੰਸਮਰਣ == *ਪਿਆਰਾ ਸਿੰਘ ਭੋਗਲ,ਤੇਰਾ ਸਿੰਘ ਚੰਨ:[[ਆਪ ਬੀਤੀਆਂ ਰੂਸੋ ]]<ref name="ReferenceE">ਆਧੁਨਿਕ ਪੰਜਾਬੀ ਵਾਰਤਕ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ,ਸਤਿੰਦਰ ਸਿੰਘ,ਪੰਨਾ ਨੰ:140</ref> *ਸਤੀਸ਼ ਕੁਮਾਰ ਵਰਮਾ: [[ਪੂਰਨ ਸਿੰਘ ਦੀਆਂ ਯਾਦਾਂ ]]<ref name="ReferenceE"/> *ਡਾ.ਜਸਵੰਤ ਗਿੱਲ:[[ਜਿੰਦਗੀ ਦੇ ਨਾਂ "ਇਕ ਸੋਵੀਅਤ ਸਰਜਨ ਦੀਆਂ ਯਾਦਾਂ]]<ref name="ReferenceE"/> ==ਹਵਾਲੇ == {{ਹਵਾਲੇ }} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਰੂਪ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਾਹਿਤ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ]] 6o1z3u7j6e6n5yux1ryr4pgs7b6fkl2 0 77803 837571 679729 2026-04-25T18:06:18Z Harry sidhuz 38365 837571 wikitext text/x-wiki '''ਸਿੱਧੂ ਬਰਾੜ''' ਸਿੱਧੂ [[ਭੱਟੀ ਰਾਜਪੂਤ|ਭੱਟੀ ਰਾਜਪੂਤਾਂ]] ਵਿੱਚੋਂ ਹਨ। ਪੁਰਾਣੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਭੱਟੀ ਰਾਜਪੂਤਾਂ ਦਾ ਰਾਜ ਮਥੁਰਾ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਗਜ਼ਨੀ ਤੱਕ ਸੀ। ਕਾਫੀ ਸਮੇਂ ਮਗਰੋਂ ਬਖਾਰੇ ਦੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੇ ਗਜ਼ਨੀ ਅਤੇ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਭੱਟੀਆਂ ਤੋਂ ਜਿੱਤ ਲਏ। ਭੱਟੀ, ਭੱਟਨੇਰ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਆਬਾਦ ਹੋ ਗਏ। ਇੱਕ ਭੱਟੀ ਸਰਦਾਰ ਦੇਵਰਾਜ ਨੇ ਦੇਵਗੜ੍ਹ ਵਸਾਇਆ। ਉਸ ਦੀ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਜੈਮਲ ਇੱਕ ਪਰਤਾਪੀ ਰਾਜਾ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਨੇ ਜੈਸਲਮੇਰ ਸ਼ਹਿਰ ਵਸਾਇਆ। ਉਸ ਦਾ ਬੇਟਾ ਹੇਮ ਰਾਉ ਆਪਣੇ ਭਰਾਵਾਂ ਨਾਲ ਨਰਾਜ਼ ਹੋ ਕੇ ਹਿਸਾਰ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ 1180 ਈ. ’ਚ ਆ ਗਿਆ। ਜਦੋਂ ਸ਼ਹਾਬੁਦੀਨ ਗੌਰੀ ਨੇ ਭਾਰਤ ’ਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ ਤਾਂ ਹੇਮ ਨੇ ਆਪਣੇ ਭੱਟੀ ਕਬੀਲੇ ਨਾਲ ਰਲਕੇ ਉਸ ਦੀ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਹਾਇਤਾ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਲਈ ਗੌਰੀ ਨੇ ਹੇਮ ਨੂੰ ਸਿਰਸੇ, ਹਿਸਾਰ ਤੇ ਬਠਿੰਡੇ ਦੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਦਾ ਚੌਧਰੀ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ। ਹੇਮ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਜੋਂਧਰ ਦੇ 21 ਪੁੱਤ ਸਨ। ਜਿਨਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ’ਤੇ ਅੱਡ- ਅੱਡ 21 ਗੋਤ ਬਣੇ। ਇਸ ਦੇ ਇੱਕ ਪੋਤੇ ਮੰਗਲ ਰਾਉ ਨੇ ਦਿੱਲੀ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਵਿਰੁੱਧ ਬਗ਼ਾਵਤ ਕੀਤੀ ਪਰ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ।ਮੰਗਲ ਰਾਉ ਦੇ ਪੋਤੇ ਖੀਵਾ ਰਾਉ ਦੇ ਘਰ ਕੋਈ ਪੁੱਤਰ ਪੈਦਾ ਨਾਂ ਹੋਇਆ।ਖੀਵਾ ਰਾਉ ਨੇ ਸਰਾਉਂ ਜੱਟਾਂ ਦੀ ਕੁੜੀ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰ ਲਿਆ। ਭੱਟੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ‘ਖੀਵਾ ਖੋਟਾ’ ਕਹਿ ਕੇ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ। ਖੀਵਾ ਰਾਉ ਦੇ ਘਰ ਸਿੱਧੂ ਰਾਉ ਦਾ ਜਨਮ 1250 ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਸਿੱਧੂ ਰਾਉ ਦੀ ਬੰਸ ਜੱਟਾਂ ਵਿੱਚ ਰਲ ਗਈ। ਸਿੱਧੂ ਨਾਮ ਤੋਂ ਹੀ [[ਸਿੱਧੂ]] ਗੋਤ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹੋਇਆ। ਜਿਸ ਵਿੱਚੋਂ ਸਿੱਧੂ ਦੇ ਛੇ ਪੁੱਤ ਹੋਏ। ਬੇਟੇ ਦਾਹੜ ਦੀ ਉਲਾਦ ਕੈਂਥਲ, ਝੁੰਬੇ, ਆਦਿ ਵਾਲੇ ਭਾਈਕੇ ਹਨ। ਧਰ ਦੀ ਉਲਾਦ ਪੀਰ ਕੋਟੀਏ ਹਨ। ਰੂਪ ਦੀ ਉਲਾਦ ਰੋਸੇ ਸਿੱਧੂ ਹਨ।ਸੁਰੋ ਦੀ ਉਲਾਦ ਮਹਿਰਮੀਏ ਸਿੱਧੂ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹ ਜੈਦਾਂ ਦਾ ਵਡੇਰਾ ਸੀ। ਮਾਣੋ ਦੀ ਬੰਸ ਮਲਕਾਣੇ ਅਤੇ ਨੌਰੰਗ ਆਦਿ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਭੂਰੇ ਦੀ ਬੰਸ ਵਿੱਚੋਂ ਹਰੀਕੇ ਤੇ ਬਰਾੜ ਸਿੱਧੂ ਹਨ। ਭੂਰੇ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੇ ਸੰਤ ਸੁਭਾਅ ਕਾਰਣ ਵਿਆਹ ਨਹੀਂ ਕਰਵਾਇਆ। ਇਸ ਨੂੰ ਭੱਟੀਆਂ ਨੇ ਬਠਿੰਡੇ ਤੇ ਮੁਕਤਸਰ ਵਿਚਕਾਰ ਅਬਲੂ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਕਤਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਸਾਰੇ ਸਿੱਧੂ ਇਸ ਮਹਾਂਪੁਰਸ਼ ਦੀ ਮਾਨਤਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਭੂਰੇ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸੀਤਾ ਰਾਉ ਦੀ ਬੰਸ ਵਿੱਚੋਂ ਹਰੀ ਰਾਉ ਹੋਇਆ। ਇਹ ਹਰੀਕੇ ਸਿੱਧੂਆਂ ਦੀ ਸ਼ਾਖਾ ਦਾ ਮੋਢੀ ਹੋਇਆ। ਕਾੳਂਕੇ, ਅਟਾਰੀ, ਹਰੀਕੇ ਤੇ ਫਤਣ ਕੇ ਆਦਿ ਇਸ ਦੀ ਬੰਸ ਵਿੱਚੋਂ ਹਨ।ਇਹ ਬਰਾੜ ਬੰਸੀ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਸੀਤਾ ਰਾਉ ਦੇ ਦੂਜੇ ਪੁੱਤਰ ਜਰਥ ਦੀ ਬੰਸ ਵਿੱਚੋਂ ਬਰਾੜ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ।ਸਿੱਧੂ ਤੋਂ ਦਸਵੀਂ ਪੀੜ੍ਹੀ ’ਤੇ ਬਰਾੜ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਨੇ ਭੱਟੀਆਂ ਨੂੰ ਹਰਾ ਕੇ ਬਠਿੰਡੇ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ’ਤੇ ਦੁਬਾਰਾ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ। ਇਹ ਬਠਿੰਡੇ ਦੇ ਰੇਤਲੇ ਇਲਾਕੇ ਬੀਦੋਵਾਲ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਇੱਥੇ ਹੀ ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। ਬਰਾੜ ਦੇ ਛੇ ਪੁੱਤ ਸਨ ਜਿੰਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਦੁੱਲ ’ਤੇ ਪੌੜ ਹੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਏ ਸਨ। ਬਰਾੜ ਦੇ ਤਿੰਨ ਭਰਾ ਹੋਰ ਸਨ।ਪਰ ਇਹ ਮਿਥਿਹਾਸਕ ਕਹਾਣੀ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵੰਸ਼ ਵੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਬਰਾੜ ਵੰਸ਼ ਹੀ ਲਿਖਦੀ ਹੈ। ਹਰੀਕੇ ਵੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਬਰਾੜ ਹੀ ਲਿਖਦੇ ਹਨ। ਬਰਿਆਰ ਗੋਤ ਵੀ ਬਰਾੜਾ ਦੇ ਧੜੇ ਤੋਂ ਵੱਖਰੇ ਹੋ ਕੇ ਬਣੀ ਹੈ ਜੋ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਵੇਲੇ ਵੱਖਰੇ ਹੋਏ ਸਨ ਪਰ ਕਈ ਬਰਾੜਾ ਨੇ ਬਰਿਆਰ ਲਿਖਣ ਦੀ ਬਿਜਾਏ ਬਰਾੜ ਨੂੰ ਹੀ ਤਰਜ਼ੀਹ ਦਿੱਤੀ ਹੈ ਤੇ ਕੁਝ ਬਰਿਆਰ ਲਿਖਦੇ ਹਨ। ==ਹਵਾਲੇ== * ਹੁਸ਼ਿਆਰ ਸਿੰਘ ਦੁਲੇਹ: ‘ਜੱਟਾਂ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ’ * ਪਿੰਡ ਦੇ ਬਜ਼ਰੁਗਾਂ ਕੋਲੋਂ ਪੀੜ੍ਹੀ ਦਰ ਪੀੜ੍ਹੀ ਇਤਿਹਾਸ [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜੱਟ ਗੋਤ]] heem8ij5fczb2oeey11ctao8qixnt8j 3 84741 837584 518102 2026-04-25T23:09:43Z Qədir 52056 Qədir ਨੇ [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Nyxaros]] ਵਰਕੇ ਨੂੰ ਬਿਨਾਂ ਕੋਈ ਮੋੜ ਛੱਡੇ [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Renamed user 7ac1f43d306d4b5f596ea383293c4226]] 'ਤੇ ਥਾਂ-ਬਦਲੀ ਕੀਤੀ ਏ: Automatically moved page while renaming the user "[[Special:CentralAuth/Nyxaros|Nyxaros]]" to "[[Special:CentralAuth/Renamed user 7ac1f43d306d4b5f596ea383293c4226|Renamed user 7ac1f43d306d4b5f596ea383293c4226]]" 343929 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|realName=|name=Sebastian James}} -- [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:New user message|New user message]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:New user message|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 08:32, 11 ਸਤੰਬਰ 2016 (UTC) rrmyiwu4sb3my8p15rsqaeck1l8q75b 0 131539 837637 552432 2026-04-26T10:37:27Z Sonia Atwal 49604 837637 wikitext text/x-wiki [[ਤਸਵੀਰ:ਸਾਵੀਂ ਪੱਧਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ.jpg|alt=ਪੰਜਾਬੀ ਲੇਖਕ ਗੁਰਬਖ਼ਸ਼ ਸਿੰਘ ਪ੍ਰੀਤਲੜੀ ਦੀ ਵਾਰਤਕ ਪੁਸਤਕ ਸਾਵੀਂ ਪੱਧਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀ ਜਿਲਦ|thumb|ਸਾਵੀਂ ਪੱਧਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਪੁਸਤਕ ਦੀ ਜਿਲਦ]] '''ਸਾਵੀਂ ਪੱਧਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ''' ਪੰਜਾਬੀ ਲੇਖਕ [[ਗੁਰਬਖ਼ਸ਼ ਸਿੰਘ ਪ੍ਰੀਤਲੜੀ|ਗੁਰਬਖ਼ਸ਼ ਸਿੰਘ ਪ੍ਰੀਤਲੜੀ]] ਦੀ ਪੰਜਵੀਂ [[ਵਾਰਤਕ]] ਪੁਸਤਕ ਹੈ। ਉਹਨਾਂ ਵੱਲੋਂ ਆਪਣੀ ਪੁੱਤਰੀ ਉਮਾ ਨੂੰ ਅਰਪਿਤ ਕੀਤੀ ਇਹ ਪੁਸਤਕ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ [[1943]] ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਈ ਸੀ। == ਤਤਕਰਾ == ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਵਿਚ 16 ਲੇਖ ਹਨ:- # ਮੇਰਾ ਮਨੋਰਥ # ਖ਼ੁਸ਼ੀ # ਪੂਰਨ ਭਾਈਚਾਰਾ # ਪਿਆਰ # ਲਿੰਗ-ਗਿਆਨ # ਵਿਆਹ # ਜੀਵਨ ਜਾਚ # ਰੋਟੀ ਵੇਲਾ # ਈਰਖਾ # ਬੋਲ-ਚਾਲ ਦਾ ਹੁਨਰ # ਕਾਮਯਾਬੀ # ਸਾਵੀਂ ਪੱਧਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ # ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਕੀ ਹੈ? # ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਦਾ ਮਾਰਗ # ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਪ੍ਰਾਣ ਹੈ # ਮੌਤ-ਦੇਵ ਇਨ੍ਹਾਂ ਲੇਖਾਂ ਵਿੱਚੋਂ 'ਕਾਮਯਾਬੀ' ਸਭ ਤੋਂ ਲੰਬਾ ਲੇਖ ਹੈ। ਕਈਆਂ ਲੇਖਾਂ ਵਿੱਚ ਦੁਹਰਾਓ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਤੇ ਕਿਤੇ ਵਾਧੂ ਵਿਸਤਾਰ ਵੀ ਹੈ। == ਮਨੋਰਥ == ਪੁਸਤਕ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਲੇਖਕ ਨੇ 28 ਫ਼ਰਵਰੀ, 1943 ਨੂੰ ਜੋ ਭੂਮਿਕਾ ਲਿਖੀ ਉਸ ਵਿਚ ਰਚਨਾ ਦੇ ਮਨੋਰਥ ਨੂੰ ਸਪਸ਼ਟ ਕੀਤਾ ਕਿ ਇਕ ਵਾਰ ਇਕ ਵਿਦਵਾਨ ਨਿਰਮਲੇ ਸੰਤ ਉਸ ਕੋਲ ਆਏ ਅਤੇ ਆਪਣੀਆਂ ਤਿੰਨ ਜਗਿਆਸਾਵਾਂ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤੀਆਂ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਤੀਜੀ ਸੀ – ‘ਮਨੁੱਖਾ ਜੀਵਨ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਚੰਗਾ ਆਦਰਸ਼ ਕੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।’ ਇਸ ਪੁੱਛ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵਜੋਂ ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾਈ ਗਈ। ਲੇਖਕ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਹੈ ਕਿ “ਜੀਵਨ ਸਾਗਰ ਵਿੱਚ ਸਾਡੀ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਦੀ ਨਿੱਕੀ ਜਿਹੀ ਨੱਈਆ ਜੇ ਸਾਵੀਂ ਹੈ ਤਾਂ ਵੱਡੀਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਛੱਲਾਂ ਉੱਤੇ ਛੁਲ੍ਹਕ ਕੇ ਵੀ ਇਸ ਦਾ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਹੋ ਵਿਗੜੇਗਾ, ਭਾਵੇਂ ਇਸ ਉੱਤੇ ਕਿੰਨਾ ਸਾਰਾ ਭਾਰ ਵੀ ਲੱਦਿਆ ਜਾਏ; ਪਰ ਇਸ ਦਾ ਅੱਗਾ ਪਿੱਛਾ, ਸੱਜਾ ਖੱਬਾ ਜੇ ਜ਼ਰਾ ਵੀ ਉਲਾਰ ਹੋ ਜਾਏ, ਤਾਂ ਭਾਰ ਲੱਦਣਾ ਤੇ ਕਿਤੇ ਰਿਹਾ, ਇਹ ਖ਼ਾਲੀ ਉਲਟੂੰ-ਉਲਟੂੰ ਕਰਦੀ ਰਹੇਗੀ ਤੇ ਚੱਪੇ-ਚੱਪੇ ਉੱਤੇ ਸਾਡਾ ਤ੍ਰਾਹ ਨਿਕਲਦਾ ਰਹੇਗਾ।” ਫਿਰ ਸੱਤਵੀਂ ਐਡੀਸ਼ਨ ਦੇ ਛਪਣ ਵੇਲੇ 27 ਜੁਲਾਈ, 1959 ਨੂੰ ਲਿਖੀ ਇਕ ਹੋਰ ਭੂਮਿਕਾ ਵਿੱਚ ਸਾਵੀਂ ਪੱਧਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਹੋਰ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਉਪਰੰਤ 1964 ਵਿੱਚ ਛਪੀ ਐਡੀਸ਼ਨ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਲੇਖਕ ਨੇ 22 ਅਕਤੂਬਰ, 1964 ਦੀ ਲਿਖੀ ਇੱਕ ਵੱਖਰੀ ਭੂਮਿਕਾ ਲਗਾਈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਸੰਤੁਲਿਤ ਜੀਵਨ ਢੰਗ ਦਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕਰਦਿਆਂ ਦੱਸਿਆ ਕਿ "ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਸਾਵਾਂ ਪੱਧਰਾ ਰਹਿਣਾ ਬਹੁਤ ਕਰਕੇ ਸਾਡੇ ਜੀਵਨ ਫ਼ਲਸਫ਼ੇ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਅਸੀਂ ਗਿਣੀ ਮਿਥੀ ਕਿਸਮਤ ਤੇ ਅਗਲੇ ਪਿਛਲੇ ਜਨਮ ਵਿਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਰੱਖਦੇ ਹਾਂ ਤਾਂ ਮਾੜੀ ਕਿਸਮਤ ਦਾ ਗਿਲਾ ਭਵਿੱਖ ਦਾ ਤੌਖਲਾ ਸਾਨੂੰ ਸਾਵਾਂ ਪੱਧਰਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿਣ ਦੇਵੇਗਾ। ਜੇ ਸਾਡਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਜੋ ਕੁੱਝ ਵੀ ਅਸੀਂ ਹਾਂ, ਤੇ ਜੋ ਕੁੱਝ ਵੀ ਸਾਡੇ ਨਾਲ ਵਾਪਰਦਾ ਹੈ, ਸਾਡੀਆਂ ਆਸਾਂ ਤੇ ਸਾਡੇ ਅਮਲਾਂ ਦਾ ਹੀ ਪ੍ਰਤਿਕਰਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਆਪਣੀਆਂ ਆਸਾਂ ਤੇ ਅਮਲਾਂ ਦੀ ਸੁਧਾਈ ਕਰਕੇ ਆਪਣੀ ਤਕਦੀਰ ਦੇ ਵੱਡ-ਰਾਜ ਬਣ ਸਕਦੇ ਹਾਂ... ਤਕਦੀਰ ਕੀ ਹੈ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਬਣਿਆ ਤਣਿਆ ਚਾਲਚਲਣ। ਜੇ ਇਹ ਸਾਵਾਂ ਪੱਧਰਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਤਕਦੀਰ ਵੀ ਸਾਵੀਂ ਪੱਧਰੀ ਹੋਵੇਗੀ।<ref>{{Cite book|url=https://www.worldcat.org/oclc/36430501|title=ਗੁਰਬਖ਼ਸ਼ ਸਿੰਘ ਪ੍ਰੀਤਲੜੀ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧ ਲੇਖ (ਪਹਿਲੀ ਸੈਂਚੀ)|last=ਜੱਗੀ|first=ਰਤਨ ਸਿੰਘ (ਸੰਪਾ.)|publisher=ਪਬਲੀਕੇਸ਼ਨ ਬਿਊਰੋ|year=1996|isbn=81-7380-214-9|location=ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪਟਿਆਲਾ|pages=25|oclc=36430501|quote=|via=}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == 1cutq57v9apvj5t73fmhb45rj27hsfo 2 143351 837548 829592 2026-04-25T13:14:34Z Harry sidhuz 38365 Unaccesories Symbol Remove : 837548 wikitext text/x-wiki <br>ਮੇਰਾ ਨਾਮ ਹਰਮਨਜੀਤ ਸਿੰਘ ਹੈ। ਮੈਂ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ 2020 ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਅਤੇ 2021 ਤੋਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਿਕੀਮੀਡੀਆ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟਾਂ ਵਿੱਚ ਲਗਾਤਾਰ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾ ਰਿਹਾ ਹਾਂ।{{ਜਾਣਕਾਰੀਡੱਬਾ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਵਰਤੋਂਕਾਰ|name=ਹਰਮਨਜੀਤ ਸਿੰਘ|aliases=ਹੈਰੀ|birthdate={{Birth date and age|df=yes|2007|4|2}}|birthplace=|country=ਭਾਰਤ|nationality=ਭਾਰਤੀ|email=harryharmanjeet3@gmail.com|instagram=_harry_sidhuz_|facebook=brarharmanjeet|tablecolor=purple|fontcolor=White|color=black|gender=Male}}{{Boxboxtop|ਜਾਣਕਾਰੀ|align=}} {{Userbox | border-c = #999 | id = BCA | id-c = #FFF | info = ਇਹ ਵਰਤੋਂਕਾਰ **[[Bachelor of Computer Applications|ਬੀ.ਸੀ.ਏ.]]** ਦਾ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਹੈ। | info-c = #D1E8FF }} |- | {{User pa}} {{User Wikipedian For|year=2021|month=01|day=01}} {{ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਮੋਬਾਇਲ}} {{ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਕ੍ਰਿਕਟ}} {{Userbox/100wikidays}} {{ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਰਸਾ ਕੋਸ਼}} {{User toolbox}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:User pa]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 2007]] flhngxrwudi95gsy8atrh674ci0pn0u 0 155294 837559 802665 2026-04-25T17:02:31Z Meenukusam 51574 Created by translating the section "Early life and background" from the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1337906585|Sitara Devi]]" 837559 wikitext text/x-wiki '''ਸਿਤਾਰਾ ਦੇਵੀ''' (ਜਨਮ '''ਧਨਲਕਸ਼ਮੀ''' ; 8 ਨਵੰਬਰ 1920 – 25 ਨਵੰਬਰ 2014) ਕਲਾਸੀਕਲ [[ਕਥਕ]] ਸ਼ੈਲੀ ਦੀ ਨ੍ਰਿਤ ਦੀ ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਡਾਂਸਰ, ਇੱਕ ਗਾਇਕਾ, ਅਤੇ ਇੱਕ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਸੀ। ਉਹ ਕਈ ਅਵਾਰਡਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤਕਰਤਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਕਈ ਵੱਕਾਰੀ ਸਥਾਨਾਂ 'ਤੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ; ਰਾਇਲ ਅਲਬਰਟ ਹਾਲ, ਲੰਡਨ (1967) ਅਤੇ ਕਾਰਨੇਗੀ ਹਾਲ, ਨਿਊਯਾਰਕ (1976) ਸਮੇਤ।<ref>{{Cite web |title=Sitara Devi – The Kathak Legend |url=http://www.indiatraveltimes.com/week/week_17.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140330112958/http://www.indiatraveltimes.com/week/week_17.html |archive-date=30 March 2014 |access-date=25 January 2012 |website=India Travel Times}}</ref> [[ਤਸਵੀਰ:Illustrious dance maestro and guru, Sitara Devi interacting with the media and delegates in the Black Box, Kala Academy, during IFFI-2010, in Panjim, Goa on November 25, 2010.jpg|thumb|ਸਿਤਾਰਾ ਦੇਵੀ]] ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਦੇਵੀ [[ਰਬਿੰਦਰਨਾਥ ਟੈਗੋਰ|ਰਾਬਿੰਦਰਨਾਥ ਟੈਗੋਰ]] ਨੂੰ ਮਿਲੀ, ਜਿਸਨੇ ਉਸਨੂੰ ਕਥਕ ਵਰਗੀਆਂ ਗੁਆਚੀਆਂ ਭਾਰਤੀ ਕਲਾਵਾਂ ਨੂੰ ਮੁੜ ਸੁਰਜੀਤ ਕਰਨ ਲਈ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕੀਤਾ। [[ਰਬਿੰਦਰਨਾਥ ਟੈਗੋਰ]] ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ''ਨ੍ਰਿਤਿਆ ਸਮਰਾਗਨੀ (ਨ੍ਰਿਤ ਸਮਰਾਗਨੀ)'' ਕਿਹਾ, ਭਾਵ ਨ੍ਰਿਤ ਦੀ ਮਹਾਰਾਣੀ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਸਿਰਫ਼ 16 ਸਾਲ ਦੀ ਸੀ ਤਾਂ ਉਸ ਦਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਦੇਖਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ।<ref>{{Cite news|url=http://www.indianexpress.com/news/empress-of-kathak/840852/|title=Empress of Kathak|date=3 September 2011|work=Indian Express|access-date=25 January 2012}}</ref> ਕੁਝ ਲੋਕ ਉਸ ਨੂੰ ''ਕਥਕ ਰਾਣੀ'' ਮੰਨਦੇ ਹਨ।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=NGc6AQAAIAAJ&q=Sitara+Devi+-+Kathak+queen|title=Illustrated Weekly of India, Volume 99, Issue 3|last=Mishra|first=Susheela|year=1972|pages=43}}</ref> == ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਪਿਛੋਕੜ == ਸਿਤਾਰਾ ਦੇਵੀ ਦਾ ਜਨਮ 8 ਨਵੰਬਰ 1920 ਨੂੰ [[ਕੋਲਕਾਤਾ]] (ਉਦੋਂ [[ਕੋਲਕਾਤਾ|ਕਲਕੱਤਾ]] ) ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਜੋ ਕਿ ਉਸ ਸਾਲ ਧਨਤੇਰਸ ਦੇ ਤਿਉਹਾਰ ਨਾਲ ਮੇਲ ਖਾਂਦਾ ਸੀ, [[ਦਿਵਾਲੀ|ਦੀਪਾਵਲੀ]] ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਤਿਉਹਾਰ ਦੀ ਪੂਰਵ ਸੰਧਿਆ।<ref>{{Cite web |title=Dhanteras on 8th November 1920 |url=http://www.drikpanchang.com/festivals/dhanteras/festivals-dhanteras-puja-timings.html?year=1920}}</ref> ਉਸ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਕਿਸਮਤ [[ਦੇਵੀ|ਦੀ ਦੇਵੀ]] ਦੇ ਸਨਮਾਨ ਵਿੱਚ ਧਨਲਕਸ਼ਮੀ ਦਾ ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਜਿਸਦੀ ਉਸ ਦਿਨ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।<ref name="ht11">{{Cite web |date=2 September 2011 |title=Kathak queen Sitara Devi still youthful at 91 |url=http://www.hindustantimes.com/lifestyle/art/kathak-queen-sitara-devi-still-youthful-at-91/article1-740764.aspx |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140407100628/http://www.hindustantimes.com/lifestyle/art/kathak-queen-sitara-devi-still-youthful-at-91/article1-740764.aspx |archive-date=7 April 2014 |access-date=4 April 2014 |publisher=Hindustan Times}}</ref><ref>{{Cite web |date=31 July 2009 |title=Interview : State of the art |url=http://www.hindu.com/fr/2009/07/31/stories/2009073150110200.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090804050508/http://www.hindu.com/fr/2009/07/31/stories/2009073150110200.htm |archive-date=4 August 2009 |access-date=4 April 2014 |website=[[The Hindu]]}}</ref> ਦੇਵੀ ਦਾ ਜੱਦੀ ਪਰਿਵਾਰ [[ਬ੍ਰਾਹਮਣ]] ਵਿਰਾਸਤ ਦਾ ਸੀ ਅਤੇ [[ਵਾਰਾਣਸੀ]] ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਸੀ, ਪਰ ਉਹ ਕਈ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਕੋਲਕਾਤਾ ਵਿੱਚ ਵਸ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ, ਸੁਖਦੇਵ ਮਹਾਰਾਜ, ਇੱਕ [[ਬ੍ਰਾਹਮਣ]] ਸੱਜਣ ਅਤੇ [[ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਭਾਸ਼ਾ|ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ]] ਦੇ ਇੱਕ [[ਵੈਸ਼ਨਵਵਾਦ|ਵੈਸ਼ਣਵ]] ਵਿਦਵਾਨ ਸਨ, ਅਤੇ [[ਕਥਕ]] ਨ੍ਰਿਤ ਦੇ ਰੂਪ ਨੂੰ ਸਿਖਾ ਕੇ ਅਤੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਰਕੇ ਆਪਣੀ ਰੋਜ਼ੀ-ਰੋਟੀ ਕਮਾਉਂਦੇ ਸਨ। ਦੇਵੀ ਦੀ ਮਾਂ, ਮਤਸਿਆ ਕੁਮਾਰੀ, ਅਤੇ ਉਸਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਦੇ ਭਾਈਚਾਰੇ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਸੀ। ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ ਨੇ ਕਲਾਸੀਕਲ ਡਾਂਸ ਲਈ ਜਨੂੰਨ ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ [[ਭਰਤਨਾਟਿਅਮ|ਭਰਤ ਨਾਟਿਅਮ]] ਅਤੇ [[ਨਾਟ-ਸ਼ਾਸਤਰ|ਨਾਟਯ ਸ਼ਾਸਤਰ ਦਾ]] ਡੂੰਘਾਈ ਨਾਲ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ [[ਕਥਕ|ਕਥਕ ਦਾ]] ਅਭਿਆਸ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਉੱਤਮਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਡਾਂਸ ਦਾ ਇਹ ਜਨੂੰਨ ਕੁਝ ਅਜਿਹਾ ਸੀ ਜੋ ਉਸਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਧੀਆਂ ਅਲਕਨੰਦਾ, ਤਾਰਾ, ਅਤੇ ਧਨਲਕਸ਼ਮੀ ਉਰਫ ਧਨੋ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ; ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ, ਚੌਬੇ ਅਤੇ ਪਾਂਡੇ ਨੂੰ। ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਤੋਂ ਨੱਚਣਾ ਸਿੱਖਿਆ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਧੀਆਂ ਅਤੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਸਮੇਤ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਨੱਚਣਾ ਸਿਖਾਉਣ ਲਈ ਇੱਕ ਸਕੂਲ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ। ਉਸਦੀ ਨੱਚਣ ਦੀ ਸ਼ੈਲੀ ਵਿੱਚ ਬਨਾਰਸ ਅਤੇ ਲਖਨਊ ਘਰਾਣਾ ਦੋਵੇਂ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ, ' ''ਨਾਜ਼'' ', ' ''ਨਖਰੇ'' ' ਅਤੇ ' ''ਨਜ਼ਾਕਤ'' ' ਦਾ ਸੁਮੇਲ।<ref>{{Cite web |title=About SITARA DEVI, The Queen of Kathak |url=https://esamskriti.com/essay-chapters.aspx?sectionname=Culture&subsectionname=Dance&topicname=About-SITARA-DEVI,-The-Queen-of-Kathak-&chapter=1 |access-date=2022-04-05 |website=esamskriti.com |language=en-us}}</ref> ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਵਾਂਗ, ਦੇਵੀ ਦਾ ਵਿਆਹ ਉਦੋਂ ਹੋਣਾ ਸੀ ਜਦੋਂ ਉਹ ਅੱਠ ਸਾਲ ਦੀ ਛੋਟੀ ਕੁੜੀ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਬਾਲ-ਲਾੜੇ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿਆਹ ਨੂੰ ਸੰਪੂਰਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਉਸਨੇ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਇੱਕ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਹੋਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਜ਼ੋਰ ਪਾਉਣ 'ਤੇ, ਵਿਆਹ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ, ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਕਮਾਛਗੜ੍ਹ ਹਾਈ ਸਕੂਲ ਵਿਚ ਦਾਖਲ ਕਰਵਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਸਕੂਲ 'ਚ ਸਕੂਲ ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਕਰਵਾਏ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ 'ਚ [[ਸਾਵਿਤਰੀ ਅਤੇ ਸਤਿਆਵਾਨ]] ਦੀ ਮਿਥਿਹਾਸਕ ਕਹਾਣੀ 'ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਨਾਚ ਨਾਟਕ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਣਾ ਸੀ। ਸਕੂਲ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਅਜਿਹੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ ਜੋ ਡਾਂਸ ਡਰਾਮੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਡਾਂਸ ਕ੍ਰਮ ਨੂੰ ਕਰੇ। ਦੇਵੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਟੀਚਰ 'ਤੇ ਆਪਣਾ ਅਚਨਚੇਤ ਡਾਂਸ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਦਿਖਾ ਕੇ ਜਿੱਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਨੇ ਉਸ ਲਈ ਭੂਮਿਕਾ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲਈ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੇ ਸਹਿ-ਅਦਾਕਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਡਾਂਸ ਸਿਖਾਉਣ ਦਾ ਕੰਮ ਵੀ ਸੌਂਪਿਆ ਗਿਆ। ਧਨੋ ਨੂੰ ਸਿਤਾਰਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦੁਬਾਰਾ ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਉਸਦੀ ਵੱਡੀ ਭੈਣ, ਤਾਰਾ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਨੱਚਣ ਦੇ ਸਬਕ ਸਿਖਾਉਣ ਲਈ ਸੌਂਪਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਤਫਾਕਨ, ਤਾਰਾ ਮਸ਼ਹੂਰ ਕਥਕ ਡਾਂਸਰ ਪੰਡਿਤ ਦੀ ਮਾਂ ਹੈ।<ref>{{Cite web |last=Kothari |first=Sunil |date=27 November 2014 |title=Long live the star |url=http://www.thehindu.com/features/friday-review/sitara-devi-obituary/article6639595.ece |access-date=28 November 2014 |website=The Hindu}}</ref> ਜਦੋਂ ਦੇਵੀ ਦਸ ਸਾਲ ਦੀ ਹੋ ਗਈ ਸੀ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਦੋਸਤ ਦੇ ਸਿਨੇਮਾ ਵਿੱਚ ਫਿਲਮਾਂ ਦੌਰਾਨ ਪੰਦਰਾਂ ਮਿੰਟਾਂ ਦੀ ਛੁੱਟੀ ਦੌਰਾਨ, ਇਕੱਲੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਦੇ ਰਹੀ ਸੀ। ਡਾਂਸ ਸਿੱਖਣ ਦੀ ਉਸਦੀ ਵਚਨਬੱਧਤਾ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਸਮਾਂ ਦਿੱਤਾ, ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਸਕੂਲੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਜਾਰੀ ਨਹੀਂ ਰੱਖੀ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਗਿਆਰਾਂ ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਸੀ, ਉਸਦਾ ਪਰਿਵਾਰ [[ਮੁੰਬਈ|ਬੰਬਈ]] (ਹੁਣ [[ਮੁੰਬਈ]] ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਚਲਾ ਗਿਆ। [[ਮੁੰਬਈ|ਬੰਬਈ]] ਪਹੁੰਚਣ ਤੋਂ ਤੁਰੰਤ ਬਾਅਦ, ਦੇਵੀ ਨੇ ਅਟੀਆ ਬੇਗਮ ਪੈਲੇਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਚੋਣਵੇਂ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਕਥਕ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਦਿੱਤੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ [[ਰਬਿੰਦਰਨਾਥ ਟੈਗੋਰ]], [[ਸਰੋਜਨੀ ਨਾਇਡੂ]] ਅਤੇ ਸਰ ਕਾਵਾਸਜੀ ਜਹਾਂਗੀਰ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਉਸਨੇ ਟੈਗੋਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾ ਜੋ ਉਸਨੂੰ ਟਾਟਾ ਪੈਲੇਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਦੇਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਉੱਥੇ ਗਿਆਰਾਂ ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਨੱਚਣ ਵਾਲੀ ਕੁੜੀ ਨੇ ਤਿੰਨ ਘੰਟੇ ਕੱਥਕ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ। ਟੈਗੋਰ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਇੱਕ ਸ਼ਾਲ ਅਤੇ ਰੁਪਏ ਦਾ ਤੋਹਫ਼ਾ ਦੇਣ ਦੀ ਰਵਾਇਤੀ ਭਾਰਤੀ ਸ਼ੈਲੀ ਵਿੱਚ ਉਸਨੂੰ ਵਧਾਈ ਦੇਣ ਲਈ ਬੁਲਾਇਆ। 50 ਉਸਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਕ ਵਜੋਂ. ਉਸਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਜਹਾਂਗੀਰ ਹਾਲ (ਮੁੰਬਈ) ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਸੀ, ਜੋ ਕਿ ਮੈਟਰੋ ਦੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਜੀਵਨ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਬਾਰਾਂ ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਸੀ, ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਨਿਰੰਜਨ ਸ਼ਰਮਾ, ਇੱਕ ਫਿਲਮ ਨਿਰਮਾਤਾ ਅਤੇ ਇੱਕ ਡਾਂਸ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਦੁਆਰਾ ਭਰਤੀ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਕੁਝ ਹਿੰਦੀ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਡਾਂਸ ਸੀਨ ਦਿੱਤੇ ਸਨ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਸਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ''ਊਸ਼ਾ ਹਰਨ'' 1940, ''ਨਗੀਨਾ'' 1951, ''ਰੋਟੀ'', ''ਵਤਨ'' 1938, ''ਅੰਜਲੀ'' 1957 ( [[ਦੇਵ ਅਨੰਦ|ਦੇਵ ਆਨੰਦ]] ਦੇ ਭਰਾ [[ਚੇਤਨ ਆਨੰਦ]] ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਿਤ)। [[ਮਦਰ ਇੰਡੀਆ]] 1957 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਇੱਕ ਲੜਕੇ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਇੱਕ [[ਹੋਲੀ]] ਡਾਂਸ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਇਹ ਕਿਸੇ ਵੀ ਫਿਲਮ ਵਿੱਚ ਉਸਦਾ ਆਖਰੀ ਡਾਂਸ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਡਾਂਸ ਕਰਨਾ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਕਲਾਸੀਕਲ ਡਾਂਸ, [[ਕਥਕ]] ਵਿੱਚ ਉਸਦੇ ਅਧਿਐਨ ਨੂੰ ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। == ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਪਿਛੋਕੜ == ਸਿਤਾਰਾ ਦੇਵੀ ਦਾ ਜਨਮ 8 ਨਵੰਬਰ 1920 ਨੂੰ [[ਕੋਲਕਾਤਾ]] (ਉਦੋਂ [[ਕੋਲਕਾਤਾ|ਕਲਕੱਤਾ]]) ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਸੱਬਬ ਨਾਲ ਉਸ ਦਿਨ [[ਦਿਵਾਲੀ|ਦੀਵਾਲੀ]],ਭਾਰਤੀ ਤਿਉਹਾਰ ਦੀ ਪੂਰਵ ਸੰਧਿਆ, ਧਨਤੇਰਸ ਦਾ ਤਿਉਹਾਰ ਸੀ।<ref>{{Cite web |title=Dhanteras on 8th November 1920 |url=http://www.drikpanchang.com/festivals/dhanteras/festivals-dhanteras-puja-timings.html?year=1920}}</ref> ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਦਾ ਨਾਮ ਧਨਲਕਸ਼ਮੀ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਚੰਗੀ ਕਿਸਮਤ ਦੀ ਦੇਵੀ ਦੇ ਸਨਮਾਨ ਵਿੱਚ, ਜਿਸ ਦੀ ਉਸ ਦਿਨ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।<ref name="ht11">{{Cite web |date=2 September 2011 |title=Kathak queen Sitara Devi still youthful at 91 |url=http://www.hindustantimes.com/lifestyle/art/kathak-queen-sitara-devi-still-youthful-at-91/article1-740764.aspx |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140407100628/http://www.hindustantimes.com/lifestyle/art/kathak-queen-sitara-devi-still-youthful-at-91/article1-740764.aspx |archive-date=7 April 2014 |access-date=4 April 2014 |publisher=Hindustan Times}}</ref><ref>{{Cite web |date=31 July 2009 |title=Interview : State of the art |url=http://www.hindu.com/fr/2009/07/31/stories/2009073150110200.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090804050508/http://www.hindu.com/fr/2009/07/31/stories/2009073150110200.htm |archive-date=4 August 2009 |access-date=4 April 2014 |website=[[The Hindu]]}}</ref> ਸਿਤਾਰਾ ਦੇਵੀ ਦਾ ਪੈਤਰਿਕ ਪਰਿਵਾਰ [[ਬ੍ਰਾਹਮਣ]] ਵਿਰਾਸਤ ਦਾ ਸੀ ਅਤੇ [[ਵਾਰਾਣਸੀ]] ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਸੀ, ਪਰ ਕਈ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਕੋਲਕਾਤਾ ਵਿੱਚ ਸੈਟਲ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ, ਸੁਖਦੇਵ ਮਹਾਰਾਜ, ਇੱਕ [[ਬ੍ਰਾਹਮਣ]] ਸੱਜਣ ਅਤੇ [[ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਭਾਸ਼ਾ|ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ]] ਦੇ ਇੱਕ [[ਵੈਸ਼ਨਵਵਾਦ|ਵੈਸ਼ਨਵੀ]] ਵਿਦਵਾਨ ਸਨ, ਅਤੇ ਉਹ ਕਥਕ ਨਾਚ ਸਿਖਾ ਕੇ ਅਤੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਰਕੇ ਆਪਣੀ ਰੋਜ਼ੀ-ਰੋਟੀ ਕਮਾਉਂਦੇ ਸਨ। ਸਿਤਾਰਾ ਦੇਵੀ ਦੀ ਮਾਂ ਦਾ ਨਾਮ ਮਤਸਿਆ ਕੁਮਾਰੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਦੇ ਭਾਈਚਾਰੇ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਨੇ ਕਲਾਸੀਕਲ ਨਾਚ ਦਾ ਜਨੂੰਨ ਵਿਕਸਿਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਨਾਟਯਮ ਅਤੇ [[ਨਾਟ-ਸ਼ਾਸਤਰ|ਨਾਟਯ ਸ਼ਾਸਤਰ]] ਦਾ ਡੂੰਘਾਈ ਨਾਲ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਕਥਕ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਹ ਉੱਤਮ ਸਨ। ਨ੍ਰਿਤ ਦਾ ਇਹ ਜਨੂੰਨ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਬੇਟੀਆਂ ਅਲਕਨੰਦਾ , ਤਾਰਾ ਅਤੇ ਧਨਲਕਸ਼ਮੀ ਉਰਫ ਧੰਨੋ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ, ਚੌਬੇ ਅਤੇ ਪਾਂਡੇ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸੀ। ਸਿਤਾਰਾ ਦੇਵੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਤੋਂ ਨ੍ਰਿਤ ਸਿੱਖਿਆ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਧੀਆਂ ਅਤੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਸਮੇਤ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਨ੍ਰਿਤ ਸਿਖਾਉਣ ਲਈ ਇੱਕ ਸਕੂਲ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਦੀ ਨ੍ਰਿਤ ਸ਼ੈਲੀ ਵਿੱਚ ਬਨਾਰਸ ਅਤੇ ਲਖਨਊ ਘਰਾਨਾ ਦੋਵੇਂ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ, ਜੋ 'ਨਾਜ਼', 'ਨਖਰੇ' ਅਤੇ 'ਨਜ਼ਾਕਤ' ਦਾ ਇੱਕ ਸੁਮੇਲ ਸੀ। '.<ref>{{Cite web |title=About SITARA DEVI, The Queen of Kathak |url=https://esamskriti.com/essay-chapters.aspx?sectionname=Culture&subsectionname=Dance&topicname=About-SITARA-DEVI,-The-Queen-of-Kathak-&chapter=1 |access-date=2022-04-05 |website=esamskriti.com |language=en-us}}</ref> ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਅਨੁਸਾਰ ਸਿਤਾਰਾ ਦੇਵੀ ਦਾ ਵਿਆਹ ਉਦੋਂ ਹੋਣਾ ਸੀ ਜਦੋਂ ਉਹ ਅੱਠ ਸਾਲ ਦੀ ਛੋਟੀ ਕੁੜੀ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਲਾੜੇ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿਆਹ ਨੂੰ ਸੰਜੀਦਾ ਬਣਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਪਰ, ਸਿਤਾਰਾ ਦੇਵੀ ਨੇ ਇਸ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ ਕਿਓਂਕਿ ਉਹ ਸਕੂਲ ਜਾਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਜ਼ੋਰ ਦੇਣ 'ਤੇ, ਵਿਆਹ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਕਾਮਚਾਗਡ਼੍ਹ ਹਾਈ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਕਰਵਾਇਆ ਗਿਆ। ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ, ਸਕੂਲ ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਕਰਵਾਏ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਇੱਕ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਵਿੱਚ [[ਸਾਵਿਤਰੀ ਅਤੇ ਸਤਿਆਵਾਨ|ਸਾਵਿਤ੍ਰੀ ਅਤੇ ਸੱਤਿਆਵਾਨ]] ਦੀ ਮਿਥਿਹਾਸਕ ਕਹਾਣੀ 'ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਇੱਕ ਡਾਂਸ ਡਰਾਮਾ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਣਾ ਸੀ। ਸਕੂਲ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਅਜਿਹੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਭਾਲ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ ਜੋ ਡਾਂਸ ਡਰਾਮੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਡਾਂਸ ਕ੍ਰਮ ਨੂੰ ਕਰ ਸਕੇ। ਸਿਤਾਰਾ ਦੇਵੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਅਧਿਆਪਕ ਨੂੰ ਇੱਕ ਨਾਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਦਿਖਾ ਕੇ ਉਸ ਉੱਤੇ ਜਿੱਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਨੇ ਉਸ ਲਈ ਭੂਮਿਕਾ ਜਿੱਤੀ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਸਹਿ-ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਨਾਚ ਸਿਖਾਉਣ ਦਾ ਕੰਮ ਵੀ ਸੌਂਪਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਧੰਨੋ ਨੂੰ ਸਿਤਾਰਾ ਦਾ ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਵੱਡੀ ਭੈਣ ਤਾਰਾ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਕਰਨ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੱ ਨ੍ਰਿਤ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇਣ ਦਾ ਕੰਮ ਸੌਂਪਿਆ ਗਿਆ। ਇਤਫਾਕਨ, ਤਾਰਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਥਕ ਡਾਂਸਰ ਪੰਡਿਤ ਗੋਪੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀ ਮਾਂ ਹੈ। <ref>{{Cite web |last=Kothari |first=Sunil |date=27 November 2014 |title=Long live the star |url=http://www.thehindu.com/features/friday-review/sitara-devi-obituary/article6639595.ece |access-date=28 November 2014 |website=The Hindu}}</ref> ਜਦੋਂ ਦੇਵੀ ਦਸ ਸਾਲ ਦੀ ਹੋ ਗਈ ਸੀ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਦੋਸਤ ਦੇ ਇੱਕ ਸਿਨੇਮਾ ਵਿੱਚ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਪੰਦਰਾਂ ਮਿੰਟ ਦੀ ਛੁੱਟੀ ਦੌਰਾਨ ਏਕਲ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਰਿਆ ਕਰਦੀ ਸੀ। ਡਾਂਸ ਸਿੱਖਣ ਦੀ ਉਸ ਦੀ ਵਚਨਬੱਧਤਾ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਸਮਾਂ ਦਿੱਤਾ ਜਿਸ ਕਾਰਣ ਉਹ ਆਪਣੀ ਸਕੂਲ ਦੀ ਪੜਾਈ ਜਾਰੀ ਨਹੀਂ ਰੱਖ ਸਕੀ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਗਿਆਰਾਂ ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਸੀ, ਉਸ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ [[ਮੁੰਬਈ|ਬੰਬਈ]] (ਹੁਣ [[ਮੁੰਬਈ]]) ਚਲਾ ਗਿਆ। [[ਮੁੰਬਈ|ਬੰਬਈ]] ਪਹੁੰਚਣ ਤੋਂ ਤੁਰੰਤ ਬਾਅਦ, ਸਿਤਾਰਾ ਦੇਵੀ ਨੇ ਅਤਿਆ ਬੇਗਮ ਪੈਲੇਸ ਵਿੱਚ ਚੋਣਵੇਂ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਇੱਕ ਕਥਕ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਦਿੱਤੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ [[ਰਬਿੰਦਰਨਾਥ ਟੈਗੋਰ]], [[ਸਰੋਜਨੀ ਨਾਇਡੂ]] ਅਤੇ ਸਰ ਕੋਵਾਸਜੀ ਜਹਾਂਗੀਰ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਉਸ ਨੇ ਟੈਗੋਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾ ਜੋ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ ਕਿ ਉਹ ਟਾਟਾ ਪੈਲੇਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਰੇ। ਉਥੇ ਗਿਆਰਾਂ ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਨਰਤਕੀ ਨੇ ਤਿੰਨ ਘੰਟਿਆਂ ਲਈ ਕਥਕ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ। ਟੈਗੋਰ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਰਵਾਇਤੀ ਭਾਰਤੀ ਸ਼ੈਲੀ ਵਿੱਚ ਵਧਾਈ ਦੇਣ ਲਈ ਬੁਲਾਇਆ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਕ ਵਜੋਂ ਉਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸ਼ਾਲ ਅਤੇ 50 ਰੁਪਏ ਦਾ ਤੋਹਫ਼ਾ ਵੀ ਦਿੱਤਾ। ਉਸ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਜਹਾਂਗੀਰ ਹਾਲ (ਮੁੰਬਈ) ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਸੀ ਜੋ ਉਸ ਵੇਲੇ ਮੈਟਰੋ ਦੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਜੀਵਨ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਬਾਰ੍ਹਾਂ ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਸੀ, ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਨਿਰੰਜਨ ਸ਼ਰਮਾ, ਇੱਕ ਫਿਲਮ ਨਿਰਮਾਤਾ ਅਤੇ ਇੱਕ ਡਾਂਸ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਦੁਆਰਾ ਭਰਤੀ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਕੁਝ ਹਿੰਦੀ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਡਾਂਸ ਦੇ ਕ੍ਰਮ ਦਿੱਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਊਸ਼ਾ ਹਰਣ 1940, ''ਨਗੀਨਾ'' 1951, ''ਰੋਟੀ'', ''ਵਤਨ'' 1938, ''ਅੰਜਲੀ'' 1957 ([[ਦੇਵ ਅਨੰਦ|ਦੇਵ ਆਨੰਦ]] ਦੇ ਭਰਾ [[ਚੇਤਨ ਆਨੰਦ]] ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਿਤ) ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਮਦਰ ਇੰਡੀਆ 1957 ਵਿੱਚ, ਉਸ ਨੇ ਇੱਕ ਮੁੰਡੇ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਇੱਕ [[ਹੋਲੀ]] ਨਾਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਇਹ ਕਿਸੇ ਵੀ ਫਿਲਮ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦਾ ਆਖਰੀ ਨਾਚ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਨ੍ਰਿਤ ਕਰਨਾ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਕਲਾਸੀਕਲ ਨ੍ਰਿਤ, ਕਥਕ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਪਡ਼੍ਹਾਈ ਉੱਤੇ ਬੁਰਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਾ ਰਹੇ ਸਨ। == ਨਿੱਜੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ == ਸਿਤਾਰਾ ਦੇਵੀ ਨੇ ਚਾਰ ਵਾਰ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ। [ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ] ਉਸਦਾ ਪਹਿਲਾ ਪਤੀ ਮਿਸਟਰ ਦੇਸਾਈ ਸੀ; ਉਸਦੇ ਬਾਰੇ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸਦਾ ਦੂਜਾ ਪਤੀ ਅਦਾਕਾਰ ਨਜ਼ੀਰ ਅਹਿਮਦ ਖਾਨ ਸੀ (ਨਾਸਿਰ ਖਾਨ ਨਾਲ ਉਲਝਣ ਵਿੱਚ ਨਾ ਪਓ ਜੋ ਨਜ਼ੀਰ ਦਾ ਜਵਾਈ ਸੀ)। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਉਮਰ ਦਾ ਅੰਤਰ ਸੋਲਾਂ ਸਾਲ ਸੀ, ਅਤੇ ਨਜ਼ੀਰ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਪਤਨੀ, ਸਿਕੰਦਰਾ ਬੇਗਮ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਮੌਜੂਦ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ। ਧਰਮ ਦਾ ਵੀ ਇੱਕ ਡੂੰਘਾ ਅੰਤਰ ਸੀ, ਖਾਨ ਇੱਕ ਮੁਸਲਮਾਨ ਸੀ ਅਤੇ ਸਿਤਾਰਾ ਦੇਵੀ ਇੱਕ ਹਿੰਦੂ। ਉਸ ਸਮੇਂ (1956 ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ), ਵੱਖ-ਵੱਖ ਧਰਮਾਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਵਿਆਹ ਕਰਨਾ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਸੀ ਅਤੇ ਪਤੀ-ਪਤਨੀ ਲਈ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਧਰਮਾਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹੋਣਾ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਇਸ ਵਿਆਹ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਲਈ ਸਿਤਾਰਾ ਨੇ ਇਸਲਾਮ ਧਰਮ ਧਾਰਨ ਕਰ ਲਿਆ। [ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ] ਇਹ ਵਿਆਹ ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਅਤੇ ਬੇਔਲਾਦ ਦੋਵੇਂ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਲਦੀ ਹੀ ਤਲਾਕ ਹੋ ਗਿਆ। ਸਿਤਾਰਾ ਦੇਵੀ ਦਾ ਤੀਜਾ ਵਿਆਹ ਫਿਲਮ ਨਿਰਮਾਤਾ ਕੇ. ਆਸਿਫ਼ ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਜੋ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਉਸਦੇ ਦੂਜੇ ਪਤੀ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਚਚੇਰੇ ਭਰਾ ਸਨ, ਸਗੋਂ ਸਿਕੰਦਰ ਬੇਗਮ ਦੇ ਭਰਾ ਵੀ ਸਨ। ਇਹ ਵਿਆਹ ਵੀ ਬਹੁਤਾ ਸਮਾਂ ਨਹੀਂ ਚੱਲਿਆ, ਅਤੇ ਇਹ ਬੇਔਲਾਦ ਸੀ। [ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ] ਆਪਣੇ ਤੀਜੇ ਤਲਾਕ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਸਿਤਾਰਾ ਨੇ ਗੁਜਰਾਤੀ ਵਿਰਾਸਤ ਦੇ ਇੱਕ ਹਿੰਦੂ ਸੱਜਣ ਪ੍ਰਤਾਪ ਬਰੋਟ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਜੋੜੇ ਦਾ ਇੱਕ ਪੁੱਤਰ, ਰਣਜੀਤ ਬਰੋਟ, 1950 ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ।[9]<ref>{{Citation |title=Sitara Devi |date=2025-02-02 |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Sitara_Devi |work=Wikipedia |language=en |access-date=2025-03-30}}</ref> == ਬਾਅਦ ਦੇ ਸਾਲ == ਭਾਵੇਂ ਸਿਤਾਰਾ ਦੇਵੀ ਦੀ ਖਾਸੀਅਤ ਕਥਕ ਸੀ, ਉਹ ਭਰਤਨਾਟਿਅਮ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਲੋਕ ਨਾਚਾਂ ਦੇ ਕਈ ਰੂਪਾਂ ਸਮੇਤ ਕਈ ਹੋਰ ਨਾਚ ਸ਼ੈਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਨਿਪੁੰਨ ਡਾਂਸਰ ਵੀ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਰੂਸੀ ਬੈਲੇ ਅਤੇ ਪੱਛਮੀ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਹੋਰ ਨਾਚ ਵੀ ਸਿੱਖੇ। ਵਧਦੀ ਉਮਰ ਦੇ ਨਾਲ, ਉਸਦੀਆਂ ਨਾਚ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਘੱਟ ਗਈਆਂ, ਅਤੇ ਉਹ ਇੱਕ ਕਿਤਾਬ ਲਿਖਣ 'ਤੇ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਦੁਆਰਾ ਨੱਚਣ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਕਥਕਲੀ ਸ਼ੈਲੀ ਦੇ ਨਾਚ ਵਿੱਚ ਕੀਤੇ ਗਏ ਖੋਜ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਉਸਨੇ ਮਧੂਬਾਲਾ, ਰੇਖਾ, ਮਾਲਾ ਸਿਨਹਾ ਅਤੇ ਕਾਜੋਲ ਵਰਗੀਆਂ ਬਾਲੀਵੁੱਡ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹਸਤੀਆਂ ਨੂੰ ਕਥਕ ਨਾਚ ਸਿਖਾਇਆ। ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਸਿੱਖਿਆ ਨੂੰ ਰਸਮੀ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ ਇੱਕ ਕਥਕ ਸਿਖਲਾਈ ਅਕੈਡਮੀ ਸਥਾਪਤ ਕਰਨ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾਈ। ਉਸਦੀ ਮੌਤ 25 ਨਵੰਬਰ 2014 ਨੂੰ ਮੁੰਬਈ ਦੇ ਜਸਲੋਕ ਹਸਪਤਾਲ ਵਿੱਚ ਲੰਬੀ ਬਿਮਾਰੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੋਈ।[13][14] == ਮਾਨਤਾ == ਸਿਤਾਰਾ ਦੇਵੀ ਨੂੰ [[ਸੰਗੀਤ ਨਾਟਕ ਅਕਾਦਮੀ ਇਨਾਮ|ਸੰਗੀਤ ਨਾਟਕ ਅਕਾਦਮੀ ਅਵਾਰਡ]] (1969), [[ਪਦਮ ਸ਼੍ਰੀ]] (1973) ਪੁਰਸਕਾਰ ਅਤੇ ਕਾਲੀਦਾਸ ਸਨਮਾਨ (1995) ਪੁਰਸਕਾਰ ਸਮੇਤ ਕਈ ਪੁਰਸਕਾਰ ਮਿਲੇ। ਉਸਨੇ [[ਪਦਮ ਭੂਸ਼ਣ]] ਅਵਾਰਡ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਨ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, "ਇਹ ਇੱਕ ਅਪਮਾਨ ਹੈ, ਇੱਕ ਸਨਮਾਨ ਨਹੀਂ," ਅਤੇ ਪ੍ਰੈਸ ਟਰੱਸਟ ਆਫ ਇੰਡੀਆ ਦੀ ਇੱਕ ਰਿਪੋਰਟ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ: "ਕੀ ਇਹ ਸਰਕਾਰ ਕਥਕ ਵਿੱਚ ਮੇਰੇ ਯੋਗਦਾਨ ਤੋਂ ਜਾਣੂ ਨਹੀਂ ਹੈ? ਮੈਂ [[ਭਾਰਤ ਰਤਨ]] ਤੋਂ ਘੱਟ ਕਿਸੇ ਪੁਰਸਕਾਰ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰਾਂਗਾ।"<ref>{{Cite web |title=Sitara Devi turns down Padma Bhushan – Times of India |url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Sitara-Devi-turns-down-Padma-Bhushan/articleshow/1091893780.cms |access-date=14 July 2016 |website=[[The Times of India]]}}</ref> 8 ਨਵੰਬਰ 2017 ਨੂੰ, ਗੂਗਲ ਨੇ ਸਿਤਾਰਾ ਦੇਵੀ ਦੇ 97ਵੇਂ ਜਨਮਦਿਨ ਲਈ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਡੂਡਲ ਦਿਖਾਇਆ।<ref>{{Cite web |title=Sitara Devi's 97th Birthday |url=https://www.google.com/doodles/sitara-devis-97th-birthday}}</ref><ref>Archived at [https://ghostarchive.org/varchive/youtube/20211205/Jktv3PdWiBg Ghostarchive] and the {{Cite web |title=Sitara Devi Google Doodle |url=https://www.youtube.com/watch?v=Jktv3PdWiBg |website=[[YouTube]] |access-date=2023-03-04 |archive-date=2018-12-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181228152621/https://www.youtube.com/watch?v=Jktv3PdWiBg |url-status=bot: unknown }}: {{Cite web |title=Sitara Devi Google Doodle |url=https://www.youtube.com/watch?v=Jktv3PdWiBg |website=[[YouTube]]}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 2014]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1920]] izl3j8muwip6z15ejikgw7qszupyopt 0 158548 837560 835516 2026-04-25T17:04:41Z Meenukusam 51574 Created by translating the section "Personal life" from the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1344502470|Mukhtar Begum]]" 837560 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = ਮੁਖਤਾਰ ਬੇਗਮ | image = | alt = | caption = | native_name = | native_name_lang = | other_names = ''ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਰਾਣੀ''<ref name=DailyPakistan/> | birth_name = ਮੁਖਤਾਰ ਖਾਨੁਮ | birth_date = {{birth date|1901|7|12|df=y}} | birth_place = [[ਅਮ੍ਰਿਤਸਰ]], [[ਬਰਤਾਨਵੀ ਭਾਰਤ]], [[ਭਾਰਤ]] | death_date = {{death date and age|1982|2|25|1901|7|12|df=yes}} | death_place = [[ਕਰਾਚੀ]], [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] | education = ਪਟਿਆਲਾ ਘਰਾਣਾ ਸੰਗੀਤ ਸਕੂਲ | occupation = {{ ਗਾਇਕ | ਅਦਾਕਾਰਾ | ਨ੍ਰਿਤਕ | ਸੰਗੀਤਕਾਰ}} | years_active = 1920 – 1982 | spouse = [[ਆਗਾ ਹਸ਼ਰ ਕਸ਼ਮੀਰੀ]] (ਪਤੀ) | children = 1 | parents = ਗ਼ੁਲਾਮ ਮੁਹੰਮਦ (ਪਿਤਾ) | relatives = [[ਫਰੀਦਾ ਖਾਨੁਮ]] (ਭੈਣ)<br/>[[ਸ਼ੀਬਾ ਹਸ਼ਨ]] (ਭਤੀਜੀ) }} [[Category:Articles with hCards]] '''ਮੁਖਤਾਰ ਬੇਗਮ''' ਇੱਕ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਕਲਾਸੀਕਲ, ਗ਼ਜ਼ਲ ਗਾਇਕਾ ਅਤੇ ਅਦਾਕਾਰਾ ਸੀ।<ref name="HimalSouthasian2">{{cite web |date=26 March 2022 |title=Mallikas of yesteryear |url=https://www.himalmag.com/mallikas-of-yesteryear-music-queens-pakistan-2021 |website=Himal Southasian}}</ref><ref>{{cite book|title=Indian Horizons, Volume 53|website=New Delhi, Indian Council for Cultural Relations|page=55}}</ref> ਉਹ ਫਿਲਮਾਂ ਅਤੇ ਰੇਡੀਓ ਤੇ ਗੀਤ ਗਾਉਣ ਲਈ ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਰਾਣੀ ਵਜੋਂ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ।<ref name="DailyPakistan">{{cite web |date=28 April 2022 |title=فلمی و ادبی شخصیات کے سکینڈلز۔ ۔ ۔قسط نمبر356 |url=https://dailypakistan.com.pk/10-Feb-2018/729316 |website=Daily Pakistan }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਮਾਰਚ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ਉਸਨੇ ਹਿੰਦੀ, ਪੰਜਾਬੀ ਅਤੇ ਉਰਦੂ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਫਿਲਮਾਂ ਹਠੀਲੀ ਦੁਲਹਨ, [[ਅਲੀ ਬਾਬਾ 40 ਚੋਰ|ਅਲੀ ਬਾਬਾ 40 ਚੋਰ,]] [[ਨਲ ਦਮਯੰਤੀ|ਨਲ ਦਮਯੰਤੀ,]] ਦਿਲ ਕੀ ਪਿਆਸ, ਆਖ ਕਾ ਨਸ਼ਾ, ਮੁਫਲਿਸ ਆਸ਼ਿਕ ਅਤੇ ਚਤਰਾ ਬਕਾਵਾਲੀ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀਆਂ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਲਈ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ।<ref>{{cite book|title=Encyclopaedia of Indian Cinema|website=Oxford University Press|page=40}}</ref><ref name="HimalSouthasian3">{{cite web |date=26 March 2022 |title=Mallikas of yesteryear |url=https://www.himalmag.com/mallikas-of-yesteryear-music-queens-pakistan-2021 |website=Himal Southasian}}</ref> '''<big>ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ</big>''' ਮੁਖਤਾਰ ਬੇਗਮ ਦਾ ਜਨਮ 1901 ਵਿੱਚ [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ]], [[ਬਰਤਾਨਵੀ ਭਾਰਤ|ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਭਾਰਤ]] ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਮੁਖਤਾਰ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਚਾਰ ਭੈਣ-ਭਰਾ ਸਨ। ਮੁਖਤਾਰ ਦੀ ਇਕ ਭੈਣ ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਮ [[ਫ਼ਰੀਦਾ ਖ਼ਾਨਮ|ਫਰੀਦਾ ਖਾਨਮ]] ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਭਰਾ ਸਨ। ਉਸਨੇ [[ਪਟਿਆਲਾ ਘਰਾਣਾ]] ਦੇ ਕਲਾਸਿਕ ਸੰਗੀਤ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ। ਉਥੇ ਉਸਤਾਦ [[ਮੀਆਂ ਮੇਹਰਬਾਨ ਖਾਂ]] ਨਾਂ ਦੇ ਅਧਿਆਪਕ ਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਗਾਇਕੀ ਪਸੰਦ ਆਈ ਅਤੇ ਉਹ ਉਸਤਾਦ [[ਆਸ਼ਿਕ ਅਲੀ ਖਾਨ]] ਦਾ ਅਧਿਆਪਕ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ ਉਸਨੇ ਸੱਤ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਤੋਂ ਹੀ ਮੁਖਤਾਰ ਬੇਗਮ ਨੂੰ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਵੋਕਲ ਕਲਾਸੀਕਲ ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਸਿਖਲਾਈ ਦਿੱਤੀ। == ਕੈਰੀਅਰ == 1930 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ, ਉਹ [[ਕਲਕੱਤਾ]] ਚਲੀ ਗਈ ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਸਟੇਜ ਨਾਟਕ ਅਤੇ ਥੀਏਟਰ ਕੀਤਾ ਜੋ ਉਰਦੂ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਨਾਟਕਕਾਰ ਅਤੇ ਕਵੀ [[ਆਗਾ ਹਸ਼ਰ ਕਸ਼ਮੀਰੀ]] ਦੁਆਰਾ ਲਿਖੇ ਗਏ ਸਨ। ਮੁਖ਼ਤਾਰ ਬੇਗਮ [[ਮੁੰਬਈ|ਬੰਬਈ]] ਵੀ ਗਈ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਉਸਨੇ ਥੀਏਟਰ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਥੀਏਟਰ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਸਨੇ ਮੂਕ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਅਤੇ 1931 ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਉਹ ਨਲ ਦਮਯੰਤੀ, ਦਿਲ ਕੀ ਪਿਆਸ, ਆਂਖ ਕਾ ਨਸ਼ਾ ਅਤੇ ਮੁਫਲਿਸ ਆਸ਼ਿਕ ਸਮੇਤ ਹਿੰਦੀ, ਪੰਜਾਬੀ ਅਤੇ ਉਰਦੂ ਦੋਵਾਂ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਨਜ਼ਰ ਆਈ। ਮੁਖਤਾਰ ਬੇਗਮ ਨੇ ਦੋ ਫਿਲਮਾਂ ਲਈ ਗਾਣੇ ਵੀ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਪ੍ਰੇਮ ਕੀ ਆਗ ਅਤੇ ਭੇਸ਼ਮ ਸਮੇਤ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। <ref>{{Cite book|title=Indian Filmography: Silent & Hindi Films, 1897-1969|work=Bombay J. Udeshi|page=90}}</ref> [[ਕੋਲਕਾਤਾ|ਕਲਕੱਤਾ]] ਵਿੱਚ, ਉਹ [[ਨੂਰ ਜਹਾਂ (ਗਾਇਕਾ)|ਨੂਰ ਜਹਾਂ]] ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਮਿਲੀ ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਨੂਰ ਜਹਾਂ ਅਤੇ ਉਸਦੀਆਂ ਭੈਣਾਂ ਨੂੰ ਫਿਲਮਾਂ ਅਤੇ ਥੀਏਟਰ ਨਾਲ ਜੁੜਨ ਲਈ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਲਈ ਉਸਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੁਝ ਨਿਰਮਾਤਾਵਾਂ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਪਤੀ [[ਆਗਾ ਹਸ਼ਰ ਕਸ਼ਮੀਰੀ]] ਨਾਲ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਕਰਵਾਈ।<ref>{{Cite book|title=DOUBLE X FACTOR|work=JAICO Publishing House|page=100}}</ref> ਮੁਖਤਾਰ ਬੇਗਮ, ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਸਮੇਤ, ਵੰਡ ਤੋਂ ਬਾਅਦ [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] ਚਲੀ ਗਈ ਅਤੇ ਉਹ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਵਸ ਗਈ<ref>{{Cite web |date=12 July 2021 |title=Lahore a part of me |url=https://www.thenews.com.pk/tns/detail/556648-lahore-a-part-of-me-pran-nevile |website=The News International}}</ref><ref name="HimalSouthasian">{{Cite web |date=26 March 2022 |title=Mallikas of yesteryear |url=https://www.himalmag.com/mallikas-of-yesteryear-music-queens-pakistan-2021 |website=Himal Southasian}}</ref> ਉਸਨੇ ਰੇਡੀਓ ਅਤੇ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਵਾਸਤੇ ਗ਼ਜ਼ਲਾਂ ਗਾਉਣਾ ਜਾਰੀ ਰੱਖਿਆ।<ref>{{Cite web |date=15 January 2022 |title=The history, art and performance of ghazal in Hindustani sangeet |url=https://dailytimes.com.pk/164447/history-art-performance-ghazal-hindustani-sangeet |website=Daily Times}}</ref><ref>{{Cite web |date=10 June 2021 |title=Daagh and ghazal singing |url=https://www.thenews.com.pk/tns/detail/565086-daagh-ghazal-singing |website=The News International}}</ref><ref>{{Cite web |date=24 December 2021 |title=Experimenting with ghazal |url=https://www.thenews.com.pk/tns/detail/567916-experimenting-ghazal |website=The News International}}</ref> ਮੁਖਤਾਰ ਨੇ [[ਰੇਡੀਓ ਪਾਕਿਸਤਾਨ|ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਰੇਡੀਓ]] ਲਈ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਗੀਤ ਗਾਏ। <ref>{{Cite book|title=Lahore: A Musical Companion|work=Lahore : Baber Ali Foundation|page=23}}</ref><ref>{{Cite book|title=Lahore: A Musical Companion|work=Lahore : Baber Ali Foundation|page=69}}</ref><ref>{{Cite book|title=Lahore: A Musical Companion|work=Lahore : Baber Ali Foundation|page=70}}</ref> ਮੁਖ਼ਤਰ ਬੇਗਮ ਨੇ ਇੱਕ ਸੰਗੀਤ ਅਧਿਆਪਕ ਵਜੋਂ ਵੀ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਗਾਇਕਾ ਨਸੀਮ ਬੇਗਮ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਛੋਟੀ ਭੈਣ ਫਰੀਦਾ ਖਾਨਮ ਨੂੰ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ ਗਾਇਕੀ ਅਤੇ ਗਜ਼ਲਾਂ ਵਿੱਚ ਸਿਖਲਾਈ ਦਿੱਤੀ। == ਨਿਜੀ ਜੀਵਨ == ਮੁਖਤਾਰ ਨੇ ਉਰਦੂ ਕਵੀ, ਨਾਟਕਕਾਰ ਅਤੇ ਨਾਟਕਕਾਰ [[ਆਗਾ ਹਸ਼ਰ ਕਸ਼ਮੀਰੀ]] ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਮੁਖਤਾਰ ਦੀ ਛੋਟੀ ਭੈਣ [[ਫ਼ਰੀਦਾ ਖ਼ਾਨਮ|ਫਰੀਦਾ ਖਾਨਮ]] ਵੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਗ਼ਜ਼ਲ ਗਾਇਕਾ ਹੈ।<ref>{{Cite book|title=Let's know music & musical instruments of India|work=London ibs BOOKS|page=59}}</ref><ref name="HimalSouthasian"/><ref>{{Cite book|title=Bayād Jālib|work=Karācī, Pākistān : Pākistānī Adab Pablīkeshanz|page=1}}</ref> == ਨਿੱਜੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ == ਮੁਖਤਾਰ ਬੇਗ਼ਮ ਨੇ ਉਰਦੂ ਕਵੀ, ਨਾਟਕਲੇਖਕ ਅਤੇ ਨਾਟਕਕਾਰ [[ਆਗਾ ਹਸ਼ਰ ਕਸ਼ਮੀਰੀ]] ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾਇਆ, ਉਸ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਇੱਕ ਬੱਚਾ ਹੋਇਆ, ਅਤੇ ਮੁਖਤਾਰ ਦੀ ਛੋਟੀ ਭੈਣ [[ਫ਼ਰੀਦਾ ਖ਼ਾਨਮ|ਫਰੀਦਾ ਖਾਨਮ]] ਵੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਗ਼ਜ਼ਲ ਗਾਇਕਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਭਤੀਜੀ [[ਸ਼ੀਬਾ ਹਸਨ]] ਵੀ ਇੱਕ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਹੈ।<ref name="HimalSouthasian">{{Cite web |date=26 March 2022 |title=Mallikas of yesteryear |url=https://www.himalmag.com/mallikas-of-yesteryear-music-queens-pakistan-2021 |publisher=Himal Southasian}}</ref> == ਬਿਮਾਰੀ ਅਤੇ ਮੌਤ == ਮੁਖਤਾਰ ਬੇਗਮ ਨੂੰ ਅਧਰੰਗ ਹੋਣ ਕਾਰਣ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ 25 ਫਰਵਰੀ 1982 ਨੂੰ ਕਰਾਚੀ ਵਿੱਚ 80 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ [[ਕਰਾਚੀ]] ਵਿੱਚ ਸੋਸਾਇਟੀ ਦੇ ਕਬਰਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।<ref>{{Cite web |date=10 May 2022 |title=کلاسیکی گائیکی میں نام وَر مختار بیگم کی برسی |url=https://urdu.arynews.tv/death-anniversary-mukhtar-begum |website=ARY News}}</ref><ref>{{Cite book|title=Asiaweek, Volume 12, Issues 27-39|work=Asiaweek Limited|page=28}}</ref><ref name="HimalSouthasian"/> == ਫਿਲਮੋਗ੍ਰਾਫੀ == === ਫਿਲਮਾਂ === {| class="wikitable sortable plainrowheaders" ! style="background:#B0C4DE;" |Year ! style="background:#B0C4DE;" |Film ! style="background:#B0C4DE;" |Language |- |1932 |''ਅਲੀ ਬਾਬਾ ੪੦ ਚੋਰ'' |ਹਿੰਦੀ, ਊਰਦੂ |- |1932 |''ਚਤਰਾ ਬਕਾਵਾਲੀ'' |ਹਿੰਦੀ, ਊਰਦੂ |- |1932 |''ਹਠੀਲੀ ਦੁਲਹਨ'' |ਹਿੰਦੀ, ਊਰਦੂ |- |1932 |''ਹਿੰਦੂਸਤਾਨ'' |ਹਿੰਦੀ, ਊਰਦੂ |- |1932 |''ਇੰਦਰਸਭਾ'' |ਹਿੰਦੀ, ਊਰਦੂ<ref name="HimalSouthasian"/> |- |1932 |''Krishna Kant ki Wasiyat'' |ਹਿੰਦੀ, ਊਰਦੂ |- |1932 |''ਮੁਫਲਿਸ ਅਸ਼ਿਕ'' |ਹਿੰਦੀ, ਊਰਦੂ |- |1932 |''ਸ਼੍ਰਵਨ ਕੁਮਾਰ'' |ਹਿੰਦੀ, ਊਰਦੂ |- |1933 |''ਆਂਖ ਕਾ ਨਸ਼ਾ'' |ਹਿੰਦੀ, ਊਰਦੂ |- |1933 |''ਔਰਤ ਕਾ ਪਿਆਰ'' |ਹਿੰਦੀ, ਊਰਦੂ<ref>{{Cite book|title=Urdu/Hindi : an artificial divide : evolution from African genes, Mesopotamian roots, and Indian culture|work=New York : Algora Pub|page=319}}</ref> |- |1933 |''ਚਿੰਤਾਮਨੀ'' |ਹਿੰਦੀ, ਊਰਦੂ |- |1933 |''ਨਲ ਦਮਿਅੰਤੀ'' |ਹਿੰਦੀ, ਊਰਦੂ |- |1933 |''ਰਾਮਾਇਣ'' |ਹਿੰਦੀ, ਊਰਦੂ |- |1934 |ਸੀਤਾ |ਹਿੰਦੀ, ਊਰਦੂ |- |1935 |''ਦਿਲ ਕੀ ਪਿਆਸ'' |ਹਿੰਦੀ, ਊਰਦੂ |- |1935 |''ਮਜਨੂੰ 1935'' |ਹਿੰਦੀ, ਊਰਦੂ<ref name="HimalSouthasian" /> |- |1936 |ਪ੍ਰੇਮ ਕੀ ਆਗ |ਹਿੰਦੀ, ਊਰਦੂ |- |1937 |''ਭੀਸ਼ਮ'' |ਹਿੰਦੀ, ਊਰਦੂ |- |1940 |''ਮਤਵਾਲੀ ਮੀਰਾ'' |ਪੰਜਾਬੀ<ref name="HimalSouthasian" /> |- |1941 |''ਚਤਰਾ ਬਕਾਵਲੀ'' |ਪੰਜਾਬੀ |} == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} == ਬਾਹਰੀ ਕੜੀਆਂ == * {{IMDB name|0066830}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਸਿਨੇਮਾ ਦੀਆਂ ਅਭਿਨੇਤਰੀਆਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1982]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:20 ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਭਾਰਤੀ ਮਹਿਲਾ ਸੰਗੀਤਕਾਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ-ਭਾਸ਼ਾ ਗਾਇਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਬਰਤਾਨਵੀ ਭਾਰਤ ਦੇ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੁਹਾਜਿਰ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਿੰਦੀ ਸਿਨੇਮਾ ਵਿੱਚ ਅਭਿਨੇਤਰੀਆਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1901]] 91n9iksckvfyda0ktlf7w847tapn4oz 0 169374 837573 685389 2026-04-25T18:17:30Z Khatakaar 59815 Citation 837573 wikitext text/x-wiki '''ਝੀਵਰ''' ਇੱਕ [[ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵਰਣ ਵਿਵਸਥਾ|ਜਾਤੀ]] ਹੈ ਜੋ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]] ਅਤੇ [[ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]] ਰਾਜਾਂ ਵਿੱਚ ਮਿਲ਼ਦੀ ਹੈ। ਝੀਵਰ ਭਾਈਚਾਰਾ ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਮਿਲ਼ਦਾ ਹੈ। <ref>{{Citation |last=Shah |first=Pankaj |title=Political parties eye Lok Sabha polls, bank on |date=6 April 2013 |url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/lucknow/Political-parties-eye-Lok-Sabha-polls-bank-on-boatmen-to-claim-pole-position/articleshow/19409283.cms |work=The Times of India |access-date=14 April 2014}}</ref> <ref>{{Citation |last=Schwartzberg |first=Joseph E. |title=Structure and Change in Indian Society |page=96 |year=2007 |editor-last=Singer |editor-first=Milton B. |chapter=Caste Regions of the North Indian Plain |chapter-url=https://books.google.com/books?id=_g-_r-9Oa_sC&pg=PA96 |edition=Reprinted |publisher=Transaction Publishers |isbn=9780202361383 |editor2-last=Cohn |editor2-first=Bernard S. |editor2-link=Bernard Cohn (anthropologist)}}</ref> <ref>{{Citation |last=Jaffrelot |first=Christophe |title=A History of Pakistan and Its Origins |url=https://books.google.com/books?id=Q9sI_Y2CKAcC&pg=PA211 |page=211 |year=2004 |edition=Reprinted |publisher=Anthem Press |isbn=9781843311492 |author-link=Christophe Jaffrelot}}</ref> ਝੀਵਰ ਭਾਈਚਾਰਾ ਇਤਹਾਸਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪਾਣੀ ਢੋਣ ਵਾਲੇ, ਟੋਕਰੀ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੇ, ਰਸੋਈਏ, ਖੇਤ ਮਜ਼ਦੂਰ, ਨਦੀ ਦੇ ਮਛੇਰੇ ਅਤੇ ਲੱਕੜਹਾਰੇ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web |last=Jaffrelot |first=Christophe |date=2002 |title=A History of Pakistan and Its Origins |url=https://archive.org/details/historyofpakista0000unse |website=Internet Archive |page=209}}</ref> ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਕਿੱਤੇ ਦੁਆਰਾ ਝੀਵਰ ਜਾਤੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ ਬਾਥਮ, ਬਿੰਡ, ਭਰ, ਧੇਵਰ, ਧੀਮਾਰ, ਗਰਿਆ, ਗੌਰ, ਗੋਡੀਆ, ਗੋਂਡ, ਗੁਰਿਆ, ਝੀਮਰ, ਝੀਰ, ਝੀਵਰ, ਕਹਾਰ, ਖਰਵਾਰ, ਖੈਰਵਾਰ, ਕੁਮਹਾਰ, ਮਾਝੀ, ਮਾਝਵਾਰ, ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ, ਰਾਜਭਰ, ਰਿਕਵਾਰ, ਤੁਰਾ, ਤੁਰਾਹ, ਤੁਰਾਹ, ਤੁਰੇਹਾ ਅਤੇ ਤੁਰੈਹਾ। 2013 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਸਨ ਕਿ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਝ ਜਾਂ ਸਾਰੇ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਦੀ [[ਰਾਖਵਾਂਕਰਨ|ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਵਿਤਕਰੇ ਦੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ]] ਦੇ ਤਹਿਤ ਅਨੁਸੂਚਿਤ ਜਾਤੀਆਂ ਵਜੋਂ ਮੁੜ ਵਰਗੀਕ੍ਰਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹੋਰ ਪੱਛੜੀਆਂ ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ ਦੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਿੱਚੋਂ ਕਢਣਾ ਹੋਵੇਗਾ। <ref name="shah">{{Citation |last=Shah |first=Pankaj |title=Political parties eye Lok Sabha polls, bank on |date=6 April 2013 |url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/lucknow/Political-parties-eye-Lok-Sabha-polls-bank-on-boatmen-to-claim-pole-position/articleshow/19409283.cms |work=The Times of India |access-date=14 April 2014}}</ref> [[2014 ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਆਮ ਚੋਣਾਂ|2014 ਦੀਆਂ ਭਾਰਤੀ ਆਮ ਚੋਣਾਂ]] ਦੀ ਮੁਹਿੰਮ ਵਿੱਚ ਇਹ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਮੁੱਦਾ ਸੀ। <ref>{{Citation |last=Srivastava |first=Piyush |title=BJP castes a wider UP net, uses Modi's background to attract OBC votes while seeking blessings by feeding Brahmins |date=25 February 2014 |url=http://indiatoday.intoday.in/story/bjp-leads-in-the-caste-game-in-up-2014-lok-sabha-polls/1/345392.html |work=India Today |access-date=14 April 2014}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸਮਾਜਕ ਸਮੂਹ]] cl2neynwnvnsi6wpta02im5eftmmcin 837574 837573 2026-04-25T18:25:40Z Khatakaar 59815 Information 837574 wikitext text/x-wiki '''ਝੀਵਰ''' ਇੱਕ [[ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵਰਣ ਵਿਵਸਥਾ|ਜਾਤੀ]] ਹੈ ਜੋ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]] ਅਤੇ [[ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]] ਰਾਜਾਂ ਵਿੱਚ ਮਿਲ਼ਦੀ ਹੈ। ਝੀਵਰ ਭਾਈਚਾਰਾ ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਮਿਲ਼ਦਾ ਹੈ। <ref>{{Citation |last=Shah |first=Pankaj |title=Political parties eye Lok Sabha polls, bank on |date=6 April 2013 |url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/lucknow/Political-parties-eye-Lok-Sabha-polls-bank-on-boatmen-to-claim-pole-position/articleshow/19409283.cms |work=The Times of India |access-date=14 April 2014}}</ref> <ref>{{Citation |last=Schwartzberg |first=Joseph E. |title=Structure and Change in Indian Society |page=96 |year=2007 |editor-last=Singer |editor-first=Milton B. |chapter=Caste Regions of the North Indian Plain |chapter-url=https://books.google.com/books?id=_g-_r-9Oa_sC&pg=PA96 |edition=Reprinted |publisher=Transaction Publishers |isbn=9780202361383 |editor2-last=Cohn |editor2-first=Bernard S. |editor2-link=Bernard Cohn (anthropologist)}}</ref> <ref>{{Citation |last=Jaffrelot |first=Christophe |title=A History of Pakistan and Its Origins |url=https://books.google.com/books?id=Q9sI_Y2CKAcC&pg=PA211 |page=211 |year=2004 |edition=Reprinted |publisher=Anthem Press |isbn=9781843311492 |author-link=Christophe Jaffrelot}}</ref> ਝੀਵਰ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਲੋਕ ਇਤਹਾਸਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪਾਣੀ ਢੋਣ ਵਾਲੇ, ਟੋਕਰੀ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੇ, ਰਸੋਈਏ, ਖੇਤ ਮਜ਼ਦੂਰ, ਨਦੀ ਦੇ ਮਛੇਰੇ ਅਤੇ ਲੱਕੜਹਾਰੇ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਰਹੇ ਹਨ।<ref>{{Cite web |last=Jaffrelot |first=Christophe |date=2002 |title=A History of Pakistan and Its Origins |url=https://archive.org/details/historyofpakista0000unse |website=Internet Archive |page=209}}</ref> ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਕਿੱਤੇ ਦੁਆਰਾ ਝੀਵਰ ਜਾਤੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ ਬਾਥਮ, ਬਿੰਡ, ਭਰ, ਧੇਵਰ, ਧੀਮਾਰ, ਗਰਿਆ, ਗੌਰ, ਗੋਡੀਆ, ਗੋਂਡ, ਗੁਰਿਆ, ਝੀਮਰ, ਝੀਰ, ਝੀਵਰ, ਕਹਾਰ, ਖਰਵਾਰ, ਖੈਰਵਾਰ, ਕੁਮਹਾਰ, ਮਾਝੀ, ਮਾਝਵਾਰ, ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ, ਰਾਜਭਰ, ਰਿਕਵਾਰ, ਤੁਰਾ, ਤੁਰਾਹ, ਤੁਰਾਹ, ਤੁਰੇਹਾ ਅਤੇ ਤੁਰੈਹਾ। 2013 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਸਨ ਕਿ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਝ ਜਾਂ ਸਾਰੇ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਦੀ [[ਰਾਖਵਾਂਕਰਨ|ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਵਿਤਕਰੇ ਦੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ]] ਦੇ ਤਹਿਤ ਅਨੁਸੂਚਿਤ ਜਾਤੀਆਂ ਵਜੋਂ ਮੁੜ ਵਰਗੀਕ੍ਰਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹੋਰ ਪੱਛੜੀਆਂ ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ ਦੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਿੱਚੋਂ ਕਢਣਾ ਹੋਵੇਗਾ। <ref name="shah">{{Citation |last=Shah |first=Pankaj |title=Political parties eye Lok Sabha polls, bank on |date=6 April 2013 |url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/lucknow/Political-parties-eye-Lok-Sabha-polls-bank-on-boatmen-to-claim-pole-position/articleshow/19409283.cms |work=The Times of India |access-date=14 April 2014}}</ref> [[2014 ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਆਮ ਚੋਣਾਂ|2014 ਦੀਆਂ ਭਾਰਤੀ ਆਮ ਚੋਣਾਂ]] ਦੀ ਮੁਹਿੰਮ ਵਿੱਚ ਇਹ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਮੁੱਦਾ ਸੀ। <ref>{{Citation |last=Srivastava |first=Piyush |title=BJP castes a wider UP net, uses Modi's background to attract OBC votes while seeking blessings by feeding Brahmins |date=25 February 2014 |url=http://indiatoday.intoday.in/story/bjp-leads-in-the-caste-game-in-up-2014-lok-sabha-polls/1/345392.html |work=India Today |access-date=14 April 2014}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸਮਾਜਕ ਸਮੂਹ]] ltxb7frvcv9e7e2v8f1g7thuhqluwv4 837578 837574 2026-04-25T19:32:46Z Khatakaar 59815 Sources and Citations 837578 wikitext text/x-wiki '''ਝੀਵਰ''' ਇੱਕ [[ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵਰਣ ਵਿਵਸਥਾ|ਜਾਤੀ]] ਹੈ ਜੋ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]] ਅਤੇ [[ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]] ਰਾਜਾਂ ਵਿੱਚ ਮਿਲ਼ਦੀ ਹੈ। ਝੀਵਰ ਭਾਈਚਾਰਾ ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਮਿਲ਼ਦਾ ਹੈ। <ref>{{Citation |last=Shah |first=Pankaj |title=Political parties eye Lok Sabha polls, bank on |date=6 April 2013 |url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/lucknow/Political-parties-eye-Lok-Sabha-polls-bank-on-boatmen-to-claim-pole-position/articleshow/19409283.cms |work=The Times of India |access-date=14 April 2014}}</ref> <ref>{{Citation |last=Schwartzberg |first=Joseph E. |title=Structure and Change in Indian Society |page=96 |year=2007 |editor-last=Singer |editor-first=Milton B. |chapter=Caste Regions of the North Indian Plain |chapter-url=https://books.google.com/books?id=_g-_r-9Oa_sC&pg=PA96 |edition=Reprinted |publisher=Transaction Publishers |isbn=9780202361383 |editor2-last=Cohn |editor2-first=Bernard S. |editor2-link=Bernard Cohn (anthropologist)}}</ref> <ref>{{Citation |last=Jaffrelot |first=Christophe |title=A History of Pakistan and Its Origins |url=https://books.google.com/books?id=Q9sI_Y2CKAcC&pg=PA211 |page=211 |year=2004 |edition=Reprinted |publisher=Anthem Press |isbn=9781843311492 |author-link=Christophe Jaffrelot}}</ref> ਝੀਵਰ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਲੋਕ ਇਤਹਾਸਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪਾਣੀ ਢੋਣ ਵਾਲੇ, ਟੋਕਰੀ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੇ, ਰਸੋਈਏ, ਖੇਤ ਮਜ਼ਦੂਰ, ਨਦੀ ਦੇ ਮਛੇਰੇ ਅਤੇ ਲੱਕੜਹਾਰੇ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਰਹੇ ਹਨ।<ref>{{Cite web |last=Jaffrelot |first=Christophe |date=2002 |title=A History of Pakistan and Its Origins |url=https://archive.org/details/historyofpakista0000unse |website=Internet Archive |page=209}}</ref> ਝੀਵਰ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਮਿਲੀ-ਜੁਲੀ ਜਾਤ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕਈ ਸਮੂਹ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਮੂਹਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪੇਸ਼ਿਆਂ ‘ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਬਦਲ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਪੁਰਾਣੇ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ''ਧਿਨਵਰ'' ਨੂੰ ਵੀ ਝੀਵਰ ਦਾ ਸਮਾਨਾਰਥਕ ਸ਼ਬਦ) ਵਜੋਂ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। '''ਕਹਾਰ''' ਸ਼ਬਦ ਵੀ ਇਸੇ ਅਰਥ ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਉਹ ਜਹਿਨਵਰ ਜੋ ਭਾਰ ਢੋਣ ਵਾਲੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਪਲਕੀ ਢੋਣ ਵਾਲੇ। '''ਸੋਦੀਆ''' ਉਸ ਝੀਵਰ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਅਪਣਾਇਆ ਹੋਵੇ। ਸਿੱਖ ਝੀਵਰ ਕਈ ਵਾਰ ''ਝਟਕਾ'' ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਕਤਲ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਕਸਾਈਆਂ ਵਜੋਂ ਜਾਂ ਫੌਜੀ ਰੈਜੀਮੈਂਟਾਂ ਵਿੱਚ ਬੇਕਰ (ਰੋਟੀ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੇ) ਵਜੋਂ ਵੀ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਸਨ।<ref name=":0">{{Cite web |last=Rose |first=H.A. |date=1911 |title=Glossary of the tribes and castes of the Punjab and North-West frontier province vol.2 |url=https://archive.org/details/in.gov.ignca.13438/page/383/mode/2up |url-status=live |language=English}}</ref> ਸਧਾਰਣ ਤੌਰ ‘ਤੇ, ਝੀਵਰ ਨੂੰ ਹਿੰਦੂ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਕੱਢਣ ਅਤੇ ਪਲਕੀ ਢੋਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। '''ਪਾਣਿਹਾ''' ਅਤੇ '''ਕਹਾਰ''' ਵਰਗੇ ਸ਼ਬਦ ਅਕਸਰ ਇਸੇ ਜਾਤ ਲਈ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਦਕਿ '''ਸੋਦੀਆ''' ਖਾਸ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਸਿੱਖ ਝੀਵਰ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name=":0" /> ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਕਿੱਤੇ ਦੁਆਰਾ ਝੀਵਰ ਜਾਤੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ ਬਾਥਮ, ਬਿੰਡ, ਭਰ, ਧੇਵਰ, ਧੀਮਾਰ, ਗਰਿਆ, ਗੌਰ, ਗੋਡੀਆ, ਗੋਂਡ, ਗੁਰਿਆ, ਝੀਮਰ, ਝੀਰ, ਝੀਵਰ, ਕਹਾਰ, ਖਰਵਾਰ, ਖੈਰਵਾਰ, ਕੁਮਹਾਰ, ਮਾਝੀ, ਮਾਝਵਾਰ, ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ, ਰਾਜਭਰ, ਰਿਕਵਾਰ, ਤੁਰਾ, ਤੁਰਾਹ, ਤੁਰਾਹ, ਤੁਰੇਹਾ ਅਤੇ ਤੁਰੈਹਾ। 2013 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਸਨ ਕਿ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਝ ਜਾਂ ਸਾਰੇ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਦੀ [[ਰਾਖਵਾਂਕਰਨ|ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਵਿਤਕਰੇ ਦੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ]] ਦੇ ਤਹਿਤ ਅਨੁਸੂਚਿਤ ਜਾਤੀਆਂ ਵਜੋਂ ਮੁੜ ਵਰਗੀਕ੍ਰਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹੋਰ ਪੱਛੜੀਆਂ ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ ਦੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਿੱਚੋਂ ਕਢਣਾ ਹੋਵੇਗਾ। <ref name="shah">{{Citation |last=Shah |first=Pankaj |title=Political parties eye Lok Sabha polls, bank on |date=6 April 2013 |url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/lucknow/Political-parties-eye-Lok-Sabha-polls-bank-on-boatmen-to-claim-pole-position/articleshow/19409283.cms |work=The Times of India |access-date=14 April 2014}}</ref> [[2014 ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਆਮ ਚੋਣਾਂ|2014 ਦੀਆਂ ਭਾਰਤੀ ਆਮ ਚੋਣਾਂ]] ਦੀ ਮੁਹਿੰਮ ਵਿੱਚ ਇਹ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਮੁੱਦਾ ਸੀ। <ref>{{Citation |last=Srivastava |first=Piyush |title=BJP castes a wider UP net, uses Modi's background to attract OBC votes while seeking blessings by feeding Brahmins |date=25 February 2014 |url=http://indiatoday.intoday.in/story/bjp-leads-in-the-caste-game-in-up-2014-lok-sabha-polls/1/345392.html |work=India Today |access-date=14 April 2014}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸਮਾਜਕ ਸਮੂਹ]] 67b18cebssl3s80otks5nnmiixohrst 837579 837578 2026-04-25T19:33:50Z Khatakaar 59815 Citation edit 837579 wikitext text/x-wiki '''ਝੀਵਰ''' ਇੱਕ [[ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵਰਣ ਵਿਵਸਥਾ|ਜਾਤੀ]] ਹੈ ਜੋ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]] ਅਤੇ [[ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]] ਰਾਜਾਂ ਵਿੱਚ ਮਿਲ਼ਦੀ ਹੈ। ਝੀਵਰ ਭਾਈਚਾਰਾ ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਮਿਲ਼ਦਾ ਹੈ। <ref>{{Citation |last=Shah |first=Pankaj |title=Political parties eye Lok Sabha polls, bank on |date=6 April 2013 |url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/lucknow/Political-parties-eye-Lok-Sabha-polls-bank-on-boatmen-to-claim-pole-position/articleshow/19409283.cms |work=The Times of India |access-date=14 April 2014}}</ref> <ref>{{Citation |last=Schwartzberg |first=Joseph E. |title=Structure and Change in Indian Society |page=96 |year=2007 |editor-last=Singer |editor-first=Milton B. |chapter=Caste Regions of the North Indian Plain |chapter-url=https://books.google.com/books?id=_g-_r-9Oa_sC&pg=PA96 |edition=Reprinted |publisher=Transaction Publishers |isbn=9780202361383 |editor2-last=Cohn |editor2-first=Bernard S. |editor2-link=Bernard Cohn (anthropologist)}}</ref> <ref>{{Citation |last=Jaffrelot |first=Christophe |title=A History of Pakistan and Its Origins |url=https://books.google.com/books?id=Q9sI_Y2CKAcC&pg=PA211 |page=211 |year=2004 |edition=Reprinted |publisher=Anthem Press |isbn=9781843311492 |author-link=Christophe Jaffrelot}}</ref> ਝੀਵਰ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਲੋਕ ਇਤਹਾਸਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪਾਣੀ ਢੋਣ ਵਾਲੇ, ਟੋਕਰੀ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੇ, ਰਸੋਈਏ, ਖੇਤ ਮਜ਼ਦੂਰ, ਨਦੀ ਦੇ ਮਛੇਰੇ ਅਤੇ ਲੱਕੜਹਾਰੇ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਰਹੇ ਹਨ।<ref>{{Cite web |last=Jaffrelot |first=Christophe |date=2002 |title=A History of Pakistan and Its Origins |url=https://archive.org/details/historyofpakista0000unse |website=Internet Archive |page=209}}</ref> ਝੀਵਰ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਮਿਲੀ-ਜੁਲੀ ਜਾਤ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕਈ ਸਮੂਹ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਮੂਹਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪੇਸ਼ਿਆਂ ‘ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਬਦਲ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਪੁਰਾਣੇ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ''ਧਿਨਵਰ'' ਨੂੰ ਵੀ ਝੀਵਰ ਦਾ ਸਮਾਨਾਰਥਕ ਸ਼ਬਦ) ਵਜੋਂ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। '''ਕਹਾਰ''' ਸ਼ਬਦ ਵੀ ਇਸੇ ਅਰਥ ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਉਹ ਜਹਿਨਵਰ ਜੋ ਭਾਰ ਢੋਣ ਵਾਲੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਪਲਕੀ ਢੋਣ ਵਾਲੇ। '''ਸੋਦੀਆ''' ਉਸ ਝੀਵਰ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਅਪਣਾਇਆ ਹੋਵੇ। ਸਿੱਖ ਝੀਵਰ ਕਈ ਵਾਰ ''ਝਟਕਾ'' ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਕਤਲ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਕਸਾਈਆਂ ਵਜੋਂ ਜਾਂ ਫੌਜੀ ਰੈਜੀਮੈਂਟਾਂ ਵਿੱਚ ਬੇਕਰ (ਰੋਟੀ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੇ) ਵਜੋਂ ਵੀ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਸਨ।<ref name=":0">{{Cite web |last=Rose |first=H.A. |date=1911 |title=Glossary of the tribes and castes of the Punjab and North-West frontier province vol.2 |url=https://archive.org/details/in.gov.ignca.13438/page/383/mode/2up |url-status=live |page=383-384}}</ref> ਸਧਾਰਣ ਤੌਰ ‘ਤੇ, ਝੀਵਰ ਨੂੰ ਹਿੰਦੂ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਕੱਢਣ ਅਤੇ ਪਲਕੀ ਢੋਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। '''ਪਾਣਿਹਾ''' ਅਤੇ '''ਕਹਾਰ''' ਵਰਗੇ ਸ਼ਬਦ ਅਕਸਰ ਇਸੇ ਜਾਤ ਲਈ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਦਕਿ '''ਸੋਦੀਆ''' ਖਾਸ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਸਿੱਖ ਝੀਵਰ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name=":0" /> ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਕਿੱਤੇ ਦੁਆਰਾ ਝੀਵਰ ਜਾਤੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ ਬਾਥਮ, ਬਿੰਡ, ਭਰ, ਧੇਵਰ, ਧੀਮਾਰ, ਗਰਿਆ, ਗੌਰ, ਗੋਡੀਆ, ਗੋਂਡ, ਗੁਰਿਆ, ਝੀਮਰ, ਝੀਰ, ਝੀਵਰ, ਕਹਾਰ, ਖਰਵਾਰ, ਖੈਰਵਾਰ, ਕੁਮਹਾਰ, ਮਾਝੀ, ਮਾਝਵਾਰ, ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ, ਰਾਜਭਰ, ਰਿਕਵਾਰ, ਤੁਰਾ, ਤੁਰਾਹ, ਤੁਰਾਹ, ਤੁਰੇਹਾ ਅਤੇ ਤੁਰੈਹਾ। 2013 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਸਨ ਕਿ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਝ ਜਾਂ ਸਾਰੇ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਦੀ [[ਰਾਖਵਾਂਕਰਨ|ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਵਿਤਕਰੇ ਦੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ]] ਦੇ ਤਹਿਤ ਅਨੁਸੂਚਿਤ ਜਾਤੀਆਂ ਵਜੋਂ ਮੁੜ ਵਰਗੀਕ੍ਰਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹੋਰ ਪੱਛੜੀਆਂ ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ ਦੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਿੱਚੋਂ ਕਢਣਾ ਹੋਵੇਗਾ। <ref name="shah">{{Citation |last=Shah |first=Pankaj |title=Political parties eye Lok Sabha polls, bank on |date=6 April 2013 |url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/lucknow/Political-parties-eye-Lok-Sabha-polls-bank-on-boatmen-to-claim-pole-position/articleshow/19409283.cms |work=The Times of India |access-date=14 April 2014}}</ref> [[2014 ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਆਮ ਚੋਣਾਂ|2014 ਦੀਆਂ ਭਾਰਤੀ ਆਮ ਚੋਣਾਂ]] ਦੀ ਮੁਹਿੰਮ ਵਿੱਚ ਇਹ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਮੁੱਦਾ ਸੀ। <ref>{{Citation |last=Srivastava |first=Piyush |title=BJP castes a wider UP net, uses Modi's background to attract OBC votes while seeking blessings by feeding Brahmins |date=25 February 2014 |url=http://indiatoday.intoday.in/story/bjp-leads-in-the-caste-game-in-up-2014-lok-sabha-polls/1/345392.html |work=India Today |access-date=14 April 2014}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸਮਾਜਕ ਸਮੂਹ]] 65424z9qtyfk5jq71x5kwatbmojzqoq 837580 837579 2026-04-25T19:34:22Z Khatakaar 59815 Unrelated Information edited 837580 wikitext text/x-wiki '''ਝੀਵਰ''' ਇੱਕ [[ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵਰਣ ਵਿਵਸਥਾ|ਜਾਤੀ]] ਹੈ ਜੋ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]] ਅਤੇ [[ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]] ਰਾਜਾਂ ਵਿੱਚ ਮਿਲ਼ਦੀ ਹੈ। ਝੀਵਰ ਭਾਈਚਾਰਾ ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਮਿਲ਼ਦਾ ਹੈ। <ref>{{Citation |last=Shah |first=Pankaj |title=Political parties eye Lok Sabha polls, bank on |date=6 April 2013 |url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/lucknow/Political-parties-eye-Lok-Sabha-polls-bank-on-boatmen-to-claim-pole-position/articleshow/19409283.cms |work=The Times of India |access-date=14 April 2014}}</ref> <ref>{{Citation |last=Schwartzberg |first=Joseph E. |title=Structure and Change in Indian Society |page=96 |year=2007 |editor-last=Singer |editor-first=Milton B. |chapter=Caste Regions of the North Indian Plain |chapter-url=https://books.google.com/books?id=_g-_r-9Oa_sC&pg=PA96 |edition=Reprinted |publisher=Transaction Publishers |isbn=9780202361383 |editor2-last=Cohn |editor2-first=Bernard S. |editor2-link=Bernard Cohn (anthropologist)}}</ref> <ref>{{Citation |last=Jaffrelot |first=Christophe |title=A History of Pakistan and Its Origins |url=https://books.google.com/books?id=Q9sI_Y2CKAcC&pg=PA211 |page=211 |year=2004 |edition=Reprinted |publisher=Anthem Press |isbn=9781843311492 |author-link=Christophe Jaffrelot}}</ref> ਝੀਵਰ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਲੋਕ ਇਤਹਾਸਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪਾਣੀ ਢੋਣ ਵਾਲੇ, ਟੋਕਰੀ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੇ, ਰਸੋਈਏ, ਖੇਤ ਮਜ਼ਦੂਰ, ਨਦੀ ਦੇ ਮਛੇਰੇ ਅਤੇ ਲੱਕੜਹਾਰੇ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਰਹੇ ਹਨ।<ref>{{Cite web |last=Jaffrelot |first=Christophe |date=2002 |title=A History of Pakistan and Its Origins |url=https://archive.org/details/historyofpakista0000unse |website=Internet Archive |page=209}}</ref> ਝੀਵਰ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਮਿਲੀ-ਜੁਲੀ ਜਾਤ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕਈ ਸਮੂਹ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਮੂਹਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪੇਸ਼ਿਆਂ ‘ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਬਦਲ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਪੁਰਾਣੇ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ''ਧਿਨਵਰ'' ਨੂੰ ਵੀ ਝੀਵਰ ਦਾ ਸਮਾਨਾਰਥਕ ਸ਼ਬਦ) ਵਜੋਂ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। '''ਕਹਾਰ''' ਸ਼ਬਦ ਵੀ ਇਸੇ ਅਰਥ ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਉਹ ਜਹਿਨਵਰ ਜੋ ਭਾਰ ਢੋਣ ਵਾਲੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਪਲਕੀ ਢੋਣ ਵਾਲੇ। '''ਸੋਦੀਆ''' ਉਸ ਝੀਵਰ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਅਪਣਾਇਆ ਹੋਵੇ। ਸਿੱਖ ਝੀਵਰ ਕਈ ਵਾਰ ''ਝਟਕਾ'' ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਕਤਲ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਕਸਾਈਆਂ ਵਜੋਂ ਜਾਂ ਫੌਜੀ ਰੈਜੀਮੈਂਟਾਂ ਵਿੱਚ ਬੇਕਰ (ਰੋਟੀ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੇ) ਵਜੋਂ ਵੀ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਸਨ।<ref name=":0">{{Cite web |last=Rose |first=H.A. |date=1911 |title=Glossary of the tribes and castes of the Punjab and North-West frontier province vol.2 |url=https://archive.org/details/in.gov.ignca.13438/page/383/mode/2up |url-status=live |page=383-384}}</ref> ਸਧਾਰਣ ਤੌਰ ‘ਤੇ, ਝੀਵਰ ਨੂੰ ਹਿੰਦੂ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਕੱਢਣ ਅਤੇ ਪਲਕੀ ਢੋਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। '''ਪਾਣਿਹਾ''' ਅਤੇ '''ਕਹਾਰ''' ਵਰਗੇ ਸ਼ਬਦ ਅਕਸਰ ਇਸੇ ਜਾਤ ਲਈ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਦਕਿ '''ਸੋਦੀਆ''' ਖਾਸ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਸਿੱਖ ਝੀਵਰ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name=":0" /> ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਕਿੱਤੇ ਦੁਆਰਾ ਝੀਵਰ ਜਾਤੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ ਬਾਥਮ, ਬਿੰਡ, ਭਰ, ਧੇਵਰ, ਧੀਮਾਰ, ਗਰਿਆ, ਗੌਰ, ਗੋਡੀਆ, ਗੋਂਡ, ਗੁਰਿਆ, ਝੀਮਰ, ਝੀਰ, ਝੀਵਰ, ਕਹਾਰ, ਖਰਵਾਰ, ਖੈਰਵਾਰ, ਕੁਮਹਾਰ, ਮਾਝੀ, ਮਾਝਵਾਰ, ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ, ਰਾਜਭਰ, ਰਿਕਵਾਰ, ਤੁਰਾ, ਤੁਰਾਹ, ਤੁਰਾਹ, ਤੁਰੇਹਾ ਅਤੇ ਤੁਰੈਹਾ।<ref>{{Citation |last=Srivastava |first=Piyush |title=BJP castes a wider UP net, uses Modi's background to attract OBC votes while seeking blessings by feeding Brahmins |date=25 February 2014 |url=http://indiatoday.intoday.in/story/bjp-leads-in-the-caste-game-in-up-2014-lok-sabha-polls/1/345392.html |work=India Today |access-date=14 April 2014}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸਮਾਜਕ ਸਮੂਹ]] dm405l2uz56xcgqnkm881kw10r3yfp1 837581 837580 2026-04-25T19:40:24Z Khatakaar 59815 Infobox 837581 wikitext text/x-wiki '''ਝੀਵਰ''' ਇੱਕ [[ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵਰਣ ਵਿਵਸਥਾ|ਜਾਤੀ]] ਹੈ ਜੋ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]] ਅਤੇ [[ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]] ਰਾਜਾਂ ਵਿੱਚ ਮਿਲ਼ਦੀ ਹੈ। ਝੀਵਰ ਭਾਈਚਾਰਾ ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਮਿਲ਼ਦਾ ਹੈ। <ref>{{Citation |last=Shah |first=Pankaj |title=Political parties eye Lok Sabha polls, bank on |date=6 April 2013 |url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/lucknow/Political-parties-eye-Lok-Sabha-polls-bank-on-boatmen-to-claim-pole-position/articleshow/19409283.cms |work=The Times of India |access-date=14 April 2014}}</ref> <ref>{{Citation |last=Schwartzberg |first=Joseph E. |title=Structure and Change in Indian Society |page=96 |year=2007 |editor-last=Singer |editor-first=Milton B. |chapter=Caste Regions of the North Indian Plain |chapter-url=https://books.google.com/books?id=_g-_r-9Oa_sC&pg=PA96 |edition=Reprinted |publisher=Transaction Publishers |isbn=9780202361383 |editor2-last=Cohn |editor2-first=Bernard S. |editor2-link=Bernard Cohn (anthropologist)}}</ref> <ref>{{Citation |last=Jaffrelot |first=Christophe |title=A History of Pakistan and Its Origins |url=https://books.google.com/books?id=Q9sI_Y2CKAcC&pg=PA211 |page=211 |year=2004 |edition=Reprinted |publisher=Anthem Press |isbn=9781843311492 |author-link=Christophe Jaffrelot}}</ref> ਝੀਵਰ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਲੋਕ ਇਤਹਾਸਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪਾਣੀ ਢੋਣ ਵਾਲੇ, ਟੋਕਰੀ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੇ, ਰਸੋਈਏ, ਖੇਤ ਮਜ਼ਦੂਰ, ਨਦੀ ਦੇ ਮਛੇਰੇ ਅਤੇ ਲੱਕੜਹਾਰੇ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਰਹੇ ਹਨ।<ref>{{Cite web |last=Jaffrelot |first=Christophe |date=2002 |title=A History of Pakistan and Its Origins |url=https://archive.org/details/historyofpakista0000unse |website=Internet Archive |page=209}}</ref> {{Infobox caste|caste_name=ਝੀਵਰ/ ਝੀਰ|languages=ਪੰਜਾਬੀ, ਹਿੰਦੀ|religions=ਸਿੱਖ, ਹਿੰਦੂ, ਮੁਸਲਿਮ}} ਝੀਵਰ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਮਿਲੀ-ਜੁਲੀ ਜਾਤ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕਈ ਸਮੂਹ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਮੂਹਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪੇਸ਼ਿਆਂ ‘ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਬਦਲ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਪੁਰਾਣੇ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ''ਧਿਨਵਰ'' ਨੂੰ ਵੀ ਝੀਵਰ ਦਾ ਸਮਾਨਾਰਥਕ ਸ਼ਬਦ) ਵਜੋਂ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। '''ਕਹਾਰ''' ਸ਼ਬਦ ਵੀ ਇਸੇ ਅਰਥ ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਉਹ ਜਹਿਨਵਰ ਜੋ ਭਾਰ ਢੋਣ ਵਾਲੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਪਲਕੀ ਢੋਣ ਵਾਲੇ। '''ਸੋਦੀਆ''' ਉਸ ਝੀਵਰ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਅਪਣਾਇਆ ਹੋਵੇ। ਸਿੱਖ ਝੀਵਰ ਕਈ ਵਾਰ ''ਝਟਕਾ'' ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਕਤਲ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਕਸਾਈਆਂ ਵਜੋਂ ਜਾਂ ਫੌਜੀ ਰੈਜੀਮੈਂਟਾਂ ਵਿੱਚ ਬੇਕਰ (ਰੋਟੀ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੇ) ਵਜੋਂ ਵੀ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਸਨ।<ref name=":0">{{Cite web |last=Rose |first=H.A. |date=1911 |title=Glossary of the tribes and castes of the Punjab and North-West frontier province vol.2 |url=https://archive.org/details/in.gov.ignca.13438/page/383/mode/2up |url-status=live |page=383-384}}</ref> ਸਧਾਰਣ ਤੌਰ ‘ਤੇ, ਝੀਵਰ ਨੂੰ ਹਿੰਦੂ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਕੱਢਣ ਅਤੇ ਪਲਕੀ ਢੋਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। '''ਪਾਣਿਹਾ''' ਅਤੇ '''ਕਹਾਰ''' ਵਰਗੇ ਸ਼ਬਦ ਅਕਸਰ ਇਸੇ ਜਾਤ ਲਈ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਦਕਿ '''ਸੋਦੀਆ''' ਖਾਸ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਸਿੱਖ ਝੀਵਰ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name=":0" /> ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਕਿੱਤੇ ਦੁਆਰਾ ਝੀਵਰ ਜਾਤੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ ਬਾਥਮ, ਬਿੰਡ, ਭਰ, ਧੇਵਰ, ਧੀਮਾਰ, ਗਰਿਆ, ਗੌਰ, ਗੋਡੀਆ, ਗੋਂਡ, ਗੁਰਿਆ, ਝੀਮਰ, ਝੀਰ, ਝੀਵਰ, ਕਹਾਰ, ਖਰਵਾਰ, ਖੈਰਵਾਰ, ਕੁਮਹਾਰ, ਮਾਝੀ, ਮਾਝਵਾਰ, ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ, ਰਾਜਭਰ, ਰਿਕਵਾਰ, ਤੁਰਾ, ਤੁਰਾਹ, ਤੁਰਾਹ, ਤੁਰੇਹਾ ਅਤੇ ਤੁਰੈਹਾ।<ref>{{Citation |last=Srivastava |first=Piyush |title=BJP castes a wider UP net, uses Modi's background to attract OBC votes while seeking blessings by feeding Brahmins |date=25 February 2014 |url=http://indiatoday.intoday.in/story/bjp-leads-in-the-caste-game-in-up-2014-lok-sabha-polls/1/345392.html |work=India Today |access-date=14 April 2014}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸਮਾਜਕ ਸਮੂਹ]] 84d5hugksz858f02bjkweb1ql01vn2j 837582 837581 2026-04-25T19:41:48Z Khatakaar 59815 Spelling 837582 wikitext text/x-wiki '''ਝੀਵਰ''' ਇੱਕ [[ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵਰਣ ਵਿਵਸਥਾ|ਜਾਤੀ]] ਹੈ ਜੋ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]] ਅਤੇ [[ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]] ਰਾਜਾਂ ਵਿੱਚ ਮਿਲ਼ਦੀ ਹੈ। ਝੀਵਰ ਭਾਈਚਾਰਾ ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਮਿਲ਼ਦਾ ਹੈ। <ref>{{Citation |last=Shah |first=Pankaj |title=Political parties eye Lok Sabha polls, bank on |date=6 April 2013 |url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/lucknow/Political-parties-eye-Lok-Sabha-polls-bank-on-boatmen-to-claim-pole-position/articleshow/19409283.cms |work=The Times of India |access-date=14 April 2014}}</ref> <ref>{{Citation |last=Schwartzberg |first=Joseph E. |title=Structure and Change in Indian Society |page=96 |year=2007 |editor-last=Singer |editor-first=Milton B. |chapter=Caste Regions of the North Indian Plain |chapter-url=https://books.google.com/books?id=_g-_r-9Oa_sC&pg=PA96 |edition=Reprinted |publisher=Transaction Publishers |isbn=9780202361383 |editor2-last=Cohn |editor2-first=Bernard S. |editor2-link=Bernard Cohn (anthropologist)}}</ref> <ref>{{Citation |last=Jaffrelot |first=Christophe |title=A History of Pakistan and Its Origins |url=https://books.google.com/books?id=Q9sI_Y2CKAcC&pg=PA211 |page=211 |year=2004 |edition=Reprinted |publisher=Anthem Press |isbn=9781843311492 |author-link=Christophe Jaffrelot}}</ref> ਝੀਵਰ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਲੋਕ ਇਤਹਾਸਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪਾਣੀ ਢੋਣ ਵਾਲੇ, ਟੋਕਰੀ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੇ, ਰਸੋਈਏ, ਖੇਤ ਮਜ਼ਦੂਰ, ਨਦੀ ਦੇ ਮਛੇਰੇ ਅਤੇ ਲੱਕੜਹਾਰੇ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਰਹੇ ਹਨ।<ref>{{Cite web |last=Jaffrelot |first=Christophe |date=2002 |title=A History of Pakistan and Its Origins |url=https://archive.org/details/historyofpakista0000unse |website=Internet Archive |page=209}}</ref> {{Infobox caste|caste_name=ਝੀਵਰ/ ਝੀਰ|languages=ਪੰਜਾਬੀ, ਹਿੰਦੀ|religions=ਸਿੱਖ, ਹਿੰਦੂ, ਮੁਸਲਿਮ}} ਝੀਵਰ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਮਿਲੀ-ਜੁਲੀ ਜਾਤ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕਈ ਸਮੂਹ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਮੂਹਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪੇਸ਼ਿਆਂ ‘ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਬਦਲ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਪੁਰਾਣੇ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਧੀਵਰ ਨੂੰ ਵੀ ਝੀਵਰ ਦਾ ਸਮਾਨਾਰਥਕ ਸ਼ਬਦ) ਵਜੋਂ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। '''ਕਹਾਰ''' ਸ਼ਬਦ ਵੀ ਇਸੇ ਅਰਥ ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਉਹ ਜਹਿਨਵਰ ਜੋ ਭਾਰ ਢੋਣ ਵਾਲੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਪਲਕੀ ਢੋਣ ਵਾਲੇ। '''ਸੋਦੀਆ''' ਉਸ ਝੀਵਰ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਅਪਣਾਇਆ ਹੋਵੇ। ਸਿੱਖ ਝੀਵਰ ਕਈ ਵਾਰ ''ਝਟਕਾ'' ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਕਤਲ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਕਸਾਈਆਂ ਵਜੋਂ ਜਾਂ ਫੌਜੀ ਰੈਜੀਮੈਂਟਾਂ ਵਿੱਚ ਬੇਕਰ (ਰੋਟੀ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੇ) ਵਜੋਂ ਵੀ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਸਨ।<ref name=":0">{{Cite web |last=Rose |first=H.A. |date=1911 |title=Glossary of the tribes and castes of the Punjab and North-West frontier province vol.2 |url=https://archive.org/details/in.gov.ignca.13438/page/383/mode/2up |url-status=live |page=383-384}}</ref> ਸਧਾਰਣ ਤੌਰ ‘ਤੇ, ਝੀਵਰ ਨੂੰ ਹਿੰਦੂ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਕੱਢਣ ਅਤੇ ਪਲਕੀ ਢੋਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। '''ਪਾਣਿਹਾ''' ਅਤੇ '''ਕਹਾਰ''' ਵਰਗੇ ਸ਼ਬਦ ਅਕਸਰ ਇਸੇ ਜਾਤ ਲਈ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਦਕਿ '''ਸੋਦੀਆ''' ਖਾਸ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਸਿੱਖ ਝੀਵਰ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name=":0" /> ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਕਿੱਤੇ ਦੁਆਰਾ ਝੀਵਰ ਜਾਤੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ ਬਾਥਮ, ਬਿੰਡ, ਭਰ, ਧੇਵਰ, ਧੀਮਾਰ, ਗਰਿਆ, ਗੌਰ, ਗੋਡੀਆ, ਗੋਂਡ, ਗੁਰਿਆ, ਝੀਮਰ, ਝੀਰ, ਝੀਵਰ, ਕਹਾਰ, ਖਰਵਾਰ, ਖੈਰਵਾਰ, ਕੁਮਹਾਰ, ਮਾਝੀ, ਮਾਝਵਾਰ, ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ, ਰਾਜਭਰ, ਰਿਕਵਾਰ, ਤੁਰਾ, ਤੁਰਾਹ, ਤੁਰਾਹ, ਤੁਰੇਹਾ ਅਤੇ ਤੁਰੈਹਾ।<ref>{{Citation |last=Srivastava |first=Piyush |title=BJP castes a wider UP net, uses Modi's background to attract OBC votes while seeking blessings by feeding Brahmins |date=25 February 2014 |url=http://indiatoday.intoday.in/story/bjp-leads-in-the-caste-game-in-up-2014-lok-sabha-polls/1/345392.html |work=India Today |access-date=14 April 2014}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸਮਾਜਕ ਸਮੂਹ]] a6rev65qqrzensmvhefktsq45noxfed 0 170327 837555 761099 2026-04-25T16:34:35Z Meenukusam 51574 Created by translating the section "Cast" from the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1350918238|Anupamaa]]" 837555 wikitext text/x-wiki {{Infobox television | image = | image_alt = | caption = | genre = [[Drama]] | creator = | developer = [[ਲੀਨਾ ਗੰਗੋਪਾਧਿਆਯ੍]] | writer = ਭਾਵਨਾ ਵਯਾਸ | screenplay = {{plainlist| * Namita Vartak * [[Zama Habib]]}} | story = Bhavna Vyas | director = Romesh Kalra<ref>{{Cite web|title=Lights, camera, caution: Back on the set|url=https://www.livemint.com/mint-lounge/features/lights-camera-caution-back-on-the-set-11591954645123.html|website=Live Mint|access-date=12 June 2020|archive-date=21 ਨਵੰਬਰ 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221121150410/https://www.livemint.com/mint-lounge/features/lights-camera-caution-back-on-the-set-11591954645123.html|url-status=dead}}</ref> | creative_director = Ketaki Walawalkar | presenter = | starring = {{plainlist| * [[Rupali Ganguly]] * [[Sudhanshu Pandey]] * [[Madalsa Sharma Chakraborty]] * [[Gaurav Khanna]] }} | theme_music_composer = | open_theme = ''Anupamaa'' | country = India | language = Hindi | num_seasons = 1 | num_episodes = 943 <!-- as of 5 June 2023--><!-- Do not uncomment the preceding text. This field is for a number only and the date should not be visible. --> | list_episodes = | executive_producer = | producer = {{plainlist| * Rajan Shahi * Deepa Shahi}} | cinematography = Gulshan Shah | editor = Sameer Gandhi | camera = Multi-camera | runtime = 20–24 minutes | company = [[Director's Kut Productions]]<ref>{{Cite news|first=Chandni |last=Mathur|url=https://www.financialexpress.com/industry/superstars-of-the-small-screen/870579/|title=Superstars of the small screen|date=26 September 2017|work=The Financial Express}}</ref> | network = [[StarPlus]] | picture_format = {{plainlist| * [[576i]] * [[1080i]] ([[HDTV]])}} | audio_format = | first_aired = {{Start date|2020|07|13|df=yes}} | last_aired = present | related = {{plainlist| * ''[[Aai Kuthe Kay Karte]]'' * ''[[Sreemoyee]]'' * ''[[Anupama: Namaste America]]''}} }} [[Category:Articles with short description]] [[Category:Short description is different from Wikidata]] <span></span><templatestyles src="Module:Infobox/styles.css"></templatestyles> '''''ਅਨੁਪਮਾ''''' ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ [[ਹਿੰਦੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਹਿੰਦੀ]] -ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਡਰਾਮਾ ਲੜੀ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਪ੍ਰੀਮੀਅਰ 13 ਜੁਲਾਈ 2020 ਨੂੰ [[ਸਟਾਰ ਪਲੱਸ]] 'ਤੇ ਹੋਇਆ ਸੀ। [[ਡਿਜ਼ਨੀ+ ਹੌਟਸਟਾਰ|ਡਿਜ਼ਨੀ + ਹੌਟਸਟਾਰ]] 'ਤੇ ਡਿਜ਼ੀਟਲ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਟ੍ਰੀਮ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite web |date=14 July 2020 |title=What to expect on your favourite television shows from tonight |url=https://indianexpress.com/article/entertainment/television/tv-shows-new-episode-spoiler-13-july-6504054/ |website=The Indian Express}}</ref><ref>{{Cite web |date=2021-09-19 |title=Being from the Hindi belt gives me an edge: Gaurav Khanna |url=https://www.hindustantimes.com/entertainment/tv/being-from-the-hindi-belt-gives-me-an-edge-gaurav-khanna-101632056400441.html |access-date=2021-10-19 |website=Hindustan Times |language=en}}</ref> [[ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਕੁਟ ਪ੍ਰੋਡਕਸ਼ਨ]] ਦੇ ਬੈਨਰ ਹੇਠ ਰਾਜਨ ਸ਼ਾਹੀ ਅਤੇ ਦੀਪਾ ਸ਼ਾਹੀ ਨੇ ਨਿਰਮਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਇਹ [[ਸਟਾਰ ਜਲਸਾ]] ਦੀ ਬੰਗਾਲੀ ਲੜੀ ''[[ਸ਼੍ਰੀਮਯੀ|ਸ਼੍ਰੀਮੋਈ]]'' 'ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਹੈ।<ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/rupali-ganguly-sudhanshu-pandey-starrer-anupamaa-is-a-remake-of-a-popular-benagli-show-sreemoyee/articleshow/74323173.cms_articleshow/74323173.cms|title=Rupali Ganguly- Sudhanshu Pandey starrer Anupamaa is a remake of a popular Bengali show 'Sreemoyee'|work=The Times of India|access-date=2023-03-23|issn=0971-8257}}</ref> ਇਸ ਵਿੱਚ [[ਰੂਪਾਲੀ ਗਾਂਗੁਲੀ]], [[ਸੁਧਾਂਸ਼ੂ ਪਾਂਡੇ]], [[ਮਦਾਲਸਾ ਸ਼ਰਮਾ|ਮਦਾਲਸਾ ਸ਼ਰਮਾ ਚੱਕਰਵਰਤੀ]] ਅਤੇ [[ਗੌਰਵ ਖੰਨਾ|ਗੌਰਵ ਖੰਨਾ ਹਨ]] ।<ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/rupali-ganguly-back-on-a-fiction-show-after-seven-years/articleshow/74241593.cms|title=Rupali Ganguly back on a fiction show after seven years|last=Maheshwri|first=Neha|date=22 February 2020|work=[[The Times of India]]|access-date=3 April 2021}}</ref><ref>{{Cite web |title=TV actors who quit Anupamaa abruptly: Paras Kalnawat, Aneri Vajani, Anagha Bhosale & others |url=https://www.indiatvnews.com/photos/entertainment-tv-actors-who-quit-anupamaa-abruptly-paras-kalnawat-aneri-vajani-anagha-bhosale-latest-tv-news-2023-01-03-836245 |access-date=2023-01-03 |website=India TV News |language=en}}</ref> * Anupamaa at IMDb * [https://www.hotstar.com/in/tv/anupamaa/1260022017 Anupamaa] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221008075221/https://www.hotstar.com/in/tv/anupamaa/1260022017 |date=2022-10-08 }} on [[ਡਿਜ਼ਨੀ+ ਹੌਟਸਟਾਰ|Disney+ Hotstar]] * [http://www.directorskutproduction.com// Production Website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150801113209/http://directorskutproduction.com/ |date=2015-08-01 }} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਟੀਵੀ ਸੋਪ ਓਪੇਰਾ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਿੰਦੀ ਭਾਸ਼ਾਈ ਟੈਲੀਵੀਜ਼ਨ ਸ਼ੋਅ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਟਾਰ ਪਲੱਸ ਦੇ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ]] == ਕਾਸਟ == === ਮੁੱਖ === * ਅਨੁਪਮਾ ਜੋਸ਼ੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ [[ਰੂਪਾਲੀ ਗਾਂਗੁਲੀ|ਰੁਪਾਲੀ ਗਾਂਗੁਲੀ]] ਕਾਂਤਾ ਦੀ ਧੀ (2020-ਵਰਤਮਾਨ) * ਸੁਧਾਂਸ਼ੂ ਪਾਂਡੇ ਵਨਰਾਜ ਸ਼ਾਹ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚਃ ਲੀਲਾ ਅਤੇ ਹਸਮੁਖ ਦਾ ਪੁੱਤਰ (2020-2024) * [[ਮਦਾਲਸਾ ਸ਼ਰਮਾ]] ਕਾਵਿਆ ਸ਼ਾਹ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚਃ ਅਨਿਰੁੱਧ ਦੀ ਸਾਬਕਾ ਪਤਨੀ (2020-2024) * ਅਨੁਜ ਕਪਾੜੀਆ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ [[ਗੌਰਵ ਖੰਨਾ]] ਮਾਲਤੀ ਦੇਵੀ ਦਾ ਪੁੱਤਰ (2021-2024) * ਅਲੀਸ਼ਾ ਪਰਵੀਨ ਖਾਨ/ਅਦਰੀਜਾ ਰਾਏ ਰਾਹੀ "ਆਧਿਆ" ਕਪਾੜੀਆ ਕੋਠਾਰੀਃ ਮਾਇਆ ਦੀ ਧੀ (2024-ਵਰਤਮਾਨ) ਔਰਰਾ ਭਟਨਾਗਰ ਬਡੋਨੀ ਕਿਸ਼ੋਰ ਆਧਿਆ ਕਪਾੜੀਆ (2023-2024) ਬੱਚੇ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਅਸਾਮੀ ਦਿਓ ਅਨੂ "ਛੋਟੀ" ਕਪਾਡੀਆ ** ਔਰਰਾ ਭਟਨਾਗਰ ਬਡੋਨੀ ਕਿਸ਼ੋਰ ਆਧਿਆ ਕਪਾੜੀਆ (2023-2024) ** ਬੱਚੇ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਅਸਾਮੀ ਦਿਓ ਅਨੂ "ਛੋਟੀ" ਕਪਾੜੀਆ(2022-2023) * ਸ਼ਿਵਮ ਖਜੂਰੀਆ ਪ੍ਰੇਮ "ਟਿੰਕੂ" ਕੋਠਾਰੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚਃ ਗਾਇਤਰੀ ਅਤੇ ਪਰਾਗ ਦਾ ਪੁੱਤਰ (2024-ਵਰਤਮਾਨ) * ਪਾਰਥ ਬਾਲ ਪ੍ਰੇਮ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੰਚ (2025) === ਦੁਹਰਾਓ === 06cl7qd4homx4k2i9j3n54o5iir9ehe 837556 837555 2026-04-25T16:34:45Z Meenukusam 51574 Created by translating the section "Cast" from the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1350918238|Anupamaa]]" 837556 wikitext text/x-wiki {{Infobox television | image = | image_alt = | caption = | genre = [[Drama]] | creator = | developer = [[ਲੀਨਾ ਗੰਗੋਪਾਧਿਆਯ੍]] | writer = ਭਾਵਨਾ ਵਯਾਸ | screenplay = {{plainlist| * Namita Vartak * [[Zama Habib]]}} | story = Bhavna Vyas | director = Romesh Kalra<ref>{{Cite web|title=Lights, camera, caution: Back on the set|url=https://www.livemint.com/mint-lounge/features/lights-camera-caution-back-on-the-set-11591954645123.html|website=Live Mint|access-date=12 June 2020|archive-date=21 ਨਵੰਬਰ 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221121150410/https://www.livemint.com/mint-lounge/features/lights-camera-caution-back-on-the-set-11591954645123.html|url-status=dead}}</ref> | creative_director = Ketaki Walawalkar | presenter = | starring = {{plainlist| * [[Rupali Ganguly]] * [[Sudhanshu Pandey]] * [[Madalsa Sharma Chakraborty]] * [[Gaurav Khanna]] }} | theme_music_composer = | open_theme = ''Anupamaa'' | country = India | language = Hindi | num_seasons = 1 | num_episodes = 943 <!-- as of 5 June 2023--><!-- Do not uncomment the preceding text. This field is for a number only and the date should not be visible. --> | list_episodes = | executive_producer = | producer = {{plainlist| * Rajan Shahi * Deepa Shahi}} | cinematography = Gulshan Shah | editor = Sameer Gandhi | camera = Multi-camera | runtime = 20–24 minutes | company = [[Director's Kut Productions]]<ref>{{Cite news|first=Chandni |last=Mathur|url=https://www.financialexpress.com/industry/superstars-of-the-small-screen/870579/|title=Superstars of the small screen|date=26 September 2017|work=The Financial Express}}</ref> | network = [[StarPlus]] | picture_format = {{plainlist| * [[576i]] * [[1080i]] ([[HDTV]])}} | audio_format = | first_aired = {{Start date|2020|07|13|df=yes}} | last_aired = present | related = {{plainlist| * ''[[Aai Kuthe Kay Karte]]'' * ''[[Sreemoyee]]'' * ''[[Anupama: Namaste America]]''}} }} [[Category:Articles with short description]] [[Category:Short description is different from Wikidata]] <span></span><templatestyles src="Module:Infobox/styles.css"></templatestyles> '''''ਅਨੁਪਮਾ''''' ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ [[ਹਿੰਦੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਹਿੰਦੀ]] -ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਡਰਾਮਾ ਲੜੀ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਪ੍ਰੀਮੀਅਰ 13 ਜੁਲਾਈ 2020 ਨੂੰ [[ਸਟਾਰ ਪਲੱਸ]] 'ਤੇ ਹੋਇਆ ਸੀ। [[ਡਿਜ਼ਨੀ+ ਹੌਟਸਟਾਰ|ਡਿਜ਼ਨੀ + ਹੌਟਸਟਾਰ]] 'ਤੇ ਡਿਜ਼ੀਟਲ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਟ੍ਰੀਮ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite web |date=14 July 2020 |title=What to expect on your favourite television shows from tonight |url=https://indianexpress.com/article/entertainment/television/tv-shows-new-episode-spoiler-13-july-6504054/ |website=The Indian Express}}</ref><ref>{{Cite web |date=2021-09-19 |title=Being from the Hindi belt gives me an edge: Gaurav Khanna |url=https://www.hindustantimes.com/entertainment/tv/being-from-the-hindi-belt-gives-me-an-edge-gaurav-khanna-101632056400441.html |access-date=2021-10-19 |website=Hindustan Times |language=en}}</ref> [[ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਕੁਟ ਪ੍ਰੋਡਕਸ਼ਨ]] ਦੇ ਬੈਨਰ ਹੇਠ ਰਾਜਨ ਸ਼ਾਹੀ ਅਤੇ ਦੀਪਾ ਸ਼ਾਹੀ ਨੇ ਨਿਰਮਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਇਹ [[ਸਟਾਰ ਜਲਸਾ]] ਦੀ ਬੰਗਾਲੀ ਲੜੀ ''[[ਸ਼੍ਰੀਮਯੀ|ਸ਼੍ਰੀਮੋਈ]]'' 'ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਹੈ।<ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/rupali-ganguly-sudhanshu-pandey-starrer-anupamaa-is-a-remake-of-a-popular-benagli-show-sreemoyee/articleshow/74323173.cms_articleshow/74323173.cms|title=Rupali Ganguly- Sudhanshu Pandey starrer Anupamaa is a remake of a popular Bengali show 'Sreemoyee'|work=The Times of India|access-date=2023-03-23|issn=0971-8257}}</ref> ਇਸ ਵਿੱਚ [[ਰੂਪਾਲੀ ਗਾਂਗੁਲੀ]], [[ਸੁਧਾਂਸ਼ੂ ਪਾਂਡੇ]], [[ਮਦਾਲਸਾ ਸ਼ਰਮਾ|ਮਦਾਲਸਾ ਸ਼ਰਮਾ ਚੱਕਰਵਰਤੀ]] ਅਤੇ [[ਗੌਰਵ ਖੰਨਾ|ਗੌਰਵ ਖੰਨਾ ਹਨ]] ।<ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/rupali-ganguly-back-on-a-fiction-show-after-seven-years/articleshow/74241593.cms|title=Rupali Ganguly back on a fiction show after seven years|last=Maheshwri|first=Neha|date=22 February 2020|work=[[The Times of India]]|access-date=3 April 2021}}</ref><ref>{{Cite web |title=TV actors who quit Anupamaa abruptly: Paras Kalnawat, Aneri Vajani, Anagha Bhosale & others |url=https://www.indiatvnews.com/photos/entertainment-tv-actors-who-quit-anupamaa-abruptly-paras-kalnawat-aneri-vajani-anagha-bhosale-latest-tv-news-2023-01-03-836245 |access-date=2023-01-03 |website=India TV News |language=en}}</ref> * Anupamaa at IMDb * [https://www.hotstar.com/in/tv/anupamaa/1260022017 Anupamaa] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221008075221/https://www.hotstar.com/in/tv/anupamaa/1260022017 |date=2022-10-08 }} on [[ਡਿਜ਼ਨੀ+ ਹੌਟਸਟਾਰ|Disney+ Hotstar]] * [http://www.directorskutproduction.com// Production Website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150801113209/http://directorskutproduction.com/ |date=2015-08-01 }} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਟੀਵੀ ਸੋਪ ਓਪੇਰਾ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਿੰਦੀ ਭਾਸ਼ਾਈ ਟੈਲੀਵੀਜ਼ਨ ਸ਼ੋਅ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਟਾਰ ਪਲੱਸ ਦੇ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ]] == ਕਾਸਟ == == ਕਾਸਟ == === ਮੁੱਖ === * ਅਨੁਪਮਾ ਜੋਸ਼ੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ [[ਰੂਪਾਲੀ ਗਾਂਗੁਲੀ|ਰੁਪਾਲੀ ਗਾਂਗੁਲੀ]] ਕਾਂਤਾ ਦੀ ਧੀ (2020-ਵਰਤਮਾਨ) * ਸੁਧਾਂਸ਼ੂ ਪਾਂਡੇ ਵਨਰਾਜ ਸ਼ਾਹ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚਃ ਲੀਲਾ ਅਤੇ ਹਸਮੁਖ ਦਾ ਪੁੱਤਰ (2020-2024) * [[ਮਦਾਲਸਾ ਸ਼ਰਮਾ]] ਕਾਵਿਆ ਸ਼ਾਹ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚਃ ਅਨਿਰੁੱਧ ਦੀ ਸਾਬਕਾ ਪਤਨੀ (2020-2024) * ਅਨੁਜ ਕਪਾੜੀਆ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ [[ਗੌਰਵ ਖੰਨਾ]] ਮਾਲਤੀ ਦੇਵੀ ਦਾ ਪੁੱਤਰ (2021-2024) * ਅਲੀਸ਼ਾ ਪਰਵੀਨ ਖਾਨ/ਅਦਰੀਜਾ ਰਾਏ ਰਾਹੀ "ਆਧਿਆ" ਕਪਾੜੀਆ ਕੋਠਾਰੀਃ ਮਾਇਆ ਦੀ ਧੀ (2024-ਵਰਤਮਾਨ) ਔਰਰਾ ਭਟਨਾਗਰ ਬਡੋਨੀ ਕਿਸ਼ੋਰ ਆਧਿਆ ਕਪਾੜੀਆ (2023-2024) ਬੱਚੇ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਅਸਾਮੀ ਦਿਓ ਅਨੂ "ਛੋਟੀ" ਕਪਾਡੀਆ ** ਔਰਰਾ ਭਟਨਾਗਰ ਬਡੋਨੀ ਕਿਸ਼ੋਰ ਆਧਿਆ ਕਪਾੜੀਆ (2023-2024) ** ਬੱਚੇ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਅਸਾਮੀ ਦਿਓ ਅਨੂ "ਛੋਟੀ" ਕਪਾੜੀਆ(2022-2023) * ਸ਼ਿਵਮ ਖਜੂਰੀਆ ਪ੍ਰੇਮ "ਟਿੰਕੂ" ਕੋਠਾਰੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚਃ ਗਾਇਤਰੀ ਅਤੇ ਪਰਾਗ ਦਾ ਪੁੱਤਰ (2024-ਵਰਤਮਾਨ) * ਪਾਰਥ ਬਾਲ ਪ੍ਰੇਮ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੰਚ (2025) === ਦੁਹਰਾਓ === * ਲੀਲਾ "ਬਾ" ਸ਼ਾਹ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਅਲਪਨਾ ਬੁੱਚਃ ਜਿਗਨੇਸ਼ ਦੀ ਭੈਣ (2020-ਵਰਤਮਾਨ) * ਹਾਸਮੁਖ "ਬਾਪੂਜੀ" ਸ਼ਾਹ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਅਰਵਿੰਦ ਵੈਦਿਆਃ ਲੀਲਾ ਦਾ ਪਤੀ (2020-ਵਰਤਮਾਨ) * ਏਕਤਾ ਸਰਈਆ ਡੌਲੀ ਸ਼ਾਹ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚਃ ਲੀਲਾ ਅਤੇ ਹਸਮੁਖ ਦੀ ਧੀ (ID1) * ਆਸ਼ਿਸ਼ ਮੇਹਰੋਤਰਾ/ਗੌਰਵ ਸ਼ਰਮਾ/ਮਨੀਸ਼ ਨਾਗਦੇਵ ਪਰੀਤੋਸ਼ "ਤੋਸ਼ੂ" ਸ਼ਾਹ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚਃ ਅਨੁਪਮਾ ਅਤੇ ਵਨਰਾਜ ਦਾ ਵੱਡਾ ਪੁੱਤਰ (2020-2024) / (2024) / (2024-ਵਰਤਮਾਨ) ਧੀਰ ਭਾਨੁਸ਼ਾਲੀ ਬਾਲ ਪਰੀਤੋਸ਼ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੰਚ (2022) (ਅਨੁਪਮਾ ਦੀ ਪੁਰਾਲੇਖ ਫੁਟੇਜਃ ਨਮਸਤੇ ਅਮਰੀਕਾ) ** ਬਾਲ ਪਰਿਤੋਸ਼ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਧੀਰ ਭਾਨੁਸ਼ਾਲੀ (2022) (ਅਨੁਪਮਾ ਦੀ ਪੁਰਾਲੇਖ ਫੁਟੇਜਃ ਨਮਸਤੇ ਅਮਰੀਕਾ) * [[ਨਿਧੀ ਸ਼ਾਹ]]/ਮਿੱਲੋਨੀ ਕਪਾਡੀਆ ਕਿੰਜਲ ਦਵੇ ਸ਼ਾਹ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚਃ ਰਾਖੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਮੋਦ ਦੀ ਧੀ (2020-2024) / (2024-ਵਰਤਮਾਨ) * ਪਾਰਸ ਕਲਨਾਵਤ/ਸਮਰ ਸ਼ਾਹ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਾਗਰ ਪਾਰੇਖਃ ਅਨੁਪਮਾ ਅਤੇ ਵਨਰਾਜ ਦਾ ਛੋਟਾ ਪੁੱਤਰ (2020-2022) / (ID2) 2025 ਵਿਦਵਾਨ ਸ਼ਰਮਾ ਬਾਲ ਸਮਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੰਚ (2022) (ਅਨੁਪਮਾ ਦੀ ਪੁਰਾਲੇਖ ਫੁਟੇਜਃ ਨਮਸਤੇ ਅਮਰੀਕਾ) ** ਬਾਲ ਸਮਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਿਦਵਾਨ ਸ਼ਰਮਾ (2022) (ਅਨੁਪਮਾ ਦੀ ਪੁਰਾਲੇਖ ਫੁਟੇਜਃ ਨਮਸਤੇ ਅਮਰੀਕਾ) * ਵਰੁਣ ਕਸ਼ਤੂਰੀਆ ਅੰਸ਼ ਸ਼ਾਹ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚਃ ਡਿੰਪਲ ਅਤੇ ਸਮਰ ਦਾ ਪੁੱਤਰ (2024-ਵਰਤਮਾਨ) * ਮੁਸ੍ਕਾਨ ਬਾਮਨੇ/[[ਚਾਂਦਨੀ ਭਗਵਾਨਾਨੀ]]/ਕ੍ਰੁਤਿਕਾ ਦੇਸਾਈ ਪਾਖੀ "ਸਵੀਟੀ" ਸ਼ਾਹਃ ਅਨੁਪਮਾ ਅਤੇ ਵਨਰਾਜ ਦੀ ਧੀ (2020-2023) / (2024-ਵਰਤਮਾਨ) * ਸ਼ੇਰਸ਼ਾ ਤਿਵਾਡ਼ੀ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕੋਠਾਰੀ ਸ਼ਾਹ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚਃ ਗਾਇਤਰੀ ਅਤੇ ਪਰਾਗ ਦੀ ਧੀ (2024-2026) * ਭਾਵੇਸ਼ ਜੋਸ਼ੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮੇਹੁਲ ਨਿਸਾਰ ਕਾਂਤਾ ਦਾ ਪੁੱਤਰ (ID1) 2025 * ਕਾਂਤਾ ਜੋਸ਼ੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮਾਧਵੀ ਗੋਗਟੇ/ਸਵਿਤਾ ਪ੍ਰਭੁਨਃ ਅਨੁਪਮਾ ਅਤੇ ਭਾਵੇਸ਼ ਦੀ ਮਾਂ (2020-2021) / (ID2) 2025 * ਨਿਹਾਰ ਜੋਸ਼ੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਯਚਿਤ ਸ਼ਰਮਾਃ ਭਾਵੇਸ਼ ਦਾ ਪੁੱਤਰ (2020) * ਪਰੇਸ਼ ਭੱਟ ਸੰਜੇ ਧਮੇਚਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚਃ ਡੌਲੀ ਦਾ ਸਾਬਕਾ ਪਤੀ (2020-2022) * ਡਾ. ਮੀਨਾਕਸ਼ੀ "ਮੀਨੂ" ਧਮੇਚਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸੋਨਲ ਖਿਲਵਾਨੀਃ ਡੌਲੀ ਅਤੇ ਸੰਜੇ ਦੀ ਧੀ (2024) ਲਵੀਸ਼ਕਾ ਗੁਪਤਾ/ਸਤੂਤੀ ਜ਼ਕਾਰਦੇ ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਕਿਸ਼ੋਰ ਮੀਨੂ (2020) / (ID1) 2023 ** ਬੱਚੇ ਅਤੇ ਕਿਸ਼ੋਰ ਮੀਨੂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਲਵੀਸ਼ਕਾ ਗੁਪਤਾ/ਸਤੂਤੀ ਜ਼ਕਾਰਦੇ (2020) / (ID1) 2023 * ਰਾਖੀ ਦਵੇ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ [[ਤਸਨੀਮ ਸ਼ੇਖ]] ਪ੍ਰਮੋਦ ਦੀ ਪਤਨੀ (2020-2023) * ਫਾਰੂਕ ਸਈਦ ਪ੍ਰਮੋਦ ਦਵੇ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਰਾਖੀ ਦਾ ਪਤੀ (2020) * ਮਾਲਵਿਕਾ "ਮੁੱਕੂ" ਕਪਾਡੀਆ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ [[ਅਨੇਰੀ ਵਜਾਨੀ]] ਅਨੁਜ ਦੀ ਗੋਦ ਲਈ ਭੈਣ (2021-2022) * [[ਰੋਹਿਤ ਬਖਸ਼ੀ (ਅਦਾਕਾਰ)|ਰੋਹਿਤ ਬਖਸ਼ੀ]] ਅੰਕੁਸ਼ ਕਪਾਡੀਆ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚਃ ਬਰਖਾ ਦਾ ਪਤੀ (2022-2024) * [[ਅਸ਼ਲੇਸ਼ਾ ਸਾਵੰਤ]] ਬਰਖਾ ਮਹਿਤਾ ਕਪਾਡੀਆ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚਃ ਆਦਿਕ ਦੀ ਭੈਣ (2022-2024) * ਅਲਮਾ ਹੁਸੈਨ ਸਾਰਾ ਕਪਾਡੀਆ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚਃ ਅੰਕੁਸ਼ ਅਤੇ ਬਰਖਾ ਦੀ ਧੀ (2022) * ਰੋਮਿਲ ਕਪਾਡੀਆ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਿਰਾਜ ਕਪੂਰਃ ਅੰਕੁਸ਼ ਅਤੇ ਸਨੇਹਾ ਦਾ ਪੁੱਤਰ (2023) * ਆਦਿਕ ਮਹਿਤਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਆਦਿਕ ਮਹਿਤਾਃ ਬਰਖਾ ਦਾ ਭਰਾ ਅਤੇ ਪਾਲਣ ਪੋਸ਼ਣ ਪੁੱਤਰ (2022-2024) * ਵਿਧੁਸ਼ੀ ਤਿਵਾਡ਼ੀ/ਅਕਸ਼ਿਤਾ ਵਾਤਸਾਈਨ ਈਸ਼ਾਨੀ "ਈਸ਼ੂ" ਮਹਿਤਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚਃ ਇੱਕ ਮਾਡਲ (2024-2025) / (2025-ਵਰਤਮਾਨ) ਆਧਿਆ ਬਾਰੋਟ ਬਾਲ ਈਸ਼ਾਨੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੰਚ (2024) ** ਆਧਿਆ ਬਾਰੋਟ ਬਾਲ ਈਸ਼ਾਨੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ (2024) * [[ਅਲਕਾ ਕੌਸ਼ਲ]]-ਵਸੁੰਧਰਾ "ਮੋਤੀ ਬਾ" ਕੋਠਾਰੀਃ ਪਰਾਗ, ਅਨਿਲ ਅਤੇ ਪੰਖੁਰੀ ਦੀ ਮਾਂ (2025-ਵਰਤਮਾਨ) * ਰਾਹਿਲ ਆਜ਼ਮ ਪਰਾਗ ਕੋਠਾਰੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚਃ ਵਸੁੰਧਰਾ ਦਾ ਪੁੱਤਰ (2025-ਵਰਤਮਾਨ) * [[ਜ਼ਲਕ ਦੇਸਾਈ]] ਖਯਾਤੀ ਪਟੇਲ ਕੋਠਾਰੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚਃ ਪਰਾਗ ਦੀ ਕਰਮਚਾਰੀ ਤੋਂ ਪਤਨੀ ਬਣੀ (2025-ਵਰਤਮਾਨ) * ਆਰੀਅਨ "ਮੋਹਿਤ/ਅਕੇਲਾ" ਕੋਠਾਰੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਰਣਦੀਪ ਰਾਏ ਖਯਾਤੀ ਅਤੇ ਪਰਾਗ ਦਾ ਪੁੱਤਰ (2025) * ਮਜ਼ਹਰ ਸਈਦ ਅਨਿਲ ਕੋਠਾਰੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚਃ ਵਸੁੰਧਰਾ ਦਾ ਪੁੱਤਰ (2025-ਵਰਤਮਾਨ) * ਮੀਤਾ ਕੋਠਾਰੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵਾਨੀ ਚੱਕਰਵਰਤੀਃ ਅਨਿਲ ਦੀ ਪਤਨੀ (2025-ਵਰਤਮਾਨ) * ਜਤਿਨ ਸੂਰੀ ਰਾਜਾ ਕੋਠਾਰੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚਃ ਅਨਿਲ ਅਤੇ ਮੀਤਾ ਦਾ ਵੱਡਾ ਪੁੱਤਰ (2025-ਵਰਤਮਾਨ) * ਈਸ਼ਿਤਾ ਮੋਦੀ ਆਰਿਆ "ਪਰੀ" ਸ਼ਾਹ ਕੋਠਾਰੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚਃ ਕਿੰਜਲ ਅਤੇ ਪਰਿਤੋਸ਼ ਦੀ ਧੀ (2024-ਵਰਤਮਾਨ) ਪ੍ਰਿੰਸੀ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਬਾਲ ਆਰਿਆ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੰਚ (2024) ਨੂਰੈਨ ਖਾਨ ਬੇਬੀ ਆਰਿਆ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ (2022-2023) ** ਪ੍ਰਿੰਸੀ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਬਾਲ ਆਰਿਆ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ (2024) ਨੂਰੈਨ ਖਾਨ ਬੇਬੀ ਆਰਿਆ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ (2022-2023) *** ਬੇਬੀ ਆਰਿਆ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਨੂਰੈਨ ਖਾਨ (2022-2023) * ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਕੋਠਾਰੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਅਰਿਸ਼ਟ ਜੈਨਃ ਅਨਿਲ ਅਤੇ ਮੀਤਾ ਦਾ ਛੋਟਾ ਪੁੱਤਰ (2025-ਵਰਤਮਾਨ) * ਗਾਇਤਰੀ ਕੋਠਾਰੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਾਈ ਬਰਵੇਃ ਪਰਾਗ ਦੀ ਮਰਹੂਮ ਪਤਨੀ (2025) (ਸਿਰਫ ਫਲੈਸ਼ਬੈਕ ਵਿੱਚ) * ਗੌਤਮ ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸੱਤਿਆ ਤਿਵਾਡ਼ੀਃ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਦੇ ਸਾਬਕਾ ਪਤੀ (2025-ਵਰਤਮਾਨ) * ਮਾਹੀ ਸ਼ਾਹ ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਪਰੇਹਾ ਚੈਟਰਜੀਃ ਕਾਵਿਆ ਅਤੇ ਅਨਿਰੁੱਧ ਦੀ ਧੀ (2024-ਵਰਤਮਾਨ) ਪਹਿਲ ਚੌਧਰੀ ਬਾਲ ਮਾਹੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੰਚ (2024) ** ਪਹਿਲ ਚੌਧਰੀ ਬਾਲ ਮਾਹੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ (2024) * ਰਾਘਵ ਸਿੰਘ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ [[ਮਨੀਸ਼ ਗੋਇਲ]] ਪੰਖੁਰੀ ਦਾ ਵੱਖ ਹੋਇਆ ਪਤੀ (2025) * ਨੀਤੂ ਭੱਟ-ਪੰਖੁਰੀ ਕੋਠਾਰੀ ਸਿੰਘਃ ਵਸੁੰਧਰਾ ਦੀ ਧੀ (2025) * ਕੰਵਰਜੀਤ ਪੇਂਟਲ ਪੰਡਿਤ ਮਨੋਹਰ ਸ਼ਰਮਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚਃ ਰਾਹੀ, ਲਿਲੀ ਅਤੇ ਡਾਂਸ ਰਾਣੀ ਦੇ ਡਾਂਸ ਅਧਿਆਪਕ (2025) * ਦੇਵਰਸ਼ ਨਾਗਰ ਤਰੁਣ ਸ਼ਰਮਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚਃ ਮਨੋਹਰ ਦਾ ਵੱਖ ਹੋਇਆ ਪੁੱਤਰ (2025) * ਵੀਰੇਨ ਸੰਘਵੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜੈ ਜ਼ਵੇਰੀਃ ਰਾਹੀ ਦਾ ਪਾਲਣ ਪੋਸ਼ਣ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਪਿਤਾ (2024) * ਮੇਘਾ ਸੰਘਵੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ [[ਸ਼ਿਵਾਨੀ ਗੋਸੈਨ|ਸ਼ਿਵਾਨੀ ਗੋਸਾਈਂ]] ਰਾਹੀ ਦੀ ਪਾਲਣ ਪੋਸ਼ਣ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਮਾਂ (2024) * ਅਨਿਰੁੱਧ ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਰੁਸ਼ਦ ਰਾਣਾਃ ਕਾਵਿਆ ਦੇ ਸਾਬਕਾ ਪਤੀ (ID1) 2023 * ਸ਼ੇਖਰ ਸ਼ੁਕਲਾ-ਜਿਗਨੇਸ਼ "ਮਾਮਾਜੀ" ਲੀਲਾ ਦਾ ਭਰਾ (ID1) -2025 * ਦੇਵਿਕਾ ਮਹਿਤਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜਸਵਿੰਦਰ ਕੌਰ ਅਨੁਪਮਾ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਚੰਗੀ ਦੋਸਤ (ID1) 2025-ਵਰਤਮਾਨ * [[ਪਾਇਲ ਨਾਇਰ]] ਪਾਰੁਲ ਸ਼ਰਮਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚਃ ਪਾਖੀ ਦਾ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ (2020-2021) * ਭਗਤੀ ਚੌਹਾਨ-ਝਿਲਮਿਲਃ ਗੁਡੀਆ ਦੀ ਮਾਂ (2020) * ਨੰਦਿਨੀ "ਨੰਦੂ" ਅਈਅਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਅਨਾਘਾ ਭੋਸਲੇਃ ਇੱਕ ਡਾਂਸਰ ਅਤੇ ਅਨੁਪਮਾ ਡਾਂਸ ਅਕੈਡਮੀ ਦੀ ਸਾਬਕਾ ਅਧਿਆਪਕ (2020-2022) * ਤੁਲਿਕਾ ਪਟੇਲ-ਕਾਮਿਨੀ (2020) * ਵਿਵਾਨ ਸਿੰਘ ਰਾਜਪੂਤ ਸਿਧਾਰਥ "ਸਿਡ" ਦੇਸਾਈ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ-ਪਾਖੀ ਦਾ ਸਹਿਪਾਠੀ (2020) * ਰਿਆਜ਼ ਪੰਜਵਾਨੀ ਮਿਸਟਰ ਢੋਲਕੀਆ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚਃ ਵਨਰਾਜ, ਕਾਵਿਆ ਅਤੇ ਕਿੰਜਲ ਦੇ ਸਾਬਕਾ ਬੌਸ (2020) * ਵਨਰਾਜ ਦੇ ਦਫ਼ਤਰ ਦੇ ਨਵੇਂ ਸੀ. ਈ. ਓ. ਵਜੋਂ ਅਰੂਪ ਪਾਲ (2021) * ਪਾਰੁਲ ਚੌਧਰੀ ਡਾ. ਮੋਨਾ ਚੋਪਡ਼ਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚਃ ਪਾਖੀ ਦਾ ਮਨੋਚਿਕਿਤਸਕ (2021) * ਡਾ. ਅਦਵੈਤ "ਆਦਿ" ਖੰਨਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਅਪੂਰਵਾ ਅਗਨੀਹੋਤਰੀ ਬਲਿਸਡਮ ਦੇ ਵੈੱਲਨੈੱਸ ਰਿਜ਼ੋਰਟ ਦਾ ਮਾਲਕ (2021) * ਵਨਰਾਜ ਦੇ ਕੈਫੇ ਵਿੱਚ ਮਨੋਰੰਜਨ ਆਲੋਚਕ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮਾਨਸੀ ਜੈਨ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੰਚ ਸੁਨੀਤਾ ਰਾਏ (2021) * ਕਿਆਰਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕਿਆਰਾ ਖੰਟਵਾਲਃ ਵਨਰਾਜ ਦੇ ਕੈਫੇ ਵਿੱਚ ਵੀਡੀਓ ਬਲੌਗਰ (2021) * ਵਰੁਣ ਸ਼ਰਮਾ ਰੋਹਨ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚਃ ਨੰਦਿਨੀ ਦਾ ਸਾਬਕਾ ਪ੍ਰੇਮੀ ਅਤੇ ਜਨੂੰਨੀ ਪ੍ਰੇਮੀ (2021) * ਦੀਪਕ ਗੀਵਾਲਾ ਗੋਪੀਚੰਦ "ਜੀ. ਕੇ". ਕਰੋਡੀਆਃ ਅਨੁਜ ਅਤੇ ਮਾਲਵਿਕਾ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਕਰਨ ਵਾਲੇ (2021-2022) * ਆਦਿਕ ਮਹਿਤਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਆਦਿਕ ਮਹਿਤਾਃ ਬਰਖਾ ਦਾ ਭਰਾ ਅਤੇ ਪਾਲਣ ਪੋਸ਼ਣ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਪੁੱਤਰ (2022-2024) * ਰਿਸ਼ਭ ਜੈਸਵਾਲ ਨਿਰਮਿਤ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚਃ ਡਿੰਪਲ ਦੇ ਸਾਬਕਾ ਪਤੀ (2022) * ਨਿਸ਼ੀ ਸਕਸੈਨਾ ਡਿੰਪਲ ਉਰਫ ਡਿੰਪੀਃ ਪੰਮੀ ਦੀ ਧੀ (2022-2024) * ਕੁੰਵਰ ਅਮਰ ਤਪਿਸ਼ ਉਰਫ ਟੀਟੂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚਃ ਇੱਕ ਡਾਂਸਰ ਅਤੇ ਅਨੁਪਮਾ ਡਾਂਸ ਅਕੈਡਮੀ ਵਿੱਚ ਸਾਬਕਾ ਅਧਿਆਪਕ (2023-2024) * ਧੀਰਜ ਕਪੂਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਨਿਤੇਸ਼ ਪਾਂਡੇ ਅਨੁਜ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਚੰਗਾ ਦੋਸਤ (2023) * ਮੋਹਿਤ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਅਮਿਤ ਪਚੋਰੀ ਕਾਵਿਆ ਦਾ ਮਾਡਲਿੰਗ ਫੋਟੋਗ੍ਰਾਫਰ (2023) * [[ਛਵੀ ਪਾਂਡੇ]] ਉੱਤਰਾ ਉਰਫ ਮਾਇਆ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚਃ ਪੁਜਾਰੀ ਦੀ ਧੀ (2023) * ਸੁਸ਼ਮਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਰੇਣੂਕਾ ਸ਼ਰਮਾਃ ਇੱਕ ਸਾਬਕਾ ਵੇਸਵਾ ਅਤੇ ਮਾਇਆ ਦੀ ਦੋਸਤ (2023) * ਮਾਹੀ ਸੋਨੀ/ਯਸ਼ਤੀ ਪਮਨਾਨੀ ਭੈਰਵੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚਃ ਅਨੁਪਮਾ ਡਾਂਸ ਅਕੈਡਮੀ ਵਿੱਚ ਵਿਦਿਆਰਥੀ (2023) * ਅਪਰਾ ਮਹਿਤਾ-ਮਾਲਤੀ "ਗੁਰੂਮਾ" ਦੇਵੀਃ ਗੁਰੂਕੁਲ ਦੀ ਮਾਲਕਣ (2023) ਖੁਸ਼ਾਲੀ ਜਰੀਵਾਲਾ-ਨੌਜਵਾਨ ਮਾਲਤੀ ਦੇਵੀ (2023) ** ਖੁਸ਼ਾਲੀ ਜਰੀਵਾਲਾ ਨੌਜਵਾਨ ਮਾਲਤੀ ਦੇਵੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ (2023) * ਅਮਨ ਮਹੇਸ਼ਵਰੀ ਨਕੁਲ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚਃ ਮਾਲਤੀ ਦਾ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਅਤੇ ਸਾਥੀ (2023) * ਸ਼ਿਵਾਨਸ਼ "ਸੋਨੂੰ" ਰਾਠੌਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਲਵਿਸ਼ ਸੈਨੀਃ ਸੁਰੇਸ਼ ਦਾ ਪੁੱਤਰ (2023-2025) * ਸੁਰੇਸ਼ ਰਾਠੌਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕੁਮਾਰ ਹੇਗਡ਼ੇਃ ਇੱਕ ਸਿਆਸਤਦਾਨ (2023) * "ਸਪਾਈਸ ਐਂਡ ਚਟਨੀ" ਰੈਸਟੋਰੈਂਟ ਵਿੱਚ ਕੈਡੀ ਟਰਾਲੀ ਵਜੋਂ ਕੈਡੀਃ ਵੇਟਰੈਸ (2023-2024) * ਰਿਤੂਰਾਜ ਸਿੰਘ-ਯਸ਼ਪਾਲ ਢਿੱਲੋਂਃ "ਸਪਾਈਸ ਐਂਡ ਚਟਨੀ" ਰੈਸਟੋਰੈਂਟ ਦਾ ਮਾਲਕ (2023-2024) * ਸੰਨੀ ਸਾਧਵਾਨੀ ਵਿਕਰਮ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ 'ਸਪਾਈਸ ਐਂਡ ਚਟਨੀ' ਰੈਸਟੋਰੈਂਟ ਵਿੱਚ ਸ਼ੈੱਫ * [[ਸੁਕਿਰਤੀ ਕੰਦਪਾਲ|ਸੁਕੀਰਤੀ ਕੰਦਪਾਲ]] ਸ਼ਰੂਤੀ "ਸ਼ਰੂ" ਆਹੂਜਾਃ ਇੱਕ ਫੋਟੋਗ੍ਰਾਫਰ (2023-2024) * ਰਾਹੁਲ ਓਝਾ 'ਕਬਾਬ ਐਂਡ ਕਰੀਜ਼' ਰੈਸਟੋਰੈਂਟ 'ਚ ਰਾਹੁਲ ਦੇ ਰੂਪ' ਚ ਸ਼ੈੱਫ * ਮਨਜੀਤ ਕੌਰ ਢਿੱਲੋਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦੀਸ਼ੀ ਦੁੱਗਲਃ ਯਸ਼ਪਾਲ ਅਤੇ ਯਸ਼ਦੀਪ ਦੀ ਮਾਂ (2024) * ਵਕਾਰ ਸ਼ੇਖ ਯਸ਼ਦੀਪ "ਦੀਪੂ" ਢਿੱਲੋਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਰਿਟਾਇਰਡ ਆਰਮੀ ਅਫਸਰ (2024) * [[ਪਰਖ ਮਦਾਨ|ਪਾਰੇਖ ਮਦਨ]] بطور ਦੀਆਃ ਇੱਕ ਡਾਂਸਰ (2024) * ਆਰੁਸ਼ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਅਮਨ ਸਚਦੇਵਃ ਪਾਖੀ ਦਾ ਦੋਸਤ ਅਤੇ ਕਾਰੋਬਾਰੀ ਭਾਈਵਾਲ (2024) * ਯਜੁਵੇਂਦਰ ਸਿੰਘ-ਸ੍ਰੀ ਗੁਲਾਟੀ-"ਕਬਾਬ ਅਤੇ ਕਰੀਜ਼" ਰੈਸਟੋਰੈਂਟ ਦੇ ਮਾਲਕ (2024) * ਅਕਸ਼ਿਤਾ ਤਿਵਾਡ਼ੀ ਨੰਦਿਤਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚਃ ਆਸ਼ਾ ਭਵਨ ਵਿਖੇ ਨਿਵਾਸੀ (2024) * ਪਰਵੀਨ ਕੌਰ ਹੂਗਨ ਇੰਦਰਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚਃ ਆਸ਼ਾ ਭਵਨ ਵਿਖੇ ਨਿਵਾਸੀ (2024) * ਰਾਜ ਗੋਪਾਲ ਅਈਅਰ ਬਾਲਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚਃ ਆਸ਼ਾ ਭਵਨ ਵਿਖੇ ਨਿਵਾਸੀ (2024) * ਨਿਤਿਨ ਬਾਬੂ ਸਾਗਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚਃ ਆਸ਼ਾ ਭਵਨ ਵਿਖੇ ਨਿਵਾਸੀ (2024) * ਸ੍ਰੀ ਵਿਆਸ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹਾਬ ਖਾਨਃ "ਸ਼ਿਸ਼ੂ ਛਾਇਆ ਆਸ਼ਰਮ" ਦਾ ਮਾਲਕ (2024) * ਨਿਧੀ ਪਾਂਡਿਆ ਬਬਲੀ ਉਰਫ ਬੱਬਲਜ਼ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚਃ "ਸ਼ਿਸ਼ੂ ਛਾਇਆ ਆਸ਼ਰਮ" (2024) ਤੋਂ ਰਾਹੀ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਚੰਗੀ ਦੋਸਤ ਅਤੇ ਸਹਾਇਕ * "ਅਨੂ ਕੀ ਰਸੋਈ" (2024) ਵਿੱਚ ਅਨੁਪਮਾ ਦੇ ਸ਼ੁਭਚਿੰਤਕ ਅਤੇ ਮੁੱਖ ਸ਼ੈੱਫ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸੇਜਲ ਸ਼ਾਹ * ਰਾਧਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੇਰਾ ਮਿਸ਼ਰਾ-ਅਨੁਪਮਾ ਦਾ ਕਰਮਚਾਰੀ (2024-2025) * ਗੁਰਪ੍ਰੀਤ ਕੌਰ ਜਸਪ੍ਰੀਤ "ਜੱਸੀ/ਜਸ/ਪ੍ਰੀਤੋ" ਕੌਰਃ ਅਨੁਪਮਾ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਦੀ ਰੂਮਮੇਟ (2025-ਵਰਤਮਾਨ) * ਭਾਰਤੀ ਦੇਸਾਈ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਆਰਤੀ ਬਿਰਾਜਦਾਰਃ ਅਨੁਪਮਾ ਅਤੇ ਜਸਪ੍ਰੀਤ ਦੀ ਰੂਮਮੇਟ (2025-ਵਰਤਮਾਨ) * ਆਸ਼ਾ ਦਨਿਆਤੇ ਸਰਿਤਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚਃ ਗਜਾਨਨ ਦੀ ਪਤਨੀ (2025-ਵਰਤਮਾਨ) * ਰੀਤਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਰੀਤਾ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀਃ ਅਨੁਪਮਾ, ਜਸਪ੍ਰੀਤ, ਭਾਰਤੀ ਅਤੇ ਸਰਿਤਾ ਦਾ ਗੁਆਂਢੀ (2025) * ਰਜਨੀ ਦੇਸਾਈ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਰਿੰਕੂ ਧਵਨਃ ਅਨੁਪਮਾ ਦਾ ਕਾਲਜ ਮਿੱਤਰ (2025-ਵਰਤਮਾਨ) * ਵਰੁਣ ਦੇਸਾਈ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮੁਕੂਲ ਹਰੀਸ਼ਃ ਰਜਨੀ ਦਾ ਪੁੱਤਰ (2025-ਵਰਤਮਾਨ) * ਭਾਵਨਾ ਅਜਵਾਨੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਦੇਸਾਈ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚਃ ਰਜਨੀ ਦੀ ਧੀ (2025-ਵਰਤਮਾਨ) * ਸਚਿਨ ਤਿਆਗੀ-ਦਿਗਵਿਜੈ ਸੂਦ (2026-ਵਰਤਮਾਨ) === ਮੁੱਖ === * ਅਨੁਪਮਾ ਜੋਸ਼ੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ [[ਰੂਪਾਲੀ ਗਾਂਗੁਲੀ|ਰੁਪਾਲੀ ਗਾਂਗੁਲੀ]] ਕਾਂਤਾ ਦੀ ਧੀ (2020-ਵਰਤਮਾਨ) * ਸੁਧਾਂਸ਼ੂ ਪਾਂਡੇ ਵਨਰਾਜ ਸ਼ਾਹ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚਃ ਲੀਲਾ ਅਤੇ ਹਸਮੁਖ ਦਾ ਪੁੱਤਰ (2020-2024) * [[ਮਦਾਲਸਾ ਸ਼ਰਮਾ]] ਕਾਵਿਆ ਸ਼ਾਹ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚਃ ਅਨਿਰੁੱਧ ਦੀ ਸਾਬਕਾ ਪਤਨੀ (2020-2024) * ਅਨੁਜ ਕਪਾੜੀਆ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ [[ਗੌਰਵ ਖੰਨਾ]] ਮਾਲਤੀ ਦੇਵੀ ਦਾ ਪੁੱਤਰ (2021-2024) * ਅਲੀਸ਼ਾ ਪਰਵੀਨ ਖਾਨ/ਅਦਰੀਜਾ ਰਾਏ ਰਾਹੀ "ਆਧਿਆ" ਕਪਾੜੀਆ ਕੋਠਾਰੀਃ ਮਾਇਆ ਦੀ ਧੀ (2024-ਵਰਤਮਾਨ) ਔਰਰਾ ਭਟਨਾਗਰ ਬਡੋਨੀ ਕਿਸ਼ੋਰ ਆਧਿਆ ਕਪਾੜੀਆ (2023-2024) ਬੱਚੇ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਅਸਾਮੀ ਦਿਓ ਅਨੂ "ਛੋਟੀ" ਕਪਾਡੀਆ ** ਔਰਰਾ ਭਟਨਾਗਰ ਬਡੋਨੀ ਕਿਸ਼ੋਰ ਆਧਿਆ ਕਪਾੜੀਆ (2023-2024) ** ਬੱਚੇ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਅਸਾਮੀ ਦਿਓ ਅਨੂ "ਛੋਟੀ" ਕਪਾੜੀਆ(2022-2023) * ਸ਼ਿਵਮ ਖਜੂਰੀਆ ਪ੍ਰੇਮ "ਟਿੰਕੂ" ਕੋਠਾਰੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚਃ ਗਾਇਤਰੀ ਅਤੇ ਪਰਾਗ ਦਾ ਪੁੱਤਰ (2024-ਵਰਤਮਾਨ) * ਪਾਰਥ ਬਾਲ ਪ੍ਰੇਮ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੰਚ (2025) === ਦੁਹਰਾਓ === o3qwlmrnf9zge4tn01xyib8anrouu1a 828 195378 837554 834546 2026-04-25T16:34:20Z Grufo 47592 Upstream updates 837554 Scribunto text/plain require[[strict]] --- --- --- LOCAL ENVIRONMENT --- --- ________________________________ --- --- --- --[[ Abstract utilities ]]-- ---------------------------- -- Helper function for `string.gsub()` (for managing zero-padded numbers) local function zero_padded (str) return ('%03d%s'):format(#str, str) end -- Helper function for `table.sort()` (for natural sorting) local function natural_sort (var1, var2) return var1:gsub('%d+', zero_padded) < var2:gsub('%d+', zero_padded) end -- Parse a parameter name string and return it as a string or a number local function get_parameter_name (par_str) local ret = par_str:match'^%s*(.-)%s*$' if ret ~= '0' and ret:find'^%-?[1-9]%d*$' == nil then return ret end return tonumber(ret) end -- Return a copy or a reference to a table local function copy_or_ref_table (src, refonly) if refonly then return src end local newtab = {} for key, val in pairs(src) do newtab[key] = val end return newtab end -- Remove some numeric elements from a table, shifting everything to the left local function remove_numeric_keys (tbl, idx, len) local cache, tmp = {}, idx + len - 1 for key, val in pairs(tbl) do if type(key) == 'number' and key >= idx then if key > tmp then cache[key - len] = val end tbl[key] = nil end end for key, val in pairs(cache) do tbl[key] = val end end -- Make a reduced copy of a table (shifting in both directions if necessary) local function copy_table_reduced (tbl, idx, len) local ret, tmp = {}, idx + len - 1 if idx > 0 then for key, val in pairs(tbl) do if type(key) ~= 'number' or key < idx then ret[key] = val elseif key > tmp then ret[key - len] = val end end elseif tmp > 0 then local nshift = 1 - idx for key, val in pairs(tbl) do if type(key) ~= 'number' then ret[key] = val elseif key > tmp then ret[key - tmp] = val elseif key < idx then ret[key + nshift] = val end end else for key, val in pairs(tbl) do if type(key) ~= 'number' or key > tmp then ret[key] = val elseif key < idx then ret[key + len] = val end end end return ret end -- Make an expanded copy of a table (shifting in both directions if necessary) local function copy_table_expanded (tbl, idx, len) local ret, tmp = {}, idx + len - 1 if idx > 0 then for key, val in pairs(tbl) do if type(key) ~= 'number' or key < idx then ret[key] = val else ret[key + len] = val end end elseif tmp > 0 then local nshift = idx - 1 for key, val in pairs(tbl) do if type(key) ~= 'number' then ret[key] = val elseif key > 0 then ret[key + tmp] = val elseif key < 1 then ret[key + nshift] = val end end else for key, val in pairs(tbl) do if type(key) ~= 'number' or key > tmp then ret[key] = val else ret[key - len] = val end end end return ret end -- Move a key from a table to another, but only if under a different name and -- always parsing numeric strings as numbers local function steal_if_renamed (val, src, skey, dest, dkey) local realkey = get_parameter_name(dkey) if skey ~= realkey then dest[realkey] = val src[skey] = nil end end -- Given a table, create two new tables containing the sorted list of keys local function get_key_list_sorted (tbl, sort_fn) local nums, words, nn, nw = {}, {}, 0, 0 for key, val in pairs(tbl) do if type(key) == 'number' then nn = nn + 1 nums[nn] = key else nw = nw + 1 words[nw] = key end end table.sort(nums) table.sort(words, sort_fn) return nums, words, nn, nw end --[[ Public strings ]]-- ------------------------ -- Special match keywords (functions and modifiers MUST avoid these names) local mkeywords = { ['or'] = 0, pattern = 1, plain = 2, strict = 3 } -- Sort functions (functions and modifiers MUST avoid these names) local sortfunctions = { alphabetically = false, naturally = natural_sort } -- Callback styles for the `mapping_*` and `renaming_*` class of modifiers -- (functions and modifiers MUST avoid these names) --[[ Meanings of the columns: col[1] = Loop type (0-3) col[2] = Number of module arguments that the style requires (1-3) col[3] = Minimum number of sequential parameters passed to the callback col[4] = Name of the callback parameter where to place each parameter name col[5] = Name of the callback parameter where to place each parameter value col[6] = Argument in the modifier's invocation that will override `col[4]` col[7] = Argument in the modifier's invocation that will override `col[5]` A value of `-1` indicates that no meaningful value is stored (i.e. `nil`) ]]-- local mapping_styles = { names_and_values = { 3, 2, 2, 1, 2, -1, -1 }, values_and_names = { 3, 2, 2, 2, 1, -1, -1 }, values_only = { 1, 2, 1, -1, 1, -1, -1 }, names_only = { 2, 2, 1, 1, -1, -1, -1 }, names_and_values_as = { 3, 4, 0, -1, -1, 2, 3 }, names_only_as = { 2, 3, 0, -1, -1, 2, -1 }, values_only_as = { 1, 3, 0, -1, -1, -1, 2 }, blindly = { 0, 2, 0, -1, -1, -1, -1 } } -- Memory slots (functions and modifiers MUST avoid these names) local memoryslots = { h = 'header', f = 'footer', i = 'itersep', l = 'lastsep', n = 'ifngiven', p = 'pairsep', s = 'oxfordsep' } -- Possible trimming modes for the `parsing` modifier local trim_parse_opts = { trim_none = { false, false }, trim_positional = { false, true }, trim_named = { true, false }, trim_all = { true, true } } -- Possible string modes for the iteration separator in the `parsing` and -- `reinterpreting` modifiers local isep_parse_opts = { splitter_pattern = false, splitter_string = true } -- Possible string modes for the key-value separator in the `parsing` and -- `reinterpreting` modifiers local psep_parse_opts = { setter_pattern = false, setter_string = true } -- Possible position references for the `splicing` modifier local position_references = { add_nothing = 0, add_smallest_number = 1, add_last_of_sequence = 2, add_largest_number = 3 } -- Functions and modifiers MUST avoid these names too: `let` --[[ Module's private environment ]]-- -------------------------------------- -- Hard-coded name of the module (to avoid going through `frame:getTitle()`) local modulename = 'Module:Params' -- The functions listed here declare that they don't need the `frame.args` -- metatable to be copied into a regular table; if they are modifiers they also -- guarantee that they will make their own (modified) copy available local refpipe = { call_for_each_group = true, coins = true, count = true, evaluating = true, for_each = true, list = true, list_values = true, list_maybe_with_names = true, value_of = true } -- The functions listed here declare that they don't need the -- `frame:getParent().args` metatable to be copied into a regular table; if -- they are modifiers they also guarantee that they will make their own -- (modified) copy available local refparams = { call_for_each_group = true, combining = true, combining_by_calling = true, combining_values = true, concat_and_call = true, concat_and_invoke = true, concat_and_magic = true, count = true, grouping_by_calling = true, mixing_names_and_values = true, renaming_by_mixing = true, renaming_to_sequence = true, renaming_to_uppercase = true, renaming_to_lowercase = true, --renaming_to_values = true, shifting = true, splicing = true, --swapping_names_and_values = true, value_of = true, with_name_matching = true } -- Maximum number of numeric parameters that can be filled, if missing (we -- chose an arbitrary number for this constant; you can discuss about its -- optimal value at Module talk:Params) local maxfill = 1024 -- The private table of functions local library = {} -- Functions and modifiers that can only be invoked in first position local static_iface = {} -- Create a new context local function context_new (child_frame) local ctx = {} ctx.frame = child_frame:getParent() ctx.opipe = child_frame.args ctx.oparams = ctx.frame.args ctx.firstposonly = static_iface ctx.iterfunc = pairs ctx.sorttype = 0 ctx.n_parents = 0 ctx.n_children = 0 ctx.n_available = maxfill return ctx end -- Move to the next action within the user-given list local function context_iterate (ctx, n_forward) local nextfn if ctx.pipe[n_forward] ~= nil then nextfn = ctx.pipe[n_forward]:match'^%s*(.*%S)' end if nextfn == nil then error(modulename .. ': You must specify a function to call', 0) end if library[nextfn] == nil then if ctx.firstposonly[nextfn] == nil then error(modulename .. ': The function ‘' .. nextfn .. '’ does not exist', 0) else error(modulename .. ': The ‘' .. nextfn .. '’ directive can only appear in first position', 0) end end remove_numeric_keys(ctx.pipe, 1, n_forward) return library[nextfn] end -- Main loop local function main_loop (ctx, start_with) local fn = start_with repeat fn = fn(ctx) until not fn if ctx.n_parents > 0 then error(modulename .. ': One or more ‘merging_substack’ directives are missing', 0) end if ctx.n_children > 0 then error(modulename .. ', For some of the snapshots either the ‘flushing’ directive is missing or a group has not been properly closed with ‘merging_substack’', 0) end end -- Load a `setting`-like directive string into the `dest` table local function set_strings (dest, opts, start_from) local cmd if opts[start_from] == nil then return start_from - 1 end cmd = opts[start_from]:gsub('%s+', ''):gsub('/+', '/') :match'^/*(.*[^/])' if cmd == nil then return start_from end local amap, sep, argc = {}, string.byte('/'), start_from + 1 local vname local chr for idx = 1, #cmd do chr = cmd:byte(idx) if chr == sep then for key, val in ipairs(amap) do dest[val] = opts[argc] amap[key] = nil end argc = argc + 1 else vname = memoryslots[string.char(chr)] if vname == nil then error(modulename .. ', ‘setting’: Unknown slot ‘' .. string.char(chr) .. '’', 0) end table.insert(amap, vname) end end for key, val in ipairs(amap) do dest[val] = opts[argc] end return argc end -- Add a new stack of parameters to `ctx.children` local function push_cloned_stack (ctx, tbl) local newparams = {} local currsnap = ctx.n_children + 1 if ctx.children == nil then ctx.children = { newparams } else ctx.children[currsnap] = newparams end for key, val in pairs(tbl) do newparams[key] = val end ctx.n_children = currsnap end -- Parse a raw argument containing a `sortfunctions` directive, or -- `'without_sorting'`, or `nil` local function load_sort_opt (raw_arg) if raw_arg == nil then return nil, 1, false end local tmp = raw_arg:match'^%s*(.-)%s*$' if tmp == 'without_sorting' then return nil, 2, false end tmp = sortfunctions[tmp] if tmp == nil then return nil, 1, false end return tmp or nil, 2, true end -- Parse optional user arguments of type `...|[let]|[...][number of additional -- parameters]|[parameter 1]|[parameter 2]|[...]` local function load_child_opts (src, start_from, append_after) local tbl, pin = {}, start_from local names if src[pin] ~= nil and src[pin]:match'^%s*let%s*$' and src[pin + 1] ~= nil and src[pin + 2] ~= nil then names = {} repeat names[get_parameter_name(src[pin + 1])] = src[pin + 2] pin = pin + 3 until src[pin] == nil or not src[pin]:match'^%s*let%s*$' or src[pin + 1] == nil or src[pin + 2] == nil end local tmp = tonumber(src[pin]) if tmp ~= nil and math.floor(tmp) == tmp then if tmp < 0 then tmp = -1 end local shf = append_after - pin for idx = pin + 1, pin + tmp do tbl[idx + shf] = src[idx] end pin = pin + tmp + 1 end if names ~= nil then for key, val in pairs(names) do tbl[key] = val end end return tbl, pin end -- Load the optional arguments of some of the `mapping_*` and `renaming_*` -- class of modifiers local function load_callback_opts (src, n_skip, default_style) local style local shf local tmp = src[n_skip + 1] if tmp ~= nil then style = mapping_styles[tmp:match'^%s*(.-)%s*$'] end if style == nil then style, shf = default_style, n_skip - 1 else shf = n_skip end local n_exist, karg, varg = style[3], style[4], style[5] tmp = style[6] if tmp > -1 then karg = src[tmp + shf]:match'^%s*(.-)%s*$' if karg == '0' or karg:find'^%-?[1-9]%d*$' ~= nil then karg = tonumber(karg) n_exist = math.max(n_exist, karg) end end tmp = style[7] if tmp > -1 then varg = src[tmp + shf]:match'^%s*(.-)%s*$' if varg == '0' or varg:find'^%-?[1-9]%d*$' ~= nil then varg = tonumber(varg) n_exist = math.max(n_exist, varg) end end local dest, nargs = load_child_opts(src, style[2] + shf, n_exist) tmp = style[1] if (tmp == 3 or tmp == 2) and dest[karg] ~= nil then tmp = tmp - 2 end if (tmp == 3 or tmp == 1) and dest[varg] ~= nil then tmp = tmp - 1 end return dest, nargs, tmp, karg, varg end -- Parse the arguments of some of the `mapping_*` and `renaming_*` class of -- modifiers local function load_replace_args (opts, whoami) if opts[1] == nil then error(modulename .. ', ‘' .. whoami .. '’: No pattern string was given', 0) end if opts[2] == nil then error(modulename .. ', ‘' .. whoami .. '’: No replacement string was given', 0) end local ptn, repl, nmax, argc = opts[1], opts[2], tonumber(opts[3]), 3 if nmax ~= nil or (opts[3] or ''):match'^%s*$' ~= nil then argc = 4 end local flg = opts[argc] if flg ~= nil then flg = mkeywords[flg:match'^%s*(.-)%s*$'] end if flg == 0 then flg = nil elseif flg ~= nil then argc = argc + 1 end return ptn, repl, nmax, flg, argc, (nmax ~= nil and nmax < 1) or (flg == 3 and ptn == repl) end -- Parse the arguments of the `with_*_matching` class of modifiers local function load_pattern_args (opts, whoami) local ptns, state, nptns, cnt = {}, 0, 0, 1 local keyw for _, val in ipairs(opts) do if state == 0 then nptns, state = nptns + 1, -1 ptns[nptns] = { val, false, false } else keyw = val:match'^%s*(.*%S)' if keyw == nil or mkeywords[keyw] == nil or ( state > 0 and mkeywords[keyw] > 0 ) then break else state = mkeywords[keyw] if state > 1 then ptns[nptns][2] = true end if state == 3 then ptns[nptns][3] = true end end end cnt = cnt + 1 end if state == 0 then error(modulename .. ', ‘' .. whoami .. '’: No pattern was given', 0) end return ptns, nptns, cnt end -- Load the optional arguments of the `parsing` and `reinterpreting` modifiers local function load_parse_opts (opts, start_from, isp, psp) local tmp local optslots, noptslots, argc = { true, true, true }, 3, start_from local trimn, trimu, iplain, pplain = true, false, true, true repeat noptslots, tmp = noptslots - 1, opts[argc] if tmp == nil then break end tmp = tmp:match'^%s*(.-)%s*$' if optslots[1] ~= nil and trim_parse_opts[tmp] ~= nil then tmp = trim_parse_opts[tmp] trimn, trimu = tmp[1], tmp[2] optslots[1] = nil elseif optslots[2] ~= nil and isep_parse_opts[tmp] ~= nil then argc = argc + 1 iplain, isp = isep_parse_opts[tmp], opts[argc] optslots[2] = nil elseif optslots[3] ~= nil and psep_parse_opts[tmp] ~= nil then argc = argc + 1 pplain, psp = psep_parse_opts[tmp], opts[argc] optslots[3] = nil else break end argc = argc + 1 until noptslots < 1 return isp, iplain, psp, pplain, trimn, trimu, argc end -- Map parameters' values using a custom callback and a referenced table local value_maps = { [0] = function (tbl, margs, karg, varg, fn) for key in pairs(tbl) do tbl[key] = fn() end end, [1] = function (tbl, margs, karg, varg, fn) for key, val in pairs(tbl) do margs[varg] = val tbl[key] = fn() end end, [2] = function (tbl, margs, karg, varg, fn) for key in pairs(tbl) do margs[karg] = key tbl[key] = fn() end end, [3] = function (tbl, margs, karg, varg, fn) for key, val in pairs(tbl) do margs[karg] = key margs[varg] = val tbl[key] = fn() end end } -- Private table for `map_names()` local name_thieves = { [0] = function (cache, tbl, rargs, karg, varg, fn) for key, val in pairs(tbl) do steal_if_renamed(val, tbl, key, cache, fn()) end end, [1] = function (cache, tbl, rargs, karg, varg, fn) for key, val in pairs(tbl) do rargs[varg] = val steal_if_renamed(val, tbl, key, cache, fn()) end end, [2] = function (cache, tbl, rargs, karg, varg, fn) for key, val in pairs(tbl) do rargs[karg] = key steal_if_renamed(val, tbl, key, cache, fn()) end end, [3] = function (cache, tbl, rargs, karg, varg, fn) for key, val in pairs(tbl) do rargs[karg] = key rargs[varg] = val steal_if_renamed(val, tbl, key, cache, fn()) end end } -- Map parameters' names using a custom callback and a referenced table local function map_names (tbl, rargs, karg, varg, looptype, fn) local cache = {} name_thieves[looptype](cache, tbl, rargs, karg, varg, fn) for key, val in pairs(cache) do tbl[key] = val end end -- Return a new table that contains `src` regrouped according to the numeric -- suffixes in its keys local function make_groups (src) -- NOTE: `src` might be the original metatable! local prefix local gid local groups = {} for key, val in pairs(src) do -- `key` must only be a string or a number... if type(key) == 'string' then prefix, gid = key:match'^%s*(.-)%s*(%-?%d*)%s*$' gid = tonumber(gid) or '' else prefix = '' gid = key end if groups[gid] == nil then groups[gid] = {} end if prefix == '0' or prefix:find'^%-?[1-9]%d*$' ~= nil then prefix = tonumber(prefix) if prefix < 1 then prefix = prefix - 1 end end groups[gid][prefix] = val end return groups end -- Split into parts a string containing the `$#` and `$@` placeholders and -- return the information as a skeleton table, a canvas table and a length local function parse_placeholder_string (target) local skel = {} local canvas = {} local idx = 1 local s_pos = 1 local e_pos = string.find(target, '%$[@#]', 1, false) while e_pos ~= nil do canvas[idx] = target:sub(s_pos, e_pos - 1) skel[idx + 1] = target:sub(e_pos, e_pos + 1) == '$@' idx = idx + 2 s_pos = e_pos + 2 e_pos = string.find(target, '%$[@#]', s_pos, false) end if (s_pos > target:len()) then idx = idx - 1 else canvas[idx] = target:sub(s_pos) end return skel, canvas, idx end -- Populate a table by parsing a parameter string local function parse_parameter_string (tbl, str, isp, ipl, psp, ppl, trn, tru) local key local val local spos1 local spos2 local pos1 local pos2 local pos3 = 0 local idx = 1 local lenplone = #str + 1 if isp == nil or isp == '' then if psp == nil or psp == '' then if tru then tbl[idx] = str:match'^%s*(.-)%s*$' else tbl[idx] = str end return idx end spos1, spos2 = str:find(psp, 1, ppl) if spos1 == nil then key = idx if tru then val = str:match'^%s*(.-)%s*$' else val = str end idx = idx + 1 else key = get_parameter_name(str:sub(1, spos1 - 1)) val = str:sub(spos2 + 1) if trn then val = val:match'^%s*(.-)%s*$' end end tbl[key] = val return idx end if psp == nil or psp == '' then repeat pos1 = pos3 + 1 pos2, pos3 = str:find(isp, pos1, ipl) val = str:sub(pos1, (pos2 or lenplone) - 1) if tru then val = val:match'^%s*(.-)%s*$' end tbl[idx] = val idx = idx + 1 until pos2 == nil return idx end repeat pos1 = pos3 + 1 pos2, pos3 = str:find(isp, pos1, ipl) val = str:sub(pos1, (pos2 or lenplone) - 1) spos1, spos2 = val:find(psp, 1, ppl) if spos1 == nil then key = idx if tru then val = val:match'^%s*(.-)%s*$' end idx = idx + 1 else key = get_parameter_name(val:sub(1, spos1 - 1)) val = val:sub(spos2 + 1) if trn then val = val:match'^%s*(.-)%s*$' end end tbl[key] = val until pos2 == nil return idx end -- Heavy lifting for `combining` and `combining_values` local function combine_parameters (ctx, keyval_fn, whoami) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! This function -- MUST create a copy of it before returning local opts = ctx.pipe if ctx.pipe[1] == nil then error(modulename .. ', ‘' .. whoami .. '’: No parameter name was provided', 0) end local tbl = ctx.params local vars = {} local sortfn, tmp, do_sort = load_sort_opt(opts[2]) local argc = set_strings(vars, opts, tmp + 1) if argc < tmp then error(modulename .. ', ‘' .. whoami .. '’: No setting directive was given', 0) end tmp = true for _ in pairs(tbl) do tmp = false break end if tmp then if vars.ifngiven ~= nil then ctx.params = { [get_parameter_name(ctx.pipe[1])] = vars.ifngiven } elseif tbl == ctx.oparams then ctx.params = {} end return argc end local cache local len if do_sort then local words cache, words, len, tmp = get_key_list_sorted(tbl, sortfn) for idx = 1, tmp do cache[len + idx] = words[idx] end len = len + tmp else cache = {} len = 0 for key in pairs(tbl) do len = len + 1 cache[len] = key end end local pmap, nss, kvs, pps = {}, 0, vars.pairsep or '', vars.itersep or '' for idx = 1, len do tmp = cache[idx] pmap[nss + 1] = pps pmap[nss + 2] = keyval_fn(tmp, tbl[tmp], kvs) nss = nss + 2 end tmp = vars.oxfordsep or vars.lastsep if tmp ~= nil and nss > 4 then pmap[nss - 1] = tmp elseif nss > 2 and vars.lastsep ~= nil then pmap[nss - 1] = vars.lastsep end pmap[1] = vars.header or '' if vars.footer ~= nil then pmap[nss + 1] = vars.footer end ctx.params = { [get_parameter_name(ctx.pipe[1])] = table.concat(pmap) } return argc end -- Concatenate the numeric keys from the table of parameters to the numeric -- keys from the table of options; non-numeric keys from the table of options -- will prevail over colliding non-numeric keys from the table of parameters local function concat_params (ctx) local retval, tbl, nmax = {}, ctx.params, table.maxn(ctx.pipe) if ctx.subset == 1 then -- We need only the sequence for key, val in ipairs(tbl) do retval[key + nmax] = val end else if ctx.subset == -1 then for key in ipairs(tbl) do tbl[key] = nil end end for key, val in pairs(tbl) do if type(key) == 'number' and key > 0 then retval[key + nmax] = val else retval[key] = val end end end for key, val in pairs(ctx.pipe) do retval[key] = val end return retval end -- Flush the parameters by calling a custom function for each value (after this -- function has been invoked `ctx.params` will be no longer usable) local function flush_params (ctx, fn) local tbl = ctx.params if ctx.subset == 1 then for key, val in ipairs(tbl) do fn(key, val) end return end if ctx.subset == -1 then for key, val in ipairs(tbl) do tbl[key] = nil end end if ctx.sorttype > 0 then local nums, words, nn, nw = get_key_list_sorted(tbl, natural_sort) if ctx.sorttype == 2 then for idx = 1, nw do fn(words[idx], tbl[words[idx]]) end for idx = 1, nn do fn(nums[idx], tbl[nums[idx]]) end return end for idx = 1, nn do fn(nums[idx], tbl[nums[idx]]) end for idx = 1, nw do fn(words[idx], tbl[words[idx]]) end return end if ctx.subset ~= -1 then for key, val in ipairs(tbl) do fn(key, val) tbl[key] = nil end end for key, val in pairs(tbl) do fn(key, val) end end -- Flush the parameters by calling one of two custom functions for each value -- (after this function has been invoked `ctx.params` will be no longer usable) local function mixed_flush_params (ctx, fn_seq, fn_oth) if ctx.subset == 1 then for key, val in ipairs(ctx.params) do fn_seq(key, val) end return end if ctx.subset == -1 then flush_params(ctx, fn_oth) return end local tbl = ctx.params if ctx.sorttype > 0 then local nums, words, nn, nw = get_key_list_sorted(tbl, natural_sort) local sequence = {} for key, val in ipairs(tbl) do sequence[key] = val end if ctx.sorttype == 2 then for idx = 1, nw do fn_oth(words[idx], tbl[words[idx]]) end end for idx = 1, nn do if sequence[nums[idx]] then fn_seq(nums[idx], sequence[nums[idx]]) else fn_oth(nums[idx], tbl[nums[idx]]) end end if ctx.sorttype ~= 2 then for idx = 1, nw do fn_oth(words[idx], tbl[words[idx]]) end end return end for key, val in ipairs(tbl) do fn_seq(key, val) tbl[key] = nil end for key, val in pairs(tbl) do fn_oth(key, val) end end -- Finalize and return a concatenated list local function finalize_and_return_concatenated_list (ctx, lst, len, modsize) if len > 0 then local tmp = ctx.oxfordsep or ctx.lastsep if tmp ~= nil and len > modsize * 2 then lst[len - modsize + 1] = tmp elseif len > modsize and ctx.lastsep ~= nil then lst[len - modsize + 1] = ctx.lastsep end lst[1] = ctx.header or '' if ctx.footer ~= nil then lst[len + 1] = ctx.footer end ctx.text = table.concat(lst) else ctx.text = ctx.ifngiven or '' end end --[[ Modifiers ]]-- ----------------------------- -- Syntax: #invoke:params|sequential|pipe to library.sequential = function (ctx) if ctx.subset == -1 then error(modulename .. ': The two directives ‘non-sequential’ and ‘sequential’ are in contradiction with each other', 0) end if ctx.sorttype > 0 then error(modulename .. ': The ‘all_sorted’ and ‘reassorted’ directives are redundant when followed by ‘sequential’', 0) end ctx.iterfunc = ipairs ctx.subset = 1 return context_iterate(ctx, 1) end -- Syntax: #invoke:params|non-sequential|pipe to library['non-sequential'] = function (ctx) if ctx.subset == 1 then error(modulename .. ': The two directives ‘sequential’ and ‘non-sequential’ are in contradiction with each other', 0) end ctx.iterfunc = pairs ctx.subset = -1 return context_iterate(ctx, 1) end -- Syntax: #invoke:params|all_sorted|pipe to library.all_sorted = function (ctx) if ctx.subset == 1 then error(modulename .. ': The ‘all_sorted’ directive is redundant after ‘sequential’', 0) end if ctx.sorttype == 2 then error(modulename .. ': The two directives ‘reassorted’ and ‘sequential’ are in contradiction with each other', 0) end ctx.sorttype = 1 return context_iterate(ctx, 1) end -- Syntax: #invoke:params|reassorted|pipe to library.reassorted = function (ctx) if ctx.subset == 1 then error(modulename .. ': The ‘reassorted’ directive is redundant after ‘sequential’', 0) end if ctx.sorttype == 1 then error(modulename .. ': The two directives ‘sequential’ and ‘reassorted’ are in contradiction with each other', 0) end ctx.sorttype = 2 return context_iterate(ctx, 1) end -- Syntax: #invoke:params|setting|directives|...|pipe to library.setting = function (ctx) local argc = set_strings(ctx, ctx.pipe, 1) if argc < 2 then error(modulename .. ', ‘setting’: No directive was given', 0) end return context_iterate(ctx, argc + 1) end -- Syntax: #invoke:params|scoring|new parameter name|pipe to --[[ library.scoring = function (ctx) if ctx.pipe[1] == nil then error(modulename .. ', ‘scoring’: No parameter name was provided', 0) end local retval = 0 for _ in pairs(ctx.params) do retval = retval + 1 end ctx.params[ctx.pipe[1]:match'^%s*(.-)%s*$'] = tostring(retval) return context_iterate(ctx, 2) end ]]-- -- Syntax: #invoke:params|squeezing|pipe to library.squeezing = function (ctx) local store, indices, tbl, newlen = {}, {}, ctx.params, 0 for key, val in pairs(tbl) do if type(key) == 'number' then newlen = newlen + 1 indices[newlen] = key store[key] = val tbl[key] = nil end end table.sort(indices) for idx = 1, newlen do tbl[idx] = store[indices[idx]] end return context_iterate(ctx, 1) end -- Syntax: #invoke:params|filling_the_gaps|pipe to library.filling_the_gaps = function (ctx) local tbl, tmp, nmin, nmax, nnums = ctx.params, {}, 1, nil, -1 for key, val in pairs(tbl) do if type(key) == 'number' then if nmax == nil then if key < nmin then nmin = key end nmax = key elseif key > nmax then nmax = key elseif key < nmin then nmin = key end nnums = nnums + 1 tmp[key] = val end end if nmax ~= nil and nmax - nmin > nnums then ctx.n_available = ctx.n_available + nmin + nnums - nmax if ctx.n_available < 0 then error(modulename .. ', ‘filling_the_gaps’: It is possible to fill at most ' .. tostring(maxfill) .. ' parameters', 0) end for idx = nmin, nmax, 1 do tbl[idx] = '' end for key, val in pairs(tmp) do tbl[key] = val end end return context_iterate(ctx, 1) end -- Syntax: #invoke:params|clearing|pipe to library.clearing = function (ctx) local tbl = ctx.params local numerics = {} for key, val in pairs(tbl) do if type(key) == 'number' then numerics[key] = val tbl[key] = nil end end for key, val in ipairs(numerics) do tbl[key] = val end return context_iterate(ctx, 1) end -- Syntax: #invoke:params|cutting|left cut|right cut|pipe to library.cutting = function (ctx) local lcut = tonumber(ctx.pipe[1]) if lcut == nil or math.floor(lcut) ~= lcut then error(modulename .. ', ‘cutting’: Left cut must be an integer number', 0) end local rcut = tonumber(ctx.pipe[2]) if rcut == nil or math.floor(rcut) ~= rcut then error(modulename .. ', ‘cutting’: Right cut must be an integer number', 0) end local tbl = ctx.params local len = #tbl if lcut < 0 then lcut = len + lcut end if rcut < 0 then rcut = len + rcut end local tot = lcut + rcut if tot > 0 then local cache = {} if tot >= len then for key in ipairs(tbl) do tbl[key] = nil end tot = len else for idx = len - rcut + 1, len, 1 do tbl[idx] = nil end for idx = 1, lcut, 1 do tbl[idx] = nil end end for key, val in pairs(tbl) do if type(key) == 'number' and key > 0 then if key > len then cache[key - tot] = val else cache[key - lcut] = val end tbl[key] = nil end end for key, val in pairs(cache) do tbl[key] = val end end return context_iterate(ctx, 3) end -- Syntax: #invoke:params|cropping|left crop|right crop|pipe to library.cropping = function (ctx) local lcut = tonumber(ctx.pipe[1]) if lcut == nil or math.floor(lcut) ~= lcut then error(modulename .. ', ‘cropping’: Left crop must be an integer number', 0) end local rcut = tonumber(ctx.pipe[2]) if rcut == nil or math.floor(rcut) ~= rcut then error(modulename .. ', ‘cropping’: Right crop must be an integer number', 0) end local tbl = ctx.params local nmin local nmax for key in pairs(tbl) do if type(key) == 'number' then if nmin == nil then nmin, nmax = key, key elseif key > nmax then nmax = key elseif key < nmin then nmin = key end end end if nmin ~= nil then local len = nmax - nmin + 1 if lcut < 0 then lcut = len + lcut end if rcut < 0 then rcut = len + rcut end if lcut + rcut - len > -1 then for key in pairs(tbl) do if type(key) == 'number' then tbl[key] = nil end end elseif lcut + rcut > 0 then for idx = nmax - rcut + 1, nmax do tbl[idx] = nil end for idx = nmin, nmin + lcut - 1 do tbl[idx] = nil end local lshift = nmin + lcut - 1 if lshift > 0 then for idx = lshift + 1, nmax, 1 do tbl[idx - lshift] = tbl[idx] tbl[idx] = nil end end end end return context_iterate(ctx, 3) end -- Syntax: #invoke:params|purging|start offset|length|pipe to library.purging = function (ctx) local idx = tonumber(ctx.pipe[1]) if idx == nil or math.floor(idx) ~= idx then error(modulename .. ', ‘purging’: Start offset must be an integer number', 0) end local len = tonumber(ctx.pipe[2]) if len == nil or math.floor(len) ~= len then error(modulename .. ', ‘purging’: Length must be an integer number', 0) end local tbl = ctx.params if len < 1 then len = len + table.maxn(tbl) if idx > len then return context_iterate(ctx, 3) end len = len - idx + 1 end ctx.params = copy_table_reduced(tbl, idx, len) return context_iterate(ctx, 3) end -- Syntax: #invoke:params|backpurging|start offset|length|pipe to library.backpurging = function (ctx) local last = tonumber(ctx.pipe[1]) if last == nil or math.floor(last) ~= last then error(modulename .. ', ‘backpurging’: Start offset must be an integer number', 0) end local len = tonumber(ctx.pipe[2]) if len == nil or math.floor(len) ~= len then error(modulename .. ', ‘backpurging’: Length must be an integer number', 0) end local idx local tbl = ctx.params if len > 0 then idx = last - len + 1 else for key in pairs(tbl) do if type(key) == 'number' and (idx == nil or key < idx) then idx = key end end if idx == nil then return context_iterate(ctx, 3) end idx = idx - len if last < idx then return context_iterate(ctx, 3) end len = last - idx + 1 end ctx.params = copy_table_reduced(ctx.params, idx, len) return context_iterate(ctx, 3) end -- Syntax: #invoke:params|shifting|addend|pipe to library.shifting = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier, -- this function MUST create a copy of it before returning local nshift = tonumber(ctx.pipe[1]) if nshift == nil or nshift == 0 or math.floor(nshift) ~= nshift then error(modulename .. ', ‘shifting’: A non-zero integer number must be provided', 0) end local tbl = {} for key, val in pairs(ctx.params) do if type(key) == 'number' then tbl[key + nshift] = val else tbl[key] = val end end ctx.params = tbl return context_iterate(ctx, 2) end -- Syntax: #invoke:params|reversing_numeric_names|pipe to library.reversing_numeric_names = function (ctx) local tbl, numerics, nmax = ctx.params, {}, 0 for key, val in pairs(tbl) do if type(key) == 'number' then numerics[key] = val tbl[key] = nil if key > nmax then nmax = key end end end for key, val in pairs(numerics) do tbl[nmax - key + 1] = val end return context_iterate(ctx, 1) end -- Syntax: #invoke:params|pivoting_numeric_names|pipe to --[[ library.pivoting_numeric_names = function (ctx) local tbl = ctx.params local shift = #tbl + 1 if shift < 2 then return library.reversing_numeric_names(ctx) end local numerics = {} for key, val in pairs(tbl) do if type(key) == 'number' then numerics[key] = val tbl[key] = nil end end for key, val in pairs(numerics) do tbl[shift - key] = val end return context_iterate(ctx, 1) end ]]-- -- Syntax: #invoke:params|mirroring_numeric_names|pipe to --[[ library.mirroring_numeric_names = function (ctx) local tbl, numerics = ctx.params, {} local nmax local nmin for key, val in pairs(tbl) do if type(key) == 'number' then numerics[key] = val tbl[key] = nil if nmax == nil then nmin, nmax = key, key elseif key > nmax then nmax = key elseif key < nmin then nmin = key end end end for key, val in pairs(numerics) do tbl[nmax + nmin - key] = val end return context_iterate(ctx, 1) end ]]-- -- Syntax: #invoke:params|swapping_numeric_names|pipe to --[[ library.swapping_numeric_names = function (ctx) local tbl, cache, nsize = ctx.params, {}, 0 local tmp for key in pairs(tbl) do if type(key) == 'number' then nsize = nsize + 1 cache[nsize] = key end end table.sort(cache) for idx = math.floor(nsize / 2), 1, -1 do tmp = tbl[cache[idx] ] tbl[cache[idx] ] = tbl[cache[nsize - idx + 1] ] tbl[cache[nsize - idx + 1] ] = tmp end return context_iterate(ctx, 1) end ]]-- -- Syntax: #invoke:params|sorting_sequential_values|[criterion]|pipe to library.sorting_sequential_values = function (ctx) local sortfn if ctx.pipe[1] ~= nil then sortfn = sortfunctions[ctx.pipe[1]:match'^%s*(.-)%s*$'] end if sortfn then table.sort(ctx.params, sortfn) else table.sort(ctx.params) end -- i.e. either `false` or `nil` if sortfn == nil then return context_iterate(ctx, 1) end return context_iterate(ctx, 2) end -- Syntax: #invoke:params|splicing|[add to position]|position|increment| -- [number of elements to write]|...|pipe to library.splicing = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier, -- this function MUST create a copy of it before returning local opts, tbl = ctx.pipe, ctx.params local tmp1 = opts[1] local tmp2 local argc local pos local refp if tmp1 ~= nil then tmp2 = tonumber(tmp1) if tmp2 == nil or math.floor(tmp2) ~= tmp2 then pos, argc, tmp2 = tonumber(opts[2]), 4, tmp1:match'^%s*(.*%S)' if tmp2 ~= nil then refp = position_references[tmp2] if refp == nil then error(modulename .. ', ‘splicing’: ‘' .. tostring(tmp2) .. '’ is not a valid first argument', 0) end else refp = 0 end else pos, argc, refp = tmp2, 3, 0 end else pos, argc, refp = tonumber(opts[2]), 4, 0 end if pos == nil or math.floor(pos) ~= pos then error(modulename .. ', ‘splicing’: The position must be an integer number', 0) end local len = tonumber(opts[argc - 1]) if len == nil or math.floor(len) ~= len then error(modulename .. ', ‘splicing’: The increment must be an integer number', 0) end if refp == 2 then for _ in ipairs(tbl) do pos = pos + 1 end refp = 0 end tmp1, tmp2 = nil, nil if refp ~= 0 or len ~= 0 then for key, val in pairs(tbl) do if type(key) == 'number' then if tmp1 == nil then tmp1, tmp2 = key, key elseif key < tmp1 then tmp1 = key elseif key > tmp2 then tmp2 = key end end end end if tmp2 == nil then len = 0 elseif refp == 3 then pos = pos + tmp2 elseif refp == 1 then pos = pos + tmp1 end if len > 0 and pos + len > tmp1 and pos <= tmp2 then tbl = copy_table_expanded(tbl, pos, len) elseif len < 0 and pos - len > tmp1 and pos <= tmp2 then tbl = copy_table_reduced(tbl, pos, -len) else tbl = copy_or_ref_table(tbl, tbl ~= ctx.oparams) end ctx.params = tbl tmp1 = tonumber(opts[argc]) if len == 0 and (tmp1 == nil or tmp1 < 1) then error(modulename .. ', ‘splicing’: When the increment is zero the number of elements to add cannot be zero', 0) end if tmp1 == nil or tmp1 < 0 or math.floor(tmp1) ~= tmp1 then return context_iterate(ctx, argc) end tmp2 = argc - pos + 1 for key = pos, pos + tmp1 - 1 do tbl[key] = opts[key + tmp2] end return context_iterate(ctx, argc + tmp1 + 1) end -- Syntax: #invoke:params|imposing|name|value|pipe to library.imposing = function (ctx) if ctx.pipe[1] == nil then error(modulename .. ', ‘imposing’: Missing parameter name to impose', 0) end ctx.params[get_parameter_name(ctx.pipe[1])] = ctx.pipe[2] return context_iterate(ctx, 3) end -- Syntax: #invoke:params|providing|name|value|pipe to library.providing = function (ctx) if ctx.pipe[1] == nil then error(modulename .. ', ‘providing’: Missing parameter name to provide', 0) end local key = get_parameter_name(ctx.pipe[1]) if ctx.params[key] == nil then ctx.params[key] = ctx.pipe[2] end return context_iterate(ctx, 3) end -- Syntax: #invoke:params|discarding|name|[how many]|pipe to library.discarding = function (ctx) if ctx.pipe[1] == nil then error(modulename .. ', ‘discarding’: Missing parameter name to discard', 0) end local len = tonumber(ctx.pipe[2]) if len == nil then ctx.params[get_parameter_name(ctx.pipe[1])] = nil return context_iterate(ctx, 2) end local key = tonumber(ctx.pipe[1]) if key == nil or math.floor(key) ~= key then error(modulename .. ', ‘discarding’: A range was provided, but the initial parameter name is not an integer number', 0) end if len < 1 or math.floor(len) ~= len then error(modulename .. ', ‘discarding’: A range can only be an integer number greater than zero', 0) end for idx = key, key + len - 1 do ctx.params[idx] = nil end return context_iterate(ctx, 3) end -- Syntax: #invoke:params|excluding_non-numeric_names|pipe to library['excluding_non-numeric_names'] = function (ctx) local tmp = ctx.params for key, val in pairs(tmp) do if type(key) ~= 'number' then tmp[key] = nil end end return context_iterate(ctx, 1) end -- Syntax: #invoke:params|excluding_numeric_names|pipe to library.excluding_numeric_names = function (ctx) local tmp = ctx.params for key, val in pairs(tmp) do if type(key) == 'number' then tmp[key] = nil end end return context_iterate(ctx, 1) end -- Syntax: #invoke:params|with_name_matching|target 1|[plain flag 1]|[or] -- |[target 2]|[plain flag 2]|[or]|[...]|[target N]|[plain flag -- N]|pipe to library.with_name_matching = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier, -- this function MUST create a copy of it before returning local targets, nptns, argc = load_pattern_args(ctx.pipe, 'with_name_matching') local tmp local ptn local tbl = ctx.params local newparams = {} for idx = 1, nptns do ptn = targets[idx] if ptn[3] then tmp = ptn[1] if tmp == '0' or tmp:find'^%-?[1-9]%d*$' ~= nil then tmp = tonumber(tmp) end newparams[tmp] = tbl[tmp] else for key, val in pairs(tbl) do if tostring(key):find(ptn[1], 1, ptn[2]) then newparams[key] = val end end end end ctx.params = newparams return context_iterate(ctx, argc) end -- Syntax: #invoke:params|with_name_not_matching|target 1|[plain flag 1] -- |[and]|[target 2]|[plain flag 2]|[and]|[...]|[target N]|[plain -- flag N]|pipe to library.with_name_not_matching = function (ctx) local targets, nptns, argc = load_pattern_args(ctx.pipe, 'with_name_not_matching') local tbl = ctx.params if nptns == 1 and targets[1][3] then local tmp = targets[1][1] if tmp == '0' or tmp:find'^%-?[1-9]%d*$' ~= nil then tbl[tonumber(tmp)] = nil else tbl[tmp] = nil end return context_iterate(ctx, argc) end local yesmatch local ptn for key in pairs(tbl) do yesmatch = true for idx = 1, nptns do ptn = targets[idx] if ptn[3] then if tostring(key) ~= ptn[1] then yesmatch = false break end elseif not tostring(key):find(ptn[1], 1, ptn[2]) then yesmatch = false break end end if yesmatch then tbl[key] = nil end end return context_iterate(ctx, argc) end -- Syntax: #invoke:params|with_value_matching|target 1|[plain flag 1]|[or] -- |[target 2]|[plain flag 2]|[or]|[...]|[target N]|[plain flag -- N]|pipe to library.with_value_matching = function (ctx) local tbl = ctx.params local targets, nptns, argc = load_pattern_args(ctx.pipe, 'with_value_matching') local nomatch local ptn for key, val in pairs(tbl) do nomatch = true for idx = 1, nptns do ptn = targets[idx] if ptn[3] then if val == ptn[1] then nomatch = false break end elseif val:find(ptn[1], 1, ptn[2]) then nomatch = false break end end if nomatch then tbl[key] = nil end end return context_iterate(ctx, argc) end -- Syntax: #invoke:params|with_value_not_matching|target 1|[plain flag 1] -- |[and]|[target 2]|[plain flag 2]|[and]|[...]|[target N]|[plain -- flag N]|pipe to library.with_value_not_matching = function (ctx) local tbl = ctx.params local targets, nptns, argc = load_pattern_args(ctx.pipe, 'with_value_not_matching') local yesmatch local ptn for key, val in pairs(tbl) do yesmatch = true for idx = 1, nptns do ptn = targets[idx] if ptn[3] then if val ~= ptn[1] then yesmatch = false break end elseif not val:find(ptn[1], 1, ptn[2]) then yesmatch = false break end end if yesmatch then tbl[key] = nil end end return context_iterate(ctx, argc) end -- Syntax: #invoke:params|trimming_values|pipe to library.trimming_values = function (ctx) local tbl = ctx.params for key, val in pairs(tbl) do tbl[key] = val:match'^%s*(.-)%s*$' end return context_iterate(ctx, 1) end -- Syntax: #invoke:params|mapping_to_lowercase|pipe to library.mapping_to_lowercase = function (ctx) local tbl = ctx.params for key, val in pairs(tbl) do tbl[key] = val:lower() end return context_iterate(ctx, 1) end -- Syntax: #invoke:params|mapping_to_uppercase|pipe to library.mapping_to_uppercase = function (ctx) local tbl = ctx.params for key, val in pairs(tbl) do tbl[key] = val:upper() end return context_iterate(ctx, 1) end -- Syntax: #invoke:params|mapping_by_calling|template name|[call -- style]|[let]|[...][number of additional parameters]|[parameter -- 1]|[parameter 2]|[...]|[parameter N]|pipe to library.mapping_by_calling = function (ctx) local opts = ctx.pipe local tname if opts[1] ~= nil then tname = opts[1]:match'^%s*(.*%S)' end if tname == nil then error(modulename .. ', ‘mapping_by_calling’: No template name was provided', 0) end local margs, argc, looptype, karg, varg = load_callback_opts(opts, 1, mapping_styles.values_only) local model = { title = tname, args = margs } value_maps[looptype](ctx.params, margs, karg, varg, function () return ctx.frame:expandTemplate(model) end) return context_iterate(ctx, argc) end -- Syntax: #invoke:params|mapping_by_invoking|module name|function -- name|[call style]|[let]|[...]|[number of additional -- arguments]|[argument 1]|[argument 2]|[...]|[argument N]|pipe to library.mapping_by_invoking = function (ctx) local opts = ctx.pipe local mname local fname if opts[1] ~= nil then mname = opts[1]:match'^%s*(.*%S)' end if mname == nil then error(modulename .. ', ‘mapping_by_invoking’: No module name was provided', 0) end if opts[2] ~= nil then fname = opts[2]:match'^%s*(.*%S)' end if fname == nil then error(modulename .. ', ‘mapping_by_invoking’: No function name was provided', 0) end local margs, argc, looptype, karg, varg = load_callback_opts(opts, 2, mapping_styles.values_only) local model = { title = 'Module:' .. mname, args = margs } local mfunc = require(model.title)[fname] if mfunc == nil then error(modulename .. ', ‘mapping_by_invoking’: The function ‘' .. fname .. '’ does not exist', 0) end value_maps[looptype](ctx.params, margs, karg, varg, function () return tostring(mfunc(ctx.frame:newChild(model))) end) return context_iterate(ctx, argc) end -- Syntax: #invoke:params|mapping_by_magic|parser function|[call -- style]|[let]|[...][number of additional arguments]|[argument -- 1]|[argument 2]|[...]|[argument N]|pipe to library.mapping_by_magic = function (ctx) local opts = ctx.pipe local magic if opts[1] ~= nil then magic = opts[1]:match'^%s*(.*%S)' end if magic == nil then error(modulename .. ', ‘mapping_by_magic’: No parser function was provided', 0) end local margs, argc, looptype, karg, varg = load_callback_opts(opts, 1, mapping_styles.values_only) value_maps[looptype](ctx.params, margs, karg, varg, function () return ctx.frame:callParserFunction(magic, margs) end) return context_iterate(ctx, argc) end -- Syntax: #invoke:params|mapping_by_replacing|target|replace|[count]|[plain -- flag]|pipe to library.mapping_by_replacing = function (ctx) local ptn, repl, nmax, flg, argc, die = load_replace_args(ctx.pipe, 'mapping_by_replacing') if die then return context_iterate(ctx, argc) end local tbl = ctx.params if flg == 3 then for key, val in pairs(tbl) do if val == ptn then tbl[key] = repl end end else if flg == 2 then -- Copied from Module:String's `str._escapePattern()` ptn = ptn:gsub('[%(%)%.%%%+%-%*%?%[%^%$%]]', '%%%0') end for key, val in pairs(tbl) do tbl[key] = val:gsub(ptn, repl, nmax) end end return context_iterate(ctx, argc) end -- Syntax: #invoke:params|mapping_by_mixing|mixing string|pipe to library.mapping_by_mixing = function (ctx) if ctx.pipe[1] == nil then error(modulename .. ', ‘mapping_by_mixing’: No mixing string was provided', 0) end local mix = ctx.pipe[1] local tbl = ctx.params if mix == '$#' then for key in pairs(tbl) do tbl[key] = tostring(key) end return context_iterate(ctx, 2) end local skel, cnv, n_parts = parse_placeholder_string(mix) for key, val in pairs(tbl) do for idx = 2, n_parts, 2 do if skel[idx] then cnv[idx] = val else cnv[idx] = tostring(key) end end tbl[key] = table.concat(cnv) end return context_iterate(ctx, 2) end -- Syntax: #invoke:params|mapping_to_names|pipe to --[[ library.mapping_to_names = function (ctx) local tbl = ctx.params for key in pairs(tbl) do tbl[key] = tostring(key) end return context_iterate(ctx, 1) end ]]-- -- Syntax: #invoke:params|renaming_to_lowercase|pipe to library.renaming_to_lowercase = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier, -- this function MUST create a copy of it before returning local cache = {} for key, val in pairs(ctx.params) do if type(key) == 'string' then cache[key:lower()] = val else cache[key] = val end end ctx.params = cache return context_iterate(ctx, 1) end -- Syntax: #invoke:params|renaming_to_uppercase|pipe to library.renaming_to_uppercase = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier, -- this function MUST create a copy of it before returning local cache = {} for key, val in pairs(ctx.params) do if type(key) == 'string' then cache[key:upper()] = val else cache[key] = val end end ctx.params = cache return context_iterate(ctx, 1) end -- Syntax: #invoke:params|renaming_to_sequence|[sort order]|pipe to library.renaming_to_sequence = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier, -- this function MUST create a copy of it before returning local tbl = ctx.params local sortfn, argc, do_sort = load_sort_opt(ctx.pipe[1]) local cache local len if do_sort then local words local wl cache, words, len, wl = get_key_list_sorted(tbl, sortfn) for idx = 1, len do cache[idx] = tbl[cache[idx]] end for idx = 1, wl do cache[len + idx] = tbl[words[idx]] end else cache = {} len = 0 for _, val in pairs(tbl) do len = len + 1 cache[len] = val end end ctx.params = cache return context_iterate(ctx, argc) end -- Syntax: #invoke:params|renaming_by_calling|template name|[call -- style]|[let]|[...][number of additional parameters]|[parameter -- 1]|[parameter 2]|[...]|[parameter N]|pipe to library.renaming_by_calling = function (ctx) local opts = ctx.pipe local tname if opts[1] ~= nil then tname = opts[1]:match'^%s*(.*%S)' end if tname == nil then error(modulename .. ', ‘renaming_by_calling’: No template name was provided', 0) end local rargs, argc, looptype, karg, varg = load_callback_opts(opts, 1, mapping_styles.names_only) local model = { title = tname, args = rargs } map_names(ctx.params, rargs, karg, varg, looptype, function () return ctx.frame:expandTemplate(model) end) return context_iterate(ctx, argc) end -- Syntax: #invoke:params|renaming_by_invoking|module name|function -- name|[call style]|[let]|[...]|[number of additional -- arguments]|[argument 1]|[argument 2]|[...]|[argument N]|pipe to library.renaming_by_invoking = function (ctx) local opts = ctx.pipe local mname local fname if opts[1] ~= nil then mname = opts[1]:match'^%s*(.*%S)' end if mname == nil then error(modulename .. ', ‘renaming_by_invoking’: No module name was provided', 0) end if opts[2] ~= nil then fname = opts[2]:match'^%s*(.*%S)' end if fname == nil then error(modulename .. ', ‘renaming_by_invoking’: No function name was provided', 0) end local rargs, argc, looptype, karg, varg = load_callback_opts(opts, 2, mapping_styles.names_only) local model = { title = 'Module:' .. mname, args = rargs } local mfunc = require(model.title)[fname] if mfunc == nil then error(modulename .. ', ‘renaming_by_invoking’: The function ‘' .. fname .. '’ does not exist', 0) end map_names(ctx.params, rargs, karg, varg, looptype, function () return tostring(mfunc(ctx.frame:newChild(model))) end) return context_iterate(ctx, argc) end -- Syntax: #invoke:params|renaming_by_magic|parser function|[call -- style]|[let]|[...][number of additional arguments]|[argument -- 1]|[argument 2]|[...]|[argument N]|pipe to library.renaming_by_magic = function (ctx) local opts = ctx.pipe local magic if opts[1] ~= nil then magic = opts[1]:match'^%s*(.*%S)' end if magic == nil then error(modulename .. ', ‘renaming_by_magic’: No parser function was provided', 0) end local rargs, argc, looptype, karg, varg = load_callback_opts(opts, 1, mapping_styles.names_only) map_names(ctx.params, rargs, karg, varg, looptype, function () return ctx.frame:callParserFunction(magic, rargs) end) return context_iterate(ctx, argc) end -- Syntax: #invoke:params|renaming_by_replacing|target|replace|[count]|[plain -- flag]|pipe to library.renaming_by_replacing = function (ctx) local ptn, repl, nmax, flg, argc, die = load_replace_args(ctx.pipe, 'renaming_by_replacing') if die then return context_iterate(ctx, argc) end local tbl = ctx.params if flg == 3 then ptn = get_parameter_name(ptn) local val = tbl[ptn] if val ~= nil then tbl[ptn] = nil tbl[get_parameter_name(repl)] = val end else if flg == 2 then -- Copied from Module:String's `str._escapePattern()` ptn = ptn:gsub('[%(%)%.%%%+%-%*%?%[%^%$%]]', '%%%0') end local cache = {} for key, val in pairs(tbl) do steal_if_renamed(val, tbl, key, cache, tostring(key):gsub(ptn, repl, nmax)) end for key, val in pairs(cache) do tbl[key] = val end end return context_iterate(ctx, argc) end -- Syntax: #invoke:params|renaming_by_mixing|mixing string|pipe to library.renaming_by_mixing = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier, -- this function MUST create a copy of it before returning if ctx.pipe[1] == nil then error(modulename .. ', ‘renaming_by_mixing’: No mixing string was provided', 0) end local mix = ctx.pipe[1]:match'^%s*(.-)%s*$' local cache = {} local tmp if mix == '$@' then for _, val in pairs(ctx.params) do cache[get_parameter_name(val)] = val end else local skel, canvas, n_parts = parse_placeholder_string(mix) for key, val in pairs(ctx.params) do for idx = 2, n_parts, 2 do if skel[idx] then canvas[idx] = val else canvas[idx] = tostring(key) end end cache[get_parameter_name(table.concat(canvas))] = val end end ctx.params = cache return context_iterate(ctx, 2) end -- Syntax: #invoke:params|renaming_to_values|pipe to --[[ library.renaming_to_values = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier, -- this function MUST create a copy of it before returning local cache = {} for _, val in pairs(ctx.params) do cache[val] = val end ctx.params = cache return context_iterate(ctx, 1) end ]]-- -- Syntax: #invoke:params|grouping_by_calling|template -- name|[let]|[...]|[number of additional arguments]|[argument -- 1]|[argument 2]|[...]|[argument N]|pipe to library.grouping_by_calling = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier, -- this function MUST create a copy of it before returning local opts = ctx.pipe local tmp if opts[1] ~= nil then tmp = opts[1]:match'^%s*(.*%S)' end if tmp == nil then error(modulename .. ', ‘grouping_by_calling’: No template name was provided', 0) end local model = { title = tmp } local tmp, argc = load_child_opts(opts, 2, 0) local gargs = {} for key, val in pairs(tmp) do if type(key) == 'number' and key < 1 then gargs[key - 1] = val else gargs[key] = val end end local groups = make_groups(ctx.params) for gid, group in pairs(groups) do for key, val in pairs(gargs) do group[key] = val end group[0] = gid model.args = group groups[gid] = ctx.frame:expandTemplate(model) end ctx.params = groups return context_iterate(ctx, argc) end -- Syntax: #invoke:params|parsing|string to parse|[trim flag]|[iteration -- delimiter setter]|[...]|[key-value delimiter setter]|[...]|pipe to library.parsing = function (ctx) local opts = ctx.pipe if opts[1] == nil then error(modulename .. ', ‘parsing’: No string to parse was provided', 0) end local isep, iplain, psep, pplain, trimnamed, trimunnamed, argc = load_parse_opts(opts, 2, '|', '=') parse_parameter_string(ctx.params, opts[1], isep, iplain, psep, pplain, trimnamed, trimunnamed) return context_iterate(ctx, argc) end -- Syntax: #invoke:params|reinterpreting|parameter to reinterpret|[trim -- flag]|[iteration delimiter setter]|[...]|[key-value delimiter -- setter]|[...]|pipe to library.reinterpreting = function (ctx) local opts = ctx.pipe if opts[1] == nil then error(modulename .. ', ‘reinterpreting’: No parameter to reinterpret was provided', 0) end local isep, iplain, psep, pplain, trimnamed, trimunnamed, argc = load_parse_opts(opts, 2, '|', '=') local tbl, tmp = ctx.params, get_parameter_name(opts[1]) local str = tbl[tmp] if str ~= nil then tbl[tmp] = nil parse_parameter_string(tbl, str, isep, iplain, psep, pplain, trimnamed, trimunnamed) end return context_iterate(ctx, argc) end -- Syntax: #invoke:params|evaluating|string to parse|[trim flag]|[iteration -- delimiter setter]|[...]|[key-value delimiter setter]|[...]|pipe to library.evaluating = function (ctx) -- NOTE: `ctx.pipe` might be the original metatable! As a modifier, -- this function MUST create a copy of it before returning local opts = ctx.pipe if opts[1] == nil then error(modulename .. ', ‘evaluating’: No string to parse was provided', 0) end local isep, iplain, psep, pplain, trimnamed, trimunnamed, argc = load_parse_opts(opts, 2, '!', ':') if opts[1]:match'^%s*(.*%S)' == nil then ctx.pipe = copy_or_ref_table(opts, opts ~= ctx.opipe) return context_iterate(ctx, argc) end local new_opts, cache = {}, {} local shift = parse_parameter_string(cache, opts[1], isep, iplain, psep, pplain, trimnamed, trimunnamed) - argc for key, val in pairs(opts) do if type(key) ~= 'number' or key < 1 then new_opts[key] = val elseif key >= argc then new_opts[key + shift] = val end end for key, val in pairs(cache) do new_opts[key] = val end ctx.pipe = new_opts return context_iterate(ctx, 1) end -- Syntax: #invoke:params|mixing_names_and_values|mixing string|pipe to library.mixing_names_and_values = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier, -- this function MUST create a copy of it before returning if ctx.pipe[1] == nil then error(modulename .. ', ‘mixing_names_and_values’: No mixing string was provided for parameter names', 0) end if ctx.pipe[2] == nil then error(modulename .. ', ‘mixing_names_and_values’: No mixing string was provided for parameter values', 0) end local cache = {} local mix_k, mix_v = ctx.pipe[1]:match'^%s*(.-)%s*$', ctx.pipe[2] local tmp if mix_k == '$@' and mix_v == '$@' then for _, val in pairs(ctx.params) do cache[get_parameter_name(val)] = val end elseif mix_k == '$@' and mix_v == '$#' then for key, val in pairs(ctx.params) do cache[get_parameter_name(val)] = tostring(key) end elseif mix_k == '$#' and mix_v == '$#' then for _, val in pairs(ctx.params) do cache[key] = tostring(key) end else local skel_k, cnv_k, n_parts_k = parse_placeholder_string(mix_k) local skel_v, cnv_v, n_parts_v = parse_placeholder_string(mix_v) for key, val in pairs(ctx.params) do tmp = tostring(key) for idx = 2, n_parts_k, 2 do if skel_k[idx] then cnv_k[idx] = val else cnv_k[idx] = tmp end end for idx = 2, n_parts_v, 2 do if skel_v[idx] then cnv_v[idx] = val else cnv_v[idx] = tmp end end cache[get_parameter_name(table.concat(cnv_k))] = table.concat(cnv_v) end end ctx.params = cache return context_iterate(ctx, 3) end -- Syntax: #invoke:params|swapping_names_and_values|pipe to --[[ library.swapping_names_and_values = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier, -- this function MUST create a copy of it before returning local cache = {} for key, val in pairs(ctx.params) do cache[val] = key end ctx.params = cache return context_iterate(ctx, 1) end ]]-- -- Syntax: #invoke:params|combining|new parameter name|[sort order]|setting -- directives|...|pipe to library.combining = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier, -- this function MUST create a copy of it before returning return context_iterate(ctx, combine_parameters( ctx, function (key, val, kvs) return key .. kvs .. val end, 'combining' ) + 1) end -- Syntax: #invoke:params|combining_values|new parameter name|[sort -- order]|setting directives|...|pipe to library.combining_values = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier, -- this function MUST create a copy of it before returning return context_iterate(ctx, combine_parameters( ctx, function (key, val, kvs) return val end, 'combining_values' ) + 1) end -- Syntax: #invoke:params|combining_by_calling|template name|new parameter -- name|pipe to library.combining_by_calling = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier, -- this function MUST create a copy of it before returning local tname = ctx.pipe[1] if tname ~= nil then tname = tname:match'^%s*(.*%S)' else error(modulename .. ', ‘combining_by_calling’: No template name was provided', 0) end if ctx.pipe[2] == nil then error(modulename .. ', ‘combining_by_calling’: No parameter name was provided', 0) end ctx.params = { [get_parameter_name(ctx.pipe[2])] = ctx.frame:expandTemplate{ title = tname, args = ctx.params } } return context_iterate(ctx, 3) end -- Syntax: #invoke:params|combining_by_invoking|module name|function name|new -- parameter name|pipe to library.combining_by_invoking = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier, -- this function MUST create a copy of it before returning local mname = ctx.pipe[1] if mname ~= nil then mname = mname:match'^%s*(.*%S)' else error(modulename .. ', ‘combining_by_invoking’: No module name was provided', 0) end local fname = ctx.pipe[2] if fname ~= nil then fname = fname:match'^%s*(.*%S)' else error(modulename .. ', ‘combining_by_invoking’: No function name was provided', 0) end if ctx.pipe[3] == nil then error(modulename .. ', ‘combining_by_invoking’: No parameter name was provided', 0) end local model = { title = 'Module:' .. mname, args = ctx.params } local mfunc = require(model.title)[fname] if mfunc == nil then error(modulename .. ', ‘mapping_by_invoking’: The function ‘' .. fname .. '’ does not exist', 0) end ctx.params = { [get_parameter_name(ctx.pipe[3])] = tostring(mfunc(ctx.frame:newChild(model))) } return context_iterate(ctx, 4) end -- Syntax: #invoke:params|combining_by_magic|parser function|new parameter -- name|pipe to library.combining_by_magic = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier, -- this function MUST create a copy of it before returning local magic = ctx.pipe[1] if magic ~= nil then magic = magic:match'^%s*(.*%S)' else error(modulename .. ', ‘combining_by_magic’: No parser function was provided', 0) end if ctx.pipe[2] == nil then error(modulename .. ', ‘combining_by_magic’: No parameter name was provided', 0) end ctx.params = { [get_parameter_name(ctx.pipe[2])] = ctx.frame:callParserFunction(magic, ctx.params) } return context_iterate(ctx, 3) end -- Syntax: #invoke:params|snapshotting|pipe to library.snapshotting = function (ctx) push_cloned_stack(ctx, ctx.params) return context_iterate(ctx, 1) end -- Syntax: #invoke:params|remembering|pipe to library.remembering = function (ctx) push_cloned_stack(ctx, ctx.oparams) return context_iterate(ctx, 1) end -- Syntax: #invoke:params|entering_substack|[new]|pipe to library.entering_substack = function (ctx) local tbl = ctx.params local ncurrparent = ctx.n_parents + 1 if ctx.parents == nil then ctx.parents = { tbl } else ctx.parents[ncurrparent] = tbl end ctx.n_parents = ncurrparent if ctx.pipe[1] ~= nil and ctx.pipe[1]:match'^%s*new%s*$' then ctx.params = {} return context_iterate(ctx, 2) end local currsnap = ctx.n_children if currsnap > 0 then ctx.params = ctx.children[currsnap] ctx.children[currsnap] = nil ctx.n_children = currsnap - 1 else local newparams = {} for key, val in pairs(tbl) do newparams[key] = val end ctx.params = newparams end return context_iterate(ctx, 1) end -- Syntax: #invoke:params|pulling|parameter name|pipe to library.pulling = function (ctx) local opts = ctx.pipe if opts[1] == nil then error(modulename .. ', ‘pulling’: No parameter to pull was provided', 0) end local parent local tmp = ctx.n_parents if tmp < 1 then parent = ctx.oparams else parent = ctx.parents[tmp] end tmp = get_parameter_name(opts[1]) if parent[tmp] ~= nil then ctx.params[tmp] = parent[tmp] end return context_iterate(ctx, 2) end -- Syntax: #invoke:params|detaching_substack|pipe to library.detaching_substack = function (ctx) local ncurrparent = ctx.n_parents if ncurrparent < 1 then error(modulename .. ', ‘detaching_substack’: No substack has been created', 0) end local parent = ctx.parents[ncurrparent] for key in pairs(ctx.params) do parent[key] = nil end return context_iterate(ctx, 1) end -- Syntax: #invoke:params|dropping_substack|pipe to library.dropping_substack = function (ctx) local ncurrparent = ctx.n_parents if ncurrparent < 1 then error(modulename .. ', ‘dropping_substack’: No substack has been created', 0) end ctx.params = ctx.parents[ncurrparent] ctx.parents[ncurrparent] = nil ctx.n_parents = ncurrparent - 1 return context_iterate(ctx, 1) end -- Syntax: #invoke:params|leaving_substack|pipe to library.leaving_substack = function (ctx) local ncurrparent = ctx.n_parents if ncurrparent < 1 then error(modulename .. ', ‘leaving_substack’: No substack has been created', 0) end local currsnap = ctx.n_children + 1 if ctx.children == nil then ctx.children = { ctx.params } else ctx.children[currsnap] = ctx.params end ctx.params = ctx.parents[ncurrparent] ctx.parents[ncurrparent] = nil ctx.n_parents = ncurrparent - 1 ctx.n_children = currsnap return context_iterate(ctx, 1) end -- Syntax: #invoke:params|merging_substack|pipe to library.merging_substack = function (ctx) local ncurrparent = ctx.n_parents if ncurrparent < 1 then error(modulename .. ', ‘merging_substack’: No substack has been created', 0) end local parent = ctx.parents[ncurrparent] local child = ctx.params ctx.params = parent ctx.parents[ncurrparent] = nil ctx.n_parents = ncurrparent - 1 for key, val in pairs(child) do parent[key] = val end return context_iterate(ctx, 1) end -- Syntax: #invoke:params|flushing|pipe to library.flushing = function (ctx) if ctx.n_children < 1 then error(modulename .. ', ‘flushing’: There are no substacks to flush', 0) end local parent = ctx.params local currsnap = ctx.n_children for key, val in pairs(ctx.children[currsnap]) do parent[key] = val end ctx.children[currsnap] = nil ctx.n_children = currsnap - 1 return context_iterate(ctx, 1) end --[[ Functions ]]-- ----------------------------- -- Syntax: #invoke:params|count library.count = function (ctx) -- NOTE: `ctx.pipe` and `ctx.params` might be the original metatables! local retval = 0 for _ in ctx.iterfunc(ctx.params) do retval = retval + 1 end if ctx.subset == -1 then retval = retval - #ctx.params end ctx.text = retval return false end -- Syntax: #invoke:args|concat_and_call|template name|[prepend 1]|[prepend 2] -- |[...]|[item n]|[named item 1=value 1]|[...]|[named item n=value -- n]|[...] library.concat_and_call = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! local opts = ctx.pipe local tname if opts[1] ~= nil then tname = opts[1]:match'^%s*(.*%S)' end if tname == nil then error(modulename .. ', ‘concat_and_call’: No template name was provided', 0) end remove_numeric_keys(opts, 1, 1) ctx.text = ctx.frame:expandTemplate{ title = tname, args = concat_params(ctx) } return false end -- Syntax: #invoke:args|concat_and_invoke|module name|function name|[prepend -- 1]|[prepend 2]|[...]|[item n]|[named item 1=value 1]|[...]|[named -- item n=value n]|[...] library.concat_and_invoke = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! local opts = ctx.pipe local mname local fname if opts[1] ~= nil then mname = opts[1]:match'^%s*(.*%S)' end if mname == nil then error(modulename .. ', ‘concat_and_invoke’: No module name was provided', 0) end if opts[2] ~= nil then fname = opts[2]:match'^%s*(.*%S)' end if fname == nil then error(modulename .. ', ‘concat_and_invoke’: No function name was provided', 0) end remove_numeric_keys(opts, 1, 2) local mfunc = require('Module:' .. mname)[fname] if mfunc == nil then error(modulename .. ', ‘concat_and_invoke’: The function ‘' .. fname .. '’ does not exist', 0) end ctx.text = mfunc(ctx.frame:newChild{ title = 'Module:' .. mname, args = concat_params(ctx) }) return false end -- Syntax: #invoke:args|concat_and_magic|parser function|[prepend 1]|[prepend -- 2]|[...]|[item n]|[named item 1=value 1]|[...]|[named item n= -- value n]|[...] library.concat_and_magic = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! local opts = ctx.pipe local magic if opts[1] ~= nil then magic = opts[1]:match'^%s*(.*%S)' end if magic == nil then error(modulename .. ', ‘concat_and_magic’: No parser function was provided', 0) end remove_numeric_keys(opts, 1, 1) ctx.text = ctx.frame:callParserFunction(magic, concat_params(ctx)) return false end -- Syntax: #invoke:params|value_of|parameter name library.value_of = function (ctx) -- NOTE: `ctx.pipe` and `ctx.params` might be the original metatables! local opts = ctx.pipe if opts[1] == nil then error(modulename .. ', ‘value_of’: No parameter name was provided', 0) end local val local key = opts[1]:match'^%s*(.-)%s*$' if key == '0' or key:find'^%-?[1-9]%d*$' ~= nil then key = tonumber(key) val = ctx.params[key] -- No worries: #ctx.params is unused if the modifier in first position if val ~= nil and ( ctx.subset ~= -1 or key > #ctx.params or key < 1 ) and ( ctx.subset ~= 1 or (key <= #ctx.params and key > 0) ) then ctx.text = (ctx.header or '') .. val .. (ctx.footer or '') else ctx.text = ctx.ifngiven or '' end else val = ctx.params[key] if ctx.subset ~= 1 and val ~= nil then ctx.text = (ctx.header or '') .. val .. (ctx.footer or '') else ctx.text = ctx.ifngiven or '' end end return false end -- Syntax: #invoke:params|list library.list = function (ctx) -- NOTE: `ctx.pipe` might be the original metatable! local ret, nss, kvs, pps = {}, 0, ctx.pairsep or '', ctx.itersep or '' flush_params( ctx, function (key, val) ret[nss + 1] = pps ret[nss + 2] = key ret[nss + 3] = kvs ret[nss + 4] = val nss = nss + 4 end ) finalize_and_return_concatenated_list(ctx, ret, nss, 4) return false end -- Syntax: #invoke:params|list_values library.list_values = function (ctx) -- NOTE: `ctx.pipe` might be the original metatable! -- NOTE: `library.coins()` and `library.unique_coins()` rely on us local ret, nss, pps = {}, 0, ctx.itersep or '' flush_params( ctx, function (key, val) ret[nss + 1] = pps ret[nss + 2] = val nss = nss + 2 end ) finalize_and_return_concatenated_list(ctx, ret, nss, 2) return false end -- Syntax: #invoke:params|list_maybe_with_names library.list_maybe_with_names = function (ctx) -- NOTE: `ctx.pipe` might be the original metatable! local ret, nss, kvs, pps = {}, 0, ctx.pairsep or '', ctx.itersep or '' mixed_flush_params( ctx, function (key, val) ret[nss + 1] = pps ret[nss + 2] = '' ret[nss + 3] = '' ret[nss + 4] = val nss = nss + 4 end, function (key, val) ret[nss + 1] = pps ret[nss + 2] = key ret[nss + 3] = kvs ret[nss + 4] = val nss = nss + 4 end ) finalize_and_return_concatenated_list(ctx, ret, nss, 4) return false end -- Syntax: #invoke:params|coins|[first coin = value 1]|[second coin = value -- 2]|[...]|[last coin = value N] library.coins = function (ctx) -- NOTE: `ctx.pipe` might be the original metatable! local opts, tbl = ctx.pipe, ctx.params for key, val in pairs(tbl) do tbl[key] = opts[get_parameter_name(val)] end return library.list_values(ctx) end -- Syntax: #invoke:params|unique_coins|[first coin = value 1]|[second coin = -- value 2]|[...]|[last coin = value N] library.unique_coins = function (ctx) local opts, tbl = ctx.pipe, ctx.params local tmp for key, val in pairs(tbl) do tmp = get_parameter_name(val) tbl[key] = opts[tmp] opts[tmp] = nil end return library.list_values(ctx) end -- Syntax: #invoke:params|for_each|wikitext library.for_each = function (ctx) -- NOTE: `ctx.pipe` might be the original metatable! local ret, nss, pps, txt = {}, 0, ctx.itersep or '', ctx.pipe[1] or '' local skel, cnv, n_parts = parse_placeholder_string(txt) flush_params( ctx, function (key, val) for idx = 2, n_parts, 2 do if skel[idx] then cnv[idx] = val else cnv[idx] = tostring(key) end end ret[nss + 1] = pps ret[nss + 2] = table.concat(cnv) nss = nss + 2 end ) finalize_and_return_concatenated_list(ctx, ret, nss, 2) return false end -- Syntax: #invoke:params|call_for_each|template name|[append 1]|[append 2] -- |[...]|[append n]|[named param 1=value 1]|[...]|[named param -- n=value n]|[...] library.call_for_each = function (ctx) local opts = ctx.pipe local tname if opts[1] ~= nil then tname = opts[1]:match'^%s*(.*%S)' end if tname == nil then error(modulename .. ', ‘call_for_each’: No template name was provided', 0) end local model = { title = tname, args = opts } local ret, nss, ccs = {}, 0, ctx.itersep or '' table.insert(opts, 1, true) flush_params( ctx, function (key, val) opts[1] = key opts[2] = val ret[nss + 1] = ccs ret[nss + 2] = ctx.frame:expandTemplate(model) nss = nss + 2 end ) finalize_and_return_concatenated_list(ctx, ret, nss, 2) return false end -- Syntax: #invoke:params|invoke_for_each|module name|module function|[append -- 1]|[append 2]|[...]|[append n]|[named param 1=value 1]|[...] -- |[named param n=value n]|[...] library.invoke_for_each = function (ctx) local opts = ctx.pipe local mname local fname if opts[1] ~= nil then mname = opts[1]:match'^%s*(.*%S)' end if mname == nil then error(modulename .. ', ‘invoke_for_each’: No module name was provided', 0) end if opts[2] ~= nil then fname = opts[2]:match'^%s*(.*%S)' end if fname == nil then error(modulename .. ', ‘invoke_for_each’: No function name was provided', 0) end local model = { title = 'Module:' .. mname, args = opts } local mfunc = require(model.title)[fname] local ret, nss, ccs = {}, 0, ctx.itersep or '' flush_params( ctx, function (key, val) opts[1] = key opts[2] = val ret[nss + 1] = ccs ret[nss + 2] = mfunc(ctx.frame:newChild(model)) nss = nss + 2 end ) finalize_and_return_concatenated_list(ctx, ret, nss, 2) return false end -- Syntax: #invoke:params|magic_for_each|parser function|[append 1]|[append 2] -- |[...]|[append n]|[named param 1=value 1]|[...]|[named param -- n=value n]|[...] library.magic_for_each = function (ctx) local opts = ctx.pipe local magic if opts[1] ~= nil then magic = opts[1]:match'^%s*(.*%S)' end if magic == nil then error(modulename .. ', ‘magic_for_each’: No parser function was provided', 0) end local ret, nss, ccs = {}, 0, ctx.itersep or '' table.insert(opts, 1, true) flush_params( ctx, function (key, val) opts[1] = key opts[2] = val ret[nss + 1] = ccs ret[nss + 2] = ctx.frame:callParserFunction(magic, opts) nss = nss + 2 end ) finalize_and_return_concatenated_list(ctx, ret, nss, 2) return false end -- Syntax: #invoke:params|call_for_each_value|template name|[append 1]|[append -- 2]|[...]|[append n]|[named param 1=value 1]|[...]|[named param -- n=value n]|[...] library.call_for_each_value = function (ctx) local opts = ctx.pipe local tname if opts[1] ~= nil then tname = opts[1]:match'^%s*(.*%S)' end if tname == nil then error(modulename .. ', ‘call_for_each_value’: No template name was provided', 0) end local model = { title = tname, args = opts } local ret, nss, ccs = {}, 0, ctx.itersep or '' flush_params( ctx, function (key, val) opts[1] = val ret[nss + 1] = ccs ret[nss + 2] = ctx.frame:expandTemplate(model) nss = nss + 2 end ) finalize_and_return_concatenated_list(ctx, ret, nss, 2) return false end -- Syntax: #invoke:params|invoke_for_each_value|module name|[append 1]|[append -- 2]|[...]|[append n]|[named param 1=value 1]|[...]|[named param -- n=value n]|[...] library.invoke_for_each_value = function (ctx) local opts = ctx.pipe local mname local fname if opts[1] ~= nil then mname = opts[1]:match'^%s*(.*%S)' end if mname == nil then error(modulename .. ', ‘invoke_for_each_value’: No module name was provided', 0) end if opts[2] ~= nil then fname = opts[2]:match'^%s*(.*%S)' end if fname == nil then error(modulename .. ', ‘invoke_for_each_value’: No function name was provided', 0) end local model = { title = 'Module:' .. mname, args = opts } local mfunc = require(model.title)[fname] local ret, nss, ccs = {}, 0, ctx.itersep or '' remove_numeric_keys(opts, 1, 1) flush_params( ctx, function (key, val) opts[1] = val ret[nss + 1] = ccs ret[nss + 2] = mfunc(ctx.frame:newChild(model)) nss = nss + 2 end ) finalize_and_return_concatenated_list(ctx, ret, nss, 2) return false end -- Syntax: #invoke:params|magic_for_each_value|parser function|[append 1] -- |[append 2]|[...]|[append n]|[named param 1=value 1]|[...]|[named -- param n=value n]|[...] library.magic_for_each_value = function (ctx) local opts = ctx.pipe local magic if opts[1] ~= nil then magic = opts[1]:match'^%s*(.*%S)' end if magic == nil then error(modulename .. ', ‘magic_for_each_value’: No parser function was provided', 0) end local ret, nss, ccs = {}, 0, ctx.itersep or '' flush_params( ctx, function (key, val) opts[1] = val ret[nss + 1] = ccs ret[nss + 2] = ctx.frame:callParserFunction(magic, opts) nss = nss + 2 end ) finalize_and_return_concatenated_list(ctx, ret, nss, 2) return false end -- Syntax: #invoke:params|call_for_each_group|template name|[append 1]|[append -- 2]|[...]|[append n]|[named param 1=value 1]|[...]|[named param -- n=value n]|[...] library.call_for_each_group = function (ctx) -- NOTE: `ctx.pipe` and `ctx.params` might be the original metatables! local opts = ctx.pipe local tmp if opts[1] ~= nil then tmp = opts[1]:match'^%s*(.*%S)' end if tmp == nil then error(modulename .. ', ‘call_for_each_group’: No template name was provided', 0) end local model = { title = tmp } local opts, ret, nss, ccs = {}, {}, 0, ctx.itersep or '' for key, val in pairs(ctx.pipe) do if type(key) == 'number' then opts[key - 1] = val else opts[key] = val end end ctx.pipe = opts ctx.params = make_groups(ctx.params) flush_params( ctx, function (gid, group) for key, val in pairs(opts) do group[key] = val end group[0] = gid model.args = group ret[nss + 1] = ccs ret[nss + 2] = ctx.frame:expandTemplate(model) nss = nss + 2 end ) finalize_and_return_concatenated_list(ctx, ret, nss, 2) return false end --- --- --- PUBLIC ENVIRONMENT --- --- ________________________________ --- --- --- --[[ First-position-only modifiers ]]-- --------------------------------------- -- Syntax: #invoke:params|new|pipe to static_iface.new = function (child_frame) local ctx = context_new(child_frame) ctx.pipe = copy_or_ref_table(ctx.opipe, false) ctx.params = {} main_loop(ctx, context_iterate(ctx, 1)) return ctx.text end --[[ First-position-only functions ]]-- --------------------------------------- -- Syntax: #invoke:params|self static_iface.self = function (frame) return frame:getParent():getTitle() end --[[ Public metatable of functions ]]-- --------------------------------------- return setmetatable({}, { __index = function (_, query) local fname = query:match'^%s*(.*%S)' if fname == nil then error(modulename .. ': You must specify a function to call', 0) end local func = static_iface[fname] if func ~= nil then return func end func = library[fname] if func == nil then error(modulename .. ': The function ‘' .. fname .. '’ does not exist', 0) end return function (child_frame) local ctx = context_new(child_frame) ctx.pipe = copy_or_ref_table(ctx.opipe, refpipe[fname]) ctx.params = copy_or_ref_table(ctx.oparams, refparams[fname]) main_loop(ctx, func) return ctx.text end end }) 0zh9yszcu1lo1rpmyh2ls1na8hemel4 4 203558 837585 837442 2026-04-26T00:58:07Z MediaWiki message delivery 7061 /* Request for comment (global AI policy) */ ਨਵਾਂ ਭਾਗ 837585 wikitext text/x-wiki {{ਸੱਥ/ਹੈੱਡਰ}} == ਵਿਕੀ ਲਵਜ਼ ਹਿਮਾਲਿਆ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਅਤੇ ਓਕੇਆਈ ਨਾਲ਼ ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਸੰਭਾਵਿਤ ਸਹਿਯੋਗ == ਸਤਿ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਜੀ, [https://outreachdashboard.wmflabs.org/campaigns/wiki%20loves%20himalayas/programs ਵਿਕੀ ਲਵਜ਼ ਹਿਮਾਲਿਆ] ਨਾਮ ਦੇ ਹੇਠ ਹੁਣ ਤੱਕ ਤਿੰਨ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਹੋ ਚੁੱਕੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਇੱਕ ਟ੍ਰੇਨਰ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਹਨਾਂ ਵਰਕਸ਼ਾਪਾਂ ਨੂੰ [https://hsrc.iiit.ac.in/research/highland%20histories.html ਹਾਈਲੈਂਡ ਹਿਸਟਰੀਜ਼] ਅਤੇ [[m:IIITH-OKI|ਓਕੇਆਈ]] ਵੱਲੋਂ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਓਕੇਆਈ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਸਹਿਯੋਗ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਮੈਂ ਇਸ ਲੜੀ ਦੀ ਅਗਲੀ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਕਮਿਊਨਿਟੀ ਕੋਆਰਡੀਨੇਟਰ ਵਜੋਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਲੜੀ ਦੀ ਅਗਲੀ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ੧ ਅਤੇ ੨ ਅਪ੍ਰੈਲ ਨੂੰ ਸਿੱਕਮ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ। ਧੰਨਵਾਦ। -- [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Kuldeep (Punjabi Wikimedians)|Kuldeep (Punjabi Wikimedians)]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Kuldeep (Punjabi Wikimedians)|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 17:11, 22 ਫ਼ਰਵਰੀ 2026 (UTC) == ਦੇਵ ਸਮਾਜ ਕਾਲਜ ਫ਼ਾਰ ਵੂਮੈਨ, ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਵਿੱਚ ਵਰਕਸ਼ਾਪ == ਸਤਿ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਜੀ, ਆਪਣੇ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਵਰਤੋਂਕਾਰ [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਿੰਘ ਵਿਰਦੀ|ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਿੰਘ ਵਿਰਦੀ]] ਜੀ [[ਦੇਵ ਸਮਾਜ ਕਾਲਜ ਫ਼ਾਰ ਵੂਮੈਨ, ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ]] ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਪਿਛਲੇ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸੰਪਰਕ ਕਰਕੇ ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਨਵੇਂ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਵਿਕੀਮੀਡੀਆ ਦੇ ਪ੍ਰਾਜੈਕਟਾਂ ਨਾਲ਼ ਜਾਣੂ ਕਰਵਾਉਣ ਲਈ ਇੱਕ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਕਰਾਉਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਇਸ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਦਾ ਮੁੱਖ ਮਕਸਦ ਕਾਲਜ ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਵਿਕੀ ਪ੍ਰਾਜੈਕਟਾਂ ਨਾਲ਼ ਜਾਣੂ ਕਰਵਾਉਣਾ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਕਾਲਜ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧਕਾਂ ਨੇ ਵੀ ਇਸ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਨੂੰ ਕਰਵਾਉਣ ਦੇ ਪਰਵਾਨਗੀ ਦੇ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਇਸ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਦੇ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਬੰਧਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਿੰਘ ਵਿਰਦੀ ਜੀ ਨੇ ਲਈ ਹੈ। ਇਹ ਵਰਕਸ਼ਾਪ [[ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮਹਿਲਾ ਦਿਵਸ]] ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ ਉਸਦੇ ਨੇੜੇ ਦੇ ਦਿਨ ੬ ਮਾਰਚ ਨੂੰ ਕਰਵਾਈ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਵਿੱਚ ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਵਿੱਚੋਂ ਉੱਥੇ ਸਪੀਕਰ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਧੰਨਵਾਦ। -- [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Kuldeep (Punjabi Wikimedians)|Kuldeep (Punjabi Wikimedians)]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Kuldeep (Punjabi Wikimedians)|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 17:21, 22 ਫ਼ਰਵਰੀ 2026 (UTC) == Punjabi Wikimedians Skill Development Workshop 2026, Chandigarh == ਸਤਿ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਜੀ, ਸਮੂਹ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਕੀਮੀਡੀਅਨਜ਼ ਨੂੰ ਦੱਸਦਿਆਂ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਕੀਮੀਡੀਅਨਜ਼ ਯੂਜ਼ਰ ਗਰੁੱਪ ਵੱਲੋਂ '''21 ਅਤੇ 22 ਮਾਰਚ 2026''' ਨੂੰ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਵਿਖੇ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦੋ-ਰੋਜ਼ਾ ਸਮਰੱਥਾ ਨਿਰਮਾਣ (Capacity Building) ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਕਰਵਾਈ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਦਾ ਮੁੱਖ ਮਕਸਦ ਸਾਡੇ ਸਰਗਰਮ ਮੈਂਬਰਾਂ ਦੇ 'ਆਨ-ਵਿਕੀ' ਯੋਗਦਾਨ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਦੇ 'ਆਫ-ਵਿਕੀ' ਹੁਨਰਾਂ (ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਕਮਿਊਨੀਕੇਸ਼ਨ, ਲੀਡਰਸ਼ਿਪ ਅਤੇ ਪਾਰਟਨਰਸ਼ਿਪ) ਨੂੰ ਨਿਖਾਰਨਾ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਵਿੱਚ ਵਿਕੀਮੀਡੀਆ ਸੰਸਥਾ ਅਤੇ OKI (IIIT-H) ਦੇ ਸਟਾਫ ਮੈਂਬਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਮਾਹਿਰ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣਗੇ। ਜੇਕਰ ਤੁਸੀਂ ਇਸ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦੇ ਹੋ ਤਾਂ ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਇਸ ਆਨਲਾਈਨ ਅਰਜ਼ੀ ਨੂੰ ਭਰਕੇ ਬਿਆਨ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹੋ ਜਿਸਦੀ ਆਖ਼ਰੀ ਮਿਤੀ '''4 ਮਾਰਚ 2026''' ਹੈ। ਚੁਣੇ ਗਏ ਵਰਤੋਂਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਅਗਲੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਈਮੇਲ ਰਾਹੀਂ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇਗੀ। '''ਰਜਿਸਟ੍ਰੇਸ਼ਨ ਲਿੰਕ:''' [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSetY3Ja21LI1mCDVWJzkPX893Ll7ECrWP9MN4WQwjBgUkxjHw/viewform?usp=header ਗੂਗਲ ਫਾਰਮ] -- [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Kuldeep (Punjabi Wikimedians)|Kuldeep (Punjabi Wikimedians)]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Kuldeep (Punjabi Wikimedians)|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 18:12, 26 ਫ਼ਰਵਰੀ 2026 (UTC) :ਜੋ ਲੋਕ ਇਹ ਜਾਨਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਕਿਵੇਂ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਸੋਧਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸਦੇ ਲਈ 20 ਮਾਰਚ ਨੂੰ ਇੱਕ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਵਿਖੇ ਹੀ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਕਰਵਾਈ ਜਾਵੇਗੀ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵਿਸਥਾਰ ਵਿੱਚ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਪ੍ਰਾਜੈਕਟਾਂ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇਗੀ। ਸਿੱਖਣ ਦੇ ਇੱਛੁਕ [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSdv1EUW1QX2a4_6DXDUB-LrhBLpCqmdqqbhnt3Kn2jfds8swA/viewform?usp=header ਇਹ ਗੂਗਲ ਫਾਰਮ] ਭਰ ਸਕਦੇ ਹਨ। :-- [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Kuldeep (Punjabi Wikimedians)|Kuldeep (Punjabi Wikimedians)]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Kuldeep (Punjabi Wikimedians)|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 17:28, 27 ਫ਼ਰਵਰੀ 2026 (UTC) ::ਕੁੱਝ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ ਇਹ ਆਊਟਰੀਚ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਮਾਰਚ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗੀ। ਰਜਿਸਟਰ ਕੀਤੇ ਵਰਤੋਂਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਜਾਣਕਾਰੀ ਈਮੇਲ ਰਾਹੀਂ ਵੀ ਭੇਜ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ। -- [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Kuldeep (Punjabi Wikimedians)|Kuldeep (Punjabi Wikimedians)]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Kuldeep (Punjabi Wikimedians)|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 12:01, 18 ਮਾਰਚ 2026 (UTC) == Punjabi Wikimedians Women's Day Meetup 2026, Patiala == ਸਤਿ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਜੀ, ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਕੀਮੀਡੀਅਨਜ਼ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਸਾਰੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣਕਾਰੀ ਸਾਂਝੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਕੀਮੀਡੀਅਨਜ਼ ਯੂਜ਼ਰ ਗਰੁੱਪ ਵੱਲੋਂ '''ਵੂਮੈਨ ਡੇ (ਮਹਿਲਾ ਦਿਵਸ)''' ਦੇ ਉਤਸਵ ਮੌਕੇ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਬੈਠਕ ਦਾ ਆਯੋਜਨ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਹ ਬੈਠਕ 9 ਮਾਰਚ ਨੂੰ ਪਟਿਆਲਾ ਵਿਖੇ (ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਨੇੜੇ) ਕਰਵਾਈ ਜਾਵੇਗੀ। ਇਸ ਬੈਠਕ ਦਾ ਮੁੱਖ ਉਦੇਸ਼ ਵਿਕੀਮੀਡੀਆ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟਾਂ ਵਿੱਚ ਨਵੇਂ ਮਹਿਲਾ ਐਡਿਟਰਾਂ ਦੀ ਭਾਗੀਦਾਰੀ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਨਾਲ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਕਰਵਾਉਣਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਨਵੇਂ ਐਡਿਟਰਾ ਨੂੰ ਸੰਪਾਦਨ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ, ਹਵਾਲੇ ਜੋੜਨ ਅਤੇ ਲੇਖ ਵਧਾਉਣ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇਗੀ। ਖ਼ਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਇਸ ਬੈਠਕ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਔਰਤਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਮੌਜੂਦਾ ਲੇਖਾਂ ਦੇ ਸੁਧਾਰ 'ਤੇ ਰਹੇਗਾ। [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Tamanpreet Kaur|Tamanpreet Kaur]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Tamanpreet Kaur|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 14:23, 27 ਫ਼ਰਵਰੀ 2026 (UTC) == ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਕੀਮੀਡੀਅਨਜ਼ ਸਾਲਾਨਾ ਯੋਜਨਾ 2026-27 == ਸਤਿ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਜੀ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਪਿਛਲੇ ਸਾਲ ਆਪਾਂ ਆਪਣੇ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਪੂਰੇ ਸਾਲ ਦੀਆਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ ਇੱਕ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾਈ ਸੀ ਜੋ ਕਿ ਮਈ 2026 ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ। ਇਸ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਹੁਣ ਸਾਲ ਜੂਨ 2026 ਤੋਂ ਮਈ 2027 ਦੇ ਲਈ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾ ਰਹੇ ਹਾਂ। ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਭਾਈਚਾਰੇ ਲਈ ਆਫ਼ਲਾਈਨ ਬੈਠਕ, ਵਰਕਸ਼ਾਪ, ਵਿਕੀ ਮੁਕਾਬਲੇ ਆਦਿ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਪੂਰੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਤੁਸੀਂ ਹੇਠ ਦਿੱਤੇ ਲਿੰਕਾਂ ਉੱਤੇ ਦੇਖ ਸਕਦੇ ਹੋ। ਤੁਸੀਂ ਇਹਨਾਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਲਈ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਜਾਂ ਟਿੱਪਣੀਆਂ ਇਸੇ ਦੇ ਜਵਾਬ ਵਿੱਚ ਦੇ ਸਕਦੇ ਹੋ। ਧੰਨਵਾਦ। * ਯੋਜਨਾ - https://docs.google.com/document/d/1hRmcQpctTkW5uD2nEMPK4rwH8gy0sPcowds_nD8RhN8/edit?tab=t.0#heading=h.xguagl4w4kiz * ਬਜਟ - https://docs.google.com/spreadsheets/d/1ObeAO3saDF_3EV97oLTuLkRkunufnghX/edit?gid=1317624397#gid=1317624397 * ਸਮਾਂਰੇਖਾ - https://docs.google.com/spreadsheets/d/11R9rU_dw-JO8srtJuZG17bnV4SPVLHtschTbLfwgxuE/edit?gid=0#gid=0 --'''[[user:kuldeepburjbhalaike|<i style="color:#FF4500; font-family:sylfaen">KuldeepBurjBhalaike</i>]]''' <sup style="color:#FF4500; font-family:georgia">([[User_talk:Kuldeepburjbhalaike|Talk]])</sup> 06:15, 7 ਮਾਰਚ 2026 (UTC) == ਮਹਿਲਾ ਦਿਵਸ ਨਾਲ਼ ਸੰਬੰਧਤ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਅਤੇ ਆਗਾਮੀ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਬਾਰੇ ਅੱਪਡੇਟ == ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉੱਪਰ ਕੁੱਝ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਬਾਰੇ ਸਾਂਝਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਬਾਰੇ ਕੁੱਝ ਅੱਪਡੇਟ ਸਾਂਝਾ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ। ਇਹਨਾਂ ਦੋਵਾਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਦੇ ਆਯੋਜਕਾਂ ਨੂਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਵਧਾਈ ਦੇਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ ਕਿਉਂਕਿ ਸਾਨੂੰ ਲੋੜ ਹੈ ਕਿ ਭਾਈਚਾਰੇ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਲੋਕ ਅੱਗੇ ਆਉਣ ਅਤੇ ਇਹੋ ਜਿਹੇ ਹੋਰ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਉਲੀਕਣ। ਮਹਿਲਾ ਦਿਵਸ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ [[ਦੇਵ ਸਮਾਜ ਕਾਲਜ ਫ਼ਾਰ ਵੂਮੈਨ, ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ]] ਇੱਕ ਆਊਟਰੀਚ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਕਰਵਾਈ ਗਈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ 100 ਤੋਂ ਵੱਧ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਅਤੇ ਸਟਾਫ਼ ਨੇ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ। ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਲਹਿਰ ਕੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਪ੍ਰਾਜੈਕਟ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਅਸੀਂ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਵਰਤ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਅਤੇ ਕਿਵੇਂ ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸੋਧ ਵੀ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ ਆਦਿ ਬਾਰੇ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਨੂੰ ਕਰਵਾਉਣ ਦੀ ਪੂਰੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਿੰਘ ਵਿਰਦੀ|ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਿੰਘ ਵਿਰਦੀ]] ਜੀ ਨੇ ਲਈ ਸੀ। ([https://outreachdashboard.wmflabs.org/courses/Punjabi%20Wikimedians/Dev%20Samaj%20College%20For%20Women%20Firozpur,%20Outreach ਆਊਟਰੀਚ ਡੈਸਬੋਰਡ]) ਦੂਜੀ ਗਤੀਵਿਧੀ ਮਹਿਲਾ ਦਿਵਸ ਉੱਤੇ [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Tamanpreet Kaur|ਤਮਨਪ੍ਰੀਤ ਕੌਰ]] ਅਤੇ [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Taranpreet Goswami|ਤਰਨਪ੍ਰੀਤ ਗੋਸਵਾਮੀ]] ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਪਟਿਆਲਾ ਵਿਖੇ ਮਹਿਲਾ ਮੀਟਅੱਪ ਕਰਵਾਇਆ ਗਿਆ। ਜਿਸ ਵਿੱਚ 10 ਮਹਿਲਾ ਵਿਕੀਮੀਡੀਅਨਜ਼ ਨੇ ਭਾਗ ਲਿਆ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ 4 ਨਵੇਂ ਵਰਕੋਂਕਾਰ ਖ਼ਾਤੇ ਵੀ ਬਣਾਏ ਗਏ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਸੋਧ ਅਤੇ ਵਿਕੀਸਰੋਤ ਦੇ ਮੁੱਢਲੇ ਗਿਆਨ ਬਾਰੇ ਚਰਚਾ ਕੀਤੀ ਗਈ। ([https://outreachdashboard.wmflabs.org/courses/Punjabi%20Wikimedians/Women's%20Week%20Meetup%202026/home ਆਊਟਰੀਚ ਡੈਸਬੋਰਡ]) ਆਖ਼ਰੀ ਅੱਪਡੇਟ ਆਗਾਮੀ 21 ਅਤੇ 22 ਮਾਰਚ 2026 ਨੂੰ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਹੁਣ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਦੀ ਬਜਾਏ '''ਪਟਿਆਲਾ''' ਵਿਖੇ ਕਰਵਾਈ ਜਾਵੇਗੀ। ਸੋ ਮੈਂ ਬੇਨਤੀ ਕਰਾਂਗਾ ਜਿਹਨਾਂ ਨੇ ਪਿਛਲੇ ਮੈਸੇਜ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤਾ ਫਾਰਮ ਨਹੀਂ ਭਰਿਆ ਸੀ ਉਹ [https://docs.google.com/forms/d/1NwQHxhXorpkv1wIS6nYELgDh3oJ5-t1G1Gie9HCM7HU/edit ਇਹ ਫਾਰਮ ਕੱਲ੍ਹ ਭਾਵ 11 ਮਾਰਚ ਤੱਕ] ਭਰ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਧੰਨਵਾਦ ਜੀ। -- [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Kuldeep (Punjabi Wikimedians)|Kuldeep (Punjabi Wikimedians)]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Kuldeep (Punjabi Wikimedians)|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 12:38, 10 ਮਾਰਚ 2026 (UTC) == Request for Comment: VisualEditor automatic reference names == <div lang="en" dir="ltr"> Hi, I’m Johannes from [[:m:Wikimedia Deutschland|Wikimedia Deutschland]]’s [[:m:WMDE Technical Wishes|Technical Wishes team]]. Apologies for writing in English. {{Int:Please-translate}}! We are considering to work on [[:m:Community Wishlist/W17|Community Wishlist/W17: Improve VE references' automatic names and reuse]]. This has been a long-term issue for wikitext editors (see e.g. [[:en:WP:VisualEditor/Named references]]) which has been among the top-voted wishes in several [[:m:Community Wishlist Survey|Community Wishlist Surveys]], e.g. [[:m:Community Wishlist Survey 2017/Editing/VisualEditor: Allow editing of auto-generated references before adding them|2017]], [[:m:Community Wishlist Survey 2019/Citations/VisualEditor: Allow references to be named|2019]], [[:m:Community Wishlist Survey 2022/Editing/VisualEditor should use human-like names for references|2022]] or [[:m:Community Wishlist Survey 2023/Editing/VisualEditor should use proper names for references|2023]]. We would like your input on the [[:m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names#Proposed solutions|solutions]] proposed on our project page: '''[[:m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names]]'''. We are considering several options, which can be combined if desired by the community. * Changing the default pattern for automatically generated reference names (currently <code>":n"</code>, e.g. <code>":0"</code>, <code>":1"</code>...) to use the [[:mw:Help:Reference Previews#Exposed reference types|reference type]] instead (e.g. <code>"book_reference-1"</code>). * Providing a simple mechanism for communities to configure a different default name. * Generating automatic reference names based on the [[:en:domain name|domain name]] (if it’s a web citation). * Generating automatic reference names based on template parameters (e.g. "title" or "last"+"first") – defined by the community. === Feedback === [[:m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names|Visit our project page]] to read about our proposal in detail and share your thoughts [[:m:Talk:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names#Request for comment|on metawiki]]. '''Please note''': We will only implement a solution if there’s clear consensus among the global community. Our intention is not to build the perfect solution, but to find a simple and lean one that alleviates the pain caused by auto generated names. We are aware that some experienced VisualEditor users might prefer an option to manually change reference names in VisualEditor, but such a UX intervention is difficult to achieve across reference types and thus out of scope for our team, we can only improve the auto-naming mechanism. We are happy about suggestions for improving certain details of the proposed solutions. Any other feedback and alternative proposals are also welcome – even though it’s out of scope for us, it might still be relevant for future work on this topic. Please support us interpreting consensus by clearly indicating your opinion (e.g. by using support/neutral/oppose templates). We are aware of [[:en:WP:NOTVOTE]], but given that we are facilitating this discussion with users from different wikis, potentially commenting in their native language, clearly indicating your position helps us avoid misunderstandings. Thank you for participating!</div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:Johannes Richter (WMDE)|Johannes Richter (WMDE)]] ([[User talk:Johannes Richter (WMDE)|ਗੱਲ-ਬਾਤ]])</bdi> 11:15, 19 ਮਾਰਚ 2026 (UTC) (This message was sent to [[:ਵਿਕਿਪੀਡਿਆ:ਕਮਿਊਨਟੀ ਪੋਰਟਲ]] and is being posted here due to a redirect.) <!-- Message sent by User:Johannes Richter (WMDE)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johannes_Richter_(WMDE)/MassMessageRecipients&oldid=30281362 --> == Punjabi Wikimedians Capacity Building Workshop 2026, Chandigarh == ਸਤਿ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਜੀ, Punjabi Wikimedians Skill Development Workshop 2026, Chandigarh ਲਈ ਉੱਪਰ ਜਾਣਕਾਰੀ ਸਾਂਝੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ ਜੋ ਕਿ ਮਾਰਚ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਹੋਣੀ ਸੀ ਪਰ ਕੁੱਝ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ ਉਹ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕੀ। ਹੁਣ ਇਹ ਵਰਕਸ਼ਾਪ 18 ਅਤੇ 19 ਅਪਰੈਲ ਨੂੰ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇਗੀ। ਪਹਿਲਾਂ ਸਾਂਝਾ ਕੀਤੇ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ਵਿੱਚ ਓਕੇਆਈ ਅਤੇ ਵਿਕੀਮੀਡੀਆ ਸੰਸਥਾ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਵੀ ਇਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨ ਲਈ ਤੁਸੀਂ ਹੇਠ ਦਿੱਤਾ ਫਾਰਮ ਭਰ ਸਕਦੇ ਹੋ। ਧੰਨਵਾਦ। ਫਾਰਮ - https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSdY8hwqRH1oFeExAkDXL2Ag4xW4oH7EM8PKi2mERlXHmaQMyg/viewform?usp=header -- [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Kuldeep (Punjabi Wikimedians)|Kuldeep (Punjabi Wikimedians)]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Kuldeep (Punjabi Wikimedians)|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 17:56, 28 ਮਾਰਚ 2026 (UTC) == ਵਿਕੀ ਕਾਨਫਰੰਸ ਇੰਡੀਆ 2026 ਲਈ ਸਕਾਲਰਸ਼ਿਪ ਅਰਜ਼ੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ == ਸਤਿ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਜੀ, ਵਿਕੀ ਕਾਨਫਰੰਸ ਇੰਡੀਆ 2026 ਲਈ ਸਕਾਲਰਸ਼ਿਪ ਅਰਜ਼ੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਕਾਨਫਰੰਸ 4 ਸਤੰਬਰ ਤੋਂ 6 ਸਤੰਬਰ 2026 ਤੱਕ ਕੋਚੀ (ਭਾਰਤ) ਵਿੱਚ ਹੋਵੇਗੀ। ਵਿਕੀ ਕਾਨਫਰੰਸ ਇੰਡੀਆ ਸਮੁੱਚੇ ਭਾਰਤ, ਦੱਖਣੀ ਏਸ਼ੀਆ ਅਤੇ ਹੋਰਨਾਂ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਵਿਕੀਮੀਡੀਅਨ, ਕਮਿਊਨਿਟੀ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਅਤੇ ਭਾਗੀਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਮੰਚ 'ਤੇ ਇਕੱਠਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਮੰਚ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਅਸੀਂ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਜੁੜਦੇ ਹਾਂ, ਨਵਾਂ ਸਿੱਖਦੇ ਹਾਂ, ਆਪਣੇ ਤਜ਼ਰਬੇ ਸਾਂਝੇ ਕਰਕੇ, ਮੁਫ਼ਤ ਗਿਆਨ ਦੀ ਲਹਿਰ (free knowledge movement) ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਨ ਲਈ ਮਿਲ ਕੇ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਾਂ। ਜੇਕਰ ਤੁਸੀਂ ਵਿਕੀਮੀਡੀਆ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟਾਂ ਵਿੱਚ ਸਰਗਰਮ ਹੋ ਜਾਂ ਕਮਿਊਨਿਟੀ ਦੀਆਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ, ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸਕਾਲਰਸ਼ਿਪ ਲਈ ਅਪਲਾਈ ਕਰਨ ਲਈ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਦੇ ਹਾਂ। ਇਸ ਬਾਰੇ ਵਿਸਥਾਰ ਵਿੱਚ ਜਾਣਕਾਰੀ ਅੱਗੇ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ। 🙂 ਅਪਲਾਈ ਕਰਨ ਦੀ ਆਖਰੀ ਮਿਤੀ: [15 ਅਪ੍ਰੈਲ 2026, ਰਾਤ 11:59 ਵਜੇ ਤੱਕ (IST)] ਅਰਜ਼ੀ ਦਾ ਲਿੰਕ (Application link): https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSdA3rR9xX_k31dzJrjM5MTDNYNUIRcAB45S4TflsYCbGJNrzg/viewform ਵਧੇਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ (More information): [[metawiki:WikiConference_India_2026/Scholarship|WCI 2026 Scholarship metawiki]] ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਇਸ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਕਮਿਊਨਿਟੀ ਦੇ ਹੋਰ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਸਾਂਝਾ ਕਰੋ। ਧੰਨਵਾਦ, ਵਿਕੀ ਕਾਨਫਰੰਸ ਇੰਡੀਆ 2026 ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ -[[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Gnoeee|Gnoeee]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Gnoeee|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 21:16, 28 ਮਾਰਚ 2026 (UTC) == Join the sixth Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia! == <div lang="en" dir="ltr"> [[File:Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia 2026.png|right|250px|thumb|link=https://meta.wikimedia.org/wiki/Ukraine%27s_Cultural_Diplomacy_Month_2026|Join our campaign!]] {{int:please-translate}} Dear Wikipedians! [[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Ukraine|Wikimedia Ukraine]], in cooperation with the [[:en:Ministry of Foreign Affairs of Ukraine|MFA of Ukraine]] and [[:en:Ukrainian Institute|Ukrainian Institute]], has launched the sixth edition of writing challenge "'''[[:m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Ukraine's Cultural Diplomacy Month]]'''", which lasts from '''1st April''' until '''30th April 2026'''. The initiative aims to promote knowledge about Ukrainian culture abroad by creating and improving Wikipedia articles in multiple languages. This year marks the sixth edition of the campaign, which will focus on contemporary culture, making today’s artistic voices and practices more visible to international audiences. 🧩'''How to participate?''' Choose an article from the suggested list → Write an article in your language, or improve an existing one according to the rules → Add your contribution to the contest page and calculate your points → Win prizes and receive a certificate of participation → Become a promoter of truthful knowledge about Ukraine. 🧩'''[[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Check our main page for more information]]'''. '''If you are interested in coordinating long-term community engagement for the campaign and becoming a local ambassador, we would love to hear from you! Please let us know your interest.''' If not, then we encourage you to translate the [[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|landing page of the contest]] and [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MessageGroupStats?group=Centralnotice-tgroup-UCDM2026banner&messages=&language=en&x=D banner] into your own language. Also, we set up a [[:m:CentralNotice/Request/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|banner]] to notify users of the possibility to participate in this challenge! [[:m:User:OlesiaLukaniuk (WMUA)|OlesiaLukaniuk (WMUA)]] ([[:m:User talk:OlesiaLukaniuk (WMUA)|talk]]) 04:35, 1 April 2026 (UTC) </div> (This message was sent to [[:ਵਿਕਿਪੀਡਿਆ:ਕਮਿਊਨਟੀ ਪੋਰਟਲ]] and is being posted here due to a redirect.) <!-- Message sent by User:OlesiaLukaniuk (WMUA)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:OlesiaLukaniuk_(WMUA)/list_of_wikis&oldid=28552112 --> == Action Required: Update templates/modules for electoral maps (Migrating from P1846 to P14226) == Hello everyone, This is a notice regarding an ongoing data migration on Wikidata that may affect your election-related templates and Lua modules (such as <code>Module:Itemgroup/list</code>). '''The Change:'''<br /> Currently, many templates pull electoral maps from Wikidata using the property [[:d:Property:P1846|P1846]], combined with the qualifier [[:d:Property:P180|P180]]: [[:d:Q19571328|Q19571328]]. We are migrating this data (across roughly 4,000 items) to a newly created, dedicated property: '''[[:d:Property:P14226|P14226]]'''. '''What You Need To Do:'''<br /> To ensure your templates and infoboxes do not break or lose their maps, please update your local code to fetch data from [[:d:Property:P14226|P14226]] instead of the old [[:d:Property:P1846|P1846]] + [[:d:Property:P180|P180]] structure. A [[m:Wikidata/Property Migration: P1846 to P14226/List|list of pages]] was generated using Wikimedia Global Search. '''Deadline:'''<br /> We are temporarily retaining the old data on [[:d:Property:P1846|P1846]] to allow for a smooth transition. However, to complete the data cleanup on Wikidata, the old [[:d:Property:P1846|P1846]] statements will be removed after '''May 1, 2026'''. Please update your modules and templates before this date to prevent any disruption to your wiki's election articles. Let us know if you have any questions or need assistance with the query logic. Thank you for your help! [[User:ZI Jony|ZI Jony]] using [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:MediaWiki message delivery|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 17:12, 3 ਅਪਰੈਲ 2026 (UTC) (This message was sent to [[:ਵਿਕਿਪੀਡਿਆ:ਕਮਿਊਨਟੀ ਪੋਰਟਲ]] and is being posted here due to a redirect.) <!-- Message sent by User:ZI Jony@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=29941252 --> == Invitation to join South Asian Community and the Annual Planning Discussions with WMF == "Kindly feel free to translate this text into your own language." Dear Community member, We would like to invite you all to the April edition of the South Asia Open Community Call that will focus on a discussion with the leadership of the Wikimedia Foundation on their [[:m:Wikimedia Foundation Annual Plan/2026-2027|Annual Plan (2026-2027)]]. The [[:m:Wikimedia Foundation Annual Plan|Foundation’s Annual Plan]] is a high-level roadmap for what the organisation aims to achieve in the coming year. It includes not only the foundation’s Goals, Progress, and plan but also a summary of Global Trends that impact the present and future of our movement. This is the right time for the South Asia community to participate and share their thoughts on the Wikimedia Foundation’s annual plan, helping shape it together. Share your hopes, concerns, bold ideas, and specific requests to contribute to the Foundation’s planning. Hence, the next [[:m:South Asia Open Community Call|South Asia Open Community Call]] will be hosted on the following dates/times. Please mark the same in your calendar and sign up [[:m:Event:South Asia Open Community Call, April 2026|here]]. * Platform: Google Meet * Date: 17th April, 2026 * Time: 1930-2045 IST (1400-1515 UTC) * Registration Link: [[:m:Event:South Asia Open Community Call, April 2026|here]] Note: Only those who have registered will receive the joining link. Look forward to seeing you on the call, Best, [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:MediaWiki message delivery|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 18:41, 5 ਅਪਰੈਲ 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:Nitesh Gill@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Nitesh_Gill/lists/Indic_VPs&oldid=29127818 --> == ਵਿਕੀਕਾਨਫਰੰਸ ਇੰਡੀਆ 2026 - Scholarship Applications == ਪਿਆਰੇ ਵਿਕੀਮੀਡੀਅਨ, ਸਾਨੂੰ ਇਹ ਸਾਂਝਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਖੁਸ਼ੀ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ ਕਿ ਵਿਕੀਕਾਨਫਰੰਸ ਇੰਡੀਆ 2026 ਲਈ ਸਕਾਲਰਸ਼ਿਪ ਅਰਜ਼ੀਆਂ ਇਸ ਸਮੇਂ ਖੁੱਲ੍ਹੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਆਖਰੀ ਮਿਤੀ ਨੇੜੇ ਆ ਰਹੀ ਹੈ। [[metawiki:Special:MyLanguage/WikiConference_India_2026|ਵਿਕੀਕਾਨਫਰੰਸ ਇੰਡੀਆ 2026]] ਤੁਸੀਂ ਹੋਰ ਜਾਣਕਾਰੀ ਅਤੇ ਅਰਜ਼ੀ ਫਾਰਮ ਮੈਟਾ ਵਿਕੀ 'ਤੇ ਸਕਾਲਰਸ਼ਿਪ ਪੰਨੇ 'ਤੇ ਲੱਭ ਸਕਦੇ ਹੋ। ਸਕਾਲਰਸ਼ਿਪ ਦੀ ਆਖਰੀ ਮਿਤੀ: 15 ਅਪ੍ਰੈਲ 2026, ਰਾਤ ​​11:59 IST ਸਿਰਫ ਕੁਝ ਦਿਨ ਬਾਕੀ ਹਨ, ਜੇਕਰ ਤੁਸੀਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਅਰਜ਼ੀ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੀ ਹੈ ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਅਰਜ਼ੀ ਦੇਣ ਲਈ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਦੇ ਹਾਂ ਅਤੇ ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਇਸਨੂੰ ਆਪਣੇ ਭਾਈਚਾਰੇ ਨਾਲ ਸਾਂਝਾ ਕਰੋ ਅਤੇ ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਅਰਜ਼ੀ ਦੇਣ ਲਈ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰੋ। ਵਧੇਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਅਤੇ ਨਿਯਮਤ ਅਪਡੇਟਸ ਲਈ, ਅਸੀਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਕਾਨਫਰੰਸ ਮੈਟਾ ਪੰਨੇ 'ਤੇ ਜਾਣ ਲਈ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਦੇ ਹਾਂ। ਵਿਕੀਕਾਨਫਰੰਸ ਇੰਡੀਆ 2026 ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਟੀਮ ਵੱਲੋਂ, ਨਿੱਘਾਂ ਭਰਿਆ ਸਵਾਗਤ। [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Jagmit Singh Brar|Jagmit Singh Brar]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Jagmit Singh Brar|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 03:44, 13 ਅਪਰੈਲ 2026 (UTC) == Indic Wikimedia Hackathon Hyderabad 2026 - Call for Applications == The [[m:Indic MediaWiki Developers User Group|Indic MediaWiki Developers User Group]] is pleased to announce the upcoming [[m:Indic Wikimedia Hackathon Hyderabad 2026|Indic Wikimedia Hackathon Hyderabad 2026]], scheduled to take place in Hyderabad from 26 - 28 June 2026 (with 25 June as Day 0), in collaboration with the [[m:IIITH-OKI|IIITH-OKI]] and [https://www.osdg.in/ OSDG] club at [[w: International Institute of Information Technology, Hyderabad|International Institute of Information Technology, Hyderabad]]. Wikimedia hackathons are spaces for developers, designers, content editors, and other community stakeholders to collaborate on building technical solutions that help improve tools, workflows, and overall user experience across Wikimedia projects. '''The hackathon is intended for:''' * Technical contributors active in the Wikimedia technical ecosystem, including developers, maintainers (admins/interface admins), translators, designers, researchers, documentation writers, etc. * Content contributors having an in-depth understanding of technical issues in their home Wikimedia projects like Wikipedia, Wikisource, Wiktionary, etc. * Contributors from other FOSS communities or those who have participated in Wikimedia events in the past and would like to begin contributing to Wikimedia technical spaces. Participants may work on curated hackathon tasks and are also encouraged to propose their own ideas, supported by a clear problem statement and a proposed approach. To encourage participation and support promising contributions, scholarships will be provided to support participants’ related expenses. '''Apply here:''' * Scholarship application form (Deadline: 2 May 2026): [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSej8JvGsvQ7mYmkXdUDriMrKNPajCqH4e3clEct_GnmA1HZ3g/viewform Google form] '''More information:''' We encourage interested contributors to apply and participate. Further updates, including program details and venue, will be shared on the Meta page. * Meta page: [[m:Indic Wikimedia Hackathon Hyderabad 2026|Indic Wikimedia Hackathon Hyderabad 2026]] If you have any questions, concerns, or need support with the application, please reach out via the Meta-Wiki talk page or email at {{nospam|contact|indicmediawikidev.org}}. Best Regards, On behalf of Indic Mediawiki Developers User Group ==ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਸਭਾ ਦੇ ਸਹਿਯੋਗ ਨਾਲ ਕਾਲਾਂਵਾਲੀ ਵਿੱਚ ਸੈਮੀਨਾਰ == ਸਤਿ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਜੀ, ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਸਭਾ, ਕਾਲਾਂਵਾਲੀ, ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਸਿਰਸਾ ਦੇ ਸਹਿਯੋਗ ਨਾਲ ਉਸ ਵੱਲੋਂ ਚਲਾਈ ਜਾ ਰਹੀ ਪਬਲਿਕ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਕਾਲਾਂਵਾਲੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਨੀਵਾਰ, 25 ਅਪਰੈਲ, 2026 ਨੂੰ ਬਾਅਦ ਦੁਪਹਿਰ ਤਿੰਨ ਵਜੇ '''ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਨਾਲ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਅਤੇ ਸੰਭਾਵਨਾਵਾਂ''' ਵਿਸ਼ੇ ਉਪਰ ਇੱਕ ਸੈਮੀਨਾਰ ਕਰਵਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਅਤੇ ਹੋਰ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟਾਂ ਬਾਰੇ ਮੁੱਢਲੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇਗੀ। ਤੁਹਾਡਾ ਇਸ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਜਾਣਕਾਰ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਇਸ ਲਈ ਸੱਦਾ ਪੱਤਰ ਭੇਜ ਸਕਦੇ ਹੋ। ਕੋਈ ਨੇੜਲਾ ਵਿਕੀਮੀਡੀਅਨ ਇਸ ਵਿੱਚ ਮੇਰੇ ਸਹਿਯੋਗ ਲਈ ਆ ਸਕਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਜਰੂਰ ਸੰਪਰਕ ਕਰੇ। ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਇਸ ਨੂੰ ਜਾਰੀ ਰੱਖਿਆ ਜਾਵੇਗਾ। ਤੁਹਾਡੇ ਸੁਝਾਵਾਂ ਦਾ ਵੀ ਇੰਤਜ਼ਾਰ ਰਹੇਗਾ। ਧੰਨਵਾਦ ਜੀ। [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Mulkh Singh|Mulkh Singh]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Mulkh Singh|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 16:47, 22 ਅਪਰੈਲ 2026 (UTC) === ਟਿੱਪਣੀ === :@[[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Mulkh Singh|Mulkh Singh]], ਬਹੁਤ ਵਧੀਆ ਕਦਮ ਜੀ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਮੁੜ ਸਰਗਰਮ ਹੁੰਦਿਆਂ ਦੇਖ ਬਹੁਤ ਖੁਸ਼ੀ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ। ੨੫ ਅਪਰੈਲ ਨੂੰ ਮੈਂ ਖ਼ੁਦ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਆ ਪਾਵਾਂਗਾ ਪਰ ਕਿਸੇ ਸੈਮੀਨਰ ਲਈ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਜ਼ਰੂਰ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾ ਸਕਦਾ ਹੋਇਆ ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਬੇਹੱਦ ਖੁਸ਼ੀ ਹੋਵੇਗੀ। ਧੰਨਵਾਦ। -- '''[[user:kuldeepburjbhalaike|<i style="color:#FF4500; font-family:sylfaen">KuldeepBurjBhalaike</i>]]''' <sup style="color:#FF4500; font-family:georgia">([[User_talk:Kuldeepburjbhalaike|Talk]])</sup> 10:24, 23 ਅਪਰੈਲ 2026 (UTC) ---'''[[user:kuldeepburjbhalaike|<i style="color:#FF4500; font-family:sylfaen">KuldeepBurjBhalaike</i>]]''' ਜੀ, ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਸਭਾ ਕਾਲਾਂਵਾਲੀ ਮੇਰੇ ਲਈ ਕੋਈ ਓਪਰੀ ਸੰਸਥਾ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟਾਂ ਬਾਰੇ ਗੱਲ ਕਰਨੀ ਮੇਰੇ ਲਈ ਬਿਲਕੁਲ ਆਸਾਨ ਹੈ। ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਹੁੰਗਾਰੇ ਲਈ ਬਹੁਤ ਧੰਨਵਾਦ। --- [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Mulkh Singh|Mulkh Singh]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Mulkh Singh|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 15:08, 23 ਅਪਰੈਲ 2026 (UTC) == Request for comment (global AI policy) == <bdi lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Apologies for writing in English. {{int:Please-translate}} A [[:m:Requests for comment/Artificial intelligence policy|request for comment]] is currently being held to decide on a global AI policy. {{int:Feedback-thanks-title}} [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:MediaWiki message delivery|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 00:58, 26 ਅਪਰੈਲ 2026 (UTC) </bdi> (This message was sent to [[:ਵਿਕਿਪੀਡਿਆ:ਕਮਿਊਨਟੀ ਪੋਰਟਲ]] and is being posted here due to a redirect.) <!-- Message sent by User:Codename Noreste@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30424282 --> kxvo5n9pxnz33lvpbduyam467eav7qx 0 204080 837634 836210 2026-04-26T09:16:29Z Jagmit Singh Brar 17898 837634 wikitext text/x-wiki ਕਈ ਥਾਵਾਂ ਦੇ ਨਾਮ [[ਸਿੱਖਾਂ]] ਦੇ ਦੂਜੇ [[ਗੁਰੂ]], [[ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ]] ਜੀ ਦੇ ਨਾਮ ਤੇ ਰੱਖੇ ਗਏ ਹਨ। *[[ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਵੈਟਨਰੀ ਅਤੇ ਐਨੀਮਲ ਸਾਇੰਸਜ਼ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ|ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਵੈਟਰਨਰੀ ਅਤੇ ਐਨੀਮਲ ਸਾਇੰਸਜ਼ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]], [[ਲੁਧਿਆਣਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਲੁਧਿਆਣਾ]], [[ਭਾਰਤ]] *ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਚੈਰੀਟੇਬਲ ਹਸਪਤਾਲ, ਲੁਧਿਆਣਾ, ਭਾਰਤ *ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਕਾਲਜ, ਖਡੂਰ ਸਾਹਿਬ, ਭਾਰਤ *ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਗੁਰਮਤ ਸੰਗੀਤ ਅਕੈਡਮੀ, ਲੁਧਿਆਣਾ, ਭਾਰਤ *ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਐਜੂਕੇਸ਼ਨਲ ਐਂਡ ਵੈਲਫੇਅਰ ਸੁਸਾਇਟੀ, ਲੁਧਿਆਣਾ, ਭਾਰਤ *ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਕਾਲਜ ਆਫ ਨਰਸਿੰਗ, ਲੁਧਿਆਣਾ, ਭਾਰਤ ==ਹਵਾਲੇ== *[http://www.gadvasu.in Guru Angad Dev Veterinary and Animal Sciences University] {{Sikhism}} o1kjclwdo45xvfw1cqcwht5a3bregvb 0 204164 837633 836617 2026-04-26T09:15:37Z Jagmit Singh Brar 17898 837633 wikitext text/x-wiki {{Cleanup infobox}} {{Infobox film | name = Adalat | image = Adalat 1958 film.jpeg | alt = | caption = | director = Kalidas | writer = [[Rajendra Krishan]] | screenplay = Rajendra Krishan | story = Kalidas | based_on = | producer = Mallika Kwatra<br />N. S. Kwatra | starring = [[Pradeep Kumar (actor)|Pradeep Kumar]]<br />[[Nargis]]<br />[[Pran (actor)|Pran]] | narrator = | cinematography = H. S. Kwatra | editing = Mohan Rathod | music = [[Madan Mohan (music director)|Madan Mohan]] | studio = Kwatra Films | distributor = Kwatra Films | released = {{film date|1958|df=y}} | runtime = | country = India | language = Hindi | budget = | gross = }} '''"ਅਦਾਲਤ"''' 1958 ਦੀ ਇੱਕ [[ਹਿੰਦੀ ਸਿਨੇਮਾ|ਬਾਲੀਵੁੱਡ]] ਡਰਾਮਾ ਫ਼ਿਲਮ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਨ ਕਾਲੀਦਾਸ ਨੇ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦੀਪ ਕੁਮਾਰ, [[ਨਰਗਿਸ (ਅਦਾਕਾਰਾ)|ਨਰਗਿਸ]], [[ਪ੍ਰਾਣ (ਐਕਟਰ)|ਪ੍ਰਾਣ]] ਨੇ ਮੁੱਖ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਨਿਭਾਈਆਂ ਹਨ।<ref>{{Cite web |title=Adalat (1958) - Review, Star Cast, News, Photos |url=https://www.cinestaan.com/movies/adalat-2562 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201031125620/https://www.cinestaan.com/movies/adalat-2562 |archive-date=31 October 2020 |access-date=2021-12-26 |website=Cinestaan}}</ref> [[ਮਦਨ ਮੋਹਨ]] ਦੁਆਰਾ ਸੰਗੀਤਬੱਧ ਕੀਤੇ ਗਏ ਇਸ ਫਿਲਮ ਦੇ ਗੀਤਾਂ ਨੂੰ [[ਲਤਾ ਮੰਗੇਸ਼ਕਰ]], [[ਆਸ਼ਾ ਭੋਸਲੇ]], [[ਮੁਹੰਮਦ ਰਫ਼ੀ|ਮੁਹੰਮਦ ਰਫੀ]] ਅਤੇ [[ਗੀਤਾ ਦੱਤ]] ਦੁਆਰਾ ਗਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਫਿਲਮ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ 'ਤੇ ਆਪਣੇ ਅਰਥਪੂਰਨ,ਦਿਲ ਨੂੰ ਛੂ ਲੈਣ ਵਾਲੇ ਗ਼ਜ਼ਲ-ਕਿਸਮ ਦੇ ਗੀਤਾਂ ਅਤੇ ਸੁਰੀਲੇ ਸੰਗੀਤ ਲਈ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਦਾਕਾਰ [[ਨਰਗਿਸ (ਅਦਾਕਾਰਾ)|ਨਰਗਿਸ]] ਅਤੇ [[ਪ੍ਰਾਣ (ਐਕਟਰ)|ਪ੍ਰਾਣ]] ਨੇ ਬਹੁਤ ਵਧੀਆ ਅਦਾਕਾਰੀ ਕੀਤੀ ਹੈ।<ref>{{Cite news|url=http://www.hindu.com/2001/07/20/stories/09200707.htm|title=The king of melody|last=Rajaiah|first=Ratna|date=20 July 2001|work=[[The Hindu]]|access-date=4 February 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121120004610/http://www.hindu.com/2001/07/20/stories/09200707.htm|archive-date=20 November 2012}}</ref> == ਪਲਾਟ == ਨਿਰਮਲਾ ਅਤੇ ਬੈਰਿਸਟਰ ਰਾਜੇਂਦਰ ਸਿੰਘ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਪਿਆਰ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜਲਦੀ ਹੀ ਵਿਆਹ ਕਰਨ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਹੈ। ਪਰ ਨਿਰਮਲਾ ਦੀ ਚਾਚੀ ਉਸ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਈਰਖਾ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਦਾ ਵਿਆਹ ਇੱਕ ਅਨਪਡ਼੍ੜ ਪਿੰਡ ਵਾਸੀ ਨਾਲ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਝਗੜਾ ਬਹੁਤ ਵੱਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਿਰਮਲਾ ਆਪਣਾ ਘਰ ਛੱਡ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਇੱਕ ਡਾਂਸ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਨੌਕਰੀ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵੇਸਵਾਘਰ ਦਾ ਮੁਖੋਟਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।ਹੈ। ਇਸ ਕਾਰਣ ਉਸਨੂੰ ਜੇਲ੍ਹ ਜਾਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਹ ਦੋਸ਼ੀ ਨਹੀਂ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਘਰ ਵਾਪਸ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਘਰ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਨਹੀਂ ਹੋਣ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਅਤੇ ਘਰੋਂ ਕਢ ਦਿੱਤਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ ਸਦਮੇ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਮਾਂ ਮਰ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਫਿਰ ਤੋਂ ਸੜਕਾਂ ਤੇ ਕੰਮ ਲੱਭਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਪੰਡਿਤ ਕੇਦਾਰਨਾਥ, ਇੱਕ ਦਲਾਲ, ਹੁਣ ਉਸ ਦਾ ਪਿੱਛਾ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਉਹ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਲਈ ਹਾਸਿਲ ਕਰ ਸਕੇ। ਪਰ ਸੰਜੋਗ ਨਾਲ, ਉਹ ਦੁਬਾਰਾ ਰਾਜਿੰਦਰ ਨੂੰ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਪ੍ਰੇਮੀਆਂ ਦਾ ਵਿਆਹ ਗੁਪਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਫਿਰ ਰਾਜੇਂਦਰ ਗਰਭਵਤੀ ਨਿਰਮਲਾ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਬ੍ਰਿਟੇਨ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਰਾਜਿੰਦਰ ਦੇ ਮਾਪੇ ਨਿਰਮਲਾ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਘਰੋਂ ਬਾਹਰ ਕੱਢ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਨਿਰਮਲਾ ਇੱਕ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਹਾਲਤਾਂ ਬਹੁਤ ਵਿਗੜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਹ ਆਪਣੀ ਰੋਜ਼ੀ-ਰੋਟੀ ਕਮਾਉਣ ਦੇ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਡਾ. ਰੇਣੂਕਾ ਰਾਏ, ਇੱਕ ਦਿਆਲੂ ਔਰਤ ਨੂੰ ਦੇ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਪੈਸੇ ਕਮਾਉਣ ਲਈ ਵੇਸਵਾ-ਗਮਨ ਵਿੱਚ ਚਲੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਕਹਾਣੀ ਉਦੋਂ ਬਦਲਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਉਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਵੱਡਾ ਹੋ ਕੇ ਸਰਕਾਰੀ ਵਕੀਲ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਕੇਸ ਨਿਰਮਲਾ, ਇੱਕ ਵੇਸਵਾ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਕਤਲ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਲੱਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। == ਕਾਸਟ == * ਪ੍ਰਦੀਪ ਕੁਮਾਰ-ਬੈਰਿਸਟਰ ਰਾਜਿੰਦਰ ਸਿੰਘ "ਰਾਜਨ" * ਨਿਰਮਲਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ [[ਨਰਗਿਸ (ਅਦਾਕਾਰਾ)|ਨਰਗਿਸ]] * [[ਪ੍ਰਾਣ (ਐਕਟਰ)|ਪ੍ਰਾਣ]] ਪੰਡਿਤ ਕੇਦਾਰਨਾਥ/ਸ਼ਰੀਫ ਅਹਿਮਦ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ * ਮੁਰਾਦ ਠਾਕੁਰ ਰਣਵੀਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ * ਮਿਰਜ਼ਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਯਾਕੂਬ * ਡਾ. ਰੇਣੂਕਾ ਰਾਏ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਅਚਲਾ ਸਚਦੇਵ * ਪ੍ਰਤਿਮਾ ਦੇਵੀ ਨਿਰਮਲਾ ਦੀ ਮਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ * [[ਮੀਨੂ ਮੁਮਤਾਜ਼|ਮੀਨੂੰ ਮੁਮਤਾਜ]] ਮਹਿਮਾਨ ਕਲਾਕਾਰ ਵਜੋਂ * ਮਹਿਮਾਨ ਕਲਾਕਾਰ ਵਜੋਂ ਕੁਸੁਮ * ਰੂਪ ਮਾਲਾ ਮਹਿਮਾਨ ਕਲਾਕਾਰ ਵਜੋਂ * ਜਵਾਹਰ ਕੌਲ-ਬੈਰਿਸਟਰ ਰਤਨਲਾਲ * ਕਾਲਜ ਦੀ ਕਲਾਸ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਵਜੋਂ [[ਸਰਦੂਲ ਸਿੰਘ ਕਵਾਤਰਾ]] * ਮਹਿਮਾਨ ਕਲਾਕਾਰ ਵਜੋਂ ਕੁਸੁਮ * ਰੂਪ ਮਾਲਾ ਮਹਿਮਾਨ ਕਲਾਕਾਰ ਵਜੋਂ * ਜਵਾਹਰ ਕੌਲ-ਬੈਰਿਸਟਰ ਰਤਨਲਾਲ ਰਾਏ * [[ਚੰਦ ਬੁਰਕੇ|ਚਾਂਦ ਬੁਰਕੇ]] * ਪਾਰੋ * ਦਯਾ ਦੇਵੀ * ਉਮਾ ਦੱਤ * ਸਾਗਰ * ਕਮਲ * ਰਾਮ ਲਾਲ * ਰਵੀ ਕਾਂਤ * ਸੁਸ਼ੀਲਾ ਰਾਣੀ * ਮਾਸਟਰ ਸਹਿਗਲ * ਗਜਿੰਦਰ ਨਰੂਲਾ == ਸੰਗੀਤ == ਇਸ ਫਿਲਮ ਦੇ ਗੀਤ ਰਾਜੇਂਦਰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਲਿਖੇ ਹਨ ਅਤੇ [[ਮਦਨ ਮੋਹਨ|ਸੰਗੀਤ ਮਦਨ ਮੋਹਨ]] ਨੇ ਰਚਿਆ ਹੈ। {| class="wikitable" !ਗੀਤ. !ਗਾਇਕ |- |"ਉਨਕੋ ਯੇ ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਹੈ" |[[ਲਤਾ ਮੰਗੇਸ਼ਕਰ]] |- |"ਯੂੰ ਹਸਰਤੋਂ ਕੇ ਦਾਗ" |ਲਤਾ ਮੰਗੇਸ਼ਕਰ |- |"ਜਾਣਾ ਥਾ ਹਮਸੇ ਦੂਰ" |ਲਤਾ ਮੰਗੇਸ਼ਕਰ |- |"ਜਾ ਜਾ ਰੇ ਜਾ ਸਾਜਨਾ" |ਲਤਾ ਮੰਗੇਸ਼ਕਰ, [[ਆਸ਼ਾ ਭੋਸਲੇ]] |- |"ਜਬ ਦਿਨ ਹਸੀਨ ਦਿਲ ਹੋ ਜਵਾਨ ਕਿਊਂ ਨਾ ਮਨਾਏੰ" |ਆਸ਼ਾ ਭੋਸਲੇ, [[ਮੁਹੰਮਦ ਰਫ਼ੀ|ਮੁਹੰਮਦ ਰਫੀ]] |- |"ਜ਼ਮੀਨ ਸੇ ਹਮੇਂ ਆਸਮਾਨ ਪਰ ਬਿੱਠਾਕੇ" |ਆਸ਼ਾ ਭੋਸਲੇ, ਮੁਹੰਮਦ ਰਫੀ |- |"ਦੁਪੱਟਾ ਮੇਰਾ ਮਲਮਲ ਕਾ ਰੰਗ ਸਲੇਟੀ ਹਲਕਾ" |ਆਸ਼ਾ ਭੋਸਲੇ, [[ਗੀਤਾ ਦੱਤ]] |- |} == ਹਵਾਲੇ == <references /> == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == lg2m1toe6pk4ok5f223ubnnxqwx6mtu 0 204202 837632 836766 2026-04-26T09:15:03Z Jagmit Singh Brar 17898 837632 wikitext text/x-wiki {{Cleanup infobox}}{{Infobox station | name = '''ਭੁੱਚੋ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ''' | style = ਭਾਰਤੀ ਰੇਲਵੇ | type = [[Indian Railways]] station | image = | caption = | address = [[ਭੁੱਚੋ ਮੰਡੀ]], [[ਬਠਿੰਡਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ]], [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]] | country = India | coordinates = {{coord|30.209882|75.095186|format=dms|display=inline}} | elevation = {{convert|242|m|ft}} | owned = [[Indian Railways]] | operator = [[Northern Railway zone|Northern Railway]] | lines = [[Bathinda–Rajpura line]] | platforms = 2 | tracks = Double Electric-Line | connections = | structure = Standard (on ground) | depth = | levels = | parking = | bicycle = | accessible = | status = ਚਾਲੂ | code = {{Indian railway code | code = BCU | zone = [[Northern Railway zone|Northern Railway]] | division = {{rwd|Ambala}} }} | opened = | closed = | rebuilt = | electrified = ਹਾਂ | former = | mpassengers = | passengers = | pass_system = | pass_year = | pass_percent = | services = {{Adjacent stations|system=Indian Railways |line=Northern Railway zone|left=Bathinda Cantonment|right=Lahira Khana|type=[[Bathinda–Rajpura line]]}} | mapframe = yes | mapframe-caption = Interactive map | map_type = | map_dot_label = | map_size = 300 }} '''ਭੁੱਚੋ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ''' [[ਬਠਿੰਡਾ–ਰਾਜਪੁਰਾ ਲਾਈਨ|ਬਠਿੰਡਾ-ਰਾਜਪੁਰਾ ਰੇਲਵੇ ਲਾਈਨ]] ਉੱਪਰ ਸਥਿਤ ਇੱਕ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਹੈ ਇਹ ਭਾਰਤੀ [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]] ਰਾਜ ਦੇ ਬਠਿੰਡਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ [[ਭੁੱਚੋ ਮੰਡੀ]] ਕਸਬੇ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=Bhuchchu Railway Station Map/Atlas NR/Northern Zone - Railway Enquiry |url=https://indiarailinfo.com/station/map/bhuchchu-bcu/1199 |access-date=2026-03-10 |website=indiarailinfo.com}}</ref><ref>{{Cite web |title=Bhuchchu (BCU) Railway Station: Station Code, Schedule & Train Enquiry - RailYatri |url=https://www.railyatri.in/stations/bhuchchu-bcu |access-date=2026-03-10 |website=www.railyatri.in}}</ref> ਜੋ ਅੰਬਾਲਾ ਰੇਲਵੇ ਡਿਵੀਜ਼ਨ ਅਧੀਨ [[ਉੱਤਰੀ ਰੇਲਵੇ ਖੇਤਰ|ਉੱਤਰੀ ਰੇਲਵੇ]] ਅਧੀਨ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਭੁੱਚੋ (BCU) ਜੰਕਸ਼ਨ ਤੋਂ ਲੰਘਣ ਵਾਲੀਆਂ ਕੁੱਲ ਰੇਲਗੱਡੀਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 24 ਹੈ। ਇਸਦਾ ਸਟੇਸ਼ਨ ਕੋਡ BCU ਹੈ '''ਭੁੱਚੋ''' ਤੋਂ ਲੰਘਣ ਵਾਲੀਆਂ ਕੁਝ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਰੇਲਗੱਡੀਆਂ ਹਨ - (ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਕੈਂਟ - ਹਰਿਦੁਆਰ ਐਕਸਪ੍ਰੈਸ, ਬਾੜਮੇਰ - ਰਿਸ਼ੀਕੇਸ਼ ਐਕਸਪ੍ਰੈਸ, ਆਦਿ)। == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}}{{Railway stations in the Punjab, India}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਬਠਿੰਡਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ]] 5q1cxji5c7623zx2cewgqq1lo9ocik7 0 204214 837631 836788 2026-04-26T09:14:52Z Jagmit Singh Brar 17898 837631 wikitext text/x-wiki {{Cleanup infobox}}{{Short description|Railway station in Punjab, India}} {{Infobox station | name = '''ਰਾਮਪੁਰਾ ਫੂਲ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ''' | type = [[Indian Railways]] station | style = Indian Railways | image = Rampura Phul.jpg | image_caption = ਰਾਮਪੁਰਾ ਫੂਲ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ | address = [[ਰਾਮਪੁਰਾ ਫੂਲ]], [[ਬਠਿੰਡਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ]], [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]] | country = India | coordinates = {{coord|30.269357|75.23738|format=dms|display=inline}} | line = [[Bathinda–Rajpura line]] | other = | elevation = {{convert|232|m|ft}} | structure = Standard (on ground) | platform = 1 | depth = | levels = | tracks = Double Electric-Line | parking = | bicycle = | opened = | closed = | rebuilt = | electrified = ਹਾਂ | accessible = | code = {{Indian railway code | code = PUL | zone = [[Northern Railway zone|Northern Railway]] | division = {{rwd|Ambala}} }} | owned = [[Indian Railways]] | operator = [[Northern Railway zone|Northern Railway]] | services = {{Adjacent stations|system=Indian Railways |line=Northern Railway zone|left=Lehra Muhabbat|right=Jethuke|type=[[Bathinda–Rajpura line]]}} | status = ਚਾਲੂ | former = | passengers = | pass_year = | pass_percent = | pass_system = | mpassengers = | map_locator = | map_type = | map_dot_label = | map_size = 300 | mapframe = yes | mapframe-caption = Interactive map }} '''ਰਾਮਪੁਰਾ ਫੂਲ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ''' ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਦੇ [[ਬਠਿੰਡਾ]] ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ [[ਰਾਮਪੁਰਾ ਫੂਲ]] ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਬਠਿੰਡਾ ਰਾਜਪੁਰਾ ਲਾਇਨ ਉੱਪਰ ਇੱਕ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਹੈ। ਰਾਮਪੁਰਾ ਫੂਲ ਦਾ ਸਟੇਸ਼ਨ ਕੋਡ ਨਾਮ '''PUL''' ਹੈ। ਰਾਮਪੁਰਾ ਫੂਲ (PUL) ਤੋਂ ਲੰਘਣ ਵਾਲੀਆਂ ਕੁੱਲ ਰੇਲਗੱਡੀਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 26 ਹੈ। ਰਾਮਪੁਰਾ ਫੂਲ ਤੋਂ ਲੰਘਣ ਵਾਲੀਆਂ ਕੁਝ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਰੇਲਗੱਡੀਆਂ ਹਨ - (ਬਾੜਮੇਰ - ਰਿਸ਼ੀਕੇਸ਼ ਐਕਸਪ੍ਰੈਸ, ਹਰਿਦੁਆਰ - ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਕੈਂਟ ਐਕਸਪ੍ਰੈਸ, ਆਦਿ)। == ਹਵਾਲੇ == https://indiarailinfo.com/station/map/rampura-phul-pul/1198 [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਬਠਿੰਡਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ]] g6wz4uqnaap1fno7usv1fhm7rzjei5u 0 204215 837630 836794 2026-04-26T09:14:41Z Jagmit Singh Brar 17898 837630 wikitext text/x-wiki {{Cleanup infobox}}{{Infobox station | name = '''ਤਪਾ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ''' | style = ਭਾਰਤੀ ਰੇਲਵੇ | type = [[ਭਾਰਤੀ ਰੇਲਵੇ]] ਸਟੇਸ਼ਨ | image = | caption = | address = ਸਦਰ ਬਜ਼ਾਰ, [[ਤਪਾ, ਪੰਜਾਬ|ਤਪਾ ਮੰਡੀ]], [[ਬਰਨਾਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ]], [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]] | country = India | coordinates = {{coord|30.303078|75.366931|format=dms|display=inline}} | elevation = {{convert|222|m|ft}} | owned = [[Indian Railways]] | operator = [[Northern Railway zone|Northern Railway]] | lines = [[ਬਠਿੰਡਾ–ਰਾਜਪੁਰਾ ਲਾਇਨ]] | platforms = 1 | tracks = Double Electric-Line | connections = | structure = Standard (on ground) | depth = | levels = | parking = | bicycle = | accessible = | status = ਚਾਲੂ | code = {{Indian railway code | code = JHK | zone = [[Northern Railway zone|Northern Railway]] | division = {{rwd|Ambala}} }} | opened = | closed = | rebuilt = | electrified = Yes | former = | mpassengers = | passengers = | pass_system = | pass_year = | pass_percent = | services = {{Adjacent stations|system=Indian Railways |line=Northern Railway zone|left=Jethuke|right=Ghunas|type=[[Bathinda–Rajpura line]]}} | mapframe = yes | mapframe-caption = Interactive map | map_type = | map_dot_label = | map_size = 300 }} '''ਤਪਾ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ''' ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਬਰਨਾਲਾ ਜਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ [[ਬਠਿੰਡਾ–ਰਾਜਪੁਰਾ ਲਾਈਨ|ਬਠਿੰਡਾ-ਰਾਜਪੁਰਾ ਰੇਲਵੇ ਲਾਈਨ]] ਉੱਤੇ ਤਪਾ ਮੰਡੀ ਕਸਬੇ ਵਿਚ ਸਥਿਤ ਇੱਕ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਹੈ ਜੋ ਅੰਬਾਲਾ ਰੇਲਵੇ ਡਿਵੀਜ਼ਨ ਅਧੀਨ [[ਉੱਤਰੀ ਰੇਲਵੇ ਖੇਤਰ|ਉੱਤਰੀ ਰੇਲਵੇ]] ਦੇ ਅਧੀਨ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=Tapa Railway Station Map/Atlas NR/Northern Zone - Railway Enquiry |url=https://indiarailinfo.com/station/map/tapa-tapa/1197 |access-date=2026-03-19 |website=indiarailinfo.com}}</ref><ref>{{Cite web |title=Tapa (TAPA) Railway Station: Station Code, Schedule & Train Enquiry - RailYatri |url=https://www.railyatri.in/stations/tapa-tapa |access-date=2026-03-19 |website=www.railyatri.in}}</ref> ਇਸਦਾ ਸਟੇਸ਼ਨ ਕੋਡ JHK ਹੈ == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਬਰਨਾਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਬਰਨਾਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ]] g91qbuv3tq6wsioxbvhd3vun0pzaalz 0 204217 837629 836797 2026-04-26T09:14:25Z Jagmit Singh Brar 17898 837629 wikitext text/x-wiki {{Cleanup infobox}} {{Short description|Railway station in Punjab, India}} {{Infobox station | name = '''ਸੇਖਾ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ''' | type = [[Indian Railways]] station | style = Indian Railways | image = | image_caption = | address = [[Sekha]], [[Barnala district]], [[Punjab, India|Panjab]] | country = India | coordinates = {{coord|30.380452|75.643764|format=dms|display=inline}} | line = [[Bathinda–Rajpura line]] | other = | elevation = {{convert|233|m|ft}} | structure = Standard (on ground) | platform = 3 | depth = | levels = | tracks = Double Electric-Line | parking = | bicycle = | opened = | closed = | rebuilt = | electrified = Yes | accessible = | code = {{Indian railway code | code = SEQ | zone = [[Northern Railway zone|Northern Railway]] | division = {{rwd|Ambala}} }} | owned = [[Indian Railways]] | operator = [[Northern Railway zone|Northern Railway]] | services = {{Adjacent stations|system=Indian Railways |line=Northern Railway zone|left=Barnala|right=Alal|type=[[Bathinda–Rajpura line]]}} | status = Functioning | former = | passengers = | pass_year = | pass_percent = | pass_system = | mpassengers = | map_locator = | map_type = | map_dot_label = | map_size = 300 | mapframe = yes | mapframe-caption = Interactive map }} '''ਸੇਖਾ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ''' [[ਬਠਿੰਡਾ–ਰਾਜਪੁਰਾ ਲਾਈਨ|ਬਠਿੰਡਾ-ਰਾਜਪੁਰਾ ਰੇਲਵੇ ਲਾਈਨ]] ਉੱਤੇ ਸਥਿਤ ਇੱਕ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਹੈ ਜੋ ਅੰਬਾਲਾ ਰੇਲਵੇ ਡਿਵੀਜ਼ਨ ਅਧੀਨ [[ਉੱਤਰੀ ਰੇਲਵੇ ਖੇਤਰ|ਉੱਤਰੀ ਰੇਲਵੇ]] ਦੁਆਰਾ ਚਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਭਾਰਤੀ ਰਾਜ [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]] ਦੇ ਬਰਨਾਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਸੇਖਾ ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਸਥਿਤ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=SEQ/Sekha (3 PFs) |url=https://indiarailinfo.com/station/map/sekha-seq/5557 |access-date=27 March 2026}}</ref><ref>{{Cite web |last=TTI |title=SEQ / Sekha Railway Station {{!}} Train Arrival / Departure Timings at Sekha |url=https://www.totaltraininfo.com/station/seq/ |access-date=2026-03-27 |website=www.totaltraininfo.com |language=en}}</ref> ਇਸਦਾ ਸਟੇਸ਼ਨ ਕੋਡ SEQ ਹੈ ਇਸਦੇ ਕੁੱਲ 3 ਪਲੇਟਫਾਰਮ ਹਨ ਸੇਖਾ (SEQ) ਤੋਂ ਲੰਘਣ ਵਾਲੀਆਂ ਕੁੱਲ ਰੇਲਗੱਡੀਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 24 ਹੈ। == ਲੰਘਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਰੇਲ ਗੱਡੀਆਂ== ਲੰਘਣ ਵਾਲੀਆਂ ਕੁਝ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਰੇਲਗੱਡੀਆਂ ਹਨ (ਬਾੜਮੇਰ - ਰਿਸ਼ੀਕੇਸ਼ ਐਕਸਪ੍ਰੈਸ, ਬਠਿੰਡਾ - ਧੂਰੀ ਪੈਸੇਂਜਰ, ਆਦਿ)। == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਬਰਨਾਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਬਰਨਾਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ]] htqcwvo4p5x5x1vep30yildahacp843 0 204317 837628 837512 2026-04-26T09:13:14Z Jagmit Singh Brar 17898 837628 wikitext text/x-wiki   {{Cleanup infobox}}{{ਗਿਆਨਸੰਦੂਕ ਪਾਤਰ|name=Tony Tony Chopper|series=[[One Piece]]|image=Tony Tony Chopper.jpg|caption=Chopper in his most common form, as a human-reindeer hybrid as illustrated by [[Eiichiro Oda]] in the color spread of [[List of One Piece chapters (807–1015)|Chapter 1000]]|first=''[[One Piece]]'' chapter 134: "Dr. Kureha" (''[[Weekly Shōnen Jump]]'' No. 23, May 8, 2000)|last=|creator=[[Eiichiro Oda]]|voice='''Japanese''' <br /> [[Ikue Otani]] (ep. 83-253, 264+) <br /> [[Kazue Ikura]] (ep. 254-263) <br /> '''English''' <br /> [[Lisa Ortiz]] ([[4Kids Entertainment|4Kids]])<br /> [[Brina Palencia]] ([[FUNimation Entertainment|FUNimation]]) <br /> [[Emlyn Morinelli]] (Singapore, [[Odex]]) <br /> [[Mikaela Hoover]] ([[One Piece (2023 TV series)|live action series]])|alias="Cotton Candy Lover"|occupation=[[Pirate]] ([[Physician|Doctor]])|relatives=[[Hiriluk]] (surrogate father)<br />[[Dr. Kureha|Kureha]] (surrogate mother)|lbl21=Affiliations|data21={{plainlist| * [[Straw Hat Pirates]] (Doctor) * Straw Hat Grand Fleet * Foxy Pirates (Former) * Ninja-Pirate-Mink-Samurai Alliance (Disbanded)<ref>One piece, chapter 819, Alliance was formed.</ref> }}|lbl22=Age|data22=15 (debut)<ref name="vol19">{{cite book|last=Oda|first=Eiichirō|title=Rebellion|series=One Piece|volume=19|year=2008|publisher=[[Viz Media]]|isbn=978-1-4215-1513-7|page=26}}</ref><br> 17 (after the timeskip)|lbl31=[[Devil Fruit]]|data31={{nihongo|Human-Human Fruit|ヒトヒトの実|Hito Hito no Mi}}|lbl1=Birthday|data1=[[December 24]]|lbl32=Bounties|data32=[[File:Berrysymbol.png]]1000 {{small|(current)}}<br> [[File:Berrysymbol.png]]100 {{small|(second)}}<br> [[File:Berrysymbol.png]]50 {{small|(first)}}<ref name="vol45"> {{cite book |last=Oda |first=Eiichiro |title= You Have My Sympathies |series=One Piece |volume=45 |year=2007 |publisher=[[Shueisha]] |language= |isbn=978-1-4215-3461-9 |chapter=435 You Have My Sympathies }}</ref><ref name=vol80> {{cite book |last=Oda |first=Eiichiro |title= Opening Speech |series=One Piece |volume=80 |year=2015 |publisher=[[Shueisha]] |language= |isbn= 978-1-42-159024-0 |chapter=801 Opening Speech }}</ref>|gender=Male|species=[[Reindeer]]/[[Human]]}}ਟੋਨੀ ਟੋਨੀ ਚੋਪਰ (ਜਪਾਨੀਃ тнитные тони сопер, ਹੈਪਬਰਨਃ Tonī Tonī Choppa), ਜਿਸ ਨੂੰ "ਕਾਟਨ ਕੈਂਡੀ ਪ੍ਰੇਮੀ" ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, [[ਮਾਂਗਾ|ਮੰਗਾ]] ਲਡ਼ੀ ਅਤੇ ਮੀਡੀਆ ਫਰੈਂਚਾਇਜ਼ੀ ਵਨ ਪੀਸ ਦਾ ਇੱਕ ਕਾਲਪਨਿਕ ਪਾਤਰ ਹੈ ਜੋ ਈਇਚੀਰੋ ਓਡਾ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਪਾਤਰ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪਹਿਲੀ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਲਡ਼ੀ ਦੇ 134ਵੇਂ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ, ਜੋ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ 8 ਮਈ, 2000 ਨੂੰ ਜਪਾਨ ਵਿੱਚ [[Shueisha|ਸ਼ੁਈਸ਼ਾ]] ਦੇ ਵੀਕਲੀ ਸ਼ੋਨੇਨ ਜੰਪ ਮੈਗਜ਼ੀਨ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਹ ਸਟ੍ਰੌ ਹੈਟ ਪਾਇਰੇਟਸ ਦਾ ਛੇਵਾਂ ਮੈਂਬਰ ਹੈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਡਾਕਟਰ ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਪੰਜਵਾਂ ਮੈਂਬਰ ਹੈ। ਚੋਪਰ ਨੂੰ ਅਕਸਰ ਸਰਕਾਰੀ ਮਾਲ 'ਤੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਲਡ਼ੀ ਲਈ ਇੱਕ ਮਾਸਕੋਟ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜ਼ੋਆਨ-ਕਿਸਮ ਦੇ ਮਨੁੱਖੀ-ਮਨੁੱਖੀ ਫਲ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ (ਹਿੱਟ, ਹਿਟੋ ਹਿਟੋ ਨੋ ਮੀ) ਉਸਨੂੰ ਇੱਕ ਪੂਰੇ ਆਕਾਰ ਦੇ ਰੇਨਡੀਅਰ ਜਾਂ ਰੇਨਡੀਅਰ-ਮਨੁੱਖ ਹਾਈਬ੍ਰਿਡ ਵਿੱਚ ਬਦਲਣ ਦੀ ਯੋਗਤਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇੱਕ ਦਵਾਈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਹ "ਰੰਬਲ ਬਾਲ" ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ (ਰਣਬੁਰੂ ਬੋਰੂ) ਉਸਨੂੰ ਥੋਡ਼ੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਹੋਰ ਵੀ ਪਰਿਵਰਤਨ ਕਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਨੀਲੇ ਨੱਕ ਕਾਰਨ ਉਸ ਦੇ ਝੁੰਡ ਦੁਆਰਾ ਰੱਦ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਅਤੇ ਸ਼ਰਾਰਤੀ ਦਾ ਫਲ ਖਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਚੋਪਰ ਨੂੰ ਡਰੱਮ ਟਾਪੂ ਦੇ ਕੁੱਕ [[ਡਾਕਟਰ]] ਹੀਰਿਲੁਕ ਦੁਆਰਾ ਬਚਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਬਰਫ ਦੇ ਸੰਪਰਕ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਚੈਰੀ ਦੇ ਫੁੱਲ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਇੱਕ ਪੋਸ਼ਨ ਵਿਕਸਿਤ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਜਦੋਂ ਹਿਰਿਲੁਕ ਇੱਕ ਘਾਤਕ ਬਿਮਾਰੀ ਨਾਲ ਬਿਮਾਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਚੋਪਰ ਦਾ ਦਿਲ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹਿਰਿਲੁਕ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਡਾਕਟਰ ਕੁਰੇਹਾ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸਲਾਹਕਾਰ ਵਜੋਂ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਟਰਾਅ ਹੈਟਸ ਦੇ ਡਰੱਮ ਟਾਪੂ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚਣ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਚੋਪਰ ਲੈਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਕੁਰੇਹਾ ਹਿਰਿਲੁਕ ਦੇ ਜੀਵਨ ਮਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਬਰਫੀਲੇ ਅਸਮਾਨ ਨੂੰ ਚੈਰੀ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਵਿੱਚ ਬਦਲਣ ਲਈ ਹਿਰਿਲੁਕ ਦੀ ਦਵਾਈ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਉਸ ਦੀ ਸ਼ਲਾਘਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਚੋਪਰ ਭਡ਼ਕ ਉੱਠਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਈ ਵਾਰ ਉਸ ਵਿਅਕਤੀ ਉੱਤੇ ਚੀਕਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਸ਼ਲਾਘਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਬੰਦ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਹਾ। [ch. 140] ਲਡ਼ੀ ਦੇ ਅੰਦਰ ਇੱਕ ਚੱਲ ਰਹੀ ਰੁਕਾਵਟ ਉਦੋਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਹੋਰ ਪਾਤਰ ਉਸਨੂੰ <nowiki><i id="mwNg">ਤਨੁਕੀ</i></nowiki> ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਗਲਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਹ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਠੀਕ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਕਿ ਉਹ ਇੱਕ ਟੋਨਾਕਾਈ ("ਰੇਨਡੀਅਰ" ਲਈ ਜਪਾਨੀ) ਹੈ। == ਬਾਰੇ == === ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ === ਚੋਪਰ ਦੀ ਪਿਛੋਕੜ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਦੇ ਨਾਲ, ਓਡਾ ਇਹ ਦਰਸਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ ਕਿ ਪਰਿਵਾਰ ਮੰਨੇ ਜਾਣ ਲਈ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਖੂਨ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹੋਣ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਨਹੀਂ ਹੈ।<ref>{{Cite web |last=Oliveira |first=Willian |date=April 18, 2019 |title=Estas são as idades e alturas corretas de cada membro dos Chapéus de Palha em One Piece |url=https://criticalhits.com.br/anime/one-piece-idade-alturas-chapeu-de-palha/ |access-date=April 30, 2022 |website=Critical Hits |language=pt}}</ref> ਜਦੋਂ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਕ ਦੁਆਰਾ ਪੁੱਛਿਆ ਗਿਆ ਕਿ ਜੇ ਵਨ ਪੀਸ ਨੂੰ ਅਸਲੀ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਸੈੱਟ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਸਟ੍ਰੌ ਹੈਟ ਪਾਇਰੇਟਸ ਦੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਦੀ ਕੌਮੀਅਤ ਕੀ ਹੋਵੇਗੀ, ਓਡਾ ਨੇ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਚੋਪਰ ਕੈਨੇਡੀਅਨ ਹੋਵੇਗਾ।<ref>{{Cite web |last=Koide |first=Jamie |date=October 1, 2015 |title=One Piece characters' nationalities revealed, but fans have mixed opinions |url=https://soranews24.com/2015/10/01/one-piece-characters-nationalities-revealed-but-fans-have-mixed-opinions/ |access-date=May 29, 2021 |website=SoraNews24}}</ref> ਚੋਪਰ ਨੂੰ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਦਾਨਵ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਬਾਹਰ ਕੱਢਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਚੋਪਰ ਬਹੁਤ ਹੀ ਭੋਲਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਦੱਸੀ ਗਈ ਕਿਸੇ ਵੀ ਗੱਲ 'ਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕਰਨ ਦਾ ਰੁਝਾਨ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਉਸੌਪ ਦੇ ਅਪਮਾਨਜਨਕ, ਅਤਿਕਥਨੀ ਵਾਲੇ ਝੂਠ ਵੀ। ਚੋਪਰ ਦੀ ਸ਼ਲਾਘਾ ਕੀਤੀ ਜਾਣੀ ਪਸੰਦ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਆਪਣੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਲੁਕਾਉਣ ਵਿੱਚ ਅਸਮਰੱਥ ਹੈ। ਟਾਈਮ-ਸਕਿੱਪ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਆਪਣੀ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਅਪਣਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ "ਲੁਫੀ ਲਈ ਦਾਨਵ" ਬਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ। === ਯੋਗਤਾਵਾਂ === ਜ਼ੋਆਨ-ਕਿਸਮ ਦੇ ਮਨੁੱਖੀ-ਮਨੁੱਖੀ ਫਲ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਟੋਨੀ ਚੋਪਰ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਬਦਲਣ ਦੀ ਯੋਗਤਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈਃ ਇੱਕ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵ, ਮਨੁੱਖੀ ਵੱਡਾ ਬਾਰਾਸਿੰਘਾ ਹਾਈਬ੍ਰਿਡ ਜਾਂ ਉਸਦਾ ਡਿਫਾਲਟ ਵੱਡਾ ਬਾਰਾਸਿੰਘਾ ਰੂਪ। [ch. 140] ਆਪਣੀਆਂ ਆਮ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਚੋਪਰ ਨੇ ਇੱਕ ਦਵਾਈ ਵਿਕਸਤ ਕੀਤੀ ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਹ ਰੰਬਲ ਬਾਲ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ (ਰੰਬਲ ਬੋਲ, ਰਣਬੁਰੂ ਬਰੂ) ਗੋਲ ਪੀਲੇ ਗੋਲੀਆਂ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਉਸਨੂੰ ਅਸਥਾਈ ਤੌਰ ਤੇ ਵਰਤਣ ਲਈ ਚਾਰ ਵਾਧੂ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਰੰਬਲ ਬਾਲ ਦੇ ਮੁਢਲੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਸਿਰਫ ਤਿੰਨ ਮਿੰਟ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, [ch. 149] ਚੋਪਰ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਮਾਡ਼ੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦੇ ਛੇ ਘੰਟਿਆਂ ਲਈ ਦੂਜੀ ਗੇਂਦ ਦਾ ਸੇਵਨ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ, ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਦੂਜੇ ਰੰਬਲ ਬਲ ਦੇ ਤਿੰਨ ਮੰਟਾਂ ਦੌਰਾਨ ਉਸ ਦੇ ਪਰਿਵਰਤਨਾਂ ਉੱਤੇ ਨਿਯੰਤਰਣ ਦਾ ਨੁਕਸਾਨ. [ਚੈ. 406] ਜੇ ਚੋਪਰ ਛੇ ਘੰਟਿਆਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਤਿੰਨ ਰੰਬਲ ਗੇਂਦਾਂ ਦਾ ਸੇਵਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਭਿਆਨਕ ਅਨੁਪਾਤ ਵਿੱਚ ਵਧਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਸਵੈ-ਨਿਯੰਤਰਣ ਅਤੇ ਚੇਤਨਾ ਗੁਆ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। [ch. 407] ਇਹ ਰੂਪ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਮੌਨਸਟਰ ਪੁਆਇੰਟ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਬਹੁਤ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਹੈ, ਪਰ ਇਸ ਦਾ ਚੋਪਰ ਦੀ ਜੀਵਨ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਨ ਦਾ ਮਾਡ਼ਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਵੀ ਹੈ। ਦੋ ਸਾਲ ਦੇ ਟਾਈਮ-ਕਿੱਪ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਚੋਪਰ ਬਿਨਾਂ ਰੰਬਲ ਬਾਲ ਦੇ ਛੇ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਬਦਲਣ ਦੇ ਯੋਗ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਮੌਨਸਟਰ ਪੁਆਇੰਟ ਨੂੰ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਰੰਬਲ ਗੇਂਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। [ch. 645] [ch. 656] ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਅਤੇ ਅਸਥਾਈ ਕੈਦੀ ਸੀਜ਼ਰ ਕਲੌਨ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ, ਚੋਪਰ ਫਾਰਮੂਲੇ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਕਰਨ ਅਤੇ ਰੰਬਲ ਬਾਲ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਦਸ ਗੁਣਾ ਵਧਾ ਕੇ ਤੀਹ ਮਿੰਟ ਕਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਹੋ ਗਿਆ, [ch. 1014] ਹਾਲਾਂਕਿ ਚੋਪਰ ਦੇ ਨਵੇਂ ਮਾਡ਼ੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਅਸਥਾਈ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇੱਕ ਬੱਚੇ ਵਰਗੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸੁੰਗਡ਼ ਰਹੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਬੇਬੀ ਗੀਜ਼ਰ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪੁਰਾਣੀ ਭਾਸ਼ਣ ਦੇ ਨਾਲ. [ਚੈ. 1017][ch. 1017] ਚੂਁਕਿ ਚੋਪਰ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਜਾਨਵਰ ਹੈ ਜੋ ਮਨੁੱਖੀ-ਮਨੁੱਖੀ ਫਲ ਖਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਹੋਰ ਜਾਨਵਰਾਂ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਗੱਲਬਾਤ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। [ਚੈ. 154][ch. 154] === ਪੋਰਟਰੇਟਸ === {{Multiple image | total_width = 310px | image1 = Brina_Palencia_by_Gage_Skidmore.jpg | image2 = Mikalea Hoover (54855090273).jpg | caption1 = [[Brina Palencia]] voices Tony Tony Chopper in the [[Funimation]] English dub of the anime series. | caption2 = [[Mikaela Hoover]] voices and performs the face capture for Tony Tony Chopper in the live-action series. }} ਵਨ ਪੀਸ ਦੇ ਮੂਲ ਜਪਾਨੀ ਐਨੀਮੇ ਵਿੱਚ, ਟੋਨੀ ਟੋਨੀ ਚੋਪਰ ਦੀ ਮੁੱਖ ਆਵਾਜ਼ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਇਕੂ ਓਟਾਨੀ ਹੈ। ਕਾਜ਼ੂ ਇਕੁਰਾ ਨੇ ਐਪੀਸੋਡਾਂ ਲਈ ਟੋਨੀ ਟੋਨੀ ਚੋਪਰ ਨੂੰ ਆਵਾਜ਼ ਦਿੱਤੀ 254-263।<ref>{{Citation |title=Nami Tamashii no Sakebi! Mugiwara no Luffy Fukkatsu! |url=http://www.imdb.com/title/tt1030266/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20170210052604/http://www.imdb.com/title/tt1030266/ |access-date=2020-03-31 |archive-date=2017-02-10}}</ref> ਬ੍ਰਿਨਾ ਪਾਲੈਂਸੀਆ ਨੇ ਇੰਗਲਿਸ਼ ਫਿਊਨੀਮੇਸ਼ਨ ਡੱਬ ਵਿੱਚ ਚੋਪਰ ਨੂੰ ਆਵਾਜ਼ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਲੀਜ਼ਾ ਓਰਟਿਜ਼ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ 4ਕਿਡਸ ਐਂਟਰਟੇਨਮੈਂਟ ਇੰਗਲਿਸ਼ ਡੱਬ ਵਿੱਚ ਆਵਾਜ਼ ਦਿੱਤੀ। [[ਸਿੰਗਾਪੁਰ]] ਦੇ ਓਡੇਕਸ ਡੱਬ ਵਿੱਚ ਐਮਲੀਨ ਮੋਰਿਨੇਲੀ ਨੇ ਚੋਪਰ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਲਾਈਵ-ਐਕਸ਼ਨ ਅਨੁਕੂਲਣ ਵਿੱਚ, ਚੋਪਰ ਨੂੰ ਅਮਰੀਕੀ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਮਿਕੇਲਾ ਹੂਵਰ ਦੁਆਰਾ ਆਵਾਜ਼ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ, ਜੋ ਉਸ ਲਈ ਫੇਸ ਕੈਪਚਰ ਵੀ ਕਰਦੀ ਹੈ।<ref>{{Cite web |last=White |first=Peter |date=May 31, 2025 |title='One Piece' Finds Its Tony Tony Chopper In Mikaela Hoover; Netflix Confirms Season 2 Will Air In 2026 |url=https://deadline.com/2025/05/one-piece-tony-tony-chopper-mikaela-hoover-1236414681/ |website=[[Deadline Hollywood]]}}</ref> ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਐਨਕੋਨ ਮਾਮੇਤਜਾ ਚੋਪਰ ਦੇ ਹਾਈਬ੍ਰਿਡ ਰੂਪ ਲਈ ਆਨ-ਸੈੱਟ ਪ੍ਰੌਕਸੀ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਗੇਵਿਨ ਗੋਮਸ ਚੋਪਰ ਦੇ ਹੈਵੀ ਪੁਆਇੰਟ ਲਈ ਸੂਟ ਪਰਫਾਰਮਰ ਵਜੋਂ ਕੰم ਕਰਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web |last=Olivia Harrison |date=March 10, 2026 |title=Tony Tony Chopper in ''ONE PIECE'': What to Know About the Adorable Reindeer Boy |url=https://www.netflix.com/tudum/articles/one-piece-tony-tony-chopper-character-bio |website=Netflix Tudum}}</ref>{{Clear}} == ਦਿੱਖ == === ਇੱਕ ਟੁਕਡ਼ੇ ਵਿੱਚ''ਇਕ ਟੁਕਡ਼ਾ'' === ਚੋਪਰ ਸਰਦੀਆਂ ਦੇ ਟਾਪੂ ਡਰੱਮ ਉੱਤੇ ਵੱਡਾ ਹੋਇਆ, ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਆਪਣੀ ਨੀਲੀ ਨੱਕ ਕਾਰਨ ਰੇਨਡੀਅਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬਾਹਰ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਹਿਊਮਨ-ਹਿਊਮਨ ਫਰੂਟ (ਹਿੱਟ ਹਿੱਟ, ਹਿਟੋ ਹਿਟੋ ਨੋ ਮਿਆ) ਖਾਧਾ ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਬੋਲਣ, ਸੋਚਣ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ ਵਿੱਚ ਬਦਲਣ ਦੀ ਯੋਗਤਾ ਮਿਲੀ। ਇਸ ਯੋਗਤਾ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਦੂਜੇ ਰੇਨਡੀਅਰ ਤੋਂ ਹੋਰ ਅਲੱਗ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਝੁੰਡ ਨੇ ਰੱਦ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਉਹ ਇੱਕ ਬਾਹਰਲੇ ਵਿਅਕਤੀ ਵਜੋਂ ਵੱਡਾ ਹੋਇਆ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਇੱਕ ਸਾਬਕਾ ਚੋਰ, ਨਕਲੀ ਡਾਕਟਰ ਹੀਰਿਲੁਕ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਲੈ ਲਿਆ, ਜੋ ਚੋਪਰ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਵਜੋਂ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਦਵਾਈ ਲਈ ਉਸ ਦਾ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਜਨੂੰਨ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਹਿਰਿਲੁਕ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਹੈਲੀਕਾਪਟਰ ਡਾ. ਕੁਰੇਹਾ ਦਾ ਸਹਾਇਕ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਡਾਕਟਰੀ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਲੁਫੀ "ਹੈਲੀਕਾਪਟਰ ਨੂੰ ਜਹਾਜ਼ ਦੇ ਡਾਕਟਰ ਵਜੋਂ ਚਾਲਕ ਦਲ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਲਈ ਮਨਾਉਣ" ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਡਰਿਆ ਹੋਇਆ ਚੋਪਰ ਲਫੀ ਨੂੰ ਸਲਿੱਪ ਦੇਣਾ ਜਾਰੀ ਰੱਖਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਚਾਲਕ ਦਲ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਇੱਕ ਰਾਖਸ਼ ਹੈ। ਲੁਫੀ ਚੋਪਰ ਨੂੰ ਚੁੱਪ ਰਹਿਣ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਆਉਣ ਲਈ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਚੋਪਰ ਨੂੱ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਨੂੰ ਆਖਰਕਾਰ ਅਸਲ ਦੋਸਤ ਮਿਲ ਗਏ ਹਨ, ਉਹ ਲੋਕ ਜੋ ਉਸ ਤੋਂ ਡਰਦੇ ਨਹੀਂ ਹਨ।<ref>{{Cite web |last=Scott |first=Tim Mason |date=July 4, 2020 |title=One Piece: Top 10 Episodes of the First 130, According To IMDb |url=https://screenrant.com/one-piece-top-episodes-first-130-according-imdb/ |access-date=April 30, 2022 |website=[[Screen Rant]]}}</ref> ਹੈਲੀਕਾਪਟਰ ਚਾਲਕ ਦਲ ਦਾ ਡਾਕਟਰ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਦਵਾਈ ਅਤੇ ਮੈਡੀਕਲ ਦਵਾਈਆਂ ਦਾ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਗਿਆਨ ਹੈ, ਨਾਲ ਹੀ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਟਾਪੂਆਂ 'ਤੇ ਪਾਏ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਨਿਯਮਤ ਫਲਾਂ, ਜਡ਼੍ਹਾਂ ਅਤੇ ਸਬਜ਼ੀਆਂ ਤੋਂ ਉਪਚਾਰ ਅਤੇ ਅਤਰ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਦਾ ਕੰਮ ਵੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਉਸ ਨੇ ਡਾ. ਕੁਰੇਹਾ ਦੇ ਅਧੀਨ ਆਪਣੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦੌਰਾਨ ਜਾਂ ਬਰਡੀ ਕਿੰਗਡਮ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਸਿੱਖਿਆ। ਆਪਣੇ 'ਬਰੇਨ ਪੁਆਇੰਟ' (Brain Point) ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਚੌਪਰ ਦੀ ਉਚਾਈ 90 ਸੈਂਟੀਮੀਟਰ (2 ਫੁੱਟ 11 ਇੰਚ) ਅਤੇ ਵਜ਼ਨ 20 ਕਿਲੋਗ੍ਰਾਮ (44 ਪੌਂਡ) ਹੈ। ਉਹ ਮੈਡੀਸਨ (ਦਵਾਈ), ਸਰਜਰੀ ਅਤੇ ਫਾਰਮਾਕੋਲੋਜੀ ਵਿੱਚ ਮੁਹਾਰਤ ਰੱਖਣ ਵਾਲੀ ਅਸਧਾਰਨ ਜੀਨੀਅਸ-ਪੱਧਰ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਦਾ ਮਾਲਕ ਹੈ। ਉਸਦੀ ਪਾਵਰ ਰੈਂਕਿੰਗ ਕਲਾਸ A ਵਜੋਂ ਸ਼੍ਰੇਣੀਬੱਧ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ, ਜਿਸਦੀ ਹਮਲਾ ਕਰਨ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਵੱਡੀ ਇਮਾਰਤ (Large Building) ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਸਿਟੀ ਬਲਾਕ ਦੇ ਪੱਧਰ ਤੱਕ ਹੈ। ਉਸਦੀ ਗਤੀ ਸੁਪਰਸੋਨਿਕ+ (Supersonic+) ਤੋਂ ਹਾਈਪਰਸੋਨਿਕ+ (Hypersonic+) ਤੱਕ ਬਦਲਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਲਿਫਟਿੰਗ ਤਾਕਤ ਕਲਾਸ 5 ਤੋਂ ਕਲਾਸ M ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਦਰਜਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ, ਚੌਪਰ ਇੱਕ ਮਾਹਰ ਲੜਾਕੂ ਹੈ ਜੋ ਲਾਭ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਆਪਣੀਆਂ ਰੂਪਾਂਤਰਨ ਯੋਗਤਾਵਾਂ (transformative abilities) ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਵਿੱਚ ਬੇਮਿਸਾਲ ਮਨੁੱਖੀ ਪੱਧਰ ਦੀ ਸਟੈਮਿਨਾ (ਸਹਿਣਸ਼ੀਲਤਾ) ਹੈ ਅਤੇ ਟਿਕਾਊਤਾ ਸਿਟੀ ਬਲਾਕ ਪੱਧਰ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਉਸਦੀ ਮੁੱਖ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਜੇਕਰ ਉਸਦਾ ਅੱਧੇ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਰੀਰ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਉਹ ਲੜਨ ਦੇ ਅਯੋਗ (immobilized) ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।.<ref>{{Cite web |title=Tony Chopper: One Piece's Adorable Reindeer Doctor |url=https://www.divineonepiece.com/2024/11/tony-chopper-one-pieces-adorable.html}}</ref> ਹੈਲੀਕਾਪਟਰ ਨੂੰ ਸਟਰਾਅ ਹੈਟਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਸੱਚੀ ਭਾਵਨਾ ਮਿਲੀ, ਜਿੱਥੇ ਉਸ ਦੇ ਦੋਸਤ ਉਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀ ਅਤੇ ਇੱਕ ਡਾਕਟਰ ਵਜੋਂ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਸੱਟਾਂ ਅਤੇ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਦਾ ਇਲਾਜ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਐਮਰਜੈਂਸੀ ਸਥਿਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਡਾਕਟਰੀ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਮਨਮੋਹਕ ਵਿਵਹਾਰ ਕਾਰਨ ਐਂਟੀਡੋਟਸ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਉਸਨੂੰ ਚਾਲਕ ਦਲ ਦਾ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਮੈਂਬਰ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਪੰਕ ਹੈਜ਼ਰਡ ਚਾਪ ਦੇ ਦੌਰਾਨ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀਜ਼ਰ ਕਲੌਨ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕੀਤੇ ਗਏ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਇੱਕ ਐਂਟੀਡੋਟ ਵਿਕਸਤ ਕਰਨਾ ਸੀ।<ref>{{Cite web |date=2023-08-21 |title=Chopper: The Doctor of the Straw Hat Pirates - One Piece Fans |url=https://onepiece-fans.com/chopper-the-doctor-of-the-straw-hat-pirates/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20241114140506/https://onepiece-fans.com/chopper-the-doctor-of-the-straw-hat-pirates/ |archive-date=November 14, 2024 |access-date=2024-10-31 |language=de-DE}}</ref> === ਹੋਰ ਮੀਡੀਆ ਵਿੱਚ === ਚੋਪਰ ਮੰਗਾ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਐਨੀਮੇ ਅਨੁਕੂਲਣ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹੋਰ ਮੀਡੀਆ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਉਹ ਫਿਲਮ 3: ਚੋਪਰ ਦੀ ਕਿੰਗਡਮ ਆਫ਼ ਸਟ੍ਰੇਂਜ ਐਨੀਮਲ ਟਾਪੂ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਵਨ ਪੀਸ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਮੁੱਖ ਪਾਤਰ ਹੈ। ਉਹ ਨੌਵੀਂ ਫਿਲਮ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਪਾਤਰ ਵੀ ਹੈ, ਜੋ ਉਸ ਕਹਾਣੀ ਦੀ ਪੁਨਰ ਕਹਾਣੀ ਹੈ ਜਿਸ ਦੌਰਾਨ ਉਸ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਚੋਪਰ ਕਈ ਵਨ ਪੀਸ ਲਾਇਸੰਸਸ਼ੁਦਾ ਇਲੈਕਟ੍ਰਾਨਿਕ ਵੀਡੀਓ ਗੇਮਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਗੇਮ ਵਿੱਚ, ਵਨ ਪੀਸਃ ਗ੍ਰੈਂਡ ਬੈਟਲ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਸਟ੍ਰੌ ਹੈਟ ਚਰਿੱਤਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਲੇਬਲ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਗੇਮ ਵਿੱਚੋਂ ਉਸ ਦਾ ਕੋਈ ਗਠਜੋਡ਼ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਬਾਕੀ ਸਟਰਾਅ ਹੈਟਾਂ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉਸ ਕੋਲ ਆਪਣੇ ਬਦਲਵੇਂ ਰੰਗਾਂ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਅਨਲੌਕ ਕਰਨ ਯੋਗ ਪੁਸ਼ਾਕ ਹਨ। ''ਵਨ ਪੀਸਃ ਗ੍ਰੈਂਡ ਐਡਵੈਂਚਰ'' ਵਿੱਚ ਉਹ ਸਟਰਾਅ ਹੈਟਸ ਨਾਲ ਜੁਡ਼ੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਉਹ ਜੰਪ ਸੁਪਰ ਸਟਾਰਜ਼ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਹਾਇਕ ਪਾਤਰ ਵੀ ਹੈ। 2006 ਵਿੱਚ, ਉਹ ''[[ਡਰੈਗਨ ਬਾਲ|ਡ੍ਰੈਗਨ ਬਾਲ]]''/ਵਨ ਪੀਸ/''ਨਾਰੂਟੋ'' ਕਰਾਸਓਵਰ ਗੇਮ ''ਬੈਟਲ ਸਟੇਡੀਅਮ ਡੀ. ਓ. ਐਨ.'' ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਖੇਡਣ ਯੋਗ ਪਾਤਰ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਹੈਲੀਕਾਪਟਰ ਨੂੰ ''ਬੋਕੁਸਾਤਸੂ ਟੇਨਸ਼ੀ ਡੋਕੁਰੋ-ਚਾਨ'' ਵਿੱਚ ਦੇਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਜਦੋਂ ਸਕੁਰਾ ਨੇ "ਰੇਨਡੀਅਰ ਜੋ ਡਾਕਟਰ ਹਨ" ਅਤੇ ਐਨੀਮੇ ਦੀਆਂ ਹੋਰ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਇੱਕ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਬਾਹਰ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਹ ਵੈਬਕਾਮਿਕ ਵੀ. ਜੀ. ਬਿੱਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਦੋ ਵਾਰ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਚੋਪਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਪਾਤਰ ਕਰਾਸ ਐਪੋਕ ਵਿੱਚ ਵੀ ਦਿਖਾਈ ਦਿੱਤੇ, ਜੋ ਵਨ ਪੀਸ ਅਤੇ ਡ੍ਰੈਗਨ ਬਾਲ ਜ਼ੈਡ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਕ ਕਰਾਸਓਵਰ ਹੈ। ਲਾਈਵ-ਐਕਸ਼ਨ ਨੈੱਟਫਲਿਕਸ ਅਨੁਕੂਲਤਾ ਵਿੱਚ, ਮਿਕੇਲਾ ਹੂਵਰ ਚੋਪਰ ਲਈ ਆਵਾਜ਼ ਅਤੇ ਮੋਸ਼ਨ ਕੈਪਚਰ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਐਨਕੋਨ ਮਾਮੇਟਜਾ ਆਨ-ਸੈੱਟ ਪ੍ਰੌਕਸੀ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਗੈਵਿਨ ਗੋਮਸ ਸੁਪਰਸਾਈਜ਼ਡ "ਹੈਵੀ ਪੁਆਇੰਟ" ਪਰਿਵਰਤਨ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web |last=Maas |first=Jennifer |date=2026-03-11 |title=How Netflix’s ‘One Piece’ Season 2 Brought Iconic Manga Character Tony Tony Chopper to Life |url=https://variety.com/2026/tv/news/one-piece-season-2-tony-tony-chopper-dragon-characters-1236677442/ |access-date=2026-03-15 |website=Variety |language=en-US}}</ref> ਵਿਜ਼ੂਅਲ-ਇਫੈਕਟ ਕੰਪਨੀ ਫਰੇਮਸਟੋਅਰ ਨੇ ਵਿਕਟਰ ਸਕੈਲੀਜ਼ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਹੇਠ ਲਾਈਵ-ਐਕਸ਼ਨ ਸੀਰੀਜ਼ ਲਈ ਚੋਪਰ ਦੇ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਨੂੰ ਅਨੁਕੂਲਿਤ ਕੀਤਾ।<ref>{{Cite web |last=Hatchett |first=Keisha |date=June 2, 2025 |title=ONE PIECE Season 2 Debuts First Look at Tony Tony Chopper |url=https://www.netflix.com/tudum/articles/one-piece-season-2-tony-tony-chopper |url-status=live |website=Tudum, Netflix}}</ref> ਓਡਾ ਨੇ ਉਤਪਾਦਨ ਟੀਮ ਨੂੰ ਸਲਾਹ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਉਹ ਪਾਤਰ ਦੇ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਨੂੰ ਇੱਕ ਯਥਾਰਥਵਾਦੀ ਜਾਨਵਰ ਦੀ ਬਜਾਏ ਇੱਕ ਭਰੇ ਹੋਏ ਖਿਡੌਣੇ ਵਜੋਂ ਵੇਖਣ, ਤਾਂ ਜੋ ਇੱਕ ਅਜੀਬ ਘਾਟੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਤੋਂ ਬਚਿਆ ਜਾ ਸਕੇ। <ref>{{Cite web |last=Valdez |first=Nick |date=2026-03-14 |title=One Piece Creator Explains Why Netflix's Live-Action Chopper Needed to Change |url=https://comicbook.com/anime/feature/one-piece-creator-explains-why-netflixs-live-action-chopper-needed-to-change/ |access-date=2026-03-15 |website=ComicBook.com |language=en-US}}</ref> === ਵਪਾਰ ਵਿੱਚ === ਪਿਛਲੇ ਸਾਲਾਂ ਦੌਰਾਨ ਚੋਪਰ ਲਈ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਮਾਨ ਜਾਰੀ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਉਸ ਉੱਤੇ ਕਈ ਮਹਿੰਗੇ ਅੰਕਡ਼ੇ ਅਧਾਰਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਕਈ ਸੀਜ਼ਨ ਅਧਾਰਤ ਹਨ, ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਕਈ ਹੋਰ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।<ref>{{Cite web |title=Stuffed Costume Chopper D with Pumpkin |url=http://www.hlj.com/product/BNP45170-D |access-date=2008-11-08 |publisher=Hobby Link Japan |archive-date=2008-12-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081216125650/http://www.hlj.com/product/BNP45170-D |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |title=Super DX Stuffed Chopper Winter: Gloves |url=http://www.hlj.com/product/BNP45373-B |access-date=2008-11-08 |publisher=Hobby Link Japan |archive-date=2008-12-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081216125655/http://www.hlj.com/product/BNP45373-B |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |title=Stuffed Talking Chopper A Smiling |url=http://www.hlj.com/product/BNP44952-A |access-date=2008-11-08 |publisher=Hobby Link Japan }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਪ੍ਰੈਲ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ਚੋਪਰ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਅੰਕਡ਼ੇ ਵੀ ਜਾਰੀ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ <ref>{{Cite web |title=60&nbsp;cm Big Tony Tony Chopper |url=http://www.hlj.com/product/BAN952946 |access-date=2008-11-08 |publisher=Hobby Link Japan}}</ref><ref>{{Cite web |title=One Piece Figure & Bank: Chopper Red Mantle |url=http://www.hlj.com/product/BNP44729-B |access-date=2008-11-08 |publisher=Hobby Link Japan}}</ref><ref>{{Cite web |title=1/8 Portrait of Pirates Neo-EX: Tony Tony Chopper |url=http://www.hlj.com/product/MEG71133 |access-date=2008-11-08 |publisher=Hobby Link Japan}}</ref> ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਚੋਪਰ ਦੇ ਅਧਾਰ ਤੇ ਵਪਾਰ ਦੇ ਕਈ ਹੋਰ ਟੁਕਡ਼ੇ ਵੀ ਹੋਏ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਕੁਸ਼ਨ, ਕੱਪਡ਼ੇ, ਤੌਲੀਏ, ਕੁੰਜੀ ਜ਼ੰਜੀਰਾਂ, ਅਤੇ ਘਡ਼ੀਆਂ।<ref>{{Cite web |title=One Piece S-DX Cushion: Chopper |url=http://www.hlj.com/product/BNP45381-A |access-date=2008-11-08 |publisher=Hobby Link Japan }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਪ੍ਰੈਲ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=March 2026|bot=InternetArchiveBot}}</ref><ref>{{Cite web |title=Karakuri Castle Chopper Parka Black M |url=http://www.hlj.com/product/CSP22480 |access-date=2008-11-08 |publisher=Hobby Link Japan}}</ref><ref>{{Cite web |title=One-Piece Bath Towel: A Chopper |url=http://www.hlj.com/product/BNP44621-A |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20081216125633/http://www.hlj.com/product/BNP44621-A |archive-date=December 16, 2008 |access-date=2008-11-08 |publisher=Hobby Link Japan}}</ref><ref>{{Cite web |title=Chopper Rubber Key Chain |url=http://www.hlj.com/product/CSP30277 |access-date=2008-11-08 |publisher=Hobby Link Japan}}</ref><ref>{{Cite web |title=One-Piece Clock: B Chopper Design |url=http://www.hlj.com/product/BNP45656-B |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20081216125706/http://www.hlj.com/product/BNP45656-B |archive-date=December 16, 2008 |access-date=2008-11-08 |publisher=Hobby Link Japan}}</ref> == ਰਿਸੈਪਸ਼ਨ == === ਆਲੋਚਨਾਤਮਕ ਸਵਾਗਤ === ਸਕ੍ਰੀਨ ਰੈਂਟ ਦੇ ਸੀਨ ਕਿਊਬਿਲਾਸ ਨੇ ਚੌਪਰ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਪਿਆਰੇ ਮਾਨਵੀਕਰਨ ਵਾਲੇ ਐਨੀਮੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀ ਚੋਟੀ ਦੀ ਦਸ ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ ਤੀਜੇ ਸਥਾਨ 'ਤੇ ਰੱਖਿਆ, ਅਤੇ ਲਿਖਿਆ, "ਇਹ ਸਮਝ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਹੁਣ ਤੱਕ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਵਿਕਣ ਵਾਲੀ ਮੰਗਾ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਪਿਆਰੇ, ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੇ ਪਾਤਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੋਣਾ ਸੁਭਾਵਿਕ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਇਨਸਾਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਉਸਨੂੰ ਰਾਖਸ਼ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਹੋਰ ਰੇਨਡੀਅਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਵੀ ਇੱਕ ਬਾਹਰੀ ਵਿਅਕਤੀ ਵਜੋਂ ਨਿੰਦਿਆ ਗਿਆ, ਟੋਨੀ ਟੋਨੀ ਚੌਪਰ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਕਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਦੋਸਤਾਨਾ, ਸੁਆਗਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਚਿਹਰਾ ਬਣਿਆ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਹ ਵੀ ਮਦਦ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ 'ਤੇ ਕੇਂਦਰਿਤ ਬਹੁਤ ਸਾਰਾ 'ਵਨ ਪੀਸ' ਮਰਚੈਂਡਾਈਜ਼ ਹੈ।" [1] ਇੱਕ ਸਮੀਖਿਆ ਵਿੱਚ, ਕਿਊਬਿਲਾਸ ਲਿਖਦੇ ਹਨ "ਟੋਨੀ ਟੋਨੀ ਚੌਪਰ ਸਿਰਫ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਦੇ ਪੱਖੋਂ ਹੀ ਕਾਫੀ ਆਈਕੋਨਿਕ ਹੈ। ਉਸਨੂੰ ਲੜੀ ਦੇ ਮਾਸਕੋਟ (mascot) ਵਜੋਂ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਚਿਹਰੇ ਵਾਲੇ ਸਾਰੇ ਵਨ ਪੀਸ ਮਰਚੈਂਡਾਈਜ਼ ਨੂੰ ਦੇਖਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਸਨੇ ਆਪਣਾ ਕੰਮ ਬਹੁਤ ਵਧੀਆ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਉਸਨੂੰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਉਸਦੀ ਬੈਕਸਟੋਰੀ (ਪਿਛੋਕੜ) ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਡਾ. ਹਿਲੁਲੁਕ ਨੂੰ ਇੱਕ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਹੱਤਿਆ, ਉਸਦੇ ਆਪਣੇ ਜ਼ਹਿਰੀਲੇ ਮਸ਼ਰੂਮ ਦੇ ਸੂਪ ਅਤੇ ਇੱਕ ਗੁਪਤ ਗੰਭੀਰ ਬਿਮਾਰੀ ਕਾਰਨ ਦੁਖਦਾਈ ਤੌਰ 'ਤੇ ਗੁਆਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਚੌਪਰ ਹਿਰਿਲੁਕ ਦਾ ਪਾਈਰੇਟ ਝੰਡਾ ਲਹਿਰਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਡਾ. ਕੁਰੇਹਾ ਦੇ ਦਫਤਰ ਵੱਲ ਭੱਜਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਬਜ਼ੁਰਗ ਔਰਤ ਨੂੰ ਉਸਨੂੰ ਸਿਖਾਉਣ ਲਈ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਐਲਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਡਾਕਟਰ ਬਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਕਿਸੇ ਵੀ ਬਿਮਾਰੀ ਨੂੰ ਠੀਕ ਕਰ ਸਕੇ।" ਇੱਕ ਹੋਰ ਲੇਖ ਵਿੱਚ, ਕਿਊਬਿਲਾਸ ਨੇ ਲਡ਼ੀਵਾਰ ਦੇ ਚੋਟੀ ਦੇ ਦਸ ਚੱਲਣ ਵਾਲੇ ਗੈਗਾਂ ਦੀ ਆਪਣੀ ਦਰਜਾਬੰਦੀ ਵਿੱਚ ਚੋਪਰ ਨੂੰ ਵਿਲੱਖਣ ਤੌਰ 'ਤੇ ਦੋ ਐਂਟਰੀਆਂ ਦਿੱਤੀਆਂ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ "ਕਾਓਰਡਲੀ ਟ੍ਰਾਈਓ ਦਾ ਹਿੱਸਾ, ਚੋਪਰ ਇੱਕ ਅਸਲ ਬਿਮਾਰੀ ਨਾਲ ਉਸੋਪ ਵਾਂਗ ਲੜਾਈ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੈ। ਬਦਕਿਸਮਤੀ ਨਾਲ ਉਸ ਲਈ, ਉਹ ਕਾਫ਼ੀ ਲੁਕ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ... ਇਹ ਸਮਝਣਾ ਆਸਾਨ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਨੂੰ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਵੇਖਣ ਵਾਲੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਪਾਤਰ ਇਹ ਕਿਉਂ ਸੋਚਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਇੱਕ ਤਨੁਕੀ (ਜਾਂ ਇੱਕ ਰੈਕੂਨ ਕੁੱਤਾ) ਹੈ।<ref>{{Cite web |last=Cubillas |first=Sean |date=May 23, 2021 |title=One Piece: 10 Funniest Running Gags, Ranked |url=https://screenrant.com/one-piece-best-running-gags/ |access-date=June 5, 2021 |website=[[Screen Rant]]}}</ref> ਮੰਗਾ ਦੀ ਇੱਕ ਆਈ. ਜੀ. ਐਨ. ਸਮੀਖਿਆ ਨੇ ਚੋਪਰ ਦੇ ਚਰਿੱਤਰ ਦੀ ਲਡ਼ੀ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਹ ਛੋਹਣ ਅਤੇ ਮਜ਼ਾਕੀਆ ਦੋਵੇਂ ਹੋਣ ਦੇ ਯੋਗ ਸੀ।<ref name="ign">{{Cite web |last=Sparrow |first=A. E. |date=April 18, 2008 |title=One Piece: Volume 17 Review: Tony Tony Chopper rules! |url=http://comics.ign.com/articles/865/865087p1.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110615060702/http://comics.ign.com/articles/865/865087p1.html |archive-date=June 15, 2011 |access-date=November 8, 2008 |publisher=[[IGN Entertainment]]}}</ref> ਹਾਲਾਂਕਿ, ਇੱਕ ਮਾਸਕੋਟ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਚੋਪਰ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਕਾਂ ਅਤੇ ਆਲੋਚਕਾਂ ਦੋਵਾਂ ਦੁਆਰਾ ਆਲੋਚਨਾ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ, ਜੋ ਉਸਨੂੰ ਹੋਰ ਸਟਰਾ ਹੈਟਸ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਰੂਡ਼੍ਹੀਵਾਦੀ ਅਤੇ ਨਾਕਾਫ਼ੀ ਵਿਕਸਤ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਡਾਇਲਰ ਕਰੂਜ਼ ਨੇ ਲਿਖਿਆ, "[[ਪਿਕਾਚੂ]] ਨੇ 90 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਨਮੋਹਕ ਮਾਸਕੋਟ ਦੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਮੰਗਾ ਅਤੇ ਐਨੀਮੇ ਫਰੈਂਚਾਇਜ਼ੀ ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ, ਟ੍ਰੌਪ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਪੁਰਾਣੀ ਟੋਪੀ ਸੀ। ਵਪਾਰਕ ਵਰਤੋਂ ਨੂੰ ਭਜਾਉਣ ਲਈ, ਓਡਾ ਨੇ ਟੋਨੀ ਚੋਪਰ ਦੇ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਖਿਡੌਣੇ ਵਰਗਾ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਸਰਲ ਬਣਾਇਆ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਓਡਾ ਨੇ ਚੋਪਰ ਨੂੰ ਸਿਰਫ ਮਾਸਕੋਟ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਉਤਾਰਿਆ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਚਰਿੱਤਰ ਨੂੰ ਚਾਲਕ ਦਲ ਦੇ ਅੰਦਰ ਇੱਕ ਜ਼ਰੂਰੀ ਕੰਮ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਕਹਾਣੀ ਵਿੱਚ ਚੋਪਰ ਦੀ ਉਪਯੋਗਤਾ ਘੱਟ ਗਈ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਉਸਦੀ ਮਾਰਕੀਟਿੰਗ ਵਧਦੀ ਗਈ ਹੈ, ਚੋਪਰ ਹੁਣ ਅਕਸਰ ਮਜ਼ਾਕ ਜਾਂ ਪਿਆਰੇ ਪਲਾਂ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਨਾ ਕਿ ਇੱਕ ਕੇਂਦਰੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਚਾਲਕ ਦਲ ਦੇ ਡਾਕਟਰ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਕਹਾਣੀ ਸਤਰਾਂ ਵਿੱਚ [https://www.divineonepiece.com/2024/11/tony-chopper-one-pieces-adorable.html] ਪਿਕਾਚੂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਆਵਾਜ਼ ਅਦਾਕਾਰ ਹੋਣ ਨਾਲ ਵੀ ਮਦਦ ਨਹੀਂ ਮਿਲੀ।<ref>{{Cite web |last=Crews |first=Dyler |date=December 14, 2021 |title=One Piece: 10 Most Clichéd Characters, Ranked |url=https://www.cbr.com/one-piece-most-cliched-characters/}}</ref> ਲਾਈਵ-ਐਕਸ਼ਨ ਲੜੀ ਵਿੱਚ ਚੋਪਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮਿਕੇਲਾ ਹੂਵਰ ਦੀ ਕਾਰਗੁਜ਼ਾਰੀ ਨੂੰ ਆਲੋਚਨਾਤਮਕ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਮਿਲੀ, ਰਾਫੇਲ ਮੋਟਾਮੇਅਰ ਨੇ ਚੋਪਰ ਨੂੰ ਦੂਜੇ ਸੀਜ਼ਨ ਦੇ ਸਟੈਂਡਆਉਟ ਵਜੋਂ ਸ਼ਲਾਘਾ ਕੀਤੀ।<ref>{{Cite web |last=Gonzalez |first=Elijah |date=March 10, 2026 |title=One Piece season 2 was worth the long wait |url=https://www.avclub.com/one-piece-season-2-review-tv-netflix |quote=For those unfamiliar, Chopper is a cute little two-legged reindeer who wants to be a doctor, and he offers a big challenge for the show in that he’s a major character that would be very difficult to render without CGI. Thankfully, he comes alive seamlessly. Part of this has to do with Hoover’s voice performance, which gets at the character’s insecurities and underlying charm. It also helps that the digital effects team sidestepped an Ugly Sonic situation, splitting the difference between adorable and realistic (for this show, anyway).}}</ref><ref>{{Cite web |last=Motomayor |first=Rafael |date=March 10, 2026 |title=Netflix's One Piece Season 2 Review |url=https://www.ign.com/articles/netflx-one-piece-season-2-review-recap |publisher=IGN}}</ref> ਡੇਵਿਡ ਕਾਬੇਲੇਰੋ ਨੇ ਅਫ਼ਸੋਸ ਪ੍ਰਗਟਾਇਆ ਕਿ ਚੋਪਰ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਵਿਆਪਕ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨ, "ਸੀ. ਜੀ. ਆਈ. ਬਸ ਜਾਰੀ ਨਹੀਂ ਰੱਖ ਸਕਦੀ, ਖ਼ਾਸਕਰ ਇਹ ਵਿਚਾਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਕਿ ਹੂਵਰ ਆਵਾਜ਼ ਵਿਭਾਗ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਦਿਲ ਦੀ ਅਦਾਕਾਰੀ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ"।<ref>{{Cite web |last=Caballero |first=David |date=March 10, 2026 |title='One Piece' Season 2 Review: Netflix's Near-Perfect Fantasy Proves Why It's the Best Adaptation on TV Right Now |url=https://collider.com/one-piece-season-2-review-netflix-into-the-grand-line/ |publisher=Collider}}</ref> === ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ === ਸੱਤਵੇਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਸਰਵੇਖਣਾਂ ਦੌਰਾਨ ਦੂਜੇ ਪਡ਼ਾਅ ਦੌਰਾਨ ਹੈਲੀਕਾਪਟਰ ਨੂੰ ਚੋਟੀ ਦੇ ਦਸ ਵਿੱਚ ਸਥਾਨ ਮਿਲਿਆ। ਚੋਪਰ ਦੂਜੇ, ਤੀਜੇ ਅਤੇ ਚੌਥੇ ਜਾਪਾਨੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਸਰਵੇਖਣਾਂ ਵਿੱਚ ਚੌਥਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪਾਤਰ ਸੀ। ਉਸ ਨੂੰ ਪੰਜਵੇਂ ਅਤੇ ਛੇਵੇਂ ਜਾਪਾਨੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਸਰਵੇਖਣ ਵਿੱਚ ਸੱਤਵੇਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪਾਤਰ ਦਾ ਦਰਜਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਪਹਿਲੇ ਵਿਸ਼ਵਵਿਆਪੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਦੇ ਸਰਵੇਖਣ ਵਿੱਚ, ਚੋਪਰ ਨੂੰ ਸੋਲ੍ਹਵੇਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪਸੰਦੀਦਾ ਚਰਿੱਤਰ ਦਾ ਦਰਜਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਚੋਪਰ ਦੀ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਦੇ ਚਾਪ ਨੂੰ ਵਨ ਪੀਸ ਵਿੱਚ ਨੌਵਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਦਿਲ ਦਹਿਲਾਉਣ ਵਾਲਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਮੰਗਿਆ ਵਿੱਚ ਚੋਟੀ ਦੇ ਦਸ ਸਭ ਤੋਂ ਦਿਲ ਤੋੜਨ ਵਾਲੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਅੱਧੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀਃ ਗੋਇੰਗ ਮੈਰੀ ਦਾ ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ, ਰੌਬਿਨ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਹ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਸਟਰਾ ਹੈਟਸ ਦੀ ਰਵਾਨਗੀ, ਸਟਰਾ ਟੋਪੀਆਂ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਵਾਲੀ ਗੋਇੰਜ ਮੈਰੀ, ਅਤੇ ਉਪਰੋਕਤ ਡੀਨੋਮੈਂਟ, ਜਦੋਂ ਕੁਰੇਹਾ ਇੱਕ ਸਕੁਰਾ ਦੇ ਰੁੱਖ ਵਾਂਗ ਡਰੱਮ ਨੂੰ "ਖਿਡ਼" ਬਣਾ ਕੇ ਹਿਰਿਲੁਕ ਦੀ ਮਰ ਰਹੀ ਇੱਛਾ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜੈਮੀ ਲੀ ਕਰਟਿਸ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਚੋਪਰ ਉਸ ਦਾ ਪਸੰਦੀਦਾ ਕਿਰਦਾਰ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹ ਲਾਈਵ-ਐਕਸ਼ਨ ਅਨੁਕੂਲਣ ਵਿੱਚ ਚੋਪਰ ਦੇ ਸਲਾਹਕਾਰ ਕੁਰੇਹਾ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਣ ਵਿੱਚ ਦਿਲਚਸਪੀ ਰੱਖਦੀ ਸੀ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਸਨੇ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ ਸਮਾਂਬੱਧ ਟਕਰਾਅ ਕਾਰਨ ਇਹ ਕਿਰਦਾਰ ਨਹੀਂ ਨਿਭਾਇਆ।<ref>{{Cite web |last=Davidson |first=Danica |date=March 29, 2022 |title=Jamie Lee Curtis Is Interested in Playing Kureha in Netflix's One Piece |url=https://otakuusamagazine.com/jamie-lee-curtis-is-interested-in-playing-kureha-in-netflixs-one-piece/ |access-date=April 29, 2021 |website=Otaku US Magazine}}</ref><ref>{{Cite web |date=19 July 2024 |title=Marty Adelstein & Becky Clements on More 'Snowpiercer', 'One Piece' S2 as Tomorrow Studios Turns 10 & Adelstein Inks New ITV Studios Deal |url=https://deadline.com/2024/07/marty-adelstein-becky-clements-snowpiercer-one-piece-season-2-1236008903/}}</ref> == ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ == * ਸਟਰਾ ਟੋਪੀਆਂ * ਇੱਕ ਟੁਕਡ਼ੇ ਅੱਖਰਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ == ਨੋਟਸ == * {{Cite web |title=One Piece v16 |url=http://www.mangalife.com/reviews/OnePiecev16.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20081219103803/http://www.mangalife.com/reviews/OnePiecev16.htm |archive-date=December 19, 2008 |website=MangaLife}} == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ ==   * [http://www.toei-anim.co.jp/chopperman ਸਰਕਾਰੀ ਚੋਪਰਮੈਨ ਵੈੱਬਸਾਈਟ (ਜਪਾਨੀ)] * [http://www.toei-anim.co.jp/movie/2002_spring/one.html ਵਨ ਪੀਸ ਮੂਵੀ 3 ਅਧਿਕਾਰਕ ਸਾਈਟ (ਜਪਾਨੀ)] * [http://www.toei-anim.co.jp/movie/2008_onepiece/ ਵਨ ਪੀਸ ਮੂਵੀ 9 ਅਧਿਕਾਰਕ ਸਾਈਟ (ਜਪਾਨੀ)] {{One Piece characters}}{{Pirates}} {{Authority control}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:Articles containing Japanese language text]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਣ-ਸਮੀਖਿਆ ਅਨੁਵਾਦਾਂ ਵਾਲੇ ਸਫ਼ੇ]] kpgttnfk5n05opmi9j2hvm2i6dibyz3 0 204326 837626 837276 2026-04-26T09:12:10Z Jagmit Singh Brar 17898 837626 wikitext text/x-wiki '''ਚੁਗੱਤੇ ਵਾਲਾ''', ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਦੇ [[ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ]] ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਘੱਲ ਖੁਰਦ ਤਹਿਸੀਲ ਦਾ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਹੈ। ਇਹ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਮੁੱਖ ਦਫ਼ਤਰ ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਤੋਂ [[ਪੂਰਬ]] ਵੱਲ 15 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਹ ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਤੋਂ 229 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ। ਚੁਗੱਤੇ ਵਾਲਾ ਪਿੰਡ ਦਾ ਪਿੰਨ ਕੋਡ 152005 ਹੈ ਅਤੇ ਡਾਕਘਰ ਸ਼ੇਰ ਖਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=Chugatte Wala Village |url=https://www.onefivenine.com/india/villages/Firozepur/Ghall-Khurd/Chugatte-Wala |access-date=2026-04-21 |website=www.onefivenine.com}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == <references /> {{PunjabIN-geo-stub}} 2lwplyiwpuw0a0vgv3bnk97db9wz6n6 837627 837626 2026-04-26T09:12:22Z Jagmit Singh Brar 17898 added [[Category:ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ]] using [[WP:HC|HotCat]] 837627 wikitext text/x-wiki '''ਚੁਗੱਤੇ ਵਾਲਾ''', ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਦੇ [[ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ]] ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਘੱਲ ਖੁਰਦ ਤਹਿਸੀਲ ਦਾ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਹੈ। ਇਹ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਮੁੱਖ ਦਫ਼ਤਰ ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਤੋਂ [[ਪੂਰਬ]] ਵੱਲ 15 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਹ ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਤੋਂ 229 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ। ਚੁਗੱਤੇ ਵਾਲਾ ਪਿੰਡ ਦਾ ਪਿੰਨ ਕੋਡ 152005 ਹੈ ਅਤੇ ਡਾਕਘਰ ਸ਼ੇਰ ਖਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=Chugatte Wala Village |url=https://www.onefivenine.com/india/villages/Firozepur/Ghall-Khurd/Chugatte-Wala |access-date=2026-04-21 |website=www.onefivenine.com}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == <references /> {{PunjabIN-geo-stub}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ]] cuo89tofbrzba3824t8ujdznyk23sp2 0 204327 837625 837299 2026-04-26T09:12:00Z Jagmit Singh Brar 17898 837625 wikitext text/x-wiki ਸ਼ੇਰ ਖਾਨ ਵਾਲਾ, ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਦੇ ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਘੱਲ ਖੁਰਦ ਤਹਿਸੀਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਪਿੰਡ ਹੈ। ਇਹ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਮੁੱਖ ਦਫ਼ਤਰ [[ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ]] ਤੋਂ ਪੂਰਬ ਵੱਲ 14 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੀ ਦੂਰੀ 'ਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਹ ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਤੋਂ 228 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੀ ਦੂਰੀ 'ਤੇ। ਸ਼ੇਰ ਖਾਨ ਵਾਲਾ ਪਿੰਨ ਕੋਡ 152005 ਹੈ ਅਤੇ ਡਾਕਘਰ ਮੁੱਖ ਦਫ਼ਤਰ ਸ਼ੇਰਖਾਨ ਵਾਲਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=Sher Khan Wala Village |url=https://www.onefivenine.com/india/villages/Firozepur/Ghall-Khurd/Sher-Khan-Wala |access-date=2026-04-21 |website=www.onefivenine.com}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}}{{PunjabIN-geo-stub}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ]] t9u7uzt90l8q73q2xda68cqjn9ddjbv 0 204330 837623 837284 2026-04-26T09:10:33Z Jagmit Singh Brar 17898 837623 wikitext text/x-wiki '''ਵਿਸ਼ਵ [[ਸਿਰਜਣਸ਼ੀਲਤਾ|ਰਚਨਾਤਮਕਤਾ]] ਅਤੇ [[ਨਵਰੀਤ|ਨਵੀਨਤਾ]] ਦਿਵਸ''' (ID1) [[ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ]] ਵੱਲੋਂ ਹਰ ਸਾਲ 21 ਅਪ੍ਰੈਲ ਨੂੰ ਰਚਨਾਤਮਕਤਾ ਤੇ ਨਵੀਨਤਾ ਦੇ ਮਹੱਤਵ ਬਾਰੇ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਦੇ ਹੱਲ ਵਿੱਚ ਰਚਨਾਤਮਕਤਾ ਅਤੇ ਨਵੀਨਤਾ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਬਾਰੇ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਵਧਾਉਣਾ ਹੈ। ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਵਿਸ਼ਵ ਰਚਨਾਤਮਕਤਾ ਅਤੇ ਨਵੀਨਤਾ ਦਿਵਸ 21 ਅਪ੍ਰੈਲ 2002 ਨੂੰ ਮਨਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, 27 ਅਪ੍ਰੈਲ 2017 ਨੂੰ, [[ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਮਹਾਂਸਭਾ|ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਜਨਰਲ ਅਸੈਂਬਲੀ]] ਨੇ 80 ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਸਮਰਥਨ ਨਾਲ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਦੇ ਮਤੇ ਨੂੰ ਪਾਸ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਅਧਿਕਾਰਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ 21 ਅਪ੍ਰੈਲ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵ ਰਚਨਾਤਮਕਤਾ ਅਤੇ ਨਵੀਨਤਾ ਦਿਵਸ ਵਜੋਂ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਹ ਦਿਨ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ 21 ਅਪ੍ਰੈਲ 2018 ਨੂੰ ਅਧਿਕਾਰਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮਨਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name="Welcome to the United Nations 2018">{{Cite web |date=21 April 2018 |title=World Creativity and Innovation Day 21 April |url=http://www.un.org/en/events/creativityday/ |access-date=22 April 2018 |website=Welcome to the United Nations}}</ref><ref>{{Cite web |title=First ever official World Creativity and Innovation Day supported by United Nations being observed |url=http://www.merinews.com/article/first-ever-official-world-creativity-and-innovation-day-supported-by-united-nations-being-observed/15930138.shtml |access-date=2018-04-22 |website=www.merinews.com}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.devdiscourse.com/Article/4657-un-officially-marks-april-21-as-world-creativity-and-innovation-day|title=UN officially marks April 21 as World Creativity and Innovation Day|work=Devdiscourse|access-date=2018-04-22}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.latestly.com/lifestyle/festivals-events/world-creativity-and-innovation-day-2018-unleash-the-creativity-in-you-by-these-splendid-quotes-on-creativity-123037.html|title=World Creativity and Innovation Day 2018: Unleash the Creativity in You by These Splendid Quotes on Creativity {{!}} LatestLY|date=21 April 2018|work=Latestly|access-date=2018-04-22}}</ref> ਇਸ ਦਿਨ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਅਤੇ ਸਮੂਹਿਕ ਪੱਧਰਾਂ 'ਤੇ ਰਚਨਾਤਮਕ ਬਹੁ-ਅਨੁਸ਼ਾਸਨੀ ਸੋਚ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨਾ ਹੈ। == ਹਵਾਲੇ == q37z6k4w7jjt0cg6sb5b5dj0d6vjpx6 837624 837623 2026-04-26T09:11:13Z Jagmit Singh Brar 17898 added [[Category:ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਦਿਨ]] using [[WP:HC|HotCat]] 837624 wikitext text/x-wiki '''ਵਿਸ਼ਵ [[ਸਿਰਜਣਸ਼ੀਲਤਾ|ਰਚਨਾਤਮਕਤਾ]] ਅਤੇ [[ਨਵਰੀਤ|ਨਵੀਨਤਾ]] ਦਿਵਸ''' (ID1) [[ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ]] ਵੱਲੋਂ ਹਰ ਸਾਲ 21 ਅਪ੍ਰੈਲ ਨੂੰ ਰਚਨਾਤਮਕਤਾ ਤੇ ਨਵੀਨਤਾ ਦੇ ਮਹੱਤਵ ਬਾਰੇ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਦੇ ਹੱਲ ਵਿੱਚ ਰਚਨਾਤਮਕਤਾ ਅਤੇ ਨਵੀਨਤਾ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਬਾਰੇ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਵਧਾਉਣਾ ਹੈ। ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਵਿਸ਼ਵ ਰਚਨਾਤਮਕਤਾ ਅਤੇ ਨਵੀਨਤਾ ਦਿਵਸ 21 ਅਪ੍ਰੈਲ 2002 ਨੂੰ ਮਨਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, 27 ਅਪ੍ਰੈਲ 2017 ਨੂੰ, [[ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਮਹਾਂਸਭਾ|ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਜਨਰਲ ਅਸੈਂਬਲੀ]] ਨੇ 80 ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਸਮਰਥਨ ਨਾਲ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਦੇ ਮਤੇ ਨੂੰ ਪਾਸ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਅਧਿਕਾਰਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ 21 ਅਪ੍ਰੈਲ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵ ਰਚਨਾਤਮਕਤਾ ਅਤੇ ਨਵੀਨਤਾ ਦਿਵਸ ਵਜੋਂ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਹ ਦਿਨ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ 21 ਅਪ੍ਰੈਲ 2018 ਨੂੰ ਅਧਿਕਾਰਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮਨਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name="Welcome to the United Nations 2018">{{Cite web |date=21 April 2018 |title=World Creativity and Innovation Day 21 April |url=http://www.un.org/en/events/creativityday/ |access-date=22 April 2018 |website=Welcome to the United Nations}}</ref><ref>{{Cite web |title=First ever official World Creativity and Innovation Day supported by United Nations being observed |url=http://www.merinews.com/article/first-ever-official-world-creativity-and-innovation-day-supported-by-united-nations-being-observed/15930138.shtml |access-date=2018-04-22 |website=www.merinews.com}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.devdiscourse.com/Article/4657-un-officially-marks-april-21-as-world-creativity-and-innovation-day|title=UN officially marks April 21 as World Creativity and Innovation Day|work=Devdiscourse|access-date=2018-04-22}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.latestly.com/lifestyle/festivals-events/world-creativity-and-innovation-day-2018-unleash-the-creativity-in-you-by-these-splendid-quotes-on-creativity-123037.html|title=World Creativity and Innovation Day 2018: Unleash the Creativity in You by These Splendid Quotes on Creativity {{!}} LatestLY|date=21 April 2018|work=Latestly|access-date=2018-04-22}}</ref> ਇਸ ਦਿਨ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਅਤੇ ਸਮੂਹਿਕ ਪੱਧਰਾਂ 'ਤੇ ਰਚਨਾਤਮਕ ਬਹੁ-ਅਨੁਸ਼ਾਸਨੀ ਸੋਚ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨਾ ਹੈ। == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਦਿਨ]] m06f9t4zpns77eri5wd4d8xjjd43zpl 0 204361 837622 837480 2026-04-26T09:10:12Z Jagmit Singh Brar 17898 837622 wikitext text/x-wiki  {{Cleanup infobox}}{{Infobox settlement | name = '''ਗੜ੍ਹੀ ਫਤਿਹ ਖਾਨ''' | native_name = | native_name_lang = pan | settlement_type = Village | pushpin_map = India Punjab#India | pushpin_map_caption = Location in Punjab, India | coordinates = {{coord|31.0181387|N|76.0958854|E|display=inline,title}} | subdivision_type = Country | subdivision_name = {{flag|India}} | subdivision_type1 = [[States and territories of India|State]] | subdivision_name1 = [[Punjab, India|Punjab]] | subdivision_type2 = [[List of districts of India|District]] | subdivision_name2 = [[Shaheed Bhagat Singh Nagar district|Shaheed Bhagat Singh Nagar]] | government_type = [[Panchayati raj (India)|Panchayat raj]] | governing_body = [[Gram panchayat]] | unit_pref = Metric | elevation_m = 355 | population_total = 887<ref name=census>{{cite web|url=http://www.censusindia.gov.in/pca/SearchDetails.aspx?Id=35298|title=Garhi Fateh Khan Population per Census India|work=[[2011 Census of India]]}}</ref> | population_as_of = 2011 | population_footnotes = | population_density_km2 = auto | population_demonym = | population_note = [[Human sex ratio|Sex ratio]] 467/421 [[male|♂]]/[[female|♀]] | demographics_type1 = Languages | demographics1_title1 = Official | timezone1 = [[Indian Standard Time|IST]] | utc_offset1 = +5:30 | postal_code_type = [[Postal Index Number|PIN]] | postal_code = 144517 | area_code = 01823 | area_code_type = [[Telephone code]] | iso_code = IN-PB | registration_plate = | blank1_name_sec2 = [[Post office]] | blank1_info_sec2 = [[Rahon]]<ref>{{cite web|url=http://censusindia.gov.in/2011-villagedirectory/Directory/short_code_rural_03.pdf|title=All India Pincode Directory|work=censusindia.gov.in}}</ref> | website = {{URL|nawanshahr.nic.in}} | demographics1_info1 = [[Punjabi language|Punjabi]] | demographics1_title2 = | demographics1_info2 = }} '''ਗੜ੍ਹੀ ਫਤਿਹ ਖਾਨ''' [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ]] [[ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਜ ਅਤੇ ਕੇਂਦਰ ਸ਼ਾਸਿਤ ਪ੍ਰਦੇਸ਼|ਰਾਜ]], ਦੇ ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨਗਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਹੈ। ਇਹ ਰਾਹੋਂ ਤੋਂ 3.7 ਕਿਲੋਮੀਟਰ (2 ਮੀਲ), [[ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨਗਰ|ਨਵਾਂ ਸ਼ਹਿਰ]] ਤੋਂ 13.4 ਕਿਲੋਮੀਟਰ (8 ਮੀਲ), ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਮੁੱਖ ਦਫਤਰ ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨਗਰ ਤੋਂ 13 ਕਿਲੋਮੀਟਰ (8.1 ਮੀਲ) ਅਤੇ ਰਾਜ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ [[ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ]] ਤੋਂ 87 ਕਿਲੋਮੀਟਰ (54 ਮੀਲ) ਦੂਰ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਪਿੰਡ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ [[ਸਰਪੰਚ]] ਦੁਆਰਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਪਿੰਡ ਦੇ ਚੁਣੇ ਹੋਏ ਨੁਮਾਇੰਦੇ ਹਨ।<ref>{{Cite web |title=List of Sarpanches of Gram Panchayats in SBS Nagar district |url=http://nawanshahr.gov.in/Election%20website/DDPO16-09-2013/Elected%20Sarpanches%20Distt.%20SBS%20Nagar2013.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170924184443/http://nawanshahr.gov.in/Election%20website/DDPO16-09-2013/Elected%20Sarpanches%20Distt.%20SBS%20Nagar2013.pdf |archive-date=24 September 2017 |access-date=28 November 2016 |website=nawanshahr.gov.in (extract from Punjab Government Gazette)}}</ref> == ਜਨਸੰਖਿਆ == 2011 ਦੀ ਮਰਦਮਸ਼ੁਮਾਰੀ ਭਾਰਤ ਦੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਰਿਪੋਰਟ ਅਨੁਸਾਰ, ਗੜ੍ਹੀ ਫਤਿਹ ਖਾਨ ਵਿੱਚ ਕੁੱਲ 170 ਘਰ ਹਨ ਅਤੇ ਆਬਾਦੀ 887 ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ 467 ਪੁਰਸ਼ ਹਨ ਅਤੇ 420 ਔਰਤਾਂ ਹਨ। ਗੜ੍ਹੀ ਫਤਿਹ ਖਾਨ ਦੀ [[ਸਾਖਰਤਾ|ਸਾਖਰਤਾ ਦਰ]] 82.38% ਹੈ, ਜੋ ਰਾਜ ਦੀ ਔਸਤ 75.84% ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੈ। 6 ਸਾਲ ਤੋਂ ਘੱਟ ਉਮਰ ਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਆਬਾਦੀ 121 ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਗੜ੍ਹੀ ਫਤਿਹ ਖਾਨ ਦੀ ਕੁੱਲ ਆਬਾਦੀ ਦਾ 13.64% ਹੈ,ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=Child Sex Ratio in India (2001-2011) |url=http://pib.nic.in/newsite/PrintRelease.aspx?relid=103437 |website=pib.nic.in}}</ref> ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਲੋਕ ਅਨੁਸੂਚਿਤ ਜਾਤੀ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹਨ ਜੋ ਗੜ੍ਹੀ ਫਤਿਹ ਖਾਨ ਦੀ ਕੁੱਲ ਆਬਾਦੀ ਦਾ 45.89% ਹੈ। ਸਾਲ 2011 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੀ ਮਰਦਮਸ਼ੁਮਾਰੀ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਰਿਪੋਰਟ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਗੜ੍ਹੀ ਫਤਿਹ ਖਾਨ ਦੀ ਕੁੱਲ ਆਬਾਦੀ ਵਿੱਚੋਂ 261 ਲੋਕ ਕੰਮ ਦੀਆਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਹੋਏ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ 239 ਪੁਰਸ਼ ਅਤੇ 22 ਔਰਤਾਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਮਰਦਮਸ਼ੁਮਾਰੀ ਸਰਵੇਖਣ ਰਿਪੋਰਟ 2011 ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, 98.85% ਕਾਮੇ ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਕੰਮ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ 1.15% ਕਾਮੇ 6 ਮਹੀਨਿਆਂ ਤੋਂ ਘੱਟ ਸਮੇਂ ਲਈ ਰੋਜ਼ੀ-ਰੋਟੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਹਾਸ਼ੀਏ ਦੀਆਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।<ref>{{Cite web |title=District Census Handbook SBS Nagar |url=http://www.censusindia.gov.in/2011census/dchb/0305_PART_B_DCHB%20_SAHID%20BHAGAT%20SINGH%20NAGAR.pdf |website=censusindia.gov.in}}</ref> == ਸਿੱਖਿਆ == ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪੰਜਾਬੀ ਮਾਧਿਅਮ, ਸਹਿ-ਸੰਸਕਰਣ ਉੱਚ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਸਕੂਲ ਹੈ ਜੋ 1981 ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name="SBSNP">{{Cite web |title=List of Schools and Colleges in SBS Nagar district |url=http://www.sbsnagarpolice.com/Forms/School%20College%20of%20SBS%20Nagar.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20210511042829/http://www.sbsnagarpolice.com/Forms/School%20College%20of%20SBS%20Nagar.pdf |archive-date=11 May 2021 |access-date=13 November 2016 |website=sbsnagarpolice.com}}</ref><ref>{{Cite web |title=Details about GMS Garhi Fateh Khan School |url=http://www.icbse.com/schools/gms-garhi-fateh-khan/03060402902 |website=icbse.com}}</ref> ਇਹ ਸਕੂਲ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਮੁਫ਼ਤ ਅਤੇ ਲਾਜ਼ਮੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰ ਐਕਟ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ 6 ਤੋਂ 14 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਮੁਫਤ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਕੇ. ਸੀ. ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ ਕਾਲਜ ਅਤੇ ਦੋਆਬਾ ਖਾਲਸਾ ਟਰੱਸਟ ਗਰੁੱਪ ਆਫ਼ ਇੰਸਟੀਟਿਊਸ਼ਨਜ਼ ਸਭ ਤੋਂ ਨੇੜਲੇ ਕਾਲਜ ਹਨ।<ref name="SBSNP" /> ਔਰਤਾਂ ਲਈ ਉਦਯੋਗਿਕ ਸਿਖਲਾਈ ਸੰਸਥਾ (ਆਈ. ਟੀ. ਆਈ. ਨਵਾਂ ਸ਼ਹਿਰ) ਪਿੰਡ ਤੋਂ 14 ਕਿਲੋਮੀਟਰ (8.7 ਮੀਲ) ਅਤੇ [[ਲਵਲੀ ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸ਼ਨਲ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ|ਲਵਲੀ ਪ੍ਰੋਫੈਸ਼ਨਲ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] 58 ਕਿਲੋਮੀਟਰ (36 ਮੀਲ) ਦੂਰ ਹੈ। == ਆਵਾਜਾਈ == ਸਭ ਤੋਂ ਨਜ਼ਦੀਕੀ [[ਰਾਹੋਂ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ]] ਹੈ, ਹਾਲਾਂਕਿ [[ਨਵਾਂ ਸ਼ਹਿਰ ਦੋਆਬਾ ਜੰਕਸ਼ਨ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ]] ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਪਿੰਡ ਤੋਂ 11 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਹੈ। ਸਾਹਨੇਵਾਲ ਹਵਾਈ ਅੱਡਾ ਸਭ ਤੋਂ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਘਰੇਲੂ ਹਵਾਈ ਅੱਡੇ ਹੈ ਜੋ [[ਲੁਧਿਆਣਾ]] ਵਿੱਚ 45 ਕਿਲੋਮੀਟਰ (28,1 ਮੀਲ) ਦੂਰ ਸਥਿਤ ਹੈ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਹਵਾਈ ਅੱਡ਼ਾ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=Distance from Garhi Fateh Khan (Multiple routes) |url=https://www.google.co.in/maps/dir/Garhi+Fateh+Khan,+Punjab/Nawanshahr+Railway+Station,+Railway+Road,+Guru+Ravidas+Nagar,+Nawanshahr,+Punjab/Garhi+Fateh+Khan,+Punjab/Garhshankar+Junction,+Garhshankar-Hoshiarpur+Road,+Garhshankar,+Punjab/Garhi+Fateh+Khan,+Punjab/Ludhiana+Airport,+Ludhiana,+Punjab/Garhi+Fateh+Khan,+Punjab/Sri+Guru+Ram+Dass+Jee+International+Airport,+Ajnala+Rd,+Rajasansi,+Amritsar,+Punjab+143101/@31.2760533,74.9400889,9z/am=t/data=!3m1!4b1!4m50!4m49!1m5!1m1!1s0x391aa2f23458a4db:0xf2930ff5782f7583!2m2!1d76.1116997!2d31.023397!1m5!1m1!1s0x391abdc00733d547:0xb47c552bf41ad7ec!2m2!1d76.1089072!2d31.1216023!1m5!1m1!1s0x391aa2f23458a4db:0xf2930ff5782f7583!2m2!1d76.1116997!2d31.023397!1m5!1m1!1s0x391abf70c8ccbed7:0xe1194be2a5ffb5d8!2m2!1d76.1385636!2d31.2240694!1m5!1m1!1s0x391aa2f23458a4db:0xf2930ff5782f7583!2m2!1d76.1116997!2d31.023397!1m5!1m1!1s0x391a83a8f16dc85d:0x4d81be91b95ee708!2m2!1d75.9569956!2d30.8505353!1m5!1m1!1s0x391aa2f23458a4db:0xf2930ff5782f7583!2m2!1d76.1116997!2d31.023397!1m5!1m1!1s0x39196609c25343eb:0x2284aab8b51ba16d!2m2!1d74.8066719!2d31.7055209!3e0 |website=Google Map}}</ref>&nbsp; == ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ == * [[:ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪਿੰਡਾਂ ਦੀਆਂ ਸੂਚੀਆਂ|ਭਾਰਤ ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ]] == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * [http://www.punjabtourism.gov.in/ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਸੈਰ-ਸਪਾਟਾ] * [https://web.archive.org/web/20180804201629/http://punjabcensus.gov.in/ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਮਰਦਮਸ਼ੁਮਾਰੀ] * [https://web.archive.org/web/20161018231343/http://cept.gov.in/lbpsd/placesearch.aspx ਸਥਾਨ ਅਧਾਰਿਤ ਪਿੰਨਕੋਡ] {{Shaheed Bhagat Singh Nagar district}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨਗਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਵਿਕੀਡਾਟਾ ਤੇ ਗੁਣਕ ਹਨ]] 5r7j7uez4s4l67kbetnwbhpas5uzczl 0 204362 837620 837487 2026-04-26T09:09:37Z Jagmit Singh Brar 17898 837620 wikitext text/x-wiki {{Cleanup infobox}}{{Infobox station | name = '''ਰਾਹੋਂ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ''' | style = Indian Railways | type = [[Indian Railways|Indian Railway]] | image = | caption = | address = ਸਟੇਸ਼ਨ ਰੋਡ, [[ਰਾਹੋਂ]], [[ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨਗਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ]], [[ਪੰਜਾਬ , ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]] | country = India | coordinates = {{Coord|31.059983|N|76.108626|E|type:railwaystation_region:IN|format=dms|display=inline, title}} | elevation = {{convert|256.3|m|ft}} | owned = [[Indian Railways]] | operator = [[Northern Railway zone|Northern Railway]] | lines = Phagwara–Nawanshahar line <br/> Nawanshahar–Jaijon line <br/> Nawanshahar–Rahon line | platforms = 1 | tracks = {{RailGauge|5ft6in|lk=on}} [[broad gauge]] | structure = Standard on ground | parking = Yes | bicycle = | accessible = | status = Functioning | code = {{Indian railway code | code = NSS | division = {{rwd|Firozpur}} }} | opened = | electrified = ਹਾਂ | former = | passengers = | pass_system = | pass_year = | pass_percent = | map_type = India Punjab | map_dot_label = ਰਾਹੋਂ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ | map_caption = Location in Punjab | map_size = 280 }} '''ਰਾਹੋਂ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ''' ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨਗਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਰਾਹੋਂ ਦਾ ਸਟੇਸ਼ਨ ਕੋਡ ਨਾਮ '''RHU''' ਹੈ। ਰਾਹੋਂ (RHU) ਤੋਂ ਜੰਕਸ਼ਨ ਤੋਂ ਲੰਘਣ ਵਾਲੀਆਂ ਕੁੱਲ ਰੇਲਗੱਡੀਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 2 ਹੈ। ਭਾਰਤੀ ਰੇਲਵੇ ਦੇ ਕੁੱਲ 17 ਰੇਲਵੇ ਜ਼ੋਨ ਹਨ। ਰਾਹੋਂ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਉੱਤਰੀ ਰੇਲਵੇ ਜ਼ੋਨ ਦੇ ਅਧੀਨ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। == ਰੇਲਾਂ == #74951 ਜੈਜੋਂ ਦੋਆਬਾ - ਫਗਵਾੜਾ ਡੇਮੂ। == ਹਵਾਲੇ == https://indiarailinfo.com/station/news/news-rahon-rhu/5034 [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨਗਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ]] eom8e2gbqfgkwqtbqk2syl52168svay 837621 837620 2026-04-26T09:09:55Z Jagmit Singh Brar 17898 837621 wikitext text/x-wiki {{Cleanup infobox}}{{Unreferenced|date=ਅਪਰੈਲ 2026}}{{Infobox station | name = '''ਰਾਹੋਂ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ''' | style = Indian Railways | type = [[Indian Railways|Indian Railway]] | image = | caption = | address = ਸਟੇਸ਼ਨ ਰੋਡ, [[ਰਾਹੋਂ]], [[ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨਗਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ]], [[ਪੰਜਾਬ , ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]] | country = India | coordinates = {{Coord|31.059983|N|76.108626|E|type:railwaystation_region:IN|format=dms|display=inline, title}} | elevation = {{convert|256.3|m|ft}} | owned = [[Indian Railways]] | operator = [[Northern Railway zone|Northern Railway]] | lines = Phagwara–Nawanshahar line <br/> Nawanshahar–Jaijon line <br/> Nawanshahar–Rahon line | platforms = 1 | tracks = {{RailGauge|5ft6in|lk=on}} [[broad gauge]] | structure = Standard on ground | parking = Yes | bicycle = | accessible = | status = Functioning | code = {{Indian railway code | code = NSS | division = {{rwd|Firozpur}} }} | opened = | electrified = ਹਾਂ | former = | passengers = | pass_system = | pass_year = | pass_percent = | map_type = India Punjab | map_dot_label = ਰਾਹੋਂ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ | map_caption = Location in Punjab | map_size = 280 }} '''ਰਾਹੋਂ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ''' ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨਗਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਰਾਹੋਂ ਦਾ ਸਟੇਸ਼ਨ ਕੋਡ ਨਾਮ '''RHU''' ਹੈ। ਰਾਹੋਂ (RHU) ਤੋਂ ਜੰਕਸ਼ਨ ਤੋਂ ਲੰਘਣ ਵਾਲੀਆਂ ਕੁੱਲ ਰੇਲਗੱਡੀਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 2 ਹੈ। ਭਾਰਤੀ ਰੇਲਵੇ ਦੇ ਕੁੱਲ 17 ਰੇਲਵੇ ਜ਼ੋਨ ਹਨ। ਰਾਹੋਂ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਉੱਤਰੀ ਰੇਲਵੇ ਜ਼ੋਨ ਦੇ ਅਧੀਨ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। == ਰੇਲਾਂ == #74951 ਜੈਜੋਂ ਦੋਆਬਾ - ਫਗਵਾੜਾ ਡੇਮੂ। == ਹਵਾਲੇ == https://indiarailinfo.com/station/news/news-rahon-rhu/5034 [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨਗਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ]] cuf29qy1hbgpac086ezdkldie6hybpw 0 204363 837619 837488 2026-04-26T09:09:18Z Jagmit Singh Brar 17898 837619 wikitext text/x-wiki {{Infobox station | name = '''ਗੜ੍ਹਸ਼ੰਕਰ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ''' | other_name = | style = Indian Railways | type = [[Indian Railways]] station | image = [[File:Indian_Railways_Suburban_Railway_Logo.svg|100px]] | caption = Indian Railways logo | address = ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਰੋਡ, [[ਗੜ੍ਹਸ਼ੰਕਰ]], [[ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ]], [[Punjab, India|Punjab]] | country = {{flagu|India}} | coordinates = {{coord|31.223155|76.137703|type:railwaystation_region:IN|display=inline,title}} | elevation = {{convert|355|m|ft}} | owned = [[Indian Railway]] | operator = [[Northern Railway zone|Northern Railway]] | lines = ਫਗਵਾੜਾ-ਜੈਜੋਂ ਦੋਆਬਾ ਰੇਲ ਲਾਇਨ | platforms = 2 | tracks = 1 | connections = | structure = Standard (on-ground station) | depth = | levels = | parking = ਹਾਂ | bicycle = ਹਾਂ | accessible = | status = Single Track Electrified | code = {{Indian railway code | code = JJJ | zone = [[Northern Railway zone]] | division = {{rwd|firozpur}} }} | opened = | closed = | rebuilt = | electrified = ਹਾਂ | former = | mpassengers = | passengers = | pass_system = | pass_year = | pass_percent = | services = <!-- Only use S-rail/S-line Templates here, without start or end --> | map_type = India Punjab#India }}{{Cleanup infobox}} '''ਗੜ੍ਹਸ਼ੰਕਰ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ''' ਗੜ੍ਹਸ਼ੰਕਰ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਪਰ ਜ਼ਰੂਰੀ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਹੈ। ਇਸਦਾ ਸਟੇਸ਼ਨ ਕੋਡ GSRR ਹੈ ਇਹ ਸਥਾਨਕ ਭਾਈਚਾਰੇ ਲਈ ਇੱਕ ਮੁੱਖ ਆਵਾਜਾਈ ਸਟਾਪ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜਲੰਧਰ-ਜੈਜੋਂ ਦੋਆਬਾ ਲਾਈਨ 'ਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਰੇਲ ਜ਼ੋਨ: ਉੱਤਰੀ ਰੇਲਵੇ (NR) ਡਿਵੀਜ਼ਨ: ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਪਲੇਟਫਾਰਮਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ: 1 ਟ੍ਰੈਕ: ਸਿੰਗਲ ਇਲੈਕਟ੍ਰਿਕ-ਲਾਈਨ ਉਚਾਈ: ਸਮੁੰਦਰ ਤਲ ਤੋਂ 260 ਮੀਟਰ ਪਤਾ: NH103A, ਗੜ੍ਹਸ਼ੰਕਰ, ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ - 144527, ਪੰਜਾਬ ਮੁੱਖ ਰੇਲਗੱਡੀਆਂ ਅਤੇ ਕਨੈਕਟੀਵਿਟੀ ਇਹ ਸਟੇਸ਼ਨ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਥਾਨਕ DEMU (ਡੀਜ਼ਲ ਇਲੈਕਟ੍ਰਿਕ ਮਲਟੀਪਲ ਯੂਨਿਟ) ਅਤੇ ਜੈਜੋਂ ਦੋਆਬਾ ਅਤੇ ਜਲੰਧਰ ਨੂੰ ਜੋੜਨ ਵਾਲੀਆਂ ਯਾਤਰੀ ਰੇਲਗੱਡੀਆਂ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਦਾ ਹੈ। ਰੇਲਗੱਡੀ ਨੰਬਰ ਰੇਲਗੱਡੀ ਦਾ ਨਾਮ ਆਗਮਨ/ਰਵਾਨਗੀ 74951 ਜੈਜੋਂ ਦੋਆਬਾ - ਫਗਵਾੜਾ DEMU~11:37 AM74954 ਫਗਵਾੜਾ - ਜੈਜੋਂ ਦੋਆਬਾ DEMU~04:59 PM54625/6 ਜੈਜੋਂ ਦੋਆਬਾ - ਜਲੰਧਰ ਸ਼ਹਿਰ ਯਾਤਰੀ ਸਵੇਰ/ਸ਼ਾਮ ਨੋਟ: ਜਦੋਂ ਕਿ ਗੜ੍ਹਸ਼ੰਕਰ ਵਿੱਚ ਖੁਦ ਸੀਮਤ ਲੰਬੀ-ਦੂਰੀ ਦੀ ਕਨੈਕਟੀਵਿਟੀ ਹੈ, ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਨੇੜਲੇ ਹੱਬਾਂ ਵਿੱਚ ਜਲੰਧਰ ਸ਼ਹਿਰ (54 ਕਿਲੋਮੀਟਰ) ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਅਤੇ ਫਗਵਾੜਾ ਜੰਕਸ਼ਨ (36 ਕਿਲੋਮੀਟਰ), ਜੋ ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਅਤੇ ਜੰਮੂ ਨਾਲ ਵਿਆਪਕ ਲਿੰਕ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। == ਹਵਾਲੇ == https://indiarailinfo.com/station/timeline/edits-garhshankar-gsr/5035 [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ]] kfudixq8nmdd95adtp0y2z3e6h29nrw 0 204366 837618 837496 2026-04-26T09:08:47Z Jagmit Singh Brar 17898 837618 wikitext text/x-wiki {{Db|ਕੋਈ ਸਮੱਗਰੀ ਨਹੀਂ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਣ-ਸਮੀਖਿਆ ਅਨੁਵਾਦਾਂ ਵਾਲੇ ਸਫ਼ੇ]] 8mbz8ajqldhk06hrwdvdrv5t6q4rtkq 0 204376 837617 837535 2026-04-26T09:08:03Z Jagmit Singh Brar 17898 837617 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced|date=ਅਪਰੈਲ 2026}} '''ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਕਾਲਜ, ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਛਾਉਣੀ''' ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸਰਹੱਦੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਵਿਚ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਹ ਪੰਜਾਬ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਕਾਲਜ ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕ ਸ.ਮਹਿੰਦਰ ਸਿੰਘ, ਸਾਂਈਆਂ ਵਾਲਾ ਸਨ। ਇਸ ਕਾਲਜ ਵਿਚ ਪ੍ਰੋ. ਇੰਦਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਬਤੌਰ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਆਪਣੀਆਂ ਸੇਵਾਵਾ ਨਿਭਾ ਰਹੇ ਹਨ।{{Better source needed|reason=The current source is insufficiently reliable ([[WP:NOTRS]]).|date=ਅਪਰੈਲ 2026}} == ਹਵਾਲੇ == <references /> c9pok8jqnfhvfcioqk9fzrrxnkr4b22 3 204383 837550 2026-04-25T15:29:29Z New user message 10694 Adding [[Template:Welcome|welcome message]] to new user's talk page 837550 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|realName=|name=ਸ਼ਾਂਤ ਸੁਖਦੇਵ ਸਿੰਘ}} -- [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:New user message|New user message]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:New user message|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 15:29, 25 ਅਪਰੈਲ 2026 (UTC) cjk5eelekczyqarfx3oybco7thgylpp 3 204384 837551 2026-04-25T15:35:45Z New user message 10694 Adding [[Template:Welcome|welcome message]] to new user's talk page 837551 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|realName=|name=Typingsuggestions}} -- [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:New user message|New user message]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:New user message|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 15:35, 25 ਅਪਰੈਲ 2026 (UTC) fqzwuzm9yqnucsgli8cu5wf7eqbge96 3 204385 837552 2026-04-25T15:42:26Z New user message 10694 Adding [[Template:Welcome|welcome message]] to new user's talk page 837552 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|realName=|name=ਹਰਤਾਜ ਸਿੰਘ}} -- [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:New user message|New user message]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:New user message|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 15:42, 25 ਅਪਰੈਲ 2026 (UTC) jsthia975gy0x25x3q7r1sldbduclmp 2 204386 837553 2026-04-25T16:29:44Z ਸ਼ਾਂਤ ਸੁਖਦੇਵ ਸਿੰਘ 59809 "ਸੁਖਦੇਵ ਸਿੰਘ ਸ਼ਾਂਤ ਇਕ ਬਹੁ-ਪੱਖੀ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਲੇਖਕ ਹਨ। ਉਹ ਗੁਰਮਤਿ, ਬਾਲ-ਸਾਹਿਤ,ਕਵਿਤਾ,ਕਹਾਣੀ ਅਤੇ ਮਿੰਨੀ ਕਹਾਣੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਪੁਸਤਕਾਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰਵਾ ਚੁੱਕੇ ਹਨ।ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਗੁਰਮਤਿ ਨਾਲ..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 837553 wikitext text/x-wiki ਸੁਖਦੇਵ ਸਿੰਘ ਸ਼ਾਂਤ ਇਕ ਬਹੁ-ਪੱਖੀ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਲੇਖਕ ਹਨ। ਉਹ ਗੁਰਮਤਿ, ਬਾਲ-ਸਾਹਿਤ,ਕਵਿਤਾ,ਕਹਾਣੀ ਅਤੇ ਮਿੰਨੀ ਕਹਾਣੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਪੁਸਤਕਾਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰਵਾ ਚੁੱਕੇ ਹਨ।ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਗੁਰਮਤਿ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੇਠ ਲਿਖੀਆਂ ਪੁਸਤਕਾਂ ਹਨ :- 1.ਪੰਦਰਾਂ ਭਗਤ ਸਾਹਿਬਾਨ 2.ਗਿਆਰਾਂ ਭੱਟ ਸਾਹਿਬਾਨ 3.ਗੁਰਮਤਿ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ 4.ਗੁਰਬਾਣੀ ਇੱਕ ਜੀਵਨ-ਜਾਚ 5.ਭਗਤ-ਬਾਣੀ ਵਿਚਾਰ 6.ਜਪੁ ਜੀ ਤੇ ਹੋਰ ਬਾਣੀਆਂ 7.ਅਨੰਦੁ ਸਾਹਿਬ ਤੇ ਹੋਰ ਬਾਣੀਆਂ 8.ਸੁਖਮਨੀ ਸਾਹਿਬ ਤੇ ਹੋਰ ਬਾਣੀਆਂ f7zbwmvs38n6mfook1udbyqfa4oq5e6 837563 837553 2026-04-25T17:21:11Z ਸ਼ਾਂਤ ਸੁਖਦੇਵ ਸਿੰਘ 59809 837563 wikitext text/x-wiki ਸੁਖਦੇਵ ਸਿੰਘ ਸ਼ਾਂਤ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਇੱਕ ਬਹੁ-ਪੱਖੀ ਲੇਖਕ ਹਨ। ਉਹ ਗੁਰਮਤਿ, ਬਾਲ-ਸਾਹਿਤ,ਕਵਿਤਾ,ਕਹਾਣੀ ਅਤੇ ਮਿੰਨੀ ਕਹਾਣੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਪੁਸਤਕਾਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰਵਾ ਚੁੱਕੇ ਹਨ।ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਗੁਰਮਤਿ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੇਠ ਲਿਖੀਆਂ ਪੁਸਤਕਾਂ ਹਨ :- 1.ਪੰਦਰਾਂ ਭਗਤ ਸਾਹਿਬਾਨ 2.ਗਿਆਰਾਂ ਭੱਟ ਸਾਹਿਬਾਨ 3.ਗੁਰਮਤਿ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ 4.ਗੁਰਬਾਣੀ ਇੱਕ ਜੀਵਨ-ਜਾਚ 5.ਭਗਤ-ਬਾਣੀ ਵਿਚਾਰ 6.ਜਪੁ ਜੀ ਤੇ ਹੋਰ ਬਾਣੀਆਂ 7.ਅਨੰਦੁ ਸਾਹਿਬ ਤੇ ਹੋਰ ਬਾਣੀਆਂ 8.ਸੁਖਮਨੀ ਸਾਹਿਬ ਤੇ ਹੋਰ ਬਾਣੀਆਂ ਨੋਟ:-ਪਹਿਲੀਆਂ ਦੋ ਪੁਸਤਕਾਂ ਸਿੰਘ ਬ੍ਰਦਰਜ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੁਆਰਾ ਅਤੇ ਬਾਕੀ ਛੇ ਪੁਸਤਕਾਂ ਸੰਗਮ ਪਬਲੀਕੇਸ਼ਨਜ ਸਮਾਣਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਪਟਿਆਲ਼ਾ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਬਾਲ-ਸਾਹਿਤ ਨਾਲ ਸੰਬੋਧਿਤ ਪੁਸਤਕਾਂ ਹੇਠ ਲਿਖੀਆਂ ਹਨ:- 1.ਗਾਓ ਬੱਚਿਓ ਗਾਓ(ਬਾਲ-ਕਾਵਿ ਸੰਗ੍ਰਹਿ)2.ਪਿੰਕੀ ਦੀ ਪੈਨਸਿਲ(ਬਾਲ-ਕਹਾਣੀ ਸੰਗ੍ਰਹਿ)3-6.ਅਮਰ-ਕਥਾਵਾਂ(ਮਹਾਂਪੁਰਸ਼ਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚੋਂ ਬਾਲ-ਕਹਾਣੀਆਂ)ਚਾਰ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ 7.ਕਿੰਨਾ ਪਿਆਰਾ ਲੱਗਦਾ ਬਚਪਨ(ਬਾਲ-ਕਾਵਿ ਸੰਗ੍ਰਹਿ)8.ਅੱਖਰਾਂ ਦੀ ਦੁਨੀਆ(ਬਾਲ-ਕਾਵਿ ਸੰਗ੍ਰਹਿ)9.ਬੰਟਿਆਂ ਦੀ ਸਬਜ਼ੀ(ਬਾਲ-ਕਹਾਣੀ ਸੰਗ੍ਰਹਿ)10.ਮਨ ਦਾ ਕੰਪਿਊਟਰ(ਬਾਲ-ਕਹਾਣੀ ਸੰਗ੍ਰਹਿ) ਨੋਟ:-ਪਹਿਲੀਆਂ ਦੋ ਪੁਸਤਕਾਂ ਦੇ ਦੂਜੇ ਐਡੀਸ਼ਨ ਅਤੇ ਅਗਲੀਆਂ ਸੱਤ ਪੁਸਤਕਾਂ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਐਡੀਸ਼ਨ ਸੰਗਮ ਪਬਲੀਕੇਸ਼ਨਜ ਸਮਾਣਾ ਜਿਲ੍ਹਾ ਪਟਿਆਲ਼ਾ ਨੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੇ ਹਨ।ਪੁਸਤਕ ‘ਮਨ ਦਾ ਕੰਪਿਊਟਰ’ ਲੋਕ ਗੀਤ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਪਹਿਲੀਆਂ ਦੋ ਪੁਸਤਕਾਂ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਦੋ ਐਡੀਸ਼ਨ ਗੁਰਚਮਨ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਪਟਿਆਲ਼ਾ ਦੁਆਰਾ ਸਾਲ 1997ਅਤੇ ਸਾਲ 2003 ਵਿੱਚ ਛਾਪੇ ਜਾਣ ਤੇ ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਭਾਗ ਵੱਲੋਂ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸਾਲਾਂ ਦੀਆਂ ਸਰਵੋਤਮ ਬਾਲ-ਸਾਹਿਤ ਪੁਸਤਕਾਂ ਵਜੋਂ ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਪੁਰਸਕਾਰ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੇ ਗਏ। ਕਹਾਣੀ ਅਤੇ ਮਿੰਨੀ ਕਹਾਣੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਪੁਸਤਕਾਂ ਹੇਠ ਲਿਖੀਆਂ ਹਨ :- 1.ਚੂੜੀਆਂ(ਕਹਾਣੀ ਸੰਗ੍ਰਹਿ)2.ਸਿੰਮਲ ਰੁੱਖ(ਮਿੰਨੀ ਕਹਾਣੀ ਸੰਗ੍ਰਹਿ)3.ਨਵਾਂ ਆਦਮੀ(ਮਿੰਨੀ ਕਹਾਣੀ ਸੰਗ੍ਰਹਿ) ਕਵਿਤਾ ਦੀ ਪੁਸਤਕ :- ਕੁਝ ਭੇਤ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ[[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:ਸ਼ਾਂਤ ਸੁਖਦੇਵ ਸਿੰਘ|ਸ਼ਾਂਤ ਸੁਖਦੇਵ ਸਿੰਘ]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:ਸ਼ਾਂਤ ਸੁਖਦੇਵ ਸਿੰਘ|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 17:21, 25 ਅਪਰੈਲ 2026 (UTC) rztvjaxjj08u0r6sgx7cppobninpcr5 0 204387 837557 2026-04-25T16:38:54Z Naveensharmabc 49454 "[[:en:Special:Redirect/revision/1350989796|Matka King]]" ਸਫ਼ੇ ਦਾ ਤਰਜਮਾ ਕਰਕੇ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ 837557 wikitext text/x-wiki ਮਟਕਾ ਕਿੰਗ ਇੱਕ 2026 ਦੀ ਭਾਰਤੀ ਹਿੰਦੀ-ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਲੜੀ ਹੈ ਜੋ ਨਾਗਰਾਜ ਮੰਜੁਲੇ ਦੁਆਰਾ ਐਮਾਜ਼ਾਨ ਪ੍ਰਾਈਮ ਵੀਡੀਓ ਲਈ ਬਣਾਈ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਵਿਜੇ ਵਰਮਾ, ਸਾਈ ਤਾਮ੍ਹਾਂਕਰ, ਕ੍ਰਿਤਿਕਾ ਕਾਮਰਾ ਅਤੇ ਗੁਲਸ਼ਨ ਗਰੋਵਰ ਮੁੱਖ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਹਨ।[1][2] == ਕਾਸਟ == * ਵਿਜੈਵਿਜੇ ਵਰਮਾ ਮਟਕਾ ਕਿੰਗ ਬ੍ਰਿਜ ਭੱਟੀ ਵਜੋਂ * ਸਾਈ ਤਾਮ੍ਹਾਂਕਰ, ਬਰਖਾ (ਬ੍ਰਿਜ ਦੀ ਪਤਨੀ) ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ * ਭੁਪੇਂਦਰ ਜਾਦਾਵਤ-ਲਕਸ਼ਮਣ/''ਲੱ''ਛੁ(ਬ੍ਰਿਜ ਦਾ ਭਰਾ) * ਗੁਲਰੁਖ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ [[ਕ੍ਰਿਤਿਕਾ ਕਾਮਰਾ]] * ਲਾਲਜੀ ਭਾਈ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਗੁਲਸ਼ਨ ਗਰੋਵਰ * [[ਸਿਧਾਰਥ ਜਾਧਵ]]-ਡੱਡੂ * ਸੁਲਭਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ [[ਜੈਮੀ ਲੀਵਰ]] * ਭਰਤ ਜਾਧਵ-ਸਬ ਇੰਸਪੈਕਟਰ ਏਕਨਾਥ ਤੁੰਬਾਡੇ * ਟੀ. ਪੀ. ਡਿਸੂਜ਼ਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਗਿਰੀਸ਼ ਕੁਲਕਰਨੀ * ਪ੍ਰਸ਼ਾਂਤ ਬਾਪਟ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕਿਸ਼ੋਰ ਕਦਮ * ਮਕਸੂਦ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਾਇਰਸ ਸਾਹੂਕਾਰ * ਦਰਾਬ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ [[ਵਿਨੀਤ ਕੁਮਾਰ ਸਿੰਘ]] * ਵਸੁਧਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਿਮਰਨ ਅਸ਼ਵਿਨੀ ਮਟਕਾ ਕਿੰਗ 17 ਅਪ੍ਰੈਲ 2026 ਨੂੰ ਐਮਾਜ਼ਾਨ ਪ੍ਰਾਈਮ ਵੀਡੀਓ 'ਤੇ ਰਿਲੀਜ਼ ਹੋਇਆ ਸੀ।[1][2] == ਰਿਸੈਪਸ਼ਨ == ਦ ਹਿੰਦੂ ਲਈ ਅਨੁਜ ਕੁਮਾਰ ਨੇ ਲਿਖਿਆ, "'ਮਟਕਾ ਕਿੰਗ' ਇੱਕ ਜਾਣਿਆ-ਪਛਾਣਿਆ ਪਰ ਦਿਲਚਸਪ ਅਪਰਾਧ ਡਰਾਮਾ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ ਜਿਸ 'ਤੇ ਸੱਟਾ ਲਗਾਉਣਾ ਯੋਗ ਹੈ।"[1] ciwrw5a0lik3b0uasac24ni5u4e1ec2 837615 837557 2026-04-26T09:03:33Z Jagmit Singh Brar 17898 added [[Category:ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ]] using [[WP:HC|HotCat]] 837615 wikitext text/x-wiki ਮਟਕਾ ਕਿੰਗ ਇੱਕ 2026 ਦੀ ਭਾਰਤੀ ਹਿੰਦੀ-ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਲੜੀ ਹੈ ਜੋ ਨਾਗਰਾਜ ਮੰਜੁਲੇ ਦੁਆਰਾ ਐਮਾਜ਼ਾਨ ਪ੍ਰਾਈਮ ਵੀਡੀਓ ਲਈ ਬਣਾਈ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਵਿਜੇ ਵਰਮਾ, ਸਾਈ ਤਾਮ੍ਹਾਂਕਰ, ਕ੍ਰਿਤਿਕਾ ਕਾਮਰਾ ਅਤੇ ਗੁਲਸ਼ਨ ਗਰੋਵਰ ਮੁੱਖ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਹਨ।[1][2] == ਕਾਸਟ == * ਵਿਜੈਵਿਜੇ ਵਰਮਾ ਮਟਕਾ ਕਿੰਗ ਬ੍ਰਿਜ ਭੱਟੀ ਵਜੋਂ * ਸਾਈ ਤਾਮ੍ਹਾਂਕਰ, ਬਰਖਾ (ਬ੍ਰਿਜ ਦੀ ਪਤਨੀ) ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ * ਭੁਪੇਂਦਰ ਜਾਦਾਵਤ-ਲਕਸ਼ਮਣ/''ਲੱ''ਛੁ(ਬ੍ਰਿਜ ਦਾ ਭਰਾ) * ਗੁਲਰੁਖ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ [[ਕ੍ਰਿਤਿਕਾ ਕਾਮਰਾ]] * ਲਾਲਜੀ ਭਾਈ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਗੁਲਸ਼ਨ ਗਰੋਵਰ * [[ਸਿਧਾਰਥ ਜਾਧਵ]]-ਡੱਡੂ * ਸੁਲਭਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ [[ਜੈਮੀ ਲੀਵਰ]] * ਭਰਤ ਜਾਧਵ-ਸਬ ਇੰਸਪੈਕਟਰ ਏਕਨਾਥ ਤੁੰਬਾਡੇ * ਟੀ. ਪੀ. ਡਿਸੂਜ਼ਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਗਿਰੀਸ਼ ਕੁਲਕਰਨੀ * ਪ੍ਰਸ਼ਾਂਤ ਬਾਪਟ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕਿਸ਼ੋਰ ਕਦਮ * ਮਕਸੂਦ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਾਇਰਸ ਸਾਹੂਕਾਰ * ਦਰਾਬ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ [[ਵਿਨੀਤ ਕੁਮਾਰ ਸਿੰਘ]] * ਵਸੁਧਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਿਮਰਨ ਅਸ਼ਵਿਨੀ ਮਟਕਾ ਕਿੰਗ 17 ਅਪ੍ਰੈਲ 2026 ਨੂੰ ਐਮਾਜ਼ਾਨ ਪ੍ਰਾਈਮ ਵੀਡੀਓ 'ਤੇ ਰਿਲੀਜ਼ ਹੋਇਆ ਸੀ।[1][2] == ਰਿਸੈਪਸ਼ਨ == ਦ ਹਿੰਦੂ ਲਈ ਅਨੁਜ ਕੁਮਾਰ ਨੇ ਲਿਖਿਆ, "'ਮਟਕਾ ਕਿੰਗ' ਇੱਕ ਜਾਣਿਆ-ਪਛਾਣਿਆ ਪਰ ਦਿਲਚਸਪ ਅਪਰਾਧ ਡਰਾਮਾ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ ਜਿਸ 'ਤੇ ਸੱਟਾ ਲਗਾਉਣਾ ਯੋਗ ਹੈ।"[1] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ]] n3p3jibfvjby095sf13xsfitnioly19 837616 837615 2026-04-26T09:03:58Z Jagmit Singh Brar 17898 837616 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced|date=ਅਪਰੈਲ 2026}} ਮਟਕਾ ਕਿੰਗ ਇੱਕ 2026 ਦੀ ਭਾਰਤੀ ਹਿੰਦੀ-ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਲੜੀ ਹੈ ਜੋ ਨਾਗਰਾਜ ਮੰਜੁਲੇ ਦੁਆਰਾ ਐਮਾਜ਼ਾਨ ਪ੍ਰਾਈਮ ਵੀਡੀਓ ਲਈ ਬਣਾਈ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਵਿਜੇ ਵਰਮਾ, ਸਾਈ ਤਾਮ੍ਹਾਂਕਰ, ਕ੍ਰਿਤਿਕਾ ਕਾਮਰਾ ਅਤੇ ਗੁਲਸ਼ਨ ਗਰੋਵਰ ਮੁੱਖ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਹਨ। == ਕਾਸਟ == * ਵਿਜੈਵਿਜੇ ਵਰਮਾ ਮਟਕਾ ਕਿੰਗ ਬ੍ਰਿਜ ਭੱਟੀ ਵਜੋਂ * ਸਾਈ ਤਾਮ੍ਹਾਂਕਰ, ਬਰਖਾ (ਬ੍ਰਿਜ ਦੀ ਪਤਨੀ) ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ * ਭੁਪੇਂਦਰ ਜਾਦਾਵਤ-ਲਕਸ਼ਮਣ/''ਲੱ''ਛੁ(ਬ੍ਰਿਜ ਦਾ ਭਰਾ) * ਗੁਲਰੁਖ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ [[ਕ੍ਰਿਤਿਕਾ ਕਾਮਰਾ]] * ਲਾਲਜੀ ਭਾਈ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਗੁਲਸ਼ਨ ਗਰੋਵਰ * [[ਸਿਧਾਰਥ ਜਾਧਵ]]-ਡੱਡੂ * ਸੁਲਭਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ [[ਜੈਮੀ ਲੀਵਰ]] * ਭਰਤ ਜਾਧਵ-ਸਬ ਇੰਸਪੈਕਟਰ ਏਕਨਾਥ ਤੁੰਬਾਡੇ * ਟੀ. ਪੀ. ਡਿਸੂਜ਼ਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਗਿਰੀਸ਼ ਕੁਲਕਰਨੀ * ਪ੍ਰਸ਼ਾਂਤ ਬਾਪਟ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕਿਸ਼ੋਰ ਕਦਮ * ਮਕਸੂਦ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਾਇਰਸ ਸਾਹੂਕਾਰ * ਦਰਾਬ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ [[ਵਿਨੀਤ ਕੁਮਾਰ ਸਿੰਘ]] * ਵਸੁਧਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਿਮਰਨ ਅਸ਼ਵਿਨੀ ਮਟਕਾ ਕਿੰਗ 17 ਅਪ੍ਰੈਲ 2026 ਨੂੰ ਐਮਾਜ਼ਾਨ ਪ੍ਰਾਈਮ ਵੀਡੀਓ 'ਤੇ ਰਿਲੀਜ਼ ਹੋਇਆ ਸੀ।[1][2] == ਰਿਸੈਪਸ਼ਨ == ਦ ਹਿੰਦੂ ਲਈ ਅਨੁਜ ਕੁਮਾਰ ਨੇ ਲਿਖਿਆ, "'ਮਟਕਾ ਕਿੰਗ' ਇੱਕ ਜਾਣਿਆ-ਪਛਾਣਿਆ ਪਰ ਦਿਲਚਸਪ ਅਪਰਾਧ ਡਰਾਮਾ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ ਜਿਸ 'ਤੇ ਸੱਟਾ ਲਗਾਉਣਾ ਯੋਗ ਹੈ।" [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ]] trkwh1vsfy1ejf7a64gw0pj6pcvm8zc 3 204388 837558 2026-04-25T16:44:31Z New user message 10694 Adding [[Template:Welcome|welcome message]] to new user's talk page 837558 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|realName=|name=Hayley Kim}} -- [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:New user message|New user message]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:New user message|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 16:44, 25 ਅਪਰੈਲ 2026 (UTC) 8ulpzricffmilvesabs99bgxt9p3wlf 3 204389 837569 2026-04-25T17:54:06Z New user message 10694 Adding [[Template:Welcome|welcome message]] to new user's talk page 837569 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|realName=|name=Doabadistrict}} -- [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:New user message|New user message]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:New user message|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 17:54, 25 ਅਪਰੈਲ 2026 (UTC) e2vwdxcv6hi670fx0lcrqth8tz3cpwb 3 204390 837572 2026-04-25T18:07:20Z New user message 10694 Adding [[Template:Welcome|welcome message]] to new user's talk page 837572 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|realName=|name=Khatakaar}} -- [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:New user message|New user message]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:New user message|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 18:07, 25 ਅਪਰੈਲ 2026 (UTC) tnx6nnlv9gdd7lhu04b6d3gvuy96q8d 3 204391 837586 2026-04-26T01:41:01Z New user message 10694 Adding [[Template:Welcome|welcome message]] to new user's talk page 837586 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|realName=|name=雷霆樂}} -- [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:New user message|New user message]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:New user message|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 01:41, 26 ਅਪਰੈਲ 2026 (UTC) elgrc2fxevvxzpox3gemlis1msflp8d 2 204392 837588 2026-04-26T03:09:34Z Typingsuggestions 59810 Citations 837588 wikitext text/x-wiki ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਲੇਖਾਂ ਵਿੱਚ ਭਰੋਸੇਯੋਗ ਸਰੋਤ ਅਤੇ ਹਵਾਲੇ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਨਾ। cmw6o51zlkw8pf7i8w63z1me6faa7ly 3 204393 837598 2026-04-26T04:24:51Z New user message 10694 Adding [[Template:Welcome|welcome message]] to new user's talk page 837598 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|realName=|name=Friarslantern}} -- [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:New user message|New user message]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:New user message|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 04:24, 26 ਅਪਰੈਲ 2026 (UTC) 2kcir2xn6hs46uh8df2c5otqupkxkaa 0 204394 837599 2026-04-26T05:46:32Z Jagmit Singh Brar 17898 "[[:en:Special:Redirect/revision/1348496862|List of national highways in India]]" ਸਫ਼ੇ ਦਾ ਤਰਜਮਾ ਕਰਕੇ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ 837599 wikitext text/x-wiki [[ਤਸਵੀਰ:Renumbered_National_Highways_map_of_India_(Schematic).jpg|right|thumb|ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਰਾਜਮਾਰਗਾਂ ਦਾ ਯੋਜਨਾਬੱਧ ਨਕਸ਼ਾ]] 28 ਅਪ੍ਰੈਲ 2010 ਨੂੰ, ਸੜਕ ਆਵਾਜਾਈ ਅਤੇ ਰਾਜਮਾਰਗ ਮੰਤਰਾਲੇ ਨੇ ਅਧਿਕਾਰਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਗਜ਼ਟ ਵਿੱਚ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਰਾਜਮਾਰਗ ਨੈੱਟਵਰਕ ਲਈ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਨੰਬਰਿੰਗ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਕੀਤੀ।<ref>{{Cite report|location=New Delhi}}</ref> ਇਹ ਇੱਕ ਯੋਜਨਾਬੱਧ ਨੰਬਰਿੰਗ ਯੋਜਨਾ ਹੈ ਜੋ ਹਾਈਵੇਅ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਅਤੇ ਭੂਗੋਲਿਕ ਸਥਿਤੀ ਦੇ ਅਧਾਰ ਤੇ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ ਮੌਜੂਦਾ ਅਤੇ ਨਵੇਂ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਰਾਜਮਾਰਗਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਵਧੇਰੇ ਲਚਕਤਾ ਅਤੇ ਇਕਸਾਰਤਾ ਨੂੰ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਅਪਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name="nhTOI">{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/National-highway-numbers-to-change-stretches-to-be-longer/articleshow/5585374.cms|title=National highway numbers to change, stretches to be longer|work=[[The Times of India]]|access-date=2 September 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20110811085740/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2010-02-18/india/28147963_1_nh-8-east-west-corridor-nh-48|archive-date=11 August 2011|location=New Delhi}}</ref> 6y7u3p78baix8ncb7lxvy6ehxajomkv 837600 837599 2026-04-26T05:47:53Z Jagmit Singh Brar 17898 "[[:en:Special:Redirect/revision/1348496862|List of national highways in India]]" ਸਫ਼ੇ ਦਾ ਤਰਜਮਾ ਕਰਕੇ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ 837600 wikitext text/x-wiki [[ਤਸਵੀਰ:Renumbered_National_Highways_map_of_India_(Schematic).jpg|right|thumb|ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਰਾਜਮਾਰਗਾਂ ਦਾ ਯੋਜਨਾਬੱਧ ਨਕਸ਼ਾ]] 28 ਅਪ੍ਰੈਲ 2010 ਨੂੰ, ਸੜਕ ਆਵਾਜਾਈ ਅਤੇ ਰਾਜਮਾਰਗ ਮੰਤਰਾਲੇ ਨੇ ਅਧਿਕਾਰਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਗਜ਼ਟ ਵਿੱਚ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਰਾਜਮਾਰਗ ਨੈੱਟਵਰਕ ਲਈ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਨੰਬਰਿੰਗ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਕੀਤੀ।<ref>{{Cite report|location=New Delhi}}</ref> ਇਹ ਇੱਕ ਯੋਜਨਾਬੱਧ ਨੰਬਰਿੰਗ ਯੋਜਨਾ ਹੈ ਜੋ ਹਾਈਵੇਅ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਅਤੇ ਭੂਗੋਲਿਕ ਸਥਿਤੀ ਦੇ ਅਧਾਰ ਤੇ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ ਮੌਜੂਦਾ ਅਤੇ ਨਵੇਂ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਰਾਜਮਾਰਗਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਵਧੇਰੇ ਲਚਕਤਾ ਅਤੇ ਇਕਸਾਰਤਾ ਨੂੰ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਅਪਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name="nhTOI">{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/National-highway-numbers-to-change-stretches-to-be-longer/articleshow/5585374.cms|title=National highway numbers to change, stretches to be longer|work=[[The Times of India]]|access-date=2 September 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20110811085740/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2010-02-18/india/28147963_1_nh-8-east-west-corridor-nh-48|archive-date=11 August 2011|location=New Delhi}}</ref> ਨਵੀਂ ਨੰਬਰਿੰਗ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ: * ਸਾਰੇ ਉੱਤਰ-ਦੱਖਣ ਮੁਖੀ ਹਾਈਵੇਅ 'ਤੇ ਪੂਰਬ ਤੋਂ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਸਮ ਸੰਖਿਆਵਾਂ ਵਧਾਈਆਂ ਜਾਣਗੀਆਂ। * ਸਾਰੇ ਪੂਰਬ-ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਸਥਿਤ ਹਾਈਵੇਅ 'ਤੇ ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਵਧਦੇ ਹੋਏ ਔਡ ਨੰਬਰ ਹੋਣਗੇ। * ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਹਾਈਵੇਅ ਇੱਕ ਅੰਕ ਜਾਂ ਦੋ ਅੰਕਾਂ ਵਾਲੇ ਹੋਣਗੇ। * ਤਿੰਨ-ਅੰਕਾਂ ਵਾਲੇ ਨੰਬਰ ਵਾਲੇ ਹਾਈਵੇਅ ਮੁੱਖ ਹਾਈਵੇਅ ਦੇ ਸੈਕੰਡਰੀ ਰੂਟ ਜਾਂ ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ ਹਨ। ਸੈਕੰਡਰੀ ਰੂਟ ਨੰਬਰ ਮੁੱਖ ਹਾਈਵੇਅ ਦੇ ਨੰਬਰ ਨਾਲ ਪ੍ਰੀਫਿਕਸ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ 244, 344 ਆਦਿ ਮੁੱਖ NH44 ਦੀਆਂ ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ ਹੋਣਗੀਆਂ। * ਤਿੰਨ-ਅੰਕਾਂ ਵਾਲੇ ਸਬ-ਹਾਈਵੇਅ ਵਿੱਚ A, B, C, D ਆਦਿ ਪਿਛੇਤਰ ਜੋੜੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਜੋ ਸਬ-ਹਾਈਵੇਅ ਦੇ ਬਹੁਤ ਛੋਟੇ ਸਪਿਨ-ਆਫ ਜਾਂ ਖਿੰਡੇ ਹੋਏ ਹਿੱਸੇ ਦਰਸਾਏ ਜਾ ਸਕਣ। 8yap115dwtqr7sktljktjtp26s1ku88 837601 837600 2026-04-26T06:11:00Z Jagmit Singh Brar 17898 "[[:en:Special:Redirect/revision/1348496862|List of national highways in India]]" ਸਫ਼ੇ ਦਾ ਤਰਜਮਾ ਕਰਕੇ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ 837601 wikitext text/x-wiki [[ਤਸਵੀਰ:Renumbered_National_Highways_map_of_India_(Schematic).jpg|right|thumb|ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਰਾਜਮਾਰਗਾਂ ਦਾ ਯੋਜਨਾਬੱਧ ਨਕਸ਼ਾ]] 28 ਅਪ੍ਰੈਲ 2010 ਨੂੰ, ਸੜਕ ਆਵਾਜਾਈ ਅਤੇ ਰਾਜਮਾਰਗ ਮੰਤਰਾਲੇ ਨੇ ਅਧਿਕਾਰਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਗਜ਼ਟ ਵਿੱਚ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਰਾਜਮਾਰਗ ਨੈੱਟਵਰਕ ਲਈ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਨੰਬਰਿੰਗ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਕੀਤੀ।<ref>{{Cite report|location=New Delhi}}</ref> ਇਹ ਇੱਕ ਯੋਜਨਾਬੱਧ ਨੰਬਰਿੰਗ ਯੋਜਨਾ ਹੈ ਜੋ ਹਾਈਵੇਅ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਅਤੇ ਭੂਗੋਲਿਕ ਸਥਿਤੀ ਦੇ ਅਧਾਰ ਤੇ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ ਮੌਜੂਦਾ ਅਤੇ ਨਵੇਂ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਰਾਜਮਾਰਗਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਵਧੇਰੇ ਲਚਕਤਾ ਅਤੇ ਇਕਸਾਰਤਾ ਨੂੰ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਅਪਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name="nhTOI">{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/National-highway-numbers-to-change-stretches-to-be-longer/articleshow/5585374.cms|title=National highway numbers to change, stretches to be longer|work=[[The Times of India]]|access-date=2 September 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20110811085740/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2010-02-18/india/28147963_1_nh-8-east-west-corridor-nh-48|archive-date=11 August 2011|location=New Delhi}}</ref> ਨਵੀਂ ਨੰਬਰਿੰਗ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ: * ਸਾਰੇ ਉੱਤਰ-ਦੱਖਣ ਮੁਖੀ ਹਾਈਵੇਅ 'ਤੇ ਪੂਰਬ ਤੋਂ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਸਮ ਸੰਖਿਆਵਾਂ ਵਧਾਈਆਂ ਜਾਣਗੀਆਂ। * ਸਾਰੇ ਪੂਰਬ-ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਸਥਿਤ ਹਾਈਵੇਅ 'ਤੇ ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਵਧਦੇ ਹੋਏ ਔਡ ਨੰਬਰ ਹੋਣਗੇ। * ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਹਾਈਵੇਅ ਇੱਕ ਅੰਕ ਜਾਂ ਦੋ ਅੰਕਾਂ ਵਾਲੇ ਹੋਣਗੇ। * ਤਿੰਨ-ਅੰਕਾਂ ਵਾਲੇ ਨੰਬਰ ਵਾਲੇ ਹਾਈਵੇਅ ਮੁੱਖ ਹਾਈਵੇਅ ਦੇ ਸੈਕੰਡਰੀ ਰੂਟ ਜਾਂ ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ ਹਨ। ਸੈਕੰਡਰੀ ਰੂਟ ਨੰਬਰ ਮੁੱਖ ਹਾਈਵੇਅ ਦੇ ਨੰਬਰ ਨਾਲ ਪ੍ਰੀਫਿਕਸ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ 244, 344 ਆਦਿ ਮੁੱਖ NH44 ਦੀਆਂ ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ ਹੋਣਗੀਆਂ। * ਤਿੰਨ-ਅੰਕਾਂ ਵਾਲੇ ਸਬ-ਹਾਈਵੇਅ ਵਿੱਚ A, B, C, D ਆਦਿ ਪਿਛੇਤਰ ਜੋੜੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਜੋ ਸਬ-ਹਾਈਵੇਅ ਦੇ ਬਹੁਤ ਛੋਟੇ ਸਪਿਨ-ਆਫ ਜਾਂ ਖਿੰਡੇ ਹੋਏ ਹਿੱਸੇ ਦਰਸਾਏ ਜਾ ਸਕਣ। == ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਰਾਜਮਾਰਗਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ == === ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਰਾਜਮਾਰਗ === {| class="wikitable sortable" style="font-size: 90%" !ਨੰਬਰ !ਮੂਲ !ਟਰਮੀਨਸ !ਰਾਜ/ਕੇਂਦਰ ਸ਼ਾਸਤ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ !ਖੇਤਰ !Length |- align="center" |'''NH 1''' |ਸ਼੍ਰੀਨਗਰ |ਲੇਹ |ਜੰਮੂ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ, ਲੱਦਾਖ |ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ |{{Convert|534|km|mi|abbr=on}} |- align="center" |'''NH 2''' |ਡਿਬਰੂਗੜ੍ਹ |ਸਿਆਹਾ |ਅਸਾਮ, ਨਾਗਾਲੈਂਡ, ਮਣੀਪੁਰ, ਮਿਜ਼ੋਰਮ |ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬੀ ਭਾਰਤ |{{Convert|1326|km|mi|abbr=on}} |- align="center" |'''NH 3''' |ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ |ਲੇਹ |ਪੰਜਾਬ, ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼, ਲੱਦਾਖ |ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ |{{Convert|990|km|mi|abbr=on}} |- align="center" |'''NH 4''' |ਪੋਰਟ ਬਲੇਅਰ |ਲਮੀਆ ਬੇ |ਅੰਡੇਮਾਨ ਅਤੇ ਨਿਕੋਬਾਰ ਟਾਪੂ |ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤ |{{Convert|333|km|mi|abbr=on}} |- align="center" |'''NH 5''' |ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ |ਸ਼ਿਪਕੀ ਲਾ |ਪੰਜਾਬ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ, ਹਰਿਆਣਾ, ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ |ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ |{{Convert|700|km|mi|abbr=on}} |- align="center" |'''NH 6''' |ਜੋਰਾਬਤ |ਜ਼ੋਖਾਵਥਰ |ਮੇਘਾਲਿਆ, ਅਸਾਮ, ਮਿਜ਼ੋਰਮ |ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬੀ ਭਾਰਤ |{{Convert|676|km|mi|abbr=on}} |- align="center" |'''NH 7''' |ਫਾਜ਼ਿਲਕਾ |ਮਾਨ ਪਾਸ |ਪੰਜਾਬ, ਹਰਿਆਣਾ, ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼, ਉਤਰਾਖੰਡ |ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ |{{Convert|854|km|mi|abbr=on}} |- align="center" |'''NH 8''' |ਕਰੀਮਗੰਜ |ਮੈਤਰੀ ਸੇਤੁ |ਅਸਾਮ, ਤ੍ਰਿਪੁਰਾ |ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬੀ ਭਾਰਤ |{{Convert|375|km|mi|abbr=on}} |- align="center" |'''NH 9''' |ਫਾਜ਼ਿਲਕਾ |ਜੌਲਜੀਬੀ |ਪੰਜਾਬ, ਹਰਿਆਣਾ, ਦਿੱਲੀ, ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼, ਉੱਤਰਾਖੰਡ |ਉੱਤਰ ਭਾਰਤ |{{Convert|954|km|mi|abbr=on}} |- align="center" |'''NH 10''' |ਸਿਲੀਗੁੜੀ |ਨਾਥੂ ਲਾ |ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ, ਸਿੱਕਮ |ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬੀ ਭਾਰਤ |{{Convert|174|km|mi|abbr=on}} |- align="center" |'''NH 11''' |ਰੇਵਾੜੀ |ਮਾਈਜਲਰ |ਹਰਿਆਣਾ, ਰਾਜਸਥਾਨ |ਉੱਤਰ ਭਾਰਤ |{{Convert|848|km|mi|abbr=on}} |- align="center" |'''NH 12''' |ਬਖਲੀ |ਰਾਏਗੰਜ |ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ |ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬੀ ਭਾਰਤ |{{Convert|625|km|mi|abbr=on}} |- align="center" |'''NH 13''' |ਤਵਾਂਗ |ਵਾਕਰੋ |ਅਰੁਣਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ |ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬੀ ਭਾਰਤ |{{Convert|1559|km|mi|abbr=on}} |- align="center" |'''NH 14''' |ਖੜਗਪੁਰ |ਮੋਰਗ੍ਰਾਮ |ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ |ਪੂਰਬੀ ਭਾਰਤ |{{Convert|324|km|mi|abbr=on}} |- align="center" |'''NH 15''' |ਬਹਿਤਾ |ਵਾਕਰੋ |ਅਸਾਮ, ਅਰੁਣਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ |ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬੀ ਭਾਰਤ |{{Convert|666|km|mi|abbr=on}} |- align="center" |'''NH 16''' |ਚੇਨਈ |ਕੋਲਕਾਤਾ |ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ, ਆਂਧਰਾ ਪ੍ਰਦੇਸ਼, ਓਡੀਸ਼ਾ, ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ |ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤ, ਪੂਰਬੀ ਭਾਰਤ |{{Convert|1722|km|mi|abbr=on}} |- align="center" |'''NH 17''' |ਗੁਹਾਟੀ |ਸੇਵੋਕੇ |ਅਸਾਮ, ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ |ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬੀ ਭਾਰਤ |{{Convert|576|km|mi|abbr=on}} |- align="center" |'''NH 18''' |ਕੋਡਰਮਾ |ਬਾਲਾਸੋਰ |ਝਾਰਖੰਡ, ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ, ਉੜੀਸਾ |ਪੂਰਬੀ ਭਾਰਤ |{{Convert|594|km|mi|abbr=on}} |- align="center" |'''NH 19''' |ਆਗਰਾ |ਡੰਕੁਨੀ |ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼, ਬਿਹਾਰ, ਝਾਰਖੰਡ, ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ |ਉੱਤਰ-ਭਾਰਤ, ਪੂਰਬੀ ਭਾਰਤ |{{Convert|1369|km|mi|abbr=on}} |- align="center" |'''NH 20''' |ਬਖਤਿਆਰਪੁਰ |ਪਨੀਕੋਇਲੀ |ਬਿਹਾਰ, ਝਾਰਖੰਡ, ਉੜੀਸਾ |ਪੂਰਬੀ ਭਾਰਤ |{{Convert|729|km|mi|abbr=on}} |- align="center" |'''NH 21''' |ਜੈਪੁਰ |ਬਰੇਲੀ |ਰਾਜਸਥਾਨ, ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ |ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ |{{Convert|502|km|mi|abbr=on}} |- align="center" |'''NH 22''' |ਸੋਨਬਰਸਾ |ਲੋਹਰਦਗਾ |ਬਿਹਾਰ, ਝਾਰਖੰਡ |ਪੂਰਬੀ ਭਾਰਤ |{{Convert|450|km|mi|abbr=on}} |- align="center" |'''NH 23''' |ਕੋਥੁਨ |ਉਦੀ ਮੋਰ ਇਟਾਵਾ |ਰਾਜਸਥਾਨ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ |ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ |{{Convert|366|km|mi|abbr=on}} |- align="center" |'''NH 24''' |ਸੋਨੌਲੀ |ਸੱਯਦ ਰਾਜਾ |ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ |ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ |{{Convert|298|km|mi|abbr=on}} |- align="center" |'''NH 25''' |ਮੁਨਾਬਾਓ |ਬੇਵਰ |ਰਾਜਸਥਾਨ |ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ |{{Convert|484|km|mi|abbr=on}} |- align="center" |'''NH 26''' |ਵਿਜ਼ਿਆਨਗਰਮ |ਬਰਗੜ੍ਹ |ਆਂਧਰਾ ਪ੍ਰਦੇਸ਼, ਉੜੀਸਾ |ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤ, ਪੂਰਬੀ ਭਾਰਤ |{{Convert|555|km|mi|abbr=on}} |- align="center" |'''NH 27''' |ਪੋਰਬੰਦਰ |ਸਿਲਚਰ |ਗੁਜਰਾਤ, ਰਾਜਸਥਾਨ, ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼, ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼, ਬਿਹਾਰ, ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ, ਅਸਾਮ |ਪੱਛਮ ਤੋਂ ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬ ਭਾਰਤ |{{Convert|3507|km|mi|abbr=on}} |- align="center" |'''NH 28''' |ਚੁਨਾਰ |ਕਕਰਾਹਵਾ |ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ |ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ |{{Convert|358|km|mi|abbr=on}} |- align="center" |'''NH 29''' |ਦਬਕਾ |ਜੈਸਾਮੀ |ਅਸਾਮ, ਨਾਗਾਲੈਂਡ, ਮਣੀਪੁਰ |ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬ ਭਾਰਤ |{{Convert|340|km|mi|abbr=on}} |- align="center" |'''NH 30''' |ਵਿਜੇਵਾੜਾ |ਸਿਤਾਰਗੰਜ |ਉੱਤਰਾਖੰਡ, ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼, ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼, ਛੱਤੀਸਗੜ੍ਹ, ਤੇਲੰਗਾਨਾ, ਆਂਧਰਾ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ |ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤ |{{Convert|2025|km|mi|abbr=on}} |- align="center" |'''NH 31''' |ਉਨਾਵ |ਗਜ਼ੋਲ |ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼, ਬਿਹਾਰ, ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ |ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ, ਪੂਰਬੀ ਭਾਰਤ |{{Convert|992|km|mi|abbr=on}} |- align="center" |'''NH 32''' |ਚੇਨਈ |ਥੂਥੂਕੁੜੀ |ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ, ਪੁਡੂਚੇਰੀ |ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤ |{{Convert|657|km|mi|abbr=on}} |- align="center" |'''NH 33''' |ਅਰਵਾਲ |ਫਰੱਕਾ |ਬਿਹਾਰ, ਝਾਰਖੰਡ, ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ |ਪੂਰਬੀ ਭਾਰਤ |{{Convert|462.25|km|mi|abbr=on}} |- align="center" |'''NH 34''' |ਗੰਗੋਤਰੀ ਧਾਮ |ਲਖਨਾਦੋਂ |ਉੱਤਰਾਖੰਡ, ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼, ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ |ਉੱਤਰ, ਮੱਧ ਭਾਰਤ |{{Convert|1521|km|mi|abbr=on}} |- align="center" |'''NH 35''' |ਹਰਪਾਲਪੁਰ |ਵਾਰਾਣਸੀ |ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ |ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ |{{Convert|462.25|km|mi|abbr=on}} |- align="center" |'''NH 36''' |ਵਿਕ੍ਰਵੰਡੀ |ਮਨਮਾਦੁਰਾਈ |ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ |ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤ |{{Convert|343|km|mi|abbr=on}} |- align="center" |'''NH 37''' |ਕਰੀਮਗੰਜ |ਇੰਫਾਲ |ਅਸਾਮ, ਮਣੀਪੁਰ |ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬੀ ਭਾਰਤ |{{Convert|361|km|mi|abbr=on}} |- align="center" |'''NH 38''' |ਵੇਲੋਰ |ਥੂਥੂਕੁੜੀ |ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ |ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤ |{{Convert|625|km|mi|abbr=on}} |- align="center" |'''NH 39''' |ਝਾਂਸੀ |ਰਾਂਚੀ |ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼, ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼, ਝਾਰਖੰਡ |ਉੱਤਰ, ਪੂਰਬੀ ਭਾਰਤ |{{Convert|900|km|mi|abbr=on}} |- align="center" |'''NH 40''' |ਕੁਰਨੂਲ |ਰਾਨੀਪੇਟੈ |ਆਂਧਰਾ ਪ੍ਰਦੇਸ਼, ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ |ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤ |{{Convert|414|km|mi|abbr=on}} |- align="center" |'''NH 41''' |ਸਮਖਿਆਲੀ |ਨਰਾਇਣ ਸਰੋਵਰ |ਗੁਜਰਾਤ |ਪੱਛਮੀ ਭਾਰਤ |{{Convert|300|km|mi|abbr=on}} |- align="center" |'''NH 42''' |ਜੋਲਾਦਰਾਸੀ |ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਗਿਰੀ |ਕਰਨਾਟਕ, ਆਂਧਰਾ ਪ੍ਰਦੇਸ਼, ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ |ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤ |{{Convert|425|km|mi|abbr=on}} |- align="center" |'''NH 43''' |ਗੁੱਲੂਗੰਜ |ਚਾਈਬਾਸਾ |ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼, ਛੱਤੀਸਗੜ੍ਹ, ਝਾਰਖੰਡ |ਮੱਧ ਤੋਂ ਪੂਰਬੀ ਭਾਰਤ |{{Convert|961|km|mi|abbr=on}} |- align="center" |'''NH 44''' |ਸ਼੍ਰੀਨਗਰ |ਕੰਨਿਆਕੁਮਾਰੀ |ਜੰਮੂ-ਕਸ਼ਮੀਰ, ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼, ਪੰਜਾਬ, ਹਰਿਆਣਾ, ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼, ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼, ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ, ਤੇਲੰਗਾਨਾ, ਆਂਧਰਾ ਪ੍ਰਦੇਸ਼, ਕਰਨਾਟਕ, ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ |ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤ |{{Convert|4225|km|mi|abbr=on}} |- align="center" |'''NH 45''' |ਓਬੇਦੁੱਲਾਗੰਜ |ਬਿਲਾਸਪੁਰ |ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼, ਛੱਤੀਸਗੜ੍ਹ |ਮੱਧ ਭਾਰਤ |{{Convert|676|km|mi|abbr=on}} |- align="center" |'''NH 46''' |ਗਵਾਲੀਅਰ |ਬੈਤੁਲ |ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ |ਮੱਧ ਭਾਰਤ |{{Convert|650|km|mi|abbr=on}} |- align="center" |'''NH 47''' |ਬਾਮਨਬੋਰ |ਨਾਗਪੁਰ |ਗੁਜਰਾਤ, ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼, ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ |ਮੱਧ ਭਾਰਤ, ਪੱਛਮੀ ਭਾਰਤ |{{Convert|1089|km|mi|abbr=on}} |- align="center" |'''NH 48''' |ਦਿੱਲੀ |ਚੇਨਈ |ਦਿੱਲੀ, ਹਰਿਆਣਾ, ਰਾਜਸਥਾਨ, ਗੁਜਰਾਤ, ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ, ਕਰਨਾਟਕ, ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ |ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤ |{{Convert|2916|km|mi|abbr=on}} |- align="center" |'''NH 49''' |ਬਿਲਾਸਪੁਰ |ਖੜਗਪੁਰ |ਛੱਤੀਸ਼ਗੜ੍ਹ, ਉੜੀਸਾ, ਝਾਰਖੰਡ, ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ |ਮੱਧ ਭਾਰਤ, ਪੂਰਬੀ ਭਾਰਤ |{{Convert|700|km|mi|abbr=on}} |- align="center" |'''NH 50''' |ਨਾਂਦੇੜ |ਚਿਤਰਦੁਰਗਾ |ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ, ਕਰਨਾਟਕ |ਪੱਛਮੀ ਭਾਰਤ, ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤ |{{Convert|766|km|mi|abbr=on}} |- align="center" |'''NH 51''' |ਦਵਾਰਕਾ |ਧਰਾਂਗਧਰਾ |ਗੁਜਰਾਤ |ਪੱਛਮੀ ਭਾਰਤ |{{Convert|790|km|mi|abbr=on}} |- align="center" |'''NH 52''' |ਸੰਗਰੂਰ |ਅੰਕੋਲਾ |ਪੰਜਾਬ, ਹਰਿਆਣਾ, ਰਾਜਸਥਾਨ, ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼, ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ, ਕਰਨਾਟਕ |ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤ |{{Convert|2401|km|mi|abbr=on}} |- align="center" |'''NH 53''' |ਹਾਜੀਰਾ |ਪਰਾਦੀਪ ਪੋਰਟ |ਗੁਜਰਾਤ, ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ, ਛੱਤੀਸਗੜ੍ਹ, ਉੜੀਸਾ |ਪੱਛਮੀ ਭਾਰਤ ਤੋਂ ਪੂਰਬੀ ਭਾਰਤ |{{Convert|1849|km|mi|abbr=on}} |- align="center" |'''NH 54''' |ਪਠਾਨਕੋਟ |ਬੀਕਾਨੇਰ |ਪੰਜਾਬ, ਹਰਿਆਣਾ, ਰਾਜਸਥਾਨ |ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ |{{Convert|684|km|mi|abbr=on}} |- align="center" |'''NH 55''' |ਪਰਦੀਪ |ਸੰਬਲਪੁਰ |ਉੜੀਸਾ |ਪੂਰਬੀ ਭਾਰਤ |{{Convert|350|km|mi|abbr=on}} |- align="center" |'''NH 56''' |ਨਿੰਬੜਾ |ਵਾਪੀ |ਰਾਜਸਥਾਨ, ਗੁਜਰਾਤ |ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਤੋਂ ਪੱਛਮੀ ਭਾਰਤ |{{Convert|715|km|mi|abbr=on}} |- align="center" |'''NH 57''' |ਬਲਾਂਗੀਰ |ਖੋਰਧਾ |ਉੜੀਸਾ |ਪੂਰਬੀ ਭਾਰਤ |{{Convert|300|km|mi|abbr=on}} |- align="center" |'''NH 58''' |ਫਤਿਹਪੁਰ |ਪਾਲਨਪੁਰ |ਰਾਜਸਥਾਨ, ਗੁਜਰਾਤ |ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਤੋਂ ਪੱਛਮੀ ਭਾਰਤ |{{Convert|697|km|mi|abbr=on}} |- align="center" |'''NH 59''' |ਖਰਿਆਰ |ਬ੍ਰਹਮਪੁਰ |ਉੜੀਸਾ |ਪੂਰਬੀ ਭਾਰਤ |{{Convert|352|km|mi|abbr=on}} |- align="center" |'''NH 60''' |ਪੁਣੇ |ਧੂਲੇ |ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ |ਪੱਛਮੀ ਭਾਰਤ |{{Convert|414|km|mi|abbr=on}} |- align="center" |'''NH 61''' |ਭਿਵੰਡੀ |ਜਗਤਿਆਲ |ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ, ਤੇਲੰਗਾਨਾ |ਪੱਛਮੀ ਭਾਰਤ ਤੋਂ ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤ |{{Convert|814|km|mi|abbr=on}} |- align="center" |'''NH 62''' |ਅਬੋਹਰ |ਪਿਂਡਵਾੜਾ |ਪੰਜਾਬ, ਰਾਜਸਥਾਨ |ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ |{{Convert|784|km|mi|abbr=on}} |- align="center" |'''NH 63''' |ਦੌਂਦ |ਕੋਰਾਪੁਟ |ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ, ਤੇਲੰਗਾਨਾ, ਛੱਤੀਸਗੜ੍ਹ, ਉੜੀਸਾ |ਪੱਛਮੀ ਭਾਰਤ ਤੋਂ ਪੂਰਬੀ ਭਾਰਤ |{{Convert|1065|km|mi|abbr=on}} |- align="center" |'''NH 64''' |ਮੋਰਬੀ |ਹਜ਼ੀਰਾ |ਗੁਜਰਾਤ |ਪੱਛਮੀ ਭਾਰਤ |{{Convert|528|km|mi|abbr=on}} |- align="center" |'''NH 65''' |ਪੁਣੇ |ਮਛਲੀਪਟਨਮ |ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ, ਕਰਨਾਟਕ, ਤੇਲੰਗਾਨਾ, ਆਂਧਰਾ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ |ਪੱਛਮੀ ਭਾਰਤ ਤੋਂ ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤ |{{Convert|926|km|mi|abbr=on}} |- align="center" |'''NH 66''' |ਨਵੀਂ ਮੁੰਬਈ |ਕੰਨਿਆਕੁਮਾਰੀ |ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ, ਗੋਆ, ਕਰਨਾਟਕ, ਕੇਰਲ, ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ |ਪੱਛਮੀ ਭਾਰਤ ਤੋਂ ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤ |{{Convert|1681|km|mi|abbr=on}} |- align="center" |'''NH 67''' |ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਪਟਨਮ ਪੋਰਟ |ਰਾਮਨਗਰ |ਆਂਧਰਾ ਪ੍ਰਦੇਸ਼, ਕਰਨਾਟਕ |ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤ |{{Convert|814|km|mi|abbr=on}} |- align="center" |'''NH 68''' |ਤਨੋਟ |ਪ੍ਰੰਤੀਜ |ਰਾਜਸਥਾਨ, ਗੁਜਰਾਤ |ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਤੋਂ ਪੱਛਮੀ ਭਾਰਤ |{{Convert|729|km|mi|abbr=on}} |- align="center" |'''NH 69''' |ਹੋਨਾਵਰ |ਰੇਨਿਗੁੰਟਾ |ਆਂਧਰਾ ਪ੍ਰਦੇਸ਼, ਕਰਨਾਟਕ |ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤ |{{Convert|750|km|mi|abbr=on}} |- align="center" |'''NH 70''' |ਮੁਨਾਬਾਓ |ਤਨੋਟ |ਰਾਜਸਥਾਨ |ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ |{{Convert|343|km|mi|abbr=on}} |- align="center" |'''NH 71''' |ਮਦਨਪੱਲੇ |ਨਾਇਡੂਪੇਟਾ |ਆਂਧਰਾ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ |ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤ |{{Convert|190.6|km|mi|abbr=on}} |- align="center" |'''NH 72''' |ਹਿਰਿਉਰ |ਚੇਰਕਾਲਾ |ਕਰਨਾਟਕ, ਕੇਰਲ |ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤ |{{Convert|404|km|mi|abbr=on}} |- align="center" |'''NH 73''' |ਮੰਗਲੁਰੂ |ਤੁਮਾਕੁਰੁ |ਕਰਨਾਟਕ |ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤ |{{Convert|324|km|mi|abbr=on}} |- align="center" |'''NH 74''' |ਬਿਰੂਰ |ਰਾਏਚੁਰ |ਕਰਨਾਟਕ |ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤ |{{Convert|459|km|mi|abbr=on}} |- align="center" |'''NH 75''' |ਬੰਤਵਾਲ |ਕਟਪਦੀ |ਕਰਨਾਟਕ, ਆਂਧਰਾ ਪ੍ਰਦੇਸ਼, ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ |ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤ |{{Convert|567|km|mi|abbr=on}} |- align="center" |'''NH 76''' |ਗੁਨਟਾਕਲ |ਗਦਗ |ਆਂਧਰਾ ਪ੍ਰਦੇਸ਼, ਕਰਨਾਟਕ |ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤ |{{Convert|276|km|mi|abbr=on}} |- align="center" |'''NH 77''' |ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਗਿਰੀ |ਤਿਨ੍ਦਿਵਨਮ |ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ |[[ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤ]] |{{Convert|196|km|mi|abbr=on}} |- align="center" |'''NH 78''' |ਨਰਹਰਿਪੇਤਾ |ਐਂਚੇਟੀ |ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ |[[ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤ]] |{{Convert|260|km|mi|abbr=on}} |- align="center" |'''NH 79''' |ਮੇਟੂਰ ਡੈਮ |ਉਲੁਨ੍ਦੁਰਪੇਟੈ |ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ |[[ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤ]] |{{Convert|196|km|mi|abbr=on}} |- align="center" |'''NH 80''' |ਸਿਆਲਗੁੜੀ |ਤਿਰੂਵਰੂਰ |ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ |[[ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤ]] |{{Convert|265|km|mi|abbr=on}} |- align="center" |'''NH 81''' |ਕੋਇੰਬਟੂਰ |ਚਿਦੰਬਰਮ |ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ |[[ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤ]] |{{Convert|324|km|mi|abbr=on}} |- align="center" |'''NH 82''' |ਪਾਰਥੀਬਨੂਰ |ਤਿਰੁਚੇਂਦੁਰ |ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ |[[ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤ]] |{{Convert|298|km|mi|abbr=on}} |- align="center" |'''NH 83''' |ਕੋਇੰਬਟੂਰ |ਨਾਗਪੱਟੀਨਮ |ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ |[[ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤ]] |{{Convert|389|km|mi|abbr=on}} |- align="center" |'''NH 84''' |ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ |ਕੁਮੀਲੀ |ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ, ਕੇਰਲਾ |[[ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤ]] |{{Convert|256|km|mi|abbr=on}} |- align="center" |'''NH 85''' |ਕੋਚੀ |ਥੌਂਡੀ |ਕੇਰਲ, ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ |[[ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤ]] |{{Convert|484|km|mi|abbr=on}} |- align="center" |'''NH 86''' |ਮਿਮਿਸਲ |ਰਸੀਪੁਰਮ |ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ |[[ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤ]] |{{Convert|289|km|mi|abbr=on}} |- align="center" |'''NH 87''' |ਮਨਮਾਦੁਰਾਈ |ਧਨੁਸ਼ਕੋਡੀ |ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ |[[ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤ]] |{{Convert|180|km|mi|abbr=on}} |- align="center" |'''NH 88''' |ਕੋਟਾਯਮ |ਨਾਗਰਕੋਇਲ |ਕੇਰਲ, ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ |[[ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤ]] |{{Convert|260|km|mi|abbr=on}} |} 11wozb3j6h8ppeqexw35bex6n3j70mw 837602 837601 2026-04-26T06:14:39Z Jagmit Singh Brar 17898 "[[:en:Special:Redirect/revision/1348496862|List of national highways in India]]" ਸਫ਼ੇ ਦਾ ਤਰਜਮਾ ਕਰਕੇ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ 837602 wikitext text/x-wiki [[ਤਸਵੀਰ:Renumbered_National_Highways_map_of_India_(Schematic).jpg|right|thumb|ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਰਾਜਮਾਰਗਾਂ ਦਾ ਯੋਜਨਾਬੱਧ ਨਕਸ਼ਾ]] 28 ਅਪ੍ਰੈਲ 2010 ਨੂੰ, ਸੜਕ ਆਵਾਜਾਈ ਅਤੇ ਰਾਜਮਾਰਗ ਮੰਤਰਾਲੇ ਨੇ ਅਧਿਕਾਰਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਗਜ਼ਟ ਵਿੱਚ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਰਾਜਮਾਰਗ ਨੈੱਟਵਰਕ ਲਈ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਨੰਬਰਿੰਗ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਕੀਤੀ।<ref>{{Cite report|location=New Delhi}}</ref> ਇਹ ਇੱਕ ਯੋਜਨਾਬੱਧ ਨੰਬਰਿੰਗ ਯੋਜਨਾ ਹੈ ਜੋ ਹਾਈਵੇਅ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਅਤੇ ਭੂਗੋਲਿਕ ਸਥਿਤੀ ਦੇ ਅਧਾਰ ਤੇ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ ਮੌਜੂਦਾ ਅਤੇ ਨਵੇਂ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਰਾਜਮਾਰਗਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਵਧੇਰੇ ਲਚਕਤਾ ਅਤੇ ਇਕਸਾਰਤਾ ਨੂੰ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਅਪਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name="nhTOI">{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/National-highway-numbers-to-change-stretches-to-be-longer/articleshow/5585374.cms|title=National highway numbers to change, stretches to be longer|work=[[The Times of India]]|access-date=2 September 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20110811085740/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2010-02-18/india/28147963_1_nh-8-east-west-corridor-nh-48|archive-date=11 August 2011|location=New Delhi}}</ref> ਨਵੀਂ ਨੰਬਰਿੰਗ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ: * ਸਾਰੇ ਉੱਤਰ-ਦੱਖਣ ਮੁਖੀ ਹਾਈਵੇਅ 'ਤੇ ਪੂਰਬ ਤੋਂ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਸਮ ਸੰਖਿਆਵਾਂ ਵਧਾਈਆਂ ਜਾਣਗੀਆਂ। * ਸਾਰੇ ਪੂਰਬ-ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਸਥਿਤ ਹਾਈਵੇਅ 'ਤੇ ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਵਧਦੇ ਹੋਏ ਔਡ ਨੰਬਰ ਹੋਣਗੇ। * ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਹਾਈਵੇਅ ਇੱਕ ਅੰਕ ਜਾਂ ਦੋ ਅੰਕਾਂ ਵਾਲੇ ਹੋਣਗੇ। * ਤਿੰਨ-ਅੰਕਾਂ ਵਾਲੇ ਨੰਬਰ ਵਾਲੇ ਹਾਈਵੇਅ ਮੁੱਖ ਹਾਈਵੇਅ ਦੇ ਸੈਕੰਡਰੀ ਰੂਟ ਜਾਂ ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ ਹਨ। ਸੈਕੰਡਰੀ ਰੂਟ ਨੰਬਰ ਮੁੱਖ ਹਾਈਵੇਅ ਦੇ ਨੰਬਰ ਨਾਲ ਪ੍ਰੀਫਿਕਸ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ 244, 344 ਆਦਿ ਮੁੱਖ NH44 ਦੀਆਂ ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ ਹੋਣਗੀਆਂ। * ਤਿੰਨ-ਅੰਕਾਂ ਵਾਲੇ ਸਬ-ਹਾਈਵੇਅ ਵਿੱਚ A, B, C, D ਆਦਿ ਪਿਛੇਤਰ ਜੋੜੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਜੋ ਸਬ-ਹਾਈਵੇਅ ਦੇ ਬਹੁਤ ਛੋਟੇ ਸਪਿਨ-ਆਫ ਜਾਂ ਖਿੰਡੇ ਹੋਏ ਹਿੱਸੇ ਦਰਸਾਏ ਜਾ ਸਕਣ। == ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਰਾਜਮਾਰਗਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ == === ਮੁੱਖ ਨੈਸ਼ਨਲ ਹਾਈਵੇਅ === {| class="wikitable sortable" style="font-size: 90%" !ਨੰਬਰ !ਮੂਲ !ਟਰਮੀਨਸ !ਰਾਜ/ਕੇਂਦਰ ਸ਼ਾਸਤ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ !ਖੇਤਰ !ਲੰਬਾਈ |- align="center" |'''NH 1''' |ਸ਼੍ਰੀਨਗਰ |ਲੇਹ |ਜੰਮੂ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ, ਲੱਦਾਖ |[[ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ]] |{{Convert|534|km|mi|abbr=on}} |- align="center" |'''NH 2''' |ਡਿਬਰੂਗੜ੍ਹ |ਸਿਆਹਾ |ਅਸਾਮ, ਨਾਗਾਲੈਂਡ, ਮਣੀਪੁਰ, ਮਿਜ਼ੋਰਮ |ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬੀ ਭਾਰਤ |{{Convert|1326|km|mi|abbr=on}} |- align="center" |'''NH 3''' |ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ |ਲੇਹ |ਪੰਜਾਬ, ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼, ਲੱਦਾਖ |[[ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ]] |{{Convert|990|km|mi|abbr=on}} |- align="center" |'''NH 4''' |ਪੋਰਟ ਬਲੇਅਰ |ਲਮੀਆ ਬੇ |ਅੰਡੇਮਾਨ ਅਤੇ ਨਿਕੋਬਾਰ ਟਾਪੂ |ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤ |{{Convert|333|km|mi|abbr=on}} |- align="center" |'''NH 5''' |ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ |ਸ਼ਿਪਕੀ ਲਾ |ਪੰਜਾਬ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ, ਹਰਿਆਣਾ, ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ |[[ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ]] |{{Convert|700|km|mi|abbr=on}} |- align="center" |'''NH 6''' |ਜੋਰਾਬਤ |ਜ਼ੋਖਾਵਥਰ |ਮੇਘਾਲਿਆ, ਅਸਾਮ, ਮਿਜ਼ੋਰਮ |ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬੀ ਭਾਰਤ |{{Convert|676|km|mi|abbr=on}} |- align="center" |'''NH 7''' |ਫਾਜ਼ਿਲਕਾ |ਮਾਨ ਪਾਸ |ਪੰਜਾਬ, ਹਰਿਆਣਾ, ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼, ਉਤਰਾਖੰਡ |[[ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ]] |{{Convert|854|km|mi|abbr=on}} |- align="center" |'''NH 8''' |ਕਰੀਮਗੰਜ |ਮੈਤਰੀ ਸੇਤੁ |ਅਸਾਮ, ਤ੍ਰਿਪੁਰਾ |ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬੀ ਭਾਰਤ |{{Convert|375|km|mi|abbr=on}} |- align="center" |'''NH 9''' |ਫਾਜ਼ਿਲਕਾ |ਜੌਲਜੀਬੀ |ਪੰਜਾਬ, ਹਰਿਆਣਾ, ਦਿੱਲੀ, ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼, ਉੱਤਰਾਖੰਡ |[[ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ]] |{{Convert|954|km|mi|abbr=on}} |- align="center" |'''NH 10''' |ਸਿਲੀਗੁੜੀ |ਨਾਥੂ ਲਾ |ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ, ਸਿੱਕਮ |ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬੀ ਭਾਰਤ |{{Convert|174|km|mi|abbr=on}} |- align="center" |'''NH 11''' |ਰੇਵਾੜੀ |ਮਾਈਜਲਰ |ਹਰਿਆਣਾ, ਰਾਜਸਥਾਨ |ਉੱਤਰ ਭਾਰਤ |{{Convert|848|km|mi|abbr=on}} |- align="center" |'''NH 12''' |ਬਖਲੀ |ਰਾਏਗੰਜ |ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ |ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬੀ ਭਾਰਤ |{{Convert|625|km|mi|abbr=on}} |- align="center" |'''NH 13''' |ਤਵਾਂਗ |ਵਾਕਰੋ |ਅਰੁਣਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ |ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬੀ ਭਾਰਤ |{{Convert|1559|km|mi|abbr=on}} |- align="center" |'''NH 14''' |ਖੜਗਪੁਰ |ਮੋਰਗ੍ਰਾਮ |ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ |ਪੂਰਬੀ ਭਾਰਤ |{{Convert|324|km|mi|abbr=on}} |- align="center" |'''NH 15''' |ਬਹਿਤਾ |ਵਾਕਰੋ |ਅਸਾਮ, ਅਰੁਣਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ |ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬੀ ਭਾਰਤ |{{Convert|666|km|mi|abbr=on}} |- align="center" |'''NH 16''' |ਚੇਨਈ |ਕੋਲਕਾਤਾ |ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ, ਆਂਧਰਾ ਪ੍ਰਦੇਸ਼, ਓਡੀਸ਼ਾ, ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ |ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤ, ਪੂਰਬੀ ਭਾਰਤ |{{Convert|1722|km|mi|abbr=on}} |- align="center" |'''NH 17''' |ਗੁਹਾਟੀ |ਸੇਵੋਕੇ |ਅਸਾਮ, ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ |ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬੀ ਭਾਰਤ |{{Convert|576|km|mi|abbr=on}} |- align="center" |'''NH 18''' |ਕੋਡਰਮਾ |ਬਾਲਾਸੋਰ |ਝਾਰਖੰਡ, ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ, ਉੜੀਸਾ |ਪੂਰਬੀ ਭਾਰਤ |{{Convert|594|km|mi|abbr=on}} |- align="center" |'''NH 19''' |ਆਗਰਾ |ਡੰਕੁਨੀ |ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼, ਬਿਹਾਰ, ਝਾਰਖੰਡ, ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ |ਉੱਤਰ-ਭਾਰਤ, ਪੂਰਬੀ ਭਾਰਤ |{{Convert|1369|km|mi|abbr=on}} |- align="center" |'''NH 20''' |ਬਖਤਿਆਰਪੁਰ |ਪਨੀਕੋਇਲੀ |ਬਿਹਾਰ, ਝਾਰਖੰਡ, ਉੜੀਸਾ |ਪੂਰਬੀ ਭਾਰਤ |{{Convert|729|km|mi|abbr=on}} |- align="center" |'''NH 21''' |ਜੈਪੁਰ |ਬਰੇਲੀ |ਰਾਜਸਥਾਨ, ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ |[[ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ]] |{{Convert|502|km|mi|abbr=on}} |- align="center" |'''NH 22''' |ਸੋਨਬਰਸਾ |ਲੋਹਰਦਗਾ |ਬਿਹਾਰ, ਝਾਰਖੰਡ |ਪੂਰਬੀ ਭਾਰਤ |{{Convert|450|km|mi|abbr=on}} |- align="center" |'''NH 23''' |ਕੋਥੁਨ |ਉਦੀ ਮੋਰ ਇਟਾਵਾ |ਰਾਜਸਥਾਨ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ |[[ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ]] |{{Convert|366|km|mi|abbr=on}} |- align="center" |'''NH 24''' |ਸੋਨੌਲੀ |ਸੱਯਦ ਰਾਜਾ |ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ |ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ |{{Convert|298|km|mi|abbr=on}} |- align="center" |'''NH 25''' |ਮੁਨਾਬਾਓ |ਬੇਵਰ |ਰਾਜਸਥਾਨ |[[ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ]] |{{Convert|484|km|mi|abbr=on}} |- align="center" |'''NH 26''' |ਵਿਜ਼ਿਆਨਗਰਮ |ਬਰਗੜ੍ਹ |ਆਂਧਰਾ ਪ੍ਰਦੇਸ਼, ਉੜੀਸਾ |ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤ, ਪੂਰਬੀ ਭਾਰਤ |{{Convert|555|km|mi|abbr=on}} |- align="center" |'''NH 27''' |ਪੋਰਬੰਦਰ |ਸਿਲਚਰ |ਗੁਜਰਾਤ, ਰਾਜਸਥਾਨ, ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼, ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼, ਬਿਹਾਰ, ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ, ਅਸਾਮ |ਪੱਛਮ ਤੋਂ ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬ ਭਾਰਤ |{{Convert|3507|km|mi|abbr=on}} |- align="center" |'''NH 28''' |ਚੁਨਾਰ |ਕਕਰਾਹਵਾ |ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ |[[ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ]] |{{Convert|358|km|mi|abbr=on}} |- align="center" |'''NH 29''' |ਦਬਕਾ |ਜੈਸਾਮੀ |ਅਸਾਮ, ਨਾਗਾਲੈਂਡ, ਮਣੀਪੁਰ |ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬ ਭਾਰਤ |{{Convert|340|km|mi|abbr=on}} |- align="center" |'''NH 30''' |ਵਿਜੇਵਾੜਾ |ਸਿਤਾਰਗੰਜ |ਉੱਤਰਾਖੰਡ, ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼, ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼, ਛੱਤੀਸਗੜ੍ਹ, ਤੇਲੰਗਾਨਾ, ਆਂਧਰਾ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ |ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤ |{{Convert|2025|km|mi|abbr=on}} |- align="center" |'''NH 31''' |ਉਨਾਵ |ਗਜ਼ੋਲ |ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼, ਬਿਹਾਰ, ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ |ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ, ਪੂਰਬੀ ਭਾਰਤ |{{Convert|992|km|mi|abbr=on}} |- align="center" |'''NH 32''' |ਚੇਨਈ |ਥੂਥੂਕੁੜੀ |ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ, ਪੁਡੂਚੇਰੀ |ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤ |{{Convert|657|km|mi|abbr=on}} |- align="center" |'''NH 33''' |ਅਰਵਾਲ |ਫਰੱਕਾ |ਬਿਹਾਰ, ਝਾਰਖੰਡ, ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ |ਪੂਰਬੀ ਭਾਰਤ |{{Convert|462.25|km|mi|abbr=on}} |- align="center" |'''NH 34''' |ਗੰਗੋਤਰੀ ਧਾਮ |ਲਖਨਾਦੋਂ |ਉੱਤਰਾਖੰਡ, ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼, ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ |ਉੱਤਰ, ਮੱਧ ਭਾਰਤ |{{Convert|1521|km|mi|abbr=on}} |- align="center" |'''NH 35''' |ਹਰਪਾਲਪੁਰ |ਵਾਰਾਣਸੀ |ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ |ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ |{{Convert|462.25|km|mi|abbr=on}} |- align="center" |'''NH 36''' |ਵਿਕ੍ਰਵੰਡੀ |ਮਨਮਾਦੁਰਾਈ |ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ |ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤ |{{Convert|343|km|mi|abbr=on}} |- align="center" |'''NH 37''' |ਕਰੀਮਗੰਜ |ਇੰਫਾਲ |ਅਸਾਮ, ਮਣੀਪੁਰ |ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬੀ ਭਾਰਤ |{{Convert|361|km|mi|abbr=on}} |- align="center" |'''NH 38''' |ਵੇਲੋਰ |ਥੂਥੂਕੁੜੀ |ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ |ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤ |{{Convert|625|km|mi|abbr=on}} |- align="center" |'''NH 39''' |ਝਾਂਸੀ |ਰਾਂਚੀ |ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼, ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼, ਝਾਰਖੰਡ |ਉੱਤਰ, ਪੂਰਬੀ ਭਾਰਤ |{{Convert|900|km|mi|abbr=on}} |- align="center" |'''NH 40''' |ਕੁਰਨੂਲ |ਰਾਨੀਪੇਟੈ |ਆਂਧਰਾ ਪ੍ਰਦੇਸ਼, ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ |[[ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤ]] |{{Convert|414|km|mi|abbr=on}} |- align="center" |'''NH 41''' |ਸਮਖਿਆਲੀ |ਨਰਾਇਣ ਸਰੋਵਰ |ਗੁਜਰਾਤ |ਪੱਛਮੀ ਭਾਰਤ |{{Convert|300|km|mi|abbr=on}} |- align="center" |'''NH 42''' |ਜੋਲਾਦਰਾਸੀ |ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਗਿਰੀ |ਕਰਨਾਟਕ, ਆਂਧਰਾ ਪ੍ਰਦੇਸ਼, ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ |[[ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤ]] |{{Convert|425|km|mi|abbr=on}} |- align="center" |'''NH 43''' |ਗੁੱਲੂਗੰਜ |ਚਾਈਬਾਸਾ |ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼, ਛੱਤੀਸਗੜ੍ਹ, ਝਾਰਖੰਡ |ਮੱਧ ਤੋਂ ਪੂਰਬੀ ਭਾਰਤ |{{Convert|961|km|mi|abbr=on}} |- align="center" |'''NH 44''' |ਸ਼੍ਰੀਨਗਰ |ਕੰਨਿਆਕੁਮਾਰੀ |ਜੰਮੂ-ਕਸ਼ਮੀਰ, ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼, ਪੰਜਾਬ, ਹਰਿਆਣਾ, ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼, ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼, ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ, ਤੇਲੰਗਾਨਾ, ਆਂਧਰਾ ਪ੍ਰਦੇਸ਼, ਕਰਨਾਟਕ, ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ |ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤ |{{Convert|4225|km|mi|abbr=on}} |- align="center" |'''NH 45''' |ਓਬੇਦੁੱਲਾਗੰਜ |ਬਿਲਾਸਪੁਰ |ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼, ਛੱਤੀਸਗੜ੍ਹ |ਮੱਧ ਭਾਰਤ |{{Convert|676|km|mi|abbr=on}} |- align="center" |'''NH 46''' |ਗਵਾਲੀਅਰ |ਬੈਤੁਲ |ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ |ਮੱਧ ਭਾਰਤ |{{Convert|650|km|mi|abbr=on}} |- align="center" |'''NH 47''' |ਬਾਮਨਬੋਰ |ਨਾਗਪੁਰ |ਗੁਜਰਾਤ, ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼, ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ |ਮੱਧ ਭਾਰਤ, ਪੱਛਮੀ ਭਾਰਤ |{{Convert|1089|km|mi|abbr=on}} |- align="center" |'''NH 48''' |ਦਿੱਲੀ |ਚੇਨਈ |ਦਿੱਲੀ, ਹਰਿਆਣਾ, ਰਾਜਸਥਾਨ, ਗੁਜਰਾਤ, ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ, ਕਰਨਾਟਕ, ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ |ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤ |{{Convert|2916|km|mi|abbr=on}} |- align="center" |'''NH 49''' |ਬਿਲਾਸਪੁਰ |ਖੜਗਪੁਰ |ਛੱਤੀਸ਼ਗੜ੍ਹ, ਉੜੀਸਾ, ਝਾਰਖੰਡ, ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ |ਮੱਧ ਭਾਰਤ, ਪੂਰਬੀ ਭਾਰਤ |{{Convert|700|km|mi|abbr=on}} |- align="center" |'''NH 50''' |ਨਾਂਦੇੜ |ਚਿਤਰਦੁਰਗਾ |ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ, ਕਰਨਾਟਕ |ਪੱਛਮੀ ਭਾਰਤ, ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤ |{{Convert|766|km|mi|abbr=on}} |- align="center" |'''NH 51''' |ਦਵਾਰਕਾ |ਧਰਾਂਗਧਰਾ |ਗੁਜਰਾਤ |ਪੱਛਮੀ ਭਾਰਤ |{{Convert|790|km|mi|abbr=on}} |- align="center" |'''NH 52''' |ਸੰਗਰੂਰ |ਅੰਕੋਲਾ |ਪੰਜਾਬ, ਹਰਿਆਣਾ, ਰਾਜਸਥਾਨ, ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼, ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ, ਕਰਨਾਟਕ |ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤ |{{Convert|2401|km|mi|abbr=on}} |- align="center" |'''NH 53''' |ਹਾਜੀਰਾ |ਪਰਾਦੀਪ ਪੋਰਟ |ਗੁਜਰਾਤ, ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ, ਛੱਤੀਸਗੜ੍ਹ, ਉੜੀਸਾ |ਪੱਛਮੀ ਭਾਰਤ ਤੋਂ ਪੂਰਬੀ ਭਾਰਤ |{{Convert|1849|km|mi|abbr=on}} |- align="center" |'''NH 54''' |ਪਠਾਨਕੋਟ |ਬੀਕਾਨੇਰ |ਪੰਜਾਬ, ਹਰਿਆਣਾ, ਰਾਜਸਥਾਨ |ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ |{{Convert|684|km|mi|abbr=on}} |- align="center" |'''NH 55''' |ਪਰਦੀਪ |ਸੰਬਲਪੁਰ |ਉੜੀਸਾ |ਪੂਰਬੀ ਭਾਰਤ |{{Convert|350|km|mi|abbr=on}} |- align="center" |'''NH 56''' |ਨਿੰਬੜਾ |ਵਾਪੀ |ਰਾਜਸਥਾਨ, ਗੁਜਰਾਤ |ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਤੋਂ ਪੱਛਮੀ ਭਾਰਤ |{{Convert|715|km|mi|abbr=on}} |- align="center" |'''NH 57''' |ਬਲਾਂਗੀਰ |ਖੋਰਧਾ |ਉੜੀਸਾ |ਪੂਰਬੀ ਭਾਰਤ |{{Convert|300|km|mi|abbr=on}} |- align="center" |'''NH 58''' |ਫਤਿਹਪੁਰ |ਪਾਲਨਪੁਰ |ਰਾਜਸਥਾਨ, ਗੁਜਰਾਤ |ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਤੋਂ ਪੱਛਮੀ ਭਾਰਤ |{{Convert|697|km|mi|abbr=on}} |- align="center" |'''NH 59''' |ਖਰਿਆਰ |ਬ੍ਰਹਮਪੁਰ |ਉੜੀਸਾ |ਪੂਰਬੀ ਭਾਰਤ |{{Convert|352|km|mi|abbr=on}} |- align="center" |'''NH 60''' |ਪੁਣੇ |ਧੂਲੇ |ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ |ਪੱਛਮੀ ਭਾਰਤ |{{Convert|414|km|mi|abbr=on}} |- align="center" |'''NH 61''' |ਭਿਵੰਡੀ |ਜਗਤਿਆਲ |ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ, ਤੇਲੰਗਾਨਾ |ਪੱਛਮੀ ਭਾਰਤ ਤੋਂ ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤ |{{Convert|814|km|mi|abbr=on}} |- align="center" |'''NH 62''' |ਅਬੋਹਰ |ਪਿਂਡਵਾੜਾ |ਪੰਜਾਬ, ਰਾਜਸਥਾਨ |ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ |{{Convert|784|km|mi|abbr=on}} |- align="center" |'''NH 63''' |ਦੌਂਦ |ਕੋਰਾਪੁਟ |ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ, ਤੇਲੰਗਾਨਾ, ਛੱਤੀਸਗੜ੍ਹ, ਉੜੀਸਾ |ਪੱਛਮੀ ਭਾਰਤ ਤੋਂ ਪੂਰਬੀ ਭਾਰਤ |{{Convert|1065|km|mi|abbr=on}} |- align="center" |'''NH 64''' |ਮੋਰਬੀ |ਹਜ਼ੀਰਾ |ਗੁਜਰਾਤ |ਪੱਛਮੀ ਭਾਰਤ |{{Convert|528|km|mi|abbr=on}} |- align="center" |'''NH 65''' |ਪੁਣੇ |ਮਛਲੀਪਟਨਮ |ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ, ਕਰਨਾਟਕ, ਤੇਲੰਗਾਨਾ, ਆਂਧਰਾ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ |ਪੱਛਮੀ ਭਾਰਤ ਤੋਂ ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤ |{{Convert|926|km|mi|abbr=on}} |- align="center" |'''NH 66''' |ਨਵੀਂ ਮੁੰਬਈ |ਕੰਨਿਆਕੁਮਾਰੀ |ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ, ਗੋਆ, ਕਰਨਾਟਕ, ਕੇਰਲ, ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ |ਪੱਛਮੀ ਭਾਰਤ ਤੋਂ ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤ |{{Convert|1681|km|mi|abbr=on}} |- align="center" |'''NH 67''' |ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਪਟਨਮ ਪੋਰਟ |ਰਾਮਨਗਰ |ਆਂਧਰਾ ਪ੍ਰਦੇਸ਼, ਕਰਨਾਟਕ |[[ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤ]] |{{Convert|814|km|mi|abbr=on}} |- align="center" |'''NH 68''' |ਤਨੋਟ |ਪ੍ਰੰਤੀਜ |ਰਾਜਸਥਾਨ, ਗੁਜਰਾਤ |ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਤੋਂ ਪੱਛਮੀ ਭਾਰਤ |{{Convert|729|km|mi|abbr=on}} |- align="center" |'''NH 69''' |ਹੋਨਾਵਰ |ਰੇਨਿਗੁੰਟਾ |ਆਂਧਰਾ ਪ੍ਰਦੇਸ਼, ਕਰਨਾਟਕ |[[ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤ]] |{{Convert|750|km|mi|abbr=on}} |- align="center" |'''NH 70''' |ਮੁਨਾਬਾਓ |ਤਨੋਟ |ਰਾਜਸਥਾਨ |ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ |{{Convert|343|km|mi|abbr=on}} |- align="center" |'''NH 71''' |ਮਦਨਪੱਲੇ |ਨਾਇਡੂਪੇਟਾ |ਆਂਧਰਾ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ |[[ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤ]] |{{Convert|190.6|km|mi|abbr=on}} |- align="center" |'''NH 72''' |ਹਿਰਿਉਰ |ਚੇਰਕਾਲਾ |ਕਰਨਾਟਕ, ਕੇਰਲ |[[ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤ]] |{{Convert|404|km|mi|abbr=on}} |- align="center" |'''NH 73''' |ਮੰਗਲੁਰੂ |ਤੁਮਾਕੁਰੁ |ਕਰਨਾਟਕ |[[ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤ]] |{{Convert|324|km|mi|abbr=on}} |- align="center" |'''NH 74''' |ਬਿਰੂਰ |ਰਾਏਚੁਰ |ਕਰਨਾਟਕ |[[ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤ]] |{{Convert|459|km|mi|abbr=on}} |- align="center" |'''NH 75''' |ਬੰਤਵਾਲ |ਕਟਪਦੀ |ਕਰਨਾਟਕ, ਆਂਧਰਾ ਪ੍ਰਦੇਸ਼, ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ |[[ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤ]] |{{Convert|567|km|mi|abbr=on}} |- align="center" |'''NH 76''' |ਗੁਨਟਾਕਲ |ਗਦਗ |ਆਂਧਰਾ ਪ੍ਰਦੇਸ਼, ਕਰਨਾਟਕ |[[ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤ]] |{{Convert|276|km|mi|abbr=on}} |- align="center" |'''NH 77''' |ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਗਿਰੀ |ਤਿਨ੍ਦਿਵਨਮ |ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ |[[ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤ]] |{{Convert|196|km|mi|abbr=on}} |- align="center" |'''NH 78''' |ਨਰਹਰਿਪੇਤਾ |ਐਂਚੇਟੀ |ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ |[[ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤ]] |{{Convert|260|km|mi|abbr=on}} |- align="center" |'''NH 79''' |ਮੇਟੂਰ ਡੈਮ |ਉਲੁਨ੍ਦੁਰਪੇਟੈ |ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ |[[ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤ]] |{{Convert|196|km|mi|abbr=on}} |- align="center" |'''NH 80''' |ਸਿਆਲਗੁੜੀ |ਤਿਰੂਵਰੂਰ |ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ |[[ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤ]] |{{Convert|265|km|mi|abbr=on}} |- align="center" |'''NH 81''' |ਕੋਇੰਬਟੂਰ |ਚਿਦੰਬਰਮ |ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ |[[ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤ]] |{{Convert|324|km|mi|abbr=on}} |- align="center" |'''NH 82''' |ਪਾਰਥੀਬਨੂਰ |ਤਿਰੁਚੇਂਦੁਰ |ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ |[[ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤ]] |{{Convert|298|km|mi|abbr=on}} |- align="center" |'''NH 83''' |ਕੋਇੰਬਟੂਰ |ਨਾਗਪੱਟੀਨਮ |ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ |[[ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤ]] |{{Convert|389|km|mi|abbr=on}} |- align="center" |'''NH 84''' |ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ |ਕੁਮੀਲੀ |ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ, ਕੇਰਲਾ |[[ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤ]] |{{Convert|256|km|mi|abbr=on}} |- align="center" |'''NH 85''' |ਕੋਚੀ |ਥੌਂਡੀ |ਕੇਰਲ, ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ |[[ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤ]] |{{Convert|484|km|mi|abbr=on}} |- align="center" |'''NH 86''' |ਮਿਮਿਸਲ |ਰਸੀਪੁਰਮ |ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ |[[ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤ]] |{{Convert|289|km|mi|abbr=on}} |- align="center" |'''NH 87''' |ਮਨਮਾਦੁਰਾਈ |ਧਨੁਸ਼ਕੋਡੀ |ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ |[[ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤ]] |{{Convert|180|km|mi|abbr=on}} |- align="center" |'''NH 88''' |ਕੋਟਾਯਮ |ਨਾਗਰਕੋਇਲ |ਕੇਰਲ, ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ |[[ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤ]] |{{Convert|260|km|mi|abbr=on}} |} == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist|2}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * [http://www.egazette.nic.in/WriteReadData/2011/E_574_2012_016.pdf ਨਵੀਂ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਰਾਜਮਾਰਗ ਸੂਚਨਾ] * [[openstreetmap:India:National_Highways_(new_numbering)|OSM NH ਸੂਚੀ]] * [http://morth.nic.in/showfile.asp?lid=2924 ਮੋਰਥ NH ਸੂਚੀ] 5qiksiwiu7kl791zg35yh1eq455h5c8 837603 837602 2026-04-26T06:18:09Z Jagmit Singh Brar 17898 837603 wikitext text/x-wiki [[ਤਸਵੀਰ:Renumbered_National_Highways_map_of_India_(Schematic).jpg|right|thumb|ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਰਾਜਮਾਰਗਾਂ ਦਾ ਯੋਜਨਾਬੱਧ ਨਕਸ਼ਾ]] 28 ਅਪ੍ਰੈਲ 2010 ਨੂੰ, ਸੜਕ ਆਵਾਜਾਈ ਅਤੇ ਰਾਜਮਾਰਗ ਮੰਤਰਾਲੇ ਨੇ ਅਧਿਕਾਰਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਗਜ਼ਟ ਵਿੱਚ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਰਾਜਮਾਰਗ ਨੈੱਟਵਰਕ ਲਈ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਨੰਬਰਿੰਗ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਕੀਤੀ।<ref>{{Cite report|location=New Delhi}}</ref> ਇਹ ਇੱਕ ਯੋਜਨਾਬੱਧ ਨੰਬਰਿੰਗ ਯੋਜਨਾ ਹੈ ਜੋ ਹਾਈਵੇਅ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਅਤੇ ਭੂਗੋਲਿਕ ਸਥਿਤੀ ਦੇ ਅਧਾਰ ਤੇ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ ਮੌਜੂਦਾ ਅਤੇ ਨਵੇਂ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਰਾਜਮਾਰਗਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਵਧੇਰੇ ਲਚਕਤਾ ਅਤੇ ਇਕਸਾਰਤਾ ਨੂੰ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਅਪਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name="nhTOI">{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/National-highway-numbers-to-change-stretches-to-be-longer/articleshow/5585374.cms|title=National highway numbers to change, stretches to be longer|work=[[The Times of India]]|access-date=2 September 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20110811085740/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2010-02-18/india/28147963_1_nh-8-east-west-corridor-nh-48|archive-date=11 August 2011|location=New Delhi}}</ref> ਨਵੀਂ ਨੰਬਰਿੰਗ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ: * ਸਾਰੇ ਉੱਤਰ-ਦੱਖਣ ਮੁਖੀ ਹਾਈਵੇਅ 'ਤੇ ਪੂਰਬ ਤੋਂ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਸਮ ਸੰਖਿਆਵਾਂ ਵਧਾਈਆਂ ਜਾਣਗੀਆਂ। * ਸਾਰੇ ਪੂਰਬ-ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਸਥਿਤ ਹਾਈਵੇਅ 'ਤੇ ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਵਧਦੇ ਹੋਏ ਔਡ ਨੰਬਰ ਹੋਣਗੇ। * ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਹਾਈਵੇਅ ਇੱਕ ਅੰਕ ਜਾਂ ਦੋ ਅੰਕਾਂ ਵਾਲੇ ਹੋਣਗੇ। * ਤਿੰਨ-ਅੰਕਾਂ ਵਾਲੇ ਨੰਬਰ ਵਾਲੇ ਹਾਈਵੇਅ ਮੁੱਖ ਹਾਈਵੇਅ ਦੇ ਸੈਕੰਡਰੀ ਰੂਟ ਜਾਂ ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ ਹਨ। ਸੈਕੰਡਰੀ ਰੂਟ ਨੰਬਰ ਮੁੱਖ ਹਾਈਵੇਅ ਦੇ ਨੰਬਰ ਨਾਲ ਪ੍ਰੀਫਿਕਸ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ 244, 344 ਆਦਿ ਮੁੱਖ NH44 ਦੀਆਂ ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ ਹੋਣਗੀਆਂ। * ਤਿੰਨ-ਅੰਕਾਂ ਵਾਲੇ ਸਬ-ਹਾਈਵੇਅ ਵਿੱਚ A,B,C,D ਆਦਿ ਪਿਛੇਤਰ ਜੋੜੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਜੋ ਸਬ-ਹਾਈਵੇਅ ਦੇ ਬਹੁਤ ਛੋਟੇ ਸਪਿਨ-ਆਫ ਜਾਂ ਖਿੰਡੇ ਹੋਏ ਹਿੱਸੇ ਦਰਸਾਏ ਜਾ ਸਕਣ। == ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਰਾਜਮਾਰਗਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ == === ਮੁੱਖ ਨੈਸ਼ਨਲ ਹਾਈਵੇਅ === {| class="wikitable sortable" style="font-size: 90%" !ਨੰਬਰ !ਮੂਲ !ਟਰਮੀਨਸ !ਰਾਜ/ਕੇਂਦਰ ਸ਼ਾਸਤ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ !ਖੇਤਰ !ਲੰਬਾਈ |- align="center" |'''NH 1''' |[[ਸ਼੍ਰੀਨਗਰ]] |ਲੇਹ |ਜੰਮੂ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ, ਲੱਦਾਖ |[[ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ]] |{{Convert|534|km|mi|abbr=on}} |- align="center" |'''NH 2''' |ਡਿਬਰੂਗੜ੍ਹ |ਸਿਆਹਾ |ਅਸਾਮ, ਨਾਗਾਲੈਂਡ, ਮਣੀਪੁਰ, ਮਿਜ਼ੋਰਮ |[[ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬੀ ਭਾਰਤ]] |{{Convert|1326|km|mi|abbr=on}} |- align="center" |'''NH 3''' |ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ |ਲੇਹ |ਪੰਜਾਬ, ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼, ਲੱਦਾਖ |[[ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ]] |{{Convert|990|km|mi|abbr=on}} |- align="center" |'''NH 4''' |ਪੋਰਟ ਬਲੇਅਰ |ਲਮੀਆ ਬੇ |ਅੰਡੇਮਾਨ ਅਤੇ ਨਿਕੋਬਾਰ ਟਾਪੂ |[[ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤ]] |{{Convert|333|km|mi|abbr=on}} |- align="center" |'''NH 5''' |ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ |ਸ਼ਿਪਕੀ ਲਾ |ਪੰਜਾਬ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ, ਹਰਿਆਣਾ, ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ |[[ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ]] |{{Convert|700|km|mi|abbr=on}} |- align="center" |'''NH 6''' |ਜੋਰਾਬਤ |ਜ਼ੋਖਾਵਥਰ |ਮੇਘਾਲਿਆ, ਅਸਾਮ, ਮਿਜ਼ੋਰਮ |[[ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬੀ ਭਾਰਤ]] |{{Convert|676|km|mi|abbr=on}} |- align="center" |'''NH 7''' |ਫਾਜ਼ਿਲਕਾ |ਮਾਨ ਪਾਸ |ਪੰਜਾਬ, ਹਰਿਆਣਾ, ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼, ਉਤਰਾਖੰਡ |[[ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ]] |{{Convert|854|km|mi|abbr=on}} |- align="center" |'''NH 8''' |ਕਰੀਮਗੰਜ |ਮੈਤਰੀ ਸੇਤੁ |ਅਸਾਮ, ਤ੍ਰਿਪੁਰਾ |[[ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬੀ ਭਾਰਤ]] |{{Convert|375|km|mi|abbr=on}} |- align="center" |'''NH 9''' |ਫਾਜ਼ਿਲਕਾ |ਜੌਲਜੀਬੀ |ਪੰਜਾਬ, ਹਰਿਆਣਾ, ਦਿੱਲੀ, ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼, ਉੱਤਰਾਖੰਡ |[[ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ]] |{{Convert|954|km|mi|abbr=on}} |- align="center" |'''NH 10''' |ਸਿਲੀਗੁੜੀ |ਨਾਥੂ ਲਾ |ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ, ਸਿੱਕਮ |[[ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬੀ ਭਾਰਤ]] |{{Convert|174|km|mi|abbr=on}} |- align="center" |'''NH 11''' |ਰੇਵਾੜੀ |ਮਾਈਜਲਰ |ਹਰਿਆਣਾ, ਰਾਜਸਥਾਨ |[[ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ]] |{{Convert|848|km|mi|abbr=on}} |- align="center" |'''NH 12''' |ਬਖਲੀ |ਰਾਏਗੰਜ |ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ |[[ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬੀ ਭਾਰਤ]] |{{Convert|625|km|mi|abbr=on}} |- align="center" |'''NH 13''' |ਤਵਾਂਗ |ਵਾਕਰੋ |ਅਰੁਣਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ |[[ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬੀ ਭਾਰਤ]] |{{Convert|1559|km|mi|abbr=on}} |- align="center" |'''NH 14''' |ਖੜਗਪੁਰ |ਮੋਰਗ੍ਰਾਮ |ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ |ਪੂਰਬੀ ਭਾਰਤ |{{Convert|324|km|mi|abbr=on}} |- align="center" |'''NH 15''' |ਬਹਿਤਾ |ਵਾਕਰੋ |ਅਸਾਮ, ਅਰੁਣਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ |[[ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬੀ ਭਾਰਤ]] |{{Convert|666|km|mi|abbr=on}} |- align="center" |'''NH 16''' |ਚੇਨਈ |ਕੋਲਕਾਤਾ |ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ, ਆਂਧਰਾ ਪ੍ਰਦੇਸ਼, ਓਡੀਸ਼ਾ, ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ |ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤ, ਪੂਰਬੀ ਭਾਰਤ |{{Convert|1722|km|mi|abbr=on}} |- align="center" |'''NH 17''' |ਗੁਹਾਟੀ |ਸੇਵੋਕੇ |ਅਸਾਮ, ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ |[[ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬੀ ਭਾਰਤ]] |{{Convert|576|km|mi|abbr=on}} |- align="center" |'''NH 18''' |ਕੋਡਰਮਾ |ਬਾਲਾਸੋਰ |ਝਾਰਖੰਡ, ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ, ਉੜੀਸਾ |ਪੂਰਬੀ ਭਾਰਤ |{{Convert|594|km|mi|abbr=on}} |- align="center" |'''NH 19''' |ਆਗਰਾ |ਡੰਕੁਨੀ |ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼, ਬਿਹਾਰ, ਝਾਰਖੰਡ, ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ |ਉੱਤਰ-ਭਾਰਤ, ਪੂਰਬੀ ਭਾਰਤ |{{Convert|1369|km|mi|abbr=on}} |- align="center" |'''NH 20''' |ਬਖਤਿਆਰਪੁਰ |ਪਨੀਕੋਇਲੀ |ਬਿਹਾਰ, ਝਾਰਖੰਡ, ਉੜੀਸਾ |ਪੂਰਬੀ ਭਾਰਤ |{{Convert|729|km|mi|abbr=on}} |- align="center" |'''NH 21''' |ਜੈਪੁਰ |ਬਰੇਲੀ |ਰਾਜਸਥਾਨ, ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ |[[ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ]] |{{Convert|502|km|mi|abbr=on}} |- align="center" |'''NH 22''' |ਸੋਨਬਰਸਾ |ਲੋਹਰਦਗਾ |ਬਿਹਾਰ, ਝਾਰਖੰਡ |ਪੂਰਬੀ ਭਾਰਤ |{{Convert|450|km|mi|abbr=on}} |- align="center" |'''NH 23''' |ਕੋਥੁਨ |ਉਦੀ ਮੋਰ ਇਟਾਵਾ |ਰਾਜਸਥਾਨ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ |[[ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ]] |{{Convert|366|km|mi|abbr=on}} |- align="center" |'''NH 24''' |ਸੋਨੌਲੀ |ਸੱਯਦ ਰਾਜਾ |ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ |ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ |{{Convert|298|km|mi|abbr=on}} |- align="center" |'''NH 25''' |ਮੁਨਾਬਾਓ |ਬੇਵਰ |ਰਾਜਸਥਾਨ |[[ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ]] |{{Convert|484|km|mi|abbr=on}} |- align="center" |'''NH 26''' |ਵਿਜ਼ਿਆਨਗਰਮ |ਬਰਗੜ੍ਹ |ਆਂਧਰਾ ਪ੍ਰਦੇਸ਼, ਉੜੀਸਾ |ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤ, ਪੂਰਬੀ ਭਾਰਤ |{{Convert|555|km|mi|abbr=on}} |- align="center" |'''NH 27''' |ਪੋਰਬੰਦਰ |ਸਿਲਚਰ |ਗੁਜਰਾਤ, ਰਾਜਸਥਾਨ, ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼, ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼, ਬਿਹਾਰ, ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ, ਅਸਾਮ |ਪੱਛਮ ਤੋਂ ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬ ਭਾਰਤ |{{Convert|3507|km|mi|abbr=on}} |- align="center" |'''NH 28''' |ਚੁਨਾਰ |ਕਕਰਾਹਵਾ |ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ |[[ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ]] |{{Convert|358|km|mi|abbr=on}} |- align="center" |'''NH 29''' |ਦਬਕਾ |ਜੈਸਾਮੀ |ਅਸਾਮ, ਨਾਗਾਲੈਂਡ, ਮਣੀਪੁਰ |[[ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬੀ ਭਾਰਤ]] |{{Convert|340|km|mi|abbr=on}} |- align="center" |'''NH 30''' |ਵਿਜੇਵਾੜਾ |ਸਿਤਾਰਗੰਜ |ਉੱਤਰਾਖੰਡ, ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼, ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼, ਛੱਤੀਸਗੜ੍ਹ, ਤੇਲੰਗਾਨਾ, ਆਂਧਰਾ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ |ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤ |{{Convert|2025|km|mi|abbr=on}} |- align="center" |'''NH 31''' |ਉਨਾਵ |ਗਜ਼ੋਲ |ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼, ਬਿਹਾਰ, ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ |ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ, ਪੂਰਬੀ ਭਾਰਤ |{{Convert|992|km|mi|abbr=on}} |- align="center" |'''NH 32''' |ਚੇਨਈ |ਥੂਥੂਕੁੜੀ |ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ, ਪੁਡੂਚੇਰੀ |[[ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤ]] |{{Convert|657|km|mi|abbr=on}} |- align="center" |'''NH 33''' |ਅਰਵਾਲ |ਫਰੱਕਾ |ਬਿਹਾਰ, ਝਾਰਖੰਡ, ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ |ਪੂਰਬੀ ਭਾਰਤ |{{Convert|462.25|km|mi|abbr=on}} |- align="center" |'''NH 34''' |ਗੰਗੋਤਰੀ ਧਾਮ |ਲਖਨਾਦੋਂ |ਉੱਤਰਾਖੰਡ, ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼, ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ |ਉੱਤਰ, ਮੱਧ ਭਾਰਤ |{{Convert|1521|km|mi|abbr=on}} |- align="center" |'''NH 35''' |ਹਰਪਾਲਪੁਰ |ਵਾਰਾਣਸੀ |ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ |ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ |{{Convert|462.25|km|mi|abbr=on}} |- align="center" |'''NH 36''' |ਵਿਕ੍ਰਵੰਡੀ |ਮਨਮਾਦੁਰਾਈ |ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ |[[ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤ]] |{{Convert|343|km|mi|abbr=on}} |- align="center" |'''NH 37''' |ਕਰੀਮਗੰਜ |ਇੰਫਾਲ |ਅਸਾਮ, ਮਣੀਪੁਰ |[[ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬੀ ਭਾਰਤ]] |{{Convert|361|km|mi|abbr=on}} |- align="center" |'''NH 38''' |ਵੇਲੋਰ |ਥੂਥੂਕੁੜੀ |ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ |[[ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤ]] |{{Convert|625|km|mi|abbr=on}} |- align="center" |'''NH 39''' |ਝਾਂਸੀ |ਰਾਂਚੀ |ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼, ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼, ਝਾਰਖੰਡ |[[ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬੀ ਭਾਰਤ]] |{{Convert|900|km|mi|abbr=on}} |- align="center" |'''NH 40''' |ਕੁਰਨੂਲ |ਰਾਨੀਪੇਟੈ |ਆਂਧਰਾ ਪ੍ਰਦੇਸ਼, ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ |[[ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤ]] |{{Convert|414|km|mi|abbr=on}} |- align="center" |'''NH 41''' |ਸਮਖਿਆਲੀ |ਨਰਾਇਣ ਸਰੋਵਰ |ਗੁਜਰਾਤ |[[ਪੱਛਮ ਭਾਰਤ|ਪੱਛਮੀ ਭਾਰਤ]] |{{Convert|300|km|mi|abbr=on}} |- align="center" |'''NH 42''' |ਜੋਲਾਦਰਾਸੀ |ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਗਿਰੀ |ਕਰਨਾਟਕ, ਆਂਧਰਾ ਪ੍ਰਦੇਸ਼, ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ |[[ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤ]] |{{Convert|425|km|mi|abbr=on}} |- align="center" |'''NH 43''' |ਗੁੱਲੂਗੰਜ |ਚਾਈਬਾਸਾ |ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼, ਛੱਤੀਸਗੜ੍ਹ, ਝਾਰਖੰਡ |ਮੱਧ ਤੋਂ ਪੂਰਬੀ ਭਾਰਤ |{{Convert|961|km|mi|abbr=on}} |- align="center" |'''NH 44''' |ਸ਼੍ਰੀਨਗਰ |ਕੰਨਿਆਕੁਮਾਰੀ |ਜੰਮੂ-ਕਸ਼ਮੀਰ, ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼, ਪੰਜਾਬ, ਹਰਿਆਣਾ, ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼, ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼, ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ, ਤੇਲੰਗਾਨਾ, ਆਂਧਰਾ ਪ੍ਰਦੇਸ਼, ਕਰਨਾਟਕ, ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ |ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤ |{{Convert|4225|km|mi|abbr=on}} |- align="center" |'''NH 45''' |ਓਬੇਦੁੱਲਾਗੰਜ |ਬਿਲਾਸਪੁਰ |ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼, ਛੱਤੀਸਗੜ੍ਹ |ਮੱਧ ਭਾਰਤ |{{Convert|676|km|mi|abbr=on}} |- align="center" |'''NH 46''' |ਗਵਾਲੀਅਰ |ਬੈਤੁਲ |ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ |ਮੱਧ ਭਾਰਤ |{{Convert|650|km|mi|abbr=on}} |- align="center" |'''NH 47''' |ਬਾਮਨਬੋਰ |ਨਾਗਪੁਰ |ਗੁਜਰਾਤ, ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼, ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ |ਮੱਧ ਭਾਰਤ, ਪੱਛਮੀ ਭਾਰਤ |{{Convert|1089|km|mi|abbr=on}} |- align="center" |'''NH 48''' |ਦਿੱਲੀ |ਚੇਨਈ |ਦਿੱਲੀ, ਹਰਿਆਣਾ, ਰਾਜਸਥਾਨ, ਗੁਜਰਾਤ, ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ, ਕਰਨਾਟਕ, ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ |ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤ |{{Convert|2916|km|mi|abbr=on}} |- align="center" |'''NH 49''' |ਬਿਲਾਸਪੁਰ |ਖੜਗਪੁਰ |ਛੱਤੀਸ਼ਗੜ੍ਹ, ਉੜੀਸਾ, ਝਾਰਖੰਡ, ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ |ਮੱਧ ਭਾਰਤ, ਪੂਰਬੀ ਭਾਰਤ |{{Convert|700|km|mi|abbr=on}} |- align="center" |'''NH 50''' |ਨਾਂਦੇੜ |ਚਿਤਰਦੁਰਗਾ |ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ, ਕਰਨਾਟਕ |ਪੱਛਮੀ ਭਾਰਤ, ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤ |{{Convert|766|km|mi|abbr=on}} |- align="center" |'''NH 51''' |ਦਵਾਰਕਾ |ਧਰਾਂਗਧਰਾ |ਗੁਜਰਾਤ |[[ਪੱਛਮ ਭਾਰਤ|ਪੱਛਮੀ ਭਾਰਤ]] |{{Convert|790|km|mi|abbr=on}} |- align="center" |'''NH 52''' |ਸੰਗਰੂਰ |ਅੰਕੋਲਾ |ਪੰਜਾਬ, ਹਰਿਆਣਾ, ਰਾਜਸਥਾਨ, ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼, ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ, ਕਰਨਾਟਕ |ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤ |{{Convert|2401|km|mi|abbr=on}} |- align="center" |'''NH 53''' |ਹਾਜੀਰਾ |ਪਰਾਦੀਪ ਪੋਰਟ |ਗੁਜਰਾਤ, ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ, ਛੱਤੀਸਗੜ੍ਹ, ਉੜੀਸਾ |ਪੱਛਮੀ ਭਾਰਤ ਤੋਂ ਪੂਰਬੀ ਭਾਰਤ |{{Convert|1849|km|mi|abbr=on}} |- align="center" |'''NH 54''' |ਪਠਾਨਕੋਟ |ਬੀਕਾਨੇਰ |ਪੰਜਾਬ, ਹਰਿਆਣਾ, ਰਾਜਸਥਾਨ |ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ |{{Convert|684|km|mi|abbr=on}} |- align="center" |'''NH 55''' |ਪਰਦੀਪ |ਸੰਬਲਪੁਰ |ਉੜੀਸਾ |ਪੂਰਬੀ ਭਾਰਤ |{{Convert|350|km|mi|abbr=on}} |- align="center" |'''NH 56''' |ਨਿੰਬੜਾ |ਵਾਪੀ |ਰਾਜਸਥਾਨ, ਗੁਜਰਾਤ |ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਤੋਂ ਪੱਛਮੀ ਭਾਰਤ |{{Convert|715|km|mi|abbr=on}} |- align="center" |'''NH 57''' |ਬਲਾਂਗੀਰ |ਖੋਰਧਾ |ਉੜੀਸਾ |ਪੂਰਬੀ ਭਾਰਤ |{{Convert|300|km|mi|abbr=on}} |- align="center" |'''NH 58''' |ਫਤਿਹਪੁਰ |ਪਾਲਨਪੁਰ |ਰਾਜਸਥਾਨ, ਗੁਜਰਾਤ |ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਤੋਂ ਪੱਛਮੀ ਭਾਰਤ |{{Convert|697|km|mi|abbr=on}} |- align="center" |'''NH 59''' |ਖਰਿਆਰ |ਬ੍ਰਹਮਪੁਰ |ਉੜੀਸਾ |ਪੂਰਬੀ ਭਾਰਤ |{{Convert|352|km|mi|abbr=on}} |- align="center" |'''NH 60''' |ਪੁਣੇ |ਧੂਲੇ |ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ |[[ਪੱਛਮ ਭਾਰਤ|ਪੱਛਮੀ ਭਾਰਤ]] |{{Convert|414|km|mi|abbr=on}} |- align="center" |'''NH 61''' |ਭਿਵੰਡੀ |ਜਗਤਿਆਲ |ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ, ਤੇਲੰਗਾਨਾ |ਪੱਛਮੀ ਭਾਰਤ ਤੋਂ ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤ |{{Convert|814|km|mi|abbr=on}} |- align="center" |'''NH 62''' |ਅਬੋਹਰ |ਪਿਂਡਵਾੜਾ |ਪੰਜਾਬ, ਰਾਜਸਥਾਨ |ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ |{{Convert|784|km|mi|abbr=on}} |- align="center" |'''NH 63''' |ਦੌਂਦ |ਕੋਰਾਪੁਟ |ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ, ਤੇਲੰਗਾਨਾ, ਛੱਤੀਸਗੜ੍ਹ, ਉੜੀਸਾ |ਪੱਛਮੀ ਭਾਰਤ ਤੋਂ ਪੂਰਬੀ ਭਾਰਤ |{{Convert|1065|km|mi|abbr=on}} |- align="center" |'''NH 64''' |ਮੋਰਬੀ |ਹਜ਼ੀਰਾ |ਗੁਜਰਾਤ |[[ਪੱਛਮ ਭਾਰਤ|ਪੱਛਮੀ ਭਾਰਤ]] |{{Convert|528|km|mi|abbr=on}} |- align="center" |'''NH 65''' |ਪੁਣੇ |ਮਛਲੀਪਟਨਮ |ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ, ਕਰਨਾਟਕ, ਤੇਲੰਗਾਨਾ, ਆਂਧਰਾ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ |ਪੱਛਮੀ ਭਾਰਤ ਤੋਂ ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤ |{{Convert|926|km|mi|abbr=on}} |- align="center" |'''NH 66''' |ਨਵੀਂ ਮੁੰਬਈ |ਕੰਨਿਆਕੁਮਾਰੀ |ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ, ਗੋਆ, ਕਰਨਾਟਕ, ਕੇਰਲ, ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ |ਪੱਛਮੀ ਭਾਰਤ ਤੋਂ ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤ |{{Convert|1681|km|mi|abbr=on}} |- align="center" |'''NH 67''' |ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਪਟਨਮ ਪੋਰਟ |ਰਾਮਨਗਰ |ਆਂਧਰਾ ਪ੍ਰਦੇਸ਼, ਕਰਨਾਟਕ |[[ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤ]] |{{Convert|814|km|mi|abbr=on}} |- align="center" |'''NH 68''' |ਤਨੋਟ |ਪ੍ਰੰਤੀਜ |ਰਾਜਸਥਾਨ, ਗੁਜਰਾਤ |ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਤੋਂ ਪੱਛਮੀ ਭਾਰਤ |{{Convert|729|km|mi|abbr=on}} |- align="center" |'''NH 69''' |ਹੋਨਾਵਰ |ਰੇਨਿਗੁੰਟਾ |ਆਂਧਰਾ ਪ੍ਰਦੇਸ਼, ਕਰਨਾਟਕ |[[ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤ]] |{{Convert|750|km|mi|abbr=on}} |- align="center" |'''NH 70''' |ਮੁਨਾਬਾਓ |ਤਨੋਟ |ਰਾਜਸਥਾਨ |ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ |{{Convert|343|km|mi|abbr=on}} |- align="center" |'''NH 71''' |ਮਦਨਪੱਲੇ |ਨਾਇਡੂਪੇਟਾ |ਆਂਧਰਾ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ |[[ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤ]] |{{Convert|190.6|km|mi|abbr=on}} |- align="center" |'''NH 72''' |ਹਿਰਿਉਰ |ਚੇਰਕਾਲਾ |ਕਰਨਾਟਕ, ਕੇਰਲ |[[ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤ]] |{{Convert|404|km|mi|abbr=on}} |- align="center" |'''NH 73''' |ਮੰਗਲੁਰੂ |ਤੁਮਾਕੁਰੁ |ਕਰਨਾਟਕ |[[ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤ]] |{{Convert|324|km|mi|abbr=on}} |- align="center" |'''NH 74''' |ਬਿਰੂਰ |ਰਾਏਚੁਰ |ਕਰਨਾਟਕ |[[ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤ]] |{{Convert|459|km|mi|abbr=on}} |- align="center" |'''NH 75''' |ਬੰਤਵਾਲ |ਕਟਪਦੀ |ਕਰਨਾਟਕ, ਆਂਧਰਾ ਪ੍ਰਦੇਸ਼, ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ |[[ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤ]] |{{Convert|567|km|mi|abbr=on}} |- align="center" |'''NH 76''' |ਗੁਨਟਾਕਲ |ਗਦਗ |ਆਂਧਰਾ ਪ੍ਰਦੇਸ਼, ਕਰਨਾਟਕ |[[ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤ]] |{{Convert|276|km|mi|abbr=on}} |- align="center" |'''NH 77''' |ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਗਿਰੀ |ਤਿਨ੍ਦਿਵਨਮ |ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ |[[ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤ]] |{{Convert|196|km|mi|abbr=on}} |- align="center" |'''NH 78''' |ਨਰਹਰਿਪੇਤਾ |ਐਂਚੇਟੀ |ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ |[[ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤ]] |{{Convert|260|km|mi|abbr=on}} |- align="center" |'''NH 79''' |ਮੇਟੂਰ ਡੈਮ |ਉਲੁਨ੍ਦੁਰਪੇਟੈ |ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ |[[ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤ]] |{{Convert|196|km|mi|abbr=on}} |- align="center" |'''NH 80''' |ਸਿਆਲਗੁੜੀ |ਤਿਰੂਵਰੂਰ |ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ |[[ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤ]] |{{Convert|265|km|mi|abbr=on}} |- align="center" |'''NH 81''' |ਕੋਇੰਬਟੂਰ |ਚਿਦੰਬਰਮ |ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ |[[ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤ]] |{{Convert|324|km|mi|abbr=on}} |- align="center" |'''NH 82''' |ਪਾਰਥੀਬਨੂਰ |ਤਿਰੁਚੇਂਦੁਰ |ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ |[[ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤ]] |{{Convert|298|km|mi|abbr=on}} |- align="center" |'''NH 83''' |ਕੋਇੰਬਟੂਰ |ਨਾਗਪੱਟੀਨਮ |ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ |[[ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤ]] |{{Convert|389|km|mi|abbr=on}} |- align="center" |'''NH 84''' |ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ |ਕੁਮੀਲੀ |ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ, ਕੇਰਲਾ |[[ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤ]] |{{Convert|256|km|mi|abbr=on}} |- align="center" |'''NH 85''' |ਕੋਚੀ |ਥੌਂਡੀ |ਕੇਰਲ, ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ |[[ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤ]] |{{Convert|484|km|mi|abbr=on}} |- align="center" |'''NH 86''' |ਮਿਮਿਸਲ |ਰਸੀਪੁਰਮ |ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ |[[ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤ]] |{{Convert|289|km|mi|abbr=on}} |- align="center" |'''NH 87''' |ਮਨਮਾਦੁਰਾਈ |ਧਨੁਸ਼ਕੋਡੀ |ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ |[[ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤ]] |{{Convert|180|km|mi|abbr=on}} |- align="center" |'''NH 88''' |ਕੋਟਾਯਮ |ਨਾਗਰਕੋਇਲ |ਕੇਰਲ, ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ |[[ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤ]] |{{Convert|260|km|mi|abbr=on}} |} == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist|2}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * [http://www.egazette.nic.in/WriteReadData/2011/E_574_2012_016.pdf ਨਵੀਂ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਰਾਜਮਾਰਗ ਸੂਚਨਾ] * [[openstreetmap:India:National_Highways_(new_numbering)|OSM NH ਸੂਚੀ]] * [http://morth.nic.in/showfile.asp?lid=2924 ਮੋਰਥ NH ਸੂਚੀ] 3ly8bdtcgdukm8ww1124zacwuhqfygw 837607 837603 2026-04-26T07:21:17Z Jagmit Singh Brar 17898 added [[Category:ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸੜਕਾਂ]] using [[WP:HC|HotCat]] 837607 wikitext text/x-wiki [[ਤਸਵੀਰ:Renumbered_National_Highways_map_of_India_(Schematic).jpg|right|thumb|ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਰਾਜਮਾਰਗਾਂ ਦਾ ਯੋਜਨਾਬੱਧ ਨਕਸ਼ਾ]] 28 ਅਪ੍ਰੈਲ 2010 ਨੂੰ, ਸੜਕ ਆਵਾਜਾਈ ਅਤੇ ਰਾਜਮਾਰਗ ਮੰਤਰਾਲੇ ਨੇ ਅਧਿਕਾਰਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਗਜ਼ਟ ਵਿੱਚ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਰਾਜਮਾਰਗ ਨੈੱਟਵਰਕ ਲਈ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਨੰਬਰਿੰਗ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਕੀਤੀ।<ref>{{Cite report|location=New Delhi}}</ref> ਇਹ ਇੱਕ ਯੋਜਨਾਬੱਧ ਨੰਬਰਿੰਗ ਯੋਜਨਾ ਹੈ ਜੋ ਹਾਈਵੇਅ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਅਤੇ ਭੂਗੋਲਿਕ ਸਥਿਤੀ ਦੇ ਅਧਾਰ ਤੇ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ ਮੌਜੂਦਾ ਅਤੇ ਨਵੇਂ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਰਾਜਮਾਰਗਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਵਧੇਰੇ ਲਚਕਤਾ ਅਤੇ ਇਕਸਾਰਤਾ ਨੂੰ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਅਪਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name="nhTOI">{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/National-highway-numbers-to-change-stretches-to-be-longer/articleshow/5585374.cms|title=National highway numbers to change, stretches to be longer|work=[[The Times of India]]|access-date=2 September 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20110811085740/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2010-02-18/india/28147963_1_nh-8-east-west-corridor-nh-48|archive-date=11 August 2011|location=New Delhi}}</ref> ਨਵੀਂ ਨੰਬਰਿੰਗ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ: * ਸਾਰੇ ਉੱਤਰ-ਦੱਖਣ ਮੁਖੀ ਹਾਈਵੇਅ 'ਤੇ ਪੂਰਬ ਤੋਂ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਸਮ ਸੰਖਿਆਵਾਂ ਵਧਾਈਆਂ ਜਾਣਗੀਆਂ। * ਸਾਰੇ ਪੂਰਬ-ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਸਥਿਤ ਹਾਈਵੇਅ 'ਤੇ ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਵਧਦੇ ਹੋਏ ਔਡ ਨੰਬਰ ਹੋਣਗੇ। * ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਹਾਈਵੇਅ ਇੱਕ ਅੰਕ ਜਾਂ ਦੋ ਅੰਕਾਂ ਵਾਲੇ ਹੋਣਗੇ। * ਤਿੰਨ-ਅੰਕਾਂ ਵਾਲੇ ਨੰਬਰ ਵਾਲੇ ਹਾਈਵੇਅ ਮੁੱਖ ਹਾਈਵੇਅ ਦੇ ਸੈਕੰਡਰੀ ਰੂਟ ਜਾਂ ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ ਹਨ। ਸੈਕੰਡਰੀ ਰੂਟ ਨੰਬਰ ਮੁੱਖ ਹਾਈਵੇਅ ਦੇ ਨੰਬਰ ਨਾਲ ਪ੍ਰੀਫਿਕਸ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ 244, 344 ਆਦਿ ਮੁੱਖ NH44 ਦੀਆਂ ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ ਹੋਣਗੀਆਂ। * ਤਿੰਨ-ਅੰਕਾਂ ਵਾਲੇ ਸਬ-ਹਾਈਵੇਅ ਵਿੱਚ A,B,C,D ਆਦਿ ਪਿਛੇਤਰ ਜੋੜੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਜੋ ਸਬ-ਹਾਈਵੇਅ ਦੇ ਬਹੁਤ ਛੋਟੇ ਸਪਿਨ-ਆਫ ਜਾਂ ਖਿੰਡੇ ਹੋਏ ਹਿੱਸੇ ਦਰਸਾਏ ਜਾ ਸਕਣ। == ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਰਾਜਮਾਰਗਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ == === ਮੁੱਖ ਨੈਸ਼ਨਲ ਹਾਈਵੇਅ === {| class="wikitable sortable" style="font-size: 90%" !ਨੰਬਰ !ਮੂਲ !ਟਰਮੀਨਸ !ਰਾਜ/ਕੇਂਦਰ ਸ਼ਾਸਤ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ !ਖੇਤਰ !ਲੰਬਾਈ |- align="center" |'''NH 1''' |[[ਸ਼੍ਰੀਨਗਰ]] |ਲੇਹ |ਜੰਮੂ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ, ਲੱਦਾਖ |[[ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ]] |{{Convert|534|km|mi|abbr=on}} |- align="center" |'''NH 2''' |ਡਿਬਰੂਗੜ੍ਹ |ਸਿਆਹਾ |ਅਸਾਮ, ਨਾਗਾਲੈਂਡ, ਮਣੀਪੁਰ, ਮਿਜ਼ੋਰਮ |[[ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬੀ ਭਾਰਤ]] |{{Convert|1326|km|mi|abbr=on}} |- align="center" |'''NH 3''' |ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ |ਲੇਹ |ਪੰਜਾਬ, ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼, ਲੱਦਾਖ |[[ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ]] |{{Convert|990|km|mi|abbr=on}} |- align="center" |'''NH 4''' |ਪੋਰਟ ਬਲੇਅਰ |ਲਮੀਆ ਬੇ |ਅੰਡੇਮਾਨ ਅਤੇ ਨਿਕੋਬਾਰ ਟਾਪੂ |[[ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤ]] |{{Convert|333|km|mi|abbr=on}} |- align="center" |'''NH 5''' |ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ |ਸ਼ਿਪਕੀ ਲਾ |ਪੰਜਾਬ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ, ਹਰਿਆਣਾ, ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ |[[ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ]] |{{Convert|700|km|mi|abbr=on}} |- align="center" |'''NH 6''' |ਜੋਰਾਬਤ |ਜ਼ੋਖਾਵਥਰ |ਮੇਘਾਲਿਆ, ਅਸਾਮ, ਮਿਜ਼ੋਰਮ |[[ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬੀ ਭਾਰਤ]] |{{Convert|676|km|mi|abbr=on}} |- align="center" |'''NH 7''' |ਫਾਜ਼ਿਲਕਾ |ਮਾਨ ਪਾਸ |ਪੰਜਾਬ, ਹਰਿਆਣਾ, ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼, ਉਤਰਾਖੰਡ |[[ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ]] |{{Convert|854|km|mi|abbr=on}} |- align="center" |'''NH 8''' |ਕਰੀਮਗੰਜ |ਮੈਤਰੀ ਸੇਤੁ |ਅਸਾਮ, ਤ੍ਰਿਪੁਰਾ |[[ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬੀ ਭਾਰਤ]] |{{Convert|375|km|mi|abbr=on}} |- align="center" |'''NH 9''' |ਫਾਜ਼ਿਲਕਾ |ਜੌਲਜੀਬੀ |ਪੰਜਾਬ, ਹਰਿਆਣਾ, ਦਿੱਲੀ, ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼, ਉੱਤਰਾਖੰਡ |[[ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ]] |{{Convert|954|km|mi|abbr=on}} |- align="center" |'''NH 10''' |ਸਿਲੀਗੁੜੀ |ਨਾਥੂ ਲਾ |ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ, ਸਿੱਕਮ |[[ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬੀ ਭਾਰਤ]] |{{Convert|174|km|mi|abbr=on}} |- align="center" |'''NH 11''' |ਰੇਵਾੜੀ |ਮਾਈਜਲਰ |ਹਰਿਆਣਾ, ਰਾਜਸਥਾਨ |[[ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ]] |{{Convert|848|km|mi|abbr=on}} |- align="center" |'''NH 12''' |ਬਖਲੀ |ਰਾਏਗੰਜ |ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ |[[ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬੀ ਭਾਰਤ]] |{{Convert|625|km|mi|abbr=on}} |- align="center" |'''NH 13''' |ਤਵਾਂਗ |ਵਾਕਰੋ |ਅਰੁਣਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ |[[ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬੀ ਭਾਰਤ]] |{{Convert|1559|km|mi|abbr=on}} |- align="center" |'''NH 14''' |ਖੜਗਪੁਰ |ਮੋਰਗ੍ਰਾਮ |ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ |ਪੂਰਬੀ ਭਾਰਤ |{{Convert|324|km|mi|abbr=on}} |- align="center" |'''NH 15''' |ਬਹਿਤਾ |ਵਾਕਰੋ |ਅਸਾਮ, ਅਰੁਣਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ |[[ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬੀ ਭਾਰਤ]] |{{Convert|666|km|mi|abbr=on}} |- align="center" |'''NH 16''' |ਚੇਨਈ |ਕੋਲਕਾਤਾ |ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ, ਆਂਧਰਾ ਪ੍ਰਦੇਸ਼, ਓਡੀਸ਼ਾ, ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ |ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤ, ਪੂਰਬੀ ਭਾਰਤ |{{Convert|1722|km|mi|abbr=on}} |- align="center" |'''NH 17''' |ਗੁਹਾਟੀ |ਸੇਵੋਕੇ |ਅਸਾਮ, ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ |[[ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬੀ ਭਾਰਤ]] |{{Convert|576|km|mi|abbr=on}} |- align="center" |'''NH 18''' |ਕੋਡਰਮਾ |ਬਾਲਾਸੋਰ |ਝਾਰਖੰਡ, ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ, ਉੜੀਸਾ |ਪੂਰਬੀ ਭਾਰਤ |{{Convert|594|km|mi|abbr=on}} |- align="center" |'''NH 19''' |ਆਗਰਾ |ਡੰਕੁਨੀ |ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼, ਬਿਹਾਰ, ਝਾਰਖੰਡ, ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ |ਉੱਤਰ-ਭਾਰਤ, ਪੂਰਬੀ ਭਾਰਤ |{{Convert|1369|km|mi|abbr=on}} |- align="center" |'''NH 20''' |ਬਖਤਿਆਰਪੁਰ |ਪਨੀਕੋਇਲੀ |ਬਿਹਾਰ, ਝਾਰਖੰਡ, ਉੜੀਸਾ |ਪੂਰਬੀ ਭਾਰਤ |{{Convert|729|km|mi|abbr=on}} |- align="center" |'''NH 21''' |ਜੈਪੁਰ |ਬਰੇਲੀ |ਰਾਜਸਥਾਨ, ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ |[[ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ]] |{{Convert|502|km|mi|abbr=on}} |- align="center" |'''NH 22''' |ਸੋਨਬਰਸਾ |ਲੋਹਰਦਗਾ |ਬਿਹਾਰ, ਝਾਰਖੰਡ |ਪੂਰਬੀ ਭਾਰਤ |{{Convert|450|km|mi|abbr=on}} |- align="center" |'''NH 23''' |ਕੋਥੁਨ |ਉਦੀ ਮੋਰ ਇਟਾਵਾ |ਰਾਜਸਥਾਨ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ |[[ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ]] |{{Convert|366|km|mi|abbr=on}} |- align="center" |'''NH 24''' |ਸੋਨੌਲੀ |ਸੱਯਦ ਰਾਜਾ |ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ |ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ |{{Convert|298|km|mi|abbr=on}} |- align="center" |'''NH 25''' |ਮੁਨਾਬਾਓ |ਬੇਵਰ |ਰਾਜਸਥਾਨ |[[ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ]] |{{Convert|484|km|mi|abbr=on}} |- align="center" |'''NH 26''' |ਵਿਜ਼ਿਆਨਗਰਮ |ਬਰਗੜ੍ਹ |ਆਂਧਰਾ ਪ੍ਰਦੇਸ਼, ਉੜੀਸਾ |ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤ, ਪੂਰਬੀ ਭਾਰਤ |{{Convert|555|km|mi|abbr=on}} |- align="center" |'''NH 27''' |ਪੋਰਬੰਦਰ |ਸਿਲਚਰ |ਗੁਜਰਾਤ, ਰਾਜਸਥਾਨ, ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼, ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼, ਬਿਹਾਰ, ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ, ਅਸਾਮ |ਪੱਛਮ ਤੋਂ ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬ ਭਾਰਤ |{{Convert|3507|km|mi|abbr=on}} |- align="center" |'''NH 28''' |ਚੁਨਾਰ |ਕਕਰਾਹਵਾ |ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ |[[ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ]] |{{Convert|358|km|mi|abbr=on}} |- align="center" |'''NH 29''' |ਦਬਕਾ |ਜੈਸਾਮੀ |ਅਸਾਮ, ਨਾਗਾਲੈਂਡ, ਮਣੀਪੁਰ |[[ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬੀ ਭਾਰਤ]] |{{Convert|340|km|mi|abbr=on}} |- align="center" |'''NH 30''' |ਵਿਜੇਵਾੜਾ |ਸਿਤਾਰਗੰਜ |ਉੱਤਰਾਖੰਡ, ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼, ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼, ਛੱਤੀਸਗੜ੍ਹ, ਤੇਲੰਗਾਨਾ, ਆਂਧਰਾ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ |ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤ |{{Convert|2025|km|mi|abbr=on}} |- align="center" |'''NH 31''' |ਉਨਾਵ |ਗਜ਼ੋਲ |ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼, ਬਿਹਾਰ, ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ |ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ, ਪੂਰਬੀ ਭਾਰਤ |{{Convert|992|km|mi|abbr=on}} |- align="center" |'''NH 32''' |ਚੇਨਈ |ਥੂਥੂਕੁੜੀ |ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ, ਪੁਡੂਚੇਰੀ |[[ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤ]] |{{Convert|657|km|mi|abbr=on}} |- align="center" |'''NH 33''' |ਅਰਵਾਲ |ਫਰੱਕਾ |ਬਿਹਾਰ, ਝਾਰਖੰਡ, ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ |ਪੂਰਬੀ ਭਾਰਤ |{{Convert|462.25|km|mi|abbr=on}} |- align="center" |'''NH 34''' |ਗੰਗੋਤਰੀ ਧਾਮ |ਲਖਨਾਦੋਂ |ਉੱਤਰਾਖੰਡ, ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼, ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ |ਉੱਤਰ, ਮੱਧ ਭਾਰਤ |{{Convert|1521|km|mi|abbr=on}} |- align="center" |'''NH 35''' |ਹਰਪਾਲਪੁਰ |ਵਾਰਾਣਸੀ |ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ |ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ |{{Convert|462.25|km|mi|abbr=on}} |- align="center" |'''NH 36''' |ਵਿਕ੍ਰਵੰਡੀ |ਮਨਮਾਦੁਰਾਈ |ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ |[[ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤ]] |{{Convert|343|km|mi|abbr=on}} |- align="center" |'''NH 37''' |ਕਰੀਮਗੰਜ |ਇੰਫਾਲ |ਅਸਾਮ, ਮਣੀਪੁਰ |[[ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬੀ ਭਾਰਤ]] |{{Convert|361|km|mi|abbr=on}} |- align="center" |'''NH 38''' |ਵੇਲੋਰ |ਥੂਥੂਕੁੜੀ |ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ |[[ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤ]] |{{Convert|625|km|mi|abbr=on}} |- align="center" |'''NH 39''' |ਝਾਂਸੀ |ਰਾਂਚੀ |ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼, ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼, ਝਾਰਖੰਡ |[[ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬੀ ਭਾਰਤ]] |{{Convert|900|km|mi|abbr=on}} |- align="center" |'''NH 40''' |ਕੁਰਨੂਲ |ਰਾਨੀਪੇਟੈ |ਆਂਧਰਾ ਪ੍ਰਦੇਸ਼, ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ |[[ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤ]] |{{Convert|414|km|mi|abbr=on}} |- align="center" |'''NH 41''' |ਸਮਖਿਆਲੀ |ਨਰਾਇਣ ਸਰੋਵਰ |ਗੁਜਰਾਤ |[[ਪੱਛਮ ਭਾਰਤ|ਪੱਛਮੀ ਭਾਰਤ]] |{{Convert|300|km|mi|abbr=on}} |- align="center" |'''NH 42''' |ਜੋਲਾਦਰਾਸੀ |ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਗਿਰੀ |ਕਰਨਾਟਕ, ਆਂਧਰਾ ਪ੍ਰਦੇਸ਼, ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ |[[ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤ]] |{{Convert|425|km|mi|abbr=on}} |- align="center" |'''NH 43''' |ਗੁੱਲੂਗੰਜ |ਚਾਈਬਾਸਾ |ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼, ਛੱਤੀਸਗੜ੍ਹ, ਝਾਰਖੰਡ |ਮੱਧ ਤੋਂ ਪੂਰਬੀ ਭਾਰਤ |{{Convert|961|km|mi|abbr=on}} |- align="center" |'''NH 44''' |ਸ਼੍ਰੀਨਗਰ |ਕੰਨਿਆਕੁਮਾਰੀ |ਜੰਮੂ-ਕਸ਼ਮੀਰ, ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼, ਪੰਜਾਬ, ਹਰਿਆਣਾ, ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼, ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼, ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ, ਤੇਲੰਗਾਨਾ, ਆਂਧਰਾ ਪ੍ਰਦੇਸ਼, ਕਰਨਾਟਕ, ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ |ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤ |{{Convert|4225|km|mi|abbr=on}} |- align="center" |'''NH 45''' |ਓਬੇਦੁੱਲਾਗੰਜ |ਬਿਲਾਸਪੁਰ |ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼, ਛੱਤੀਸਗੜ੍ਹ |ਮੱਧ ਭਾਰਤ |{{Convert|676|km|mi|abbr=on}} |- align="center" |'''NH 46''' |ਗਵਾਲੀਅਰ |ਬੈਤੁਲ |ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ |ਮੱਧ ਭਾਰਤ |{{Convert|650|km|mi|abbr=on}} |- align="center" |'''NH 47''' |ਬਾਮਨਬੋਰ |ਨਾਗਪੁਰ |ਗੁਜਰਾਤ, ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼, ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ |ਮੱਧ ਭਾਰਤ, ਪੱਛਮੀ ਭਾਰਤ |{{Convert|1089|km|mi|abbr=on}} |- align="center" |'''NH 48''' |ਦਿੱਲੀ |ਚੇਨਈ |ਦਿੱਲੀ, ਹਰਿਆਣਾ, ਰਾਜਸਥਾਨ, ਗੁਜਰਾਤ, ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ, ਕਰਨਾਟਕ, ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ |ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤ |{{Convert|2916|km|mi|abbr=on}} |- align="center" |'''NH 49''' |ਬਿਲਾਸਪੁਰ |ਖੜਗਪੁਰ |ਛੱਤੀਸ਼ਗੜ੍ਹ, ਉੜੀਸਾ, ਝਾਰਖੰਡ, ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ |ਮੱਧ ਭਾਰਤ, ਪੂਰਬੀ ਭਾਰਤ |{{Convert|700|km|mi|abbr=on}} |- align="center" |'''NH 50''' |ਨਾਂਦੇੜ |ਚਿਤਰਦੁਰਗਾ |ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ, ਕਰਨਾਟਕ |ਪੱਛਮੀ ਭਾਰਤ, ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤ |{{Convert|766|km|mi|abbr=on}} |- align="center" |'''NH 51''' |ਦਵਾਰਕਾ |ਧਰਾਂਗਧਰਾ |ਗੁਜਰਾਤ |[[ਪੱਛਮ ਭਾਰਤ|ਪੱਛਮੀ ਭਾਰਤ]] |{{Convert|790|km|mi|abbr=on}} |- align="center" |'''NH 52''' |ਸੰਗਰੂਰ |ਅੰਕੋਲਾ |ਪੰਜਾਬ, ਹਰਿਆਣਾ, ਰਾਜਸਥਾਨ, ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼, ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ, ਕਰਨਾਟਕ |ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤ |{{Convert|2401|km|mi|abbr=on}} |- align="center" |'''NH 53''' |ਹਾਜੀਰਾ |ਪਰਾਦੀਪ ਪੋਰਟ |ਗੁਜਰਾਤ, ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ, ਛੱਤੀਸਗੜ੍ਹ, ਉੜੀਸਾ |ਪੱਛਮੀ ਭਾਰਤ ਤੋਂ ਪੂਰਬੀ ਭਾਰਤ |{{Convert|1849|km|mi|abbr=on}} |- align="center" |'''NH 54''' |ਪਠਾਨਕੋਟ |ਬੀਕਾਨੇਰ |ਪੰਜਾਬ, ਹਰਿਆਣਾ, ਰਾਜਸਥਾਨ |ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ |{{Convert|684|km|mi|abbr=on}} |- align="center" |'''NH 55''' |ਪਰਦੀਪ |ਸੰਬਲਪੁਰ |ਉੜੀਸਾ |ਪੂਰਬੀ ਭਾਰਤ |{{Convert|350|km|mi|abbr=on}} |- align="center" |'''NH 56''' |ਨਿੰਬੜਾ |ਵਾਪੀ |ਰਾਜਸਥਾਨ, ਗੁਜਰਾਤ |ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਤੋਂ ਪੱਛਮੀ ਭਾਰਤ |{{Convert|715|km|mi|abbr=on}} |- align="center" |'''NH 57''' |ਬਲਾਂਗੀਰ |ਖੋਰਧਾ |ਉੜੀਸਾ |ਪੂਰਬੀ ਭਾਰਤ |{{Convert|300|km|mi|abbr=on}} |- align="center" |'''NH 58''' |ਫਤਿਹਪੁਰ |ਪਾਲਨਪੁਰ |ਰਾਜਸਥਾਨ, ਗੁਜਰਾਤ |ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਤੋਂ ਪੱਛਮੀ ਭਾਰਤ |{{Convert|697|km|mi|abbr=on}} |- align="center" |'''NH 59''' |ਖਰਿਆਰ |ਬ੍ਰਹਮਪੁਰ |ਉੜੀਸਾ |ਪੂਰਬੀ ਭਾਰਤ |{{Convert|352|km|mi|abbr=on}} |- align="center" |'''NH 60''' |ਪੁਣੇ |ਧੂਲੇ |ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ |[[ਪੱਛਮ ਭਾਰਤ|ਪੱਛਮੀ ਭਾਰਤ]] |{{Convert|414|km|mi|abbr=on}} |- align="center" |'''NH 61''' |ਭਿਵੰਡੀ |ਜਗਤਿਆਲ |ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ, ਤੇਲੰਗਾਨਾ |ਪੱਛਮੀ ਭਾਰਤ ਤੋਂ ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤ |{{Convert|814|km|mi|abbr=on}} |- align="center" |'''NH 62''' |ਅਬੋਹਰ |ਪਿਂਡਵਾੜਾ |ਪੰਜਾਬ, ਰਾਜਸਥਾਨ |ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ |{{Convert|784|km|mi|abbr=on}} |- align="center" |'''NH 63''' |ਦੌਂਦ |ਕੋਰਾਪੁਟ |ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ, ਤੇਲੰਗਾਨਾ, ਛੱਤੀਸਗੜ੍ਹ, ਉੜੀਸਾ |ਪੱਛਮੀ ਭਾਰਤ ਤੋਂ ਪੂਰਬੀ ਭਾਰਤ |{{Convert|1065|km|mi|abbr=on}} |- align="center" |'''NH 64''' |ਮੋਰਬੀ |ਹਜ਼ੀਰਾ |ਗੁਜਰਾਤ |[[ਪੱਛਮ ਭਾਰਤ|ਪੱਛਮੀ ਭਾਰਤ]] |{{Convert|528|km|mi|abbr=on}} |- align="center" |'''NH 65''' |ਪੁਣੇ |ਮਛਲੀਪਟਨਮ |ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ, ਕਰਨਾਟਕ, ਤੇਲੰਗਾਨਾ, ਆਂਧਰਾ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ |ਪੱਛਮੀ ਭਾਰਤ ਤੋਂ ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤ |{{Convert|926|km|mi|abbr=on}} |- align="center" |'''NH 66''' |ਨਵੀਂ ਮੁੰਬਈ |ਕੰਨਿਆਕੁਮਾਰੀ |ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ, ਗੋਆ, ਕਰਨਾਟਕ, ਕੇਰਲ, ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ |ਪੱਛਮੀ ਭਾਰਤ ਤੋਂ ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤ |{{Convert|1681|km|mi|abbr=on}} |- align="center" |'''NH 67''' |ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਪਟਨਮ ਪੋਰਟ |ਰਾਮਨਗਰ |ਆਂਧਰਾ ਪ੍ਰਦੇਸ਼, ਕਰਨਾਟਕ |[[ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤ]] |{{Convert|814|km|mi|abbr=on}} |- align="center" |'''NH 68''' |ਤਨੋਟ |ਪ੍ਰੰਤੀਜ |ਰਾਜਸਥਾਨ, ਗੁਜਰਾਤ |ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਤੋਂ ਪੱਛਮੀ ਭਾਰਤ |{{Convert|729|km|mi|abbr=on}} |- align="center" |'''NH 69''' |ਹੋਨਾਵਰ |ਰੇਨਿਗੁੰਟਾ |ਆਂਧਰਾ ਪ੍ਰਦੇਸ਼, ਕਰਨਾਟਕ |[[ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤ]] |{{Convert|750|km|mi|abbr=on}} |- align="center" |'''NH 70''' |ਮੁਨਾਬਾਓ |ਤਨੋਟ |ਰਾਜਸਥਾਨ |ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ |{{Convert|343|km|mi|abbr=on}} |- align="center" |'''NH 71''' |ਮਦਨਪੱਲੇ |ਨਾਇਡੂਪੇਟਾ |ਆਂਧਰਾ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ |[[ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤ]] |{{Convert|190.6|km|mi|abbr=on}} |- align="center" |'''NH 72''' |ਹਿਰਿਉਰ |ਚੇਰਕਾਲਾ |ਕਰਨਾਟਕ, ਕੇਰਲ |[[ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤ]] |{{Convert|404|km|mi|abbr=on}} |- align="center" |'''NH 73''' |ਮੰਗਲੁਰੂ |ਤੁਮਾਕੁਰੁ |ਕਰਨਾਟਕ |[[ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤ]] |{{Convert|324|km|mi|abbr=on}} |- align="center" |'''NH 74''' |ਬਿਰੂਰ |ਰਾਏਚੁਰ |ਕਰਨਾਟਕ |[[ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤ]] |{{Convert|459|km|mi|abbr=on}} |- align="center" |'''NH 75''' |ਬੰਤਵਾਲ |ਕਟਪਦੀ |ਕਰਨਾਟਕ, ਆਂਧਰਾ ਪ੍ਰਦੇਸ਼, ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ |[[ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤ]] |{{Convert|567|km|mi|abbr=on}} |- align="center" |'''NH 76''' |ਗੁਨਟਾਕਲ |ਗਦਗ |ਆਂਧਰਾ ਪ੍ਰਦੇਸ਼, ਕਰਨਾਟਕ |[[ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤ]] |{{Convert|276|km|mi|abbr=on}} |- align="center" |'''NH 77''' |ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਗਿਰੀ |ਤਿਨ੍ਦਿਵਨਮ |ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ |[[ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤ]] |{{Convert|196|km|mi|abbr=on}} |- align="center" |'''NH 78''' |ਨਰਹਰਿਪੇਤਾ |ਐਂਚੇਟੀ |ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ |[[ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤ]] |{{Convert|260|km|mi|abbr=on}} |- align="center" |'''NH 79''' |ਮੇਟੂਰ ਡੈਮ |ਉਲੁਨ੍ਦੁਰਪੇਟੈ |ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ |[[ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤ]] |{{Convert|196|km|mi|abbr=on}} |- align="center" |'''NH 80''' |ਸਿਆਲਗੁੜੀ |ਤਿਰੂਵਰੂਰ |ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ |[[ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤ]] |{{Convert|265|km|mi|abbr=on}} |- align="center" |'''NH 81''' |ਕੋਇੰਬਟੂਰ |ਚਿਦੰਬਰਮ |ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ |[[ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤ]] |{{Convert|324|km|mi|abbr=on}} |- align="center" |'''NH 82''' |ਪਾਰਥੀਬਨੂਰ |ਤਿਰੁਚੇਂਦੁਰ |ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ |[[ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤ]] |{{Convert|298|km|mi|abbr=on}} |- align="center" |'''NH 83''' |ਕੋਇੰਬਟੂਰ |ਨਾਗਪੱਟੀਨਮ |ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ |[[ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤ]] |{{Convert|389|km|mi|abbr=on}} |- align="center" |'''NH 84''' |ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ |ਕੁਮੀਲੀ |ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ, ਕੇਰਲਾ |[[ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤ]] |{{Convert|256|km|mi|abbr=on}} |- align="center" |'''NH 85''' |ਕੋਚੀ |ਥੌਂਡੀ |ਕੇਰਲ, ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ |[[ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤ]] |{{Convert|484|km|mi|abbr=on}} |- align="center" |'''NH 86''' |ਮਿਮਿਸਲ |ਰਸੀਪੁਰਮ |ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ |[[ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤ]] |{{Convert|289|km|mi|abbr=on}} |- align="center" |'''NH 87''' |ਮਨਮਾਦੁਰਾਈ |ਧਨੁਸ਼ਕੋਡੀ |ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ |[[ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤ]] |{{Convert|180|km|mi|abbr=on}} |- align="center" |'''NH 88''' |ਕੋਟਾਯਮ |ਨਾਗਰਕੋਇਲ |ਕੇਰਲ, ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ |[[ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤ]] |{{Convert|260|km|mi|abbr=on}} |} == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist|2}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * [http://www.egazette.nic.in/WriteReadData/2011/E_574_2012_016.pdf ਨਵੀਂ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਰਾਜਮਾਰਗ ਸੂਚਨਾ] * [[openstreetmap:India:National_Highways_(new_numbering)|OSM NH ਸੂਚੀ]] * [http://morth.nic.in/showfile.asp?lid=2924 ਮੋਰਥ NH ਸੂਚੀ] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸੜਕਾਂ]] lzvxkq70dmt8o5aqkr6l55mhy0fcej0 3 204395 837604 2026-04-26T06:20:24Z New user message 10694 Adding [[Template:Welcome|welcome message]] to new user's talk page 837604 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|realName=|name=Jamiri}} -- [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:New user message|New user message]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:New user message|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 06:20, 26 ਅਪਰੈਲ 2026 (UTC) root9kp4rl3xsh4hewlf94vr0etx2yt 3 204396 837605 2026-04-26T06:41:26Z New user message 10694 Adding [[Template:Welcome|welcome message]] to new user's talk page 837605 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|realName=|name=Mb2437}} -- [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:New user message|New user message]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:New user message|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 06:41, 26 ਅਪਰੈਲ 2026 (UTC) mfir3kkamvt9g0cjojlknq4dv9gcxn1 3 204397 837606 2026-04-26T06:57:24Z New user message 10694 Adding [[Template:Welcome|welcome message]] to new user's talk page 837606 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|realName=|name=Xazyaqan}} -- [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:New user message|New user message]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:New user message|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 06:57, 26 ਅਪਰੈਲ 2026 (UTC) 8o0zpzhl2xnwz6s51xd0dpi1rzbgu4i 0 204398 837608 2026-04-26T07:36:10Z Jagmit Singh Brar 17898 "ਨਵੇਂ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਰਾਜਮਾਰਗ ਨੰਬਰਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ (ਪੰਜਾਬ):<ref name="renumber1">{{cite web |title=Rationalisation of Numbering Systems of National Highways |url=http://dorth.gov.in/writereaddata/linkimages/9-6774713323.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160816023220/http://dorth.gov.in/writereaddata/linkimages/9-6774713323.pdf |archive-date=16 August 2016 |access-..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 837608 wikitext text/x-wiki ਨਵੇਂ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਰਾਜਮਾਰਗ ਨੰਬਰਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ (ਪੰਜਾਬ):<ref name="renumber1">{{cite web |title=Rationalisation of Numbering Systems of National Highways |url=http://dorth.gov.in/writereaddata/linkimages/9-6774713323.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160816023220/http://dorth.gov.in/writereaddata/linkimages/9-6774713323.pdf |archive-date=16 August 2016 |access-date=2 September 2012 |publisher=[[Department of Road Transport and Highways]] |location=New Delhi}}</ref>{{Routelist top|unit=km|length_ref=<ref>Punjab Works Department, Punjab, State Government of Punjab, India https://pwdpunjab.gov.in/RNationalHighway?languageid=1&pageid=1394&linkid=198</ref>}} {{Routelist row | country = IND | type = NH | route = 3 | length_km = 177 | beltway = ਅਟਾਰੀ (ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਬਿੰਦੂ)-ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ-ਜਲੰਧਰ-ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ-ਕੁੱਲੂ-ਮਨਾਲੀ (ਹਿਮਾਚਲ ਬਾਰਡਰ ਤੱਕ) (ਜਲੰਧਰ-ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ HP ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਤੱਕ 118.465 ਤੋਂ 177.00 PWD ਨਾਲ) | notes = none }} {{Routelist row | country = IND | type = NH | route = 5 | length_km = 223.25 | beltway = ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ (ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਬਿੰਦੂ) - ਮੋਗਾ - ਜਗਰਾਉਂ - ਲੁਧਿਆਣਾ - ਖਰੜ - ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ - ਕਾਲਕਾ - ਸ਼ਿਮਲਾ HP ਬਾਰਡਰ ਤੱਕ (RD. 221.570 ਤੋਂ 236.845 = 15.275 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਯੂਟੀ ਵਿੱਚ) (ਹੁਸੀਨੀਵਾਲ ਤੋਂ ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਕਿਲੋਮੀਟਰ 0.00 ਤੋਂ 17.97) | notes = none }} {{Routelist row | country = IND | type = NH | route = 7 | length_km = 344.17 | beltway = ਸੁਲੇਮਾਨਕਾ ਬਾਰਡਰ-ਫਾਜ਼ਿਲਕਾ (ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਬਿੰਦੂ) - ਅਬੋਹਰ - ਮਲੋਟ - ਬਠਿੰਡਾ - ਬਰਨਾਲਾ - ਸੰਗਰੂਰ - ਪਟਿਆਲਾ - ਜ਼ੀਰਕਪੁਰ - ਪੰਚਕੂਲਾ - ਪਾਉਂਟਾ ਸਾਹਿਬ - ਰਿਸ਼ੀਕੇਸ਼ - ਰੁਦਰਪੁਰਗ-ਮੰਨਾ ਹਰਿਆਣਾ ਤੱਕ (ਸੁਲੇਮਾਨਕਾ ਬਾਰਡਰ-ਫਾਜ਼ਿਲਕਾ-ਅਬੋਹਰ 0.00 ਤੋਂ 48.713 ਕਿਲੋਮੀਟਰ PWD ਦੇ ਨਾਲ) | notes = none }} {{Routelist row | country = IND | type = NH | route = 9 | length_km = 33.05 | beltway = ਮਲੋਟ (ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਬਿੰਦੂ) - ਡੱਬਵਾਲੀ - ਹਰਿਆਣਾ ਸਰਹੱਦ ਤੱਕ | notes = none }} {{Routelist row | country = IND | type = NH | route = 44 | length_km = 274.39 | beltway = ਸ਼੍ਰੀ ਨਗਰ - ਜੰਮੂ - ਪਠਾਨਕੋਟ - ਮੁਕੇਰੀਆਂ - ਜਲੰਧਰ - ਲੁਧਿਆਣਾ - ਰਾਜਪੁਰਾ - ਦਿੱਲੀ ਸ਼ੰਭੂ ਬਾਰਡਰ ਤੱਕ | notes = none }} {{Routelist row | country = IND | type = NH | route = 52 | length_km = 56.84 | beltway = ਸੰਗਰੂਰ (ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਬਿੰਦੂ) - ਪਾਤੜਾਂ - ਖਨੂਰੀ - ਹਿਸਾਰ (ਹਰਿਆਣਾ ਬਾਰਡਰ ਤੱਕ) | notes = none }} {{Routelist row | country = IND | type = NH | route = 54 | length_km = 327.65 | beltway = ਪਠਾਨਕੋਟ (ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਬਿੰਦੂ) - ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ - ਜ਼ੀਰਾ - ਫਰੀਦਕੋਟ - ਬਠਿੰਡਾ - ਡੱਬਵਾਲੀ NH-9 ਦੇ ਜੰਕਸ਼ਨ ਤੱਕ (ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ-ਬਠਿੰਡਾ-ਜੋਧਪੁਰ ਰੁਪਾਣਾ ਕਿਲੋਮੀਟਰ 112.575 ਤੋਂ 299.065 PWD ਨਾਲ) | notes = none }} {{Routelist row | country = IND | type = NH | route = 62 | length_km = 32.37 | beltway = ਅਬੋਹਰ ਬਾਈਪਾਸ (ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਬਿੰਦੂ) - ਸਾਧੂਵਾਲੀ - ਸ੍ਰੀ ਗੰਗਾਨਗਰ (ਰਾਜਸਥਾਨ ਬਾਰਡਰ ਤੱਕ) | notes = none }} {{Routelist row | country = IND | type = NH | route = 105B | length_km = 49 | beltway = ਇਹ ਹਾਈਵੇਅ ਢਿੱਲੋਂ ਨਗਰ (ਮੋਗਾ) ਦੇ ਨੇੜੇ NH-5 ਦੇ ਜੰਕਸ਼ਨ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਬਾਘਾ ਪੁਰਾਣਾ (NH-254) ਨੂੰ ਜੋੜਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਬਾਜਾਖਾਨਾ ਦੇ ਨੇੜੇ NH-54 ਦੇ ਜੰਕਸ਼ਨ 'ਤੇ ਖਤਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। | notes = none }} {{Routelist row | country = IND | type = NH | route = 148B | length_km = 122.14 | beltway = ਇਹ ਹਾਈਵੇਅ ਰਾਜਸਥਾਨ ਰਾਜ ਦੇ ਕੋਟਪੁਤਲੀ ਵਿਖੇ ਨਵੇਂ NH-48 ਦੇ ਜੰਕਸ਼ਨ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ ਹਰਿਆਣਾ ਰਾਜ ਦੇ ਨਾਰਨੌਲ, ਮਹਿੰਦਰਗੜ੍ਹ, ਚਰਖੀ ਦਾਦਰੀ, ਭਿਵਾਨੀ, ਹਾਂਸੀ, ਬਰਵਾਲਾ, ਟੋਹਾਣਾ, ਮੂਨਕ-ਜਾਖਲ-ਬੁਢਲਾਡਾ-ਭੀਖੀ-ਮਾਨਸਾ ਨੂੰ ਜੋੜਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਨੇੜੇ-ਤੇੜੇ NH-48 ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਦਾ ਹੈ। | notes = none }} {{Routelist row | country = IND | type = NH | route = 148BB | length_km = 61.1 | beltway = ਇਹ ਹਾਈਵੇਅ ਮੂਨਕ ਨੇੜੇ NH-148B ਦੇ ਜੰਕਸ਼ਨ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਲਹਿਰਾ ਗਾਗਾ ਨੂੰ ਜੋੜਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਸੁਨਾਮ ਵਿਖੇ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। | notes = none }} {{Routelist row | country = IND | type = NH | route = 152 | length_km = 30.99 | beltway = ਅੰਬਾਲਾ-ਜ਼ੀਰਕਪੁਰ-ਕਾਲਕਾ ਸੜਕ ਹਰਿਆਣਾ ਸਰਹੱਦ ਤੱਕ | notes = none }} {{Routelist row | country = IND | type = NH | route = 152A | length_km = 12 | beltway = ਇਹ ਹਾਈਵੇਅ ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਖਨੌਰੀ, ਸ਼ੇਰਗੜ੍ਹ, ਆਮੋ ਦੇ ਨੇੜੇ ਨਵੇਂ NH-54 ਦੇ ਜੰਕਸ਼ਨ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। | notes = none }} {{Routelist row | country = IND | type = NH | route = 154 | length_km = 11.97 | beltway = ਪਠਾਨਕੋਟ - ਨੂਰਪੁਰ - ਮੰਡੀ (ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਸਰਹੱਦ ਤੱਕ) | notes = none }} {{Routelist row | country = IND | type = NH | route = 154A | length_km = 39.36 | beltway = ਇਹ ਹਾਈਵੇਅ ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਚੱਕੀ, ਧਾਰ ਦੇ ਨੇੜੇ NH-154 ਦੇ ਜੰਕਸ਼ਨ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬਨੀਖੇਤ, ਚੰਬਾ ਨੂੰ ਜੋੜਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਭਰਮੌਰ ਵਿਖੇ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। (ਕਿਲੋਮੀਟਰ 0.00 ਤੋਂ 39.360) | notes = none }} {{Routelist row | country = IND | type = NH | route = 205 | length_km = 65.6 | beltway = ਖਰੜ (ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਬਿੰਦੂ) - ਰੋਪੜ - ਕੀਰਤਪੁਰ ਸਾਹਿਬ - ਸਵਾਰਘਾਟ - ਨੌਨੀ - ਸ਼ਿਮਲਾ (ਯੂਪੀ ਤੋਂ HP ਬਾਰਡਰ) | notes = none }} {{Routelist row | country = IND | type = NH | route = 205A | length_km = 39.53 | beltway = ਇਹ ਹਾਈਵੇਅ ਖਰੜ ਵਿਖੇ NH-5 ਦੇ ਜੰਕਸ਼ਨ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬਨੂੜ ਨੂੰ ਜੋੜਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਤੇਪਲਾ ਵਿਖੇ NH-44 ਦੇ ਜੰਕਸ਼ਨ 'ਤੇ ਖਤਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। | notes = none }} {{Routelist row | country = IND | type = NH | route = 254 | length_km = 155.17 | beltway = ਇਹ ਹਾਈਵੇਅ ਮੁੱਦਕੀ ਵਿਖੇ NH-54 ਦੇ ਜੰਕਸ਼ਨ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਬਾਘਾਪੁਰਾਣਾ, ਸਲਾਬਤਪੁਰਾ, ਰਾਮਪੁਰਾ, ਮੌੜ, ਤਖ਼ਤ ਸ੍ਰੀ ਦਮਦਮਾ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਜੋੜਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹਰਿਆਣਾ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਡੱਬਵਾਲੀ ਨੇੜੇ NH-54 ਦੇ ਜੰਕਸ਼ਨ 'ਤੇ ਖਤਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। | notes = none }} {{Routelist row | country = IND | type = NH | route = 344 | length_km = 4.52 | beltway = ਅੰਬਾਲਾ-ਨਾਰਾਇਣਗੜ੍ਹ-ਪੌਂਟਾ ਸਾਹਿਬ ਸੜਕ ਕਿ.ਮੀ. 9.230 ਤੋਂ 13.750 | notes = none }} {{Routelist row | country = IND | type = NH | route = 344A | length_km = 88 | beltway = ਫਗਵਾੜਾ ਬਾਈਪਾਸ, ਬੰਗਾ, ਨਵਾਂਸ਼ਹਿਰ, ਬਲਾਚੌਰ - ਰੋਪੜ (ਰੋਪੜ ਸਿਟੀ ਸੈਕਸ਼ਨ: ਕਿਲੋਮੀਟਰ 81.900 ਤੋਂ 88.00 - PWD ਨਾਲ) | notes = none }} {{Routelist row | country = IND | type = NH | route = 344B | length_km = 35 | beltway = ਇਹ ਹਾਈਵੇਅ ਫਗਵਾੜਾ ਵਿਖੇ NH-44 ਦੇ ਜੰਕਸ਼ਨ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਵਿਖੇ NH-3 ਦੇ ਜੰਕਸ਼ਨ 'ਤੇ ਖਤਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। | notes = none }} {{Routelist row | country = IND | type = NH | route = 354 | length_km = 305.39 | beltway = ਹਾਈਵੇਅ ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਦੇ ਨੇੜੇ NH-54 ਦੇ ਜੰਕਸ਼ਨ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਡੇਰਾਬਾਬਾ ਨਾਨਕ, ਰਮਦਾਸ, ਅਜਨਾਲਾ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ (NH-3), ਚੱਬਲ ਕਲਾਂ, ਭਿੱਖੀਵਿੰਡ, ਅਮਰਕੋਟ, ਖੇਮ ਕਰਨ (ਭਾਰਤ-ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਬਾਰਡਰ), ਆਰਿਫਕੇ, ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ (NH-5), ਸਾਦਿਕ, ਸ੍ਰੀ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ (NH-754), ਰੁਪਾਣਾ ਨੂੰ ਜੋੜਦਾ ਹੈ ਅਤੇ NH-7 ਦੇ ਜੰਕਸ਼ਨ 'ਤੇ ਖਤਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। | notes = none }} {{Routelist row | country = IND | type = NH | route = 354B | length_km = 6 | beltway = ਇਹ ਹਾਈਵੇਅ ਡੇਰਾ ਬਾਬਾ ਨਾਨਕ ਦੇ ਨੇੜੇ NH-354 ਦੇ ਜੰਕਸ਼ਨ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ-ਪਾਕਿ ਸਰਹੱਦ 'ਤੇ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। | notes = none }} {{Routelist row | country = IND | type = NH | route = 354E | length_km = 50.88 | beltway = ਇਹ ਹਾਈਵੇ ਡੱਬਵਾਲੀ ਨੇੜੇ NH-09 ਦੇ ਜੰਕਸ਼ਨ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸੀਤੋ ਗੁੰਨੋ ਨੂੰ ਜੋੜਦਾ ਹੈ ਅਤੇ NH-07 'ਤੇ ਅਬੋਹਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। | notes = none }} {{Routelist row | country = IND | type = NH | route = 503A | length_km = 126.77 | beltway = ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ-ਮਹਿਤਾ-ਸ੍ਰੀ ਹਰਗੋਬਿੰਦਪੁਰ-ਟਾਂਡਾ-ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ (8.27 ਤੋਂ 135.040) | notes = none }} {{Routelist row | country = IND | type = NH | route = 503 | length_km = 35.72 | beltway = ਇਹ ਹਾਈਵੇਅ ਮੁਬਾਰਕਪੁਰ ਨੇੜੇ NH-3 ਦੇ ਜੰਕਸ਼ਨ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਰਾਜ ਦੇ ਅੰਬ, ਊਨਾ, ਡੇਹਲਾਨ, ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ, ਕੀਰਤਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਜੋੜਦਾ ਹੈ ਅਤੇ NH-205 ਦੇ ਜੰਕਸ਼ਨ 'ਤੇ ਖਤਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। | notes = Extension }} {{Routelist row | country = IND | type = NH | route = 703 | length_km = 234.72 | beltway = ਜਲੰਧਰ (ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਬਿੰਦੂ) - ਨਕੋਦਰ - ਮੋਗਾ - ਬਰਨਾਲਾ, ਹੰਡਿਆਇਆ, ਮਾਨਸਾ, ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਝੁਨੀਰ, ਸਰਦੂਲਗੜ੍ਹ ਅਤੇ ਹਰਿਆਣਾ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਸਿਰਸਾ ਦੇ ਨੇੜੇ ਨਵੇਂ NH-9 ਦੇ ਜੰਕਸ਼ਨ 'ਤੇ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। (ਲੋਕ ਨਿਰਮਾਣ ਵਿਭਾਗ ਦੇ ਨਾਲ ਕਿਲੋਮੀਟਰ 0.00 ਤੋਂ 12.00 ਅਤੇ ਕਿਲੋਮੀਟਰ 149.00 ਤੋਂ 234.720) | notes = none }} {{Routelist row | country = IND | type = NH | route = 703A | length_km = 101.18 | beltway = ਇਹ ਹਾਈਵੇਅ ਜਲੰਧਰ ਨੇੜੇ ਨਵੇਂ NH-3 ਦੇ ਜੰਕਸ਼ਨ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਕਪੂਰਥਲਾ, ਸੁਲਤਾਨਪੁਰ ਲੋਧੀ, ਪਿੰਡੀ, ਮੱਖੂ, ਮੱਲਾਂਵਾਲਾ ਨੂੰ ਜੋੜਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਰਿਫਕੇ ਨੇੜੇ ਨਵੇਂ NH-354 ਦੇ ਜੰਕਸ਼ਨ 'ਤੇ ਖਤਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। | notes = none }} {{Routelist row | country = IND | type = NH | route = 703B | length_km = 75.16 | beltway = ਇਹ ਹਾਈਵੇਅ ਮੋਗਾ ਨੇੜੇ NH-703 ਦੇ ਜੰਕਸ਼ਨ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਹਰੀਕੇ ਨੂੰ ਜੋੜਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਖਾਲੜਾ ਵਿਖੇ ਖਤਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।{RD 0.00 ਤੋਂ 86.236 (RD 33.611 ਤੋਂ 44.680 ਓਵਰਲੈਪ ਹੈ)} | notes = none }} {{Routelist row | country = IND | type = NH | route = 754 | length_km = 74.49 | beltway = ਇਹ ਹਾਈਵੇਅ ਬਠਿੰਡਾ ਨੇੜੇ ਨਵੇਂ NH-54 ਦੇ ਜੰਕਸ਼ਨ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਮੁਕਤਸਰ ਨੂੰ ਜੋੜਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਜਲਾਲਾਬਾਦ ਵਿਖੇ ਖਤਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। | notes = none }} {{Routelist row | country = IND | type = NH | route = 703AA | length_km = 50.25 | beltway = ਇਹ ਹਾਈਵੇ ਕਪੂਰਥਲਾ ਨੇੜੇ NH-703A ਦੇ ਜੰਕਸ਼ਨ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਜੋੜਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਤਰਨਤਾਰਨ ਨੇੜੇ NH-54 ਦੇ ਜੰਕਸ਼ਨ 'ਤੇ ਖਤਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। | notes = none }} {{routelist bottom}} t4yj9xk0beineyqu5r4dyrvcd8fc89q 837609 837608 2026-04-26T07:47:23Z Jagmit Singh Brar 17898 837609 wikitext text/x-wiki ਨਵੇਂ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਰਾਜਮਾਰਗ ਨੰਬਰਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ (ਪੰਜਾਬ):<ref name="renumber1">{{cite web |title=Rationalisation of Numbering Systems of National Highways |url=http://dorth.gov.in/writereaddata/linkimages/9-6774713323.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160816023220/http://dorth.gov.in/writereaddata/linkimages/9-6774713323.pdf |archive-date=16 August 2016 |access-date=2 September 2012 |publisher=[[Department of Road Transport and Highways]] |location=New Delhi}}</ref> {| class="wikitable" |+ ! ! ! ! ! ! ! |- | | | | colspan="2" |ਅਟਾਰੀ (ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਬਿੰਦੂ) -ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ-ਜਲੰਧਰ-ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ-ਕੁੱਲੂ-ਮਨਾਲੀ (ਹਿਮਾਚਲ ਬਾਰਡਰ ਤੱਕ) (ਜਲੰਧਰ-ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ HP ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਤੱਕ 118.465 ਤੋਂ 177.00 PWD ਨਾਲ) | | |- | | | | colspan="2" |ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ (ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਬਿੰਦੂ) - ਮੋਗਾ - ਜਗਰਾਉਂ - ਲੁਧਿਆਣਾ - ਖਰੜ - ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ - ਕਾਲਕਾ - ਸ਼ਿਮਲਾ HP ਬਾਰਡਰ ਤੱਕ (RD. 221.570 ਤੋਂ 236.845 = 15.275 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਯੂਟੀ ਵਿੱਚ) (ਹੁਸੀਨੀਵਾਲ ਤੋਂ ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਕਿਲੋਮੀਟਰ 0.00 ਤੋਂ 17.97) | | |- | | | | colspan="2" |ਸੁਲੇਮਾਨਕਾ ਬਾਰਡਰ-ਫਾਜ਼ਿਲਕਾ (ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਬਿੰਦੂ) - ਅਬੋਹਰ - ਮਲੋਟ - ਬਠਿੰਡਾ - ਬਰਨਾਲਾ - ਸੰਗਰੂਰ - ਪਟਿਆਲਾ - ਜ਼ੀਰਕਪੁਰ - ਪੰਚਕੂਲਾ - ਪਾਉਂਟਾ ਸਾਹਿਬ - ਰਿਸ਼ੀਕੇਸ਼ - ਰੁਦਰਪੁਰਗ-ਮੰਨਾ ਹਰਿਆਣਾ ਤੱਕ (ਸੁਲੇਮਾਨਕਾ ਬਾਰਡਰ-ਫਾਜ਼ਿਲਕਾ-ਅਬੋਹਰ 0.00 ਤੋਂ 48.713 ਕਿਲੋਮੀਟਰ PWD ਦੇ ਨਾਲ) | | |- | | | | colspan="2" |ਮਲੋਟ (ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਬਿੰਦੂ) - ਡੱਬਵਾਲੀ - ਹਰਿਆਣਾ ਸਰਹੱਦ ਤੱਕ | | |- | | | | colspan="2" |ਸ਼੍ਰੀ ਨਗਰ - ਜੰਮੂ - ਪਠਾਨਕੋਟ - ਮੁਕੇਰੀਆਂ - ਜਲੰਧਰ - ਲੁਧਿਆਣਾ - ਰਾਜਪੁਰਾ - ਦਿੱਲੀ ਸ਼ੰਭੂ ਬਾਰਡਰ ਤੱਕ | | |- | | | | colspan="2" |ਸੰਗਰੂਰ (ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਬਿੰਦੂ) - ਪਾਤੜਾਂ - ਖਨੂਰੀ - ਹਿਸਾਰ (ਹਰਿਆਣਾ ਬਾਰਡਰ ਤੱਕ) | | |- | | | | colspan="2" |ਪਠਾਨਕੋਟ (ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਬਿੰਦੂ) - ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ - ਜ਼ੀਰਾ - ਫਰੀਦਕੋਟ - ਬਠਿੰਡਾ - ਡੱਬਵਾਲੀ NH-9 ਦੇ ਜੰਕਸ਼ਨ ਤੱਕ (ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ-ਬਠਿੰਡਾ-ਜੋਧਪੁਰ ਰੁਪਾਣਾ ਕਿਲੋਮੀਟਰ 112.575 ਤੋਂ 299.065 PWD ਨਾਲ) | | |- | | | | colspan="2" |ਅਬੋਹਰ ਬਾਈਪਾਸ (ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਬਿੰਦੂ) - ਸਾਧੂਵਾਲੀ - ਸ੍ਰੀ ਗੰਗਾਨਗਰ (ਰਾਜਸਥਾਨ ਬਾਰਡਰ ਤੱਕ) | | |- | | | | colspan="2" |ਇਹ ਹਾਈਵੇਅ ਢਿੱਲੋਂ ਨਗਰ (ਮੋਗਾ) ਦੇ ਨੇੜੇ NH-5 ਦੇ ਜੰਕਸ਼ਨ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਬਾਘਾ ਪੁਰਾਣਾ (NH-254) ਨੂੰ ਜੋੜਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਬਾਜਾਖਾਨਾ ਦੇ ਨੇੜੇ NH-54 ਦੇ ਜੰਕਸ਼ਨ 'ਤੇ ਖਤਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। | | |- | | | | colspan="2" |ਇਹ ਹਾਈਵੇਅ ਰਾਜਸਥਾਨ ਰਾਜ ਦੇ ਕੋਟਪੁਤਲੀ ਵਿਖੇ ਨਵੇਂ NH-48 ਦੇ ਜੰਕਸ਼ਨ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ ਹਰਿਆਣਾ ਰਾਜ ਦੇ ਨਾਰਨੌਲ, ਮਹਿੰਦਰਗੜ੍ਹ, ਚਰਖੀ ਦਾਦਰੀ, ਭਿਵਾਨੀ, ਹਾਂਸੀ, ਬਰਵਾਲਾ, ਟੋਹਾਣਾ, ਮੂਨਕ-ਜਾਖਲ-ਬੁਢਲਾਡਾ-ਭੀਖੀ-ਮਾਨਸਾ ਨੂੰ ਜੋੜਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਨੇੜੇ-ਤੇੜੇ NH-48 ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਦਾ ਹੈ। | | |- | | | | colspan="2" |ਇਹ ਹਾਈਵੇਅ ਮੂਨਕ ਨੇੜੇ NH-148B ਦੇ ਜੰਕਸ਼ਨ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਲਹਿਰਾ ਗਾਗਾ ਨੂੰ ਜੋੜਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਸੁਨਾਮ ਵਿਖੇ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। | | |- | | | | colspan="2" |ਅੰਬਾਲਾ-ਜ਼ੀਰਕਪੁਰ-ਕਾਲਕਾ ਸੜਕ ਹਰਿਆਣਾ ਸਰਹੱਦ ਤੱਕ | | |- | | | | colspan="2" |ਇਹ ਹਾਈਵੇਅ ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਖਨੌਰੀ, ਸ਼ੇਰਗੜ੍ਹ, ਆਮੋ ਦੇ ਨੇੜੇ ਨਵੇਂ NH-54 ਦੇ ਜੰਕਸ਼ਨ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। | | |- | | | | colspan="2" |ਪਠਾਨਕੋਟ - ਨੂਰਪੁਰ - ਮੰਡੀ (ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਸਰਹੱਦ ਤੱਕ) | | |- | | | | colspan="2" |ਇਹ ਹਾਈਵੇਅ ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਚੱਕੀ, ਧਾਰ ਦੇ ਨੇੜੇ NH-154 ਦੇ ਜੰਕਸ਼ਨ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬਨੀਖੇਤ, ਚੰਬਾ ਨੂੰ ਜੋੜਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਭਰਮੌਰ ਵਿਖੇ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। (ਕਿਲੋਮੀਟਰ 0.00 ਤੋਂ 39.360) | | |- | | | | colspan="2" |ਖਰੜ (ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਬਿੰਦੂ) - ਰੋਪੜ - ਕੀਰਤਪੁਰ ਸਾਹਿਬ - ਸਵਾਰਘਾਟ - ਨੌਨੀ - ਸ਼ਿਮਲਾ (ਯੂਪੀ ਤੋਂ HP ਬਾਰਡਰ) | | |- | | | | colspan="2" |ਇਹ ਹਾਈਵੇਅ ਖਰੜ ਵਿਖੇ NH-5 ਦੇ ਜੰਕਸ਼ਨ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬਨੂੜ ਨੂੰ ਜੋੜਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਤੇਪਲਾ ਵਿਖੇ NH-44 ਦੇ ਜੰਕਸ਼ਨ 'ਤੇ ਖਤਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। | | |- | | | | colspan="2" |ਇਹ ਹਾਈਵੇਅ ਮੁੱਦਕੀ ਵਿਖੇ NH-54 ਦੇ ਜੰਕਸ਼ਨ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਬਾਘਾਪੁਰਾਣਾ, ਸਲਾਬਤਪੁਰਾ, ਰਾਮਪੁਰਾ, ਮੌੜ, ਤਖ਼ਤ ਸ੍ਰੀ ਦਮਦਮਾ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਜੋੜਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹਰਿਆਣਾ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਡੱਬਵਾਲੀ ਨੇੜੇ NH-54 ਦੇ ਜੰਕਸ਼ਨ 'ਤੇ ਖਤਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। | | |- | | | | colspan="2" |ਅੰਬਾਲਾ-ਨਾਰਾਇਣਗੜ੍ਹ-ਪੌਂਟਾ ਸਾਹਿਬ ਸੜਕ ਕਿ.ਮੀ. 9.230 ਤੋਂ 13.750 | | |- | | | | colspan="2" |ਫਗਵਾੜਾ ਬਾਈਪਾਸ, ਬੰਗਾ, ਨਵਾਂਸ਼ਹਿਰ, ਬਲਾਚੌਰ - ਰੋਪੜ (ਰੋਪੜ ਸਿਟੀ ਸੈਕਸ਼ਨ: ਕਿਲੋਮੀਟਰ 81.900 ਤੋਂ 88.00 - PWD ਨਾਲ) | | |- | | | | colspan="2" |ਇਹ ਹਾਈਵੇਅ ਫਗਵਾੜਾ ਵਿਖੇ NH-44 ਦੇ ਜੰਕਸ਼ਨ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਵਿਖੇ NH-3 ਦੇ ਜੰਕਸ਼ਨ 'ਤੇ ਖਤਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। | | |- | | | | colspan="2" |ਹਾਈਵੇਅ ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਦੇ ਨੇੜੇ NH-54 ਦੇ ਜੰਕਸ਼ਨ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਡੇਰਾਬਾਬਾ ਨਾਨਕ, ਰਮਦਾਸ, ਅਜਨਾਲਾ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ (NH-3), ਚੱਬਲ ਕਲਾਂ, ਭਿੱਖੀਵਿੰਡ, ਅਮਰਕੋਟ, ਖੇਮ ਕਰਨ (ਭਾਰਤ-ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਬਾਰਡਰ), ਆਰਿਫਕੇ, ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ (NH-5), ਸਾਦਿਕ, ਸ੍ਰੀ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ (NH-754), ਰੁਪਾਣਾ ਨੂੰ ਜੋੜਦਾ ਹੈ ਅਤੇ NH-7 ਦੇ ਜੰਕਸ਼ਨ 'ਤੇ ਖਤਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। | | |- | | | | colspan="2" |ਇਹ ਹਾਈਵੇਅ ਡੇਰਾ ਬਾਬਾ ਨਾਨਕ ਦੇ ਨੇੜੇ NH-354 ਦੇ ਜੰਕਸ਼ਨ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ-ਪਾਕਿ ਸਰਹੱਦ 'ਤੇ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। | | |- | | | | colspan="2" |ਇਹ ਹਾਈਵੇ ਡੱਬਵਾਲੀ ਨੇੜੇ NH-09 ਦੇ ਜੰਕਸ਼ਨ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸੀਤੋ ਗੁੰਨੋ ਨੂੰ ਜੋੜਦਾ ਹੈ ਅਤੇ NH-07 'ਤੇ ਅਬੋਹਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। | | |- | | | | colspan="2" |ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ-ਮਹਿਤਾ-ਸ੍ਰੀ ਹਰਗੋਬਿੰਦਪੁਰ-ਟਾਂਡਾ-ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ (8.27 ਤੋਂ 135.040) | | |- | | | | colspan="2" |ਇਹ ਹਾਈਵੇਅ ਮੁਬਾਰਕਪੁਰ ਨੇੜੇ NH-3 ਦੇ ਜੰਕਸ਼ਨ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਰਾਜ ਦੇ ਅੰਬ, ਊਨਾ, ਡੇਹਲਾਨ, ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ, ਕੀਰਤਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਜੋੜਦਾ ਹੈ ਅਤੇ NH-205 ਦੇ ਜੰਕਸ਼ਨ 'ਤੇ ਖਤਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। | | |- | | | | colspan="2" |ਜਲੰਧਰ (ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਬਿੰਦੂ) - ਨਕੋਦਰ - ਮੋਗਾ - ਬਰਨਾਲਾ, ਹੰਡਿਆਇਆ, ਮਾਨਸਾ, ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਝੁਨੀਰ, ਸਰਦੂਲਗੜ੍ਹ ਅਤੇ ਹਰਿਆਣਾ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਸਿਰਸਾ ਦੇ ਨੇੜੇ ਨਵੇਂ NH-9 ਦੇ ਜੰਕਸ਼ਨ 'ਤੇ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। (ਲੋਕ ਨਿਰਮਾਣ ਵਿਭਾਗ ਦੇ ਨਾਲ ਕਿਲੋਮੀਟਰ 0.00 ਤੋਂ 12.00 ਅਤੇ ਕਿਲੋਮੀਟਰ 149.00 ਤੋਂ 234.720) | | |- | | | | colspan="2" |ਇਹ ਹਾਈਵੇਅ ਜਲੰਧਰ ਨੇੜੇ ਨਵੇਂ NH-3 ਦੇ ਜੰਕਸ਼ਨ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਕਪੂਰਥਲਾ, ਸੁਲਤਾਨਪੁਰ ਲੋਧੀ, ਪਿੰਡੀ, ਮੱਖੂ, ਮੱਲਾਂਵਾਲਾ ਨੂੰ ਜੋੜਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਰਿਫਕੇ ਨੇੜੇ ਨਵੇਂ NH-354 ਦੇ ਜੰਕਸ਼ਨ 'ਤੇ ਖਤਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। | | |- | | | | colspan="2" |ਇਹ ਹਾਈਵੇਅ ਮੋਗਾ ਨੇੜੇ NH-703 ਦੇ ਜੰਕਸ਼ਨ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਹਰੀਕੇ ਨੂੰ ਜੋੜਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਖਾਲੜਾ ਵਿਖੇ ਖਤਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।{RD 0.00 ਤੋਂ 86.236 (RD 33.611 ਤੋਂ 44.680 ਓਵਰਲੈਪ ਹੈ)} | | |- | | | | colspan="2" |ਇਹ ਹਾਈਵੇਅ ਬਠਿੰਡਾ ਨੇੜੇ ਨਵੇਂ NH-54 ਦੇ ਜੰਕਸ਼ਨ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਮੁਕਤਸਰ ਨੂੰ ਜੋੜਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਜਲਾਲਾਬਾਦ ਵਿਖੇ ਖਤਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। | | |- | | | | colspan="2" |ਇਹ ਹਾਈਵੇ ਕਪੂਰਥਲਾ ਨੇੜੇ NH-703A ਦੇ ਜੰਕਸ਼ਨ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਜੋੜਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਤਰਨਤਾਰਨ ਨੇੜੇ NH-54 ਦੇ ਜੰਕਸ਼ਨ 'ਤੇ ਖਤਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। | | |} {{Routelist top|unit=km|length_ref=<ref>Punjab Works Department, Punjab, State Government of Punjab, India https://pwdpunjab.gov.in/RNationalHighway?languageid=1&pageid=1394&linkid=198</ref>}} {{Routelist row | country = IND | type = NH | route = 3 | length_km = 177 | beltway = ਅਟਾਰੀ (ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਬਿੰਦੂ)-ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ-ਜਲੰਧਰ-ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ-ਕੁੱਲੂ-ਮਨਾਲੀ (ਹਿਮਾਚਲ ਬਾਰਡਰ ਤੱਕ) (ਜਲੰਧਰ-ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ HP ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਤੱਕ 118.465 ਤੋਂ 177.00 PWD ਨਾਲ) | notes = none }} {{Routelist row | country = IND | type = NH | route = 5 | length_km = 223.25 | beltway = ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ (ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਬਿੰਦੂ) - ਮੋਗਾ - ਜਗਰਾਉਂ - ਲੁਧਿਆਣਾ - ਖਰੜ - ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ - ਕਾਲਕਾ - ਸ਼ਿਮਲਾ HP ਬਾਰਡਰ ਤੱਕ (RD. 221.570 ਤੋਂ 236.845 = 15.275 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਯੂਟੀ ਵਿੱਚ) (ਹੁਸੀਨੀਵਾਲ ਤੋਂ ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਕਿਲੋਮੀਟਰ 0.00 ਤੋਂ 17.97) | notes = none }} {{Routelist row | country = IND | type = NH | route = 7 | length_km = 344.17 | beltway = ਸੁਲੇਮਾਨਕਾ ਬਾਰਡਰ-ਫਾਜ਼ਿਲਕਾ (ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਬਿੰਦੂ) - ਅਬੋਹਰ - ਮਲੋਟ - ਬਠਿੰਡਾ - ਬਰਨਾਲਾ - ਸੰਗਰੂਰ - ਪਟਿਆਲਾ - ਜ਼ੀਰਕਪੁਰ - ਪੰਚਕੂਲਾ - ਪਾਉਂਟਾ ਸਾਹਿਬ - ਰਿਸ਼ੀਕੇਸ਼ - ਰੁਦਰਪੁਰਗ-ਮੰਨਾ ਹਰਿਆਣਾ ਤੱਕ (ਸੁਲੇਮਾਨਕਾ ਬਾਰਡਰ-ਫਾਜ਼ਿਲਕਾ-ਅਬੋਹਰ 0.00 ਤੋਂ 48.713 ਕਿਲੋਮੀਟਰ PWD ਦੇ ਨਾਲ) | notes = none }} {{Routelist row | country = IND | type = NH | route = 9 | length_km = 33.05 | beltway = ਮਲੋਟ (ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਬਿੰਦੂ) - ਡੱਬਵਾਲੀ - ਹਰਿਆਣਾ ਸਰਹੱਦ ਤੱਕ | notes = none }} {{Routelist row | country = IND | type = NH | route = 44 | length_km = 274.39 | beltway = ਸ਼੍ਰੀ ਨਗਰ - ਜੰਮੂ - ਪਠਾਨਕੋਟ - ਮੁਕੇਰੀਆਂ - ਜਲੰਧਰ - ਲੁਧਿਆਣਾ - ਰਾਜਪੁਰਾ - ਦਿੱਲੀ ਸ਼ੰਭੂ ਬਾਰਡਰ ਤੱਕ | notes = none }} {{Routelist row | country = IND | type = NH | route = 52 | length_km = 56.84 | beltway = ਸੰਗਰੂਰ (ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਬਿੰਦੂ) - ਪਾਤੜਾਂ - ਖਨੂਰੀ - ਹਿਸਾਰ (ਹਰਿਆਣਾ ਬਾਰਡਰ ਤੱਕ) | notes = none }} {{Routelist row | country = IND | type = NH | route = 54 | length_km = 327.65 | beltway = ਪਠਾਨਕੋਟ (ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਬਿੰਦੂ) - ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ - ਜ਼ੀਰਾ - ਫਰੀਦਕੋਟ - ਬਠਿੰਡਾ - ਡੱਬਵਾਲੀ NH-9 ਦੇ ਜੰਕਸ਼ਨ ਤੱਕ (ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ-ਬਠਿੰਡਾ-ਜੋਧਪੁਰ ਰੁਪਾਣਾ ਕਿਲੋਮੀਟਰ 112.575 ਤੋਂ 299.065 PWD ਨਾਲ) | notes = none }} {{Routelist row | country = IND | type = NH | route = 62 | length_km = 32.37 | beltway = ਅਬੋਹਰ ਬਾਈਪਾਸ (ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਬਿੰਦੂ) - ਸਾਧੂਵਾਲੀ - ਸ੍ਰੀ ਗੰਗਾਨਗਰ (ਰਾਜਸਥਾਨ ਬਾਰਡਰ ਤੱਕ) | notes = none }} {{Routelist row | country = IND | type = NH | route = 105B | length_km = 49 | beltway = ਇਹ ਹਾਈਵੇਅ ਢਿੱਲੋਂ ਨਗਰ (ਮੋਗਾ) ਦੇ ਨੇੜੇ NH-5 ਦੇ ਜੰਕਸ਼ਨ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਬਾਘਾ ਪੁਰਾਣਾ (NH-254) ਨੂੰ ਜੋੜਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਬਾਜਾਖਾਨਾ ਦੇ ਨੇੜੇ NH-54 ਦੇ ਜੰਕਸ਼ਨ 'ਤੇ ਖਤਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। | notes = none }} {{Routelist row | country = IND | type = NH | route = 148B | length_km = 122.14 | beltway = ਇਹ ਹਾਈਵੇਅ ਰਾਜਸਥਾਨ ਰਾਜ ਦੇ ਕੋਟਪੁਤਲੀ ਵਿਖੇ ਨਵੇਂ NH-48 ਦੇ ਜੰਕਸ਼ਨ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ ਹਰਿਆਣਾ ਰਾਜ ਦੇ ਨਾਰਨੌਲ, ਮਹਿੰਦਰਗੜ੍ਹ, ਚਰਖੀ ਦਾਦਰੀ, ਭਿਵਾਨੀ, ਹਾਂਸੀ, ਬਰਵਾਲਾ, ਟੋਹਾਣਾ, ਮੂਨਕ-ਜਾਖਲ-ਬੁਢਲਾਡਾ-ਭੀਖੀ-ਮਾਨਸਾ ਨੂੰ ਜੋੜਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਨੇੜੇ-ਤੇੜੇ NH-48 ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਦਾ ਹੈ। | notes = none }} {{Routelist row | country = IND | type = NH | route = 148BB | length_km = 61.1 | beltway = ਇਹ ਹਾਈਵੇਅ ਮੂਨਕ ਨੇੜੇ NH-148B ਦੇ ਜੰਕਸ਼ਨ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਲਹਿਰਾ ਗਾਗਾ ਨੂੰ ਜੋੜਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਸੁਨਾਮ ਵਿਖੇ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। | notes = none }} {{Routelist row | country = IND | type = NH | route = 152 | length_km = 30.99 | beltway = ਅੰਬਾਲਾ-ਜ਼ੀਰਕਪੁਰ-ਕਾਲਕਾ ਸੜਕ ਹਰਿਆਣਾ ਸਰਹੱਦ ਤੱਕ | notes = none }} {{Routelist row | country = IND | type = NH | route = 152A | length_km = 12 | beltway = ਇਹ ਹਾਈਵੇਅ ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਖਨੌਰੀ, ਸ਼ੇਰਗੜ੍ਹ, ਆਮੋ ਦੇ ਨੇੜੇ ਨਵੇਂ NH-54 ਦੇ ਜੰਕਸ਼ਨ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। | notes = none }} {{Routelist row | country = IND | type = NH | route = 154 | length_km = 11.97 | beltway = ਪਠਾਨਕੋਟ - ਨੂਰਪੁਰ - ਮੰਡੀ (ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਸਰਹੱਦ ਤੱਕ) | notes = none }} {{Routelist row | country = IND | type = NH | route = 154A | length_km = 39.36 | beltway = ਇਹ ਹਾਈਵੇਅ ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਚੱਕੀ, ਧਾਰ ਦੇ ਨੇੜੇ NH-154 ਦੇ ਜੰਕਸ਼ਨ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬਨੀਖੇਤ, ਚੰਬਾ ਨੂੰ ਜੋੜਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਭਰਮੌਰ ਵਿਖੇ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। (ਕਿਲੋਮੀਟਰ 0.00 ਤੋਂ 39.360) | notes = none }} {{Routelist row | country = IND | type = NH | route = 205 | length_km = 65.6 | beltway = ਖਰੜ (ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਬਿੰਦੂ) - ਰੋਪੜ - ਕੀਰਤਪੁਰ ਸਾਹਿਬ - ਸਵਾਰਘਾਟ - ਨੌਨੀ - ਸ਼ਿਮਲਾ (ਯੂਪੀ ਤੋਂ HP ਬਾਰਡਰ) | notes = none }} {{Routelist row | country = IND | type = NH | route = 205A | length_km = 39.53 | beltway = ਇਹ ਹਾਈਵੇਅ ਖਰੜ ਵਿਖੇ NH-5 ਦੇ ਜੰਕਸ਼ਨ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬਨੂੜ ਨੂੰ ਜੋੜਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਤੇਪਲਾ ਵਿਖੇ NH-44 ਦੇ ਜੰਕਸ਼ਨ 'ਤੇ ਖਤਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। | notes = none }} {{Routelist row | country = IND | type = NH | route = 254 | length_km = 155.17 | beltway = ਇਹ ਹਾਈਵੇਅ ਮੁੱਦਕੀ ਵਿਖੇ NH-54 ਦੇ ਜੰਕਸ਼ਨ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਬਾਘਾਪੁਰਾਣਾ, ਸਲਾਬਤਪੁਰਾ, ਰਾਮਪੁਰਾ, ਮੌੜ, ਤਖ਼ਤ ਸ੍ਰੀ ਦਮਦਮਾ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਜੋੜਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹਰਿਆਣਾ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਡੱਬਵਾਲੀ ਨੇੜੇ NH-54 ਦੇ ਜੰਕਸ਼ਨ 'ਤੇ ਖਤਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। | notes = none }} {{Routelist row | country = IND | type = NH | route = 344 | length_km = 4.52 | beltway = ਅੰਬਾਲਾ-ਨਾਰਾਇਣਗੜ੍ਹ-ਪੌਂਟਾ ਸਾਹਿਬ ਸੜਕ ਕਿ.ਮੀ. 9.230 ਤੋਂ 13.750 | notes = none }} {{Routelist row | country = IND | type = NH | route = 344A | length_km = 88 | beltway = ਫਗਵਾੜਾ ਬਾਈਪਾਸ, ਬੰਗਾ, ਨਵਾਂਸ਼ਹਿਰ, ਬਲਾਚੌਰ - ਰੋਪੜ (ਰੋਪੜ ਸਿਟੀ ਸੈਕਸ਼ਨ: ਕਿਲੋਮੀਟਰ 81.900 ਤੋਂ 88.00 - PWD ਨਾਲ) | notes = none }} {{Routelist row | country = IND | type = NH | route = 344B | length_km = 35 | beltway = ਇਹ ਹਾਈਵੇਅ ਫਗਵਾੜਾ ਵਿਖੇ NH-44 ਦੇ ਜੰਕਸ਼ਨ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਵਿਖੇ NH-3 ਦੇ ਜੰਕਸ਼ਨ 'ਤੇ ਖਤਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। | notes = none }} {{Routelist row | country = IND | type = NH | route = 354 | length_km = 305.39 | beltway = ਹਾਈਵੇਅ ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਦੇ ਨੇੜੇ NH-54 ਦੇ ਜੰਕਸ਼ਨ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਡੇਰਾਬਾਬਾ ਨਾਨਕ, ਰਮਦਾਸ, ਅਜਨਾਲਾ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ (NH-3), ਚੱਬਲ ਕਲਾਂ, ਭਿੱਖੀਵਿੰਡ, ਅਮਰਕੋਟ, ਖੇਮ ਕਰਨ (ਭਾਰਤ-ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਬਾਰਡਰ), ਆਰਿਫਕੇ, ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ (NH-5), ਸਾਦਿਕ, ਸ੍ਰੀ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ (NH-754), ਰੁਪਾਣਾ ਨੂੰ ਜੋੜਦਾ ਹੈ ਅਤੇ NH-7 ਦੇ ਜੰਕਸ਼ਨ 'ਤੇ ਖਤਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। | notes = none }} {{Routelist row | country = IND | type = NH | route = 354B | length_km = 6 | beltway = ਇਹ ਹਾਈਵੇਅ ਡੇਰਾ ਬਾਬਾ ਨਾਨਕ ਦੇ ਨੇੜੇ NH-354 ਦੇ ਜੰਕਸ਼ਨ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ-ਪਾਕਿ ਸਰਹੱਦ 'ਤੇ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। | notes = none }} {{Routelist row | country = IND | type = NH | route = 354E | length_km = 50.88 | beltway = ਇਹ ਹਾਈਵੇ ਡੱਬਵਾਲੀ ਨੇੜੇ NH-09 ਦੇ ਜੰਕਸ਼ਨ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸੀਤੋ ਗੁੰਨੋ ਨੂੰ ਜੋੜਦਾ ਹੈ ਅਤੇ NH-07 'ਤੇ ਅਬੋਹਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। | notes = none }} {{Routelist row | country = IND | type = NH | route = 503A | length_km = 126.77 | beltway = ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ-ਮਹਿਤਾ-ਸ੍ਰੀ ਹਰਗੋਬਿੰਦਪੁਰ-ਟਾਂਡਾ-ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ (8.27 ਤੋਂ 135.040) | notes = none }} {{Routelist row | country = IND | type = NH | route = 503 | length_km = 35.72 | beltway = ਇਹ ਹਾਈਵੇਅ ਮੁਬਾਰਕਪੁਰ ਨੇੜੇ NH-3 ਦੇ ਜੰਕਸ਼ਨ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਰਾਜ ਦੇ ਅੰਬ, ਊਨਾ, ਡੇਹਲਾਨ, ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ, ਕੀਰਤਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਜੋੜਦਾ ਹੈ ਅਤੇ NH-205 ਦੇ ਜੰਕਸ਼ਨ 'ਤੇ ਖਤਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। | notes = Extension }} {{Routelist row | country = IND | type = NH | route = 703 | length_km = 234.72 | beltway = ਜਲੰਧਰ (ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਬਿੰਦੂ) - ਨਕੋਦਰ - ਮੋਗਾ - ਬਰਨਾਲਾ, ਹੰਡਿਆਇਆ, ਮਾਨਸਾ, ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਝੁਨੀਰ, ਸਰਦੂਲਗੜ੍ਹ ਅਤੇ ਹਰਿਆਣਾ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਸਿਰਸਾ ਦੇ ਨੇੜੇ ਨਵੇਂ NH-9 ਦੇ ਜੰਕਸ਼ਨ 'ਤੇ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। (ਲੋਕ ਨਿਰਮਾਣ ਵਿਭਾਗ ਦੇ ਨਾਲ ਕਿਲੋਮੀਟਰ 0.00 ਤੋਂ 12.00 ਅਤੇ ਕਿਲੋਮੀਟਰ 149.00 ਤੋਂ 234.720) | notes = none }} {{Routelist row | country = IND | type = NH | route = 703A | length_km = 101.18 | beltway = ਇਹ ਹਾਈਵੇਅ ਜਲੰਧਰ ਨੇੜੇ ਨਵੇਂ NH-3 ਦੇ ਜੰਕਸ਼ਨ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਕਪੂਰਥਲਾ, ਸੁਲਤਾਨਪੁਰ ਲੋਧੀ, ਪਿੰਡੀ, ਮੱਖੂ, ਮੱਲਾਂਵਾਲਾ ਨੂੰ ਜੋੜਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਰਿਫਕੇ ਨੇੜੇ ਨਵੇਂ NH-354 ਦੇ ਜੰਕਸ਼ਨ 'ਤੇ ਖਤਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। | notes = none }} {{Routelist row | country = IND | type = NH | route = 703B | length_km = 75.16 | beltway = ਇਹ ਹਾਈਵੇਅ ਮੋਗਾ ਨੇੜੇ NH-703 ਦੇ ਜੰਕਸ਼ਨ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਹਰੀਕੇ ਨੂੰ ਜੋੜਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਖਾਲੜਾ ਵਿਖੇ ਖਤਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।{RD 0.00 ਤੋਂ 86.236 (RD 33.611 ਤੋਂ 44.680 ਓਵਰਲੈਪ ਹੈ)} | notes = none }} {{Routelist row | country = IND | type = NH | route = 754 | length_km = 74.49 | beltway = ਇਹ ਹਾਈਵੇਅ ਬਠਿੰਡਾ ਨੇੜੇ ਨਵੇਂ NH-54 ਦੇ ਜੰਕਸ਼ਨ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਮੁਕਤਸਰ ਨੂੰ ਜੋੜਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਜਲਾਲਾਬਾਦ ਵਿਖੇ ਖਤਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। | notes = none }} {{Routelist row | country = IND | type = NH | route = 703AA | length_km = 50.25 | beltway = ਇਹ ਹਾਈਵੇ ਕਪੂਰਥਲਾ ਨੇੜੇ NH-703A ਦੇ ਜੰਕਸ਼ਨ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਜੋੜਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਤਰਨਤਾਰਨ ਨੇੜੇ NH-54 ਦੇ ਜੰਕਸ਼ਨ 'ਤੇ ਖਤਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। | notes = none }} {{routelist bottom}} 9a15l9nrouv46xrvz2oc18kgho8brws 837610 837609 2026-04-26T07:55:47Z Jagmit Singh Brar 17898 837610 wikitext text/x-wiki ਨਵੇਂ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਰਾਜਮਾਰਗ ਨੰਬਰਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ (ਪੰਜਾਬ):<ref name="renumber1">{{cite web |title=Rationalisation of Numbering Systems of National Highways |url=http://dorth.gov.in/writereaddata/linkimages/9-6774713323.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160816023220/http://dorth.gov.in/writereaddata/linkimages/9-6774713323.pdf |archive-date=16 August 2016 |access-date=2 September 2012 |publisher=[[Department of Road Transport and Highways]] |location=New Delhi}}</ref> {| class="wikitable" |+ !ਨੰਬਰ !ਲੰਬਾਈ (ਕਿ.ਮੀ.) !ਲੰਬਾਈ (ਮੀਲ) !ਦੱਖਣੀ ਜਾਂ ਪੱਛਮੀ ਟਰਮੀਨਸ !ਉੱਤਰੀ ਜਾਂ ਪੂਰਬੀ ਟਰਮੀਨਸ !ਨੋਟ |- | align="left" |NH 3 | align="right" |177 | align="right" |110 | colspan="2" |ਅਟਾਰੀ (ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਬਿੰਦੂ) -ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ-ਜਲੰਧਰ-ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ-ਕੁੱਲੂ-ਮਨਾਲੀ (ਹਿਮਾਚਲ ਬਾਰਡਰ ਤੱਕ) (ਜਲੰਧਰ-ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ HP ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਤੱਕ 118.465 ਤੋਂ 177.00 PWD ਨਾਲ) | -- |- | align="left" |NH 5 | align="right" |223.25 | align="right" |138.72 | colspan="2" |ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ (ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਬਿੰਦੂ) - ਮੋਗਾ - ਜਗਰਾਉਂ - ਲੁਧਿਆਣਾ - ਖਰੜ - ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ - ਕਾਲਕਾ - ਸ਼ਿਮਲਾ HP ਬਾਰਡਰ ਤੱਕ (RD. 221.570 ਤੋਂ 236.845 = 15.275 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਯੂਟੀ ਵਿੱਚ) (ਹੁਸੀਨੀਵਾਲ ਤੋਂ ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਕਿਲੋਮੀਟਰ 0.00 ਤੋਂ 17.97) | -- |- | align="left" |NH 7 | align="right" |344.17 | align="right" |213.86 | colspan="2" |ਸੁਲੇਮਾਨਕਾ ਬਾਰਡਰ-ਫਾਜ਼ਿਲਕਾ (ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਬਿੰਦੂ) - ਅਬੋਹਰ - ਮਲੋਟ - ਬਠਿੰਡਾ - ਬਰਨਾਲਾ - ਸੰਗਰੂਰ - ਪਟਿਆਲਾ - ਜ਼ੀਰਕਪੁਰ - ਪੰਚਕੂਲਾ - ਪਾਉਂਟਾ ਸਾਹਿਬ - ਰਿਸ਼ੀਕੇਸ਼ - ਰੁਦਰਪੁਰਗ-ਮੰਨਾ ਹਰਿਆਣਾ ਤੱਕ (ਸੁਲੇਮਾਨਕਾ ਬਾਰਡਰ-ਫਾਜ਼ਿਲਕਾ-ਅਬੋਹਰ 0.00 ਤੋਂ 48.713 ਕਿਲੋਮੀਟਰ PWD ਦੇ ਨਾਲ) | -- |- | align="left" |NH 9 | align="right" |33.05 | align="right" |20.54 | colspan="2" |ਮਲੋਟ (ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਬਿੰਦੂ) - ਡੱਬਵਾਲੀ - ਹਰਿਆਣਾ ਸਰਹੱਦ ਤੱਕ | -- |- | align="left" |NH 44 | align="right" |274.39 | align="right" |170.5 | colspan="2" |ਸ਼੍ਰੀ ਨਗਰ - ਜੰਮੂ - ਪਠਾਨਕੋਟ - ਮੁਕੇਰੀਆਂ - ਜਲੰਧਰ - ਲੁਧਿਆਣਾ - ਰਾਜਪੁਰਾ - ਦਿੱਲੀ ਸ਼ੰਭੂ ਬਾਰਡਰ ਤੱਕ | -- |- | align="left" |NH 52 | align="right" |56.84 | align="right" |35.32 | colspan="2" |ਸੰਗਰੂਰ (ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਬਿੰਦੂ) - ਪਾਤੜਾਂ - ਖਨੂਰੀ - ਹਿਸਾਰ (ਹਰਿਆਣਾ ਬਾਰਡਰ ਤੱਕ) | -- |- | align="left" |NH 54 | align="right" |327.65 | align="right" |203.59 | colspan="2" |ਪਠਾਨਕੋਟ (ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਬਿੰਦੂ) - ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ - ਜ਼ੀਰਾ - ਫਰੀਦਕੋਟ - ਬਠਿੰਡਾ - ਡੱਬਵਾਲੀ NH-9 ਦੇ ਜੰਕਸ਼ਨ ਤੱਕ (ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ-ਬਠਿੰਡਾ-ਜੋਧਪੁਰ ਰੁਪਾਣਾ ਕਿਲੋਮੀਟਰ 112.575 ਤੋਂ 299.065 PWD ਨਾਲ) | -- |- | align="left" |NH 62 | align="right" |32.37 | align="right" |20.11 | colspan="2" |ਅਬੋਹਰ ਬਾਈਪਾਸ (ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਬਿੰਦੂ) - ਸਾਧੂਵਾਲੀ - ਸ੍ਰੀ ਗੰਗਾਨਗਰ (ਰਾਜਸਥਾਨ ਬਾਰਡਰ ਤੱਕ) | -- |- | align="left" |NH 105B | align="right" |49 | align="right" |30 | colspan="2" |ਇਹ ਹਾਈਵੇਅ ਢਿੱਲੋਂ ਨਗਰ (ਮੋਗਾ) ਦੇ ਨੇੜੇ NH-5 ਦੇ ਜੰਕਸ਼ਨ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਬਾਘਾ ਪੁਰਾਣਾ (NH-254) ਨੂੰ ਜੋੜਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਬਾਜਾਖਾਨਾ ਦੇ ਨੇੜੇ NH-54 ਦੇ ਜੰਕਸ਼ਨ 'ਤੇ ਖਤਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। | -- |- | align="left" |NH 148B | align="right" |122.14 | align="right" |75.89 | colspan="2" |ਇਹ ਹਾਈਵੇਅ ਰਾਜਸਥਾਨ ਰਾਜ ਦੇ ਕੋਟਪੁਤਲੀ ਵਿਖੇ ਨਵੇਂ NH-48 ਦੇ ਜੰਕਸ਼ਨ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ ਹਰਿਆਣਾ ਰਾਜ ਦੇ ਨਾਰਨੌਲ, ਮਹਿੰਦਰਗੜ੍ਹ, ਚਰਖੀ ਦਾਦਰੀ, ਭਿਵਾਨੀ, ਹਾਂਸੀ, ਬਰਵਾਲਾ, ਟੋਹਾਣਾ, ਮੂਨਕ-ਜਾਖਲ-ਬੁਢਲਾਡਾ-ਭੀਖੀ-ਮਾਨਸਾ ਨੂੰ ਜੋੜਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਨੇੜੇ-ਤੇੜੇ NH-48 ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਦਾ ਹੈ। | -- |- | align="left" |NH 148BB | align="right" |61.1 | align="right" |38 | colspan="2" |ਇਹ ਹਾਈਵੇਅ ਮੂਨਕ ਨੇੜੇ NH-148B ਦੇ ਜੰਕਸ਼ਨ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਲਹਿਰਾ ਗਾਗਾ ਨੂੰ ਜੋੜਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਸੁਨਾਮ ਵਿਖੇ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। | -- |- | align="left" |NH 152 | align="right" |30.99 | align="right" |19.26 | colspan="2" |ਅੰਬਾਲਾ-ਜ਼ੀਰਕਪੁਰ-ਕਾਲਕਾ ਸੜਕ ਹਰਿਆਣਾ ਸਰਹੱਦ ਤੱਕ | -- |- | align="left" |NH 152A | align="right" |12 | align="right" |7.5 | colspan="2" |ਇਹ ਹਾਈਵੇਅ ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਖਨੌਰੀ, ਸ਼ੇਰਗੜ੍ਹ, ਆਮੋ ਦੇ ਨੇੜੇ ਨਵੇਂ NH-54 ਦੇ ਜੰਕਸ਼ਨ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। | -- |- | align="left" |NH 154 | align="right" |11.97 | align="right" |7.44 | colspan="2" |ਪਠਾਨਕੋਟ - ਨੂਰਪੁਰ - ਮੰਡੀ (ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਸਰਹੱਦ ਤੱਕ) | -- |- | align="left" |NH 154A | align="right" |39.36 | align="right" |24.46 | colspan="2" |ਇਹ ਹਾਈਵੇਅ ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਚੱਕੀ, ਧਾਰ ਦੇ ਨੇੜੇ NH-154 ਦੇ ਜੰਕਸ਼ਨ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬਨੀਖੇਤ, ਚੰਬਾ ਨੂੰ ਜੋੜਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਭਰਮੌਰ ਵਿਖੇ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। (ਕਿਲੋਮੀਟਰ 0.00 ਤੋਂ 39.360) | -- |- | align="left" |NH 205 | align="right" |65.6 | align="right" |40.8 | colspan="2" |ਖਰੜ (ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਬਿੰਦੂ) - ਰੋਪੜ - ਕੀਰਤਪੁਰ ਸਾਹਿਬ - ਸਵਾਰਘਾਟ - ਨੌਨੀ - ਸ਼ਿਮਲਾ (ਯੂਪੀ ਤੋਂ HP ਬਾਰਡਰ) | -- |- | align="left" |NH 205A | align="right" |39.53 | align="right" |24.56 | colspan="2" |ਇਹ ਹਾਈਵੇਅ ਖਰੜ ਵਿਖੇ NH-5 ਦੇ ਜੰਕਸ਼ਨ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬਨੂੜ ਨੂੰ ਜੋੜਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਤੇਪਲਾ ਵਿਖੇ NH-44 ਦੇ ਜੰਕਸ਼ਨ 'ਤੇ ਖਤਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। | -- |- | align="left" |NH 254 | align="right" |155.17 | align="right" |96.42 | colspan="2" |ਇਹ ਹਾਈਵੇਅ ਮੁੱਦਕੀ ਵਿਖੇ NH-54 ਦੇ ਜੰਕਸ਼ਨ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਬਾਘਾਪੁਰਾਣਾ, ਸਲਾਬਤਪੁਰਾ, ਰਾਮਪੁਰਾ, ਮੌੜ, ਤਖ਼ਤ ਸ੍ਰੀ ਦਮਦਮਾ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਜੋੜਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹਰਿਆਣਾ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਡੱਬਵਾਲੀ ਨੇੜੇ NH-54 ਦੇ ਜੰਕਸ਼ਨ 'ਤੇ ਖਤਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। | -- |- | align="left" |NH 344 | align="right" |4.52 | align="right" |2.81 | colspan="2" |ਅੰਬਾਲਾ-ਨਾਰਾਇਣਗੜ੍ਹ-ਪੌਂਟਾ ਸਾਹਿਬ ਸੜਕ ਕਿ.ਮੀ. 9.230 ਤੋਂ 13.750 | -- |- | align="left" |NH 344A | align="right" |88 | align="right" |55 | colspan="2" |ਫਗਵਾੜਾ ਬਾਈਪਾਸ, ਬੰਗਾ, ਨਵਾਂਸ਼ਹਿਰ, ਬਲਾਚੌਰ - ਰੋਪੜ (ਰੋਪੜ ਸਿਟੀ ਸੈਕਸ਼ਨ: ਕਿਲੋਮੀਟਰ 81.900 ਤੋਂ 88.00 - PWD ਨਾਲ) | -- |- | align="left" |NH 344B | align="right" |35 | align="right" |22 | colspan="2" |ਇਹ ਹਾਈਵੇਅ ਫਗਵਾੜਾ ਵਿਖੇ NH-44 ਦੇ ਜੰਕਸ਼ਨ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਵਿਖੇ NH-3 ਦੇ ਜੰਕਸ਼ਨ 'ਤੇ ਖਤਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। | -- |- | align="left" |NH 354 | align="right" |305.39 | align="right" |189.76 | colspan="2" |ਹਾਈਵੇਅ ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਦੇ ਨੇੜੇ NH-54 ਦੇ ਜੰਕਸ਼ਨ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਡੇਰਾਬਾਬਾ ਨਾਨਕ, ਰਮਦਾਸ, ਅਜਨਾਲਾ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ (NH-3), ਚੱਬਲ ਕਲਾਂ, ਭਿੱਖੀਵਿੰਡ, ਅਮਰਕੋਟ, ਖੇਮ ਕਰਨ (ਭਾਰਤ-ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਬਾਰਡਰ), ਆਰਿਫਕੇ, ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ (NH-5), ਸਾਦਿਕ, ਸ੍ਰੀ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ (NH-754), ਰੁਪਾਣਾ ਨੂੰ ਜੋੜਦਾ ਹੈ ਅਤੇ NH-7 ਦੇ ਜੰਕਸ਼ਨ 'ਤੇ ਖਤਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। | -- |- | align="left" |NH 354B | align="right" |6 | align="right" |3.7 | colspan="2" |ਇਹ ਹਾਈਵੇਅ ਡੇਰਾ ਬਾਬਾ ਨਾਨਕ ਦੇ ਨੇੜੇ NH-354 ਦੇ ਜੰਕਸ਼ਨ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ-ਪਾਕਿ ਸਰਹੱਦ 'ਤੇ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। | -- |- | align="left" |NH 354E | align="right" |50.88 | align="right" |31.62 | colspan="2" |ਇਹ ਹਾਈਵੇ ਡੱਬਵਾਲੀ ਨੇੜੇ NH-09 ਦੇ ਜੰਕਸ਼ਨ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸੀਤੋ ਗੁੰਨੋ ਨੂੰ ਜੋੜਦਾ ਹੈ ਅਤੇ NH-07 'ਤੇ ਅਬੋਹਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। | -- |- | align="left" |NH 503A | align="right" |126.77 | align="right" |78.77 | colspan="2" |ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ-ਮਹਿਤਾ-ਸ੍ਰੀ ਹਰਗੋਬਿੰਦਪੁਰ-ਟਾਂਡਾ-ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ (8.27 ਤੋਂ 135.040) | -- |- | align="left" |NH 503 | align="right" |35.72 | align="right" |22.2 | colspan="2" |ਇਹ ਹਾਈਵੇਅ ਮੁਬਾਰਕਪੁਰ ਨੇੜੇ NH-3 ਦੇ ਜੰਕਸ਼ਨ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਰਾਜ ਦੇ ਅੰਬ, ਊਨਾ, ਡੇਹਲਾਨ, ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ, ਕੀਰਤਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਜੋੜਦਾ ਹੈ ਅਤੇ NH-205 ਦੇ ਜੰਕਸ਼ਨ 'ਤੇ ਖਤਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। |ਐਕਸਟੈਂਸ਼ਨ |- | align="left" |NH 703 | align="right" |234.72 | align="right" |145.85 | colspan="2" |ਜਲੰਧਰ (ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਬਿੰਦੂ) - ਨਕੋਦਰ - ਮੋਗਾ - ਬਰਨਾਲਾ, ਹੰਡਿਆਇਆ, ਮਾਨਸਾ, ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਝੁਨੀਰ, ਸਰਦੂਲਗੜ੍ਹ ਅਤੇ ਹਰਿਆਣਾ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਸਿਰਸਾ ਦੇ ਨੇੜੇ ਨਵੇਂ NH-9 ਦੇ ਜੰਕਸ਼ਨ 'ਤੇ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। (ਲੋਕ ਨਿਰਮਾਣ ਵਿਭਾਗ ਦੇ ਨਾਲ ਕਿਲੋਮੀਟਰ 0.00 ਤੋਂ 12.00 ਅਤੇ ਕਿਲੋਮੀਟਰ 149.00 ਤੋਂ 234.720) | -- |- | align="left" |NH 703A | align="right" |101.18 | align="right" |62.87 | colspan="2" |ਇਹ ਹਾਈਵੇਅ ਜਲੰਧਰ ਨੇੜੇ ਨਵੇਂ NH-3 ਦੇ ਜੰਕਸ਼ਨ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਕਪੂਰਥਲਾ, ਸੁਲਤਾਨਪੁਰ ਲੋਧੀ, ਪਿੰਡੀ, ਮੱਖੂ, ਮੱਲਾਂਵਾਲਾ ਨੂੰ ਜੋੜਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਰਿਫਕੇ ਨੇੜੇ ਨਵੇਂ NH-354 ਦੇ ਜੰਕਸ਼ਨ 'ਤੇ ਖਤਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। | -- |- | align="left" |NH 703B | align="right" |75.16 | align="right" |46.7 | colspan="2" |ਇਹ ਹਾਈਵੇਅ ਮੋਗਾ ਨੇੜੇ NH-703 ਦੇ ਜੰਕਸ਼ਨ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਹਰੀਕੇ ਨੂੰ ਜੋੜਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਖਾਲੜਾ ਵਿਖੇ ਖਤਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।{RD 0.00 ਤੋਂ 86.236 (RD 33.611 ਤੋਂ 44.680 ਓਵਰਲੈਪ ਹੈ)} | -- |- | align="left" |NH 754 | align="right" |74.49 | align="right" |46.29 | colspan="2" |ਇਹ ਹਾਈਵੇਅ ਬਠਿੰਡਾ ਨੇੜੇ ਨਵੇਂ NH-54 ਦੇ ਜੰਕਸ਼ਨ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਮੁਕਤਸਰ ਨੂੰ ਜੋੜਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਜਲਾਲਾਬਾਦ ਵਿਖੇ ਖਤਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। | -- |- | align="left" |NH 703AA | align="right" |50.25 | align="right" |31.22 | colspan="2" |ਇਹ ਹਾਈਵੇ ਕਪੂਰਥਲਾ ਨੇੜੇ NH-703A ਦੇ ਜੰਕਸ਼ਨ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਜੋੜਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਤਰਨਤਾਰਨ ਨੇੜੇ NH-54 ਦੇ ਜੰਕਸ਼ਨ 'ਤੇ ਖਤਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। | -- |} == ਹਵਾਲੇ == 5rxaxrp8md4civyd9w0md3v3ujw51yi 837611 837610 2026-04-26T07:56:15Z Jagmit Singh Brar 17898 added [[Category:ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂਂ ਸੜਕਾਂ]] using [[WP:HC|HotCat]] 837611 wikitext text/x-wiki ਨਵੇਂ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਰਾਜਮਾਰਗ ਨੰਬਰਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ (ਪੰਜਾਬ):<ref name="renumber1">{{cite web |title=Rationalisation of Numbering Systems of National Highways |url=http://dorth.gov.in/writereaddata/linkimages/9-6774713323.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160816023220/http://dorth.gov.in/writereaddata/linkimages/9-6774713323.pdf |archive-date=16 August 2016 |access-date=2 September 2012 |publisher=[[Department of Road Transport and Highways]] |location=New Delhi}}</ref> {| class="wikitable" |+ !ਨੰਬਰ !ਲੰਬਾਈ (ਕਿ.ਮੀ.) !ਲੰਬਾਈ (ਮੀਲ) !ਦੱਖਣੀ ਜਾਂ ਪੱਛਮੀ ਟਰਮੀਨਸ !ਉੱਤਰੀ ਜਾਂ ਪੂਰਬੀ ਟਰਮੀਨਸ !ਨੋਟ |- | align="left" |NH 3 | align="right" |177 | align="right" |110 | colspan="2" |ਅਟਾਰੀ (ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਬਿੰਦੂ) -ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ-ਜਲੰਧਰ-ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ-ਕੁੱਲੂ-ਮਨਾਲੀ (ਹਿਮਾਚਲ ਬਾਰਡਰ ਤੱਕ) (ਜਲੰਧਰ-ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ HP ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਤੱਕ 118.465 ਤੋਂ 177.00 PWD ਨਾਲ) | -- |- | align="left" |NH 5 | align="right" |223.25 | align="right" |138.72 | colspan="2" |ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ (ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਬਿੰਦੂ) - ਮੋਗਾ - ਜਗਰਾਉਂ - ਲੁਧਿਆਣਾ - ਖਰੜ - ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ - ਕਾਲਕਾ - ਸ਼ਿਮਲਾ HP ਬਾਰਡਰ ਤੱਕ (RD. 221.570 ਤੋਂ 236.845 = 15.275 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਯੂਟੀ ਵਿੱਚ) (ਹੁਸੀਨੀਵਾਲ ਤੋਂ ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਕਿਲੋਮੀਟਰ 0.00 ਤੋਂ 17.97) | -- |- | align="left" |NH 7 | align="right" |344.17 | align="right" |213.86 | colspan="2" |ਸੁਲੇਮਾਨਕਾ ਬਾਰਡਰ-ਫਾਜ਼ਿਲਕਾ (ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਬਿੰਦੂ) - ਅਬੋਹਰ - ਮਲੋਟ - ਬਠਿੰਡਾ - ਬਰਨਾਲਾ - ਸੰਗਰੂਰ - ਪਟਿਆਲਾ - ਜ਼ੀਰਕਪੁਰ - ਪੰਚਕੂਲਾ - ਪਾਉਂਟਾ ਸਾਹਿਬ - ਰਿਸ਼ੀਕੇਸ਼ - ਰੁਦਰਪੁਰਗ-ਮੰਨਾ ਹਰਿਆਣਾ ਤੱਕ (ਸੁਲੇਮਾਨਕਾ ਬਾਰਡਰ-ਫਾਜ਼ਿਲਕਾ-ਅਬੋਹਰ 0.00 ਤੋਂ 48.713 ਕਿਲੋਮੀਟਰ PWD ਦੇ ਨਾਲ) | -- |- | align="left" |NH 9 | align="right" |33.05 | align="right" |20.54 | colspan="2" |ਮਲੋਟ (ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਬਿੰਦੂ) - ਡੱਬਵਾਲੀ - ਹਰਿਆਣਾ ਸਰਹੱਦ ਤੱਕ | -- |- | align="left" |NH 44 | align="right" |274.39 | align="right" |170.5 | colspan="2" |ਸ਼੍ਰੀ ਨਗਰ - ਜੰਮੂ - ਪਠਾਨਕੋਟ - ਮੁਕੇਰੀਆਂ - ਜਲੰਧਰ - ਲੁਧਿਆਣਾ - ਰਾਜਪੁਰਾ - ਦਿੱਲੀ ਸ਼ੰਭੂ ਬਾਰਡਰ ਤੱਕ | -- |- | align="left" |NH 52 | align="right" |56.84 | align="right" |35.32 | colspan="2" |ਸੰਗਰੂਰ (ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਬਿੰਦੂ) - ਪਾਤੜਾਂ - ਖਨੂਰੀ - ਹਿਸਾਰ (ਹਰਿਆਣਾ ਬਾਰਡਰ ਤੱਕ) | -- |- | align="left" |NH 54 | align="right" |327.65 | align="right" |203.59 | colspan="2" |ਪਠਾਨਕੋਟ (ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਬਿੰਦੂ) - ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ - ਜ਼ੀਰਾ - ਫਰੀਦਕੋਟ - ਬਠਿੰਡਾ - ਡੱਬਵਾਲੀ NH-9 ਦੇ ਜੰਕਸ਼ਨ ਤੱਕ (ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ-ਬਠਿੰਡਾ-ਜੋਧਪੁਰ ਰੁਪਾਣਾ ਕਿਲੋਮੀਟਰ 112.575 ਤੋਂ 299.065 PWD ਨਾਲ) | -- |- | align="left" |NH 62 | align="right" |32.37 | align="right" |20.11 | colspan="2" |ਅਬੋਹਰ ਬਾਈਪਾਸ (ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਬਿੰਦੂ) - ਸਾਧੂਵਾਲੀ - ਸ੍ਰੀ ਗੰਗਾਨਗਰ (ਰਾਜਸਥਾਨ ਬਾਰਡਰ ਤੱਕ) | -- |- | align="left" |NH 105B | align="right" |49 | align="right" |30 | colspan="2" |ਇਹ ਹਾਈਵੇਅ ਢਿੱਲੋਂ ਨਗਰ (ਮੋਗਾ) ਦੇ ਨੇੜੇ NH-5 ਦੇ ਜੰਕਸ਼ਨ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਬਾਘਾ ਪੁਰਾਣਾ (NH-254) ਨੂੰ ਜੋੜਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਬਾਜਾਖਾਨਾ ਦੇ ਨੇੜੇ NH-54 ਦੇ ਜੰਕਸ਼ਨ 'ਤੇ ਖਤਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। | -- |- | align="left" |NH 148B | align="right" |122.14 | align="right" |75.89 | colspan="2" |ਇਹ ਹਾਈਵੇਅ ਰਾਜਸਥਾਨ ਰਾਜ ਦੇ ਕੋਟਪੁਤਲੀ ਵਿਖੇ ਨਵੇਂ NH-48 ਦੇ ਜੰਕਸ਼ਨ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ ਹਰਿਆਣਾ ਰਾਜ ਦੇ ਨਾਰਨੌਲ, ਮਹਿੰਦਰਗੜ੍ਹ, ਚਰਖੀ ਦਾਦਰੀ, ਭਿਵਾਨੀ, ਹਾਂਸੀ, ਬਰਵਾਲਾ, ਟੋਹਾਣਾ, ਮੂਨਕ-ਜਾਖਲ-ਬੁਢਲਾਡਾ-ਭੀਖੀ-ਮਾਨਸਾ ਨੂੰ ਜੋੜਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਨੇੜੇ-ਤੇੜੇ NH-48 ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਦਾ ਹੈ। | -- |- | align="left" |NH 148BB | align="right" |61.1 | align="right" |38 | colspan="2" |ਇਹ ਹਾਈਵੇਅ ਮੂਨਕ ਨੇੜੇ NH-148B ਦੇ ਜੰਕਸ਼ਨ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਲਹਿਰਾ ਗਾਗਾ ਨੂੰ ਜੋੜਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਸੁਨਾਮ ਵਿਖੇ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। | -- |- | align="left" |NH 152 | align="right" |30.99 | align="right" |19.26 | colspan="2" |ਅੰਬਾਲਾ-ਜ਼ੀਰਕਪੁਰ-ਕਾਲਕਾ ਸੜਕ ਹਰਿਆਣਾ ਸਰਹੱਦ ਤੱਕ | -- |- | align="left" |NH 152A | align="right" |12 | align="right" |7.5 | colspan="2" |ਇਹ ਹਾਈਵੇਅ ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਖਨੌਰੀ, ਸ਼ੇਰਗੜ੍ਹ, ਆਮੋ ਦੇ ਨੇੜੇ ਨਵੇਂ NH-54 ਦੇ ਜੰਕਸ਼ਨ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। | -- |- | align="left" |NH 154 | align="right" |11.97 | align="right" |7.44 | colspan="2" |ਪਠਾਨਕੋਟ - ਨੂਰਪੁਰ - ਮੰਡੀ (ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਸਰਹੱਦ ਤੱਕ) | -- |- | align="left" |NH 154A | align="right" |39.36 | align="right" |24.46 | colspan="2" |ਇਹ ਹਾਈਵੇਅ ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਚੱਕੀ, ਧਾਰ ਦੇ ਨੇੜੇ NH-154 ਦੇ ਜੰਕਸ਼ਨ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬਨੀਖੇਤ, ਚੰਬਾ ਨੂੰ ਜੋੜਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਭਰਮੌਰ ਵਿਖੇ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। (ਕਿਲੋਮੀਟਰ 0.00 ਤੋਂ 39.360) | -- |- | align="left" |NH 205 | align="right" |65.6 | align="right" |40.8 | colspan="2" |ਖਰੜ (ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਬਿੰਦੂ) - ਰੋਪੜ - ਕੀਰਤਪੁਰ ਸਾਹਿਬ - ਸਵਾਰਘਾਟ - ਨੌਨੀ - ਸ਼ਿਮਲਾ (ਯੂਪੀ ਤੋਂ HP ਬਾਰਡਰ) | -- |- | align="left" |NH 205A | align="right" |39.53 | align="right" |24.56 | colspan="2" |ਇਹ ਹਾਈਵੇਅ ਖਰੜ ਵਿਖੇ NH-5 ਦੇ ਜੰਕਸ਼ਨ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬਨੂੜ ਨੂੰ ਜੋੜਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਤੇਪਲਾ ਵਿਖੇ NH-44 ਦੇ ਜੰਕਸ਼ਨ 'ਤੇ ਖਤਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। | -- |- | align="left" |NH 254 | align="right" |155.17 | align="right" |96.42 | colspan="2" |ਇਹ ਹਾਈਵੇਅ ਮੁੱਦਕੀ ਵਿਖੇ NH-54 ਦੇ ਜੰਕਸ਼ਨ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਬਾਘਾਪੁਰਾਣਾ, ਸਲਾਬਤਪੁਰਾ, ਰਾਮਪੁਰਾ, ਮੌੜ, ਤਖ਼ਤ ਸ੍ਰੀ ਦਮਦਮਾ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਜੋੜਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹਰਿਆਣਾ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਡੱਬਵਾਲੀ ਨੇੜੇ NH-54 ਦੇ ਜੰਕਸ਼ਨ 'ਤੇ ਖਤਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। | -- |- | align="left" |NH 344 | align="right" |4.52 | align="right" |2.81 | colspan="2" |ਅੰਬਾਲਾ-ਨਾਰਾਇਣਗੜ੍ਹ-ਪੌਂਟਾ ਸਾਹਿਬ ਸੜਕ ਕਿ.ਮੀ. 9.230 ਤੋਂ 13.750 | -- |- | align="left" |NH 344A | align="right" |88 | align="right" |55 | colspan="2" |ਫਗਵਾੜਾ ਬਾਈਪਾਸ, ਬੰਗਾ, ਨਵਾਂਸ਼ਹਿਰ, ਬਲਾਚੌਰ - ਰੋਪੜ (ਰੋਪੜ ਸਿਟੀ ਸੈਕਸ਼ਨ: ਕਿਲੋਮੀਟਰ 81.900 ਤੋਂ 88.00 - PWD ਨਾਲ) | -- |- | align="left" |NH 344B | align="right" |35 | align="right" |22 | colspan="2" |ਇਹ ਹਾਈਵੇਅ ਫਗਵਾੜਾ ਵਿਖੇ NH-44 ਦੇ ਜੰਕਸ਼ਨ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਵਿਖੇ NH-3 ਦੇ ਜੰਕਸ਼ਨ 'ਤੇ ਖਤਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। | -- |- | align="left" |NH 354 | align="right" |305.39 | align="right" |189.76 | colspan="2" |ਹਾਈਵੇਅ ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਦੇ ਨੇੜੇ NH-54 ਦੇ ਜੰਕਸ਼ਨ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਡੇਰਾਬਾਬਾ ਨਾਨਕ, ਰਮਦਾਸ, ਅਜਨਾਲਾ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ (NH-3), ਚੱਬਲ ਕਲਾਂ, ਭਿੱਖੀਵਿੰਡ, ਅਮਰਕੋਟ, ਖੇਮ ਕਰਨ (ਭਾਰਤ-ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਬਾਰਡਰ), ਆਰਿਫਕੇ, ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ (NH-5), ਸਾਦਿਕ, ਸ੍ਰੀ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ (NH-754), ਰੁਪਾਣਾ ਨੂੰ ਜੋੜਦਾ ਹੈ ਅਤੇ NH-7 ਦੇ ਜੰਕਸ਼ਨ 'ਤੇ ਖਤਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। | -- |- | align="left" |NH 354B | align="right" |6 | align="right" |3.7 | colspan="2" |ਇਹ ਹਾਈਵੇਅ ਡੇਰਾ ਬਾਬਾ ਨਾਨਕ ਦੇ ਨੇੜੇ NH-354 ਦੇ ਜੰਕਸ਼ਨ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ-ਪਾਕਿ ਸਰਹੱਦ 'ਤੇ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। | -- |- | align="left" |NH 354E | align="right" |50.88 | align="right" |31.62 | colspan="2" |ਇਹ ਹਾਈਵੇ ਡੱਬਵਾਲੀ ਨੇੜੇ NH-09 ਦੇ ਜੰਕਸ਼ਨ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸੀਤੋ ਗੁੰਨੋ ਨੂੰ ਜੋੜਦਾ ਹੈ ਅਤੇ NH-07 'ਤੇ ਅਬੋਹਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। | -- |- | align="left" |NH 503A | align="right" |126.77 | align="right" |78.77 | colspan="2" |ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ-ਮਹਿਤਾ-ਸ੍ਰੀ ਹਰਗੋਬਿੰਦਪੁਰ-ਟਾਂਡਾ-ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ (8.27 ਤੋਂ 135.040) | -- |- | align="left" |NH 503 | align="right" |35.72 | align="right" |22.2 | colspan="2" |ਇਹ ਹਾਈਵੇਅ ਮੁਬਾਰਕਪੁਰ ਨੇੜੇ NH-3 ਦੇ ਜੰਕਸ਼ਨ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਰਾਜ ਦੇ ਅੰਬ, ਊਨਾ, ਡੇਹਲਾਨ, ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ, ਕੀਰਤਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਜੋੜਦਾ ਹੈ ਅਤੇ NH-205 ਦੇ ਜੰਕਸ਼ਨ 'ਤੇ ਖਤਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। |ਐਕਸਟੈਂਸ਼ਨ |- | align="left" |NH 703 | align="right" |234.72 | align="right" |145.85 | colspan="2" |ਜਲੰਧਰ (ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਬਿੰਦੂ) - ਨਕੋਦਰ - ਮੋਗਾ - ਬਰਨਾਲਾ, ਹੰਡਿਆਇਆ, ਮਾਨਸਾ, ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਝੁਨੀਰ, ਸਰਦੂਲਗੜ੍ਹ ਅਤੇ ਹਰਿਆਣਾ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਸਿਰਸਾ ਦੇ ਨੇੜੇ ਨਵੇਂ NH-9 ਦੇ ਜੰਕਸ਼ਨ 'ਤੇ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। (ਲੋਕ ਨਿਰਮਾਣ ਵਿਭਾਗ ਦੇ ਨਾਲ ਕਿਲੋਮੀਟਰ 0.00 ਤੋਂ 12.00 ਅਤੇ ਕਿਲੋਮੀਟਰ 149.00 ਤੋਂ 234.720) | -- |- | align="left" |NH 703A | align="right" |101.18 | align="right" |62.87 | colspan="2" |ਇਹ ਹਾਈਵੇਅ ਜਲੰਧਰ ਨੇੜੇ ਨਵੇਂ NH-3 ਦੇ ਜੰਕਸ਼ਨ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਕਪੂਰਥਲਾ, ਸੁਲਤਾਨਪੁਰ ਲੋਧੀ, ਪਿੰਡੀ, ਮੱਖੂ, ਮੱਲਾਂਵਾਲਾ ਨੂੰ ਜੋੜਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਰਿਫਕੇ ਨੇੜੇ ਨਵੇਂ NH-354 ਦੇ ਜੰਕਸ਼ਨ 'ਤੇ ਖਤਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। | -- |- | align="left" |NH 703B | align="right" |75.16 | align="right" |46.7 | colspan="2" |ਇਹ ਹਾਈਵੇਅ ਮੋਗਾ ਨੇੜੇ NH-703 ਦੇ ਜੰਕਸ਼ਨ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਹਰੀਕੇ ਨੂੰ ਜੋੜਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਖਾਲੜਾ ਵਿਖੇ ਖਤਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।{RD 0.00 ਤੋਂ 86.236 (RD 33.611 ਤੋਂ 44.680 ਓਵਰਲੈਪ ਹੈ)} | -- |- | align="left" |NH 754 | align="right" |74.49 | align="right" |46.29 | colspan="2" |ਇਹ ਹਾਈਵੇਅ ਬਠਿੰਡਾ ਨੇੜੇ ਨਵੇਂ NH-54 ਦੇ ਜੰਕਸ਼ਨ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਮੁਕਤਸਰ ਨੂੰ ਜੋੜਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਜਲਾਲਾਬਾਦ ਵਿਖੇ ਖਤਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। | -- |- | align="left" |NH 703AA | align="right" |50.25 | align="right" |31.22 | colspan="2" |ਇਹ ਹਾਈਵੇ ਕਪੂਰਥਲਾ ਨੇੜੇ NH-703A ਦੇ ਜੰਕਸ਼ਨ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਜੋੜਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਤਰਨਤਾਰਨ ਨੇੜੇ NH-54 ਦੇ ਜੰਕਸ਼ਨ 'ਤੇ ਖਤਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। | -- |} == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂਂ ਸੜਕਾਂ]] f5ewmno04ihc0oaak7ulnh2bzwj6zwf 837612 837611 2026-04-26T07:56:30Z Jagmit Singh Brar 17898 removed [[Category:ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂਂ ਸੜਕਾਂ]]; added [[Category:ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਦੀਆਂਂ ਸੜਕਾਂ]] using [[WP:HC|HotCat]] 837612 wikitext text/x-wiki ਨਵੇਂ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਰਾਜਮਾਰਗ ਨੰਬਰਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ (ਪੰਜਾਬ):<ref name="renumber1">{{cite web |title=Rationalisation of Numbering Systems of National Highways |url=http://dorth.gov.in/writereaddata/linkimages/9-6774713323.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160816023220/http://dorth.gov.in/writereaddata/linkimages/9-6774713323.pdf |archive-date=16 August 2016 |access-date=2 September 2012 |publisher=[[Department of Road Transport and Highways]] |location=New Delhi}}</ref> {| class="wikitable" |+ !ਨੰਬਰ !ਲੰਬਾਈ (ਕਿ.ਮੀ.) !ਲੰਬਾਈ (ਮੀਲ) !ਦੱਖਣੀ ਜਾਂ ਪੱਛਮੀ ਟਰਮੀਨਸ !ਉੱਤਰੀ ਜਾਂ ਪੂਰਬੀ ਟਰਮੀਨਸ !ਨੋਟ |- | align="left" |NH 3 | align="right" |177 | align="right" |110 | colspan="2" |ਅਟਾਰੀ (ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਬਿੰਦੂ) -ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ-ਜਲੰਧਰ-ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ-ਕੁੱਲੂ-ਮਨਾਲੀ (ਹਿਮਾਚਲ ਬਾਰਡਰ ਤੱਕ) (ਜਲੰਧਰ-ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ HP ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਤੱਕ 118.465 ਤੋਂ 177.00 PWD ਨਾਲ) | -- |- | align="left" |NH 5 | align="right" |223.25 | align="right" |138.72 | colspan="2" |ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ (ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਬਿੰਦੂ) - ਮੋਗਾ - ਜਗਰਾਉਂ - ਲੁਧਿਆਣਾ - ਖਰੜ - ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ - ਕਾਲਕਾ - ਸ਼ਿਮਲਾ HP ਬਾਰਡਰ ਤੱਕ (RD. 221.570 ਤੋਂ 236.845 = 15.275 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਯੂਟੀ ਵਿੱਚ) (ਹੁਸੀਨੀਵਾਲ ਤੋਂ ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਕਿਲੋਮੀਟਰ 0.00 ਤੋਂ 17.97) | -- |- | align="left" |NH 7 | align="right" |344.17 | align="right" |213.86 | colspan="2" |ਸੁਲੇਮਾਨਕਾ ਬਾਰਡਰ-ਫਾਜ਼ਿਲਕਾ (ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਬਿੰਦੂ) - ਅਬੋਹਰ - ਮਲੋਟ - ਬਠਿੰਡਾ - ਬਰਨਾਲਾ - ਸੰਗਰੂਰ - ਪਟਿਆਲਾ - ਜ਼ੀਰਕਪੁਰ - ਪੰਚਕੂਲਾ - ਪਾਉਂਟਾ ਸਾਹਿਬ - ਰਿਸ਼ੀਕੇਸ਼ - ਰੁਦਰਪੁਰਗ-ਮੰਨਾ ਹਰਿਆਣਾ ਤੱਕ (ਸੁਲੇਮਾਨਕਾ ਬਾਰਡਰ-ਫਾਜ਼ਿਲਕਾ-ਅਬੋਹਰ 0.00 ਤੋਂ 48.713 ਕਿਲੋਮੀਟਰ PWD ਦੇ ਨਾਲ) | -- |- | align="left" |NH 9 | align="right" |33.05 | align="right" |20.54 | colspan="2" |ਮਲੋਟ (ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਬਿੰਦੂ) - ਡੱਬਵਾਲੀ - ਹਰਿਆਣਾ ਸਰਹੱਦ ਤੱਕ | -- |- | align="left" |NH 44 | align="right" |274.39 | align="right" |170.5 | colspan="2" |ਸ਼੍ਰੀ ਨਗਰ - ਜੰਮੂ - ਪਠਾਨਕੋਟ - ਮੁਕੇਰੀਆਂ - ਜਲੰਧਰ - ਲੁਧਿਆਣਾ - ਰਾਜਪੁਰਾ - ਦਿੱਲੀ ਸ਼ੰਭੂ ਬਾਰਡਰ ਤੱਕ | -- |- | align="left" |NH 52 | align="right" |56.84 | align="right" |35.32 | colspan="2" |ਸੰਗਰੂਰ (ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਬਿੰਦੂ) - ਪਾਤੜਾਂ - ਖਨੂਰੀ - ਹਿਸਾਰ (ਹਰਿਆਣਾ ਬਾਰਡਰ ਤੱਕ) | -- |- | align="left" |NH 54 | align="right" |327.65 | align="right" |203.59 | colspan="2" |ਪਠਾਨਕੋਟ (ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਬਿੰਦੂ) - ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ - ਜ਼ੀਰਾ - ਫਰੀਦਕੋਟ - ਬਠਿੰਡਾ - ਡੱਬਵਾਲੀ NH-9 ਦੇ ਜੰਕਸ਼ਨ ਤੱਕ (ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ-ਬਠਿੰਡਾ-ਜੋਧਪੁਰ ਰੁਪਾਣਾ ਕਿਲੋਮੀਟਰ 112.575 ਤੋਂ 299.065 PWD ਨਾਲ) | -- |- | align="left" |NH 62 | align="right" |32.37 | align="right" |20.11 | colspan="2" |ਅਬੋਹਰ ਬਾਈਪਾਸ (ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਬਿੰਦੂ) - ਸਾਧੂਵਾਲੀ - ਸ੍ਰੀ ਗੰਗਾਨਗਰ (ਰਾਜਸਥਾਨ ਬਾਰਡਰ ਤੱਕ) | -- |- | align="left" |NH 105B | align="right" |49 | align="right" |30 | colspan="2" |ਇਹ ਹਾਈਵੇਅ ਢਿੱਲੋਂ ਨਗਰ (ਮੋਗਾ) ਦੇ ਨੇੜੇ NH-5 ਦੇ ਜੰਕਸ਼ਨ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਬਾਘਾ ਪੁਰਾਣਾ (NH-254) ਨੂੰ ਜੋੜਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਬਾਜਾਖਾਨਾ ਦੇ ਨੇੜੇ NH-54 ਦੇ ਜੰਕਸ਼ਨ 'ਤੇ ਖਤਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। | -- |- | align="left" |NH 148B | align="right" |122.14 | align="right" |75.89 | colspan="2" |ਇਹ ਹਾਈਵੇਅ ਰਾਜਸਥਾਨ ਰਾਜ ਦੇ ਕੋਟਪੁਤਲੀ ਵਿਖੇ ਨਵੇਂ NH-48 ਦੇ ਜੰਕਸ਼ਨ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ ਹਰਿਆਣਾ ਰਾਜ ਦੇ ਨਾਰਨੌਲ, ਮਹਿੰਦਰਗੜ੍ਹ, ਚਰਖੀ ਦਾਦਰੀ, ਭਿਵਾਨੀ, ਹਾਂਸੀ, ਬਰਵਾਲਾ, ਟੋਹਾਣਾ, ਮੂਨਕ-ਜਾਖਲ-ਬੁਢਲਾਡਾ-ਭੀਖੀ-ਮਾਨਸਾ ਨੂੰ ਜੋੜਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਨੇੜੇ-ਤੇੜੇ NH-48 ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਦਾ ਹੈ। | -- |- | align="left" |NH 148BB | align="right" |61.1 | align="right" |38 | colspan="2" |ਇਹ ਹਾਈਵੇਅ ਮੂਨਕ ਨੇੜੇ NH-148B ਦੇ ਜੰਕਸ਼ਨ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਲਹਿਰਾ ਗਾਗਾ ਨੂੰ ਜੋੜਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਸੁਨਾਮ ਵਿਖੇ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। | -- |- | align="left" |NH 152 | align="right" |30.99 | align="right" |19.26 | colspan="2" |ਅੰਬਾਲਾ-ਜ਼ੀਰਕਪੁਰ-ਕਾਲਕਾ ਸੜਕ ਹਰਿਆਣਾ ਸਰਹੱਦ ਤੱਕ | -- |- | align="left" |NH 152A | align="right" |12 | align="right" |7.5 | colspan="2" |ਇਹ ਹਾਈਵੇਅ ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਖਨੌਰੀ, ਸ਼ੇਰਗੜ੍ਹ, ਆਮੋ ਦੇ ਨੇੜੇ ਨਵੇਂ NH-54 ਦੇ ਜੰਕਸ਼ਨ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। | -- |- | align="left" |NH 154 | align="right" |11.97 | align="right" |7.44 | colspan="2" |ਪਠਾਨਕੋਟ - ਨੂਰਪੁਰ - ਮੰਡੀ (ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਸਰਹੱਦ ਤੱਕ) | -- |- | align="left" |NH 154A | align="right" |39.36 | align="right" |24.46 | colspan="2" |ਇਹ ਹਾਈਵੇਅ ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਚੱਕੀ, ਧਾਰ ਦੇ ਨੇੜੇ NH-154 ਦੇ ਜੰਕਸ਼ਨ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬਨੀਖੇਤ, ਚੰਬਾ ਨੂੰ ਜੋੜਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਭਰਮੌਰ ਵਿਖੇ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। (ਕਿਲੋਮੀਟਰ 0.00 ਤੋਂ 39.360) | -- |- | align="left" |NH 205 | align="right" |65.6 | align="right" |40.8 | colspan="2" |ਖਰੜ (ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਬਿੰਦੂ) - ਰੋਪੜ - ਕੀਰਤਪੁਰ ਸਾਹਿਬ - ਸਵਾਰਘਾਟ - ਨੌਨੀ - ਸ਼ਿਮਲਾ (ਯੂਪੀ ਤੋਂ HP ਬਾਰਡਰ) | -- |- | align="left" |NH 205A | align="right" |39.53 | align="right" |24.56 | colspan="2" |ਇਹ ਹਾਈਵੇਅ ਖਰੜ ਵਿਖੇ NH-5 ਦੇ ਜੰਕਸ਼ਨ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬਨੂੜ ਨੂੰ ਜੋੜਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਤੇਪਲਾ ਵਿਖੇ NH-44 ਦੇ ਜੰਕਸ਼ਨ 'ਤੇ ਖਤਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। | -- |- | align="left" |NH 254 | align="right" |155.17 | align="right" |96.42 | colspan="2" |ਇਹ ਹਾਈਵੇਅ ਮੁੱਦਕੀ ਵਿਖੇ NH-54 ਦੇ ਜੰਕਸ਼ਨ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਬਾਘਾਪੁਰਾਣਾ, ਸਲਾਬਤਪੁਰਾ, ਰਾਮਪੁਰਾ, ਮੌੜ, ਤਖ਼ਤ ਸ੍ਰੀ ਦਮਦਮਾ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਜੋੜਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹਰਿਆਣਾ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਡੱਬਵਾਲੀ ਨੇੜੇ NH-54 ਦੇ ਜੰਕਸ਼ਨ 'ਤੇ ਖਤਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। | -- |- | align="left" |NH 344 | align="right" |4.52 | align="right" |2.81 | colspan="2" |ਅੰਬਾਲਾ-ਨਾਰਾਇਣਗੜ੍ਹ-ਪੌਂਟਾ ਸਾਹਿਬ ਸੜਕ ਕਿ.ਮੀ. 9.230 ਤੋਂ 13.750 | -- |- | align="left" |NH 344A | align="right" |88 | align="right" |55 | colspan="2" |ਫਗਵਾੜਾ ਬਾਈਪਾਸ, ਬੰਗਾ, ਨਵਾਂਸ਼ਹਿਰ, ਬਲਾਚੌਰ - ਰੋਪੜ (ਰੋਪੜ ਸਿਟੀ ਸੈਕਸ਼ਨ: ਕਿਲੋਮੀਟਰ 81.900 ਤੋਂ 88.00 - PWD ਨਾਲ) | -- |- | align="left" |NH 344B | align="right" |35 | align="right" |22 | colspan="2" |ਇਹ ਹਾਈਵੇਅ ਫਗਵਾੜਾ ਵਿਖੇ NH-44 ਦੇ ਜੰਕਸ਼ਨ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਵਿਖੇ NH-3 ਦੇ ਜੰਕਸ਼ਨ 'ਤੇ ਖਤਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। | -- |- | align="left" |NH 354 | align="right" |305.39 | align="right" |189.76 | colspan="2" |ਹਾਈਵੇਅ ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਦੇ ਨੇੜੇ NH-54 ਦੇ ਜੰਕਸ਼ਨ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਡੇਰਾਬਾਬਾ ਨਾਨਕ, ਰਮਦਾਸ, ਅਜਨਾਲਾ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ (NH-3), ਚੱਬਲ ਕਲਾਂ, ਭਿੱਖੀਵਿੰਡ, ਅਮਰਕੋਟ, ਖੇਮ ਕਰਨ (ਭਾਰਤ-ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਬਾਰਡਰ), ਆਰਿਫਕੇ, ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ (NH-5), ਸਾਦਿਕ, ਸ੍ਰੀ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ (NH-754), ਰੁਪਾਣਾ ਨੂੰ ਜੋੜਦਾ ਹੈ ਅਤੇ NH-7 ਦੇ ਜੰਕਸ਼ਨ 'ਤੇ ਖਤਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। | -- |- | align="left" |NH 354B | align="right" |6 | align="right" |3.7 | colspan="2" |ਇਹ ਹਾਈਵੇਅ ਡੇਰਾ ਬਾਬਾ ਨਾਨਕ ਦੇ ਨੇੜੇ NH-354 ਦੇ ਜੰਕਸ਼ਨ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ-ਪਾਕਿ ਸਰਹੱਦ 'ਤੇ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। | -- |- | align="left" |NH 354E | align="right" |50.88 | align="right" |31.62 | colspan="2" |ਇਹ ਹਾਈਵੇ ਡੱਬਵਾਲੀ ਨੇੜੇ NH-09 ਦੇ ਜੰਕਸ਼ਨ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸੀਤੋ ਗੁੰਨੋ ਨੂੰ ਜੋੜਦਾ ਹੈ ਅਤੇ NH-07 'ਤੇ ਅਬੋਹਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। | -- |- | align="left" |NH 503A | align="right" |126.77 | align="right" |78.77 | colspan="2" |ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ-ਮਹਿਤਾ-ਸ੍ਰੀ ਹਰਗੋਬਿੰਦਪੁਰ-ਟਾਂਡਾ-ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ (8.27 ਤੋਂ 135.040) | -- |- | align="left" |NH 503 | align="right" |35.72 | align="right" |22.2 | colspan="2" |ਇਹ ਹਾਈਵੇਅ ਮੁਬਾਰਕਪੁਰ ਨੇੜੇ NH-3 ਦੇ ਜੰਕਸ਼ਨ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਰਾਜ ਦੇ ਅੰਬ, ਊਨਾ, ਡੇਹਲਾਨ, ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ, ਕੀਰਤਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਜੋੜਦਾ ਹੈ ਅਤੇ NH-205 ਦੇ ਜੰਕਸ਼ਨ 'ਤੇ ਖਤਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। |ਐਕਸਟੈਂਸ਼ਨ |- | align="left" |NH 703 | align="right" |234.72 | align="right" |145.85 | colspan="2" |ਜਲੰਧਰ (ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਬਿੰਦੂ) - ਨਕੋਦਰ - ਮੋਗਾ - ਬਰਨਾਲਾ, ਹੰਡਿਆਇਆ, ਮਾਨਸਾ, ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਝੁਨੀਰ, ਸਰਦੂਲਗੜ੍ਹ ਅਤੇ ਹਰਿਆਣਾ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਸਿਰਸਾ ਦੇ ਨੇੜੇ ਨਵੇਂ NH-9 ਦੇ ਜੰਕਸ਼ਨ 'ਤੇ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। (ਲੋਕ ਨਿਰਮਾਣ ਵਿਭਾਗ ਦੇ ਨਾਲ ਕਿਲੋਮੀਟਰ 0.00 ਤੋਂ 12.00 ਅਤੇ ਕਿਲੋਮੀਟਰ 149.00 ਤੋਂ 234.720) | -- |- | align="left" |NH 703A | align="right" |101.18 | align="right" |62.87 | colspan="2" |ਇਹ ਹਾਈਵੇਅ ਜਲੰਧਰ ਨੇੜੇ ਨਵੇਂ NH-3 ਦੇ ਜੰਕਸ਼ਨ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਕਪੂਰਥਲਾ, ਸੁਲਤਾਨਪੁਰ ਲੋਧੀ, ਪਿੰਡੀ, ਮੱਖੂ, ਮੱਲਾਂਵਾਲਾ ਨੂੰ ਜੋੜਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਰਿਫਕੇ ਨੇੜੇ ਨਵੇਂ NH-354 ਦੇ ਜੰਕਸ਼ਨ 'ਤੇ ਖਤਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। | -- |- | align="left" |NH 703B | align="right" |75.16 | align="right" |46.7 | colspan="2" |ਇਹ ਹਾਈਵੇਅ ਮੋਗਾ ਨੇੜੇ NH-703 ਦੇ ਜੰਕਸ਼ਨ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਹਰੀਕੇ ਨੂੰ ਜੋੜਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਖਾਲੜਾ ਵਿਖੇ ਖਤਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।{RD 0.00 ਤੋਂ 86.236 (RD 33.611 ਤੋਂ 44.680 ਓਵਰਲੈਪ ਹੈ)} | -- |- | align="left" |NH 754 | align="right" |74.49 | align="right" |46.29 | colspan="2" |ਇਹ ਹਾਈਵੇਅ ਬਠਿੰਡਾ ਨੇੜੇ ਨਵੇਂ NH-54 ਦੇ ਜੰਕਸ਼ਨ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਮੁਕਤਸਰ ਨੂੰ ਜੋੜਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਜਲਾਲਾਬਾਦ ਵਿਖੇ ਖਤਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। | -- |- | align="left" |NH 703AA | align="right" |50.25 | align="right" |31.22 | colspan="2" |ਇਹ ਹਾਈਵੇ ਕਪੂਰਥਲਾ ਨੇੜੇ NH-703A ਦੇ ਜੰਕਸ਼ਨ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਜੋੜਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਤਰਨਤਾਰਨ ਨੇੜੇ NH-54 ਦੇ ਜੰਕਸ਼ਨ 'ਤੇ ਖਤਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। | -- |} == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਦੀਆਂਂ ਸੜਕਾਂ]] gw73gvhh3jkz6ozesuu3zsz11lpm9sk 837613 837612 2026-04-26T07:57:21Z Jagmit Singh Brar 17898 Jagmit Singh Brar ਨੇ ਸਫ਼ਾ [[ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਰਾਜਮਾਰਗਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ]] ਨੂੰ [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਨੈਸ਼ਨਲ ਹਾਈਵੇਅ]] ’ਤੇ ਭੇਜਿਆ 837612 wikitext text/x-wiki ਨਵੇਂ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਰਾਜਮਾਰਗ ਨੰਬਰਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ (ਪੰਜਾਬ):<ref name="renumber1">{{cite web |title=Rationalisation of Numbering Systems of National Highways |url=http://dorth.gov.in/writereaddata/linkimages/9-6774713323.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160816023220/http://dorth.gov.in/writereaddata/linkimages/9-6774713323.pdf |archive-date=16 August 2016 |access-date=2 September 2012 |publisher=[[Department of Road Transport and Highways]] |location=New Delhi}}</ref> {| class="wikitable" |+ !ਨੰਬਰ !ਲੰਬਾਈ (ਕਿ.ਮੀ.) !ਲੰਬਾਈ (ਮੀਲ) !ਦੱਖਣੀ ਜਾਂ ਪੱਛਮੀ ਟਰਮੀਨਸ !ਉੱਤਰੀ ਜਾਂ ਪੂਰਬੀ ਟਰਮੀਨਸ !ਨੋਟ |- | align="left" |NH 3 | align="right" |177 | align="right" |110 | colspan="2" |ਅਟਾਰੀ (ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਬਿੰਦੂ) -ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ-ਜਲੰਧਰ-ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ-ਕੁੱਲੂ-ਮਨਾਲੀ (ਹਿਮਾਚਲ ਬਾਰਡਰ ਤੱਕ) (ਜਲੰਧਰ-ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ HP ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਤੱਕ 118.465 ਤੋਂ 177.00 PWD ਨਾਲ) | -- |- | align="left" |NH 5 | align="right" |223.25 | align="right" |138.72 | colspan="2" |ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ (ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਬਿੰਦੂ) - ਮੋਗਾ - ਜਗਰਾਉਂ - ਲੁਧਿਆਣਾ - ਖਰੜ - ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ - ਕਾਲਕਾ - ਸ਼ਿਮਲਾ HP ਬਾਰਡਰ ਤੱਕ (RD. 221.570 ਤੋਂ 236.845 = 15.275 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਯੂਟੀ ਵਿੱਚ) (ਹੁਸੀਨੀਵਾਲ ਤੋਂ ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਕਿਲੋਮੀਟਰ 0.00 ਤੋਂ 17.97) | -- |- | align="left" |NH 7 | align="right" |344.17 | align="right" |213.86 | colspan="2" |ਸੁਲੇਮਾਨਕਾ ਬਾਰਡਰ-ਫਾਜ਼ਿਲਕਾ (ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਬਿੰਦੂ) - ਅਬੋਹਰ - ਮਲੋਟ - ਬਠਿੰਡਾ - ਬਰਨਾਲਾ - ਸੰਗਰੂਰ - ਪਟਿਆਲਾ - ਜ਼ੀਰਕਪੁਰ - ਪੰਚਕੂਲਾ - ਪਾਉਂਟਾ ਸਾਹਿਬ - ਰਿਸ਼ੀਕੇਸ਼ - ਰੁਦਰਪੁਰਗ-ਮੰਨਾ ਹਰਿਆਣਾ ਤੱਕ (ਸੁਲੇਮਾਨਕਾ ਬਾਰਡਰ-ਫਾਜ਼ਿਲਕਾ-ਅਬੋਹਰ 0.00 ਤੋਂ 48.713 ਕਿਲੋਮੀਟਰ PWD ਦੇ ਨਾਲ) | -- |- | align="left" |NH 9 | align="right" |33.05 | align="right" |20.54 | colspan="2" |ਮਲੋਟ (ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਬਿੰਦੂ) - ਡੱਬਵਾਲੀ - ਹਰਿਆਣਾ ਸਰਹੱਦ ਤੱਕ | -- |- | align="left" |NH 44 | align="right" |274.39 | align="right" |170.5 | colspan="2" |ਸ਼੍ਰੀ ਨਗਰ - ਜੰਮੂ - ਪਠਾਨਕੋਟ - ਮੁਕੇਰੀਆਂ - ਜਲੰਧਰ - ਲੁਧਿਆਣਾ - ਰਾਜਪੁਰਾ - ਦਿੱਲੀ ਸ਼ੰਭੂ ਬਾਰਡਰ ਤੱਕ | -- |- | align="left" |NH 52 | align="right" |56.84 | align="right" |35.32 | colspan="2" |ਸੰਗਰੂਰ (ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਬਿੰਦੂ) - ਪਾਤੜਾਂ - ਖਨੂਰੀ - ਹਿਸਾਰ (ਹਰਿਆਣਾ ਬਾਰਡਰ ਤੱਕ) | -- |- | align="left" |NH 54 | align="right" |327.65 | align="right" |203.59 | colspan="2" |ਪਠਾਨਕੋਟ (ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਬਿੰਦੂ) - ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ - ਜ਼ੀਰਾ - ਫਰੀਦਕੋਟ - ਬਠਿੰਡਾ - ਡੱਬਵਾਲੀ NH-9 ਦੇ ਜੰਕਸ਼ਨ ਤੱਕ (ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ-ਬਠਿੰਡਾ-ਜੋਧਪੁਰ ਰੁਪਾਣਾ ਕਿਲੋਮੀਟਰ 112.575 ਤੋਂ 299.065 PWD ਨਾਲ) | -- |- | align="left" |NH 62 | align="right" |32.37 | align="right" |20.11 | colspan="2" |ਅਬੋਹਰ ਬਾਈਪਾਸ (ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਬਿੰਦੂ) - ਸਾਧੂਵਾਲੀ - ਸ੍ਰੀ ਗੰਗਾਨਗਰ (ਰਾਜਸਥਾਨ ਬਾਰਡਰ ਤੱਕ) | -- |- | align="left" |NH 105B | align="right" |49 | align="right" |30 | colspan="2" |ਇਹ ਹਾਈਵੇਅ ਢਿੱਲੋਂ ਨਗਰ (ਮੋਗਾ) ਦੇ ਨੇੜੇ NH-5 ਦੇ ਜੰਕਸ਼ਨ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਬਾਘਾ ਪੁਰਾਣਾ (NH-254) ਨੂੰ ਜੋੜਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਬਾਜਾਖਾਨਾ ਦੇ ਨੇੜੇ NH-54 ਦੇ ਜੰਕਸ਼ਨ 'ਤੇ ਖਤਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। | -- |- | align="left" |NH 148B | align="right" |122.14 | align="right" |75.89 | colspan="2" |ਇਹ ਹਾਈਵੇਅ ਰਾਜਸਥਾਨ ਰਾਜ ਦੇ ਕੋਟਪੁਤਲੀ ਵਿਖੇ ਨਵੇਂ NH-48 ਦੇ ਜੰਕਸ਼ਨ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ ਹਰਿਆਣਾ ਰਾਜ ਦੇ ਨਾਰਨੌਲ, ਮਹਿੰਦਰਗੜ੍ਹ, ਚਰਖੀ ਦਾਦਰੀ, ਭਿਵਾਨੀ, ਹਾਂਸੀ, ਬਰਵਾਲਾ, ਟੋਹਾਣਾ, ਮੂਨਕ-ਜਾਖਲ-ਬੁਢਲਾਡਾ-ਭੀਖੀ-ਮਾਨਸਾ ਨੂੰ ਜੋੜਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਨੇੜੇ-ਤੇੜੇ NH-48 ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਦਾ ਹੈ। | -- |- | align="left" |NH 148BB | align="right" |61.1 | align="right" |38 | colspan="2" |ਇਹ ਹਾਈਵੇਅ ਮੂਨਕ ਨੇੜੇ NH-148B ਦੇ ਜੰਕਸ਼ਨ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਲਹਿਰਾ ਗਾਗਾ ਨੂੰ ਜੋੜਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਸੁਨਾਮ ਵਿਖੇ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। | -- |- | align="left" |NH 152 | align="right" |30.99 | align="right" |19.26 | colspan="2" |ਅੰਬਾਲਾ-ਜ਼ੀਰਕਪੁਰ-ਕਾਲਕਾ ਸੜਕ ਹਰਿਆਣਾ ਸਰਹੱਦ ਤੱਕ | -- |- | align="left" |NH 152A | align="right" |12 | align="right" |7.5 | colspan="2" |ਇਹ ਹਾਈਵੇਅ ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਖਨੌਰੀ, ਸ਼ੇਰਗੜ੍ਹ, ਆਮੋ ਦੇ ਨੇੜੇ ਨਵੇਂ NH-54 ਦੇ ਜੰਕਸ਼ਨ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। | -- |- | align="left" |NH 154 | align="right" |11.97 | align="right" |7.44 | colspan="2" |ਪਠਾਨਕੋਟ - ਨੂਰਪੁਰ - ਮੰਡੀ (ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਸਰਹੱਦ ਤੱਕ) | -- |- | align="left" |NH 154A | align="right" |39.36 | align="right" |24.46 | colspan="2" |ਇਹ ਹਾਈਵੇਅ ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਚੱਕੀ, ਧਾਰ ਦੇ ਨੇੜੇ NH-154 ਦੇ ਜੰਕਸ਼ਨ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬਨੀਖੇਤ, ਚੰਬਾ ਨੂੰ ਜੋੜਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਭਰਮੌਰ ਵਿਖੇ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। (ਕਿਲੋਮੀਟਰ 0.00 ਤੋਂ 39.360) | -- |- | align="left" |NH 205 | align="right" |65.6 | align="right" |40.8 | colspan="2" |ਖਰੜ (ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਬਿੰਦੂ) - ਰੋਪੜ - ਕੀਰਤਪੁਰ ਸਾਹਿਬ - ਸਵਾਰਘਾਟ - ਨੌਨੀ - ਸ਼ਿਮਲਾ (ਯੂਪੀ ਤੋਂ HP ਬਾਰਡਰ) | -- |- | align="left" |NH 205A | align="right" |39.53 | align="right" |24.56 | colspan="2" |ਇਹ ਹਾਈਵੇਅ ਖਰੜ ਵਿਖੇ NH-5 ਦੇ ਜੰਕਸ਼ਨ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬਨੂੜ ਨੂੰ ਜੋੜਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਤੇਪਲਾ ਵਿਖੇ NH-44 ਦੇ ਜੰਕਸ਼ਨ 'ਤੇ ਖਤਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। | -- |- | align="left" |NH 254 | align="right" |155.17 | align="right" |96.42 | colspan="2" |ਇਹ ਹਾਈਵੇਅ ਮੁੱਦਕੀ ਵਿਖੇ NH-54 ਦੇ ਜੰਕਸ਼ਨ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਬਾਘਾਪੁਰਾਣਾ, ਸਲਾਬਤਪੁਰਾ, ਰਾਮਪੁਰਾ, ਮੌੜ, ਤਖ਼ਤ ਸ੍ਰੀ ਦਮਦਮਾ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਜੋੜਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹਰਿਆਣਾ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਡੱਬਵਾਲੀ ਨੇੜੇ NH-54 ਦੇ ਜੰਕਸ਼ਨ 'ਤੇ ਖਤਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। | -- |- | align="left" |NH 344 | align="right" |4.52 | align="right" |2.81 | colspan="2" |ਅੰਬਾਲਾ-ਨਾਰਾਇਣਗੜ੍ਹ-ਪੌਂਟਾ ਸਾਹਿਬ ਸੜਕ ਕਿ.ਮੀ. 9.230 ਤੋਂ 13.750 | -- |- | align="left" |NH 344A | align="right" |88 | align="right" |55 | colspan="2" |ਫਗਵਾੜਾ ਬਾਈਪਾਸ, ਬੰਗਾ, ਨਵਾਂਸ਼ਹਿਰ, ਬਲਾਚੌਰ - ਰੋਪੜ (ਰੋਪੜ ਸਿਟੀ ਸੈਕਸ਼ਨ: ਕਿਲੋਮੀਟਰ 81.900 ਤੋਂ 88.00 - PWD ਨਾਲ) | -- |- | align="left" |NH 344B | align="right" |35 | align="right" |22 | colspan="2" |ਇਹ ਹਾਈਵੇਅ ਫਗਵਾੜਾ ਵਿਖੇ NH-44 ਦੇ ਜੰਕਸ਼ਨ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਵਿਖੇ NH-3 ਦੇ ਜੰਕਸ਼ਨ 'ਤੇ ਖਤਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। | -- |- | align="left" |NH 354 | align="right" |305.39 | align="right" |189.76 | colspan="2" |ਹਾਈਵੇਅ ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਦੇ ਨੇੜੇ NH-54 ਦੇ ਜੰਕਸ਼ਨ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਡੇਰਾਬਾਬਾ ਨਾਨਕ, ਰਮਦਾਸ, ਅਜਨਾਲਾ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ (NH-3), ਚੱਬਲ ਕਲਾਂ, ਭਿੱਖੀਵਿੰਡ, ਅਮਰਕੋਟ, ਖੇਮ ਕਰਨ (ਭਾਰਤ-ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਬਾਰਡਰ), ਆਰਿਫਕੇ, ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ (NH-5), ਸਾਦਿਕ, ਸ੍ਰੀ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ (NH-754), ਰੁਪਾਣਾ ਨੂੰ ਜੋੜਦਾ ਹੈ ਅਤੇ NH-7 ਦੇ ਜੰਕਸ਼ਨ 'ਤੇ ਖਤਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। | -- |- | align="left" |NH 354B | align="right" |6 | align="right" |3.7 | colspan="2" |ਇਹ ਹਾਈਵੇਅ ਡੇਰਾ ਬਾਬਾ ਨਾਨਕ ਦੇ ਨੇੜੇ NH-354 ਦੇ ਜੰਕਸ਼ਨ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ-ਪਾਕਿ ਸਰਹੱਦ 'ਤੇ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। | -- |- | align="left" |NH 354E | align="right" |50.88 | align="right" |31.62 | colspan="2" |ਇਹ ਹਾਈਵੇ ਡੱਬਵਾਲੀ ਨੇੜੇ NH-09 ਦੇ ਜੰਕਸ਼ਨ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸੀਤੋ ਗੁੰਨੋ ਨੂੰ ਜੋੜਦਾ ਹੈ ਅਤੇ NH-07 'ਤੇ ਅਬੋਹਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। | -- |- | align="left" |NH 503A | align="right" |126.77 | align="right" |78.77 | colspan="2" |ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ-ਮਹਿਤਾ-ਸ੍ਰੀ ਹਰਗੋਬਿੰਦਪੁਰ-ਟਾਂਡਾ-ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ (8.27 ਤੋਂ 135.040) | -- |- | align="left" |NH 503 | align="right" |35.72 | align="right" |22.2 | colspan="2" |ਇਹ ਹਾਈਵੇਅ ਮੁਬਾਰਕਪੁਰ ਨੇੜੇ NH-3 ਦੇ ਜੰਕਸ਼ਨ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਰਾਜ ਦੇ ਅੰਬ, ਊਨਾ, ਡੇਹਲਾਨ, ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ, ਕੀਰਤਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਜੋੜਦਾ ਹੈ ਅਤੇ NH-205 ਦੇ ਜੰਕਸ਼ਨ 'ਤੇ ਖਤਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। |ਐਕਸਟੈਂਸ਼ਨ |- | align="left" |NH 703 | align="right" |234.72 | align="right" |145.85 | colspan="2" |ਜਲੰਧਰ (ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਬਿੰਦੂ) - ਨਕੋਦਰ - ਮੋਗਾ - ਬਰਨਾਲਾ, ਹੰਡਿਆਇਆ, ਮਾਨਸਾ, ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਝੁਨੀਰ, ਸਰਦੂਲਗੜ੍ਹ ਅਤੇ ਹਰਿਆਣਾ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਸਿਰਸਾ ਦੇ ਨੇੜੇ ਨਵੇਂ NH-9 ਦੇ ਜੰਕਸ਼ਨ 'ਤੇ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। (ਲੋਕ ਨਿਰਮਾਣ ਵਿਭਾਗ ਦੇ ਨਾਲ ਕਿਲੋਮੀਟਰ 0.00 ਤੋਂ 12.00 ਅਤੇ ਕਿਲੋਮੀਟਰ 149.00 ਤੋਂ 234.720) | -- |- | align="left" |NH 703A | align="right" |101.18 | align="right" |62.87 | colspan="2" |ਇਹ ਹਾਈਵੇਅ ਜਲੰਧਰ ਨੇੜੇ ਨਵੇਂ NH-3 ਦੇ ਜੰਕਸ਼ਨ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਕਪੂਰਥਲਾ, ਸੁਲਤਾਨਪੁਰ ਲੋਧੀ, ਪਿੰਡੀ, ਮੱਖੂ, ਮੱਲਾਂਵਾਲਾ ਨੂੰ ਜੋੜਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਰਿਫਕੇ ਨੇੜੇ ਨਵੇਂ NH-354 ਦੇ ਜੰਕਸ਼ਨ 'ਤੇ ਖਤਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। | -- |- | align="left" |NH 703B | align="right" |75.16 | align="right" |46.7 | colspan="2" |ਇਹ ਹਾਈਵੇਅ ਮੋਗਾ ਨੇੜੇ NH-703 ਦੇ ਜੰਕਸ਼ਨ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਹਰੀਕੇ ਨੂੰ ਜੋੜਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਖਾਲੜਾ ਵਿਖੇ ਖਤਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।{RD 0.00 ਤੋਂ 86.236 (RD 33.611 ਤੋਂ 44.680 ਓਵਰਲੈਪ ਹੈ)} | -- |- | align="left" |NH 754 | align="right" |74.49 | align="right" |46.29 | colspan="2" |ਇਹ ਹਾਈਵੇਅ ਬਠਿੰਡਾ ਨੇੜੇ ਨਵੇਂ NH-54 ਦੇ ਜੰਕਸ਼ਨ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਮੁਕਤਸਰ ਨੂੰ ਜੋੜਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਜਲਾਲਾਬਾਦ ਵਿਖੇ ਖਤਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। | -- |- | align="left" |NH 703AA | align="right" |50.25 | align="right" |31.22 | colspan="2" |ਇਹ ਹਾਈਵੇ ਕਪੂਰਥਲਾ ਨੇੜੇ NH-703A ਦੇ ਜੰਕਸ਼ਨ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਜੋੜਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਤਰਨਤਾਰਨ ਨੇੜੇ NH-54 ਦੇ ਜੰਕਸ਼ਨ 'ਤੇ ਖਤਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। | -- |} == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਦੀਆਂਂ ਸੜਕਾਂ]] gw73gvhh3jkz6ozesuu3zsz11lpm9sk 0 204399 837614 2026-04-26T07:57:21Z Jagmit Singh Brar 17898 Jagmit Singh Brar ਨੇ ਸਫ਼ਾ [[ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਰਾਜਮਾਰਗਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ]] ਨੂੰ [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਨੈਸ਼ਨਲ ਹਾਈਵੇਅ]] ’ਤੇ ਭੇਜਿਆ 837614 wikitext text/x-wiki #ਰੀਡਾਇਰੈਕਟ [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਨੈਸ਼ਨਲ ਹਾਈਵੇਅ]] d2lyugc288m7fmmzosv4xjub180a8vt