ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ pawiki https://pa.wikipedia.org/wiki/%E0%A8%AE%E0%A9%81%E0%A9%B1%E0%A8%96_%E0%A8%B8%E0%A8%AB%E0%A8%BC%E0%A8%BE MediaWiki 1.46.0-wmf.26 first-letter ਮੀਡੀਆ ਖ਼ਾਸ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਤਸਵੀਰ ਤਸਵੀਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਮੀਡੀਆਵਿਕੀ ਮੀਡੀਆਵਿਕੀ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਫਰਮਾ ਫਰਮਾ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਮਦਦ ਮਦਦ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਫਾਟਕ ਫਾਟਕ ਗੱਲ-ਬਾਤ TimedText TimedText talk ਮੌਡਿਊਲ ਮੌਡਿਊਲ ਗੱਲ-ਬਾਤ Event Event talk Topic 0 2300 838170 835024 2026-05-01T06:57:16Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 838170 wikitext text/x-wiki {{about|ਭਾਰਤ ਦੇ ਇੱਕ ਰਾਜ|ਭੂਗੋਲਿਕ ਖੇਤਰ|ਪੰਜਾਬ|ਇਸ ਨਾਮ ਦੀ ਹੋਰ ਵਰਤੋਂ|ਪੰਜਾਬ (ਗੁੰਝਲ-ਖੋਲ੍ਹ)}} {{Infobox Indian state or territory | name = ਪੰਜਾਬ | image_skyline = {{Photomontage | photo1a = Golden Temple, Amritsar, Punjab UNAG.jpg | photo2a = Virasat-e-Khalsa-Roxy.jpg | photo2b = Devi Talab Mandir.jpg | photo3a = Fateh Burj night.png | photo3b = Khalsa College-Monumentos de Amritsar-India16.JPG | photo4a = Panorama of Jallianwala Bagh-IMG 6348 (cropped).jpg | photo4b = Qila Mubarak In 2015.jpg | spacing = 2 | color_border = | color = | size = 260 | border = no | foot_montage = ਉੱਪਰ ਤੋਂ ਘੜੀ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ: [[ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ]]; [[ਦੇਵੀ ਤਾਲਾਬ ਮੰਦਰ|ਦੇਵੀ ਤਾਲਾਬ ਮੰਦਰ, ਜਲੰਧਰ]]; [[ਖਾਲਸਾ ਕਾਲਜ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ]]; [[ਕਿਲਾ ਮੁਬਾਰਕ]]; [[ਜੱਲ੍ਹਿਆਂਵਾਲਾ ਬਾਗ਼|ਜਲ੍ਹਿਆਂਵਾਲਾ ਬਾਗ ਯਾਦਗਾਰ]]; [[ਫਤਿਹ ਬੁਰਜ]]; [[ਵਿਰਾਸਤ-ਏ-ਖਾਲਸਾ]]}} | type = ਰਾਜ | etymology = ਪੰਜ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੀ ਧਰਤੀ | image_seal = Seal of the Government Of Punjab (Black On White).svg{{!}}class=skin-invert | image_map = IN-PB.svg | coordinates = {{coord|30.79|75.84|region:IN-PB_type:adm1st|display=inline,title}} | region = ਉੱਤਰ ਭਾਰਤ | before_was = [[ਪੂਰਬੀ ਪੰਜਾਬ]]<br/>[[ਪੈਪਸੂ]] | formation_date4 = 26 ਜਨਵਰੀ 1950 ਅਤੇ 1 ਨਵੰਬਰ 1966 (Reorganisation) | capital = ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ | largestcity = ਲੁਧਿਆਣਾ | districts = [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ|23]] | Governor = [[ਗੁਲਾਬ ਚੰਦ ਕਟਾਰੀਆ]] | Chief_Minister = [[ਭਗਵੰਤ ਮਾਨ]] | party = [[ਆਮ ਆਦਮੀ ਪਾਰਟੀ|ਆਪ]] | legislature_type = ਇੱਕ ਸਦਨੀ | assembly = [[ਪੰਜਾਬ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ]] | assembly_seats = 117 ਸੀਟਾਂ | rajya_sabha_seats = 7 ਸੀਟਾਂ | lok_sabha_seats = 13 ਸੀਟਾਂ | judiciary = [[ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਹਰਿਆਣਾ ਹਾਈਕੋਰਟ]] | area_total_km2 = 50362 | area_rank = 20ਵਾਂ | elevation_footnotes = <ref>{{Cite web |title=Know Punjab – Government of Punjab, India |url=https://punjab.gov.in/know-punjab/ |access-date=24 March 2023 |language=en-US |archive-date=13 July 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210713061012/https://punjab.gov.in/know-punjab/ |url-status=live }}</ref> | elevation_m = | elevation_max_m = 1,000 | elevation_max_point = ਨੈਣਾ ਦੇਵੀ ਰੇਂਜ ਦੀ ਬਿਨ੍ਹਾ ਨਾਮ ਵਾਲੀ ਚੋਟੀ | elevation_min_m = 105 | elevation_min_point = [[ਸਤਲੁਜ ਦਰਿਆ]] | population_footnotes = <ref>{{cite book | url=https://ruralindiaonline.org/en/library/resource/population-projections-for-india-and-states-2011-2036/ | title=Population Projections for India and States, 2011–2036 | date=July 2020 | access-date=25 March 2023 | archive-date=13 March 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230313055356/https://ruralindiaonline.org/en/library/resource/population-projections-for-india-and-states-2011-2036/ | url-status=live }}</ref> | population_total = {{IncreaseNeutral}} 31,188,000 | population_as_of = 2025 | population_rank = 16ਵਾਂ | population_density = 550 | population_urban = 42.55% | population_rural = 57.45% | population_demonym = [[ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ|ਪੰਜਾਬੀ]] | 0fficial_Langs = [[ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਪੰਜਾਬੀ]]<ref name="2011lang">{{cite web|url=http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM50thReport.pdf|title=Report of the Commissioner for linguistic minorities: 50th report (July 2012 to June 2013)|publisher=Commissioner for Linguistic Minorities, Ministry of Minority Affairs, Government of India|access-date=4 December 2016|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20160708012438/http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM50thReport.pdf|archive-date=8 July 2016}}</ref> | official_script = [[ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਪੀ]] | GDP_footnotes = <ref>{{cite web |last=Singh |first=Shruti |date=8 April 2025 |title=Punjab Budget Analysis 2025-26 |url=https://prsindia.org/files/budget/budget_state/punjab/2025/Punjab_Budget_Analysis_2025-26.pdf |website=[[PRS Legislative Research]] |access-date=17 July 2025}}</ref> | GDP_total = {{Increase}} $104.86 ਬਿਲੀਅਨ (ਨਾਮਾਤਰ)<br/>{{Increase}} $441.71 ਬਿਲੀਅਨ (ਪੀਪੀਪੀ) | GDP_year = 2025–26 ਅੰਦਾਜ਼ਨ | GDP_rank = 16ਵਾਂ | GDP_per_capita = {{Increase}} {{INRConvert|244527|lk=r}} (ਨਾਮਾਤਰ)<br/>{{Increase}} $14,163 (ਪੀਪੀਪੀ) | GDP_per_capita_rank = 19ਵਾਂ | HDI = {{Increase}} 0.698 {{color|orange|Medium}}<ref>{{cite web |title=India: Subnational HDI |url=https://globaldatalab.org/shdi/table/shdi/IND/ |website=Global Data Labs |access-date=8 June 2025}}</ref> | HDI_year = 2022 | HDI_rank = 12ਵਾਂ | literacy = 83.4%<ref>{{Cite book |url=https://www.mospi.gov.in/sites/default/files/publication_reports/AnnualReport_PLFS2023-24L2.pdf |title=Annual Report, Periodic Labour Force Survey (PLFS) (July 2023 – June 2024) |date=23 September 2024 |publisher=National Sample Survey Office, Ministry of Statistics and Programme Implementation, Government of India |pages=A-10 |chapter=Appendix-A: Detailed tables, Table (7): Literacy rate (in per cent) of persons of different age groups for each State/UT (persons, age-group (years): 7 & above, rural+urban (column 6))}}</ref> | literacy_year = 2024 | literacy_rank = 23ਵਾਂ | sex_ratio = 906[[ਔਰਤ|♀]]/1000 [[ਮਰਦ|♂]]<ref>{{Cite web |title=Sex ratio of State and Union Territories of India as per National Health survey (2019–2021) |url=https://main.mohfw.gov.in/basicpage-14 |website=Ministry of Health and Family Welfare, India |access-date=8 January 2023 |archive-date=8 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230108164803/https://main.mohfw.gov.in/basicpage-14 |url-status=live }}</ref> | sexratio_year = 2025 | sexratio_rank = 25ਵਾਂ | iso_code = IN-PB | registration_plate = PB | website = punjab.gov.in | mammal = [[ਕਾਲਾ ਹਿਰਨ]] | bird = ਉੱਤਰੀ ਗੋਸ਼ਾਕ<ref>{{cite news|title=State Bird is BAAZ|url=http://www.dayandnightnews.com/2011/05/baaz-is-back-as-punjabs-state-bird|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20140714213412/http://www.dayandnightnews.com/2011/05/baaz-is-back-as-punjabs-state-bird/|archive-date=14 July 2014}}</ref> | fish = [[ਸਿੰਧ ਦਰਿਆ ਡਾਲਫਿਨ]] | flower = [[ਗਲੈਡੀਓਲਸ]] | tree = [[ਟਾਹਲੀ]] | fruit = [[ਮੈਂਡਰਿਨ ਸੰਤਰਾ|ਮੈਂਡਰਿਨ]] | image_highway = SH IN-PB.png | SH_numbers = [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਸਟੇਟ ਹਾਈਵੇਅਸ ਦੀ ਸੂਚੀ|PB SH1 - PB SH41]] }} '''ਪੰਜਾਬ''' ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮੀ [[ਭਾਰਤ]] ਦਾ ਇੱਕ ਰਾਜ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਸਮੁੱਚੇ [[ਪੰਜਾਬ ਖੇਤ‍ਰ]] ਦਾ ਇੱਕ ਭਾਗ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਦੂਸਰਾ ਭਾਗ [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] ਵਿੱਚ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਚੜ੍ਹਦਾ ਪੰਜਾਬ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਾਲੇ ਖੇਤਰ ਨੂੰ [[ਪੰਜਾਬ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ|ਲਹਿੰਦਾ ਪੰਜਾਬ]] ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਦੀ ਸਰਹੱਦ ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ ਕੇਂਦਰ ਸ਼ਾਸਤ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ [[ਜੰਮੂ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ (ਰਾਜ)|ਜੰਮੂ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ]], ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ [[ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]], ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ [[ਹਰਿਆਣਾ]], ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ [[ਰਾਜਸਥਾਨ]] ਅਤੇ ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ [[ਪੰਜਾਬ (ਪਾਕਿਸਤਾਨ)|ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਪੰਜਾਬ]] ਨਾਲ<ref name="Borders">{{cite web|title=Border Area Development Programmes in Punjab|url=http://pbplanning.gov.in/pdf/Annexure-VI.pdf|publisher=Department of Planning Punjab|access-date=22 March 2017|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160910030353/http://pbplanning.gov.in/pdf/annexure-vi.pdf|archive-date=10 September 2016}}</ref> ਲੱਗਦੀ ਹੈ। ਰਾਜ ਦਾ ਖੇਤਰਫਲ 50,362 ਵਰਗ ਕਿਲੋਮੀਟਰ (19,445 ਵਰਗ ਮੀਲ) ਦਾ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਭਾਰਤ ਦੇ ਕੁਲ [https://www.panjaabstudy.com/2022/07/gk-questions-in-punjabi-general-knowledge-in-punjabi.html ਭੂਗੋਲਿਕ ਖੇਤਰ] ਦਾ 1.53% ਹੈ।<ref name="censusofficial">{{cite web|title=Official site of the Ministry of Statistics and Programme Implementation, India|url=http://mospi.nic.in/mospi_new/upload/SYB2013/ch2.html|access-date=20 July 2013|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20131203163229/http://mospi.nic.in/mospi_new/upload/SYB2013/ch2.html|archive-date=3 December 2013}}</ref> ਇਹ ਭਾਰਤ ਦਾ ਖੇਤਰਫਲ ਵਜੋਂ 20ਵਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਰਾਜ ਹੈ। ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮੁੱਖ ਸ਼ਹਿਰ [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ]], [[ਲੁਧਿਆਣਾ]], [[ਜਲੰਧਰ]], [[ਬਠਿੰਡਾ]], [[ਮੋਗਾ]], [[ਸੰਗਰੂਰ]], [[ਮੋਹਾਲੀ]] ਅਤੇ [[ਪਟਿਆਲਾ]] ਹਨ। ਇਸ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ [[ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ]] ਹੈ। 1947 ਵਿਚ [[ਭਾਰਤ ਦੀ ਵੰਡ]] ਤੋਂ ਬਾਅਦ [[ਬਰਤਾਨਵੀ ਭਾਰਤ]] ਦੇ '''ਪੰਜਾਬ''' ਸੂਬੇ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦਰਮਿਆਨ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। 1966 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਮੁੜ ਵੰਡ ਹੋਈ ਸੀ। ਇਸ ਦੇ ਤਿੰਨ ਹਿੱਸੇ ਕੀਤੇ ਗਏ ਅਤੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ [[ਹਰਿਆਣਾ]] ਅਤੇ [[ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]] ਹੋਂਦ ਵਿੱਚ ਆਏ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਬਣਿਆ। ਇਹ ਭਾਰਤ ਦਾ ਇਕੱਲਾ ਸੂਬਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ [[ਸਿੱਖ]] ਬਹੁਮਤ (59%) ਵਿੱਚ ਹਨ। ਯੂਨਾਨੀ ਲੋਕ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ''ਪੈਂਟਾਪੋਟਾਮੀਆ'' ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣਦੇ ਸਨ ਜੋ ਕਿ ਪੰਜ ਇਕੱਠੇ ਹੁੰਦੇ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦਾ ਅੰਦਰੂਨੀ ਡੈਲਟਾ ਹੈ। ਪਾਰਸੀਆਂ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਗ੍ਰੰਥ ''ਅਵੈਸਟਾ'' ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਪੁਰਾਤਨ '''ਹਪਤਾ ਹੇਂਦੂ''' ਜਾਂ '''ਸਪਤ-ਸਿੰਧੂ''' (ਸੱਤ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੀ ਧਰਤੀ) ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਤਿਹਾਸਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪੰਜਾਬ ਯੂਨਾਨੀਆਂ, ਮੱਧ ਏਸ਼ੀਆਈਆਂ, ਅਫ਼ਗਾਨੀਆਂ ਅਤੇ ਇਰਾਨੀਆਂ ਲਈ ਭਾਰਤੀ ਉਪ-ਮਹਾਂਦੀਪ ਦਾ ਪ੍ਰਵੇਸ਼-ਦੁਆਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕਿੱਤਾ [[ਖੇਤੀਬਾੜੀ]] ਹੈ। ਇਹ ਭਾਰਤ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਕਣਕ ਉਤਪਾਦਕ ਹੈ। ਕਣਕ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪੈਦਾਵਾਰ [[ਫ਼ਤਹਿਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ|ਫ਼ਤਿਹਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ]] ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਏਸ਼ੀਆ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਅਨਾਜ ਮੰਡੀ '''[[ਖੰਨਾ]]''' ਵਿਖੇ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਵੀ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਉਦਯੋਗ: ਵਿਗਿਆਨਕ ਉਪਕਰਣ, ਖੇਤੀਬਾੜੀ, ਖੇਢ ਅਤੇ ਬਿਜਲੀ ਸੰਬੰਧੀ ਸਮਾਨ, ਸਿਲਾਈ ਮਸ਼ੀਨਾਂ, ਮਸ਼ੀਨੀ ਸੰਦ, ਸਟਾਰਚ, ਸਾਈਕਲ, ਖੰਡ, ਖਾਦ ਵਰਗੀਆਂ ਵਸਤਾਂ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ, ਵਿੱਤੀ ਰੁਜ਼ਗਾਰ, ਸੈਰ-ਸਪਾਟਾ ਹਨ। ਪੂਰੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਵਿਖੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਇਸਪਾਤ ਦੇ ਰੋਲਰ ਮਿੱਲਾਂ ਦੇ ਕਾਰਖਾਨੇ ਹਨ ਜੋ ਕਿ ਫ਼ਤਹਿਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਇਸਪਾਤ ਨਗਰੀ [[ਮੰਡੀ ਗੋਬਿੰਦਗੜ੍ਹ]] ਵਿਖੇ ਹਨ। ਇਸ ਨੂੰ ਸਟੀਲ ਦਾ ਘਰ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। == ਸ਼ਬਦ ਉਤਪਤੀ == ਪੰਜਾਬ [[ਫ਼ਾਰਸੀ ਭਾਸ਼ਾ]] ਦੇ ਦੋ ਸ਼ਬਦਾਂ 'ਪੰਜ' ਅਤੇ 'ਆਬ' ਦਾ ਮੇਲ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਮਤਲਬ ''ਪੰਜ ਪਾਣੀ'' ਅਤੇ ਸ਼ਾਬਦਿਕ ਅਰਥ ''ਪੰਜ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੀ ਧਰਤੀ'' ਹੈ। ਇਹ ਪੰਜ ਦਰਿਆ: [[ਸਤਲੁਜ]], [[ਬਿਆਸ ਦਰਿਆ|ਬਿਆਸ]], [[ਰਾਵੀ]], [[ਚਨਾਬ ਦਰਿਆ|ਚਨਾਬ]] ਅਤੇ [[ਜੇਹਲਮ ਦਰਿਆ|ਜਿਹਲਮ]] ਹਨ। == ਇਤਿਹਾਸ == [[ਮਹਾਂਭਾਰਤ]] ਸਮੇਂ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਪੰਚਨਦ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ਼ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ<ref>{{cite book|author=Bombay (INDIA) : State) |title=Gazetteer of the Bombay Presidency ... |url=http://books.google.com/books?id=0bkMAAAAIAAJ |accessdate=18 January 2012 |year=1896 |publisher=Printed at the Government Central Press}}</ref><ref>Gazetteer of the Bombay Presidency ..., Volume 1, Part 1-page-11</ref>। [[ਹੜੱਪਾ]] (ਇਸ ਸਮੇਂ [[ਪੰਜਾਬ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ]],[[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] ਵਿੱਚ) ਜਿਹੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਕਰਕੇ ਸਿੰਧੂ-ਘਾਟੀ ਸੱਭਿਅਤਾ ਪੰਜਾਬ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਕਾਫੀ ਵੱਡੇ ਹਿੱਸੇ 'ਚ ਫੈਲੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਵੈਦਿਕ ਸੱਭਿਅਤਾ ਸਰਸਵਤੀ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਪੰਜਾਬ ਸਮੇਤ ਲਗਭਗ ਪੂਰੇ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ 'ਚ ਫੈਲੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਪੰਜਾਬ [[ਗੰਧਾਰ]], ਮਹਾਂਜਨਪਦ, ਨੰਦ, ਮੌਰੀਆ, ਸ਼ੁੰਗ, ਕੁਸ਼ਾਨ, ਗੁਪਤ ਖ਼ਾਨਦਾਨ, ਗੁੱਜਰ-ਪ੍ਰਤੀਹਾਰ ਅਤੇ ਹਿੰਦੂ ਸ਼ਾਹੀ ਸਮੇਤ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸਾਮਰਾਜ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਸੀ। ਸਿਕੰਦਰ ਦੇ ਹਮਲੇ ਦੇ ਦੂਰ ਪੂਰਵੀ ਸੀਮਾ ਸਿੰਧੂ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਡੇ ਸੀ। ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਨਿੱਖਰੀ ਅਤੇ ਵਪਾਰਕ ਸ਼ਹਿਰਾਂ (ਜਿਵੇਂ ਜਲੰਧਰ ਅਤੇ ਲੁਧਿਆਣਾ) ਦੀ ਜਾਇਦਾਦ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ। ਆਪਣੇ ਭੂਗੋਲਿਕ ਟਿਕਾਣੇ ਕਰਕੇ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਇਲਾਕਾ ਪੱਛਮ ਅਤੇ ਪੂਰਬ ਵੱਲੋਂ ਲਗਾਤਾਰ ਹਮਲਿਆਂ ਅਤੇ ਹੱਲਿਆਂ ਹੇਠ ਰਿਹਾ। ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਫ਼ਾਰਸੀਆਂ, ਯੂਨਾਨੀਆਂ, ਸਿਥੀਅਨਾਂ, ਤੁਰਕਾਂ, ਅਤੇ ਅਫ਼ਗਾਨੀਆਂ ਦੇ ਹਮਲਿਆਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਪੰਜਾਬ ਨੇ ਕਈ ਸੌ ਸਾਲ ਖ਼ੂਨ-ਖ਼ਰਾਬਾ ਝੱਲਿਆ। ਇਸ ਦੀ ਵਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਨਿਵੇਕਲਾ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਹੈ ਜੋ ਹਿੰਦੂ, ਬੋਧੀ, ਫ਼ਾਰਸੀ/ਪਾਰਸੀ, ਮੱਧ-ਏਸ਼ੀਆਈ, ਇਸਲਾਮੀ, ਅਫ਼ਗਾਨ, ਸਿੱਖ ਅਤੇ ਬਰਤਾਨਵੀ ਤੱਤਾਂ ਨੂੰ ਜੋੜਦਾ ਹੈ। ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ [[ਤਕਸ਼ਿਲਾ]] ਸ਼ਹਿਰ [[ਭਰਤ]] (ਭਗਵਾਨ [[ਰਾਮ]] ਦੇ ਭਰਾ) ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਤਕਸ਼ ਵੱਲੋਂ ਥਾਪਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਇੱਥੇ ਦੁਨੀਆਂ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਤਕਸ਼ਿਲਾ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਸੀ ਜਿਸ ਦਾ ਇੱਕ ਅਧਿਆਪਕ ਮਹਾਨ ਵੈਦਿਕ ਵਿਚਾਰਕ ਅਤੇ ਸਿਆਸਤਦਾਨ ਚਾਣਕਯ ਮੁਨੀ ਸੀ। ਤਕਸ਼ਿਲਾ ਮੌਰੀਆ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਵੇਲੇ ਵਿੱਦਿਅਕ ਅਤੇ ਬੌਧਿਕ ਚਰਚਾ ਦਾ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਕੇਂਦਰ ਸੀ। ਹੁਣ ਇਹ [[ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ]] ਦਾ ਇੱਕ [[ਵਿਸ਼ਵ ਵਿਰਾਸਤ ਟਿਕਾਣਾ]] ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਕਈ ਫ਼ਾਰਸੀ ਸਾਮਰਾਜਾਂ ਦੇ ਵਿੱਚ ਸੰਪਰਕ ਦਾ ਉਹ ਸਮਾਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮਹੱਤਵ ਰੱਖਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਇਸ ਦੇ ਕੁੱਝ ਹਿੱਸੇ ਜਾਂ ਤਾਂ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਰਲ਼ ਗਏ ਜਾਂ ਫ਼ਾਰਸੀ ਬਾਦਸ਼ਾਹਾਂ ਨੂੰ ਟੈਕਸਾਂ ਦੇ ਭੁਗਤਾਨ ਬਦਲੇ ਅਜ਼ਾਦ ਇਲਾਕੇ ਬਣੇ ਰਹੇ। ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਸਦੀਆਂ ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ ਫ਼ਾਰਸੀ ਮੁਗ਼ਲ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਬਣ ਗਈ, ਫ਼ਾਰਸੀ ਵਾਸਤੂਕਲਾ, ਕਵਿਤਾ, ਕਲਾ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤ ਖੇਤਰ ਦੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦਾ ਇੱਕ ਅਨਿੱਖੜਵਾਂ ਹਿੱਸਾ ਸਨ। ਮੱਧ 19ਵੀ ਸਦੀ 'ਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੇ ਆਉਣ ਤੱਕ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਦਫ਼ਤਰੀ ਭਾਸ਼ਾ [[ਫ਼ਾਰਸੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਫ਼ਾਰਸੀ]] ਸੀ ਜਿਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਹ ਖ਼ਤਮ ਕਰ ਦਿਤੀ ਗਈ ਅਤੇ ਪ੍ਰਬੰਧਕੀ ਭਾਸ਼ਾ [[ਉਰਦੂ ਭਾਸ਼ਾ|ਉਰਦੂ]] ਬਣਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। == ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਕਹਾਣੀ == ਪ੍ਰਾਚੀਨ [[ਪੰਜਾਬ]] ਦੀਆਂ ਭੂਗੋਲਿਕ ਹੱਦਾਂ ਤੇ ਸਰਹੱਦਾਂ ਦੋ ਦਰਿਆਵਾਂ ਨਾਲ ਚੱਲਦੀਆਂ ਆਈਆਂ ਹਨ: ਪੂਰਬ (ਚੜ੍ਹਦੇ) ਵੱਲ ਜਮਨਾ ਅਤੇ ਪੱਛਮ (ਲਹਿੰਦੇ) ਵੱਲ [[ਸਿੰਧ]] ਦਰਿਆ। ਸਾਂਝੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਹੱਦਬੰਦੀ ਤੈਅ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦਰਮਿਆਨ ਪੰਜ ਦਰਿਆ ਵਹਿੰਦੇ ਹਨ। # [[ਜੇਹਲਮ ਦਰਿਆ|ਜੇਲ੍ਹਮ]] # [[ਚਨਾਬ]] # [[ਰਾਵੀ ]] # [[ਬਿਆਸ]] # [[ਸਤਲੁਜ]] === ਸਪਤ-ਸਿੰਧੂ === ਸੱਤਾਂ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੀ ਇਹ ਧਰਤੀ ਸਪਤ-ਸਿੰਧੂ ਕਹਾਉਂਦੀ ਸੀ। ਸਮੇਂ ਦੇ ਫੇਰ ਨਾਲ ਇਹ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸੂਬਾ ਪੰਜ-ਨਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਿਮਟ ਕੇ ਪੰਜ-ਨਦ ਅਖਵਾਇਆ, ਜੋ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦੀ ਆਮਦ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ‘ਪੰਜ-ਆਬ’ ਬਣ ਗਿਆ। ਸੰਨ 1799 ਤੋ 1849 ਈਸਵੀ ਤੱਕ ਪੰਜਾਬ ਉੱਪਰ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਹਕੂਮਤ ਰਹੀ ਜਿਸ ਨੂੰ ਖ਼ਾਲਸੇ ਦਾ ਰਾਜ ਜਾ ਖਾਲਸਾ ਰਾਜ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਪਟਿਆਲ਼ਾ ਰਿਆਸਤ ਦੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ਨੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੀ ਅਧੀਨਗੀ ਮੰਨ ਲਈ ਤੇ ਪਟਿਆਲ਼ਾ ਰਿਆਸਤ ਤੋਂ ਸਤਲੁਜ ਦਰਿਆ ਤੱਕ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਲੁਧਿਆਣਾ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਸਤਲੁਜ ਦਰਿਆ ਤੱਕ ਕਾਬਜ਼ ਹੋ ਗਏ ਤੇ 1849 ਵਿੱਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਅਜ਼ਾਦ ਦੇਸ਼ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਕੂਟਨੀਤੀ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਅਧੀਨ ਕਰ ਲਿਆ। 1849 ਤੋ 1947 ਤੱਕ ਪੰਜਾਬ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਭਾਰਤ ਦਾ ਗੁਲਾਮ ਰਿਹਾ ਤੇ 1947 ਈ: ਦੀ ਵੰਡ ਸਮੇਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਦੋ ਟੁਕੜੇ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦੋ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ। ਜਿਸ ਨੂੰ ਚੜ੍ਹਦਾ ਪੰਜਾਬ (ਭਾਰਤ) ਤੇ ਲਹਿੰਦਾ ਪੰਜਾਬ (ਪਾਕਿਸਤਾਨ) ਦਾ ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਤੇ ਅੱਜ ਕੱਲ੍ਹ ਜਿਸ ਨੂੰ ਅਸੀ ਦੇਖਦੇ ਹਾਂ। ਜਦੋ ਭਾਰਤ-ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵੰਡ ਵੇਲੇ ਪੰਜਾਬ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਤਾਂ ਉਹ ਢਾਈ-ਢਾਈ ਦਰਿਆਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ। ਲਹਿੰਦੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਜਲਧਾਰਾ ਦੇ ਹਿੱਸੇ [[ਸਿਆਲਕੋਟ]], [[ਲਾਹੌਰ]] ਤੇ [[ਮਿੰਟਗੁਮਰੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਮਿੰਟਗੁਮਰੀ]] ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਅਤੇ [[ਬਹਾਵਲਪੁਰ]] ਦੀ ਰਿਆਸਤ ਆ ਗਏ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਲੋਕ-ਗੀਤਾਂ ਵਿੱਚ ਬੋਲਦੀ ਅਤੇ ਅਜ਼ੀਮ ਸ਼ਹਾਦਤਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ [[ਰਾਵੀ]] ਵੀ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ। === ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਪੰਜ ਡਵੀਜ਼ਨਾਂ === ਬਟਵਾਰੇ ਵੇਲੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਪੰਜ ਡਵੀਜ਼ਨਾਂ ਅਤੇ ਉੱਣਤੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਸਨ। #[[ਅੰਬਾਲਾ]] ਡਵੀਜ਼ਨ ਵਿੱਚ ਗੁੜਗਾਉਂ, ਰੋਹਤਕ, ਕਰਨਾਲ, ਹਿਸਾਰ, ਸ਼ਿਮਲਾ ਅਤੇ ਅੰਬਾਲਾ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। #[[ਲਾਹੌਰ]] ਡਵੀਜ਼ਨ ਵਿੱਚ ਲਾਹੌਰ, ਗੁਜਰਾਂਵਾਲਾ, ਸ਼ੇਖੂਪੁਰਾ, ਸਿਆਲਕੋਟ, ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਅਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਛੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਆਉਂਦੇ ਸਨ। #[[ਰਾਵਲਪਿੰਡੀ]] ਵਿੱਚ ਜੇਹਲਮ, ਗੁਜਰਾਤ, ਰਾਵਲਪਿੰਡੀ, ਅਟਕ, ਸ਼ਾਹਪੁਰਾ ਅਤੇ ਮੀਆਂਵਾਲੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਸਨ। #[[ਜਲੰਧਰ]] ਵਿੱਚ ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ, ਜਲੰਧਰ, ਲੁਧਿਆਣਾ, ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਅਤੇ ਕਾਂਗੜਾ ਆਉਂਦੇ ਸਨ। #[[ਮੁਲਤਾਨ]] ਡਵੀਜ਼ਨ ਵਿੱਚ ਲਾਇਲਪੁਰ, ਝੰਗ, ਮੁਲਤਾਨ, ਮੁਜ਼ੱਫ਼ਰਗੜ੍ਹ ਅਤੇ ਡੇਰਾ ਗਾਜ਼ੀ ਖ਼ਾਨ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਪੁਰਾਣਾ ਪੰਜਾਬ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਸੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ [[ਪੰਜਾਬ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ|ਲਹਿੰਦਾ ਪੰਜਾਬ,]] [[ਜੰਮੂ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ (ਰਾਜ)|ਜੰਮੂ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ]], [[ਹਿਮਾਚਲ]] , [[ਹਰਿਆਣਾ]], [[ਰਾਜਸਥਾਨ]] , [[ਦਿੱਲੀ]] ਵੀ ਆਉਂਦੇ ਸਨ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਸੂਬਿਆਂ ਨੂੰ ਮਿਲਾ ਕੇ ਇੱਕ ਦੇਸ਼ ਬਣਦਾ ਸੀ ਉਸ ਸਮੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਪੰਜ ਡਵੀਜ਼ਨਾਂ ਅਤੇ ਉੱਣਤੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਸਨ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਰੀਤੀ ਰਿਵਾਜ ਵੱਖ ਸਨ, ਰਹਿਣ-ਸਹਿਣ ਵੱਖ ਸੀ, ਬੋਲੀ ਵੱਖ ਸੀ, ਪਹਿਰਾਵਾ ਵੱਖ ਸੀ, ਕਾਨੂੰਨ ਵੱਖ ਸੀ। ਪਰ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸੰਨ 1947 ਨੂੰ ਇਹਨਾਂ ਸਿਆਸਤਦਾਨਾਂ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਦੋ ਹਿੱਸੇ ਕਰ ਦਿੱਤੇ। ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਚਲਾ ਗਿਆ ਤੇ ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਰਲਾ ਲਿਆ ਗਿਆ। ਸੰਨ 1966 ਨੂੰ ਇੱਕ ਵਾਰ ਫਿਰ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਟੁਕੜੇ ਕੀਤੇ ਗਏ ਤੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚੋਂ ਦੋ ਹੋਰ ਸਟੇਟਾਂ [[ਹਰਿਆਣਾ]] ਤੇ [[ਹਿਮਾਚਲ]] ਬਣਾ ਦਿੱਤੀਆਂ ਇਹ ਸਭ ਤਾਂ ਹੀ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਕਿ ਦੁਬਾਰਾ ਕਿਤੇ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਕਾਇਮ ਨਾ ਹੋ ਸਕੇ ਤੇ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਸੂਬਾ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਇੱਕ ਦੇਸ਼ ਨਾ ਬਣ ਸਕੇ। ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਸੰਨ 1849 ਵਿਚ ਪੰਜਾਬ ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕੀਤਾ ਸੀ । ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਜ਼ਿਕਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਸਮੇਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਗਵਰਨਰ ਹਾਰਡਿੰਗ ਤੇ ਲਾਰਡ ਲਾਰੈਂਸ ਦਾ ਦਫ਼ਤਰ ਕਲਕੱਤਾ ਵਿੱਚ ਸੀ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਨਹੀ, ਕਵੀ ਸ਼ਾਹ ਮੁਹੰਮਦ ਜੰਗਨਾਮੇ ਕਿਤਾਬ ਵਿੱਚ ਲਿਖਦਾ - ਜੰਗ ਹਿੰਦ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਹੋਣ ਲੱਗਾ ਦੋਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀ ਫ਼ੌਜਾਂ ਭਾਰੀਆਂ ਨੇ - ਮਤਲਬ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਤੇ ਹਿੰਦੋਸਤਾਨ ਦੋਵੇਂ ਵੱਖ - ਦੇਸ਼ ਹਨ। ਇਹ ਕਿਤਾਬ ਕਵੀ ਸ਼ਾਹ ਮੁਹੰਮਦ ਨੇ 1900 ਸੰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੀ ਲਿਖੀ ਹੈ। ਜੰਗਨਾਮਾ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਾਰਾ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਦਾ ਤੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਸਾਰਾ ਇਤਿਹਾਸ ਹੈ। === ਲਹਿੰਦੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਟੁਕੜੇ === ਲਹਿੰਦੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਟੁਕੜੇ ਕਰ ਕੇ ਉਸ ‘ਚੋਂ ਮੁਲਤਾਨ ਜਾਂ ਬਹਾਵਲਪੁਰ ਵਰਗੇ ਖਿੱਤੇ ਕੱਢ ਦਿੱਤੇ ਜਾਣ ਤਾਂ ਇਤਿਹਾਸ ਨਾਲ ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਜ਼ਿਆਦਤੀ ਕੀ ਹੋਵੇਗੀ? ਇਹ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਉਹ ਖਿੱਤਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਸਾਡੇ ਸੂਫ਼ੀ-ਸੰਤਾਂ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨੇ ਸਰਬ-ਸਾਂਝੀਵਾਲਤਾ ਦੀ ਬਾਣੀ ਰਚੀ। ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਆਦਿ ਕਵੀ [[ਬਾਬਾ ਫ਼ਰੀਦ]] ਮੁਲਤਾਨ ਵਿੱਚ ਵਿੱਦਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ [[ਕੰਧਾਰ]], [[ਮੱਕਾ|ਮੱਕੇ]] ਅਤੇ [[ਬਗ਼ਦਾਦ]] ਦੀ ਜ਼ਿਆਰਤ ‘ਤੇ ਗਏ ਸਨ। ਅਤੇ ਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਲਹਿੰਦੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਬੋਲੀ ਦਾ ਚੋਖਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੈ। ਉਸ ਖਿੱਤੇ ਦੇ ਵਾਸੀਆਂ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਹੈ ਉਹ ਪੰਜਾਬੀ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ [[ਸਰਾਇਕੀ]] ਬੋਲੀ ਬੋਲਦੇ ਹਨ। ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਰਚੀਆਂ-ਮਿਚੀਆਂ ਬੋਲੀਆਂ ਨੂੰ ਨਿਖੇੜਨਾ ਦੋ ਸਕੇ ਭਰਾਵਾਂ ਦੀ ਪੀਡੀ ਗਲਵੱਕੜੀ ਖੋਲ੍ਹਣ ਵਾਂਗ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਬਹਾਵਲਪੁਰ ਮੂਲ ਦੇ ਲੋਕ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਹੋਰ ਖਿੱਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵਸਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬੋਲੀ ਦਾ ਆਪਣਾ ਵਿਸਮਾਦੀ ਰੰਗ ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਵੰਨ-ਸੁਵੰਨਤਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਸਰਾਇਕੀ ਦੇ ਆਧਾਰ ‘ਤੇ ਵੱਖਰਾ ਪੰਜਾਬ ਮੰਗਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੇ ਪ੍ਰਸਤਾਵਿਤ ਸੂਬੇ ਨੂੰ ‘ਸਰਾਇਕਸਤਾਨ’ ਦਾ ਨਾਂ ਵੀ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਵੈਸੇ ਪੰਜਾਬੀ ਨੂੰ ਹੱਕ ਉਦੋਂ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਮਿਲਿਆ ਜਦੋਂ [[ਸ਼ੁੱਕਰਚੱਕੀਆ ਮਿਸਲ]] ਦੇ ਮੋਹਰੀ, ਸਰਦਾਰ ਚੜ੍ਹਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਪੋਤਰੇ [[ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ]] ਨੇ 19 ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਸੰਨ 1799 ਵਿੱਚ ਲਾਹੌਰ ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸਮੇਂ [[ਲਾਹੌਰ]] ਹੀ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ। ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦੇ ਰਾਜ ਦਾ ਸੁਪਨਾ ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਦੀ ਸਾਜਨਾ ਤੋਂ ਕੇਵਲ ਸੌ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਹੀ ਪੂਰਾ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਅਫ਼ਸੋਸ, ਪੰਜਾਬੀ ਮਾਂ ਦੇ ਮਾਣਮੱਤੇ ਪੁੱਤ ਦੇ ਰਾਜ ਵੇਲੇ ਲਾਹੌਰ ਦਰਬਾਰ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਪੰਜਾਬੀ ਦੀ ਬਜਾਏ ਫ਼ਾਰਸੀ ਸੀ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਚੜ੍ਹਦੇ ਅਤੇ ਮੱਧ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਪੈਰ ਜਮਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਸ਼ਮੀਰ, ਮੁਲਤਾਨ ਅਤੇ ਖ਼ੈਬਰ ਤਕ ਰਾਜ ਜਮਾ ਲਿਆ ਸੀ। ਭਾਵ, ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਭੂਗੋਲਿਕ ਹੱਦਾਂ ਦੂਰ-ਦੂਰ ਤਕ ਫੈਲ ਗਈਆਂ ਸਨ। ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਕਦੇ ਵੀ ਇੱਕ ਖਿੱਤੇ ਦੇ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਪ੍ਰਵਾਨ ਨਾ ਕੀਤਾ। ਮੁਲਤਾਨ ਦਾ ਇਲਾਕਾ ਤਾਂ ਕਈ ਸਦੀਆਂ, ਸਿੰਧ ਦਾ ਅਨਿੱਖੜਵਾਂ ਭਾਗ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ। ਪੰਜਾਬੀ ਸੂਬਾ 1 ਨਵੰਬਰ, 1966 ਨੂੰ ਵਜੂਦ ਵਿਚ ਆਇਆ। ਨਵੇਂ ਬਣੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ [[ਗੋਪੀ ਚੰਦ ਭਾਰਗਵ]] ਸਨ। ਨਵੇਂ ਬਣੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਰਾਜਪਾਲ ਧਰਮਵੀਰ ਸਨ। ਇਸ ਵਿਚ 17 ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਤੇ 83 ਤਹਿਸੀਲਾਂ ਸਨ। ਨਵੇਂ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਆਬਾਦੀ 1 ਕਰੋੜ, 11 ਲੱਖ, 47 ਹਜ਼ਾਰ 54 ਸੀ ਅਤੇ ਰਕਬਾ 50,225 ਵਰਗ ਕਿਲੋਮੀਟਰ। ਇਸ ਵਿਚ ਸਿੱਖ ਆਬਾਦੀ 56% ਸੀ। 1967 ਦੀਆਂ ਅਸੈਂਬਲੀ ਚੋਣਾਂ ਵਿਚ, 104 ਹਲਕਿਆਂ ਵਿਚੋਂ 62 ਤੇ 1969 ਵਿਚ 81 ਸਿੱਖ ਮੈਂਬਰ ਚੁਣੇ ਗਏ ਸਨ। ਪਹਿਲੀ ਨਵੰਬਰ, 1966 ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਹੋਇਆ। ===ਮਨੋਰੰਜਨ=== ਪੁਰਾਣੇ ਸਮੇਂ ਮਨੋਰੰਜਨ ਦੇ ਸਾਧਨ ਘੱਟ ਹੀ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਜਦੋਂ ਮੇਲੇ ਲੱਗਦੇ ਤਾਂ ਸਾਰਾ ਪਿੰਡ ਹੀ ਉਧਰ ਨੂੰ ਮੁਹਾਰ ਕਰ ਦਿੰਦਾ। ਕਈ-ਕਈ ਦਿਨ ਤੋਂ ਤਿਆਰੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ, ਨਵੇਂ ਕੱਪੜੇ ਸਿਊਣ ਦੇ ਦੇਣੇ। ਹਰੇਕ ਲਈ ਅੰਦਰੋਂ-ਅੰਦਰੀ ਚਾਅ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਕਿਸੇ ਇਕ ਪਿੰਡ ਗੀਤਾਂ ਦਾ ਅਖਾੜਾ ਲੱਗਣਾ ਤਾਂ ਕਈ-ਕਈ ਪਿੰਡ ਉਸ ਨੂੰ ਸੁਣਨ ਲਈ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਹਰੇਕ ਨੇ ਮੇਲੇ ਵਾਸਤੇ ਪੈਸੇ ਜੋੜਨੇ। ਕਿਸੇ ਨੇ ਵੰਗਾਂ ਲੈਣੀਆਂ, ਕਿਸੇ ਨੇ ਹਾਰ ਸ਼ਿੰਗਾਰ ਦਾ ਸਾਮਾਨ। [[ਤੁਰਲੇ ਵਾਲੀ ਪੱਗ]] ਤੇ ਫੱਬਵੇਂ ਕੁੜਤੇ ਚਾਦਰੇ ਨਾਲ ਮੇਲਾ ਵੇਖਣਾ। ਕੁੜੀਆਂ ਨੇ ਵੀ ਫੁਲਕਾਰੀਆਂ ਲੈ ਕੇ ਹੇੜਾਂ ਦੀਆਂ ਹੇੜਾਂ ‘ਚ ਮੇਲਾ ਦੇਖਣ ਆਉਣਾ। ਉਹ ਮਦਾਰੀ ਦਾ ਤਮਾਸ਼ਾ ਦੇਖਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਭਲਵਾਨਾਂ ਦੇ ਘੋਲ। ਉਹ ਹਾਜ਼ਮੇ 'ਚ ਰਹੇ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜੁੱਸਾ ਵੀ ਬਹੁਤ ਵਧੀਆ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਸੌ ਸਾਲ ਦਾ ਬਾਬਾ ਵੀ ਖੇਤਾਂ ‘ਚ ਗੇੜਾ ਲਾ ਆਉਂਦਾ ਸੀ। ਉਹ ਸੇਰ ਦੋ ਸੇਰ ਦੁੱਧ ਡੀਕ ਲਾ ਕੇ ਪੀ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਕਿਲੋ-ਕਿਲੋ ਬੇਸਣ ਖਾ ਜਾਂਦੇ। ਦੁੱਧ ‘ਚ ਘਿਉ ਪਾ ਕੇ ਪੀਂਦੇ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਨੋਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਨਾਲੋਂ ਨਾਤਾ ਨਹੀਂ ਤੋੜਨਾ ਚਾਹੀਦਾ। == ਸਰਕਾਰ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤੀ == [[ਤਸਵੀਰ:Assembly_09.jpg|thumb|[[ਪੰਜਾਬ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ]] ਦੀ ਇਮਾਰਤ]] ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਸ਼ਾਸਨ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧ ਲੋਕਤੰਤਰ ਦੀ ਸੰਸਦੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਦੇ ਹਰੇਕ ਰਾਜ ਕੋਲ ਇੱਕ ਸੰਸਦੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਰਸਮੀ ਰਾਜ [[ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਗਵਰਨਰ|ਗਵਰਨਰ]] ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਦੀ ਨਿਯੁਕਤੀ ਕੇਂਦਰ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਸਲਾਹ 'ਤੇ [[ਭਾਰਤ ਦਾ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ|ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ]] ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਮੁਖੀ ਅਸਿੱਧੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ [[ਪੰਜਾਬ (ਭਾਰਤ) ਦੇ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ|ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ]] ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਕੋਲ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਮਿਆਦ ਪੰਜ ਸਾਲ ਹੈ। ਰਾਜ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ, [[ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ]], ਇਕ ਸਦਨ ਵਾਲੀ [[ਪੰਜਾਬ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ]] ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ 117 ਮੈਂਬਰ ਸਿੰਗਲ-ਸੀਟ ਹਲਕਿਆਂ ਤੋਂ ਚੁਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। <ref>{{Cite web|url=http://www.punjabassembly.nic.in/index.php/about-vidhan-sabha|title=About Vidhan Sabha|website=punjabassembly.nic.in|access-date=7 October 2019}}</ref> ਮੌਜੂਦਾ ਸਰਕਾਰ [[ਪੰਜਾਬ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣਾਂ 2022|2022 ਦੀਆਂ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣਾਂ]] ਵਿੱਚ ਚੁਣੀ ਗਈ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ [[ਆਮ ਆਦਮੀ ਪਾਰਟੀ]] ਨੇ 117 ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਸੀਟਾਂ ਵਿੱਚੋਂ 92 ਸੀਟਾਂ ਜਿੱਤੀਆਂ ਸਨ ਅਤੇ [[ਭਗਵੰਤ ਮਾਨ]] ਮੌਜੂਦਾ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਹਨ। ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਨੂੰ ਪੰਜ ਪ੍ਰਬੰਧਕੀ ਭਾਗਾਂ ਅਤੇ 22 ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ [[ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ]] ਹੈ, ਜੋ ਕਿ [[ਹਰਿਆਣਾ]] ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਵਜੋਂ ਵੀ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਾਰਤ ਦੇ ਇੱਕ [[ਕੇਂਦਰੀ ਸ਼ਾਸ਼ਤ ਪ੍ਰਦੇਸ|ਕੇਂਦਰ ਸ਼ਾਸਤ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]] ਵਜੋਂ ਵੱਖਰੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਿਤ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਰਾਜ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਨਿਆਂਇਕ ਸ਼ਾਖਾ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਵਿੱਚ [[ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਹਰਿਆਣਾ ਹਾਈਕੋਰਟ|ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਹਰਿਆਣਾ ਹਾਈ ਕੋਰਟ]] ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। <ref>{{Cite web|url=http://www.ebc-india.com/lawyer/hcourts.htm|title=Jurisdiction and Seats of Indian High Courts|publisher=Eastern Book Company|archive-url=https://web.archive.org/web/20080510190512/http://www.ebc-india.com/lawyer/hcourts.htm|archive-date=10 May 2008|access-date=12 May 2008}}</ref> ਸੂਬੇ ਦੀਆਂ ਤਿੰਨ ਵੱਡੀਆਂ ਸਿਆਸੀ ਪਾਰਟੀਆਂ ਹਨ [[ਆਮ ਆਦਮੀ ਪਾਰਟੀ (ਪੰਜਾਬ)|ਆਮ ਆਦਮੀ ਪਾਰਟੀ]], ਇੱਕ ਕੇਂਦਰਵਾਦੀ ਤੋਂ ਖੱਬੇ ਪੱਖੀ ਪਾਰਟੀ, [[ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ]], ਇੱਕ [[ਸਿੱਖ]] [[ਸੱਜੇ-ਪੱਖੀ ਰਾਜਨੀਤੀ|ਸੱਜੇ-ਪੱਖੀ]] [[ਪੰਜਾਬੀਅਤ]] ਪਾਰਟੀ ਅਤੇ [[ਪੰਜਾਬ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਕਾਂਗਰਸ ਕਮੇਟੀ|ਇੰਡੀਅਨ ਨੈਸ਼ਨਲ ਕਾਂਗਰਸ]], ਇੱਕ [[ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਂਗਰਸ|ਕੇਂਦਰਵਾਦੀ]] [[ਵੱਡਾ ਤੰਬੂ|ਆਲ]] ਪਾਰਟੀ ਹੈ। <ref>{{Cite journal|last=Kumar|first=Ashutosh|date=2004|title=Electoral Politics in Punjab: Study of Akali Dal|journal=Economic and Political Weekly|volume=39|issue=14/15|pages=1515–1520|issn=0012-9976|jstor=4414869}}</ref> ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ 1950 ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਹੁਣ ਤੱਕ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ ਅੱਠ ਵਾਰ [[ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਸ਼ਾਸ਼ਨ|ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਸ਼ਾਸਨ]] ਲਗਾਇਆ ਜਾ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਦਿਨਾਂ ਦੀ ਸੰਪੂਰਨ ਸੰਖਿਆ ਦੇ ਲਿਹਾਜ਼ ਨਾਲ, ਪੰਜਾਬ 3,510 ਦਿਨ, ਜੋ ਕਿ ਲਗਭਗ 10 ਸਾਲ ਤੱਕ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਸ਼ਾਸਨ ਅਧੀਨ ਰਿਹਾ। ਇਸ ਦਾ ਬਹੁਤਾ ਹਿੱਸਾ 80 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿਚ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਖਾੜਕੂਵਾਦ ਦੇ ਸਿਖਰ ਵਿਚ ਸੀ। ਪੰਜਾਬ 1987 ਤੋਂ 1992 ਤੱਕ ਲਗਾਤਾਰ ਪੰਜ ਸਾਲ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਸ਼ਾਸਨ ਅਧੀਨ ਰਿਹਾ। ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਦੀ ਕਾਨੂੰਨ ਵਿਵਸਥਾ [[ਪੰਜਾਬ ਪੁਲਿਸ (ਭਾਰਤ)|ਪੰਜਾਬ ਪੁਲਿਸ]] ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਈ ਰੱਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਪੁਲਿਸ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਇਸਦੇ ਡੀਜੀਪੀ ਦਿਨਕਰ ਗੁਪਤਾ ਕਰਦੇ ਹਨ,<ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/chandigarh/dinkar-gupta-appointed-new-dgp-of-punjab/articleshow/67881667.cms|title=DGP Punjab: Dinkar Gupta appointed new DGP of Punjab {{!}} Chandigarh News - Times of India|last=Verma|first=Sanjeev|date=7 February 2019|work=The Times of India|access-date=2 November 2019|language=en}}</ref> ਅਤੇ 70,000 ਕਰਮਚਾਰੀ ਹਨ। ਇਹ ਐਸਐਸਪੀ ਵਜੋਂ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ 26 ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਮੁਖੀਆਂ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਪੁਲਿਸ ਕਮਿਸ਼ਨਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਰਾਜ ਦੇ ਮਾਮਲਿਆਂ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। == ਭੂਗੋਲ == [[ਪੰਜਾਬ]] ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਰਕਬਾ 50,362 ਵਰਗ ਕਿਃ ਮੀਃ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਅਕਸ਼ਾਂਸ਼ (latitudes) 29.30° ਤੋਂ 32.32° ਉੱਤਰ ਅਤੇ ਰੇਖਾਂਸ਼ (longitudes) 73.55° ਤੋਂ 76.50° ਪੂਰਬ ਵਿਚਕਾਰ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।<ref name="ਭੂਗੋਲਿਕ ਜਾਣਕਾਰੀ">[http://www.sabhyachar.com/geoinfo.php ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਬਾਰੇ ਭੂਗੋਲਿਕ ਜਾਣਕਾਰੀ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160306114318/http://sabhyachar.com/geoinfo.php |date=2016-03-06 }} sabhyachar.com</ref> ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਸਰਹੱਦ ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ [[ਜੰਮੂ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ (ਰਾਜ)|ਜੰਮੂ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ]], ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ [[ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]], ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ [[ਹਰਿਆਣਾ]], ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ [[ਰਾਜਸਥਾਨ]] ਅਤੇ ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ [[ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਪੰਜਾਬ]] ਨਾਲ ਲੱਗਦੀ ਹੈ। ===ਭੂਚਾਲ ਖੇਤਰ=== ਪੰਜਾਬ ਦੂਜੀ, ਤੀਜੀ ਅਤੇ ਚੌਥੀ [[ਭੂਚਾਲ]] ਜੋਨਾਂ ਹੇਠ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਦੂਜੀ ਜੋਨ ਧੀਮੇ, ਤੀਜੀ ਮੱਠੇ ਅਤੇ ਚੌਥੀ ਭਾਰੀ ਨੁਕਸਾਨ ਵਾਲੀ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਜ਼ੋਨ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। == ਜਲਗਾਹਾਂ ਅਤੇ ਸੈਲਾਨੀ ਥਾਵਾਂ == ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਕਾਫ਼ੀ ਤਰ-ਭੂਮੀਆਂ, ਪੰਛੀ ਸ਼ਰਨਾਰਥਾਂ ਅਤੇ ਜੀਵ-ਜੰਤੂ ਪਾਰਕ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ 'ਚੋਂ ਕੁਝ ਕੁ ਹਨ: #[[ਤਰਨ ਤਾਰਨ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਤਰਨਤਾਰਨ]] ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ 'ਚ ਹਰੀਕੇ ਵਿਖੇ [[ਹਰੀਕੇ ਪੱਤਣ]] ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਤਰ-ਭੂਮੀ ਅਤੇ ਜੰਗਲੀ ਸ਼ਰਨਾਰਥ #[[ਕਾਂਝਲੀ ਜਲਗਾਹ|ਕਾਂਝਲੀ]] ਤਰ-ਭੂਮੀ- ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ [[ਕਪੂਰਥਲਾ]] #ਕਪੂਰਥਲਾ ਸਤਲੁਜ ਵਾਟਰ ਬਾਡੀ ਤਰ-ਭੂਮੀ- [[ਕਪੂਰਥਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਕਪੂਰਥਲਾ]] #ਰੋਪੜ ਜੀਵ-ਜੰਤੂ ਪਾਰਕ- ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ [[ਰੂਪਨਗਰ]] #ਛੱਤਬੀੜ- ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਐਸ ਏ ਐਸ ਨਗਰ ,[[ਮੋਹਾਲੀ]] #ਬਾਨਸਰ ਬਾਗ਼ -ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ [[ਸੰਗਰੂਰ]] #ਆਮ ਖ਼ਾਸ ਬਾਗ਼ (ਸਰਹੰਦ)- ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ [[ਫਤਹਿਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਫਤਿਹਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ]] #ਰਾਮ ਬਾਗ਼ -ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ]] #ਸ਼ਾਲੀਮਾਰ ਬਾਗ਼- ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ [[ਕਪੂਰਥਲਾ]] #ਬਾਰਾਂਦਰੀ ਬਾਗ਼- ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ [[ਪਟਿਆਲਾ]] #ਬੀੜ ਤਲਾਬ -ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ [[ਬਠਿੰਡਾ]] <ref>{{cite web|url=http://www.india-travel-information.com/india-information/Indian-States/Punjab/333-Flora-And-Fauna.html|title=Indian States : Punjab :: Flora And Fauna|publisher=India Travel Information|date=|accessdate=2010-07-18}}</ref> ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਨਦੀਆਂ ਨਾਲਿਆਂ , ਚੋਂਆਂ ਅਤੇ ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਕਈ ਵੱਡੇ [[ਛੱਪੜ|ਛੱਪੜਾਂ]] ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਖੇਤਰੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਵਾਸੀ ਪੰਛੀ ਆਮਦ ਕਰਦੇ ਹਨ । ਸਥਾਨਕ ਨਦੀਆਂ ਵਿੱਚ [[ਮਗਰਮੱਛ]] ਵੀ ਆਮ ਪਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। [[ਰੇਸ਼ਮ]] ਦੇ ਕੀੜਿਆਂ ਦੀ ਖੇਤੀ ਬਹੁਤ ਹੀ ਜਾਚ ਨਾਲ ਅਤੇ ਉਦਯੋਗੀ ਤੌਰ ਤੇ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਮਧੂਮੱਖੀ ਪਾਲਣ ਨਾਲ [[ਮੋਮ]] ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਦ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੱਖਣੀ ਮੈਦਾਨਾਂ ਵਿੱਚ [[ਊਠ]] ਅਤੇ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਲੱਗਦੀਆਂ ਚਰਗਾਹਾਂ ਵਿੱਚ ਮੱਝਾਂ ਦੇ ਵੱਗ ਪਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।<ref name="sadapunjab.com">{{cite web|url=http://www.sadapunjab.com/cv/Literature_On_Punjab/PUNJAB/Climate_And_Resources_In_Punjab/index0.html|title=Climate And Resources In Punjab|publisher=Sadapunjab.com|accessdate=2010-07-18|archive-date=2010-02-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20100223192003/http://www.sadapunjab.com/cv/Literature_On_Punjab/PUNJAB/Climate_And_Resources_In_Punjab/index0.html|dead-url=yes}}</ref> ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬੀ ਹਿੱਸੇ 'ਚ ਘੋੜੇ ਵੀ ਪਾਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਜਗ੍ਹਾਵਾਂ ਤੇ ਜ਼ਹਿਰੀਲਾ ਸੱਪ ਕੋਬਰਾ ਵੀ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੋਰ ਕਈ ਸਤਨਧਾਰੀ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਊਦਬਿਲਾਵ, ਜੰਗਲੀ ਸੂਰ, ਚਮਗਾਦੜ, ਜੰਗਲੀ ਬਿੱਲੇ, ਕਾਟੋਆਂ, ਹਿਰਨ ਅਤੇ ਨਿਉਲੇ ਵੀ ਵੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਬਹੁਤ ਸੰਘਣੀ ਖੇਤੀ ਅਤੇ ਝੋਨੇ ‘ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਫ਼ਸਲੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਅਪਣਾਉਣ ਕਾਰਨ ਪਾਣੀ ਦੇ ਸੰਕਟ ਵਰਗੇ ਹਾਲਾਤ ਪੈਦਾ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ। ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਪਾਣੀ ਮੰਗਦੀ ਝੋਨੇ ਦੀ ਫਸਲ ਅਤੇ ਸੰਘਣੀ ਖੇਤੀ ਵਾਸਤੇ ਧਰਤੀ ਹੇਠਲੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਲਗਾਤਾਰ 14 ਲੱਖ ਟਿਊੁਬਵੈੱਲਾਂ ਰਾਹੀਂ ਬੇਰੋਕ ਖਿਚਾਈ, ਪਾਣੀ ਦੀ ਅਕੁਸ਼ਲ ਵਰਤੋਂ ਅਤੇ ਬੇਲੋੜੇ ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਹੇਠਲੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਸਤਹਿ ਦੀ ਗਹਿਰਾਈ ਵਧ ਰਹੀ ਹੈ।<ref>{{Cite news|url=https://www.punjabitribuneonline.com/2018/07/%E0%A8%96%E0%A9%87%E0%A8%A4%E0%A9%80-%E0%A8%B5%E0%A9%B0%E0%A8%A8-%E0%A8%B8%E0%A9%81%E0%A8%B5%E0%A9%B0%E0%A8%A8%E0%A8%A4%E0%A8%BE-%E0%A8%B2%E0%A8%88-%E0%A8%AC%E0%A8%A3%E0%A9%87-%E0%A8%A0%E0%A9%8B/|title=ਖੇਤੀ ਵੰਨ-ਸੁਵੰਨਤਾ ਲਈ ਬਣੇ ਠੋਸ ਨੀਤੀ|date=2018-07-30|work=Tribune Punjabi|access-date=2018-08-01|language=en-US}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਜੁਲਾਈ 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> [[ਪੰਜਾਬ]] ਦਾ ਰਾਜਸੀ ਪੰਛੀ [[ਬਾਜ਼|ਬਾਜ]] <ref>{{cite web|url=http://www.punjabtourism.in/geninfo.html|title=Panjab Tourism, General Information|accessdate=2010-11-09|archive-date=2010-11-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20101126233343/http://www.punjabtourism.in/geninfo.html|url-status=dead}}</ref>, ਰਾਜਸੀ ਪਸ਼ੂ [[ਕਾਲਾ ਹਿਰਨ]] ਅਤੇ ਰਾਜਸੀ ਰੁੱਖ [[ਟਾਹਲੀ]] ਹੈ। ==ਪੌਣਪਾਣੀ== [[File:Punjab Monsoon.jpg|thumb|[[ਪੰਜਾਬ|ਮਾਨਸੂਨ ਦੌਰਾਨ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਖੇਤਾਂ ਦਾ ਦ੍ਰਿਸ਼]]]] [[ਪੰਜਾਬ]] ਦੇ ਮੌਸਮੀ ਲੱਛਣ ਅੱਤ ਦੀ ਗਰਮੀ ਅਤੇ ਕੜਾਕੇ ਦੀ ਠੰਢ ਵਾਲੀਆਂ ਹਾਲਤਾਂ ਵਾਲੇ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ। ਸਲਾਨਾ ਤਾਪਮਾਨ -੪ ਤੋਂ ੪੭ ਡਿਗਰੀ ਸੈਲਸੀਅਸ ਤੱਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਹਿਮਾਲਾ ਦੇ ਪੈਰਾਂ 'ਚ ਵਸੇ ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬੀ ਇਲਾਕੇ 'ਚ ਭਾਰੀ ਵਰਖਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਦਕਿ ਹੋਰ ਦੱਖਣ ਅਤੇ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਪੈਂਦੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮੀਂਹ ਘੱਟ ਪੈਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਤਾਪਮਾਨ ਵੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਦਸੰਬਰ ਤੋਂ ਫਰਵਰੀ ਤੱਕ ਆਪਣਾ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਤਾਪਮਾਨ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸਭ ਤੋਂ ਘੱਟ ਤਾਪਮਾਨ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ({{convert|0.2|C|F}}) ਦਰਜ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਲੁਧਿਆਣਾ {{convert|0.5|C|F}} ਨਾਲ ਦੂਜੇ ਸਥਾਨ 'ਤੇ ਰਿਹਾ। ਸਰਦੀਆਂ ਦੇ ਮੌਸਮ ਦੌਰਾਨ ਇਸ ਖੇਤਰ ਦਾ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਤਾਪਮਾਨ ਲਗਭਗ ਦੋ ਮਹੀਨਿਆਂ ਲਈ {{convert|5|C|F}} ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਜੂਨ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਖੇਤਰਾਂ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਤਾਪਮਾਨ ਜਨਵਰੀ ਅਤੇ ਫਰਵਰੀ ਵਿੱਚ ਦਿਨ ਦੇ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਤਾਪਮਾਨਾਂ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਲੁਧਿਆਣਾ ਵਿੱਚ ਦੋ ਮਹੀਨਿਆਂ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਮੇਂ ਲਈ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਤਾਪਮਾਨ {{convert|27|C|F}} ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਪੂਰੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਸਾਲਾਨਾ ਔਸਤ ਤਾਪਮਾਨ ਲਗਭਗ {{convert|21|C|F}} ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਔਸਤ ਮਾਸਿਕ ਤਾਪਮਾਨ ਸੀਮਾ ਜੁਲਾਈ ਵਿੱਚ {{convert|9|C|F}} ਤੋਂ ਨਵੰਬਰ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ {{convert|18|C|F}} ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।<ref name="auto" /> {{Climate chart|Amritsar|3.8|17.7|27.1|6.7|21.7|39.8|11.2|27.0|32.6|16.6|34.4|21.9|21.9|39.4|20.8|24.7|38.9|80.9|25.7|35.0|181.6|25.3|34.1|168.9|22.7|33.9|90.7|16.4|32.0|12.3|9.4|27.0|5.8|4.6|20.9|6.8|float=left|clear=none}}{{Amritsar weatherbox}} {{Ludhiana weatherbox}} ===ਮੌਸਮ=== ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਮੁੱਖ ਮੌਸਮ ਹੁੰਦੇ ਹਨ: #ਗਰਮੀਆਂ (ਅਪ੍ਰੈਲ ਤੋਂ ਜੂਨ), ਜਦੋਂ ਤਾਪਮਾਨ ੪੫ ਡਿਗਰੀ ਸੈ. ਤੱਕ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। #ਮਾਨਸੂਨ (ਜੁਲਾਈ ਤੋਂ ਸਤੰਬਰ), ਜਦੋਂ ਔਸਤਨ ਸਲਾਨਾ ਬਾਰਿਸ਼ ਅਰਧ-ਪਹਾੜੀ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ੯੬ ਸੈ.ਮੀ. ਅਤੇ ਮੈਦਾਨੀ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ੪੬ ਸੈ.ਮੀ. ਹੁੰਦੀ ਹੈ। #ਸਰਦੀਆਂ(ਅਕਤੂਬਰ ਤੋਂ ਮਾਰਚ), ਜਦੋਂ ਘੱਟ ਤੋਂ ਘੱਟ ਤਾਪਮਾਨ ੦ ਡਿਗਰੀ ਤੱਕ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name="ਭੂਗੋਲਿਕ ਜਾਣਕਾਰੀ" /> ===ਬਦਲਦਾ ਮੌਸਮ=== ਇੱਥੇ ਮਾਰਚ ਅਤੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਅਪ੍ਰੈਲ ਵਿੱਚ ਸਰਦੀਆਂ ਅਤੇ ਗਰਮੀਆਂ ਦੇ ਵਿਚਲਾ ਬਦਲਦਾ ਮੌਸਮ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਕਤੂਬਰ ਅਤੇ ਨਵੰਬਰ ਵਿੱਚ ਮਾਨਸੂਨ ਅਤੇ ਸਰਦੀਆਂ ਦੇ ਵਿਚਲਾ ਬਦਲਦਾ ਮੌਸਮ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ==ਜੰਗਲੀ ਜੀਵਨ== [[File:Blackbuck male female.jpg|thumb|ਨਰ ਅਤੇ ਮਾਦਾ ਕਾਲੇ ਹਿਰਨ]] === ਪਸ਼ੂ-ਪੌਦੇ ਅਤੇ ਜੀਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ === [[ਪੰਜਾਬ]] ਦਾ ਸ਼ਿਵਾਲਕ ਖੇਤਰ ਪਸ਼ੂ-ਪੌਦੇ ਜੀਵਨ ਦੀ ਭਿੰਨਤਾ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਅਮੀਰ ਹੈ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਸੂਖਮ-ਦੇਸ਼ੀ ਜੋਨਾਂ 'ਚੋਂ ਇੱਕ ਸਿਆਣਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਫ਼ੁੱਲਦਾਈ ਪੌਦਿਆਂ 'ਚੋਂ ਜੜੀ-ਬੂਟੀਆਂ ਦੀਆਂ ੩੫੫, ਰੁੱਖਾਂ ਦੀਆਂ 70, ਝਾੜਾਂ ਜਾਂ ਲਘੂ-ਝਾੜਾਂ ਦੀਆਂ 70, ਲਤਾਵਾਂ ਦੀਆਂ 19 ਅਤੇ ਵੱਟ-ਮਰੋੜਿਆਂ ਦੀਆਂ 21 ਕਿਸਮਾਂ ਰਿਕਾਰਡ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਤੋਂ ਬਗੈਰ ਬੀਜਾਣੂ-ਦਾਈ ਪੌਦਿਆਂ ਦੀਆਂ 31, ਨਾੜੀ-ਮੁਕਤ ਪੌਦਿਆਂ ਦੀਆਂ 27 ਅਤੇ ਨੰਗੇ ਬੀਜ਼ ਵਾਲੇ ਪੌਦੇ ਦੀ 1 ਕਿਸਮ (ਪਾਈਨਸ ਰੌਕਸਬਰਗੀ) ਪਾਈ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਪਸ਼ੂ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਵੀ ਬਹੁਤ ਭਿੰਨਤਾ ਵੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪੰਛੀਆਂ ਦੀਆਂ 396, ਕੀਟ-ਪਤੰਗਿਆਂ ਦੀਆਂ 214, ਮੱਛੀਆਂ ਦੀਆਂ 55, ਭੁਜੰਗਾਂ ਦੀਆਂ 20 ਅਤੇ ਸਤਨਧਾਰੀਆਂ ਦੀਆਂ 19 ਜਾਤੀਆਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।<ref>Jerath, Neelima, Puja & Jatinder Chadha (Editors), 2006. Biodiversity in the Shivalik Ecosystem of Punjab. [[Punjab State Council for Science and Technology]], Bishen Singh Mahendra Pal Singh, Dehradun.</ref> === ਕੁਦਰਤੀ ਜੰਗਲ === ਅਕਤੂਬਰ 2017 ਦੀ ਮਿਆਦ ਦੇ ਜੰਗਲਾਤ ਦੇ ਆਈਆਰਐਸ ਰਿਸੋਰਸਸੈਟ -2 ਐਲਆਈਐਸਐਸ III ਸੈਟੇਲਾਈਟ ਡਾਟਾ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਦੇ ਅਧਾਰ ਤੇ ਰਾਜ ਦਾ ਕਵਰ 1,848.63 ਵਰਗ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਰਾਜ ਦੇ ਭੂਗੋਲਿਕ ਖੇਤਰ ਦਾ 3.67% ਹੈ। ਆਈਐਸਐਫਆਰ 2017 ਵਿੱਚ ਰਿਪੋਰਟ ਕੀਤੇ ਗਏ ਪਿਛਲੇ ਮੁਲਾਂਕਣ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ 11.63 ਵਰਗ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦਾ ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਜੰਗਲ [[ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ]] ਵਿੱਚ ਹਨ। ਜੰਗਲੀ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਦੂਜਾ ਸਥਾਨ [[ਰੂਪਨਗਰ]] ਦਾ ਅਤੇ ਤੀਜਾ ਸਥਾਨ [[ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ]] ਦਾ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। [[ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ]] ਅਤੇ [[ਮੁਲਤਾਨ]] ਆਦਿ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਹੀ ਉੱਤਮ ਅੰਬਾਂ ਦੀ ਖੇਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਹੋਰ ਕਈ ਫ਼ਲ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸੰਤਰਾ, ਅਨਾਰ, ਸੇਬ, ਆੜੂ, ਅੰਜੀਰ, ਸ਼ਹਿਤੂਤ, ਬਿਲ, ਖ਼ੁਰਮਾਨੀ, ਬਦਾਮ ਅਤੇ ਬੇਰ ਵੀ ਭਰਪੂਰ ਉਗਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। <ref>{{Cite web|url=http://fsi.nic.in/isfr19/vol2/isfr-2019-vol-ii-punjab.pdf|title=ਫੋਰੈਸਟ ਸਰਵੇਖਣ|last=|first=|date=|website=Forest Survey of India|publisher=|access-date=2020-02-24}}</ref> == ਸੱਭਿਆਚਾਰ== [[ਪੰਜਾਬ]] ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਦੀ ਦਾਸਤਾਨ ਪੁਰਾਣੇ ਸਮੇਂ ਸਾਦਗੀ, ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਖਾਣ-ਪੀਣ, ਮੇਲੇ, ਸਾਡੇ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦਾ ਅੰਗ ਸਨ। ਲੋਕ ਰੱਜ ਕੇ ਮਿਹਨਤ ਕਰਦੇ ਸਨ ਤੇ ਸਾਦਾ ਜੀਵਨ ਜਿਉਂਦੇ ਸਨ। ਸਾਡੇ ਬਜ਼ੁਰਗ ਪੂਰੀ ਮਿਹਨਤ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਅਤੇ ਹਰ ਦੁਖ-ਸੁਖ ਦੀ ਘੜੀ ਹਰ ਵੇਲੇ ਹਾਜ਼ਰ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਕਿਸੇ ਇਕ ਬੰਦੇ ਦੇ ਦੁਖ ਨੂੰ ਸਾਰੇ ਪਿੰਡ ਦਾ ਦੁਖ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਕਿਸੇ ਇਕ ਘਰ ਪ੍ਰਾਹੁਣਾ ਆਉਣਾ ਤਾਂ ਸਿਰ ‘ਤੇ ਚੁੱਕੀ ਰੱਖਣਾ, ਉਸ ਦਾ ਪੂਰਾ ਮਾਣ ਸਤਿਕਾਰ ਪਪਕਰਨਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਪੂਰੇ ਪਿੰਡ ‘ਚ ਏਕਤਾ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਪੁਰਾਣੇ ਸਮੇਂ ‘ਚ ਇਹ ਰੱਜ ਕੇ ਦੁੱਧ ਪੀਂਦੇ ਸਨ। ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਬੀਬੀਆਂ ਚਰਖੇ ਕੱਤਦੀਆਂ, ਫੁਲਕਾਰੀ ਕੱਢਦੀਆਂ, ਮੱਖਣ ਰਿੜਕਦੀਆਂ ਸਨ। ਹਰੇਕ ਘਰ ‘ਚ ਮੱਝਾਂ ਰੱਖੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਸਨ। ਉਹ ਆਪ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਚਾਰਾ ਪਾਉਂਦੀਆਂ ਤੇ ਦੁੱਧ ਚੋਂਦੀਆਂ ਸਨ। ਪਿੰਡ ਦੇ ਲੋਕ ਆਪਸ ‘ਚ ਹੀ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦਾ ਵਟਾਂਦਰਾ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਕੋਈ ਦੁੱਧ ਲੈ ਕੇ ਛੋਲੇ ਤੇ ਦਾਣੇ ਦਿੰਦਾ। ਸਫਾਈ ਵੀ ਉਹ ਆਪ ਕਰਦੀਆਂ ਸਨ। == ਜਨਸੰਖਿਆ == ===ਅਬਾਦੀ ਅੰਕੜੇ=== 2011 ਦੀ ਭਾਰਤੀ ਮਰਦਮਸ਼ੁਮਾਰੀ ਅਨੁਸਾਰ [[ਪੰਜਾਬ]] ਦੀ ਕੁੱਲ ਅਬਾਦੀ 2,77,43,338 ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਪੂਰੇ [[ਭਾਰਤ]] ਦਾ 2.29% ਹੈ। ਜਿਸ ਵਿੱਚੋਂ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 1,46,39,465 ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਤਰੀਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 1,31,03,873 ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=http://censusindia.gov.in/2011census/censusinfodashboard/stock/profiles/en/IND003_Punjab.pdf|title=Punjab Profile|last=|first=|date=|website=Census info India|publisher=|access-date=2020-03-05}}</ref> ਹਾਲੀਆ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਭਾਰਤੀ ਸੂਬਿਆਂ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਓੜੀਸਾ, ਬਿਹਾਰ ਅਤੇ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼, ਤੋਂ ਸੂਬੇ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੀ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਧ ਗਈ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਦੀ 15-20% ਅਬਾਦੀ ਹੁਣ ਹੋਰ ਸੂਬਿਆਂ ਤੋਂ ਆਏ ਹੋਏ ਪ੍ਰਵਾਸੀਆਂ ਦੀ ਹੈ। ਪ੍ਰਾਂਤ ਦੀ ਸਾਖਰਤਾ ਦਰ 75.84% ਹੈ: ਪੁਰਸ਼ ਸਾਖਰਤਾ 80.44% ਅਤੇ ਇਸਤਰੀ ਸਾਖਰਤਾ 70.73% ਹੈ। ਅਬਾਦੀ ਦੇ ਅਧਾਰ ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਜ਼਼ਿਲ੍ਹਾ [[ਲੁਧਿਆਣਾ]] ਹੈ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟਾ [[ਬਰਨਾਲਾ]] ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਜਨਸੰਖਿਆ ਘਣਤਾ 550 ਵਰਗ ਕਿ.ਮੀ ਹੈ। ਜਨਸੰਖਿਆ ਘਣਤਾ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਜਿਲ੍ਹਾ [[ਲੁਧਿਆਣਾ]] ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟਾ ਜਿਲ੍ਹਾ [[ਮੁਕਤਸਰ]] ਹੈ। ਖੇਤਰਫ਼ਲ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ [[ਲੁਧਿਆਣਾ]] ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟਾ ਜ਼਼ਿਲ੍ਹਾ [[ਮੋਹਾਲੀ]] ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹ੍ਹਿਆਂ ਦੀ ਅਬਾਦੀ ਦੀ ਸੂਚੀ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹੈ :- {|class="sortable wikitable" style="text-align:center;font-size: 9pt" |- !rowspan="1"|ਰੈਕ !width="150" rowspan="1"| ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ !rowspan="1"|ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਆਬਾਦੀ 2011 !rowspan="1"|ਮਰਦ !rowspan="1"|ਔਰਤਾਂ !width="90" rowspan="1"|ਅਬਾਦੀ<br/> 6 ਸਾਲ ਤੋਂ ਘੱਟ !width="90" rowspan="1"|ਸ਼ਾਖਰਤਾ ਦਰ !ਹਵਾਲਾ |- |align="right"|1 |align=left|[[ਲੁਧਿਆਣਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਲੁਧਿਆਣਾ]] |3,498,739 |align="right"|1,867,816 |align="right"|1,630,923 |384,114 |82.20 |<ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/census/district/594-ludhiana.html|title=Ludhiana District Population Census 2011-2020, Punjab literacy sex ratio and density|website=www.census2011.co.in|access-date=2020-03-05}}</ref> |- |align="right"|2 |align=left|[[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ]] |2,490,656 |align="right"|1,318,408 |align="right"|1,172,248 |281,795 |76.27 |<ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/census/district/602-amritsar.html|title=Amritsar District Population Census 2011-2020, Punjab literacy sex ratio and density|website=www.census2011.co.in|access-date=2020-03-05}}</ref> |- |align="right"|3 |align=left|[[ਜਲੰਧਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਜਲੰਧਰ]] |2,193,590 |align="right"|1,145,211 |align="right"|1,048,379 |226,302 |82.48 |<ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/census/district/590-jalandhar.html|title=Jalandhar District Population Census 2011-2020, Punjab literacy sex ratio and density|website=www.census2011.co.in|access-date=2020-03-05}}</ref> |- |align="right"|4 |align=left|[[ਪਟਿਆਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਪਟਿਆਲਾ]] |1,895,686 |align="right"|1,002,522 |align="right"|893,164 |212,892 |75.28 |<ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/census/district/601-patiala.html|title=Patiala District Population Census 2011-2020, Punjab literacy sex ratio and density|website=www.census2011.co.in|access-date=2020-03-05}}</ref> |- |align="right"|5 |align=left|[[ਬਠਿੰਡਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਬਠਿੰਡਾ]] |1,388,525 |align="right"|743,197 |align="right"|645,328 |151,145 |68.28 |<ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/census/district/599-bathinda.html|title=Bathinda District Population Census 2011-2020, Punjab literacy sex ratio and density|website=www.census2011.co.in|access-date=2020-03-05}}</ref> |- |align="right"|6 |align=left|[[ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨਗਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨਗਰ]] |612,310 |align="right"|313,291 |align="right"|299,019 |62,719 |79.78 |<ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/census/district/592-shahid-bhagat-singh-nagar.html|title=Shahid Bhagat Singh Nagar District Population Census 2011-2020, Punjab literacy sex ratio and density|website=www.census2011.co.in|access-date=2020-03-05}}</ref> |- |align="right"|7 |align=left|[[ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ]] |1,586,625 |align="right"|809,057 |align="right"|777,568 |168,331 |84.59 |<ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/census/district/591-hoshiarpur.html|title=Hoshiarpur District Population Census 2011-2020, Punjab literacy sex ratio and density|website=www.census2011.co.in|access-date=2020-03-05}}</ref> |- | align="right" |8 | align="left" |[[ਮੋਗਾ]] | 995,746 | align="right" |525,920 | align="right" |469,826 |107,336 |70.68 |<ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/census/district/595-moga.html|title=Moga District Population Census 2011-2020, Punjab literacy sex ratio and density|website=www.census2011.co.in|access-date=2020-03-05}}</ref> |- | align="right" |9 | align="left" |[[ਸ੍ਰੀ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ]] | 901,896 | align="right" |475,622 | align="right" |426,274 |104,419 |65.81 |<ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/census/district/597-muktsar.html|title=Muktsar District Population Census 2011-2020, Punjab literacy sex ratio and density|website=www.census2011.co.in|access-date=2020-03-05}}</ref> |- |align="right"|10 |align=left|[[ਬਰਨਾਲਾ]] |595,527 |align="right"|317,522 |align="right"|278,005 |64,987 |67.82 |<ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/census/district/607-barnala.html|title=Barnala District Population Census 2011-2020, Punjab literacy sex ratio and density|website=www.census2011.co.in|access-date=2020-03-05}}</ref> |- | align="right" |11 | align="left" |[[ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ]] | 2,029,074 | align="right" |1,071,637 | align="right" |957,437 |248,103 |68.92 |<ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/census/district/596-firozpur.html|title=Firozpur District Population Census 2011-2020, Punjab literacy sex ratio and density|website=www.census2011.co.in|access-date=2020-03-05}}</ref> |- | align="right" |12 | align="left" |[[ਕਪੂਰਥਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਕਪੂਰਥਲਾ]] | 815,168 | align="right" |426,311 | align="right" |388,857 |86,025 |79.07 |<ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/census/district/589-kapurthala.html|title=Kapurthala District Population Census 2011-2020, Punjab literacy sex ratio and density|website=www.census2011.co.in|access-date=2020-03-05}}</ref> |- |13 |align="left"|[[ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ]] |2,298,323 |1,212,617 |1,085,706 |253,579 |79.95 |<ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/census/district/588-gurdaspur.html|title=Gurdaspur District Population Census 2011-2020, Punjab literacy sex ratio and density|website=www.census2011.co.in|access-date=2020-03-05}}</ref> |- |14 |align="left"|[[ਸੰਗਰੂਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਸੰਗਰੂਰ]] |1,655,169 |878,029 |777,140 |181,334 |67.99 |<ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/census/district/606-sangrur.html|title=Sangrur District Population Census 2011-2020, Punjab literacy sex ratio and density|website=www.census2011.co.in|access-date=2020-03-05}}</ref> |- |15 |align="left"|[[ਫਤਹਿਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਫ਼ਤਹਿਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ]] |600,163 |320,795 |279,368 |63,271 |79.35 |<ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/census/district/593-fatehgarh-sahib.html|title=Fatehgarh Sahib District Population Census 2011-2020, Punjab literacy sex ratio and density|website=www.census2011.co.in|access-date=2020-03-05}}</ref> |- |16 |align="left"|[[ਫ਼ਰੀਦਕੋਟ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਫਰੀਦਕੋਟ]] |617,508 |326,671 |290,837 |69,311 |69.55 |<ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/census/district/598-faridkot.html|title=Faridkot District Population Census 2011-2020, Punjab literacy sex ratio and density|website=www.census2011.co.in|access-date=2020-03-05}}</ref> |- |17 |align="left"|[[ਮਾਨਸਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ, ਭਾਰਤ|ਮਾਨਸਾ]] |769,751 |408,732 |361,019 |84,763 |61.83 |<ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/census/district/600-mansa.html|title=Mansa District Population Census 2011-2020, Punjab literacy sex ratio and density|website=www.census2011.co.in|access-date=2020-03-05}}</ref> |- |18 |align="left"|[[ਰੂਪਨਗਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਰੂਪਨਗਰ]] |684,627 |357,485 |327,142 |72,926 |82.19 |<ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/census/district/604-rupnagar.html|title=Rupnagar District Population Census 2011-2020, Punjab literacy sex ratio and density|website=www.census2011.co.in|access-date=2020-03-05}}</ref> |- |19 |align="left"|[[ਤਰਨ ਤਾਰਨ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਤਰਨਤਾਰਨ]] |1,119,627 |589,369 |530,258 |137,223 |67.81 |<ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/census/district/603-tarn-taran.html|title=Tarn Taran District Population Census 2011-2020, Punjab literacy sex ratio and density|website=www.census2011.co.in|access-date=2020-03-05}}</ref> |- |20 |align="left"|[[ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨਗਰ]] |994,628 |529,253 |465,375 |115,644 |83.80 |<ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/census/district/605-mohali.html|title=Mohali (Sahibzada Ajit Singh Nagar) District Population Census 2011-2020, Punjab literacy sex ratio and density|website=www.census2011.co.in|access-date=2020-03-05}}</ref> |- |} ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਸੂਬਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਵਧੇਰੀ ਅਬਾਦੀ ਪੇਂਡੂ ਹੈ। ਤਕਰੀਬਨ 66% ਅਬਾਦੀ ਪੇਂਡੂ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਅਤੇ 34% ਸ਼ਹਿਰੀ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਸੂਬੇ ਦਾ ਲਿੰਗ ਅਨੁਪਾਤ ਤਰਸਯੋਗ ਹੈ। 2011 ਦੀ ਮਰਦਮਸ਼ੁਮਾਰੀ ਅਨੁਸਾਰ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ 1000 ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਸਿਰਫ਼ 895 ਇਸਤਰੀਆਂ ਹਨ। === ਧਰਮ === [[File:Amritsar Golden Temple 3.JPG|thumb|ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ]] ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਧਰਮ [[ਸਿੱਖ]] ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ 57.69% ਦੇ ਕਰੀਬ ਲੋਕ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। [[ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ|ਹਿੰਦੂ]] ਧਰਮ ਦੂਜਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਮੰਨਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਧਰਮ ਹੈ। ਹਿੰਦੂ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਅਬਾਦੀ ਦਾ 38.49% ਹਿੱਸਾ ਹਨ। ਇੱਥੇ [[ਇਸਲਾਮ]] (1.57%), [[ਇਸਾਈ ਧਰਮ|ਇਸਾਈਅਤ]] (1.2%), [[ਬੁੱਧ ਧਰਮ|ਬੁੱਧ]] (0.2%) ਅਤੇ [[ਜੈਨ ਧਰਮ|ਜੈਨ]] (0.2%) ਦੇ ਧਾਰਨੀ ਵੀ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪੰਜ ਜ਼ਿਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਹਿੰਦੂ ਬਹੁਗਿਣੀ ਵਿੱਚ ਹਨ, ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਹਨ, [[ਪਠਾਨਕੋਟ]], [[ਜਲੰਧਰ]], [[ਫ਼ਾਜ਼ਿਲਕਾ]] ਅਤੇ [[ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨਗਰ]]। ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ [[ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ]] ਵਿੱਚ ਵੀ ਹਿੰਦੂ ਬਹੁਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਹਨ। ਹਿੰਦੂ ਪੰਜਾਬ ਦੇ [[ਦੋਆਬਾ]] ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਬਹੁਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਹਨ।<ref>http://www.censusindia.gov.in/2011census/C-01/DDW03C-01%20MDDS.XLS</ref> [[ਮਾਲੇਰਕੋਟਲਾ]] ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਇੱਕੋ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਬਹੁਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਹਨ (54.50%)।<ref>{{Cite web |title=Malerkotla City Population 2026 {{!}} Literacy and Hindu Muslim Population |url=https://www.census2011.co.in/census/city/20-malerkotla.html |access-date=2026-01-05 |website=www.census2011.co.in}}</ref> [[ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ]] ਹੀ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਇੱਕ ਅਜੇਹਾ ਜ਼ਿਲਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਇਸਾਈ 10% ਤੋਂ ਵੱਧ ਹਨ (10.44%)।<ref>http://censusindia.gov.in/2011census/C-01/DDW03C-01%20MDDS.XLS</ref> ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਅਤਿ ਪਵਿੱਤਰ [[ਗੁਰਦੁਆਰਾ]] [[ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ|ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ]] ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਹੈ ਜਿਸਦੇ ਨੇੜੇ ਸ੍ਰੀ [[ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ|ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ]] ਵੀ ਹੈ। ਸਿੱਖੀ ਦੇ [[ਪੰਜ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬਾਨ|ਪੰਜ ਤਖ਼ਤਾਂ]] ਵਿੱਚੋਂ ਤਿੰਨ ਪੰਜਾਬ 'ਚ ਹੀ ਹਨ। ਇਹ ਹਨ: [[ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ|ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ]], [[ਤਖ਼ਤ ਸ੍ਰੀ ਦਮਦਮਾ ਸਾਹਿਬ|ਸ੍ਰੀ ਦਮਦਮਾ ਸਾਹਿਬ]] ਅਤੇ [[ਤਖ਼ਤ ਸ੍ਰੀ ਕੇਸਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ|ਸ੍ਰੀ ਕੇਸਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ]]। ਸਿੱਖ ਕੈਲੰਡਰ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਮੁੱਖ ਤਿਉਹਾਰਾਂ (ਜਿਵੇਂ ਕਿ [[ਵਿਸਾਖੀ]], [[ਹੋਲਾ ਮਹੱਲਾ]], [[ਗੁਰਪੁਰਬ]], [[ਦਿਵਾਲੀ]]) ਦੇ ਮੌਕੇ ਤਕਰੀਬਨ ਹਰ ਪਿੰਡ, ਸ਼ਹਿਰ ਅਤੇ ਕਸਬੇ 'ਚ ਵਿਸ਼ਾਲ ਨਗਰ ਕੀਰਤਨਾਂ ਦਾ ਆਯੋਜਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਅਤੇ ਕਸਬਿਆਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹਰ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਇੱਕ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਜ਼ਰੂਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਭਾਵੇਂ ਬਨਾਵਟ ਅਤੇ ਆਕਾਰ ਵਿੱਚ ਭਿੰਨਤਾ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ===ਭਾਸ਼ਾ=== ਪੰਜਾਬੀ, ਭਾਸ਼ਾ ਜੋ ਕਿ [[ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਪੀ|ਗੁਰਮੁਖੀ]] ਲਿੱਪੀ ਵਿੱਚ ਲਿਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਰਾਜ-ਭਾਸ਼ਾ ਹੈ। <ref>[http://www.indiasite.com/language/punjabi.html Punjabi Language, official Language of Punjab, Regional Languages of Punjab] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924034446/http://www.indiasite.com/language/punjabi.html |date=2015-09-24 }}. Indiasite.com. Retrieved on 2012-01-18.</ref> ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦੇ ਵੱਡੇ ਪੈਮਾਨੇ ਤੇ ਕੀਤੇ ਪ੍ਰਵਾਸ <ref>[http://www.apnaorg.com/articles/articledawn/ Punjabi in North America]. Apnaorg.com. Retrieved on 2012-01-18.</ref> ਅਤੇ ਅਮੀਰ ਪੰਜਾਬੀ ਸੰਗੀਤ ਕਰਕੇ ਇਹ ਭਾਸ਼ਾ ਪੂਰੇ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋ ਗਈ ਹੈ। ਇਹ ਫ਼ਿਲਮ-ਨਗਰੀ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਕਾਰਨ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਬਾਲੀਵੁੱਡ ਦਾ ਅਟੁੱਟ ਹਿੱਸਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਹੁਣ ਤਾਂ ਬਾਲੀਵੁੱਡ ਵਿੱਚ ਪੂਰੇ ਦਾ ਪੂਰਾ ਗੀਤ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਲਿਖਣ ਦਾ ਝੁਕਾਅ ਵੀ ਆਮ ਦੇਖਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] ਵਿੱਚ ਵੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਬੋਲੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਭਾਸ਼ਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਸੂਬੇ ਦੀ ਰਾਜਸੀ ਭਾਸ਼ਾ ਹੈ। ਇਹ ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼, [[ਹਰਿਆਣਾ]],<ref>[http://www.dnaindia.com/india/report_punjabi-edges-out-tamil-in-haryana_1356124 Punjabi edges out Tamil in Haryana – India – DNA]. Dnaindia.com (2010-03-07). Retrieved on 2012-01-18.</ref> [[ਦਿੱਲੀ]] ਅਤੇ [[ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ]] ਦੀ ਦੂਜੀ ਸਰਕਾਰੀ ਭਾਸ਼ਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਸਰਕਾਰੀ ਸਰੋਤਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ [[ਇੰਗਲੈਂਡ]] ਵਿੱਚ ਦੂਜੀ <ref>[http://www.publications.parliament.uk/pa/cm199900/cmhansrd/vo000307/halltext/00307h02.htm House of Commons Hansard Debates for 7 Mar 2000 (pt 2)]. Publications.parliament.uk (2000-03-07). Retrieved on 2012-01-18. []</ref> ਅਤੇ [[ਕੈਨੇਡਾ]] ਵਿੱਚ ਤੀਜੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਬੋਲੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਭਾਸ਼ਾ ਹੈ। <ref>{{cite news| url=http://timesofindia.indiatimes.com/Punjabi_is_Canadas_4th_most_top_language/articleshow/2782138.cms | work=The Times Of India | title=Punjabi is 4th most spoken language in Canada – Times Of India}}</ref> ਇਹ ਦੁਨੀਆਂ ਦੀ ਦਸਵੀਂ ਅਤੇ [[ਏਸ਼ੀਆ]] ਦੀ ਚੌਥੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਬੋਲੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਭਾਸ਼ਾ ਹੈ। <ref name="languages.iloveindia.com">[http://languages.iloveindia.com/punjabi.html Punjabi Language, Gurmukhi , Punjabi Literature, History Of Punjabi Language, State Language Of Punjab]{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਪ੍ਰੈਲ 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Languages.iloveindia.com. Retrieved on 2012-01-18.</ref> ਇਸਦੀਆਂ ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਉਪ-ਬੋਲੀਆਂ [[ਮਾਝੀ]], [[ਮਲਵਈ]], [[ਦੁਆਬੀ]] ਅਤੇ [[ਪੁਆਧੀ]] ਹਨ। <ref name="languages.iloveindia.com"/> ==ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਜਿਲ੍ਹੇ== ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਕੁਲ੍ਹ 23 ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਹਨ {| class="wikitable sortable" style="text-align:center" width="98%" |- ! width=2% |# ! width=14% |ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਨਾਮ ! width=14% |ਜਨਸੰਖਿਆ (2011) ! width=14% |ਖੇਤਰਫਲ (ਵਰਗ ਕਿਲੋਮੀਟਰ) |- |1 | [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ]] |2,490,656 |2,673 |- |2 |[[ਬਰਨਾਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਬਰਨਾਲਾ]] |5,95527 |1,423 |- |3 | [[ਬਠਿੰਡਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਬਠਿੰਡਾ]] |1,388,525 |3,355 |- |4 |[[ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ]] |825,629 |2,190 |- |5 | [[ਫ਼ਾਜ਼ਿਲਕਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਫ਼ਾਜ਼ਿਲਕਾ]] |1,180,483 |3113 |- |6 |[[ਫ਼ਰੀਦਕੋਟ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਫਰੀਦਕੋਟ]] |617,508 |1,472 |- |7 |[[ਫ਼ਤਹਿਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਫਤਿਹਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ]] |600,163 |1,180 |- |8 | [[ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ]] |1,621,725 |2,610 |- |9 |[[ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ]] |1,586,625 |3,397 |- |10 |[[ਜਲੰਧਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਜਲੰਧਰ]] |2,193,590 |2,625 |- |11 |[[ਕਪੂਰਥਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਕਪੂਰਥਲਾ]] |815,168 |1,646 |- |12 |[[ਲੁਧਿਆਣਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਲੁਧਿਆਣਾ]] |3,498,739 |3,744 |- |13 |[[ਮਾਲੇਰਕੋਟਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਮਲੇਰਕੋਟਲਾ]] |429,754 |837 |- |14 |[[ਮਾਨਸਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ, ਭਾਰਤ|ਮਾਨਸਾ]] |769,751 |2,174 |- |15 |[[ਸ੍ਰੀ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਸ੍ਰੀ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ]] |901,896 |2,596 |- |16 |[[ਮੋਗਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਮੋਗਾ]] |995,746 |2,235 |- |17 | [[ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨਗਰ]] |994,628 |1,188 |- |18 |[[ਪਠਾਨਕੋਟ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਪਠਾਨਕੋਟ]] |626,154 |929 |- |19 | [[ਪਟਿਆਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਪਟਿਆਲਾ]] |2,892,282 |3,175 |- |20 | [[ਰੂਪਨਗਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਰੂਪਨਗਰ]] |684,627 |1,400 |- |21 |[[ਸੰਗਰੂਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਸੰਗਰੂਰ]] |1,203,153 |2,848 |- |22 |[[ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨਗਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ]] |612,310 |1,283 |- |23 |[[ਤਰਨ ਤਾਰਨ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਤਰਨਤਾਰਨ]] |1,119,627 |2,414 |} == ਮਾਝਾ ਖੇਤਰ == ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮਾਝਾ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ 4 ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ- * [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ]] * [[ਤਰਨ ਤਾਰਨ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਤਰਨਤਾਰਨ]] * [[ਪਠਾਨਕੋਟ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਪਠਾਨਕੋਟ]] * [[ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ]] ==ਦੁਆਬਾ ਖੇਤਰ== ਦੁਆਬਾ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ 4 ਜਿਲ੍ਹੇ ਹਨ- * [[ਜਲੰਧਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਜਲੰਧਰ]] * [[ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨਗਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਨਵਾਂਸਹਿਰ (ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨਗਰ)]] * [[ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ]] * [[ਕਪੂਰਥਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਕਪੂਰਥਲਾ]] ==ਮਾਲਵਾ ਖੇਤਰ== ਮਾਲਵਾ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ 15 ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਹਨ - ਮਾਲਵਾ - ਸਤਲੁਜ ਤੇ ਘੱਗਰ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਦਾ ਇਲਾਕਾ ਹੈ। * [[ਬਠਿੰਡਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਬਠਿੰਡਾ]] * [[ਮਾਨਸਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ, ਭਾਰਤ|ਮਾਨਸਾ]] * [[ਬਰਨਾਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਬਰਨਾਲਾ]] * [[ਸੰਗਰੂਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਸੰਗਰੂਰ]] * [[ਪਟਿਆਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਪਟਿਆਲਾ]] * [[ਲੁਧਿਆਣਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਲੁਧਿਆਣਾ]] * [[ਫਤਹਿਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਫ਼ਤਿਹਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ]] * [[ਰੂਪਨਗਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਰੂਪਨਗਰ]] * [[ਮੋਗਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਮੋਗਾ]] * [[ਫ਼ਰੀਦਕੋਟ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਫ਼ਰੀਦਕੋਟ]] * [[ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ]] * [[ਫ਼ਾਜ਼ਿਲਕਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਫ਼ਾਜ਼ਿਲਕਾ]] * [[ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਮੋਹਾਲੀ]] (ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨਗਰ) * [[ਸ੍ਰੀ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਸ੍ਰੀ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ]] * [[ਮਾਲੇਰਕੋਟਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਮਲੇਰਕੋਟਲਾ]] == ਆਰਥਿਕਤਾ == ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਆਰਥਿਕਤਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਖ਼ੇਤੀਬਾੜੀ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਕੁਲ ਵਾਹੀਯੋਗ ਜ਼ਮੀਨ ਦੇ 98.8% ਖੇਤਰ ਉਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸੰਨ 2003-04 ਦੌਰਾਨ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਉੱਚ ਪੱਧਰੀ ਅਤੇ ਮੱਧਮ ਪੱਧਰੀ ਸਨਅਤਾਂ ਸਨ, ਅਤੇ ਛੋਟੇ ਪੱਧਰੀ ਸਨਅਤਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਲਗਭਗ 2 ਲੱਖ 3 ਹਜ਼ਾਰ ਸੀ। "ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਐਗਰੋ-ਇੰਡਸਟ੍ਰੀਜ਼ ਕਾਰਪੋਰੇਸ਼ਨ" (P.A.I.C) ਰਾਜ ਵਿਚ ਖੇਤੀ ਆਧਰਿਤ ਸਨਅਤਾਂ ਦੀ ਏਜੰਸੀ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਇੰਫੋਟੈੱਕ (Punjab Info‌ Tech) ਰਾਜ ਵਿਚ ਸੂਚਨਾ ਅਤੇ ਸੰਚਾਰ ਆਧਰਿਤ ਸਨਅਤਾਂ ਦੀ ਏਜੰਸੀ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਆਰਥਿਕਤਾ ਵਿਚ ਸਨਅਤ ਦਾ ਵੀ ਮਹੱਤਵ ਹੈ ਪਰ ਲਾਲ ਫੀਤਾਸ਼ਾਹੀ ਅਤੇ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਭੀੜ-ਭੜੱਕਾ, ਆਵਾਜਾਈ ਦਾ ਘੜਮੱਸ, ਨਾਕਾਫ਼ੀ ਬੁਨਿਆਦੀ ਢਾਂਚਾ, ਪੌਣ ਤੇ ਪਾਣੀ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ, ਮਹਿੰਗੀਆਂ ਜ਼ਮੀਨਾਂ, ਜਾਨ-ਮਾਲ ਲਈ ਜੋਖ਼ਿਮ ਆਦਿ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਸਨਅਤ ਦੇ ਰਾਹ ਦਾ ਰੋੜਾ ਹਨ।<ref>{{Cite news|url=https://www.punjabitribuneonline.com/2018/07/%E0%A8%B8%E0%A8%A8%E0%A8%85%E0%A8%A4%E0%A9%80%E0%A8%95%E0%A8%B0%E0%A8%A8-%E0%A8%A6%E0%A9%87-%E0%A8%B0%E0%A8%BE%E0%A8%B9-%E0%A8%95%E0%A8%BF%E0%A8%89%E0%A8%82-%E0%A8%A8%E0%A8%BE-%E0%A8%AA%E0%A9%88/|title=ਸਨਅਤੀਕਰਨ ਦੇ ਰਾਹ ਕਿਉਂ ਨਾ ਪੈ ਸਕਿਆ ਪੰਜਾਬ?|last=ਨਿਰਮਲ ਸੰਧੂ|first=|date=2018-07-20|work=ਪੰਜਾਬੀ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ|access-date=2018-08-10|archive-url=|archive-date=|dead-url=|language=}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਜੁਲਾਈ 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਸੀਟਾਂ== ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ [[ਲੋਕ ਸਭਾ]] ਦੀਆਂ 13 ਸੀਟਾਂ ਹਨ ਅਤੇ [[ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ]] ਦੀਆਂ ਸੀਟਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 117 ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ [[ਰਾਜ ਸਭਾ]] ਦੀਆਂ ਸੀਟਾਂ 7 ਹਨ। ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਸੀਟਾਂ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹਨ- * '''ਮਾਨਸਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੀਆਂ 3 ਸੀਟਾਂ ਹਨ-''' 1. [[ਮਾਨਸਾ, ਪੰਜਾਬ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਮਾਨਸਾ]] 2. [[ਸਰਦੂਲਗੜ੍ਹ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣ ਹਲਕਾ|ਸਰਦੂਲਗੜ੍ਹ]] 3. [[ਬੁਢਲਾਡਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਬੁਢਲਾਡਾ]] * '''ਬਠਿੰਡਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੀਆਂ 6 ਸੀਟਾਂ ਹਨ-''' 1. [[ਬਠਿੰਡਾ ਦਿਹਾਤੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਬਠਿੰਡਾ ਦਿਹਾਤੀ]] 2. [[ਬਠਿੰਡਾ ਸ਼ਹਿਰੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਬਠਿੰਡਾ ਸ਼ਹਿਰੀ]] 3. [[ਭੁੱਚੋ ਮੰਡੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਭੁੱਚੋ ਮੰਡੀ]] 4. [[ਰਾਮਪੁਰਾ ਫੂਲ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਰਾਮਪੁਰਾ ਫੂਲ]] 5. [[ਮੌੜ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣ ਹਲਕਾ|ਮੌੜ]] 6. [[ਤਲਵੰਡੀ ਸਾਬੋ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣ ਹਲਕਾ|ਤਲਵੰਡੀ ਸਾਬੋ]] * '''ਮੋਗਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੀਆਂ ਸੀਟਾਂ 4 ਹਨ-''' 1. [[ਬਾਘਾ ਪੁਰਾਣਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਬਾਘਾ ਪੁਰਾਣਾ]] 2. [[ਨਿਹਾਲ ਸਿੰਘ ਵਾਲਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣ ਹਲਕਾ|ਨਿਹਾਲ ਸਿੰਘ ਵਾਲਾ]] 3. [[ਮੋਗਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਮੋਗਾ]] 4. [[ਧਰਮਕੋਟ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਧਰਮਕੋਟ]] * '''ਫ਼ਰੀਦਕੋਟ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੀਆਂ 3 ਸੀਟਾਂ ਹਨ-''' 1. [[ਫ਼ਰੀਦਕੋਟ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣ ਹਲਕਾ|ਫ਼ਰੀਦਕੋਟ]] 2. [[ਕੋਟਕਪੂਰਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣ ਹਲਕਾ|ਕੋਟਕਪੂਰਾ]] 3. [[ਜੈਤੋ (ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ)|ਜੈਤੋ]] * '''ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੀਆ 4 ਸੀਟਾਂ ਹਨ-''' 1. [[ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਸ਼ਹਿਰੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣ ਹਲਕਾ|ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਸ਼ਹਿਰ]] 2. [[ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਦਿਹਾਤੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣ ਹਲਕਾ|ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਦਿਹਾਤੀ]] 3. [[ਜ਼ੀਰਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਜ਼ੀਰਾ]] 4. [[ਗੁਰੂ ਹਰ ਸਹਾਏ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣ ਹਲਕਾ|ਗੁਰੂ ਹਰ ਸਹਾਏ]] * '''ਮੁਕਤਸਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੀਆਂ 4 ਸੀਟਾਂ ਹਨ-''' 1. [[ਸ਼੍ਰੀ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣ ਹਲਕਾ|ਮੁਕਤਸਰ]] 2. [[ਲੰਬੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣ ਹਲਕਾ|ਲੰਬੀ]] 3. [[ਗਿੱਦੜਬਾਹਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਗਿੱਦੜਬਾਹਾ]] 4. [[ਮਲੋਟ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣ ਹਲਕਾ|ਮਲੋਟ]] * '''ਫ਼ਾਜ਼ਿਲਕਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੀਆਂ 4 ਸੀਟਾਂ ਹਨ-''' 1. [[ਜਲਾਲਾਬਾਦ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਜਲਾਲਾਬਾਦ]] 2. [[ਫ਼ਾਜ਼ਿਲਕਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਫ਼ਾਜ਼ਿਲਕਾ]] 3. [[ਅਬੋਹਰ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਅਬੋਹਰ]] 4. [[ਬੱਲੂਆਣਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਬੱਲੂਆਣਾ]] * '''ਬਰਨਾਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੀਆਂ 3 ਸੀਟਾਂ ਹਨ-''' 1. [[ਬਰਨਾਲਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਬਰਨਾਲਾ]] 2. [[ਮਹਿਲ ਕਲਾਂ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ|ਮਹਿਲ ਕਲਾਂ]] 3. [[ਭਦੌੜ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਭਦੌੜ]] * '''ਸੰਗਰੂਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੀਆਂ 5 ਸੀਟਾਂ ਹਨ-''' 1. [[ਸੰਗਰੂਰ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣ ਹਲਕਾ|ਸੰਗਰੂਰ]] 2. [[ਸੁਨਾਮ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣ ਹਲਕਾ|ਸੁਨਾਮ]] 3. [[ਦਿੜ੍ਹਬਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਦਿੜ੍ਹਬਾ]] 4. [[ਲਹਿਰਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣ ਹਲਕਾ|ਲਹਿਰਾ]] 5. [[ਧੂਰੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਧੂਰੀ]] * '''ਪਟਿਆਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੀਆਂ 8 ਸੀਟਾਂ ਹਨ-''' 1. [[ਪਟਿਆਲਾ]] 2. [[ਨਾਭਾ]] 3. [[ਸਮਾਣਾ]] 4. [[ਘਨੌਰ]] 5. [[ਰਾਜਪੁਰਾ]] 6. [[ਪਟਿਆਲਾ ਦੇਹਾਤੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਪਟਿਆਲਾ ਦਿਹਾਤੀ]] 7. [[ਸਨੌਰ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਸਨੌਰ]] 8. [[ਸ਼ੁਤਰਾਣਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਸ਼ੁਤਰਾਣਾ]] * '''ਮੋਹਾਲੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ 3 ਸੀਟਾਂ ਹਨ-''' 1. [[ਡੇਰਾ ਬਸੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਡੇਰਾ ਬਸੀ]] 2. [[ਖਰੜ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣ ਹਲਕਾ|ਖਰੜ]] 3. [[ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਮੋਹਾਲੀ]] * '''ਰੂਪਨਗਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੀਆਂ 3 ਸੀਟਾਂ ਹਨ-''' 1. [[ਚਮਕੌਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਚਮਕੌਰ ਸਾਹਿਬ]] 2. [[ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ|ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ]] 3. [[ਰੂਪਨਗਰ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਰੂਪਨਗਰ]] * '''ਫ਼ਤਿਹਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਸੀਟਾਂ 3 ਹਨ-''' 1. [[ਅਮਲੋਹ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਅਮਲੋਹ]] 2. [[ਬਸੀ ਪਠਾਣਾਂ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਬੱਸੀ ਪਠਾਣਾਂ]] 3. [[ਫਤਹਿਗੜ੍ਹ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣ ਹਲਕਾ|ਫ਼ਤਿਹਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ]] * '''ਲੁਧਿਆਣਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੀਆਂ 14 ਸੀਟਾਂ ਹਨ-''' 1. [[ਲੁਧਿਆਣਾ ਪੂਰਬੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਲੁਧਿਆਣਾ ਪੂਰਬੀ]] 2. [[ਲੁਧਿਆਣਾ ਪੱਛਮੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਲੁਧਿਆਣਾ ਪੱਛਮੀ]] 3. [[ਲੁਧਿਆਣਾ ਦੱਖਣੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣਾਂ|ਲੁਧਿਆਣਾ ਦੱਖਣੀ]] 4. [[ਲੁਧਿਆਣਾ ਕੇਂਦਰੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਲੁਧਿਆਣਾ ਸੈਂਟਰਲ]] 5. [[ਲੁਧਿਆਣਾ ਉੱਤਰੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਲੁਧਿਆਣਾ ਉੱਤਰੀ]] 6. [[ਸਾਹਨੇਵਾਲ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਸਾਹਨੇਵਾਲ]] 7. [[ਪਾਇਲ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਪਾਇਲ]] 8. [[ਦਾਖਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਦਾਖਾ]] 9. [[ਖੰਨਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਖੰਨਾ]] 10. [[ਸਮਰਾਲਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਸਮਰਾਲਾ]] 11. [[ਗਿੱਲ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਗਿੱਲ]] 12. [[ਆਤਮ ਨਗਰ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਆਤਮ ਨਗਰ]] 13. [[ਰਾਏਕੋਟ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਰਾਏਕੋਟ]] 14. [[ਜਗਰਾਉਂ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਜਗਰਾਉਂ]] * '''ਜਲੰਧਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੀਆਂ 9 ਸੀਟਾਂ ਹਨ'''- 1. [[ਜਲੰਧਰ ਉੱਤਰੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਜਲੰਧਰ ਉੱਤਰੀ]] 2. [[ਜਲੰਧਰ ਪੱਛਮੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਜਲੰਧਰ ਪੱਛਮੀ]] 3. [[ਜਲੰਧਰ ਕੇਂਦਰੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਜਲੰਧਰ ਸੈਂਟਰਲ]] 4. [[ਜਲੰਧਰ ਕੈਂਟ ਵਿਧਾਨਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਜਲੰਧਰ ਕੈਂਟ]] 5. [[ਸ਼ਾਹਕੋਟ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਸ਼ਾਹਕੋਟ]] 6. [[ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਕਰਤਾਰਪੁਰ]] 7. [[ਫਿਲੌਰ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਫਿਲੌਰ]] 8. [[ਨਕੋਦਰ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਨਕੋਦਰ]] 9. [[ਆਦਮਪੁਰ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਆਦਮਪੁਰ]] * '''ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੀਆਂ 7 ਸੀਟਾਂ ਹਨ'''- 1.[[ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ]] 2. [[ਕਾਦੀਆਂ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਕਾਦੀਆਂ]] 3.[[ਦੀਨਾ ਨਗਰ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਦੀਨਾਨਗਰ]] 4.[[ਬਟਾਲਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਬਟਾਲਾ]] 5.[[ਸ਼੍ਰੀ ਹਰਗੋਬਿੰਦਪੁਰ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਸ੍ਰੀ ਹਰਗੋਬਿੰਦਪੁਰ]] 6.[[ਫ਼ਤਹਿਗੜ੍ਹ ਚੂੜੀਆਂ|ਫਤਿਹਗੜ੍ਹ ਚੁੜੀਆਂ]] 7.[[ਡੇਰਾ ਬਾਬਾ ਨਾਨਕ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਡੇਰਾ ਬਾਬਾ ਨਾਨਕ]] * '''ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਜਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੀਆਂ 11 ਹਨ'''- 1.[[ਅਜਨਾਲਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਅਜਨਾਲਾ]] 2.[[ਰਾਜਾ ਸਾਂਸੀ ਵਿਧਾਨਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਰਾਜਾ ਸਾਂਸੀ]] 3. [[ਮਜੀਠਾ ਵਿਧਾਨਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਮਜੀਠਾ]] 4.[[ਜੰਡਿਆਲਾ ਗੁਰੂ ਵਿਧਾਨਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਜੰਡਿਆਲਾ]] 5.[[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ (ਉੱਤਰੀ) ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਉੱਤਰ]] 6.[[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ (ਪੱਛਮੀ) ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਪੱਛਮੀ]] 7.[[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਪੂਰਬੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਪੂਰਬੀ]] 8 [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੱਖਣੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੱਖਣੀ]]9.[[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਕੇਂਦਰੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਕੇਂਦਰ]] 10. [[ਅਟਾਰੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਅਟਾਰੀ]] 11. [[ਬਾਬਾ ਬਕਾਲਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਬਾਬਾ ਬਕਾਲਾ]] * '''ਤਰਨਤਾਰਨ ਜਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੀਆਂ 4 ਸੀਟਾਂ ਹਨ'''- 1.[[ਤਰਨ ਤਾਰਨ ਸਾਹਿਬ|ਤਰਨਤਾਰਨ]] 2.[[ਖਡੂਰ ਸਾਹਿਬ]] 3. [[ਖੇਮ ਕਰਨ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਖੇਮ ਕਰਨ]] 4.[[ਪੱਟੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਪੱਟੀ]] * '''ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਜਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੀਆਂ 7 ਹਨ'''- 1.[[ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ]] 2.[[ਚੱਬੇਵਾਲ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਚੱਬੇਵਾਲ]] 3. [[ਮੁਕੇਰੀਆਂ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਮੁਕੇਰੀਆਂ]] 4. [[ਦਸੂਹਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਦਸੂਹਾ]] 5. [[ਸ਼ਾਮ ਚੌਰਾਸੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਸ਼ਾਮ ਚੌਰਾਸੀ]] 6. ਉਰਮਾਰ 7. [[ਗੜ੍ਹਸ਼ੰਕਰ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਗੜ੍ਹਸ਼ੰਕਰ]] * '''ਕਪੂਰਥਲਾ ਜਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੀਆਂ 4 ਸੀਟਾਂ ਹਨ'''- 1. [[ਭੁਲੱਥ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਭੁਲੱਥ]] 2. [[ਕਪੂਰਥਲਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਕਪੂਰਥਲਾ]] 3. [[ਸੁਲਤਾਨਪੁਰ ਲੋਧੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਸੁਲਤਾਨਪੁਰ ਲੋਧੀ]] 4. [[ਫਗਵਾੜਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਫਗਵਾੜਾ]] * '''ਪਠਾਨਕੋਟ ਜਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੀਆਂ 3 ਹਨ'''- 1.[[ਪਠਾਨਕੋਟ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਪਠਾਨਕੋਟ]] 2. [[ਸੁਜਾਨਪੁਰ, ਪੰਜਾਬ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਸੁਜਾਨਪੁਰ]] 3. [[ਭੋਆ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਭੋਆ]] * '''ਨਵਾਂ ਸ਼ਹਿਰ ਜਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੀਆਂ 3 ਸੀਟਾਂ ਹਨ'''- 1. [[ਬੰਗਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਬੰਗਾ]] 2. [[ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨਗਰ|ਨਵਾਂ ਸ਼ਹਿਰ]] 3. [[ਬਲਾਚੌਰ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਬਲਾਚੌਰ]] * '''ਮਾਲੇਰਕੋਟਲਾ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੀਆਂ 2 ਸੀਟਾਂ ਹਨ-''' 1. [[ਮਲੇਰਕੋਟਲਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣ ਹਲਕਾ|ਮਲੇਰਕੋਟਲਾ]] 2.[[ਅਮਰਗੜ੍ਹ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਅਮਰਗੜ੍ਹ]] ==ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਲੋਕ ਸਭਾ ਸੀਟਾਂ== ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਸਭਾ ਦੀਆਂ ਕੁਲ੍ਹ 13 ਸੀਟਾਂ ਹਨ। * [[ਬਠਿੰਡਾ (ਲੋਕ ਸਭਾ ਚੋਣ-ਹਲਕਾ)|ਬਠਿੰਡਾ]] * [[ਸੰਗਰੂਰ (ਲੋਕ ਸਭਾ ਚੋਣ-ਹਲਕਾ)|ਸੰਗਰੂਰ]] * [[ਪਟਿਆਲਾ (ਲੋਕ ਸਭਾ ਚੋਣ-ਹਲਕਾ)|ਪਟਿਆਲਾ]] * [[ਫਤਿਹਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ (ਲੋਕ ਸਭਾ ਚੋਣ-ਹਲਕਾ)|ਫ਼ਤਿਹਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ]] * [[ਲੁਧਿਆਣਾ (ਲੋਕ ਸਭਾ ਚੋਣ-ਹਲਕਾ)|ਲੁਧਿਆਣਾ]] * [[ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ (ਲੋਕ ਸਭਾ ਚੋਣ-ਹਲਕਾ)|ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ]] * [[ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ (ਲੋਕ ਸਭਾ ਚੋਣ-ਹਲਕਾ)|ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ]] * [[ਜਲੰਧਰ (ਲੋਕ ਸਭਾ ਚੋਣ-ਹਲਕਾ)|ਜਲੰਧਰ]] * [[ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ (ਲੋਕ ਸਭਾ ਚੋਣ-ਹਲਕਾ)|ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ]] * [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ (ਲੋਕ ਸਭਾ ਚੋਣ-ਹਲਕਾ)|ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ]] * [[ਖਡੂਰ ਸਾਹਿਬ (ਲੋਕ ਸਭਾ ਚੋਣ-ਹਲਕਾ)|ਖਡੂਰ ਸਾਹਿਬ]] * [[ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ (ਲੋਕ ਸਭਾ ਚੋਣ-ਹਲਕਾ)|ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ]] * [[ਫ਼ਰੀਦਕੋਟ (ਲੋਕ ਸਭਾ ਹਲਕਾ)|ਫਰੀਦਕੋਟ]] == ਸਾਖ਼ਰਤਾ == ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਸਾਖ਼ਰਤਾ ਦਰ 75.84 ℅ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਮਰਦਾਂ ਦੀ ਸਾਖ਼ਰਤਾ ਦਰ 80.44℅, ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਸਾਖ਼ਰਤਾ ਦਰ 70.73℅ ਹੈ। ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਾਖ਼ਰਤਾ [[ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ]] ਜਿਲ੍ਹੇ ਦੀ 84.6% ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਘੱਟ [[ਮਾਨਸਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ, ਭਾਰਤ|ਮਾਨਸਾ]] ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ (61.8%) ਦੀ ਹੈ। ਹੇਠ ਦਿੱਤਾ ਹੋਇਆ ਟੇਬਲ, ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਜ਼ਿਲਿਆਂ ਦੀ ਸਾਖਰਤਾ ਦਰ ਵਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਸਾਲ 2011 ਦੇ ਸੈਨਸਸ ਦੇ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ।<ref>{{cite web | url=https://www.indiacensus.net/states/punjab/literacy | title=Punjab Literacy Rate 2023 | access-date=2023-08-12 | archive-date=2023-07-01 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230701144320/https://www.indiacensus.net/states/punjab/literacy | url-status=dead }}</ref><ref name="auto1"/> {|class="wikitable sortable" |+ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਦਾ ਸਾਖ਼ਰਤਾ ਦਰ - ਸੈਨਸਸ 2011 !ਸਥਾਨ !ਜ਼ਿਲਾ !ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ |- |1||ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ||84.59% |- |2||ਮੋਹਾਲੀ||83.80% |- |3||ਜਲੰਧਰ||82.48% |- |4||ਲੁਧਿਆਣਾ||82.20% |- |5||ਰੂਪਨਗਰ||82.19% |- |6||ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ||79.95% |- |7||ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨਗਰ||79.78% |- |8||ਫ਼ਤਹਿਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ||79.35% |- |9||ਕਪੂਰਥਲਾ||79.07% |- |10||ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ||76.27% |- |11||ਪਟਿਆਲਾ||75.28% |- |12||ਮੋਗਾ||70.68% |- |13||ਫਰੀਦਕੋਟ||69.55% |- |14||ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ||68.92% |- |15||ਬਠਿੰਡਾ||68.28% |- |16||ਸੰਗਰੂਰ||67.99% |- |17||ਬਰਨਾਲਾ||67.82% |- |18||ਤਰਨ ਤਾਰਨ||67.81% |- |19||ਮੁਕਤਸਰ||65.81% |- |20||ਮਾਨਸਾ||61.83% |} == ਲਿੰਗ ਅਨੁਪਾਤ== 2011 ਦੀ ਮਰਦਮਸ਼ੁਮਾਰੀ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਲਿੰਗ ਅਨੁਪਾਤ 1000 ਮਰਦਾਂ ਪਿੱਛੇ 893 ਔਰਤਾਂ ਹਨ। 0 ਤੋਂ 6 ਸਾਲ ਤੱਕ ਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦਾ ਲਿੰਗ ਅਨੁਪਾਤ 846 ਹੈ। ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਲਿੰਗ ਅਨੁਪਾਤ ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਜਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਘੱਟ ਬਠਿੰਡਾ ਜਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਹੈ। == ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ == * [[ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਲੋਕ ਸਾਜ਼]] * [[ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸਾਜ]] * [[ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ]] ==ਹਵਾਲੇ== {{reflist|2}} {{ਪੰਜਾਬ (ਭਾਰਤ)}} {{ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਜ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਜ ਅਤੇ ਕੇਂਦਰ ਸ਼ਾਸਿਤ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]] nkm667kkbpxv4nu0x9gcw5smqnm9hyw 0 5348 838088 837868 2026-04-30T19:15:17Z Nitesh Gill 8973 /* ਪ੍ਰਿਵੀ ਕੌਂਸਲ ਨੂੰ ਅਪੀਲ ਕਰਨੀ */ 838088 wikitext text/x-wiki {{about|ਭਾਰਤੀ ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਇਨਕਲਾਬੀ|ਭਾਰਤੀ-ਅਮਰੀਕੀ ਨਾਗਰਿਕ ਅਧਿਕਾਰ ਕਾਰਕੁਨ|ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਥਿੰਦ}} {{redirect|ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ}} {{Infobox person | name = ਭਗਤ ਸਿੰਘ | image = Lahore conspiracy case poster 9th Oct 193o jindal sunam 12x9 copy (cropped).jpg | caption = ਸਿੰਘ 1929 ਵਿੱਚ | party = | native_name = | native_name_lang = | other_names = ''ਸ਼ਹੀਦ-ਏ-ਆਜ਼ਮ'' | birth_date = {{birth date|df=yes|1907|09|27}}{{efn|name=birth}} | birth_place = [[ਬੰਗਾ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ|ਬੰਗਾ]], [[ਲਾਇਲਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ]], [[ਪੰਜਾਬ ਸੂਬਾ (ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਇੰਡੀਆ)|ਪੰਜਾਬ ਸੂਬਾ]], [[ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਭਾਰਤ]]<br />(ਹੁਣ [[ਫੈਸਲਾਬਾਦ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ]], [[ਪੰਜਾਬ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ|ਪੰਜਾਬ]], ਪਾਕਿਸਤਾਨ) | death_date = {{death date and age|df=yes|1931|03|23|1907|09|27}} | death_place = [[ਲਾਹੌਰ]] [[ਕੇਂਦਰੀ ਜੇਲ੍ਹ ਲਾਹੌਰ|ਕੇਂਦਰੀ ਜੇਲ੍ਹ]], [[ਪੰਜਾਬ ਪ੍ਰਾਂਤ (ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਇੰਡੀਆ)|ਪੰਜਾਬ ਸੂਬਾ]], [[ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਇੰਡੀਆ]]<br />(ਹੁਣ [[ਲਾਹੌਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ]], [[ਪੰਜਾਬ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ|ਪੰਜਾਬ]], ਪਾਕਿਸਤਾਨ) | death_cause = ਫ਼ਾਂਸੀ | monuments = [[ਹੁਸੈਨੀਵਾਲਾ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਸਮਾਰਕ]] | movement = [[ਭਾਰਤ ਦਾ ਆਜ਼ਾਦੀ ਸੰਗਰਾਮ]] | criminal_charges = ਜੌਹਨ ਪੀ. ਸਾਂਡਰਸ ਅਤੇ ਚੰਨਣ ਸਿੰਘ ਦਾ ਕਤਲ<ref name=odnb-bhagat_singh>{{Cite ODNB|id=73519|last=Deol|first=Jeevan Singh|year=2004|title=Singh, Bhagat [known as Bhagat Singh Sandhu|quote=The trial of Bhagat Singh and a number of his associates from the Hindustan Socialist Republican Association for the killing of Saunders and Channan Singh followed. On 7 October 1929 Bhagat Singh, Rajguru, and Sukhdev Thapar were sentenced to death.Bhagat Singh, Sukhdev Thapar, and Shiv Ram Hari Rajguru were executed by hanging at the central gaol, Lahore, on 23 March 1931.}}</ref> | criminal_penalty = [[ਮੌਤ ਦੀ ਸਜ਼ਾ]] | criminal_status = | mother = ਵਿਦਯਾਵਤੀ | father = ਕਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਸੰਧੂ | signature = Bhagat Singh signature.svg | notable_works = ''[[ਮੈਂ ਨਾਸਤਿਕ ਕਿਉਂ ਹਾਂ]]'' | organization = [[ਨੌਜਵਾਨ ਭਾਰਤ ਸਭਾ]]<br />[[ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਸੋਸ਼ਲਿਸਟ ਰਿਪਬਲਿਕਨ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ]] }} '''ਭਗਤ ਸਿੰਘ{{efn|{{langx|pa|ਭਗਤ ਸਿੰਘ|Bhagat Siṅgh}}; {{IPA|pa|pə˩.ɡət̪ sɪŋ˥|IPA}}}}''' (27 ਸਤੰਬਰ 1907{{efn|name=birth}}&nbsp;– 23 ਮਾਰਚ 1931) ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਬਸਤੀਵਾਦੀ ਵਿਰੋਧੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਸੀ<ref>{{citation |last=Jeffrey |first=Craig |title=Modern India: A Very Short Introduction |url=https://books.google.com/books?id=R3w7DwAAQBAJ&pg=PA30 |page=30 |year=2017 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-876934-7 |quote=Congress was often split on the question of the extent to which all protests should be non-violent. Gandhi, though highly influential, had opponents. It is particularly important to recognize the existence of a socialist, radical wing within the nationalist movement. Historians often discuss this wing with reference to Bhagat Singh, a charismatic Indian revolutionary executed by the British with two other revolutionaries in 1931 for murdering a British police officer.}}</ref> ਜਿਸਨੇ ਦਸੰਬਰ 1928 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਜੂਨੀਅਰ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਪੁਲਿਸ ਅਫ਼ਸਰ ਦੇ ਗਲਤੀ ਨਾਲ ਕੀਤੇ ਗਏ ਕਤਲ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ ਸੀ, ਜਿਸਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਇੱਕ [[ਭਾਰਤ ਦਾ ਆਜ਼ਾਦੀ ਸੰਗਰਾਮ|ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦੀ]] ਦੀ ਮੌਤ ਦਾ ਬਦਲਾ ਲੈਣਾ ਸੀ।<ref name="assassination-cimbined2">* {{Citation |last=Raza |first=Ali |title=Revolutionary Pasts: Communist Internationalism in Colonial India |url=https://books.google.com/books?id=snzUDwAAQBAJ |pages=106&ndash;107 |year=2020 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-108-48184-7 |quote=Bhagat Singh's life epitomized the political journeys of many disaffected youths who took to revolutionary and militant activism. Involved in a (mistaken) high-profile assassination of John Saunders, ...}} * {{Citation |last=Moffat |first=Chris |title=India's Revolutionary Inheritance: Politics and the Promise of Bhagat Singh |url=https://books.google.com/books?id=9sqCDwAAQBAJ&pg=PA78 |pages=78–79 |year=2019 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-108-75005-9 |quote=One month after Lajpat Rai's death, at 4:30 pm on 17 December 1928, members of the HSRA ambushed Assistant Superintendent of Police J. P. Saunders as he was leaving the police station on Lahore's College Road. He was shot once by Shivaram Rajguru, and then again by Bhagat Singh." As the two fled through the gates of the DAV College located opposite the station, their comrade Chandrashekhar Azad fired at the pursuing officer, Constable Chanan Singh. Both Singh and Saunders died from their wounds. Amid the chaos, there was some room for farce. Saunders was not the primary target; the HSRA's Jaigopal mistook the assistant for his boss, Mr. Scott, the man who had ordered police to charge the Simon Commission protestors two months earlier. Once it was clear this was a subordinate and not Scott, the revolutionaries scrambled to amend posters prepared in advance to announce the act.}}</ref><ref name="combined-misplaced2">* {{Citation |last=Vaidik |first=Aparna |title=Waiting for Swaraj: Inner Lives of Indian Revolutionaires |url=https://books.google.com/books?id=WSI3EAAAQBAJ&pg=PA121 |page=121 |year=2021 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-00-903238-4 |quote=The memoirs poignantly recount how they would be filled with agony and remorse after the assassinations and the deaths of the innocent. For instance, Azad shot the Indian constable Chanan Singh, who had chased Bhagat and Rajguru as they escaped through the DAV College after shooting Saunders. Azad was standing guard a few metres away from Bhagat and Rajguru supervising the operation and, if needed, was supposed to give them cover. Azad called out to Chanan Singh to give up the chase before shooting but Chanan did not heed the warning and kept running. Azad lowered his gun and aimed at his legs and shot a preventive bullet. It got Chanan in the groin and he eventually bled to death. The well-being of Chanan Singh's family kept nagging Azad, who would voice his worries time and again to his associates.}} * {{Citation |last=Vaidik |first=Aparna |title=Waiting for Swaraj: Inner Lives of Indian Revolutionaires |url=https://books.google.com/books?id=WSI3EAAAQBAJ&pg=PA121 |pages=121–122 |year=2021 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-00-903238-4 |quote=Despite it being a vengeful act, even Rajguru and Bhagat Singh were deeply disturbed and filled with remorse after shooting Saunders. Rajguru opined: "Bhai bada sundar naujawan tha [Saunders!]. Uske gharwalon ko kaisa lag raha hoga?' (Brother, he [Saunders] was a very handsome young man. How his family must be feeling?)! Similar was Bhagat's state. Mahour recounts that he met Bhagat after the Saunders murder and found him deeply shaken. 'Kitna udvelit tha unka manas. Unke sayant kanth se unka uddveg ubhara pada tha. Baat karte karte ruk jaate the aur der tak chup raha kar phir baat ka sutra pakad kar muskaraane ke prayatn karte aage badte the' (How shaken his mind was. Despite his measured tone his discomposure was visible. He would suddenly stop talking mid-sentence and then stay quiet for a while before making an effort to smile and move forward.)}}</ref> ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ [[ਦਿੱਲੀ]] ਵਿੱਚ [[ਕੇਂਦਰੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ]] ਉੱਤੇ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਪ੍ਰਤੀਕਾਤਮਕ ਬੰਬ ਧਮਾਕੇ ਅਤੇ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ, ਜਿਸਨੇ - ਭਾਰਤੀ ਮਾਲਕੀ ਵਾਲੇ ਅਖਬਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਹਮਦਰਦੀ ਭਰੇ ਕਵਰੇਜ ਦੇ ਪਿੱਛੇ - ਉਸਨੂੰ [[ਪੰਜਾਬ|ਪੰਜਾਬ ਖੇਤਰ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਘਰੇਲੂ ਨਾਮ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ, ਅਤੇ, 23 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਫਾਂਸੀ ਦਿੱਤੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸ਼ਹੀਦ ਅਤੇ ਲੋਕ ਨਾਇਕ ਬਣ ਗਿਆ।<ref name="combined-hero2">* {{Citation |last=Maclean |first=Kama |title=Anxieties, Fear and Panic in Colonial Settings: Empires on the verge of a Nervous Breakdown |page=154 |year=2016 |editor1-last=Fischer-Tine |editor1-first=Harald |series=Cambridge Imperial and Post-Colonial Studies |chapter=The Art of Panicking Quietly: British Expatriate Responses |chapter-url=https://books.google.com/books?id=MosJDgAAQBAJ&pg=PA154 |publisher=Palgrave Macmillan |isbn=978-3-319-45136-7 |quote=Several HSRA members, including Bhagat Singh and Sukhdev, had dabbled in journalism and enjoyed friendships with journalists and editors in nationalist newspapers in Punjab, UP and Delhi, with the result that much of the coverage in Indian-owned newspapers was sympathetic to the revolutionary cause. By the end of 1929, Bhagat Singh was a household name, his distinctive portrait widely disseminated ...}} * {{Citation |last=Grant |first=Kevin |title=Last Weapons: Hunger Strikes and Fasts in the British Empire, 1890–1948 |url=https://books.google.com/books?id=RWWTDwAAQBAJ&pg=PA143 |page=143 |year=2019 |publisher=University of California Press |isbn=978-0-520-97215-5 |quote=After 1929 the British regime became increasingly concerned that the hunger strike might break down discipline across the prison system and demoralize the police and army. In this year the power of the hunger strike was demonstrated by members of the Hindustan Socialist Republican Association before and during their trial in the second Lahore conspiracy case. This case was widely publicized because several of the defendants had been involved either in the assassination of a police official and a head constable or in the bombing of the Central Legislative Assembly in Delhi. Bhagat Singh, the charismatic leader of the group, had participated in both actions.}} * {{Citation |last=Raza |first=Ali |title=Revolutionary Pasts: Communist Internationalism in Colonial India |url=https://books.google.com/books?id=snzUDwAAQBAJ&pg=PA107 |page=107 |year=2020 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-108-48184-7 |quote=His trial became the stuff of popular legend, as did his hanging — and those of his comrades Raj Guru and Sukhdev – in Lahore in March 1931. Bhagat Singh's death earned him the title of Shaheed-e-Azam (Great Martyr). He was not the only Shaheed who went to the gallows for his or her revolutionary activities, nor was he the only Shaheed-e-Azam.}}</ref> ਬੋਲਸ਼ੇਵਵਾਦ ਅਤੇ ਅਰਾਜਕਤਾਵਾਦ ਤੋਂ ਵਿਚਾਰ ਉਧਾਰ ਲੈਣਾ,<ref name="combined-bolshev-anarchist2">* {{citation |last=Jaffrelot |first=Christophe |title=Revolutionary Passions: Latin America, Middle East and India |date=22 September 2017 |page=122 |editor1-last=Bozarsian |editor1-first=Hamit |chapter=The Making of Indian Revolutionaries (1885–1931) |chapter-url=https://books.google.com/books?id=H-krDwAAQBAJ&pg=PT122 |publisher=Routledge |isbn=978-1-351-37809-3 |quote=The man who epitomizes this transition is Bhagat Singh. His Janus-like appearance reflected his two sources of inspiration (Bolshevism and Anarchism), the Marxist one becoming dominant by the late 1920s. But his evolution has been followed by others, including Shiv Verma, one of the founders of the HSRA. Verma, however, admitted in a 1986 article, that if in 1928 the firm resolution to turn away from 'anarchism and to make socialism an act of faith' had been taken, 'in practice, we held on to our old style of individual actions' |author-link=Christophe Jaffrelot |editor2-last=Batallion |editor2-first=Gilles |editor3-last=Jaffrelot |editor3-first=Christophe}} * {{citation |last=Moffat |first=Chris |title=India's Revolutionary Inheritance: Politics and the Promise of Bhagat Singh |url=https://books.google.com/books?id=9sqCDwAAQBAJ&pg=PA66 |pages=66–67 |year=2019 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-108-75005-9 |quote=the HSRA emerged out of the ashes of the Hindustan Republican Association, its leadership decimated in the 1926–1927 Kakori Conspiracy Case ... This shift is immediately signified in the addition of 'Socialist' to the organization's name. The decision to do so, often attributed to Bhagat Singh, indicates a reading of the Indian present through the lens of the Bolshevik revolution and the emergence of the Soviet state, developments which populated Indian newspaper columns throughout the 1920s.}} * {{citation |last=Moffat |first=Chris |title=Revolutionary Lives in South Asia: Acts and Afterlives of Anticolonial Political Action |pages=73&ndash;89; 82 |year=2015 |editor1-last=Maclean |editor1-first=Kama |chapter=Experiments in Political Truth |location=London and New York |publisher=Routledge |isbn=978-1-138-79497-9 |quote=For Bhagat Singh and his comrades, the precedent set by Lenin and his 'professional revolutionaries' is enabling: the Bolshevik stands as the signal of a 'New Age' and an unfolding world-historical moment. This is not, then, the 'textbook' Lenin of post-war Soviet Studies, tied casually to statism and Stalinism via the party and interventionist vanguard. |editor2-last=Elam |editor2-first=J. David}} * {{citation |last=Elam |first=J. Daniel |title=World Literature for the Wretched of the Earth: Anticolonial Aesthetics, Postcolonial Politics |url=https://books.google.com/books?id=hEBOEAAAQBAJ&pg=PA8 |page=8 |year=2021 |publisher=Fordham University Press |quote=Despite their significant disagreements, the thinkers presented here share a common theoretical belief: that the true practice of anticolonialism must be uninhibited by the telos of its realization. In Bhagat Singh's Bolshevik-inspired terms, this was permanent revolution.}} * {{Citation |last=Balinisteanu |first=Tudor |title=Violence, Narrative and Myth in Joyce and Yeats: Subjective Identity and Anarcho-Syndicalist Traditions |page=141 |year=2013 |publisher=Palgrave Macmillan |isbn=978-0-230-29095-2 |quote=To capture better the political value of the manifestation of the contrary tendencies of monoglossia and heteroglossia in Joyce and Sorel, we might employ a term used to define the identity of the Indian anarchist Bhagat Singh: 'mystical atheism'. Singh developed his own brand of anarchism in the context of anti-colonial movements in India led by Gandhi and partly in relation to Irish anti-imperialism. Singh read anarchist philosophy extensively and translated Daniel Breen's ''My Fight for Irish Freedom'' (1924) under the name of Balwant Singh (Dublin, 1982, p. 54). In his 'Why I am an Atheist's, written in jail awaiting execution, Singh reflected on the role of religious belief in producing the romantic conviction required of the revolutionaries, but reasserted his faith in reason.}} * {{Citation |last=Moffat |first=Chris |title=India's Revolutionary Inheritance: Politics and the Promise of Bhagat Singh |year=2019 |location=Cambridge, UK, and New York |publisher=Cambridge University Press |doi=10.1017/9781108655194 |isbn=978-1-108-49690-2 |quote=(p. 34) The worldliness of these spaces and print areas – rallies against the bombing of Medina at Mochi Bagh, reports from Munich in Lajpat Rai's weekly. The People, speeches on South Africa at the Bradlaugh Hall, books on the Soviet Union smuggled into Lahore by underground booksellers – allows us to approach a problem related to Bhagat Singh's biography: the manner in which the young man negotiated transnational currents so deftly, citing French anarchists in manifestos and regularly alluding to revolutionary Moscow, without ever once leaving India. (p. 151) The second function of the journey metaphor is to posit the eventual arrival at something refined, comprehensive, stable. If Bhagat Singh is separated from a 'terrorist' past above, here he is propelled into the future, beyond the event of death. The nature of his destination varies across the corps: for some it is most certainly Marxist, for others anarchist. <Footnote 128:<small>Regarding the move from 'libertarian socialism' to 'decentralized collectives', the American historian and anarchist activist Maia Ramnath writes on Bhagat Singh that 'one revolutionary who might have been capable of persuasively elaborating such a synthesis died too soon to do so.' Ramnath, ''Decolonizing Anarchism'', 145</small>> |s2cid=158993652 |doi-access=free}} * {{Citation |last=Vaidik |first=Aparna |title=Waiting for Swaraj: Inner Lives of Indian Revolutionaries |page=123 |year=2021 |location=Cambridge, UK and New York |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-108-83808-5 |lccn=2021005366 |quote=As Bhagat wrote in one his essays: 'All forms of government rest on violence.' The state, in the Marxist–anarchist conception, was the focal point of violence. "at is, the state created and perpetuated conditions of violence. If elimination of structural violence was the aim then the state as a form of human governance had to be done away with. Bhagat Singh questioned the desirability of all forms of state systems, democratic or otherwise: 'They say: "Undermine the whole conception of the State and then only we will have liberty worth having."' In Bhagat's conception, anti-statism (or astatism) was almost indistinguishable from anarchism. The post-revolutionary society was to be one with absolute individual freedom: a society created, maintained and experienced collectively, and where military and bureaucracy were no longer needed. The statement the HSRA revolutionaries made to the Commissioner of the Special Tribunal, for instance, declared: 'Revolutionaries by virtue of their altruistic principles are lovers of peace – a genuine and permanent peace based on justice and equity, not the illusory peace resulting from cowardice and maintained at the point of bayonets.' Here ''poorna swaraj'' transformed into an 'astatist' and 'aviolent' utopia for absolute political and human freedom even if the means of achieving this goal were violent or involved staging an armed revolution.}}</ref> 1930 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਮਈ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵਧ ਰਹੀ ਖਾੜਕੂਵਾਦ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ [[ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਂਗਰਸ]] ਦੇ ਅਹਿੰਸਕ, ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਲਈ ਸਫਲ ਮੁਹਿੰਮ ਵਿੱਚ ਤੁਰੰਤ ਆਤਮ-ਨਿਰੀਖਣ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕੀਤਾ।<ref>{{multiref|{{cite book|last=Chenoy|first=Kamal Mitra|chapter=Russian Revolution and the Global South|publisher=Palgrave Macmillan|year=2021|title=Hundred Years of the Russian Revolution: Its Legacies in Perspective|isbn=9789813347854|editor1-first=Anuradha M.|editor1-last=Chenoy|editor2-first=Archana|editor2-last=Upadhyay |chapter-url=https://books.google.com/books?id=XxIoEAAAQBAJ&pg=PA73|quote=Indian communists, who became active in the early 1920s and called for independence from Great Britain in 1925, became a significant force in the 1930s and 1940s and influenced several other progressive movements inspired by the Russian Revolution. Most popular and well known among them were the Hindustan Socialist Revolutionary Army established in 1928, whose '''charismatic leader Bhagat Singh''' and his comrades were all executed and buried in unmarked graves by the British colonialists.}}|{{cite book|last=Grant|first=Kevin|title=Last Weapons: Hunger Strikes and Fasts in the British Empire, 1890&ndash;1948|publisher=University of California Press|page=143|year=2019|isbn=9780520301009|lccn=2018057018|quote=In this year (1929) the power of the hunger strike was demonstrated by members of the Hindustan Socialist Republican Association before and during their trial in the second Lahore conspiracy case. This case was widely publicized because several of the defendants had been involved either in the assassination of a police official and a head constable or in the bombing of the Central Legislative Assembly in Delhi. Bhagat Singh, '''the charismatic leader''' of the group, had participated in both actions}}|{{cite book|last=Misra|first=Maria|author-link=Maria Misra|title=Vishnu's Crowded Temple: India Since the Great Rebellion|location=New Haven|publisher=Yale University Press|page = 174| year=2007|isbn=978-0-300-13721-7|lccn=2007936529|quote=The slavishly pro-Moscow communists left room for another form of Marxism, more fully blended with nationalism. In 1928 the Hindustan Socialist Republican Army (HSRA), an out-growth of the older revolutionary tradition of the Punjab, was founded in Lahore. Led by a '''charismatic 22-year-old student''', Bhagat Singh, it departed from its pre-war terrorist lineage by adopting Marxist militant atheism as its ideology. The HSRA favoured acts of 'exemplary' revolutionary violence.}}|{{cite book|last=Maclean|first=Kama|title=A Revolutionary History of Interwar India: Violence, Image, Voice and Text|publisher=Penguin Books|isbn=978-0143426332|year=2016|page=184|quote=Chapter 8, Controlling Political Violence, Prisoner as Pedagogy: The bulk of the memoirs, oral histories and visual artefacts that I have drawn on to demonstrate the intersection between revolutionary and Congress activity in 1929&ndash;1930 are so heavily focused on the lives and adventures of personalities, especially '''the charismatic Bhagat Singh''' and the more enigmatic Chandrashekhar Azad, that evidence of revolutionary energies being chanelled into Congress activity in the aftermath of their deaths becomes elusive. From the perspective of Manmathnath Gupta, after the loss of these two figureheads, the revolutionary movement 'became divorced from its moorings and was more artificial and people came into it because of romantic glamour attached to it, not out of any deep idealism.'}}|{{cite book|last=Young|first=Robert J. C.|title=Postcolonialism: An Historical introduction|publisher=Wiley Blackwell|edition=Anniversary|page=324|year=2016|orig-year=2001|isbn=9781405120944|lccn=2016025068|quote=Even within Gandhi's own closest political entourage his prohibitions against violence were interpreted with some liberality, the understanding being that violence against people was unacceptable, but violence against property was permissible. In political terms Gandhics position also served to distinguish him clearly from the violence of the Bengali Hindu, Maharashtran chitpavan Brahmin, and communist terrorists, such as the celebrated group under Surjya Sen that carried out the Chittagong Armoury Raid in 1930, the followers of Vinayak Damodar Savarkar, or the '''charismatic Bhagat Singh’s Hindustan Socialist Republic Association'''. Although this terrorism was carried out by small groups and never seriously endangered British rule, its militancy, its increasing frequency from 1930 onwards, and its popularity greatly worried the British Government of India and led to fierce repression. It also made the government much more receptive to the liberal Congress Party that adopted Gandhi’s stance of non-violence. As always in liberation struggles, militant ‘extremists’ encouraged the administration to negotiate with the moderates.}}|{{harvnb|Nair|2011|p=258}}: "The '''charisma and sacrifice of Bhagat Singh''' and thirteen other prisoners could unite the entire spectrum of political opinion in the Punjab and beyond, a significant achievement for a particularly fractured Congress, but for reasons never clear, the non-violent hunger strikers failed to move Gandhi very much. At any rate, the “Punjab wrongs” brought Indians from the rest of India into the politics of the province, courting arrest, writing in the press, and returning their medals of honour in protest against British imperialism."|{{cite book|last=Grant|first=Kevin|title=Last Weapons: Hunger Strikes and Fasts in the British Empire, 1890&ndash;1948|location=Oakland, CA|publisher=University of California Press|series=Berkeley series in British studies|date=18 June 2019 |isbn=9780520301009|lccn=2018057018|page=143|quote=After 1929 the British regime became increasingly concerned that the hunger strike might break down discipline across the prison system and demoralize the police and army. In this year the power of the hunger strike was demonstrated by members of the Hindustan Socialist Republican Association before and during their trial in the second Lahore conspiracy case.” This case was widely publicized because several of the defendants had been involved either in the assassination of a police official and a head constable or in the bombing of the Central Legislative Assembly in Delhi. Bhagat Singh, '''the charismatic leader''' of the group, had participated in both actions.}}|{{cite book|last=Tickell|first=Alex|title=Terrorism, Insurgency and Indian English Literature, 1830&ndash;1947|series=Routledge Research in Postcolonial Literatures series|date=17 June 2013 |location=London and New York|publisher=Routledge|isbn=978-0-415-87715-2|lccn=2011019599|url=https://books.google.com/books?id=wJhD6My4tR0C&pg=PT221|quote='''Under its charismatic leader, Bhagat Singh''', the HSRA carried out several high-profile terror-attacks, including the assassination of J. P.Saunders, the Lahore assistant superintendent of police, whom they wrongly held responsible for Lala Lajpat Rai's death as the result of police brutality during a demonstration.' The HSRA also carried out two bombings: the first, a daring attack on the Legislative Assembly in session at Delhi, in which bombs were thrown from the public gallery but little damage was caused; and a subsequent attempt to blow up the viceroy's train. Bhagat Singh and a co-revolutionary, Sukhdev, were soon arrested and underwent a highly publicized trial before being executed in 1931. Baghwati Charan Vohra, another leading light of the association, died testing a bomb that would have been used to try to liberate Bhagat Singh from the Lahore Central Jail.}}}}</ref><ref name="raza-lead-12">* {{Citation |last=Jaffrelot |first=Christophe |title=Revolutionary Passions: Latin America, Middle East and India |date=22 September 2017 |page=122 |editor1-last=Bozarsian |editor1-first=Hamit |chapter=The Making of Indian Revolutionaries (1885–1931) |chapter-url=https://books.google.com/books?id=H-krDwAAQBAJ&pg=PT122 |publisher=Routledge |isbn=978-1-351-37809-3 |quote=The man who epitomizes this transition is Bhagat Singh. His Janus-like appearance reflected his two sources of inspiration (Bolshevism and Anarchism), the Marxist one becoming dominant by the late 1920s. But his evolution has been followed by others, including Shiv Verma, one of the founders of the HSRA. Verma, however, admitted in a 1986 article, that if in 1928 the firm resolution to turn away from 'anarchism and to make socialism an act of faith' had been taken, 'in practice, we held on to our old style of individual actions' |editor2-last=Batallion |editor2-first=Gilles |editor3-last=Jaffrelot |editor3-first=Christophe}} * {{Citation |last=Misra |first=Maria |title=Vishnu's Crowded Temple: India Since the Great Rebellion |url=https://books.google.com/books?id=QjxiMSd0YwoC&pg=PA174 |page=174 |year=2008 |publisher=Yale University Press |isbn=978-0-300-14523-6 |quote=In 1928 the Hindustan Socialist Republican Army (HSRA), an out-growth of the older revolutionary tradition of the Punjab, was founded in Lahore. Led by a charismatic 22-year-old student, Bhagat Singh, it departed from its pre-war terrorist lineage by adopting Marxist militant atheism as its ideology. The HSRA favoured acts of 'exemplary' revolutionary violence.}} * {{Citation |last=Vaidik |first=Aparna |title=Waiting for Swaraj: Inner Lives of Indian Revolutionaires |url=https://books.google.com/books?id=WSI3EAAAQBAJ&pg=PA75 |page=75 |year=2021 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-00-903238-4 |quote=Bhagat's use of the 'socialist' language in his later writings has created the assumption of him being a theoretically sophisticated author. Daniel Elam in his analysis of Bhagat's jail notebook, however, observes that there has been 'a politically sympathetic attempt to place Bhagat Singh in line with other radical writers, especially Antonio Gramsci'. While Bhagat was believed to be a singular anti-colonial 'author' figure of his jail notebook, the text was actually an assemblage of quotations, fragments and notes. He is also believed to have authored all the HSRA propaganda materials (pamphlets, posters, court statements and essays) that were in fact a product of brainstorming and collective authorial contribution of Shiv Verma, Bhagwati Charan Vohra, Yashpal and others.}} * {{Citation |last=Raza |first=Ali |title=Revolutionary Pasts: Communist Internationalism in Colonial India |url=https://books.google.com/books?id=snzUDwAAQBAJ&pg=PA107 |page=107 |year=2020 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-108-48184-7 |quote=Bhagat Singh's hanging further galvanized a radical and militantly nationalistic politics that was in a state of ferment from the mid-1920s onwards.<Footnote 22: A point made, among others, by Kama Maclean in ''A Revolutionary History of Interwar India'' ...> It also lent an added urgency to the ongoing civil disobedient movement.}} * {{cite book|last=Stein|first=B.|author-link=Burton Stein|url=https://books.google.com/books?id=QY4zdTDwMAQC&pg=PA289|title=A History of India|publisher=[[Wiley-Blackwell]]|year=2010|isbn=978-1-4051-9509-6|editor-last=Arnold|editor-first=D.|edition=2nd|place=Oxford|page=289|quote=Gandhi was the leading genius of the later, and ultimately successful, campaign for India's independence.}}</ref> ਦਸੰਬਰ 1928 ਵਿੱਚ, ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਇੱਕ ਸਾਥੀ, [[ਸ਼ਿਵਰਾਮ ਰਾਜਗੁਰੂ]], ਦੋਵੇਂ ਇੱਕ ਛੋਟੇ ਜਿਹੇ ਇਨਕਲਾਬੀ ਸਮੂਹ, [[ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਸੋਸ਼ਲਿਸਟ ਰਿਪਬਲੀਕਨ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ|ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਸੋਸ਼ਲਿਸਟ ਰਿਪਬਲਿਕਨ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ]] (ਜੋ ਕਿ ਆਰਮੀ, ਜਾਂ ਐਚਐਸਆਰਏ ਵੀ ਹੈ) ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਸਨ, ਨੇ [[ਲਹੌਰ|ਲਾਹੌਰ]], [[ਪੰਜਾਬ ਪ੍ਰਾਂਤ (ਬਰਤਾਨਵੀ ਭਾਰਤ)|ਪੰਜਾਬ]] ਵਿੱਚ, ਜੋ ਕਿ ਅੱਜ [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] ਵਿੱਚ ਹੈ, ਇੱਕ 21 ਸਾਲਾ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਪੁਲਿਸ ਅਫ਼ਸਰ, [[ਜੇ ਪੀ ਸਾਂਡਰਸ|ਜੌਨ ਪੀ. ਸਾਂਡਰਸ]] ਨੂੰ ਗੋਲੀ ਮਾਰ ਦਿੱਤੀ, ਸਾਂਡਰਸ ਨੂੰ, ਜੋ ਅਜੇ ਵੀ ਪ੍ਰੋਬੇਸ਼ਨ 'ਤੇ ਸੀ, ਨੂੰ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸੀਨੀਅਰ ਪੁਲਿਸ ਸੁਪਰਡੈਂਟ, ਜੇਮਜ਼ ਸਕਾਟ ਸਮਝ ਲਿਆ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਹ ਕਤਲ ਕਰਨ ਦਾ ਇਰਾਦਾ ਰੱਖਦੇ ਸਨ।{{sfn|Moffat|2016|pp=83, 89}} ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਕਾਟ ਨੂੰ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦੀ ਨੇਤਾ [[ਲਾਲਾ ਲਾਜਪਤ ਰਾਏ]] ਦੀ ਮੌਤ ਲਈ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਠਹਿਰਾਇਆ ਕਿਉਂਕਿ ਉਸਨੇ ਲਾਠੀਚਾਰਜ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਰਾਏ ਜ਼ਖਮੀ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਦੋ ਹਫ਼ਤਿਆਂ ਬਾਅਦ ਦਿਲ ਦਾ ਦੌਰਾ ਪੈਣ ਕਾਰਨ ਉਸਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਸਾਂਡਰਸ ਇੱਕ ਮੋਟਰਸਾਈਕਲ 'ਤੇ ਪੁਲਿਸ ਸਟੇਸ਼ਨ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਿਆ, ਉਹ ਰਾਜਗੁਰੂ, ਇੱਕ ਨਿਸ਼ਾਨੇਬਾਜ਼, ਦੁਆਰਾ ਸੜਕ ਦੇ ਪਾਰੋਂ ਚਲਾਈ ਗਈ ਇੱਕ ਗੋਲੀ ਨਾਲ ਡਿੱਗ ਗਿਆ।{{sfn|Moffat|2016|p=83}}{{sfn|Maclean|Elam|2016|p=28}} ਜਦੋਂ ਉਹ ਜ਼ਖਮੀ ਪਿਆ ਸੀ, ਤਾਂ ਸਿੰਘ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਨੇੜਿਓਂ ਕਈ ਵਾਰ ਗੋਲੀਆਂ ਮਾਰੀਆਂ, ਪੋਸਟਮਾਰਟਮ ਰਿਪੋਰਟ ਵਿੱਚ ਅੱਠ ਗੋਲੀਆਂ ਦੇ ਜ਼ਖ਼ਮ ਦਿਖਾਈ ਦਿੱਤੇ।{{sfn|Moffat|2016|p=89}} ਸਿੰਘ ਦੇ ਇੱਕ ਹੋਰ ਸਾਥੀ, [[ਚੰਦਰ ਸ਼ੇਖਰ ਆਜ਼ਾਦ]] ਨੇ ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਪੁਲਿਸ ਹੈੱਡ ਕਾਂਸਟੇਬਲ, ਚੰਨਣ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਗੋਲੀ ਮਾਰ ਦਿੱਤੀ, ਜਿਸਨੇ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਰਾਜਗੁਰੂ ਦੇ ਭੱਜਣ ਵੇਲੇ ਪਿੱਛਾ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ।{{sfn|Moffat|2016|p=83}}{{sfn|Maclean|Elam|2016|p=28}} ਭੱਜਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨੇ ਲਾਜਪਤ ਰਾਏ ਦੀ ਮੌਤ ਦਾ ਬਦਲਾ ਲੈਣ ਦਾ ਜਨਤਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਐਲਾਨ ਕਰਨ ਲਈ ਉਪਨਾਮਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ, ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਪੋਸਟਰ ਲਗਾਏ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜੇਮਸ ਸਕਾਟ ਦੀ ਬਜਾਏ ਜੌਨ ਸਾਂਡਰਸ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਦਿਖਾਉਣ ਲਈ ਬਦਲਿਆ ਸੀ।{{sfn|Moffat|2016|p=83}} ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਿੰਘ ਕਈ ਮਹੀਨਿਆਂ ਤੱਕ ਭੱਜਦਾ ਰਿਹਾ, ਅਤੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਕੋਈ ਸਜ਼ਾ ਨਹੀਂ ਹੋਈ। ਅਪ੍ਰੈਲ 1929 ਵਿੱਚ ਦੁਬਾਰਾ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਣ 'ਤੇ, ਉਸਨੇ ਅਤੇ ਇੱਕ ਹੋਰ ਸਾਥੀ, [[ਬਟੁਕੇਸ਼ਵਰ ਦੱਤ]] ਨੇ [[ਦਿੱਲੀ]] ਵਿੱਚ [[ਕੇਂਦਰੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ]] ਦੇ ਕੁਝ ਖਾਲੀ ਬੈਂਚਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਦੋ ਘੱਟ-ਤੀਬਰਤਾ ਵਾਲੇ ਘਰੇਲੂ ਬੰਬ ਸੁੱਟੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹੇਠਾਂ ਦਿੱਤੇ ਵਿਧਾਇਕਾਂ 'ਤੇ ਗੈਲਰੀ ਤੋਂ ਪਰਚੇ ਵਰ੍ਹਾਏ, ਨਾਅਰੇ ਲਗਾਏ, ਅਤੇ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰਨ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਦੇ ਦਿੱਤੀ।{{sfn|Moffat|2016|p=84}} ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ ਅਤੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਹੋਏ ਪ੍ਰਚਾਰ ਨੇ ਜੌਨ ਸਾਂਡਰਸ ਕੇਸ ਵਿੱਚ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸ਼ਮੂਲੀਅਤ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕੀਤਾ। ਮੁਕੱਦਮੇ ਦੀ ਉਡੀਕ ਵਿੱਚ, ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਜਨਤਕ ਹਮਦਰਦੀ ਉਦੋਂ ਮਿਲੀ ਜਦੋਂ ਉਹ ਭਾਰਤੀ ਕੈਦੀਆਂ ਲਈ ਬਿਹਤਰ ਜੇਲ੍ਹ ਹਾਲਤਾਂ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਇੱਕ ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲ ਵਿੱਚ ਸਾਥੀ ਪ੍ਰਤੀਵਾਦੀ [[ਜਤਿੰਦਰ ਨਾਥ ਦਾਸ|ਜਤਿਨ ਦਾਸ]] ਨਾਲ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਿਆ, ਹੜਤਾਲ ਸਤੰਬਰ 1929 ਵਿੱਚ ਭੁੱਖਮਰੀ ਨਾਲ ਦਾਸ ਦੀ ਮੌਤ ਨਾਲ ਖਤਮ ਹੋਈ। ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਜੌਨ ਸਾਂਡਰਸ ਅਤੇ ਚੰਨਣ ਸਿੰਘ ਦੇ ਕਤਲ ਦਾ ਦੋਸ਼ੀ ਠਹਿਰਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਮਾਰਚ 1931 ਵਿੱਚ 23 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਫਾਂਸੀ ਦੇ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਉਹ ਆਪਣੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਲੋਕ ਨਾਇਕ ਬਣ ਗਿਆ। [[ਜਵਾਹਰ ਲਾਲ ਨਹਿਰੂ]] ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਬਾਰੇ ਲਿਖਿਆ: "ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਆਪਣੇ ਅੱਤਵਾਦ ਦੇ ਕੰਮ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ, ਸਗੋਂ ਇਸ ਲਈ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਲਾਲਾ ਲਾਜਪਤ ਰਾਏ ਦੇ ਸਨਮਾਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਰਾਹੀਂ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਸਨਮਾਨ ਨੂੰ ਸਹੀ ਠਹਿਰਾਉਂਦਾ ਜਾਪਦਾ ਸੀ। ਉਹ ਇੱਕ ਪ੍ਰਤੀਕ ਬਣ ਗਿਆ; ਇਹ ਕਾਰਵਾਈ ਭੁੱਲ ਗਈ, ਪ੍ਰਤੀਕ ਬਣਿਆ ਰਿਹਾ, ਅਤੇ ਕੁਝ ਮਹੀਨਿਆਂ ਦੇ ਅੰਦਰ-ਅੰਦਰ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਹਰ ਕਸਬੇ ਅਤੇ ਪਿੰਡ, ਅਤੇ ਕੁਝ ਹੱਦ ਤੱਕ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਦੇ ਬਾਕੀ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਗੂੰਜ ਉੱਠਿਆ।"{{sfnp|Mittal|Habib|1982|ps=}} ਬਾਅਦ ਦੇ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ, ਸਿੰਘ, ਜੋ ਕਿ ਜਵਾਨੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ [[ਨਾਸਤਿਕਤਾ|ਨਾਸਤਿਕ]] ਅਤੇ [[ਸਮਾਜਵਾਦ|ਸਮਾਜਵਾਦੀ]] ਸੀ, ਨੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਸਪੈਕਟ੍ਰਮ ਵਿੱਚੋਂ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਕ ਜਿੱਤੇ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਅਤੇ ਸੱਜੇ-ਪੱਖੀ ਹਿੰਦੂ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦੀ ਦੋਵੇਂ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਸਿੰਘ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸਹਿਯੋਗੀ, ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਭਾਰਤੀ ਬਸਤੀਵਾਦ ਵਿਰੋਧੀ ਇਨਕਲਾਬੀ, ਵੀ ਦਲੇਰਾਨਾ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ ਅਤੇ ਜਾਂ ਤਾਂ ਫਾਂਸੀ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਸਨ ਜਾਂ ਹਿੰਸਕ ਮੌਤਾਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ, ਪਰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਲਾ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ੇਰ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸਿੰਘ, ਜਿਸਨੂੰ ਕਈ ਵਾਰ ਸ਼ਹੀਦ-ਏ-ਆਜ਼ਮ (ਉਰਦੂ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ "ਮਹਾਨ ਸ਼ਹੀਦ") ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name="raza-lead-22">{{citation |last=Raza |first=Ali |title=Revolutionary Pasts: Communist Internationalism in Colonial India |url=https://books.google.com/books?id=snzUDwAAQBAJ&pg=PA107 |page=107 |year=2020 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-108-48184-7 |quote=His trial became the stuff of popular legend, as did his hanging — and those of his comrades Raj Guru and Sukhdev – in Lahore in March 1931. Bhagat Singh's death earned him the title of Shaheed-e-Azam (Great Martyr). He was not the only Shaheed who went to the gallows for his or her revolutionary activities, nor was he the only Shaheed-e-Azam.}}</ref> == ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ == ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜਨਮ 28 ਸਤੰਬਰ, 1907 ਨੂੰ [[ਫ਼ੈਸਲਾਬਾਦ ਜਿਲ੍ਹਾ|ਲਾਇਲਪੁਰ]] (ਫੈਸਲਾਬਾਦ) ਜਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ ਬੰਗਾ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਦਾ ਜੱਦੀ ਘਰ ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ [[ਨਵਾਂ ਸ਼ਹਿਰ]] (ਹੁਣ [[ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨਗਰ]]) ਜਿਲ੍ਹੇ ਦੇ [[ਖਟਕੜ ਕਲਾਂ]] ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਨਾਂ ਸਰਦਾਰ ਕਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਦਾ ਨਾਂ ਵਿਦਿਆਵਤੀ ਸੀ। ਇਹ ਇੱਕ ਜੱਟ ਸਿੱਖ{{sfnp|Gaur|2008|p=53|ps=}} ਪਰਿਵਾਰ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੇ [[ਆਰੀਆ ਸਮਾਜ]] ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਅਪਣਾ ਲਿਆ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਜਨਮ ਵੇਲੇ ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਅਤੇ ਦੋ ਚਾਚਿਆਂ, ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਸਵਰਨ ਸਿੰਘ ਦੀ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿਚੋਂ ਰਿਹਾਈ ਹੋਈ ਸੀ। ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਉਸ ਨੂੰ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲਾ ਸਮਝਿਆ ਗਿਆ।{{sfnp|Singh|Hooja|2007|pp=12–13|ps=}} ਉਸ ਦੇ ਵਡੇਰੇ ਭਾਰਤੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਲਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਰਗਰਮ ਸਨ, ਕੁਝ [[ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ|ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ]] ਦੀ ਫ਼ੌਜ ਵਿੱਚ ਨੌਕਰੀ ਕਰਦੇ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਸਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਸਿਆਸੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਰਗਰਮ ਸੀ।<ref name=s380>{{citation |title=Punjab Reconsidered: History, Culture, and Practice |editor1-first=Anshu |editor1-last=Malhotra |editor2-first=Farina |editor2-last=Mir |year=2012 |isbn=978-0-19-807801-2 |chapter=Bhagat Singh: A Politics of Death and Hope |first=Simona |last=Sawhney |doi=10.1093/acprof:oso/9780198078012.003.0054 |publisher=Oxford University Press|page=380}}</ref> ਉਸ ਦੇ ਦਾਦਾ, ਅਰਜਨ ਸਿੰਘ ਨੇ [[ਸਵਾਮੀ ਦਯਾਨੰਦ ਸਰਸਵਤੀ]] ਦੀ ਹਿੰਦੂ ਸੁਧਾਰਵਾਦੀ ਲਹਿਰ, [[ਆਰੀਆ ਸਮਾਜ]], ਨੂੰ ਅਪਣਾਇਆ ਜਿਸਦਾ ਭਗਤ ਸਿੱਘ ਉੱਤੇ ਕਾਫ਼ੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਿਆ।{{sfnp|Gaur|2008|pp=54–55|ps=}} ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਅਤੇ ਚਾਚੇ [[ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਸਰਾਭਾ]] ਅਤੇ [[ਲਾਲਾ ਹਰਦਿਆਲ|ਹਰਦਿਆਲ]] ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੀ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਲਈ ਸਰਗਰਮ [[ਗ਼ਦਰ ਪਾਰਟੀ|ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ]] ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਸਨ। ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਅਦਾਲਤੀ ਮਾਮਲਿਆਂ ਤਹਿਤ ਕੈਦ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਕਿ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚੋਂ ਰਿਹਾ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 1910 ਵਿੱਚ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਦੂਜੇ ਚਾਚੇ ਸਵਰਨ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ ਸੀ।{{sfnp|Gaur|2008|p=138|ps=}} ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮੁੱਢਲੀ ਸਿੱਖਿਆ ਲਾਇਲਪੁਰ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਬੋਰਡ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਹੋਈ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਹ ਡੀ.ਏ.ਵੀ. ਹਾਈ ਸਕੂਲ [[ਲਹੌਰ]] ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋ ਗਿਆ। [[ਅੰਗਰੇਜ਼]] ਇਸ ਸਕੂਲ ਨੂੰ 'ਰਾਜ ਵਿਰੋਧੀ ਸਰਗਰਮੀਆਂ ਦੀ ਨਰਸਰੀ’ ਕਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਭਾਵੇਂ ਰਵਾਇਤੀ ਕਿਸਮ ਦਾ ਪੜ੍ਹਾਕੂ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਪਰ ਉਹ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਪੜ੍ਹਦਾ ਰਹਿੰਦੇ ਸੀ। [[ਉਰਦੂ]] ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਮੁਹਾਰਤ ਹਾਸਲ ਸੀ ਤੇ ਉਹ ਇਸੇ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਕਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਖ਼ਤ ਲਿਖਦੇ ਹੁੰਦੇ ਸੀ। ਉਸ ਦੀ ਉਮਰ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸਿੱਖ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਵਾਂਗ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੇ [[ਲਹੌਰ]] ਦੇ ਖਾਲਸਾ ਹਾਈ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲਾ ਨਹੀਂ ਲਿਆ। ਉਸ ਦੇ ਦਾਦੇ ਨੇ ਇਸ ਸਕੂਲ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਦੀ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਰਕਾਰ ਪ੍ਰਤੀ ਵਫ਼ਾਦਾਰੀ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ।{{sfnp|Sanyal|Yadav|Singh|Singh|2006|pp=20–21|ps=}} ਉਸ ਦੀ ਬਜਾਏ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ''ਆਰਿਆ ਸਮਾਜੀ ਸੰਸਥਾ ਦਯਾਨੰਦ ਐਂਗਲੋ ਵੈਦਿਕ ਹਾਈ ਸਕੂਲ'' ਵਿੱਚ ਦਾਖਲਾ ਦਵਾਇਆ ਗਿਆ।<ref name="Tribune2011">{{cite news |first=Roopinder |last=Singh |title=Bhagat Singh: The Making of the Revolutionary |date=23 March 2011 |url=http://www.tribuneindia.com/2011/20110323/main6.htm |work=The Tribune |location=India |accessdate=17 December 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150930145024/http://www.tribuneindia.com/2011/20110323/main6.htm|archivedate=30 September 2015}}</ref> 1919 ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਉਹ 12 ਸਾਲਾਂ ਦਾ ਸੀ ਤਾਂ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੇ [[ਜੱਲ੍ਹਿਆਂਵਾਲਾ ਬਾਗ਼|ਜਲ੍ਹਿਆਂਵਾਲਾ ਬਾਗ]] ਦਾ ਦੌਰਾ ਕੀਤਾ, ਜਿੱਥੇ ਇੱਕ ਜਨਤਕ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਇਕੱਤਰ ਹੋਏ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਨਿਹੱਥੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ।{{sfnp|Singh|Hooja|2007|pp=12–13|ps=}} ਜਦੋਂ ਉਹ 14 ਸਾਲਾਂ ਦਾ ਸੀ ਤਾਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਉਹਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਸੀ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 20 ਫਰਵਰੀ, 1921 ਨੂੰ [[ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ|ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ]] ਵਿਖੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਦੇ ਖਿਲਾਫ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨਕਾਰੀਆਂ ਦਾ ਸਵਾਗਤ ਕੀਤਾ।{{sfnp|Sanyal|Yadav|Singh|Singh|2006|p=13|ps=}} [[ਨਾਮਿਲਵਰਤਨ ਅੰਦੋਲਨ]] ਵਾਪਸ ਲੈਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ [[ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ]] ਦੇ [[ਅਹਿੰਸਾ]] ਦੇ [[ਦਰਸ਼ਨ]] ਤੋਂ ਨਿਰਾਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ। ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ''ਨੌਜਵਾਨ ਇਨਕਲਾਬੀ ਲਹਿਰ'' ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚੋਂ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਹਿੰਸਕ ਵਿਰੋਧ ਦੀ ਵਕਾਲਤ ਕਰਨੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ।{{sfnp|Nayar|2000|pp=20–21|ps=}} [[ਤਸਵੀਰ:Bhagat singh noncooperation.jpg|thumb|right|ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਇੱਕ ਫੋਟੋ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਹ ਉੱਪਰ ਸੱਜਿਓ ਚੌਥੇ ਸਥਾਨ ਤੇ ਖੜ੍ਹਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੇ [[ਪੱਗ]] ਬੰਨ੍ਹੀ ਹੋਈ ਹੈ ਤੇ ਇਹ ਡਰਾਮਾ ਕਲੱਬ ਦੀ ਯਾਦਗਾਰ ਹੈ]] 1923 ਵਿੱਚ, ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਨੈਸ਼ਨਲ ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋ ਗਿਆ। ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਨਾਟ-ਕਲਾ ਸੋਸਾਇਟੀ ਵਰਗੀਆਂ ਪਾਠਕ੍ਰਮ ਤੋਂ ਬਾਹਰਲੀਆਂ ਸਰਗਰਮੀਆਂ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਣ ਲੱਗਾ। 1923 ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਪੰਜਾਬ [[ਹਿੰਦੀ ਸਾਹਿਤ]] ਸੰਮੇਲਨ ਵੱਲੋਂ ਕਰਵਾਇਆ। ਇੱਕ ਨਿਬੰਧ ਮੁਕਾਬਲਾ ਜਿੱਤਿਆ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਬਾਰੇ ਲਿਖਿਆ ਸੀ।<ref name="Tribune2011" /> ਇਹ ਉਸਨੇ [[ਜੂਜ਼ੈੱਪੇ ਮਾਤਸੀਨੀ]] ਦੀ ਯੰਗ ਇਟਲੀ ਲਹਿਰ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੋ ਕੇ ਲਿਖਿਆ ਸੀ।<ref name=s380/> ਉਸਨੇ ਮਾਰਚ 1926 ਵਿੱਚ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦੇ ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ ਸੰਗਠਨ [[ਨੌਜਵਾਨ ਭਾਰਤ ਸਭਾ]] ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ।{{sfnp|Gupta|1997|ps=}} ਉਹ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਰਿਪਬਲਿਕਨ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਿਆ,{{sfnp|Singh|Hooja|2007|p=14|ps=}} ਜਿਸ ਵਿੱਚ [[ਚੰਦਰ ਸ਼ੇਖਰ ਆਜ਼ਾਦ]], [[ਰਾਮ ਪ੍ਰਸਾਦ ਬਿਸਮਿਲ]] ਅਤੇ [[ਅਸ਼ਫ਼ਾਕਉਲਾ ਖ਼ਾਨ]] ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਲੀਡਰ ਸਨ।{{sfnp|Singh|2007|ps=}} ਇੱਕ ਸਾਲ ਬਾਅਦ, ਇੱਕ [[ਵਿਉਂਤਬੱਧ ਵਿਆਹ]] ਤੋਂ ਬਚਣ ਲਈ, ਉਹ ਭੱਜ ਕੇ [[ਕਾਨਪੁਰ|ਕਾਨਪੁਰ]] ਚਲਾ ਗਿਆ।<ref name="Tribune2011" /> ਇੱਕ ਚਿੱਠੀ ਵਿਚ, ਜੋ ਉਹ ਪਿੱਛੇ ਛੱਡ ਗਿਆ ਸੀ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਲਿਖਿਆ: {{quote|ਮੇਰਾ ਜੀਵਨ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਕਾਰਨ, ਦੇਸ਼ ਦੀ ਅਜ਼ਾਦੀ, ਲਈ ਸਮਰਪਿਤ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ, ਕੋਈ ਆਰਾਮ ਜਾਂ ਦੁਨਿਆਵੀ ਇੱਛਾ ਹੁਣ ਮੈਨੂੰ ਲੁਭਾ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀ।<ref name="Tribune2011" />}} ਪੁਲੀਸ ਨੌਜਵਾਨਾਂ 'ਤੇ ਉਹਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਚਿੰਤਤ ਹੋ ਗਈ ਅਤੇ ਮਈ 1926 ਵਿੱਚ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਹੋਏ, ਇੱਕ ਬੰਬ ਧਮਾਕੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਦੇ ਕਾਰਨ ਉਸ ਨੂੰ ਮਈ 1927 ਵਿੱਚ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ। ਉਸ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰੀ ਤੋਂ ਪੰਜ ਹਫ਼ਤਿਆਂ ਬਾਅਦ 60 ਹਜ਼ਾਰ ਰੁਪਏ ਦੀ ਜ਼ਮਾਨਤ 'ਤੇ ਰਿਹਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।{{sfnp|Singh|Hooja|2007|p=16|ps=}} ਉਸ ਨੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਤੋਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੁੰਦੇ, [[ਉਰਦੂ ਭਾਸ਼ਾ|ਉਰਦੂ]] ਅਤੇ [[ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਪੰਜਾਬੀ]] ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਅਤੇ ਸੰਪਾਦਨਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ [[ਨੌਜਵਾਨ ਭਾਰਤ ਸਭਾ]] ਦੁਆਰਾ ਛਾਪੇ ਗਏ ਘੱਟ ਕੀਮਤ ਵਾਲੇ ਪਰਚਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ। ਉਸਨੇ [[ਮਜ਼ਦੂਰ-ਕਿਸਾਨ ਪਾਰਟੀ|ਕਿਰਤੀ ਕਿਸਾਨ ਪਾਰਟੀ]] ਦੇ ਰਸਾਲੇ '''''ਕਿਰਤੀ'',''' ਅਤੇ ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੇਰ ਲਈ ਦਿੱਲੀ ਤੋਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ '''''ਵੀਰ ਅਰਜੁਨ''''' ਅਖਬਾਰ ਲਈ ਲਿਖਿਆ।{{sfnp|Gupta|1997|ps=}} ਲਿਖਣ ਵੇਲੇ ਉਹ ਅਕਸਰ ਬਲਵੰਤ, ਰਣਜੀਤ ਅਤੇ ਵਿਦਰੋਹੀ ਵਰਗੇ ਲੁਕਵੇਂ ਨਾਵਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦਾ ਸੀ।{{sfnp|Gaur|2008|p=100|ps=}} ==ਇਨਕਲਾਬੀ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ== === ਲਾਲਾ ਲਾਜਪਤ ਰਾਏ ਦੀ ਮੌਤ ਅਤੇ ਸਾਂਡਰਸ ਨੂੰ ਮਾਰਨਾ === 1928 ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਿਆਸੀ ਸਥਿਤੀ ਬਾਰੇ ਰਿਪੋਰਟ ਦੇਣ ਲਈ [[ਸਾਈਮਨ ਕਮਿਸ਼ਨ]] ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ। ਕੁਝ ਭਾਰਤੀ ਸਿਆਸੀ ਪਾਰਟੀਆਂ ਨੇ ਕਮਿਸ਼ਨ ਦਾ ਬਾਈਕਾਟ ਕੀਤਾ। ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵੀ ਭਾਰਤੀ ਮੈਂਬਰ ਨਹੀਂ ਸੀ ਅਤੇ ਦੇਸ਼ ਭਰ ਵਿੱਚ ਵਿਰੋਧ ਵੀ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਕਮਿਸ਼ਨ 30 ਅਕਤੂਬਰ, 1928 ਨੂੰ ਲਹੌਰ ਪਹੁੰਚਿਆ ਤਾਂ ਲਾਲਾ ਲਾਜਪਤ ਰਾਏ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਇਸ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਪੁਲਿਸ ਭੀੜ ਨੂੰ ਭਜਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੀ ਰਹੀ, ਪਰ ਭੀੜ ਹਿੰਸਕ ਹੋ ਗਈ{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ}}। ਇਸ ਵਿਰੋਧ ਵਿੱਚ ਭਾਗ ਲੈਣ ਵਾਲਿਆਂ 'ਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਸੁਪਰਡੈਂਟ ਅਫ਼ਸਰ ''ਸਕਾਟ'' ਨੇ ਲਾਠੀਚਾਰਜ ਕਰਨ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦੇ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਲਾਠੀਚਾਰਜ ਨਾਲ ਜ਼ਖਮੀ ਹੋਣ ਕਰਕੇ [[ਲਾਲਾ ਲਾਜਪਤ ਰਾਏ]] ਦੀ ਦਿਲ ਦਾ ਦੌਰਾ ਪੈਣ ਕਾਰਨ 17 ਨਵੰਬਰ, 1928 ਨੂੰ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। ਡਾਕਟਰਾਂ ਨੂੰ ਲੱਗਿਆ ਕਿ ਲਾਜਪਤ ਰਾਏ ਦੀ ਮੌਤ ਸੱਟਾਂ ਕਰਕੇ ਹੋਈ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਮਾਮਲਾ ਯੂਨਾਈਟਿਡ ਕਿੰਗਡਮ ਦੀ ਸੰਸਦ ਵਿੱਚ ਉਠਾਇਆ ਗਿਆ ਤਾਂ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਰਾਏ ਦੀ ਮੌਤ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਭੂਮਿਕਾ ਨਹੀਂ ਮੰਨੀ।{{sfnp|Rana|2005a|p=36|ps=}}<ref name=Vaidya>{{citation |title=Historical Analysis: Of means and ends |journal=[[Frontline (magazine)|Frontline]] |date=14–27 April 2001 |first=Paresh R. |last=Vaidya |volume=18 |issue=8|url=http://www.frontlineonnet.com/fl1808/18080910.htm |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070829191713/http://www.frontlineonnet.com/fl1808/18080910.htm |archivedate=29 August 2007 |accessdate=9 October 2013}}</ref><ref name=Friend/> ਭਗਤ ਐੱਚ.ਆਰ.ਏ. ਦਾ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਮੈਂਬਰ ਸੀ ਅਤੇ 1928 ਵਿੱਚ ਇਸ ਦਾ ਨਾਂ ਬਦਲ ਕੇ [[ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਸੋਸ਼ਲਿਸਟ ਰਿਪਬਲੀਕਨ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ]] ਕਰਨ ਲਈ ਸ਼ਾਇਦ ਕਾਫ਼ੀ ਹੱਦ ਤੱਕ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਸੀ।<ref name=s380/> ਐਚ.ਐਸ.ਆਰ.ਏ. ਨੇ ਲਾਲਾ ਲਾਜਪਤ ਰਾਏ ਦੀ ਮੌਤ ਦਾ ਬਦਲਾ ਲੈਣ ਦੀ ਸਹੁੰ ਖਾਧੀ।{{sfnp|Singh|Hooja|2007|p=16|ps=}} ਸਿੰਘ ਨੇ ਸਕਾਟ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਲਈ [[ਸ਼ਿਵਰਾਮ ਰਾਜਗੁਰੂ]], [[ਸੁਖਦੇਵ ਥਾਪਰ]] ਅਤੇ [[ਚੰਦਰ ਸ਼ੇਖਰ ਆਜ਼ਾਦ|ਚੰਦਰਸ਼ੇਖਰ ਆਜ਼ਾਦ]] ਵਰਗੇ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀਆਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਯੋਜਨਾ ਉਲੀਕੀ।{{sfnp|Gupta|1997|ps=}} ਹਾਲਾਂਕਿ, ਪਛਾਣਨ ਦੀ ਗਲਤੀ ਕਾਰਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜੋਹਨ ਪੀ. ਸਾਂਡਰਸ, ਜੋ ਸਹਾਇਕ ਪੁਲਿਸ ਅਧਿਕਾਰੀ ਸੀ, ਨੂੰ ਗੋਲੀ ਮਾਰ ਦਿੱਤੀ। ਜਦੋਂ ਉਹ 17 ਦਸੰਬਰ, 1928 ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਵਿਖੇ ਜਿਲ੍ਹਾ ਪੁਲਿਸ ਹੈੱਡਕੁਆਰਟਰ ਛੱਡ ਰਿਹਾ ਸੀ।{{sfnp|Nayar|2000|p=39|ps=}} [[ਤਸਵੀਰ:Pamphlet by HSRA after Saunders murder.jpg|thumb|ਸਾਂਡਰਸ ਦੇ ਕਤਲ ਤੋਂ ਬਾਅਦ [[ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਸੋਸ਼ਲਿਸਟ ਰਿਪਬਲਿਕਨ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ]] ਵਲੋਂ, ਬਲਰਾਜ (ਚੰਦਰਸ਼ੇਖਰ ਆਜਾਦ ਦਾ ਗੁਪਤ ਨਾਮ) ਦੇ ਦਸਤਖ਼ਤਾਂ ਵਾਲਾ ਪੈਂਫਲਟ]] ਨੌਜਵਾਨ ਭਾਰਤ ਸਭਾ, ਜਿਸ ਨੇ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਸੋਸ਼ਲਿਸਟ ਰਿਪਬਲੀਕਨ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਦੇ ਨਾਲ ਲਾਹੌਰ ਰੋਸ ਮਾਰਚ ਦਾ ਆਯੋਜਨ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਨੇ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਜਨਤਕ ਮੀਟਿੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿੱਚ ਗਿਰਾਵਟ ਆਈ ਹੈ। ਸਿਆਸਤਦਾਨਾਂ, ਕਾਰਕੁੰਨਾਂ ਅਤੇ ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ''ਦ ਪੀਪਲ'' ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ, ਜਿਸ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਰਾਏ ਨੇ 1925 ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਨੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਨਾ-ਮਿਲਵਰਤਣ ਹਿੰਸਾ ਤੋਂ ਬਿਹਤਰ ਸੀ।<ref name=Nair/> ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਕਤਲ ਦੀ ਅਲੱਗ-ਥਲੱਗ ਕਾਰਵਾਈ ਵਜੋਂ ਨਿੰਦਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਪਰ ਜਵਾਹਰ ਲਾਲ ਨਹਿਰੂ ਨੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ: {{quote|ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਆਪਣੇ ਅੱਤਵਾਦ ਦੇ ਕਾਰਜਾਂ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਲਾਲਾ ਲਾਜਪਤ ਰਾਏ ਦੀ ਮੌਤ ਦਾ ਬਦਲਾ ਲੈਣ 'ਤੇ ਦੇਸ਼ 'ਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਹ ਇੱਕ ਪ੍ਰਤੀਕ ਬਣ ਗਿਆ; ਕੰਮ ਨੂੰ ਭੁਲਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਪ੍ਰਤੀਕ ਅਜੇ ਵੀ ਕਾਇਮ ਰਿਹਾ ਅਤੇ ਕੁੱਝ ਮਹੀਨਿਆਂ ਦੇ ਅੰਦਰ-ਅੰਦਰ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਹਰੇਕ ਕਸਬੇ ਅਤੇ ਪਿੰਡ ਅਤੇ ਉੱਤਰ ਭਾਰਤ ਦੇ ਬਾਕੀ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ, ਉਸਦੇ ਨਾਮ ਦਾ ਬੋਲ ਬਾਲਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਅਣਗਿਣਤ ਗਾਣੇ ਉਸ ਬਾਰੇ ਬਣੇ ਅਤੇ ਜੋ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਉਸਨੇ ਹਾਸਿਲ ਕੀਤੀ, ਉਹ ਹੈਰਾਨੀਜਨਕ ਸੀ।<ref name=Mittal>{{citation |last1=Mittal|first1=S.K. |last2 = Habib|first2=Irfan |title=The Congress and the Revolutionaries in the 1920s |authorlink2=Irfan Habib |journal=Social Scientist |volume=10 |issue=6 |date=June 1982 |pages=20–37 |jstor=3517065}} {{subscription required}}</ref><ref name=Nair>{{citation|last=Nair|first=Neeti|title=Changing Homelands|url=https://books.google.com/books?id=sbqF0z3d7cUC|year=2011|publisher=Harvard University Press|isbn=978-0-674-06115-6}}</ref>|sign=|source=}} ===ਬਚ ਕੇ ਨਿਕਲਣਾ=== ਸਾਂਡਰਸ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਸਾਰੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਪੁਲਿਸ ਹੈਡਕੁਆਰਟਰ ਤੋਂ ਸੜਕ ਦੇ ਪਾਰ ਡੀ.ਏ.ਵੀ. ਕਾਲਜ ਦੇ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਦੁਆਰ ਵੱਲ ਜਾ ਕੇ ਬਚ ਨਿਕਲੇ। ਚੰਨ ਸਿੰਘ, ਇੱਕ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਹੈੱਡ ਕਾਂਸਟੇਬਲ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਿੱਛਾ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਨਾ ਟਲਿਆ ਤਾਂ ਆਜ਼ਾਦ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਗੋਲੀ ਮਾਰ ਦਿੱਤੀ।{{sfnp|Rana|2005b|p=65|ps=}} ਉਹ ਉਥੋਂ ਸਾਈਕਲ 'ਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਉਲੀਕੀਆਂ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਚਲੇ ਗਏ। ਪੁਲਸ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਫੜਨ ਲਈ ਵੱਡੀ ਤਲਾਸ਼ੀ ਮੁਹਿੰਮ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ, ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਦੁਆਰ ਅਤੇ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਣ ਦੇ ਰਸਤੇ ਰੋਕ ਦਿੱਤੇ। ਸੀ.ਆਈ.ਡੀ. ਨੇ ਲਾਹੌਰ ਛੱਡਣ ਵਾਲੇ ਸਾਰੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ 'ਤੇ ਨਜ਼ਰ ਰੱਖੀ। ਉਹ ਅਗਲੇ ਦੋ ਦਿਨਾਂ ਲਈ ਲੁਕੇ ਗਏ। 19 ਦਸੰਬਰ, 1928 ਨੂੰ ਸੁਖਦੇਵ ਨੇ [[ਦੁਰਗਾਵਤੀ ਦੇਵੀ]] ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਦੁਰਗਾ ਭਾਬੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਐਚ.ਐਸ.ਆਰ.ਏ ਮੈਂਬਰ, ਭਗਵਤੀ ਚਰਣ ਵੋਹਰਾ ਦੀ ਪਤਨੀ ਸੀ, ਤੋਂ ਮਦਦ ਮੰਗੀ ਅਤੇ ਉਹ ਰਾਜ਼ੀ ਹੋ ਗਈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਗਲੀ ਸਵੇਰ ਲਾਹੌਰ ਤੋਂ [[ਬਠਿੰਡਾ]] ਦੇ ਰਸਤੇ [[ਹਾਵੜਾ]] [[ਕੋਲਕਾਤਾ|(ਕੋਲਕਾਤਾ)]] ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਰੇਲਗੱਡੀ ਨੂੰ ਫੜਨ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ।{{sfnp|Nayar|2000|pp=42–44|ps=}} ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਰਾਜਗੁਰੂ, ਦੋਵੇਂ ਲੋਡਡ ਰਿਵਾਲਵਰ ਲੈ ਕੇ ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਘਰ ਛੱਡ ਗਏ।{{sfnp|Nayar|2000|pp=42–44|ps=}} ਪੱਛਮੀ ਕੱਪੜੇ ਪਹਿਨੇ ਹੋਏ (ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵਾਲ ਕੱਟ ਦਿੱਤੇ, ਆਪਣੀ ਦਾੜ੍ਹੀ ਕੱਟੀ ਹੋਈ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਟੋਪੀ ਪਹਿਨ ਲਈ ਸੀ), ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਦੁਰਗਾਵਤੀ ਦੇਵੀ ਦੇ ਸੁੱਤੇ ਹੋਏ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਚੁੱਕ, ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਦੇਵੀ ਇੱਕ ਨੌਜਵਾਨ ਜੋੜੇ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਲੰਘ ਗਏ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਰਾਜਗੁਰੂ ਨੇ ਸਮਾਨ ਚੁੱਕ ਨੌਕਰ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰ ਲਿਆ। ਸਟੇਸ਼ਨ 'ਤੇ, ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਟਿਕਟਾਂ ਖਰੀਦਣ ਵੇਲੇ ਵੀ ਆਪਣੀ ਪਛਾਣ ਨੂੰ ਲੁਕਾਉਣ ਵਿੱਚ ਕਾਮਯਾਬ ਰਿਹਾ ਅਤੇ ਤਿੰਨੋਂ ਕਵਨਪੋਰ (ਹੁਣ ਕਾਨਪੁਰ) ਆ ਗਏ। ਉਥੇ ਉਹ ਲਖਨਊ ਲਈ ਇੱਕ ਟ੍ਰੇਨ ਵਿੱਚ ਚੜ੍ਹ ਗਏ। ਕਿਉਂਕਿ [[ਹਾਵੜਾ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ]] ਤੇ 'ਸੀ ਆਈ ਡੀ' ਵੱਲੋਂ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਲਾਹੌਰ ਤੋਂ ਸਿੱਧੀ ਆਈ ਰੇਲ ਗੱਡੀ ਤੇ ਸਵਾਰ ਮੁਸਾਫਰਾਂ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ।{{sfnp|Nayar|2000|pp=42–44|ps=}} [[ਲਖਨਊ]] ਵਿਖੇ, ਰਾਜਗੁਰੂ [[ਬਨਾਰਸ]] ਲਈ ਅਲੱਗ ਤੋਂ ਰਵਾਨਾ ਹੋ ਗਿਆ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਭਗਤ ਸਿੰਘ, ਦੁਰਗਾਵਤੀ ਦੇਵੀ ਅਤੇ ਬੱਚਾ ਹਾਵੜਾ ਚਲੇ ਗਏ। ਕੁਝ ਦਿਨ ਬਾਅਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਬਾਕੀ ਸਾਰੇ ਲਾਹੌਰ ਵਾਪਸ ਆ ਗਏ।{{sfnp|Rana|2005a|p=39|ps=}}{{sfnp|Nayar|2000|pp=42–44|ps=}} [[File:A part from Bhagat Singh's Letter to Sukhdev, Hussainiwala.jpg|thumb|right|ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਸੁਖਦੇਵ ਨੂੰ ਲਿਖੇ ਖ਼ਤ ਦਾ ਹਿੱਸਾ]] === 1929 ਅਸੈਂਬਲੀ ਘਟਨਾ === ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਤੋਂ, ਬਰਤਾਨੀਆ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਬਗ਼ਾਵਤ ਨੂੰ ਭੜਕਾਉਣ ਕਰਨ ਲਈ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਡਰਾਮੇ ਦੀ ਤਾਕਤ ਦਾ ਇਸਤੇਮਾਲ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ [[ਰਾਮ ਪ੍ਰਸਾਦ ਬਿਸਮਿਲ]], ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ [[ਕਾਕੋਰੀ ਕਾਂਡ]] ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ ਸੀ, ਵਰਗੇ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀਆਂ ਬਾਰੇ ਦੱਸਣ ਲਈ ਸਲਾਈਡ ਦਿਖਾਉਣ ਲਈ ਇੱਕ ਜਾਦੂ ਦੀ ਲਾਲਟਨ ਖਰੀਦਣਾ। 1929 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਐਚ. ਐਸ. ਆਰ. ਏ. ਲਈ ਆਪਣੇ ਉਦੇਸ਼ ਲਈ ਵੱਡੇ ਪੈਮਾਨੇ 'ਤੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਨਾਟਕੀ ਐਕਟ ਦਾ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਰੱਖਿਆ। [[ਪੈਰਿਸ]] ਵਿੱਚ ਚੈਂਬਰ ਆਫ਼ ਡਿਪਟੀਜ਼ ਉੱਤੇ ਬੰਬ ਸੁੱਟਣ ਵਾਲੇ, ਫਰਾਂਸੀਸੀ ਅਰਾਜਕਤਾਵਾਦੀ ਅਗਸਟਸ ਵੈੱਲਟ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ, ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੇ [[ਕੇਂਦਰੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ]] ਦੇ ਅੰਦਰ ਬੰਬ ਵਿਸਫੋਟ ਕਰਨ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾਈ। ਨਾਮਾਤਰ ਇਰਾਦਾ [[ਲੋਕ ਸੁਰੱਖਿਆ ਬਿੱਲ|ਪਬਲਿਕ ਸੇਫਟੀ ਬਿੱਲ]] ਅਤੇ ਵਪਾਰ ਵਿਵਾਦ ਐਕਟ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਵਿਰੋਧ ਕਰਨਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਅਸੈਂਬਲੀ ਵੱਲੋਂ ਰੱਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਪਰ ਵਾਇਸਰਾਏ ਦੁਆਰਾ ਉਸ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦਾ ਇਸਤੇਮਾਲ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਬਣਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ; ਅਸਲ ਇਰਾਦਾ ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰਵਾਉਣ ਦਾ ਸੀ ਤਾਂ ਜੋ ਉਹ ਅਦਾਲਤ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਦਾ ਪ੍ਰਸਾਰ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਮਾਧਿਅਮ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਵਰਤ ਸਕਣ। ਐਚਐਸਆਰਏ ਦੀ ਲੀਡਰਸ਼ਿਪ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਬੰਬਾਰੀ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਣ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਦੀ ਸੀ। ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਸਨ ਕਿ ਸਾਂਡਰਸ ਦੀ ਗੋਲੀਬਾਰੀ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਪਹਿਲਾਂ ਦੀ ਸ਼ਮੂਲੀਅਤ ਸੀ ਕਿ ਉਸ ਦੀ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ ਉਸ ਦੇ ਫਾਂਸੀ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਹੋਵੇਗੀ ਅਤੇ ਦਲ ਦੇ ਆਗੂਆਂ ਦੀ ਬਹੁ ਗਿਣਤੀ ਉਨ੍ਹਾੰ ਨੂੰ ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਜਹੀਨ ਆਗੂ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਬਚਾ ਕੇ ਰਖਣ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿੱਚ ਸੀ। ਪਰ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਖਿਰਕਾਰ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਢੁੱਕਵਾਂ ਉਮੀਦਵਾਰ ਹੈ। ਵਾਦ ਵਿਵਾਦ ਤੋਂ ਬਾਦ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸਰਵਸੰਮਤੀ ਨਾਲ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਬਟੁਕੇਸ਼ਵਰ ਦੱਤ ਦਾ ਨਾਮ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ। ਚੁਣਵੀਂ ਯੋਜਨਾ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ 8 ਅਪ੍ਰੈਲ, 1929 ਨੂੰ ਕੇਂਦਰੀ ਅਸੈਂਬਲੀ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਨਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਖਾਲੀ ਥਾਂ ਤੇ [[ਬੰਬ]] ਸੁੱਟ ਦਿੱਤਾ। ਬੰਬਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਲਈ ਨਹੀਂ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ,<ref name=Nair/> ਪਰ ਵਾਇਸਰਾਇ ਦੇ ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਕੌਂਸਲ ਦੇ ਵਿੱਤ ਮੈਂਬਰ ਜਾਰਜ ਅਰਨੇਸਟ ਸ਼ੂਟਰ ਸਮੇਤ ਕੁਝ ਮੈਂਬਰ ਜ਼ਖਮੀ ਹੋ ਗਏ ਸਨ।<ref>{{cite news|title=Bombs Thrown into Assembly|url=https://news.google.com/newspapers?nid=vf0YIhSwahgC&dat=19290408&printsec=frontpage |page=1 |accessdate=29 August 2013 |newspaper=Evening Tribune |date=8 April 1930}}{{cbignore|bot=medic}}</ref> ਪੂਰਾ ਹਾਲ ਧੂੰਏਂ ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ। ਉਹ ਚਾਹੁੰਦੇ ਤਾਂ ਉੱਥੋਂ ਭੱਜ ਸਕਦੇ ਸਨ ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਸੋਚ ਰੱਖਿਆ ਸੀ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਕਬੂਲ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਨਾ ਭੱਜਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਬੰਬ ਫਟਣ ਦੇ ਬਾਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ [[ਇਨਕਲਾਬ-ਜਿੰਦਾਬਾਦ]] ਦੇ ਨਾਅਰੇ ਲਾਉਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੇ। ਇਸਦੇ ਕੁੱਝ ਹੀ ਦੇਰ ਬਾਦ ਪੁਲਿਸ ਆ ਗਈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ। ===ਅਸੈਂਬਲੀ ਕੇਸ ਦੀ ਸੁਣਵਾਈ=== ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਐਸੋਸੀਏਟ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਨੈਤੀ ਨਾਇਰ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, "ਇਸ ਅੱਤਵਾਦੀ ਕਾਰਵਾਈ ਦੀ ਜਨਤਕ ਆਲੋਚਨਾ ਸਪੱਸ਼ਟ ਸੀ।"<ref name=Nair/> ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਇੱਕ ਵਾਰ ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੰਮ ਨੂੰ ਨਾ ਮਨਜ਼ੂਰ ਕਰਨ ਦੇ ਸਖ਼ਤ ਸ਼ਬਦ ਜਾਰੀ ਕੀਤੇ।{{sfnp|Mittal|Habib|1982|ps=}} ਫਿਰ ਵੀ, ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਭਗਤ ਦੀ ਖੁਸ਼ ਹੋਣ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਕਾਨੂੰਨੀ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਨੂੰ "ਡਰਾਮਾ" ਕਰਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਦੱਤ ਨੇ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਬੰਬ ਸਟੇਟਮੈਂਟ ਲਿਖ ਕੇ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ ਆਲੋਚਨਾ ਦਾ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ: {{quote|ਅਸੀਂ ਸ਼ਬਦ ਤੋਂ ਪਰੇ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਮੰਨਦੇ ਹਾਂ। ਅਸੀਂ ਨਾ ਤਾਂ ਅਤਿਆਚਾਰ ਦੇ ਗੁਨਾਹਗਾਰ ਹਾਂ ...ਨਾ ਹੀ ਅਸੀਂ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ''ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ'' ਅਤੇ ਕੁਝ ਹੋਰਾਂ ਦੇ ਮੰਨਣ ਅਨੁਸਾਰ 'ਪਾਗਲ' ਹਾਂ ... ਤਾਕਤ ਜਦੋਂ ਹਮਲਾਵਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਲਾਗੂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤਾਂ 'ਹਿੰਸਾ' ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਲਈ, ਨੈਤਿਕ ਰੂਪ ਤੋਂ ਗੈਰ-ਵਾਜਬ ਹੈ, ਪਰ ਜਦੋਂ ਇਸ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਜਾਇਜ਼ ਕਾਰਨ ਦੇ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਨੈਤਿਕ ਹੈ।<ref name=Nair/>}} ਮਈ ਵਿੱਚ ਮੁੱਢਲੀ ਸੁਣਵਾਈ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਮੁਕੱਦਮਾ ਜੂਨ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਹਫ਼ਤੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਸੀ। 12 ਜੂਨ ਨੂੰ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ "ਗ਼ੈਰ-ਕਾਨੂੰਨੀ ਅਤੇ ਬਦਨੀਤੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਵਿਸਫੋਟ ਕਾਰਨ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਖਤਰੇ ਵਿੱਚ ਪਾਉਣ" ਲਈ ਉਮਰ ਕੈਦ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਸੁਣਾਈ ਗਈ ਸੀ।{{sfnp|Gaur|2008|p=101|ps=}}{{sfnp|Nayar|2000|pp=76–78|ps=}} ਦੱਤ ਦੀ ਸੁਣਵਾਈ ਅਸਫ਼ ਅਲੀ ਨੇ, ਜਦਕਿ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਖ਼ੁਦ ਦੀ ਸੁਣਵਾਈ ਕੀਤੀ ਸੀ।<ref name=Lal>{{citation |last=Lal |first=Chaman |title=April 8, 1929: A Day to Remember |date=11 April 2009 |url=http://www.mainstreamweekly.net/article1283.html |work=Mainstream |accessdate=14 December 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151001142556/http://www.mainstreamweekly.net/article1283.html|archivedate=1 October 2015}}</ref> ===ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ === 1929 ਵਿੱਚ ਐਚ.ਐਸ.ਆਰ.ਏ. ਨੇ ਲਾਹੌਰ ਅਤੇ [[ਸਹਾਰਨਪੁਰ]] ਵਿੱਚ ਬੰਬ ਫੈਕਟਰੀਆਂ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀਆਂ ਸਨ। 15 ਅਪ੍ਰੈਲ, 1929 ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਬੰਬ ਫੈਕਟਰੀ ਦੀ ਤਲਾਸ਼ੀ ਲਈ ਗਈ ਅਤੇ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਐਚ.ਐਸ.ਆਰ.ਏ. ਦੇ ਮੈਂਬਰ, ਸੁਖਦੇਵ, [[ਕਿਸ਼ੋਰੀ ਲਾਲ]] ਅਤੇ [[ਜੈ ਗੋਪਾਲ]] ਸਮੇਤ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਲਏ। ਇਸ ਤੋਂ ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੇਰ ਬਾਅਦ, ਸਹਾਰਨਪੁਰ ਦੀ ਫੈਕਟਰੀ 'ਤੇ ਵੀ ਛਾਪਾ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਕੁਝ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ਕਾਰ ਮੁਖਬਰ ਬਣ ਗਏ। ਨਵੀਂ ਜਾਣਕਾਰੀ ਉਪਲਬਧ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਲ, ਪੁਲਿਸ ਸਾਂਡਰਸ ਦੀ ਹੱਤਿਆ, ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਬੰਬਾਰੀ, ਅਤੇ ਬੰਬ ਨਿਰਮਾਣ ਦੇ ਤਿੰਨ ਖੇਤਰਾਂ ਨੂੰ ਜੋੜਨ ਦੇ ਸਮਰੱਥ ਹੋ ਗਈ।<ref name=Friend>{{citation |last=Friend|first=Corinne |title=Yashpal: Fighter for Freedom – Writer for Justice |journal=Journal of South Asian Literature |volume=13 |issue=1 |year=1977 |pages=65–90 [69–70]|jstor=40873491}} {{subscription required}}</ref> ਭਗਤ ਸਿੰਘ, ਸੁਖਦੇਵ, ਰਾਜਗੁਰੂ ਅਤੇ 21 ਹੋਰਨਾਂ 'ਤੇ ਸਾਂਡਰਸ ਦੇ ਕਤਲ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਲਾਏ ਗਏ ਸਨ।<ref name=Dam>{{citation |title=Presidential Legislation in India: The Law and Practice of Ordinances |first=Shubhankar |last=Dam |publisher=Cambridge University Press |year=2013 |isbn=978-1-107-72953-7 |url=https://books.google.com/books?id=RvxGAgAAQBAJ&pg=PA44|page=44}}</ref> ====ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲ ਅਤੇ ਲਾਹੌਰ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਕੇਸ==== ਉਸ ਦੇ ਸਹਿਯੋਗੀਆਂ [[ਹੰਸ ਰਾਜ ਵੋਹਰਾ]] ਅਤੇ ਜੈ ਗੋਪਾਲ ਦੇ ਬਿਆਨ ਸਮੇਤ ਉਸ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਸਬੂਤਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਸਾਂਡਰਸ ਅਤੇ ਚੰਨਨ ਸਿੰਘ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਫਿਰ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name=ILJ>{{citation |title=The Trial of Bhagat Singh |journal=India Law Journal |url=http://www.indialawjournal.com/volume1/issue_3/bhagat_singh.html |volume=1 |issue=3 |date=July–September 2008 |accessdate=11 October 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20151001142717/http://indialawjournal.com/volume1/issue_3/bhagat_singh.html|archivedate=1 October 2015}}</ref> ਸਾਂਡਰਸ ਦੇ ਕੇਸ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਹੋਣ ਤਕ [[ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ]] ਬੰਬ ਕੇਸ ਵਿੱਚ ਉਮਰ ਕੈਦ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਮੁਲਤਵੀ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ।{{sfnp|Nayar|2000|p=81|ps=}} ਉਸ ਨੂੰ [[ਦਿੱਲੀ]] ਦੀ ਜੇਲ ਤੋਂ ਕੇਂਦਰੀ ਜੇਲ੍ਹ ਮਿਆਂਵਾਲੀ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name=Lal/> ਉੱਥੇ ਉਸ ਨੇ ਯੂਰਪੀਅਨ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਕੈਦੀਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਭੇਦਭਾਵ ਦੇਖਿਆ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਦੂਜਿਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਸਿਆਸੀ ਕੈਦੀ ਮੰਨਦਾ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਨੋਟ ਕੀਤਾ ਕਿ ਉਸ ਨੇ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਧੀਕ ਖੁਰਾਕ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਜੋ ਕਿ ਮੀਆਂਵਾਲੀ ਵਿੱਚ ਮੁਹੱਈਆ ਨਹੀਂ ਕਰਵਾਈ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਹੋਰ ਭਾਰਤੀ, ਸਵੈ-ਪਛਾਣੇ ਰਾਜਨੀਤਕ ਕੈਦੀਆਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ। ਜੋ ਉਸ ਨੂੰ ਲੱਗਿਆ ਕਿ ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲ ਵਿੱਚ ਆਮ ਅਪਰਾਧੀਆਂ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵਰਤਾਅ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਖਾਣੇ ਦੇ ਮਿਆਰ, ਕੱਪੜੇ, ਪਖਾਨੇ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਿਹਤ-ਸੰਬੰਧੀ ਲੋੜਾਂ ਵਿੱਚ ਸਮਾਨਤਾ ਦੀ ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਕਿਤਾਬਾਂ ਅਤੇ ਇੱਕ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਅਖ਼ਬਾਰ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦਲੀਲ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਜ਼ਦੂਰੀ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਅਸ਼ੁੱਧ ਕੰਮ ਕਰਨ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ।{{sfnp|Nayar|2000|pp=83–89|ps=}}<ref name=Nair/> ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲ ਨੇ ਜੂਨ 1929 ਦੇ ਆਸ-ਪਾਸ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਲਈ ਜਨਤਕ ਸਮਰਥਨ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਕੀਤਾ। ਖਾਸ ਕਰਕੇ [[ਦ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ]] ਅਖਬਾਰ ਇਸ ਅੰਦੋਲਨ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸੀ ਅਤੇ ਲਾਹੌਰ ਅਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਰਗੇ ਸਥਾਨਾਂ ਤੇ ਜਨਤਕ ਬੈਠਕਾਂ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਕੀਤੀ। ਇਕੱਠਿਆਂ ਨੂੰ ਸੀਮਿਤ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਵਿੱਚ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਫੌਜਦਾਰੀ ਕੋਡ ਦੀ [[ਗੈਰ ਕਾਨੂੰਨੀ ਇਕੱਠ#ਭਾਰਤ|ਧਾਰਾ 144]] ਲਾਗੂ ਕਰਨੀ ਪਈ।<ref name=Nair/> ਜਵਾਹਰ ਲਾਲ ਨਹਿਰੂ ਨੇ [[ਮੀਆਂਵਾਲੀ ਜੇਲ੍ਹ]] ਵਿੱਚ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਹੋਰ ਹੜਤਾਲ ਕਰਤਿਆਂ ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤ ਕੀਤੀ। ਮੀਟਿੰਗ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ: {{quote|ਮੈਂ ਬਹੁਤ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਦੱਤ ਦੀ ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲ ਦਾ ਸਮਾਚਾਰ ਸੁਣਿਆ ਹੈ। ਪਿਛਲੇ 20 ਜਾਂ ਜਿਆਦਾ ਦਿਨਾਂ ਤੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਖਾਧਾ। ਮੈਨੂੰ ਪਤਾ ਚੱਲਿਆ ਹੈ ਕਿ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਵੀ ਖਾਣਾ ਖਿਲਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਕਿਸੇ ਸਵਾਰਥ ਲਈ ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲ ਤੇ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਸਗੋਂ ਰਾਜਨੀਤਕ ਕੈਦੀਆਂ ਦੀ ਹਾਲਤ ਸੁਧਾਰਨ ਲਈ ਅਜਿਹਾ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਮੈਂ ਕਾਫ਼ੀ ਉਮੀਦ ਕਰਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਕੁਰਬਾਨੀ ਨੂੰ ਸਫ਼ਲਤਾ ਮਿਲੇਗੀ।}} [[ਮੁਹੰਮਦ ਅਲੀ ਜਿਨਾਹ]] ਨੇ ਅਸੈਂਬਲੀ ਵਿੱਚ ਹੜਤਾਲ ਕਰਤਿਆਂ ਦੇ ਸਮਰਥਨ ਵਿੱਚ ਬੋਲਦਿਆਂ ਕਿਹਾ: {{quote|ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲ 'ਤੇ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਉਹ ਕੋਲ ਇੱਕ ਰੂਹ ਹੈ। ਉਹ ਉਸ ਆਤਮਾ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਕਾਰਜ ਦੇ ਇਨਸਾਫ਼ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ ... ਹਾਲਾਂਕਿ ਤੁਸੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਸ਼ਾਨ ਕਰਦੇ ਹੋ ਅਤੇ, ਹਾਲਾਂਕਿ, ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਤੁਸੀਂ ਕਹਿੰਦੇ ਹੋ ਕਿ ਉਹ ਗੁੰਮਰਾਹ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ, ਇਹ ਇੱਕ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਹੈ, ਇਹ ਗੰਦੀ ਸ਼ਾਸਨ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਹੈ, ਲੋਕ ਜਿਸ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਵਿੱਚ ਹਨ।<ref>{{cite news |title=When Jinnah defended Bhagat Singh |date=8 August 2005 |work=The Hindu |url=http://www.hindu.com/2005/08/08/stories/2005080801672000.htm |accessdate=2011-10-11 |location=Chennai, India|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150930150234/http://www.thehindu.com/2005/08/08/stories/2005080801672000.htm|archivedate=30 September 2015}}</ref>}} ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਕੈਦੀਆਂ ਦੀਆਂ ਕੋਠੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਵਾਲੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਰੱਖ ਕੇ ਹੜਤਾਲ ਨੂੰ ਤੋੜਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਪਾਣੀ ਦੇ ਭਾਂਡੇ ਦੁੱਧ ਨਾਲ ਭਰ ਦਿੱਤੇ ਸਨ ਜਾਂ ਤਾਂ ਕੈਦੀ ਪਿਆਸੇ ਰਹਿਣ ਜਾਂ ਹੜਤਾਲ ਤੋੜ ਦੇਣ; ਕੋਈ ਵੀ ਲੜਖੜਾਇਆ ਨਹੀਂ ਅਤੇ ਵਿਰੋਧ ਜਾਰੀ ਰਿਹਾ। ਉਹਨਾਂ ਨੁੰ ਧੱਕੇ ਨਾਲ ਖਵਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ ਕੀਤੀ ਗਈ, ਪਰ ਅਸਫਲ ਰਹੇ। ਮਾਮਲਾ ਅਜੇ ਅਣਸੁਲਝਿਆ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਭਾਰਤੀ ਵਾਇਸਰਾਏ, ਲਾਰਡ ਇਰਵਿਨ ਨੇ ਜੇਲ੍ਹ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਨਾਲ ਸਥਿਤੀ ਬਾਰੇ ਚਰਚਾ ਕਰਨ ਲਈ [[ਸ਼ਿਮਲਾ]] ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਛੁੱਟੀ ਘਟਾ ਦਿੱਤੀ। ਕਿਉਂਕਿ ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲ-ਕਰਤਾਵਾਂ ਦੀਆਂ ਸਰਗਰਮੀਆਂ ਨੇ ਦੇਸ਼ ਭਰ ਵਿੱਚ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਅਤੇ ਧਿਆਨ ਅਕਰਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਸਾਂਡਰਜ਼ ਕਤਲ ਦੇ ਮੁਕੱਦਮੇ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕਰਨ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ, ਜਿਸਨੂੰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਲਾਹੌਰ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਕੇਸ ਕਿਹਾ ਗਿਆ। ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਬੋਰਸਟਲ ਜੇਲ੍ਹ, ਲਾਹੌਰ ਲਿਜਾਇਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਮੁਕੱਦਮਾ 10 ਜੁਲਾਈ, 1929 ਨੂੰ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ। ਸਾਂਡਰਜ਼ ਦੇ ਕਤਲ ਦੇ ਦੋਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ 27 ਹੋਰ ਕੈਦੀਆਂ ਨੂੰ ਸਕਾਟ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਦੀ ਸਾਜਿਸ਼ ਦਾ ਖਾਕਾ ਬਣਾਉਣ ਅਤੇ ਕਿੰਗ ਦੇ ਖਿਲਾਫ ਜੰਗ ਲੜਨ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਲਗਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name=ILJ/> ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਅਜੇ ਵੀ ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲ ਤੇ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਇੱਕ ਸਟ੍ਰੇਚਰ 'ਤੇ ਹੱਥਕੜੀ ਲਗਾ ਕੇ ਅਦਾਲਤ ਲਿਜਾਣਾ ਪੈ ਰਿਹਾ ਸੀ; ਹੜਤਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਆਪਣੇ ਅਸਲ ਭਾਰ 60 ਕਿਲੋ ਤੋਂ 6.4 ਕਿਲੋਗ੍ਰਾਮ ਗੁਆ ਚੁੱਕਾ ਸੀ। ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਰਿਆਇਤਾਂ ਦੇਣੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ ਸਨ। ਪਰ "ਸਿਆਸੀ ਕੈਦੀ" ਦੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਨੂੰ ਮਾਨਤਾ ਦੇਣ ਦੇ ਮੁੱਖ ਮੁੱਦੇ 'ਤੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਵਿਚ, ਜੇ ਕਿਸੇ ਨੇ ਕਾਨੂੰਨ ਨੂੰ ਤੋੜ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਤਾਂ ਇਹ ਇੱਕ ਨਿੱਜੀ ਕਾਰਵਾਈ ਸੀ, ਨਾ ਕਿ ਰਾਜਨੀਤਕ, ਅਤੇ ਉਹ ਆਮ ਅਪਰਾਧੀ ਸਨ। ਹੁਣ ਤੱਕ ਉਸੇ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਬੰਦ ਇੱਕ ਹੋਰ ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲ-ਕਰਤਾ, ਜਤਿੰਦਰ ਨਾਥ ਦਾਸ, ਦੀ ਹਾਲਤ ਕਾਫੀ ਹੱਦ ਤੱਕ ਵਿਗੜ ਗਈ ਸੀ। ਜੇਲ੍ਹ ਕਮੇਟੀ ਨੇ ਬਿਨਾਂ ਸ਼ਰਤ ਰਿਹਾਈ ਦੀ ਸਿਫਾਰਸ਼ ਕੀਤੀ, ਪਰ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਸੁਝਾਅ ਨੂੰ ਠੁਕਰਾ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਜ਼ਮਾਨਤ 'ਤੇ ਰਿਹਾਅ ਹੋਣ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਕੀਤੀ। 13 ਸਤੰਬਰ, 1929 ਨੂੰ, 63 ਸਾਲ ਦੀ ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲ ਦੇ ਬਾਅਦ ਦਾਸ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ।<ref>{{Cite web|url=https://www.thelallantop.com/jhamajham/jatindra-nath-das-indian-independence-activist-and-revolutionary-who-died-in-lahore-jail-after-a-63-day-hunger-strike/|title=ਜਤਿੰਦਰ ਨਾਥ ਦੀ ਮੌਤ|website=The Lallantop|publisher=The Lallantop|access-date=Sept 13 2016|archive-date=2019-04-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20190408084915/https://www.thelallantop.com/jhamajham/jatindra-nath-das-indian-independence-activist-and-revolutionary-who-died-in-lahore-jail-after-a-63-day-hunger-strike/|dead-url=yes}}</ref> ਦੇਸ਼ ਦੇ ਲਗਭਗ ਸਾਰੇ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦੀ ਨੇਤਾਵਾਂ ਦਾਸ ਦੀ ਮੌਤ ਨੂੰ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਭੇਟ ਕੀਤੀ। ਮੁਹੰਮਦ ਆਲਮ ਅਤੇ [[ਗੋਪੀ ਚੰਦ ਭਾਰਗਵ]] ਨੇ ਵਿਰੋਧ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਵਿਧਾਨ ਪ੍ਰੀਸ਼ਦ ਤੋਂ ਅਸਤੀਫ਼ਾ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਨਹਿਰੂ ਨੇ ਲਾਹੌਰ ਕੈਦੀਆਂ ਦੇ "ਅਣਮਨੁੱਖੀ ਇਲਾਜ" ਦੇ ਖਿਲਾਫ ਨਿੰਦਿਆ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਸੈਂਟਰਲ ਅਸੈਂਬਲੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਫਲ ਮੁਲਤਵੀ ਮਤਾ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ।<ref>{{Cite web|url=http://www.youngbites.com/newsdet.aspx?q=224328|title=ਮੁਹੰਮਦ ਆਲਮ ਅਤੇ ਗੋਪੀ ਚੰਦ ਭਾਰਗਵ ਦਾ ਅਸਤੀਫਾ ਅਤੇ ਨਹਿਰੂ ਦਾ ਸੈਂਟਰਲ ਅਸੈਂਬਲੀ ਵਿੱਚ ਮਤਾ ਪੇਸ਼ ਕਰਨਾ|website=youngbite|access-date=11/20/2018}}</ref> ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਖਿਰਕਾਰ ਕਾਂਗਰਸ ਪਾਰਟੀ ਦਾ ਮਤਾ ਪਾਸ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਤੇ 5 ਅਕਤੂਬਰ, 1929 ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲ ਖ਼ਤਮ ਕਰ ਦਿੱਤੀ।<ref>{{Cite web|url=https://economictimes.indiatimes.com/slideshows/nation-world/remembering-the-men-who-shook-up-the-british-raj/prison-hunger-strike/slideshow/57792766.cms|title=ਸਿਂਘ ਦਾ ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲ ਖ਼ਤਮ ਕਰਨਾ|website=economictimes|access-date=23 Mar 2017}}</ref> ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ, ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਪੰਜਾਬ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਵਧ ਗਈ। ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਧਿਆਨ ਹੁਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੁਕੱਦਮੇ ਵੱਲ ਗਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕ੍ਰਾਊਨ ਪ੍ਰੌਸੀਕਿਊਸ਼ਨ ਟੀਮ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ। ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸੀ. ਐਚ. ਕਰਡਨ-ਨੌਡ, ਕਲੰਦਰ ਅਲੀ ਖ਼ਾਨ, ਜੈ ਗੋਪਾਲ ਲਾਲ ਅਤੇ ਮੁਕੱਦਮਾ ਚਲਾਉਣ ਵਾਲੇ ਇੰਸਪੈਕਟਰ ਬਖਸ਼ੀ ਦੀਨਾ ਨਾਥ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ।<ref name=ILJ/> ਬਚਾਅ ਪੱਖ ਅੱਠ ਵਕੀਲਾਂ ਦਾ ਸੀ। 27 ਦੋਸ਼ੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਦੇ ਪ੍ਰੇਮ ਦੱਤ ਵਰਮਾ ਨੇ ਗੋਪਾਲ 'ਤੇ ਆਪਣਾ ਜੁੱਤਾ ਸੁੱਟਿਆ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਅਦਾਲਤ ਮੁੱਕਰ ਕੇ ਅਤੇ ਅਦਾਲਤ ਵਿੱਚ ਇਸਤਗਾਸਾ ਗਵਾਹ ਬਣਿਆ। ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ, ਮੈਜਿਸਟ੍ਰੇਟ ਨੇ ਸਾਰੇ ਮੁਲਜ਼ਮਾਂ ਨੂੰ ਹੱਥਕੜੀ ਲਗਉਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ। ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਹੋਰਾਂ ਨੇ ਹੱਥਕੜੀ ਲਗਵਾਉਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬੇਰਹਿਮੀ ਨਾਲ ਕੁੱਟਿਆ ਗਿਆ।<ref name=rare/> ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀਆਂ ਨੇ ਅਦਾਲਤ ਵਿੱਚ ਹਾਜ਼ਰ ਹੋਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਮੈਜਿਸਟਰੇਟ ਨੂੰ ਇੱਕ ਪੱਤਰ ਲਿਖਿਆ। ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਇਨਕਾਰ ਕਰਨ ਦੇ ਕਈ ਕਾਰਨ ਦੱਸੇ।<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=Hmg-AQAAIAAJ&q=9780195796674&dq=9780195796674 |title=The Trial of Bhagat Singh |author-link=A. G. Noorani|author= Noorani, A.G.|publisher=Oxford University Press |year=1996 |isbn=978-0195796674 |page=339}}</ref><ref name="refusaltoattend">{{cite news |title=Reasons for Refusing to Attend the Court |url=http://www.shahidbhagatsingh.org/index.asp?link=refusing_court |accessdate=16 February 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150930150741/http://www.shahidbhagatsingh.org/index.asp?link=refusing_court|archivedate=30 September 2015}}</ref> ਮੈਜਿਸਟਰੇਟ ਨੇ ਮੁਲਜ਼ਮ ਜਾਂ ਐਚ.ਐਸ.ਆਰ.ਏ. ਦੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਮੁਕੱਦਮਾ ਚਲਾਉਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ। ਇਹ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਲਈ ਇੱਕ ਝਟਕਾ ਸੀ। ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸਾਰਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਸੇ ਫੋਰਮ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮੁਕੱਦਮੇ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ ਸੀ। ====ਸਪੈਸ਼ਲ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨਲ==== ਹੌਲੀ ਮੁਕੱਦਮੇ ਨੂੰ ਤੇਜ਼ ਕਰਨ ਲਈ, ਵਾਇਸਰਾਏ, ਲਾਰਡ ਇਰਵਿਨ ਨੇ 1 ਮਈ, 1930 ਨੂੰ ਐਮਰਜੈਂਸੀ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਕੇਸ ਲਈ ਤਿੰਨ ਹਾਈ ਕੋਰਟ ਦੇ ਜੱਜਾਂ ਦੀ ਬਣੀ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨਲ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਲਈ ਆਰਡੀਨੈਂਸ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਫ਼ੈਸਲੇ ਨੇ ਨਿਆਂ ਦੀ ਆਮ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨੂੰ ਘਟਾ ਦਿੱਤਾ। ਕਿਉਂਕਿ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨਲ [[ਇੰਗਲੈਂਡ]] ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਪ੍ਰਵੀ ਕੌਂਸਲ ਦੀ ਇਕਲੌਤੀ ਅਪੀਲ ਸੀ।<ref name=ILJ/> 2 ਜੁਲਾਈ, 1930 ਨੂੰ, ਇੱਕ ''[[ਹੇਬੀਅਸ ਕਾਰਪਸ]]'' ਪਟੀਸ਼ਨ ਹਾਈ ਕੋਰਟ ਵਿੱਚ ਦਾਇਰ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇਸ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਆਰਡੀਨੈਂਸ ਨੂੰ ਚੁਣੌਤੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਕਿ ਇਹ ਅਤਿ ਘਟੀਆ ਅਤੇ ਇਸ ਲਈ ਗੈਰ ਕਾਨੂੰਨੀ ਹੈ; ਵਾਇਸਰਾਏ ਕੋਲ ਇਨਸਾਫ਼ ਨੂੰ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਨ ਦੀ ਰਵਾਇਤੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨੂੰ ਘਟਾਉਣ ਦੀ ਕੋਈ ਸ਼ਕਤੀ ਨਹੀਂ ਸੀ।<ref name=ILJ/> ਪਟੀਸ਼ਨ ਨੇ ਦਲੀਲ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਡਿਫੈਂਸ ਆਫ਼ ਇੰਡੀਆ ਐਕਟ 1915 ਨੇ ਵਾਇਸਰਾਏ ਨੂੰ ਆਰਡੀਨੈਂਸ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਅਜਿਹੇ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨਲ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ, ਸਿਰਫ਼ ਕਾਨੂੰਨ-ਅਤੇ-ਆਦੇਸ਼ ਦੇ ਟੁੱਟਣ ਦੀਆਂ ਸ਼ਰਤਾਂ ਦੇ ਤਹਿਤ, ਜਿਸ ਦਾ ਇਸ ਉੱਤੇ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਅਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਪਟੀਸ਼ਨ ਨੂੰ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਖਾਰਜ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਕਰਡਨ-ਨੌਡ ਨੇ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਲੁੱਟ-ਮਾਰ ਕਰਨ ਅਤੇ ਹਥਿਆਰਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰਨਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਗੋਲੀ ਬਾਰੂਦ ਦੀ ਗ਼ੈਰਕਾਨੂੰਨੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦੇ ਦੋਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ।<ref name=ILJ/> ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਪੁਲਸ ਸੁਪਰਡੈਂਟ ਜੀ. ਟੀ. ਐਚ. ਹੈਮਿਲਟਨ ਹਾਰਡਿੰਗ ਦੇ ਸਬੂਤ ਨੇ ਅਦਾਲਤ ਨੂੰ ਹੈਰਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੁੱਖ ਸਕੱਤਰ ਤੋਂ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਰਾਜਪਾਲ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਹੁਕਮਾਂ ਅਧੀਨ ਮੁਲਜ਼ਮਾਂ ਵਿਰੁੱਧ [[ਐਫ.ਆਈ.ਆਰ.]] ਰਿਪੋਰਟ ਦਾਇਰ ਕੀਤੀ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹ ਕੇਸ ਦੇ ਵੇਰਵੇ ਤੋਂ ਅਣਜਾਣ ਸਨ। ਪ੍ਰੌਸੀਕਿਊਸ਼ਨ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪੀ. ਐਨ. ਘੋਸ਼, ਹੰਸ ਰਾਜ ਵੋਹਰਾ ਅਤੇ ਜੈ ਗੋਪਾਲ ਦੇ ਸਬੂਤ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਐਚ.ਐਸ.ਆਰ.ਏ. ਵਿੱਚ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸਹਿਯੋਗੀ ਰਹੇ ਸਨ। 10 ਜੁਲਾਈ, 1930 ਨੂੰ, ਟ੍ਰਿਬਿਊਨਲ ਨੇ 18 ਮੁਲਜ਼ਮਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਿਰਫ਼ 15 ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਦੋਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਦਬਾਉਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਅਗਲੇ ਪਟੀਸ਼ਨ ਨੂੰ ਸੁਣਵਾਈ ਲਈ ਅਪੀਲ ਕੀਤੀ। ਮੁਕੱਦਮੇ ਦੀ ਸਮਾਪਤੀ 30 ਸਤੰਬਰ, 1930 ਨੂੰ ਹੋਈ।<ref name=ILJ/> ਤਿੰਨ ਮੁਲਜ਼ਮਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਵਾਪਸ ਲਏ ਗਏ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਦੱਤ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਬੰਬ ਕੇਸ ਵਿੱਚ ਉਮਰ ਕੈਦ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ।{{sfnp|Nayar|2000|p=117|ps=}} ਆਰਡੀਨੈਂਸ (ਅਤੇ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨਲ) 31 ਅਕਤੂਬਰ, 1930 ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਗਿਆ। ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਕੇਂਦਰੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਜਾਂ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸੰਸਦ ਦੁਆਰਾ ਪਾਸ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। 7 ਅਕਤੂਬਰ, 1930 ਨੂੰ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨਲ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਸਬੂਤਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ 300 ਪੰਨਿਆਂ ਦਾ ਫੈਸਲੇ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਸਾਂਡਰਸ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਵਿੱਚ ਭਗਤ ਸਿੰਘ, ਸੁਖਦੇਵ ਅਤੇ ਰਾਜਗੁਰੂ ਦੀ ਸ਼ਮੂਲੀਅਤ ਸਾਬਤ ਹੋਈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਸੁਣਾਈ ਗਈ।<ref name=ILJ/> ਦੂਜੇ ਦੋਸ਼ੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਤਿੰਨ (ਅਯੋਜਿਆ ਘੋਸ਼, ਜਤਿੰਦਰ ਨਾਥ ਸਾਨਿਆਲ ਅਤੇ ਦੇਸ ਰਾਜ) ਨੂੰ ਬਰੀ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਕੁੰਦਨ ਲਾਲ ਨੂੰ ਸੱਤ ਸਾਲ ਦੀ ਸਖ਼ਤ ਕੈਦ, ਪ੍ਰੇਮ ਦੱਤ ਨੂੰ ਪੰਜ ਸਾਲ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਫ਼ੈਸਲੇ ਅਨੁਸਾਰ ਭਗਤ ਸਿੰਘ, ਰਾਜਗੁਰੂ ਅਤੇ ਸੁਖਦੇਵ ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਹੋਈ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਅਮਲ ਵਿੱਚ ਲਿਆਉਣ ਲਈ 27 ਅਕਤੂਬਰ, 1930 ਦਾ ਦਿਨ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।<ref>{{Cite web |last=IndiaToday.in |date=2015-03-23 |title=Read Bhagat Singh's death warrant on his 84th martyrdom anniversary |url=https://www.indiatoday.in/india/story/bhagat-singh-death-warrant-martyrdom-anniversary-245441-2015-03-23 |access-date=2025-09-21 |website=India Today |language=en}}</ref> ====ਪ੍ਰਿਵੀ ਕੌਂਸਲ ਨੂੰ ਅਪੀਲ ਕਰਨੀ==== [[ਪੰਜਾਬ (ਬਰਤਾਨਵੀ ਭਾਰਤ)|ਪੰਜਾਬ ਸੂਬੇ]] ਵਿੱਚ, ਇੱਕ ਡਿਫੈਂਸ ਕਮੇਟੀ ਨੇ ਪ੍ਰਿਵੀ ਕੌਂਸਲ ਨੂੰ ਅਪੀਲ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਕ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾਈ। ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਅਪੀਲ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਸੀ, ਪਰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਇਹ ਉਮੀਦ ਵਿੱਚ ਸਹਿਮਤ ਹੋ ਗਿਆ ਕਿ ਅਪੀਲ ਬਰਤਾਨੀਆ ਵਿੱਚ ਐਚ.ਐਸ.ਆਰ.ਏ. ਨੂੰ ਪ੍ਰਫੁੱਲਤ ਕਰੇਗੀ। ਅਪੀਲਕਰਤਾਵਾਂ ਨੇ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨਲ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਆਰਡੀਨੈਂਸ ਅਯੋਗ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਕਿ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਖੰਡਨ ਕੀਤਾ ਕਿ ਵਾਇਸਰਾਏ ਨੂੰ ਅਜਿਹੀ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨਲ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਪੂਰੀ ਤਰਾਂ ਸਮਰੱਥ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਅਪੀਲ ਨੂੰ ਜੱਜ ਵਿਸਕਾਊਂਟ ਡੂਨਡੇਨ ਨੇ ਬਰਖਾਸਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਵਾਇਸਰਾਏ ਨੇ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਦੀ ਫਾਂਸੀ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਨੂੰ ਉਮਰ ਕੈਦ ਵਿੱਚ ਬਦਲਣ ਦੀ ਜਨਤਕ ਅਪੀਲ 17 ਮਾਰਚ, 1931 ਨੂੰ ਨਾ ਮਨਜ਼ੂਰ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਤਾਂ ਸਜ਼ਾ ਨੂੰ ਅਮਲ ਵਿੱਚ ਲਿਆਉਣ ਲਈ ਕੋਈ ਅੜਿੱਕਾ ਨਾ ਰਿਹਾ। ਸਰਕਾਰ ਨੇ 17 ਮਾਰਚ, ਨੂੰ ਹੀ ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲ ਭੇਜੀ ਤਾਰ ਨੰਬਰ 797-ਐੱਸ. ਰਾਹੀਂ ਸਜ਼ਾ ਉੱਤੇ ਅਮਲ ਸੋਮਵਾਰ 23 ਮਾਰਚ, 1931 ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਨਾ ਲੈ ਜਾਣ ਅਤੇ ਜੇ ਸੰਭਵ ਹੋ ਸਕੇ ਤਾਂ ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਰਨ ਦਾ ਸੁਝਾਅ ਦਿੱਤਾ। ਸੂਬਾਈ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਪੱਧਰ ਉੱਤੇ ਅਦਾਲਤੀ ਹੁਕਮ ਨੂੰ ਅਮਲ ਵਿੱਚ ਲਿਆਉਣ ਲਈ ਤਿਆਰੀ ਤਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਚੱਲ ਰਹੀ ਸੀ। ਫਲਸਰੂਪ 18 ਮਾਰਚ, 1931 ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਵਾਪਸੀ ਤਾਰ ਰਾਹੀਂ ਸੂਚਨਾ ਭੇਜੀ ਕਿ ਭਗਤ ਸਿੰਘ, ਰਾਜਗੁਰੂ ਅਤੇ ਸੁਖਦੇਵ ਨੂੰ 23 ਮਾਰਚ ਸ਼ਾਮ ਦੇ ਸੱਤ ਵਜੇ ਫਾਂਸੀ ਲਾਇਆ ਜਾਵੇਗਾ ਅਤੇ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦੀ ਖ਼ਬਰ 24 ਮਾਰਚ ਦੀ ਸਵੇਰ ਨੂੰ ਹੀ ਲੱਗੇਗੀ<ref>{{Cite news|url=https://www.punjabitribuneonline.com/news/literature/is-the-execution-date-march-23rd-or-24th/|title=ਫਾਂਸੀ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਉੱਤੇ ਅਮਲ ਦੀ ਤਰੀਕ 23 ਕਿ 24 ਮਾਰਚ? - Punjabi Tribune|work=Punjabi Tribune|access-date=2025-09-23|language=pa-IN}}</ref>। ਆਖ਼ਰੀ ਉਪਰਾਲੇ ਵਜੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਕੀਲਾਂ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਕਈ ਕਾਨੂੰਨੀ ਚਾਰਾਜੋਈਆਂ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਸਨ, ਨੇ ਇੱਕ ਵਾਰ ਫਿਰ ਹਾਈ ਕੋਰਟ ਵਿੱਚ ਜਾਣ ਦਾ ਮਨ ਬਣਾਇਆ। ਇਸ ਅਨੁਸਾਰ 22 ਮਾਰਚ ਨੂੰ ਅਦਾਲਤ ਵਿੱਚ ਦੋ ਦਰਖਾਸਤਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਗਈਆਂ। ਪਹਿਲੀ ਪਟੀਸ਼ਨ ਜਸਟਿਸ ਭਿਡੇ ਦੁਆਰਾ ਪਹਿਲੀ ਦਰਖ਼ਾਸਤ ਉੱਤੇ ਦਿੱਤੇ ਫ਼ੈਸਲੇ ਉਪਰੰਤ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਨਵੀਂ ਸਥਿਤੀ ਦੀ ਲੋਅ ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਪਾਈ ਗਈ ‘ਨਾਜਾਇਜ਼ ਨਜ਼ਰਬੰਦੀ ਦੀ ਪੜਤਾਲ’ (ਹੈਬੀਅਸ ਕਾਰਪਸ) ਸੀ ਅਤੇ ਦੂਜੀ ਪਟੀਸ਼ਨ ਜਸਟਿਸ ਭਿਡੇ ਦੁਆਰਾ ਰੱਦ ਕੀਤੀ ਦਰਖ਼ਾਸਤ ਬਾਰੇ ਪ੍ਰਿਵੀ ਕੌਂਸਲ ਵਿੱਚ ਅਪੀਲ ਕਰਨ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦੇਣ ਬਾਰੇ ਸੀ। ਜਸਟਿਸ ਭਿਡੇ ਨੇ ਦੋਵੇਂ ਪਟੀਸ਼ਨਾਂ ਸੁਣੀਆਂ। ਭਾਵੇਂ ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਕਾਨੂੰਨੀ ਮਸ਼ੀਰ ਪਟੀਸ਼ਨਾਂ ਦੇ ਤੁਰੰਤ ਨਿਪਟਾਰੇ ਉੱਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦੇ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਪਰ ਜਸਟਿਸ ਭਿਡੇ ਨੇ ਪਹਿਲੀ ਪਟੀਸ਼ਨ ਇੱਕ ਡਵੀਜ਼ਨ ਬੈਂਚ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕਰਦਿਆਂ ਅਤੇ ਦੂਜੀ ਦੀ ਸੁਣਵਾਈ ਆਪ ਕਰਨ ਦੀ ਮਨਸ਼ਾ ਨਾਲ ਸੁਣਵਾਈ ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਭਾਵ 23 ਮਾਰਚ ਨੂੰ 10 ਵਜੇ ਸਵੇਰੇ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਪਰ ਉਸ ਨੇ ਇਸ ਸਬੰਧੀ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਕੋਈ ਨੋਟਿਸ ਜਾਰੀ ਨਾ ਕੀਤਾ। ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ, ਜੋ 23 ਮਾਰਚ ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਅਮਲ ਵਿੱਚ ਲਿਆਉਣ ਲਈ ਪੂਰੀ ਤਿਆਰੀ ਕਰ ਚੁੱਕੀ ਸੀ, ਨੇ ਇਸ ਸਾਰੇ ਘਟਨਾਕ੍ਰਮ ਬਾਰੇ ਹਿੰਦੋਸਤਾਨ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਸੂਚਨਾ ਭੇਜਦਿਆਂ ਆਪਣੇ ਇਸ ਫ਼ੈਸਲੇ ਤੋਂ ਜਾਣੂ ਕਰਵਾਇਆ ਕਿ ਜੇਕਰ ਦੋਵੇਂ ਦਰਖ਼ਾਸਤਾਂ ਰੱਦ ਹੋ ਗਈਆਂ ਤਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਬਣਾਈ ਯੋਜਨਾ ਅਨੁਸਾਰ ਕਾਰਵਾਈ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇਗੀ। ਪਰ ਜੇ ਜਸਟਿਸ ਭਿਡੇ ਨੇ ਫ਼ੈਸਲਾ ਰਾਖਵਾਂ ਰੱਖ ਲਿਆ ਤਾਂ ਗੜਬੜ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ ਅਤੇ ਫਾਂਸੀ ਲਾਉਣ ਦੀ ਕਾਰਵਾਈ ਬਿਨਾਂ ਕੋਈ ਤਰੀਕ ਦੱਸਿਆਂ, ਅਦਾਲਤ ਦੁਆਰਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਸੁਣਾਏ ਜਾਣ ਤੱਕ ਮੁਲਤਵੀ ਕਰਨੀ ਪਵੇਗੀ। ਹੈਬੀਅਸ ਕਾਰਪਸ ਦੀ ਸੁਣਵਾਈ ਜਸਟਿਸ ਸਰ ਐਲਨ ਬਰਾਡਵੇ ਅਤੇ ਜਸਟਿਸ ਜੌਹਨਸਨ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਬੈਂਚ ਨੇ ਕੀਤੀ। ਬਚਾਅ ਪੱਖ ਵੱਲੋਂ ਬਦਰੀ ਦਾਸ ਵਕੀਲ ਪੇਸ਼ ਹੋਇਆ। ਬੈਂਚ ਨੇ ਸੁਣਵਾਈ ਉਪਰੰਤ 3 ਵਜੇ ਪਟੀਸ਼ਨ ਰੱਦ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਦੂਜੀ ਪਟੀਸ਼ਨ ਦੀ ਸੁਣਵਾਈ ਜਸਟਿਸ ਭਿਡੇ ਨੇ ਕੀਤੀ, ਜੀਵਨ ਲਾਲ ਕਪੂਰ ਵਕੀਲ ਪੇਸ਼ ਹੋਇਆ। ਇਹ ਪਟੀਸ਼ਨ ਵੀ ਰੱਦ ਹੋ ਗਈ। ਦੋਵਾਂ ਪਟੀਸ਼ਨਾਂ ਦੇ ਨਾ ਮਨਜ਼ੂਰ ਹੋਣ ਨਾਲ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨਲ ਦੇ ਫ਼ੈਸਲੇ ਉੱਤੇ ਅਮਲ ਵਿੱਚ ਆਖ਼ਰੀ ਅੜਿੱਕਾ ਵੀ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਗਿਆ ਤੇ ਇਸ ਦੇ ਬਾਅਦ ਫਾਂਸੀ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਤੇ ਅਮਲ ਹੋਣਾ ਸੁਰੂ ਹੋਇਆ।<ref>{{Cite web |title=ਫਾਂਸੀ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਉੱਤੇ ਅਮਲ ਦੀ ਤਰੀਕ 23 ਕਿ 24 ਮਾਰਚ? |url=https://www.punjabitribuneonline.com/news/literature/is-the-execution-date-march-23rd-or-24th/ |access-date=2025-09-21 |website=Punjabi Tribune |language=pa}}</ref> ====ਫੈਸਲੇ ਲਈ ਪ੍ਰਤੀਕਰਮ==== ਪ੍ਰਿਵੀ ਕੌਂਸਲ ਨੂੰ ਅਪੀਲ ਰੱਦ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਕਾਂਗਰਸ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ [[ਮਦਨ ਮੋਹਨ ਮਾਲਵੀਆ]] ਨੇ 14 ਫਰਵਰੀ, 1931 ਨੂੰ ਇਰਵਿਨ ਅੱਗੇ ਅਪੀਲ ਕੀਤੀ ਸੀ।<ref>{{Cite web|url=https://www.myindiamyglory.com/2017/02/13/save-bhagat-singh-mercy-appeal-filed-14-february-1931/|title=ਮਦਨ ਮੋਹਨ ਮਾਲਵੀਆ ਦਾ ਇਰਵਿਨ ਅੱਗੇ ਅਪੀਲ ਕਰਨਾ|website=myindiamyglory.com}}</ref> ਕੁਝ ਕੈਦੀਆਂ ਨੇ ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਨੂੰ ਦਖਲ ਦੇਣ ਦੀ ਅਪੀਲ ਕੀਤੀ। 19 ਮਾਰਚ, 1931 ਦੇ ਆਪਣੇ ਨੋਟਾਂ ਵਿਚ, ਵਾਇਸਰਾਏ ਨੇ ਲਿਖਿਆ: {{quote|ਵਾਪਸ ਆਉਂਦੇ ਸਮੇਂ ਗਾਂਧੀ ਜੀ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ ਕੀ ਉਹ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਬਾਰੇ ਗੱਲ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ ਵਿੱਚ 24 ਮਾਰਚ ਨੂੰ ਉਸਦੀ ਫਾਂਸੀ ਦੀ ਖਬਰ ਆਈ ਹੈ। ਇਹ ਬਹੁਤ ਮੰਦਭਾਗਾ ਦਿਨ ਹੋਵੇਗਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਦਿਨ ਕਾਂਗਰਸ ਦੇ ਨਵੇਂ ਪ੍ਰਧਾਨ ਨੇ ਕਰਾਚੀ ਪਹੁੰਚਣਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਬਹੁਤ ਗਰਮ ਵਿਚਾਰ ਚਰਚਾ ਹੋਵੇਗੀ। ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਾਇਆ ਕਿ ਮੈਂ ਇਸ ਬਾਰੇ ਬਹੁਤ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੋਚਿਆ ਸੀ। ਪਰ ਮੈਨੂੰ ਸਜ਼ਾ ਦੇਣ ਲਈ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਯਕੀਨ ਦਿਵਾਉਣ ਦਾ ਕੋਈ ਆਧਾਰ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ। ਇਸ ਤਰਾਂ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੋਇਆ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਮੇਰੇ ਤਰਕ ਨੂੰ ਵਜ਼ਨਦਾਰ ਪਾਇਆ।<ref>{{Cite web|url=http://dailysikhupdates.com/gandis-reactions-before-and-after-hanging-of-bhagat-singh/|title=ਵਾਇਸਰਾਏ ਦਾ ਨੋਟ|website=Daily Sikh Updates|accessdate=23 March, 2015|archive-date=2019-04-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20190420192915/http://dailysikhupdates.com/gandis-reactions-before-and-after-hanging-of-bhagat-singh/|dead-url=yes}}</ref>}} ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ ਆਫ ਗ੍ਰੇਟ ਬ੍ਰਿਟੇਨ ਨੇ ਇਸ ਕੇਸ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਕਿਰਿਆ ਜ਼ਾਹਰ ਕੀਤੀ: {{quote|ਇਸ ਕੇਸ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ, ਜਿਸ ਵਿਚੋਂ ਅਸੀਂ ਸਿਆਸੀ ਮਾਮਲਿਆਂ ਦੇ ਸਬੰਧ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਵੀ ਉਦਾਹਰਨ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੇ, ਬੇਚੈਨੀ ਅਤੇ ਬੇਰਹਿਮੀ ਦੇ ਲੱਛਣਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਬ੍ਰਿਟੇਨ ਦੀ ਸਾਮਰਾਜੀ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਫੁੱਲੀ ਹੋਈ ਇੱਛਾ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਦਮਨਕਾਰੀ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਦਿਲਾਂ ਵਿਚ ਡਰ ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇ।}} ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਸਾਥੀ ਐਚ.ਐਸ.ਆਰ.ਏ. ਕੈਦੀਆਂ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਦੀ ਇੱਕ ਯੋਜਨਾ ਫੇਲ੍ਹ ਹੋਈ। ਐਚ.ਐਸ.ਆਰ.ਏ. ਮੈਂਬਰ ਦੁਰਗਾ ਦੇਵੀ ਦਾ ਪਤੀ ਭਗਵਤੀ ਚਰਣ ਵੋਹਰਾ ਨੇ ਇਸ ਮਕਸਦ ਲਈ ਬੰਬ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕੀਤਾ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਅਚਾਨਕ ਬੰਬ ਫਟਣ ਨਾਲ ਉਸਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। === ਫ਼ਾਂਸੀ === [[ਤਸਵੀਰ:BhagatSingh DeathCertificate.jpg|thumb|300px|ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮੌਤ ਦਾ ਸਰਟੀਫਿਕੇਟ]] ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਫ਼ੈਸਲੇ ਅਨੁਸਾਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇਸ਼ਭਗਤਾਂ ਨੂੰ 23 ਮਾਰਚ, 1931 ਦੀ ਸ਼ਾਮ ਦੇ ਸੱਤ ਵਜੇ ਫਾਂਸੀ ਲਾ ਕੇ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਕ ਹੋਰ ਵਿਚਾਰ ਮੁਤਾਬਕ 24 ਮਾਰਚ, 1931 ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਦੇਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ<ref>{{Cite web|url=https://www.indiatoday.in/india/story/bhagat-singh-death-warrant-martyrdom-anniversary-245441-2015-03-23|title=Read Bhagat Singh's death warrant on his 84th martyrdom anniversary (updated)|website=India Today|language=en|access-date=23 March 2019}}</ref> ਪਰ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਫੇਰ ਬਦਲ ਕੀਤੀ ਅਤੇ 23 ਮਾਰਚ, 1931 ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨਾਂ ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਦੇ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਇਹ ਰਿਪੋਰਟ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਸਮੇਂ ਕੋਈ ਮੈਜਿਸਟ੍ਰੇਟ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਫਾਂਸੀ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਕਰਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਕਾਨੂੰਨ ਦੁਆਰਾ ਲੋੜੀਂਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਦੀ ਬਜਾਏ ਇੱਕ ਆਨਰੇਰੀ ਜੱਜ ਦੁਆਰਾ ਫਾਂਸੀ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਤਿੰਨ ਮੌਤ ਵਾਰੰਟਾਂ 'ਤੇ ਹਸਤਾਖਰ ਵੀ ਕੀਤੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਸਲੀ ਵਾਰੰਟ ਦੀ ਮਿਆਦ ਖਤਮ ਹੋ ਗਈ ਸੀ।<ref>{{cite news |first=Haroon |last=Khalid |title=In Bhagat Singh's memory |date=March 2010 |url=http://jang.com.pk/thenews/mar2010-weekly/nos-28-03-2010/she.htm#1 |work=[[Daily Jang]] |accessdate=4 December 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150930151305/http://jang.com.pk/thenews/mar2010-weekly/nos-28-03-2010/she.htm|archivedate=30 September 2015}}</ref> ਜੇਲ੍ਹ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਫਿਰ ਜੇਲ੍ਹ ਦੀ ਪਿਛਲੀ ਕੰਧ ਵਿੱਚ ਭੰਨ ਲਾਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਲੈ ਗਏ ਅਤੇ ਗੁਪਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ [[ਗੰਡਾ ਸਿੰਘ ਵਾਲਾ]] ਪਿੰਡ ਦੇ ਬਾਹਰ ਤਿੰਨਾਂ ਦਾ ਅੰਤਮ ਸਸਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਫਿਰ [[ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ]] ਤੋਂ ਕਰੀਬ 10 ਕਿਲੋਮੀਟਰ (6.2 ਮੀਲ) ਦੂਰ [[ਸਤਲੁਜ ਨਦੀ]] ਵਿੱਚ ਰਾਖ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤੀ।<ref name="ferozepur.nic.in">{{cite web |url=http://ferozepur.nic.in/html/HUSSAINIWALA.html |title=National Martyrs Memorial, Hussainiwala |accessdate=11 October 2011 |publisher=District Administration, Firozepur, Punjab|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150930151411/http://ferozepur.nic.in/html/HUSSAINIWALA.html|archivedate=30 September 2015}}</ref> ====ਟ੍ਰਿਬਿਊਨਲ ਸੁਣਵਾਈ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ==== ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸੁਣਵਾਈ ਨੂੰ ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ ਨੇ "ਅਪਰਾਧਿਕ ਨਿਆਂ ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੇ ਬੁਨਿਆਦੀ ਸਿਧਾਂਤ ਦੇ ਉਲਟ" ਦੱਸਿਆ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਦੋਸ਼ੀ ਕੋਲ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਦਾ ਕੋਈ ਮੌਕਾ ਨਹੀਂ ਸੀ।<ref name=supremecourt>{{cite web |url=http://www.supremecourtofindia.nic.in/sciphoto/photo_m1.html |title=Supreme Court of India&nbsp;– Photographs of the exhibition on the "Trial of Bhagat Singh" |accessdate=11 October 2011 |work=Supreme Court of India |publisher=[[Supreme Court of India]]|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150930151530/http://www.supremecourtofindia.nic.in/sciphoto/photo_m1.html|archivedate=30 September 2015}}</ref> ਮੁਕੱਦਮੇ ਲਈ ਅਪਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸਪੈਸ਼ਲ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨਲ ਇੱਕ ਆਮ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਤੋਂ ਨਿਕਲਿਆ ਸੀ ਇਸਦੇ ਫੈਸਲੇ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਬ੍ਰਿਟੇਨ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਪ੍ਰਿਵੀ ਕੌਂਸਲ ਤੋਂ ਹੀ ਅਪੀਲ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਮੁਲਜ਼ਮ ਅਦਾਲਤ ਤੋਂ ਗੈਰ-ਹਾਜ਼ਰ ਸਨ ਅਤੇ ਫੈਸਲਾ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਪਾਸ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨਲ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਵਾਇਸਰਾਏ ਦੁਆਰਾ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਨੂੰ ਕੇਂਦਰੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਜਾਂ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸੰਸਦ ਦੁਆਰਾ ਕਦੇ ਵੀ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲੀ ਸੀ, ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਫਲਸਰੂਪ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਕਾਨੂੰਨੀ ਜਾਂ ਸੰਵਿਧਾਨਿਕ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਦੇ ਪਾਬੰਦ ਹੋ ਗਏ।<ref name=rare>{{cite news |first=Chaman |last=Lal |title=Rare documents on Bhagat Singh's trial and life in jail |date=15 August 2011 |url=http://www.thehindu.com/opinion/op-ed/article2356959.ece |work=The Hindu |accessdate=31 October 2011 |location=Chennai, India|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150930151706/http://www.thehindu.com/opinion/op-ed/article2356959.ece|archivedate=30 September 2015}}</ref> ====ਫਾਂਸੀ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਕਰਮ==== [[ਤਸਵੀਰ:Bhagat Singh's execution Lahore Tribune Front page.jpg|thumb|right|280px|[[ਸੁਖਦੇਵ ਥਾਪਰ|ਸੁਖਦੇਵ]], ਰਾਜਗੁਰੂ ਅਤੇ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਫਾਹੇ ਲਟਕਾਏ ਜਾਣ ਦੀ ਖ਼ਬਰ - ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਟ੍ਰੀਬਿਊਨ ਦੇ ਮੁੱਖ ਵਰਕੇ ਤੇ ]] [[ਤਸਵੀਰ:Bhagat Singh The Tribune.jpg|thumb|right| ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀਆਂ ਦੇ ਲਹੂ ਨਾਲ ਭਿੱਜੀ ‘ਦਿ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ’ ਅਖ਼ਬਾਰ ਦੀ 25 ਮਾਰਚ 1931 ਦੀ ਕਾਪੀ ਜੋ ਖਟਕੜ ਕਲਾਂ ਵਿੱਚ ‘ਸ਼ਹੀਦ-ਏ-ਆਜ਼ਮ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ’ ਵਿੱਚ ਰੱਖੀ ਹੋਈ ਹੈ]] ਫਾਂਸੀ ਦੀ ਪ੍ਰੈਸ ਦੁਆਰਾ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਰਿਪੋਰਟ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਖ਼ਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ [[ਕਰਾਚੀ]] ਵਿਖੇ [[ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਂਗਰਸ|ਕਾਂਗਰਸ ਪਾਰਟੀ]] ਦੇ ਸਲਾਨਾ ਸੰਮੇਲਨ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਦੇ ਮੌਕੇ 'ਤੇ ਹੋਈ ਸੀ।<ref>{{cite news|title=Indian executions stun the Congress |date=25 March 1931 |work=The New York Times |url=https://select.nytimes.com/gst/abstract.html?res=FA0B11F83F5E1B7A93C7AB1788D85F458385F9"Bhagat |accessdate=11 October 2011 }}</ref> ਗੁੱਸੇ ਹੋਏ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੇ ਗਾਂਧੀ ਨੂੰ ਕਾਲੇ ਝੰਡੇ ਦਿਖਾਏ ਸਨ। ''[[ਨਿਊਯਾਰਕ ਟਾਈਮਜ਼]]'' ਨੇ ਰਿਪੋਰਟ ਕੀਤੀ: {{quote|ਯੂਨਾਈਟਿਡ ਪ੍ਰੋਵਿੰਸਾਂ ਵਿੱਚ ਕਵਾਨਪੋਰ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਦਹਿਸ਼ਤ ਦਾ ਸ਼ਾਸਨ ਅਤੇ ਕਰਾਚੀ ਦੇ ਬਾਹਰ ਇੱਕ ਨੌਜਵਾਨ ਵੱਲੋਂ ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਉੱਤੇ ਹੋਏ, ਹਮਲੇ ਵਿੱਚ ਅੱਜ ਭਾਰਤੀ ਕੱਟੜਪੰਥੀਆਂ ਦੇ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਦੋ ਸਾਥੀਆਂ ਦੇ ਫਾਂਸੀ ਦੇ ਫੈਸਲੇ ਵਿੱਚ ਜਵਾਬ ਸਨ।<ref>{{cite news|title=50 die in India riot; Gandhi assaulted as party gathers |date=26 March 1931 |work=The New York Times |url=https://select.nytimes.com/gst/abstract.html?res=FA0C15F93F5E1B7A93C4AB1788D85F458385F9|accessdate=2011-10-11 |df=dmy }}</ref>}} ਕਰਾਚੀ ਸੈਸ਼ਨ ਦੌਰਾਨ ਕਾਂਗਰਸ ਪਾਰਟੀ ਨੇ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਸੀ: {{quote|ਕਿਸੇ ਵੀ ਰੂਪ ਜਾਂ ਸਿਆਸੀ ਹਿੰਸਾ ਤੋਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਵੱਖ ਕਰਨ ਅਤੇ ਨਾ ਮਨਜ਼ੂਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਇਹ ਕਾਂਗਰਸ ਭਗਤ ਸਿੰਘ, ਸੁਖ ਦੇਵ ਅਤੇ ਰਾਜ ਗੁਰੂ ਦੀ ਬਹਾਦਰੀ ਅਤੇ ਕੁਰਬਾਨੀ ਦੀ ਪ੍ਰਸੰਸਾ ਨੂੰ ਦਰਜ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਦੁਖੀ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਨਾਲ ਸੋਗ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਕਾਂਗਰਸ ਦਾ ਇਹ ਵਿਚਾਰ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤੀਹਰੀ ਫਾਂਸੀ ਬੇਤੁਕੀ ਬਦਲਾਅ ਦਾ ਕੰਮ ਸੀ ਅਤੇ ਹੰਗਾਮੇ ਲਈ ਰਾਸ਼ਟਰ ਦੀ ਸਰਬ-ਮੰਗ ਦਾ ਜਾਣਬੁੱਝ ਕੇ ਕੀਤਾ ਹਮਲਾ ਹੈ। ਇਹ ਕਾਂਗਰਸ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਹੈ ਕਿ [ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼] ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਦੋਵਾਂ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਚੰਗੀ-ਇੱਛਾਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਤ ਕਰਨ ਲਈ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੇ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਜਿੱਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਸੁਨਹਿਰੀ ਮੌਕਾ ਗੁਆ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।<ref>{{cite news |title=India: Naked to Buckingham Palace |date=6 April 1931 |work=[[Time (magazine)|Time]] |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,741366-2,00.html |page=3 |accessdate=2011-10-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150930152125/http://content.time.com/time/magazine/article/0%2C9171%2C741366-2%2C00.html |archivedate=30 September 2015 |deadurl=yes |df=dmy-all }}</ref>}} 29 ਮਾਰਚ, 1931 ਨੂੰ ਯੰਗ ਇੰਡੀਆ ਦੇ ਮੁੱਦੇ ਵਿੱਚ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਲਿਖਿਆ:{{quote|ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੋ ਸਾਥੀਆਂ ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਦੇ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਕਾਂਗਰਸ ਨੇ ਜ਼ਿੰਦਗੀਆਂ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਬਹੁਤ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਕੀਤੀਆਂ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਇਸ ਦੀਆਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਆਸਾਂ ਦਾ ਆਨੰਦ ਮਾਣਿਆ, ਪਰੰਤੂ ਸਾਰੇ ਵਿਅਰਥ ਸਨ। ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਜੀਣਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਮਾਫੀ ਮੰਗਣ, ਜਾਂ ਅਪੀਲ ਕਰਨ ਦਾ ਵੀ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਅਹਿੰਸਾ ਦਾ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਪਰ ਉਹ ਧਰਮਿਕ ਹਿੰਸਾ ਦੇ ਪੱਖ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਬੇਵੱਸੀ ਕਾਰਨ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਉਸਨੇ ਹਿੰਸਾ ਦਾ ਰਾਹ ਚੁਣਿਆ। ਆਪਣੀ ਆਖਰੀ ਚਿੱਠੀ ਵਿਚ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਲਿਖਿਆ, "ਇੱਕ ਯੁੱਧ ਲੜਦੇ ਹੋਏ ਮੈਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ। ਮੇਰੇ ਕੋਈ ਫਾਂਸੀ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ। ਮੈਨੂੰ ਇੱਕ ਤੋਪ ਦੇ ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ ਪਾ ਦਿਓ ਅਤੇ ਮੈਨੂੰ ਉਡਾ ਦੇਵੋ।" ਇਹਨਾਂ ਨਾਇਕਾਂ ਨੇ ਮੌਤ ਦੇ ਡਰ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲਿਆ ਸੀ। ਆਓ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਬਹਾਦਰੀ ਲਈ ਹਜ਼ਾਰ ਵਾਰ ਝੁੱਕਣੇ। ਪਰ ਸਾਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੰਮ ਦੀ ਨਕਲ ਨਹੀਂ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ। ਸਾਡੇ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਲੱਖਾਂ ਬੇਸਹਾਰਾ ਅਤੇ ਅਪਾਹਜ ਲੋਕਾਂ ਹਨ, ਜੇਕਰ ਅਸੀਂ ਕਤਲ ਦੇ ਜ਼ਰੀਏ ਨਿਆਂ ਦੀ ਭਾਲ ਕਰਨ ਦੇ ਅਭਿਆਸ 'ਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਇੱਕ ਡਰਾਉਣਾ ਸਥਿਤੀ ਹੋਵੇਗੀ। ਸਾਡੇ ਗਰੀਬ ਲੋਕ ਸਾਡੇ ਜ਼ੁਲਮ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋਣਗੇ। ਹਿੰਸਾ ਦਾ ਧਰਮ ਬਣਾ ਕੇ ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਕੰਮਾਂ ਦਾ ਫਲ ਕਟਾਈ ਰਹੇ ਹਾਂ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਅਸੀਂ ਇਹਨਾਂ ਬਹਾਦਰ ਆਦਮੀਆਂ ਦੇ ਹਿੰਮਤ ਦੀ ਪ੍ਰਸੰਸਾ ਕਰਦੇ ਹਾਂ, ਸਾਨੂੰ ਕਦੇ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸਰਗਰਮੀਆਂ ਨੂੰ ਕਦੇ ਵੀ ਆਂਕਣਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੀਦਾ। ਸਾਡਾ ਧਰਮ ਸਾਡੇ ਗੁੱਸੇ ਨੂੰ ਨਿਗਲਣ, ਅਹਿੰਸਾ ਦੇ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕਰਨਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਾਡਾ ਫਰਜ਼ ਨਿਭਾਉਣਾ ਹੈ।<ref>{{cite web |url=http://www.rrtd.nic.in/bhagat%20singh.html |title=Bhagat Singh |accessdate=2012-01-13 |publisher=Research, Reference and Training Division, Ministry of Information and Broadcasting, Government of India, New Delhi|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150930152238/http://www.rrtd.nic.in/bhagat%20singh.html|archivedate=30 September 2015}}</ref>}} ====ਗਾਂਧੀ ਵਿਵਾਦ==== ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਗਾਂਧੀ ਕੋਲ ਸਿੰਘ ਦੀ ਫਾਂਸੀ ਰੋਕਣ ਦਾ ਮੌਕਾ ਸੀ, ਪਰ ਉਸਨੇ ਅਜਿਹਾ ਨਾ ਕੀਤਾ। ਇੱਕ ਹੋਰ ਸਿਧਾਂਤ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਦੇਣ ਲਈ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਨਾਲ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਇਸ ਦੇ ਉਲਟ, ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਸਮਰਥਕਾਂ ਨੇ ਦਲੀਲਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਕਿ ਸਜ਼ਾ ਰੋਕਣ ਲਈ ਉਸਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਬਰਤਾਨਵੀ ਸਰਕਾਰ 'ਤੇ ਕਾਫ਼ੀ ਨਹੀਂ ਸੀ,<ref name="The Sunday Tribune">{{cite news |first=V.N. |last=Datta |title=Mahatma and the Martyr |date=27 July 2008 |url=http://www.tribuneindia.com/2008/20080727/spectrum/main1.htm |work=The Tribune |location=India |accessdate=28 October 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150930152335/http://www.tribuneindia.com/2008/20080727/spectrum/main1.htm|archivedate=30 September 2015}}</ref> ਪਰ ਉਹ ਦਾਅਵਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸਨੇ ਸਿੰਘ ਦੇ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਆਪਣੀ ਪੂਰੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ।<ref>{{cite news |first=Varun |last=Suthra |title=Gandhiji tried hard to save Bhagat Singh |date=16 December 2012 |url=http://www.tribuneindia.com/2011/20111216/main7.htm |work=The Tribune |location=India |accessdate=14 January 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150930152449/http://www.tribuneindia.com/2011/20111216/main7.htm|archivedate=30 September 2015}}</ref> ਉਹ ਇਹ ਵੀ ਦਾਅਵਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕਿ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਅੰਦੋਲਨ ਵਿੱਚ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਨੇਤਾ ਵਜੋਂ ਭੂਮਿਕਾ ਲਈ ਕੋਈ ਖ਼ਤਰਾ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਗਾਂਧੀ ਕੋਲ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਮਰਾਉਣ ਦਾ ਕੋਈ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ ਸੀ।<ref name=Vaidya/> ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਹ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਦੇਸ਼ ਭਗਤੀ ਦਾ ਮਹਾਨ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਕ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਇਹ ਵੀ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਹ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਫਾਂਸੀ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਸੀ ਕਿ ਉਸ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਦੀ ਕੋਈ ਸ਼ਕਤੀ ਨਹੀਂ ਹੈ।<ref name="The Sunday Tribune" /> ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਫਾਂਸੀ ਦੇ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: "ਸਰਕਾਰ ਕੋਲ ਜ਼ਰੂਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਆਦਮੀਆਂ ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਦੇਣ ਦਾ ਹੱਕ ਸੀ।"<ref>{{cite web | title=Bhagat Singh, Martyr Vs. Reformer | website=Our Heritage | date=2015-03-20 | url=https://vikramjits.wordpress.com/2015/03/20/bhagat-singh-martyr-vs-reformer/ | access-date=2025-11-14}}</ref> ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਇੱਕ ਵਾਰ ਫਾਂਸੀ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਬਾਰੇ ਟਿੱਪਣੀ ਕੀਤੀ: "ਮੈਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਦੇਣ ਲਈ ਸਹਿਮਤ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ। ਸਿਰਫ ਪਰਮਾਤਮਾ ਹੀ ਜੀਵਨ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਹੀ ਲੈ ਸਕਦਾ।"<ref>{{cite news |first=Rajindar |last=Sachar |title=Death to the death penalty |date=17 May 2008 |work=[[Tehelka]] |url=http://www.tehelka.com/story_main39.asp?filename=Op170508death_to.asp |archive-url=https://archive.today/20120913161434/http://www.tehelka.com/story_main39.asp?filename=Op170508death_to.asp |dead-url=yes |archive-date=13 September 2012 |accessdate=1 November 2011 }}</ref> ਗਾਂਧੀ ਨੇ 90,000 ਰਾਜਨੀਤਕ ਕੈਦੀ, ਜੋ [[ਸੱਤਿਆਗ੍ਰਹਿ|ਸੱਤਿਆਗ੍ਰਹਿ ਅੰਦੋਲਨ]] ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਨਹੀਂ ਸਨ, ਨੂੰ [[ਗਾਂਧੀ-ਇਰਵਿਨ ਪੈਕਟ]] ਅਧੀਨ ਰਿਹਾਅ ਕਰਵਾ ਲਿਆ ਸੀ।<ref name=Vaidya/> ਭਾਰਤੀ ਮੈਗਜ਼ੀਨ [[ਫਰੰਟਲਾਈਨ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਰਿਪੋਰਟ ਅਨੁਸਾਰ, ਉਸਨੇ 19 ਮਾਰਚ, 1931 ਨੂੰ ਨਿੱਜੀ ਦੌਰੇ ਸਮੇਤ ਭਗਤ ਸਿੰਘ, ਰਾਜਗੁਰੂ ਅਤੇ ਸੁਖਦੇਵ ਦੀ ਮੌਤ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਨੂੰ ਬਦਲਣ ਲਈ ਕਈ ਵਾਰ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਆਪਣੇ ਫੌਜੀ ਮੁਅੱਤਲ ਦੇ ਦਿਨ ਵਾਇਸਰਾਏ ਨੂੰ ਇੱਕ ਚਿੱਠੀ ਵਿਚ, ਉਸ ਨੇ ਬਦਲਾਓ ਲਈ ਗੰਭੀਰਤਾ ਨਾਲ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ, ਇਹ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ ਸੀ ਕਿ ਇਹ ਚਿੱਠੀ ਬਹੁਤ ਦੇਰ ਨਾਲ ਪਹੁੰਚੇਗੀ।<ref name=Vaidya/> ==ਆਦਰਸ਼ ਅਤੇ ਵਿਚਾਰ== ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਆਦਰਸ਼ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਸਰਾਭਾ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕ ਮੈਂਬਰ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਨਾ ਇੱਕ ਮੰਨਿਆ। ਭਗਤ ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਇੱਕ ਹੋਰ ਸੰਸਥਾਪਕ ਭਾਈ ਪਰਮਾਨੰਦ ਤੋਂ ਵੀ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਸੀ।<ref>{{cite journal |title=The Influence of Ghadar Movement on Bhagat Singh's Thought and Action |journal=Journal of Pakistan Vision |year=2008 |first=Harish K. |last=Puri |volume=9 |issue=2|url=http://pu.edu.pk/images/journal/studies/PDF-FILES/4-Harish%20Puri.pdf |accessdate=18 November 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150930152717/http://pu.edu.pk/images/journal/studies/PDF-FILES/4-Harish%20Puri.pdf|archivedate=30 September 2015}}</ref> ਭਗਤ ਸਿੰਘ [[ਅਰਾਜਕਤਾਵਾਦ]] ਅਤੇ [[ਕਮਿਊਨਿਜ਼ਮ]] ਵੱਲ ਖਿੱਚਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name=Rao1997/> ਉਹ [[ਮਿਖਾਇਲ ਬਾਕੂਨਿਨ]] ਦੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਦਾ ਪਾਠਕ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸਨੇ [[ਕਾਰਲ ਮਾਰਕਸ]], [[ਵਲਾਦੀਮੀਰ ਲੈਨਿਨ]] ਅਤੇ [[ਤ੍ਰੋਤਸਕੀ]] ਨੂੰ ਵੀ ਪੜ੍ਹਿਆ ਸੀ। ਆਪਣੇ ਅਖੀਰਲੇ ਵਸੀਅਤਨਾਮੇ, "ਟੂ ਯੰਗ ਪਲੀਟੀਕਲ ਵਰਕਰਜ਼", ਵਿੱਚ ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਦਰਸ਼ ਨੂੰ" ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਦਰਸ਼ ਨੂੰ "ਨਵੇਂ ਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਪੁਨਰ ਨਿਰਮਾਣ, ਅਰਥਾਤ ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ, ਆਧਾਰ" ਘੋਸ਼ਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।<ref>{{cite web|last1=Singh|first1=Bhagat|title=To Young Political Workers|url=https://www.marxists.org/archive/bhagat-singh/1931/02/02.htm|publisher=Marxists.org|accessdate=13 February 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151001153755/https://www.marxists.org/archive/bhagat-singh/1931/02/02.htm|archivedate=1 October 2015}}</ref> ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੇ [[ਗਾਂਧੀਵਾਦੀ]] ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ - ਜਿਸ ਨੇ ਸੱਤਿਆਗ੍ਰਹਿ ਅਤੇ ਅਹਿੰਸਕ ਵਿਰੋਧ ਦੇ ਹੋਰ ਰੂਪਾਂ ਦੀ ਵਕਾਲਤ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ ਕਿ ਅਜਿਹੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਇੱਕ ਹੋਰ ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਥਾਂ ਲੈ ਲਵੇਗੀ।<ref name=HINDUBSMP>{{cite news|title=Bhagat Singh an early Marxist, says Panikkar |work=The Hindu |date=14 October 2007 |url=http://www.hindu.com/2007/10/14/stories/2007101454130400.htm|accessdate=1 January 2008 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080115200414/http://www.hindu.com/2007/10/14/stories/2007101454130400.htm|archivedate=15 January 2008 |deadurl=no |location=Chennai, India}}</ref> ਮਈ ਤੋਂ ਸਤੰਬਰ 1928 ਤਕ, ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ''ਕਿਰਤੀ'' ਅਰਾਜਕਤਾਵਾਦ ਬਾਰੇ ਲੇਖ ਲੜੀਬੱਧ ਕੀਤੇ। ਉਹ ਚਿੰਤਤ ਸੀ ਕਿ ਜਨਤਾ ਨੇ ਅਰਾਜਕਤਾਵਾਦ ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਨੂੰ ਗਲਤ ਸਮਝਿਆ, ਅਤੇ ਲਿਖਿਆ: "ਲੋਕ ਅਰਾਜਕਤਾ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਤੋਂ ਡਰਦੇ ਹਨ। ਅਰਾਜਕਤਾ ਸ਼ਬਦ ਇੰਨਾ ਜ਼ਿਆਦਾ ਦੁਰਵਿਹਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਕਿ ਭਾਰਤ ਦੇ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਗ਼ੈਰ-ਮਸ਼ਹੂਰ ਕਰਨ ਲਈ ਅਰਾਜਕਤਾਵਾਦੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।" ਉਸਨੇ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕੀਤਾ ਕਿ ਅਰਾਜਕਤਾ ਦਾ ਮਤਲਬ ਸ਼ਾਸਕ ਦੀ ਗੈਰਹਾਜ਼ਰੀ ਅਤੇ ਰਾਜ ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਕਰਨਾ ਹੈ, ਨਾ ਕਿ ਹੁਕਮਾਂ ਦੀ ਗੈਰ-ਮੌਜੂਦਗੀ। ਉਹ ਅੱਗੇ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ: "ਮੈਂ ਸੋਚਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਵਿਚਾਰ, ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਦੇ ''ਵਸੁਧਿਵ ਕੁਟੂਮਬਾਕ'' ਆਦਿ ਦਾ ਅਰਥ ਇਕੋ ਅਰਥ ਹੈ।" ਉਸਦਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਸੀ ਕਿ: {{quote|ਅਰਾਜਕਤਾਵਾਦ ਦਾ ਅੰਤਮ ਟੀਚਾ ਪੂਰਾ ਅਜ਼ਾਦੀ ਹੈ, ਜਿਸਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਕੋਈ ਵੀ ਰੱਬ ਜਾਂ ਧਰਮ ਨਾਲ ਘਿਰਨਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਕਰੇਗਾ, ਨਾ ਹੀ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਪੈਸਾ ਜਾਂ ਦੁਨਿਆਵੀ ਇੱਛਾਵਾਂ ਲਈ ਪਾਗਲ ਹੋਣਾ ਹੋਵੇਗਾ। ਸਰੀਰ 'ਤੇ ਕੋਈ ਵੀ ਚੇਨ ਨਹੀਂ ਹੋਣੀ ਜਾਂ ਰਾਜ ਦੁਆਰਾ ਨਿਯੰਤਰਣ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ। ਇਸ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਚਰਚ, ਰੱਬ ਅਤੇ ਧਰਮ; ਰਾਜ; ਪ੍ਰਾਈਵੇਟ ਜਾਇਦਾਦ ਖ਼ਤਮ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ।<ref name=Rao1997/>}} ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ [[ਕੇ ਐਨ ਪਾਨੀਕਰ]] ਨੇ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਮਾਰਕਸਵਾਦੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਇੱਕ ਮੰਨਿਆ।<ref name=HINDUBSMP /> ਸਿਆਸੀ ਸਿਧਾਂਤਕਾਰ ਜੇਸਨ ਐਡਮਸ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਹ ਮਾਰਕਸ ਨਾਲ ਤੁਲਨਾ ਵਿੱਚ ਲੇਨਿਨ ਨਾਲ ਜ਼ਿਆਦਾ ਪਿਆਰ ਕਰਦਾ ਸੀ<ref name=Adams/> 1926 ਤੋਂ ਅੱਗੇ, ਉਸਨੇ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ [[ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਅੰਦੋਲਨ]] ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਦੀ ਜੇਲ੍ਹ ਨੋਟਬੁੱਕ ਵਿਚ, ਉਸ ਨੇ ਸਾਮਰਾਜੀ ਅਤੇ ਪੂੰਜੀਵਾਦ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਲੈਨਿਨ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਅਤੇ ਟਰੌਟਸਕੀ ਦੇ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਵਿਚਾਰ ਦਿੱਤੇ। ਜਦੋਂ ਉਸਨੰ ਉਸਦੀ ਆਖਰੀ ਇੱਛਾ ਪੁੱਛੀ ਗਈ, ਤਾਂ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਉਹ ਲੈਨਿਨ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਆਪਣੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਪੂਰਾ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ।<ref>{{cite web|author=Chinmohan Sehanavis |url=http://www.mainstreamweekly.net/article351.html |title=Impact of Lenin on Bhagat Singh's Life |work=Mainstream Weekly |accessdate=28 October 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150930153113/http://www.mainstreamweekly.net/article351.html|archivedate=30 September 2015}}</ref> ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ ਆਦਰਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਕਦੇ ਵੀ [[ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ ਆਫ ਇੰਡੀਆ]] ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ।<ref name=Adams/> ===ਨਾਸਤਿਕਤਾ=== ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਨਾ-ਮਿਲਵਰਤਣ ਅੰਦੋਲਨ ਤੋੜ ਦਿੱਤੇ ਜਾਣ ਅਤੇ ਹਿੰਦੂ-ਮੁਸਲਿਮ ਦੰਗਿਆਂ ਦਾ ਗਵਾਹ ਬਣਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਧਾਰਮਿਕ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾਵਾਂ 'ਤੇ ਸਵਾਲ ਖੜ੍ਹੇ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਮੌਕੇ 'ਤੇ, ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੇ ਧਾਰਮਿਕ ਵਿਸ਼ਵਾਸਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ। ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕਰਦਾ ਸੀ ਕਿ ਧਰਮ ਨੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਲਈ ਇਨਕਲਾਬੀਆਂ ਦੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਵਿੱਚ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਬਾਕੂਨਿਨ, ਲੈਨਿਨ, ਟ੍ਰਾਟਸਕੀ - ਸਾਰੇ ਨਾਸਤਿਕ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀਆਂ ਦੇ ਕੰਮਾਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਸਨੇ ਸੋਹੰਮ ਸਵਾਮੀ ਦੀ ਕਿਤਾਬ ''ਕਾਮਨ ਸੇਂਸ'' ਵਿੱਚ ਵੀ ਦਿਲਚਸਪੀ ਦਿਖਾਈ। 1930-31 ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹੋਏ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਸੰਪਰਕ ਇੱਕ ਸਾਥੀ ਕੈਦੀ [[ਰਣਧੀਰ ਸਿੰਘ ਨਾਰੰਗਵਾਲ|ਰਣਧੀਰ ਸਿੰਘ]] ਅਤੇ ਇੱਕ ਸਿੱਖ ਨੇਤਾ ਨਾਲ ਹੋਇਆ। ਜਿਸ ਨੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਅਖੰਡ ਕੀਰਤਨੀ ਜੱਥਾ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ। ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਸਾਥੀ ਸ਼ਿਵ ਵਰਮਾ ਅਨੁਸਾਰ, ਜਿਸ ਨੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਲਿਖਤਾਂ ਨੂੰ ਸੰਗਠਿਤ ਅਤੇ ਸੰਪਾਦਿਤ ਕੀਤਾ, ਰਣਧੀਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਹੋਂਦ ਦਾ ਯਕੀਨ ਦਿਵਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ ਅਸਫਲ ਹੋਣ 'ਤੇ ਉਸਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਕੀਤੀ: "ਤੂੰ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੈਂ ਅਤੇ ਤੇਰੇ ਅੰਦਰ ਹਉਮੈ ਹੈ। ਜੋ ਤੁਰੇ ਅਤੇ ਰੱਬ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਕ ਕਾਲਾ ਪਰਦੇ ਵਾਂਗ ਹੈ"। ਇਸਦੇ ਜਵਾਬ ਵਿੱਚ, ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੇ "[[ਮੈਂ ਨਾਸਤਿਕ ਕਿਉਂ ਹਾਂ]]" ਲੇਖ ਲਿਖਿਆ ਕਿ ਉਸਦੀ ਨਾਸਤਿਕਤਾ ਘਮੰਡ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਨਹੀਂ ਹੋਈ। ਇਸ ਲੇਖ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸਾਂ ਬਾਰੇ ਲਿਖਿਆ ਅਤੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਹ ਸਰਬ ਸ਼ਕਤੀਮਾਨ ਵਿੱਚ ਦ੍ਰਿੜ ਵਿਸ਼ਵਾਸੀ ਸੀ, ਪਰ ਉਹ ਦੂਸਰਿਆਂ ਵਾਂਗ ਮਿੱਥ ਅਤੇ ਕਲਪਨਾਵਾਂ ਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸਾਂ ਵੀ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ। ਉਸ ਨੇ ਇਸ ਤੱਥ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ ਕਿ ਧਰਮ ਨੇ ਮੌਤ ਨੂੰ ਅਸਾਨ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਵੀ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਗੈਰ-ਭਰੋਸੇਯੋਗ ਦਰਸ਼ਨ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਹੈ। ਇਸ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ, ਉਸ ਨੇ ਲਿਖਿਆ: {{quote|ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਉਤਪਤੀ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਵਿਚ, ਮੇਰਾ ਵਿਚਾਰ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਆਦਮੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਕਲਪਨਾ ਵਿਚ ਪਰਮਾਤਮਾ ਤਦ ਨੂੰ ਬਣਾਇਆ। ਜਦੋਂ ਉਸਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਕਮਜ਼ੋਰੀਆਂ, ਸੀਮਾਵਾਂ ਅਤੇ ਕਮਜ਼ੋਰੀਆਂ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਾਰੇ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹਾਲਾਤਾਂ, ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਵਾਪਰਨ ਵਾਲੇ ਸਾਰੇ ਖ਼ਤਰਿਆਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨ ਲਈ ਅਤੇ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਅਤੇ ਸੰਪੰਨਤਾ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਵਿਸਫੋਟ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਲਈ ਮਾਪਿਆਂ ਵਾਲੀ ਉਦਾਰਤਾ ਨਾਲ ਕਲਪਨਾ ਦੇ ਵੱਖੋ-ਵੱਖਰੇ ਰੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਰੰਗਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਉਹ ਇੱਕ ਪ੍ਰਤੀਰੋਧਯੋਗ ਫੈਕਟਰ ਵਜੋਂ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਉਸ ਦੇ ਗੁੱਸੇ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਨਿਯਮਾਂ ਨੂੰ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਪ੍ਰਚਾਰਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਤਾਂ ਕਿ ਮਨੁੱਖ ਸਮਾਜ ਲਈ ਖਤਰਾ ਨਾ ਬਣ ਸਕੇ। ਉਹ ਦੁਖੀ ਆਤਮਾ ਦੀ ਪੁਕਾਰ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਸੀ ਕਿ ਬਿਪਤਾ ਦੇ ਸਮੇਂ ਜਦੋਂ ਆਦਮੀ ਇਕੱਲਾ ਅਤੇ ਬੇਬੱਸ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਉਹ ਪਿਤਾ, ਮਾਤਾ, ਭੈਣ ਅਤੇ ਭਰਾ, ਭਰਾ ਅਤੇ ਮਿੱਤਰ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਖੜਾ ਹੋਵੇਗਾ। ਉਹ ਸਰਵਸ਼ਕਤੀਮਾਨ ਸੀ ਅਤੇ ਕੁਝ ਵੀ ਕਰ ਸਕਦਾ ਸੀ। ਬਿਪਤਾ ਵਿੱਚ ਫਸੇ ਮਨੁੱਖ ਲਈ ਪਰਮੇਸ਼ੁਰ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਮਦਦਗਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=http://thedemocraticbuzzer.com/blog/why-am-i-an-atheist/|2=|title=Why I am an Atheist|website=http://thedemocraticbuzzer.com|access-date=2019-04-15|archive-date=2019-03-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20190328124834/http://thedemocraticbuzzer.com/blog/why-am-i-an-atheist/|dead-url=yes}}</ref>|sign=|source=}} ਲੇਖ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿਚ, ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਲਿਖਿਆ:{{quote|ਆਓ ਦੇਖੀਏ ਕਿ ਮੈਂ ਕਿੰਨੀ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਹਾਂ। ਮੇਰੇ ਇਕ ਦੋਸਤ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਹਾ। ਜਦੋਂ ਮੇਰੇ ਨਾਸਤਿਕ ਹੋਣ ਬਾਰੇ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਤਾਂ ਉਸਨੇ ਕਿਹਾ, "ਜਦੋਂ ਤੁਹਾਡੇ ਆਖ਼ਰੀ ਦਿਨ ਆਉਣਗੇ, ਤੁਸੀਂ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿਓਗੇ।" ਮੈਂ ਕਿਹਾ, "ਨਹੀਂ, ਪਿਆਰੇ ਸ੍ਰੀਮਾਨ, ਕਦੇ ਅਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ। ਮੈਂ ਇਸ ਨੂੰ ਪਤਨ ਅਤੇ ਨੈਤਿਕਤਾ ਦਾ ਕੰਮ ਸਮਝਦਾ ਹਾਂ। ਅਜਿਹੇ ਛੋਟੇ ਸੁਆਰਥੀ ਇਰਾਦੇ ਲਈ, ਮੈਂ ਕਦੇ ਵੀ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਨਹੀਂ ਕਰਾਂਗਾ। "ਪਾਠਕ ਅਤੇ ਦੋਸਤੋ, ਕੀ ਇਹ ਘਮੰਡ ਹੈ? ਜੇ ਇਹ ਹੈ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਇਸ ਲਈ ਖੜ੍ਹਾ ਹਾਂ।<ref>{{Cite web|url=https://www.marxists.org/archive/bhagat-singh/1930/10/05.htm|title=Why I am an Atheist|website=marxists}}</ref>}} ==="ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਕਰਨਾ"=== ਉਸ ਨੇ 9 ਅਪ੍ਰੈਲ, 1929 ਨੂੰ ਸੈਂਟਰਲ ਅਸੈਂਬਲੀ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟਣ ਵਾਲੇ ਲੀਫ਼ਲੈਟ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਸੀ: "ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰਨਾ ਸੌਖਾ ਹੈ। ਪਰ ਤੁਸੀਂ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਮਾਰ ਸਕਦੇ। ਮਹਾਨ ਸਾਮਰਾਜ ਡਿੱਗ ਗਏ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਵਿਚਾਰ ਬਚ ਗਏ।"<ref>{{cite web |url=http://www.shahidbhagatsingh.org/index.asp?link=april8 |work=Letters, Writings and Statements of Shaheed Bhagat Singh and his Copatriots |title=Leaflet thrown in the Central Assembly Hall, New Delhi at the time of the throwing bombs. |accessdate=11 October 2011 |publisher=Shahid Bhagat Singh Research Committee, Ludhiana|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150930153306/http://www.shahidbhagatsingh.org/index.asp?link=april8|archivedate=30 September 2015}}</ref> ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਿਆਂ, ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਦੋ ਹੋਰਨਾਂ ਨੇ ਲਾਰਡ ਇਰਵਿਨ ਨੂੰ ਇੱਕ ਪੱਤਰ ਲਿਖਿਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਯੁੱਧ ਦੇ ਕੈਦੀਆਂ ਦੀ ਤਰਾਂ ਵਿਵਹਾਰ ਕਰਨ ਅਤੇ ਫਾਂਸੀ ਦੀ ਬਜਾਏ ਗੋਲੀ ਨਾਲ ਮਾਰਨ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ।<ref>{{cite news |first=Pamela |last=Philipose |title=Is this real justice? |date=10 September 2011 |url=http://www.thehindu.com/arts/magazine/article2442039.ece |work=The Hindu |accessdate=20 November 2011 |location=Chennai, India|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151001151534/http://www.thehindu.com/features/magazine/article2442039.ece|archivedate=1 October 2015}}</ref> ਸਿੰਘ ਦੀ ਮੌਤ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਦੇ ਚਾਰ ਦਿਨ ਪਹਿਲਾਂ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਦੋਸਤ ਪ੍ਰਣਥ ਮਹਿਤਾ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ 20 ਮਾਰਚ ਨੂੰ ਇੱਕ ਮੁਆਫੀ ਲਈ ਖਰੜਾ ਪੱਤਰ ਲੈ ਕੇ ਮਿਲਣ ਗਿਆ। ਪਰ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਸ 'ਤੇ ਦਸਤਖ਼ਤ ਕਰਨ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।<ref name=Vaidya/> ==ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ== [[ਤਸਵੀਰ:Shaheed Bhagat Singh. Rewalsar, Himachal Pradesh.jpg|right|frameless]] ਸੁਭਾਸ਼ ਚੰਦਰ ਬੋਸ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ "ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਨਵੇਂ ਜਾਗਰਣ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ।" ਨਹਿਰੂ ਨੇ ਮੰਨਿਆ ਕਿ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਹਰਮਨ-ਪਿਆਰਤਾ ਇੱਕ ਨਵੇਂ ਕੌਮੀ ਜਾਗਰਣ ਵੱਲ ਵਧ ਰਹੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਹਾ: "ਉਹ ਇੱਕ ਸਾਫ ਸੁਥਰਾ ਲੜਾਕੂ ਸੀ ਜੋ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਦਾ ਸੀ ... ਉਹ ਇੱਕ ਚੰਗਿਆੜੀ ਵਰਗਾ ਸੀ। ਜੋ ਥੋੜੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਜਵਾਲਾ ਬਣ ਗਿਆ ਅਤੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਇੱਕ ਸਿਰੇ ਤੋਂ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਦਾ ਹਨ੍ਹੇਰਾ ਦੂਰ ਕੀਤਾ।" ਇੰਟੈਲੀਜੈਂਸ ਬਿਊਰੋ ਦੇ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਸਰ ਹੋਰੇਸ ਵਿਲੀਅਮਸਨ ਨੇ ਫਾਂਸੀ ਦੇਣ ਤੋਂ ਚਾਰ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਲਿਖਿਆ: "ਉਸ ਦੀ ਫੋਟੋ ਹਰ ਸ਼ਹਿਰ ਅਤੇ ਬਸਤੀ ਵਿੱਚ ਵਿਕਰੀ ਲਈ ਸੀ ਅਤੇ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਲਈ ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਸੀ।"<ref>{{Cite web|url=https://www.newsclick.in/happy-birthday-shaheed-bhagat-singh-interview-professor-chaman-lal|title=ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਬਾਰੇ ਇੰਟੈਲੀਜੈਂਸ ਬਿਊਰੋ ਦੇ ਡਾਇਰੈਕਟਰ, ਸਰ ਹੋਰੇਸ ਵਿਲੀਅਮਸਨ ਦੇ ਵਿਚਾਰ|last=|first=|date=28 Sep 2016|website=newsclick|publisher=newsclick|access-date=28 Sep 2016}}</ref> == ਵਿਰਾਸਤ ਅਤੇ ਸਮਾਰਕ == ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਅੱਜ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਚਿੱਤਰ-ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਹਿਮ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਹੈ।<ref name="Pinney" /> ਉਸ ਦੀ ਯਾਦ, ਹਾਲਾਂਕਿ, ਸ਼੍ਰੇਣੀਕਰਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਮੂਹਾਂ ਲਈ ਸਮੱਸਿਆ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਇਸ ਨੂੰ ਢੁੱਕਵੀਂ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਪ੍ਰੀਤਮ ਸਿੰਘ, ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਜੋ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸੰਘਵਾਦ, ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਹੈ, ਉਹ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ: {{quote|ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਭਾਰਤੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਵਿਚ ਲਗਭਗ ਹਰੇਕ ਰੁਝਾਨ ਨੂੰ ਚੁਣੌਤੀ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਗਾਂਧੀ-ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦੀ, ਹਿੰਦੂ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦੀ, ਸਿੱਖ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦੀਆਂ, ਸੰਸਦੀ ਖੱਬੇ ਅਤੇ ਸੱਤਾਧਾਰੀ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਸੰਘਰਸ਼ ਅਤੇ ਖੱਬੇ ਪੱਖੀ ਨਕਸਲੀ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਵਿਰਾਸਤ ਨੂੰ ਠੀਕ ਕਰਨ ਲਈ ਇਕ ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਵੀ ਉਹਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਹਰ ਇਕ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਿਰਸੇ ਦੇ ਦਾਅਵੇ ਕਰਨ ਲਈ ਇਕ ਵਿਰੋਧਾਭਾਸ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਗਾਂਧੀ-ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀਵਾਦੀਆਂ ਨੂੰ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਹਿੰਸਾਤਮਕ ਤਰੀਕਾ ਸਮੱਸਿਆ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਹਿੰਦੂ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦੀ ਉਸਦੀ ਨਾਸਤਿਕਤਾ ਤੋਂ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਹਨ, ਪਾਰਲੀਮਾਨੀ ਖੱਬੇ-ਪੱਖੀ ਉਸਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਅਤੇ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਨੂੰ ਨਕਸਲਵਾਦੀਆਂ ਦੇ ਨਜ਼ਰੀਏ ਦੇ ਨਜ਼ਰੀਏ ਤੋਂ ਦੇਖਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਨਕਸਲੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਅੱਤਵਾਦ ਦੀ ਉਸ ਦੀ ਬਾਅਦ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿਚ ਅਤਿਕਥਨੀ ਇਤਿਹਾਸਕ ਤੱਥ ਸਮਝਦੇ ਹਨ।<ref>{{cite web |url=http://www.sacw.net/article22.html |title=Book review: Why the Story of Bhagat Singh Remains on the Margins? |accessdate=2011-10-29|last=Singh |first=Pritam |date=24 September 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151001151416/http://www.sacw.net/article22.html|archivedate=1 October 2015}}</ref>}} * 15 ਅਗਸਤ, 2008 ਨੂੰ, ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀ 18 ਫੁੱਟ ਉੱਚੀ ਕਾਂਸੀ ਦੀ ਮੂਰਤੀ [[ਭਾਰਤੀ ਪਾਰਲੀਮੈਂਟ]] ਵਿੱਚ [[ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ]] ਅਤੇ ਸੁਭਾਸ਼ ਚੰਦਰ ਬੋਸ ਦੀਆਂ ਮੂਰਤੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ।<ref>{{cite news |first=Aditi |last=Tandon |title=Prez to unveil martyr's 'turbaned' statue |date=8 August 2008 |url=http://www.tribuneindia.com/2008/20080808/nation.htm#16 |work=The Tribune |location=India |accessdate=29 October 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151001152945/http://www.tribuneindia.com/2008/20080808/nation.htm|archivedate=1 October 2015}}</ref> ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਦੱਤ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਪਾਰਲੀਮੈਂਟ ਹਾਊਸ ਦੀਆਂ ਕੰਧਾਂ 'ਤੇ ਵੀ ਲਗਾਈ ਗਈ ਹੈ।<ref>{{cite web |url=http://rajyasabhahindi.nic.in/rshindi/picture_gallery/bk_dutt_1.asp |title=Bhagat Singh and B.K. Dutt|accessdate=3 December 2011 |publisher=[[Rajya Sabha]], [[Parliament of India]]|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151001151310/http://rajyasabhahindi.nic.in/rshindi/picture_gallery/bk_dutt_1.asp|archivedate=1 October 2015}}</ref> [[ਤਸਵੀਰ:National Martyrs Memorial Hussainiwala closeup.jpg|thumb|ਭਗਤ ਸਿੰਘ, ਸੁਖਦੇਵ ਅਤੇ ਰਾਜਗੁਰੂ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਹੁਸੈਨੀਵਾਲਾ ਵਿਖੇ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਕੌਮੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਸਮਾਰਕ]] * ਜਿਸ ਸਥਾਨ ਤੇ ਸਤਲੁਜ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਹੁਸੈਨੀਵਾਲਾ ਵਿਖੇ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਸਸਕਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਉਹ ਵੰਡ ਦੌਰਾਨ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਖੇਤਰ ਬਣ ਗਿਆ। 17 ਜਨਵਰੀ, 1961 ਨੂੰ, ਸੂਲੇਮੰਕੀ ਹੈਡ ਵਰਕਜ਼ ਨੇੜੇ 12 ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਬਦਲੇ ਇਸਨੂੰ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name="ferozepur.nic.in" /> ਉਥੇ ਹੀ 19 ਜੁਲਾਈ, 1965 ਨੂੰ ਬੱਤੁਕੇਸ਼ਵਰ ਦੱਤ ਦਾ ਅੰਤਿਮ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਉਸ ਦਾ ਸਸਕਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name="tribuneindia.com" /> 1968 ਵਿੱਚ ਕੌਮੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਸਮਾਰਕ ਸਸਕਾਰ ਸਥਾਨ ਤੇ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ<ref>{{cite news |first=K.S. |last=Bains |title=Making of a memorial |date=23 September 2007 |url=http://www.tribuneindia.com/2007/20070923/spectrum/main2.htm |work=The Tribune |location=India |accessdate=21 October 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151001151150/http://www.tribuneindia.com/2007/20070923/spectrum/main2.htm|archivedate=1 October 2015}}</ref> ਅਤੇ ਭਗਤ ਸਿੰਘ, ਰਾਜਗੁਰੂ ਅਤੇ ਸੁਖਦੇਵ ਦੀਆਂ ਯਾਦਗਾਰਾਂ ਬਣਾਈਆਂ ਗਈਆਂ। 1968 ਵਿੱਚ ਕੌਮੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਸਮਾਰਕ ਸਸਕਾਰ ਸਥਾਨ ਤੇ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਭਗਤ ਸਿੰਘ, ਰਾਜਗੁਰੂ ਅਤੇ ਸੁਖਦੇਵ ਦੀਆਂ ਯਾਦਗਾਰਾਂ ਬਣਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ।<ref>{{cite news |first=K.S. |last=Bains |title=Making of a memorial |date=23 September 2007 |url=http://www.tribuneindia.com/2007/20070923/spectrum/main2.htm |work=The Tribune |location=India |accessdate=21 October 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151001151150/http://www.tribuneindia.com/2007/20070923/spectrum/main2.htm|archivedate=1 October 2015}}</ref> [[ਭਾਰਤ-ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਯੁੱਧ (1971)|1971 ਦੀ ਭਾਰਤ-ਪਾਕਿ ਲੜਾਈ]] ਦੇ ਦੌਰਾਨ, ਯਾਦਗਾਰ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦੀਆਂ ਮੂਰਤੀਆਂ ਨੂੰ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਫੌਜ ਨੇ ਹਟਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੂਰਤੀਆਂ ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀਆਂ<ref name="ferozepur.nic.in" /><ref>{{cite web |title=ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ |url=https://vaisakhi.co.in/%e0%a8%b6%e0%a8%b9%e0%a9%80%e0%a8%a6-%e0%a8%ad%e0%a8%97%e0%a8%a4-%e0%a8%b8%e0%a8%bf%e0%a9%b0%e0%a8%98/ |url-status=dead |accessdate=26 ਸਤੰਬਰ 2023 |publisher=Vaisakhi Publisher, Punjab, India |archive-date=2023-09-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230926033533/https://vaisakhi.co.in/%E0%A8%B6%E0%A8%B9%E0%A9%80%E0%A8%A6-%E0%A8%AD%E0%A8%97%E0%A8%A4-%E0%A8%B8%E0%A8%BF%E0%A9%B0%E0%A8%98/ }}</ref> ਪਰ 1973 ਵਿੱਚ ਦੁਬਾਰਾ ਬਣਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ।<ref name="tribuneindia.com">{{cite news |title=Shaheedon ki dharti |date=3 July 1999 |work=The Tribune |location=India |url=http://www.tribuneindia.com/1999/99jul03/saturday/regional.htm#3 |accessdate=11 October 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151001150708/http://www.tribuneindia.com/1999/99jul03/saturday/regional.htm|archivedate=1 October 2015}}</ref> * ''ਸ਼ਹੀਦੀ ਮੇਲਾ'' 23 ਮਾਰਚ ਨੂੰ ਸਾਲਾਨਾ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਲੋਕ ਕੌਮੀ ਸ਼ਹੀਦ ਸਮਾਰਕ ਵਿਖੇ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।<ref>{{cite web |url=http://punjabrevenue.nic.in/gazfzpr5.htm |title=Dress and Ornaments |accessdate=21 October 2011|work=Gazetteer of India, Punjab, Firozpur (First Edition) |year=1983 |publisher=Department of Revenue, Rehabilitation and Disaster Management, Government of Punjab|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151001150557/http://punjabrevenue.nic.in/gazfzpr5.htm|archivedate=1 October 2015}}</ref> ਇਹ ਦਿਨ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਵੀ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{cite news |first=Chander |last=Parkash |title=National Monument Status Eludes Building |date=23 March 2011 |url=http://www.tribuneindia.com/2011/20110323/punjab.htm#9 |work=The Tribune |location=India |accessdate=29 October 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151001150359/http://www.tribuneindia.com/2011/20110323/punjab.htm|archivedate=1 October 2015}}</ref> * ਸ਼ਹੀਦ-ਏ-ਆਜ਼ਮ ਸਰਦਾਰ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ ਜੱਦੀ ਪਿੰਡ ਖਟਕੜ ਕਲਾਂ ਵਿਖੇ 50 ਵੀਂ ਸ਼ਹੀਦੀ ਵਰ੍ਹੇਗੰਢ ਮੌਕੇ ਖੋਲ੍ਹਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਿੰਘ ਦੀਆਂ ਅਸਥੀਆਂ, ਖ਼ੂਨ ਨਾਲ ਲਥਪਥ ਰੇਤ, ਅਤੇ ਖ਼ੂਨ ਦਾ ਰੰਗਿਆ ਹੋਇਆ ਅਖਬਾਰ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਰਾਖ ਨੂੰ ਲਪੇਟਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name=museum>{{cite news |first=Sarbjit |last=Dhaliwal |author2=Amarjit Thind |title=Policemen make a beeline for museum |date=23 March 2011 |url=http://www.tribuneindia.com/2011/20110323/punjab.htm#2 |work=The Tribune |location=India |accessdate=29 October 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151001150359/http://www.tribuneindia.com/2011/20110323/punjab.htm|archivedate=1 October 2015}}</ref> ਪਹਿਲੇ ਲਾਹੌਰ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਕੇਸ ਦੇ ਫੈਸਲੇ ਦਾ ਪੰਨਾ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਸਰਾਭਾ ਨੂੰ ਮੌਤ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ ਅਤੇ ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕੁਝ ਨੋਟਸ ਭੇਜੇ ਸਨ,<ref name=museum /> ਅਤੇ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਦਸਤਖਤ ਵਾਲੀ ''[[ਭਗਵਤ ਗੀਤਾ]]'' ਦੀ ਇੱਕ ਕਾਪੀ, ਜੋ ਉਸ ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਮਿਲੀ ਸੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਨਿੱਜੀ ਵਸਤਾਂ ਵੀ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ।<ref>{{cite web |url=http://punjabrevenue.nic.in/gaz_jdr13.htm |title=Chapter XIV (f) |accessdate=21 October 2011 |work=Gazetteer Jalandhar |publisher=Department of Revenue, Rehabilitation and Disaster Management, Government of Punjab|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151001150255/http://punjabrevenue.nic.in/gaz_jdr13.htm|archivedate=1 October 2015}}</ref><ref>{{cite web |url=http://punjabrevenue.nic.in/Chapter%2015.htm |title=Chapter XV |accessdate=21 October 2011 |work=Gazetteer Nawanshahr|publisher=Department of Revenue, Rehabilitation and Disaster Management, Government of Punjab|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151001150114/http://punjabrevenue.nic.in/Chapter%2015.htm|archivedate=1 October 2015}}</ref> * ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਮੈਮੋਰੀਅਲ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ 2009 ਵਿੱਚ ਖਟਕੜ ਕਲਾਂ ਵਿੱਚ {{INR}}168 ਮਿਲੀਅਨ ($ 2.3 ਮਿਲੀਅਨ) ਦੀ ਲਾਗਤ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਗਈ।<ref>{{cite news|url=http://www.thaindian.com/newsportal/uncategorized/bhagat-singh-memorial-in-native-village-gets-go-ahead_100149026.html|title=Bhagat Singh memorial in native village gets go ahead|date=30 January 2009|publisher=[[Indo-Asian News Service]]|accessdate=22 March 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151001150011/http://www.thaindian.com/newsportal/uncategorized/bhagat-singh-memorial-in-native-village-gets-go-ahead_100149026.html|archivedate=1 October 2015}}</ref> * ਭਾਰਤ ਦੀ [[ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ]] ਨੇ ਕੁਝ ਇਤਿਹਾਸਕ ਅਜ਼ਮਾਇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਰਿਕਾਰਡ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਭਾਰਤ ਦੀ ਅਦਾਲਤੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਸਥਲਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਇਤਿਹਾਸਕ ਅਜਾਇਬਘਰ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ। ਪਹਿਲੀ ਸੰਗਠਿਤ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਮੁਕੱਦਮਾ ਸੀ, ਜੋ ਕਿ 28 ਸਤੰਬਰ, 2007 ਨੂੰ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਜਨਮ ਦੇ ਸ਼ਤਾਬਦੀ ਉਤਸਵ ਮੌਕੇ ਖੋਲ੍ਹਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name=supremecourt /><ref name=rare /> == ਆਧੁਨਿਕ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ == [[ਤਸਵੀਰ:Statues of Bhagat Singh, Rajguru and Sukhdev.jpg|thumb|210px|ਹੁਸੈਨੀਵਾਲਾ ਨੇੜੇ ਭਾਰਤ-ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਸਰਹੱਦ ਤੇ ਭਗਤ ਸਿੰਘ, ਰਾਜਗੁਰੂ ਅਤੇ ਸੁਖਦੇਵ ਦੀਆਂ ਮੂਰਤੀਆਂ]] ਭਾਰਤ ਦੇ ਨੌਜਵਾਨ ਅਜੇ ਵੀ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।<ref>{{cite news |first=Sharmila |last=Ravinder |title=Bhagat Singh, the eternal youth icon |date=13 October 2011 |url=http://blogs.timesofindia.indiatimes.com/tiger-trail/entry/bhagath-singh-the-eternal-youth-icon |work=The Times of India |accessdate=4 December 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151001145727/http://blogs.timesofindia.indiatimes.com/tiger-trail/bhagath-singh-the-eternal-youth-icon/|archivedate=1 October 2015}}</ref><ref>{{cite news |first=Amit |last=Sharma |title=Bhagat Singh: Hero then, hero now |date=28 September 2011 |url=http://www.tribuneindia.com/2011/20110928/cth1.htm#6 |work=The Tribune |location=India |accessdate=4 December 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151001145505/http://www.tribuneindia.com/2011/20110928/cth1.htm|archivedate=1 October 2015}}</ref><ref>{{cite news |first=Amit |last=Sharma |title=We salute the great martyr Bhagat Singh |date=28 September 2011 |url=http://www.tribuneindia.com/2011/20110928/cth1.htm#8 |work=The Tribune |location=India |accessdate=4 December 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151001145505/http://www.tribuneindia.com/2011/20110928/cth1.htm|archivedate=1 October 2015}}</ref> ਉਸਨੂੰ ਬੋਸ ਅਤੇ ਗਾਂਧੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ 2008 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਮੈਗਜ਼ੀਨ ''ਇੰਡੀਆ ਟੂਡੇ'' ਦੁਆਰਾ ਇੱਕ ਸਰਵੇਖਣ ਵਿੱਚ "ਮਹਾਨ ਭਾਰਤੀ" ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{cite news |first=S. |last=Prasannarajan |title=60 greatest Indians |date=11 April 2008 |url=http://indiatoday.intoday.in/story/60+greatest+Indians/1/6964.html |work=[[India Today]] |accessdate=7 December 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20151001152706/http://indiatoday.intoday.in/story/60%2Bgreatest%2BIndians/1/6964.html |archivedate=1 October 2015 |deadurl=yes }}</ref> ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਜਨਮ ਦੀ ਸ਼ਤਾਬਦੀ ਦੇ ਦੌਰਾਨ, ਬੁੱਧੀਜੀਵੀਆਂ ਦੇ ਇੱਕ ਸਮੂਹ ਨੇ ਉਸ ਦੇ ਆਦਰਸ਼ਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ''ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਸੰਸਥਾਨ'' ਨਾਮਕ ਇੱਕ ਸੰਸਥਾ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ।<ref>{{cite news |title=In memory of Bhagat Singh |date=1 January 2007 |url=http://www.tribuneindia.com/2007/20070101/region.htm |work=The Tribune |location=India |accessdate=28 October 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151001145058/http://www.tribuneindia.com/2007/20070101/region.htm|archivedate=1 October 2015}}</ref> ਭਾਰਤ ਦੀ ਸੰਸਦ ਨੇ 23 ਮਾਰਚ, 2001<ref>{{cite web |url=http://rajyasabhahindi.nic.in/rshindi/session_journals/192/23032001.pdf |title=Tributes to Martyrs Bhagat Singh, Raj Guru and Sukhdev |accessdate=3 December 2011 |date=23 March 2001 |format=PDF |publisher=[[Rajya Sabha]], [[Parliament of India]] |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120426015706/http://rajyasabhahindi.nic.in/rshindi/session_journals/192/23032001.pdf |archivedate=26 April 2012 }}</ref> ਅਤੇ 2005<ref>{{cite web |url=http://rajyasabhahindi.nic.in/rshindi/session_journals/204/23032005.pdf |title=Tributes to Martyrs Bhagat Singh, Raj Guru and Sukhdev |accessdate=3 December 2011 |date=23 March 2005 |format=PDF |publisher=[[Rajya Sabha]], [[Parliament of India]] |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120426015242/http://rajyasabhahindi.nic.in/rshindi/session_journals/204/23032005.pdf |archivedate=26 April 2012 }}</ref> ਨੂੰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿਚ ਮਨਾਇਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਮੌਨ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਦਿੱਤੀ। ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿਚ, [[ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਮੈਮੋਰੀਅਲ ਫਾਊਂਡੇਸ਼ਨ ਆਫ ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] ਦੇ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਚੱਲ ਰਹੀ ਮੰਗ ਦੇ ਬਾਅਦ ਲਾਹੌਰ ਵਿਚਲੇ ਸ਼ਦਮਾਨ ਚੌਂਕ, ਜਿੱਥੇ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਦਾ ਨਾਂ ਬਦਲ ਕੇ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਚੌਂਕ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। ਇੱਕ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਅਦਾਲਤ ਵਿੱਚ ਇਸ ਬਦਲਾਅ ਨੂੰ ਸਫਲਤਾਪੂਰਵਕ ਚੁਣੌਤੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ।<ref>{{ cite news |title=Bhagat Singh: ‘Plan to rename chowk not dropped, just on hold’| date= 18 December 2012|url=http://tribune.com.pk/story/480973/bhagat-singh-plan-to-rename-chowk-not-dropped-just-on-hold/ |newspaper=The Express Tribune |accessdate=26 December 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151001144830/http://tribune.com.pk/story/480973/bhagat-singh-plan-to-rename-chowk-not-dropped-just-on-hold/|archivedate=1 October 2015}}</ref><ref>{{cite news |title=It's now Bhagat Singh Chowk in Lahore |date=30 September 2012 |url=http://www.thehindu.com/news/international/its-now-bhagat-singh-chowk-in-lahore/article3951829.ece?homepage=true |work=[[The Hindu]] |accessdate=2 October 2012 |location=Chennai, India |first=Anita |last=Joshua|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151001144058/http://www.thehindu.com/news/international/its-now-bhagat-singh-chowk-in-lahore/article3951829.ece?homepage=true|archivedate=1 October 2015}}</ref> 6 ਸਤੰਬਰ, 2015 ਨੂੰ, ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਮੈਮੋਰੀਅਲ ਫਾਊਂਡੇਸ਼ਨ ਨੇ ਲਾਹੌਰ ਹਾਈ ਕੋਰਟ ਵਿੱਚ ਪਟੀਸ਼ਨ ਦਾਇਰ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਫਿਰ ਚੌਕ ਨੂੰ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਚੌਂਕ ਨਾਮ ਰੱਖਣ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ।<ref name="BSMFP">{{cite news |title=Plea to prove Bhagat's innocence: Pak-based body wants speedy hearing |url=http://www.hindustantimes.com/jalandhar/plea-to-prove-bhagat-singh-s-innocence-pak-based-body-wants-speedy-hearing-of-case/article1-1387844.aspx |date=6 September 2015 |work=Hindustan Times |accessdate=8 September 2015 |archiveurl=https://www.webcitation.org/6bOhkydCu?url=http://www.hindustantimes.com/jalandhar/plea-to-prove-bhagat-singh-s-innocence-pak-based-body-wants-speedy-hearing-of-case/article1-1387844.aspx |archivedate=8 September 2015 |deadurl=yes }}</ref> === ਫਿਲਮਾਂ ਅਤੇ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ === ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਨੂੰ ਕਈ ਫਿਲਮਾਂ ਰਾਹੀਂ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਪਹਿਲੀ ਫਿਲਮ ''ਸ਼ਹੀਦ-ਏ-ਆਜ਼ਾਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ'' (1954) ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੇਮ ਅਬੀਦ ਨੇ ਸਿੰਘ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਸੀ। ''ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ'' (1963) ਵਿੱਚ [[ਸ਼ੰਮੀ ਕਪੂਰ]] ਨੇ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਅਭਿਨੈ ਕੀਤਾ। ''ਸ਼ਹੀਦ'' (1965) ਜਿਸ ਵਿੱਚ [[ਮਨੋਜ ਕੁਮਾਰ]] ਨੇ ਅਤੇ ''ਅਮਰ ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ'' (1974) ਨੂੰ ਦਿਖਾਇਆ। ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸੋਮ ਦੱਤ ਨੇ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਅਭਿਨੈ ਕੀਤਾ। ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਬਾਰੇ ਤਿੰਨ ਫਿਲਮਾਂ 2002 ਵਿੱਚ ''ਸ਼ਹੀਦ-ਏ-ਆਜ਼ਮ'', ''23 ਮਾਰਚ ,1931: ਸ਼ਹੀਦ'' ਅਤੇ ''ਦੀ ਲੈਜੇਡ ਆਫ ਭਗਤ ਸਿੰਘ'' ਰਿਲੀਜ਼ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ। ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਕ੍ਰਮਵਾਰ [[ਸੋਨੂੰ ਸੂਦ]], [[ਬੌਬੀ ਦਿਓਲ]] ਅਤੇ [[ਅਜੇ ਦੇਵਗਨ]] ਨੇ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਅਭਿਨੈ ਕੀਤਾ।<ref>{{cite web|url=https://www.indiatoday.in/movies/celebrities/story/dara-singhs-best-bollywood-moments-shaheed-bhagat-singh-109052-2012-07-12|title=Dara Singh's best Bollywood moments: Amar Shaheed Bhagat Singh|date=12 July 2012|accessdate=1 July 2018}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.freepressjournal.in/featured-blog/bhagat-singh-death-anniversary-7-movies-based-on-the-life-of-bhagat-singh/1241877|title=Bhagat Singh death anniversary: 7 movies based on the life of Bhagat Singh|accessdate=22 March 2018}}</ref> ਸਿਧਾਰਥ ਨੇ ਫਿਲਮ ''[[ਰੰਗ ਦੇ ਬਸੰਤੀ]]'' (2006), ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਯੁੱਗ ਦੇ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀਆਂ ਅਤੇ ਆਧੁਨਿਕ ਭਾਰਤੀ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਸਮਾਨਤਾ ਦਾ ਚਿਤਰਣ ਕਰਦੀ ਫਿਲਮ, ਵਿੱਚ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ।<ref>{{cite news|first=Rajiv |last=Vijayakar |title=Pictures of Patriotism |date=19 March 2010 |publisher=[[Screen (magazine)|Screen]] |url=http://www.screenindia.com/news/pictures-of-patriotism/592527/ |accessdate=29 October 2011 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100809025848/http://www.screenindia.com/news/pictures-of-patriotism/592527/ |archivedate=9 August 2010 }}</ref> [[ਗੁਰਦਾਸ ਮਾਨ]] ਨੇ ਊਧਮ ਸਿੰਘ ਦੇ ਜੀਵਨ ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਇੱਕ ਫਿਲਮ ''ਸ਼ਹੀਦ ਊਧਮ ਸਿੰਘ'' ਵਿੱਚ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ। ਕਰਮ ਰਾਜਪਾਲ ਨੇ ਸਟਾਰ ਇੰਡੀਆ ਦੀ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਲੜੀ ''ਚੰਦਰਸ਼ੇਖਰ'', ਜੋ ਕਿ ਚੰਦਰ ਸ਼ੇਖਰ ਆਜ਼ਾਦ ਦੇ ਜੀਵਨ ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਸੀ, ਵਿੱਚ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ।<ref>{{cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/ive-been-wanting-to-play-bhagat-singh-karam-rajpal/articleshow/64115143.cms|title=I've been wanting to play Bhagat Singh: Karam Rajpal|accessdate=27 May 2018}}</ref> 2008 ਵਿਚ, ''[[ਨਹਿਰੂ ਮੈਮੋਰੀਅਲ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ ਐਂਡ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ]]'' ਅਤੇ ''[[ਅਨਹਦ (ਐਨਜੀਓ)|ਅਨਹਦ]]'', ਇੱਕ ਗ਼ੈਰ-ਮੁਨਾਫ਼ਾ ਸੰਗਠਨ ਨੇ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀ 40-ਮਿੰਟ ਦੀ ਇੱਕ ਡੌਕੂਮੈਂਟਰੀ ਫ਼ਿਲਮ ''ਇਨਕਲਾਬ'' ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਨ [[ਗੌਹਰ ਰਜ਼ਾ]] ਨੇ ਕੀਤਾ ਸੀ।<ref>{{cite news |title=New film tells 'real' Bhagat Singh story |date=13 July 2008 |work=Hindustan Times |url=http://www.hindustantimes.com/News-Feed/cinema/New-film-tells-real-Bhagat-Singh-story/Article1-323749.aspx |accessdate=29 October 2011 |deadurl=yes |archiveurl=https://www.webcitation.org/66aoL36hh?url=http://www.hindustantimes.com/News-Feed/cinema/New-film-tells-real-Bhagat-Singh-story/Article1-323749.aspx |archivedate=1 April 2012 }}</ref><ref>{{cite news |title=Documentary on Bhagat Singh |date=8 July 2008 |url=http://www.hindu.com/2008/07/08/stories/2008070853690400.htm |work=The Hindu |accessdate=28 October 2011 |deadurl=yes |archiveurl=https://www.webcitation.org/66aoGmFaz?url=http://www.hindu.com/2008/07/08/stories/2008070853690400.htm |archivedate=1 April 2012 }}</ref> === ਥੀਏਟਰ === ਸਿੰਘ, ਸੁਖਦੇਵ ਅਤੇ ਰਾਜਗੁਰੂ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਕਈ ਭੀੜ ਨੂੰ ਆਕਰਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨਾਟਕਾਂ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਸਰੋਤ ਰਹੇ ਹਨ।<ref>{{cite news |first=Chaman |last=Lal |title=Partitions within |date=26 January 2012 |url=http://www.thehindu.com/arts/theatre/article2834265.ece |work=The Hindu |accessdate=30 January 2012 |deadurl=yes |archiveurl=https://www.webcitation.org/66aoBEUJC?url=http://www.thehindu.com/arts/theatre/article2834265.ece |archivedate=1 April 2012 }}</ref><ref>{{cite news |first=Shreya |last=Ray |title=The lost son of Lahore |date=20 January 2012 |url=http://www.livemint.com/2012/01/20195956/The-lost-son-of-Lahore.html?h=B |work=[[Live Mint]] |accessdate=30 January 2012 |deadurl=yes |archiveurl=https://www.webcitation.org/66ao4hUQ4?url=http://www.livemint.com/2012/01/20195956/The-lost-son-of-Lahore.html?h=B |archivedate=1 April 2012 }}</ref><ref>{{cite news |title=Sanawar students dramatise Bhagat Singh's life |date=n.d. |url=http://www.dayandnightnews.com/2012/01/sanawar-students-dramatise-bhagat-singhs-life/ |work=Day and Night News |accessdate=30 January 2012 |deadurl=yes |archiveurl=https://www.webcitation.org/66anxTWhA?url=http://www.dayandnightnews.com/2012/01/sanawar-students-dramatise-bhagat-singhs-life/ |archivedate=1 April 2012 }}</ref> === ਗਾਣੇ === [[ਰਾਮ ਪ੍ਰਸਾਦ ਬਿਸਮਿਲ]] ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਮਿਤ, ਦੇਸ਼ ਭਗਤ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਗਾਣੇ, "ਸਰਫਰੋਸ਼ੀ ਕੀ ਤਮੰਨਾ" ਅਤੇ "ਮੇਰਾ ਰੰਗ ਦੇ ਬੇਸੰਤ ਚੋਲਾ" ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਈ ਸੰਬੰਧਿਤ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।<ref>{{cite news |first=Yogendra |last=Bali |title=The role of poets in freedom struggle |date=August 2000 |publisher=[[ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ]] |url=http://pib.nic.in/feature/feyr2000/faug2000/f070820002.html |work=Press Information Bureau |accessdate=4 December 2011 |deadurl=yes |archiveurl=https://www.webcitation.org/66anqlzCn?url=http://pib.nic.in/feature/feyr2000/faug2000/f070820002.html |archivedate=1 April 2012 }}</ref><ref name="films">{{cite news |title=A non-stop show&nbsp;... |date=3 June 2002 |url=http://www.hindu.com/thehindu/mp/2002/06/03/stories/2002060300500100.htm |work=The Hindu |accessdate=28 October 2011 |deadurl=yes |archiveurl=https://www.webcitation.org/66aovff0n?url=http://www.hindu.com/thehindu/mp/2002/06/03/stories/2002060300500100.htm |archivedate=1 April 2012 }}</ref> === ਹੋਰ === 1968 ਵਿਚ, ਭਾਰਤ ਨੇ ਸਿੰਘ ਦੇ 61 ਵੇਂ ਜਨਮ ਦਿਹਾੜੇ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਡਾਕ ਟਿਕਟ ਜਾਰੀ ਕੀਤੀ ਸੀ।<ref>{{cite web |url=http://www.indianpost.com/viewstamp.php/Alpha/B/BHAGAT%20SINGH%20AND%20FOLLOWERS |title=Bhagat Singh and followers |accessdate=20 November 2011 |work=Indian Post |deadurl=yes |archiveurl=https://www.webcitation.org/66anegLfh?url=http://www.indianpost.com/viewstamp.php/Alpha/B/BHAGAT%20SINGH%20AND%20FOLLOWERS |archivedate=1 April 2012 }}</ref> 2012 ਵਿੱਚ ਸਰਕੂਲੇਸ਼ਨ ਕਰਨ ਲਈ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਇੱਕ ₹ 5 ਦਾ ਸਿੱਕਾ ਵੀ ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{cite web|title=Issue of coins to commemorate the occasion of "Shahid Bhagat Singh Birth Centenary"|url=https://www.rbi.org.in/commonman/English/Scripts/PressReleases.aspx?Id=1155|website=rbi.org.in|publisher=Reserve Bank of India|accessdate=1 October 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151001143633/https://www.rbi.org.in/commonman/English/Scripts/PressReleases.aspx?Id=1155|archivedate=1 October 2015}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == === ਨੋਟ === {{Notelist|refs= {{efn|name=birth|Whereas most sources state 27 September 1907 to be Bhagat Singh's birth date,<ref name=combined-birth-date-27-9> * {{Citation|year=2021|chapter= Bhagat Singh|title=Encyclopedia Britannica|chapter-url= https://www.britannica.com/biography/Bhagat-Singh|quote=Quick Facts <br/>Born: September 27, 1907, Lyallpur, western Punjab, India [now in Pakistan] <br/> Died: March 23, 1931, Lahore [now in Pakistan] (aged 23)}} * {{Cite ODNB|id=73519|last=Deol|first=Jeevan Singh|title=Singh, Bhagat [known as Bhagat Singh Sandhu]|year=2004|quote=Singh, Bhagat [known as Bhagat Singh Sandhu] (1907–1931), revolutionary and writer, was born in the village of Banga, Punjab, India (now in Pakistan) on 27 September 1907}} * {{Citation|last=NCERT (India)|title=Modern India: a textbook for Class XII|series=Textbooks from India|volume=18|location=New Delhi|publisher=National Council for Educational Research and Training|page=242|year=2004|oclc=838284530|isbn=9788174501295|url=https://archive.org/details/modern-india-satish-chandra-mittal-ncert/page/241/mode/2up|quote=Sardar Bhagat Singh was born in a place called Banga in Lyalpur district on 27 September 1907}} * {{Citation|last1=Singh|first1=Bhagat|last2=Gupta|first2=D. N.|title=Selected Writings|location=New Delhi|publisher=National Book Trust|year=2007|editor1-last=Gupta|editor1-first=D. N.|editor2-last=Chandra|editor2-first=Bipan|isbn=9788123749419|oclc=607855643|page=xi|url=https://archive.org/details/bhagatsinghselectspeechesandwritingsguptad.n._590_s/page/n11/mode/2up| quote=Bhagat Singh was born in a patriotic family on 27 September 1907 in the village Khatkar Kalan, tehsil Banga, district Jalandhar, though his father Sardar Kishen Singh had shifted to Lyallpur (now Faislabad in Pakistan) sometime before his birth.}} * {{Cite book|last=Singh|first=Bhagat|title=Words of Freedom: Ideas of a Nation|publisher = Penguin Books|year=2010|isbn=9780143068884|url=https://books.google.com/books?id=1nQTv8c6V90C&pg=PR10|quote=Bhagat Singh was born on 27 September 1907 in Lyallpur, Punjab into a family of revolutionaries. His uncles, Ajit Singh and Swaran Singh, as well as his father, Kishan Singh, were members of the Ghadar Party. (Swaran Singh was hanged in 1927, four years before his nephew, for his involvement in the Kakori train robbery of 1925.)}} * {{Cite book|last=Juss|first=Satvinder S.|title=Bhagat Singh: A Life in Revolution|publisher=Penguin Random House|url=https://books.google.com/books?id=kSZ_EAAAQBAJ&pg=PT30|year=2022|isbn=978-93-5492-674-7 |quote=Bhagat Singh was born on 27 September 1907 in a small village by the name of 'Banga'. It was then in the Lyallpur district of undivided ... Punjab. Today it is located in Pakistan under the new name of Faisalabad.}} ** {{Cite book|last=Juss |first=Satvinder S. |title=Bhagat Singh: A Life in Revolution|publisher=Penguin Random House|url=https://books.google.com/books?id=kSZ_EAAAQBAJ&pg=PT297|year=2022|isbn=978-93-5492-674-7|quote=At any rate, this is what Lajjawati appears to have said when she was interviewed for the oral history archive of the Nehru Memorial Museum & Library. The disclosure to Lala Feroz Chand of the bundle of documents enabled the publication of one of the writings of Bhagat Singh, namely, his celebrated, ‘Why I Am an Atheist’, on 27 September 1931. This was designed to coincide with what would have been Bhagat Singh's twenty-fourth birthday.}} * {{Citation|last=Noorani|first=A. G.|author-link=A. G. Noorani|title=The Trial of Bhagat Singh: Politics of Justice|publisher = Oxford University Press|year=2001|url=https://books.google.com/books?id=Hmg-AQAAIAAJ|page=9|isbn=978-0-19-579667-4|quote=Bhagat Singh was born in the village Banga in Lyallpur, on September 27, 1907, in a family of revolutionaries and in a clime in which the spirit of revolt gripped a large number of people in the Punjab.}} * {{Citation|editor1-last=Dayal|editor1-first=Ravi|title=We Fought Together for Freedom: Chapters from the Indian National Movement|location=Delhi|publisher=Oxford University Press|url=https://books.google.com/books?id=vSZuAAAAMAAJ|year=1995|page=139|isbn=978-0-19-563286-6|quote=Bhagat Singh was born on 27 September 1907 in the village of Banga in the Lyallpur district of Punjab (now in Pakistan) into a patriotic family.}} * {{Citation|last=Singh|first=Fauja|title=Eminent Freedom Fighters of Punjab|publisher=Punjab University, Department of Punjab Historical Studies|year=1972|oclc=504464385|page=80|quote=Bhagat Singh He belongs to the front rank of Punjabi heroes martyred in the cause of national movement . ... He was born on September 27 , 1907.}} * {{Citation|last=Aggarwal|first=Som Nath|title=The heroes of Cellular Jail: Study based on personal memoirs of Indian freedom fighters incarcerated in the Cellular Jail, Andaman and Nicobar Islands, in connection with freedom movement, 1857-1945; includes a list of prisoners period-wise and state-wise|location=Patiala|publisher=Publication Bureau, Punjab University|year=1995|isbn=9788173801075|oclc= 33970606|page=193|quote=In the Punjab , Lahore was once again agog with revolutionary activities and Bhagat Singh who was to become Shaheed - i - Azam in subsequent years was on the forefront . He was born on 27 September 1907 and belonged to village Khatkar}} * {{Citation|last=Communist Party of India (Marxist) History Commission|location=New Delhi|publisher=CPI (M) Publications and LeftWord Books|year=2005|title=History of the Communist Movement in India: The Formative Years, 1920&ndash;1933|isbn=9788187496496|oclc=493429162|url=https://books.google.com/books?id=KqLaAAAAMAAJ|page=231|quote=Bhagat Singh 1907-1931 One of the most outstanding revolutionaries of India, martyred at the age of 23. Born in a peasant family in Banga village of Lyallpur district of Punjab on September 27 , 1907}} </ref> some mention 28 September 1907.<ref name=sohi-parashar-birth> * {{Citation|last=Sohi|first=Seema|title=Echoes of Mutiny: Race, Surveillance, and Indian Anticolonialism in North America|publisher=Oxford University Press|page=195|year=2014|isbn=978-0-19-939044-1|url=https://books.google.com/books?id=x_D8AwAAQBAJ&pg=PT195|quote=... on March 23, 1931, twenty-three year old Bhagat Singh was hanged. Born on September 28, 1907, Bhagat Singh came from a family of freedom fighters}} * {{Citation|last=Parashar|first=Swati|chapter=Terrorism and the Postcolonial 'State'|title=Routledge Handbook of Postcolonial Politics|publisher=Routledge|editor1-first=Olivia U.|editor1-last=Rutazibwa|editor2-first=Robbie|editor2-last=Shilliam|year=2018|page=178|isbn=978-1-317-36939-4|chapter-url=https://books.google.com/books?id=zEBNDwAAQBAJ&pg=PT178|quote=Footnote 2: Bhagat Singh (28 September 1907 – 23 March 1931) was an Indian freedom fighter with socialist revolutionary leanings.}}</ref> Some others mention both 27 and 28 September in different contexts;<ref name=chaman-yates-moffat> * {{Cite book|editor1-last=Lal|editor1-first=Chaman|editor2-last=Yates|editor2-first=Michael D.|title=The Political Writings of Bhagat Singh|date=9 January 2024 |publisher=NYU Press|page=34|isbn=978-1-68590-067-0|url=https://books.google.com/books?id=PafoEAAAQBAJ&pg=PA34|quote=Kumari Lajjawati, secretary of the Bhagat Singh Defence Committee and a Congress activist, frequently visited the Lahore jail to discuss the legal aspects of the case. In an interview with the Nehru Memorial Museum and Library’s oral history cell, she said that she brought some papers given to her by Bhagat Singh, which she later showed to Feroze Chand, editor of ''The People'', Lala Lajpat Rai’s well-established paper in Lahore. Feroze Chand was given the freedom to select whatever he wanted for publication in ''The People''. He did this and returned the rest to Lajjawati, who handed them over to Bejoy Kumar Sinha in 1938. From the papers he had, Feroze Chand published ‘Why I am an Atheist’ on 27 September 1931, Bhagat Singh’s first birthday after his execution on 23 March of that same year.}} * {{Cite book |editor-last=Lal |editor-first=Chaman |editor-last2=Yates |editor-first2=Michael D. |title=The Political Writings of Bhagat Singh|date=9 January 2024 |publisher=NYU Press|page=127|url=https://books.google.com/books?id=PafoEAAAQBAJ&pg=PA127|isbn=978-1-68590-066-3| quote=Bhagat Singh wrote an impassioned letter to Bhai Randir Singh, and the latter agreed to meet. However, he implored the young revolutionary to renounce his atheism and embrace the religion in which he was raised. He claimed his word convinced Bhagat Singh to repent and return to the religious fold. But Bhagat Singh, understanding that what he said could be distorted after his death, soon wrote this famous essay, so that people would know what he really believed. This was done in October 1930, and the essay was published in ''The People'' on 27 September 1931, the first birth anniversary of Bhagat Singh after his execution.<Footnote 1: Bhagat Singh's birth anniversary is now widely accepted to fall on 28 September>}} ** {{Cite book |editor-last=Lal |editor-first=Chaman |editor-last2=Yates |editor-first2=Michael D. |title=The Political Writings of Bhagat Singh|date=9 January 2024|publisher=NYU Press|url=https://books.google.com/books?id=PafoEAAAQBAJ&pg=PA12|page=12|isbn=978-1-68590-066-3 |quote=Bhagat Singh is a legend, but how he became one needs to be understood. He was born on 28 September 1907 in the village of Chak No. 105, Lyallpur Bange, as it was called in those days, which is now in Faisalabad, Pakistan, which itself was formerly known as Lyallpur.}} * {{Cite book|last=Moffat|first=Chris|title=India's Revolutionary Inheritance: Politics and the Promise of Bhagat Singh|publisher=Cambridge University Press|page=128|year=2019|isbn=978-1-108-49690-2|url=https://books.google.com/books?id=LFR-DwAAQBAJ&pg=PA128|quote=According to the scholar Chaman Lal, Lajjawati showed the contents of the bundle to Lala Feroz Chand, editor of The People. For Lal, this explains how the essay ‘Why I Am an Atheist’ came to appear in the Lahore weekly on 27 September 1931, selected from the smuggled documents and published near to what would have been the revolutionary’s twenty-fourth birthday.}} ** {{Cite book|last=Moffat |first=Chris |title=India's Revolutionary Inheritance: Politics and the Promise of Bhagat Singh|publisher=Cambridge University Press|page=210|url=https://books.google.com/books?id=LFR-DwAAQBAJ&pg=PA210|year=2019|isbn=978-1-108-49690-2|quote=Solitude characterizes the biographies of all three sites. Each structure is relegated from the rhythms of everyday experience due to poor accessibility: Khatkar Kalan is a small village in rural Punjab, Hussainiwala, an outpost on the border with Pakistan, and the Lok Sabha grounds have been highly securitized since militant attacks on the complex in December 2001. Crowds gather at the first two sites on special occasions — the 23 March death anniversary or 28 September birth anniversary, specifically — but visitors are otherwise infrequent. }}</ref> One scholar has suggested that 27 September was widely celebrated in India as Bhagat Singh's birthday until the turn of the 21st century when [[Google]]'s celebration of its founding on that day began to critically affect Indian media's coverage of the birthday.<ref name=phanjoubam-2016>{{citation|last=Phanjoubam|first=Pradip|title=The Northeast Question: Conflicts and frontiers|location=London and New York|publisher=Routledge|year=2016|isbn=978-1-138-95798-5|url=https://books.google.com/books?id=YBStCwAAQBAJ&pg=PT53|quote=Consider this. 27 September is the birthday of Google. This day is also the birthday of well-known and respected Indian freedom fighter Bhagat Singh, though some claim 28 September to be his birthday. For all the years after Indian independence, Bhagat Singh’s birthday was what the Indian media remembered on 27 September, with the union government’s Directorate of Advertising and Visual Publicity (DAVP) issuing large eulogising display advertisements ahead of the day, reminding the nation of the day’s significance in the Indian independence movement and nation-building. But by the turn of the twenty-first century, amidst the excitement of changes brought about by the liberalisation of the Indian economy and its consequent growing integration with the global market, all major Indian news channels and newspapers began enthusiastically remembering Google, carrying features on this phenomenon of the digital age for days, and in the process, virtually marginalised the memory of Bhagat Singh to the periphery of the media’s, and therefore, the public’s consciousness.}}</ref>}} }} === ਹਵਾਲੇ === <references> <ref name=Adams>{{citation |url=http://raforum.info/article.php3?id_article=3225&lang=en |first=Jason |last=Adams |title=Asian Anarchism: China, Korea, Japan & India |publisher=Raforum.info |year=2005 |access-date=28 October 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20151001143403/http://raforum.info/article.php3?id_article=3225&lang=en|archive-date=1 October 2015}}</ref> <ref name=Dam>{{citation |title=Presidential Legislation in India: The Law and Practice of Ordinances |first=Shubhankar |last=Dam |publisher=Cambridge University Press |year=2013 |isbn=978-1-107-72953-7 |url=https://books.google.com/books?id=RvxGAgAAQBAJ&pg=PA44|page=44}}</ref> <ref name=Friend>{{citation |last=Friend|first=Corinne |title=Yashpal: Fighter for Freedom – Writer for Justice |journal=Journal of South Asian Literature |volume=13 |issue=1 |year=1977 |pages=65–90 [69–70]|jstor=40873491}} {{subscription required}}</ref> <!-- <ref name=Govind>{{citation|last=Govind|first=Nikhil|title=Between Love and Freedom: The Revolutionary in the Hindi Novel|url=https://books.google.com/books?id=3Hk9BAAAQBAJ|year=2014|publisher=Taylor & Francis|isbn=978-1-317-55975-7|pages=56–57}}</ref> --> <ref name=ILJ>{{citation |title=The Trial of Bhagat Singh |journal=India Law Journal |url=http://www.indialawjournal.com/volume1/issue_3/bhagat_singh.html |volume=1 |issue=3 |date=July–September 2008 |access-date=11 October 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151001142717/http://indialawjournal.com/volume1/issue_3/bhagat_singh.html|archive-date=1 October 2015}}</ref> <ref name=Lal>{{citation |last=Lal |first=Chaman |title=April 8, 1929: A Day to Remember |date=11 April 2009 |url=http://www.mainstreamweekly.net/article1283.html |work=Mainstream |access-date=14 December 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20151001142556/http://www.mainstreamweekly.net/article1283.html|archive-date=1 October 2015}}</ref> <ref name=Mittal>{{citation |last1=Mittal|first1=S.K. |last2 = Habib|first2=Irfan |title=The Congress and the Revolutionaries in the 1920s |author-link2=Irfan Habib |journal=Social Scientist |volume=10 |issue=6 |date=June 1982 |pages=20–37 |jstor=3517065|doi=10.2307/3517065 }} {{subscription required}}</ref> <ref name=Pinney>{{citation |last=Pinney |first=Christopher |year=2004 |url=https://books.google.com/books?id=8hhXq7hpzSwC |title='Photos of the Gods': The Printed Image And Political Struggle in India |publisher=Reaktion Books |isbn=978-1-86189-184-6|pages=117, 124–126}}</ref> <ref name=Rao1997>{{citation |last=Rao |first=Niraja |date=April 1997 |title=Bhagat Singh and the Revolutionary Movement |journal=Revolutionary Democracy |volume=3 |issue=1 |access-date=18 November 2011|url=http://www.revolutionarydemocracy.org/rdv3n1/bsingh.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20151001141654/http://www.revolutionarydemocracy.org/rdv3n1/bsingh.htm|archive-date=1 October 2015}}</ref> <ref name=s380>{{citation |title=Punjab Reconsidered: History, Culture, and Practice |editor1-first=Anshu |editor1-last=Malhotra |editor2-first=Farina |editor2-last=Mir |year=2012 |isbn=978-0-19-807801-2 |chapter=Bhagat Singh: A Politics of Death and Hope |first=Simona |last=Sawhney |doi=10.1093/acprof:oso/9780198078012.003.0054 |publisher=Oxford University Press|page=380}}</ref> <ref name=Vaidya>{{citation |title=Historical Analysis: Of means and ends |journal=[[Frontline (magazine)|Frontline]] |date=27 April 2001 |first=Paresh R. |last=Vaidya |volume=18 |issue=8|url=http://www.frontlineonnet.com/fl1808/18080910.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20070829191713/http://www.frontlineonnet.com/fl1808/18080910.htm |archive-date=29 August 2007 |access-date=9 October 2013}}</ref> </references> === Works cited and bibliography === {{Refbegin|colwidth=40em}} * {{citation |last1=Bakshi |first1=S.R. |last2=Gajrani |first2=S. |last3=Singh |first3=Hari |title=Early Aryans to Swaraj |volume=10: Modern India |publisher=Sarup & Sons |location=New Delhi |year=2005 |url=https://books.google.com/books?id=7fXK3DiuJ5oC |isbn=978-8176255370 }} * {{Cite book |last=Datta |first=Vishwanath |year=2008 |title=Gandhi and Bhagat Singh |publisher=Rupa & Co. |isbn=978-81-291-1367-2 }} * {{citation|last=Gaur|first=I.D.|title=Martyr as Bridegroom|url=https://books.google.com/books?id=PC4C3KcgCv0C|year=2008|publisher=Anthem Press|isbn=978-1-84331-348-9}} * {{citation|last=Grewal|first=J.S.|title=The Sikhs of the Punjab|url=https://books.google.com/books?id=2_nryFANsoYC|year=1998|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-63764-0}} * {{citation |last=Gupta|first=Amit Kumar |title=Defying Death: Nationalist Revolutionism in India, 1897–1938 |journal=Social Scientist |volume=25 |issue=9/10 |date=September–October 1997 |pages=3–27 |jstor=3517678|doi=10.2307/3517678 }} {{subscription required}} * {{Cite book|last2=Singh|first2=Bhagat|last1=Habib|first1=Irfan S.|author-link1=Irfan Habib|url=https://books.google.com/books?id=JoIMAQAAMAAJ|year=2007|title=To make the deaf hear: ideology and programme of Bhagat Singh and his comrades|publisher=Three Essays Collective|isbn=978-81-88789-56-6}} * {{cite book|last1=MacLean|first1=Kama|title=A revolutionary history of interwar India : violence, image, voice and text|url=https://archive.org/details/revolutionaryhis0000macl|date=2015|publisher=OUP|location=New York|isbn=978-0-19-021715-0}} * {{citation|last1=Maclean|first1=Kama|last2=Elam|first2=J. David|title=Revolutionary Lives in South Asia: Acts and Afterlives of Anticolonial Political Action|url=https://books.google.com/books?id=TnSFCwAAQBAJ|year=2016|publisher=Routledge|isbn=978-1-317-63712-7}} * {{citation|last=Moffat|first=Chris|editor1-first=Kama|editor1-last=Maclean|editor2-first=J. David|editor2-last=Elam|title=Revolutionary Lives in South Asia: Acts and Afterlives of Anticolonial Political Action|chapter-url=https://books.google.com/books?id=TnSFCwAAQBAJ&pg=PA73|year=2016|publisher=Routledge|isbn=978-1-317-63712-7|pages=73–89|chapter=Experiments in political truth}} * {{cite book |title=Changing Homelands |first=Neeti |last=Nair |publisher=Harvard University Press |year=2011 |isbn=978-0-674-05779-1 |url=https://books.google.com/books?id=o-NoCp9Lc24C }} * {{citation |title=Bhagat Singh as 'Satyagrahi': The Limits to Non-violence in Late Colonial India |journal=[[Modern Asian Studies]] |date=May 2009 |first=Neeti |last=Nair |volume=43 |issue=3 |pages=649–681 |jstor=20488099 |doi=10.1017/S0026749X08003491 |s2cid=143725577 }} * {{citation |last=Nayar |first=Kuldip |author-link=Kuldip Nayar |year=2000 |url=https://books.google.com/books?id=bG9lA6CrgQgC |title=The Martyr Bhagat Singh: Experiments in Revolution |publisher=Har-Anand Publications |isbn=978-81-241-0700-3 }} * {{cite book |last=Noorani |first=Abdul Gafoor Abdul Majeed |title=The Trial of Bhagat Singh: Politics of Justice |publisher=Oxford University Press |year=2001 |orig-year=1996 |isbn=978-0-19-579667-4}} * {{citation |last=Rana |first=Bhawan Singh |year=2005a |url=https://books.google.com/books?id=PEwJQ6_eTEUC |title=Bhagat Singh |publisher=Diamond Pocket Books (P) Ltd. |isbn=978-81-288-0827-2 }} * {{citation |last=Rana |first=Bhawan Singh |year=2005b |url=https://books.google.com/books?id=sudu7qABntcC |title=Chandra Shekhar Azad (An Immortal Revolutionary of India) |publisher=Diamond Pocket Books (P) Ltd. |isbn=978-81-288-0816-6 }} * {{cite book|last1=Sharma|first1=Shalini|title=Radical Politics in Colonial Punjab: Governance and Sedition|date=2010|publisher=Routledge|location=London|isbn=978-0-415-45688-3}} * {{citation |last2=Hooja |first2=Bhupendra |last1=Singh |first1=Bhagat |url=https://books.google.com/books?id=OAq4N60oopEC |title=The Jail Notebook and Other Writings |publisher=LeftWord Books |year=2007 |isbn=978-81-87496-72-4 }} * {{citation |title=Review article |journal=Journal of Punjab Studies |date=Fall 2007 |first=Pritam |last=Singh |volume=14 |issue=2 |pages=297–326 |access-date=8 October 2013 |url=http://www.global.ucsb.edu/punjab/journal_14_2/review_article.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20151001140644/http://www.global.ucsb.edu/punjab/journal_14_2/review_article.pdf |archive-date=1 October 2015 }} * {{cite book |last2=Singh |first2=Trilochan |last1=Singh |first1=Randhir |author-link1=Randhir Singh (Sikh) |title=Autobiography of Bhai Sahib Randhir Singh: freedom fighter, reformer, theologian, saint and hero of Lahore conspiracy case, first prisoner of Gurdwara reform movement |publisher=Bhai Sahib Randhir Singh Trust |year=1993}} * {{citation|last=Tickell|first=Alex|title=Terrorism, Insurgency and Indian-English Literature, 1830–1947|url=https://books.google.com/books?id=wJhD6My4tR0C|year=2013|publisher=Routledge|isbn=978-1-136-61840-6}} * {{cite book|last1=Waraich|first1=Malwinder Jit Singh|title=Bhagat Singh: The Eternal Rebel|date=2007|publisher=Publications Division|location=Delhi|isbn=978-8123014814}} * {{cite book |last2=Sidhu |first2=Gurdev Dingh |last1=Waraich |first1=Malwinder Jit Singh |title=The hanging of Bhagat Singh : complete judgement and other documents |url=https://archive.org/details/hangingofbhagats0000unse |publisher=Unistar |location=Chandigarh |year=2005}} {{Refend}} ==ਬਾਹਰਲੇ ਲਿੰਕ== {{Sister project links|d=Q377808|c=category:Bhagat Singh|s=ਲੇਖਕ:ਭਗਤ ਸਿੰਘ|n=no|b=no|wikt=no|v=no|voy=no|m=no|mw=no|species=no}} * [http://www.shahidbhagatsingh.org/ Bhagat Singh biography, and letters written by Bhagat Singh] * [http://www.outlookindia.com/article.aspx?208908 His Violence Wasn't Just About Killing], ''[[Outlook (Indian magazine)|Outlook]]'' * [http://www.tribuneindia.com/2011/20110508/edit.htm#1 The indomitable courage and sacrifice of Bhagat Singh and his comrades will continue to inspire people], ''[[Tribune India|The Tribune]]'' * [https://www.thequint.com/news/world/pakistans-bhagat-singh-tracing-the-martyrs-footsteps-in-lahore Tracing the Martyr's Footsteps in Lahore], ''[[The Quint]]'' {{Indian independence movement}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1907]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1931]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ ਪ੍ਰਾਂਤ (ਬਰਤਾਨਵੀ ਭਾਰਤ) ਦੇ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਸੰਗਰਾਮੀਏ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੇ ਕੌਮੀ ਇਨਕਲਾਬੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਨਾਸਤਿਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੇ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਆਗੂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਬਰਤਾਨਵੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਫਾਂਸੀ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਦੇ ਕੇ ਮਾਰੇ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਲਈ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਅੰਦੋਲਨ]] 0twfjf3ickzfya8wuw6ob6zegw7sdm2 0 13569 838049 827802 2026-04-30T12:54:13Z ~2026-26206-65 59880 838049 wikitext text/x-wiki [[ਤਸਵੀਰ:Kikkli.jpg|thumb|ਕਿੱਕਲੀ]] [[ਤਸਵੀਰ:Punjabi Dance 6.jpg|thumb|ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਚ]] [[ਤਸਵੀਰ:Punjabi Dance 11.jpg|thumb|ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਚ]] [[ਤਸਵੀਰ:Punjabi Dance 3.jpg|thumb|ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ ਨਾਚ]] '''ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਲੋਕ-ਨਾਚ''', ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕਾਂ ਵਲੋਂ [[ਭਾਰਤ|ਭਾਰਤੀ]] ਅਤੇ [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ|ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ]] ਪੰਜਾਬ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ [[ਡਾਂਸ|ਨਾਚਾਂ]] ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਲੜੀ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਚਾਂ ਦੀ ਆਪਣੀ ਸ਼ੈਲੀ ਹੈ ਜੋ ਬਹੁਤ ਉੱਚ ਊਰਜਾ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਹੌਲੀ ਤੇ ਸੰਜਮੀ ਤੱਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕ-ਨਾਚਾਂ ਵਿੱਚ ਮਰਦਾਂ ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ ਲਈ ਖ਼ਾਸ ਸ਼ੈਲੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। 'ਨੱਚਣ ਵਾਲੇ ਦੀ ਅੱਡੀ ਨਾ ਰਹਿੰਦੀ , ਗਾਉਣ ਵਾਲੇ ਦਾ ਮੂੰਹ' ਇਸ ਸੁਭਾਵਕ ਅਮਲ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਰਦੀ [[ਕਾਵਿ-ਸਤਰ|ਕਾਵਿ ਸਤਰ]] ਹੈ। ਨਾਚ ਕਲਾ ਕਿਸੇ ਵੀ ਸੂਰਤ ਵਿੱਚ ਮੂਕ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਖ਼ਾਸਕਰ ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ ਨਾਚ ਗਿੱਧਾ ਭੰਗੜਾ ਤਾਂ ਗੀਤਾਂ ਦੇ ਬੋਲ ਜਾਂ ਬੋਲੀਆਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਪੇਸ਼ ਕਿਤੇ ਜਾਣਾ ਸੰਭਵ ਹੀ ਨਹੀਂ।<ref>{{Cite book|title=ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਲੋਕ ਨਾਚ ਬਦਲਦੇ ਪਰਿਪੇਖ|last=ਜੋਸ਼ੀ|first=ਡਾ. ਜੀਤ ਸਿੰਘ|publisher=ਵਾਰਿਸ ਸ਼ਾਹ ਫਾਉਂਡੇਸ਼ਨ|year=2017|isbn=978-81-7856-482-1|location=Amritsar|pages=Pg. 35}}</ref> ਲੋਕ ਨਾਚ, ਇੱਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਲੋਕ-ਕਲਾ ਹੈ। ਲੋਕ-ਨਾਚ ਮੰਨੋਰੰਜਨ ਦਾ ਸਾਧਨ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਇਹ ਕਿਸੇ ਖਿੱਤੇ ਦੇ ਜਨ-ਸਮੂਹ ਦੀ ਸਮਾਜਿਕ, ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ, ਨੈਤਿਕ, ਧਾਰਮਿਕ, ਰਾਜਸੀ ਅਤੇ ਇਤਹਾਸਿਕ ਜੀਵਨ-ਤੋਰ ਦੀਆਂ ਵਿਭਿੰਨ ਪਰਤਾਂ ਦਾ ਸਰੀਰਕ ਮੁਦਰਾਵਾਂ ਦੇ ਮਾਧਿਅਮ ਰਾਹੀਂ ਆਪ-ਮੁਹਾਰਾ, ਸਧਾਰਨ, ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਭਰਪੂਰ ਅੰਦਰੂਨੀ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਦਾ ਬਾਹਰੀ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਵੀ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਲੋਕ-ਨਾਚ ਪੰਜਾਬ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਜਨ-ਜੀਵਨ ਦਾ ਮਹੱਤਪੂਰਨ ਅੰਗ ਹਨ।<ref>{{Cite web |url=http://www.sabhyachar.com/naach.php |title=ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ > ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਲੋਕ-ਨਾਚ |access-date=2012-11-16 |archive-date=2012-10-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121031234720/http://www.sabhyachar.com/naach.php |url-status=dead }}</ref> ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਲੋਕ-ਨਾਚਾਂ ਦਾ ਵਰਗੀਕਰਨ ਦੋ ਪੱਧਰਾਂ, ਇਸਤਰੀਆਂ ਦੇ ਲੋਕ-ਨਾਚ ਅਤੇ ਮਰਦਾਂ ਦੇ ਲੋਕ-ਨਾਚ, 'ਤੇ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਇਸਤਰੀਆਂ ਤੇ ਮਰਦਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸਾਂਝੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਲੋਕ-ਨਾਚ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ, ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਾਲ ਤੋਂ ਹੀ ਰਹੀ ਹੈ। ਗਿੱਧਾ ਸਮੁੱਚੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਇਸਤਰੀਆਂ ਦੇ ਚਾਵਾਂ, ਉਮੰਗਾਂ, ਵਲਵਲਿਆਂ, ਉਲਾਸ ਤੇ ਭਾਵਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹਰਮਨ-ਪਿਆਰਾ ਲੋਕ-ਨਾਚ ਹੈ। ਗਿੱਧਾ, ਇੱਕ ਤਾਲੀ ਨਾਚ ਹੈ। ਨੱਚਣ ਵਾਲੀਆਂ ਅਤੇ ਘੇਰੇ ਵਿੱਚ ਖੜ੍ਹੀਆਂ ਹੋਰ ਮੁਟਿਆਰਾਂ ਤਾਲੀ ਮਾਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਗਿੱਧੇ ਵਿੱਚ ਬੋਲੀਆਂ ਗਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਗਿੱਧੇ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਲੋਕ-ਨਾਚ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗਿੱਧਾ, ਸੰਮੀ ਅਤੇ ਕਿੱਕਲੀ ਜਿਹੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਲੋਕ-ਨਾਚਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਇਸਤਰੀਆਂ ਦੇ ਹੋਰ ਲੋਕ-ਨਾਚ ਵੀ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹਨ। ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਦੂਜਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਲੋਕ-ਨਾਚ ਭੰਗੜਾ ਹੈ ਜੋ ਪੰਜਾਬੀ ਗੱਭਰੂਆਂ ਦਾ ਨਾਚ ਹੈ। ਭੰਗੜਾ ਜ਼ੋਸ਼, ਵੀਰਤਾ ਅਤੇ ਹੌਸਲੇ ਭਰਪੂਰ ਨਾਚ ਮੁਦਰਾਵਾਂ ਰਾਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਲੋਕ-ਨਾਚ ਭੰਗੜਾ, ਲੋਕ-ਸਾਜ਼ ਢੋਲ ਦੀ ਸਰਲ ਤਾਲ ਤੇ ਨੱਚਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਭੰਗੜੇ ਦੇ ਆਰੰਭ ਸਮੇਂ, ਢੋਲ ਦੀ ਇਹ ਤਾਲ ਧੀਮੀ ਵੱਜਦੀ ਹੈ। ਭੰਗੜੇ ਵਿੱਚ ਨਚਾਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਅਤੇ ਨਾਂ ਹੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਾਜ਼ਾਂ ਦੀ ਵਧੇਰੇ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਲਗਾਤਾਰ ਬਦਲਦੀਆਂ ਪਰਿਸਥਿਤੀਆਂ ਕਾਰਨ ਲੋਕ-ਨਾਚਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕਾਫ਼ੀ ਬਦਲਾਵ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ। === ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਲੋਕ ਨਾਚਾਂ ਦੀ ਵਿਲੱਖਣਤਾ === ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਲੋਕ ਨਾਚਾਂ ਦੀ ਇਹ ਵਿਲੱਖਣਤਾ ਰਹੀ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਨਾਚ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਨੂੰ ਲੋਕ ਗੀਤਾਂ ਵਾਂਗ ਵਿਰਸੇ ਵਿੱਚੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਏ ਹਨ। ਇਸੇ ਲਈ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਲੋਕ ਗੀਤ ਅਤੇ ਲੋਕ ਨਾਚ ਵਿਚ ਅੰਤਰ ਨਿਖੇੜਾ ਕਰਨਾ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਹੈ। ਇਹ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦੇ ਹਰ ਇਕ ਲੋਕ ਗੀਤ ਵਿਚ ਲੋਕ ਨਾਚ ਅਤੇ ਹਰ ਇਕ ਲੋਕ ਨਾਚ ਅੰਦਰ ਲੋਕ ਗੀਤ ਛੁਪਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਲੋਕ ਨਾਚ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪੇਂਡੂ ਗੱਭਰੂਆਂ ਤੇ ਮੁਟਿਆਰਾਂ ਦੇ ਮਾਣ-ਮੱਤੇ ਜਜ਼ਬਿਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਗਟਾਅ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਰਹੇ ਹਨ। ਪੇਂਡੂ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਮੁੱਖ ਧੰਦਾ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਲਈ ਤਕੜੇ ਨਰੋਏ ਜੁੱਸੇ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਕੰਨ ਉੱਤੇ ਹੱਥ ਧਰ ਕੇ ਪੰਜਾਬੀ ਗੱਭਰੂ ਗੀਤ ਨੁਮਾ ਬੋਲ ਕੱਢਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਸੰਨਾਟਾ ਛਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪੱਖ ਤੋਂ ਪੰਜਾਬੀ ਮੁਟਿਆਰਾਂ ਵੀ ਘੱਟ ਨਹੀਂ। ਫੱਗਣ-ਚੇਤ ਦੀਆਂ ਚਾਨਣੀਆਂ ਰਾਤਾਂ ਹੋਣ ਜਾਂ ਸਾਵਨ ਮਹੀਨੇ ਦੀਆਂ ਤਰਕਾਲਾਂ, ਵਿਆਹ ਸਮੇਂ ਬਰਾਤ ਚੜੀ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਡੋਲੀ ਵਿਦਾ ਹੋਈ ਹੋਵੇ, ਮੁਟਿਆਰਾਂ ਦੇ ਜਜ਼ਬਿਆਂ ਦਾ ਹੜ੍ਹ ਵਗ ਤੁਰਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਲੋਕਧਾਰਾ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਡਾ. ਸੋਹਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਬੇਦੀ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਲੋਕ ਨਾਚ ਪੰਜਾਬੀ ਚਰਿੱਤਰ ਤੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਦਾ ਦਰਪਣ ਹਨ। ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸੁਭਾਵ ਜੇ ਕੁਝ ਖਾਸ ਗੁਣ ਲੱਛਣ ਜਿਵੇਂ ਇਕ ਵੀਰਤਾ, ਸਾਹਸ ,ਅਣਖ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨਿਡਤਾ ਦੀ ਝਲਕ ਇਨ੍ਹਾਂ ਅੰ ਸਾਫ ਝਲਕਦੀ ਹੈ।<ref>{{Cite book|title=ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਲੋਕ ਨਾਚ ਬਦਲਦੇ ਪਰਿਪੇਖ|last=ਜੋਸ਼ੀ|first=ਡਾ. ਜੀਤ ਸਿੰਘ|publisher=ਵਾਰਿਸ ਸ਼ਾਹ ਫਾਊਂਡੇਸ਼ਨ|year=2017|isbn=978-81-7856-482-1|location=Guru teg Bahadur Nagar, Amritsar|pages=Pg. 41}}</ref> == ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ ਨਾਚ ਵੰਨਗੀਆਂ == ਨਾਚ ਦਾ ਮਨੁੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਨਾਲ ਅਨਿੱਖੜ ਸੰਬੰਧ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ ਮਾਤਰ ਦਾ ਮੁੱਢਲਾ ਸੰਸਾਰ ਮਾਧਿਅਮ ਨਾਚ ਸੀ |ਇਸ ਦੀ ਪ੍ਰੰਪਰਾ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਜਿੰਨੀ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਹੈ | ਪ੍ਰਾਰੰਭਕ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਭਾਵਾਂ ਅਤੇ ਜਜ਼ਬਿਆਂ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਸਰੀਰਿਕ ਮੁਦਰਾਵਾਂ ਜਿਹੀ ਸੰਚਾਰ ਵਿਧੀ ਰਾਹੀਂ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਤਰਾਂ ਇਹ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਮੁੱਢਲੀ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀ ਹੋ ਨਿਬੱੜੀ।‘ਨਾਚ’ ਸ਼ਬਦ ਨੂੰ ਵਿਆਕਰਣਕ ਸ਼ਬਦ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਦੇ ਅੰਤਰਗਤ ਨਾਂਵ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ‘ਨਾਚਕ’ ਇਸ ਦਾ ਕਿਰਿਆਵੀ ਰੂਪ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਅਰਥ ‘ਲੈਅ' ਤਾਲ ਨਾਲ ਸਰੀਰ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਦੀ ਹਰਕਤ ਕਰਨੀ ਹੈ। ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਬ੍ਰਿਟੇਨਿਕਾ ਵਿੱਚ ਅੰਕਿਤ ਇੰਦਰਾਜ ਅਨੁਸਾਰ "ਨਾਚ ਕਲਾ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਤਾਲਮਈ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਹਰਕਤ ਵਿੱਚ ਲਿਆਉਣ ਦੀ ਕਲਾ ਹੈ। ਜੋ ਵਧੇਰੇ ਕਰਕੇ ਸੰਗੀਤ,ਸਹਿਤ ਕਿਸੇ ਜਜ਼ਬੇ, ਵਿਚਾਰ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਕਥਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਣ ਵਾਲੀ ਕਿਸੇ ਮੁਦਰਾ ਰਾਹੀਂ ਮਨੁੱਖ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।”<ref>ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਬ੍ਰਿਟੇਨਿਕਾ</ref> ਨਾਚ ਵੰਨਗੀਆਂ ਨਾਚ ਸਧਾਰਨ ਪੱਧਰ ਦੀ ਕਲਾ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਕੇ ਅਜੋਕੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਜਟਿਲ ਅਤੇ ਹੁਨਰੀ ਕਲਾਵਾਂ ਵਾਲੇ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਧਾਰਨੀ ਹੋਣ ਤੱਕ ਦਾ ਸਫ਼ਰ ਤੈਅ ਕਰ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਵਿਭਿੰਨ ਦੇਸ਼ਾਂ, ਕੌਮਾਂ ਜਾਂ ਖਿੱਤਿਆਂ ਦੀ ਆਪੋ ਆਪਣੀ ਵਿਲੱਖਣ ਨਾਚ ਪਰੰਪਰਾ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਚ ਪਰੰਪਰਾ ਦੇ ਅੰਤਰਗਤ ਨਾਚ ਦੀਆਂ ਅਨੇਕਾਂ ਵੰਨਗੀਆਂ ਹੋਂਦ ਵਿੱਚ ਆ ਚੁੱਕੀਆਂ ਹਨ। ਨਾਚ ਦੀ ਵਰਗਵੰਡ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹੈ: #ਆਰੰਭਕ ਨਾਚ #ਕਬੀਲਾ ਨਾਚ #ਲੋਕ ਨਾਚ #ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਨਾਚ #ਆਧੁਨਿਕ ਰਲਗੱਡ ਨਾਚ * ਨਾਚ ਦਾ ਇਹ ਵਰਗੀਕਰਨ ਨਾਚ ਕਲਾ ਦੀ ਪ੍ਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਜਿੱਥੇ ਹੁਣ ਤੱਕ ਦੀ ਖੋਜ ਅਨੁਸਾਰ ਵਿਗਿਆਨਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਧਾਰਨੀ ਆਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਇਹ ਸਭਿਆਚਰਕ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਤੋਂ ਵੀ ਨਾਚ ਕਲਾ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਵਾਸਤੇ ਉਪਯੋਗੀ ਹੈ: * ਲੋਕ ਨਾਚ ਦਾ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਾਲ ਤੋਂ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਨਾਚ ਨਾਲ ਸਬੰਧ ਰਿਹਾ ਹੈ।ਮਨੁੱਖੀ ਦੇ ਮਨ ਦੇ ਚਾਉ ਤੇ ਭਾਵਾਂ ਦਾ ਸਰੀਰਕ ਅੰਗਾਂ ਦੀਆਂ ਹਰਕਤਾਂ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤਾ ਪ੍ਗਟਾਵਾ ਲੋਕ ਨਾਚ ਦਾ ਰੂਪ ਹੈ। ਸਟੈ੍ਵਡਰਡ ਡਿਕਸ਼ਨਰੀ ਆਫ ਫੋਕਲੋਰ ਲੋਕ ਨਾਚ ਜੀਵਨ ਦੀ ਸੰਕਟੀ ਅਵਸਰਾਂ ਤੇ ਹਰਕਤਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਮੂਹਿਕ ਪ੍ਰਤੀਕਰਮ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸਮੂਹ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਕੇ ਜਾਤੀ ਦੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸਾਂ ਦੀ ਤਰਜਮਾਨੀ ਹੈ। ਡਾ. ਵਣਜਾਰਾ ਬੇਦੀ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ "ਲੋਕ ਨਾਚ ਜਾਤੀ ਦੇ ਚਰਿਤ੍ਰ ਤੇ ਸਾਮੂਹਿਕ ਜਜ਼ਬਿਆਂ ਦਾ ਅੰਗਾਂ ਦੇ ਤਾਲ ਬੱਧ ਲਹਿਰਾੳ ਤੇ ਹਾਵਾਂ ਭਾਵਾਂ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਗਟਾੳ ਹੈ” * ਅਸੀਂ ਕਹਿ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਪ੍ਰੰਪਰਾ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਅਜੋਕੇ ਨਾਚ ਜੋ ਪੀੜ੍ਹੀ ਦਰ ਪੀੜ੍ਹੀ ਲੋਕ ਸਮੁੱਚ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਦੇ ਕੇ ਇੱਕ ਪੀੜ੍ਹੀ ਤੋਂ ਦੂਜੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਨੂੰ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਮਨ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ,ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨੱਚਣ ਨਾਲ ਲੋਕ ਖੁਸ਼ੀ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਮੁੰਡੇ, ਕੁੜੀਆਂ ਹਰ ਉਮਰ ਦੇ ਵਿਅਕਤੀ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣੀ ਖੁਸ਼ੀ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਨੂੰ ਲੋਕ ਨਾਚ ਦਾ ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। * ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ ਨਾਚ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਵੰਨਗੀਆਂ == ਭੰਗੜਾ == [[File:Bhangra punjab.jpg|thumb|ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਲੋਕ ਨਾਚ ਭੰਗੜਾ]] ਭੰਗੜਾ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਲੋਕ ਨਾਚ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ [[ਸਿਆਲਕੋਟ]] ਖੇਤਰ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।<ref>{{cite web |title=Bhangra – dance |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/63998/bhangra}}</ref><ref name="Dhillon">Dhillon, Iqbal S. (1998). ''Folk Dances of Punjab''. Delhi: National Book Shop.</ref><ref>Ballantyne, Tony. ''Between Colonialism and Diaspora: Sikh Cultural Formations in an Imperial World'' [https://books.google.com/books?id=R9PXaUmk-sAC&q=gurdaspur&pg=PA128]</ref><ref name=":5">{{cite book |last=Singh |first=Khushwant |url=https://books.google.com/books?id=_nmZjCerzi4C&q=bhangra+gurdaspur&pg=PA85 |title=Land of Five Rivers |date=23 May 2017 |publisher=Orient Paperbacks |isbn=9788122201079 |via=Google Books}}</ref> ਇਹ ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ, [[ਵਿਸਾਖੀ]] ਤਿਉਹਾਰ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।<ref>{{cite web |last1=Manuel |first1=Peter |year=2001 |doi=10.1093/gmo/9781561592630.article.47339}}</ref> ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਭੰਗੜਾ ਵਾਢੀ ਦੇ ਮੌਸਮ ਦੌਰਾਨ [[ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ|ਪੰਜਾਬੀ]] ਕਿਸਾਨਾਂ ਵਲੋਂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਇਹ ਨਾਚ, ਕਿਸਾਨਾਂ ਵਲੋਂ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦੇ ਕੰਮ ਕਰਦਿਆਂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਜਿਵੇਂ-ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਖੇਤੀ ਦਾ ਹਰ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ, ਉਹ ਮੌਕੇ 'ਤੇ ਹੀ ਕੁਝ ਮੁਦਰਾਵਾਂ ਕਰਨੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਸਨ ਜੋ ਭੰਗੜੇ ਦੀਆਂ ਮੁਦਰਾਵਾਂ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹੋ ਗਈਆਂ।<ref name=":4">{{cite web |last1=Pandher |first1=Gurdeep |title=Bhangra History |url=https://gurdeep.ca/bhangra/bhangra-history/ |access-date=28 November 2019 |archive-date=28 November 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191128203517/https://gurdeep.ca/bhangra/bhangra-history/ |url-status=dead }}</ref> ਇਸ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਕੰਮ ਆਨੰਦਦਾਇਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਦਾ ਮੌਕਾ ਮਿਲਦਾ ਸੀ। ਵਿਸਾਖੀ ਦੇ ਮੌਸਮ ਦੌਰਾਨ ਆਪਣੀਆਂ ਕਣਕ ਦੀਆਂ ਫਸਲਾਂ ਦੀ ਕਟਾਈ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਲੋਕ ਭੰਗੜਾ ਪਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੇ ਸਨ।<ref name=":4" /> ਕਈ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ, ਕਿਸਾਨ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਜਤਾਉਣ ਅਤੇ ਵਾਢੀ ਦੇ ਨਵੇਂ ਮੌਸਮ ਦਾ ਸਵਾਗਤ ਕਰਨ ਲਈ ਭੰਗੜਾ ਪਾਉਂਦੇ ਸਨ।<ref name=":5" /> ਭੰਗੜਾ ਦੇ ਨਾਂ ਸੰਬੰਧੀ ਵੀ ਕਿਆਸ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਇਸ ਨਾਚ ਨੂੰ ਨੱਚਣ ਵਾਲੇ ਭੰਗ ਪੀਣ ਉਪਰੰਤ ਮਸਤ ਹੋਕੇ ਨੱਚਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭੰਗ ਤੋਂ ਭੰਗੜਾ ਨਾਮ ਪੈ ਗਿਆ।<ref>https://punjabipedia.org/topic.aspx?txt=%E0%A8%AD%E0%A9%B0%E0%A8%97%E0%A9%9C%E0%A8%BE</ref> ਪਰ ਇਸ ਹਕੀਕਤ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਕਿ ਇਸ ਦਾ ਸਬੰਧ ਬਿਕਰਮੀ ਸੰਮਤ ਦੇ ਵਿਸਾਖ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਤਾਰੀਖ ਨੂੰ ਸਾਰੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਮਨਾਈ ਜਾਂਦੀ ਵਿਸਾਖੀ ਨਾਲ ਹੈ। ਬੋਲੀਆਂ ਬਿਨਾ ਭੰਗੜਾ ਅਧੂਰਾ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਬੋਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਧਰਤੀ, ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਗੱਭਰੂਆਂ ਦਾ ਜੋ਼ਸ਼ੀਲਾਪਣ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜਵਾਨੀ ਤੇ ਜਿੰਦਗੀ ਦੀਆਂ ਤਲਖ ਹਕੀਕਤਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। === ਭੰਗੜਾ ਪਾਉਣ ਦਾ ਢੰਗ === ਇਸ ਨੂੰ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਦਾ ਨਾਚ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਭੰਗੜਾ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਤੇ ਅੰਤਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮੰਚਾਂ ਉੱਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਦੇ ਨਾਚ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਭੰਗੜਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਲਈ ਢੋਲੀ, ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਿਸਮ ਦੀ ਤਾਲ ਨਾਲ ਭਾਂਗੜਿਆ ਨੂੰ ਸੱਦਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਉਣ ਤੱਕ ਧਮਾਲ ਨਾਲ ਵੱਜਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ ਜਿਹੜੀ ਪਹਿਲਵਾਨਾਂ ਦੇ ਅਖਾੜੇ ਦੀ ਤਾਲ ਹੈ।<ref>https://punjabipedia.org/topic.aspx?txt=%E0%A8%AD%E0%A9%B0%E0%A8%97%E0%A9%9C%E0%A8%BE</ref> ਪਿੜ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਪਹਿਲਾ ਹਰ ਨਚਾਰ ਪਿੰਡ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਤੇ ਢੋਲ ਨੂੰ ਅਦਾਬ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਨਾਚਿਆ ਦਾ ਇਕੱਠ ਹੋਣ ਤੇ ਇੱਕ ਗਭਰੂ ਢੋਲੇ ਦੀ ਸੱਦ ਲਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਸੱਦ ਨਾਲ, ਬੋਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਬੋਲਾਂ ਦੇ ਖ਼ਤਮ ਹੁੰਦੇ ਹੀ ਤੋੜ ਵੱਜਦਾ ਹੈ ਤੇ ਹਰ ਤੋੜੇ ਉੱਤੇ ਭੰਗੜਾ ਪਾਉਣ ਲਈ ਖੜ੍ਹੇ ਮਰਦਾਂ ਵਲੋਂ ਇੱਕ-ਇੱਕ ਛਾਲ ਮਾਰੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਭੰਗੜਾ ਆਰੰਭ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਉਤਸ਼ਾਹੀ ਨਾਚ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਹੀ, ਭੰਗੜਾ ਪਹਿਲਵਾਨੀ ਦੇ ਵੀ ਵਧੇਰੇ ਨੇੜੇ ਰਿਹਾ ਹੈ।<ref>{{Cite book|title=ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਲੋਕ ਨਾਚ : ਬਦਲਦੇ ਪਰਿਪੇਖ|last=ਜੋਸ਼ੀ|first=ਡਾ. ਜੀਤ ਸਿੰਘ|publisher=ਵਾਰਿਸ ਸ਼ਾਹ ਫਾਊਂਡੇਸ਼ਨ|year=2017|isbn=978-81-7856-482-1|location=Gurudev bahadur nagar ,Amritsar|pages=87,88}}</ref> == ਗਿੱਧਾ == ਜਦੋਂ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਲੋਕ ਨਾਚ ਦੀ ਗੱਲ ਚੱਲਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਭੰਗੜੇ ਦੇ ਨਾਲ ਜੋ ਨਾਂ ਹੋਠਾਂ ਤੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ , ਉਹ ਗਿੱਧਾ ਹੈ। ਗਿੱਧਾ ਸਮੁੱਚੇ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਮੁੱਖ ਲੋਕ ਨਾਚ ਹੈ, ਲੋਕ ਮਾਨਸ ਨੇ ਇਸ ਦੇ ਨਾ ਸਬੰਧੀ ਇੱਕ ਦੰਤ ਕਥਾ ਜੋੜੀ ਹੋਈ ਹੈ "ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਕਿਸੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਛੱਪੜ ਦੇ ਕੰਢੇ ਹਰ ਪੂਰਨਮਾਸੀ ਦੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਪਰੀਆਂ ਅਸਮਾਨ ਤੋਂ ਉੱਤਰ ਕੇ ਨਾਚ ਕਰਦੀਆਂ, ਗਿੱਧੇ ਤੇ ਸੰਮੀ ਨਾਂ ਦੀਆਂ ਦੋ ਕੁੜੀਆਂ ਨੂੰ ਇਸ ਦੀ ਤਿਣਕ ਪੈ ਗਈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗਿੱਧਾ ਪਾਉਂਦੀਆਂ ਪਰੀਆਂ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਤੇ ਰੱਖੇ ਕੱਪੜੇ ਚੁਰਾ ਲਏ ਅਤੇ ਇਸ ਸ਼ਰਤ ਤੇ ਵਾਪਿਸ ਕੀਤੇ ਕਿ ਪਰੀਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਾਚ ਸਿਖਾ ਦੇਣ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਕੁੜੀਆਂ ਦੇ ਨਾਵਾਂ ਤੇ ਗਿੱਧਾ ਤੇ ਸੰਮੀ ਨਾਂ ਦੇ ਨਾਚ ਪ੍ਰਚਲਿੱਤ ਹੋ ਗਏ।" ਪਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਗਿੱਧੇ ਤੋਂ ਭਾਵ ਹੱਥ ਨਾਲ ਵੱਜਣ ਵਾਲੀ ਤਾਲੀ ਹੈ, ਕਿਉੰਕਿ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਤਾਲੀਆਂ ਵਜਾ ਕੇ ਤਾਲ ਕਾਇਮ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਲੋਕ ਨਾਚ ਨੂੰ ਗਿੱਧਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ, ਗਿੱਧਾ ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮੁਟਿਆਰਾਂ ਜਾਂ ਔਰਤਾਂ ਦਾ ਨਾਚ ਹੈ, ਪਰ ਮਾਲਵੇ ਵਿੱਚ ਮਰਦਾ ਦਾ ਗਿੱਧਾ ਵੀ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਲੋਕ ਨਾਚ ਦੀ ਤਕਨੀਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸਾਦੀ ਹੈ। ਕੁੱਝ ਕੁੜੀਆਂ ਇੱਕ ਦਾਇਰੇ ਵਿੱਚ ਖਲੋ ਕੇ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਗਿੱਧਾ ਪਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਕੋਈ ਕੁੜੀ ਘੜਾ ਜਾਂ ਢੋਲਕੀ ਲੈ ਕੇ ਘੇਰੇ ਵਿੱਚ ਬੈਠ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇੱਕ ਜਾਂ ਦੋ ਕੁੜੀਆਂ ਬੋਲੀ ਪਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਦ ਕਿ ਬਾਕੀ ਹੁੰਗਾਰਾ ਭਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਗਿੱਧੇ ਦੇ ਵਿੱਚ ਬੋਲੀਆਂ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਘਰੇਲੂ ਮਸਲਿਆਂ, ਘੁੱਟੀਆਂ, ਨੂੰਹ ਸੱਸ ਦੀ ਟੱਕਰ, ਦਿਓਰ ਭਰਜਾਈ ਦਾ ਰੁਮਾਂਸ, ਚੰਗੇ ਵਰ ਦੀ ਚੋਣ, ਅੰਮੜੀ ਦਾ ਵਿਹੜਾ ਆਦਿ ਨਾਲ ਜੁੁੜੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਮੁਟਿਆਰਾਂ ਦੇ ਗਿੱਧੇ ਨੂੰ ਇਸਤਰਿਆਂ ਦਾ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਗਿੱਧਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਕਾਰਨ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਵਰਤਮਾਨ ਸਮੇਂ ਅੰਦਰ ਲੋਕ ਨਾਚਾਂ ਦੀ ਸਟੇਜ ਅਤੇ ਹੋਰ ਜਨਤਕ ਥਾਵਾਂ 'ਤੇ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਦੇ ਰੁਝਾਨ ਨੇ ਇਸ ਨਾਚ ਦੇ ਬੁਨਿਆਦੀ ਸੁਭਾਅ ਵਿਚ ਤਬਦੀਲੀ ਲਿਆਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਸ਼ੁੱਧ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਗਿੱਧਾ ਲੋਕ ਨਾਚ ਇਸਤਰੀਆਂ ਦਾ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਗਿੱਧਾ ਹੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਵਿਆਹ ਸ਼ਾਦੀ ਹੋਵੇ, ਮੁੰਡਾ ਜੰਮਣ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਨਾਮ ਸੰਸਕਾਰ ਤੇ ਸਾਵਣ ਦੀਆਂ ਝੜੀਆਂ ਆਦਿ ਵੇਲੇ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਗਿੱਧੇ ਦਾ ਜਲਵਾ ਦੇਖਣ ਵਾਲਾ ਧੰਨ ਧੰਨ ਕਰ ਉੱਠਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite book|title=ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਲੋਕ ਨਾਚ: ਬਦਲਦੇ ਪਰਿਪੇਖ|last=ਜੋਸ਼ੀ|first=ਡਾ. ਜੀਤ ਸਿੰਘ|publisher=ਵਾਰਿਸ ਸ਼ਾਹ ਫਾਊਂਡੇਸ਼ਨ|year=2017|isbn=978-81-7856-482-1|location=Guru teg Bahadur Nagar, Amritsar|pages=45, 46}}</ref> 'ਦਿਲ ਦੀਆਂ ਸਾਂਝਾ ਦਾ ਪਿੜ' ਗਿੱਧੇ ਦਾ ਜਨਮ ਸਾਂਝੇ ਵਲਵਲਿਆਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਲੜੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੋਣ ਲਈ ਹੋਇਆ। ਨੱਚਣ ਕੁੱਦਣ ਦੇ ਜਿਓਂਦੇ ਹੁਲਾਰੇ ਪਿਤਾ ਪੁਰਖੀ ਭਾਈਵਾਲ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰੀਤ ਰੱਜੀਆਂ ਸੁਰਾਂ ਨਾਲ ਮੌਜ ਮੇਲਿਆਂ ਦੀ ਇੱਕ ਮਿੱਠੀ ਦੁਨੀਆ ਵਸਾ ਵਸਾ ਦੇਂਦੇ ਹਨ। ਗਿੱਧਾ ਕੀ ਹੈ, ਦਿਲਾਂ ਦਾ ਸਾਂਝਾ ਪਿੜ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਆਕੇ ਦਿਲਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਬਹੁਤੀਆਂ ਵਿੱਥਾਂ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ।ਮਜ਼ਹਬਾਂ ਦਾ ਫ਼ਰਕ ਇੱਥੇ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਫਿੱਕ ਨਹਾਈ ਪਾ ਸਕਦਾ। ਖੁਦਾ ਦੇ ਨਿਰਮਲੇ ਬੰਦਿਆਂ ਦਾ ਨਿਰੋਲ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਮਨੁੱਖਤਾ ਤੇ ਸਰਬ ਸਾਂਝ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਨਾਲ ਇਕ-ਮਿੱਕ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਰਾਮ ਤੇ ਰਹੀਮ ਵਿੱਚ ਕੁੱਝ ਫ਼ਰਕ ਪੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗਿੱਧੇ ਦੇ ਮੰਗਲਾਚਰਨ ਵਿੱਚ ਦੇਵੀ ਮਾਤਾ ਅੱਲਾ ਤੇ ਗੁਰੂ ਟੇ ਪੀਰ ਦੀ ਅਰਾਧਨਾ ਇਕੋ ਵਲਵਲੇ ਹੇਠ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਦੇਵੀ ਮਾਤਾ ਗੌਣ ਬਖਸ਼ਦੀ ਨਾਮ ਲਏ ਜੱਗ ਤਰਦਾ, ਬੋਲੀਆਂ ਪੌਣ ਦੀ ਹੋ ਗਈ ਮਨਸ਼ਾ ਆ ਕੇ ਗਿੱਧੇ ਵਿੱਚ ਵੜਦਾ, ਗਿੱਧੇ ਦੇ ਸਾਂਝੇ ਪਿੜ ਵਿੱਚ ਦਿਲਾਂ ਦਾ ਮੇਲ ਜੋਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਆਪਾ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨ ਦੀ ਰੀਝ ਜਾਗ ਉੱਠਦੀ ਹੈ। ਗਿੱਧਾ ਪਾਉਣ ਵਾਲੇ ਕਿਸੇ ਅਜਿਹੀ ਵਿਸਮਾਦੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਪੁਹੰਚਣਾ ਨਹੀਂ ਲੋਚਦੇ ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਆਪਣੀ ਧਰਤੀ ਦੇ ਨਜ਼ਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਹੀ ਭੁੱਲ ਜਾਣ। ਨੱਚਦੇ ਨੱਚਦੇ ਗਲਵੱਕੜੀਆਂ ਪਾਉਂਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਆਪਣੇ ਗੀਤਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਚਿਤ੍ਰ ਖਿੱਚ ਵਖਾਉਂਦੇ ਹਨ।<ref name="ਗਿੱਧਾ ਦਵਿੰਦਰ ਸਤਿਆਰਥੀ">"ਗਿੱਧਾ" ਦਵਿੰਦਰ ਸਤਿਆਰਥੀ</ref> == ਮਲਵਈ ਗਿੱਧਾ == ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮਾਲਵੇ ਖੇਤਰ ਅੰਦਰ ਮਰਦਾਂ ਦੇ ਗਿੱਧੇ ਦੀ ਇੱਕ ਗੌਰਵਮਈ ਵਿਲੱਖਣ ਪਰੰਪਰਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮਾਲਵੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਚੱਲਿਤ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਇਸ ਨੂੰ ਮਲਵਈ ਗਿੱਧਾ, ਇਸ ਦੇ ਬਚੇ-ਖੁਚੇ ਅੰਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਪੁਰਾਣੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਕਾਰਨ ਬਾਬਿਆਂ ਦਾ ਗਿੱਧਾ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕੁੱਝ ਵਿਦਵਾਨ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਦੇ ਗਿੱਧੇ ਨੇ ਔਰਤ ਮਰਦਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਕਾਵਿਕ ਸੰਵਾਦ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦੇਖਦੇ ਹਨ। ਮਲਵਈ ਗਿੱਧੇ ਦਾ ਆਰੰਭ ਉਸ ਸਮਾਜਿਕ ਲੋੜ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ ਜਦੋਂ ਮੁੰਡੇ ਦੇ ਵਿਆਹ ਸਮੇਂ ਜੰਝ ਚੜ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਉਹ ਧੀ ਵਾਲੇ ਘਰ ਦੇ ਤਿੰਨ ਦਿਨ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ। ਵਿਆਹ ਵੇਲੇ ਸੱਖਣੇ ਘਰ ਚੋਰਾਂ, ਡਾਕੂਲਾਂ ਦਾ ਡਰ ਬਣਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ ਮੁੰਡੇ ਦੀ ਬਰਾਤ ਜਾਣ ਮਗਰੋਂ ਪਰਿਵਾਰ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਗਰਾਤਾ ਕੱਟਦਾ ਸੀ। ਕਈ ਵਾਰ ਵਿਆਹ ਦੇ ਚਾਅ ਵਿੱਚ ਨਾਨਕੇ ਮੇਲ ਵਿੱਚ ਆਈਆਂ ਮਸਤੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਮਲਵੈਣਾ ਮਰਦਾਂ ਨੂੰ ਗਿੱਧੇ ਵਿੱਚ ਬੋਲੀ ਪਾਉਣ ਦੀ ਚੁਣੋਤੀ ਦੇ ਦਿੰਦੀਆਂ ਸਨ ਜਾਂ ਕਈ ਵਾਰ ਗਿੱਧਾ ਪਾ ਰਹੀਆਂ ਸੁਟਿਆਰਾਂ ਵਿੱਚ ਚੋਬਰ ਖੁਨ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਦੇ ਗਿੱਧੇ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ੋਨੋਤਰੀ ਜਾਂ ਸੰਪਾਦਕੀ ਲਹਿਜੇ ਦੀਆ ਬੋਲੀਆਂ ਪਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ। ਬੋਲੀਕਾਰ ਕਿਸੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਮੇਲਣ ਨੂੰ ਮਖਾਤਿਬ ਹੁੰਦਾ ਸੀ ਜਿਵੇਂ: ਸੁਣ ਨੀ ਮੇਲਣ ਨੱਚਣ, ਆਈਏ, ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਜਸ ਗਾਵਾਂ, ਮੰਦਾ ਬੋਲ ਨਾ ਬੋਲਾ ਗਿੱਧੇ ਵਿੱਚ ਵਧ ਕੇ ਬੋਲੀ ਪਾਵਾਂ, ਪਾਲਾ ਸਿੰਘ ਮੇਰਾ ਨਾਂ ਸੋਹਣੀਏ, ਮੈਂ ਪਿੰਡ ਚਰ ਖਾੜੇ ਲਾਵਾਂ ਪਿੰਡ ਤਾਂ ਸਾਡਾ ਖਾਸ ਚੋਡੀਕੇ ਸਭ ਗੱਲ ਖੋਲ ਸੂਣਾਵਾਂ, ਬਾਰਾ ਚ ਫੁੱਲ ਖਿੜਿਆ ਕਹੇ ਤਾਂ ਤੋੜ ਲਿਆਵਾਂ... ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਮਲਵੈਣਾਂ ਵੀ ਘੱਟ ਹੁੰਦੀਆਂ। ਉਹ ਮੋੜੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਬੋਲੀ ਪਾ ਕੇ ਅਖਾੜਾ ਮਘਾ ਦਿੰਦੀਆਂ ਸੀ ਤੇ ਟੇਢੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਬੋਲੀਕਾਰ ਨੂੰ ਘੇਰਨ ਦਾ ਯਤਨ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ:- ਦਾੜੀ ਆਲਿਆ ਪਾਊਨੇ ਬੋਲੀਆਂ, ਆਹ ਤੇਰਾ ਕੰਮ ਮਾੜਾ, ਤੇਰੇ ਵਰਗੇ ਪੜਨ ਪੋਥੀਆਂ ਤੜਕੇ ਫੇਰਦੇ ਮਾਲਾ, ਮੇਰੀ ਬੋਲੀ ਦਾ ਮੋੜ ਕਰੀ ਸਰਦਾਰਾ। == ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ ਗਿੱਧਾ ਅਤੇ ਬੋਲੀਆਂ == ਹਾੜ-ਸਾਉਣ ਦੇ ਮਹੀਨੇ ਮੀਂਹ ਪੈਣ ਤੇ ਕਿਸਾਨ ਪਾਉਣੀ ਦੀਆਂ ਫਸਲਾਂ ਬੀਜ ਕੇ ਵਿਹਲੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਮੀਂਹ ਪੈਣ ਕਾਰਨ ਗਰਮੀ ਦੀ ਤਾਪਸ ਘਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਰਾਤ ਨੂੰ ਰੋਟੀ ਟੁੱਕ ਖਾ ਕੇ ਗਿੱਧੇ ਦੀ ਢਾਣੀ ਦੇ ਪੱਕੇ ਮੈਂਬਰ ਆਪਣੇ ਲੋਕ ਸਾਜ ਲੈ ਕੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਬਾਹਰ ਖੱਲ੍ਹੀ ਥਾਂ ਤੇ ਇੱਕਠੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਢੋਲਕੀ ਦੀ ਤਾਲ ਨਾਲ ਤਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਗਿੱਧਾ ਪਾਉਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਗਿੱਧੇ ਦੇ ਸਾਜਾਂ ਲੈ ਦੀ ਆਵਾਜ ਸੁਣ ਕੇ ਗਿੱਧੇ ਦੇ ਸ਼ੋਕੀਨ ਆਪੋ-ਆਪਣੇ ਸਾਜ਼ ਲੈ ਕੇ ਗਿੱਧੇ ਦੇ ਪਿੜ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਭਾਂਦੋ ਦੀ ਚਾਨਣੀ ਨੂੰ ਲੱਗਣ ਵਾਲੇ ਛਪਾਰ ਦੇ ਮੇਲੇ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਅੱਗੇ ਚੇਤ ਮਹੀਨੇ ਮਾਤਾ ਰਾਣੀ ਦੇ ਮੇਲਿਆਂ ਤੱਕ ਗਿੱਧੇ ਦਾ ਇਹ ਸਿਲਸਿਲਾ ਚਲਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਮਰਦਾਂ ਦਾ ਗਿੱਧਾ ਮਾਲਵੇ ਦੇ ਮੇਲਿਆਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਵੰਨਗੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਕੁੱਝ ਮੇਲੇ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਹਨ ਜਿਵੇ:- ਵਿਸਾਖੀ, ਦੁਸਹਿਰਾ ਹੋਲੀ ਮਰਦਾਂ ਦੇ ਗਿੱਧੇ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਸਾਜ ਵਜਾਏ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਧਾਨ ਥਾਂ ਢੋਲਕੀ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬਾਕੀ ਸਾਜ ਉਸਦੀ ਤਾਲ ਨੂੰ ਰੰਗਣ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਆਮ ਕਰਕੇ ਗਿੱਧੇ ਦੀ ਇੱਕ ਘੜੇ ਵਾਲਾ ਦੋ ਤਿੰਨ ਬੁਘਦੂਆਂ (ਤੂੰਬਿਆ) ਵਾਲੇ ਦੋ ਚਿੰਮਟਿਆਂ ਵਾਲੇ ਸੱਤ ਅੱਠ ਸੱਪਾਂ ਵਾਲੇ ਇੱਕ-ਦੋ ਬੋਲੀਆਂ ਪਾਉਣ ਵਾਲੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਬਹੁਤੇ ਛੜੇ-ਛਡਾਂਗ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਗਿੱਧੇ ਦੇ ਪੱਕੇ ਮੈਂਬਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਇੱਕ ਤਾਰਾ ਅਤੇ ਸਾਰੰਗੀ ਵੀ ਕਈ ਵਾਰੀ ਗਿੱਧੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰ ਲਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਦੇ ਲੋਕ ਜਾਂ ਪੱਟਾਂ ਨੂੰ ਮੋਟੇ-ਮੋਟੇ ਘੁੰਗਰੂਆਂ ਵਾਲੀਆਂ ਪੱਟੀਆਂ ਵੀ ਬੰਨਿਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਰਦਾਂ ਦੇ ਗਿੱਧੇ ਵਿੱਚ ਆਮ ਕਰਕੇ ਇੱਕ ਗੰਭਰੂ ਬੋਲੀ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ ਬਾਕੀ ਸਾਰੇ ਸਾਜਿੰਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਬੋਲੀ ਦੀਆਂ ਅੰਤਿਮ ਸਤਰਾਂ ਦੇ ਅੱਧ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹੀ ਇੱਕ ਪਲ ਲਈ ਰੁਕ ਕੇ ਇੱਕ ਜਣਾ ਸੀਟੀ ਮਾਰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਸਾਰੇ ਸਾਜ ਵੱਜਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦੇ ਹਨ। ਬੋਲੀ ਦੀਆਂ ਅੰਤਿਮ ਸਤਰਾਂ ਸਾਰੇ ਨ੍ਰਿਤਕ ਰਲ ਕੇ ਦੁਹਾਰਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਦੋ ਗੱਭਰੂ ਅੱਗੇ ਆ ਕੇ ਤਾੜੀਆ ਨਾਲ ਘੁੰਗਰੂਆਂ ਲੈ ਕੇ ਜਾ ਝੁਕ ਕੇ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਸਮੇਂ ਥਾਏ ਕੇ ਵੀ ਨੱਚ ਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੋਲੀ ਚੁੱਕ ਲਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਗੱਭਰੂਆਂ ਦਾ ਦੂਜਾ ਜੋੜਾ ਆਕੇ ਇੰਝ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਫਿਰ ਤੀਜਾ ਜੋੜਾ। ਬੋਲੀ ਖਤਰਾ ਕਰ ਕੇ ਸਾਰੇ ਗੱਭਰੂ ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਆਪਣੇ ਖਾਲੀ ਹੱਥ ਉਤਾਂਹ ਨੂੰ ਚੁੱਕ ਕੇ ਛਾਲਾਂ ਮਾਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇੱਕ ਪਿੱਛੋ ਦੂਜੀ ਤੇ ਫਿਰ ਤੀਜੀ ਬੋਲੀ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਟੋਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਗੱਭਰੂ ਗਿੱਧੇ ਦੀ ਤਾਲ ਨੂੰ ਚੁੱਕਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਗੱਭਰੂ ਵਧੇਰੇ ਕਰਕੇ ਸਫੈਦ ਕੱਪੜੇ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਮੇਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਲੜੀ ਦੀਆਂ ਬੋਲੀਆਂ ਅਤੇ ਟੋਟੇ ਪਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਆਮ ਕਰਕੇ ਜਦੋਂ ਦੋ ਬੋਲੀਕਾਰ ਜਿਦ ਕੇ ਬੋਲੀਆਂ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਦੀ ਬੋਲੀ ਦਾ ਜਨਾਬ ਦੇਣ ਲਈ ਤੁਰੰਤ ਟੋਟਾ ਰਚ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਬੋਲੀਆਂ ਦ ਵਿਸ਼ੇ ਘਰੇਲੂ, ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਮਸਲੇ, ਸਮਕਾਲੀਨ ਲਹਿਰਾਂ, ਛੜਿਆਂ ਦੇ ਦੁਖੜੇ ਦਿਉਰ-ਭਾਬੀ ਦੇ ਮਸਲੇ, ਆਸ਼ਕ-ਮਾਸ਼ੂਕਾਂ ਦੇ ਤਾਹਨੇ ਆਦਿ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਬੋਗੋ-ਨਾਰ, ਪੂਰਨ-ਭਗਤ, ਹੀਰ-ਰਾਂਝਾ, ਮਿਰਜਾ-ਸਹਿਬਾਂ ਆਦਿ ਕਿੱਸਿਆ ਦੀਆਂ ਬੋਲੀਆ ਵੀ ਪਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਬੋਲੀਆਂ ਰੱਬ ਦਾ ਨਾਂ ਐ ਕੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਪਰ ਛੇਤੀ ਹੀ ਸਾਹਿਤਕ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਅਸ਼ਲੀਲ ਕਹੀਆ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਬੋਲੀਆਂ ਦਾ ਦੌਰ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੋਕੀ ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੇ ਗੁੱਭ-ਗੁਭਾਰ ਕੱਦ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਢਾਣੀਆਂ ਤੋਂ ਥੋੜਾ ਫਰਕ ਰੱਖ ਕੇ ਹਰੇਕ ਢਾਣੀ ਆਪਣਾ ਅਖਾੜਾ ਰਚਾ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਸਾਰਾ ਦਿਨ ਅਤੇ ਸਾਰੀ ਰਾਤ ਗਿੱਧਾ ਪੈਂਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। == ਕਿੱਕਲੀ == ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਲੋਕ ਨਾਚਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਸਮਾਜ ਦੀਆਂ ਨਿੱਕੀਆਂ-ਨਿੱਕੀਆਂ ਬਾਲੜੀਆਂ ਦਾ ਇਕ ਅਨੋਖਾ ਲੋਕ ਨਾਚ ਕਿੱਕਲੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਿਕਲੀ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਦੀਆਂ ਕੁੜੀਆਂ ਦਾ ਅਜਿਹਾ ਲੋਕ ਨਾਚ ਹੈ ਜੋ ਬੱਚੀਆਂ ਦੀਆਂ ਖੇਡਂ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਚ ਲਈ ਕੋਈ ਸਮਾਂ ਜਾਂ ਥਾਂ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਨਹੀਂ , ਘਰ ਵਿਹੜੇ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਨੇੜੇ ਤੇੜੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਖੁੱਲੀ ਥਾਂ ਤੇ ਜਦ ਕੁੜੀਆਂ ਖੇਨੂੰ ਗੀਟੇ ਜਾਂ ਹੋਰ ਖੇਡਾਂ ਖੇਡਦੀਆਂ ਅੱਕ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਤਾਂ ਸਹਿਵਣ ਦੀ ਕਿਕਲੀ ਪਾਉਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਬੱਚੀਆਂ ਦੇ ਇਸ ਖੇਡ ਨਾਚ ਦੇ ਨਾ ਬਾਰੇ ਆਮ ਧਾਰਨਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਕਿਉ ਜੋ ਇਸ ਨੂੰ ਨੱਚਣ ਵਾਲੀਆਂ ਕੁੜੀਆਂ ਆਪੋ ਵਿੱਚ ਹੱਥਾਂ ਦੀ ਕਰਿੰਗਲੀ ਜਾਂ ਕੁੜਿੰਗੜੀ ਪਾ ਕੇ ਨੱਚਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਨਾਚ ਦਾ ਨਾਮ ਕਿਕਲੀ ਪੈ ਗਿਆ। ਇਹ ਨਾਚ ਕੁੜੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਦੋ-ਦੋ ਜੋਟਿਆ ਵਿਚ ਨੱਚਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਚ ਅਨੁਸਾਰ ਕੁੜੀਆਂ ਆਹਮੋ-ਸਾਹਮਣੇ ਖਲੋ ਕੇ ਇਕ ਦੂਜੇ ਦਾ ਹੱਥ ਇੰਜ ਪਕੜਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਬਾਹਵਾਂ ਦੀ ਸੰਗਲੀ ਜਿਹੀ ਬਣ ਜਾਵੇ। ਪੈਰਾਂ ਦੀਆਂ ਅਗਲੀਆਂ ਤਲੀਆਂ ਉੱਤੇ ਭਾਰ ਪਾ ਕੇ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਭੰਬੀਰੀ ਵਾਂਗ ਘੁੰਮਦਿਆਂ ਗਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ: - ਕਿੱਕਲੀ ਕਲੀਰ ਦੀ ਪੱਗ ਮੇਰੇ ਵੀਰ ਦੀ ਦੁਪੱਟਾ ਮੇਰੇ ਭਾਈ ਦਾ ਫਿਟੇ ਮੂੰਹ ਜਵਾਈ ਦਾ।<ref>{{Cite book|title=ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਲੋਕ ਨਾਚ : ਬਦਲਦੇ ਪਰਿਪੇਖ|last=ਜੋਸ਼ੀ|first=ਡਾ. ਜੀਤ ਸਿੰਘ|publisher=ਵਾਰਿਸ ਸ਼ਾਹ ਫਾਊਂਡੇਸ਼ਨ|year=2017|isbn=978-81-7856-482-1|location=Guru teg Bahadur Nagar, Amritsar|pages=105, 106}}</ref> == ਝੂੰਮਰ == ਝੂੰਮਰ ਬੁਨਿਆਦੀ ਤੌਰ ਤੇ ਮਰਦਾਂ ਦਾ ਲੋਕ ਨਾਚ ਹੈ। ਪਰ ਕੁਝ ਥਾਵਾਂ ਉੱਪਰ ਔਰਤਾਂ ਵੀ ਝੂੰਮਰ ਪਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ।ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀ ਮੁਸਲੀ ਜਾਤ ਵਿੱਚ ਝੂੰਮਰ ਔਰਤਾਂ ਅਤੇ ਮਰਦ ਰਲ ਕੇ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਝੂੰਮਰ ਨੂੰ ਬਲੋਚਾਂ ਦੇ ਨਾਚ ਕਰਕੇ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਝੂੰਮਰ ਪਾਉਣ ਵਾਲੇ ਝੂੰਮਰੀ ਨੱਚਣ ਸਮੇਂ ਝੂੰਮਦੇ ਹਨ ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਇਸ ਨੂੰ ਝੂੰਮਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।ਦਾਇਰੇ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਣ ਕਾਰਨ ਕਈ ਲੋਕ ਇਸ ਨੂੰ ਘੂੰਮਰ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਘੁੰਮਣਾ ਇਸ ਦੀ ਖ਼ੂਬਸੂਰਤੀ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਝੂੰਮਰ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧ ਖੇਤਰ ਸਾਂਦਲਬਾਰ ਦਾ ਇਲਾਕਾ ਹੈ। ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਮੰਟਗੁਮਰੀ, ਸ਼ੇਖੂਪੁਰਾ, ਫੈਸਲਾਬਾਦ, ਟੋਭਾਟੇਕ ਸਿੰਘ, ਗੁਜਰਾਂਵਾਲਾ, ਝੰਗ ਅਤੇ ਸਰਗੋਧਾ ਆਦਿ ਜ਼ਿਲੇ੍ਹ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ। ਇਸ ਖੇਤਰ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਜੰਗਲੀ/ਜਾਂਗਲੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਇਹ ਲੋਕ ਆਪ ਵੀ ਨੱਚਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਊਠਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਨਚਾਉਂਦੇ ਸਨ। ਜੋਗਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਅਨੁਸਾਰ ਰਾਜਸਥਾਨ ਅਤੇ ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਵੀ ਝੂੰਮਰ ਨਾਮ ਦੇ ਲੋਕ ਨਾਚ ਮਿਲਦੇ ਹਨ ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਤਕਨੀਕ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਝੂੰਮਰ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਹੈ। ਝੂੰਮਰ ਲਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਾਜ ਢੋਲ ਹੈ। ਪੇਸ਼ੇਵਰ ਟੋਲੀਆਂ ਢੋਲ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਚਮਟੇ, ਖੜਤਾਲਾਂ, ਤੂਤੀਆਂ, ਡਾਂਡੀਆਂ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਨਾਈਆਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵੀ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਝੂੰਮਰ ਪਾਉਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਕੋਈ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਗਿਣਤੀ ਨਹੀਂ। ਝੂੰਮਰੀ ਢੋਲ ਦੇ ਦੁਆਲੇ ਦਾਇਰੇ ਵਿੱਚ ਖਲੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇੱਕ ਕਦਮ ਦਾਇਰੇ ਵੱਲ ਵਧਾ ਕੇ ਖੱਬਿਓਂ ਸੱਜੇ ਸੱਜਿਓਂ ਖੱਬੇ ਪਿਛਾਂਹ ਵੱਲ ਘੁੰਮਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਉਪਰੰਤ ਪੂਰਾ ਘੁੰਮ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਨਾਲ-ਨਾਲ ਛੂਹ ਛਾਹ ਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਕੱਢਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਐਕਟਿੰਗ ਵੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਹੱਥਾਂ ਦੀਆਂ ਦੋਨੋਂ ਮੁੱਠੀਆਂ ਮੀਟ ਕੇ ਛਾਤੀ ਅੱਗੇ ਰੱਖ ਕੇ ਝਟਕਾ ਮਾਰਦੇ ਹਨ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਗੀਤ ਵੀ ਗਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਢੋਲਚੀ ਦੇ ਬਦਲਦੇ ਤਾਲਾਂ ਨਾਲ ਝੂੰਮਰੀਆਂ ਦੇ ਨਾਚ ਦੀ ਗਤੀ ਵੀ ਬਦਲਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਤਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਧੀਮਾ ਫਿਰ ਤੇਜ਼ ਤੇ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਤੇਜ਼ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਝੂੰਮਰ ਪਾਉਂਦਿਆਂ ਗਾਏ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਢੋਲਿਆਂ/ਗੀਤਾਂ ਦੇ ਮੁੱਢਲੇ ਬੋਲ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹਨ:- * ਇੱਕ ਫੁੱਲ ਮੋਤੀਏ ਦਾ, ਮਾਰ ਕੇ ਜਗਾ ਸੋਹਣੀਏ। * ਭਾਂਵੇ ਜਾਣੇ, ਭਾਂਵੇ ਨਾ ਜਾਣੇ, ਤੇ ਮੇਰਾ ਢੋਲ ਜਵਾਨੀਆਂ ਮਾਣੇ। * ਵੇ ਮੈਂ ਪਾਣੀ ਭਰੇਨੀਆਂ ਚਿੱਕ ਦਾ, ਮੇਰਾ ਢੋਲ ਪਰਦੇਸੀ ਨਿੱਤ ਦਾ। ‘ਝੂੰਮਰ ਪੱਛਮੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸਾਂਦਲਬਾਰ ਦੇ ਮਰਦਾਂ ਦਾ ਲੋਕ ਨਾਚ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ੇਖੂਪੁਰਾ, ਲਾਇਲਪੁਰ, ਮਿੰਟਗੁਮਰੀ ਅਤੇ ਝੰਗ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ। ਇਸ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਜਾਂਗਲੀ ਲੋਕ ਅਜੀਬ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜੀਵਨ ਗੁਜ਼ਾਰਦੇ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਖੁਸ਼ੀ ਤੇ ਮਲ੍ਹਾਰ ਦੇ ਆਪ ਮੁਹਾਰੇ ਐਕਸ਼ਨ ਹੀ ਝੂੰਮਰ ਨਾਚ ਦਾ ਮੁਹਾਂਦਰਾ ਸਾਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਨਾਚ ਦੀਆਂ ਹਰਕਤਾਂ ਭੰਗੜੇ ਵਾਲੀਆਂ ਨਹੀਂ ਪਰ ਭੰਗੜੇ ਵਾਂਗ ਢੋਲ ਇਸ ਦਾ ਲਾਜ਼ਮੀ ਸਾਜ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਗੀਤ ਲੰਮੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ:- ਲੰਘ ਆ ਜਾ ਪੱਤਣ ਝਨਾਅ ਦਾ ਓ ਯਾਰ ਸਿਰ ਸਦਕਾ ਤੇਰੇ ਨਾਂ ਦਾ ਓ ਯਾਰੁ।` 2 ‘ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਲੋਕ ਨਾਚ ਝੂੰਮਰ ਪੱਛਮੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸਾਂਦਲਬਾਰ ਦੇ ਚਾਵਾਂ ਤੇ ਮਲ੍ਹਾਰਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਝੂੰਮ-ਝੂੰਮ ਕੇ ਨੱਚਣ ਸਦਕਾ ਇਸ ਦਾ ਨਾਮ ਝੂੰਮਰ ਪੈ ਗਿਆ। ਇਹ ਨਾਚ ਤਿੰਨ ਪੜਾਵਾਂ ਤਹਿਤ ਨੱਚਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਤਾਲਾ ਮੱਠੀ ਤਾਲ, ਤੇਜ਼ ਤਾਲ, ਬਹੁਤ ਹੀ ਤੇਜ਼ ਤਾਲ ਦਾ ਨਾਮ ਵੀ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਇਸਨੂੰ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਝੂੰਮਰ ਦੀ ਤਾਲ, ਚੀਣਾ ਛੜਨਾ ਅਤੇ ਧਮਾਲ ਵੀ ਆਖਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਚ ਦੇ ਅੰਤਿਮ ਪੜਾਅ ਤੱਕ ਸਮੂਹ ਵਿੱਚੋਂ ਕੇਵਲ ਕੁਝ ਕੁ ਨਚਾਰ ਹੀ ਨੱਚਦੇ ਰਹਿ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਬਾਕੀ ਹਫ਼ ਕੇ ਖਲੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।`3 ‘ਢੋਲੀ ਦਾ ਢੋਲ ਵਜਾਉਣ ਦਾ ਤਰੀਕਾ ਇਓਂ ਹੈ ਕਿ ਢੋਲੀ ਸੱਜੇ ਹੱਥ ਦੀ ਮੋਟੀ ਛੜੀ ਨਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਦੋ ਡਗੇ ਮਾਰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਦੂਜੇ ਹੱਥ ਦੀ ਜਾਣੀਕੇ ਖੱਬੇ ਹੱਥ ਦੀ ਪਤਲੀ ਛੜੀ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਬੜਕਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਝੂੰਮਰ ਦੀ ਤਾਲ ਤਨਕ-ਦਿਨ-ਤਾ--ਤਨਕ-ਦਿਨ-ਤਾ, ਤਨਕ-ਦਿਨ-ਤਾ -- ਦਨਕ-ਦਿਨ-ਦਿਨ ਹੈ।`4 ‘ਝੂੰਮਰ ਦੀ ਸੱਦ ਵਾਲੀ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਨੀਯਤ ਤਾਲ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਸੁਣ ਕੇ ਦੂਰੋਂ ਨੇੜਿਓਂ ਜਾਂਗਲੀ ਆ ਕੇ ਝੂੰਮਰ ਦੇ ਪਿੜ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਢੋਲੀ ਝੂੰਮਰ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤਾਲ ਆਰੰਭਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਤਾਲ ਹੈ ਸੱਜੇ ਹੱਥ ਦੇ ਦੋ ਡਗੇ ਲਗਾਤਾਰ ਮਾਰ ਕੇ ਖੱਬੇ ਹੱਥ ਦੀ ਤੀਲ੍ਹੀ ਦੇ ਛੇ ਮਾਤਰੇ ਪੀਸ ਧੀਮੇ ਵਕਫੇ ਨਾਲ ਵਜਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਦੋ ਡਗਿਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਅਤੇ ਛੇ ਤੀਲ੍ਹੀਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਵਕਫ਼ਾ ਏਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਵਿੱਚ ਬਾਹਵਾਂ-ਲੱਤਾਂ ਇੱਕ ਖਾਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹੁਲਾਰਾ ਮਾਰ ਸਕਣ। ਕਈ ਵਾਰ ਢੋਲੀ ਨਾਚ ਨੂੰ ਹੋਰ ਮਟਕਦਾਰ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਸੱਜੇ ਹੱਥ ਦੀ ਖੂੰਡੀ ਨੂੰ ਉਂਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਟੁੰੰਗ ਕੇ ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਦਾ ਤਾਲ ਕੇਵਲ ਹਥੇਲੀ ਨਾਲ ਦੇਂਦਾ ਹੈ।`5 == ਸੰਮੀ == ਸੰਮੀ ਨਾਚ ਸਮਤਾ ਵਿਚ ਨੱਚਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਨਾਚ ਹੈ। ਗੀਤ ਦੇ ਬੋਲ, ਤਾੜੀ ਅਤੇ ਚੁਟਕੀ ਨਾਚ ਦੀ ਸਮਤਾ ਨੂੰ ਬਣਾਉਣ ਵਿੱਚ ਸਹਾਈ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਲਹਿੰਦੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਸੰਮੀ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਹੈ ਸਾਂਦਲਬਾਰ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਨਾਲ ਹੈ। ਡਾ ਵਣਜਾਰਾ ਬੇਦੀ ਨੇ ਸੰਮੀ ਨੂੰ ਅਤਿ ਪੁਰਾਣਾ ਨਾਚ ਮੰਨਿਆ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਔਰਤਾਂ ਅੱਗ ਦੁਆਲੇ ਨੱਚਦੀਆਂ ਸਨ।ਭਾਂਵੇ ਇਸ ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਦੋ ਰਾਵਾਂ ਨਹੀਂ ਹਨ ਕਿ ਇਸ ਨਾਚ ਦਾ ਨਾਮ ਸੰਮੀ ਨਾਮ ਦੀ ਮੁਟਿਆਰ ਦੇ ਇਸੇ ਨਾਮ ਤੋਂ ਪਿਆ ਹੈ ਪਰ ਇਹ ਨਾਂ ਕਿਵੇਂ ਪਿਆ ਇਸ ਬਾਰੇ ਕੁਝ ਦੰਤ ਕਥਾਵਾਂ ਪ੍ਰਚੱਲਿਤ ਹਨ। ਇਸ ਨਾਂ ਬਾਰੇ ਇੱਕ ਧਾਰਨਾ ਇਹ ਵੀ ਹੈ ਕਿ ਜਦ ਸੰਮੀ ਨਾਂ ਦੀ ਮੁਟਿਆਰ ਦਾ ਪ੍ਰਮੀ ਉਸ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਚਲਾ ਗਿਆ ਤਾਂ ਬਿਰਹਨ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸੰਮੀ ਨੱਚਦੀ ਤੇ ਗਾਉਂਦੀ ਸੀ। ਇਸ ਦੇ ਪ੍ਰੇਮੀ ਦੇ ਨਾਂ ਢੋਲ ਜਾਂ ਢੋਲਾ ਸੀ। ਇੱਕ ਹੋਰ ਦੰਤ ਕਥਾ ਅਨੂਸਾਰ ਸੰਮੀ ਤੇ ਢੋਲਾ ਦੋਨੋਂ ਨੇੜੇ ਵਸਦੇ ਰਈਸਾਂ ਜਾਂ ਜਾਗੀਰਦਾਰਾਂ ਦੇ ਧੀ-ਪੁੱਤਰ ਸਨ। ਢੋਲਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਖੇਡਦਾ ਸੰਮੀ ਦੇ ਬਾਗ਼ ਵਿੱਚ ਪੁੱਜਦਾ ਹੈ। ਪਹਿਲੀ ਨਜ਼ਰੇ ਦੋਨੋਂ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਦੇ ਦੀਵਾਨੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਕਹਾਣੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਜਦ ਢੋਲਾ ਸੰਮੀ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਉਸਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਵਿੱਚ ਨੱਚਦੀ-ਗਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਅਜੋਕੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਨਾਚ ਵਿੱਚ ਵੀ ਗਿੱਧੇ ਵਾਂਗ ਕੁੜੀਆਂ/ਔਰਤਾਂ ਘੇਰੇ ਵਿੱਚ ਖਲੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਦੇ ਬਾਹਾਂ ਵਿੱਚ ਬਾਹਾਂ ਪਾ ਕੇ ਨੱਚਣਾ ਆਰੰਭ ਕਰ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਤਾਲੀਆਂ ਅਤੇ ਉਂਗਲਾਂ ਨਾਲ ਚੁਟਕੀਆਂ ਵਜਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਪੈਰਾਂ ਦੀ ਧਮਕ ਨਾਲ ਤਾਲ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਸੰਮੀ ਬਾਰੇ ਪ੍ਰਚੱਲਿਤ ਗੀਤ ਉਚਾਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਗਿੱਧੇ ਨਾਲ ਮਿਲਦੀ ਸੰਮੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਦੂਜੀ ਸੰਮੀ ਦੀ ਵੰਨਗੀ ‘ਸਲਾਮ ਸੰਮੀ` ਵਜੋਂ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਸੰਮੀ ਵਿੱਚ ਨੱਚਣ ਵਾਲੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸੱਜਾ ਹੱਥ ਲੱਕ ਉੱਤੇ ਅਤੇ ਖੱਬਾ ਹੱਥ ਮੱਥੇ ਉੱਤੇ ਰੱਖ ਕੇ ਸਲਾਮ ਕਰਨ ਦੀ ਐਕਟਿੰਗ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਦੋਹਾਂ ਹੱਥਾਂ ਨੂੰ ਮੱਥੇ ਉੱਤੇ ਰੱਖ ਕੇ ਲੱਕ ਨੂੰ ਅਗਲੇ ਪਾਸੇ ਝੁਕਾਅ ਕੇ ਸਲਾਮ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਅਫ਼ਜ਼ਲ ਪਰਵੇਜ਼ ਨੇ ‘ਬਨ ਫੁਲਵਾੜੀ` ਨਾਂ ਦੀ ਆਪਣੀ ਪੁਸਤਕ ਵਿੱਚ ਸੰਮੀ ਨੂੰ ਪੋਠੋਹਾਰ ਦਾ ਬਹੁਤ ਹੀ ਹਰਮਨ ਪਿਆਰਾ ਮਰਦਾਂ ਦਾ ਨਾਚ ਲਿਖਿਆ ਹੈ। ਪਰ ਇਹ ਵਧੇਰੇ ਕਰਕੇ ਭੰਗੜੇ ਨਾਲ ਮੇਲ ਖਾਂਦਾ ਹੈ।‘ਸੰਮੀ ਮੁਟਿਆਰਾਂ ਦਾ ਨਾਚ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਸਾਂਦਲਬਾਰ ਦੀ ਧਰਤੀ ਤੇ ਨੱਚਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਚ ਦਾ ਨਾਮ ਕੁੜੀ ਸੰਮੀ ਦੇ ਨਾਮ ਉੱਪਰ ਪਿਆ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਉਸ ਦਾ ਮਾਹੀ ਉਸ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਦੂਰ ਚਲਿਆ ਗਿਆ ਤਾਂ ਉਹ ਉਸਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਨੱਚਿਆ ਗਾਇਆ ਕਰਦੀ ਸੀ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਇਹ ਲੋਕ ਕਲਾ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਹ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਮੁਟਿਆਰਾਂ ਦੇ ਜਜ਼ਬਿਆਂ ਦਾ ਗੀਤ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਚ ਵਿੱਚ ਗਾਏ ਜਾਣ ਗੀਤ ਦੇ ਬੋਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ:- ਸੰਮੀ ਮੇਰੀ ਬਣ, ਊਠ ਲੱਦੇ ਕਚੂਰ ਦੇ ਸੰਮੀਏ ਸੰਮੀ ਮੇਰੀ ਬਣ, ਗਿਣ-ਗਿਣ ਲਾਹਵਾਂ ਰੋਟੀਆਂ ਨੀ ਸੰਮੀਏ ਬਣ ਸੰਮੀਆਂ, ਸੰਮੀ ਮੇਰੀ ਬਣ ਖਾਵਣ ਵਾਲੇ ਦੂਰ ਬਣ ਸੰਮੀਏ। ਸੰਮੀ ਨਾਚ ਬਾਰੇ ਇਹ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕੀ ਇਹ ਨਾਚ ਭਾਵੇਂ ਮੁਹੱਬਤ ਦੇ ਗੀਤਾਂ 'ਤੇ ਚਲਦਾ ਹੈ ਪਰ ਕਿਤੇ-ਕਿਤੇ ਇਸ ਨਾਚ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਬੋਲ ਪੀਰਾਂ ਫ਼ਕੀਰਾਂ ਦੀ ਸ਼ਰਧਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਵੀ ਸੰਕੇਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਸਦਕਾ ਨਾਚ ਅੰਦਰ ਵੀ ਸ਼ਰਧਾਮਈ ਭਾਵਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਅਦਾਵਾਂ ਸ਼ਾਮਿਲ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਇੰਜ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਜੰਗਲੀ ਔਰਤ ਕਿਸੇ ਇਸ਼ਟ ਦੀ ਆਰਾਧਨਾ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਹੋਣ : ਮੇਰੇ ਪੀਰ ਪਵਾਏ ਕੋਠੇ ਵਿੱਚ ਬੋਲਣ ਤੋਤੇ ਉਹ ਗੱਡੀ ਬੰਨ੍ਹ ਖਲੋਤੇ ਮੈਂ ਕੁਰਬਾਨ ਜਾਨੀਂ ਆਂ। ਆਇਆ ਕੁਤਬ ਦਾ ਫ਼ਰੀਦ ਮੈਂ ਫ਼ਰਸ਼ਾਨ ਜਾਨੀ ਆਂ। ਇਸ ਲੋਕ ਨਾਚ ਦੀਆਂ ਰੂੜੀਆਂ ਇਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸਮੇਂ ਤਕ ਲੈ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਪਰੰਤੂ ਇਹ ਗੱਲ ਤਾਂ ਨਿਰਵਿਵਾਦ ਹੈ ਕਿ ਸੰਮੀ ਨਾਚ ਪੂਰਨ ਰੂਪ ਵਿਚ ਮੁਹੱਬਤ ਦਾ ਨਾਚ ਹੈ। ਬਿਰਹੋਂ ਕੁੱਠੀ ਮੁਟਿਆਰ ਦੀਆਂ ਸੋਖ ਅਦਾਵਾਂ ਦੀ ਖੂਬਸੂਰਤ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਹੈ।<ref>{{Cite book|title=ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਲੋਕ ਨਾਚ : ਬਦਲਦੇ ਪਰਿਪੇਖ|last=ਜੋਸ਼ੀ|first=ਡਾ. ਜੀਤ ਸਿੰਘ|publisher=ਵਾਰਿਸ ਸ਼ਾਹ ਫਾਊਂਡੇਸ਼ਨ|year=2017|isbn=978-81-7856-4821|location=Guru teg Bahadur Nagar, Amritsar|pages=99, 100}}</ref> == ਲੁੱਡੀ == ‘ਲੁੱਡੀ ਪਾਉਣਾ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਮੁਹਾਵਰਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਦਾ ਭਾਵ ਹੈ ਖੁਸ਼ੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨਾ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਖੁਸ਼ੀ ਮਨਾਉਣੀ। ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਲੋਕ ਨਾਚਾਂ ਦੇ ਮਾਹਿਰ ਤੇ ਨਚਾਰ ਸਾਗਾ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਹੈ ਕਿ ਲੁੱਡੀ ਲਫ਼ਜ਼ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਯੂਨਾਨੀ ਜ਼ੁਬਾਨ ਰਾਹੀਂ ਆਇਆ ਹੈ। ਜਿਸ ਦੇ ਅਰਥ ਹਨ ਖੇਡ-ਕੂਦ। ਪਿੱਛੋਂ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਨਾਚ ਨਾਲ ਜੁੜ ਗਿਆ। ਜਦ ਫੌਜ ਜੰਗ ਜਿੱਤ ਕੇ ਪਰਤਦੀ ਤਾਂ ਲੁੱਡੀ ਪਾ ਕੇ ਜਵਾਨਾਂ ਦਾ ਸਵਾਗਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਖੇਡਾਂ ਵਿੱਚ ਜਿੱਤੀ ਟੀਮ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਜਾਂ ਮੁਕੱਦਮਾ ਜਿੱਤਣ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਸਾਂਝੀ ਕਰਨ ਲਈ ਲੁੱਡੀ ਨਾਚ ਨੱਚਿਆ ਜਾਣ ਲੱਗਾ। ਜਿਵੇਂ ਮਾਲਵੇ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਗਿੱਧੇ ਪਿੱਛੋਂ ਮਰਦਾਂ ਦੇ ਗਿੱਧੇ ਦਾ ਰਿਵਾਜ਼ ਪੈ ਗਿਆ ਸੀ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਆਹ ਦੀਆਂ ਰਸਮਾਂ ਜਿਵੇਂ ਖਾਰੇ ਚੜ੍ਹਨਾ, ਘੋੜੀ ਚੜ੍ਹਨਾ ਅਤੇ ਡੋਲੀ ਆਦਿ ਦੀ ਵਿਦਾਇਗੀ ਮੌਕੇ ਔਰਤਾਂ ਨੇ ਵੀ ਲੁੱਡੀ ਪਾਉਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਪਰ ਇਹ ਵਧੇਰੇ ਕਰਕੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਪੰਜਾਬ ਤੱਕ ਹੀ ਸੀਮਿਤ ਰਿਹਾ। ਅਫ਼ਜ਼ਲ ਪਰਵੇਜ਼ ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਹੈ ਕਿ ਸੰਮੀ ਅਤੇ ਲੁੱਡੀ ਵਿੱਚ ਕੇਵਲ ਇਹ ਫ਼ਰਕ ਹੈ ਕਿ ਸੰਮੀ ਨਾਚ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਗੀਤ ਵੀ ਗਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜਦਕਿ ਲੁੱਡੀ ਦੇ ਨੱਚਣ ਸਮੇਂ ਅਜਿਹੀ ਕੋਈ ਵਿਵਸਥਾ ਨਹੀਂ। ਜਦ ਢੋਲੀ ਢੋਲ ਉੱਪਰ ਡਗਾ ਮਾਰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸ ਦੇ ਤਾਲ ਨਾਲ ਨੱਚਣ ਵਾਲੇ ਛਾਤੀ ਅੱਗੇ ਤਾਲੀ ਮਾਰਦੇ ਹਨ, ਮੋਢੇ ਹਿਲਾਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਅੱਖਾਂ ਮਚਕਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਢੋਲ ਦੀ ਲੈਅ ਅਨੁਸਾਰ ਲੁੱਡੀ ਦੇ ਨਚਾਰ ਫੁੰਮਣੀਆਂ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਨਾਚ ਵਿੱਚ ਨੱਚਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਨਹੀਂ। ਢੋਲੀ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਉਹ ਅੱਗੇ ਵਧੀ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਐਕਸ਼ਨਾਂ ਰਾਹੀਂ ਖੁਸ਼ੀ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕੋਈ ਗੱਭਰੂ ਡੰਡਿਆਂ ਨਾਲ ਘੁੰਗਰੂ ਬੰਨ ਕੇ ਹਿਲਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਯਾ-ਅਲ੍ਹੀ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਕੱਢਦਾ ਹੈ।`6 ‘ਲੁੱਡੀ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਇੱਕ ਖੁਸ਼ੀ ਭਰਿਆ ਨਾਚ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਖੁਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਲੁੱਡੀ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਲੁੱਡੀ ਪਾਉਣ ਲਈ ਵੀ ਢੋਲੀ ਨੂੰ ਸੱਦਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਲੁੱਡੀ ਤਾਲ ਵਜਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਉਸੇ ਤਾਲ ਵਿੱਚ ਲੋਕੀ ਖੁਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਲੁੱਡੀ ਪਾਉਣ ਲੱਗਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਤਾੜੀਆਂ ਮਾਰਦੇ, ਅੱਖਾਂ ਮਟਕਾਉਂਦੇ, ਮੋਢੇ ਹਿਲਾਉਂਦੇ ਅਤੇ ਲੱਕ ਲਚਕਾਉਂਦੇ ਹਨ।ਫਿਰ ਢੋਲੀ ਦੇ ਇਸ਼ਾਰੇ ਤੇ ਨਾਚ ਬਦਲਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਉਹ ਬੋਲਦੇ ਹਨ ਓਇ-ਓਇ, ਏਲੀ-ਏਲੀ ਆਦਿ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਆਪਣੀ ਜਿੱਤ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਮਨਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਲੁੱਡੀ ਤੀਵੀਆਂ ਦਾ ਨਾਚ ਵੀ ਹੈ ਪਰ ਉਸਦਾ ਮਰਦਾਂ ਦੇ ਨਾਚ ਨਾਲ ਕੋਈ ਸੰਬੰਧ ਨਹੀਂ।`7 ‘ਲੁੱਡੀ ਨਾਚ ਦੀ ਇੱਕੋ ਤਾਲ ਹੈ, ਤੋੜਾ ਮਾਰ ਕੇ ਕਦੇ ਤੇਜ਼, ਕਦੇ ਹੌਲੀ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਢੋਲ ਮੱਧਮ ਸੁਰ ਵਿੱਚ ਤੇਜ਼ ਗਤੀ ਨਾਲ ਇੱਕ ਸਾਰ ਵੱਜਦਾ ਹੈ। ਢੋਲੀਆਂ ਅਨੁਸਾਰ ਲੁੱਡੀ ਨਾਚ ਉੱਤੇ ਚਾਰ ਮਾਤਰੇ ਦੀ ਕਹਿਰਵਾ ਤਾਲ ਵੱਜਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਹੈ ਦਾਗੇ-ਨਾ-ਦਨਕ-ਦਿਨ। ਪਰ ਅਜੋਕੇ ਭੰਗੜੇ ਵਿੱਚ ਅੱਠ ਮਾਤਰੇ ਦੀ ਕਹਿਰਵਾ ਤਾਲ ਵੱਜਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਾਲ ਉੱਤੇ ਬਹੁਤੀਆਂ ਅਦਾਵਾਂ ਭੰਗੜਾ ਨਾਚ ਦੀਆਂ ਨਿਭਾਈਆਂP ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।8 == ਧਮਾਲ == ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਲਹਿੰਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਲੋਕਪ੍ਰਿਯ ਰਹੇ ਲੋਕ ਨਾਚ ਦਾ ਨਾਮ ਧਮਾਲ ਹੈ। ਮੁਸਲਮਾਨ ਫ਼ਕੀਰਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਨਾਚ ਬੇਹੱਦ ਲੋਕਪ੍ਰਿਯ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਉਹ ਇਸ ਨਾਚ ਨੂੰ ਬੜੇ ਚਾਅ ਨਾਲ ਨੱਚਿਆ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਇਹ ਨਾਚ ਦੋਵੇਂ ਬਾਹਵਾਂ ਉੱਪਰ ਵੱਲ ਫੈਲਾ ਕੇ ਨੱਚਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਂਝ ਇਸ ਨਾਚ ਦੀ ਕੋਈ ਬੱਝਵੀਂ ਸ਼ੈਲੀ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਚ ਰਾਹੀਂ ਅੰਦਰ ਦੀ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਨੂੰ ਨੱਚ-ਕੁੱਦ ਕੇ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਧਾਰਮਿਕ ਖੇਤਰ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਧਮਾਲ ਨਾਚ ਲੋਕ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਿਆ। ਉਂਜ ਕਿਤੇ-ਕਿਤੇ ਨਮਾਜ਼ ਸ਼ਬਦ ਨਾਚ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਯੋਗ ਹੋਇਆ ਮਿਲਦਾ ਹੈ : - ਗਿੱਧੇ ਵਿੱਚ ਜਾ ਕੇ ਨੀ ਮੈਂ ਪਾਵਾਂ ਨੱਚ ਧਮਾਲਾਂ। ਇਸ ਲਈ ਪਾਰਖੂਆਂਆਂ ਨੇ ਧਮਾਲ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਲੋਕ ਨਾਚਾਂ ਦੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕੀਤਾ ਹੈਇਹ ਰ ਮੂਲ ਰੁਪ ਵਿੱਚ ਇਹ ਧਾਰਮਿਕ ਭਾਵਨਾ ਵਾਲਾ ਨਾਚ ,ਹੈਇਸਨੂੰਿੰ ਮੁਸਲਮਾਸ਼ਨ ਰਧਾਲੂ ਮਰਦ ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ, ਪਹੁੰਚੇ ਹੋਏ ਫ਼ਕੀਰਾਂ ਦੇ ਮਗ਼ਾਰਾਂ ਉਪਰ ਲੱਗਨ ਵਾਲੇ ਮੇਲਿਆਂ ਜਾਂ ਉਰਸਾਂ ਦੇ ਮੌਕੇ ਅਕੀਦਤ ਜਾਂ ਰਧਾ ਭੇਟ ਕਰਨ ਲਈ ਨੱਚਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਧਾਰਮਿਕ ਖੀਅਤਾਂ ਵਿੱਚ ਹਜਰਤ ਦਾਤਾ ਗੰਜ ਬਖ, ਬਾਬਾ ਫਰੀਦ ਕਰਗੰਜ, ਹਜਰਤ ਮੀਆ ਧੀਰ, ਮਾਧੋ ਲਾਲ ਹੁਸੈਨ, ਸਾਈ ਬੁੱਲੇ ਸ਼ਾਹ ਅਤੇ ਸੱਯਦ ਵਾਰਿਸਾਹ ਆਦਿ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ।" ↵ਧਮਾਲ ਨੂੰ ਮੁਸਲਮਾਨ ਮਲੰਗਾਂ, ਮਸਤਾਨਿਆਂ ਅਤੇ ਕਲੰਦਰਾਂ ਦਾ ਧਾਰਮਿਕ ਨਾਚ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਇਹ ਦੀਵਾਨੇ ਢੋਲ ਜਾਂ ਨਗਾਰੇ ਦੀ ਤਾਲ ਉਪਰ ਮਸਤ ਹੋ ਪੈਰਾਂ ਦੀ ਧਮਕ ਦੀ ਆਵਾਜ ਕੱਢਦੇ ਹਨ, ਇਸੇ ਕਾਰਨ ਇਸ ਨੂੰ ਧਮਾਲ ਦਾ ਨਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ * == ਧੀਰਸ == ਝੁੰਮਰ ਨਾਲ ਮਿਲਦਾ ਜੁਲਦਾ ਸਾਂਦਲ ਬਾਰ ਦਾ ਇੱਕ ਹੋਰ ਲੋਕ ਨਾਚ ਧੀਰਸ ਹੈ। ਇਹ ਨਾਚ ਵਧੇਰੇ ਕਰਕੇ ਝੰਗ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਤੱਕ ਹੀ ਸੀਮਤ ਹੈ, ਸਾਂਗਾ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਅਨੁਸਾਰ "ਕਿਉ ਜੋ ਇਸ ਨਾਚ ਨੂੰ ਨੱਚਣ ਵਾਲੇ ਬੜੇ ਧੀਰਜ ਨਾਲ ਸਹਿਜੇ ਸਹਿਜੇ ਪੈਰ ਧਰਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਧੀਰਜ ਤੋਂ ਇਸਦਾ ਨਾਮ ਧੀਰਸ ਪੈ ਗਿਆ।" ਨਾਚ ਦੇ ਨਾਲ ਗੀਤ ਗਾਉਣ ਸਮੇਤ ਸ਼ੀ ਸ਼ੀ ਦੀ ਆਵਾਜ ਵੀ ਕੱਢਦੇ ਹਨ। ਸਾਗ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਢੋਲ ਦੇ ਨਾਲ ਤੂਤੀ ਅਤੇ ਰਨਾ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ | ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਮੇਲਿਆਂ ਤੇ ਸਮਾਗਮਾਂ ਵੇਲੇ ਨੱਚਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਚ ਨਾਲ ਗਾਏ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਗੀਤ ਦੂਜੇ ਨਾਚਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਗਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ: ਚੰਨਾ ਕਿੱਥੇ ਗੁਜਾਰੀ ਆਈ ਰਾਤ ਵੇ, ਮੇਰਾ ਜੀਅ ਦਲੀਲਾਂ ਦੇ ਵਾਸ ਵੇ”। ਪ੍ਰੰਤੂ ਵਰਤਮਾਨ ਸਮੇ੍ਵ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ ਨਾਚਾਂ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਮਨ ਚੋ੍ਵ ਵਿਸਾਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਲੋਕ ਨਾਚ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਲੋਕਧਾਰਾ ਦਾ ਹੀ ਅੰਗ ਬਣ ਕਿ ਰਹਿ ਗਏ ਹਨ, ਅਸਲ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਸਾਰਥਕਤਾ ਦੀ ਅਣਹੋ੍ਵਦ ਵੱਧ ਰਹੀ ਹੈ * ਜਿਸ ਦੇ ਕਈ ਕਾਰਨ ਹਨ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਕਾਰਨ ਤਾਂ ਪੱਛਮੀਕਰਨ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੈ, ਪੱਛਮੀਕਰਨ ਅਤੇ ਵਿਵੀਕਰਨ ਵਰਗੀਆਂ ਧਾਰਾਵਾਂ ਨੇ ਕੇਵਲ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਪੂਰੇ ਭਾਰਤ ਦੀ ਸੱਭਿਆਰਚਾਰਕ ਲੋਕਧਾਰਾਈ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਚਪੇਟ ਵਿੱਚ ਲੈ ਲਿਆ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਵਿਰਸੇ ਤੋਂ ਹੱਟ ਕੇ ਅੱਜ ਕੱਲ੍ਹ ਆਧੁਨਿਕੀਕਰਨ ਦੀ ਹੋੜ੍ਹ ਵਿੱਚ ਪੱਛਮੀ ਕਲਚਰ ਨੂੰ ਅਪਣਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਦੇ ਨਾਲ ਸਾਡਾ ਪਹਿਰਾਵਾ, ਖਾਣ-ਪੀਣ, ਮਨੋਰੰਜਨ ਆਦਿ ਦੇ ਸਾਧਨਾਂ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਬਦਲਾਵ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਪੈਸੇ ਦੀ ਹੋੜ ਨੇ ਲੋਕ ਨਾਚਾਂ ਦੇ ਅਸਲੀ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਵਿਗਾੜ ਦੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਮੀਡੀਆ ਵੀ ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ ਨਾਚ ਦੇ ਬਦਲਦੇ ਸਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੂਰਾ ਰੋਲ ਨਿਭਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਖੇਤਰੀ ਚੈਨਲਾਂ ਦੇ ਉਪੱਰ ਬਹੁਤ ਹੀ ਘੱਟ ਅਜਿਹੇ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਅੱਜ ਕੱਲ ਦੀ ਨੌਜਵਾਨ ਪੀੜ੍ਹੀ ਆਪਣੇ ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ ਨਾਚਾਂ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਸਿਖ ਸਕੇ। ਵਰਤਮਾਨ ਸਮੇਤ ਲੋਕ ਨਾਚਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਦਰਨ ਤਾਂ ਸਾਨੂੰ ਸਿਰਫ ਯੁਵਕ ਮੇਲਿਆਂ ਦੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਦੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਹਰ ਸਾਲ ਪੰਜਾਬ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ, ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਪਟਿਆਲਾ ਤੇ ਸ੍ਰੀ [[ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ|ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ]] ਯੁਵਕ ਮੇਲਿਆਂ ਦਾ ਆਯੋਜਨ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ ਤੇ ਅੰਤਰ ਖੇਤਰੀ ਤੇ ਅੰਤਰ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਮੁਕਾਬਲੇ ਕਰਵਾਕੇ ਲੋਕ ਨਾਚਾਂ ਨੂੰ ਜਿਊ੍ਵਦਾ ਰੱਖ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਵਿੱਚ [[ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ|ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਪਟਿਆਲਾ]] ਦਾ ਵਿੇ ਯੋਗਦਾਨ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਹਰ ਸਾਲ ਯੁਵਕ ਮੇਲੇ ਦੀ ਤਰਜੀਹ ਤੇ ਹੀ ‘ਲੋਕ ਮੇਲਾ’ ਆਯੋਜਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ ਨਾਚ ਭੰਗੜਾ, ਸੰਮੀ, ਗਿੱਧਾ, ਝੁੰਮਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ੀਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਨਾਲ ਲੋਕ-ਕਲਾਵਾਂ, ਲੋਕ-ਖੇਡਾਂ, ਲੋਕ ਗੀਤ ਤੇ ਲੋਕ ਨਾਟ ਵੀ ਸੰਭਾਲ ਲਏ ਹਨ। ਇਸੇ ਤਰਾਂ ਹੀ [[ਪੰਜਾਬੀ ਅਕਾਦਮੀ ਦਿੱਲੀ|ਪੰਜਾਬੀ ਅਕਾਦਮੀ]], ਦਿੱਲੀ (ਕਲਾ, ਸਭਿਆਚਾਰ ਤੇ ਭਾਾ ਵਿਭਾਗ, ਦਿੱਲੀ ਸਰਕਾਰ) ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ ਨਾਚ (ਭੰਗੜਾ, ਗਿੱਧਾ) ਦੀ ਸਿਖਲਾਈ ਲਈ ਹਰ ਸਾਲ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਆਯੋਜਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। == ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਲੋਕ ਗੀਤ == ਲੋਕ-ਗੀਤ, ਲੋਕ-ਮਨਾਂ ਦੇ ਅਜਿਹੇ ਸੁੱਚੇ ਪ੍ਰਗਟਾਵੇ ਹਨ ਜੋ ਲੋਕ ਹਿਰਦਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਝਰਨਿਆਂ ਦੀ ਤਰਾਂ ਪੀੜੀ-ਦਰ-ਪੀੜੀ ਅਗੇਰੇ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ। ਲੋਕ-ਗੀਤ ਲੋਕ-ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦਾ ਹੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਹਨ। ਕਿਸੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦੀ ਜਿੰਨੀ ਬਹੁਰੰਗੀ ਤੇ ਵੰਨ-ਸੁਵੰਨੀ ਝਾਕੀ ਲੋਕ-ਗੀਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਹੋਰ ਸਾਹਿਤ-ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਪ੍ਰਗਟਾਉ ਨਹੀਂ ਲੱਭ ਸਕਦੀ। ਇਤਹਾਸਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਲੋਕ-ਗੀਤਾਂ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ, ਉਦੋਂ ਤੋਂ ਆਰੰਭ ਹੋਈ, ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਨੇ 'ਭਾਸ਼ਾ ਬੋਲਦੇ' ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਰਿਸ਼ਤੇ-ਨਾਤਿਆਂ ਦੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ-ਸਹਿਣ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਲੋਕ ਜੀਵਨ ਨਾਲ ਸੰਬਧਿਤ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਲੋਕ-ਗੀਤ ਆਪਣੇ ਵਿਸ਼ੇ-ਵਸਤੂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਗਟਾਉ ਦੇ ਪੱਖ ਤੋਂ ਭਾਵੇਂ ਸਾਰੀ ਸਮਗਰੀ ਆਪਣੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਪਿਛੋਕੜ ਵਿੱਚੋਂ ਹਾਸਲ ਕਰਕੇ, ਆਪਣੇ ਅਤੀਤ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਖਿੱਤਿਆਂ ਮਾਝੇ, ਮਾਲਵੇ, ਦੁਆਬੇ, ਪੁਆਧ, ਪੋਠੇਹਾਰ ਅਤੇ ਪਹਾੜੀ ਇਲਾਇਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੰਨੀ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਲੋਕ-ਗੀਤ ਮਿਲਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਕਈ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਸੰਕਲਿਤ ਕੀਤੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ ਗੀਤ ਸਾਂਝੇ ਤੇ ਅਣਵੰਡੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦਾ ਅਣਵੰਡਿਆ ਮੁੱਲਵਾਨ ਵਿਰਸਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ-ਗੀਤਾਂ ਦਾ ਘੇਰਾ ਬਹੁਤ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ-ਗੀਤਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਵਡੇਰਾ ਭਾਗ ਜਨਮ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਮੌਤ ਤੱਕ ਦੀਆ ਅਨੇਕਾ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਲੋਕ- ਗੀਤਾਂ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਭਾਈਚਾਰਿਕ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚਲੀ ਅਤੁੱਟ ਸਾਂਝ ਹੈ। ਲੋਕ-ਗੀਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਰਸਾਣੀ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਮਰਦ ਦੀ ਸਰਦਾਰੀ ਅਤੇ ਔਰਤ ਦੀ ਅਧੀਨਗੀ ਦੇ ਅਨੇਕਾਂ ਅਜਿਹੇ ਉਦਾਹਰਨ ਮਿਲਦੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਲੜਕੀ ਵਾਲੇ ਘਰ ਦੀ ਨਿਮਨ ਸਥਿਤੀ ਦੀ ਝਲਕ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਲੋਕ-ਗੀਤ ਸਾਡੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਵਰਤਾਰੇ ਦੀ ਮੂੰਹ ਬੋਲਦੀ ਤਸਵੀਰ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ-ਗੀਤਾਂ ਨੇ ਇੱਥੋਂ ਦੇ ਧਰਮ ਅਤੇ ਸਦਾਚਾਰ ਨਾਲ ਵੀ ਆਪਣੀ ਅਤੁੱਟ ਸਾਂਝ ਦਾ ਸਬੂਤ ਦਿੱਤਾ ਹੈ|ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ-ਗੀਤਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਵਡੇਰਾ ਭਾਗ ਬੋਲੀਆਂ, ਟੱਪੇ, ਮਾਹੀਆ, ਸਿੱਠਣੀਆਂ, ਛੰਦ ਪਰਾਗੇ ਤੇ ਕੁਝ ਹੋਰ ਨਿੱਕੀਆ-ਨਿੱਕੀਆਂ ਗੀਤ-ਬਣਤਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਅੱਜ ਰਾਂਗਲੀ ਝਾਕੀ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਇੰਨਾ ਲੋਕ-ਗੀਤਾਂ ਦੇ ਸ੍ਰੋਤ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਖੁਰਦੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ।ਸਾਡੇ ਲੋਕ-ਗੀਤਾਂ ਦੇ ਰਚਣਹਾਰੇ ਤੇ ਬੋਲਣਹਾਰੇ ਸਾਡੇ ਕੋਲੋਂ ਦੂਰ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ। ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}}{{commons category|Dance of Punjab, India|ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਨਾਚ}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * [https://web.archive.org/web/20160730024535/http://www.punjabonline.com/servlet/library.culture?Action=Dance Glossary of different Punjabi Folk Dances] * [https://www.trendpunjabi.com/punjabi-folk-dance/ Folk dances of Punjab] * [http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=2012%5C03%5C12%5Cstory_12-3-2012_pg13_6 Activities in Lahore and Folk Dances] * [https://web.archive.org/web/20130123141536/http://www.weeklypulse.org/details.aspx?contentID=618&storylist=15 Folk Dances in Punjab] {{Punjab, India}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਨਾਚ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਲੋਕ-ਨਾਚ]] 6b04fjf6zspy1yp28zv7kkxhpy4sr34 0 14026 838178 813828 2026-05-01T08:19:12Z Harry sidhuz 38365 838178 wikitext text/x-wiki {{ਗਿਆਨਸੰਦੂਕ ਲੇਖਕ | ਨਾਮ = ਬਲਵੰਤ ਗਾਰਗੀ | ਤਸਵੀਰ = Balwant Gargi. Dramatist. New Delhi. 1992.jpg | ਤਸਵੀਰ_ਅਕਾਰ = 180 px | ਤਸਵੀਰ_ਸਿਰਲੇਖ = ਬਲਵੰਤ ਗਾਰਗੀ 1992, ਦਿੱਲੀ | ਉਪਨਾਮ = | ਜਨਮ_ਤਾਰੀਖ = {{Birth date |1916|12|4|df=yes}} | ਜਨਮ_ਥਾਂ = | ਮੌਤ_ਤਾਰੀਖ = {{Death date and age|2003|4|22|1916|12|4|df=yes}} | ਮੌਤ_ਥਾਂ = | ਕਾਰਜ_ਖੇਤਰ = ਨਾਟਕ , ਰੇਖਾ ਚਿਤਰ,ਨਾਵਲਕਰ, | ਰਾਸ਼ਟਰੀਅਤਾ = ਭਾਰਤੀ | ਭਾਸ਼ਾ = ਪੰਜਾਬੀ | ਕਾਲ = | ਵਿਧਾ = ਨਾਟਕ | ਵਿਸ਼ਾ = ਸਮਾਜਿਕ | ਅੰਦੋਲਨ = | ਮੁੱਖ_ਕਿਰਿਆ = | ਪ੍ਰਭਾਵ = <!--ਇਹ ਲੇਖਕ ਕਿਸ ਨਾਲ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ--> | ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ = <!--ਇਹ ਲੇਖਕ ਕਿਸਕੋ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ--> | ਦਸਤਖਤ = | ਜਾਲ_ਪੰਨਾ = | ਟੀਕਾ-ਟਿੱਪਣੀ = | ਮੁੱਖ_ਕੰਮ = | image = Balwant_Gargi_2017_stamp_of_India.jpg }} [[ਤਸਵੀਰ:Birth Place of World famous Play Writer Balwant Gargi.png|thumb|ਜਨਮ ਸਥਾਨ ਬਲਵੰਤ ਗਾਰਗੀ, ਨਹਿਰੀ ਕੋਠੀ, ਸਹਿਣਾ]] [[ਤਸਵੀਰ:Birth Place of World Famous Play Writer Balwant Gargi.png|thumb|ਜਨਮ ਸਥਾਨ : ਬਲਵੰਤ ਗਾਰਗੀ, ਨਹਿਰੀ ਕੋਠੀ, ਸ਼ਹਿਣਾ (ਬਠਿੰਡਾ)]] '''ਬਲਵੰਤ ਗਾਰਗੀ '''(4 ਦਸੰਬਰ 1916 - 22 ਅਪ੍ਰੈਲ 2003) ਪੰਜਾਬੀ ਦਾ ਨਾਟਕਕਾਰ, ਰੇਖਾ ਚਿੱਤਰ ਲੇਖਕ, ਕਹਾਣੀਕਾਰ, ਨਾਵਲਕਾਰ ਅਤੇ ਨਾਟਕ ਦਾ ਖੋਜੀ ਸੀ। ਬਲਵੰਤ ਗਾਰਗੀ ਨੂੰ 1998 ਵਿੱਚ ਨਾਟਕ ਰਚਨਾ ਲਈ ਸੰਗੀਤ ਨਾਟਕ ਅਕਾਦਮੀ ਐਵਾਰਡ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। == ਜੀਵਨ == ਬਲਵੰਤ ਗਾਰਗੀ ਦਾ ਜਨਮ ਕਸਬਾ [[ਸ਼ਹਿਣਾ]] (ਜਿਲ੍ਹਾ ਬਠਿੰਡਾ) ਦੀ ਨਹਿਰੀ ਕੋਠੀ ਵਿਖੇ<ref>{{cite web | url=http://punjabitribuneonline.com/2012/09/%E0%A8%AC%E0%A8%B2%E0%A8%B5%E0%A9%B0%E0%A8%A4-%E0%A8%97%E0%A8%BE%E0%A8%B0%E0%A8%97%E0%A9%80-%E0%A8%A6%E0%A9%87-%E0%A8%9C%E0%A8%A8%E0%A8%AE-%E0%A8%B8%E0%A8%A5%E0%A8%BE%E0%A8%A8-%E0%A8%A6%E0%A9%80/ | title=ਬਲਵੰਤ ਗਾਰਗੀ ਦੇ ਜਨਮ ਸਥਾਨ ਦੀ ਹਾਲਤ ਖ਼ਸਤਾ | publisher=ਪੰਜਾਬੀ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ | date=15 ਸਤੰਬਰ 2012}}</ref> ਹੋਇਆ। ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਨਾਂ ਬਾਬੂ ਸ਼ਿਵ ਚੰਦ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਐਫ. ਸੀ.ਕਾਲਜ ਲਾਹੌਰ ਤੋਂ [[ਰਾਜਨੀਤੀ ਵਿਗਿਆਨ|ਰਾਜਨੀਤੀ ਵਿਗਿਆਨ]] ਅਤੇ [[ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸਾਹਿਤ]] ਦੀ ਐਮ.ਏ. ਤੱਕ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ ਇੱਕ ਸੁਤੰਤਰ [[ਲੇਖਕ]], [[ਨਾਟਕਕਾਰ]], [[ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ]] ਅਤੇ [[ਪੱਤਰਕਾਰ]] ਵਜੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਮੁੱਢਲੇ ਦੌਰ ਵਿੱਚ [[ਗੁਰਬਖਸ਼ ਸਿੰਘ ਪ੍ਰੀਤਲੜੀ]] ਕੋਲ ਪ੍ਰੀਤ ਨਗਰ ਰਹਿੰਦਿਆਂ ਉਸ ਦੀ ਨਾਟਕੀ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਪ੍ਰਫੁਲਿਤ ਹੋਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ।<ref>{{cite book|title=ਮੰਚ ਦਰਸ਼ਨ |author=ਡਾ. ਰਘਬੀਰ ਸਿੰਘ |year=2007 |publisher=ਪਬਲੀਕੇਸ਼ਨ ਬਿਊਰੋ ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਪਟਿਆਲਾ |isbn=81-7380-153-3 |page=155-156 |pages=167 |accessdate=19 ਅਗਸਤ 2012}}</ref> ਉਸ ਨੇ ਰੇਡੀਓ ਤੇ ਮੰਚ ਰੰਗਮੰਚ ਲਈ ਨਾਟਕ ਲਿਖੇ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ [[ਅਮਰੀਕਾ]] ਜਾ ਕੇ [[ਸੀਐਟਲ]] ਵਿੱਚ ਥੀਏਟਰ ਦਾ ਅਧਿਆਪਕ ਰਿਹਾ। ਉਥੇ ਹੀ 11 ਜੂਨ 1966 ਵਿੱਚ ਅਮਰੀਕਨ ਕੁੜੀ ਜੀਨੀ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾ ਲਿਆ ।<ref>{{cite web | ਦੇਸ਼ ਵੰਡ ਮਗਰੋ ਉਹ ਦਿੱਲੀ ਜਾ ਕੇ ਰਹਿਣ ਲੱਗ ਪਏ| ਪਿਆur=http://punjabitribuneonline.com/2012/01/%E2%80%98%E0%A8%A8%E0%A9%B0%E0%A8%97%E0%A9%80-%E0%A8%A7%E0%A9%81%E0%A9%B1%E0%A8%AA%E2%80%99-%E0%A8%B5%E0%A8%B0%E0%A8%97%E0%A8%BE-%E0%A8%B8%E0%A9%80-%E0%A8%97%E0%A8%BE%E0%A8%B0%E0%A8%97%E0%A9%80/ | title=‘ਨੰਗੀ ਧੁੱਪ’ ਵਰਗਾ ਸੀ ਗਾਰਗੀ | publisher=ਪੰਜਾਬੀ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ | date=8 ਜਨਵਰੀ 2012}}</ref> ਭਾਰਤ ਦੇ ਇਲਾਵਾ ਉਹਦੇ ਨਾਟਕ ਮਾਸਕੋ, ਜਰਮਨੀ, ਪੋਲੈਂਡ, ਲੰਡਨ ਤੇ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਖੇਡੇ ਗਏ।<ref>{{cite web | url=http://www.seerat.ca/august2011/article01.php | title=ਬਾਤ ਬਲਵੰਤ ਗਾਰਗੀ ਦੀ | author=- ਪ੍ਰਿੰ. ਸਰਵਣ ਸਿੰਘ}}</ref> ==ਨਾਟਕ== ਬਲਵੰਤ ਗਾਰਗੀ ਨੇ ''ਲੋਹਾ ਕੁੱਟ, ਕੇਸਰੋ, ਕਣਕ ਦੀ ਬੱਲੀ, ਸੋਹਣੀ ਮਹੀਵਾਲ, ਸੁਲਤਾਨ ਰਜ਼ੀਆ, ਸੌਂਕਣ, ਮਿਰਜ਼ਾ ਸਾਹਿਬਾ'' ਅਤੇ ''ਧੂਣੀ ਦੀ ਅੱਗ'' ਅਤੇ ਛੋਟੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ''ਮਿਰਚਾਂ ਵਾਲਾ ਸਾਧ, ਪੱਤਣ ਦੀ ਬੇੜੀ'' ਅਤੇ ''ਕੁਆਰੀ ਦੀਸੀ'' ਸਮੇਤ ਕਈ ਨਾਟਕ ਲਿਖੇ। ਉਸਦੇ ਨਾਟਕਾਂ ਦਾ 12 ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਮਾਸਕੋ, ਲੰਡਨ, ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਅਤੇ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ ਸਮੇਤ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ ਖੇਡੇ ਗਏ। 1944 ਵਿੱਚ ਗਾਰਗੀ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਨਾਟਕ ''ਲੋਹਾ ਕੁੱਟ'' ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪੇਂਡੂ ਖੇਤਰਾਂ ਦੀ ਸਪਸ਼ਟ ਤਸਵੀਰ ਲਈ ਵਿਵਾਦਗ੍ਰਸਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਸ ਸਮੇਂ, ਉਸਨੇ ਗਰੀਬੀ, ਅਨਪੜ੍ਹਤਾ, ਅਗਿਆਨਤਾ, ਅਤੇ ਅੰਧਵਿਸ਼ਵਾਸ 'ਤੇ ਧਿਆਨ ਕੇਂਦਰਿਤ ਕੀਤਾ ਜੋ ਕਿ ਪੇਂਡੂ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ, 1949 ਵਿੱਚ ''ਸੈਲ ਪੱਥਰ'', 1950 ਵਿੱਚ ''ਨਵਾਂ ਮੋੜ'' ਅਤੇ ''ਘੁੱਗੀ'' ਨਾਲ਼ ਜਾਰੀ ਰਿਹਾ। ਲੋਹਾ ਕੁੱਟ ਦੇ 1950 ਦੇ ਸੰਸਕਰਨ ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ [[ਜੌਨ ਮਿਲਿੰਗਟਨ ਸਿੰਗ|ਜੇ.ਐਮ. ਸਿੰਗ]] ਅਤੇ [[ਫੇਦੇਰੀਕੋ ਗਾਰਸੀਆ ਲੋਰਕਾ|ਗਾਰਸੀਆ ਲੋਰਕਾ]] ਤੋਂ ਕਾਵਿਕ ਅਤੇ ਨਾਟਕੀ ਤੱਤ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਲਈ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ 1968 ਵਿੱਚ ''ਕਣਕ ਦੀ ਬੱਲੀ'' ਅਤੇ 1977 ਵਿੱਚ ''ਧੂਣੀ ਦੀ ਅੱਗ'' ਵਰਗੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ, ਉਸਦੀਆਂ ਸ਼ਾਹਕਾਰ ਰਚਨਾਵਾਂ ਬਣ ਗਈਆਂ। ਮੂਲ ਸਥਾਨ ਦੀ ਸਾਰੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਲਈ, ਉਸਨੇ ਲੋਰਕਾ ਦੇ [[ਬਲੱਡ ਵੈੱਡਿੰਗ]] ਵੱਲ ਓਨਾ ਹੀ ਧਿਆਨ ਦਿੱਤਾ ਜਿੰਨਾ ਨੇ ''ਯਰਮਾ'' ਵੱਲ। 1976 ਵਿੱਚ ''ਮਿਰਜ਼ਾ-ਸਾਹਿਬਾ'' ਵਿੱਚ, ਰੀਤੀ-ਰਿਵਾਜਾਂ ਅਤੇ ਸੰਮੇਲਨਾਂ ਵਿੱਚ ਕੌੜੀ ਨਿੰਦਾ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ, ਗਾਰਗੀ ਦਾ ਸੈਕਸ, ਹਿੰਸਾ ਅਤੇ ਮੌਤ ਦਾ ਸ਼ੌਂਕ ਲਗਭਗ ਇੱਕ ਜਨੂੰਨ ਬਣ ਗਿਆ। [[ਆਂਤੋਨਾਂ ਆਖ਼ਤੋ]] ਦਾ ਬੇਰਹਿਮੀ ਦਾ ਰੰਗਮੰਚ ਉਸ ਦੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਲੋੜ ਵਿੱਚ ਅੱਗੇ ਵਧਿਆ। 1979 ਵਿੱਚ ''ਸੌਂਕਣ'' ਵਿੱਚ, ਮੌਤ ਦੇ ਹਿੰਦੂ ਦੇਵਤੇ ਯਮ-ਯਾਮੀ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਜੁੜਵਾਂ ਭੈਣ ਦੀ ਉਦਾਹਰਨ, ਜਿਨਸੀ ਮਿਲਾਪ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਕਰਨ ਦਾ ਇੱਕ ਮੌਕਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਮਾਜਿਕ-ਰਾਜਨੀਤਕ ਭਾਸ਼ਣਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਵੰਡਦੇ ਹੋਏ, ਉਸਨੇ 1990 ਵਿੱਚ ''ਅਭਿਸਰਕਾ'' ਵਿੱਚ ਬਦਲਾ ਲੈਣ ਦੇ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਨਵੇਂ ਵਿਸ਼ੇ ਵੱਲ ਮੁੜਿਆ। ਣਹੋਣੀ ਲਈ ਗਾਰਗੀ ਦੀ ਲਗਨ ਸਰਬ-ਸ਼ਕਤੀਮਾਨ ਹੋ ਗਈ। ਵਿਸ਼ਾ ਵਸਤੂ ਲਈ ਗਾਰਗੀ ਸਮਾਜਿਕ ਮਾਹੌਲ, ਮਿਥਿਹਾਸ, ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਲੋਕਧਾਰਾ ਉੱਤੇ ਸੁਤੰਤਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਚਲਿਆ ਗਿਆ। ਰੂਪ ਅਤੇ ਤਕਨੀਕ ਲਈ ਉਹ ਲੋਰਕਾ ਦੇ ਕਾਵਿ ਨਾਟਕ, ਬ੍ਰੈਖਟ ਦੇ ਮਹਾਂਕਾਵਿ ਥੀਏਟਰ, ਜਾਂ ਆਖ਼ਤੋ ਦੇ ਬੇਰਹਿਮੀ ਦੇ ਥੀਏਟਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਕਲਾਸਿਕਸ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਆਪਣੇ ਦਰਜਨਾਂ ਪੂਰਨ-ਲੰਬਾਈ ਵਾਲੇ ਨਾਟਕਾਂ ਅਤੇ ਇੱਕ-ਐਕਟ ਨਾਟਕ ਦੇ ਪੰਜ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਦੀ ਰਚਨਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਯਥਾਰਥਵਾਦੀ ਤੋਂ ਮਿਥਿਹਾਸਕ ਵਿਧਾ ਤੱਕ ਦਾ ਸਫ਼ਰ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਨਾਟਕੀ ਕੋਸ਼ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਗਾਰਗੀ ਦੀਆਂ ਛੋਟੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਣੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈਆਂ। ਨਿਊਯਾਰਕ ਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਇੱਕ ਕਿਤਾਬ, ''ਫੋਕ ਥੀਏਟਰ ਆਫ਼ ਇੰਡੀਆ,'' ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਦੋ ਸਵੈਜੀਵਨੀ ਮੂਲਕ ਨਾਵਲ, ''ਦਿ ਨੇਕਡ ਟ੍ਰਾਈਐਂਗਲ (ਨੰਗੀ ਧੂਪ)'' ਅਤੇ ''ਦਿ ਪਰਪਲ ਮੂਨਲਾਈਟ (ਕਾਸ਼ਨੀ ਵੇਹੜਾ)'' ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵ-ਵਿਆਪੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਦਵਾਈ।<ref name="thehinduretailplus">{{cite web|url=http://www.thehinduretailplus.com/thehindu/mp/2003/05/26/stories/2003052600910200.htm |title=The Hindu : Scent of the soil, vision of the stars |publisher=thehinduretailplus.com |accessdate=6 April 2015 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120219111613/http://www.thehinduretailplus.com/thehindu/mp/2003/05/26/stories/2003052600910200.htm |archivedate=19 February 2012 }}</ref> ਬਲਵੰਤ ਗਾਰਗੀ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਚ ਨਾਟਕ ਲਿਖਣ ਦੇ ਮੋਢੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਸੀ ਅਤੇ [[ਦੂਰਦਰਸ਼ਨ]] 'ਤੇ ਉਸਦੇ ਨਾਟਕ 'ਸਾਂਝਾ ਚੁੱਲ੍ਹਾ' ਦੇ ਨਿਰਮਾਣ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਾਰਣ ਨੂੰ ਦੇਸ਼ ਭਰ ਵਿਚ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਮਿਲੀ। == ਰਚਨਾਵਾਂ == ===ਨਾਟਕ === * ਤਾਰਾ ਟੁੱਟਿਆ (1942) *''[[ਲੋਹਾ ਕੁੱਟ]]'' (1944) * ''ਸੈਲ ਪੱਥਰ (1949)'' * ''ਬਿਸਵੇਦਾਰ (1948)'' * ''ਕੇਸਰੋ (1952)'' * ''ਨਵਾਂ ਮੁੱਢ (1949)'' * ''ਘੁੱਗੀ (1950)'' * ''ਸੋਹਣੀ ਮਹੀਂਵਾਲ (1956)'' * ''[[ਕਣਕ ਦੀ ਬੱਲੀ|ਕਣਕ ਦੀ ਬੱਲੀ (1954)]]'' * ''[[ਧੂਣੀ ਦੀ ਅੱਗ|ਧੂਣੀ ਦੀ ਅੱਗ (1968)]]'' * ''ਗਗਨ ਮੈ ਥਾਲੁ (1969)'' * ''[[ਸੁਲਤਾਨ ਰਜ਼ੀਆ (ਨਾਟਕ)|ਸੁਲਤਾਨ ਰਜ਼ੀਆ (1970)]]'' * ਬਲਦੇ ਟਿੱਬੇ (1996) *ਦੁੱਧ ਦੀਆਂ ਧਾਰਾਂ (1967) *ਪੱਤਣ ਦੀ ਬੇਦੀ (1975) *ਕੁਆਰੀ ਟੀਸੀ (1945) *ਸੌਂਕਣ (1979) *ਚਾਕੂ (1982) *ਪੈਂਤੜੇਬਾਜ਼ (1982) *ਮਿਰਜ਼ਾ ਸਾਹਿਬਾਂ (1984) * ''ਅਭਿਸਾਰਕਾ'' *ਬਲਦੇ ਟਿੱਬੇ (1996) ===ਇਕਾਂਗੀ ਸੰਗ੍ਰਿਹ=== * ''ਕੁਆਰੀ ਟੀਸੀ'' (1945) * ''ਦੋ ਪਾਸੇ'' * ''ਪੱਤਣ ਦੀ ਬੇੜੀ'' (1975) * ''ਦਸਵੰਧ(1949)'' * ''ਦੁੱਧ ਦੀਆਂ ਧਾਰਾਂ(1967)'' * ''[[ਚਾਕੂ (ਕਿਤਾਬ)|ਚਾਕੂ]](1982)'' * ''ਪੈਂਤੜੇਬਾਜ਼( 1982)'' ===ਕਹਾਣੀ ਸੰਗ੍ਰਹਿ=== * ''ਮਿਰਚਾਂ ਵਾਲਾ ਸਾਧ'' * ''ਡੁੱਲ੍ਹੇ ਬੇਰ'' * ''ਕਾਲਾ ਅੰਬ'' ===ਵਾਰਤਕ=== * ''[[ਨਿੰਮ ਦੇ ਪੱਤੇ]]'' * ''[[ਸੁਰਮੇ ਵਾਲੀ ਅੱਖ]]'' * ''[[ਕੌਡੀਆਂ ਵਾਲਾ ਸੱਪ]]'' * ''[[ਹੁਸੀਨ ਚਿਹਰੇ]]'' * ''[[ਕਾਸ਼ਨੀ ਵਿਹੜਾ]]'' * ''[[ਸ਼ਰਬਤ ਦੀਆਂ ਘੁੱਟਾਂ]]'' ===ਨਾਵਲ=== * ''[[ਕੱਕਾ ਰੇਤਾ]]'' * ''[[ਨੰਗੀ ਧੁੱਪ ]] ਸਵੈ ਜੀਵਨੀ '' ===ਖੋਜ ਪੁਸਤਕਾਂ=== * ''ਲੋਕ ਨਾਟਕ'' * ''ਰੰਗਮੰਚ'' == ਦਿਲਚਸਪ ਕਿੱਸੇ == ਬਲਵੰਤ ਗਾਰਗੀ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮਾਂ ਨੇ ਦੋਹਾਂ ਭਰਾਵਾਂ ਵਿਚੋਂ ਮੈਨੂੰ ਚੁਣ ਪਿੰਡ ਦੇ ਗੁਰੂਦੁਆਰੇ ਪੜ੍ਹਨ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ। ਅਸੀਂ ਦੋ ਦਿਨ ਖੇਡਦੇ ਰਹੇ। ਕੋਈ ਮਾਸਟਰ ਨਹੀਂ ਆਇਆ। ਇੱਕ ਦਿਨ ਰੌਲਾ ਪੈ ਗਿਆ, "ਬਾਬਾ ਜੀ ਆ ਗਏ।" ਨੀਲਾ ਬਾਣਾ ਪਾਈ ਘੋੜੇ ਤੇ ਚੜ੍ਹੇ ਬਾਬਾ ਜੀ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ, "ਇਥੇ ਖੇਡਣ ਆਇਆਂ?" ਆਖਿਆ, "ਨਹੀਂ ਜੀ! ਇਥੇ ਪੜ੍ਹਦਾ ਹਾਂ।" ਆਖਣ ਲੱਗੇ, "ਜੇ ਪੜ੍ਹਦਾ ਏਂ ਤਾਂ ਫੇਰ ਸਬਕ ਸੁਣਾ।" ਅੱਗੋਂ ਆਖਿਆ, "ਸਬਕ ਤਾਂ ਤੁਸੀਂ ਅਜੇ ਪੜ੍ਹਾਇਆ ਹੀ ਨਹੀਂ।" ਘੋੜੇ ਤੇ ਚੜ੍ਹੇ ਚੜ੍ਹਾਇਆਂ ਹੱਥ ਫੜੇ ਨੇਜੇ ਨਾਲ ਭੋਏਂ ਤੇ ਪਹਿਲੋਂ ਏਕਾ ਵਾਹਿਆ ਫੇਰ ਉਚੀ ਛਤਰੀ ਵਾਲਾ ਊੜਾ ਤੇ ਆਖਣ ਲੱਗੇ, "ਆਖ ਇੱਕ ਓਅੰਕਾਰ!" ਇਹ ਤੇਰਾ ਪਹਿਲਾ ਸਬਕ ਏ। ਬਲਵੰਤ ਗਾਰਗੀ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਸਬਕ ਮੇਰੀ ਜਿੰਦਗੀ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਤੇ ਆਖਰੀ ਸਬਕ ਹੋ ਨਿੱਬੜਿਆ। ਬਾਕੀ ਦਾ ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਮੈਂ ਇਹਨਾਂ ਦੋ ਸਬਕਾਂ ਦੇ ਵਿਚ ਰਹਿ ਕੇ ਹੀ ਕੀਤਾ। ==ਚਿੱਠੀਆਂ ਪੱਤਰ== {{Quote|ਪਿਆਰੇ ਪ੍ਰੀਤਮ ਸਿੰਘ, ਤੇਰੀ ਚਿੱਠੀ ਮਿਲੀ । ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ [[ਸੰਤ ਸਿੰਘ ਸੇਖੋਂ]] ਦੇ 'ਅਭਿਨੰਦਨ ਗ੍ਰੰਥ' ਲਈ ਇਕ ਲੇਖ ਲਿਖਣ ਲਈ ਕਿਹਾ ਹੈ। ਮੈਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਭਿਨੰਦਨ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਤੋਂ ਸਖ਼ਤ ਨਫ਼ਰਤ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਦੱਬ ਕੇ ਝੋਲੀ-ਚੁੱਕੀ, ਝੂਠ ਦੇ ਪਲੰਦੇ, ਤੇ ਤਾਰੀਫ਼ਾਂ ਦੇ ਪੁਲ ਬੰਨ੍ਹੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਮੈਨੂੰ ਸੇਖੋਂ ਬਹੁਤ ਚੰਗਾ ਲਗਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਕਮਾਲ ਦਾ ਬੰਦਾ ਹੈ-ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਦਿਲ, ਖੁੱਲ੍ਹੀ ਸੋਚ, ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਹੱਥ। ਬਿਰਧ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਸੱਜਰੇ ਦਾ ਸੱਜਰਾ। ਇਸ ਬਾਬਾ ਬੋਹੜ ਦੀ ਛਾਂ ਹੇਠ ਸੈਂਕੜੇ ਆਲੋਚਕ, ਲੇਖਕ ਤੇ ਕਵੀ ਪਰਵਾਨ ਚੜ੍ਹੇ। ਸੇਖੋਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਧੂਣੀ 'ਚੋ ਬਹੁਤਾ ਕਰ ਕੇ ਤੀਵੀਆਂ ਨੂੰ ਹੀ ਸੁਆਹ ਦੀ ਚੂੰਢੀ ਬਖ਼ਸ਼ੀ ਭਾਵੇਂ ਬਹੁਤੀਆਂ ਬੀਬੀਆਂ ਵਿਚ ਕੋਈ ਕਲਾਤਮਕ ਚਿਣਗ ਘੱਟ ਹੀ ਜਾਗੀ। ਮੈਂ ਸੇਖੋਂ ਬਾਰੇ ਦੋ ਰੇਖਾ ਚਿੱਤ੍ਰ ਲਿਖੇ ਸਨ ਬਹੁਤ ਪਹਿਲਾਂ ਤੇ ਇਹ ਮੇਰੀ ਪੁਸਤਕ 'ਸ਼ਰਬਤ ਦੀਆਂ ਘੁੱਟਾਂ ਦੇ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਵਿਚ ਹਨ ਜਿਸ ਨੂੰ ਨਵਯੁਗ ਨੇ ਛਾਪਿਆ। ਆਪਣੇ ਮਿੱਤ੍ਰਾਂ ਬਾਰੇ ਮੈਂ ਇਹ ਚਿੱਤ੍ਰ ਬਹੁਤ ਸੋਚ ਵਿਚਾਰ ਕੇ ਲਿਖੇ ਸਨ। ਤੀਹ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਤੇਰੇ ਉਤੇ ਵੀ ਇਕ ਲੇਖ ਲਿਖਿਆ ਸੀ ਜੋ ਹੁਣ ਤੀਕ ਸਾਰਥਕ ਹੈ। ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਬਾਰੇ ਫਿਰ ਆਖ ਦੇਵਾਂ ਕਿ ਮੈਂ ਇਕੋ ਗ੍ਰੰਥ ਅੱਗੇ ਸਿਰ ਨਿਵਾਉਂਦਾ ਹਾਂ ਤੇ ਉਹ ਹੈ "ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ"। ਬਾਕੀ ਸਭ ਝੂਠ! ਤੇਰਾ ਮਿੱਤਰ ਬਲਵੰਤ ਗਾਰਗੀ}} == ਸਨਮਾਨ == * [[ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਪੁਰਸਕਾਰ]] (1962) * [[ਪਦਮ ਸ਼੍ਰੀ]] (1972) ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} {{ਪੰਜਾਬੀ ਲੇਖਕ}} {{ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਇਨਾਮ ਜੇਤੂ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ-ਭਾਸ਼ਾ ਲੇਖਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਟਕਕਾਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਇਨਾਮ ਜੇਤੂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਇਨਾਮ ਜੇਤੂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪਦਮ ਸ਼੍ਰੀ ਵਿਜੇਤਾ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1916]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 2003]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਰੰਗਕਰਮੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਨਾਵਲਕਾਰ]] q048qo2bgs8drhzyqsqxidbjkqg67kp 0 18220 838046 838045 2026-04-30T12:00:11Z ZDRX 46521 /* ਇਤਿਹਾਸ */ਸਮੱਗਰੀ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤੀ ਗਈ 838046 wikitext text/x-wiki {{Infobox Indian political party |party_name = '''ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਂਗਰਸ''' <br> भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस |logo =[[File:Indian National Congress hand logo.svg|150px]] |colorcode = {{Indian National Congress/meta/color}} |chairman = [[ਮੱਲਿਕਾਰਜੁਨ ਖੜਗੇ]] |vice-chairman = |ppchairman = |ppvice-chairman = |loksabha_leader =[[ਰਾਹੁਲ ਗਾਂਧੀ]] (ਵਿਰੋਧੀ ਧਿਰ ਦੇ ਨੇਤਾ) |rajyasabha_leader = [[ਮੱਲਿਕਾਰਜੁਨ ਖੜਗੇ]]<!--br />(ਵਿਰੋਧੀ ਧਿਰ ਦਾ ਨੇਤਾ)--> |foundation = {{Start date and years ago|df=yes|1885|12|28}} |headquarters = 24, [[ਅਕਬਰ ਰੋਡ]], [[ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ]] |publication = ''ਕਾਂਗਰਸ ਸੰਦੇਸ਼'' |students = [[ਕੌਮੀ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਸੰਗਠਨ]] |youth = [[ਭਾਰਤੀ ਯੁਵਾ ਕਾਂਗਰਸ]] |women = [[ਮਹਿਲਾ ਕਾਂਗਰਸ]] |labour = [[ਭਾਰਤੀ ਕੌਮੀ ਟ੍ਰੈਡ ਯੂਨੀਅਨ ਕਾਂਗਰਸ]] |ideology = [[ਲੁਭਾਊ]] <br/> [[ਲਿਬਰਲ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦ]] <br /> [[ਸੋਸ਼ਲ ਲੋਕਤੰਤਰ]]<br> [[ਡੈਮੋਕਰੈਟਿਕ ਸਮਾਜਵਾਦ]] <br> [[ਗਾਂਧੀਵਾਦੀ ਸਮਾਜਵਾਦ]]'' <br>'' ਅੰਦਰੂਨੀ ਧੜੇ: '' <br> {{•}} [[ਸੋਸ਼ਲ ਲਿਬਰਲ]] <br /> {{•}} [[ਧਰਮ ਨਿਰਪੱਖਤਾ]] {{•}} [[ਕੇਂਦਰਕ]] |international = |colours = ਕੇਸਰ ਚਿੱਟਾ ਹਰਾ |position = [[Centre]]<ref>{{cite web|url=http://www.elections.in/political-parties-in-india/indian-national-congress.html|title=Indian National Congress – about INC, history, symbol, leaders and more|publisher=Elections.in|date=7 February 2014|accessdate=3 May 2014|archive-date=24 ਦਸੰਬਰ 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181224234512/http://www.elections.in/political-parties-in-india/indian-national-congress.html%20|dead-url=yes}}</ref> |eci = ਕੌਮੀ ਪਾਰਟੀ<ref>{{cite web|title=List of Political Parties and Election Symbols main Notification Dated 18.01.2013|url=http://eci.nic.in/eci_main/ElectoralLaws/OrdersNotifications/ElecSym19012013_eng.pdf|publisher=Election Commission of India|accessdate=9 May 2013|location=India|year=2013}}</ref> |alliance = [[ਇੰਡੀਅਨ ਨੈਸ਼ਨਲ ਡਿਵੈਲਪਮੈਂਟਲ ਇਨਕਲੂਸਿਵ ਅਲਾਇੰਸ]] (INDIA) [[ਸੰਯੁਕਤ ਪ੍ਰਗਤੀਸ਼ੀਲ ਗਠਜੋੜ]] (ਯੂ ਪੀ UPA) |loksabha_seats = |rajyasabha_seats = |symbol = [[File:Hand INC.svg|150px]] |website = {{URL|http://www.inc.in/}} |abbreviation=ਕਾਂਗਰਸ|founder=[[ਐਲਨ ਔਕਟਾਵੀਅਨ ਹਿਊਮ|ਏ.ਓ. ਹਿਊਮ]]<br />[[ਵੋਮੇਸ਼ ਚੰਦਰ ਬੋਨਰਜੀ|ਡਬਲਯੂ.ਸੀ. ਬੋਨਰਜੀ]]<br />[[ਸੁਰੇਂਦਰਨਾਥ ਬੈਨਰਜੀ|ਐਸ.ਐਨ. ਬੈਨਰਜੀ]] <br />[[ਮੋਨੋਮੋਹਨ ਘੋਸ਼]]<br />[[ਵਿਲੀਅਮ ਵੈਡਰਬਰਨ]]<br />[[ਦਾਦਾਭਾਈ ਨੌਰੋਜੀ]]<br />[[ਬਦਰੂਦੀਨ ਤਾਇਬਜੀ]]<br />[[ਫਿਰੋਜ਼ਸ਼ਾਹ ਮਹਿਤਾ]]<br />[[ਦਿਨਸ਼ਾਵ ਐਡੁਲਜੀ ਵਾਚਾ|ਦਿਨਸ਼ਾਵ ਵਾਚਾ]]<br />[[ਮਹਾਦੇਵ ਗੋਵਿੰਦ ਰਾਨਾਡੇ|ਮਹਾਦੇਵ ਰਾਨਾਡੇ]]}} '''ਇੰਡੀਅਨ ਨੈਸ਼ਨਲ ਕਾਂਗਰਸ''' (INC), ਬੋਲਚਾਲ ਵਿੱਚ ਕਾਂਗਰਸ ਪਾਰਟੀ ਜਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਕਾਂਗਰਸ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਿਆਸੀ ਪਾਰਟੀ ਹੈ ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਭਾਰਤ ਦੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਡੂੰਘੀਆਂ ਹਨ। 28 ਦਸੰਬਰ 1885 ਨੂੰ ਸਥਾਪਿਤ, ਇਹ ਏਸ਼ੀਆ ਅਤੇ ਅਫਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਾਮਰਾਜ ਵਿੱਚ ਉਭਰਨ ਵਾਲੀ ਪਹਿਲੀ ਆਧੁਨਿਕ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦੀ ਲਹਿਰ ਸੀ। 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅੰਤ ਤੋਂ, ਅਤੇ ਖਾਸ ਕਰਕੇ 1920 ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ, ਕਾਂਗਰਸ ਭਾਰਤੀ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਅੰਦੋਲਨ ਦੀ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਨੇਤਾ ਬਣ ਗਈ। ਕਾਂਗਰਸ ਨੇ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਯੂਨਾਈਟਿਡ ਕਿੰਗਡਮ ਤੋਂ ਆਜ਼ਾਦੀ ਲਈ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਾਮਰਾਜ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਬਸਤੀਵਾਦ ਵਿਰੋਧੀ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦੀ ਅੰਦੋਲਨਾਂ ਨੂੰ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾ।<ref name="Rastogi">{{cite book| title=The nature and dynamics of factional conflict| url=https://archive.org/details/naturedynamicsof0000rast| publisher=Macmillan Co. of India| author=Rastogi, P.N.| year=1975| p.=69}}</ref><ref name="ParlDebates">{{cite conference| url=http://books.google.co.in/books?id=VzM3AAAAIAAJ| title=Parliamentary Debates| publisher=Council of States Secretariat| year=1976| p.=111| Vol.=98| Issue=1–9}}</ref><ref name="CongBibliog">{{cite book| title=Indian National Congress: A Select Bibliography| publisher=U.D.H. Publishing House| author=Gavit, Manikrao Hodlya; Chand, Attar| year=1989| pages=451}}</ref> ਕਾਂਗਰਸ ਇੱਕ "ਵੱਡਾ ਤੰਬੂ" ਪਾਰਟੀ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਭਾਰਤੀ ਸਿਆਸੀ ਸਪੈਕਟ੍ਰਮ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਬੈਠਾ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਪਾਰਟੀ ਨੇ ਆਪਣਾ ਪਹਿਲਾ ਇਜਲਾਸ 1885 ਵਿੱਚ ਬੰਬਈ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਜਿੱਥੇ ਡਬਲਯੂ.ਸੀ. ਬੋਨਰਜੀ ਨੇ ਇਸ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨਗੀ ਕੀਤੀ। 1947 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਕਾਂਗਰਸ ਇੱਕ ਕੈਚ-ਆਲ ਅਤੇ ਧਰਮ ਨਿਰਪੱਖ ਪਾਰਟੀ ਵਜੋਂ ਉਭਰੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਅਗਲੇ 50 ਸਾਲਾਂ ਲਈ ਭਾਰਤੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਉੱਤੇ ਹਾਵੀ ਰਿਹਾ। ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਪੰਡਿਤ ਜਵਾਹਰ ਲਾਲ ਨਹਿਰੂ ਨੇ ਯੋਜਨਾ ਕਮਿਸ਼ਨ ਬਣਾ ਕੇ, ਪੰਜ ਸਾਲਾ ਯੋਜਨਾਵਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕਰਕੇ, ਮਿਸ਼ਰਤ ਆਰਥਿਕਤਾ ਨੂੰ ਲਾਗੂ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਧਰਮ ਨਿਰਪੱਖ ਰਾਜ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰਕੇ ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਨੀਤੀਆਂ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕਰਨ ਲਈ ਕਾਂਗਰਸ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ। ==ਇਤਿਹਾਸ== [[File:Indian National Congress Flag.svg|thumb|ਪਾਰਟੀ ਦਾ ਮੌਜੂਦਾ ਝੰਡਾ]] [[File:1931 Flag of India.svg|thumb|ਇਹ ਝੰਡਾ 1931 ਵਿੱਚ ਅਪਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਦੌਰਾਨ [[ਆਜ਼ਾਦ ਹਿੰਦ ਸਰਕਾਰ|ਪ੍ਰੋਵਿਜ਼ਨਲ ਗਵਰਨਮੈਂਟ ਆਫ ਫ੍ਰੀ ਇੰਡੀਆ]] ਵੱਲੋਂ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ]] [[File:Marche sel.jpg|thumb|ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਨਮਕ ਸਤਿਆਗ੍ਰਹ ਦੌਰਾਨ ਕਾਂਗਰਸ ਕਾਰਕੁਨਾਂ ਨਾਲ]] [[ਇੰਡਿਅਨ ਨੈਸ਼ਨਲ ਕਾਂਗਰਸ]] ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ 1885 ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਜਦੋਂ ਦੇਸ਼ ਭਰ ਤੋਂ 72 ਪ੍ਰਤੀਨਿਧੀ [[ਮੁੰਬਈ|ਬੰਬੇ]] ਵਿੱਚ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ। ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧੀਆਂ ਵਿੱਚ [[ਦਾਦਾਭਾਈ ਨੌਰੋਜੀ]], [[ਸੁਰੇਂਦ੍ਰਨਾਥ ਬੈਨਰਜੀ]], [[ਬਦਰੁੱਦੀਨ ਤਿਆਬਜੀ]], [[ਫਿਰੋਜ਼ਸ਼ਾਹ ਮਹੇਤਾ]], [[ਡਬਲਯੂ. ਸੀ. ਬੈਨਰਜੀ]], [[ਐਸ. ਰਾਮਸਵਾਮੀ ਮੁਦਾਲੀਅਰ]],<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=rzWKAAAAMAAJ&q=Rao+Bahadur+Savalai+Mudaliar |title=The Encyclopaedia of Indian National Congress: 1885–1890, The founding fathers | author=A. Moin Zaidi |year=1976 |page=609 |language=en }}</ref> [[ਐਸ. ਸੁਬਰਮਣਿਆ ਆਈਅਰ]], ਅਤੇ [[ਰੋਮੇਸ਼ ਚੰਦਰ ਦੱਤ]] ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਅੰਗਰੇਜ਼ [[ਐਲਨ ਆਕਟੇਵੀਅਨ ਹਿਊਮ]], ਜੋ ਕਿ ਇੱਕ ਸਾਬਕਾ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਿਵਲ ਸਰਵੈਂਟ ਸੀ, ਵੀ ਇੰਡਿਅਨ ਨੈਸ਼ਨਲ ਕਾਂਗਰਸ ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕ ਮੈਂਬਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ। ===ਸਥਾਪਨਾ ਅਤੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਦਿਨ (1885–1905)=== {{More citations needed|date=December 2024}}[[File:A O Hume.jpg|right|150px|thumb|ਐਲਨ ਆਕਟੇਵੀਅਨ ਹਿਊਮ]] ਰਿਟਾਇਰਡ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ [[ਭਾਰਤੀ ਸਿਵਲ ਸਰਵਿਸ (ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਭਾਰਤ)|ਭਾਰਤੀ ਸਿਵਲ ਸਰਵਿਸ]] (ICS) ਅਧਿਕਾਰੀ [[ਐਲਨ ਆਕਟੇਵੀਅਨ ਹਿਊਮ]] ਨੇ ਪੜ੍ਹੇ-ਲਿਖੇ ਭਾਰਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਨਾਗਰਿਕ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਸੰਵਾਦ ਲਈ ਇੱਕ ਮੰਚ ਬਣਾਉਣ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਇੰਡਿਅਨ ਨੈਸ਼ਨਲ ਕਾਂਗਰਸ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ। [[1857 ਦੀ ਭਾਰਤੀ ਬਗਾਵਤ]] ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਭਾਰਤ ਦਾ ਨਿਯੰਤਰਣ [[ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਈਸਟ ਇੰਡੀਆ ਕੰਪਨੀ|ਈਸਟ ਇੰਡੀਆ ਕੰਪਨੀ]] ਤੋਂ [[ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਮਰਾਜ]] ਨੂੰ ਸੌਂਪ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਭਾਰਤ, ਜਿਸਨੂੰ [[ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਰਾਜ]] ਜਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਰਾਜ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਭਾਰਤੀਆਂ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਸ਼ਾਸਨ ਨੂੰ ਸਮਰਥਨ ਅਤੇ ਜਾਇਜ਼ ਠਹਿਰਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਸੀ, ਜੋ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਭਿਆਚਾਰ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਸੋਚ ਨਾਲ ਵਧੇਰੇ ਜਾਣੂ ਅਤੇ ਮਿੱਤਰਤਾਪੂਰਣ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਵਿਡੰਬਨਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਕਾਂਗਰਸ ਦੇ ਵਧਣ ਅਤੇ ਬਚੇ ਰਹਿਣ ਦੇ ਕੁਝ ਕਾਰਣ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਬਿਨਾ ਚੁਨੌਤੀ ਵਾਲੀ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਪ੍ਰਭੂਤਾ ਜਾਂ [[ਹੇਜਮਨੀ]] ਦੇ ਦੌਰ ਵਿੱਚ, ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਦੀ ਸਰਪਰਸਤੀ ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਭਾਸ਼ਾ ਆਧਾਰਿਤ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਭਾਰਤੀਆਂ ਅਤੇ ਐਂਗਲੋ-ਭਾਰਤੀਆਂ ਦੇ ਵਧਦੇ ਵਰਗ ਰਾਹੀਂ ਸਨ।{{citation needed| date=April 2014}} ਹਿਊਮ ਨੇ ਇੱਕ ਸੰਸਥਾ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਯਤਨ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਉਸਨੇ ਪਹਿਲਾਂ [[ਕਲਕੱਤਾ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਦੇ ਚੁਣੇ ਹੋਏ ਪੁਰਾਤਨ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨਾਲ ਸੰਪਰਕ ਕੀਤਾ। 1883 ਦੇ ਇੱਕ ਪੱਤਰ ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਲਿਖਿਆ ਕਿ, <blockquote>ਹਰ ਰਾਸ਼ਟਰ ਨੂੰ ਬਿਲਕੁਲ ਉਹੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਦੀ ਉਹ ਹੱਕਦਾਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜੇ ਤੁਸੀਂ, ਚੁਣੇ ਹੋਏ ਲੋਕ, ਜੋ ਕਿ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੇ ਪੱਧਰ ਦੇ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ, ਨਿੱਜੀ ਆਰਾਮ ਅਤੇ ਸਵਾਰਥੀ ਲਕਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਕੇ ਆਪਣੇ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਦੇਸ਼ ਲਈ ਵੱਧ ਆਜ਼ਾਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ, ਵਧੇਰੇ ਨਿਰਪੱਖ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ, ਆਪਣੇ ਮਾਮਲਿਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਵਿੱਚ ਵੱਡਾ ਹਿੱਸਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਸੰਘਰਸ਼ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ, ਤਾਂ ਅਸੀਂ, ਤੁਹਾਡੇ ਦੋਸਤ, ਗਲਤ ਹਾਂ ਅਤੇ ਸਾਡੇ ਵਿਰੋਧੀ ਸਹੀ ਹਨ, ਤਾਂ ਲਾਰਡ ਰਿਪਨ ਦੀਆਂ ਤੁਹਾਡੇ ਭਲੇ ਲਈ ਉੱਚੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਬੇਅਸਰ ਅਤੇ ਕਲਪਨਾਤਮਕ ਹਨ, ਤਾਂ ਇਸ ਵੇਲੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤਰੱਕੀ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਉਮੀਦਾਂ ਖਤਮ ਹਨ[,] ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਨਾ ਤਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਚੰਗੀ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਉਸਦਾ ਹੱਕਦਾਰ ਹੈ ਜਿਹੜੀ ਉਸਨੂੰ ਮਿਲ ਰਹੀ ਹੈ।<ref name="pattabhi1935">{{Citation | title=The History of the Indian National Congress | author=B. Pattabhi Sitaramayya | year=1935 | publisher=Working Committee of the Congress | url=https://archive.org/details/TheHistoryOfTheIndianNationalCongress |page=12}}</ref></blockquote> ਮਈ 1885 ਵਿੱਚ, ਹਿਊਮ ਨੇ [[viceroy#British India|ਵਾਇਸਰਾਏ]] ਦੀ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਕਿ ਇੱਕ "ਇੰਡਿਅਨ ਨੈਸ਼ਨਲ ਯੂਨੀਅਨ" ਬਣਾਈ ਜਾਵੇ, ਜੋ ਸਰਕਾਰ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੋਵੇਗੀ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਜਨਮਤ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਮੰਚ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰੇਗੀ। ਹਿਊਮ ਅਤੇ ਪੜ੍ਹੇ-ਲਿਖੇ ਭਾਰਤੀਆਂ ਦਾ ਇੱਕ ਸਮੂਹ 12 ਅਕਤੂਬਰ ਨੂੰ ਇਕੱਠੇ ਹੋਇਆ ਅਤੇ "An Appeal from the People of India to the Electors of Great Britain and Ireland" ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਵੋਟਰਾਂ ਨੂੰ [[1885 United Kingdom general election|1885 ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਜਨਰਲ ਚੋਣ]] ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਉਮੀਦਵਾਰਾਂ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਜੋ ਭਾਰਤੀਆਂ ਦੇ ਸਥਾਨਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀ ਸਹਾਨਭੂਤੀ ਰੱਖਦੇ ਸਨ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਮੁਹਿੰਮਾਂ ਲਈ ਭਾਰਤ 'ਤੇ ਲਗਾਏ ਗਏ ਕਰਾਂ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਕਾਨੂੰਨੀ ਸੁਧਾਰਾਂ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ।<ref name="riddick2006">{{Citation | title=The History of British India: a chronology | author=John F. Riddick | year=2006 | publisher=Greenwood Publishing Group | isbn=0-313-32280-5 | url=https://books.google.com/books?id=Es6x4u_g19UC}}</ref>{{Page needed|date=April 2014}} ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਹ ਅਪੀਲ ਅਸਫਲ ਰਹੀ ਅਤੇ ਕਈ ਭਾਰਤੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਇਸਨੂੰ "ਇੱਕ ਕਰੜਾ ਝਟਕਾ, ਪਰ ਇਹ ਸੱਚੀ ਸਮਝ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਲੜਾਈਆਂ ਆਪ ਲੜਣੀਆਂ ਪੈਣਗੀਆਂ" ਵਜੋਂ ਵੇਖਿਆ ਗਿਆ।<ref name="yasin1996">{{Citation | title=Emergence of nationalism, Congress, and separatism | author=Madhvi Yasin | year=1996 | publisher=Raj Publications | isbn=81-86208-05-4 | url=https://books.google.com/books?id=NiJuAAAAMAAJ}}</ref>{{Page needed|date=April 2014}} 28 ਦਸੰਬਰ 1885 ਨੂੰ, ਇੰਡਿਅਨ ਨੈਸ਼ਨਲ ਕਾਂਗਰਸ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਬੰਬੇ ਦੇ ਗੋਕੁਲਦਾਸ ਤੇਜਪਾਲ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਹੋਈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ 72 ਪ੍ਰਤੀਨਿਧੀਆਂ ਨੇ ਭਾਗ ਲਿਆ। ਹਿਊਮ ਨੇ ਜਨਰਲ ਸਕੱਤਰ ਦਾ ਪਦ ਸੰਭਾਲਿਆ ਅਤੇ [[Womesh Chunder Bonnerjee]] ਕਲਕੱਤਾ ਤੋਂ ਪ੍ਰਧਾਨ ਚੁਣੇ ਗਏ।<ref name="riddick2006" />{{Page needed|date=April 2014}} ਹਿਊਮ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਹੋਰ ਦੋ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਮੈਂਬਰ (ਦੋਵੇਂ ਸਕਾਟਲੈਂਡੀ ਸਿਵਲ ਸਰਵਿਸ ਅਧਿਕਾਰੀ) ਵੀ ਸਥਾਪਕ ਸਮੂਹ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਸਨ, [[ਵਿਲੀਅਮ ਵੇਡਰਬਰਨ]] ਅਤੇ ਜਸਟਿਸ (ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ, ਸਰ) [[ਸਰ ਜਾਨ ਜਾਰਡਿਨ, ਪਹਿਲਾ ਬੈਰੋਨੈਟ|ਜਾਨ ਜਾਰਡਿਨ]]। ਹੋਰ ਮੈਂਬਰ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ [[ਬੰਬੇ ਪ੍ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਸੀ|ਬੰਬੇ]] ਅਤੇ [[ਮਦਰਾਸ ਪ੍ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਸੀ|ਮਦਰਾਸ ਪ੍ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਸੀਜ਼]] ਤੋਂ ਹਿੰਦੂ ਸਨ।<ref name="riddick2006" />{{Page needed|date=April 2016}} {{clarify|date=November 2018|reason=So, who were the "Hindu" members? The names of the Brits are important, but not the Indians? Whole thing seems written from very British POV, seems a bit backwards.}} '''1885–1905 ਦੌਰਾਨ ਇੰਡਿਅਨ ਨੈਸ਼ਨਲ ਕਾਂਗਰਸ ਦੀਆਂ ਨੀਤੀਆਂ''' 1885 ਤੋਂ 1905 ਦੇ ਦਰਮਿਆਨ, ਇੰਡਿਅਨ ਨੈਸ਼ਨਲ ਕਾਂਗਰਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਾਲਾਨਾ ਅਧਿਵੇਸ਼ਨਾਂ ਵਿੱਚ ਕਈ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਪਾਸ ਕੀਤੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਸਤਾਵਾਂ ਰਾਹੀਂ, ਕਾਂਗਰਸ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਨਿਮਰ ਮੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਨਾਗਰਿਕ ਅਧਿਕਾਰ, ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕੀ, ਸੰਵਿਧਾਨਕ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕ ਨੀਤੀਆਂ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਪਾਸ ਕੀਤਿਆਂ ਪ੍ਰਸਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਕਾਂਗਰਸ ਦੇ ਕਾਰਜਕ੍ਰਮਾਂ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਬਾਰੇ ਵਿਚਾਰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। * ਨਾਗਰਿਕ ਅਧਿਕਾਰ: ਕਾਂਗਰਸ ਦੇ ਨੇਤਾਵਾਂ ਨੇ ਬੋਲਣ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰੈਸ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੇ ਮਹੱਤਵ ਨੂੰ ਸਮਝਿਆ, ਨਾਲ ਹੀ ਜਲੂਸ ਕੱਢਣ, ਮੀਟਿੰਗਾਂ ਕਰਨ ਅਤੇ ਹੋਰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਮੰਨਿਆ। * ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕੀ: ਕਾਂਗਰਸ ਦੇ ਨੇਤਾਵਾਂ ਨੇ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਕੁਝ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕੀ ਦੁਰਵਿਵਹਾਰਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਅਤੇ ਲੋਕ ਭਲਾਈ ਦੇ ਉਪਾਇਆ ਨੂੰ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਹਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਰਕਾਰੀ ਸੇਵਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀਆਂ ਦੀ ਨਿਯੁਕਤੀ ਉੱਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ। ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੀ ਰਾਹਤ ਲਈ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਬੈਂਕ ਖੋਲ੍ਹਣ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਵੀ ਦਿੱਤੇ ਗਏ। ਕਾਂਗਰਸ ਦੇ ਨੇਤਾਵਾਂ ਨੇ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਬਣਾਏ ਗਏ ਭੇਦਭਾਵਪੂਰਣ ਕਾਨੂੰਨਾਂ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਵੀ ਆਵਾਜ਼ ਉਠਾਈ। * ਸੰਵਿਧਾਨਕ: ਸੰਵਿਧਾਨਕ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਕਾਂਗਰਸ ਨੇਤਾਵਾਂ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੀਆਂ ਨਿਮਰ ਮੰਗਾਂ ਇਹ ਸਨ: ਵਿਧਾਨਕ ਕੌਂਸਲਾਂ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਵਧਾਈ ਜਾਵੇ; ਚੁਣੇ ਹੋਏ ਭਾਰਤੀ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧੀਆਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ। ਇੱਥੇ ਇਹ ਦੱਸਣਾ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੈ ਕਿ ਭਾਰਤ ਦੀ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਕਾਂਗਰਸ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੀਆਂ ਉਪਰੋਕਤ ਮੰਗਾਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਮਹੱਤਵ ਦਿੱਤਾ। * ਆਰਥਿਕ: ਆਰਥਿਕ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ, ਕਾਂਗਰਸ ਨੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਆਰਥਿਕ ਨੀਤੀਆਂ ਨੂੰ ਦੋਸ਼ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਜਾਇਦਾਦ ਦੀਆਂ ਕੀਮਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਆਰਥਿਕ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਪੈਦਾ ਹੋਈਆਂ ਜੋ ਭਾਰਤੀ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦੀਆਂ ਸਨ। ਕਾਂਗਰਸ ਨੇ ਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਆਰਥਿਕ ਸੁਧਾਰ ਲਈ ਕੁਝ ਖ਼ਾਸ ਸੁਝਾਅ ਵੀ ਦਿੱਤੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਆਧੁਨਿਕ ਉਦਯੋਗਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ, ਸਰਕਾਰੀ ਸੇਵਾਵਾਂ ਦੀ ਭਾਰਤੀਕਰਨ ਆਦਿ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਕਾਂਗਰਸ ਨੇ ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਗਰੀਬ ਵਰਗ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਹਿੱਤ ਲਈ ਲੂਣ ਕਰ (salt tax) ਨੂੰ ਰੱਦ ਕਰਨ ਦੀ ਮੰਗ ਵੀ ਕੀਤੀ। ====ਆਰਥਿਕ ਨੀਤੀ==== ਇੰਡਿਅਨ ਨੈਸ਼ਨਲ ਕਾਂਗਰਸ ਦੀਆਂ ਆਰਥਿਕ ਨੀਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ: * ਖੁੱਲ੍ਹੀ ਬਾਜ਼ਾਰ ਆਰਥਿਕਤਾ ਦੇ ਫਾਇਦਿਆਂ ਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਜ਼ੋਰ ਦੇਣ ਲਈ ਆਰਥਿਕ ਨੀਤੀਆਂ ਨੂੰ ਰੀਸੈਟ ਕਰਨਾ * ਧਨ ਸਿਰਜਣਾ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕਰਨਾ * ਅਮੀਰ, ਮੱਧ ਵਰਗ ਅਤੇ ਗਰੀਬਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਅਸਮਾਨਤਾ ਘਟਾਉਣਾ * ਨਿੱਜੀ ਅਤੇ ਕਾਰਗਰ ਸਰਕਾਰੀ ਖੇਤਰ ਦੇ ਉਦਯਮਾਂ ਦੁਆਰਾ ਚਲਾਈ ਜਾ ਰਹੀ ਵਾਧੇ ਦੀ ਗਤੀ ਨੂੰ ਤੇਜ਼ ਕਰਨਾ ====ਵਿਦੇਸ਼ ਨੀਤੀ==== [[ਭਾਰਤ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ]] ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ, [[ਇੰਡਿਅਨ ਨੈਸ਼ਨਲ ਕਾਂਗਰਸ]] ਨੇ ਸਪਸ਼ਟ ਤੌਰ 'ਤੇ [[ਵਿਦੇਸ਼ ਨੀਤੀ]] ਸੰਬੰਧੀ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤੇ ਸਨ। [[ਰੇਜਾਊਲ ਕਰੀਮ ਲਸਕਰ]], ਜੋ ਕਿ [[ਭਾਰਤੀ ਵਿਦੇਸ਼ ਨੀਤੀ]] ਦੇ ਵਿਦਵਾਨ ਅਤੇ [[ਇੰਡਿਅਨ ਨੈਸ਼ਨਲ ਕਾਂਗਰਸ]] ਦੇ ਵਿਚਾਰਕ ਹਨ, ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ, "ਇੰਡਿਅਨ ਨੈਸ਼ਨਲ ਕਾਂਗਰਸ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਤੋਂ ਤੁਰੰਤ ਬਾਅਦ ਹੀ ਇਸਨੇ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਮਾਮਲਿਆਂ ਬਾਰੇ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਸਨ। 1885 ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਪਹਿਲੇ ਅਧਿਵੇਸ਼ਨ ਵਿੱਚ, ਇੰਡਿਅਨ ਨੈਸ਼ਨਲ ਕਾਂਗਰਸ ਨੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਭਾਰਤੀ ਸਰਕਾਰ ਦੁਆਰਾ ਉੱਪਰੀ ਬਰਮਾ ਦੇ ਵਿਲੀਨੀਕਰਨ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕੀਤੀ ਸੀ।"<ref>{{cite book|last1=Laskar|first1=Rejaul Karim|title=India's Foreign Policy: An Introduction|date=2013|publisher=Paragon International Publishers|location=New Delhi|isbn=978-93-83154-06-7|page=5}}</ref> ====ਮੁਸਲਿਮ ਪ੍ਰਤੀਕਿਰਿਆ==== ਕਈ ਮੁਸਲਿਮ ਕਮਿਊਨਟੀ ਦੇ ਨੇਤਾ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸ਼ਿਕਸ਼ਾਵਿਦ [[ਸਈਦ ਅਹਿਮਦ ਖਾਨ]], ਕਾਂਗਰਸ ਨੂੰ ਨਕਾਰਾਤਮਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਵੇਖਦੇ ਸਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਸਦੀ ਮੈਂਬਰਸ਼ਿਪ ਵਿੱਚ ਹਿੰਦੂਆਂ ਦੀ ਬਹੁਮਤ ਸੀ।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=-Z9ODwAAQBAJ&pg=PT94|title=Discovery of Prehistory Ancient India: Krishna & Radha|first=Dr Jagat K.|last=Motwani|year=2018|publisher=iUniverse|isbn=9781532037900|via=Google Books}}</ref> [[ਹਿੰਦੂ]] ਕਮਿਊਨਟੀ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਨੇਤਾਵਾਂ ਵੀ ਵਿਰੋਧੀ ਸਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਕਾਂਗਰਸ ਨੂੰ ਯੂਰਪੀ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤਕ ਦਖਲਅੰਦਾਜ਼ੀ ਦਾ ਸਮਰਥਕ ਮੰਨਦੇ ਸਨ।<ref name="auto">{{Cite journal|url=http://www.jstor.org/stable/20078547|title=On the Origins of the Indian National Congress: A Case Study of Cross-Cultural Synthesis|author=Hanes, W. Travis|year=1993|journal=Journal of World History|volume=4|issue=1|pages=69–98|jstor=20078547}}</ref> ਭਾਰਤ ਦੇ ਆਮ ਲੋਕ ਇਸਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰ ਨਹੀਂ ਸਨ ਜਾਂ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਇਸ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਨਹੀਂ ਸਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਕਾਂਗਰਸ ਨੇ ਕਦੇ ਵੀ ਗਰੀਬੀ, ਸਿਹਤ ਸੇਵਾਵਾਂ ਦੀ ਘਾਟ, ਸਮਾਜਿਕ ਦਬਾਅ ਅਤੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਰਕਾਰ ਦੁਆਰਾ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਚਿੰਤਾਵਾਂ ਦੀ ਪੱਖਪਾਤੀ ਅਣਦੇਖੀ ਵਰਗੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ। ਕਾਂਗਰਸ ਵਰਗੀਆਂ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਐਲੀਟ, ਪੜ੍ਹੇ-ਲਿਖੇ ਅਤੇ ਧਨਾਢ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸੰਸਥਾ ਵਜੋਂ ਦੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।<ref name="auto"/> ====ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦ ਦਾ ਉਭਾਰ==== [[File:1st INC1885.jpg|right|300px|thumb|ਇੰਡਿਅਨ ਨੈਸ਼ਨਲ ਕਾਂਗਰਸ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਅਧਿਵੇਸ਼ਨ, ਬੰਬੇ, 28–31, ਦਸੰਬਰ, 1885]] ਕਾਂਗਰਸ ਦੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਵਿੱਚ ਉਭਰਨ ਵਾਲੀ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦੀ ਭਾਵਨਾ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਪ੍ਰਗਟਾਵੇ ਉਸ ਵੇਲੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਏ ਜਦੋਂ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਸੰਗਠਨਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧਿਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ, ਕਾਨੂੰਨ ਬਣਾਉਣ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਰਾਏ ਦੇਣ ਅਤੇ ਵੋਟ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਉਭਰੀ। ਕਾਂਗਰਸ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਵਫ਼ਾਦਾਰ ਮੰਨਦੇ ਸਨ, ਪਰ ਉਹ ਆਪਣੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਸ਼ਾਸਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਰਗਰਮ ਭੂਮਿਕਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ, ਭਾਵੇਂ ਕਿ ਉਹ ਸਮਰਾਜ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੀ ਕਿਉਂ ਨਾ ਰਹੇ ਹੋਣ।<ref name="auto1"/> ਇਸ ਦੀ ਮੂਰਤੀਕਰਣ [[ਦਾਦਾਭਾਈ ਨੌਰੋਜੀ]] ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਈ ਦਿੱਤੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਈ ਲੋਕ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਭਾਰਤੀ ਰਾਜਨੇਤਾ ਵਜੋਂ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਨੌਰੋਜੀ ਨੇ ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਹਾਊਸ ਆਫ ਕਾਮਨਜ਼ ਦੀ ਚੋਣ ਲੜੀ ਅਤੇ ਜਿੱਤੀ ਵੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਹ ਇਸਦਾ ਪਹਿਲਾ ਭਾਰਤੀ ਮੈਂਬਰ ਬਣੇ। ਇਹ ਗੱਲ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਚੋਣ ਪ੍ਰਚਾਰ ਵਿੱਚ ਨੌਜਵਾਨ, ਉਤਸ਼ਾਹੀ ਭਾਰਤੀ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਕਰਕੁਨਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ [[ਮੁਹੰਮਦ ਅਲੀ ਜਿੰਨਾਹ]] ਦਾ ਸਹਿਯੋਗ ਮਿਲਿਆ, ਇਸ ਗੱਲ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਨਵੀਂ ਭਾਰਤੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਦੀ ਸੋਚ ਕਿੱਥੇ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਚੁੱਕੀ ਸੀ।<ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-india-52829458|title=The Grand Old Man of India who became Britain's first Asian MP|publisher=BBC News|date=4 July 2020}}</ref> [[ਬਾਲ ਗੰਗਾਧਰ ਤਿਲਕ]] ਉਹਨਾਂ ਪਹਿਲੇ ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ''[[ਸਵਰਾਜ]]'' ਨੂੰ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਮੰਜ਼ਿਲ ਵਜੋਂ ਅਪਣਾਇਆ। ਤਿਲਕ ਨੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਔਪਨਿਵੇਸ਼ਿਕ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦਾ ਕੜਾ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਮੰਨਦੇ ਸਨ ਕਿ ਇਹ ਭਾਰਤ ਦੀ ਸਭਿਆਚਾਰ, ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਮੁੱਲਾਂ ਨੂੰ ਅਣਡਿੱਠਾ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬੇਇਜ਼ਤੀ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦੀਆਂ ਲਈ ਅਭਿਵਕਤੀ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੇ ਇਨਕਾਰ ਅਤੇ ਆਮ ਭਾਰਤੀਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਭੂਮਿਕਾ ਜਾਂ ਆਵਾਜ਼ ਨਾ ਮਿਲਣ ਕਾਰਨ ਨਾਰਾਜ਼ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ''ਸਵਰਾਜ'' ਨੂੰ ਕੁਦਰਤੀ ਅਤੇ ਇਕੱਲਾ ਹੱਲ ਮੰਨਿਆ: ਹਰ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਚੀਜ਼ ਦਾ ਤਿਆਗ, ਜੋ ਭਾਰਤੀ ਅਰਥਵਿਵਸਥਾ ਨੂੰ ਆਰਥਿਕ ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਤੋਂ ਬਚਾਏਗਾ ਅਤੇ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਭਾਰਤ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਵੱਲ ਲੈ ਕੇ ਜਾਵੇਗਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਉਭਰਦੇ ਹੋਏ ਜਨਨੇਤਾਵਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ [[ਬਿਪਿਨ ਚੰਦਰ ਪਾਲ]] ਅਤੇ [[ਲਾਲਾ ਲਾਜਪਤ ਰਾਇ]], [[ਅਰਬਿੰਦੋ ਘੋਸ਼]], [[ਵੀ. ਓ. ਚਿਦੰਬਰਮ ਪਿੱਲੈ]] ਵੱਲੋਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਵੀ ਇਹੀ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਧੀਨ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਚਾਰ ਵੱਡੇ ਰਾਜ—ਮਦਰਾਸ, ਬੰਬੇ, ਬੰਗਾਲ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਖੇਤਰ—ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਮੰਗ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦ ਨੂੰ ਆਕਾਰ ਦੇਣ ਲੱਗੇ।<ref name="auto1">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=p2qFYxtq3GYC&pg=PA55|title=Freedom Fighters of India (in Four Volumes)|first=M. G.|last=Agrawal|date=2008|publisher=Gyan Publishing House|isbn=9788182054684|via=Google Books}}</ref> ਮੋਡਰੇਟ ਨੇਤਾਵਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ [[ਗੋਪਾਲ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਗੋਖਲੇ]], [[ਫਿਰੋਜ਼ਸ਼ਾਹ ਮਹੇਤਾ]], ਅਤੇ ਦਾਦਾਭਾਈ ਨੌਰੋਜੀ, ਨੇ ਵਾਰਤਾਲਾਪ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਸੰਵਾਦ ਲਈ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਨਾਲ ਅਪੀਲ ਕੀਤੀ। ਗੋਖਲੇ ਨੇ ਤਿਲਕ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਕੀਤੀ ਕਿ ਉਹ ਹਿੰਸਾ ਅਤੇ ਅਸ਼ਾਂਤੀ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। 1906 ਵਿੱਚ ਕਾਂਗਰਸ ਵਿੱਚ ਜਨਤਕ ਮੈਂਬਰਸ਼ਿਪ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਅਤੇ ਇਸ ਕਰਕੇ ਤਿਲਕ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਮਰਥਕਾਂ ਨੂੰ ਪਾਰਟੀ ਛੱਡਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।<ref>The moderates, led by [[Gopal Krishna Gokhale]], [[Pherozeshah Mehta]], and Dadabhai Naoroji, held firm to calls for negotiations and political dialogue. Gokhale criticized Tilak for encouraging acts of violence and disorder. The Congress of 1906 did not have public membership, and thus Tilak and his supporters were forced to leave the party.</ref> ਤਿਲਕ ਦੀ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ ਨਾਲ, ਭਾਰਤੀ ਹਮਲੇ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਆਸਾਂ ਰੁਕ ਗਈਆਂ। ਕਾਂਗਰਸ ਨੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਭਰੋਸਾ ਗਵਾ ਦਿੱਤਾ। ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਨੇ 1906 ਵਿੱਚ [[ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਮੁਸਲਿਮ ਲੀਗ]] ਬਣਾਈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਕਾਂਗਰਸ ਨੂੰ ਭਾਰਤੀ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਲਈ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਣਉਚਿਤ ਮੰਨਦੇ ਸਨ।<ref name="auto1"/> ===ਪਹਿਲਾ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ: ਰੂਹ ਲਈ ਲੜਾਈ=== [[File:Annie Besant.png|thumbnail|right|ਐਨੀ ਬੇਸੈਂਟ ਭਾਰਤੀ ਸੰਘਰਸ਼ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਯੂਰਪੀ ਸਨ।]] ਜਦੋਂ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਨੇ [[ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਭਾਰਤੀ ਫੌਜ]] ਨੂੰ [[ਪਹਿਲਾ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ]] ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ, ਤਾਂ ਇਸ ਨੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤ, ਦੇਸ਼-ਪੱਧਰੀ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਚਰਚਾ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ। ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵੱਧਣ ਲੱਗੀ।<ref>{{Cite web|url=https://www.indiatoday.in/fyi/story/indian-soldiers-world-war-one-germany-british-army-1026848-2017-07-28|title=World War I: Role of Indian Army in Britain's victory over Germany|date=28 July 2017|website=India Today}}</ref> ਵੰਡਿਆ ਹੋਇਆ ਕਾਂਗਰਸ 1916 ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ [[ਲਖਨਊ ਅਧਿਵੇਸ਼ਨ]] ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਇਕੱਠਾ ਹੋਇਆ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਬਾਲ ਗੰਗਾਧਰ ਤਿਲਕ ਅਤੇ ਮੁਹੰਮਦ ਅਲੀ ਜਿੰਨਾਹ ਦੇ ਯਤਨ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ।<ref>{{Cite news |url=https://scroll.in/article/968926/the-tilak-jinnah-pact-embodied-communal-harmony-that-is-much-needed-in-modern-day-india|title=The Tilak-Jinnah pact embodied communal harmony that is much needed in modern-day India|first=Sudheendra|last=Kulkarni|work=Scroll.in}}</ref> ਤਿਲਕ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਕਾਫ਼ੀ ਹੱਦ ਤੱਕ ਨਰਮ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਹੁਣ ਉਹ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਨਾਲ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਸੰਵਾਦ ਦੇ ਪੱਖ ਵਿੱਚ ਸਨ। ਉਹ, ਨੌਜਵਾਨ [[ਮੁਹੰਮਦ ਅਲੀ ਜਿੰਨਾਹ]] ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀਮਤੀ [[ਐਨੀ ਬੇਸੈਂਟ]] ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ, [[ਹੋਮ ਰੂਲ ਮੂਵਮੈਂਟ]] ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ ਤਾਂ ਜੋ ''ਹੋਮ ਰੂਲ'' — ਆਪਣੇ ਹੀ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀਆਂ ਦੀ ਭਾਗੀਦਾਰੀ — ਦੀ ਮੰਗ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕੇ, ਜੋ ਕਿ ''ਸਵਰਾਜ'' ਦਾ ਪੂਰਵਰੂਪ ਸੀ। ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਹੋਮ ਰੂਲ ਲੀਗ ਸਮਰਾਜ ਦੇ ਅੰਦਰ ਡੋਮੀਨੀਅਨ ਦਰਜੇ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰਨ ਲਈ ਬਣਾਈ ਗਈ ਸੀ।<ref name="auto2"/> ਪਰ ਇਕ ਹੋਰ ਭਾਰਤੀ ਨੇ, ਇਕ ਹੋਰ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ, ਕਾਂਗਰਸ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰਨੀ ਸੀ। [[ਮੋਹਨਦਾਸ ਗਾਂਧੀ]] ਇੱਕ ਵਕੀਲ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦੱਖਣੀ ਅਫਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਦੱਖਣੀ ਅਫਰੀਕੀ ਭੇਦਭਾਵਪੂਰਣ ਕਾਨੂੰਨਾਂ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਭਾਰਤੀਆਂ ਦੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੀ ਸਫਲ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ ਸੀ। 1915 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਵਾਪਸ ਆ ਕੇ, ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਭਾਰਤੀ ਸਭਿਆਚਾਰ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸ, ਇਸਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਮੁੱਲਾਂ ਅਤੇ ਜੀਵਨਸ਼ੈਲੀ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਦਿੱਤਾ ਤਾਂ ਜੋ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਨੂੰ ਸ਼ਕਤੀ ਮਿਲ ਸਕੇ, ਅਤੇ ਅਹਿੰਸਾ ਅਤੇ [[ਨਾਗਰਿਕ ਅਣਆਗਿਆਕਾਰੀ]] ਦੇ ਸੰਕਲਪ ਨਾਲ, ਉਸਨੇ ਇੱਕ ਸ਼ਬਦ ਘੜਿਆ, ''[[ਸਤਿਆਗ੍ਰਹ]]''।<ref>{{Cite news |url=https://www.deccanherald.com/opinion/the-making-of-gandhi-in-south-africa-and-after-852712.html|title=The making of Gandhi in South Africa and after|date=23 June 2020|work=Deccan Herald}}</ref> ====ਚੰਪਰਣ ਅਤੇ ਖੇਡਾ==== {{main|ਚੰਪਰਣ ਸਤਿਆਗ੍ਰਹ|ਖੇਡਾ ਸਤਿਆਗ੍ਰਹ}} ਮੋਹਨਦਾਸ ਕਰਮਚੰਦ ਗਾਂਧੀ, ਜੋ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਵਜੋਂ ਹੋਰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਏ, ਨੇ ਚੰਪਰਣ ਅਤੇ ਖੇਡਾ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਨੂੰ ਹਰਾਉਣ ਵਿੱਚ ਸਫਲਤਾ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਪਹਿਲੀ ਜਿੱਤ ਮਿਲੀ।<ref>{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/news/national/karnataka/gandhi-fought-the-british-with-weapons-of-truth-non-violence/article29577336.ece|title=Gandhi fought the British with weapons of truth, non-violence|newspaper=The Hindu|date=2 October 2019}}</ref> ਫਿਰ ਇੰਡਿਅਨ ਨੈਸ਼ਨਲ ਕਾਂਗਰਸ ਨੇ ਉਸ ਆੰਦੋਲਨ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕੀਤਾ; ਭਾਰਤੀਆਂ ਨੂੰ ਉਸ ਸੰਸਥਾ ਦੇ ਕੰਮ ਕਰਨ 'ਤੇ ਭਰੋਸਾ ਮਿਲਿਆ ਕਿ ਉਸ ਦੇ ਰਾਹੀਂ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਨੂੰ ਰੋਕਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਦੇਸ਼ ਭਰ ਤੋਂ ਲੱਖਾਂ ਨੌਜਵਾਨ ਕਾਂਗਰਸ ਦੀ ਮੈਂਬਰਸ਼ਿਪ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਏ।{{citation needed|date=October 2015}} ====ਰੂਹ ਲਈ ਲੜਾਈ==== ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਨੇਤਾਵਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਪੂਰਾ ਵਰਗ ਗਾਂਧੀ ਨਾਲ ਅਸਹਿਮਤ ਸੀ। [[ਬਿਪਿਨ ਚੰਦਰ ਪਾਲ]], [[ਮੁਹੰਮਦ ਅਲੀ ਜਿੰਨਾਹ]], [[ਐਨੀ ਬੇਸੈਂਟ]], [[ਬਾਲ ਗੰਗਾਧਰ ਤਿਲਕ]] ਸਭ ਨੇ ਨਾਗਰਿਕ ਅਣਆਗਿਆਕਾਰੀ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਕੀਤੀ। ਪਰ ਗਾਂਧੀ ਨੂੰ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦੀਆਂ ਦੀ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਪੀੜ੍ਹੀ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਸੀ।<ref name="auto2">{{cite book | last=Singh | first=M.K. | title=Encyclopaedia of Indian War of Independence, 1857–1947: Birth of Indian National Congress : establishment of Indian National Congress | publisher=Anmol Publications| year=2009 | isbn=978-81-261-3745-9 | url=https://books.google.com/books?id=IlYwAQAAIAAJ}}</ref> 1918, 1919 ਅਤੇ 1920 ਵਿੱਚ ਹੋਈਆਂ ਕਈ ਅਧਿਵੇਸ਼ਨਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਵਿੱਚ, ਜਿੱਥੇ ਪੁਰਾਣੀ ਅਤੇ ਨਵੀਂ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਅਤੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਚਰਚਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਟਕਰਾਈਆਂ, ਗਾਂਧੀ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਨੌਜਵਾਨ ਸਮਰਥਕਾਂ ਨੇ ਕਾਂਗਰਸ ਦੇ ਆਮ ਮੈਂਬਰਾਂ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸ਼ਾਸਨ ਦਾ ਸਿੱਧਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਨ ਲਈ ਜੋਸ਼ ਅਤੇ ਊਰਜਾ ਭਰ ਦਿੱਤੀ।<ref name="auto2"/> 1919 ਦੇ [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਕਤਲੇਆਮ]] ਦੀ ਤ੍ਰਾਸਦੀ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਹੋਈਆਂ ਦੰਗਿਆਂ ਨਾਲ, ਭਾਰਤੀ ਗੁੱਸਾ ਅਤੇ ਜਜ਼ਬਾਤ ਸਪਸ਼ਟ ਅਤੇ ਉਗਰ ਹੋ ਗਏ।<ref>{{Cite news|last=Prakash|first=Gyan|date=2019-04-13|title=Opinion {{!}} The Massacre That Led to the End of the British Empire|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2019/04/13/opinion/1919-amrtisar-british-empire-india.html|access-date=2021-08-24|issn=0362-4331}}</ref> ਮੋਹਨਦਾਸ ਕੇ. ਗਾਂਧੀ ਨੂੰ ਇੰਡਿਅਨ ਨੈਸ਼ਨਲ ਕਾਂਗਰਸ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਵਜੋਂ ਚੁਣੇ ਜਾਣ ਨਾਲ, ਪਾਰਟੀ ਦੀ ਰੂਹ ਲਈ ਲੜਾਈ ਜਿੱਤੀ ਗਈ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਦੀ ਕਿਸਮਤ ਲਈ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਰਸਤਾ ਤੈਅ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।<ref name="auto2"/> ਲੋਕਮਾਨਯ ਤਿਲਕ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ''ਆਧੁਨਿਕ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪਿਤਾ'' ਕਿਹਾ ਸੀ, 1920 ਵਿੱਚ ਦੇਹਾਂਤ ਕਰ ਗਏ, ਅਤੇ ਗੋਪਾਲ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਗੋਖਲੇ ਚਾਰ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਦੇਹਾਂਤ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਸਨ।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=i7yKAAAAMAAJ&q=Lokmanya+Tilak,+whom+Gandhi+had+called+The+Father+of+Modern+India+died+in+1920,+and+Gopal+Krishna+Gokhale+had+died+four+years+earlier.|title = Indian Political Parties|year = 1984|publisher = Meenakshi Prakashan}}</ref> [[ਮੋਤੀਲਾਲ ਨੇਹਰੂ]], [[ਲਾਲਾ ਲਾਜਪਤ ਰਾਇ]] ਅਤੇ ਕੁਝ ਹੋਰ ਮਹਾਨ ਨੇਤਾਵਾਂ ਨੇ ਗਾਂਧੀ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕੀਤਾ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਪੱਕੇ ਨਹੀਂ ਸਨ ਕਿ ਉਹ ਤਿਲਕ ਅਤੇ ਗੋਖਲੇ ਵਾਂਗ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੁਣ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਰਾਹ ਦਿਖਾਉਣਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗਾਂਧੀ ਦੀ ਕਾਂਗਰਸ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਸੀ।{{citation needed|date=October 2015}} ===ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਦਾ ਯੁੱਗ=== [[File:Mahadev Desai and Gandhi 2 1939.jpg|right|thumb|210px|ਮੋਹਨਦਾਸ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦੀਆਂ ਦੀ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਪੀੜ੍ਹੀ ਅਤੇ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਕਿਸਮ ਦੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ।]]ਗਾਂਧੀਜੀ ਨੇ 1919 ਤੋਂ 1948 ਤੱਕ ਭਾਰਤੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੇ ਸੰਘਰਸ਼ 'ਤੇ ਦਬਦਬਾ ਬਣਾਇਆ ਰੱਖਿਆ। ਇਸੇ ਕਾਰਨ ਇਸ ਸਮੇਂ ਨੂੰ ਭਾਰਤੀ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਗਾਂਧੀ ਯੁੱਗ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ, ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਨੇ [[ਇੰਡਿਅਨ ਨੈਸ਼ਨਲ ਕਾਂਗਰਸ]] 'ਤੇ ਦਬਦਬਾ ਬਣਾਇਆ ਰੱਖਿਆ, ਜੋ ਆਪਣੀ ਵਾਰੀ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੇ ਅੱਗੇ ਅੱਗੇ ਸੀ। ਗਾਂਧੀ 1915 ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ ਅਤੇ 1923 ਵਿੱਚ ਇੰਡਿਅਨ ਨੈਸ਼ਨਲ ਕਾਂਗਰਸ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ। ===ਵਿਸਤਾਰ ਅਤੇ ਪੁਨਰ-ਸੰਗਠਨ=== ਪਹਿਲੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਤੋਂ ਕੁਝ ਸਾਲ ਬਾਅਦ, ਚੰਪਰਣ ਅਤੇ ਖੇਡਾ ਵਿੱਚ ਗਾਂਧੀ ਦੀ ਸਫਲਤਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਉਤਸ਼ਾਹ ਦੇ ਕਾਰਨ ਕਾਂਗਰਸ ਕਾਫ਼ੀ ਵਧ ਗਈ। ਭਾਰਤ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਿੱਸਿਆਂ ਤੋਂ ਨੇਤਾਵਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਪੀੜ੍ਹੀ ਉਭਰੀ, ਜੋ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗਾਂਧੀਵਾਦੀ ਸਨ [[ਸਰਦਾਰ ਵੱਲਭਭਾਈ ਪਟੇਲ]], [[ਰਾਜੇਂਦਰ ਪ੍ਰਸਾਦ]], [[ਚਕ੍ਰਵਰਤੀ ਰਾਜਗੋਪਾਲਾਚਾਰੀ]], [[ਨਰਹਾਰੀ ਪਰੀਖ]], [[ਮਹਾਦੇਵ ਦੇਸਾਈ]] — ਨਾਲ ਹੀ ਗਾਂਧੀ ਦੀ ਸਰਗਰਮ ਅਗਵਾਈ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਤੀਖੇ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦੀ — [[ਚਿੱਤਰੰਜਨ ਦਾਸ]], [[ਸੁਭਾਸ਼ ਚੰਦਰ ਬੋਸ]], [[ਐਸ. ਸ੍ਰੀਨਿਵਾਸ ਅਈਅੰਗਾਰ|ਸ੍ਰੀਨਿਵਾਸ ਅਈਅੰਗਾਰ]]।{{citation needed|date=October 2015}} ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਕਾਂਗਰਸ ਨੂੰ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਅਧਾਰਿਤ ਇੱਕ ਐਲੀਟ ਪਾਰਟੀ ਤੋਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸੰਸਥਾ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ:{{citation needed|date=October 2015}} * ਮੈਂਬਰਸ਼ਿਪ ਫੀਸ ਨੂੰ ਕਾਫ਼ੀ ਘਟਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। * ਕਾਂਗਰਸ ਨੇ ਭਾਰਤ ਭਰ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਰਾਜ ਇਕਾਈਆਂ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀਆਂ — ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ''ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਕਾਂਗਰਸ ਕਮੇਟੀਆਂ'' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ — ਜੋ ਭਾਸ਼ਾਈ ਸਮੂਹਾਂ ਦੇ ਅਧਾਰ 'ਤੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਆਪਣੇ ਹੀ ਰਾਜਾਂ ਦੀ ਬਣਤਰ 'ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਸਨ। PCCs ''[[ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ]], [[ਕਰਨਾਟਕ]], [[ਗੁਜਰਾਤ]]'' ਲਈ ਉਭਰੀਆਂ — ਇਹੋ ਜਿਹੇ ਰਾਜ ਜੋ ਉਸ ਵੇਲੇ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ ਸਨ ਅਤੇ ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਰਿਆਸਤਾਂ ਵਿੱਚ ਫੈਲੇ ਹੋਏ ਸਨ ਜੋ [[ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਭਾਰਤ]] ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਸਨ। * ਜਾਤੀ, ਨਸਲ, ਧਰਮ ਅਤੇ ਲਿੰਗ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਕਾਂਗਰਸ ਮੈਂਬਰਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਸਾਰੇ ਪੁਰਾਣੇ ਭੇਦਭਾਵ ਖਤਮ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਗਏ — ਸਰਵ-ਭਾਰਤੀ ਏਕਤਾ 'ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। * ਮਾਤਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਨੂੰ ਕਾਂਗਰਸ ਮੀਟਿੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਅਧਿਕਾਰਕ ਵਰਤੋਂ ਅਤੇ ਸਨਮਾਨ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ — ਖ਼ਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ''[[ਉਰਦੂ ਭਾਸ਼ਾ|ਉਰਦੂ]]'', ਜਿਸਨੂੰ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ''[[ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ]]'' ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ, ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਕਾਂਗਰਸ ਕਮੇਟੀ ਵੱਲੋਂ ਵਰਤੋਂ ਲਈ ਅਪਣਾਇਆ ਗਿਆ। * ਹਰ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਨੇਤ੍ਰਿਤਵ ਦੇ ਅਹੁਦੇ ਅਤੇ ਦਫ਼ਤਰ ਚੋਣਾਂ ਰਾਹੀਂ ਭਰੇ ਜਾਣਗੇ, ਨਿਯੁਕਤੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਨਹੀਂ। ਲੋਕਤੰਤਰ ਦੀ ਇਸ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਨੇ ਪਾਰਟੀ ਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਜੀਵੰਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ, ਆਮ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨੂੰ ਆਵਾਜ਼ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀਆਂ ਨੂੰ ਲੋਕਤੰਤਰ ਵਿੱਚ ਕੀਮਤੀ ਅਭਿਆਸ ਦਿੱਤਾ। * ਨੇਤ੍ਰਿਤਵ ਲਈ ਯੋਗਤਾ ਦਾ ਨਿਰਧਾਰਣ ਮੈਂਬਰ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਮਾਜਿਕ ਕੰਮ ਅਤੇ ਸੇਵਾ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇਗਾ, ਨਾ ਕਿ ਉਸਦੀ ਦੌਲਤ ਜਾਂ ਸਮਾਜਿਕ ਦਰਜੇ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ।{{citation needed|date=October 2015}} ====ਸਮਾਜਿਕ ਵਿਕਾਸ==== 1920 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੌਰਾਨ, ਐਮ. ਕੇ. ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਦਸਾਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਕਾਂਗਰਸ ਸੇਵਕਾਂ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਭਰ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਸਮਾਜਿਕ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਹੱਲ ਕਰਨ ਲਈ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸੰਗਠਿਤ ਕੰਮਾਂ ਨੂੰ ਅਪਣਾਉਣ ਲਈ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕੀਤਾ। ਕਾਂਗਰਸ ਕਮੇਟੀਆਂ ਅਤੇ ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਆਸ਼ਰਮਾਂ ਦੇ ਜਾਲ ਦੇ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਨ ਹੇਠਾਂ [[ਗੁਜਰਾਤ]], [[ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ]], [[ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]], [[ਬਿਹਾਰ]] ਅਤੇ [[ਤਮਿਲ ਨਾਡੂ]] ਵਿੱਚ, ਕਾਂਗਰਸ ਨੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ:{{citation needed|date=October 2015}} * [[ਅਛੂਤਪਣ]] ਅਤੇ ਜਾਤੀ ਅਧਾਰਿਤ ਭੇਦਭਾਵ * ਸ਼ਰਾਬਖੋਰੀ * ਗੰਦਗੀ ਵਾਲੀਆਂ ਸਥਿਤੀਆਂ ਅਤੇ ਸਫਾਈ ਦੀ ਘਾਟ * ਸਿਹਤ ਸੇਵਾਵਾਂ ਅਤੇ ਚਿਕਿਤਸਾ ਸਹਾਇਤਾ ਦੀ ਘਾਟ * [[ਪੁਰਦਾ ਪ੍ਰਥਾ]] ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ ਦਾ ਦਬਾਅ * ਅਨਪੜ੍ਹਤਾ, ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸਕੂਲਾਂ ਅਤੇ ਕਾਲਜਾਂ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਨਾਲ * ਗਰੀਬੀ, [[ਖਾਦੀ]] ਕੱਪੜੇ ਅਤੇ [[ਕੁੱਟੀਰ ਉਦਯੋਗ]] ਦੇ ਪ੍ਰਸਾਰ ਨਾਲ ਐਮ. ਕੇ. ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਇਸ ਗਹਿਰੇ ਕੰਮ ਨੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਆਸ਼ਰਮਾਂ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਨੇ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਨਮਾਨ ਵਜੋਂ ਮਹਾਤਮਾ, ਅਰਥਾਤ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ, ਕਿਹਾ ਗਿਆ। ===ਸੱਤਾ ਵੱਲ ਉਤਥਾਨ (1937–1942)=== {{More citations needed|date=December 2024}}[[File:Katni1.jpg|left|thumb|350px| [[ਕਟਨੀ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪੁਰਾਣੀ ਇਮਾਰਤ ਜੋ [[ਸਵਰਾਜ|ਭਾਰਤ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ]] ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ [[ਨੇਹਰੂ]], [[ਗਾਂਧੀ]] ਅਤੇ [[ਸੁਭਾਸ਼ ਚੰਦਰ ਬੋਸ]] ਦੀਆਂ ਮੂਰਤੀਆਂ ਹਨ ]] [[ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਐਕਟ 1935]] ਦੇ ਤਹਿਤ, ਕਾਂਗਰਸ ਨੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਸੱਤਾ ਦਾ ਅਨੁਭਵ [[ਭਾਰਤੀ ਪ੍ਰਾਂਤੀ ਚੋਣਾਂ, 1937|1937 ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਾਂਤੀ ਚੋਣਾਂ]] ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਨੇ ਬੇਹੱਦ ਵਧੀਆ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਜਿੱਥੇ ਚੋਣਾਂ ਹੋਈਆਂ ਉਹਨਾਂ ਗਿਆਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਅੱਠ ਪ੍ਰਾਂਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸੱਤਾ ਵਿੱਚ ਆ ਗਈ। ਇਸਦੀ ਅੰਦਰੂਨੀ ਸੰਰਚਨਾ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾਵਾਂ ਅਤੇ ਸੋਚਾਂ ਵਿੱਚ ਖਿੜੀ। ਧਿਆਨ ਕੁਝ ਹੱਦ ਤੱਕ ਪੂਰੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਲਈ ਇਕਮਾਤਰ ਸਮਰਪਣ ਤੋਂ ਹਟ ਕੇ, ਦੇਸ਼ ਦੇ ਭਵਿੱਖੀ ਸ਼ਾਸਨ ਬਾਰੇ ਸੋਚ ਅਤੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਵੱਲ ਵੀ ਮੋੜਿਆ ਗਿਆ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਜਦੋਂ ਵਾਇਸਰਾਏ ਲਾਰਡ ਲਿਨਲਿਥਗੋ ਨੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਚੁਣੇ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧੀਆਂ ਨਾਲ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਸਲਾਹ-ਮਸ਼ਵਰੇ ਦੇ ਭਾਰਤ ਨੂੰ [[ਦੂਜਾ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਯੁੱਧਰਤ ਪੱਖ ਵਜੋਂ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਤਾਂ ਕਾਂਗਰਸ ਦੀਆਂ ਮੰਤਰਾਲਿਆਂ ਨੇ ਅਸਤੀਫ਼ਾ ਦੇ ਦਿੱਤਾ।{{citation needed|date=October 2015}} [[ਸੁਭਾਸ਼ ਚੰਦਰ ਬੋਸ]] ਦੇ ਕਟਰ ਸਮਰਥਕ, ਜੋ ਸਮਾਜਵਾਦ ਅਤੇ ਸਰਗਰਮ ਕ੍ਰਾਂਤੀ 'ਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਰੱਖਦੇ ਸਨ, 1938 ਵਿੱਚ ਬੋਸ ਦੇ ਕਾਂਗਰਸ ਪ੍ਰਧਾਨ ਚੁਣੇ ਜਾਣ ਨਾਲ ਹੇਰਾਰਕੀ ਵਿੱਚ ਉੱਪਰ ਚੜ੍ਹ ਗਏ।{{citation needed|date=October 2015}} ====ਪਰੰਪਰਾਵਾਦੀ==== ਇੱਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਅਨੁਸਾਰ, ਪਰੰਪਰਾਵਾਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ, ਭਾਵੇਂ ਕਿ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਅਰਥ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ, ਕਾਂਗਰਸੀ ਨੇਤਾਵਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸਰਦਾਰ ਵੱਲਭਭਾਈ ਪਟੇਲ, ਰਾਜੇਂਦਰ ਪ੍ਰਸਾਦ, ਸੀ. ਰਾਜਗੋਪਾਲਾਚਾਰੀ, ਪੁਰੁਸ਼ੋਤਮ ਦਾਸ ਟੰਡਨ, ਖਾਨ ਅਬਦੁਲ ਗਫ਼ਫਾਰ ਖਾਨ ਅਤੇ ਮੌਲਾਨਾ ਆਜ਼ਾਦ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਜੋ ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਸਾਥੀ ਅਤੇ ਅਨੁਯਾਈ ਵੀ ਸਨ। ਸਰਕਾਰ ਨਾਲ ਟਕਰਾਵਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰਕੇ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੰਗਠਨਾਤਮਕ ਤਾਕਤ ਅਣਵਿਵਾਦਿਤ ਅਤੇ ਸਾਬਤ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਕਿ 1939 ਦੀ ਚੋਣ ਜਿੱਤਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਬੋਸ ਨੇ ਕਾਂਗਰਸ ਪ੍ਰਧਾਨੀ ਤੋਂ ਅਸਤੀਫ਼ਾ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਕਿਉਂਕਿ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਨੇਤਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਉਸਦੇ ਪ੍ਰਤੀ ਭਰੋਸੇ ਦੀ ਘਾਟ ਸੀ। ਇੱਕ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ, 1938 ਦੀ ਚੋਣ ਵਿੱਚ, ਹਾਲਾਂਕਿ, ਬੋਸ ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਸਮਰਥਨ ਨਾਲ ਚੁਣੇ ਗਏ ਸਨ। 1939 ਵਿੱਚ ਇਹ ਮਤਭੇਦ ਉਭਰੇ ਕਿ ਕੀ ਬੋਸ ਨੂੰ ਦੂਜਾ ਕਾਰਜਕਾਲ ਮਿਲਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜਵਾਹਰਲਾਲ ਨੇਹਰੂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗਾਂਧੀ ਹਮੇਸ਼ਾ ਬੋਸ ਤੋਂ ਵੱਧ ਤਰਜੀਹ ਦਿੰਦੇ ਸਨ, ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਦੂਜਾ ਕਾਰਜਕਾਲ ਭੋਗ ਚੁੱਕੇ ਸਨ। ਬੋਸ ਦੇ ਆਪਣੇ ਮਤਭੇਦ ਇਸ ਗੱਲ 'ਤੇ ਕੇਂਦਰਿਤ ਸਨ ਕਿ ਅਹਿੰਸਕ ਤਰੀਕਿਆਂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨੂੰ ਕਿਹੜੀ ਜਗ੍ਹਾ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇ। ਜਦੋਂ ਉਸਨੇ ਦੂਜੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਦੌਰਾਨ ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬੀ ਏਸ਼ੀਆ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਫੌਜ ਬਣਾਈ, ਤਾਂ ਉਸਨੇ ਗਾਂਧੀ ਦਾ ਨਾਮ ਲਿਆ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰਾਸ਼ਟਰ ਦਾ ਪਿਤਾ ਕਿਹਾ।{{citation needed|date=October 2015}} ਇਹ ਕਹਿਣਾ ਗਲਤ ਹੋਵੇਗਾ ਕਿ ਕਥਿਤ ਪਰੰਪਰਾਵਾਦੀ ਨੇਤਾ ਸਿਰਫ਼ ਭਾਰਤੀ, ਏਸ਼ੀਆਈ ਜਾਂ, ਮੌਲਾਨਾ ਆਜ਼ਾਦ ਅਤੇ [[ਖਾਨ ਅਬਦੁਲ ਗਫ਼ਫਾਰ ਖਾਨ]] ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ, ਇਸਲਾਮੀ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦੀ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਵਿਰਾਸਤ ਤੋਂ ਹੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਲੈਂਦੇ ਸਨ। ਉਹ, ਜ਼ਾਕਿਰ ਹੁਸੈਨ ਅਤੇ ਈ. ਡਬਲਿਊ. ਆਰਯਨਾਯਕਮ ਵਰਗੇ ਸ਼ਿਕਸ਼ਾਵਿਦਾਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਇਹ ਮੰਨਦੇ ਸਨ ਕਿ ਸਿੱਖਿਆ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਿੱਤੀ ਜਾਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਕਿ ਸਿੱਖਣ ਵਾਲੇ ਆਪਣੇ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਚੀਜ਼ਾਂ ਬਣਾਉਣ ਅਤੇ ਅਜਿਹੀਆਂ ਹੁਨਰ ਸਿੱਖਣ ਦੇ ਯੋਗ ਹੋਣ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਖੁਦ-ਨਿਰਭਰ ਬਣਾਉਣ। ਇਹ ਸਿੱਖਿਆ ਪੱਧਤੀ ਮਿਸਰ ਦੇ ਕੁਝ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਅਪਣਾਈ ਗਈ ਸੀ। (ਵੇਖੋ Reginald Reynolds, Beware of Africans)। ਜ਼ਾਕਿਰ ਹੁਸੈਨ ਕੁਝ ਯੂਰਪੀ ਸ਼ਿਕਸ਼ਾਵਿਦਾਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਸਨ ਅਤੇ ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਸਮਰਥਨ ਨਾਲ ਇਸ ਪਹੁੰਚ ਨੂੰ ਭਾਰਤੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਅੰਦੋਲਨ ਦੁਆਰਾ ਲਾਗੂ ਕੀਤੇ ਗਏ ਬੇਸਿਕ ਐਜੂਕੇਸ਼ਨ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਜੋੜ ਸਕੇ। ਉਹ ਮੰਨਦੇ ਸਨ ਕਿ ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰ ਲਈ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਣਾਲੀ, ਅਰਥਵਿਵਸਥਾ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਨਿਆਂ ਦਾ ਮਾਡਲ ਖਾਸ ਸਥਾਨਕ ਲੋੜਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜਦਕਿ ਬਹੁਤੇ ਲੋਕ ਪੱਛਮੀ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਅਤੇ ਸਮਾਜਵਾਦ ਦੇ ਸਮਾਜਿਕ-ਆਰਥਿਕ ਸਮਾਨਤਾ ਦੇ ਲਾਭਾਂ ਲਈ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਸਨ, ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਮਾਡਲਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਨਾਲ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਹੋਣ ਦੇ ਵਿਰੋਧੀ ਸਨ।{{citation needed|date=October 2015}} ===ਅੰਤਿਮ ਲੜਾਈਆਂ=== <!-- Image with unknown copyright status removed: [[File:QUITIN7.JPG|left|thumb|Quit India procession at Bangalore]] --> ਕਾਂਗਰਸ ਦੇ ਆਖਰੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਘਟਨਾਕ੍ਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਆਜ਼ਾਦੀ ਵੱਲ ਆਖਰੀ ਕਦਮ ਅਤੇ ਧਰਮ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਵੰਡ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ।{{citation needed|date=October 2015}} ====ਭਾਰਤ ਛੱਡੋ==== {{See also|ਭਾਰਤ ਛੱਡੋ ਆੰਦੋਲਨ}} [[ਚਕ੍ਰਵਰਤੀ ਰਾਜਗੋਪਾਲਾਚਾਰੀ]], ਜੋ ਕਿ [[ਤਮਿਲ ਨਾਡੂ]] ਤੋਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਨੇਤਾ ਸਨ, ਨੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਯੁੱਧ ਪ੍ਰਯਾਸਾਂ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕਰਨ ਦੀ ਖੁੱਲ੍ਹੀ ਵਕਾਲਤ ਕਰਨ ਲਈ ਕਾਂਗਰਸ ਤੋਂ ਅਸਤੀਫ਼ਾ ਦੇ ਦਿੱਤਾ। ਇਹ 1942 ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਸੀ।{{citation needed|date=October 2015}} ====ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਫੌਜ ਮੁਕੱਦਮੇ==== [[ਆਈਐਨਏ ਮੁਕੱਦਮੇ]] 1946 ਦੌਰਾਨ, ਕਾਂਗਰਸ ਨੇ [[ਆਈਐਨਏ ਰੱਖਿਆ ਕਮੇਟੀ]] ਬਣਾਉਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਨੇ [[ਆਜ਼ਾਦ ਹਿੰਦ]] ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਸੈਨਿਕਾਂ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਦੀ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਨਾਲ ਵਕਾਲਤ ਕੀਤੀ। ਕਮੇਟੀ ਨੇ ਕਾਂਗਰਸ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਟੀਮ ਦੇ ਗਠਨ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਵਕੀਲਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ [[ਭੂਲਾਭਾਈ ਦੇਸਾਈ]], [[ਆਸਫ ਅਲੀ]], ਅਤੇ [[ਜਵਾਹਰਲਾਲ ਨੇਹਰੂ]] ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। Quit India Bill 8 ਅਗਸਤ 1942 ਨੂੰ ਪਾਸ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।{{citation needed|date=October 2015}} ====ਰਾਇਲ ਇੰਡਿਅਨ ਨੇਵੀ ਬਗਾਵਤ==== ਕਾਂਗਰਸ ਦੇ ਕੁਝ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਮਲਾਹਾਂ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕੀਤਾ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ [[ਰਾਇਲ ਇੰਡਿਅਨ ਨੇਵੀ ਬਗਾਵਤ]] ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਜਦੋਂ ਬਗਾਵਤ ਅਸਫਲ ਹੋ ਗਈ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਨਾਜ਼ੁਕ ਮੋੜ 'ਤੇ ਆਪਣਾ ਸਮਰਥਨ ਵਾਪਸ ਲੈ ਲਿਆ।{{citation needed|date=October 2015}} ====ਭਾਰਤ ਦੀ ਵੰਡ==== {{Main|ਭਾਰਤ ਦੀ ਵੰਡ ਦਾ ਵਿਰੋਧ}} ਕਾਂਗਰਸ ਦੇ ਅੰਦਰ, ਵੰਡ ਦਾ ਵਿਰੋਧ [[ਖਾਨ ਅਬਦੁਲ ਗਫ਼ਫਾਰ ਖਾਨ]], [[ਸੈਫੁੱਦੀਨ ਕਿਚਲੂ]], [[ਡਾ. ਖਾਨ ਸਾਹਿਬ]] ਅਤੇ ਉਹ ਕਾਂਗਰਸੀ ਨੇਤਾ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ ਜੋ ਉਹਨਾਂ ਪ੍ਰਾਂਤਾਂ ਤੋਂ ਸਨ ਜੋ ਅਟੱਲ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣਨ ਵਾਲੇ ਸਨ। [[ਮੌਲਾਨਾ ਆਜ਼ਾਦ]], ਜੋ ਕਿ ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਇਸਲਾਮੀ ਵਿਦਵਾਨ ਸਨ, ਨੇ ਸਿਧਾਂਤਕ ਤੌਰ 'ਤੇ [[ਭਾਰਤ ਦੀ ਵੰਡ ਦਾ ਵਿਰੋਧ|ਵੰਡ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ]], ਪਰ ਉਹ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਨੇਤ੍ਰਿਤਵ ਨੂੰ ਰੋਕਣਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ; ਉਹ ਭਾਰਤ ਵਾਲੇ ਪਾਸੇ ਰਹਿਣਾ ਪਸੰਦ ਕਰਦੇ ਸਨ। {{citation needed|date=October 2015}} ===1947–1952: ਤਬਦੀਲੀ=== <!-- Unsourced image removed: [[File:Sardar Vallabhbhai Patel.jpg|framepx100|Right|thumb|Sardar Vallabhbhai Patel was the Deputy Prime Minister of India]] --> <!-- Unsourced image removed: [[File:Nehru firstspeech.jpg|thumb|250px|Jawaharlal Nehru making his first speech in Independent India]] --> ====ਸੰਵਿਧਾਨ==== ਅਸੈਂਬਲੀ ਅਤੇ ਸੰਵਿਧਾਨੀ ਚਰਚਾਵਾਂ ਵਿੱਚ, ਕਾਂਗਰਸ ਦਾ ਰਵੱਈਆ ਸਮਾਵੇਸ਼ਤਾ ਅਤੇ ਉਦਾਰਵਾਦ ਨਾਲ ਚਿੰਨ੍ਹਿਤ ਸੀ। ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਕੁਝ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਭਾਰਤੀਆਂ ਨੂੰ, ਜੋ ਰਾਜ ਦੇ ਵਫ਼ਾਦਾਰ ਅਤੇ ਉਦਾਰਵਾਦੀ ਸਨ, ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਅਹੁਦਿਆਂ 'ਤੇ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਭਾਰਤੀ ਸਿਵਲ ਸਰਵਿਸ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ 'ਤੇ ਕੋਈ ਸਜ਼ਾਮੁਲਕ ਨਿਯੰਤਰਣ ਨਹੀਂ ਲਾਇਆ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਸ਼ਾਸਨ ਅਤੇ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦੀ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਨੂੰ ਦਬਾਉਣ ਵਿੱਚ ਰਾਜ ਦੀ ਮਦਦ ਕੀਤੀ ਸੀ।{{citation needed|date=October 2015}} ਕਾਂਗਰਸ-ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਅਸੈਂਬਲੀ ਨੇ [[ਬੀ.ਆਰ. ਅੰਬੇਡਕਰ]], ਜੋ ਕਿ ਕਾਂਗਰਸ ਦੇ ਇੱਕ ਕੜੇ ਆਲੋਚਕ ਸਨ, ਨੂੰ ਸੰਵਿਧਾਨ ਮਸੌਦਾ ਕਮੇਟੀ ਦਾ ਅਧਿਆਕਸ਼ ਬਣਾਇਆ। [[ਸ਼ਿਆਮਾ ਪ੍ਰਸਾਦ ਮੁਖਰਜੀ]], ਇੱਕ [[ਹਿੰਦੂ ਮਹਾਸਭਾ]] ਨੇਤਾ, ਉਦਯੋਗ ਮੰਤਰੀ ਬਣੇ।<ref>{{Cite web |title=Shyama Prasad Mukherjee, the barrister who founded Bharatiya Janta Party |url=https://www.indiatoday.in/education-today/gk-current-affairs/story/remembering-shyama-prasad-mukherjee-the-founder-of-bharatiya-jana-sangh-that-later-became-bharatiya-janta-party-1563356-2019-07-06 |access-date=2024-03-10 |website=India Today |date=6 July 2019 |language=en}}</ref> ਕਾਂਗਰਸ ਆਪਣੇ ਮੂਲ ਵਾਅਦਿਆਂ 'ਤੇ ਡਟੀ ਰਹੀ ਅਤੇ ਇੱਕ ਐਸਾ ਸੰਵਿਧਾਨ ਲਾਗੂ ਕੀਤਾ ਜਿਸਨੇ ਅਛੂਤਪਣ ਅਤੇ ਜਾਤ, ਧਰਮ ਜਾਂ ਲਿੰਗ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਭੇਦਭਾਵ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਸਿੱਖਿਆ ਨੂੰ ਅਧਿਕਾਰ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਕਾਂਗਰਸ ਸਰਕਾਰਾਂ ਨੇ [[ਜ਼ਮੀੰਦਾਰ]] ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਨੂੰ ਗੈਰਕਾਨੂੰਨੀ ਕਰਾਰ ਦਿੱਤਾ, ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਮਜ਼ਦੂਰੀਆਂ ਤੈਅ ਕੀਤੀਆਂ ਅਤੇ ਹੜਤਾਲ ਕਰਨ ਅਤੇ ਮਜ਼ਦੂਰ ਯੂਨੀਅਨਾਂ ਬਣਾਉਣ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰ ਨੂੰ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਦਿੱਤੀ।{{citation needed|date=October 2015}} ====ਨੇਤ੍ਰਿਤਵ ਵਿੱਚ ਬਦਲਾਅ==== 1947 ਵਿੱਚ, ਕਾਂਗਰਸ ਦੀ ਅਧਿਆਕਸ਼ਤਾ [[ਜੀਵਤਰਾਮ ਕ੍ਰਿਪਲਾਨੀ]] ਨੂੰ ਮਿਲੀ, ਜੋ ਇੱਕ ਵਰਿਸ਼ਠ ਗਾਂਧੀਵਾਦੀ ਅਤੇ ਨੇਹਰੂ ਅਤੇ ਪਟੇਲ ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਸਾਥੀ ਸਨ। ਭਾਰਤ ਦੇ ਇਸ ਦੋਹਰੇ ਨੇਤ੍ਰਿਤਵ ਨੇ 1947, 1948 ਅਤੇ 1949 ਦੀਆਂ ਅਧਿਆਕਸ਼ੀ ਚੋਣਾਂ ਦੇ ਜੇਤੂ ਲਈ ਨਿਰਪੱਖਤਾ ਅਤੇ ਪੂਰਾ ਸਮਰਥਨ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ।{{citation needed|date=October 2015}} ਹਾਲਾਂਕਿ, ਨੇਹਰੂ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਗੁੱਟ ਅਤੇ ਪਟੇਲ ਅਤੇ ਕਾਂਗਰਸ ਦੇ ਪਰੰਪਰਾਵਾਦੀਆਂ ਵਿਚਕਾਰ 1950 ਦੀ ਚੋਣ ਵਿੱਚ ਟਕਰਾਅ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਿਆ। ਨੇਹਰੂ ਨੇ [[ਪੁਰੁਸ਼ੋਤਮ ਦਾਸ ਟੰਡਨ]] ਦੀ ਉਮੀਦਵਾਰੀ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਨ ਲਈ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਲਾਬੀ ਕੀਤੀ, ਜਿਸਨੂੰ ਉਹ ਇੱਕ [[ਹਿੰਦੂ]] ਪੁਨਰਜਾਗਰਣਵਾਦੀ ਮੰਨਦੇ ਸਨ ਜਿਸਦੇ ਹਿੰਦੂ-ਮੁਸਲਿਮ ਸੰਬੰਧਾਂ ਬਾਰੇ "ਸਮੱਸਿਆਪੂਰਨ" ਵਿਚਾਰ ਸਨ। ਨੇਹਰੂ ਨੇ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਟੰਡਨ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਲਈ ਕ੍ਰਿਪਲਾਨੀ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕੀਤਾ, ਪਰ ਇਸ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਪਟੇਲ ਨਾਲ ਸ਼ਾਇਸਤਗੀ ਨਹੀਂ ਬਰਤੀ।{{citation needed|date=October 2015}} ਪਟੇਲ ਦੇ ਅਪਰੋਕਸ਼ ਸਮਰਥਨ ਨਾਲ (ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਪਟੇਲ ਦੇ ਘਰੇਲੂ ਰਾਜ [[ਗੁਜਰਾਤ]] ਵਿੱਚ, ਜਿੱਥੇ ਪਟੇਲ ਦੇ ਕੰਮ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਕ੍ਰਿਪਲਾਨੀ ਨੂੰ ਇੱਕ ਵੀ ਵੋਟ ਨਹੀਂ ਮਿਲੀ), ਟੰਡਨ ਨੇ ਕਠਿਨ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਿੱਚ ਜਿੱਤ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ ਨੇਹਰੂ ਨੇ ਅਸਤੀਫ਼ਾ ਦੇਣ ਦੀ ਧਮਕੀ ਦਿੱਤੀ। ਪਟੇਲ ਦੇ ਮਨਾਉਣ ਨਾਲ, ਨੇਹਰੂ ਨੇ ਅਸਤੀਫ਼ਾ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ।{{citation needed|date=October 2015}} ਹਾਲਾਂਕਿ, 1950 ਵਿੱਚ ਪਟੇਲ ਦੀ ਮੌਤ ਨਾਲ ਸੰਤੁਲਨ ਸਦਾ ਲਈ ਨੇਹਰੂ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿੱਚ ਝੁਕ ਗਿਆ। ਕ੍ਰਿਪਲਾਨੀ, ਸੀ. ਰਾਜਗੋਪਾਲਾਚਾਰੀ ਅਤੇ ਟੰਡਨ ਹਾਸੀਏ 'ਤੇ ਚਲੇ ਗਏ, ਅਤੇ ਕਾਂਗਰਸ ਪਾਰਟੀ ਦੀ ਚੋਣੀ ਸਫਲਤਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨੇਹਰੂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਅਤੇ ਲੋਕਪ੍ਰਿਯਤਾ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੋ ਗਈ। 1952 ਦੀ ਚੋਣ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਜਿੱਤ ਨਾਲ, ਕਾਂਗਰਸ ਭਾਰਤ ਦੀ ਮੁੱਖ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਪਾਰਟੀ ਬਣ ਗਈ।{{citation needed|date=October 2015}} === ਨੇਹਰੂ ਯੁੱਗ (1952–1964) === {{see also|ਲਾਲ ਬਹਾਦੁਰ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀਤਾ}} [[File:Nehrucon.jpg|thumb|alt=See caption |[[ਜਵਾਹਰਲਾਲ ਨੇਹਰੂ|ਨੇਹਰੂ]] [[ਭਾਰਤ ਦਾ ਸੰਵਿਧਾਨ|ਭਾਰਤੀ ਸੰਵਿਧਾਨ]] 'ਤੇ ਦਸਤਖ਼ਤ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਲਗਭਗ 1950]] 1951 ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ 1964 ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਮੌਤ ਤੱਕ, [[ਜਵਾਹਰਲਾਲ ਨੇਹਰੂ]] ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਨੇਤਾ ਰਹੇ। ਕਾਂਗਰਸ ਨੇ 1951–52, 1957 ਅਤੇ 1962 ਦੀਆਂ ਲੋਕ ਸਭਾ ਚੋਣਾਂ ਵਿੱਚ ਭਾਰੀ ਜਿੱਤਾਂ ਨਾਲ ਸੱਤਾ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ।<ref name=career>{{cite web|title=Nehru Years in Indian Politics|url=http://www.sps.ed.ac.uk/__data/assets/pdf_file/0005/38480/WP16_Suranjan_Das.pdf|website=sps.ed.ac.uk|publisher=School of Social and Political Science, Edinburgh|access-date=23 June 2014|archive-date=24 September 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924105051/http://www.sps.ed.ac.uk/__data/assets/pdf_file/0005/38480/WP16_Suranjan_Das.pdf|url-status=dead}}</ref> ਆਪਣੇ ਕਾਰਜਕਾਲ ਦੌਰਾਨ, ਨੇਹਰੂ ਨੇ [[ਆਯਾਤ ਬਦਲ ਉਦਯੋਗੀਕਰਨ]] 'ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਨੀਤੀਆਂ ਲਾਗੂ ਕੀਤੀਆਂ ਅਤੇ ਇੱਕ [[ਮਿਸ਼ਰਤ ਅਰਥਵਿਵਸਥਾ]] ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕੀਤਾ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਰਕਾਰ-ਨਿਯੰਤਰਿਤ [[ਸਰਕਾਰੀ ਖੇਤਰ]] ਅਤੇ [[ਨਿੱਜੀ ਖੇਤਰ]] ਇਕੱਠੇ ਮੌਜੂਦ ਸਨ।<ref name="economic policy">{{cite web|title=Economic Ideology of Jawaharlal Nehru|url=http://www.epw.in/system/files/pdf/1964_16/29-30-31/economic_ideology_of_jawaharlal_nehru.pdf|website=www.epw.in|publisher=Economic and Political Weekly|access-date=23 June 2014}}</ref> ਉਹ ਮੰਨਦੇ ਸਨ ਕਿ ਮੂਲ ਅਤੇ ਭਾਰੀ ਉਦਯੋਗਾਂ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਭਾਰਤੀ ਅਰਥਵਿਵਸਥਾ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਅਤੇ ਆਧੁਨਿਕੀਕਰਨ ਲਈ ਬੁਨਿਆਦੀ ਹੈ।<ref name=career /> ਨੇਹਰੂ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਨਿਵੇਸ਼ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਰਕਾਰੀ ਖੇਤਰ ਦੇ ਉਦਯੋਗਾਂ—ਸਟੀਲ, ਲੋਹਾ, ਕੋਇਲਾ ਅਤੇ ਬਿਜਲੀ—ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਸਬਸਿਡੀਆਂ ਅਤੇ ਸੁਰੱਖਿਆਵਾਦੀ ਨੀਤੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕੀਤਾ।<ref name="economic policy" /> ਨੇਹਰੂ ਨੇ ਧਰਮਨਿਰਪੇਕਤਾ, [[ਸਮਾਜਵਾਦੀ]] ਆਰਥਿਕ ਪ੍ਰਥਾਵਾਂ ਜੋ ਰਾਜ-ਚਲਿਤ ਉਦਯੋਗੀਕਰਨ 'ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਸਨ, ਅਤੇ ਇੱਕ [[ਗੈਰ-ਜੁੜਿਆ ਅੰਦੋਲਨ|ਗੈਰ-ਜੁੜੀ]] ਅਤੇ ਗੈਰ-ਟਕਰਾਅ ਵਾਲੀ ਵਿਦੇਸ਼ ਨੀਤੀ ਨੂੰ ਅਪਣਾਇਆ ਜੋ ਆਧੁਨਿਕ ਕਾਂਗਰਸ ਪਾਰਟੀ ਦੀ ਖਾਸੀਅਤ ਬਣ ਗਈ।<ref name=root>{{cite news|title=History of Indian Economy Part II|url=http://www.dnaindia.com/analysis/column-why-jawaharlal-nehru-is-the-root-cause-of-indias-economic-troubles-1564479|access-date=23 June 2014|work=[[Daily News and Analysis]]|agency=DNA|date=11 July 2011}}</ref> [[ਠੰਢਾ ਯੁੱਧ]] ਦੌਰਾਨ ਗੈਰ-ਜੁੜੇਪਣ ਦੀ ਨੀਤੀ ਦਾ ਮਤਲਬ ਸੀ ਕਿ ਨੇਹਰੂ ਨੂੰ [[ਪੂਰਬੀ ਬਲਾਕ|ਪੂਰਬੀ]] ਅਤੇ [[ਪੱਛਮੀ ਬਲਾਕ]] ਦੋਹਾਂ ਤੋਂ ਵਿੱਤੀ ਅਤੇ ਤਕਨੀਕੀ ਸਹਾਇਤਾ ਮਿਲੀ ਤਾਂ ਜੋ ਭਾਰਤ ਦੀ ਉਦਯੋਗਿਕ ਬੁਨਿਆਦ ਨੂੰ ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇ।<ref name=movement>{{cite news|title=Nehru: Founding member of The non-aligned movement|url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/574242.stm|website=news.bbc.co.uk|publisher=[[BBC|The British Broadcasting Corporation]]|access-date=23 June 2014}}</ref><ref name=Non-Aligned>{{cite web|title=History and Evolution of Non-Aligned Movement|url=http://mea.gov.in/in-focus-article.htm?20349/History+and+Evolution+of+NonAligned+Movement|website=mea.gov.in|publisher=Ministry of External Affairs, [[ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ]]|access-date=23 June 2014}}</ref> ਉਸਦੇ ਕਾਰਜਕਾਲ ਦੌਰਾਨ, ਨੇਹਰੂ 'ਤੇ ਚਾਰ ਜਾਣੀਆਂ ਹੱਤਿਆ ਦੇ ਯਤਨ ਹੋਏ।<ref name="Sahgal2010">{{cite book|author=Nayantara Sahgal|title=Jawaharlal Nehru: Civilizing a Savage World|url={{Google books|KycnN-MlfY4C|page=PA58|keywords=|text=|plainurl=yes}}|date=2010|publisher=Penguin Books India|isbn=978-0-670-08357-2|page=58}}</ref> ਉਸਦੀ ਜਾਨ 'ਤੇ ਪਹਿਲਾ ਹਮਲਾ 1947 ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਦੌਰਾਨ ਹੋਇਆ ਜਦੋਂ ਉਹ ਕਾਰ ਵਿੱਚ [[ਨਾਰਥ-ਵੈਸਟ ਫਰੰਟੀਅਰ ਪ੍ਰੋਵਿੰਸ (1901–2010)|ਨਾਰਥ-ਵੈਸਟ ਫਰੰਟੀਅਰ ਪ੍ਰੋਵਿੰਸ]] ਦਾ ਦੌਰਾ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਦੂਜਾ ਹਮਲਾ 1955 ਵਿੱਚ ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਛੁਰੀਧਾਰੀ ਰਿਕਸ਼ਾ ਚਾਲਕ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।<ref name=autogenerated3>{{cite book|author=Nayantara Sahgal|title=Jawaharlal Nehru: Civilizing a Savage World|url={{Google books|KycnN-MlfY4C|page=PA58|keywords=|text=|plainurl=yes}}|date= 2010|publisher=Penguin Books India|isbn=978-0-670-08357-2|page=60}}</ref> ਤੀਜਾ ਯਤਨ [[ਬੰਬੇ ਪ੍ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਸੀ|ਬੰਬੇ]] ਵਿੱਚ 1956 ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ।<ref name=autogenerated2>{{cite book|author=Nayantara Sahgal|title=Jawaharlal Nehru: Civilizing a Savage World|url={{Google books|KycnN-MlfY4C|page=PA58|keywords=|text=|plainurl=yes}}|date=2010|publisher=Penguin Books India|isbn=978-0-670-08357-2|page=61}}</ref> ਚੌਥਾ 1961 ਵਿੱਚ ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਵਿੱਚ ਰੇਲ ਪਟੜੀਆਂ 'ਤੇ ਅਸਫਲ ਬੰਬ ਧਮਾਕੇ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਸੀ।<ref name="Sahgal2010" /> ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਨੂੰ ਖਤਰੇ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਨੇਹਰੂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਵੱਧ ਸੁਰੱਖਿਆ ਕਰਮਚਾਰੀ ਰੱਖਣਾ ਪਸੰਦ ਨਹੀਂ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ ਕਿ ਉਸਦੀ ਆਵਾਜਾਈ ਕਾਰਨ ਟ੍ਰੈਫਿਕ ਵਿੱਚ ਰੁਕਾਵਟ ਪਵੇ।<ref name="Sahgal2010" /> [[ਕੇ. ਕਾਮਰਾਜ]] 1963 ਵਿੱਚ ਨੇਹਰੂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਆਖਰੀ ਸਾਲ ਦੌਰਾਨ [[ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਕਾਂਗਰਸ ਕਮੇਟੀ]] ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਬਣੇ।<ref name=life>{{cite web|title=K. Kamaraj – Life History|publisher=The Perun Thalaivar organization|url=http://www.perunthalaivar.org/english/life-history/|website=www.perunthalaivar.org|access-date=23 June 2014|archive-date=5 July 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140705202836/http://www.perunthalaivar.org/english/life-history/|url-status=dead}}</ref> ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਉਹ ਨੌਂ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ [[ਤਮਿਲ ਨਾਡੂ|ਮਦਰਾਸ ਰਾਜ]] ਦੇ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਰਹੇ ਸਨ।<ref name=Kingmakers>{{cite web|title=The Syndicate: Kingmakers of India |url=http://pib.nic.in/feature/feyr2003/fjul2003/f150720031.html|website=pib.nic.in|publisher=Press Information Bureau: [[ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ]]|access-date=23 June 2014}}</ref> ਕਾਮਰਾਜ "ਸਿੰਡੀਕੇਟ" ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਵੀ ਸਨ, ਜੋ ਕਾਂਗਰਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸੱਜੇ ਪੱਖ ਦੇ ਨੇਤਾਵਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਸਮੂਹ ਸੀ। 1963 ਵਿੱਚ 1962 ਦੇ ਭਾਰਤ-ਚੀਨ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਹਾਰ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਾਂਗਰਸ ਦੀ ਲੋਕਪ੍ਰਿਯਤਾ ਘਟ ਗਈ। ਪਾਰਟੀ ਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਜੀਵੰਤ ਕਰਨ ਲਈ, ਕਾਮਰਾਜ ਨੇ ਨੇਹਰੂ ਨੂੰ [[ਕਾਮਰਾਜ ਯੋਜਨਾ]] ਦਾ ਸੁਝਾਅ ਦਿੱਤਾ ਜਿਸਨੇ ਛੇ ਕਾਂਗਰਸ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀਆਂ (ਉਸ ਸਮੇਤ) ਅਤੇ ਛੇ ਸੀਨੀਅਰ ਕੈਬਿਨੇਟ ਮੰਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਪਾਰਟੀ ਕੰਮ ਲਈ ਅਸਤੀਫ਼ਾ ਦੇਣ ਲਈ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕੀਤਾ।{{sfn|Mahendra Prasad Singh|1981|p=46}}<ref name="Jeyaraman2013">{{cite book|author=Bala Jeyaraman|title=Kamaraj: The Life and Times of K. Kamaraj|url={{Google books|BqWeAwAAQBAJ|page=PT55|keywords=|text=|plainurl=yes}}|date=2013 |publisher=Rupa Publications |isbn=978-81-291-3227-7|pages=55–56}}</ref><ref name="Gehlot1991">{{cite book|author=N. S. Gehlot|title=The Congress Party in India: Policies, Culture, Performance|url={{Google books|06HLD2_3Qj4C|page=PA177|plainurl=yes}} |year=1991|publisher=Deep & Deep Publications|isbn=978-81-7100-306-8|page=180}}</ref> [[File:Congress Party old symbol.png|thumb|ਕਾਂਗਰਸ ਪਾਰਟੀ ਦਾ ਚੋਣ ਚਿੰਨ੍ਹ (1952–1969)]] 1964 ਵਿੱਚ, ਨੇਹਰੂ ਦੀ ਮੌਤ [[ਏਓਰਟਿਕ ਡਿਸੈਕਸ਼ਨ]] ਕਾਰਨ ਹੋ ਗਈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਭਵਿੱਖ ਬਾਰੇ ਸਵਾਲ ਉੱਠੇ।<ref name=death>{{cite news|title=The death of Nehru|work=The Guardian|publisher=The Guardian archive|date=28 May 2013 |url=https://www.theguardian.com/theguardian/2013/may/28/death-of-nehru-archive-1964|access-date=23 June 2014}}</ref><ref name="Nehru death">{{cite web|title=Jawaharlal Nehru (1889–1964) |url=https://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/nehru_jawaharlal.shtml|website=bbc.co.uk|publisher=[[BBC|The British Broadcasting Corporation]]|access-date=23 June 2014}}</ref><ref name="Nehru dies">{{cite news|title=1964: Light goes out in India as Nehru dies|publisher=[[BBC|The British Broadcasting Corporation]] |url=https://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/may/27/newsid_3690000/3690019.stm |website=news.bbc.co.uk|access-date=23 June 2014}}</ref> ਨੇਹਰੂ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, [[ਗੁਲਜ਼ਾਰੀਲਾਲ ਨੰਦਾ]] ਨੂੰ 27 ਮਈ 1964 ਨੂੰ ਅਸਥਾਈ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਜਦ ਤੱਕ ਕਾਂਗਰਸ ਪਾਰਟੀ ਦਾ ਨਵਾਂ ਸੰਸਦੀ ਨੇਤਾ ਚੁਣਿਆ ਨਹੀਂ ਗਿਆ ਜੋ ਫਿਰ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਬਣੇਗਾ।<ref name="Interim PM">{{cite web |title=Shri Gulzari Lal Nanda |url=https://www.pmindia.gov.in/en/former_pm/shri-gulzari-lal-nanda-2/ |publisher=PMO India |access-date=24 July 2021}}</ref> ਨੇਹਰੂ ਦੇ ਉਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਦੀ ਚੋਣ ਦੌਰਾਨ, ਮੋਰਾਰਜੀ ਦੇਸਾਈ ਅਤੇ ਲਾਲ ਬਹਾਦੁਰ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਵਿਚਕਾਰ ਚੋਣ ਹੋਈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ, ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਨੂੰ ਅਗਲਾ ਸੰਸਦੀ ਨੇਤਾ ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ। ਕਾਮਰਾਜ ਨੂੰ ਮੋਰਾਰਜੀ ਦੇਸਾਈ ਉੱਤੇ [[ਲਾਲ ਬਹਾਦੁਰ ਸ਼ਾਸਤਰੀ]] ਦੀ ਜਿੱਤ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਉਣ ਲਈ "ਕਿੰਗਮੇਕਰ" ਵਜੋਂ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ।{{sfn|Mahendra Prasad Singh|1981|p=42}} === ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਯੁੱਗ (1964–1966) === ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਵਜੋਂ, ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਨੇ ਨੇਹਰੂ ਦੇ [[ਭਾਰਤ ਗਣਰਾਜ ਦੀ ਮੰਤਰੀ ਮੰਡਲ|ਮੰਤਰੀ ਮੰਡਲ]] ਦੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਰੱਖਿਆ; [[ਟੀ. ਟੀ. ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾਮਾਚਾਰੀ]] ਨੂੰ [[ਭਾਰਤ ਦੇ ਵਿੱਤ ਮੰਤਰੀ]] ਵਜੋਂ ਬਰਕਰਾਰ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਰੱਖਿਆ ਮੰਤਰੀ [[ਯਸ਼ਵੰਤਰਾ ਚਵਾਣ]] ਵੀ ਰਹੇ।<ref name="PradhanGodbole1999">{{cite book|author1=R. D. Pradhan|author2=Madhav Godbole|title=Debacle to Revival: Y. B. Chavan as Defence Minister, 1962–65|url={{Google books|9vDvpB_sqB0C|page=PA15|keywords=|text=|plainurl=yes}}|date=1999|publisher=Orient Blackswan|isbn=978-81-250-1477-5|page=17}}</ref> ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਨੇ [[ਸਵਰਨ ਸਿੰਘ]] ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਉਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਵਜੋਂ [[ਵਿਦੇਸ਼ ਮਾਮਲੇ ਮੰਤਰੀ]] ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ।<ref name="Affairs2008">{{cite book|author=Arvind Panagariya Professor of Economics and Jagdish Bhagwati Professor of Indian Political Economy Columbia University School of International & Public Affairs|title=India: The Emerging Giant: The Emerging Giant|url={{Google books|6eO1-yP7o4MC|page=PA27|keywords=|text=|plainurl=yes}}|date=2008|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-804299-0|page=27}}</ref> [[ਲਾਲ ਬਹਾਦੁਰ ਸ਼ਾਸਤਰੀ|ਸ਼ਾਸਤਰੀ]] ਨੇ [[ਇੰਦਿਰਾ ਗਾਂਧੀ]], ਜਵਾਹਰਲਾਲ ਨੇਹਰੂ ਦੀ ਧੀ ਅਤੇ ਪੂਰਵ ਪਾਰਟੀ ਪ੍ਰਧਾਨ, ਨੂੰ [[ਸੂਚਨਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਾਰਣ ਮੰਤਰੀ]] ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ।<ref name=ministry>{{cite web|title=History and Politics of India|url=https://www.sscnet.ucla.edu/southasia/History/Independent/Indira.html|archive-url=https://web.archive.org/web/19991112105947/http://www.sscnet.ucla.edu/southasia/History/Independent/Indira.html|url-status=dead|archive-date=12 November 1999|website=socialsciences.ucla.edu|publisher=UCLA Division of Social Sciences|access-date=23 June 2014}}</ref> ਗੁਲਜ਼ਾਰੀਲਾਲ ਨੰਦਾ [[ਗ੍ਰਹਿ ਮੰਤਰਾਲਾ (ਭਾਰਤ)|ਗ੍ਰਹਿ ਮੰਤਰੀ]] ਵਜੋਂ ਜਾਰੀ ਰਹੇ।<ref name="home affairs">{{cite web|title=Biography of Gulzarilal Nanda |url=http://pmindia.gov.in/pm_gulzari.html |website=pmindia.gov.in|publisher=Prime Minister's Office |access-date=23 June 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120828142039/http://pmindia.gov.in/pm_gulzari.html |archive-date=28 August 2012 }}</ref> [[ਭਾਰਤ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ]] ਵਜੋਂ, ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਨੇ ਨੇਹਰੂ ਦੀ [[ਗੈਰ-ਜੁੜਿਆ ਅੰਦੋਲਨ|ਗੈਰ-ਜੁੜੇਪਣ]] ਦੀ ਨੀਤੀ ਨੂੰ ਜਾਰੀ ਰੱਖਿਆ,<ref name="NarayanShastri2006">{{cite book|author1=Narayan Agrawal Narayan|author2=Lal Bahadur Shastri|author3=Vivek Misra|author4=Subha Ravi|title=Lal Bahadur Shastri, Churn of Conscience|url={{Google books|Lwoae1jbcc0C|page=PA100|keywords=|text=|plainurl=yes}}|year=2006|publisher=Eternal Gandhi|isbn=978-81-231-0193-4|page=88}}</ref> ਪਰ [[ਸੋਵੀਅਤ ਸੰਘ]] ਨਾਲ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਸੰਬੰਧ ਬਣਾਏ। 1962 ਦੇ [[ਚੀਨ-ਭਾਰਤ ਯੁੱਧ]] ਦੇ ਬਾਅਦ ਅਤੇ ਚੀਨ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿਚਕਾਰ ਫੌਜੀ ਸੰਬੰਧਾਂ ਦੇ ਬਣਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਭਾਰਤ ਦੀ ਸਸ਼ਸਤ੍ਰ ਫੌਜਾਂ ਦਾ ਰੱਖਿਆ ਬਜਟ ਵਧਾਇਆ। ਉਸਨੇ ਵਾਈਟ ਰਿਵੋਲਿਊਸ਼ਨ ਨੂੰ ਵੀ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕੀਤਾ—ਦੁੱਧ ਦੀ ਉਤਪਾਦਨ ਅਤੇ ਸਪਲਾਈ ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਇੱਕ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮੁਹਿੰਮ, ਜਿਸ ਲਈ [[ਨੈਸ਼ਨਲ ਡੇਅਰੀ ਡਿਵੈਲਪਮੈਂਟ ਬੋਰਡ]] ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਗਈ।<ref name=Revolution>{{cite web|title=The White Revolution: A beginning|url=http://www.unicef.org/india/media_2643.htm|website=unicef.org|publisher=[[UNICEF]]|access-date=23 June 2014|archive-date=19 August 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140819085943/http://www.unicef.org/india/media_2643.htm|url-status=dead}}</ref> 1965 ਵਿੱਚ ਮਦਰਾਸ ਵਿਰੋਧੀ-ਹਿੰਦੀ ਆੰਦੋਲਨ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਦੇ ਕਾਰਜਕਾਲ ਦੌਰਾਨ ਹੋਇਆ।<ref name="Dasgupta1970">{{cite book|author=Jyotirindra Dasgupta|title=Language Conflict and National Development: Group Politics and National Language Policy in India|url={{Google books|qGACL5YJRjEC|page=PA237|keywords=|text=|plainurl=yes}}|year=1970|publisher=University of California Press|isbn=978-0-520-01590-6|page=237}}</ref><ref name=conflict>{{cite journal|title=The Madras anti-Hindi agitation|journal=Pacific Affairs|volume=39|issue=1/2|pages=19–36|publisher=Digital library of academic journals|jstor=2755179|last1=Forrester|first1=Duncan B.|year=1966|doi=10.2307/2755179}}</ref> ਸ਼ਾਸਤਰੀ 1965 ਦੇ [[ਭਾਰਤ-ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਯੁੱਧ]] ਵਿੱਚ ਜਿੱਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇੱਕ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਹੀਰੋ ਬਣ ਗਏ।<ref name=war>{{cite web|title=The Indo-Pakistan war of 1965|url=http://indiannavy.nic.in/book/1965-indo-pakistan-war|website=indiannavy.nic.in|publisher=[[ਭਾਰਤੀ ਨੌਸੈਨਾ]]|access-date=23 June 2014}}</ref> ਉਸਦਾ ਨਾਰਾ, "[[ਜੈ ਜਵਾਨ ਜੈ ਕਿਸਾਨ]]" ("ਸੈਨਿਕ ਨੂੰ ਸਲਾਮ, ਕਿਸਾਨ ਨੂੰ ਸਲਾਮ"), ਯੁੱਧ ਦੌਰਾਨ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋ ਗਿਆ।<ref name=slogan>{{cite news|title=Life of Lal Bahadur Shastri|url=http://www.business-standard.com/article/pti-stories/life-of-lal-bahadur-shastri-to-be-captured-on-celluloid-113032600267_1.html|access-date=23 June 2014|work=[[Business Standard]]|agency=Ananda Bazar Patrika (ABP) Group|publisher=[[ABP Group|Ananda Publishers]]|date=26 March 2013}}</ref> 11 ਜਨਵਰੀ 1966 ਨੂੰ, [[ਤਾਸ਼ਕੰਦ ਘੋਸ਼ਣਾ]] 'ਤੇ ਦਸਤਖ਼ਤ ਕਰਨ ਦੇ ਇੱਕ ਦਿਨ ਬਾਅਦ, ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਦੀ ਤਾਸ਼ਕੰਦ ਵਿੱਚ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ, ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਦਿਲ ਦੇ ਦੌਰੇ ਕਾਰਨ; ਪਰ ਉਸਦੀ ਮੌਤ ਦੇ ਹਾਲਾਤ ਅਜੇ ਵੀ ਰਹੱਸਮਈ ਹਨ।<ref name=controversy>{{cite web|title=Controversial death of Shastri|url=http://www.wikileaks-forum.com/india/68/dead-silence-on-the-killers-and-contract-killers-of-lal-bahadur-shastri/8620/|website=wikileaks-forum.com|publisher=Wikileaks Forum|access-date=23 June 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140501224743/http://www.wikileaks-forum.com/india/68/dead-silence-on-the-killers-and-contract-killers-of-lal-bahadur-shastri/8620/|archive-date=1 May 2014|url-status=dead}}</ref><ref name="diminutive leader">{{cite web|title=Lal Bahadur Shastri's death in Tashkent|url=https://www.bbc.co.uk/blogs/legacy/thereporters/soutikbiswas/2009/08/was_mr_shastri_murdered.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20140817235300/http://www.bbc.co.uk/blogs/legacy/thereporters/soutikbiswas/2009/08/was_mr_shastri_murdered.html|url-status=dead|archive-date=17 August 2014|website=bbc.com|publisher=BBC|access-date=23 June 2014}}</ref><ref name=Shashtri>{{cite web|title=Lal Bahadur Shastri |url=https://www.sscnet.ucla.edu/southasia/History/Independent/Shastri.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20000422080114/http://www.sscnet.ucla.edu/southasia/History/Independent/Shastri.html|url-status=dead|archive-date=22 April 2000|website=socialsciences.ucla.edu/|publisher=UCLA Division of Social Science|access-date=23 June 2014}}</ref> ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਕਾਂਗਰਸ ਨੇ [[ਇੰਦਿਰਾ ਗਾਂਧੀ]] ਨੂੰ [[ਮੋਰਾਰਜੀ ਦੇਸਾਈ]] ਦੇ ਉੱਤੇ ਨੇਤਾ ਚੁਣਿਆ। ਇਕ ਵਾਰ ਫਿਰ, [[ਕੇ. ਕਾਮਰਾਜ]] ਨੇ ਇਸ ਨਤੀਜੇ ਨੂੰ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਉਣ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ। ਕਾਂਗਰਸ ਦੇ ਉੱਚ ਨੇਤ੍ਰਿਤਵ ਵਿੱਚ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਭਵਿੱਖ ਬਾਰੇ ਮਤਭੇਦਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨ ਕਈ ਟੁੱਟੀਆਂ ਪਾਰਟੀਆਂ ਬਣੀਆਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ [[ਉੜੀਸਾ ਜਨਾ ਕਾਂਗਰਸ]], [[ਬੰਗਲਾ ਕਾਂਗਰਸ]], [[ਉਤਕਲ ਕਾਂਗਰਸ]], ਅਤੇ [[ਭਾਰਤੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਦਲ]]। === ਇੰਦਿਰਾ ਯੁੱਗ (1966–1984) === [[File:Indira and Nixon.JPG|thumb|upright|left|[[ਇੰਦਿਰਾ ਗਾਂਧੀ]] ਅਮਰੀਕੀ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ [[ਰਿਚਰਡ ਨਿਕਸਨ]] ਨਾਲ, 1971]] 1967 ਵਿੱਚ, [[1967 ਭਾਰਤੀ ਆਮ ਚੋਣ]] ਵਿੱਚ ਖਰਾਬ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, [[ਇੰਦਿਰਾ ਗਾਂਧੀ]] ਨੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਵੱਲ ਵਧਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। 1969 ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਕਈ ਮੁੱਦਿਆਂ 'ਤੇ ਸੀਨੀਅਰ ਪਾਰਟੀ ਨੇਤਾਵਾਂ ਨਾਲ ਵਿਵਾਦ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਈ। ਖ਼ਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ—ਉਸਨੇ ਖਾਲੀ ਪਏ [[ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ]] ਦੇ ਅਹੁਦੇ ਲਈ ਸਰਕਾਰੀ ਕਾਂਗਰਸ ਉਮੀਦਵਾਰ [[ਨੀਲਮ ਸੰਜੀਵਾ ਰੈੱਡੀ]] ਦੀ ਬਜਾਏ ਸੁਤੰਤਰ ਉਮੀਦਵਾਰ [[ਵੀ. ਵੀ. ਗਿਰੀ]] ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕੀਤਾ{{sfn|Mahendra Prasad Singh|1981|pp=65–80}}<ref>Hardgrave, R. L., 1970. "The Congress in India: Crisis and Split". ''Asian Survey'', 10(3), pp. 256–262.</ref> ਅਤੇ ਗਾਂਧੀ ਵੱਲੋਂ ਭਾਰਤ ਦੇ 14 ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਬੈਂਕਾਂ ਦਾ ਅਚਾਨਕ ਰਾਸ਼ਟਰੀਕਰਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਉਸੇ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ, ਕਾਂਗਰਸ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ [[ਐਸ. ਨਿਜਲਿੰਗੱਪਾ]] ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨਹੀਣਤਾ ਲਈ ਪਾਰਟੀ ਤੋਂ ਕੱਢ ਦਿੱਤਾ।<ref name=socialism>{{cite news |title=March to socialism under Prime Minister Indira Gandhi|work=[[The Economic Times]]|agency=Bennett, Coleman & Co. Ltd|publisher=[[The Times Group]]|date=24 August 2011}}</ref><ref name=expelled>{{cite news|title=1969: S. Nijalingappa expelled Indira Gandhi from the Party|url=https://www.indiatoday.in/magazine/cover-story/story/20070702-1969-congress-splits-748296-2007-07-01|access-date=25 June 2014|work=[[India Today]]|publisher=Aroon Purie|date=2 July 2007}}</ref> ਸ਼੍ਰੀਮਤੀ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਜਵਾਬੀ ਕਦਮ ਵਜੋਂ ਆਪਣਾ ਖੁਦ ਦਾ INC ਧੜਾ ਬਣਾਇਆ। ਇਸਨੂੰ ਕਾਂਗਰਸ (R) ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।{{efn|The "R" stood for Requisition or Ruling}} ਮੂਲ ਪਾਰਟੀ ਫਿਰ [[ਕਾਂਗਰਸ (ਓ)|ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਂਗਰਸ (ਓ)]] ਵਜੋਂ ਜਾਣੀ ਜਾਣ ਲੱਗੀ।{{efn|The "O" stands for organisation/Old Congress.}} ਇਸਦੇ ਮੁੱਖ ਨੇਤਾ ਕਾਮਰਾਜ, ਮੋਰਾਰਜੀ ਦੇਸਾਈ, ਨਿਜਲਿੰਗੱਪਾ ਅਤੇ [[ਐਸ. ਕੇ. ਪਾਟਿਲ]] ਸਨ ਜੋ ਇੱਕ ਹੋਰ ਸੱਜੇ ਪੱਖੀ ਐਜੰਡੇ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕਰਦੇ ਸਨ।<ref name="book">{{cite book|last=Sanghvi|first=Vijay |title=The Congress, Indira to Sonia Gandh|year=2006|publisher=Kalpaz Publications|location=New Delhi |isbn=978-81-7835-340-1|page=77|url=https://books.google.com/books?id=npdqD_TXucQC&q=%22indira+gandhi%22+cow++calf+symbol&pg=PA77}}</ref> ਇਹ ਵਿਭਾਜਨ ਉਸ ਵੇਲੇ ਹੋਇਆ ਜਦੋਂ [[ਸੰਯੁਕਤ ਵਿਧਾਇਕ ਦਲ]] ਦੇ ਝੰਡੇ ਹੇਠ ਇਕਜੁੱਟ ਵਿਰੋਧ ਨੇ [[ਹਿੰਦੀ ਪੱਟੀ]] ਵਿੱਚ ਕਈ ਰਾਜਾਂ 'ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=npdqD_TXucQC&q=%22indira+gandhi%22+cow++calf+symbol&pg=PA77|title=The Congress, Indira to Sonia Gandhi |first=Vijay|last=Sanghvi|date=2006|publisher=Gyan Publishing House|isbn=9788178353401|via=Google Books}}</ref> ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ, ਇੰਦਿਰਾ ਗਾਂਧੀ ਪਾਰਟੀ ਲਈ ਲੋਕਪ੍ਰਿਯ ਸਮਰਥਨ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਲੋਕਪ੍ਰਿਯ ਐਜੰਡਾ ਵਰਤਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਸੀ।<ref name=book /> ਉਸਦਾ ਧੜਾ, ਜਿਸਨੂੰ ਕਾਂਗਰਸ (R) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਨੂੰ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਕਾਂਗਰਸ ਸੰਸਦ ਮੈਂਬਰਾਂ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਮਿਲਿਆ ਜਦਕਿ [[ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਂਗਰਸ (ਸੰਗਠਨ)|ਮੂਲ ਪਾਰਟੀ]] ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ 65 ਸੰਸਦ ਮੈਂਬਰਾਂ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਸੀ।<ref name="Rosser">{{Cite book|publisher = MIT Press| pages = 468–470| url={{Google books|y3Mr6TgalqMC|page=PA470|plainurl=yes}} |isbn=978-0-262-18234-8| last1=Rosser| first1=J. Barkley| last2=Rosser| first2=Marina V.| title=Comparative Economics in Transforming the World Economy| year=2004}}</ref> ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਕਾਂਗਰਸ ਕਮੇਟੀ ਵਿੱਚ, ਇਸਦੇ 705 ਵਿੱਚੋਂ 446 ਮੈਂਬਰ ਇੰਦਿਰਾ ਦੇ ਪੱਖ ਵਿੱਚ ਚਲੇ ਗਏ। ਇਸ ਨਾਲ ਭਾਰਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਬਣਿਆ ਕਿ ਇੰਦਿਰਾ ਦੀ ਕਾਂਗਰਸ ਹੀ ਅਸਲੀ ਕਾਂਗਰਸ (INC-R) ਹੈ। "ਓਲਡ ਕਾਂਗਰਸ" ਨੇ ਜੋੜੇ ਹੋਏ ਬੈਲਾਂ ਦਾ ਚਿੰਨ੍ਹ ਰੱਖਿਆ ਜਦਕਿ ਇੰਦਿਰਾ ਦੇ ਧੜੇ ਨੂੰ ਚੋਣ ਕਮਿਸ਼ਨ ਵੱਲੋਂ ਦੁੱਧ ਪੀਣ ਵਾਲੇ ਬੱਛੇ ਨਾਲ ਗਾਂ ਦਾ ਨਵਾਂ ਚਿੰਨ੍ਹ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। {{quote box|bgcolor=#CCDDFF|width=25%|align=right|quote="India might be an ancient country but was a young democracy and as such should remain vigilant against the domination of few over the social, economic or political systems. Banks should be publicly owned so that they catered to not just large industries and big businesses but also agriculturists, small industries and entrepreneurs. Furthermore, the private banks had been functioning erratically with hundreds of them failing and causing loss to the depositors who were given no guarantee against such loss."|source=—ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਨਿੱਜੀ ਬੈਂਕਾਂ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇ ਬਿਆਨ।<ref name="Quote">{{cite news |last1=Menon |first1=Vandana |title='We simply don't have time': Read Indira Gandhi's letters defending bank nationalisation |url=https://theprint.in/politics/letters-indira-gandhi-defending-bank-nationalisation/17110/ |access-date=10 March 2022 |work=ThePrint |agency=Printline Media Pvt. Ltd |date=November 16, 2017}}</ref>}} 1971 ਵਿੱਚ ਹੋਈਆਂ ਮੱਧ-ਅਵਧੀ ਸੰਸਦੀ ਚੋਣਾਂ ਵਿੱਚ, ਗਾਂਧੀ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਕਾਂਗਰਸ (R) ਨੇ ਗਰੀਬੀ ਖਤਮ ਕਰਨ ({{lang|hi|[[ਗਰੀਬੀ ਹਟਾਓ]]}}) ਵਰਗੀਆਂ ਪ੍ਰਗਤੀਸ਼ੀਲ ਨੀਤੀਆਂ ਦੇ ਮੰਚ 'ਤੇ ਭਾਰੀ ਜਿੱਤ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ।<ref name="1971 result">{{cite web|title=General Elections, India, 1971: Statistical report |url=http://eci.nic.in/eci_main/statisticalreports/LS_1971/Vol_I_LS71.pdf |website=eci.nic.in |publisher=[[ਭਾਰਤ ਚੋਣ ਕਮਿਸ਼ਨ]] |access-date=25 June 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140718175452/http://eci.nic.in/eci_main/StatisticalReports/LS_1971/Vol_I_LS71.pdf |archive-date=18 July 2014 }}</ref> 1971 ਦੀਆਂ ਚੋਣਾਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਅਧੀਨ ਕਾਂਗਰਸ (R) ਦੀਆਂ ਨੀਤੀਆਂ ਵਿੱਚ [[ਰਿਆਸਤੀ ਭੱਤਾ|ਪ੍ਰਿਵੀ ਪੁਰਸ]] ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਨ ਦੇ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਅਤੇ 1969 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੇ 14 ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਬੈਂਕਾਂ ਦਾ [[ਰਾਸ਼ਟਰੀਕਰਨ]] ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ।<ref name=nationalisation>{{cite news|title=Economic Milestone: Nationalisation of Banks (1969)|url=http://forbesindia.com/article/independence-day-special/economic-milestone-nationalisation-of-banks-(1969)/38415/1|access-date=17 September 2015 |work=[[Forbes India]]|date=17 September 2015}}</ref> 1969 ਵਿੱਚ ਇੰਦਿਰਾ ਗਾਂਧੀ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਪ੍ਰਿਵੀ ਪੁਰਸ ਅਤੇ ਅਧਿਕਾਰਕ ਉਪਾਧੀਆਂ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਸਫਲ ਨਹੀਂ ਹੋਈ। ਇਸ ਸੰਬੰਧੀ ਸੰਵਿਧਾਨ ਸੋਧ ਬਿੱਲ ਲੋਕ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਪਾਸ ਹੋ ਗਿਆ, ਪਰ ਰਾਜਯ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਲੋੜੀਂਦੀ ਦੋ-ਤਿਹਾਈ ਬਹੁਮਤ ਨਹੀਂ ਮਿਲੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ, 1971 ਵਿੱਚ [[ਭਾਰਤ ਦੇ ਸੰਵਿਧਾਨ ਦੀ ਛੱਬੀਵੀਂ ਸੋਧ]] ਦੇ ਪਾਸ ਹੋਣ ਨਾਲ ਪ੍ਰਿਵੀ ਪੁਰਸ ਖਤਮ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਗਏ। 1962 ਦੇ [[ਚੀਨ-ਭਾਰਤ ਯੁੱਧ]] ਕਾਰਨ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਵੱਡੇ ਬਜਟ ਘਾਟ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਖਜ਼ਾਨਾ ਲਗਭਗ ਖਾਲੀ ਹੋ ਗਿਆ, ਉੱਚ ਮਹਿੰਗਾਈ ਅਤੇ ਘਟਦੇ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਮੁਦਰਾ ਭੰਡਾਰ ਹੋ ਗਏ। 1962 ਦੇ ਛੋਟੇ ਯੁੱਧ ਨੇ ਅਰਥਵਿਵਸਥਾ ਦੀਆਂ ਕਮਜ਼ੋਰੀਆਂ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਧਿਆਨ ਰੱਖਿਆ ਉਦਯੋਗ ਅਤੇ [[ਭਾਰਤੀ ਸੈਨਾ]] ਵੱਲ ਮੋੜਿਆ। ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਤੀਜੇ ਯੋਜਨਾ (1961–1966) ਲਈ ਫੰਡ ਇਕੱਠੇ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮੁਸ਼ਕਲ ਆਈ। [[ਸੁਭਦਰਾ ਜੋਸ਼ੀ]], ਇੱਕ ਸੀਨੀਅਰ ਪਾਰਟੀ ਮੈਂਬਰ, ਨੇ ਨਿੱਜੀ ਬੈਂਕਾਂ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਗੈਰ-ਸਰਕਾਰੀ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਕਿ ਰਾਸ਼ਟਰੀਕਰਨ ਵਿਕਾਸ ਲਈ ਸਰੋਤ ਇਕੱਠੇ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰੇਗਾ।<ref name="Bank Act">{{cite web |title=The Defining Event |url=https://rbidocs.rbi.org.in/rdocs/content/PDFs/90069.pdf |publisher=[[ਭਾਰਤੀ ਰਿਜ਼ਰਵ ਬੈਂਕ]] |access-date=10 March 2022}}</ref> ਜੁਲਾਈ 1969 ਵਿੱਚ, ਇੰਦਿਰਾ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਆਰਡੀਨੈਂਸ ਰਾਹੀਂ ਚੌਦਾਂ ਵੱਡੇ ਨਿੱਜੀ ਬੈਂਕਾਂ ਦਾ ਰਾਸ਼ਟਰੀਕਰਨ ਕੀਤਾ।<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=ChrzDwAAQBAJ&pg=PA20 |title=Banking Awareness |date=2017 |publisher=Arihant Publications (India) Ltd. |page=20 |isbn=978-93-11124-66-7}}</ref> 1971 ਵਿੱਚ ਦੁਬਾਰਾ ਚੁਣੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਕੋਇਲਾ, ਸਟੀਲ, ਤਾਮਬਾ, ਰਿਫਾਇਨਿੰਗ, ਕਪਾਹ ਟੈਕਸਟਾਈਲ ਅਤੇ ਬੀਮਾ ਉਦਯੋਗਾਂ ਦਾ ਵੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀਕਰਨ ਕੀਤਾ। ਇਸਦਾ ਮੁੱਖ ਕਾਰਨ ਰੋਜ਼ਗਾਰ ਅਤੇ ਸੰਗਠਿਤ ਮਜ਼ਦੂਰ ਵਰਗ ਦੇ ਹਿੱਤਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨਾ ਸੀ।<ref name="Bank Act" /> [[File:Congress Loksabha seats all time.png|thumb|alt= INC seasts in lower house of Indian parliament|ਕਾਂਗਰਸ ਲੋਕ ਸਭਾ ਸੀਟਾਂ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ]] 12 ਜੂਨ 1975 ਨੂੰ, [[ਅਲਾਹਾਬਾਦ ਹਾਈ ਕੋਰਟ|ਅਲਾਹਾਬਾਦ ਉੱਚ ਨਿਆਂਲਯ]] ਨੇ ਚੋਣੀ ਗੜਬੜੀਆਂ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ [[ਲੋਕ ਸਭਾ]] ਲਈ ਇੰਦਿਰਾ ਗਾਂਧੀ ਦੀ ਚੋਣ ਨੂੰ ਅਵੈਧ ਕਰਾਰ ਦਿੱਤਾ।<ref name=emergency>{{cite web|title=The Emergency, and Indian democracy|url=https://www.sscnet.ucla.edu/southasia/History/Independent/Indira.html|archive-url=https://web.archive.org/web/19991112105947/http://www.sscnet.ucla.edu/southasia/History/Independent/Indira.html|url-status=dead|archive-date=12 November 1999|website=sscnet.ucla.edu|publisher=UCLA Division of Social Science|access-date=25 June 2014}}</ref> ਹਾਲਾਂਕਿ, ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਅਸਤੀਫ਼ਾ ਦੇਣ ਦੀਆਂ ਮੰਗਾਂ ਨੂੰ ਰੱਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ [[ਭਾਰਤ ਦੀ ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ|ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ]] ਵਿੱਚ ਅਪੀਲ ਕਰਨ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ। ਵਧ ਰਹੀ ਅਵਿਵਸਥਾ ਅਤੇ ਕਾਨੂੰਨ-ਵਿਵਸਥਾ ਦੀ ਖਰਾਬੀ ਦੇ ਜਵਾਬ ਵਿੱਚ, ਗਾਂਧੀ ਦੀ ਮੰਤਰੀ ਮੰਡਲ ਨੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ [[ਫਖਰੁੱਦੀਨ ਅਲੀ ਅਹਿਮਦ]] ਨੂੰ [[ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਐਮਰਜੈਂਸੀ]] ਦਾ ਐਲਾਨ ਕਰਨ ਦੀ ਸਿਫਾਰਸ਼ ਕੀਤੀ, ਜੋ ਕਿ [[ਭਾਰਤ ਦੇ ਸੰਵਿਧਾਨ|ਸੰਵਿਧਾਨ]] ਦੇ [[ਭਾਰਤ ਦੇ ਸੰਵਿਧਾਨ ਦਾ ਭਾਗ ਗਿਆਰਾਂ|ਆਰਟਿਕਲ 352]] ਦੇ ਤਹਿਤ ਸੀ।<ref>{{cite news |title=Emergency papers found |url=https://timesofindia.indiatimes.com/home/sunday-times/deep-focus/Emergency-papers-found/articleshow/20839450.cms |work=[[The Times of India]] |access-date=6 June 2018 |date=30 June 2013}}</ref> ਉੱਨੀ ਮਹੀਨਿਆਂ ਦੀ ਐਮਰਜੈਂਸੀ ਦੌਰਾਨ, ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਗੈਰ-ਚੁਣੇ ਛੋਟੇ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਉਤਰਾਧਿਕਾਰੀ [[ਸੰਜੇ ਗਾਂਧੀ]] ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਨੇੜਲੇ ਸਾਥੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਵਿਅਪਕ ਦਮਨ ਅਤੇ ਸੱਤਾ ਦੇ ਦੁਰਪਯੋਗ ਹੋਏ।<ref>{{cite journal |last=Ghildiyal|first=Subodh |title=Cong blames Sanjay Gandhi for Emergency 'excesses'|date=29 December 2010|url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/Cong-blames-Sanjay-Gandhi-for-Emergency-excesses/articleshow/7181279.cms|access-date=30 January 2014 |url-status=live|archive-date=28 August 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110828145401/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2010-12-29/india/28661327_1_slum-clearance-sanjay-gandhi-sterilization|journal=[[The Times of India]]}}</ref><ref>{{cite news|last=Express News Service|title=Emergency 'propagandist' who banned Kishore Kumar songs |url=http://archive.indianexpress.com/news/emergency-propagandist-who-banned-kishore-kumar-songs/1127804/ |access-date=17 January 2014|newspaper=Indian Express|date=11 June 2013}}</ref><ref name="The Life of Indira Gandhi">{{cite journal |last=Dasgupta |first=Swapan |title=The Life of Indira Gandhi |date=July 1985 |volume=7 |issue=3 |journal=Third World Quarterly |department=Book Reviews |doi=10.1080/01436598508419863 |pages=731–778}}</ref> 25 ਜੂਨ 1975 ਨੂੰ ਲਾਗੂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਐਮਰਜੈਂਸੀ 21 ਮਾਰਚ 1977 ਨੂੰ ਖਤਮ ਹੋ ਗਈ।<ref name=proved>{{cite news| author=Inder Malhotra|title=What Prime Minister Indira Gandhi's Emergency proved for India|date=23 June 2010 |url=http://www.rediff.com/news/column/inder-malhotra-on-35-years-after-the-emergency/20100623.htm |access-date=25 June 2014|work=[[Rediff.com]]}}</ref> ਸਾਰੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਕੈਦੀਆਂ ਨੂੰ ਰਿਹਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਲੋਕ ਸਭਾ ਲਈ ਨਵੀਆਂ ਚੋਣਾਂ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।<ref name=union>{{cite web|title=Indian general election, 1977|url=http://www.ipu.org/parline-e/reports/arc/INDIA_1977_E.PDF |website=ipu.org|publisher=Inter-Parliamentary Union|access-date=25 June 2014}}</ref> [[1977 ਭਾਰਤੀ ਆਮ ਚੋਣ]] ਵਿੱਚ, ਜਨਤਾ ਗਠਜੋੜ ਨੇ 295 ਸੀਟਾਂ ਜਿੱਤ ਕੇ ਕਾਂਗਰਸ ਨੂੰ ਹਰਾ ਦਿੱਤਾ, ਜਦਕਿ ਕਾਂਗਰਸ ਨੂੰ 153 ਸੀਟਾਂ ਮਿਲੀਆਂ। ਗਾਂਧੀ ਆਪਣੀ ਸੀਟ ਜਨਤਾ ਉਮੀਦਵਾਰ [[ਰਾਜ ਨਾਰਾਇਣ]] ਤੋਂ ਹਾਰ ਗਈ। 2 ਜਨਵਰੀ 1978 ਨੂੰ, ਉਸਨੇ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਸਮਰਥਕਾਂ ਨੇ ਵੱਖ ਹੋ ਕੇ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਵਿਰੋਧੀ ਪਾਰਟੀ ਬਣਾਈ, ਜਿਸਨੂੰ ਕਾਂਗਰਸ (I) ਕਿਹਾ ਗਿਆ—"I" ਦਾ ਮਤਲਬ ਇੰਦਿਰਾ ਸੀ। ਅਗਲੇ ਸਾਲ, ਉਸਦੀ ਪਾਰਟੀ ਨੂੰ ਅਧਿਕਾਰਕ ਵਿਰੋਧੀ ਦਰਜਾ ਮਿਲ ਗਿਆ।<ref name="Basu2016">{{cite book|last1=Basu |first1=Manisha |title=The Rhetoric of Hindutva|year=2016 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-107-14987-8 |pages=73– |url={{Google books|E7gtDQAAQBAJ |page=PA73|plainurl=yes}}}}</ref> ਨਵੰਬਰ 1978 ਵਿੱਚ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਦੁਬਾਰਾ ਸੰਸਦੀ ਸੀਟ ਜਿੱਤੀ। 1980 ਵਿੱਚ [[1980 ਭਾਰਤੀ ਆਮ ਚੋਣ]] ਵਿੱਚ ਜਿੱਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਹ ਦੁਬਾਰਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਬਣੀ।<ref name="1980 report">{{cite web |title=Statistical report general elections, 1980 |website=eci.nic.in |publisher=[[ਭਾਰਤ ਚੋਣ ਕਮਿਸ਼ਨ]] |url=http://eci.nic.in/eci_main/statisticalreports/LS_1980/Vol_I_LS_80.pdf |access-date=25 June 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140718175926/http://eci.nic.in/eci_main/StatisticalReports/LS_1980/Vol_I_LS_80.pdf |archive-date=18 July 2014}}</ref> ਚੋਣ ਕਮਿਸ਼ਨ ਨੇ ਕਾਂਗਰਸ (I) ਨੂੰ 1984 ਦੀਆਂ ਚੋਣਾਂ ਲਈ ਅਸਲੀ ਕਾਂਗਰਸ ਮੰਨਿਆ। ਹਾਲਾਂਕਿ "I" ਨਾਮ 1996 ਵਿੱਚ ਹਟਾਇਆ ਗਿਆ।<ref name="Basu2016" /><ref name="1980 report" /> ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਸ਼ਾਸਨ ਦੌਰਾਨ [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]] ਵਿੱਚ ਅਸ਼ਾਂਤੀ ਵਧੀ, ਜਿੱਥੇ [[ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ]] ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਸਮਰਥਕ ਸਿੱਖ ਖੁਦਮੁਖਤਿਆਰੀ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ।<ref name=operation>{{cite news|title=Operation Blue Star 1984|url=http://www.dnaindia.com/india/report-7-things-you-need-to-know-about-operation-blue-star-1993952|access-date=25 June 2014|work=[[Daily News and Analysis]]|agency=[[Dainik Bhaskar]]|publisher=Deepak Rathi|date=6 June 2014}}</ref> 1983 ਵਿੱਚ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਸਮਰਥਕਾਂ ਨਾਲ [[ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ|ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ]] ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਗਏ ਅਤੇ ਹਥਿਆਰ ਇਕੱਠੇ ਕਰਨ ਲੱਗੇ।<ref name="telegraph report">{{cite news|title=1984: Operation Blue Star|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/asia/india/10881115/Operation-Blue-Star-How-an-Indian-army-raid-on-the-Golden-Temple-ended-in-disaster.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220110/https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/asia/india/10881115/Operation-Blue-Star-How-an-Indian-army-raid-on-the-Golden-Temple-ended-in-disaster.html |archive-date=10 January 2022 |url-access=subscription |url-status=live|access-date=25 June 2014|work=[[The Daily Telegraph (UK)|The Daily Telegraph]]|date=6 June 2014}}</ref> ਜੂਨ 1984 ਵਿੱਚ, ਕਈ ਅਸਫਲ ਵਾਰਤਾਵਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਗਾਂਧੀ ਨੇ [[ਭਾਰਤੀ ਫੌਜ]] ਨੂੰ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ। ਇਹ ਘਟਨਾ [[ਆਪਰੇਸ਼ਨ ਬਲੂ ਸਟਾਰ]] ਵਜੋਂ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।<ref name="blue star">{{cite news|title=Operation Blue Star|url=http://www.thehindu.com/news/national/operation-blue-star-the-untold-story/article4798102.ece|access-date=25 June 2014|work=The Hindu|date=10 June 2013}}</ref> 31 ਅਕਤੂਬਰ 1984 ਨੂੰ, ਉਸਦੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਕਰਮਚਾਰੀ [[ਸਤਵੰਤ ਸਿੰਘ]] ਅਤੇ [[ਬੇਅੰਤ ਸਿੰਘ (ਕਾਤਲ)|ਬੇਅੰਤ ਸਿੰਘ]] ਨੇ ਉਸਦੀ ਹੱਤਿਆ ਕਰ ਦਿੱਤੀ।<ref name="telegraph report" /> ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ [[1984 ਸਿੱਖ ਵਿਰੋਧੀ ਦੰਗੇ]] ਹੋਏ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਲੋਕ ਮਾਰੇ ਗਏ।<ref name=violence>{{cite news|title=Violence follows Gandhi killing|url=https://www.bbc.co.uk/news|work=[[BBC News]]|access-date=23 June 2014}}</ref> ===ਰਾਜੀਵ ਗਾਂਧੀ ਅਤੇ ਰਾਓ ਯੁੱਗ (1984–1998)=== [[File:The Prime Minister Shri Rajiv Gandhi addressing the Special Session of the United nations on Disarmament, in New York in June, 1988 (1).jpg|thumb|right|alt=refer caption|[[ਰਾਜੀਵ ਗਾਂਧੀ]] ਨਿਊਯਾਰਕ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਜੂਨ 1988 ਵਿੱਚ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਨਿਰਸੱਤਰਤਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅਧਿਵੇਸ਼ਨ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ]] 1984 ਵਿੱਚ, ਇੰਦਿਰਾ ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ [[ਰਾਜੀਵ ਗਾਂਧੀ]] ਕਾਂਗਰਸ ਦੇ ਨਾਮਾਤਰ ਮੁਖੀ ਬਣੇ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਹੱਤਿਆ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਬਣ ਗਏ।<ref name="pm rajiv">{{cite web|title=Prime Minister Rajiv Gandhi, complete profile |url=http://pmindia.gov.in/pm_rajiv.html |website=pmindia.gov.in|publisher=Prime Minister's Office |access-date=23 June 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120901121841/http://pmindia.gov.in/pm_rajiv.html |archive-date=1 September 2012 }}</ref> ਦਸੰਬਰ ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਕਾਂਗਰਸ ਨੂੰ ਭਾਰੀ ਜਿੱਤ ਦਿਵਾਈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇਸਨੇ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਵਿੱਚ 401 ਸੀਟਾਂ ਜਿੱਤੀਆਂ।<ref name="1984 election result">{{cite web|title=India General or the 8th Lok Sabha Election Results – 1984|url=http://www.elections.in/parliamentary-constituencies/1984-election-results.html|access-date=23 June 2014}}</ref> ਉਸਦੀ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਸਰਕਾਰੀ ਬਿਊਰੋਕ੍ਰੇਸੀ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਕਰਨ ਅਤੇ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਅਰਥਵਿਵਸਥਾ ਨੂੰ ਉਦਾਰ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਕਦਮ ਚੁੱਕੇ।<ref name=tenure>{{cite news|title=Resurgent India|url=http://www.dnaindia.com/india/report-hamid-ansari-launches-book-resurgent-india-glimpses-of-rajiv-gandhi-vision-of-india-1955270|access-date=23 June 2014|work=[[Daily News and Analysis]]|date=22 January 2014}}</ref> ਰਾਜੀਵ ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ ਵਿੱਚ ਵੱਖਵਾਦੀ ਅੰਦੋਲਨਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਦੇ ਯਤਨ ਉਲਟ ਪੈ ਗਏ। ਕਈ ਵਿੱਤੀ ਘੋਟਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਫਸਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਸਦੀ ਨੇਤ੍ਰਿਤਾ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਗਈ।<ref name=movements>{{cite news|title=Rajiv Gandhi and the story of Indian modernization|url=http://www.livemint.com/Opinion/NYPeyCrc6NyfwmlxqjtumJ/Rajiv-Gandhi-and-the-story-of-Indian-modernization.html|work=[[Mint (newspaper)|Mint]]|date=19 May 2013 |type=Opinion |access-date=23 June 2014}}</ref> ਗਾਂਧੀ ਨੂੰ ਇੱਕ ਨਰਮ ਸੁਭਾਅ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਜੋ ਹੋਰ ਪਾਰਟੀ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨਾਲ ਸਲਾਹ-ਮਸ਼ਵਰਾ ਕਰਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਜਲਦੀ ਫ਼ੈਸਲੇ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਚਦਾ ਸੀ।<ref name=consult>{{cite web|title=Rajiv Gandhi, History and Politics|url=https://www.sscnet.ucla.edu/southasia/History/Independent/Rajiv.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20000226203915/http://www.sscnet.ucla.edu/southasia/History/Independent/Rajiv.html|url-status=dead|archive-date=26 February 2000|website=UCLA, Division of Social Sciences|access-date=23 June 2014}}</ref> [[ਬੋਫੋਰਸ ਘੋਟਾਲਾ]] ਨੇ ਉਸਦੀ ਇਮਾਨਦਾਰ ਨੇਤਾ ਵਜੋਂ ਛਵੀ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਇਆ, ਪਰ 2004 ਵਿੱਚ ਉਸਨੂੰ ਮਰਨੋਪਰਾਂਤ ਰਿਸ਼ਵਤਖੋਰੀ ਦੇ ਦੋਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਬਰੀ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।<ref>{{cite news|url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/3458319.stm |title=Rajiv Gandhi cleared over bribery |work=BBC News |date=4 February 2004 |access-date=7 March 2010}}</ref> 21 ਮਈ 1991 ਨੂੰ, ਇੱਕ ਔਰਤ ਦੁਆਰਾ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਟੋਕਰੀ ਵਿੱਚ ਲੁਕਾਏ ਗਏ ਬੰਬ ਨਾਲ ਉਸਦੀ ਹੱਤਿਆ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ, ਜੋ [[ਤਾਮਿਲ ਟਾਈਗਰਜ਼]] ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸੀ।<ref name=autogenerated1>{{cite web|title=The assassination of Rajiv Gandhi|url=https://www.youtube.com/watch?v=CzdoMbYnb7w |archive-url=https://ghostarchive.org/varchive/youtube/20211211/CzdoMbYnb7w| archive-date=11 December 2021 |url-status=live|author=NDTV India|website = YouTube|access-date=21 June 2014|author-link = NDTV India | date=10 July 2013 }}{{cbignore}}</ref> ਉਹ ਤਾਮਿਲ ਨਾਡੂ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਸੰਸਦੀ ਚੋਣਾਂ ਲਈ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। 1998 ਵਿੱਚ, ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਅਦਾਲਤ ਨੇ ਇਸ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਵਿੱਚ 26 ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਦੋਸ਼ੀ ਕਰਾਰ ਦਿੱਤਾ।<ref name=kiled>{{cite news|title=Rajiv Gandhi assassination case|url=http://timesofindia.indiatimes.com/india/Rajiv-Gandhi-assassination-case-SC-stays-release-of-4-convicts-issues-notice-to-Tamil-Nadu-govt/articleshow/31089717.cms|access-date=21 June 2014|work=[[The Times of India]]|date=27 February 2014}}</ref> ਸਾਜ਼ਿਸ਼ਕਰਤਾਵਾਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੀਲੰਕਾ ਦੇ ਤਾਮਿਲ ਮਿਲਿਟੈਂਟ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਸਾਥੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ, ਨੇ ਬਦਲਾ ਲੈਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਕਿਉਂਕਿ ਗਾਂਧੀ ਵੱਲੋਂ 1987 ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੀਲੰਕਾ ਭੇਜੇ ਗਏ ਭਾਰਤੀ ਸੈਨਿਕਾਂ ਨੇ [[ਭਾਰਤ-ਸ਼੍ਰੀਲੰਕਾ ਸਮਝੌਤਾ]] ਨੂੰ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਦੌਰਾਨ ਤਾਮਿਲ ਗੁਰਿੱਲਿਆਂ ਨਾਲ ਲੜਾਈ ਕੀਤੀ ਸੀ।<ref name="RajuRaju2008">{{cite book|author1=D. R. Kaarthikenyan, Radhavinod Raju|author2=Radhavinod Raju|title=Rajiv Gandhi Assassination|url={{Google books|7MqfCkBGdQ8C|page=|keywords=|text=|plainurl=yes}}|year=2008|publisher=Sterling Publishers Pvt. Ltd|isbn=978-81-207-3265-0|pages=89–91}}</ref><ref name=Murder>{{cite news|title=SC refers Rajiv Gandhi killers' release case to Constitution Bench|url=http://indianexpress.com/article/india/india-others/rajiv-gandhi-assassination-case-supreme-court/|access-date=21 June 2014|work=[[The Indian Express]]|date=25 April 2014}}</ref> [[File:Visit of Narasimha Rao, Indian Minister for Foreign Affairs, to the CEC.jpg|thumb|ਨਰਸਿੰਹਾ ਰਾਓ ਦਾ CEC ਦੌਰਾ]] ਰਾਜੀਵ ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਬਾਅਦ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਨੇਤਾ ਵਜੋਂ [[ਪੀ. ਵੀ. ਨਰਸਿੰਹਾ ਰਾਓ]] ਆਏ, ਜੋ ਜੂਨ 1991 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਬਣੇ।<ref name=rao>{{cite web|title=PV Narasimha Rao Biography |url=http://pmindia.nic.in/pm_narasimha.html |website=Website of the Prime Minister of India |access-date=23 June 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20121227115219/http://pmindia.nic.in/pm_narasimha.html |archive-date=27 December 2012 }}</ref> ਉਸਦਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਬਣਨਾ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤ ਤੋਂ ਇਸ ਅਹੁਦੇ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਧਾਰਕ ਸੀ। ਚੋਣਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਸਨੇ ਅਲਪਸੰਖਿਆਕ ਸਰਕਾਰ ਬਣਾਈ। ਰਾਓ ਨੇ ਖੁਦ 1991 ਵਿੱਚ ਚੋਣ ਨਹੀਂ ਲੜੀ, ਪਰ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਬਣਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸਨੇ [[ਨੰਦਿਆਲ (ਲੋਕ ਸਭਾ ਹਲਕਾ)|ਨੰਦਿਆਲ]] ਤੋਂ ਉਪ-ਚੋਣ ਜਿੱਤੀ।<ref name="Rao AP Won">{{cite news |last1=Lakshman |first1=Ganesh |title=Nandyal bypoll: It was P V Narasimha Rao's backyard when he ... |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/amaravati/it-was-p-v-narasimha-raos-backyard-when-he-was-the-pm/articleshow/60168304.cms |access-date=10 March 2022 |work=[[The Times of India]]|agency=[[The Times Group]] |date=22 August 2017}}</ref> ਉਸਦੀ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਵੱਡੇ ਆਰਥਿਕ ਬਦਲਾਅ ਕੀਤੇ ਅਤੇ ਕਈ ਅੰਦਰੂਨੀ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕੀਤਾ ਜੋ ਭਾਰਤ ਦੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦੀਆਂ ਸਨ।<ref name="Reforming">[https://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/4120429.stm "Narasimha Rao – a Reforming PM"]. ''[[BBC News]]'' (23 December 2004). Retrieved 2 March 2007.</ref> ਰਾਓ, ਜਿਸਨੇ [[ਉਦਯੋਗ ਮੰਤਰਾਲਾ (ਭਾਰਤ)|ਉਦਯੋਗ ਮੰਤਰਾਲਾ]] ਵੀ ਸੰਭਾਲਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, [[ਲਾਇਸੈਂਸ ਰਾਜ]] ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਨ ਲਈ ਸਿੱਧੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਸੀ।<ref name="DNAArticle">Arvind Kumar, Arun Narendhranath (3 October 2001). [http://www.dnaindia.com/analysis/column_india-must-embrace-unfettered-free-enterprise_1594401 "India must embrace unfettered free enterprise"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130312095826/http://www.dnaindia.com/analysis/column_india-must-embrace-unfettered-free-enterprise_1594401 |date=12 March 2013 }}. ''[[Daily News and Analysis]]''.</ref> ਉਸਨੂੰ ਅਕਸਰ "ਭਾਰਤੀ ਆਰਥਿਕ ਸੁਧਾਰਾਂ ਦਾ ਪਿਤਾ" ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>[https://web.archive.org/web/20071106123253/http://www.voanews.com/tibetan/archive/2004-12/a-2004-12-23-2-1.cfm "PV Narasimha Rao Remembered as Father of Indian Economic Reforms"]. ''[[VOA News]]'' (23 December 2004).</ref> ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ [[ਅਟਲ ਬਿਹਾਰੀ ਵਾਜਪੇਈ]] ਅਤੇ ਮਨਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਰਾਓ ਦੀਆਂ ਆਰਥਿਕ ਨੀਤੀਆਂ ਨੂੰ ਜਾਰੀ ਰੱਖਿਆ। ਰਾਓ ਨੇ ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਨੀਤੀਆਂ ਨੂੰ ਪਿੱਛੇ ਛੱਡਦਿਆਂ ਲਾਇਸੈਂਸ ਰਾਜ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਨ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨੂੰ ਤੇਜ਼ ਕੀਤਾ।<ref name=reinvention>{{cite news |title=PV Narasimha Rao reinvented India|url=https://www.thenationalnews.com/lifestyle/pv-narasimha-rao-reinvented-india-so-why-is-he-the-forgotten-man-1.455990/|work=[[The National (Abu Dhabi)|The National]]|date=19 May 2012 |location=Abu Dhabi|access-date=23 June 2014}}</ref> ਉਸਨੇ ਮਨਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਵਿੱਤ ਮੰਤਰੀ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ, ਜਿਸਨੇ ਭਾਰਤ ਦੇ [[ਗਲੋਬਲਾਈਜ਼ੇਸ਼ਨ]] ਸੁਧਾਰਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ ਅਤੇ [[1991 ਭਾਰਤੀ ਆਰਥਿਕ ਸੰਕਟ]] ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕੀਤੀ।<ref name="DNAArticle" /> ਰਾਓ ਨੂੰ ਉਸਦੀ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਚਤੁਰਾਈ ਲਈ ''[[ਚਾਣਕਯ]]'' ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name="frontline">{{cite journal |url=http://www.hindu.com/thehindu/thscrip/print.pl?file=20050114008013000.htm&date=fl2201/&prd=fline& |title=Obituary: A scholar and a politician|author=V. Venkatesan |journal=Frontline |volume=22 |issue=1 |date=1–14 January 2005 |access-date=30 March 2010 |archive-url=https://archive.today/20140517195129/http://www.hindu.com/thehindu/thscrip/print.pl?file=20050114008013000.htm&date=fl2201/&prd=fline& |archive-date=17 May 2014}}</ref> 1996 ਤੱਕ, ਪਾਰਟੀ ਦੀ ਛਵੀ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰ ਦੇ ਦੋਸ਼ਾਂ ਕਾਰਨ ਖਰਾਬ ਹੋ ਗਈ, ਅਤੇ ਉਸ ਸਾਲ ਦੀਆਂ ਚੋਣਾਂ ਵਿੱਚ ਕਾਂਗਰਸ ਸਿਰਫ਼ 140 ਸੀਟਾਂ 'ਤੇ ਆ ਗਈ। ਰਾਓ ਨੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਅਤੇ ਪਾਰਟੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਦੋਹਾਂ ਅਹੁਦਿਆਂ ਤੋਂ ਅਸਤੀਫ਼ਾ ਦੇ ਦਿੱਤਾ।<ref name=resign>{{cite web|author=ABP News|title=Atal Bihari Vajpayee's 13-day govt.|date=December 2013 |url=https://www.youtube.com/watch?v=eQ4F8KNB3ao |archive-url=https://ghostarchive.org/varchive/youtube/20211211/eQ4F8KNB3ao| archive-date=11 December 2021 |url-status=live|publisher=YouTube|access-date=24 June 2014}}{{cbignore}}</ref> ਉਸਦੇ ਬਾਅਦ [[ਸੀਤਾਰਾਮ ਕੇਸਰੀ]] ਪਾਰਟੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਬਣੇ, ਜੋ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਗੈਰ-[[ਬ੍ਰਾਹਮਣ]] ਨੇਤਾ ਸਨ।<ref name=Kesari>{{cite news|title=The Sitaram Kesri case|url=http://www.dnaindia.com/lifestyle/report-the-sitaram-kesri-case-how-dynasty-trumped-ethics-1564149|access-date=23 June 2014|work=[[Daily News and Analysis]]|date=10 July 2011}}</ref> ਰਾਓ ਅਤੇ ਕੇਸਰੀ ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਕਾਰਜਕਾਲ ਦੌਰਾਨ, ਪਾਰਟੀ ਅੰਦਰੂਨੀ ਚੋਣਾਂ ਕਰਵਾਈਆਂ ਗਈਆਂ।<ref name="MitraEnskat2004">{{cite book|author1=Subrata Kumar Mitra|author2=Mike Enskat|author3=Clemens Spiess|title=Political Parties in South Asia|url=https://books.google.com/books?id=dObxI9xahSYC&pg=PR7|year=2004|publisher=Greenwood Publishing Group|isbn=978-0-275-96832-8|pages=42–43}}</ref> === ਆਈਐਨਸੀ (1998–ਮੌਜੂਦਾ ਸਮਾਂ) === [[File:The President Dr. A.P.J Abdul Kalam authorizing the Prime Minister designate Dr. Manmohan Singh to form the next Government in New Delhi on May 19, 2004.jpg|thumb|250px|right|11ਵੇਂ [[ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ]] [[ਏ. ਪੀ. ਜੇ. ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ]] ਵੱਲੋਂ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਨਾਮਜ਼ਦ [[ਮਨਮੋਹਨ ਸਿੰਘ]] ਨੂੰ 19 ਮਈ 2004 ਨੂੰ ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਅਗਲੀ ਸਰਕਾਰ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਅਧਿਕਾਰਿਤ ਕਰਦੇ ਹੋਏ]] [[1998 ਭਾਰਤੀ ਆਮ ਚੋਣਾਂ|1998 ਦੀਆਂ ਆਮ ਚੋਣਾਂ]] ਵਿੱਚ ਕਾਂਗਰਸ ਨੇ ਲੋਕ ਸਭਾ ਵਿੱਚ 141 ਸੀਟਾਂ ਜਿੱਤੀਆਂ, ਜੋ ਉਸ ਵੇਲੇ ਤੱਕ ਇਸਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਘੱਟ ਗਿਣਤੀ ਸੀ।<ref>{{cite web|url=http://archive.ipu.org/parline-e/reports/arc/2145_98.htm|title=India Parliamentary Chamber: Lok Sabha|website=[[Inter-Parliamentary Union]]|access-date=4 March 2018}}</ref> ਆਪਣੀ ਲੋਕਪ੍ਰਿਯਤਾ ਵਧਾਉਣ ਅਤੇ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਚੋਣਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਸੁਧਾਰਣ ਲਈ, ਕਾਂਗਰਸ ਦੇ ਨੇਤਾਵਾਂ ਨੇ [[ਸੋਨੀਆ ਗਾਂਧੀ]], ਰਾਜੀਵ ਗਾਂਧੀ ਦੀ ਵਿਧਵਾ, ਨੂੰ ਪਾਰਟੀ ਦੀ ਨੇਤ੍ਰਿਤਾ ਸੰਭਾਲਣ ਲਈ ਅਪੀਲ ਕੀਤੀ।<ref>{{cite news|url=https://www.washingtonpost.com/archive/politics/1998/01/31/another-gandhi-comes-to-congress-partys-aid/6dd58f02-b8d2-4a1e-b6ee-32e6f26cefcf/|title=Another Gandhi Comes to Congress Party's Aid |last=Cooper|first=Kenneth J.|date=31 January 1998|newspaper=The Washington Post}}</ref> ਉਸਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਰਾਜਨੀਤੀ ਵਿੱਚ ਸਰਗਰਮ ਭੂਮਿਕਾ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕੀਤਾ ਸੀ।<ref>{{cite magazine |url=https://www.indiatoday.in/magazine/cover-story/story/19950131-sonia-gandhi-emerges-as-cynosure-of-all-eyes-could-play-pivotal-role-in-party-politics-808336-1995-01-31|title=Sonia Gandhi emerges as cynosure of all eyes, could play pivotal role in party politics|first1=M. |last1=Rahman|date=31 January 1995|magazine=India Today}}</ref> ਉਸਦੀ ਚੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਇੱਕ ਹਿੱਸੇ ਨੇ ਉਸਦੀ ਇਤਾਲਵੀ ਮੂਲ ਦੇ ਕਾਰਨ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਵੱਖ ਹੋ ਕੇ [[ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਂਗਰਸ ਪਾਰਟੀ]] (NCP) ਬਣਾਈ, ਜਿਸਦੀ ਅਗਵਾਈ [[ਸ਼ਰਦ ਪਵਾਰ]] ਨੇ ਕੀਤੀ।<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/1999/05/21/world/congress-party-expels-3-who-opposed-gandhi.html|title=Congress Party Expels 3 Who Opposed Gandhi|first=Celia W.|last=Dugger|newspaper=The New York Times |date=21 May 1999}}</ref> ਸੋਨੀਆ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾਰਟੀ ਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਜਗਾਉਣ ਵਿੱਚ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕੀਤਾ। 1999 ਵਿੱਚ [[ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਲੋਕਤਾਂਤਰਿਕ ਗਠਜੋੜ (ਭਾਰਤ)|ਐਨਡੀਏ]] ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਬੁਲਾਈ ਗਈਆਂ ਚੋਣਾਂ ਵਿੱਚ ਕਾਂਗਰਸ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਘਟ ਕੇ 114 ਸੀਟਾਂ ਰਹਿ ਗਈ।<ref name="negi" /> ਪਰ ਉਸਨੇ ਰਣਨੀਤਕ ਬਦਲਾਅ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਹੋਰ ਪਾਰਟੀਆਂ ਨਾਲ ਗਠਜੋੜ ਬਣਾਏ ਅਤੇ ਕਈ ਰਾਜਾਂ ਵਿੱਚ ਸਫਲਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ==== ਯੂਪੀਏ ਸਰਕਾਰਾਂ (2004–2014) ==== 2004 ਦੀਆਂ ਚੋਣਾਂ ਲਈ, ਕਾਂਗਰਸ ਨੇ [[ਦ੍ਰਾਵਿੜ ਮੁਨੇਤਰਾ ਕਜ਼ਗਮ]] ਸਮੇਤ ਕਈ ਪਾਰਟੀਆਂ ਨਾਲ ਗਠਜੋੜ ਕੀਤਾ।<ref>{{cite news |url=https://www.rediff.com/election/2004/may/14congress.htm|title=The mathematics of politics|work=[[Rediff.com]]|access-date=4 March 2018|date=16 May 2004}}</ref> ਮੁਹਿੰਮ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਸਮਾਜਿਕ ਨਿਆਂ ਅਤੇ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਸੀ — ਨਾਅਰਾ ਸੀ {{lang|hi|ਕਾਂਗਰਸ ਦਾ ਹੱਥ, ਆਮ ਆਦਮੀ ਦੇ ਨਾਲ}}। ਯੂਪੀਏ ਨੇ 222 ਸੀਟਾਂ ਜਿੱਤ ਕੇ ਸਰਕਾਰ ਬਣਾਈ। ਸੋਨੀਆ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਦਾ ਅਹੁਦਾ ਠੁਕਰਾਇਆ ਅਤੇ [[ਮਨਮੋਹਨ ਸਿੰਘ]] ਨੂੰ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ।<ref>{{cite news|url=https://www.reuters.com/article/us-india-election-gandhi/sonia-gandhi-keeps-congress-hopes-alive-in-india-polls-idUSTRE53D1XH20090414 |title=Sonia Gandhi keeps Congress hopes alive in India polls|last=Chandra|first=Rina|work=Reuters|date=14 April 2009}}</ref> ਯੂਪੀਏ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਕਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਕਾਨੂੰਨ ਲਾਗੂ ਕੀਤੇ: * [[ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਗ੍ਰਾਮੀਣ ਰੋਜ਼ਗਾਰ ਗਾਰੰਟੀ ਐਕਟ]] * [[ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਕਾਨੂੰਨ]] * [[ਮੁਫ਼ਤ ਅਤੇ ਲਾਜ਼ਮੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਕਾਨੂੰਨ]] 2009 ਦੀਆਂ ਚੋਣਾਂ ਵਿੱਚ ਕਾਂਗਰਸ ਨੇ 207 ਸੀਟਾਂ ਜਿੱਤੀਆਂ ਅਤੇ ਮੁੜ ਸਰਕਾਰ ਬਣਾਈ। ==== (2014–ਮੌਜੂਦਾ ਸਮਾਂ) ==== 2014 ਦੀਆਂ ਚੋਣਾਂ ਵਿੱਚ ਕਾਂਗਰਸ ਨੂੰ ਭਾਰੀ ਹਾਰ ਮਿਲੀ ਅਤੇ ਕੇਵਲ 44 ਸੀਟਾਂ ਮਿਲੀਆਂ।<ref name=performance>{{cite news|title=List of Congress winners|url=http://ibnlive.in.com/news/lok-sabha-election-results-list-of-congress-winners/472493-37-64.html}}</ref> [[ਨਰਿੰਦਰ ਮੋਦੀ]] ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਬਣੇ। 2017 ਵਿੱਚ ਸੋਨੀਆ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਅਸਤੀਫਾ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ [[ਰਾਹੁਲ ਗਾਂਧੀ]] ਪ੍ਰਧਾਨ ਬਣੇ।<ref name="Naqshbandi" /> 2019 ਦੀ ਹਾਰ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਰਾਹੁਲ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਅਸਤੀਫਾ ਦੇ ਦਿੱਤਾ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਸੋਨੀਆ ਗਾਂਧੀ ਅੰਤਰਿਮ ਪ੍ਰਧਾਨ ਬਣੀ।<ref name="2019 president">{{cite news|url= https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/cwc-chooses-sonia-gandhi-as-interim-chief-of-congress/articleshow/70623767.cms}}</ref> [[ਰਾਹੁਲ ਗਾਂਧੀ]] ਲੋਕ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਵਿਰੋਧੀ ਧਿਰ ਦੇ ਨੇਤਾ ਹਨ, ਅਤੇ [[ਗੌਰਵ ਗੋਗੋਈ]] ਉਪ ਨੇਤਾ ਹਨ। 2014 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਈ ਨੇਤਾਵਾਂ ਦੇ ਪਾਰਟੀ ਛੱਡਣ ਕਾਰਨ ਕਾਂਗਰਸ ਨੂੰ ਕਈ ਰਾਜਾਂ ਵਿੱਚ ਸਰਕਾਰਾਂ ਗੁਆਉਣੀਆਂ ਪਈਆਂ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ [[ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]], [[ਗੋਆ]], [[ਕਰਨਾਟਕ]], [[ਮਣਿਪੁਰ]] ਆਦਿ। [[File:Bharat_Jodo_Yatra.webp|thumb|[[ਭਾਰਤ ਜੋੜੋ ਯਾਤਰਾ]] — ਰਾਹੁਲ ਗਾਂਧੀ ਵੱਲੋਂ ਨੇਤ੍ਰਿਤ ਇਕ ਯਾਤਰਾ]] ਸਤੰਬਰ 2022 ਵਿੱਚ ਕਾਂਗਰਸ ਨੇ [[ਭਾਰਤ ਜੋੜੋ ਯਾਤਰਾ]] ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ। 2022 ਵਿੱਚ ਪਾਰਟੀ ਨੇਤ੍ਰਿਤ ਚੋਣ ਵਿੱਚ [[ਮੱਲਿਕਾਰਜੁਨ ਖੜਗੇ]] ਜਿੱਤੇ ਅਤੇ 24 ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੇ ਗਾਂਧੀ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਬਣੇ। 2023 ਵਿੱਚ ਕਾਂਗਰਸ ਨੇ ਕਈ ਪਾਰਟੀਆਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ [[ਇੰਡਿਆ ਗਠਜੋੜ]] ਬਣਾਇਆ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ [[ਤ੍ਰਿਣਮੂਲ ਕਾਂਗਰਸ]], [[ਆਮ ਆਦਮੀ ਪਾਰਟੀ]], [[ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਜਨਤਾ ਦਲ]] ਅਤੇ [[ਭਾਰਤੀ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ (ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ)]] ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ==ਆਮ ਚੋਣਾਂ ਵਿੱਚ== {| class="wikitable sortable" cellpadding="5" |+ ! style="widਵੀਂ:25%;"| ਸਾਲ ! style="widਵੀਂ:15%;"| ਆਮ ਚੋਣਾਂ ! style="widਵੀਂ:15%;"| ਸੀਟਾਂ ਜਿੱਤੀਆਂ ! style="widਵੀਂ:15%;"| ਸੀਟ ਪਰਿਵਰਤਨ ! style="widਵੀਂ:15%;"| ਵੋਟਾਂ ਦੀ % ! style="widਵੀਂ:15%;"| ਵੋਟ ਫਰਕ |- style="text-align:center;" || [[ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਆਮ ਚੋਣਾਂ 1951|1951]] || [[ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਆਮ ਚੋਣਾਂ 1951|ਪਹਿਲੀ ਲੋਕ ਸਭਾ]] || 364 || || 44.99% || |- style="text-align:center;" || [[ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਆਮ ਚੋਣਾਂ 1957|1957]] || [[ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਆਮ ਚੋਣਾਂ 1957|ਦੂਜੀ ਲੋਕ ਸਭਾ]] || 371 || {{ਵਾਧਾ}}7 || 47.78% || {{ਵਾਧਾ}} 2.79% |- style="text-align:center;" || [[ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਆਮ ਚੋਣਾਂ 1962|1962]] || [[ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਆਮ ਚੋਣਾਂ 1962|ਤੀਜੀ ਲੋਕ ਸਭਾ]] || 361 || {{ਕਮੀ}}10 || 44.72% || {{ਕਮੀ}} 3.06% |- style="text-align:center;" || [[ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਆਮ ਚੋਣਾਂ 1967|1967]] || [[ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਆਮ ਚੋਣਾਂ 1967|ਚੌਥੀ ਲੋਕ ਸਭਾ]] || 283 || {{ਕਮੀ}}78 || 40.78% || {{ਕਮੀ}}2.94% |- style="text-align:center;" || [[ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਆਮ ਚੋਣਾਂ 1971|1971]] || [[ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਆਮ ਚੋਣਾਂ 1971|5ਵੀਂ ਲੋਕ ਸਭਾ]] || 352 || {{ਵਾਧਾ}}69 || 43.68% || {{ਵਾਧਾ}}2.90% |- style="text-align:center;" || [[ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਆਮ ਚੋਣਾਂ 1977|1977]] || [[ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਆਮ ਚੋਣਾਂ 1977|6ਵੀਂ ਲੋਕ ਸਭਾ]] || 153 || {{ਕਮੀ}}199 || 34.52% || {{ਕਮੀ}}9.16% |- style="text-align:center;" || [[ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਆਮ ਚੋਣਾਂ 1980|1980]] || [[ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਆਮ ਚੋਣਾਂ 1980|7ਵੀਂ ਲੋਕ ਸਭਾ]] || 351 || {{ਵਾਧਾ}}198 || 42.69% || {{ਵਾਧਾ}}8.17% |- style="text-align:center;" || [[ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਆਮ ਚੋਣਾਂ 1984|1984]] || [[ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਆਮ ਚੋਣਾਂ 1984|8ਵੀਂ ਲੋਕ ਸਭਾ]] || 415 || {{ਵਾਧਾ}}64 || 49.01% || {{ਵਾਧਾ}}6.32% |- style="text-align:center;" || [[ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਆਮ ਚੋਣਾਂ 1989|1989]] || [[ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਆਮ ਚੋਣਾਂ 1989|9ਵੀਂ ਲੋਕ ਸਭਾ]] || 197 || {{ਕਮੀ}}218 || 39.53% || {{ਕਮੀ}}9.48% |- style="text-align:center;" || [[ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਆਮ ਚੋਣਾਂ 1991|1991]] || [[ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਆਮ ਚੋਣਾਂ 1991|10ਵੀਂ ਲੋਕ ਸਭਾ]] || 244 || {{ਵਾਧਾ}}47 || 35.66% || {{ਕਮੀ}}3.87% |- style="text-align:center;" || [[ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਆਮ ਚੋਣਾਂ 1996|1996]] || [[ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਆਮ ਚੋਣਾਂ 1996|11ਵੀਂ ਲੋਕ ਸਭਾ]] || 140 || {{ਕਮੀ}}104 || 28.80% || {{ਕਮੀ}}7.46% |- style="text-align:center;" || [[ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਆਮ ਚੋਣਾਂ 1998|1998]] || [[ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਆਮ ਚੋਣਾਂ 1998|12ਵੀਂ ਲੋਕ ਸਭਾ]] || 141 || {{ਵਾਧਾ}}1 || 25.82% || {{ਕਮੀ}}2.98% |- style="text-align:center;" || [[ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਆਮ ਚੋਣਾਂ 1999|1999]] || [[ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਆਮ ਚੋਣਾਂ 1999|13ਵੀਂ ਲੋਕ ਸਭਾ]] || 114 || {{ਕਮੀ}}27 || 28.30% || {{ਵਾਧਾ}}2.48% |- style="text-align:center;" || [[ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਆਮ ਚੋਣਾਂ 2004|2004]] || [[ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਆਮ ਚੋਣਾਂ 2004|14ਵੀਂ ਲੋਕ ਸਭਾ]] || 145 || {{ਵਾਧਾ}}32 || 26.7% || {{ਕਮੀ}}1.6% |- style="text-align:center;" || [[ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਆਮ ਚੋਣਾਂ 2009|2009]] || [[ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਆਮ ਚੋਣਾਂ 2009|15ਵੀਂ ਲੋਕ ਸਭਾ]] || 206 || {{ਵਾਧਾ}}61 || 28.55% || {{ਵਾਧਾ}}2.02% |- style="text-align:center;" || [[ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਆਮ ਚੋਣਾਂ 2014|2014]] || [[ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਆਮ ਚੋਣਾਂ 2014|16ਵੀਂ ਲੋਕ ਸਭਾ]] || 44 || {{ਘਾਟਾ}}162 || 19% || {{ਘਾਟਾ}}9.55% |- style="text-align:center;" || [[ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਆਮ ਚੋਣਾਂ 2019|2019]] || [[ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਆਮ ਚੋਣਾਂ 2019|17ਵੀਂ ਲੋਕ ਸਭਾ]] || 52 || {{ਵਾਧਾ}}8 || 19.49 % || {{ਵਾਧਾ}}0.02% |- |[[2024 ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਆਮ ਚੋਣਾਂ|2024]] |[[2024 ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਆਮ ਚੋਣਾਂ|18ਵੀਂ ਲੋਕ ਸਭਾ]] |101 |{{ਵਾਧਾ}}49 |21.19% |{{ਵਾਧਾ}}4.02% |} ==ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ== *[[ਭਾਰਤੀ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ]] ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} {{ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਪਾਰਟੀਆਂ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਰਾਜਨੀਤਕ ਪਾਰਟੀਆਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਂਗਰਸ]] 989k6t4lcjxfff6bzw31hma0qknmsfv 0 18287 838095 773943 2026-04-30T19:59:24Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 838095 wikitext text/x-wiki {{ਜਾਣਕਾਰੀਡੱਬਾ ਬਸਤੀ |ਨਾਂ = ਟੋਕੀਓ |ਦੇਸੀ_ਨਾਂ = 東京 |ਅਧਿਕਾਰਕ_ਨਾਂ = 東京都 · ਟੋਕੀਓ ਮਹਾਂਨਾਗਰ |ਬਸਤੀ_ਕਿਸਮ = ਮਹਾਂਨਾਗਰ |ਤਸਵੀਰ_ਦਿੱਸਹੱਦਾ = |ਤਸਵੀਰ_ਸਿਰਲੇਖ = ਸਿਖਰ ਖੱਬਿਓਂ: ਨਿਸ਼ੀ-ਸ਼ਿੰਜੂਕੂ, ਟੋਕੀਓ ਅਕਾਸ਼ੀ-ਰੁੱਖ, ਸਤਰੰਗੀ-ਪੀਂਘ ਪੁਲ, ਸ਼ਿਬੂਈਆ, ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਖ਼ੁਰਾਕ ਇਮਾਰਤ |ਤਸਵੀਰ_ਨਕਸ਼ਾ = Map of Japan with highlight on 13 Tokyo prefecture.svg |ਨਕਸ਼ਾ_ਸਿਰਲੇਖ = ਜਪਾਨ ਵਿੱਚ ਟੋਕੀਓ ਦੀ ਸਥਿਤੀ |ਤਸਵੀਰ_ਨਕਸ਼ਾ1 = Tokyo Landsat.jpg |ਨਕਸ਼ਾ_ਸਿਰਲੇਖ1 = ਨਾਸਾ ਦੀ ਲੈਂਡਸੈਟ 7 ਵੱਲੋਂ ਲਈ ਗਈ ਟੋਕੀਓ ਦੇ 23 ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਾਰਡਾਂ ਦੀ ਉਪਗ੍ਰਹੀ ਤਸਵੀਰ |ਤਸਵੀਰ_ਝੰਡਾ = |ਤਸਵੀਰ_ਖ਼ਾਲੀ_ਨਿਸ਼ਾਨ = PrefSymbol-Tokyo.svg |ਖ਼ਾਲੀ_ਨਿਸ਼ਾਨ_ਕਿਸਮ = ਚਿੰਨ੍ਹ |ਖ਼ਾਲੀ_ਨਿਸ਼ਾਨ_ਅਕਾਰ = 115px |ਤਸਵੀਰ_ਮੋਹਰ = Emblem of Tokyo Metropolis.svg |ਮੋਹਰ_ਅਕਾਰ = 100px |ਮੋਹਰ_ਕੜੀ = Insignias of Tokyo |ਤਸਵੀਰ_ਢਾਲ = |latd=35 |latm=41 |lats=22.22 |latNS=N |longd=139 |longm=41 |longs=30.12 |longEW=E |pushpin_ਨਕਸ਼ਾ = ਜਪਾਨ |pushpin_label_position = |pushpin_ਨਕਸ਼ਾ_ਸਿਰਲੇਖ = |pushpin_ਨਕਸ਼ਾਅਕਾਰ = 300 |coordinates_ਖੇਤਰ = JP-13 |coordinates_ਕਿਸਮ = type:adm1st_region:JP-13 |ਉਪਵਿਭਾਗ_ਕਿਸਮ = ਦੇਸ਼ |ਉਪਵਿਭਾਗ_ਨਾਂ = ਜਪਾਨ |ਉਪਵਿਭਾਗ_ਕਿਸਮ1 = ਖੇਤਰ |ਉਪਵਿਭਾਗ_ਨਾਂ1 = ਕਾਂਤੋ |ਉਪਵਿਭਾਗ_ਕਿਸਮ2 = ਟਾਪੂ |ਉਪਵਿਭਾਗ_ਨਾਂ2 = ਹੋਂਸ਼ੂ |ਸਥਾਪਨਾ_ਸਿਰਲੇਖ = |ਸਥਾਪਨਾ_ਮਿਤੀ = |ਹਿੱਸੇ_ਕਿਸਮ = ਵਿਭਾਗ |ਹਿੱਸੇ = 23 ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਾਰਡ, 26 ਸ਼ਹਿਰ, 1 ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਅਤੇ 4 ਉਪ-ਪ੍ਰੀਫੈਕਟ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ |ਸਰਕਾਰ_ਕਿਸਮ = ਮਹਾਂਨਗਰ |ਮੁਖੀ_ਸਿਰਲੇਖ = ਰਾਜਪਾਲ |ਮੁਖੀ_ਨਾਂ = ਤਤਸੂਮੀ ਆਂਦੋ (ਕਾਰਜਕਾਰੀ) |ਮੁਖੀ_ਸਿਰਲੇਖ1 = ਰਾਜਾਧਾਨੀ |ਮੁਖੀ_ਨਾਂ1 = ਸ਼ਿੰਜੂਕੂ |ਖੇਤਰਫਲ_ਪਗਨੋਟ = (45ਵਾਂ ਸਥਾਨ) |ਖੇਤਰਫਲ_ਕੁੱਲ_ਕਿਮੀ2 = 2187.66 |ਖੇਤਰਫਲ_ਥਲ_ਕਿਮੀ2 = |ਖੇਤਰਫਲ_ਜਲ_ਕਿਮੀ2 = |ਖੇਤਰਫਲ_ਜਲ_percent = 1.0 |ਖੇਤਰਫਲ_ਮੁੱਖ-ਨਗਰ_ਕਿਮੀ2 = 13572 |ਉੱਚਾਈ_m = |ਅਬਾਦੀ_ਵਾਸੀ ਸੂਚਕ = ਟੋਕੀਓਵਾਸੀ |ਅਬਾਦੀ_ਤੱਕ = August 1, 2011 |ਅਬਾਦੀ_ਪਗਨੋਟ =<ref name=population/><ref>{{cite web|url=http://www.stat.go.jp/data/kokusei/2005/nihon/mokuji.htm|title=大都市圏・都市圏の人口|accessdate=2005|publisher=Ministry of Internal Affairs and Communications}}</ref> |ਅਬਾਦੀ_ਕੁੱਲ = 13185502 |ਅਬਾਦੀ_ਨੋਟ = ਪਹਿਲਾ |ਅਬਾਦੀ_ਘਣਤਾ_ਕਿਮੀ2 = auto |ਅਬਾਦੀ_ਘਣਤਾ_ਮੁੱਖ-ਨਗਰ_ਕਿਮੀ2 = 2629 |ਅਬਾਦੀ_ਮੁੱਖ-ਨਗਰ = 35682460 |ਅਬਾਦੀ_ਖ਼ਾਲੀ1_ਸਿਰਲੇਖ = 23 ਵਾਰਡ |ਅਬਾਦੀ_ਨੋਟ = (ਪ੍ਰੀਫੈਕਟ ਸਰਕਾਰ ਦੇ 2011 ਮੁਤਾਬਕ) |ਅਬਾਦੀ_ਖ਼ਾਲੀ1 = 8967665 |ਸਮਾਂ ਜੋਨ = ਜਪਾਨ ਮਿਆਰੀ ਸਮਾਂ |utc_offset = +9 |ਡਾਕ_ਕੋਡ_ਕਿਸਮ = [[ISO 3166-2:JP|ISO 3166-2]] |ਡਾਕ_ਕੋਡ = JP-13 |ਖੇਤਰ_ਕੋਡ = |ਗੀਤ = ''ਟੋਕੀਓ ਮਹਾਂਨਗਰੀ ਗੀਤ''<br/>(東京都歌|ਤੋਕੀਓ ਤੋਕਾ)<ref>{{cite web | title=東京都歌・市歌 | url=http://www.seikatubunka.metro.tokyo.jp/bunka/keishou/tokasika.htm | publisher=Tokyo Metropolitan Government | accessdate=September 17, 2011 | archive-date=ਸਤੰਬਰ 11, 2011 | archive-url=https://web.archive.org/web/20110911011924/http://www.seikatubunka.metro.tokyo.jp/bunka/keishou/tokasika.htm | dead-url=yes }}</ref> |ਖ਼ਾਲੀ_ਨਾਂ_sec2 = '''ਫੁੱਲ''' |ਖ਼ਾਲੀ_ਜਾਣ_sec2 = ਸੋਮੀ-ਯੋਸ਼ੀਨੋ ਸੁਰਖ਼ ਸ਼ਗੂਫ਼ਾ |ਖ਼ਾਲੀ1_ਨਾਂ_sec2 = '''ਦਰੱਖਤ''' |ਖ਼ਾਲੀ1_ਜਾਣ_sec2 = ਗਿੰਕਗੋ ਰੁੱਖ (''ਗਿੰਕਗੋ ਬਿਲੋਬਾ'') |ਖ਼ਾਲੀ2_ਨਾਂ_sec2 = '''ਪੰਛੀ''' |ਖ਼ਾਲੀ2_ਜਾਣ_sec2 = ਕਾਲਾ-ਸਿੰਗੀ ਜਲ-ਮੁਰਗੀ (''ਲਾਰਸ ਰੀਦੀਬੁੰਦਸ'') |ਖ਼ਾਲੀ3_ਨਾਂ_sec2 = |ਖ਼ਾਲੀ3_ਜਾਣ_sec2 = |ਵੈੱਬਸਾਈਟ = {{ਪਤਾ|www.metro.tokyo.jp}} |ਪਗਨੋਟ = }} '''ਟੋਕੀਓ''' (東京 "ਪੂਰਬੀ ਰਾਜਧਾਨੀ"), ਅਧਿਕਾਰਕ ਤੌਰ ਉੱਤੇ '''ਟੋਕੀਓ ਮਹਾਂਨਗਰ''' (東京都),<ref>{{cite web |title=Geography of Tokyo |publisher=Tokyo Metropolitan Government |accessdate=2008-10-18}}</ref> ਜਪਾਨ ਦੇ 47 ਪ੍ਰੀਫੈਕਟ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਇਹ [[ਜਪਾਨ]] ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ, ਵਡੇਰੇ ਟੋਕੀਓ ਖੇਤਰ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਅਤੇ ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਮਹਾਂਨਗਰ ਹੈ।<ref>{{cite web |url=http://esa.un.org/wup2009/unup/index.asp?panel=2 |title=World Urbanization Prospects: The 2009 Revision Population Database |publisher=United Nations |accessdate=2012-03-06 |archive-date=2013-10-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131031010136/http://esa.un.org/wup2009/unup/index.asp?panel=2 |dead-url=yes }}</ref> ਇਹ ਜਪਾਨੀ ਸਰਕਾਰ ਅਤੇ ਸ਼ਾਹੀ ਮਹੱਲ ਦਾ ਟਿਕਾਣਾ ਅਤੇ ਜਪਾਨੀ ਸ਼ਾਹੀ ਘਰਾਨੇ ਦੀ ਰਿਹਾਇਸ਼ ਹੈ। ਇਹ ਮੁੱਖ ਟਾਪੂ ਹੋਂਸ਼ੂ ਦੇ ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬੀ ਪਾਸੇ ਦੇ ਕਾਂਤੋ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਈਜ਼ੂ ਟਾਪੂ ਅਤੇ ਓਗਾਸਵਾਰਾ ਟਾਪੂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।<ref name="nussbaum981">Nussbaum, Louis-Frédéric. (2005). "Tōkyō" in {{Google books|p2QnPijAEmEC|''Japan Encyclopedia'', pp. 981-982|page=981}}; "Kantō" in {{Google books|p2QnPijAEmEC|p. 479|page=479}}</ref> ਟੋਕੀਓ ਮਹਾਂਨਗਰ ਨੂੰ 1943 ਵਿੱਚ ਪੂਰਵਲੇ ਟੋਕੀਓ ਪ੍ਰੀਫੈਕਟ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ (東京府) ਅਤੇ ਟੋਕੀਓ ਸ਼ਹਿਰ (東京市) ਨੂੰ ਮਿਲਾ ਕੇ ਬਣਿਆ ਸੀ। ਟੋਕੀਓ ਦੀ ਮਹਾਂਨਗਰੀ ਸਰਕਾਰ ਟੋਕੀਓ ਦੇ 23 ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਾਰਡਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਤ ਕਰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਟੋਕੀਓ ਸ਼ਹਿਰ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਪ੍ਰੀਫੈਕਟ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੀਆਂ 39 ਨਗਰਪਾਲਿਕਾਵਾਂ ਅਤੇ ਦੋ ਬਾਹਰੀ ਟਾਪੂਆਂ ਦਾ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਾਰਡਾਂ ਦੀ ਅਬਾਦੀ 80 ਲੱਖ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੈ ਅਤੇ ਕੁੱਲ ਅਬਾਦੀ 130 ਲੱਖ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ। ਇਹ ਪ੍ਰੀਫੈਕਟ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਅਬਾਦੀ ਵਾਲੇ (ਅਬਾਦੀ 3.5 ਕਰੋੜ ਤੋਂ ਵੱਧ) ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸ਼ਹਿਰੀ ਇਕੱਠ ਆਰਥਕਤਾ (2008 ਵਿੱਚ ਖ਼ਰੀਦ ਸ਼ਕਤੀ ਸਮਾਨਤਾ ਵਿੱਚ ਅਮਰੀਕੀ ਡਾਲਰ 1.479 ਟ੍ਰਿਲੀਅਨ ਦੀ ਕੁੱਲ ਘਰੇਲੂ ਉਪਜ; ਨਿਊ ਯਾਰਕ ਮਹਾਂਨਗਰ ਤੋਂ ਵੱਧ) ਵਾਲੇ ਮਹਾਂਨਗਰੀ ਖੇਤਰ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ।<ref name="pricewater">{{cite web |url=https://www.ukmediacentre.pwc.com/imagelibrary/downloadMedia.ashx?MediaDetailsID=1562 |title=Global city GDP rankings 2008-2025 |publisher=Pricewaterhouse Coopers |accessdate=2009-11-27 |archive-date=2013-05-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130531000745/http://www.ukmediacentre.pwc.com/imagelibrary/downloadMedia.ashx?MediaDetailsID=1562 |dead-url=yes }}</ref> ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਫ਼ਾਰਚੂਨ ਗਲੋਬਲ 500 ਦੀਆਂ 51 ਕੰਪਨੀਆਂ ਦਾ ਮੇਜ਼ਬਾਨ ਹੈ ਜੋ ਕਿਸੇ ਵੀ ਸ਼ਹਿਰ ਨਾਲੋਂ ਵੱਡਾ ਅੰਕੜਾ ਹੈ।<ref>{{cite news|url=http://money.cnn.com/magazines/fortune/global500/2011/countries/Japan.html|title=Global Fortune 500 by countries: Japan|author=[[Fortune (magazine)|Fortune]]|accessdate=2011-07-22 |publisher=CNN}}</ref> ਟੋਕੀਓ ਨੂੰ [[ਨਿਊਯਾਰਕ]] ਅਤੇ [[ਲੰਡਨ]] ਸਮੇਤ ਵਿਸ਼ਵ ਅਰਥ-ਵਿਵਅਸਥਾ ਦਾ ਇੱਕ "ਨਿਰਦੇਸ਼ ਕੇਂਦਰ" ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{cite book |author=Sassen, Saskia |title=The Global City: New York, London, Tokyo |url=https://archive.org/details/globalcitynewyor00unse |year=2001 |publisher=Princeton University Press |edition=2nd |isbn=0-691-07063-6 |authorlink=Saskia Sassen}}</ref> ਇਸਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵ-ਸਤਰੀ ਮੋਢੀ ਸ਼ਹਿਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਗਾਕ ਦੀ 2008 ਦੀ ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ ਬੱਧਿਆ ਗਿਆ ਹੈ<ref>{{cite web |url=http://www.lboro.ac.uk/gawc/world2008t.html |title=GaWC - The World According to GaWC 2008 |publisher=Lboro.ac.uk |date=2010-04-13 |accessdate=2010-10-29 |archive-date=2016-08-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160811203314/http://www.lboro.ac.uk/gawc/world2008t.html |url-status=dead }}</ref> ਅਤੇ ਏ. ਟੀ. ਕੀਅਰਨੀ ਦੀ 2012 ਵਿਆਪਕ ਸ਼ਹਿਰੀ ਤਰਜਨੀ ਵਿੱਚ ਇਸਨੂੰ ਚੌਥਾ ਸਥਾਨ ਮਿਲਿਆ ਹੈ।<ref>{{cite web|url=http://www.atkearney.com/images/global/pdf/2012_Global_Cities_Index_and_Emerging_Cities_Outlook-FINAL3.pdf |title=A.T. Kearney Global Cities Index, 2012 |publisher=A.T. Kearney |accessdate=2012-04-02}}</ref> 2012 ਵਿੱਚ ਇਸਨੂੰ ਮਰਸਰ ਅਤੇ ਆਰਥਕ ਬੁੱਧੀ ਇਕਾਈ ਦੇ ਰਹਿਣੀ-ਖ਼ਰਚਾ ਸਰਵੇਖਣ ਮੁਤਾਬਕ ਪ੍ਰਵਾਸੀਆਂ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹਿੰਗਾ ਸ਼ਹਿਰ ਕਰਾਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।<ref>[http://www.mercer.com/costoflivingpr The Mercer 2012 Cost of Living Survey].</ref> ਅਤੇ 2009 ਵਿੱਚ ਇਸਨੂੰ ਮੋਨੋਕਲ ਰਸਾਲੇ ਵੱਲੋਂ ਤੀਜਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਰਹਿਣਯੋਗ ਸ਼ਹਿਰ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਰਹਿਣਯੋਗ ਮਹਾਂ-ਮਹਾਂਨਗਰ ਕਿਹਾ ਗਿਆ।<ref>{{cite web |last=Fawkes |first=Piers |url=http://www.psfk.com/2009/06/top-25-most-liveable-cities-2009-monocle-magazine-zurich-copenhagen-tokyo-munich-helsinki.html |title=Top 25 Most Liveable Cities 2009 - Monocle |publisher=PSFK.com |date=2009-06-18 |accessdate=2009-07-06 }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਗਸਤ 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ਮਿਸ਼ਲਿਨ ਗਾਈਡ ਨੇ ਟੋਕੀਓ ਨੂੰ ਅੱਜ ਤੱਕ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਸ਼ਹਿਰ ਨਾਲੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸਿਤਾਰੇ ਦਿੱਤੇ ਹਨ।<ref name=michelin20101124>{{ja icon}} [http://web-cache.stream.ne.jp/www09/michelin/guide/tokyo/ "「ミシュランガイド東京・横浜・鎌倉2011」を発行　三つ星が14軒、二つ星が54軒、一つ星が198軒に"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101129012353/http://web-cache.stream.ne.jp/www09/michelin/guide/tokyo/ |date=2010-11-29 }}, Michelin Japan, November 24, 2010.</ref><ref>[http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/asia/article2901640.ece Tokyo is Michelin's biggest star] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111012200057/http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/asia/article2901640.ece |date=2011-10-12 }} From The Times November 20, 2007</ref> ਟੋਕੀਓ 1964 ਦੀਆਂ ਗਰਮ-ਰੁੱਤੀ ਓਲੰਪਿਕਸ ਦਾ ਮੇਜ਼ਬਾਨ ਸੀ ਅਤੇ ਹੁਣ 2020 ਗਰਮ-ਰੁੱਤੀ ਓਲੰਪਿਕਸ ਦਾ ਉਮੀਦਵਾਰ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ।<ref name="olympic.org">{{cite web|url=http://www.olympic.org/media?articleid=138217 |title=Six Applicant Cities for the 2020 Olympic Games |publisher=Olympic.org |date= |accessdate=2011-12-04}}</ref> ==ਸਥਾਪਨਾ== ==ਇਤਿਹਾਸ== ==ਅਬਾਦੀ== ==ਸਮਾਰਕ== ==ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ== ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} {{ਏਸ਼ੀਆਈ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀਆਂ ਰਾਜਧਾਨੀਆਂ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਏਸ਼ੀਆ ਦੀਆਂ ਰਾਜਧਾਨੀਆਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਪਾਨ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ]] b9q3fg37kdcsxddzi24ntjaq19vabxj 0 23517 838147 700019 2026-05-01T05:09:15Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 838147 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = ਪੂਨਾ | native_name = | native_name_lang = | other_name = | settlement_type = {{nowrap|ਮਹਾਂਨਗਰ}} | image_skyline = Pune Montage.JPG | image_alt = | image_caption = ਹੇਠੋਂ ਘੜੀ ਦੇ ਰੁਖ ਨਾਲ਼: ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਜੰਗ ਯਾਦਗਾਰੀ ਦੱਖਣੀ ਕਮਾਂਡ, HSBC ਗਲੋਬਲ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਭਾਰਤ ਸਦਰ-ਮੁਕਾਮ, ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਰੋਡ, ਫ਼ਰਗੂਸਨ ਕਾਲਜ ਅਤੇ ਸ਼ਨੀਵਰਵਾਦਾ | nickname = ਦੱਖਣੀ ਪਠਾਰ ਦੀ ਰਾਣੀ, ਪੂਰਬ ਦਾ ਆਕਸਫ਼ੋਰਡ, ਪੈਨਸ਼ਨਰਾਂ ਦਾ ਸੁਰਗ | map_alt = Pune is in the western part of India, in the northwest of Maharashtra province. | map_caption = ਪੂਨਾ | pushpin_map = ਭਾਰਤ ਮਹਾਂਰਾਸ਼ਟਰ | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | latd = 18 | latm = 31 | lats = 13 | latNS = N | longd = 73 | longm = 51 | longs = 24 | longEW = E | coordinates_display = inline | subdivision_type =ਦੇਸ਼ | subdivision_name = {{ਝੰਡਾ|ਭਾਰਤ}} | subdivision_type1 = ਰਾਜ | subdivision_name1 = [[ਮਹਾਂਰਾਸ਼ਟਰ]] | subdivision_type2 = ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ | subdivision_name2 = ਪੂਨਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ | established_title = | established_date = | founder = | named_for = | government_type = ਮੇਅਰ-ਕੌਂਸਲ | governing_body = | leader_title = ਮੇਅਰ | leader_name = ਵੈਸ਼ਾਲੀ ਬਾਂਕਰ<ref>{{cite news |url=http://www.mid-day.com/news/2012/mar/160312-Vaishali-Bankar-elected-mayor.htm |title=Vaishali Bankar elected mayor |publisher=Mid Day |date=16 March 2012 }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਮਈ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ([[Nationalist Congress Party|NCP]]) | leader_title2 = ਕਮਿਸ਼ਨਰ | leader_name2 = ਮਹੇਸ਼ ਪਾਠਕ | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_rank = | elevation_footnotes = | elevation_m = 560 | population_total = 3115431 | population_as_of = 2011 | population_rank = 9ਵਾਂ | population_density_km2 = auto | population_metro = 5049968 | population_blank1_title = ਮਹਾਂਨਗਰੀ ਦਰਜਾ | population_blank1 = 8ਵਾਂ | population_metro_footnotes =<ref>{{cite web|title=Urban Agglomerations/Cities having population 1 lakh and above|url=http://www.censusindia.gov.in/2011-prov-results/paper2/data_files/India2/Table_3_PR_UA_Citiees_1Lakh_and_Above.pdf|work=Census of India 2011|publisher=The Registrar General & Census Commissioner, India|accessdate=29 December 2012}}</ref> | population_demonym = ਪੂਨੇਕਰ (ਮਰਾਠੀ) | population_footnotes =<ref>{{cite web|title=Cities having population 1 lakh and above|url=http://www.censusindia.gov.in/2011-prov-results/paper2/data_files/India2/Table_2_PR_Cities_1Lakh_and_Above.pdf|work=Census of India 2011|publisher=The Registrar General & Census Commissioner, India|accessdate=29 December 2012}}</ref> | blank1_name = ਅਧਿਕਾਰਕ ਭਾਸ਼ਾ | blank1_info = [[ਮਰਾਠੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਮਰਾਠੀ]] | timezone1 = [[ਭਾਰਤੀ ਮਿਆਰੀ ਸਮਾਂ]] | utc_offset1 = +5:30 | postal_code_type = ਡਾਕ ਕੋਡ | postal_code =4110** | area_code = +91-20 | registration_plate = MH 12(ਪੂਨਾ), MH 14(PCMC) | website = {{URL|www.punecorporation.org}} | footnotes = }} '''ਪੂਨਾ''' ਜਾਂ '''ਪੁਣੇ''' ({{lang-mr|पुणे}}) ਸਾਹੇਦਰੀ ਪਹਾੜੀਆਂ ਵਿੱਚ ਘਿਰਿਆ, ਮੁੱਲਾ ਅਤੇ ਮੁੱਠਾ ਨਦੀਆਂ ਦੇ ਆਸ-ਪਾਸ ਵਸਿਆ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ। [[ਮਹਾਂਰਾਸ਼ਟਰ]] ਦਾ [[ਮੁੰਬਈ]] ਤੋਂ ਦੂਜੇ ਨੰਬਰ ’ਤੇ ਪੁਣੇ ਵੱਡਾ ਤੇ ਹਰਿਆ-ਭਰਿਆ ਖ਼ੂਬਸੂਰਤ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਨਾ ਬਹੁਤੀ ਸਰਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਨਾ ਬਹੁਤੀ ਗਰਮੀ। ਬਾਰਾਂ ਮਹੀਨੇ ਖ਼ੁਸ਼ਗਵਾਰ ਮੌਸਮ ਤੇ ਰੁਮਕਦੀਆਂ ਠੰਢੀਆਂ ਹਵਾਵਾਂ ਇਸ ਨੂੰ ਮਨਮੋਹਕ ਬਣਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਅਸਲ ’ਚ ਪੁਣੇ ਦੱਖਣ ਟਰੈਪ ਬਸਾਲਟ ਜਵਾਲਾਮੁਖੀ ’ਚੋਂ ਨਿਕਲਦੇ ਲਾਵੇ ਉੱਪਰ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ==ਇਤਿਹਾਸ== *ਇਤਿਹਾਸਕ ਪੱਖੋਂ ਪੂਨਾ ਬਹੁਤ ਹੀ ਪੁਰਾਣਾ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ। ਇਹਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਪੁਰਾਤਨ ਗਰੰਥ ਪੁਰਾਣ ਜੋ 400 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ, ਵਿੱਚ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਪੁਣੇ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਰਾਜਨੀਤਕ ਅਧਿਕਾਰੀ ਰਾਸ਼ਟਰਕੂਟ ਸਨ। ਸਤਾਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਜਦ ਮੁਗਲਾਂ ਦੇ ਕਬਜ਼ੇ ਹੇਠ ਆ ਗਿਆ ਤਾਂ ਨਿਧੜਕ, ਬਹਾਦਰ ਯੋਧਾ [[ਸ਼ਿਵਾ ਜੀ]] ਮਰਹੱਟਾ (1643 ਤੋਂ 1680) ਦੀ ਕਮਾਂਡ ਹੇਠ ਮੁਗਲਾਂ ਨੂੰ ਹਰਾ ਕੇ ਇੱਥੇ [[ਮਰਾਠਾ ਰਾਜ]] ਸਥਾਪਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇਸੇ ਲਈ ਸ਼ਿਵਾ ਜੀ ਨੂੰ ਮਰਾਠਾ ਰਾਜ ਦੇ ਬਾਨੀ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੰਨ 1674 ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵਾ ਜੀ ਨੂੰ ਮਹਾਰਾਜ ਦਾ ਤਾਜ ਪਹਿਨਾ ਕੇ ਛੱਤਰਪਤੀ ਦਾ ਦਰਜਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। *ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪੇਸ਼ਵਾਵਾਂ ਦਾ ਰਾਜ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ [[ਬਾਲਾਜੀ]] [[ਵਿਸ਼ਵਨਾਥ]], [[ਬਾਲਾਜੀ ਬਾਜੀਰਾਓ]]। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਸੁਯੋਗ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕੀਤੇ। ਪਾਣੀ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਲਈ ਕਟਰਾਜ ਝੀਲ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਪਾਰਵਤੀ ਮੰਦਿਰ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਕੀਤੀ। *[[ਪੇਸ਼ਵਾ ਰਾਜ]] ਦਾ ਪਤਨ 1897 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੀ ਆਮਦ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। [[ਕਿਰਕੀ ਦੀ ਲੜਾਈ]] ਵਿੱਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਆਖ਼ਰੀ ਪੇਸ਼ਵਾ ਨੂੰ ਹਰਾ ਕੇ ਆਪਣਾ [[ਯੂਨੀਅਨ ਜੈਕ]] ਦਾ ਝੰਡਾ ਗੱਡ ਦਿੱਤਾ। ਫਿਰ ਆਪਣਾ ਵਿਦਿਅਕ, ਰਾਜਨੀਤਕ ਪ੍ਰਬੰਧ ਫੈਲਾਉਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਆਜ਼ਾਦੀ ਲੈਣ ਲਈ ਲੋਹ-ਪੁਰਸ਼ ਲੀਡਰਾਂ ਨੇ ਲੋਹਾ ਲਿਆ ਤੇ ਕੁਰਬਾਨੀਆਂ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਇਨ੍ਹਾਂ ’ਚੋਂ [[ਬਾਲ ਗੰਗਾਧਰ ਤਿਲਕ]], [[ਮਹਾਂਦੇਵ ਗੋਵਿੰਦ ਰਾਨਾਡੇ]], [[ਗੋਪਾਲ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਗੋਖਲੇ]], [[ਮਹਾਤਮਾ ਜੋਤੀ ਰਾਏ ਫੂਲੇ]] ਆਦਿ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸਨ। ਸੰਨ ਸੰਤਾਲੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪੁਣੇ ਤਰੱਕੀ ਕਰਦਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਇਸ ਨੇ ਵਪਾਰਕ, ਵਿੱਦਿਅਕ, ਸਨਅਤ, ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਅਤੇ ਕਲਾ ਆਦਿ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਚੰਗਾ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ ਹੈ। ==ਦੇਖਣਯੋਗ ਇਲਾਕਾ== *ਕੁਦਰਤੀ ਤੌਰ ’ਤੇ ਪੁਣੇ ਹਰਿਆਲੀ ਭਰਿਆ, ਪਹਾੜਾਂ, ਦਰਿਆਵਾਂ, ਝੀਲਾਂ, ਜੰਗਲਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ਿੰਗਾਰਿਆ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ। *ਹਰਿਆਲੀ ਵਾਲੇ ਇਲਾਕੇ ਜਿਵੇਂ ਕੰਟੋਨਮੈਂਟ, ਪੁਣੇ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਤੇ ਪੁਣੇ ਨੇੜੇ ਖੜਕਵਾਸਲਾ ਸਥਿਤ ਨੈਸ਼ਨਲ ਡਿਫੈਂਸ ਅਕੈਡਮੀ ਹਨ। *ਝੀਲਾਂ ਜਿਵੇਂ ਪਾਸ਼ਨ, ਕਟਰਾਜ, ਖੜਕਵਾਸਲਾ ਆਦਿ। *ਅਨੇਕਾਂ ਪਹਾੜੀਆਂ ਪਾਰਵਤੀ ਹਿੱਲ, ਤਾਲਜਾ ਹਿੱਲ, ਵੈਟਲਬਾਬਾ ਹਿੱਲ, ਮਾਲਵਾੜੀ ਪਹਾੜੀ, ਦੁਰਗਾ ਟੇਕੜੀ, ਫਰਗੂਸਨ ਆਦਿ ਪੁਣੇ ਦੀ ਸ਼ਾਨ ਵਧਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। *ਪੁਣੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਚੁਫੇਰੇ ਅਨੇਕਾਂ ਕਿਸਮ ਦੇ ਪੱਥਰ ਦੇਖੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਕਸਬਿਆਂ ਉੱਪਰ ਮਿਲਟਰੀ ਕੰਟੋਨਮੈਂਟ ਬੋਰਡ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਹੈ। *ਪਿੰਪਰੀ ਚਿੰਚਵਤ ਦਾ ਕਸਬਾ ਜਿੱਥੇ ਕਿ ਅਸੀਂ ਠਹਿਰੇ ਹੋਏ ਸਾਂ ਵੀ ਮਿਲਟਰੀ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੈ। ਬਾਕੀ ਥਾਵਾਂ ਉੱਪਰ ਕਾਰਪੋਰੇਸ਼ਨ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਹੈ।[[File:2064 aryabhata-crp.jpg|thumb|left|[[ਆਰੀਆਭੱਟ]] ਦਾ ਬੁੱਤ]] ==ਫ਼ੌਜ ਦਾ ਹੈਂਡਕੁਆਟਰ== ਇੱਥੇ ਭਾਰਤੀ ਫ਼ੌਜ ਦੇ [[ਬੰਬੇ ਇੰਜੀਨੀਅਰ ਗਰੁੱਪ]] (BEG) ਦਾ ਸੈਂਟਰ ਅਤੇ ਰਿਕਾਰਡ ਹੈੱਡਕੁਆਰਟਰ ਹੈ। ਇੱਥੇ BRO (GREF) ਦਾ ਸੈਂਟਰ ਵੀ ਦਿਘੀ ਵਿਚ ਹੈ। ਨੈਸ਼ਨਲ ਡਿਫੈਂਸ ਅਕੈਡਮੀ, ਡਿਫੈਂਸ ਰਿਸਰਚ, ਮਿਲਟਰੀ ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ ਤੇ ਮਿਲਟਰੀ ਇੰਟੈਲੀਜੈਂਸ ਸਕੂਲ ਤੇ ਕਾਲਜ ਹਨ। ਇਸ ਕਰ ਕੇ ਇੱਥੇ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਬਹੁਤ ਹੈ। ==ਉਦਯੋਗ== ਪੁਣੇ ਵਿੱਚ ਆਟੋਮੋਟਿਵ ਇੰਡਸਟਰੀ, ਹੈਵੀ ਮਸ਼ੀਨਰੀ ਇੰਡਸਟਰੀ, ਕੰਪਿਊਟਰ ਕੰਟਰੋਲਡ ਉਪਕਰਣ ਆਦਿ ਜਰਮਨੀ ਮਸ਼ੀਨਰੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੈ। ਸਕੂਲਾਂ, ਕਾਲਜਾਂ ਵਿੱਚ ਜਰਮਨ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਵੀ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ==ਬਹੁਮੰਜ਼ਲੇ ਘਰ== ਅੱਜ ਕੱਲ੍ਹ ਉੱਚੇ-ਉੱਚੇ ਬਹੁਮੰਜ਼ਲੀ ਫਲੈਟ ਹੋਂਦ ਵਿੱਚ ਆ ਗਏ ਹਨ। ਇਨਫੋਟੈੱਕ ਇੰਡਸਟਰੀ, ਬੀ.ਪੀ.ਓ. ਤੇ ਆਈ.ਟੀ. ਵਾਲੇ ਨੌਕਰੀ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਚੰਗੀਆਂ ਤਨਖ਼ਾਹਾਂ ਦੇ ਰਹੇ ਹਨ। ==ਫ਼ਿਲਮ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ== ਪੁਣੇ ਦਾ ਫ਼ਿਲਮ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਤਾਂ ਏਸ਼ੀਆ ’ਚ ਪਹਿਲੇ ਨੰਬਰ ’ਤੇ ਹੈ। ਇੱਥੋਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਅਦਾਕਾਰਾਂ, ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ ਨੇ ਟਰੇਨਿੰਗ ਲੈ ਕੇ ਬੰਬਈ ਫ਼ਿਲਮ ਇੰਡਸਟਰੀ ਵਿੱਚ ਚੰਗਾ ਨਾਂ ਕਮਾਇਆ ਹੈ। ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮਹਾਂਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ]] gxjvsuiycxbbct3ysa51usxk0mcxr5e 0 28008 838112 589469 2026-04-30T23:27:09Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 838112 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | bgcolour = chocolate | name = ਦੀਪਤੀ ਨਵਲ | image = Deepti Naval.jpg | caption = ਦੀਪਤੀ ਨਵਲ ਆਪਣੀ ਫ਼ਿਲਮ ''[[ਮੈਮਰੀਜ਼ ਇਨ ਮਾਰਚ]]'' ਦੀ ਸਕ੍ਰੀਨਿੰਗ ਸਮੇਂ (2011) | imagesize = | birth_name = | birth_date = {{Birth date|df=yes|1957|2|3}} | birth_place = [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ]], ਭਾਰਤ | occupation = ਐਕਟਰੈਸ, ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ | death_date = | death_place = | othername = ਦੀਪਤੀ ਨਵਲ | years_active = 1979 - ਹੁਣ | spouse = [[ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਝਾ]] (1985 - 2002) | website = http://www.deeptinaval.com/ | notable role = | academyawards = | emmyawards = | tonyawards = }} '''ਦੀਪਤੀ ਨਵਲ ''' (ਜਨਮ 3 ਫਰਵਰੀ 1957) ਹਿੰਦੀ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪੰਜਾਬੀ ਅਦਾਕਾਰਾ ਹੈ। ਦੀਪਤੀ ਨਵਲ ਦੀ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਬਹੁਆਯਾਮੀ ਅਤੇ ਆਕਰਸ਼ਕ ਹੈ। ਉਹ ਕਵਿੱਤਰੀ ਅਤੇ ਚਿੱਤਰਕਾਰ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਇੱਕ ਕੁਸ਼ਲ ਛਾਇਆਕਾਰ ਵੀ ਹੈ। ਇਸਦੇ ਇਲਾਵਾ ਉਸ ਨੂੰ ਸੰਗੀਤ ਨਾਲ ਵੀ ਬਹੁਤ ਲਗਾਉ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵੀ ਕਈ ਸਾਜ ਵਜਾ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਿਤਾਬਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ''ਲਮ੍ਹਾਂ-ਲਮ੍ਹਾਂ'' ਬਹੁਤ ਮਕਬੂਲ ਹੋਈ ਹੈ। ==ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਕੰਮ == ਦੀਪਤੀ ਨਵਲ ਦਾ ਜਨਮ 3 ਫਰਵਰੀ 1957 ਨੂੰ [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ]], [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]] ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਕੈਰੀਅਰ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ 1977 ਵਿੱਚ ਫ਼ਿਲਮ 'ਜ਼ਲ੍ਹਿਆਂਵਾਲਾ ਬਾਗ' ਨਾਲ 1977 ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੀਪਤੀ ਨੇ 1978 ਦੀ ਫ਼ਿਲਮ [[ਜਨੂੰਨ (ਹਿੰਦੀ ਫ਼ਿਲਮ)|ਜਨੂੰਨ]] ਅਤੇ 1980 ਵਿੱਚ 'ਹਮ ਪਾਂਚ' ਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। 1981 ਦੀ ਫਿਲਮ '[[ਚਸ਼ਮੇ ਬੱਦੂਰ]]' ਦੀਪਤੀ ਨਵਲ ਦੇ ਕੈਰੀਅਰ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਸੁਪਰਹਿੱਟ ਫ਼ਿਲਮ ਸੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸਨੇ 'ਕਥਾ', 'ਕਿਸੀ ਸੇ ਨਾ ਕਹਿਣਾ', 'ਰੰਗ ਬਿੰਰਗੀ' ਆਦਿ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। 1985 ਵਿੱਚ ਦੀਪਤੀ ਨਵਲ ਨੇ [[ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਝਾ]] ਨਾਲ ਸ਼ਾਦੀ ਕਰ ਲਈ, ਪਰ 2002 ਚ ਦੋਵੇਂ ਵੱਖ ਹੋ ਗਏ। 2009 ਚ ਦੀਪਤੀ ਨਵਲ ਨੇ 'ਦੋ ਪੈਸੇ ਕੀ ਧੂਪ ਚਾਰ ਆਨੇ ਕੀ ਬਾਰਿਸ਼' ਦਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਨ ਕੀਤਾ। [[ਕਮਲਾ ਫ਼ਿਲਮ|ਕਮਲਾ]] ਫਿਲਮ ਵਿੱਚ ਦੀਪਤੀ ਨਵਲ ਨੇ ਖਰੀਦੀ ਗਈ ਇੱਕ ਗਰੀਬ ਲੜਕੀ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਸੀ। ਇਹ ਇੱਕ ਸੱਚੀ ਕਹਾਣੀ ਤੇ ਅਧਾਰਿਤ ਸੀ।। ਦੀਪਤੀ ਨਵਲ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਫ਼ਿਲਮ ''[[ਮੜ੍ਹੀ ਦਾ ਦੀਵਾ]]'' ਦੀ ਨਾਇਕਾ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਹੈ। ==ਹੋਰ ਕਾਰਜ== ਨਵਲ ਨੇ ਆਪਣੀ ਫ਼ਿਲਮ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ "ਦੋ ਪੈਸੇ ਕੀ ਧੂਪ", "ਚਾਰ ਆਨੇ ਕੀ ਬਾਰੀਸ਼" ਅਦਾਕਾਰ ਮਨੀਸ਼ਾ ਕੋਇਰਾਲਾ ਅਤੇ ਰਜਿਤ ਕਪੂਰ ਨਾਲ ਕੀਤੀ। ਫ਼ਿਲਮ ਨੇ 2009 ਦੇ ਨਿਊ ਯਾਰਕ ਇੰਡੀਅਨ ਫ਼ਿਲਮ ਫੈਸਟੀਵਲ ਵਿਖੇ ਸਰਬੋਤਮ ਸਕ੍ਰੀਨਪਲੇਅ ਅਵਾਰਡ ਜਿੱਤਿਆ ਸੀ ਜੋ ਕਿ 2019 ਵਿੱਚ ਨੈਟਫਲਿਕਸ 'ਤੇ ਜਾਰੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ "ਥੋੜਾ ਸਾ ਅਸਮਾਨ", ਇੱਕ ਟੀਵੀ ਸੀਰੀਅਲ, ਜੋ ਕਿ ਧੱਕੜ ਔਰਤ ਪਾਤਰਾਂ ਦੇ ਦੁਆਲੇ ਕੇਂਦਰਿਤ ਹੈ, ਨੂੰ ਵੀ ਲਿਖਿਆ ਅਤੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਇੱਕ ਟਰੈਵਲ ਸ਼ੋਅ, "ਦਿ ਪਾਥ ਲੈੱਸ ਟਰੈਵਲਡ" ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਕੀਤਾ। ਹਿੰਦੀ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਚੋਣ "ਲਮ੍ਹਾ ਲਮ੍ਹਾ" 1983 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਹੋਈ ਸੀ। 2004 ਵਿੱਚ, ਮੈਪਿਨਲਿੱਟ ਨੇ "ਬਲੈਕ ਵਿੰਡ ਐਂਡ ਅਦਰ ਪੋਇਮਸ" ਨਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਕੀਤਾ। ਨਵਲ 2011 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਛੋਟੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਦੇ ਸੰਗ੍ਰਿਹ, "ਦਿ ਮੈਡ ਤਿੱਬਤੀ" ਦੀ ਲੇਖਕ ਵੀ ਹੈ। ਨੇਵਲ ਇੱਕ ਪੇਂਟਰ ਅਤੇ ਫੋਟੋਗ੍ਰਾਫਰ ਵੀ ਹੈ ਜਿਸ ਦੀ ਕ੍ਰੈਡਿਟ ਲਈ ਇਸ ਦੀਆਂ ਕਈ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ। ਉਸ ਦੇ ਪੇਂਟਰ ਦੇ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਵਿਵਾਦਪੂਰਨ ਗਰਭਵਤੀ ਨਨ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਉਹ "ਵਿਨੋਦ ਪੰਡਿਤ ਚੈਰੀਟੇਬਲ ਟਰੱਸਟ" ਵੀ ਚਲਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਉਸ ਦੇ ਸਵਰਗੀ ਸਾਥੀ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਕੁੜੀਆਂ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਲਈ ਹੈ। ==ਨਿਜੀ ਜੀਵਨ== ਨਵਲ ਦਾ ਵਿਆਹ ਫ਼ਿਲਮ ਨਿਰਮਾਤਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਝਾ ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਦੋਹਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਧੀ, ਦਿਸ਼ਾ, ਨੂੰ ਗੋਦ ਲਿਆ ਹੈ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਨਵਲ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਮਰਹੂਮ ਵਿਨੋਦ ਪੰਡਿਤ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਜੋ [[ਪੰਡਿਤ ਜਸਰਾਜ]] ਦੇ ਭਤੀਜੇ ਸਨ। ਉਹ ਪੇਂਟਿੰਗ ਅਤੇ ਫੋਟੋਗ੍ਰਾਫੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਦਿਲਚਸਪੀ ਰੱਖਦੀ ਹੈ। ==ਇਨਾਮ== * 1988, ਬੰਗਾਲ ਫ਼ਿਲਮ ਜਰਨਲਿਸਟਸ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਅਵਾਰਡ, ਸਰਬੋਤਮ ਸਹਿਯੋਗੀ ਅਭਿਨੇਤਰੀ, ਮਿਰਚ ਮਸਾਲਾ [ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ] * 2003, ਕਰਾਚੀ ਫ਼ਿਲਮ ਫੈਸਟੀਵਲ ਵਿੱਚ ਸਰਬੋਤਮ ਸਹਿਯੋਗੀ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਦਾ ਪੁਰਸਕਾਰ * 2012, ਕਲਪਨਾ ਇੰਡੀਆ ਫ਼ਿਲਮ ਫੈਸਟੀਵਲ (ਸਪੇਨ) ਵਿਖੇ ਸਰਬੋਤਮ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਦਾ ਪੁਰਸਕਾਰ [ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ] * 2013, ਨਿਊ-ਯਾਰਕ ਇੰਡੀਅਨ ਫ਼ਿਲਮ ਫੈਸਟੀਵਲ ਵਿੱਚ ਸਰਬੋਤਮ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਦਾ ਪੁਰਸਕਾਰ == ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਫ਼ਿਲਮਾਂ== {| class="wikitable" |- ! ਸਾਲ !! ਫ਼ਿਲਮ !! ਚਰਿਤਰ !! ਟਿੱਪਣੀ |- | 1978 || '' [[ਜਨੂਨ (1978 ਫਿਲਮ)|ਜਨੂਨ]] '' || ਰਾਸ਼ਿਦ ਦੀ ਪਤਨੀ || |- | 1979 || '' [[ਜੱਲਿਆਂ ਵਾਲਾ ਬਾਗ]] '' || || |- | 1980 || '' [[ਹਮ ਪਾਂਚ (1980 ਫਿਲਮ)|ਹਮ ਪਾਂਚ]] '' || ਲਜਿਆ || |- | 1980 || '' [[ਏਕ ਬਾਰ ਫਿਰ (1980 ਫਿਲਮ)|ਏਕ ਬਾਰ ਫਿਰ]] '' || ਕਲਪਨਾ ਕੁਮਾਰ || |- | 1981 || '' [[ਚਸ਼ਮੇਬਦਦੂਰ (1981 ਫਿਲਮ)|ਚਸ਼ਮੇਬਦਦੂਰ]] '' || ਨੇਹਾ ਰਾਜਨ || |-1981 || "ਚਿਰੁਥਾ" (1981 ਫਿਲਮ) | 1982 || '' [[ਅੰਗੂਰ (1982 ਫਿਲਮ)|ਅੰਗੂਰ]] '' || ਤਨੂ || |- | 1982 || '' [[ਸਾਥ ਸਾਥ (ਫਿਲਮ)|ਸਾਥ ਸਾਥ]] '' || ਗੀਤਾਂਜਲੀ ਗੁਪਤਾ 'ਗੀਤਾ' || |- | 1982 || '' [[ਸ੍ਰੀਮਾਨ ਸ਼੍ਰੀਮਤੀ]] '' || ਵੀਨਾ || |- | 1983 || '' [[ਰੰਗ ਬਿਰੰਗੀ]] '' || ਅਨੀਤਾ ਸੂਦ || |- | 1983 || '' [[ਏਕ ਬਾਰ ਚੱਲੇ ਆਓ]] '' || ਗੁਲਾਬ ਡੀ ਦਿਆਲ || |- | 1983 || '' [[ਕਥਾ (1983 ਫਿਲਮ)|ਕਥਾ]] '' || ਸੰਧਿਆ ਸਬਨਿਸ || |- | 1983 || '' [[ਕਿਸੀ ਸੇ ਨਾ ਕਹਿਨਾ]] '' || ਡਾ ਰਾਮੋਲਾ ਸ਼ਰਮਾ || |- | 1984 || '' [[ਮੋਹਨ ਜੋਸ਼ੀ ਹਾਜ਼ਿਰ ਹੋ!]] '' || || |- | 1984 || '' [[ਕਾਨੂੰਨ ਕਯਾ ਕਰੇਗਾ]] '' || ਸ੍ਰੀਮਤੀ ਅੰਜੂ ਗੌਤਮ ਮਹਿਰਾ || |- | 1984 || '' [[ਕਮਲਾ (ਫਿਲਮ)|ਕਮਲਾ]] '' || ਕਮਲਾ || |- | 1984 || '' [[ਹਿਪ ਹਿਪ ਹੁਰਰੇ (ਫਿਲਮ)|ਹਿਪ ਹਿਪ ਹੁਰਰੇ]] '' || || |- | 1984 || '' [[ਯੇ ਇਸ਼ਕ ਨਾਹੀ ਆਸਾਨ]] '' || ਸਹਿਰਾ ਐੱਚ ਖਾਨ / ਸਹਿਰਾ ਸ ਸਲੀਮ || |- | 1984 || '' [[ਵਾਂਟਿਡ (1984 ਫਿਲਮ)|ਵਾਂਟਿਡ]] '' || ਐਂਜਲਾ|| |- | 1984 || '' [[ਅੰਧੀ ਗਲੀ]] '' || || |- | 1985 || '' [[ਦਾਮੁਲ]] '' || || |- | 1985 || '' [[ਫਾਸਲੇ]] '' || ਸ਼ੀਤਲ || |- | 1985 || '' [[ਟੈਲੀਫੋਨ (ਫਿਲਮ)|ਟੈਲੀਫੋਨ]] || || |- | 1985 || '' [[ਹੋਲੀ (ਫਿਲਮ)|ਹੋਲੀ]] '' || ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਸਹਿਗਲ || |- | 1985 || '' [[ਆਂਖੇਂ (1985 ਫਿਲਮ)|ਆਂਖੇਂ]] '' || ਇੰਦੂ ਅਗਨੀਹੋਤਰੀ || |- | 1985 || '' ਅਪਨਾ ਜਹਾਨ '' || ਸ਼ਾਂਤੀ ਏ ਸਾਹਨੀ || ਟੀਵੀ ਫਿਲਮ |- | 1985 || '' [[ਔਰਤ ਪੈਰ ਕੀ ਜੁਤੀ ਨਾਹੀ ਹੈ]] '' || || |- | 1986 || '' [[ਆਸ਼ਿਆਨਾ (1986 ਫਿਲਮ)|ਆਸ਼ਿਆਨਾ]] '' || || |- | 1986 || '' [[ਬੇਗਾਨਾ (1986 ਫਿਲਮ)|ਬੇਗਾਨਾ]] '' || ਆਸ਼ਾ ਮਾਥੁਰ / ਆਸ਼ਾ ਵੀ ਕੁਮਾਰ || |- | 1986 || '' [[ਨਸੀਹਤ]] '' || || |- | 1987 || '' [[ਮੇਰਾ ਸੁਹਾਗ]] '' || || ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦਿੱਖ |- | 1987 || '' [[ਮਿਰਚ ਮਸਾਲਾ]] '' || ਸਰਸਵਤੀ, ਮੁਖੀਆ ਦੀ ਪਤਨੀ || |- | 1988 || '' [[ਅਭਿਸ਼ਾਪਤ]] '' || || |- | 1988 || '' [[ਸ਼ੂਰਬੀਰ]] '' || ਨੰਦਾ (ਸ਼ੰਕਰ ਦੀ ਪਤਨੀ) || |- | 1988 || '' [[ਮੈਂ ਜ਼ਿੰਦਾ ਹੂੰ]] '' || || |- | 1989 || '' [[ਮੜ੍ਹੀ ਦਾ ਦੀਵਾ (1989 ਫਿਲਮ)|ਮੜੀ ਦਾ ਦੀਵਾ]] '' || ਭਾਨ ਕੌਰ / ਭਾਨੀ || ਪੰਜਾਬੀ ਫਿਲਮ |- | 1989 || '' [[ਜਿਸਮ ਕਾ ਰਿਸ਼ਤਾ]] '' || || |- | 1990 || '' [[ਘਰ ਹੋ ਤੋ ਐਸਾ]] '' || ਸ਼ਾਰਦਾ ਵੀ. ਕੁਮਾਰ || |- | 1991 || '' [[ਮੇਨ (ਫਿਲਮ)|ਮੇਨ]] '' || ਗੀਤਾ || ਕੰਨੜ ਫਿਲਮ |- | 1991 || '' [[ਏਕ ਘਰ]] '' || || |- | 1991 || '' [[ਸੌਦਾਗਰ (1991 ਫਿਲਮ)|ਸੌਦਾਗਰ]] '' || ਆਰਤੀ || |- | 1992 || '' [[ਕਰੈਂਟ (ਹਿੰਦੀ 1992 ਫਿਲਮ)|ਕਰੈਂਟ]] '' || ਸੀਤਾ || |- | 1992 || '' [[ਯਲਗਾਰ (1992 ਫਿਲਮ)|ਯਲਗਾਰ]] '' || ਸੁਨੀਤਾ (ਦੀਪਕ ਦੀ ਪਤਨੀ) || |- | 1994 || '' [[ਬਾਲੀਵੁੱਡ (ਫਿਲਮ)|ਬਾਲੀਵੁੱਡ]] '' || || |- | 1994 || '' [[ਮਿਸਟਰ ਆਜ਼ਾਦ]] '' ||ਰਾਜਲਕਸ਼ਮੀ || |- | 1995 || '' [[ਦੁਸ਼ਮਨੀ: ਹਿੰਸਕ ਪ੍ਰੇਮ ਕਹਾਣੀ]] '' || ਰਾਮ ਓਬਰਾਏ || |- | 1995 || '' [[ਜੈ ਵਿਕਰਾਂਤ]] '' || ਹਰਨਾਮ ਦੀ ਪਤਨੀ || |- | 1995 || '' [[ਗੁੱਡੂ]] '' || ਕਵਿਤਾ ਬਹਾਦਰ || |- | 1996 || '' [[ਸੌਤੇਲਾ ਭਾਈ]] '' || ਸਰਸਵਤੀ || |- | 1998 || Aie Sangharsha || || |- | 1999 || '' [[ਕਭੀ ਪਾਸ ਕਭੀ ਫੇਲ]] '' || || |- | 2000 || '' [[ਭਵੰਡਰ]] '' || ਸ਼ੋਭਾ ਦੇਵੀ || |- | 2002 || '' [[ਲੀਲਾ (2002 ਫਿਲਮ)|ਲੀਲਾ]] '' || Chaitali || [[ਕਰਾਚੀ ਫਿਲਮ ਫੈਸਟੀਵਲ]] ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਸਹਾਇਕ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਪੁਰਸਕਾਰ ਜੇਤੂ - 2003<ref name="awkarachi">{{cite web|url=http://www.the-south-asian.com/jan%202004/letter_from_pakistan.htm |title=Letter From Pakistan- December 2003 – January 2004|date=January 2004|accessdate=21 October 2015}}</ref> |- | 2002 || '' [[ਸ਼ਕਤੀ]] '' || ਸ਼ੇਖਰ ਦੀ ਮਾਤਾ || |- | 2003 || '' [[ਫਰੀਕੀ ਚੱਕਰ (ਫਿਲਮ)|ਫਰੀਕੀ ਚੱਕਰ]] '' || ਸ੍ਰੀਮਤੀ ਥਾਮਸ || |- | 2004 || '' [[ਅਨਹਤ (ਫਿਲਮ)|ਅਨਹਤ]] || ਮਹਾਤਾਰਿਕਾ || ਮਰਾਠੀ ਫਿਲਮ |- | 2006 || '' [[ਯਾਤਰਾ (ਫਿਲਮ)|ਯਾਤਰਾ]] '' || ਸਮਿਤਾ ਡੀ ਜੋਗੇਲਕਰ / ਸ਼ਾਰਦਾ || |- | 2008 || '' [[ਫਿਰਾਕ]] '' || ਆਰਤੀ || |- | 2011 ਦੇ || ''[[ਟੈਲ ਮੀ ਓ ਖੁਦਾ]] '' || ਸ੍ਰੀਮਤੀ ਆਰ ਕਪੂਰ || |- | 2010 || ''[[ਮੈਮਰੀਜ਼ ਇਨ ਮਾਰਚ]]'' || ਆਰਤੀ ਸ ਮਿਸ਼ਰਾ ||ਇਮੇਜਿਨਇੰਡੀਆ ਫਿਲਮ ਫੈਸਟੀਵਲ (ਸਪੇਨ) ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਅਦਾਕਾਰਾ ਦਾ ਅਵਾਰਡ<ref name="awmadrid">{{cite web|url=http://www.imagineindia.net/2012/eng/|title=ImagineIndia 2012 Awards|accessdate=21 October 2015|archive-date=3 ਫ਼ਰਵਰੀ 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160203135628/http://www.imagineindia.net/2012/eng/|dead-url=yes}}</ref> |- | 2011 ਦੇ || ''ਟ੍ਰੈਪਿਡ ਇਨ ਟ੍ਰੈਡੀਸ਼ਨ: ਰਿਵਾਜ਼'' || ਪਾਰੋ || |- | 2011 ਦੇ || '' [[ਜਿੰਦਗੀ ਨਾ ਮਿਲੇਗੀ ਦੋਬਾਰਾ]] '' || ਰਹੀਲਾ ਕੁਰੈਸ਼ੀ || |- | 2011 ਦੇ || '' [[ਭਿੰਡੀ ਬਾਜ਼ਾਰ ਇੰਕ]] '' || ਬਾਨੋ || |- | 2013 || '' [[ਮਹਾਭਾਰਤ (2013 ਫਿਲਮ)|ਮਹਾਭਾਰਤ]] '' || ਕੁੰਤੀ (ਵੋਆਇਸ-ਓਵਰ) || |- | 2013 || '' [[ਬੀਏ ਪਾਸ]] '' || ਸ੍ਰੀਮਤੀ ਸੁਹਾਸਿਨੀ || ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦਿੱਖ<ref>{{cite news|url=http://www.mid-day.com/articles/deepti-naval-makes-friendly-appearance-in-ba-pass/218603|title=Deepti Naval makes friendly appearance in 'BA Pass'|date=18 June 2013|accessdate=21 October 2015|archive-date=4 ਮਾਰਚ 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304062220/http://www.mid-day.com/articles/deepti-naval-makes-friendly-appearance-in-ba-pass/218603|url-status=dead}}</ref>|- | 2013 || '' [[ਔਰੰਗਜੇਬ (ਫਿਲਮ)|ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ]] '' || ਸ੍ਰੀਮਤੀ ਬੈਕਫੁੱਟ ਫੋਗਟ (ਰਿਸ਼ੀ ਕਪੂਰ ਦੀ ਸਕਰੀਨ ਪਤਨੀ) || |- | 2013 || '' [[ਇਨਕਾਰ (2013 ਫਿਲਮ)|ਇਨਕਾਰ]] '' || ਸ੍ਰੀਮਤੀ ਕਾਮਧਰ|| [[ਸਹਾਇਕ ਭੂਮਿਕਾ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਦੇ ਲਈ ਅਪਸਰਾ ਐਵਾਰਡ]] ਲਈ ਨਾਮਜ਼ਦ - |- | 2013 || '' [[ਲਿਸਨ...ਅਮਾਇਆ]] '' || ਲੀਲਾ || [[ਨਿਊਯਾਰਕ ਭਾਰਤੀ ਫਿਲਮ ਫੈਸਟੀਵਲ]] ਸਰਬੋਤਮ ਅਦਾਕਾਰਾ ਪੁਰਸਕਾਰ ਜੇਤੂ - 2013<ref name="awnewyork">{{cite web|url=http://www.iaac.us/nyiff2013/winners.htm|title=Winners|accessdate=21 October 2015|archive-date=1 ਮਾਰਚ 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150301035007/http://www.iaac.us/nyiff2013/winners.htm|dead-url=yes}}</ref> |- | 2014 || '' [[ਯਾਰੀਆਂ (2014 ਫਿਲਮ)|ਯਾਰੀਆਂ]] '' || ਗਰਲਜ਼ ਹੋਸਟਲ ਵਾਰਡਨ<ref>{{cite web|title=Yaariyan movie review|url=http://movies.ndtv.com/movie-reviews/yaariyan-movie-review-914|accessdate=18 January 2014|archive-date=17 ਜਨਵਰੀ 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160117211255/http://movies.ndtv.com/movie-reviews/yaariyan-movie-review-914|dead-url=yes}}</ref> || |- | 2014 || '' [[ਬੈਂਗ ਬੈਂਗ!]] '' || ਜੈ ਅਤੇ ਵੀਰੇਨ ਦੀ ਮਾਂ || |- | 2015 || '' [[ਐਨਐਚ 10]] '' || ਅੰਮਾਜੀ || |- | 2015 || '' [[ਹਾਰਟਲੈੱਸ (2014 ਫਿਲਮ)|ਹਾਰਟਲੈੱਸ]] '' || ਸੂਤਰਧਾਰ ਦੀ ਮਾਂ|| |- | 2015 || '' [[ਤੇਵਰ]] '' || ਪਿੰਟੂ ਦੀ ਮਾਤਾ || |- | 2016 || '' [[ਲੋਆਇਨ (2016 ਫਿਲਮ)|ਲੋਆਇਨ]] '' || || ਪੋਸਟ-ਪ੍ਰੋਡਕਸ਼ਨ |- |} ==ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਿਤਾਬਾਂ== *''ਲਮ੍ਹਾਂ-ਲਮ੍ਹਾਂ'' *''ਬਲੈਕ ਵਿੰਡ ਐਂਡ ਅਦਰ ਪੋਇਮਜ਼''<ref>[http://punjabitribuneonline.com/2011/01/%E0%A8%A6%E0%A9%80%E0%A8%AA%E0%A8%A4%E0%A9%80-%E0%A8%A8%E0%A8%B5%E0%A8%B2-%E0%A8%B5%E0%A9%B1%E0%A8%B2%E0%A9%8%E0%A8%82-%E0%A8%95%E0%A8%B5%E0%A8%BF%E0%A8%A4%E0%A8%BE-%E0%A8%AA%E0%A8%BE%E0%A8%A0/ ਦੀਪਤੀ ਨਵਲ ਵੱਲੋਂ ਕਵਿਤਾ ਪਾਠ, ਪੰਜਾਬੀ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ - 7 ਜਨਵਰੀ 2011]</ref> ==ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ== *{{IMDb name|id=0622732}} *{{Koimoi|actress/deepti-naval}} * [http://www.deeptinaval.com/ Naval's website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070809035750/http://www.deeptinaval.com/ |date=2007-08-09 }} ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਫ਼ਿਲਮੀ ਅਦਾਕਾਰ]] s8ijoxm738xgsfx19mpiqfsyt88ogvg 0 40259 838140 733918 2026-05-01T04:32:48Z ~2026-26287-40 59888 /* ਕਹਾਣੀ ਸੰਗ੍ਰਹਿ */ ਸਮੱਗਰੀ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕੀਤੀ 838140 wikitext text/x-wiki {{Infobox writer | name =ਰਵਿੰਦਰ ਰਵੀ | image = ravi1-a.jpg | image_size = | caption = | birth_date = {{Birth date and age|df=yes|1937|3|7}} | birth_place = ਸਿਆਲਕੋਟ, ਬਰਤਾਨਵੀ ਪੰਜਾਬ (ਹੁਣ ਪਾਕਿਸਤਾਨ) | death_date = | death_place = | occupation = | language = [[ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਪੰਜਾਬੀ]] | nationality = | ethnicity = [[ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ|ਪੰਜਾਬੀਅਤ]] | education = | alma_mater = | period = 1960 - ਹੁਣ | genre = ਨਜ਼ਮ ਅਤੇ ਨਾਟਕ | occupation = ਅਧਿਆਪਨ | subject = ਮਾਨਵੀ ਸਰੋਕਾਰ | movement = ਪ੍ਰਯੋਗਵਾਦ | notableworks = ' | spouse = ਕਸ਼ਮੀਰ ਕੌਰ ਗਿੱਲ | relatives = ਬੇਟੇ :ਅਮ੍ਰਿਤਪਾਲ ਅਤੇ ਸਹਿਜਪਾਲ। ਨੂੰਹਾਂ :ਪਲਬਿੰਦਰ ਅਤੇ ਮਨਵੀਨ। ਪੋਤੇ :ਕੁਰਬਾਨ , ਈਮਾਨ , ਸਾਗਰ । ਪੋਤੀਆਂ : ਮਨਪ੍ਰਿਆ , ਮੋਹਨਮ । | influences = | influenced = | awards = | website = [http://ravinder-ravi.com/ ] |portaldisp = }} '''ਰਵਿੰਦਰ ਰਵੀ''', ਪੂਰਾ ਨਾਮ '''ਰਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਗਿੱਲ''' ([[8 ਮਾਰਚ]] [[1937]]<ref> ਸਤਨਾਮ ਸਿੰਘ ਢਾਅ ਦੀ ਕਿਤਾਬ ਡੂੰਘੇ ਵਹਿਣਾਂ ਦੇ ਭੇਤ-ਭਾਗ 1 (ਲੋਕਗੀਤ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ, 2014) ਵਿੱਚ ਰਵਿੰਦਰ ਰਵੀ ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤ ਸਫਾ 127-178 ਤੱਕ। </ref>[[ਪੰਜਾਬੀ]], [[ਹਿੰਦੀ]], [[ਉਰਦੂ]] ਤੇ [[ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ]] ਵਿੱਚ ਸਾਹਿਤ ਰਚਣ ਵਾਲਾ [[ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ|ਪੰਜਾਬੀ]] ਲੇਖਕ ਹੈ। ਉਹ ਕਹਾਣੀ ਲੇਖਕ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਕਵੀ ਅਤੇ ਨਾਟਕਕਾਰ ਵੀ ਹੈ। ਉਹਨੇ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਕਈ ਪੁਰਸਕਾਰ ਜਿੱਤੇ ਹਨ ਤੇ ਅੱਜ ਉਸ ਵੱਲੋ ਲਿਖੀਆਂ ਕਈ ਕਿਤਾਬਾਂ ਸਕੂਲਾਂ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਪੜ੍ਹਾਈ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਨੂੰ ਸਮਝਦੇ ਹੋਇਆਂ ਰਵੀ ਨੇ ਆਪਣਾ ਪੂਰਾ ਜੀਵਨ ਪੜ੍ਹਾਈ ਤੇ ਸਿਖਿਆ ਦੇ ਗੁਰ ਸਿਖਾਉਣ ਵਿੱਚ ਲਾ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਲੇਖ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਬਹੁਤੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਸਤਨਾਮ ਸਿੰਘ ਢਾਅ ਵਲੋਂ ਰਵਿੰਦਰ ਰਵੀ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਮੁਲਾਕਾਤ 'ਤੇ ਆਧਾਰਤ ਹੈ।<ref> ਸਤਨਾਮ ਸਿੰਘ ਢਾਅ ਦੀ ਕਿਤਾਬ ਡੂੰਘੇ ਵਹਿਣਾਂ ਦੇ ਭੇਤ-ਭਾਗ 1 (ਲੋਕਗੀਤ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ, 2014) ਵਿੱਚ ਰਵਿੰਦਰ ਰਵੀ ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤ ਸਫਾ 127-178 ਤੱਕ। </ref> {{TOC left}} ==ਜੀਵਨ ਵੇਰਵਾ== ਰਵਿੰਦਰ ਰਵੀ ਦਾ ਜਨਮ 8 ਮਾਰਚ, 1937 ਨੂੰ [[ਸਿਆਲਕੋਟ]] ਮੌਜੂਦਾ [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ|(ਪਾਕਿਸਤਾਨ)]] ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਰਵੀ ਦਾ ਜੱਦੀ ਪਿੰਡ ਜਗਤਪੁਰ, ਜਿਲ੍ਹਾ ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨਗਰ [[ਪੰਜਾਬ]] ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਵਿਦਿਆ ਖਾਲਸਾ ਸਕੂਲ ਢੋਲਾਂ ਵਾਲਾ ਚੌਕ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਚੌਥੀ ਜਮਾਤ ਵਿੱਚ ਡਿਸਟ੍ਰਿਕਟ ਬੋਰਡ ਦੀ ਸਕਾਲਰਸ਼ਿੱਪ ਜਿੱਤੀ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, [[1957]] ਵਿੱਚ ਅਗਲੀ ਵਿਦਿਆ ਦੁਆਬਾ ਖਾਲਸਾ ਹਾਈ ਸਕੂਲ ਜਲੰਧਰ ਵਿੱਚ ਜੇ ਬੀ ਟੀ ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ। ਪਿਤਾ ਜੀ ਦਾ ਨਾਮ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਪਿਆਰਾ ਸਿੰਘ ਗਿੱਲ ਸੀ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਜੀ ਦਾ ਨਾਮ ਸ੍ਰੀਮਤੀ ਚਰਨਜੀਤ ਕੌਰ ਗਿੱਲ ਸੀ। ਰਵੀ ਦੀ ਇੱਕ ਭੈਣ ਹੈ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਭਰਾ ਹਨ ਜੋ ਕਨੇਡਾ, [[ਅਮਰੀਕਾ]] ਅਤੇ ਇੰਗਲੈੰਡ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਰਹੇ ਹਨ। ਰਵੀ ਦਾ ਵਿਆਹ [[1960]] ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਪੁਤਰ ਅੰਮ੍ਰਿਤਪਾਲ ਨੇ ਸਤੰਬਰ 26, [[1962]] ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲਿਆ। ਰਵੀ ਦਾ ਦੂਜਾ ਪੁੱਤਰ ਸਹਿਜਪਾਲ [5 ਫ਼ਰਵਰੀ]], [[1967]] ਵਿੱਚ ਜਮਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਰਵੀ [[ਕੀਨੀਆ]] ਵਿੱਚ ਸੀ। ਇਸ ਵੇਲੇ ਰਵੀ ਟੈਰੇਸ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਕੋਲੰਬੀਆ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਰਵੀ [[14 ਦਸੰਬਰ]] [[1974]] ਨੂੰ ਕਨੇਡਾ ਆਇਆ। [[ਕਨੇਡਾ]] ਆ ਕੇ ਇਮਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਉਸਾਰੀ ਦਾ ਕੰਮ ਕੀਤਾ, ਲੱਕੜੀ ਦੀ ਮਿੱਲ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਅਤੇ [[1976]] ਵਿੱਚ ਟੈਰੇਸ ਸੈਕੰਡਰੀ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਅਧਿਆਪਕ ਬਣ ਗਿਆ ਸੀ। ਰਵੀ ਨੇ ਉਸ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਅਠਾਈ ਸਾਲਾਂ ਲਈ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਅਤੇ [[2003]] ਵਿੱਚ ਲੇਖਕ ਬਣਨ ਲਈ ਰੀਟਾਇਰ ਹੋ ਗਿਆ। ਕਨੇਡਾ ਆਉਣ ਤੌਂ ਪਹਿਲਾਂ ਰਵੀ ਅੱਠ ਸਾਲ ਕੀਨੀਆ ਵਿੱਚ ਰਿਹਾ। [[1967]] ਵਿੱਚ ਕੋਮਾਠਾਈ ਹਾਈ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ ਸਾਹਿਤ, ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸੰਵਿਧਾਨ, ਅਤੇ ਅਫਰੀਕਨ ਇਤਿਹਾਸ ਪੜਾਉਂਦਾ ਸੀ। ਇਹ ਹਾਈ ਸਕੂਲ ਨੈਰੋਬੀ ਤੋਂ ਤਕਰੀਬਨ 24 ਮੀਲ ਹੈ। ਕੀਨੀਆ ਆਉਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਉਹ ਲਿਖਦਾ ਸੀ। ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਭਿਆਚਾਰਾਂ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਹੌਣ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਕਾਵਿ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਉਸ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਲਿਖੇ ਸਨ। ==ਸਾਹਿਤਕ ਜੀਵਨ== ਰਵਿੰਦਰ ਰਵੀ ਨੇ ਹੁਣ ਤੱਕ ਪੰਜਾਬੀ, ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ ਅਤੇ ਹਿੰਦੀ ਵਿੱਚ 80 ਦੇ ਕਰੀਬ ਕਿਤਾਬਾਂ ਲਿਖੀਆਂ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਕਵਿਤਾ, ਕਹਾਣੀ, ਨਾਟਕ ਅਤੇ ਆਲੋਚਨਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ। ਰਵੀ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਕਾਵਿ ਸੰਗ੍ਰਹਿ "ਦਿਲ ਦਰਿਆ ਸਮੁੰਦਰ ਡੂੰਘੇ" ਉੱਨੀ ਸੌ ਇਕਾਹਟ ਵਿੱਚ ਛਪਿਆ ਸੀ। ਉਨਾਂ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਯੋਗਸ਼ੀਲ ਕਵਿਤਾ ਲਈ ਜ਼ਮੀਨ ਤਿਆਰ ਹੋ ਰਹੀ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਤਰਾਂ ਪਹਿਲੇ ਕਾਵਿ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਵਿਚਲੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਦਾ ਚੌਥਾ ਹਿੱਸਾ ਪ੍ਰਯੋਗਵਾਦ ਵਾਲਾ ਸੀ। 1955 ਵਿੱਚ ਰਵੀ ਨੇ ਅਪਿਣੀ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲੀ ਕਹਾਣੀ ਲਿਖੀ ਸੀ। ਉਹਨਾਂ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਰਵੀ ਬਹੁਤ ਕਹਾਣੀਆਂ ਪੜ੍ਹਦਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਉਸ ਨੂੰ ਕਹਾਣੀ ਲਿਖਣ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਕਹਾਣੀਆਂ ਪੜਕੇ ਮਿਲੀ। ਉਹ "ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਆਫ ਪੰਜਾਬੀ ਆਥਰਜ਼" ਦਾ ਬਾਨੀ ਪ੍ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਟ ਹੈ ਜਿਸ ਸੰਸਥਾ ਦੀ ਨੀਂਹ 1978 ਵਿੱਚ ਰੱਖੀ ਗਈ। ==ਲਿਖਤਾਂ== ===ਕਿਤਾਬਾਂ=== *ਬਾਜ਼ ਦੀ ਨਜ਼ਰ, ਨੈਸ਼ਨਲ ਬੁੱਕ ਸ਼ਾਪ ਦਿੱਲੀ (2010) *ਨਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀ ਨਵੀਂ ਨਸਲ, ਨੈਸ਼ਨਲ ਬੁੱਕ ਸ਼ਾਪ ਦਿੱਲੀ (2013) *ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਚਹਰੇ, ਨੈਸ਼ਨਲ ਬੁੱਕ ਸ਼ਾਪ ਦਿੱਲੀ (2014) *ਨਿਹੋਂਦ ਦਾ ਗੀਤ, ਨੈਸ਼ਨਲ ਬੁੱਕ ਸ਼ਾਪ ਦਿੱਲੀ (2015) ===ਪੰਜਾਬੀ ਕਵਿਤਾਵਾਂ=== *ਅਕਥ ਕਥਾ (1955-1966), ਨੈਸ਼ਨਲ ਬੁੱਕ ਸ਼ਾਪ ਦਿੱਲੀ 1988-2005 *ਵਾਨ ਵਾਨੀ (1967-1974), ਨੈਸ਼ਨਲ ਬੁੱਕ ਸ਼ਾਪ ਦਿੱਲੀ 1988-2005 *ਪਿਆਰਾ ਬਦੱਲ (1974-1986), ਨੈਸ਼ਨਲ ਬੁੱਕ ਸ਼ਾਪ ਦਿੱਲੀ 1990-2005 *ਸ਼ਬਦ ਸਾਗਰ (1896-2003), ਨੈਸ਼ਨਲ ਬੁੱਕ ਸ਼ਾਪ ਦਿੱਲੀ 2014 *ਪਿੰਡ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ (2003-2015), ਨੈਸ਼ਨਲ ਬੁੱਕ ਸ਼ਾਪ ਦਿੱਲੀ 2015 ===ਸ਼ਾਹ ਮੁਖੀ ਵਿੱਚ ਲਿਖੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ=== *ਗਾਂਦਾਨ, ਅਦਾਰਾ ਪੰਜਾਬੀ ਜ਼ਬਾਨ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ 2002 *ਹੀਰਿਆਂ ਦਾ ਛੋਗ (1978-1989), ਪਾਕਿਸਤਾਨ 2002 *ਪਤੱਰ ਤੇ ਦਰਿਆ, ਅਦਾਰਾ ਪੰਜਾਬੀ ਜ਼ਬਾਨ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ 2005 ===ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਨਾਟਕ=== *ਰੂਹ ਪੰਜਾਬ ਦੀ, ਦੀਪਕ ਪਬਲਿਸ਼ਿੰਗ (1984-2002) *ਸਿਫਰ ਨਾਟਕ, ਰਵੀ ਸਾਹਿਤ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ (1987-2003) *ਮਨ ਦੇ ਹਾਣੀ, ਨੈਸ਼ਨਲ ਬੁੱਕ ਸ਼ਾਪ ਦਿੱਲੀ (2005) *ਆਪੋ ਆਪਣੇ ਦਰਿਆ, ਨੈਸ਼ਨਲ ਬੁੱਕ ਸ਼ਾਪ ਦਿੱਲੀ (2015) ===ਕਹਾਣੀ ਸੰਗ੍ਰਹਿ=== * ਜੁਰਮ ਦੇ ਪਾਤਰ, ਨਿਊ ਬੁਕ ਕੰਪਨੀ ਜਲੰਧਰ (1968-2010) *ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਜੰਗਲ, ਰਾਜ ਰੂਪ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ (1987-2003) *ਚਰਾਣੀ, ਦੌਲਤ ਰਾਮ ਸਹਿਦੇਵ ਜਲੰਧਰ (1963-2010) *ਜਿੱਥੇ ਦੀਵਾਰਾਂ ਨਹੀਂ, ਲਾਲ ਅੰਡ ਕੰਪਨੀ (1978-2010) *ਕੰਪਿਊਟਰ ਕਲਚਰ (1985) *ਆਪਣੇ ਆਪਣੇ ਟਾਪੂ, ਨੈਸ਼ਨਲ ਬੁਕ ਸ਼ਾਪ (1992-2010) *ਗੋਰੀਆਂ ਸ਼ਹੀਦੀਆਂ, ਨੈਸ਼ਨਲ ਬੁਕ ਸ਼ਾਪ ਦਿੱਲੀ (2010) ===ਹੋਰ ਲਿਖਤਾਂ=== *''ਕਵਿਤਾ ਸਨਮੁਖ'' *''ਮੇਰਾ ਜੀਵਨ-ਮੇਰਾ ਸਾਹਿਤ'' (ਸਵੈ-ਜੀਵਨੀ) *ਦਿਲ ਦਰਿਆ ਸਮੁੰਦਰੋਂ ਡੂੰਘੇ (ਕਵਿਤਾ), ਧਨਪਤ ਰਾਏ ਐਂਡ ਸੰਨਜ ਜਲੰਧਰ, 1961 *ਬੁੱਕਲ ਦੇ ਵਿੱਚ ਚੋਰ (ਕਵਿਤਾ), ਹਿੰਦ ਪਬਲਿਸ਼ਰਜ਼ ਜਲੰਧਰ, 1963 *ਚਿਰਾਵੀ (ਕਹਾਣੀਆਂ), ਦੌਲਤ ਰਾਮ ਸਹਿਦੇਵ ਐਂਡ ਸੰਨਜ਼ ਜਲੰਧਰ, 1963 *ਬਿੰਦੂ (ਕਵਿਤਾ), ਦੌਲਤ ਰਾਮ ਸਹਿਦੇਵ ਐਂਡ ਸੰਨਜ਼ ਜਲੰਧਰ, 1965 *ਮੌਨ ਹਾਦਸੇ (ਕਵਿਤਾ), ਰਾਜ ਰੂਪ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਜਲੰਧਰ,1967 *ਜ਼ੁਰਮ ਦੇ ਪਾਤਰ (ਕਹਾਣੀਆਂ), ਨਿਊ ਬੁੱਕ ਕੰਪਨੀ ਜਲੰਧਰ, 1968 *ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਜੰਗਲ (ਕਹਾਣੀਆਂ) ਰਾਜ ਰੂਪ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਜਲੰਧਰ, 1969 *ਦਿਲ ਟਰਾਂਸਪਲਾਂਟ ਤੋਂ ਬਾਅਦ (ਕਵਿਤਾ), ਨਿਊ ਬੁੱਕ ਕੰਪਨੀ ਜਲੰਧਰ, 1969 *ਸ਼ਹਿਰ ਜੰਗਲੀ ਹੈ (ਕਵਿਤਾ), ਨਿਊ ਬੁੱਕ ਕੰਪਨੀ ਜਲੰਧਰ, 1970 *ਕੋਨ ਪ੍ਰਤੀਕੋਨ (ਕਹਾਣੀਆਂ), ਹਜ਼ੂਰੀਆ ਪਬਲਿਸ਼ਿੰਗ ਕੰਪਨੀ ਜਲੰਧਰ, 1971 *ਮੇਰੇ ਮੌਸਮ ਦੀ ਵਾਰੀ (ਕਵਿਤਾ), ਨਿਊ ਬੁੱਕ ਕੰਪਨੀ, ਜਲੰਧਰ, 1972 *ਮੈਲੀ ਪੁਸਤਕ (ਕਹਾਣੀਆਂ), ਮਹਿੰਦਰਪਾਲ ਪਬਲਿਸ਼ਿੰਜ਼ ਜਲੰਧਰ, 1973 *ਬੀਮਾਰ ਸਦੀ (ਨਾਟਕ), ਮਹਿੰਦਰਪਾਲ ਪਬਲਿਸ਼ਰਜ ਜਲੰਧਰ, 1974 *ਜਲ ਭਰਮ ਜਲ (ਕਵਿਤਾ), ਕੇ. ਲਾਲ ਐਂਡ ਕੰਪਨੀ ਜਲੰਧਰ, 1976 *ਚਿੱਟੇ ਕਾਲੇ ਧੱਬੇ (ਕਵਿਤਾ), ਕੇ. ਲਾਲ ਐਂਡ ਕੰਪਨੀ ਜਲੰਧਰ, 1978 *ਜਿੱਥੇ ਦੀਵਾਰਾਂ ਨਹੀਂ (ਕਹਾਣੀਆਂ), ਕੇ ਲਾਲ ਐਂਡ ਕੰਪਨੀ ਜਲੰਧਰ, 1978 *ਸਿਮਰਤੀਆਂ ਦੇ ਦੇਸ਼,(ਸਫ਼ਰਨਾਮਾ), ਧਨਪਤ ਰਾਏ ਐਂਡ ਸੰਨਜ਼ ਜਲੰਧਰ, 1979 *ਸੀਮਾਂ ਆਕਾਸ਼ (ਕਵਿਤਾ), ਰਵੀ ਸਾਹਿਤ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ, 1980 *ਦਰ ਦੀਵਾਰਾਂ (ਨਾਟਕ), ਰਵੀ ਸਾਹਿਤ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ, 1981 *ਸ਼ੀਸ਼ੇ 'ਤੇ ਦਸਤਕ (ਕਵਿਤਾ), ਨਵਯੁਗ ਪਬਲਿਸ਼ਰਜ਼ ਦਿੱਲੀ, 1983 *ਅੱਧੀ ਰਾਤ ਦੁਪਿਹਰ (ਨਾਟਕ), ਨਵਯੁਗ ਪਬਲਿਸ਼ਰਜ ਦਿੱਲੀ, 1983 *ਚੌਕ ਨਾਟਕ (ਨਾਟਕ), ਨਵਯੁਗ ਪਬਲਿਸ਼ਰਜ ਦਿੱਲੀ, 1984 *ਰੂਹ ਪੰਜਾਬ ਦੀ (ਨਾਟਕ), ਦੀਪਕ ਪਬਲਿਸ਼ਰਜ ਜਲੰਧਰ, 1984 *ਅਘਰਵਾਸੀ (1955-1984 ਤੱਕ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ) ਨਵਯੁਗ ਪਬਲਿਸ਼ਰਜ਼ ਦਿੱਲੀ,1984 *ਕੰਪਿਊਟਰ ਕਲਚਰ (ਕਹਾਣੀਆਂ), ਨਵਯੁਗ ਪਬਲਿਸ਼ਰਜ਼ ਦਿੱਲੀ, 1985 *ਆਪਣੇ ਖਿਲਾਫ਼ (ਕਵਿਤਾ), ਨਵਯੁਗ ਪਬਲਿਸ਼ਰਜ਼ ਦਿੱਲੀ, 1986 *ਸਿਫਰ ਨਾਟਕ (ਨਾਟਕ), ਰਵੀ ਸਾਹਿਤ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ, 1987 *ਸੂਰਜ ਤੇਰਾ ਮੇਰਾ (ਕਵਿਤਾ), ਨੈਸ਼ਨਲ ਬੁੱਕ ਸ਼ਾਪ ਦਿੱਲੀ, 1989 *ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ (1955-1989 ਤੱਕ ਦੀਆਂ ਚੋਣਵੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ) ਨੈਸ਼ਨਲ ਬੁੱਕ ਸ਼ਾਪ ਦਿੱਲੀ,1989 *ਤਿੰਨ ਨਾਟਕ (ਨਾਟਕ), ਨੈਸ਼ਨਲ ਬੁੱਕ ਸ਼ਾਪ ਦਿੱਲੀ,1990 *ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਟਾਪੂ (ਕਹਾਣੀਆਂ), ਨੈਸ਼ਨਲ ਬੁੱਕ ਸ਼ਾਪ ਦਿੱਲੀ, 1992 *ਗੰਢਾਂ (ਕਵਿਤਾ), ਰਵੀ ਸਾਹਿਤ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ, 1993 *ਮੇਰੀ ਸਾਹਿਤਕ ਸਵੈ-ਜੀਵਨੀ, ਪੰਜਾਬ ਸਾਹਿਤ ਅਕੈਡਮੀ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ, 1994 *ਸ਼ਬਦੋਂ ਪਾਰ (ਕਵਿਤਾ), ਨੈਸ਼ਨਲ ਬੁੱਕ ਸ਼ਾਪ ਦਿੱਲੀ, 1999 *ਖੰਭਾਂ ਵਾਲੇ ਪਿੰਜਰੇ (1955-2000 ਚੋਣਵੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ) ਚੇਤਨਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਲੁਧਿਆਣਾ, 2001 *ਚੋਣਵੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ(ਇਸਤਰੀ-ਮਰਦ ਪ੍ਰਸੰਗ) ਕੁਕਨਸ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਜਲੰਧਰ, 2002 *ਪੱਤਰ ਤੇ ਦਰਿਆ (ਕਵਿਤਾ), ਨੈਸ਼ਨਲ ਬੁੱਕ ਸ਼ਾਪ ਦਿੱਲੀ, 2003 *ਮੇਰੀ ਕਹਾਣੀ(1955-2005 ਤੱਕ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ) ਨੈਸ਼ਨਲ ਬੁੱਕ ਸ਼ਾਪ ਦਿੱਲੀ, 2006 *ਛਾਵਾਂ ਤੇ ਪਰਛਾਵੇਂ (ਕਵਿਤਾ), ਨੈਸ਼ਨਲ ਬੁੱਕ ਸ਼ਾਪ ਦਿੱਲੀ, 2007 *ਮਨ ਦੇ ਹਾਣੀ (ਨਾਟਕ), ਨੈਸ਼ਨਲ ਬੁੱਕ ਸ਼ਾਪ ਦਿੱਲੀ, 2005 *ਚੋਣਵੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ (ਬ੍ਰਹਿਮੰਡਕ ਸਰੋਕਾਰ), ਕੁਕਨਸ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਜਲੰਧਰ, 2006 ===ਰਵਿੰਦਰ ਰਵੀ ਬਾਰੇ ਪੁਸਤਕਾਂ=== *''ਰਵਿੰਦਰ ਰਵੀ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਵਿੱਚ ਮਾਨਵੀ ਰਿਸ਼ਤੇ'', (ਲੇਖਕ ਡਾ: ਸੁਖਵਿੰਦਰ ਕੋਰ ਮੱਲੀ) *''ਕਵੀ ਰਵਿੰਦਰ ਰਵੀ'', (ਲੇਖਕ ਮਨਜੀਤ ਮੀਤ) ==ਇਨਾਮ== *ਵਧੀਆ ਕਵਿਤਾ ਦੀ ਕਿਤਾਬ: "ਬਿੰਦੂ", 1965 *"ਬੀਮਾਰ ਸਦੀ" ਨਾਟਕ ਲਈ ਇਨਾਮ, ਪੰਜਾਬ 1975 *"ਸਿਮਰਤਿਆਂ ਦੇ ਦੇਸ਼" ਵਧੀਆ ਕਿਤਾਬ ਲਈ ਇਨਾਮ, ਜਲੰਧਰ 1979 *ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਸਾਹਿਤਕਾਰ ਪੁਸਤਕ, ਪੰਜਾਬ 1980 *ਈਸ਼ਵਰ ਚੰਦਰ ਨੰਦਾ ਪੁਰਸਕਾਰ: "ਅੱਧੀ ਰਾਤ ਦੁਪਹਿਰ" ਲਈ ਪੁੰਜਾਬ 1983 *ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਮੋਹਣ ਸਿੰਘ ਪੁਰਸਕਾਰ, ਟੋਰੰਟੋ 1989 *ਕਰਤਗਰ ਸਿੰਘ ਧਾਲੀਵਾਲ ਪੁਰਸਕਾਰ, ਲੁਧਿਆਣਾ 1992 *ਸਾਂਈ ਬੁੱਲੇ ਸ਼ਾਹ ਪੁਰਸਕਾਰ, ਡੈਨਮਾਰਕ 1993 *ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਸਾਹਿਤਕਾਰ ਪੁਰਸਕਾਰ, ਕੈਲੀਫੋਰਨੀਆ 1994 *ਬਾਵਾ ਬਲਵੰਤ ਪੁਰਸਕਾਰ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ 1994 *ਸਾਲ ਦਾ ਸਭ ਤੌਂ ਵਧੀਆ ਕਵੀ ਇਨਾਮ, ਕਨੇਡਾ 1996 *ਪੀਸ ਅਵਾਰਡ ਦੇ ਮਨੁੱਖ, ਲੁਧਿਆਣਾ 1997 *ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਪੂਰਨ ਸਿੰਘ ਪੁਰਸਕਾਰ, ਪਟਿਆਲਾ 2000 *ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਯਾਦਗਾਰੀ ਪੁਰਸਕਾਰ, ਪਟਿਆਲਾ 2001 *ਲਾਈਫ ਟਾਇਮ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਐਵਾਰਡ, ਸਰੀ ਕਨੇਡਾ 2005 *ਲਾਈਫ ਟਾਇਮ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਐਵਾਰਡ, ਲਾਹੋਰ ਪਾਕਿਸਤਾਨ 2006 *ਸੋਨੇ ਦਾ ਤਮਗਾ, ਲਾਹੋਰ 2006 *ਸੌ ਸਾਲ ਯਾਦਗਾਰ ਦਿਵਸ ਸ਼ਾਹੀ ਪੁਰਸਕਾਰ, ਵੈਨਕੂਵਰ 2006 *ਭਾਈਚਾਰਾ ਐਵਾਰਡ, ਇੰਗਲੈੰਡ 2007 *ਸਾਹੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ ਪ੍ਰੀਤਮ ਮੈਮੋਰੀਅਲ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਐਵਾਰਡ, ਟੋਰੰਟੋ 2007 *ਵਧੀਆ ਲੇਖਕ ਦਾ ਪੁਰਸਕਾਰ, ਟੋਰੰਟੋ 2008 *ਆਨਰੇਰੀ ਲਾਈਫ ਟਾਇਮ ਮੈੰਬਰਸ਼ਿਪ ਪੁਰਸਕਾਰ, ਕਨੇਡਾ 2010 *ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਤ ਅਕੈਡਮੀ, ਲੁਧਿਆਣਾ 2011 *ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਸਾਹਤਿਕਾਰ ਪੁਰਸਕਾਰ, ਲੁਧਿਆਣਾ 2011 *ਲਾਈਫ ਟਾਇਮ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਐਵਾਰਡ, ਯੂ ਬੀ ਸੀ ਏਸ਼ੀਅਨ ਸਟੱਡੀਸ ਡੀਪਾਰਟਮੈਂਟ, ਵੈਨਕੂਵਰ 2011 *ਇਕਬਾਲ ਆਰਪਨ ਯਾਦਗਾਰੀ ਪੁਰਸਕਾਰ, ਅਲਬਰਟਾ 2012 *ਲਾਈਫ ਟਾਇਮ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਐਵਾਰਡ ਪੰਜਾਬੀ ਆਰਸੀ ਲੇਖਕ ਕਲੱਬ, ਸਰੀ ਕਨੇਡਾ 2013 *ਸ਼ਾਹੀ ਬਲਵੰਤ ਗਰਗੀ ਮੈਮੋਰੀਅਲ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਐਵਾਰਡ ==ਬਾਹਰਲੇ ਲਿੰਕ== *http://punjabikalma.com/play/ravinder-ravi-162.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160114124133/http://www.punjabikalma.com/play/ravinder-ravi-162.html |date=2016-01-14 }} *http://punjabialochana.com{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਕਤੂਬਰ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ਰਵਿੰਦਰ ਰਵੀ - ਪਰੋਫਾਈਲ *http://www.profiles.manchanpunjab.org/people.php?id=25 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160901170015/http://www.profiles.manchanpunjab.org/people.php?id=25 |date=2016-09-01 }} ਰਵਿੰਦਰ ਰਵੀ - ਬਲਾਗ *http://ravinder-ravi.com/about-us * http://ravinder-ravi.com/interview/interview-4/ ==ਹਵਾਲੇ== [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ-ਭਾਸ਼ਾ ਲੇਖਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ-ਭਾਸ਼ਾ ਕਵੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਟਕਕਾਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1938]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪਰਵਾਸੀ ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਟਕਕਾਰ]] e3wycejv72tr6ivcx2nu27mz30wukvx 0 41286 838104 775625 2026-04-30T21:40:54Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 838104 wikitext text/x-wiki {{Infobox writer | name = ਤਸਲੀਮਾ ਨਸਰੀਨ | image =Taslima nasreen.jpg | image_size = | alt = | caption =ਤਸਲੀਮਾ ਨਸਰੀਨ 2013 ਵਿੱਚ | pseudonym = | birth_date = {{Birth date and age|1962|8|25|df=y}} | birth_place = [[ਮੈਮਨਸਿੰਘ]], [[ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼]] | death_date = | death_place = | occupation = ਪੱਤਰਕਾਰ, ਨਾਵਲਕਾਰ | citizenship =ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼, ਸਵੀਡਨ, ਭਾਰਤ | period = 1973 – ਹੁਣ | genre = | subject = ਮਾਨਵਵਾਦ | religion = [[ਨਾਸਤਿਕਤਾ]] | movement =ਨਾਰੀਵਾਦ, ਧਰਮ-ਨਿਰਪੱਖਤਾ, ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰ | spouse = [[Rudra Mohammad Shahidullah]] (1982-86)<br/>[[Nayeemul Islam Khan]] (1990-91)<br/>Minar Mansoor (1991-92) | partner = | children = | relatives = | signature = Autograph Taslima Nasrin.png | website = http://taslimanasrin.com/|taslimanasrin.com }} '''ਤਸਲੀਮਾ ਨਸਰੀਨ''' ([[ਬੰਗਾਲੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਬੰਗਾਲੀ]]: তসলিমা নাসরিন, 25 ਅਗਸਤ 1962) ਇੱਕ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ੀ ਲੇਖਿਕਾ ਹੈ ਜੋ ਨਾਰੀਵਾਦ ਨਾਲ ਸਸੰਬੰਧਤ ਮਜ਼ਮੂਨਾਂ ਬਾਰੇ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਗਤੀਸ਼ੀਲ ਵਿਚਾਰਾਂ ਲਈ ਚਰਚਿਤ ਅਤੇ ਵਿਵਾਦਿਤ ਰਹੀ ਹੈ। ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੇ ਖਿਲਾਫ਼ ਜਾਰੀ ਫਤਵੇ ਦੀ ਵਜ੍ਹਾ ਉਹ ਕੋਲਕਾਤਾ ਵਿੱਚ ਜਲਾਵਤਨੀ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਬਿਤਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਕੋਲਕਾਤਾ ਵਿੱਚ ਵਿਰੋਧ ਦੇ ਬਾਅਦ ਉਸ ਨੂੰ ਕੁੱਝ ਸਮਾਂ ਦਿੱਲੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਬਾਅਦ ਫਿਰ ਸਵੀਡਨ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸਮਾਂ ਗੁਜ਼ਾਰਨਾ ਪਿਆ ਹੈ ਲੇਕਿਨ ਇਸਦੇ ਬਾਅਦ ਜਨਵਰੀ 2010 ਵਿੱਚ ਉਹ ਭਾਰਤ ਪਰਤ ਆਈ। ਉਸ ਨੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਥਾਈ ਨਾਗਰਿਕਤਾ ਲਈ ਆਵੇਦਨ ਕੀਤਾ ਹੈ ਲੇਕਿਨ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਉਸ ਉੱਤੇ ਹੁਣ ਤੱਕ ਕੋਈ ਫ਼ੈਸਲਾ ਨਹੀਂ ਲਿਆ ਹੈ। ਨਸਰੀਨ ਦਾ ਜਨਮ ਮਯਮਨਸਿੰਘ ਵਿੱਚ ਡਾ: ਰਜ਼ਬ ਅਲੀ ਅਤੇ ਐਡੂਲ ਆਰਾ ਕੋਲ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸ ਦਾ ਪਿਤਾ ਇੱਕ ਡਾਕਟਰ, ਅਤੇ ਮਯਮਨਸਿੰਘ ਮੈਡੀਕਲ ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਮੈਡੀਕਲ ਨਿਆਂ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਦਾ, ਸਰ ਸਲੀਮੁੱਲਾ ਮੈਡੀਕਲ ਕਾਲਜ, ਢਾਕਾ ਅਤੇ ਧਾਕਾ ਮੈਡੀਕਲ ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਸੀ।<ref>{{cite web |title=My Youth, Autobiography - Volume II |url=http://taslimanasrin.com/MY%20YOUTH.htm |website=Taslima Nasrin |archive-url=https://web.archive.org/web/20080515053847/http://www.taslimanasrin.com/MY%20YOUTH.htm |archive-date=15 May 2008 |access-date=12 April 2014}}</ref> ਨਸਰੀਨ ਨੇ ਮੈਡੀਸਨ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਇੱਕ ਡਾਕਟਰ ਬਣ ਗਈ। 1990 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਤੱਕ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਲੇਖਾਂ ਅਤੇ ਨਾਵਲਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨ ਨਾਰੀਵਾਦੀ ਵਿਚਾਰਾਂ ਅਤੇ ਅਲੋਚਨਾ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਕੀਤੀ ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਉਹ ਸਾਰੇ "ਔਰਤ ਵਿਰੋਧੀ" ਧਰਮਾਂ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਹੈ।<ref>{{cite news |first=Suvojit |last=Bagchi |date=21 March 2015 |url=http://www.thehindu.com/opinion/op-ed/taslima-nasreen-interview-dont-call-me-muslim-i-am-an-atheist/article7016166.ece |title='Don't call me Muslim, I am an atheist' |work=The Hindu |access-date=11 January 2018}}</ref><ref>{{cite web|url=https://theprint.in/2017/12/14/hindus-becoming-extremists-taslima-nasreen/|title=Why are Hindus trying to prove that they can become ISIS-like extremists: Taslima Nasreen|date=14 December 2017|access-date=8 ਜੂਨ 2021|archive-date=16 ਦਸੰਬਰ 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171216091601/https://theprint.in/2017/12/14/hindus-becoming-extremists-taslima-nasreen/|url-status=dead}}</ref> ਨਸਰੀਨ 1994 ਤੋਂ ਗ਼ੁਲਾਮੀ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਰਹੀ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=https://www.shethepeople.tv/news/taslima-nasrins-life-in-exile|title=Taslima Nasrin's Life in Exile|date=25 October 2016}}</ref> After living more than a decade in Europe and the United States, she moved to India in 2004, but was banished from the country in 2008,<ref>[http://openthemagazine.com/article/books/i-am-a-bengali-writer-i-need-to-live-in-bengal "I am a Bengali writer, I need to live in Bengal]" Open the Magazine, 2011-June-1</ref> ਯੂਰਪ ਅਤੇ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਦਹਾਕੇ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਮਾਂ ਗੁਜ਼ਾਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਹ 2004 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਚਲੀ ਗਈ, ਪਰ ਸਾਲ 2008 'ਚ ਇਸ ਦੇਸ਼ ਤੋਂ ਉਸ ਨੂੰ ਦੇਸ਼ ਤੋਂ ਕੱਢ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਹ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਰਿਹਾਇਸ਼ੀ ਪਰਮਿਟ 'ਤੇ ਭਾਰਤ ਕੋਲਕਾਤਾ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਰਹੀ ਹੈ।<ref>{{cite news |url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/Taslima-Nasreens-long-term-visa-extended-by-just-2-months/articleshow/39386561.cms |title=Taslima Nasreen's long-term visa extended by just 2 months |work=The Times of India}}</ref><ref>{{cite news |url=http://www.hindustantimes.com/books/exiled-bangladeshi-author-taslima-nasrin-opens-up-on-her-delhi-connect/story-krh2slTI82fvED4gwdOQ9O.html |title=Exiled Bangladeshi author Taslima Nasrin opens up on her Delhi connect |work=Hindustan Times |date=29 October 2016}}</ref> ਨਸਰੀਨ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ<ref>{{Cite web|url=https://theprint.in/opinion/indian-liberals-want-to-support-everything-muslim-but-thats-not-the-way-to-equal-rights/229420/|title=Indian liberals want to support everything Muslim, but that's not the way to equal rights|date=May 2019}}</ref>, ਭਾਸ਼ਣ ਦੇਣ ਅਤੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਰਨ ਦੁਆਰਾ ਵਿਚਾਰਾਂ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦੀ ਅਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਵਕਾਲਤ ਕਰਦੀ ਹੈ।<ref>{{cite web|url=https://theprint.in/opinion/deepika-padukones-hearty-laughter-at-her-wedding-has-shattered-an-age-old-culture/153018/|title=Deepika Padukone's hearty laughter at her wedding has shattered an age-old culture:Taslima Nasreen|date=22 November 2018}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.ipsnews.net/1994/12/human-rights-taslima-nasreen-vows-to-continue-her-campaign/|title=HUMAN RIGHTS: Taslima Nasreen Vows to Continue Her Campaign - Inter Press Service |website=ipsnews.net |access-date=11 January 2018}}</ref> ਉਹ ਜਾਂ ਤਾਂ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਵਿਚਲੇ ਆਪਣੇ ਘਰ ਜਾਂ ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਅਪਣਾਏ ਆਪਣੇ ਘਰ ਵਾਪਸ ਪਰਤਣ ਵਿੱਚ ਅਸਮਰਥ ਰਹੀ ਹੈ। ਉਹ ਹੁਣ ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।<ref>{{Cite news |script-title=bn:তসলিমা নাসরিনের লজ্জা-র পরের অংশ আসছে|url=https://bengali.indianexpress.com/literature/taslima-nasreen-lajja-sequel-to-be-published-in-2020-97960/|access-date=2021-04-09|work=Indian Express Bangla|language=bn-IN}}</ref> == ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਕਰੀਅਰ == 1976 ਵਿੱਚ ਹਾਈ ਸਕੂਲ (ਐਸਐਸਸੀ) ਅਤੇ 1978 ਵਿੱਚ ਕਾਲਜ (ਐਚਐਸਸੀ) ਵਿੱਚ ਉੱਚ ਸੈਕੰਡਰੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਸਨੇ ਢਾਕਾ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਮਾਨਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਮੈਡੀਕਲ ਕਾਲਜ, ਮਯਮਨਸਿੰਘ ਮੈਡੀਕਲ ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਮੈਡੀਸਨ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ ਅਤੇ 1984 ਵਿੱਚ ਐਮਬੀਬੀਐਸ ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਨਾਲ ਗ੍ਰੈਜੂਏਸ਼ਨ ਕੀਤੀ।<ref>{{cite web |url=https://scholarblogs.emory.edu/postcolonialstudies/2014/06/11/nasrin-taslima/ |title=Taslima Nasrin |last=Devarajan |first=Arthi |date=Spring 1998 |website=Postcolonial Studies |publisher=Emory University |access-date=27 December 2015 |archive-date=2 ਜੂਨ 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240602134537/https://scholarblogs.emory.edu/postcolonialstudies/2014/06/11/nasrin-taslima/ |url-status=dead }}</ref> ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ, ਉਸ ਨੇ ਇੱਕ ਕਵਿਤਾ ਰਸਾਲਾ ਲਿਖਿਆ ਅਤੇ ਸੰਪਾਦਿਤ ਕੀਤਾ ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਮ ਸ਼ੈਨਜੁਟੀ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=https://scholarblogs.emory.edu/postcolonialstudies/2014/06/11/nasrin-taslima/|title=Nasrin, Taslima – Postcolonial Studies|access-date=2021-06-08|archive-date=2024-06-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20240602134537/https://scholarblogs.emory.edu/postcolonialstudies/2014/06/11/nasrin-taslima/|url-status=dead}}</ref> ਗ੍ਰੈਜੂਏਸ਼ਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਸ ਨੇ ਮਯਮਨਸਿੰਘ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪਰਿਵਾਰ ਨਿਯੋਜਨ ਕਲੀਨਿਕ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ, ਫਿਰ ਮਿਟਫੋਰਡ ਹਸਪਤਾਲ ਦੇ ਗਾਇਨੀਕੋਲੋਜੀ ਵਿਭਾਗ ਅਤੇ ਢਾਕਾ ਮੈਡੀਕਲ ਕਾਲਜ ਹਸਪਤਾਲ ਦੇ ਅਨੈਸਥੀਸੀਆ ਵਿਭਾਗ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੈਕਟਿਸ ਕੀਤੀ। ਜਦੋਂ ਉਸ ਨੇ ਦਵਾਈ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਕੀਤਾ, ਉਸ ਨੇ ਉਹ ਕੁੜੀਆਂ ਵੇਖੀਆਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਬਲਾਤਕਾਰ ਹੋਇਆ ਸੀ; ਉਸ ਨੇ ਇਹ ਵੀ ਸੁਣਿਆ ਕਿ ਔਰਤਾਂ ਡਿਲੀਵਰੀ ਰੂਮ ਵਿੱਚ ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਚੀਕਦੀਆਂ ਹਨ ਜੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਬੱਚਾ ਇੱਕ ਕੁੜੀ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਉਹ ਇੱਕ ਮੁਸਲਮਾਨ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਸੀ; ਹਾਲਾਂਕਿ, ਉਹ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਸਤਿਕ ਬਣ ਗਈ। ਲਿਖਣ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਉਸ ਨੇ ਨਾਰੀਵਾਦੀ ਪਹੁੰਚ ਅਪਣਾਈ।<ref>{{cite web | last = Nasreen | first = Taslima | title = For freedom of expression | publisher = [[UNESCO]] | date = 12 November 1999 | url = http://www.unesco.org/webworld/points_of_views/nasreen_121199.shtml | access-date = 28 May 2009}}</ref><ref>{{cite news | last = O'Connor | first = Ashling | title = Feminist author rewrites novel after death threats from Muslim extremists | work = The Times | date = 30 November 2007 | url = http://www.timesonline.co.uk/tol/comment/faith/article2978120.ece | access-date = 28 May 2009 | location = London | archive-date = 15 ਜੁਲਾਈ 2011 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110715234813/http://www.timesonline.co.uk/tol/comment/faith/article2978120.ece | url-status = dead }}</ref> === ਸਾਹਿਤਕ ਕਰੀਅਰ === ਆਪਣੇ ਸਾਹਿਤਕ ਜੀਵਨ ਦੇ ਅਰੰਭ ਵਿੱਚ, ਨਸਰੀਨ ਨੇ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕਵਿਤਾ ਲਿਖੀ, ਅਤੇ 1982 ਅਤੇ 1993 ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਕਵਿਤਾ ਦੇ ਅੱਧੀ ਦਰਜਨ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਕੀਤੇ, ਉਸ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਦਾ ਥੀਮ ਅਕਸਰ ਔਰਤ 'ਤੇ ਜ਼ੁਲਮਾਂ ​​ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਅਕਸਰ ਬਹੁਤ ਗਰਾਫਿਕ ਭਾਸ਼ਾ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ 1980 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ ਗੱਦ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਕਰਨਾ ਅਰੰਭ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਨਾਵਲ ਲੱਜਾ (ਬੰਗਾਲੀ: লজ্জা ਲੋਜਾ), ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਤੋਂ ਹੋਣ ਪਹਿਲਾਂ ਤਿੰਨ ਲੇਖ ਅਤੇ ਚਾਰ ਨਾਵਲ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਹਿੰਦੂ ਪਰਿਵਾਰ 'ਤੇ ਮੁਸਲਿਮ ਕੱਟੜਪੰਥੀਆਂ ਨੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ ਸੀ ਅਤੇ ਦੇਸ਼ ਛਡਵਾਉਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਲਿਆ ਸੀ। ਇਸਲਾਮ ਦੀ ਅਲੋਚਨਾਤਮਕ ਪੜਤਾਲ ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਬਰਾਬਰੀ ਦੀ ਮੰਗ ਲਈ ਨਸਰੀਨ ਨੂੰ ਕਈ ਸਰੀਰਕ ਅਤੇ ਹੋਰ ਹਮਲੇ ਹੋਏ। ਉਸ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਵਿਰੋਧੀ ਉਸ ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰਦਿਆਂ ਸੜਕਾਂ ਤੇ ਉਤਰ ਆਏ। ਅਕਤੂਬਰ 1993 ਵਿੱਚ, ਇੱਕ ਕੱਟੜਪੰਥੀ ਸਮੂਹ ਜਿਸ ਨੇ ਇਸਲਾਮਿਕ ਸੈਨਿਕਾਂ ਦੀ ਕੌਂਸਲ ਨੂੰ ਬੁਲਾਇਆ ਸੀ, ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ ਲਈ ਇਨਾਮ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਕੀਤੀ।<ref name="fume">{{cite news | last = Targett | first = Simon | title = She who makes holy men fume | work = [[Times Higher Education]] | date = 24 February 1995 | url = http://www.timeshighereducation.co.uk/story.asp?storyCode=96825&sectioncode=26 | access-date = 1 June 2009}}</ref><ref>{{cite web | title = Bangladesh: A group called the Sahaba Soldiers; the goals and activities of the group; treatment of those who hold progressive religious and social views by the Sahaba Soldier members (1990–2003) | publisher = [[United Nations High Commission for Refugees]] | date = 29 July 2003 | url = http://www.unhcr.org/refworld/country,,,QUERYRESPONSE,BGD,,3f7d4d5e7,0.html | access-date = 1 June 2009 | archive-date = 14 ਅਕਤੂਬਰ 2012 | archive-url = https://web.archive.org/web/20121014060725/http://www.unhcr.org/refworld/country,,,QUERYRESPONSE,BGD,,3f7d4d5e7,0.html | dead-url = yes }}</ref> ਮਈ 1994 ਵਿੱਚ ਉਸ ਦਾ "ਦਿ ਸਟੇਟਸਮੈਨ" ਦੇ ਕੋਲਕਾਤਾ ਐਡੀਸ਼ਨ ਦੁਆਰਾ ਇੰਟਰਵਿਊ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਕੁਰਾਨ ਦੀ ਸੋਧ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ; ਉਸ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਨੇ ਸਿਰਫ ਸ਼ਰੀਆ, ਇਸਲਾਮਿਕ ਧਾਰਮਿਕ ਕਾਨੂੰਨ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਨ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ ਹੈ।<ref name="britannica">{{cite encyclopedia | title = Nasrin Sahak, Taslima: Bangladeshi author | encyclopedia = Encyclopædia Britannica | url = http://www.britannica.com/EBchecked/topic/404019/Taslima-Nasrin | access-date = 28 May 2009}}</ref> ਅਗਸਤ 1994 ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ “ਭੜਕਾਊ ਬਿਆਨ ਦੇਣ ਦੇ ਦੋਸ਼” ਵਿੱਚ ਲਿਆਇਆ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸਲਾਮੀ ਕੱਟੜਪੰਥੀਆਂ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ ਸੀ। ਕੁਝ ਸੌ ਹਜ਼ਾਰ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨਕਾਰੀਆਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ "ਇਸਲਾਮ ਦੀ ਬਦਨਾਮੀ ਲਈ ਸਾਮਰਾਜੀ ਫ਼ੌਜਾਂ ਦੁਆਰਾ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤੇ ਇੱਕ ਧਰਮ-ਤਿਆਗੀ" ਕਿਹਾ; "ਅੱਤਵਾਦੀ ਧੜੇ ਦੇ ਇੱਕ ਮੈਂਬਰ ਨੇ ਧਮਕੀ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਉਸ ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ ਉਦੋਂ ਤਕ ਰਾਜਧਾਨੀ ਵਿੱਚ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਜ਼ਹਿਰੀਲੇ ਸੱਪ ਢਿੱਲੇ ਪੈ ਜਾਣਗੇ।" ਦੋ ਮਹੀਨੇ ਲੁਕਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, 1994 ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਉਹ ਸਵੀਡਨ ਚਲੀ ਗਈ, ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਉਸ ਦਾ ਡਾਕਟਰੀ ਅਭਿਆਸ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਪੂਰੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਲੇਖਕ ਅਤੇ ਕਾਰਕੁਨ ਬਣ ਗਈ।<ref>{{cite news | last = Walsh | first = James | title = Death To the Author | work = [[Time (magazine)|Time]] | date = 15 August 1994 | url = http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,981247,00.html | access-date = 1 June 2009 | archive-date = 18 ਅਕਤੂਬਰ 2008 | archive-url = https://web.archive.org/web/20081018211500/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,981247,00.html | dead-url = yes }}</ref><ref>{{cite web | title = Bangladeshi author and doctor Taslima Nasreen threatened by Islamic fundamentalists | publisher = Fileroom | url = http://www.thefileroom.org/documents/dyn/DisplayCase.cfm/id/1058 | access-date = 28 May 2009 | archive-date = 29 ਅਗਸਤ 2008 | archive-url = https://web.archive.org/web/20080829160034/http://www.thefileroom.org/documents/dyn/DisplayCase.cfm/id/1058 | url-status = dead }}</ref> == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist|}} d5cnyq718457vo7bjiwdlh6d3dtzn7s 0 45888 838173 815741 2026-05-01T07:40:12Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 838173 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = ਫਗਵਾੜਾ | native_name = | native_name_lang = pa | other_name = | settlement_type = ਸ਼ਹਿਰ | image_skyline = | image_alt = | image_caption = | pushpin_map = India Punjab | pushpin_map_alt = | pushpin_label_position = | latm = | latNS = N | latd = 31.22 | longm = | longEW = E | longd = 75.77 | lats = | longs = | pushpin_map_caption =ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਚ ਸਥਿਤੀ | nickname = | population_total = | subdivision_name = {{flag|India}} | subdivision_name1 = [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]] | coordinates_display = | subdivision_type = ਦੇਸ਼ | subdivision_type1 = [[ਰਾਜ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਇਲਾਕੇ|ਰਾਜ]] | subdivision_type2 = [[ਭਾਰਤ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ|ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ]] | subdivision_name2 = [[ਕਪੂਰਥਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਕਪੂਰਥਲਾ]] | established_title = <!-- Established --> | established_date = | founder = | named_for = | parts_type = [[Taluka]]s | parts = | government_type = | governing_body = | area_footnotes = | area_total_km2 = | unit_pref = Metric | area_rank = | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_as_of = | population_footnotes = | population_rank = | population_demonym = | demographics_type1 = ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ | demographics1_title1 = ਸਰਕਾਰੀ | demographics1_info1 = [[ਗੁਰਮੁਖੀ|ਪੰਜਾਬੀ (ਗੁਰਮੁਖੀ)]] | demographics1_title2 = Regional | demographics1_info2 = [[ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਪੰਜਾਬੀ]] | timezone1 = [[Indian Standard Time|IST]] | utc_offset1 = +5:30 | postal_code_type = [[Postal Index Number|PIN]] | postal_code = | registration_plate = | blank1_name_sec1 =ਨੇੜੇ ਦਾ ਸ਼ਹਿਰ | blank1_info_sec1 = | footnotes = | population_density_km2 = auto }} '''ਫਗਵਾੜਾ''' [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]] ਦਾ ਇੱਕ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ ਅਤੇ ਹਾਲ ਹੀ ਵਿੱਚ ਇਹ [[ਕਪੂਰਥਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਕਪੂਰਥਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ]] ਅਧੀਨ [[ਨਗਰ ਨਿਗਮ]] ਬਣਿਆ ਹੈ I [[ਸ਼ਹਿਰ]] ਵਿੱਚ [[ਪਰਵਾਸੀ ਭਾਰਤੀ|ਪ੍ਰਵਾਸੀ ਭਾਰਤੀਆਂ]] (ਗੈਰ-ਨਿਵਾਸੀ ਭਾਰਤੀਆਂ) ਦੀ ਵੱਡੀ ਆਬਾਦੀ ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹੈ I ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ [[ਜਲੰਧਰ]] ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ ਸੀ ਅਤੇ ਜਲੰਧਰ ਮਾਲ ਡਿਵੀਜ਼ਨ ਨਾਲ ਜੁੜਦਾ ਸੀ I  <Gallery>File:Wheat field in Phagwara Punjab India.jpg|thumb|ਫਗਵਾੜੇ ਦਾ ਖੇਤੀ ਭੂ-ਭਾਗ</Gallery> ==ਸਥਿਤੀ== ਫਗਵਾੜਾ ਦਿੱਲੀ-ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ [[ਚੰਡੀਗੜ]] [[ਨੈਸ਼ਨਲ ਹਾਈਵੇ 1 (ਭਾਰਤ)]] ਤੇ ਹੈ<ref>{{Cite book|title=ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕਧਾਰਾ ਵਿਸ਼ਵ ਕੋਸ਼ ਜਿਲਦ 7|last=ਬੇਦੀ|first=ਵਣਜਾਰਾ|publisher=ਨੈਸ਼ਨਲ ਬੁੱਕ ਸ਼ਾਪ|year=2010|isbn=|location=|pages=1731|quote=|via=}}</ref> ਅਤੇ ਇਹ [[ਦਿੱਲੀ]] ਅਤੇ [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ]] ਵਿਚਕਾਰ ਰੇਲ ਲਿੰਕ ਨਾਲ ਸੇਵਾ ਅਧੀਨ ਆਓਂਦਾ ਹੈ I ਇਹ [[ਲੁਧਿਆਣਾ]] ਅਤੇ [[ਜਲੰਧਰ]] ਦੋ ਵੱਡੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਸਥਿਤ ਹੈ I ਫਗਵਾੜਾ [[ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ]] ਅਤੇ [[ਦਿੱਲੀ]] ਤੱਕ 220 ਮੀਲ (355 ਕਿਲੋਮੀਟਰ) 76 ਮੀਲ ਦੂਰ ਹੈ I  ==ਭੂਗੋਲ== ਫਗਵਾੜਾ ਦੇ ਗੰਗਾ ਨਦੀ ਦੇ ਮਾਓਂਟ ਐਵਰੈਸਟ ਹੇਠਲੀ ਪੱਟੀ ਤੇਸਥਿਤ ਹੈI 31,13 ° N 75.47 ° E' ਤੇ.<ref>{{cite web|url=http://www.fallingrain.com/world/IN/23/Phagwara.html|title=Falling Rain Genomics, Inc - Phagwara}}</ref> ਇਹ 234 ਮੀਟਰ ਦੀ ਔਸਤ ਉਚਾਈ (767 Fe ਹੈ ।      ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਠੰਡਾ ਸਰਦੀ ਅਤੇ ਗਰਮ summers ਨਾਲ ਇੱਕ ਨਮੀ subtropical ਮਾਹੌਲ ਹੈ.ਪਿਛਲੇ ਅਪ੍ਰੈਲ ਤੱਕ ਜੂਨ ਤੱਕ ਗਰਮੀ ਅਤੇ ਨਵੰਬਰ ਤੱਕ ਫਰਵਰੀ ਨੂੰ ਸਰਦੀ.ਗਰਮੀ ਵਿੱਚ ਤਾਪਮਾਨ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ 25&nbsp;°C (77&nbsp;°F) ਦੀ ਔਸਤ ਹੇਠਲੇ ਨੂੰ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੇ 48&nbsp;°C (118&nbsp;°F) ਦੀ ਔਸਤ highs ਤੱਕ ਵੱਖ ਵੱਖ.ਵਿੰਟਰ ਦਾ ਤਾਪਮਾਨ ਦੇ -7 ਹੇਠਲੇ °C (19&nbsp;°F) ਤੱਕ 19&nbsp;°C (66&nbsp;°F) ਦੇ highs ਹੈ.ਜਲਵਾਯੂ ਜੁਲਾਈ ਅਤੇ ਅਗਸਤ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਸੰਖੇਪ ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮੀ ਮੌਨਸੂਨ ਦੇ ਮੌਸਮ ਦੌਰਾਨ ਛੱਡ ਸਾਰੀ 'ਤੇ ਖੁਸ਼ਕ ਹੈ.ਔਸਤ ਸਾਲਾਨਾ ਬਾਰਿਸ਼ ਦੇ ਬਾਰੇ 60% ਹੈ। {{Weather box|location= ਫਗਵਾੜੇ |metric first= yes |single line= yes |Jan high C= 19.4 |Feb high C= 21.6 |Mar high C= 26.0 |Apr high C= 34.5 |May high C= 39.4 |Jun high C= 43.6 |Jul high C= 34.1 |Aug high C= 33.1 |Sep high C= 32.6 |Oct high C= 31.5 |Nov high C= 27.2 |Dec high C= 22.3 |Jan low C= 6.2 |Feb low C= 8.6 |Mar low C= 13.2 |Apr low C= 19.0 |May low C= 23.8 |Jun low C= 25.6 |Jul low C= 24.7 |Aug low C= 25.8 |Sep low C= 21.8 |Oct low C= 18.3 |Nov low C= 12.1 |Dec low C= 7.2 |Jan precipitation mm= 10.7 |Feb precipitation mm= 16.7 |Mar precipitation mm= 32.8 |Apr precipitation mm= 15.2 |May precipitation mm= 20.4 |Jun precipitation mm= 69.7 |Jul precipitation mm= 155.2 |Aug precipitation mm= 183.6 |Sep precipitation mm= 60.0 |Oct precipitation mm= 1.5 |Nov precipitation mm= 6 |Dec precipitation mm= 15 |source =<ref>{{Cite web|url=https://weather.com/weather/tenday/l/INXX4770:1:IN|title=ਪੌਣ-ਪਾਣੀ ਅੰਕੜੇ|last=|first=|date=|website=|publisher=|access-date=}}</ref>|date=August 2012}}     ==ਸਕੂਲ== ਇੱਥੇ ਬੜੇ ਹੀ ਨਾਮਵਰ ਸਕੂਲ ਸਥਾਪਿਤ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਐਸ.ਟੀ..ਯੂਸੁਫ਼ ਸਕੂਲ [http://stjosephphagwara.org/ St. Joseph's Convent School]{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਮਈ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, ਕਮਲਾ ਨਹਿਰੂ ਪਬਲਿਕ ਸਕੂਲ [http://kamlanehrupublicschool.com/ Kamla Nehru Public School], ਸਵਾਮੀ ਸੰਤ ਦਾਸ ਪਬਲਿਕ ਸਕੂਲ [http://www.ssdpsphg.com/ Swami Sant Das Public School], ਕੈਮਬ੍ਰਿਜ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਸਕੂਲ [http://www.cisphagwara.com/ Cambridge International School] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170505202016/http://www.cisphagwara.com/ |date=2017-05-05 }}, Saffron ਪਬਲਿਕ ਸਕੂਲ, ਜੈਨ ਮਾਡਲ ਸਕੂਲ [http://www.newsunflowerschool.com// New Sunflower High School], ਨਿਊ ਸੂਰਜਮੁਖੀ ਹਾਈ ਸਕੂਲ, ਗੁਰੂ ਹਰਕਰਿਸ਼ਨ ਨੈਸ਼ਨਲ ਮਾਡਲ ਸੀਨੀਅਰ ਸੈਕੰਡਰੀ ਸਕੂਲ ਆਦਿ ਮੋਜੂਦ ਹਨ I  == ਜਨਸੰਖਿਆ == 2011 ਦੀ ਮਰਦਮਸ਼ੁਮਾਰੀ ਫਗਵਾੜਾ ਦੀ ਆਬਾਦੀ 117.954  ਸੀ, ਬਾਹਰ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਲੜਕੇ 62.171 ਸਨ ਅਤੇ ਮਹਿਲਾ 55.783 ਸਨ.ਸਾਖਰਤਾ ਦਰ 87,43 ਫੀਸਦੀ ਸੀ I<ref>{{cite web|url=http://www.censusindia.gov.in/2011-prov-results/paper2/data_files/India2/Table_3_PR_UA_Citiees_1Lakh_and_Above.pdf|title=Urban Agglomerations/Cities having population 1 lakh and above|publisher=|work=Provisional Population Totals, Census of India 2011|accessdate=2012-07-07}}</ref> {{As of|2001}} India [[census]],<ref>{{cite web|url=http://www.censusindia.net/results/town.php?stad=A&state5=999|title=Census of India 2001: Data from the 2001 Census, including cities, villages and towns (Provisional)|publisher=Census Commission of India|archiveurl=https://web.archive.org/web/20040616075334/http://www.censusindia.net/results/town.php?stad=A&state5=999|archivedate=2004-06-16|accessdate=2008-11-01}}</ref> ਫਗਵਾੜਾ ਵਿੱਚ ਅਨੁਸੂਚਿਤ ਜਾਤੀ ਆਬਾਦੀ 49.15% 'ਤੇ ਹੈ I<ref>{{cite web|url=http://socialjustice.nic.in/blocksc50.php?format=print|title=State-wise, District-wise List of Blocks with >40% but less than 50% SC population|deadurl=no|accessdate=12 July 2012}}</ref> ==ਇਤਿਹਾਸ== ਫਗਵਾੜਾ ਦੇ ਕੁਝ ਲੋਕ ਖੇਤੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਫਗਵਾੜਾ ਨੂੰ ਇੱਕ ਦਿਹਾਤੀ ਅੱਖਰ 'ਤੇ ਲੈ ਲਿਆ ਜੋ ਕਿ ਹੁਣ ਸਿਰਫ [[ਸੁੱਖਚੈਨਆਣਾ ਸਾਹਿਬ]] ਗੁਰਦੁਆਰਾ (ਸੁਖਚੈਨ ਨਗਰ), ਜਿੱਥੇ ਕੁਝ ਲੋਕ ਖੇਤੀ ਕਰਦੇ ਸਨ I 1772 ਨੂੰ ਫਗਵਾੜਾ ਕਪੂਰਥਲਾ ਦੇ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਸਿੱਖ ਵੰਸ਼ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣ ਗਿਆ I ਛੇਵੇਂ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ [[ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ]] [[ਕਰਤਾਰਪੁਰ]] ਅਤੇ [[ਪਲਾਹੀ ਦੀ ਲੜਾਈ]] ਜਿੱਤਣ ਦੇ ਬਾਅਦ 1635 ਵਿੱਚ ਇਸ ਸਥਾਨ ਦਾ ਦੌਰਾ ਕੀਤਾ.I ਫੱਗੁ ਨਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਆਦਮੀ ਜੋ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਇੱਥੇ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਨਾ ਕੀਤਾ.ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਫੱਗੂ ਦਾ ਵਾੜਾ ਅੰਦਰੋਂ ਮਿੱਠਾ ਬਾਹਰੋਂ ਖਾਰਾ" ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਇਸਦਾ 'ਫੱਗੂ ਦਾ ਵਾੜਾ' ਨਾਂ ਪੈ ਗਿਆ, ਫਿਰ ਇਸ ਨੂੰ ਫਗਵਾੜਾ ਨਾਮ ਮਿਲਿਆ I  == ਉਘੀਆਂ ਸ਼ਖਸ਼ੀਅਤਾਂ==  ਇੰਦਰ ਸਿੰਘ ਫੁੱਟਬਾਲ ਖਿਡਾਰੀ (ਅਰਜੁਨ ਪੁਰਸਕਾਰ ਜੇਤੂ)  ==ਫਗਵਾੜਾ ਤਹਿਸੀਲ ਦੇ ਮੁੱਖ ਪਿੰਡ== [[ਪਲਾਹੀ]],ਖੁਰਮਪੁਰ, [[ਭੁਲਾਰਾਏ]], [[ਬ੍ਰਹਮ ਪੁਰ]], [[ਰਾਣੀਪੁਰ]], [[ਨਰੂੜ]], [[ਅਠੋਲੀ]], [[ਸੰਗਤਪੁਰ]],[[ਚੱਕ ਪ੍ਰੇਮਾ]], [[ਰਾਵਲਪਿੰਡੀ]]., [[ਖਾਟੀ]], [[ਰਾਮਪੁਰ]], [[ਡੁਮੇਲੀ]], [[ਪ੍ਰੇਮਪੁਰ]], [[ਭਾਣੋਕੀ]], [[ਰਿਹਾਣਾ ਜੱਟਾਂ]], [[ਖੰਗੂੜਾ]], [[ਚੱਕ ਹਕੀਮ]], [[ਉੱਚਾ ਪਿੰਡ]], [[ਖਲਵਾੜਾ]], [[ਚੱਕ ਹਕੀਮ]] ਹਰਬੰਸ ਪੁਰ, ਸਾਹਨੀ,ਭਬਿਆਣਾ {{ਅਧਾਰ}} {{ਕਪੂਰਥਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪਿੰਡ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕਪੂਰਥਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ]] air0wo5g912vi8w8l51k0h4wfkur1c8 0 52420 838102 784441 2026-04-30T21:23:35Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 838102 wikitext text/x-wiki '''ਤਬੱਸੁਮ ਫ਼ਾਤਿਮਾ''' (ਜਨਮ 3 ਜੁਲਾਈ 1972) [[ਉ੍ਰਦੂ|ਉਰਦੂ]] ਕਵਿਤਰੀ ਅਤੇ ਕਹਾਣੀਕਾਰਾ ਹੈ।<ref>http://www.instantkhabar.com/lucknow/item/17122-lucknow.html{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਪ੍ਰੈਲ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ==ਕਿਤਾਬਾਂ== *''ਲੇਕਿਨ ਜਜ਼ੀਰਾ ਨਹੀਂ'' (ਕਹਾਣੀ ਸੰਗ੍ਰਿਹ) *''ਤਾਰੋਂ ਕੀ ਆਖ਼ਰੀ ਮੰਜਿਲ'' (ਕਹਾਣੀ ਸੰਗ੍ਰਿਹ) *''ਜੁਰਮ'' (ਨਾਵਲ) *''ਆਜ ਕੀ ਉਰਦੂ ਕਹਾਨੀਆਂ'' (ਸੰਪਾਦਨ) ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1972]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਉਰਦੂ ਕਹਾਣੀਕਾਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਉਰਦੂ ਲੇਖਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਉਰਦੂ-ਭਾਸ਼ਾ ਕਵੀ]] bt0sa66aqpsgzcklu7iyh962uq908ya 0 56446 838089 711620 2026-04-30T19:16:22Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 838089 wikitext text/x-wiki [[Image:Jammu Kashmir Liberation Front flag.svg|right|thumb|ਕਸ਼ਮੀਰ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦਾ ਝੰਡਾ]] '''ਜੰਮੂ ਕਸ਼ਮੀਰ ਲਿਬਰੇਸ਼ਨ ਫਰੰਟ''' ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੀ ਇੱਕ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦੀ ਪਾਰਟੀ ਹੈ। ਇਸਦੀ ਸਥਾਪਨਾ [[ਬਰਮਿੰਘਮ|ਬਰਮਿੰਘਮ, ਇੰਗਲੈਂਡ]] ਵਿੱਚ [[ਅਮਾਨਉੱਲਾ ਖਾਨ]] ਅਤੇ [[ਮਕਬੂਲ ਭੱਟ]] ਦੁਆਰਾ 29 ਮਈ 1977 ਵਿੱਚ ਰੱਖੀ ਗਈ ਸੀ। ਇਸਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ 1994 ਤੱਕ ਇਹ ਇੱਕ ਆਤੰਕਵਾਦੀ ਸੰਗਠਨ ਸੀ<ref>{{cite web|publisher = Immigration and Refugee Board of Canada| title=Pakistan: Activites<!--SIC--> &#91;sic&#93; of the Jammu Kashmir Liberation Front (JKLF); whether the JKLF practices forced recruitment, and if so, whether this is done in collaboration with the Sipah-e-Sahaba Pakistan (SSP)|date= 7 August 2003| url=http://www.unhcr.org/refworld/docid/485ba87419.html|accessdate = 9 February 2011}}</ref><ref>{{cite web|publisher = SATP| title=Jammu and Kashmir Liberation Front|year= 2001| url=http://www.satp.org/satporgtp/countries/india/states/jandk/terrorist_outfits/jammu_&_kashmir_liberation_front.htm | accessdate = 9 February 2011}}</ref>, ਜਿਸਦੀਆਂ ਇੰਗਲੈਂਡ ਅਤੇ ਹੋਰ ਦੇਸ਼ਾਂ (ਜਿਵੇਂ [[ਯੂਰਪ]], ਅਮਰੀਕਾ ਅਤੇ [[ਮੱਧ ਪੂਰਬ]]) ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ ਮੌਜੂਦ ਸਨ। 1982 ਵਿੱਚ [[ਆਜ਼ਾਦ ਕਸ਼ਮੀਰ]] ਅਤੇ 1987 ਵਿੱਚ [[ਜੰਮੂ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ (ਰਾਜ)|ਜੰਮੂ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ]] ਵਿੱਚ ਇਸਦੀਆਂ ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ ਖੋਲੀਆਂ ਗਈਆਂ। ਲਿਬਰੇਸ਼ਨ ਦਾ ਦਾਵਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਕੋਈ [[ਇਸਲਾਮੀ]] ਸੰਗਠਨ ਨਹੀਂ ਹੈ ਬਲਕਿ ਇਹ ਇੱਕ [[ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦੀ]] ਸੰਗਠਨ ਹੈ। ਜਿਹੜਾ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਅਧੀਨ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਤੋਂ ਆਜ਼ਾਦ ਹੋਣਾ ਇਸਦਾ ਮੁੱਖ ਟੀਚਾ ਹੈ।<ref name=UNHCR>[http://www.unhcr.org/refworld/topic,463af2212,469f2dcf2,485ba87419,0.html Pakistan: Activites<!--SIC--> &#91;sic&#93; of the Jammu Kashmir Liberation Front (JKLF)], [[UNHCR]],2003-08-07</ref><ref name="sbose">{{cite book| last = Bose | first = Sumantra | title = Kashmir: Roots of Conflict, Paths to Peace | url= http://www.questia.com/read/118148594/kashmir-roots-of-conflict-paths-to-peace | publisher = [[Harvard University Press]] | date = 2003 | page = 3}}</ref> ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} ==ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ== *[http://www.jklf.info/ Jammu Kashmir Liberation Front] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090111192351/http://www.jklf.info/ |date=2009-01-11 }} *[http://www.jklfworld.org/ Website of Jammu Kashmir Liberation Front (JKLF Website, Amanullah Khan)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081205095718/http://www.jklfworld.org/UK |date=2008-12-05 }} *[http://www.jklfworld.org/uk/ Jammu Kashmir Liberation Front (JKLF Website, UK Zone)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081205095718/http://www.jklfworld.org/UK |date=2008-12-05 }} *[http://www.jammu-kashmir.com/archives/archives2005/kashmir20051223c.html (Malik Fired)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303173301/http://www.jammu-kashmir.com/archives/archives2005/kashmir20051223c.html |date=2016-03-03 }} *[http://www.Liberationfront.org (JKLF Website)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190306043746/http://www.liberationfront.org/ |date=2019-03-06 }} *[http://www.start.umd.edu/gtd/search/Results.aspx?expanded=no&casualties_type=&casualties_max=&success=yes&perpetrator=429&ob=GTDID&od=desc&page=1&count=100#results-table List of incidents attributed to the Jammu and Kashmir Liberation Front on the START database] 4xp0zem2m3x8ktmucfbmng93hsok3wc 0 57515 838065 820495 2026-04-30T14:42:40Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 838065 wikitext text/x-wiki {{Infobox MP |name = ਗੋਵਿੰਦਾ |image = Govinda_at_Mother_Teresa_International_Award_in_2011.jpg |imagesize = 220 |caption =2011 ਵਿੱਚ ਮਦਰ ਟੇਰੇਸਾ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਐਵਾਰਡ ਸਮੇਂ ਗੋਵਿੰਦਾ |constituency = [[ਮੁੰਬਈ, ਉੱਤਰੀ (ਲੋਕ ਸਭਾ ਹਲਕਾ)|ਮੁੰਬਈ ਉੱਤਰੀ]] |constituency_MP = [[ਮੁੰਬਈ ਉੱਤਰੀ]], ਭਾਰਤ |term_start = 3 ਜੂਨ 2004 |term_end = 2009 |predecessor = ਰਾਮ ਨਾਇਕ |successor = [[ਸੰਜੇ ਨਿਰੂਪਮ]] | birth_name = ਗੋਬਿੰਦ ਅਰੁਣ ਆਹੂਜਾ | birth_date = | birth_place = [[Virar]], [[ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ]], ਭਾਰਤ |citizenship = ਭਾਰਤੀ |party = [[ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਂਗਰਸ]] |spouse = Sunita Ahuja (1987–present) |children = Narmada Ahuja <small>(b. 1989)</small><br/>Yashwardhan Ahuja |parents = [[ਅਰੁਣ ਕੁਮਾਰ ਆਹੂਜਾ]] <br <br/> (ਪਿਤਾ, ਸੁਰਗਵਾਸੀ) /> [[ਨਿਰਮਲਾ ਦੇਵੀ]] <br/> (ਮਾਤਾ, ਸੁਰਗਵਾਸੀ) | years_active = 1986-ਮੌਜੂਦ |residence = [[ਜੁਹੂ]], [[ਮੁੰਬਈ]], ਭਾਰਤ | Home_town = [[ਮੁੰਬਈ]], ਭਾਰਤ |religion = [[Hinduism]]<ref>{{cite web|title=Govinda profile|url=http://www.gobollywood.com/govinda-profile-profile|access-date=2015-03-17|archive-date=2014-01-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20140106204723/http://www.gobollywood.com/govinda-profile-profile|dead-url=yes}}</ref> |alma_mater = Annasaheb Vartak College, [[Maharashtra]] |ethnicity = [[Punjabi people|Punjabi]]<ref>{{cite web|title=Govinda wants to see his niece Ragini Khanna's Punjabi film|url=http://www.mid-day.com/entertainment/2013/oct/241013-govinda-wants-to-see-his-niece-ragini-khannas-punjabi-film.htm|access-date=2015-03-17|archive-date=2014-01-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20140106235432/http://www.mid-day.com/entertainment/2013/oct/241013-govinda-wants-to-see-his-niece-ragini-khannas-punjabi-film.htm|url-status=dead}}</ref> |profession = [[ਅਦਾਕਾਰ]] <br/> [[ਡਾਂਸਰr]] <br/> [[ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ presenter]] <br/> [[ਕਮੇਡੀਅਨ]] <br/> [[ਰਾਜਨੀਤਕ]] |signature = Govinda_Signature.gif }} '''ਗੋਵਿੰਦਾ ਆਹੂਜਾ''' (ਜਨਮ 21 ਦਸੰਬਰ 1963, ਪੇਸ਼ੇਵਰ ਨਾਮ '''ਗੋਵਿੰਦਾ''') ਇੱਕ ਅਦਾਕਾਰ, ਡਾਂਸਰ ਅਤੇ ਸਾਬਕਾ ਰਾਜਨੇਤਾ ਹੈ ਜੋ [[ਬਾਲੀਵੁੱਡ|ਹਿੰਦੀ ਫਿਲਮਾਂ]] ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਨ ਲਈ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਡਾਂਸ ਦੇ ਹੁਨਰ ਲਈ ਮਸ਼ਹੂਰ, ਗੋਵਿੰਦਾ ਨੂੰ ਬਾਰ੍ਹਾਂ ਫਿਲਮਫੇਅਰ ਅਵਾਰਡ ਨਾਮਜ਼ਦਗੀਆਂ, ਇੱਕ ਫਿਲਮਫੇਅਰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪੁਰਸਕਾਰ, ਸਰਬੋਤਮ ਕਾਮੇਡੀਅਨ ਲਈ ਇੱਕ ਫਿਲਮਫੇਅਰ ਅਵਾਰਡ, ਅਤੇ ਚਾਰ ਜ਼ੀ ਸਿਨੇ ਪੁਰਸਕਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਏ ਹਨ। ਉਹ 2004 ਤੋਂ 2009 ਤੱਕ [[ਭਾਰਤੀ ਸੰਸਦ|ਭਾਰਤ ਦੀ ਸੰਸਦ]] ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਰਿਹਾ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਫਿਲਮੀ ਜੀਵਨ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ [[ਇਲਜ਼ਾਮ (ਫਿਲਮ)]] ਤੋਂ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਹੁਣ ਤੱਕ ਉਸਨੇ 165 ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਤੇਲਗੂ ਅਦਾਕਾਰਾਂ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਦਾ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸਰੋਤ ਰਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅੱਜ ਤੱਕ ਤੇਲਗੂ ਫਿਲਮ ਉਦਯੋਗ ਵਿੱਚ ਉਸਦੀ ਅਦਾਕਾਰੀ ਅਤੇ ਡਾਂਸ ਦੇ ਢੰਗ ਦੀ ਨਕਲ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।<ref>[http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/Govinda-David-Dhawan-and-I-have-not-spoken-in-five-years/articleshow/42238356.cms govinda: Govinda: David Dhawan and I have not spoken in five years | Hindi Movie News – Times of India]. Timesofindia.indiatimes.com (11 September 2014). Retrieved on 2018-09-14.</ref> ਜੂਨ 1999 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੂੰ ''ਬੀਬੀਸੀ ਨਿਊਜ਼ ਆਨਲਾਈਨ'' ਪੋਲ ਵਿੱਚ ਸਟੇਜ ਜਾਂ ਸਕ੍ਰੀਨ ਦਾ ਦਸਵਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸਿਤਾਰਾ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{cite news| url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/381017.stm | work=BBC News | title=Bollywood star tops the poll | date=1 July 1999 | accessdate=4 May 2010}}</ref> 1980 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੌਰਾਨ, ਗੋਵਿੰਦਾ ਨੇ ਇੱਕ ਐਕਸ਼ਨ ਅਤੇ ਡਾਂਸ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹੀਰੋ ਵਜੋਂ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ ਅਤੇ 90 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਇੱਕ ਕਾਮੇਡੀ ਹੀਰੋ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਸੁਰਜੀਤ ਕੀਤਾ। ਉਸਦੀਆਂ ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੀਆਂ ਬਾਕਸ-ਆਫਿਸ ਦੀਆਂ ਹਿੱਟ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ''ਲਵ 86, ਇਲਜ਼ਾਮ, ਹੱਤਿਆ, ਜੀਤੇ ਹੈ ਸ਼ਾਨ ਸੇ'' ਅਤੇ ''ਹਮ'' ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। 1992 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ''ਸ਼ੋਲਾ ਔਰ ਸ਼ਬਨਮ'' ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਰੋਮਾਂਚਕ, ਸ਼ਰਾਰਤੀ ਨੌਜਵਾਨ, ਐੱਨ.ਸੀ.ਸੀ. ਕੈਡਿਟ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸਨੂੰ ਇੱਕ ਹਾਸਰਸ ਅਭਿਨੇਤਾ ਵਜੋਂ ਮਾਨਤਾ ਮਿਲੀ ਸੀ। ਗੋਵਿੰਦਾ ਨੇ ਕਈ ਵਪਾਰਕ ਸਫਲ ਕਾਮੇਡੀ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਨਿਭਾਈਆਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਆਖੇਂ (1993), ਰਾਜਾ ਬਾਬੂ (1994), ਕੁਲੀ ਨੰਬਰ 1 (1995), ਅੰਦੋਲਨ (1995), ਹੀਰੋ ਨੰਬਰ 1 (1997), ਦੀਵਾਨਾ ਮਸਤਾਨਾ (1997), ਦੁਲਹੇ ਰਾਜਾ (1998), ਬਡੇ ਮੀਆਂ ਚੋਟੇ ਮੀਆਂ (1998), ਅਨਾੜੀ ਨੰਬਰ 1 (1999) ਅਤੇ ਜੋਡੀ ਨੰਬਰ 1 (2001) ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਉਸ ਨੂੰ ''ਹਸੀਨਾ ਮਾਨ ਜਾਏਗੀ'' ਲਈ ਫਿਲਮਫੇਅਰ ਦਾ ਸਰਬੋਤਮ ਕਾਮੇਡੀਅਨ ਪੁਰਸਕਾਰ ਅਤੇ ''ਸਾਜਨ ਚਲੇ ਸਸੁਰਾਲ'' ਲਈ ਫਿਲਮਫੇਅਰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪੁਰਸਕਾਰ ਮਿਲਿਆ। ਉਸਨੇ ''ਹਦ ਕਰ ਦੀ ਆਪਨੇ'' (2000) ਵਿੱਚ ਰਾਜੂ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਮਾਂ, ਪਿਤਾ, ਭੈਣ, ਦਾਦੀ ਅਤੇ ਦਾਦਾ ਦੀਆਂ ਛੇ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਨਿਭਾਈਆਂ। 2000 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਕਈ ਅਸਫਲ ਫਿਲਮਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਸਦੀਆਂ ਬਾਅਦ ਦੀਆਂ ਵਪਾਰਕ ਸਫਲਤਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ''ਭਾਗਮ ਭਾਗ'' (2006) ਅਤੇ ''ਪਾਰਟਨਰ'' ਆਇਆ। 2015 ਵਿੱਚ ਗੋਵਿੰਦਾ [[ਜ਼ੀ ਟੀਵੀ]] ਦੇ ਡਾਂਸ-ਕੰਟੈਸਟੈਂਟ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ, ''ਡਾਂਸ ਇੰਡੀਆ ਡਾਂਸ ਸੁਪਰ ਮੋਮ ਸੀਜ਼ਨ 2'' ਵਿੱਚ ਜੱਜ ਬਣਿਆ।<ref name="auto">{{cite web |url= http://indiatoday.intoday.in/story/govinda-makes-comeback-on-telly/1/424222.html/ |title= Govinda makes comeback on telly|website=Indiatoday.intoday.in}}</ref><ref name="auto1">{{cite web|url=http://www.hindustantimes.com/television/making-a-tv-comeback-govinda-returns-with-did-super-moms/article1-1327184.aspx/ |title=Making a TV comeback: Govinda returns with DID Super Moms |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150401055810/http://www.hindustantimes.com/television/making-a-tv-comeback-govinda-returns-with-did-super-moms/article1-1327184.aspx |archivedate=1 April 2015 }}</ref><ref name="auto2">{{cite web |url= http://www.bollywoodlife.com/tv/dance-india-dance-super-moms-review-govinda-comes-back-to-tv-makes-a-grand-entry-as-dancing-judge// |title= Dance India Dance Super Moms Season 2 first episode review: Govinda comes back to TV; makes a grand entry as dancing judge |url-status= dead |archiveurl= https://web.archive.org/web/20150405124938/http://www.bollywoodlife.com/tv/dance-india-dance-super-moms-review-govinda-comes-back-to-tv-makes-a-grand-entry-as-dancing-judge/ |archivedate= 5 April 2015 |df= dmy-all }}</ref> ਸ਼ੋਅ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਰਿਐਲਿਟੀ-ਸ਼ੋਅ ਉਦਘਾਟਨੀ ਐਪੀਸੋਡ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਟੀਆਰਪੀ ਮਿਲੀ।<ref name="auto3">{{cite web |url= http://www.bollywoodlife.com/news-gossip/did-supermoms-season-2-records-the-highest-opening-trp-is-govinda-the-lucky-charm// |title= DID Supermoms Season 2 records the highest opening TRP, is Govinda the lucky charm?|website=Bollywoodlife.com}}</ref> ਗੋਵਿੰਦਾ ([[ਇੰਡੀਅਨ ਨੈਸ਼ਨਲ ਕਾਂਗਰਸ]] ਦਾ ਮੈਂਬਰ), 2004 ਵਿੱਚ 14 ਵੀਂ ਲੋਕ ਸਭਾ ਚੋਣਾਂ ਵਿੱਚ ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਮੁੰਬਈ ਉੱਤਰੀ ਹਲਕੇ ਲਈ ਸੰਸਦ ਦਾ ਸੱਤਵਾਂ ਮੈਂਬਰ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ,<ref>{{cite news|url=http://www.expressindia.com/latest-news/govinda-the-mp-seen-seldom-in-house-constituency/316082/ |title=Govinda the MP seen seldom in House, constituency |accessdate=29 May 2010 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080918202920/http://www.expressindia.com/latest-news/Govinda-the-MP-seen-seldom-in-House-constituency/316082/ |archivedate=18 September 2008 }}</ref> ਜਿਸ ਨੇ ਭਾਰਤੀ ਜਨਤਾ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਰਾਮ ਨਾਈਕ ਨੂੰ ਹਰਾਇਆ। ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਫ਼ਿਲਮੀ ਅਦਾਕਾਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1963]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਅਦਾਕਾਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੰਧੀ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:21 ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਪੁਰਸ਼ ਅਦਾਕਾਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਕਾਮੇਡੀਅਨ]] ispotmvurmhpfd57oqkm4cub255i9bw 0 63372 838071 637729 2026-04-30T16:01:06Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 838071 wikitext text/x-wiki {{Infobox airport | name = ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਹਵਾਈ ਅੱਡਾ | image = File:Terminal Building - Chandigarh International Airport - Mohali 2016-08-04 5875.JPG | image-width = 290px | caption = | location = [[ਮੋਹਾਲੀ]], [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]], ਭਾਰਤ | elevation-m = 314 | metric-elev = Y | pushpin_label = '''IXC''' | coordinates = {{coord|30|40|29|N|76|47|26|E|display=inline,title}} | pushpin_map = India Chandigarh#India | r1-surface = ਅਸਫਾਲਟ | metric-rwy = Y | IATA = IXC | ICAO = VICG<ref>{{cite web|url=https://www.aai.aero/sites/default/files/national-register/Chandigarh%20REPORT.pdf#page=5|title=Chandigarh Airport Report|publisher=Airport Authority of India|page=5|access-date=19 June 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180512113236/https://www.aai.aero/sites/default/files/national-register/Chandigarh%20REPORT.pdf#page=5|archive-date=12 May 2018|url-status=dead}}</ref> | type = ਮਿਲਟਰੀ/ਜਨਤਕ | operator = ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਏਅਰਪੋਰਟ ਲਿਮਿਟੇਡ<ref name=":2">{{Cite web |title=CHIAL ICMAI |url=https://icmai.in/upload/pd/CHIAL_1012_2020.pdf |url-status=live }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਪ੍ਰੈਲ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> {{smalldiv| *[[ਏਅਰਪੋਰਟ ਅਥਾਰਟੀ ਆਫ ਇੰਡੀਆ]] (51%) *[[ਹਰਿਆਣਾ ਸ਼ਹਿਰੀ ਵਿਕਾਸ ਪ੍ਰਧਿਕਰਨ|ਹਰਿਆਣਾ ਸ਼ਹਿਰੀ ਵਿਕਾਸ ਅਥਾਰਟੀ]] (24.5%) *ਗ੍ਰੇਟਰ ਮੋਹਾਲੀ ਏਰੀਆ ਡਿਵੈਲਪਮੈਂਟ ਅਥਾਰਟੀ (24.5%) }} | city-served = [[ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ]], [[ਮੋਹਾਲੀ]], [[ਪੰਚਕੁਲਾ]] | focus_city = [[ਇੰਡੀਗੋ]]<ref>{{Cite web |date=2022-03-21 |title=Ready to soar |url=https://indianexpress.com/article/cities/sas-nagar-mohali/chandigarh-international-airport-hub-for-air-travel-7828718/ |access-date=2022-03-26 |website=The Indian Express |language=en}}</ref> | website = [https://www.aai.aero/en/airports/chandigarh Chandigarh Airport] | r1-number = 11/29 | r1-length-m = 3170 | stat-year = ਅਪ੍ਰੈਲ 2021 - ਮਾਰਚ 2022 | stat1-header = ਯਾਤਰੀ | stat1-data = 2,289,169 ({{increase}}65.7%) | stat2-header = ਹਵਾਈ ਜਹਾਜ਼ ਮੂਵਮੈਂਟ | stat2-data = 20,895 ({{increase}}62.2%) | stat3-header = ਕਾਰਗੋ ਟਨੇਜ | stat3-data = 11,085 ({{increase}}37.4%) | footnotes = ਸਰੋਤ: [[ਏਅਰਪੋਰਟ ਅਥਾਰਟੀ ਆਫ ਇੰਡੀਆ|AAI]]<ref>{{cite web|url=https://www.aai.aero/sites/default/files/traffic-news/Mar2k22Annex3.pdf|title=International Passengers|website=aai.aero|access-date=21 November 2022}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.aai.aero/sites/default/files/traffic-news/Mar2k22Annex4.pdf|title=International Freight|website=aai.aero|access-date=21 November 2022}}</ref> | pushpin_map_caption = ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਵਿੱਚ ਹਵਾਈ ਅੱਡੇ ਦੀ ਸਥਿਤੀ | owner = [[ਏਅਰਪੋਰਟ ਅਥਾਰਟੀ ਆਫ ਇੰਡੀਆ]]<ref>{{Cite web |title=LIST OF INDIAN AIRPORTS |url=https://www.aai.aero/sites/default/files/basic_page_files/list%20of%20airport%20bilingual.pdf |url-status=live}}</ref> }} '''ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਹਵਾਈ ਅੱਡਾ'''<ref>{{Cite web |date=2022-09-28 |title=Chandigarh airport renamed after Bhagat Singh: End of a long dispute between Punjab, Haryana |url=https://indianexpress.com/article/explained/punjab-haryana-bhagat-singh-chandigarh-airport-8178854/ |access-date=2022-11-14 |website=The Indian Express |language=en}}</ref> {{airport codes|IXC|VICG}} ਇੱਕ ਸਿਵਲ ਐਨਕਲੇਵ ਕਸਟਮ ਏਅਰਪੋਰਟ ਹੈ ਜੋ ਭਾਰਤ ਦੇ [[ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ]] ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=LIST OF INDIAN AIRPORTS |url=https://www.aai.aero/sites/default/files/basic_page_files/list%20of%20airport%20bilingual.pdf |url-status=live}}</ref><ref name=":2">{{Cite web |title=CHIAL ICMAI |url=https://icmai.in/upload/pd/CHIAL_1012_2020.pdf |url-status=live }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਪ੍ਰੈਲ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ਹਵਾਈ ਅੱਡਾ [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ]] ਦੇ [[ਮੋਹਾਲੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਮੋਹਾਲੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ]] ਦੇ ਪਿੰਡ ਝਿਉਰਹੇੜੀ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ।<ref name="India 2015">{{cite web | author=India | title=Land gone, Jheurheri villagers set up hotels near Chandigarh airport | website=The Indian Express | date=10 September 2015 | url=http://indianexpress.com/article/cities/chandigarh/land-gone-jheurheri-villagers-set-up-hotels-near-chandigarh-airport/ | access-date=30 December 2015}}</ref> ਹਵਾਈ ਅੱਡਾ ਛੇ ਘਰੇਲੂ ਏਅਰਲਾਈਨਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਨੂੰ 17 ਘਰੇਲੂ ਮੰਜ਼ਿਲਾਂ ਅਤੇ 2 ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮੰਜ਼ਿਲਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜਦਾ ਹੈ। ਏਅਰਪੋਰਟ ਕਾਉਂਸਿਲ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਦੁਆਰਾ 2021 ਵਿੱਚ ਏਅਰਪੋਰਟ ਨੂੰ ਏਸ਼ੀਆ-ਪ੍ਰਸ਼ਾਂਤ ਵਿੱਚ 'ਹਾਈਜੀਨ ਮਾਪਿਆ ਦੁਆਰਾ ਸਰਵੋਤਮ ਹਵਾਈ ਅੱਡਾ' ਵਜੋਂ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>aci.aero/customer-experience-asq/asq-awards-and-recognition/asq-awards/current-winner-2020/best-hygiene-measures/</ref> == ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ == * [[ਪਟਿਆਲਾ ਹਵਾਈ ਅੱਡਾ]] == ਹਵਾਲੇ == {{ਹਵਾਲੇ}} ==ਬਾਹਰਲੇ ਜੋੜ== *[http://indiaairport.com/airports/chandigarh/index.htm ਭਾਰਤੀ ਹਵਾਈ ਅੱਡਿਆਂ ਦੀ ਗਲੋਬਲ ਵੈੱਬਸਾਈਟ - ਚੰਡੀਗ਼ੜ੍ਹ ਹਵਾਈ ਅੱਡਾ] *[http://aai.aero/allAirports/chandigarh_generalinfo.jsp Chandigarh Airport at AAI] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160616114323/http://aai.aero/allAirports/chandigarh_generalinfo.jsp |date=2016-06-16 }} *[http://www.globalsecurity.org/military/world/india/chandigarh.htm Chandigarh Airbase at Global Security] {{ਅਧਾਰ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਵਿੱਚ ਹਵਾਈ ਅੱਡੇ]] jwi7fo7f72y75x3g38ii79gikhc70xv 0 64044 838108 471486 2026-04-30T22:35:05Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 838108 wikitext text/x-wiki {{Infobox book <!-- |italic title = (see above) --> | name = ਦ ਡੀਨਾਇਲ ਆਫ਼ ਡੈੱਥ | image = [[ਤਸਵੀਰ:Denialofdeathcover.jpg|frameless]] | image_size = 200px | caption = | author = ਅਰਨੈਸਟ ਬੈਕਰ | country = ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ | language = ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ | subject = [[ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ]]/[[ਦਰਸ਼ਨ]] | genre = ਗ਼ੈਰ-ਗਲਪ | publisher = | pub_date = | english_pub_date = | media_type = | pages = 336 | isbn = 0-684-83240-2 (ISBN13: 9780684832401) | oclc = | dewey = | congress = | preceded_by = | followed_by = }} '''ਦ ਡੀਨਾਇਲ ਆਫ਼ ਡੈੱਥ''' [[ਅਰਨੈਸਟ ਬੈਕਰ]] ਦੁਆਰਾ 1973 ਵਿੱਚ ਲਿਖੀ ਇੱਕ ਕਿਤਾਬ ਹੈ ਜੋ [[ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ]] ਅਤੇ [[ਦਰਸ਼ਨ]] ਨਾਲ ਸਬੰਧਿਤ ਹੈ।<ref>*{{cite book|last=Becker|first=Ernest|title=The Denial of Death|location=New York|publisher=Simon & Schuster|year=1973|isbn=0-684-83240-2}}</ref> ਇਸ ਕਿਤਾਬ ਨੂੰ 1974 ਵਿੱਚ ਲੇਖਕ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਦੋ ਮਹੀਨੇ ਬਾਅਦ ਆਮ ਗ਼ੈਰ-ਗਲਪ ਲਈ ਪੁਲਿਤਜ਼ਰ ਪੁਰਸਕਾਰ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।<ref>{{Cite web |url=http://www.pulitzer.org/cgi-bin/year.pl?type=w&year=1974&FormsButton2=Retrieve |title=Pulitzer Prizes website |access-date=2015-08-18 |archive-date=2022-01-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220124223315/https://www.pulitzer.org/cgi-bin/year.pl?type=w&year=1974&FormsButton2=Retrieve |url-status=dead }}</ref> ਇਹ ਕਿਤਾਬ [[ਸੋਰੇਨ ਕੀਰਕੇਗਾਰਦ]], [[ਸਿਗਮੰਡ ਫ਼ਰਾਇਡ]] ਅਤੇ [[ਓਟੋ ਰੈਂਕ]] ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਆਧਾਰ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ। ==ਸਾਰ== ਇਸ ਕਿਤਾਬ ਵਿੱਚ ਬੈਕਰ ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਇਹ ਵਿਚਾਰ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਮੁੱਚੀ ਮਨੁੱਖੀ ਸਭਿਅਤਾ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਸਾਡੀ ਮੌਤ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਇੱਕ ਪ੍ਰਤੀਕਾਤਮਿਕ ਸੁਰੱਖਿਆ ਵਿਧੀ ਹੈ। ਬੈਕਰ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਭੌਤਿਕ ਸੰਸਾਰ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ ਦੁਆਰਾ ਸਿਰਜੇ ਅਰਥਾਂ ਦੇ ਸੰਕੇਤਕ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਦਵੈਤ ਭਾਵ ਹੈ। ਇਸ ਦਵੈਤ ਦੇ ਦੂਜੇ ਹਿੱਸੇ ਦੀ ਮਦਦ ਲੈਕੇ ਸਮੁੱਚੀ ਮਨੁੱਖਤਾ ਮਰਨਸ਼ੀਲਤਾ ਦੀ ਪਰੇਸ਼ਾਨੀ ਤੋਂ ਪਾਰ ਹੋਣ ਦੇ ਸਮਰੱਥ ਹੈ। ਫ਼ਿਰ ਲੋਕ ਕੁਝ ਅਜਿਹਾ ਸਿਰਜ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਅਜਿਹੀ ਚੀਜ਼ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਉਹਨਾਂ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਸਦਾ ਰਹੇਗੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਮਹਾਨ ਬਣ ਗਏ ਹਨ ਅਤੇ ਉਹ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਮਰਨਗੇ, ਚਾਹੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਇੰਨਾ ਪਤਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇੱਕ ਦਿਨ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਭੌਤਿਕ ਸਰੀਰ ਜ਼ਰੂਰ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ। ਇਸ ਨਾਲ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਲੱਗਣ ਲੱਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਕੋਈ ਅਰਥ ਅਤੇ ਮਕਸਦ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ ਬੈਕਰ "ਅਮਰ ਹੋਣ ਦਾ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ"(ਜਾਂ [[ਕੌਸਾ ਸੂਈ]]) ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ। ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੁਲਿਤਜ਼ਰ ਪੁਰਸਕਾਰ ਜੇਤੂ ਪੁਸਤਕਾਂ]] f8yltt8ytydzubyw9yqv61mzpzeipmb 0 69153 838194 676365 2026-05-01T10:31:31Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 838194 wikitext text/x-wiki {{Infobox film | name = ਬਾਜੀਰਾਓ ਮਸਤਾਨੀ | image = Bajirao_Mastani_Poster_2.jpg | alt = | caption = Theatrical poster | film name = ਬਾਜੀਰਾਓ ਮਸਤਾਨੀ | director = [[ਸੰਜੇ ਲੀਲਾ ਬੰਸਾਲੀ]] | producer = [[ਸੰਜੇ ਲੀਲਾ ਬੰਸਾਲੀ]] | starring = [[ਰਣਵੀਰ ਸਿੰਘ]]<br/>[[ਦੀਪਿਕਾ ਪਾਦੁਕੋਣ]]<br/>[[ਪ੍ਰਿਅੰਕਾ ਚੋਪੜਾ]]<br/>[[ਮਹੇਸ਼ ਮਾਨਜਰੇਕਰ]] | music = '''ਮੂਲ ਗੀਤ:'''<br />ਸੰਜੇ ਲੀਲਾ ਬੰਸਾਲੀ (ਸ਼੍ਰੇਯਸ ਪੁਰਾਣਿਕ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ)<br />'''Background Score'''<br /> ਸੰਛਿਤ ਬਾਲਹਾਰਾ | cinematography = [[ਸੁਦੀਪ ਚਟਰ੍ਜੀ]] | editing = ਰਾਜੇਸ਼ ਜੀ. ਪਾਂਡੇ | studio = [[ਸ ਲ ਬ ਫਿਲੱਮ੍ਸ]] | distributor = [[ਇਰੋਜ਼ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ]]<ref>{{cite news|url=http://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/eros-bags-bajirao-mastani-for-rs-125-crores/|title=Eros bags Bajirao Mastani for Rs. 125 rupees|publisher=[[The Indian Express]]|date=22 July 2014|accessdate=22 July 2014}}</ref> | released = {{Film date|df=yes|2015|12|18}} | runtime =156 ਮਿੰਟ|url=http://www.asianage.com/bollywood/sanjay-leela-bhansali-keeps-bajirao-short-crisp-252|title=Sanjay Leela Bhansali keeps Bajirao short, crisp|work=[[The Asian Age]]|date= 13 November 2015|accessdate=13 ਨਵੰਬਰ 2015 | country = ਭਾਰਤ | language = [[ਹਿੰਦੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਹਿੰਦੀ]], [[ਮਰਾਠੀ]] | budget = 150 ਕਰੋੜ<ref>{{cite news|url=http://www.thehindu.com/features/cinema/a-lot-of-work-has-gone-into-bajirao-mastani->ranveer-singh/article7238873.ece?w=ma446|title='A lot of work has gone into Bajirao Mastani'|work=[[The Hindu]]|date=23 May 2015|accessdate=22 July 2015}}</ref> | gross = |Production designers = ਸੁਜੀਤ ਸਾਵੰਤ, ਸ਼੍ਰੀਰਾਮ ਅਯੰਗਰ ਅਤੇ ਸਲੋਨੀ |screenplay = ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਕਪਾਡੀਆ |story = ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਕਪਾਡੀਆ }} '''ਬਾਜੀਰਾਓ ਮਸਤਾਨੀ''' ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਰੋਮਾਂਸਵਾਦੀ ਫ਼ਿਲਮ ਹੈ। ਇਸ ਫ਼ਿਲਮ ਦਾ [[ਨਿਰਮਾਤਾ]] ਅਤੇ [[ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ]] [[ਸੰਜੇ ਲੀਲਾ ਬੰਸਾਲੀ]] ਹੈ। ਇਹ ਫ਼ਿਲਮ [[ਮਰਾਠਾ]] ਪੇਸ਼ਵਾ [[ਬਾਜੀਰਾਓ I]] ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਦੂਜੀ ਘਰਵਾਲੀ [[ਮਸਤਾਨੀ]] ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਹੈ। ਇਸ ਫ਼ਿਲਮ ਵਿੱਚ ਬਾਜੀਰਾਓ ਦਾ ਕਿਰਦਾਰ [[ਰਣਵੀਰ ਸਿੰਘ]] ਅਤੇ ਮਸਤਾਨੀ ਦਾ ਕਿਰਦਾਰ [[ਦੀਪਿਕਾ ਪਾਦੁਕੋਣ]] ਨੇ ਨਿਭਾਇਆ ਹੈ। ਪੇਸ਼ਵਾ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਘਰਵਾਲੀ [[ਕਾਸ਼ੀਬਾਈ]] ਦਾ ਕਿਰਦਾਰ [[ਪ੍ਰਿਅੰਕਾ ਚੋਪੜਾ]] ਨੇ ਨਿਭਾਇਆ ਹੈ। ਇਹ ਫ਼ਿਲਮ 18 ਦਸੰਬਰ 2015 ਨੂੰ ਰੀਲੀਜ਼ ਹੋਈ ਸੀ।<ref>{{cite news|title='Bajirao Mastani' to release in 2016 to avoid clash with 'Dilwale'?|url=http://www.mid-day.com/articles/bajirao-mastani-to-release-in-2016-to-avoid-clash-with-dilwale/16308190|accessdate=22 June 2015|issue=Mid-day.com|publisher=[[Mid Day]]}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਮਈ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{cite web|url=http://movies.ndtv.com/bollywood/bajirao-mastani-trailer-deepika-as-warrior-princess-priyanka-as-glam-queen-781956|title=Bajirao Mastani Trailer: Deepika as Warrior Princess, Priyanka as Glam Queen|publisher=NDTV|date=16 July 2015|accessdate=21 July 2015}}</ref> ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਿੰਦੀ ਫ਼ਿਲਮਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:2015 ਦੀਆਂ ਫ਼ਿਲਮਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜੀਵਨੀ-ਆਧਾਰਿਤ ਭਾਰਤੀ ਫ਼ਿਲਮਾਂ]] huq45a526pxxyz3k70yh5yxip5sef2g 0 69754 838109 807651 2026-04-30T23:09:57Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 838109 wikitext text/x-wiki {{Infobox film | name = ਦਿਲਵਾਲੇ | image = | alt = | caption = ਦਿਲਵਾਲੇ ਫ਼ਿਲਮ ਦਾ ਪੋਸਟਰ | film name = | director = [[ਰੋਹਿਤ ਸ਼ੈੱਟੀ]] | producer = {{Plainlist| * [[ਗੌਰੀ ਖਾਨ]] * [[ਰੋਹਿਤ ਸ਼ੈੱਟੀ]] }} | writer = {{Plainlist| * ਯੁਨੂਸ ਸਜਾਵਲ * '''Dialogue:''' * [[ਸਾਜਿਦ-ਫਰਹਾਦ]] }} | starring = {{Plainlist| * [[ਕਾਜਲ]] * [[ਕ੍ਰਿਤੀ ਸੇਨੇਨ]] * [[ਸ਼ਾਹਰੁਖ ਖਾਨ]] * [[ਵਰੂਣ ਧਵਨ]] }} | music = {{Plainlist| * '''Songs:''' * [[ਪ੍ਰੀਤਮ ਚੱਕਰਵਰਤੀ]] * '''Background score:''' * [[ਅਮਰ ਮੋਹਿਲੇ]] }} | cinematography = ਡੂਡਲੇ | editing = ਬੰਟੀ ਨੇਗੀ | production companies = {{Plainlist| * [[ਰੈੱਡ ਚਿੱਲੀ ਇੰਟਰਟੇਨਮੈਂਟ]] * ਰੋਹਿਤ ਸ਼ੈੱਟੀ ਪ੍ਰੋਡਕਸ਼ਨਸ }} | distributor = [[ਰੈੱਡ ਚਿੱਲੀ ਇੰਟਰਟੇਨਮੈਂਟ]] | released = {{Film date|df=yes|2015|12|18}} | runtime = 154 ਮਿੰਟ<!--Submitted theatrical runtime: 154:13--> | country = [[ਭਾਰਤ]] | language = [[ਹਿੰਦੀ]] | budget = approx. {{INRConvert|100|c}}<ref name="US20million">{{cite web|url=http://boxofficeindia.com/art_detail.php?articalid=1640|title=What are the budgets of Dilwale and Bajirao Mastaani and how will they share 5000 screens?|publisher=[[Box Office India]]|date=9 December 2015|access-date=21 ਦਸੰਬਰ 2015|archive-date=4 ਮਾਰਚ 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304083531/http://boxofficeindia.com/art_detail.php?articalid=1640|url-status=dead}}</ref> | gross = <!--Do not remove-->{{Estimation}}<!--per discussion at WP:ICTF--> {{INR}}145–150 crore<ref>http://boxofficeindia.com/art_detail.php?articalid=1669#.VnfGVU80q1s</ref> <small>(first weekend)</small> }} '''ਦਿਲਵਾਲੇ''' 2015 ਦੀ ਇੱਕ [[ਹਿੰਦੀ]] ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਫ਼ਿਲਮ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਕਿਰਦਾਰ ਵਜੋਂ [[ਸ਼ਾਹਰੁਖ ਖਾਨ]], [[ਕਾਜੋਲ|ਕਾਜਲ]], [[ਕ੍ਰਿਤੀ ਸੇਨੇਨ]] ਅਤੇ [[ਵਰੂਣ ਧਵਨ]] ਹਨ।<ref>[http://www.dnaindia.com/entertainment/report-revealed-the-cast-of-rohit-shetty-s-next-starring-shah-rukh-khan-2056781 Revealed The cast of Rohit Shetty's next starring Shah Rukh Khan – Daily News & Analysis]. Dnaindia.com (30 January 2015). Retrieved on 2015-07-13.</ref><ref>Dev, Anindita. (29 January 2015) [http://zeenews.india.com/entertainment/movies/shah-rukh-kajol-in-rohit-shettys-next_1538294.html Shah Rukh, Kajol in Rohit Shetty's next – Zee News] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150626150818/http://zeenews.india.com/entertainment/movies/shah-rukh-kajol-in-rohit-shettys-next_1538294.html |date=2015-06-26 }}. Zeenews.india.com. Retrieved on 2015-07-13.</ref><ref>[http://daily.bhaskar.com/news/ENT-kriti-sanon-to-play-leading-lady-with-srk-and-varun-dhawan-in-rohit-shettys-next-4892389-NOR.html Kriti Sanon to play leading lady with SRK and Varun Dhawan in Rohit Shetty’s next –] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150210203842/http://daily.bhaskar.com/news/ENT-kriti-sanon-to-play-leading-lady-with-srk-and-varun-dhawan-in-rohit-shettys-next-4892389-NOR.html |date=2015-02-10 }}. Daily.bhaskar.com (3 February 2015). Retrieved on 2015-07-13.</ref><ref name=dnaindia1>[http://www.dnaindia.com/entertainment/report-kajol-to-be-the-leading-lady-in-shah-rukh-khan-rohit-shetty-s-dilwale-2061727 Kajol to be the leading lady in Shah Rukh Khan-Rohit Shetty's 'Dilwale' – Daily News & Analysis]. Dnaindia.com (17 February 2015). Retrieved on 2015-07-13.</ref> ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਿੰਦੀ ਫ਼ਿਲਮਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:2015 ਦੀਆਂ ਫ਼ਿਲਮਾਂ]] t4lttxf02hbw0hqgrbdxgua97xhbw3v 0 71098 838185 708227 2026-05-01T09:26:11Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 838185 wikitext text/x-wiki {{Infobox sportsperson | headercolor = | name = ਬਬੀਤਾ ਕੁਮਾਰੀ | image = Babita_Kumari_(cropped)_at_the_special_screening_of_‘Dangal’.jpg | caption = | birth_name = | fullname = | nickname = | nationality = [[ਭਾਰਤੀ]] | residence = | birth_date = {{Birth date and age|df=yes|1989|11|20}} | birth_place = ਭਿਵਾਨੀ, [[ਹਰਿਆਣਾ]], [[ਭਾਰਤ]] | death_date = | death_place = | height = {{convert|160|cm|ftin|abbr=on}} | weight = | country = [[ਭਾਰਤ]] | sport = [[ਫ੍ਰੀ ਸਟਾਇਲ]] | spouse = | event = 55 ਕਿਲੋ ਵਰਗ | collegeteam = | universityteam = | club = | team = | turnedpro = | partner = | former_partner = | coach = | retired = | coaching = | worlds = | regionals = | nationals = | olympics = | highestranking = | show-medals = | updated = 18 ਸਤੰਬਰ 2015 | medaltemplates = {{MedalSport|ਔਰਤ ਵਰਗ ਦੀ [[ਫ੍ਰੀ ਸਟਾਇਲ ਕੁਸ਼ਤੀ]]}} {{MedalCountry | {{IND}} }} {{MedalCompetition|[[ਵਿਸ਼ਵ ਕੁਸ਼ਤੀ ਪ੍ਰਤੀਯੋਗਿਤਾ]]}} {{MedalBronze|[[2012 ਵਿਸ਼ਵ ਕੁਸ਼ਤੀ ਪ੍ਰਤੀਯੋਗਿਤਾ|2012 ਸਟਰਾਥਕੋਨਾ ਦੇਸ਼]]|[[2012 ਵਿਸ਼ਵ ਕੁਸ਼ਤੀ ਪ੍ਰਤੀਯੋਗਿਤਾ – 51 ਕਿਲੋ ਔਰਤ ਵਰਗ ਦੀ ਫ੍ਰੀ ਸਟਾਇਲ ਕੁਸ਼ਤੀ|51 ਕਿਲੋ ਵਰਗ]]}} {{MedalCompetition|[[ਰਾਸ਼ਟਰਮੰਡਲ ਖੇਡਾਂ]]}} {{MedalSilver|[[2010 ਰਾਸ਼ਟਰਮੰਡਲ ਖੇਡਾਂ|2010 ਦਿੱਲੀ]]|[[Wrestling at the 2010 Commonwealth Games – Women's freestyle 51 kg|51 kg]]}} {{MedalGold|[[2014 Commonwealth Games|2014 ਗਲਾਸਗੋ]]|[[Wrestling at the 2014 Commonwealth Games – Women's freestyle 55 kg|55 kg]]}} {{MedalCompetition |[[ਏਸ਼ੀਅਨ ਕੁਸ਼ਤੀ ਪ੍ਰਤੀਯੋਗਿਤਾ]]}} {{MedalBronze|[[2013 Asian Wrestling Championships|2013 ਦਿੱਲੀ]]| [[2013 Asian Wrestling Championships#Women.27s freestyle|55 kg]]}} {{MedalCompetition|[[ਰਾਸ਼ਟਰਮੰਡਲ ਕੁਸ਼ਤੀ ਪ੍ਰਤੀਯੋਗਿਤਾ]]}} {{MedalGold| 2009 ਜਲੰਧਰ<ref>{{cite web|title=2009 Commonwealth Championships - INFO and RESULTS|url=http://commonwealthwrestling.sharepoint.com/Pages/2009Championships.aspx|website=http://commonwealthwrestling.sharepoint.com/Pages/default.aspx|publisher=Commonwealth Amateur Wrestling Association (CAWA)|accessdate=18 September 2015|archive-date=22 ਅਕਤੂਬਰ 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131022062730/http://commonwealthwrestling.sharepoint.com/Pages/2009Championships.aspx|dead-url=yes}}</ref> | 51 kg}} {{MedalGold| 2011 ਮੈਲਬੌਰਨ<ref>{{cite web|title=RESULTS - 2011 Championships|url=http://commonwealthwrestling.sharepoint.com/Pages/2011ChampionshipResults.aspx|website=http://commonwealthwrestling.sharepoint.com/Pages/default.aspx|publisher=Commonwealth Amateur Wrestling Association (CAWA)|accessdate=18 September 2015|archive-date=13 ਮਾਰਚ 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160313041201/http://commonwealthwrestling.sharepoint.com/Pages/2011ChampionshipResults.aspx|dead-url=yes}}</ref> | 48 kg}} }} '''ਬਬੀਤਾ ਕੁਮਾਰੀ '''(ਜਨਮ  20 ਨਵੰਬਰ 1989)  ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਕੁਸ਼ਤੀ ਖਿਡਾਰਨ ਹੈ। 2010 ਦੀਆ ਰਾਸ਼ਟਰਮੰਡਲ ਖੇਡਾਂ ਵਿੱਚ ਚਾਂਦੀ ਦਾ ਤਗਮਾ ਜਿੱਤਿਆ। 2012 ਵਿਸ਼ਵ ਕੁਸ਼ਤੀ ਪ੍ਰਤੀਯੋਗਿਤਾ ਵਿੱਚ ਕਾਂਸੇ ਦਾ ਤਗਮਾ <ref>{{Cite news|url = http://www.hindustantimes.com/sports-news/OtherSports/Babita-clinches-bronze-in-World-Championships/Article1-937328.aspx|title = Babita clinches bronze in World Championships|newspaper = [[Hindustan Times]]|accessdate = November 11, 2014|archiveurl = https://web.archive.org/web/20141112030431/http://www.hindustantimes.com/sports-news/OtherSports/Babita-clinches-bronze-in-World-Championships/Article1-937328.aspx|archivedate = ਨਵੰਬਰ 12, 2014|deadurl = yes}}</ref> ਅਤੇ 2014 ਰਾਸ਼ਟਰਮੰਡਲ ਖੇਡਾਂ ਵਿੱਚ ਸੋਨੇ ਦਾ ਤਗਮਾ ਹਾਸਿਲ ਕੀਤਾ। ਬਬੀਤਾ ਖੇਡ ਦੀ ਖੇਡ ਸੁਧਾਰਕ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਹੈ ਇਸ ਲਈ ਉਸਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਜੇ.ਏਸ.ਡਵਲਿਓ ਵਲੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ।<ref>{{Cite web|title = JSW Sports Excellence Program Wrestling|url = http://www.jsw.in/sports/wrestling|website = www.jsw.in|accessdate = 2015-11-02}}</ref> ਬਬੀਤਾ ਫੌਗਾਟ ਨੇ 2019 ਵਿੱਚ, [[ਭਾਰਤੀ ਜਨਤਾ ਪਾਰਟੀ]] ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋ ਕੇ ਰਾਜਨੀਤੀ ਵਿੱਚ ਦਾਖਿਲ ਹੋਈ। == ਨਿੱਜੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰ == ਰਾਸ਼ਟਰਮੰਡਲ ਖੇਡਾਂ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਸ਼ੋਨ ਤਗਮਾ ਜਿੱਤਣ ਵਾਲੀ ਗੀਤਾ ਫੋਗਟ।ਬਬੀਤਾ ਪਹਿਲਵਾਨ ਮਹਾਵੀਰ ਸਿੰਘ ਫੋਗਟ ਦੀ ਬੇਟੀ ਹੈ। ਬਬੀਤਾ ਦਾ ਚਚੇਰਾ ਭਰਾ ਵਿਨੇਸ਼ ਫੋਗਟ ਗਲਾਸਗੋ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਰਾਸ਼ਟਰਮੰਡਲ ਖੇਡਾਂ ਵਿੱਚ ਸੋਨ ਤਗਮਾ ਜਿੱਤ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। <ref>{{Cite web|url = http://www.dnaindia.com/lifestyle/report-meet-the-medal-winning-phogat-sisters-2009485|title = Meet the medal winning Phogat sisters}}</ref><ref>{{Cite web|url = http://www.mid-day.com/articles/wrestling-coach-mahavir-phogat-overlooked-for-dronacharya-award/15523177|title = Wrestling coach Mahavir Phogat overlooked for Dronacharya Award|access-date = 2016-01-13|archive-date = 2016-12-23|archive-url = https://web.archive.org/web/20161223024316/http://www.mid-day.com/articles/wrestling-coach-mahavir-phogat-overlooked-for-dronacharya-award/15523177|url-status = dead}}</ref> ਬਬੀਤਾ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਭੈਣ ਗੀਤਾ ਨੇ ਹਰਿਆਣਾ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸੋਚ ਵਿੱਚ ਬਦਲਾਅ ਲਿਆਂਦਾ।<ref>{{Cite web|title = ‘Phogat sisters’ build their legacy in wrestling|url = http://www.sunday-guardian.com/sports/phogat-sisters-build-their-legacy-in-wrestling|website = www.sunday-guardian.com|accessdate = 2015-11-02|archive-date = 2015-12-08|archive-url = https://web.archive.org/web/20151208113742/http://www.sunday-guardian.com/sports/phogat-sisters-build-their-legacy-in-wrestling|dead-url = yes}}</ref><ref>{{Cite web|title = Meet the medal winning Phogat sisters {{!}} Latest News & Updates at Daily News & Analysis|url = http://www.dnaindia.com/lifestyle/report-meet-the-medal-winning-phogat-sisters-2009485|website = dna|accessdate = 2015-11-02}}</ref> ਉਸ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੀ ਭੈਣ, [[ਰਿਤੂ ਫੋਗਾਟ]], ਵੀ ਇੱਕ ਅੰਤਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੱਧਰ ਦੀ ਪਹਿਲਵਾਨ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ 2016 ਕਾਮਨਵੈਲਥ ਰੈਸਲਿੰਗ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ ਦੌਰਾਨ ਇੱਕ ਸੋਨ ਤਗਮਾ ਹਾਸਿਲ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਦੀ ਛੋਟੀ ਭੈਣ, [[ਸੰਗੀਤਾ ਫੋਗਾਟ]], ਵੀ ਇੱਕ ਪਹਿਲਵਾਨ ਹੈ। ਜੂਨ 2019 ਵਿੱਚ, ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀ ਪਹਿਲਵਾਨ ਵਿਵੇਕ ਸੁਹਾਗ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਮੰਗਣੀ ਬਾਰੇ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਸ ਨੇ ਇਸੇ ਸਾਲ ਨਵੰਬਰ ਵਿੱਚ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾ ਲਿਆ।<ref>https://timesofindia.indiatimes.com/sports/off-the-field/babita-phogat-all-set-to-get-married/articleshow/69662051.cms?from=mdr</ref> ਬਬੀਤਾ ਫੋਗਾਟ ਨੇ ਸੋਮਵਾਰ 12 ਅਗਸਤ 2019 ਨੂੰ ਭਾਰਤੀ ਜਨਤਾ ਪਾਰਟੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋਈ ਪਰ ਆਪਣੀ ਪਹਿਲੀ ਵੋਟ ਵਿੱਚ ਹਾਰ ਗਈ। ਇਸ ਜੋੜੇ ਕੋਲ 11 ਜਨਵਰੀ 2021 ਨੂੰ ਇੱਕ ਮੁੰਡੇ ਨੇ ਜਨਮ ਲਿਆ।<ref name="timesofindia.indiatimes.com"/> == ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ == ਬਬੀਤਾ ਨੇ 'ਨੱਚ ਬੱਲੀਏ 2019' ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਮੰਗੇਤਰ ਵਿਵੇਕ ਸੁਹਾਗ ਨਾਲ ਭਾਗ ਲਿਆ। == ਕੈਰੀਅਰ == === 2009 ਰਾਸ਼ਟਰਮੰਡਲ ਕੁਸ਼ਤੀ ਪ੍ਰਤੀਯੋਗਿਤਾ === ਬਬੀਤਾ ਨੇ 51 ਕਿਲੋ ਵਰਗ ਵਿੱਚ ਜਲੰਧਰ, ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਕੁਸ਼ਤੀ ਪ੍ਰਤੀਯੋਗਿਤਾ ਵਿੱਚ ਫ੍ਰੀ ਸਟਾਇਲ ਕੁਸ਼ਤੀ ਵਿੱਚ 51 ਕਿਲੋ ਕੈਟੇਗਰੀ 'ਚ ਸੋਨੇ ਦਾ ਤਗਮਾ ਜਿੱਤਿਆ।<ref>{{Cite web|title = Home|url = http://commonwealthwrestling.sharepoint.com/Pages/default.aspx|website = commonwealthwrestling.sharepoint.com|accessdate = 2015-11-02|archive-date = 2013-04-19|archive-url = https://web.archive.org/web/20130419030013/http://commonwealthwrestling.sharepoint.com/Pages/default.aspx|dead-url = yes}}</ref> === 2010 ਰਸਟਰਮੰਡਲ ਖੇਡਾਂ === 2010 ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਖੇਡਾਂ ਵਿਖੇ, ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਕੁਸ਼ਤੀ ਪ੍ਰਤੀਯੋਗਿਤਾ ਵਿੱਚ ਫ੍ਰੀ ਸਟਾਇਲ ਕੁਸ਼ਤੀ 'ਚ 51 ਕਿਲੋ ਕੈਟੇਗਰੀ ਵਿੱਚ ਚਾਂਦੀ ਦਾ ਤਗਮਾ ਹਾਸਿਲ ਕੀਤਾ।.<ref>{{cite news|url=http://news.webindia123.com/news/articles/India/20101009/1605354.html |author=Chetan Sharma |title=CWG wrestling: Anita, Alka win gold, Babita bags silver |publisher=Web India |place=[[New Delhi]] |date=8 October 2010 |access-date=20 November 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141120051345/http://news.webindia123.com/news/articles/India/20101009/1605354.html |archive-date=20 November 2014 |url-status=live }}</ref> === 2011 ਰਾਸ਼ਟਰਮੰਡਲ ਕੁਸ਼ਤੀ ਪ੍ਰਤੀਯੋਗਿਤਾ === 2011 ਰਾਸ਼ਟਰਮੰਡਲ ਕੁਸ਼ਤੀ ਪ੍ਰਤੀਯੋਗਿਤਾ, ਮੈਲਬੋਰਨ, ਆਸਟਰੇਲੀਆ ਵਿਖੇ ਬਬੀਤਾ ਨੇ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਫ੍ਰੀ ਸਟਾਇਲ 48 ਕਿਲੋ ਕੈਟੇਗਰੀ ਵਿੱਚ ਸਨ ਤਗਮਾ ਜਿੱਤਿਆ। === [[ਵਿਸ਼ਵ ਕੁਸ਼ਤੀ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ 2012|2012 ਵਿਸ਼ਵ ਕੁਸ਼ਤੀ ਪ੍ਰਤੀਯੋਗਿਤਾ]] === === 2013 ਏਸ਼ੀਆ ਕੁਸ਼ਤੀ ਪ੍ਰਤੀਯੋਗਿਤਾ === === [[ਰਾਸ਼ਟਰਮੰਡਲ ਖੇਡਾਂ 2014|2011 ਰਾਸ਼ਟਰਮੰਡਲ ਖੇਡਾਂ]] === === [[ਏਸ਼ੀਆਈ ਖੇਡਾਂ 2014|2014 ਏਸ਼ੀਅਨ ਖੇਡਾਂ]] === === 2015 ਵਿਸ਼ਵ ਕੁਸ਼ਤੀ ਪ੍ਰਤੀਯੋਗਿਤਾ === == ਲੋਕਪ੍ਰੀਅਤਾ == ਬਬੀਤਾ ਨੂੰ [[ਆਮਿਰ ਖਾਨ]] ਦੀ 2016 ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਫਿਲਮ ਦੰਗਲ ਵਿੱਚ ਚਿਤਰਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।<ref>{{Cite web|url = http://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/aamir-khan-to-play-mahavir-phogat-in-dangal-meets-his-wrestler-daughters-geeta-and-babita/|title = Aamir Khan to play Mahavir Phogat in Dangal, meets his wrestler daughters Geeta and Babita}}</ref><ref>{{Cite web|url = http://www.hindustantimes.com/bollywood/this-is-how-aamir-is-preparing-for-his-role-in-dangal/article1-1374639.aspx|title = This is how Aamir is preparing for his role in Dangal|access-date = 2016-01-13|archive-date = 2015-09-01|archive-url = https://web.archive.org/web/20150901164728/http://www.hindustantimes.com/bollywood/this-is-how-aamir-is-preparing-for-his-role-in-dangal/article1-1374639.aspx|dead-url = yes}}</ref> == ਰਾਜਨੀਤੀ == ਉਹ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਨਰਿੰਦਰ ਮੋਦੀ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਣ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਅਗਸਤ 2019 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਜਨਤਾ ਪਾਰਟੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਈ।<ref>https://www.indiatoday.in/india/story/babita-phogat-father-mahavir-join-bjp-today-1579927-2019-08-12</ref> ਉਹ ਅਕਤੂਬਰ 2019 ਵਿੱਚ ਸੋਮਬੀਰ ਤੋਂ ਹਰਿਆਣਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣਾਂ ਵਿੱਚ ਦਾਦਰੀ (ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ) ਤੋਂ ਹਾਰ ਗਈ ਸੀ।<ref>{{Cite web |url=https://punemirror.indiatimes.com/news/india/haryana-assembly-elections-wrestler-babita-phogat-loses-to-bjp-rebel-sombir-sangwan-in-dadri/articleshow/71741970.cms |title=ਪੁਰਾਲੇਖ ਕੀਤੀ ਕਾਪੀ |access-date=2021-09-26 |archive-date=2021-09-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210917110900/https://punemirror.indiatimes.com/news/india/haryana-assembly-elections-wrestler-babita-phogat-loses-to-bjp-rebel-sombir-sangwan-in-dadri/articleshow/71741970.cms |dead-url=yes }}</ref> == ਹੋਰ ਸਨਮਾਨ == * ਦੇਵ ਸਕੂਲਟਜ਼ ਮੈਮੋਰੀਅਲ ਟੂਰਨਾਮੈਂਟ, 2010 - ਛੇਵਾਂ ਸਥਾਨ<ref>{{Cite web|title = International Wrestling Database|url = https://www.iat.uni-leipzig.de/datenbanken/dbfoeldeak/daten.php?wkid=4D4D5650AA2C40E582969A8CE29E8D8F&gkl=3|website = www.iat.uni-leipzig.de|accessdate = 2015-11-02|archive-date = 2016-03-05|archive-url = https://web.archive.org/web/20160305044014/https://www.iat.uni-leipzig.de/datenbanken/dbfoeldeak/daten.php?wkid=4D4D5650AA2C40E582969A8CE29E8D8F&gkl=3|dead-url = yes}}</ref> * ਦੇਵ ਸਕੂਲਟਜ਼ ਮੈਮੋਰੀਅਲ ਟੂਰਨਾਮੈਂਟ, 2012 - ਕਾਂਸੇ ਦਾ ਤਗਮਾ<ref>{{Cite web|title = International Wrestling Database|url = https://www.iat.uni-leipzig.de/datenbanken/dbfoeldeak/daten.php?wkid=AB9A3B6CDA6649B584CC26682127DC26&gkl=2|website = www.iat.uni-leipzig.de|accessdate = 2015-11-02}}</ref> * ਦੇਵ ਸਕੂਲਟਜ਼ ਮੈਮੋਰੀਅਲ ਟੂਰਨਾਮੈਂਟ, 2014 - ਚਾਂਦੀ ਦਾ ਤਗਮਾSilver<ref>{{Cite web|title = International Wrestling Database|url = https://www.iat.uni-leipzig.de/datenbanken/dbfoeldeak/daten.php?wkid=33FFD2A122E54748B488A4F70AB7ADEF&gkl=3|website = www.iat.uni-leipzig.de|accessdate = 2015-11-02}}</ref> == ਹੋਰ ਦੇਖੋ == * [https://unitedworldwrestling.org/DATABASE Babita Kumari - FILA database] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150714104459/https://unitedworldwrestling.org/database |date=2015-07-14 }} == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਫੋਗਾਟ ਭੈਣਾਂ]] ps0ffyzqwpkidf5b6folxl8qyl4ae5r 0 71099 838053 807510 2026-04-30T13:28:32Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 838053 wikitext text/x-wiki {{Use dmy dates|date=September 2015}} {{Use British English|date=September 2013}} {{Infobox sportsperson | headercolor = | name = ਗੀਤਾ ਫੋਗਾਟ | image = Geeta_Phogat_At_Khatron_Ke_Khiladi_Season_8.png | caption = | birth_name = | fullname = | nickname = | native_name = | native_name_lang = | nationality = {{flagicon|India}} [[Indian people|Indian]] | residence = [[ਹਰਿਆਣਾ]] | birth_date = {{Birth date and age|1988|12|15}} | birth_place = ਪਿੰਡ ਬਲਾਲੀ, [[ਹਰਿਆਣਾ]] | death_date = | death_place = | height = | weight = | country = ਭਾਰਤ | sport = [[ਕੁਸ਼ਤੀ]] | spouse = | event = [[ਫ੍ਰੀ ਸਟਾਇਲ ਕੁਸ਼ਤੀ]] | collegeteam = | universityteam = | club = | team = | turnedpro = | partner = | former_partner = | coach = ਮਹਾਵੀਰ ਫੋਗਾਟ | retired = | coaching = | worlds = | regionals = | nationals = | olympics = | highestranking = | show-medals = | updated = 14 ਸਤੰਬਰ 2015 | medaltemplates = {{MedalCountry | {{IND}} }} {{MedalSport|Women's [[ਫ੍ਰੀ ਸਟਾਇਲ ਕੁਸ਼ਤੀ]]}} {{MedalCompetition|[[World Wrestling Championships]]}} {{MedalBronze| [[2012 World Wrestling Championships|2012 Strathcona County]] |[[2012 World Wrestling Championships – Women's freestyle 55 kg|55 kg]]}} {{MedalCompetition|[[Commonwealth Games]]}} {{MedalGold| [[Wrestling at the 2010 Commonwealth Games|2010 Delhi]] |[[Wrestling at the 2010 Commonwealth Games – Women's freestyle 55 kg|55 kg]]}} {{MedalCompetition|[[Asian Wrestling Championships]]}} {{MedalBronze|[[2012 Asian Wrestling Championships|2012 Gumi]]|55 kg}} {{MedalBronze|[[2015 Asian Wrestling Championships|2015 Doha]]|58 kg}} {{MedalCompetition|[[Commonwealth Wrestling Championship]]}} {{MedalGold|2009 Jalandhar<ref>{{cite web|title=2009 Commonwealth Championships - INFO and RESULTS|url=http://commonwealthwrestling.sharepoint.com/Pages/2009Championships.aspx|website=commonwealthwrestling.sharepoint.com|publisher=Commonwealth Amateur Wrestling Association (CAWA)|accessdate=14 September 2015|archive-date=22 ਅਕਤੂਬਰ 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131022062730/http://commonwealthwrestling.sharepoint.com/Pages/2009Championships.aspx|dead-url=yes}}</ref> |55 kg}} {{MedalGold|2011 Melbourne<ref>{{cite web|title=RESULTS - 2011 Championships|url=http://commonwealthwrestling.sharepoint.com/Pages/2011ChampionshipResults.aspx|website=commonwealthwrestling.sharepoint.com|publisher=Commonwealth Amateur Wrestling Association (CAWA)|accessdate=14 September 2015|archive-date=13 ਮਾਰਚ 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160313041201/http://commonwealthwrestling.sharepoint.com/Pages/2011ChampionshipResults.aspx|dead-url=yes}}</ref> |55 kg}} {{MedalSilver|2013 Johannesburg<ref>{{cite web|title=2013 - COMMONWEALTH WRESTLING CHAMPIONSHIPS|url=http://commonwealthwrestling.sharepoint.com/Pages/2013CommonwealthChampionships.aspx|website=commonwealthwrestling.sharepoint.com|publisher=Commonwealth Amateur Wrestling Association (CAWA)|accessdate=14 September 2015|archive-date=21 ਮਾਰਚ 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160321120914/http://commonwealthwrestling.sharepoint.com/Pages/2013CommonwealthChampionships.aspx|dead-url=yes}}</ref> |59 kg}} {{MedalCompetition|FILA Asian Olympic Qualification Tournament}} {{MedalGold|2012 Almaty<ref>{{cite news|title=Indian wrestling: Geeta Phogat, it runs in the family|url=http://daily.bhaskar.com/news/SPO-OLY-IIO-indian-wrestling-geeta-phogat-it-runs-in-the-family-3633695-NOR.html|accessdate=14 September 2015|work=[[Dainik Bhaskar]]|archive-date=20 ਸਤੰਬਰ 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170920131424/http://daily.bhaskar.com/news/SPO-OLY-IIO-indian-wrestling-geeta-phogat-it-runs-in-the-family-3633695-NOR.html|url-status=dead}}</ref> |55 kg}} }} '''ਗੀਤਾ ਫੋਗਾਟ''' ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਫ੍ਰੀ ਸਟਾਇਲ ਔਰਤ ਵਰਗ ਦੀ ਖਿਡਾਰਨ ਹੈ'''। 2010 '''ਰਾਸ਼ਟਰਮੰਡਲ ਖੇਡਾਂ ਵਿੱਚ ਸੋਨੇ ਦਾ ਤਗਮਾ ਹਾਸਿਲ ਕੀਤਾ।ਇਸਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਗੀਤਾ ਓਲੰਪਿਕ ਲਈ ਖੇਡਣ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਭਾਰਤ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਕੁਸਤੀ ਖਿਡਾਰਨ ਹੈ।  ਗੀਤਾ ਇਸ ਸਮੇਂ ਇੱਕ ਖੇਡ ਸੁਧਾਰਕ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਹੈ ਇਸ ਲਈ ਉਸਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਜੇ.ਏਸ.ਡਵਲਿਓ ਵਲੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ.<ref>{{Cite web|title = JSW Sports Excellence Program Wrestling|url = http://www.jsw.in/sports/wrestling|website = www.jsw.in|accessdate = 2015-11-02}}</ref> == ਨਿੱਜੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰ == ਗੀਤਾ ਹਿੰਦੂ ਜੱਟ ਪਰਿਵਾਰ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਰਖਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਭਿਵਾਨੀ, ਹਰਿਆਣਾ ਦੀ ਰਹਿਣ ਵਾਲੀ ਹੈ।ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ ਮਹਾਵੀਰ ਸਿੰਘ ਕੁਸ਼ਤੀ ਦੇ ਖਿਡਾਰੀ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਕੋਚ ਸਨ। <ref>{{Cite web|url = http://timesofindia.indiatimes.com/city/chandigarh/The-hero-behind-Dangal/articleshow/47660174.cms|title = The hero behind 'Dangal'}}</ref><ref>{{Cite web|url = http://www.mid-day.com/articles/wrestling-coach-mahavir-phogat-overlooked-for-dronacharya-award/15523177|title = Wrestling coach Mahavir Phogat overlooked for Dronacharya Award|access-date = 13 ਜਨਵਰੀ 2016|archive-date = 23 ਦਸੰਬਰ 2016|archive-url = https://web.archive.org/web/20161223024316/http://www.mid-day.com/articles/wrestling-coach-mahavir-phogat-overlooked-for-dronacharya-award/15523177|url-status = dead}}</ref> ਉਸਦੀ ਭੈਣ ਬਬੀਤਾ ਅਤੇ ਭਰਾ ਵਿਨੇਸ਼ ਰਾਸ਼ਟਰਮੰਡਲ ਖੇਡਾਂ ਵਿੱਚ ਸੋਨੇ ਦਾ ਤਗਮਾ ਜਿੱਤ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। <ref>{{Cite web|url = http://www.dnaindia.com/lifestyle/report-meet-the-medal-winning-phogat-sisters-2009485|title = Meet the medal winning Phogat sisters}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2010-07-31/wrestling/28274884_1_gold-medals-boys-commonwealth-gold |title="But hey, this is family. |access-date=13 ਜਨਵਰੀ 2016 |archive-date=3 ਨਵੰਬਰ 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121103162947/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2010-07-31/wrestling/28274884_1_gold-medals-boys-commonwealth-gold |dead-url=yes }}</ref> == ਕਰੀਅਰ == === 2009 ਰਾਸ਼ਟਰਮੰਡਲ ਕੁਸ਼ਤੀ ਪ੍ਰਤੀਯੋਗਿਤਾ === === [[ਰਾਸ਼ਟਰਮੰਡਲ ਖੇਡਾਂ 2010|2010 ਰਸਟਰਮੰਡਲ ਖੇਡਾਂ]] === ਗੀਤਾ ਨੇ ਰਾਸ਼ਟਰਮੰਡਲ ਖੇਡਾਂ ਵਿੱਚ ਅਸਟਰੇਲਿਆ ਦੀ ਏਮਿਲੀ ਬੇਨਸਟੇਡ ਨੂੰ ਹਰਾ ਕੇ ਸੋਨੇ ਦਾ ਤਗਮਾ ਹਾਸਿਲ ਕੀਤਾ। <ref>{{Cite web|title = Interview with Geeta Phogat: "I am determined to go beyond my World Championship bronze medal finish"|url = http://www.sportskeeda.com/wrestling/want-gold-at-world-wrestling-championships-geeta-phogat|website = www.sportskeeda.com|accessdate = 2015-11-02}}</ref><ref>{{Cite web|title = International Wrestling Database|url = https://www.iat.uni-leipzig.de/datenbanken/dbfoeldeak/daten.php?wkid=B024E19A61F8447F8C2D50FFFE4CD698&gkl=3|website = www.iat.uni-leipzig.de|accessdate = 2015-11-02}}</ref> === 2012 ਓਲੰਪਿਕ === === [[ਵਿਸ਼ਵ ਕੁਸ਼ਤੀ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ 2012|2012 ਵਿਸ਼ਵ ਕੁਸ਼ਤੀ ਪ੍ਰਤੀਯੋਗਿਤਾ]] === === 2012 ਏਸ਼ੀਆ ਕੁਸ਼ਤੀ ਪ੍ਰਤੀਯੋਗਿਤਾ === === 2013 ਰਾਸ਼ਟਰਮੰਡਲ ਕੁਸ਼ਤੀ ਪ੍ਰਤੀਯੋਗਿਤਾ === === 2015 ਏਸ਼ੀਆ ਕੁਸ਼ਤੀ ਪ੍ਰਤੀਯੋਗਿਤਾ === === 2015 ਵਿਸ਼ਵ ਕੁਸ਼ਤੀ ਪ੍ਰਤੀਯੋਗਿਤਾ === == ਲੋਕਪ੍ਰੀਅਤਾ == [[ਆਮਿਰ ਖ਼ਾਨ|ਆਮਿਰ ਖਾਨ]] ਦੀ 2016 ਦੀ ਫਿਲਮ ''[[ਦੰਗਲ (ਫ਼ਿਲਮ)|ਦੰਗਲ]]'' ਗੀਤਾ ਦੇ ਜੀਵਨ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹੈ। <ref>{{Cite web|url = http://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/aamir-khan-to-play-mahavir-phogat-in-dangal-meets-his-wrestler-daughters-geeta-and-babita/|title = Aamir Khan to play Mahavir Phogat in Dangal, meets his wrestler daughters Geeta and Babita}}</ref><ref>{{Cite web|url = http://www.hindustantimes.com/bollywood/this-is-how-aamir-is-preparing-for-his-role-in-dangal/article1-1374639.aspx|title = This is how Aamir is preparing for his role in Dangal|access-date = 13 ਜਨਵਰੀ 2016|archive-date = 1 ਸਤੰਬਰ 2015|archive-url = https://web.archive.org/web/20150901164728/http://www.hindustantimes.com/bollywood/this-is-how-aamir-is-preparing-for-his-role-in-dangal/article1-1374639.aspx|dead-url = yes}}</ref> == ਹੋਰ ਸਨਮਾਨ == * ਦੇਵ ਸਕੂਲਟਜ਼ ਮੈਮੋਰੀਅਲ ਟੂਰਨਾਮੈਂਟ, 2013 - ਚਾਂਦੀ ਦਾ ਤਗਮਾ <ref>{{Cite web|title = International Wrestling Database|url = https://www.iat.uni-leipzig.de/datenbanken/dbfoeldeak/daten.php?wkid=0E03281C79E74030AED93ABD07D0BD2E&gkl=4|website = www.iat.uni-leipzig.de|accessdate = 2015-11-02|archive-date = 5 ਮਾਰਚ 2016|archive-url = https://web.archive.org/web/20160305025646/https://www.iat.uni-leipzig.de/datenbanken/dbfoeldeak/daten.php?wkid=0E03281C79E74030AED93ABD07D0BD2E&gkl=4|dead-url = yes}}</ref> * ਦੇਵ ਸਕੂਲਟਜ਼ ਮੈਮੋਰੀਅਲ ਟੂਰਨਾਮੈਂਟ, 2014 - ਕਾਂਸੇ ਦਾ ਤਗਮਾ<ref>{{Cite web|title = International Wrestling Database|url = https://www.iat.uni-leipzig.de/datenbanken/dbfoeldeak/daten.php?wkid=33FFD2A122E54748B488A4F70AB7ADEF&gkl=4|website = www.iat.uni-leipzig.de|accessdate = 2015-11-02|archive-date = 26 ਸਤੰਬਰ 2015|archive-url = https://web.archive.org/web/20150926170611/https://www.iat.uni-leipzig.de/datenbanken/dbfoeldeak/daten.php?wkid=33FFD2A122E54748B488A4F70AB7ADEF&gkl=4|dead-url = yes}}</ref> == ਹੋਰ ਦੇਖੋ == * [https://unitedworldwrestling.org/DATABASE Geeta Phogat - FILA database] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150714104459/https://unitedworldwrestling.org/database |date=14 ਜੁਲਾਈ 2015 }} * [https://www.facebook.com/Geeta-Phogat-679693418743909/timeline/ Official Facebook page of Geeta Phogat] * [https://twitter.com/geetaphogat Official Twitter page of Geeta Phogat] == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1988]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਫੋਗਾਟ ਭੈਣਾਂ]] q7h7iichforxiwwdhpfdhbybxq8dvld 0 74546 838055 837799 2026-04-30T13:43:07Z Syedsadi387681 34135 /* ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ */ 838055 wikitext text/x-wiki {{Infobox writing system |name=ਗੁਰਮੁਖੀ |languages= *[[ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਪੰਜਾਬੀ]] *[[ਪੰਜਾਬੀ ਲਹਿਜੇ]] *[[ਸੰਤ ਭਾਸ਼ਾ]] *[[ਸਿੰਧੀ ਭਾਸ਼ਾ | ਸਿੰਧੂ]]{{sfn|Bāhrī|2011|p=181}} | sample = File:Gurmukhī Varnamala.png | caption = ਗੁਰਮੁਖੀ ਵਰਣਮਾਲਾ | time = 16ਵੀਂ ਸਦੀ - ਵਰਤਮਾਨ |type = [[ਆਬੂਗੀਦਾ]] |fam1 = [[ਮਿਸਰੀ ਚਿੱਤਰ ਅੱਖਰ|ਮਿਸਰੀ ਖ਼ਤ ਤਸਵੀਰ]] |fam2 = ਕਨਾਨੀ |fam3 = [[ਫੋਨੀਸ਼ੀਆਈ ਲਿਪੀ|ਫੋਨੀਸ਼ੀਆਈ]] |fam4 = [[ਆਰਾਮੀ ਲਿਪੀ|ਆਰਾਮੀ]] |fam5 = [[ਬ੍ਰਾਹਮੀ ਲਿਪੀ|ਬ੍ਰਾਹਮੀ]] |fam6 = ਗੁਪਤਾ |fam7 = [[ਸ਼ਾਰਦਾ ਲਿਪੀ|ਸ਼ਾਰਦਾ]] |fam8 = [[ਲੰਡਾ ਲਿੱਪੀਆਂ|ਲੰਡਾ]] |sisters = ਖੁਦਾਬਦੀ, ਖੋਜਕੀ, [[ਮਹਾਜਨੀ]], [[ਮੁਲਤਾਨੀ ਲਿਪੀ|ਮੁਲਤਾਨੀ]] | unicode = [https://www.unicode.org/charts/PDF/U0A00.pdf U+0A00–U+0A7F] | iso15924 = Guru }} '''ਗੁਰਮੁਖੀ''' ([[ਸ਼ਾਹਮੁਖੀ ਵਰਣਮਾਲਾ|ਸ਼ਾਹਮੁਖੀ]]<small>: {{lang|pa|{{nastaliq|گُرمُکھی}}|rtl=yes}}</small>) ਇੱਕ [[ਆਬੂਗੀਦਾ]] ਹੈ ਜੋ [[ਲੰਡਾ ਲਿੱਪੀਆਂ|ਲੰਡਾ ਲਿਪੀਆਂ]] ਤੋਂ ਵਿਕਸਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਦੂਜੇ [[ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ]], [[ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ]] (1504–1552) ਦੁਆਰਾ ਮਿਆਰੀਕਰਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।{{sfn|Masica|1993|p=143}}{{sfn|Bāhrī|2011|p=181}} ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ [[ਸਿੱਖ]] ਲਿਪੀ ਵਜੋਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ,<ref>{{cite book|last1=Mandair|first1=Arvind-Pal S.|last2=Shackle|first2=Christopher|last3=Singh|first3=Gurharpal|title=Sikh Religion, Culture and Ethnicity|date=December 16, 2013|publisher=Routledge|isbn=978-1-136-84634-2|page=13, Quote: "creation of a pothi in distinct [[Sikhs|Sikh]] script (Gurmukhi) seem to relate to the immediate religio–political context ..."|url=https://books.google.com/books?id=79ZcAgAAQBAJ&pg=PA13|access-date=23 November 2016|archive-date=20 March 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170320052147/https://books.google.com/books?id=79ZcAgAAQBAJ&pg=PA13|url-status=live}}</ref><ref>{{cite book|last1=Mann|first1=Gurinder Singh|last2=Numrich|first2=Paul|last3=Williams|first3=Raymond|title=Buddhists, Hindus, and Sikhs in America|year=2007|publisher=Oxford University Press|location=New York|isbn=978-0-19-804424-6|page=100, Quote: "He modified the existing writing systems of his time to create Gurmukhi, the script of the Sikhs; then ..."|url=https://books.google.com/books?id=8R-Kl2C1C7QC&pg=PA144|access-date=23 November 2016|archive-date=20 March 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170320052638/https://books.google.com/books?id=8R-Kl2C1C7QC&pg=PA144|url-status=live}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Shani|first1=Giorgio|title=The Territorialization of Identity: Sikh Nationalism in the Diaspora|journal=Studies in Ethnicity and Nationalism|volume=2|date=March 2002|page=11|doi=10.1111/j.1754-9469.2002.tb00014.x|quote=...the Guru Granth Sahib, written in a script particular to the Sikhs (Gurmukhi)...}}</ref><ref name="Bright1996"/>{{sfn|Jain|Cardona|2007|p=53}} ਗੁਰਮੁਖੀ ਨੂੰ [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ]] ਵਿੱਚ [[ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ]] ਦੀ ਅਧਿਕਾਰਤ ਲਿਪੀ ਵਜੋਂ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name="Bright1996">{{cite book |author= Harjeet Singh Gill |chapter=The Gurmukhi Script |editor1=Peter T. Daniels |editor2=William Bright |title=The World's Writing Systems |chapter-url=https://books.google.com/books?id=ospMAgAAQBAJ&pg=PA395 |year=1996 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-507993-7 |pages=395–399 }}</ref>{{sfn|Jain|Cardona|2007|p=53}} [[ਸਿੱਖ ਧਰਮ]] ਦਾ ਮੁੱਖ ਗ੍ਰੰਥ, [[ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ]], ਗੁਰਮੁਖੀ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਉਪਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਅਤੇ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਜੋ ਅਕਸਰ [[ਸੰਤ ਭਾਸ਼ਾ]] ਦੇ ਆਮ ਸਿਰਲੇਖ ਹੇਠ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਫਾਰਸੀ ਅਤੇ ਇੰਡੋ-ਆਰੀਅਨ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪੜਾਵਾਂ ਵਰਗੀਆਂ ਹੋਰ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ।<ref>Harnik Deol, ''Religion and Nationalism in India''. Routledge, 2000. {{ISBN|0-415-20108-X}}, 9780415201087. Page 22. "(...) the compositions in the Sikh holy book, Adi Granth, are a melange of various dialects, often coalesced under the generic title of ''Sant Bhasha''."</ref> ਆਧੁਨਿਕ ਗੁਰਮੁਖੀ ਵਿੱਚ ਪੈਂਤੀ ਮੂਲ ਅੱਖਰ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਇਸਦਾ ਆਮ ਵਿਕਲਪਿਕ ਸ਼ਬਦ ''ਪੈਂਤੀ'' ਹੈ।<ref name="Bright1996"/> ਨਾਲ ਹੀ ਛੇ ਵਾਧੂ [[ਵਿਅੰਜਨ]],<ref name="Bright1996"/><ref name="patiala">{{cite web |title=Let's Learn Punjabi: Research Centre for Punjabi Language Technology, Punjabi University, Patiala |url=http://www.learnpunjabi.org/intro1.html |website=learnpunjabi.org |publisher=Punjabi University, Patiala |access-date=12 October 2019 |archive-date=30 August 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180830124459/http://www.learnpunjabi.org/intro1.html |url-status=live }}</ref><ref name= steganography>{{cite book | url= https://www.researchgate.net/publication/324329653| title= A New Approach to Punjabi Text Steganography using Naveen Toli | first1=Arun | last1=Kumar | first2=Amandeep | last2=Kaur | publisher=Department of Computer Science & Technology, Central University of Punjab, Bathinda, India | isbn=978-8-193-38970-6 |date=2018}}</ref> ਨੌਂ [[ਸਵਰ]] ਸੰਕੇਤਕ, ਨਾਸਕੀ ਧੁਨੀਆਂ ਲਈ ਦੋ ਸੰਕੇਤਕ, ਇੱਕ ਸੰਕੇਤਕ ਜੋ ਵਿਅੰਜਨਾਂ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਸਬਸਕ੍ਰਿਪਟ ਅੱਖਰਾਂ ਨੂੰ ਜੋੜਦਾ ਹੈ। ==ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਤਰੱਕੀ== ਮੌਜਦਾ ਫ਼ਾਜ਼ਲਾਂ ਵਿੱਚ, ਆਮ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮੀ ਲਿਪੀ ਰਾਹੀਂ,<ref>{{cite book|author1=Danesh Jain|author2=George Cardona| title=The Indo-Aryan Languages |url=https://books.google.com/books?id=OtCPAgAAQBAJ| year=2007| publisher=Routledge|isbn=978-1-135-79711-9|pages=94–99, 72–73}}</ref> [[ਮਿਸਰੀ ਚਿੱਤਰ ਅੱਖਰ|ਮਿਸਰੀ ਖ਼ਤ ਤਸਵੀਰ]] ਨੂੰ ਗੁਰਮੁਖੀ ਦਾ ਮੂਲ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ<ref>{{cite book|author1=Danesh Jain|author2=George Cardona| title=The Indo-Aryan Languages |url=https://books.google.com/books?id=OtCPAgAAQBAJ| year=2007| publisher=Routledge|isbn=978-1-135-79711-9|page=88}}</ref> ਜਿਸਦੀ ਤਰੱਕੀ ਸ਼ਾਰਦਾ ਲਿਪੀ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਵਾਰਸ ਲੰਡਾ ਲਿਪੀ ਤੋਂ ਹੋਈ।<ref name=cardonajain83>{{cite book|author1=Danesh Jain|author2=George Cardona| title=The Indo-Aryan Languages |url=https://books.google.com/books?id=OtCPAgAAQBAJ| year=2007| publisher=Routledge|isbn=978-1-135-79711-9|pages=83}}</ref> ਕਾਬਲੇ ਜ਼ਿਕਰ ਨੁਹਾਰ: * ਇਹ ਇੱਕ [[ਅਬੂਗੀਦਾ]] ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਹਰੇਕ ਹਰਫ਼ ਨੂੰ ਵਿਰਾਸਤੀ ਹੀ ਲਗਾ ਮਾਤਰ ਲੱਗਦੀ ਹੈ, ਜਿਸਦੇ ਹਰਫ਼ ਉੱਤੇ, ਥੱਲੇ, ਮੋਹਰੇ ਜਾਂ ਪਿੱਛੇ ਲੱਗਣ ਨਾਲ਼ ਅੱਖਰ ਦੇ ਅਵਾਜ਼ ਅਤੇ ਨਹੁਰ ਵਿੱਚ ਫ਼ਰਕ ਆਹ ਜਾਂਦਾ। * ਪੰਜਾਬੀ ਟੋਨਲ ਭਾਸ਼ਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਟੋਨ ਹਨ. ਇਹ ਲਿਖਤੀ ਵਿੱਚ ਹਰਫ਼ (ਘ, ਧ, ਭ, ਹੋਰ) ਨਾਲ਼ ਇਜ਼ਹਾਰ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। <ref name=cardonajain84>{{cite book|author1=Danesh Jain|author2=George Cardona| title=The Indo-Aryan Languages |url=https://books.google.com/books?id=OtCPAgAAQBAJ| year=2007| publisher=Routledge|isbn=978-1-135-79711-9|pages=84}}</ref> {| class=wikitable style="text-align: center;" |+ ਕਬਲ ਲਿਖਤ ਤਰੀਕਿਆਂ ਤੋ ਗੁਰਮੁਖੀ ਦੇ ਸਬੱਬੀ ਨਵੇਕਲ। |- !rowspan="2"| ਗੁਰਮੁਖੀ !rowspan="2"| ਖ਼ਤ ਤਸਵੀਰ !rowspan="2"| ਕਨਾਨੀ !rowspan="2"| ਫੋਨੀਸ਼ੀਆਈ !rowspan="2"| ਆਰਾਮੀ ! colspan="3"| ਆਬੂਗੀਦਾ ! colspan="1"| ਐਲਫਾਬੈਟ |- ! {{smaller|ਬ੍ਰਹਮੀ}} ! {{smaller|ਗੁਪਤਾ}} ! {{smaller|ਸ਼ਾਰਦਾ}} ! {{smaller|ਯੂਨਾਨੀ}} |- | align="center" | ਅ | align="center" | <hiero>F1</hiero> | align="center" | [[Image:Proto-semiticA-01.svg|20px|Aleph]] | align="center" | [[Image:phoenician aleph.svg|20px|Aleph]] | align="center" | [[Image:Aleph.svg|20px]] | align="center" | [[Image:Brahmi a.svg|20px]] | align="center" | [[Image:Gupta allahabad a.svg|20px]] | align="center" | [[Image:Sharada a.svg|20px]] | align="center" | Α |- | align="center" | ਬ | align="center" | <hiero>O1</hiero> | align="center" | [[Image:Proto-semiticB-01.svg|20px|Bet]] | align="center" | [[Image:phoenician beth.svg|20px|Beth]] | align="center" | [[Image:Beth.svg|20px]] | align="center" | [[Image:Brahmi b.svg|20px]] | align="center" | [[Image:Gupta allahabad b.svg|20px]] | align="center" | [[Image:Sharada b.svg|20px]] | align="center" | Β |- | align="center" | ਗ | align="center" | <hiero>T14</hiero> | align="center" | [[Image:Proto-semiticG-01.svg|20px|Gimel]] | align="center" | [[Image:phoenician gimel.svg|20px|Gimel]] | align="center" | [[Image:Gimel.svg|20px]] | align="center" | [[Image:Brahmi g.svg|20px]] | align="center" | [[Image:Gupta allahabad g.svg|20px]] | align="center" | [[Image:Sharada g.svg|20px]] | align="center" | Γ |- | align="center" | ਧ | rowspan="2" align="center" | <hiero>K1</hiero><hiero>K2</hiero> | rowspan="2" align="center" | [[Image:Proto-semiticD-02.svg|20px|Dalet]] | rowspan="2" align="center" | [[Image:Phoenician daleth.svg|20px|Dalet]] | rowspan="2" align="center" | [[Image:Daleth.svg|20px]] | align="center" | [[Image:Brahmi dh.svg|20px]] | align="center" | [[Image:Gupta allahabad dh.svg|20px]] | align="center" | [[Image:Sharada dh.svg|20px]] | rowspan="2" align="center" | Δ |- | align="center" | ਢ | align="center" | [[Image:Brahmi ddh.svg|20px]] | align="center" | [[Image:Gupta allahabad ddh.svg|20px]] | align="center" | [[Image:Sharada ddh.svg|20px]] |- | align="center" | ੲ | align="center" | <hiero>A28</hiero> | align="center" | [[Image:Proto-semiticE-01.svg|20px|Heh]] | align="center" | [[Image:phoenician he.svg|20px|He]] | align="center" | [[File:He0.svg|20px]] | | align="center" | [[Image:Gupta allahabad e.svg|20px]] | align="center" | [[Image:Sharada e.svg|20px]] | align="center" | Ε |- | align="center" | ਵ | align="center" | <hiero>G43</hiero> | align="center" | [[Image:Proto-semiticW-01.svg|20px|Waw]] | align="center" | [[Image:Phoenician waw.svg|20px|Waw]] | align="center" | [[Image:Waw.svg|20px]] | align="center" | [[Image:Brahmi v.svg|20px]] | align="center" | [[Image:Gupta allahabad v.svg|20px]] | align="center" | [[Image:Sharada v.svg|20px]] | align="center" | Ϝ |- | align="center" | ਦ | rowspan="2" align="center" | <hiero>Z4</hiero> | rowspan="2" align="center" | [[Image:Proto-semiticZ-01.svg|20px|Zayin]] | rowspan="2" align="center" | [[Image:Phoenician zayin.svg|20px|Zayin]] | rowspan="2"align="center" | [[Image:Zayin.svg|20px]] | align="center" | [[Image:Brahmi d.svg|20px]] | align="center" | [[Image:Gupta allahabad d.svg|20px]] | align="center" | [[Image:Sharada d.svg|20px]] | rowspan="2" align="center" | Ζ |- | align="center" | ਡ | align="center" | [[Image:Brahmi dd.svg|20px]] | align="center" | [[Image:Gupta allahabad dd.svg|20px]] | align="center" | [[Image:Sharada dd.svg|20px]] |- | align="center" | ਹ | align="center" | <hiero>O6</hiero> <hiero>N24</hiero> <hiero>V28</hiero> | align="center" | [[Image:Proto-semiticH-01.svg|20px|Ḥet]] | align="center" | [[Image:Phoenician heth.svg|20px|Ḥet]] | align="center" | [[Image:Heth.svg|20px]] | align="center" | [[Image:Brahmi h.svg|20px]] | align="center" | [[Image:Gupta allahabad h.svg|20px]] | align="center" | [[Image:Sharada h.svg|20px]] | align="center" | Η |- | align="center" | ਥ | rowspan="2" align="center" | <hiero>F35</hiero> | rowspan="2" align="center" | [[Image:Proto-semiticTet-01.svg|20px|Ṭet]] | rowspan="2" align="center" | [[Image:Phoenician teth.svg|20px|Ṭet]] | rowspan="2" align="center" | [[Image:Teth.svg|20px]] | align="center" | [[Image:Brahmi th.svg|20px]] | align="center" | [[Image:Gupta allahabad th.svg|20px]] | align="center" | [[Image:Sharada th.svg|20px]] | rowspan="2" align="center" | Θ |- | align="center" | ਠ | align="center" | [[Image:Brahmi tth.svg|20px]] | align="center" | [[Image:Gupta allahabad tth.svg|20px]] | align="center" | [[Image:Sharada tth.svg|20px]] |- | align="center" | ਯ | align="center" | <hiero>D36</hiero> | align="center" | [[File:Proto-semiticI-02.svg|20px|Yad]] [[File:Proto-semiticI-01.svg|20px|Yad]] | align="center" | [[Image:Phoenician yodh.svg|20px|Yad]] | align="center" | [[Image:Yod.svg|20px]] | align="center" | [[Image:Brahmi y.svg|20px]] | align="center" | [[Image:Gupta allahabad y.svg|20px]] | align="center" | [[Image:Sharada y.svg|20px]] | align="center" | Ι |- | align="center" | ਕ | rowspan="2" align="center" | <hiero>D46</hiero> | rowspan="2" align="center" | [[Image:Proto-semiticK-01.svg|20px|Khof]] | rowspan="2" align="center" | [[Image:phoenician kaph.svg|20px|Kaph]] | rowspan="2" align="center" | [[Image:kaph.svg|20px]] | align="center" | [[Image:Brahmi k.svg|20px]] | align="center" | [[Image:Gupta allahabad k.svg|20px]] | align="center" | [[Image:Sharada k.svg|20px]] | rowspan="2" align="center" | Κ |- | align="center" | ਚ | align="center" | [[Image:Brahmi c.svg|20px]] | align="center" | [[Image:Gupta allahabad c.svg|20px]] | align="center" | [[Image:Sharada c.svg|20px]] |- | align="center" | ਲ | align="center" | <hiero>U20</hiero> | align="center" | [[Image:Proto-semiticL-01.svg|20px|Lamed]] | align="center" | [[Image:Phoenician lamedh.svg|20px|Lamed]] | align="center" | [[Image:Lamed.svg|20px]] | align="center" | [[Image:Brahmi l.svg|20px]] | align="center" | [[Image:Gupta allahabad l.svg|20px]] | align="center" | [[Image:Sharada l.svg|20px]] | align="center" | Λ |- | align="center" | ਮ | align="center" | <hiero>N35</hiero> | align="center" | [[Image:Proto-semiticM-01.svg|20px|Mem]] | align="center" | [[Image:phoenician mem.svg|20px|Mem]] | align="center" | [[Image:mem.svg|20px]] | align="center" | [[Image:Brahmi m.svg|20px]] | align="center" | [[Image:Gupta allahabad m.svg|20px]] | align="center" | [[Image:Sharada m.svg|20px]] | align="center" | Μ |- | align="center" | ਨ | rowspan="2" align="center" | <hiero>I10</hiero> | rowspan="2" align="center" | [[Image:Proto-semiticN-01.svg|20px|Nun]] | rowspan="2" align="center" | [[Image:phoenician nun.svg|20px|Nun]] | rowspan="2" align="center" | [[Image:nun.svg|20px]] | align="center" | [[Image:Brahmi n.svg|20px]] | align="center" | [[Image:Gupta allahabad n.svg|20px]] | align="center" | [[Image:Sharada n.svg|20px]] | rowspan="2" align="center" | Ν |- | align="center" | ਣ | align="center" | [[Image:Brahmi nn.svg|20px]] | align="center" | [[Image:Gupta allahabad nn.svg|20px]] | align="center" | [[Image:Sharada m.svg|20px]] |- | align="center" | ਸ਼ | align="center" | <hiero>R11</hiero> | align="center" | [[Image:Proto-Canaanite letter samek.svg|10px|Samekh]] [[Image:Proto-semiticX-01.svg|20px|Samekh]] | align="center" | [[Image:Phoenician samekh.svg|20px|Samekh]] | align="center" | [[Image:Samekh.svg|20px]] | align="center" | [[Image:Brahmi sh.svg|20px]] | align="center" | [[Image:Gupta allahabad sh.svg|20px]] | align="center" | [[Image:Sharada sh.svg|20px]] | align="center" | Ξ |- | align="center" | ੳ | align="center" | <hiero>D4</hiero> <hiero>V28</hiero> | align="center" | [[Image:Proto-semiticO-01.svg|20px|Ayin]] | align="center" |[[Image:phoenician ayin.svg|20px|Ayin]] | align="center" | [[Image:ayin.svg|20px]] | | align="center" | [[Image:Gupta allahabad o.svg|20px]] | align="center" | [[Image:Sharada o.svg|20px]] | align="center" | Ο |- | align="center" | ਪ | rowspan="2" align="center" | <hiero>D21</hiero> | rowspan="2" align="center" | [[Image:Proto-semiticP-01.svg|20px|Pe (letter)]] | rowspan="2" align="center" |[[Image:phoenician pe.svg|20px|Pe (letter)]] | rowspan="2" align="center" | [[Image:Pe0.svg|20px]] | align="center" | [[Image:Brahmi p.svg|20px]] | align="center" | [[Image:Gupta allahabad p.svg|20px]] | align="center" | [[Image:Sharada p.svg|20px]] | rowspan="2" align="center" | Π |- | align="center" | ਫ | align="center" | [[Image:Brahmi ph.svg|20px]] | align="center" | [[Image:Gupta allahabad ph.svg|20px]] | align="center" | [[Image:Sharada ph.svg|20px]] |- | align="center" | ਸ | align="center" | <hiero>M22</hiero> | align="center" | [[Image:Proto-Canaanite letter sad.svg|20px|Tsade]] [[Image:SemiticTsade-001.png|7px|Tsade]] [[Image:SemiticTsade-002.png|20px|Tsade]] | align="center" |[[Image:phoenician sade.svg|20px|Tsade]] | align="center" | [[Image:Sade 1.svg|20px]] [[Image:Sade 2.svg|20px]] | align="center" | [[Image:Brahmi s.svg|20px]] | align="center" | [[Image:Gupta allahabad s.svg|20px]] | align="center" | [[Image:Sharada s.svg|20px]] | align="center" | Ϻ |- | align="center" | ਖ | rowspan="2" align="center" | <hiero>O34</hiero> | rowspan="2" align="center" | [[Image:Proto-semiticQ-01.svg|20px|Qoph]] | rowspan="2" align="center" | [[Image:phoenician qoph.svg|20px|Qoph]] | rowspan="2" align="center" | [[Image:Qoph.svg|20px]] | align="center" | [[Image:Brahmi kh.svg|20px]] | align="center" | [[Image:Gupta allahabad kh.svg|20px]] | align="center" | [[Image:Sharada kh.svg|20px]] | rowspan="2" align="center" | Ϙ |- | align="center" | ਛ | align="center" | [[Image:Brahmi ch.svg|20px]] | align="center" | [[Image:Gupta allahabad ch.svg|20px]] | align="center" | [[Image:Sharada ch.svg|20px]] |- | align="center" | ਰ | align="center" | <hiero>D1</hiero><hiero>D19</hiero> | align="center" | [[Image:Proto-semiticR-01.svg|20px|Resh]] | align="center" | [[Image:phoenician res.svg|20px|Res]] | align="center" | [[Image:resh.svg|20px]] | align="center" | [[Image:Brahmi r.svg|20px]] | align="center" | [[Image:Gupta allahabad r.svg|20px]] | align="center" | [[Image:Sharada r.svg|20px]] | align="center" | Ρ |- | rowspan="2" align="center" | ਖ | align="center" |<hiero>N6</hiero> | align="center" | [[Image:Proto-Canaanite letter sims.svg|20px|Shin]] | rowspan="2" align="center" |[[Image:Phoenician sin.svg|20px|Shin]] | rowspan="2" align="center" |[[Image:Shin.svg|20px]] | rowspan="2" align="center" | [[Image:Brahmi ss.svg|20px]] | rowspan="2" align="center" | [[Image:Gupta allahabad ss.svg|20px]] | rowspan="2" align="center" | [[Image:Sharada ss.svg|20px]] | rowspan="2" align="center" | Σ |- | align="center" | <hiero>M39</hiero><hiero>M40</hiero><hiero>M41</hiero> | align="center" | [[Image:Proto-semiticS-01.svg|20px|Shin]] |- | align="center" | ਤ | rowspan="2" align="center" | <hiero>Z9</hiero> | rowspan="2" align="center" | [[Image:Proto-semiticT-01.svg|20px|Tof]] | rowspan="2" align="center" | [[Image:phoenician taw.svg|20px|Taw]] | rowspan="2" align="center" |[[Image:taw.svg|20px]] | align="center" | [[Image:Brahmi t.svg|20px]] | align="center" | [[Image:Gupta allahabad t.svg|20px]] | align="center" | [[Image:Sharada t.svg|20px]] | rowspan="2" align="center" | Τ |- | align="center" | ਟ | align="center" | [[Image:Brahmi tt.svg|20px]] | align="center" | [[Image:Gupta allahabad tt.svg|20px]] | align="center" | [[Image:Sharada tt.svg|20px]] |} ਇਸ ਤੋਂ ਤੁਰੰਤ ਬਾਅਦ, ਇਸਦਾ ਵਿਕਾਸ ਖ਼ਾਸ ਤੌਰ ਤੇ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਹੋਇਆ। ਹਰ ਇਕ ਅੱਖਰ ਨੂੰ ਸੁੰਦਰ ਗੋਲਾਈ ਦੇ ਕੇ ਅਤੇ ਹਰ ਇਕ ਅੱਖਰ ਦੇ ਉੱਪਰ ਛੋਟੀ ਲਾਈਨ ਲਾ ਕੇ ਸੁੰਦਰ ਸਜਾਵਟੀ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ। ਭਾਰਤੀ ਲਿਪੀ ਦੀ ਇਹ ਅਵਸਥਾ ‘ਕੁਟਿਲ’ ਵਜੋਂ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਭਾਵ ਮੁੜੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਕੁਟਿਕ ਵਜੋਂ ਸਿੱਧਮਾਤ੍ਰਿਕਾ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ ਜਿਸਦੀ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ ਤੇ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਕੁਝ ਵਿਦਵਾਨ ਸੋਚਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਲਿਪੀਆਂ ਨਾਲੋਂ ਨਾਲ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਸਨ। ਛੇਵੀਂ ਸਦੀ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਨੌਂਵੀਂ ਸਦੀ ਤਕ , ਸਿੱਧਮਾਤ੍ਰਿਕਾ ਦੀ ਕਸ਼ਮੀਰ ਤੋਂ ਵਾਰਾਣਸੀ ਤਕ ਬਹੁਤ ਵੱਡੇ ਪੈਮਾਨੇ ਤੇ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ਲੈਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਪ੍ਰਾਦੇਸ਼ਿਕ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਉੱਭਾਰ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਦੇਸ਼ਿਕ ਲਿਪੀਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਬਹੁਤ ਵਧ ਗਈ ਸੀ। ਅਰਧਨਾਗਰੀ (ਪੱਛਮ), ਸ਼ਾਰਦਾ (ਕਸ਼ਮੀਰ) ਅਤੇ ਨਾਗਰੀ (ਦਿੱਲੀ ਤੋਂ ਪਰੇ) ਵਰਤੋਂ ਵਿਚ ਆਈਆਂ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਨਾਗਰੀ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਮੁਖ ਸ਼ਾਖ਼ਾਵਾਂ ਦੋਵੇਂ ਸ਼ਾਰਦਾ ਅਤੇ ਦੇਵਨਾਗਰੀ ਨੇ ਪੰਜ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੀ ਧਰਤੀ ਤੇ ਆਪਣਾ ਬੋਲਬਾਲਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਸਦਾ ਸਬੂਤ ਗ਼ਜ਼ਨਵੀ ਅਤੇ ਗੌਰੀ ਦੇ ਸਿੱਕਿਆਂ ਤੋਂ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਜੋ ਲਾਹੌਰ ਅਤੇ ਦਿੱਲੀਵਿਖੇ ਬਣਾਏ ਗਏ ਸਨ। ਇਹ ਵੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਆਮ (ਗ਼ੈਰ-ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਅਤੇ ਗ਼ੈਰ- ਸਰਕਾਰੀ) ਵਿਅਕਤੀ ਆਪਣੇ ਵਿਹਾਰਿਕ ਅਤੇ ਵਪਾਰਿਕ ਲੋੜਾਂ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਲਈ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਲਿਪੀਆਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਇਹਨਾਂ ਵਿਚੋਂਲੰਡੇ ਅਤੇ ਟਾਕਰੇ ਦੇ ਅੱਖਰ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਸਨ। ਇਹਨਾਂ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀਆਂ ਦੇ ਕਾਰਨ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਪੀ ਦੇ ਦੇਵਨਾਗਰੀ (ਜੀ.ਐਚ.ਓਝਾ), ਅਰਧਨਾਗਰੀ (ਜੀ.ਬੀ.ਸਿੰਘ), ਸਿੱਧਮਾਤ੍ਰਿਕਾ (ਪ੍ਰੀਤਮ ਸਿੰਘ), ਸ਼ਾਰਦਾ (ਦਿਰਿੰਗਰ) ਅਤੇ ਆਮ ਕਰਕੇ ਬ੍ਰਹਮੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਕੁਝ ਇਸ ਲਿਪੀ ਨੂੰ ਲੰਡੇ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕੁਝ ਹੋਰ ਇਸਨੂੰ [[ਸ਼ਾਰਦਾ]] ਦੀ ਸ਼ਾਖ਼ਾ ਅਤੇ [[ਚੰਬਾ]] ਅਤੇ [[ਕਾਂਗੜਾ]] ਵਿਚ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਲਿਪੀ ਟਾਕਰੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਤੱਥ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਲਿਪੀ ਨੂੰ ਇਸ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਅਤੇ ਉੱਪਰ ਵਰਣਿਤ ਸਾਰੀਆਂ ਲਿਪੀਆਂ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਸੰਦਰਭ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਸਿਰਜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਖੇਤਰੀ ਅਤੇ ਸਮਕਾਲੀ ਤੁਲਨਾ ਤੋਂ ਗੁਰਮੁਖੀ ਦੇ ਅੱਖਰਾਂ ਦੀ ਬਣਤਰ ਸਪਸ਼ਟ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸੰਬੰਧਿਤ [[ਗੁਜਰਾਤੀ]], [[ਲੰਡੇ]], [[ਨਾਗਰੀ]], [[ਸ਼ਾਰਦਾ]] ਅਤੇ [[ਟਾਕਰੀ]] ਨਾਲ ਮਿਲਦੀ ਹੈ: ਉਹ ਜਾਂ ਤਾਂ ਬਿਲਕੁਲ ਇਸ ਵਰਗੇ ਹਨ ਜਾਂ ਪੂਰਨ ਰੂਪ ਵਿਚ ਇਕ ਸਮਾਨ ਹਨ। ਅੰਦਰੂਨੀ ਤੌਰ ਤੇ, ਗੁਰਮੁਖੀ ਦੇ ਅ,ਹ,ਚ,ਞ,ਡ, ਣ,ਨ,ਲ ਅੱਖਰਾਂ ਵਿਚ 1610 ਈ. ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸ਼ਬਦ-ਜੋੜ ਸੰਬੰਧੀ ਕੁਝ ਮਾਮੂਲੀ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ। ਉਨ੍ਹੀਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਅੱਧ ਵਿਚ ਅੱਗੇ ਅ, ਹ ਅਤੇ ਲ ਦੇ ਸਰੂਪਾਂਵਿਚ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਆਈਆਂ ਸਨ। ਖਰੜੇ ਜਿਹੜੇ 18ਵੀਂ ਸਦੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਅੱਖਰਾਂ ਦੇ ਸਰੂਪ ਵਿਚ ਇਹਨਾਂ ਨਾਲੋਂ ਮਾਮੂਲੀ ਭਿੰਨਤਾ ਹੈ, ਪਰੰਤੂ ਇਹਨਾਂ ਅੱਖਰਾਂ ਦਾ ਆਧੁਨਿਕ ਅਤੇ ਪੁਰਾਤਨ ਸਰੂਪ 17ਵੀਂ ਅਤੇ 18ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਉਹਨਾਂ ਹੀ ਲੇਖਕਾਂ ਦੇ ਸ਼ਬਦ-ਜੋੜਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ ਇਕ ਹੋਰ ਸੁਧਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ; ਪਹਿਲਾਂ ਇਕ ਰਲਗੱਡ ਇਕਾਈ ਦੇ ਰੂਪ ਮਿਲਣ ਵਾਲੀਆਂ ਵਾਕ ਦੀਆਂ ਕੋਸ਼ਗਤ ਇਕਾਈਆਂ ਦੀ ਅਲਿਹਦਗੀ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਕਾਫ਼ੀ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਉਚਾਰਨ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਤੋਂ ਉਧਾਰੇ ਲੈ ਲਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰਨ ਵਿਰਾਮ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਵਰਤਮਾਨ ਫ਼ੁਲ ਸਟਾਪ (।) ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਅਪਣਾ ਲਿਆ ਗਿਆ। ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਪੀ ਇਕ ਅਰਥ ਵਿਚ ਅਰਧ-ਅੱਖਰੀ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ‘ਅ’ ਕੁਝ ਸਥਾਨਾਂ ਤੇ ਵਿਅੰਜਨ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ‘ਅ’ ਅੱਖਰ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿਚ ਉਚਾਰਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ। ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਕਲ ਅਤੇ ਰਾਮ; ਕ ਕਲ ਵਿਚ ਕ+ਅ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਨਿਧਤਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਲ ਕੇਵਲ ਮੁਕਤਾ ਅੱਖਰ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਨਿਧਤਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਹੋਰ ਸਵਰ ਜੋ ਵਿਅੰਜਨ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਸਵਰ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਨਾਲ ਦਿਖਾਏ ਗਏ ਹਨ ਗੁਰਮੁਖੀ ਅੱਖਰਕ੍ਰਮ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਤਿੰਨ ਅੱਖਰ ਵੀ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਪਹਿਲੇ ਅਤੇ ਤੀਸਰੇ ਅੱਖਰ ਨੂੰ ਸੁਤੰਤਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਵਰਤਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਉਹਨਾਂ ਨਾਲ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਹੀ ਕੋਈ ਭੇਦ ਸੂਚਕ ਚਿੰਨ੍ਹ ਜੋੜ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੂਸਰੇ ਅੱਖਰ ਨੂੰ ਬਿਨਾਂ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵੀ ਵਰਤਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਜਿਹੀ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਇਹ ‘ਅ’ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਦੇ ਅਬਾਉਟ (about) ਦੇ ਸਮਾਨਾਰਥਕ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਭੇਦ ਸੂਚਕ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਕੁਲ ਸਵਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਦਸ ਬਣਾਈ ਗਈ ਹੈ ਅਰਥਾਤ , -, = ੌ, ੋ, ਅ, ਾ, ੈ, ੌ,,ਿ ੀ ਅਤੇ ੇ। ਇਹਨਾਂ ਸਵਰ ਯੁਕਤ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ‘ਿ’ ਵਿਅੰਜਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਆਉਂਦੀ ਹੈ (ਭਾਵੇਂ ਇਸਨੂੰ ਉਚਾਰਿਆ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ), - ਅਤੇ = ਹੇਠਾਂ ਲਿਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ: ਾ ਅਤੇ ੀ ਵਿਅੰਜਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ: ਅਤੇ ੇ, ੈ, ੋ, ੌ ਨੂੰ ਵਿਅੰਜਨ ਦੇ ਉੱਪਰ ਲਿਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਨੁਨਾਸਿਕੀਕਰਨ ਚਿੰਨ੍ਹ ਵੀ ਵਿਅੰਜਨ ਦੇ ਉੱਤੇ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਭਾਵੇਂ ਅਸਲ ਵਿਚ ਸਵਰ ਨੂੰ ਅਨੁਨਾਸਿਕ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਸਾਰੇ ਸਵਰ-ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਚ ‘ਲਗਾਂ ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ‘ਾ’ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਤਨ ਹੈ ਭਾਵੇਂ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿਚ ਇਸ ਲਈ ਬਿੰਦੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਸਵਰ-ਚਿੰਨ੍ਹ ‘ੀ’ ਅਤੇ ‘=’ ਅਸ਼ੋਕ ਦੇ ਰਾਜ-ਸੰਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਦੇ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖਾਂ ਵਿਚ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਸਾਰੇ ਗੁਰਮੁਖੀ ਅੱਖਰਾਂ ਦੀ ਇਕ ਸਮਾਨ ਉਚਾਈ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਦੋ ਸਮਾਨਾਂਤਰ ਲੇਟਵੀਆਂ ਰੇਖਾਵਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਲਿਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਕੇਵਲ ੳ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ (ਜਿਹੜਾ ਅੱਖਰਕ੍ਰਮ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਅੱਖਰ ਹੈ), ਜਿਸਦੀ ਉੱਪਰਲੀ ਮੁੜੀ ਹੋਈ ਰੇਖਾ ਉੱਪਰਲੀ ਲਾਈਨ ਤੋਂ ਉੱਤੇ ਚੱਲੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਖੱਬੇ ਤੋਂ ਸੱਜੇ ਵੱਲ ਵੀ ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਤਕਰੀਬਨ ਇਕਸਮਾਨ ਉਚਾਈ ਹੈ, ਕੇਵਲ ਅ ਅਤੇ ਘ ਸ਼ਾਇਦ ਬਾਕੀਆਂ ਨਾਲੋਂ ਥੋੜ੍ਹੇ ਜਿਹੇ ਲੰਮੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਵੀ, ਸਵਰ-ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅੱਖਰਾਂ ਦੇ ਉੱਪਰ ਅਤੇ ਥੱਲੇ ਵਰਤੋਂ ਸਾਰੀਆਂ ਭਾਰਤੀ ਲਿਪੀਆਂ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਹੈ ਜੋ ਛਪਾਈ ਅਤੇ ਟਾਈਪ ਵਿਚ ਕੁਝ ਔਕੜਾਂ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਅੱਖਰ ਦੇ ਆਕਾਰ ਵਿਚ ਉਸ ਸਮੇਂ ਕੋਈ ਵੀ ਤਬਦੀਲੀ ਨਹੀਂ ਵਾਪਰਦੀ ਜਦੋਂ ਉਸ ਨਾਲ ਕੋਈ ਸਵਰ-ਚਿੰਨ੍ਹ ਜਾਂ ਭੇਦ ਸੂਚਕ ਚਿੰਨ੍ਹ ਲਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੋ ਅੱਖਰਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਨਿਧਤਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਕੇਵਲ ੳ ਹੀ ਇਕ ਅਪਵਾਦ ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਇਕ ਵਾਧੂ ਮੋੜ ਜੁੜਿਆ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਇਹ ਦੋ ਅੱਖਰਾਂ ਦੀ ਧੁਨੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਕੇਵਲ ਇਕੋ ਲੇਖਾਚਿੱਤਰੀ ਰੂਪ ਦਾ ਉਦਾਹਰਨ ਹੈ ਜੋ ਬਹੁਪਰਤੀ ਧੁਨੀਆਂ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਨਿਧਤਾ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਦਰਅਸਲ ਇਸ ਆਕਾਰ ਦੀ ਧਾਰਮਿਕ ਪਿੱਠਭੂਮੀ ਹੈ; ਸਧਾਰਨ ਤੌਰ ਤੇ ਗੁਰਮੁਖੀ ਦਾ ਕੋਈ ਵੀ ਅੱਖਰ ਇਕ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਧੁਨਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਨਿਧਤਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਦੋ ਆਕਾਰ ਹਨ। ਗੁਰਮੁਖੀ ਕ੍ਰਮ ਵਿਚ ਪਹਿਲਾ ਅੱਖਰ ‘ੳ’ ਗ਼ੈਰ- ਪਰੰਪਰਿਕ ਹੈ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਵਿਚ ੴ ਅਰਥਾਤ ਪਰਮਾਤਮਾ ਇੱੱਕ ਹੈ, ਵਜੋਂ ਆਉਣ ਕਾਰਨ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮਹੱਤਤਾ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਸਵਰਾਂ ਤੋਂ ਪਿੱਛੇ ‘ਸ’ ਅਤੇ ‘ਹ’ ਆਉਂਦੇ ਹਨ ਜਿਹੜੇ ਕਿ ਆਮ ਕਰਕੇ ਬਾਕੀ ਭਾਰਤੀ ਸਵਰ ਬੋਧ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿਚ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਹੋਰ ਵਿਅੰਜਨਾਤਮਕ ਚਿੰਨ੍ਹ ਆਪਣੀ ਪਰੰਪਰਿਕ ਤਰਤੀਬ ਵਿਚ ਹੀ ਹਨ। ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਵਿਅੰਜਨਾਂ ਨੂੰ ਦੋਹਰਾਉ ਯੁਕਤ ਸਮਰੱਥਾ ਵੀ ਹਾਸਲ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ‘ਕ’ ਨੂੰ ਕੱਕਾ , ‘ਵ’ ਨੂੰ ਵਾਵਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕੇਵਲ ‘ਟ ’ ਨੂੰ ਟੈਂਕਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅੱਖਰ-ਮਾਲਾ ੜ (ੜਾੜਾ) ਨਾਲ ਖ਼ਤਮ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਅੱਖਰਾਂ ਦੀ ਕੁੱਲ ਗਿਣਤੀ 35 ਹੈ (3 ਸਵਰ, 2 ਅਰਧ-ਸਵਰ ਅਤੇ 30 ਵਿਅੰਜਨ ਹਨ)। ਇਹ ਦੇਵਨਾਗਰੀ ਵਿਚ 52, ਸ਼ਾਰਦਾ ਅਤੇ ਟਾਕਰੀ ਵਿਚ 41 ਹਨ। ਕੁਝ ਵਿਅੰਜਨਾਂ ਦੇ ਹੇਠਲੇ ਪਾਸੇ ਮਾਂਗਵੀਆਂ ਅਵਾਜ਼ਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਨਿਧਤਾ ਕਰਨ ਲਈ ਬਿੰਦੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਕਿ: ਸ਼,ਖ਼,ਗ਼,ਜ਼,ਫ਼। ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਲਾਗੂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਹ ਮੂਲ ਅੱਖਰਕ੍ਰਮ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਜੋੜੇਦਾਰ ਵਿਅੰਜਨਾਂ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਉੱਪਰ ਅੱੱਧਕ ( ੱ ) ਪਾ ਕੇ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ਵਿਅੰਜਨ ਦੇ ਉੱਪਰ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਇਸਦੀ ਅਵਾਜ਼ ਵਿਚ ਇਕ ਵਾਧਾ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਵਿਚ ਸੰਯੁਕਤ ਵਿਅੰਜਨ ਦੀ ਕਮੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਕੇਵਲ ਹ,ਰ,ਵ ਨੂੰ ਦੂਸਰੇ ਅੱਖਰ ਵਜੋਂ ਸੰਯੁਕਤ ਵਿਅੰਜਨ ਨਾਲ ਜੋੜਕੇ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਪਹਿਲੇ ਅੱਖਰ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਪੈਰ ਵਿਚ ਬਿਨਾਂ ਉੱਪਰ ਲਕੀਰ ਖਿੱਚੇ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ‘ਰ’ ਨੂੰ ਵੀ ਸੰਯੁਕਤ ਦੇ ਦੂਜੇ ਅੱਖਰ ਵਜੋਂ ਪਹਿਲੇ ਅੱਖਰ ਦੇ ਪੈਰ ਵਿਚ ਤਿਰਛੇ ‘ਕੌਮੇ` ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸੰਯੁਕਤ ਵਿਅੰਜਨ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਅਤੇ ਵਾਧੇ ਵਜੋਂ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ ਹਨ, ਪਰੰਤੂ ਹੁਣ ਇਹ ਪੰਜਾਬੀ ਉਚਾਰ ਦਾ ਅੰਗ ਬਣ ਗਏ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਇੱਥੇ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਅਪਨਾਉਣ ਦੀ ਅਨੁਕੂਲ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਜਾਂ ਘੜਨ ਦੀ ਬਹੁਤ ਲੋੜ ਹੈ। ਕੁਝ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਯਤਨ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ ਪਰੰਤੂ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਸਵੀਕ੍ਰਿਤੀ ਅਜੇ ਵੀ ਸੀਮਿਤ ਹੈ। ਗੁਰਮੁਖੀ ਨੇ [[ਸਿੱਖ ਧਰਮ]] ਅਤੇ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਕਰਤੱਵ ਨਿਭਾਇਆ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸਿੱਖ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਲਈ ਵਰਤੋਂ ਵਿਚ ਲਿਆਂਦਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਹ ਲਿਪੀ [[ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ]] ਅਧੀਨ ਦੂਰ-ਦੂਰ ਤਕ ਫੈਲੀ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸਿੱਖ ਸਰਦਾਰਾਂ ਅਧੀਨ ਪ੍ਰਬੰਧਕੀ ਉਦੇਸ਼ਾਂ ਲਈ ਫੈਲੀ। ਇਸ ਸਭ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਨਿੱਗਰ ਰੂਪ ਦੇਣ ਅਤੇ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਬਣਾਉਣ ਵਿਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਿੱਸਾ ਪਾਇਆ ਹੈ। ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਇਹ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਮੁੱਖ ਮਾਧਿਅਮ ਰਹੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਲੱਗਦੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿਚ ਜਿੱਥੇ ਮੁੱਢਲੇ ਸਕੂਲ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸਨ ਉੱਥੇ ਵੀ ਇਸਨੂੰ ਅਪਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਅੱਜ-ਕੱਲ੍ਹ ਇਸ ਨੂੰ ਸੱਭਿਆਚਾਰ , ਕਲਾ, ਅਕਾਦਮਿਕ ਅਤੇ ਪ੍ਰਬੰਧਕੀ ਸਾਰੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿਚ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਰਾਜ ਲਿਪੀ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ ਇਸਦਾ ਸਧਾਰਨ ਅਤੇ ਸਥਾਈ ਗੁਣ ਪੂਰਨ ਤੌਰ ਤੇ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋ ਚੁੱਕਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਵਰਨਮਾਲਾ ਹੁਣ ਆਪਣੀ ਮਾਤ੍ਰਭੂਮੀ ਦੀਆਂ ਹੱਦਾਂ ਪਾਰ ਕਰ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਖਿੱਤਿਆਂ ਵਿਚ ਵੱਸ ਗਏ ਹਨ ਅਤੇ ਗੁਰਮੁਖੀ ਉਹਨਾਂ ਨਾਲ ਹਰ ਪਾਸੇ ਚੱਲੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਲਿਪੀ ਦਾ ਆਪਣੀ ਮਾਤ੍ਰਭੂਮੀ ਦੇ ਅੰਦਰ ਅਤੇ ਬਾਹਰ ਸੱਚ-ਮੁਚ ਹੀ ਉੱਜਵਲ ਭਵਿੱਖ ਹੈ। ਹਾਲੇ ਤਕ, ਪੰਜਾਬੀ ਲਈ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਫ਼ਾਰਸੀ ਲਿਪੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ ਅਤੇ ਅਰੰਭ ਵਿਚ ਇਸ ਲਿਪੀ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰਾ ਲਿਖਿਤ ਸਾਹਿਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ, ਪਰੰਤੂ ਹੁਣ ਇਹ ਬਹੁਤਾ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ। ਫਿਰ ਵੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਪੰਜਾਬੀ, ਅਜੇ ਵੀ ਪੋਸਟ-ਗ੍ਰੈਜੂਏਟ ਪੱਧਰ ਤਕ ਫ਼ਾਰਸੀ ਲਿਪੀ ਵਿਚ ਹੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ==ਚਿੰਨ੍ਹ== ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿੱਪੀ ਦੇ ਇੱਕਤਾਲ਼ੀ ਅੱਖਰ ਹਨ। ਪਹਿਲੇ ਤਿੰਨ ਅਨੋਖੇ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਲਗਾ ਮਾਤਰਾ ਦੇ ਅਕਾਰ ਦੀ ਨੀਂਹ ਬਣਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹ ਹਰਫ਼ ਬਾਕੀ ਅੱਖਰਾਂ ਵਰਗੇ ਨਹੀਂ, ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਹਰਫ਼ ਐੜੇ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਕਦੇ ਇੱਕਲੇ ਨਹੀਂ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ। ===ਪਰੰਪਰਿਕ ਅੱਖਰ=== {|- class="wikitable" style="text-align:center;" |- bgcolor="#DCDCDC" align="center" ! colspan="2" | ਟੋਲੀਆਂ ਦੇ ਨਾਂ<br/>(ਉੱਚਾਰਣ ਢੰਗ) ↓ ! colspan="2" | ਨਾਂ !! ਧੁਨੀ <br>(IPA) ! colspan="2" | ਨਾਂ !! ਧੁਨੀ <br>(IPA) ! colspan="2" | ਨਾਂ !! ਧੁਨੀ <br>(IPA) ! colspan="2" | ਨਾਂ !! ਧੁਨੀ <br>(IPA) ! colspan="2" | ਨਾਂ !! ਧੁਨੀ <br>(IPA) |- align="center" | bgcolor="#AFEEEE" colspan="1" | '''ਮਾਤਰਾ ਵਾਹਕ'''<br>(ਲਗਾਂ ਦੇ ਅੱਖਰ) || bgcolor="#87 CE EB" colspan="1" | '''ਮੂਲ ਵਰਗ'''<br>(ਖਹਿਵੇਂ ਅੱਖਰ) | bgcolor="AFEEEE" style="font-size:24px" | [[ੳ]] || ਊੜਾ ||&nbsp;– | bgcolor="AFEEEE" style="font-size:24px" | ਅ || ਐੜਾ || ə | bgcolor="AFEEEE" style="font-size:24px" | ੲ || ਈੜੀ ||&nbsp;– | bgcolor="87CEEB" style="font-size:24px" | ਸ || ਸੱਸਾ || s | bgcolor="87CEEB" style="font-size:24px" | ਹ || ਹਾਹਾ || ɦ |- class="wikitable" style="text-align:center;" |- bgcolor="#DCDCDC" align="center" ! colspan="2" | ਡੱਕਵੇਂ / ਪਰਸਦੇ ਅੱਖਰ (੧ - ੪)→ ! colspan="3" | ਅਨਾਦੀ ! colspan="3" | ਮਹਾ ਪਰਾਣ ! colspan="3" | ਨਾਦੀ <small>ਜਾਂ</small> ਘੋ ! colspan="3" | ਸੁਰ ਧੁਨੀ ! colspan="3" | ਨਾਸਕ |- align="center" | bgcolor="#DCDCDC" colspan="2" | '''ਕਵਰਗ ਟੋਲੀ'''<br/>(ਕੰਠੀ ਅੱਖਰ) | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" | ਕ || ਕੱਕਾ || k | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" | ਖ || ਖੱਖਾ || kʰ | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" | ਗ || ਗੱਗਾ || g | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" | ਘ || ਘੱਘਾ || kə̀ | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" | ਙ || ਙੰਙਾ || ŋ |- align="center" | bgcolor="#DCDCDC" colspan="2" | '''ਚਵਰਗ ਟੋਲੀ'''<br/>(ਤਾਲਵੀ <small>ਅਤੇ</small> ਪਰਸ-ਖਹਿਵੇਂ ਅੱਖਰ) | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" | ਚ || ਚੱਚਾ || t͡ʃ | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" | ਛ || ਛੱਛਾ || t͡ʃʰ | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" | ਜ || ਜੱਜਾ || d͡ʒ | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" | ਝ || ਝੱਝਾ || t͡ʃə̀ | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" | ਞ || ਞੰਞਾ || ɲ |- align="center" | bgcolor="#DCDCDC" colspan="2" | '''ਟਵਰਗ ਟੋਲੀ'''<br/>(ਮੁੱਢੀ <small>ਜਾਂ</small> ਉਲਟਜੀਭੀ ਅੱਖਰ) | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" | ਟ || ਟੈਂਕਾ || ʈ | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" | ਠ || ਠੱਠਾ || ʈʰ | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" | ਡ || ਡੈਂਗਾ || ɖ | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" | ਢ || ਢੱਢਾ || ʈə̀ | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" | ਣ || ਣਾਣਾ || ɳ |- align="center" | bgcolor="#DCDCDC" colspan="2" | '''ਤਵਰਗ ਟੋਲੀ'''<br/>(ਦੰਦੀ ਅੱਖਰ) | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" | ਤ || ਤੱਤਾ || t̪ | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" | ਥ || ਥੱਥਾ || t̪ʰ | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" | ਦ || ਦੱਦਾ || d̪ | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" | ਧ || ਧੱਧਾ || t̪ə̀ | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" | ਨ || ਨੰਨਾ || n |- align="center" | bgcolor="#DCDCDC" colspan="2" | '''ਪਵਰਗ ਟੋਲੀ'''<br/>(ਹੋਠੀ ਅੱਖਰ) | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" | ਪ || ਪੱਪਾ || p | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" | ਫ || ਫੱਫਾ || pʰ | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" | ਬ || ਬੱਬਾ || b | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" | ਭ || ਭੱਭਾ || pə̀ | bgcolor="#ccc" style="font-size:24px" | ਮ || ਮੱਮਾ || m |- bgcolor="#DCDCDC" align="center" ! colspan="17" | ਸਰਕਵੇਂ ਅਤੇ ਫਟਕਵੇਂ ਅੱਖਰ |- align="center" | bgcolor="#B0C4DE" colspan="2" | '''ਅੰਤਿਮ ਟੋਲੀ'''<br/>(ਅੱਧ-ਸੁਰ ਅਤੇ ਪਾਸੇਦਾਰ ਅੱਖਰ) | bgcolor="B0C4DE" style="font-size:24px" | ਯ || ਯੱਯਾ || j | bgcolor="B0C4DE" style="font-size:24px" | ਰ || ਰਾਰਾ || ɾ | bgcolor="B0C4DE" style="font-size:24px" | ਲ || ਲੱਲਾ || l | bgcolor="B0C4DE" style="font-size:24px" | ਵ || ਵਾਵਾ || ʋ | bgcolor="B0C4DE" style="font-size:24px" | ੜ || ੜਾੜਾ || ɽ |} ===ਪੈਰ ਬਿੰਦੀ ਅੱਖਰ=== {|class="wikitable" style="text-align:center;" |- bgcolor="#CCCCCC" align="center" ! colspan="2" | ਨਾਂ !! ਧੁਨੀ<br>[IPA] ! colspan="2" | ਨਾਂ !! ਧੁਨੀ<br>[IPA] ! colspan="2" | ਨਾਂ !! ਧੁਨੀ<br>[IPA] |- align="center" | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" | ਸ਼ || ਸੱਸੇ ਪੈਰ ਬਿੰਦੀ || ʃ | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" | ਖ਼ || ਖੱਖੇ ਪੈਰ ਬਿੰਦੀ || x | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" | ਗ਼ || ਗੱਗੇ ਪੈਰ ਬਿੰਦੀ || ɣ |- align="center" | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" | ਜ਼ || ਜੱਜੇ ਪੈਰ ਬਿੰਦੀ || z | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" | ਫ਼ || ਫੱਫੇ ਪੈਰ ਬਿੰਦੀ || f | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" | ਲ਼ || ਲੱਲੇ ਪੈਰ ਬਿੰਦੀ || ɭ |} ===ਸੰਜੁਗਤ <small>ਜਾਂ</small> ਦੁੱਤ ਅੱਖਰ=== {|class="wikitable" style="text-align:center;" |- bgcolor="#CCCCCC" ! colspan="1" | ਅੱਖਰ !! ਨਾਂ !! ਵਰਤੋਂ |- align="center" | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" | ੍ਰ || ਪੈਰੀਂ ਰਾਰਾ:<br>ਰ→ ੍ਰ || rowspan="3" | ਦਫ਼ਤਰੀ ਹਨ ਅਜੋਕੀ ਵਰਤੋਂ ਵਿੱਚ |- align="center" | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" | ੍ਵ || ਪੈਰੀਂ ਵਾਵਾ:<br>ਵ→ ੍ਵ |- align="center" | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" | ੍ਹ || ਪੈਰੀਂ ਹਾਹਾ:<br>ਹ→ ੍ਹ |- align="center" | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" | ੵ || ਪੈਰੀਂ ਯੱਯਾ <small>ਜਾਂ</small> ਯਕਸ਼:<br>ਯ→ ੵ || rowspan="3" | ਗੈਰ-ਦਫ਼ਤਰੀ ਹਨ ਅਜੋਕੀ ਵਰਤੋਂ ਵਿੱਚ |- align="center" | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" | ੍ਯ|| ਅੱਧ ਯੱਯਾ:<br>ਯ→੍ਯ |- align="center" | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:12px" | ਆਦਿ || ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਅੱਖਰ:<br>ਟ→ ੍ਟ, ਨ→ ੍ਨ ਤ→ ੍ਤ, ਚ→ ੍ਚ |} ===ਲਗਾਖਰ=== ਵਿਅੰਜਨ ਦੇ ਉੱਪਰ ਪਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। {|class="wikitable" style="text-align:center;" |- bgcolor="#CCCCCC" ! colspan="1" | ਚਿੰਨ੍ਹ !! ਨਾਂ !! ਵਰਤੋਂ |- align="center" | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" | ੱ || ਅੱਧਕ || align="left" | ਅਗਲੇ ਵਿਅੰਜਨ ਦੀ ਅਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਾਧਾ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। |- align="center" | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" | ੰ || ਟਿੱਪੀ || align="left" | ਅਗਲੇ ਵਿਅੰਜਨ ਦੇ ਅੱਗੇ ਇੱਕ ਨਾਸਕ ਧੁਨੀ ਜੋੜਦੀ ਹੈ। |- align="center" | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" | ਂ || ਬਿੰਦੀ || align="left" | ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਮਾਤਰੇ ਨੂੰ ਨਾਸਕ ਰੂਪ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। |} ===ਹੋਰ ਚਿੰਨ੍ਹ=== ਡੰਡੇ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਵਰਤੇ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੇ। {|class="wikitable" style="text-align:center;" |- bgcolor="#CCCCCC" ! colspan="1" | ਚਿੰਨ੍ਹ !! ਨਾਂ !! ਵਰਤੋਂ |- align="center" | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" | ੍ || ਹਲੰਤ || align="left" | ਵਿਅੰਜਨ ਦੇ ਥੱਲੇ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨੂੰ ਸੁਰ ਰਹਿਤ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਦੁੱਤ ਅੱਖਰਾਂ ਦੇ ਥਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵਰਤਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। |- align="center" | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" | । || ਡੰਡਾ || align="left" | ਵਾਕ ਦਾ ਅੰਤ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। |- align="center" | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" | ਃ || ਵਿਸਰਗ || align="left" | ਸ਼ਬਦ ਨੂੰ ਸੰਖੇਪ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ। (ਕਦੇ-ਕਦਾਈਂ ਇਵੇਂ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ) |- align="center" | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" | ੑ || ਉਦਾਤ || align="left" | ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਵਿਅੰਜਨ ਦੀ ਸੁਰ ਨੂੰ ਉੱਚੀ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ। |} ===ਲਗਾਂ ਮਾਤਰਾ=== {|class="wikitable" style="text-align:center;" |- bgcolor="#CCCCCC" ! colspan="3" | ਮਾਤਰੇ !! colspan="2" rowspan="2" | ਨਾਂ !! rowspan="2" | IPA |- bgcolor="#CCCCCC" ! colspan="1" | ਇਕੱਲਾ ! colspan="1" | ਲਗਾਂ ! colspan="1" | ਕੱਕੇ ਨਾਲ਼ |- | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" align="center" | ਅ | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:14px" align="center" | (-) | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" align="center" | ਕ | colspan="2" | ਮੁਕਤਾ || ə |- | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" align="center" | ਆ | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" align="center" | ਾ | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" align="center" | ਕਾ | colspan="2" | ਕੰਨਾ || aː~äː |- | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" align="center" | ਇ | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" align="center" | ਿ | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" align="center" | ਕਿ | colspan="2" | ਸਿਹਾਰੀ || ɪ |- | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" align="center" | ਈ | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" align="center" | ੀ | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" align="center" | ਕੀ | colspan="2" | ਬਿਹਾਰੀ || iː |- | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" align="center"| ਉ | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" align="center"| ੁ | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" align="center"| ਕੁ | colspan="2" | ਔਂਕੜ || ʊ |- | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" align="center" | ਊ | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" align="center" | ੂ | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" align="center" | ਕੂ | colspan="2" | ਦੁਲੈਂਕੜ || uː |- | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" align="center" | ਏ | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" align="center" | ੇ | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" align="center" | ਕੇ | colspan="2" | ਲਾਵਾਂ || eː |- | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" align="center" | ਐ | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" align="center" | ੈ | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" align="center" | ਕੈ | colspan="2" | ਦੁਲਾਵਾਂ || ɛː~əɪ |- | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" align="center" | ਓ | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" align="center" | ੋ | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" align="center" | ਕੋ | colspan="2" | ਹੋੜਾ || oː |- | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" align="center" | ਔ | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" align="center" | ੌ | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" align="center" | ਕੌ | colspan="2" | ਕਨੌੜਾ || ɔː~əʊ |} ===ਅੰਕੜੇ=== {|class="wikitable" style="text-align:center;" |- ! colspan="1" | ਅੰਕੜਾ !! ਨਾਂ !! IPA !! ਨੰਬਰ |- | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" | ੦ || ਸੁੰਨ || {{IPA|[sʊnːᵊ]}} || 0 |- | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" | ੧ || ਇੱਕ || {{IPA|[ɪkːᵊ]}} || 1 |- | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" | ੨ || ਦੋ || {{IPA|[d̪oː]}} || 2 |- | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" | ੩ || ਤਿੰਨ || {{IPA|[t̪ɪnːᵊ]}} || 3 |- | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" | ੪ || ਚਾਰ || {{IPA|[t͡ʃaːɾᵊ]}} || 4 |- | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" | ੫ || ਪੰਜ || {{IPA|[pənd͡ʒᵊ]}} || 5 |- | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" | ੬ || ਛੇ || {{IPA|[t͡ʃʰeː]}} || 6 |- | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" | ੭ || ਸੱਤ || {{IPA|[sət̪ːᵊ]}} || 7 |- | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" | ੮ || ਅੱਠ || {{IPA|[əʈʰːᵊ]}} || 8 |- | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" | ੯ || ਨੌਂ || {{IPA|[nɔ̃:]}} || 9 |- | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" | ੧੦ || ਦਸ || {{IPA|[d̪əsᵊ]}} || 10 |} === ਯੂਨੀਕੋਡ === {{Main|ਗੁਰਮੁਖੀ (ਯੂਨੀਕੋਡ ਬਲੌਕ)}} ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿੱਪੀ ਦਾ ਯੂਨੀਕੋਡ ਸਟੈਂਡਰਡ ਵਿੱਚ 10 ਅਕਤੂਬਰ 1991 ਨੂੰ ਵਰਜਨ 1.0 ਦੀ ਰਿਲੀਜ਼ ਨਾਲ਼ ਦਾਖ਼ਲਾ ਹੋਇਆ। ਕਈ ਸਾਈਟ ਹਾਲੇ ਵੀ ਇਹੋ ਜਿਹੇ ਫੌਂਟ ਵਰਤਦੇ ਹਨ ਜੋ ਲਾਤੀਨੀ ASCII ਕੋਡਾਂ ਨੂੰ ਗੁਰਮੁਖੀ ਹਰਫ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਈ ਯੂਨੀਕੋਡ ਬਲੌਕ ਹੈ U+0A00–U+0A7F: {{Unicode chart Gurmukhi}} ==ਗੁਰਮੁਖੀ ਹੱਥ-ਲਿਖਤਾਂ ਦਾ ਡਿਜੀਟਲੀਕਰਨ== === ਮੈਨੂਸਕ੍ਰਿਪਟਾਂ === [[File:Рукопись_гурмукхи.PNG|thumb|right|ਗੁਰਮੁਖੀ ਨੂੰ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਫੌਂਟਾਂ ਵਿੱਚ ਡਿਜੀਟਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਰੈਂਡਰ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। [https://www.sikhnet.com/Gurmukhi-Fonts ਦੁਕਾਂਦਰ] ਫੌਂਟ, ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ, ਗੈਰ-ਰਸਮੀ ਪੰਜਾਬੀ ਹੱਥ ਲਿਖਤਾਂ ਨਾਲ ਮੇਲ ਖਾਂਦਾ ਹੈ।]] [[ਪੰਜਾਬ ਡਿਜੀਟਲ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ]]<ref>{{Cite web |url=http://www.panjabdigilib.org/ |title=Panjab Digital Library |access-date=2020-10-05 |archive-date=2012-09-05 |archive-url=https://archive.today/20120905133841/http://www.panjabdigilib.org/ |url-status=live }}</ref> ਨੇ ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਪੀ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਉਪਲਬਧ ਹੱਥ-ਲਿਖਤਾਂ ਦੇ ਡਿਜਿਟਾਈਜ਼ੇਸ਼ਨ ਕਰਨ ਦਾ ਕੰਮ ਲਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਲਿਪੀ 1500 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਤੋਂ ਰਸਮੀ ਟਾਇਰ 'ਤੇ ਵਰਤੋਂ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਬਹੁਤ ਸਾਰਾ ਸਾਹਿਤ ਅਜੇ ਵੀ ਮਿਲ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਡਿਜੀਟਲ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਨੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹੱਥ-ਲਿਖਤਾਂ ਤੋਂ 5 ਮਿਲੀਅਨ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪੰਨਿਆਂ ਨੂੰ ਡਿਜੀਟਲਾਈਜ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਆਨਲਾਈਨ ਉਪਲਬਧ ਹਨ। ===ਗੁਰਮੁਖੀ ਵਿੱਚ ਇੰਟਰਨੈਟ ਡੋਮੇਨ ਨਾਮ=== ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਪਟਿਆਲਾ ਨੇ ਗੁਰਮੁਖੀ ਵਿੱਚ ਇੰਟਰਨੈਟ ਲਈ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਡੋਮੇਨ ਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਮਾਣਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਲੇਬਲ ਬਣਾਉਣ ਦੇ ਨਿਯਮ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਹਨ।<ref>{{cite web | title=Now, domain names in Gurmukhi | website=The Tribune | date=2020-03-04 | url=https://www.tribuneindia.com/news/punjab/now-domain-names-in-gurmukhi-50359 | access-date=2020-09-09 | archive-date=2020-10-03 | archive-url=https://web.archive.org/web/20201003043319/https://www.tribuneindia.com/news/punjab/now-domain-names-in-gurmukhi-50359 | url-status=live }}</ref> ==ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ== * [[ਪੰਜਾਬੀ ਬਰੇਲ]] * [[ਸ਼ਾਹਮੁਖੀ ਵਰਣਮਾਲਾ]] * [[ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ]] ==ਨੋਟ== {{Reflist|group=note}} ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} ==ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ== {{Commons category|Gurmukhi|ਗੁਰਮੁਖੀ}} * [https://www.unicode.org/charts/PDF/U0A00.pdf Unicode script chart for Gurmukhi (PDF file)] * [https://zindagiterenaam.com/gurmukhi-punjabi-keyboard-typewriter-online/ Gurmukhi Typewriter Online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210515042938/https://zindagiterenaam.com/gurmukhi-punjabi-keyboard-typewriter-online/ |date=2021-05-15 }} * [https://sangam.learnpunjabi.org/ Online Shahmukhi - Gurmukhi and Gurmukhi - Shahmukhi text Conversion tool] * [https://dic.learnpunjabi.org/default.aspx Online Punjabi Dictionary in both Shahmukhi and Gurmukhi] {{Punjabi language topics}} {{Sikhism}} {{Punjab, India}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮਹਾਨ ਕੋਸ਼ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਸੁਧਾਰੇ ਸਫ਼ੇ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਪੀ]] jmasuf66kqjtbao5d38f2u4ztca9309 838057 838055 2026-04-30T13:43:46Z Syedsadi387681 34135 /* ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ */ 838057 wikitext text/x-wiki {{Infobox writing system |name=ਗੁਰਮੁਖੀ |languages= *[[ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਪੰਜਾਬੀ]] *[[ਪੰਜਾਬੀ ਲਹਿਜੇ]] *[[ਸੰਤ ਭਾਸ਼ਾ]] *[[ਸਿੰਧੀ ਭਾਸ਼ਾ | ਸਿੰਧੂ]]{{sfn|Bāhrī|2011|p=181}} | sample = File:Gurmukhī Varnamala.png | caption = ਗੁਰਮੁਖੀ ਵਰਣਮਾਲਾ | time = 16ਵੀਂ ਸਦੀ - ਵਰਤਮਾਨ |type = [[ਆਬੂਗੀਦਾ]] |fam1 = [[ਮਿਸਰੀ ਚਿੱਤਰ ਅੱਖਰ|ਮਿਸਰੀ ਖ਼ਤ ਤਸਵੀਰ]] |fam2 = ਕਨਾਨੀ |fam3 = [[ਫੋਨੀਸ਼ੀਆਈ ਲਿਪੀ|ਫੋਨੀਸ਼ੀਆਈ]] |fam4 = [[ਆਰਾਮੀ ਲਿਪੀ|ਆਰਾਮੀ]] |fam5 = [[ਬ੍ਰਾਹਮੀ ਲਿਪੀ|ਬ੍ਰਾਹਮੀ]] |fam6 = ਗੁਪਤਾ |fam7 = [[ਸ਼ਾਰਦਾ ਲਿਪੀ|ਸ਼ਾਰਦਾ]] |fam8 = [[ਲੰਡਾ ਲਿੱਪੀਆਂ|ਲੰਡਾ]] |sisters = ਖੁਦਾਬਦੀ, ਖੋਜਕੀ, [[ਮਹਾਜਨੀ]], [[ਮੁਲਤਾਨੀ ਲਿਪੀ|ਮੁਲਤਾਨੀ]] | unicode = [https://www.unicode.org/charts/PDF/U0A00.pdf U+0A00–U+0A7F] | iso15924 = Guru }} '''ਗੁਰਮੁਖੀ''' ([[ਸ਼ਾਹਮੁਖੀ ਵਰਣਮਾਲਾ|ਸ਼ਾਹਮੁਖੀ]]<small>: {{lang|pa|{{nastaliq|گُرمُکھی}}|rtl=yes}}</small>) ਇੱਕ [[ਆਬੂਗੀਦਾ]] ਹੈ ਜੋ [[ਲੰਡਾ ਲਿੱਪੀਆਂ|ਲੰਡਾ ਲਿਪੀਆਂ]] ਤੋਂ ਵਿਕਸਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਦੂਜੇ [[ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ]], [[ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ]] (1504–1552) ਦੁਆਰਾ ਮਿਆਰੀਕਰਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।{{sfn|Masica|1993|p=143}}{{sfn|Bāhrī|2011|p=181}} ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ [[ਸਿੱਖ]] ਲਿਪੀ ਵਜੋਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ,<ref>{{cite book|last1=Mandair|first1=Arvind-Pal S.|last2=Shackle|first2=Christopher|last3=Singh|first3=Gurharpal|title=Sikh Religion, Culture and Ethnicity|date=December 16, 2013|publisher=Routledge|isbn=978-1-136-84634-2|page=13, Quote: "creation of a pothi in distinct [[Sikhs|Sikh]] script (Gurmukhi) seem to relate to the immediate religio–political context ..."|url=https://books.google.com/books?id=79ZcAgAAQBAJ&pg=PA13|access-date=23 November 2016|archive-date=20 March 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170320052147/https://books.google.com/books?id=79ZcAgAAQBAJ&pg=PA13|url-status=live}}</ref><ref>{{cite book|last1=Mann|first1=Gurinder Singh|last2=Numrich|first2=Paul|last3=Williams|first3=Raymond|title=Buddhists, Hindus, and Sikhs in America|year=2007|publisher=Oxford University Press|location=New York|isbn=978-0-19-804424-6|page=100, Quote: "He modified the existing writing systems of his time to create Gurmukhi, the script of the Sikhs; then ..."|url=https://books.google.com/books?id=8R-Kl2C1C7QC&pg=PA144|access-date=23 November 2016|archive-date=20 March 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170320052638/https://books.google.com/books?id=8R-Kl2C1C7QC&pg=PA144|url-status=live}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Shani|first1=Giorgio|title=The Territorialization of Identity: Sikh Nationalism in the Diaspora|journal=Studies in Ethnicity and Nationalism|volume=2|date=March 2002|page=11|doi=10.1111/j.1754-9469.2002.tb00014.x|quote=...the Guru Granth Sahib, written in a script particular to the Sikhs (Gurmukhi)...}}</ref><ref name="Bright1996"/>{{sfn|Jain|Cardona|2007|p=53}} ਗੁਰਮੁਖੀ ਨੂੰ [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ]] ਵਿੱਚ [[ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ]] ਦੀ ਅਧਿਕਾਰਤ ਲਿਪੀ ਵਜੋਂ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name="Bright1996">{{cite book |author= Harjeet Singh Gill |chapter=The Gurmukhi Script |editor1=Peter T. Daniels |editor2=William Bright |title=The World's Writing Systems |chapter-url=https://books.google.com/books?id=ospMAgAAQBAJ&pg=PA395 |year=1996 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-507993-7 |pages=395–399 }}</ref>{{sfn|Jain|Cardona|2007|p=53}} [[ਸਿੱਖ ਧਰਮ]] ਦਾ ਮੁੱਖ ਗ੍ਰੰਥ, [[ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ]], ਗੁਰਮੁਖੀ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਉਪਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਅਤੇ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਜੋ ਅਕਸਰ [[ਸੰਤ ਭਾਸ਼ਾ]] ਦੇ ਆਮ ਸਿਰਲੇਖ ਹੇਠ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਫਾਰਸੀ ਅਤੇ ਇੰਡੋ-ਆਰੀਅਨ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪੜਾਵਾਂ ਵਰਗੀਆਂ ਹੋਰ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ।<ref>Harnik Deol, ''Religion and Nationalism in India''. Routledge, 2000. {{ISBN|0-415-20108-X}}, 9780415201087. Page 22. "(...) the compositions in the Sikh holy book, Adi Granth, are a melange of various dialects, often coalesced under the generic title of ''Sant Bhasha''."</ref> ਆਧੁਨਿਕ ਗੁਰਮੁਖੀ ਵਿੱਚ ਪੈਂਤੀ ਮੂਲ ਅੱਖਰ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਇਸਦਾ ਆਮ ਵਿਕਲਪਿਕ ਸ਼ਬਦ ''ਪੈਂਤੀ'' ਹੈ।<ref name="Bright1996"/> ਨਾਲ ਹੀ ਛੇ ਵਾਧੂ [[ਵਿਅੰਜਨ]],<ref name="Bright1996"/><ref name="patiala">{{cite web |title=Let's Learn Punjabi: Research Centre for Punjabi Language Technology, Punjabi University, Patiala |url=http://www.learnpunjabi.org/intro1.html |website=learnpunjabi.org |publisher=Punjabi University, Patiala |access-date=12 October 2019 |archive-date=30 August 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180830124459/http://www.learnpunjabi.org/intro1.html |url-status=live }}</ref><ref name= steganography>{{cite book | url= https://www.researchgate.net/publication/324329653| title= A New Approach to Punjabi Text Steganography using Naveen Toli | first1=Arun | last1=Kumar | first2=Amandeep | last2=Kaur | publisher=Department of Computer Science & Technology, Central University of Punjab, Bathinda, India | isbn=978-8-193-38970-6 |date=2018}}</ref> ਨੌਂ [[ਸਵਰ]] ਸੰਕੇਤਕ, ਨਾਸਕੀ ਧੁਨੀਆਂ ਲਈ ਦੋ ਸੰਕੇਤਕ, ਇੱਕ ਸੰਕੇਤਕ ਜੋ ਵਿਅੰਜਨਾਂ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਸਬਸਕ੍ਰਿਪਟ ਅੱਖਰਾਂ ਨੂੰ ਜੋੜਦਾ ਹੈ। ==ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਤਰੱਕੀ== ਮੌਜਦਾ ਫ਼ਾਜ਼ਲਾਂ ਵਿੱਚ, ਆਮ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮੀ ਲਿਪੀ ਰਾਹੀਂ,<ref>{{cite book|author1=Danesh Jain|author2=George Cardona| title=The Indo-Aryan Languages |url=https://books.google.com/books?id=OtCPAgAAQBAJ| year=2007| publisher=Routledge|isbn=978-1-135-79711-9|pages=94–99, 72–73}}</ref> [[ਮਿਸਰੀ ਚਿੱਤਰ ਅੱਖਰ|ਮਿਸਰੀ ਖ਼ਤ ਤਸਵੀਰ]] ਨੂੰ ਗੁਰਮੁਖੀ ਦਾ ਮੂਲ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ<ref>{{cite book|author1=Danesh Jain|author2=George Cardona| title=The Indo-Aryan Languages |url=https://books.google.com/books?id=OtCPAgAAQBAJ| year=2007| publisher=Routledge|isbn=978-1-135-79711-9|page=88}}</ref> ਜਿਸਦੀ ਤਰੱਕੀ ਸ਼ਾਰਦਾ ਲਿਪੀ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਵਾਰਸ ਲੰਡਾ ਲਿਪੀ ਤੋਂ ਹੋਈ।<ref name=cardonajain83>{{cite book|author1=Danesh Jain|author2=George Cardona| title=The Indo-Aryan Languages |url=https://books.google.com/books?id=OtCPAgAAQBAJ| year=2007| publisher=Routledge|isbn=978-1-135-79711-9|pages=83}}</ref> ਕਾਬਲੇ ਜ਼ਿਕਰ ਨੁਹਾਰ: * ਇਹ ਇੱਕ [[ਅਬੂਗੀਦਾ]] ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਹਰੇਕ ਹਰਫ਼ ਨੂੰ ਵਿਰਾਸਤੀ ਹੀ ਲਗਾ ਮਾਤਰ ਲੱਗਦੀ ਹੈ, ਜਿਸਦੇ ਹਰਫ਼ ਉੱਤੇ, ਥੱਲੇ, ਮੋਹਰੇ ਜਾਂ ਪਿੱਛੇ ਲੱਗਣ ਨਾਲ਼ ਅੱਖਰ ਦੇ ਅਵਾਜ਼ ਅਤੇ ਨਹੁਰ ਵਿੱਚ ਫ਼ਰਕ ਆਹ ਜਾਂਦਾ। * ਪੰਜਾਬੀ ਟੋਨਲ ਭਾਸ਼ਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਟੋਨ ਹਨ. ਇਹ ਲਿਖਤੀ ਵਿੱਚ ਹਰਫ਼ (ਘ, ਧ, ਭ, ਹੋਰ) ਨਾਲ਼ ਇਜ਼ਹਾਰ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। <ref name=cardonajain84>{{cite book|author1=Danesh Jain|author2=George Cardona| title=The Indo-Aryan Languages |url=https://books.google.com/books?id=OtCPAgAAQBAJ| year=2007| publisher=Routledge|isbn=978-1-135-79711-9|pages=84}}</ref> {| class=wikitable style="text-align: center;" |+ ਕਬਲ ਲਿਖਤ ਤਰੀਕਿਆਂ ਤੋ ਗੁਰਮੁਖੀ ਦੇ ਸਬੱਬੀ ਨਵੇਕਲ। |- !rowspan="2"| ਗੁਰਮੁਖੀ !rowspan="2"| ਖ਼ਤ ਤਸਵੀਰ !rowspan="2"| ਕਨਾਨੀ !rowspan="2"| ਫੋਨੀਸ਼ੀਆਈ !rowspan="2"| ਆਰਾਮੀ ! colspan="3"| ਆਬੂਗੀਦਾ ! colspan="1"| ਐਲਫਾਬੈਟ |- ! {{smaller|ਬ੍ਰਹਮੀ}} ! {{smaller|ਗੁਪਤਾ}} ! {{smaller|ਸ਼ਾਰਦਾ}} ! {{smaller|ਯੂਨਾਨੀ}} |- | align="center" | ਅ | align="center" | <hiero>F1</hiero> | align="center" | [[Image:Proto-semiticA-01.svg|20px|Aleph]] | align="center" | [[Image:phoenician aleph.svg|20px|Aleph]] | align="center" | [[Image:Aleph.svg|20px]] | align="center" | [[Image:Brahmi a.svg|20px]] | align="center" | [[Image:Gupta allahabad a.svg|20px]] | align="center" | [[Image:Sharada a.svg|20px]] | align="center" | Α |- | align="center" | ਬ | align="center" | <hiero>O1</hiero> | align="center" | [[Image:Proto-semiticB-01.svg|20px|Bet]] | align="center" | [[Image:phoenician beth.svg|20px|Beth]] | align="center" | [[Image:Beth.svg|20px]] | align="center" | [[Image:Brahmi b.svg|20px]] | align="center" | [[Image:Gupta allahabad b.svg|20px]] | align="center" | [[Image:Sharada b.svg|20px]] | align="center" | Β |- | align="center" | ਗ | align="center" | <hiero>T14</hiero> | align="center" | [[Image:Proto-semiticG-01.svg|20px|Gimel]] | align="center" | [[Image:phoenician gimel.svg|20px|Gimel]] | align="center" | [[Image:Gimel.svg|20px]] | align="center" | [[Image:Brahmi g.svg|20px]] | align="center" | [[Image:Gupta allahabad g.svg|20px]] | align="center" | [[Image:Sharada g.svg|20px]] | align="center" | Γ |- | align="center" | ਧ | rowspan="2" align="center" | <hiero>K1</hiero><hiero>K2</hiero> | rowspan="2" align="center" | [[Image:Proto-semiticD-02.svg|20px|Dalet]] | rowspan="2" align="center" | [[Image:Phoenician daleth.svg|20px|Dalet]] | rowspan="2" align="center" | [[Image:Daleth.svg|20px]] | align="center" | [[Image:Brahmi dh.svg|20px]] | align="center" | [[Image:Gupta allahabad dh.svg|20px]] | align="center" | [[Image:Sharada dh.svg|20px]] | rowspan="2" align="center" | Δ |- | align="center" | ਢ | align="center" | [[Image:Brahmi ddh.svg|20px]] | align="center" | [[Image:Gupta allahabad ddh.svg|20px]] | align="center" | [[Image:Sharada ddh.svg|20px]] |- | align="center" | ੲ | align="center" | <hiero>A28</hiero> | align="center" | [[Image:Proto-semiticE-01.svg|20px|Heh]] | align="center" | [[Image:phoenician he.svg|20px|He]] | align="center" | [[File:He0.svg|20px]] | | align="center" | [[Image:Gupta allahabad e.svg|20px]] | align="center" | [[Image:Sharada e.svg|20px]] | align="center" | Ε |- | align="center" | ਵ | align="center" | <hiero>G43</hiero> | align="center" | [[Image:Proto-semiticW-01.svg|20px|Waw]] | align="center" | [[Image:Phoenician waw.svg|20px|Waw]] | align="center" | [[Image:Waw.svg|20px]] | align="center" | [[Image:Brahmi v.svg|20px]] | align="center" | [[Image:Gupta allahabad v.svg|20px]] | align="center" | [[Image:Sharada v.svg|20px]] | align="center" | Ϝ |- | align="center" | ਦ | rowspan="2" align="center" | <hiero>Z4</hiero> | rowspan="2" align="center" | [[Image:Proto-semiticZ-01.svg|20px|Zayin]] | rowspan="2" align="center" | [[Image:Phoenician zayin.svg|20px|Zayin]] | rowspan="2"align="center" | [[Image:Zayin.svg|20px]] | align="center" | [[Image:Brahmi d.svg|20px]] | align="center" | [[Image:Gupta allahabad d.svg|20px]] | align="center" | [[Image:Sharada d.svg|20px]] | rowspan="2" align="center" | Ζ |- | align="center" | ਡ | align="center" | [[Image:Brahmi dd.svg|20px]] | align="center" | [[Image:Gupta allahabad dd.svg|20px]] | align="center" | [[Image:Sharada dd.svg|20px]] |- | align="center" | ਹ | align="center" | <hiero>O6</hiero> <hiero>N24</hiero> <hiero>V28</hiero> | align="center" | [[Image:Proto-semiticH-01.svg|20px|Ḥet]] | align="center" | [[Image:Phoenician heth.svg|20px|Ḥet]] | align="center" | [[Image:Heth.svg|20px]] | align="center" | [[Image:Brahmi h.svg|20px]] | align="center" | [[Image:Gupta allahabad h.svg|20px]] | align="center" | [[Image:Sharada h.svg|20px]] | align="center" | Η |- | align="center" | ਥ | rowspan="2" align="center" | <hiero>F35</hiero> | rowspan="2" align="center" | [[Image:Proto-semiticTet-01.svg|20px|Ṭet]] | rowspan="2" align="center" | [[Image:Phoenician teth.svg|20px|Ṭet]] | rowspan="2" align="center" | [[Image:Teth.svg|20px]] | align="center" | [[Image:Brahmi th.svg|20px]] | align="center" | [[Image:Gupta allahabad th.svg|20px]] | align="center" | [[Image:Sharada th.svg|20px]] | rowspan="2" align="center" | Θ |- | align="center" | ਠ | align="center" | [[Image:Brahmi tth.svg|20px]] | align="center" | [[Image:Gupta allahabad tth.svg|20px]] | align="center" | [[Image:Sharada tth.svg|20px]] |- | align="center" | ਯ | align="center" | <hiero>D36</hiero> | align="center" | [[File:Proto-semiticI-02.svg|20px|Yad]] [[File:Proto-semiticI-01.svg|20px|Yad]] | align="center" | [[Image:Phoenician yodh.svg|20px|Yad]] | align="center" | [[Image:Yod.svg|20px]] | align="center" | [[Image:Brahmi y.svg|20px]] | align="center" | [[Image:Gupta allahabad y.svg|20px]] | align="center" | [[Image:Sharada y.svg|20px]] | align="center" | Ι |- | align="center" | ਕ | rowspan="2" align="center" | <hiero>D46</hiero> | rowspan="2" align="center" | [[Image:Proto-semiticK-01.svg|20px|Khof]] | rowspan="2" align="center" | [[Image:phoenician kaph.svg|20px|Kaph]] | rowspan="2" align="center" | [[Image:kaph.svg|20px]] | align="center" | [[Image:Brahmi k.svg|20px]] | align="center" | [[Image:Gupta allahabad k.svg|20px]] | align="center" | [[Image:Sharada k.svg|20px]] | rowspan="2" align="center" | Κ |- | align="center" | ਚ | align="center" | [[Image:Brahmi c.svg|20px]] | align="center" | [[Image:Gupta allahabad c.svg|20px]] | align="center" | [[Image:Sharada c.svg|20px]] |- | align="center" | ਲ | align="center" | <hiero>U20</hiero> | align="center" | [[Image:Proto-semiticL-01.svg|20px|Lamed]] | align="center" | [[Image:Phoenician lamedh.svg|20px|Lamed]] | align="center" | [[Image:Lamed.svg|20px]] | align="center" | [[Image:Brahmi l.svg|20px]] | align="center" | [[Image:Gupta allahabad l.svg|20px]] | align="center" | [[Image:Sharada l.svg|20px]] | align="center" | Λ |- | align="center" | ਮ | align="center" | <hiero>N35</hiero> | align="center" | [[Image:Proto-semiticM-01.svg|20px|Mem]] | align="center" | [[Image:phoenician mem.svg|20px|Mem]] | align="center" | [[Image:mem.svg|20px]] | align="center" | [[Image:Brahmi m.svg|20px]] | align="center" | [[Image:Gupta allahabad m.svg|20px]] | align="center" | [[Image:Sharada m.svg|20px]] | align="center" | Μ |- | align="center" | ਨ | rowspan="2" align="center" | <hiero>I10</hiero> | rowspan="2" align="center" | [[Image:Proto-semiticN-01.svg|20px|Nun]] | rowspan="2" align="center" | [[Image:phoenician nun.svg|20px|Nun]] | rowspan="2" align="center" | [[Image:nun.svg|20px]] | align="center" | [[Image:Brahmi n.svg|20px]] | align="center" | [[Image:Gupta allahabad n.svg|20px]] | align="center" | [[Image:Sharada n.svg|20px]] | rowspan="2" align="center" | Ν |- | align="center" | ਣ | align="center" | [[Image:Brahmi nn.svg|20px]] | align="center" | [[Image:Gupta allahabad nn.svg|20px]] | align="center" | [[Image:Sharada m.svg|20px]] |- | align="center" | ਸ਼ | align="center" | <hiero>R11</hiero> | align="center" | [[Image:Proto-Canaanite letter samek.svg|10px|Samekh]] [[Image:Proto-semiticX-01.svg|20px|Samekh]] | align="center" | [[Image:Phoenician samekh.svg|20px|Samekh]] | align="center" | [[Image:Samekh.svg|20px]] | align="center" | [[Image:Brahmi sh.svg|20px]] | align="center" | [[Image:Gupta allahabad sh.svg|20px]] | align="center" | [[Image:Sharada sh.svg|20px]] | align="center" | Ξ |- | align="center" | ੳ | align="center" | <hiero>D4</hiero> <hiero>V28</hiero> | align="center" | [[Image:Proto-semiticO-01.svg|20px|Ayin]] | align="center" |[[Image:phoenician ayin.svg|20px|Ayin]] | align="center" | [[Image:ayin.svg|20px]] | | align="center" | [[Image:Gupta allahabad o.svg|20px]] | align="center" | [[Image:Sharada o.svg|20px]] | align="center" | Ο |- | align="center" | ਪ | rowspan="2" align="center" | <hiero>D21</hiero> | rowspan="2" align="center" | [[Image:Proto-semiticP-01.svg|20px|Pe (letter)]] | rowspan="2" align="center" |[[Image:phoenician pe.svg|20px|Pe (letter)]] | rowspan="2" align="center" | [[Image:Pe0.svg|20px]] | align="center" | [[Image:Brahmi p.svg|20px]] | align="center" | [[Image:Gupta allahabad p.svg|20px]] | align="center" | [[Image:Sharada p.svg|20px]] | rowspan="2" align="center" | Π |- | align="center" | ਫ | align="center" | [[Image:Brahmi ph.svg|20px]] | align="center" | [[Image:Gupta allahabad ph.svg|20px]] | align="center" | [[Image:Sharada ph.svg|20px]] |- | align="center" | ਸ | align="center" | <hiero>M22</hiero> | align="center" | [[Image:Proto-Canaanite letter sad.svg|20px|Tsade]] [[Image:SemiticTsade-001.png|7px|Tsade]] [[Image:SemiticTsade-002.png|20px|Tsade]] | align="center" |[[Image:phoenician sade.svg|20px|Tsade]] | align="center" | [[Image:Sade 1.svg|20px]] [[Image:Sade 2.svg|20px]] | align="center" | [[Image:Brahmi s.svg|20px]] | align="center" | [[Image:Gupta allahabad s.svg|20px]] | align="center" | [[Image:Sharada s.svg|20px]] | align="center" | Ϻ |- | align="center" | ਖ | rowspan="2" align="center" | <hiero>O34</hiero> | rowspan="2" align="center" | [[Image:Proto-semiticQ-01.svg|20px|Qoph]] | rowspan="2" align="center" | [[Image:phoenician qoph.svg|20px|Qoph]] | rowspan="2" align="center" | [[Image:Qoph.svg|20px]] | align="center" | [[Image:Brahmi kh.svg|20px]] | align="center" | [[Image:Gupta allahabad kh.svg|20px]] | align="center" | [[Image:Sharada kh.svg|20px]] | rowspan="2" align="center" | Ϙ |- | align="center" | ਛ | align="center" | [[Image:Brahmi ch.svg|20px]] | align="center" | [[Image:Gupta allahabad ch.svg|20px]] | align="center" | [[Image:Sharada ch.svg|20px]] |- | align="center" | ਰ | align="center" | <hiero>D1</hiero><hiero>D19</hiero> | align="center" | [[Image:Proto-semiticR-01.svg|20px|Resh]] | align="center" | [[Image:phoenician res.svg|20px|Res]] | align="center" | [[Image:resh.svg|20px]] | align="center" | [[Image:Brahmi r.svg|20px]] | align="center" | [[Image:Gupta allahabad r.svg|20px]] | align="center" | [[Image:Sharada r.svg|20px]] | align="center" | Ρ |- | rowspan="2" align="center" | ਖ | align="center" |<hiero>N6</hiero> | align="center" | [[Image:Proto-Canaanite letter sims.svg|20px|Shin]] | rowspan="2" align="center" |[[Image:Phoenician sin.svg|20px|Shin]] | rowspan="2" align="center" |[[Image:Shin.svg|20px]] | rowspan="2" align="center" | [[Image:Brahmi ss.svg|20px]] | rowspan="2" align="center" | [[Image:Gupta allahabad ss.svg|20px]] | rowspan="2" align="center" | [[Image:Sharada ss.svg|20px]] | rowspan="2" align="center" | Σ |- | align="center" | <hiero>M39</hiero><hiero>M40</hiero><hiero>M41</hiero> | align="center" | [[Image:Proto-semiticS-01.svg|20px|Shin]] |- | align="center" | ਤ | rowspan="2" align="center" | <hiero>Z9</hiero> | rowspan="2" align="center" | [[Image:Proto-semiticT-01.svg|20px|Tof]] | rowspan="2" align="center" | [[Image:phoenician taw.svg|20px|Taw]] | rowspan="2" align="center" |[[Image:taw.svg|20px]] | align="center" | [[Image:Brahmi t.svg|20px]] | align="center" | [[Image:Gupta allahabad t.svg|20px]] | align="center" | [[Image:Sharada t.svg|20px]] | rowspan="2" align="center" | Τ |- | align="center" | ਟ | align="center" | [[Image:Brahmi tt.svg|20px]] | align="center" | [[Image:Gupta allahabad tt.svg|20px]] | align="center" | [[Image:Sharada tt.svg|20px]] |} ਇਸ ਤੋਂ ਤੁਰੰਤ ਬਾਅਦ, ਇਸਦਾ ਵਿਕਾਸ ਖ਼ਾਸ ਤੌਰ ਤੇ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਹੋਇਆ। ਹਰ ਇਕ ਅੱਖਰ ਨੂੰ ਸੁੰਦਰ ਗੋਲਾਈ ਦੇ ਕੇ ਅਤੇ ਹਰ ਇਕ ਅੱਖਰ ਦੇ ਉੱਪਰ ਛੋਟੀ ਲਾਈਨ ਲਾ ਕੇ ਸੁੰਦਰ ਸਜਾਵਟੀ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ। ਭਾਰਤੀ ਲਿਪੀ ਦੀ ਇਹ ਅਵਸਥਾ ‘ਕੁਟਿਲ’ ਵਜੋਂ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਭਾਵ ਮੁੜੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਕੁਟਿਕ ਵਜੋਂ ਸਿੱਧਮਾਤ੍ਰਿਕਾ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ ਜਿਸਦੀ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ ਤੇ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਕੁਝ ਵਿਦਵਾਨ ਸੋਚਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਲਿਪੀਆਂ ਨਾਲੋਂ ਨਾਲ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਸਨ। ਛੇਵੀਂ ਸਦੀ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਨੌਂਵੀਂ ਸਦੀ ਤਕ , ਸਿੱਧਮਾਤ੍ਰਿਕਾ ਦੀ ਕਸ਼ਮੀਰ ਤੋਂ ਵਾਰਾਣਸੀ ਤਕ ਬਹੁਤ ਵੱਡੇ ਪੈਮਾਨੇ ਤੇ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ਲੈਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਪ੍ਰਾਦੇਸ਼ਿਕ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਉੱਭਾਰ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਦੇਸ਼ਿਕ ਲਿਪੀਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਬਹੁਤ ਵਧ ਗਈ ਸੀ। ਅਰਧਨਾਗਰੀ (ਪੱਛਮ), ਸ਼ਾਰਦਾ (ਕਸ਼ਮੀਰ) ਅਤੇ ਨਾਗਰੀ (ਦਿੱਲੀ ਤੋਂ ਪਰੇ) ਵਰਤੋਂ ਵਿਚ ਆਈਆਂ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਨਾਗਰੀ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਮੁਖ ਸ਼ਾਖ਼ਾਵਾਂ ਦੋਵੇਂ ਸ਼ਾਰਦਾ ਅਤੇ ਦੇਵਨਾਗਰੀ ਨੇ ਪੰਜ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੀ ਧਰਤੀ ਤੇ ਆਪਣਾ ਬੋਲਬਾਲਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਸਦਾ ਸਬੂਤ ਗ਼ਜ਼ਨਵੀ ਅਤੇ ਗੌਰੀ ਦੇ ਸਿੱਕਿਆਂ ਤੋਂ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਜੋ ਲਾਹੌਰ ਅਤੇ ਦਿੱਲੀਵਿਖੇ ਬਣਾਏ ਗਏ ਸਨ। ਇਹ ਵੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਆਮ (ਗ਼ੈਰ-ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਅਤੇ ਗ਼ੈਰ- ਸਰਕਾਰੀ) ਵਿਅਕਤੀ ਆਪਣੇ ਵਿਹਾਰਿਕ ਅਤੇ ਵਪਾਰਿਕ ਲੋੜਾਂ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਲਈ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਲਿਪੀਆਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਇਹਨਾਂ ਵਿਚੋਂਲੰਡੇ ਅਤੇ ਟਾਕਰੇ ਦੇ ਅੱਖਰ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਸਨ। ਇਹਨਾਂ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀਆਂ ਦੇ ਕਾਰਨ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਪੀ ਦੇ ਦੇਵਨਾਗਰੀ (ਜੀ.ਐਚ.ਓਝਾ), ਅਰਧਨਾਗਰੀ (ਜੀ.ਬੀ.ਸਿੰਘ), ਸਿੱਧਮਾਤ੍ਰਿਕਾ (ਪ੍ਰੀਤਮ ਸਿੰਘ), ਸ਼ਾਰਦਾ (ਦਿਰਿੰਗਰ) ਅਤੇ ਆਮ ਕਰਕੇ ਬ੍ਰਹਮੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਕੁਝ ਇਸ ਲਿਪੀ ਨੂੰ ਲੰਡੇ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕੁਝ ਹੋਰ ਇਸਨੂੰ [[ਸ਼ਾਰਦਾ]] ਦੀ ਸ਼ਾਖ਼ਾ ਅਤੇ [[ਚੰਬਾ]] ਅਤੇ [[ਕਾਂਗੜਾ]] ਵਿਚ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਲਿਪੀ ਟਾਕਰੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਤੱਥ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਲਿਪੀ ਨੂੰ ਇਸ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਅਤੇ ਉੱਪਰ ਵਰਣਿਤ ਸਾਰੀਆਂ ਲਿਪੀਆਂ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਸੰਦਰਭ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਸਿਰਜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਖੇਤਰੀ ਅਤੇ ਸਮਕਾਲੀ ਤੁਲਨਾ ਤੋਂ ਗੁਰਮੁਖੀ ਦੇ ਅੱਖਰਾਂ ਦੀ ਬਣਤਰ ਸਪਸ਼ਟ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸੰਬੰਧਿਤ [[ਗੁਜਰਾਤੀ]], [[ਲੰਡੇ]], [[ਨਾਗਰੀ]], [[ਸ਼ਾਰਦਾ]] ਅਤੇ [[ਟਾਕਰੀ]] ਨਾਲ ਮਿਲਦੀ ਹੈ: ਉਹ ਜਾਂ ਤਾਂ ਬਿਲਕੁਲ ਇਸ ਵਰਗੇ ਹਨ ਜਾਂ ਪੂਰਨ ਰੂਪ ਵਿਚ ਇਕ ਸਮਾਨ ਹਨ। ਅੰਦਰੂਨੀ ਤੌਰ ਤੇ, ਗੁਰਮੁਖੀ ਦੇ ਅ,ਹ,ਚ,ਞ,ਡ, ਣ,ਨ,ਲ ਅੱਖਰਾਂ ਵਿਚ 1610 ਈ. ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸ਼ਬਦ-ਜੋੜ ਸੰਬੰਧੀ ਕੁਝ ਮਾਮੂਲੀ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ। ਉਨ੍ਹੀਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਅੱਧ ਵਿਚ ਅੱਗੇ ਅ, ਹ ਅਤੇ ਲ ਦੇ ਸਰੂਪਾਂਵਿਚ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਆਈਆਂ ਸਨ। ਖਰੜੇ ਜਿਹੜੇ 18ਵੀਂ ਸਦੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਅੱਖਰਾਂ ਦੇ ਸਰੂਪ ਵਿਚ ਇਹਨਾਂ ਨਾਲੋਂ ਮਾਮੂਲੀ ਭਿੰਨਤਾ ਹੈ, ਪਰੰਤੂ ਇਹਨਾਂ ਅੱਖਰਾਂ ਦਾ ਆਧੁਨਿਕ ਅਤੇ ਪੁਰਾਤਨ ਸਰੂਪ 17ਵੀਂ ਅਤੇ 18ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਉਹਨਾਂ ਹੀ ਲੇਖਕਾਂ ਦੇ ਸ਼ਬਦ-ਜੋੜਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ ਇਕ ਹੋਰ ਸੁਧਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ; ਪਹਿਲਾਂ ਇਕ ਰਲਗੱਡ ਇਕਾਈ ਦੇ ਰੂਪ ਮਿਲਣ ਵਾਲੀਆਂ ਵਾਕ ਦੀਆਂ ਕੋਸ਼ਗਤ ਇਕਾਈਆਂ ਦੀ ਅਲਿਹਦਗੀ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਕਾਫ਼ੀ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਉਚਾਰਨ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਤੋਂ ਉਧਾਰੇ ਲੈ ਲਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰਨ ਵਿਰਾਮ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਵਰਤਮਾਨ ਫ਼ੁਲ ਸਟਾਪ (।) ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਅਪਣਾ ਲਿਆ ਗਿਆ। ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਪੀ ਇਕ ਅਰਥ ਵਿਚ ਅਰਧ-ਅੱਖਰੀ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ‘ਅ’ ਕੁਝ ਸਥਾਨਾਂ ਤੇ ਵਿਅੰਜਨ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ‘ਅ’ ਅੱਖਰ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿਚ ਉਚਾਰਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ। ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਕਲ ਅਤੇ ਰਾਮ; ਕ ਕਲ ਵਿਚ ਕ+ਅ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਨਿਧਤਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਲ ਕੇਵਲ ਮੁਕਤਾ ਅੱਖਰ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਨਿਧਤਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਹੋਰ ਸਵਰ ਜੋ ਵਿਅੰਜਨ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਸਵਰ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਨਾਲ ਦਿਖਾਏ ਗਏ ਹਨ ਗੁਰਮੁਖੀ ਅੱਖਰਕ੍ਰਮ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਤਿੰਨ ਅੱਖਰ ਵੀ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਪਹਿਲੇ ਅਤੇ ਤੀਸਰੇ ਅੱਖਰ ਨੂੰ ਸੁਤੰਤਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਵਰਤਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਉਹਨਾਂ ਨਾਲ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਹੀ ਕੋਈ ਭੇਦ ਸੂਚਕ ਚਿੰਨ੍ਹ ਜੋੜ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੂਸਰੇ ਅੱਖਰ ਨੂੰ ਬਿਨਾਂ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵੀ ਵਰਤਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਜਿਹੀ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਇਹ ‘ਅ’ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਦੇ ਅਬਾਉਟ (about) ਦੇ ਸਮਾਨਾਰਥਕ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਭੇਦ ਸੂਚਕ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਕੁਲ ਸਵਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਦਸ ਬਣਾਈ ਗਈ ਹੈ ਅਰਥਾਤ , -, = ੌ, ੋ, ਅ, ਾ, ੈ, ੌ,,ਿ ੀ ਅਤੇ ੇ। ਇਹਨਾਂ ਸਵਰ ਯੁਕਤ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ‘ਿ’ ਵਿਅੰਜਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਆਉਂਦੀ ਹੈ (ਭਾਵੇਂ ਇਸਨੂੰ ਉਚਾਰਿਆ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ), - ਅਤੇ = ਹੇਠਾਂ ਲਿਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ: ਾ ਅਤੇ ੀ ਵਿਅੰਜਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ: ਅਤੇ ੇ, ੈ, ੋ, ੌ ਨੂੰ ਵਿਅੰਜਨ ਦੇ ਉੱਪਰ ਲਿਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਨੁਨਾਸਿਕੀਕਰਨ ਚਿੰਨ੍ਹ ਵੀ ਵਿਅੰਜਨ ਦੇ ਉੱਤੇ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਭਾਵੇਂ ਅਸਲ ਵਿਚ ਸਵਰ ਨੂੰ ਅਨੁਨਾਸਿਕ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਸਾਰੇ ਸਵਰ-ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਚ ‘ਲਗਾਂ ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ‘ਾ’ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਤਨ ਹੈ ਭਾਵੇਂ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿਚ ਇਸ ਲਈ ਬਿੰਦੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਸਵਰ-ਚਿੰਨ੍ਹ ‘ੀ’ ਅਤੇ ‘=’ ਅਸ਼ੋਕ ਦੇ ਰਾਜ-ਸੰਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਦੇ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖਾਂ ਵਿਚ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਸਾਰੇ ਗੁਰਮੁਖੀ ਅੱਖਰਾਂ ਦੀ ਇਕ ਸਮਾਨ ਉਚਾਈ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਦੋ ਸਮਾਨਾਂਤਰ ਲੇਟਵੀਆਂ ਰੇਖਾਵਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਲਿਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਕੇਵਲ ੳ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ (ਜਿਹੜਾ ਅੱਖਰਕ੍ਰਮ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਅੱਖਰ ਹੈ), ਜਿਸਦੀ ਉੱਪਰਲੀ ਮੁੜੀ ਹੋਈ ਰੇਖਾ ਉੱਪਰਲੀ ਲਾਈਨ ਤੋਂ ਉੱਤੇ ਚੱਲੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਖੱਬੇ ਤੋਂ ਸੱਜੇ ਵੱਲ ਵੀ ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਤਕਰੀਬਨ ਇਕਸਮਾਨ ਉਚਾਈ ਹੈ, ਕੇਵਲ ਅ ਅਤੇ ਘ ਸ਼ਾਇਦ ਬਾਕੀਆਂ ਨਾਲੋਂ ਥੋੜ੍ਹੇ ਜਿਹੇ ਲੰਮੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਵੀ, ਸਵਰ-ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅੱਖਰਾਂ ਦੇ ਉੱਪਰ ਅਤੇ ਥੱਲੇ ਵਰਤੋਂ ਸਾਰੀਆਂ ਭਾਰਤੀ ਲਿਪੀਆਂ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਹੈ ਜੋ ਛਪਾਈ ਅਤੇ ਟਾਈਪ ਵਿਚ ਕੁਝ ਔਕੜਾਂ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਅੱਖਰ ਦੇ ਆਕਾਰ ਵਿਚ ਉਸ ਸਮੇਂ ਕੋਈ ਵੀ ਤਬਦੀਲੀ ਨਹੀਂ ਵਾਪਰਦੀ ਜਦੋਂ ਉਸ ਨਾਲ ਕੋਈ ਸਵਰ-ਚਿੰਨ੍ਹ ਜਾਂ ਭੇਦ ਸੂਚਕ ਚਿੰਨ੍ਹ ਲਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੋ ਅੱਖਰਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਨਿਧਤਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਕੇਵਲ ੳ ਹੀ ਇਕ ਅਪਵਾਦ ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਇਕ ਵਾਧੂ ਮੋੜ ਜੁੜਿਆ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਇਹ ਦੋ ਅੱਖਰਾਂ ਦੀ ਧੁਨੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਕੇਵਲ ਇਕੋ ਲੇਖਾਚਿੱਤਰੀ ਰੂਪ ਦਾ ਉਦਾਹਰਨ ਹੈ ਜੋ ਬਹੁਪਰਤੀ ਧੁਨੀਆਂ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਨਿਧਤਾ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਦਰਅਸਲ ਇਸ ਆਕਾਰ ਦੀ ਧਾਰਮਿਕ ਪਿੱਠਭੂਮੀ ਹੈ; ਸਧਾਰਨ ਤੌਰ ਤੇ ਗੁਰਮੁਖੀ ਦਾ ਕੋਈ ਵੀ ਅੱਖਰ ਇਕ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਧੁਨਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਨਿਧਤਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਦੋ ਆਕਾਰ ਹਨ। ਗੁਰਮੁਖੀ ਕ੍ਰਮ ਵਿਚ ਪਹਿਲਾ ਅੱਖਰ ‘ੳ’ ਗ਼ੈਰ- ਪਰੰਪਰਿਕ ਹੈ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਵਿਚ ੴ ਅਰਥਾਤ ਪਰਮਾਤਮਾ ਇੱੱਕ ਹੈ, ਵਜੋਂ ਆਉਣ ਕਾਰਨ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮਹੱਤਤਾ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਸਵਰਾਂ ਤੋਂ ਪਿੱਛੇ ‘ਸ’ ਅਤੇ ‘ਹ’ ਆਉਂਦੇ ਹਨ ਜਿਹੜੇ ਕਿ ਆਮ ਕਰਕੇ ਬਾਕੀ ਭਾਰਤੀ ਸਵਰ ਬੋਧ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿਚ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਹੋਰ ਵਿਅੰਜਨਾਤਮਕ ਚਿੰਨ੍ਹ ਆਪਣੀ ਪਰੰਪਰਿਕ ਤਰਤੀਬ ਵਿਚ ਹੀ ਹਨ। ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਵਿਅੰਜਨਾਂ ਨੂੰ ਦੋਹਰਾਉ ਯੁਕਤ ਸਮਰੱਥਾ ਵੀ ਹਾਸਲ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ‘ਕ’ ਨੂੰ ਕੱਕਾ , ‘ਵ’ ਨੂੰ ਵਾਵਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕੇਵਲ ‘ਟ ’ ਨੂੰ ਟੈਂਕਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅੱਖਰ-ਮਾਲਾ ੜ (ੜਾੜਾ) ਨਾਲ ਖ਼ਤਮ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਅੱਖਰਾਂ ਦੀ ਕੁੱਲ ਗਿਣਤੀ 35 ਹੈ (3 ਸਵਰ, 2 ਅਰਧ-ਸਵਰ ਅਤੇ 30 ਵਿਅੰਜਨ ਹਨ)। ਇਹ ਦੇਵਨਾਗਰੀ ਵਿਚ 52, ਸ਼ਾਰਦਾ ਅਤੇ ਟਾਕਰੀ ਵਿਚ 41 ਹਨ। ਕੁਝ ਵਿਅੰਜਨਾਂ ਦੇ ਹੇਠਲੇ ਪਾਸੇ ਮਾਂਗਵੀਆਂ ਅਵਾਜ਼ਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਨਿਧਤਾ ਕਰਨ ਲਈ ਬਿੰਦੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਕਿ: ਸ਼,ਖ਼,ਗ਼,ਜ਼,ਫ਼। ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਲਾਗੂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਹ ਮੂਲ ਅੱਖਰਕ੍ਰਮ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਜੋੜੇਦਾਰ ਵਿਅੰਜਨਾਂ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਉੱਪਰ ਅੱੱਧਕ ( ੱ ) ਪਾ ਕੇ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ਵਿਅੰਜਨ ਦੇ ਉੱਪਰ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਇਸਦੀ ਅਵਾਜ਼ ਵਿਚ ਇਕ ਵਾਧਾ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਵਿਚ ਸੰਯੁਕਤ ਵਿਅੰਜਨ ਦੀ ਕਮੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਕੇਵਲ ਹ,ਰ,ਵ ਨੂੰ ਦੂਸਰੇ ਅੱਖਰ ਵਜੋਂ ਸੰਯੁਕਤ ਵਿਅੰਜਨ ਨਾਲ ਜੋੜਕੇ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਪਹਿਲੇ ਅੱਖਰ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਪੈਰ ਵਿਚ ਬਿਨਾਂ ਉੱਪਰ ਲਕੀਰ ਖਿੱਚੇ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ‘ਰ’ ਨੂੰ ਵੀ ਸੰਯੁਕਤ ਦੇ ਦੂਜੇ ਅੱਖਰ ਵਜੋਂ ਪਹਿਲੇ ਅੱਖਰ ਦੇ ਪੈਰ ਵਿਚ ਤਿਰਛੇ ‘ਕੌਮੇ` ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸੰਯੁਕਤ ਵਿਅੰਜਨ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਅਤੇ ਵਾਧੇ ਵਜੋਂ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ ਹਨ, ਪਰੰਤੂ ਹੁਣ ਇਹ ਪੰਜਾਬੀ ਉਚਾਰ ਦਾ ਅੰਗ ਬਣ ਗਏ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਇੱਥੇ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਅਪਨਾਉਣ ਦੀ ਅਨੁਕੂਲ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਜਾਂ ਘੜਨ ਦੀ ਬਹੁਤ ਲੋੜ ਹੈ। ਕੁਝ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਯਤਨ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ ਪਰੰਤੂ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਸਵੀਕ੍ਰਿਤੀ ਅਜੇ ਵੀ ਸੀਮਿਤ ਹੈ। ਗੁਰਮੁਖੀ ਨੇ [[ਸਿੱਖ ਧਰਮ]] ਅਤੇ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਕਰਤੱਵ ਨਿਭਾਇਆ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸਿੱਖ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਲਈ ਵਰਤੋਂ ਵਿਚ ਲਿਆਂਦਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਹ ਲਿਪੀ [[ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ]] ਅਧੀਨ ਦੂਰ-ਦੂਰ ਤਕ ਫੈਲੀ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸਿੱਖ ਸਰਦਾਰਾਂ ਅਧੀਨ ਪ੍ਰਬੰਧਕੀ ਉਦੇਸ਼ਾਂ ਲਈ ਫੈਲੀ। ਇਸ ਸਭ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਨਿੱਗਰ ਰੂਪ ਦੇਣ ਅਤੇ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਬਣਾਉਣ ਵਿਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਿੱਸਾ ਪਾਇਆ ਹੈ। ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਇਹ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਮੁੱਖ ਮਾਧਿਅਮ ਰਹੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਲੱਗਦੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿਚ ਜਿੱਥੇ ਮੁੱਢਲੇ ਸਕੂਲ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸਨ ਉੱਥੇ ਵੀ ਇਸਨੂੰ ਅਪਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਅੱਜ-ਕੱਲ੍ਹ ਇਸ ਨੂੰ ਸੱਭਿਆਚਾਰ , ਕਲਾ, ਅਕਾਦਮਿਕ ਅਤੇ ਪ੍ਰਬੰਧਕੀ ਸਾਰੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿਚ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਰਾਜ ਲਿਪੀ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ ਇਸਦਾ ਸਧਾਰਨ ਅਤੇ ਸਥਾਈ ਗੁਣ ਪੂਰਨ ਤੌਰ ਤੇ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋ ਚੁੱਕਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਵਰਨਮਾਲਾ ਹੁਣ ਆਪਣੀ ਮਾਤ੍ਰਭੂਮੀ ਦੀਆਂ ਹੱਦਾਂ ਪਾਰ ਕਰ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਖਿੱਤਿਆਂ ਵਿਚ ਵੱਸ ਗਏ ਹਨ ਅਤੇ ਗੁਰਮੁਖੀ ਉਹਨਾਂ ਨਾਲ ਹਰ ਪਾਸੇ ਚੱਲੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਲਿਪੀ ਦਾ ਆਪਣੀ ਮਾਤ੍ਰਭੂਮੀ ਦੇ ਅੰਦਰ ਅਤੇ ਬਾਹਰ ਸੱਚ-ਮੁਚ ਹੀ ਉੱਜਵਲ ਭਵਿੱਖ ਹੈ। ਹਾਲੇ ਤਕ, ਪੰਜਾਬੀ ਲਈ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਫ਼ਾਰਸੀ ਲਿਪੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ ਅਤੇ ਅਰੰਭ ਵਿਚ ਇਸ ਲਿਪੀ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰਾ ਲਿਖਿਤ ਸਾਹਿਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ, ਪਰੰਤੂ ਹੁਣ ਇਹ ਬਹੁਤਾ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ। ਫਿਰ ਵੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਪੰਜਾਬੀ, ਅਜੇ ਵੀ ਪੋਸਟ-ਗ੍ਰੈਜੂਏਟ ਪੱਧਰ ਤਕ ਫ਼ਾਰਸੀ ਲਿਪੀ ਵਿਚ ਹੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ==ਚਿੰਨ੍ਹ== ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿੱਪੀ ਦੇ ਇੱਕਤਾਲ਼ੀ ਅੱਖਰ ਹਨ। ਪਹਿਲੇ ਤਿੰਨ ਅਨੋਖੇ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਲਗਾ ਮਾਤਰਾ ਦੇ ਅਕਾਰ ਦੀ ਨੀਂਹ ਬਣਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹ ਹਰਫ਼ ਬਾਕੀ ਅੱਖਰਾਂ ਵਰਗੇ ਨਹੀਂ, ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਹਰਫ਼ ਐੜੇ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਕਦੇ ਇੱਕਲੇ ਨਹੀਂ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ। ===ਪਰੰਪਰਿਕ ਅੱਖਰ=== {|- class="wikitable" style="text-align:center;" |- bgcolor="#DCDCDC" align="center" ! colspan="2" | ਟੋਲੀਆਂ ਦੇ ਨਾਂ<br/>(ਉੱਚਾਰਣ ਢੰਗ) ↓ ! colspan="2" | ਨਾਂ !! ਧੁਨੀ <br>(IPA) ! colspan="2" | ਨਾਂ !! ਧੁਨੀ <br>(IPA) ! colspan="2" | ਨਾਂ !! ਧੁਨੀ <br>(IPA) ! colspan="2" | ਨਾਂ !! ਧੁਨੀ <br>(IPA) ! colspan="2" | ਨਾਂ !! ਧੁਨੀ <br>(IPA) |- align="center" | bgcolor="#AFEEEE" colspan="1" | '''ਮਾਤਰਾ ਵਾਹਕ'''<br>(ਲਗਾਂ ਦੇ ਅੱਖਰ) || bgcolor="#87 CE EB" colspan="1" | '''ਮੂਲ ਵਰਗ'''<br>(ਖਹਿਵੇਂ ਅੱਖਰ) | bgcolor="AFEEEE" style="font-size:24px" | [[ੳ]] || ਊੜਾ ||&nbsp;– | bgcolor="AFEEEE" style="font-size:24px" | ਅ || ਐੜਾ || ə | bgcolor="AFEEEE" style="font-size:24px" | ੲ || ਈੜੀ ||&nbsp;– | bgcolor="87CEEB" style="font-size:24px" | ਸ || ਸੱਸਾ || s | bgcolor="87CEEB" style="font-size:24px" | ਹ || ਹਾਹਾ || ɦ |- class="wikitable" style="text-align:center;" |- bgcolor="#DCDCDC" align="center" ! colspan="2" | ਡੱਕਵੇਂ / ਪਰਸਦੇ ਅੱਖਰ (੧ - ੪)→ ! colspan="3" | ਅਨਾਦੀ ! colspan="3" | ਮਹਾ ਪਰਾਣ ! colspan="3" | ਨਾਦੀ <small>ਜਾਂ</small> ਘੋ ! colspan="3" | ਸੁਰ ਧੁਨੀ ! colspan="3" | ਨਾਸਕ |- align="center" | bgcolor="#DCDCDC" colspan="2" | '''ਕਵਰਗ ਟੋਲੀ'''<br/>(ਕੰਠੀ ਅੱਖਰ) | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" | ਕ || ਕੱਕਾ || k | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" | ਖ || ਖੱਖਾ || kʰ | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" | ਗ || ਗੱਗਾ || g | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" | ਘ || ਘੱਘਾ || kə̀ | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" | ਙ || ਙੰਙਾ || ŋ |- align="center" | bgcolor="#DCDCDC" colspan="2" | '''ਚਵਰਗ ਟੋਲੀ'''<br/>(ਤਾਲਵੀ <small>ਅਤੇ</small> ਪਰਸ-ਖਹਿਵੇਂ ਅੱਖਰ) | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" | ਚ || ਚੱਚਾ || t͡ʃ | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" | ਛ || ਛੱਛਾ || t͡ʃʰ | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" | ਜ || ਜੱਜਾ || d͡ʒ | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" | ਝ || ਝੱਝਾ || t͡ʃə̀ | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" | ਞ || ਞੰਞਾ || ɲ |- align="center" | bgcolor="#DCDCDC" colspan="2" | '''ਟਵਰਗ ਟੋਲੀ'''<br/>(ਮੁੱਢੀ <small>ਜਾਂ</small> ਉਲਟਜੀਭੀ ਅੱਖਰ) | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" | ਟ || ਟੈਂਕਾ || ʈ | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" | ਠ || ਠੱਠਾ || ʈʰ | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" | ਡ || ਡੈਂਗਾ || ɖ | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" | ਢ || ਢੱਢਾ || ʈə̀ | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" | ਣ || ਣਾਣਾ || ɳ |- align="center" | bgcolor="#DCDCDC" colspan="2" | '''ਤਵਰਗ ਟੋਲੀ'''<br/>(ਦੰਦੀ ਅੱਖਰ) | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" | ਤ || ਤੱਤਾ || t̪ | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" | ਥ || ਥੱਥਾ || t̪ʰ | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" | ਦ || ਦੱਦਾ || d̪ | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" | ਧ || ਧੱਧਾ || t̪ə̀ | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" | ਨ || ਨੰਨਾ || n |- align="center" | bgcolor="#DCDCDC" colspan="2" | '''ਪਵਰਗ ਟੋਲੀ'''<br/>(ਹੋਠੀ ਅੱਖਰ) | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" | ਪ || ਪੱਪਾ || p | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" | ਫ || ਫੱਫਾ || pʰ | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" | ਬ || ਬੱਬਾ || b | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" | ਭ || ਭੱਭਾ || pə̀ | bgcolor="#ccc" style="font-size:24px" | ਮ || ਮੱਮਾ || m |- bgcolor="#DCDCDC" align="center" ! colspan="17" | ਸਰਕਵੇਂ ਅਤੇ ਫਟਕਵੇਂ ਅੱਖਰ |- align="center" | bgcolor="#B0C4DE" colspan="2" | '''ਅੰਤਿਮ ਟੋਲੀ'''<br/>(ਅੱਧ-ਸੁਰ ਅਤੇ ਪਾਸੇਦਾਰ ਅੱਖਰ) | bgcolor="B0C4DE" style="font-size:24px" | ਯ || ਯੱਯਾ || j | bgcolor="B0C4DE" style="font-size:24px" | ਰ || ਰਾਰਾ || ɾ | bgcolor="B0C4DE" style="font-size:24px" | ਲ || ਲੱਲਾ || l | bgcolor="B0C4DE" style="font-size:24px" | ਵ || ਵਾਵਾ || ʋ | bgcolor="B0C4DE" style="font-size:24px" | ੜ || ੜਾੜਾ || ɽ |} ===ਪੈਰ ਬਿੰਦੀ ਅੱਖਰ=== {|class="wikitable" style="text-align:center;" |- bgcolor="#CCCCCC" align="center" ! colspan="2" | ਨਾਂ !! ਧੁਨੀ<br>[IPA] ! colspan="2" | ਨਾਂ !! ਧੁਨੀ<br>[IPA] ! colspan="2" | ਨਾਂ !! ਧੁਨੀ<br>[IPA] |- align="center" | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" | ਸ਼ || ਸੱਸੇ ਪੈਰ ਬਿੰਦੀ || ʃ | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" | ਖ਼ || ਖੱਖੇ ਪੈਰ ਬਿੰਦੀ || x | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" | ਗ਼ || ਗੱਗੇ ਪੈਰ ਬਿੰਦੀ || ɣ |- align="center" | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" | ਜ਼ || ਜੱਜੇ ਪੈਰ ਬਿੰਦੀ || z | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" | ਫ਼ || ਫੱਫੇ ਪੈਰ ਬਿੰਦੀ || f | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" | ਲ਼ || ਲੱਲੇ ਪੈਰ ਬਿੰਦੀ || ɭ |} ===ਸੰਜੁਗਤ <small>ਜਾਂ</small> ਦੁੱਤ ਅੱਖਰ=== {|class="wikitable" style="text-align:center;" |- bgcolor="#CCCCCC" ! colspan="1" | ਅੱਖਰ !! ਨਾਂ !! ਵਰਤੋਂ |- align="center" | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" | ੍ਰ || ਪੈਰੀਂ ਰਾਰਾ:<br>ਰ→ ੍ਰ || rowspan="3" | ਦਫ਼ਤਰੀ ਹਨ ਅਜੋਕੀ ਵਰਤੋਂ ਵਿੱਚ |- align="center" | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" | ੍ਵ || ਪੈਰੀਂ ਵਾਵਾ:<br>ਵ→ ੍ਵ |- align="center" | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" | ੍ਹ || ਪੈਰੀਂ ਹਾਹਾ:<br>ਹ→ ੍ਹ |- align="center" | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" | ੵ || ਪੈਰੀਂ ਯੱਯਾ <small>ਜਾਂ</small> ਯਕਸ਼:<br>ਯ→ ੵ || rowspan="3" | ਗੈਰ-ਦਫ਼ਤਰੀ ਹਨ ਅਜੋਕੀ ਵਰਤੋਂ ਵਿੱਚ |- align="center" | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" | ੍ਯ|| ਅੱਧ ਯੱਯਾ:<br>ਯ→੍ਯ |- align="center" | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:12px" | ਆਦਿ || ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਅੱਖਰ:<br>ਟ→ ੍ਟ, ਨ→ ੍ਨ ਤ→ ੍ਤ, ਚ→ ੍ਚ |} ===ਲਗਾਖਰ=== ਵਿਅੰਜਨ ਦੇ ਉੱਪਰ ਪਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। {|class="wikitable" style="text-align:center;" |- bgcolor="#CCCCCC" ! colspan="1" | ਚਿੰਨ੍ਹ !! ਨਾਂ !! ਵਰਤੋਂ |- align="center" | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" | ੱ || ਅੱਧਕ || align="left" | ਅਗਲੇ ਵਿਅੰਜਨ ਦੀ ਅਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਾਧਾ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। |- align="center" | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" | ੰ || ਟਿੱਪੀ || align="left" | ਅਗਲੇ ਵਿਅੰਜਨ ਦੇ ਅੱਗੇ ਇੱਕ ਨਾਸਕ ਧੁਨੀ ਜੋੜਦੀ ਹੈ। |- align="center" | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" | ਂ || ਬਿੰਦੀ || align="left" | ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਮਾਤਰੇ ਨੂੰ ਨਾਸਕ ਰੂਪ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। |} ===ਹੋਰ ਚਿੰਨ੍ਹ=== ਡੰਡੇ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਵਰਤੇ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੇ। {|class="wikitable" style="text-align:center;" |- bgcolor="#CCCCCC" ! colspan="1" | ਚਿੰਨ੍ਹ !! ਨਾਂ !! ਵਰਤੋਂ |- align="center" | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" | ੍ || ਹਲੰਤ || align="left" | ਵਿਅੰਜਨ ਦੇ ਥੱਲੇ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨੂੰ ਸੁਰ ਰਹਿਤ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਦੁੱਤ ਅੱਖਰਾਂ ਦੇ ਥਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵਰਤਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। |- align="center" | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" | । || ਡੰਡਾ || align="left" | ਵਾਕ ਦਾ ਅੰਤ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। |- align="center" | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" | ਃ || ਵਿਸਰਗ || align="left" | ਸ਼ਬਦ ਨੂੰ ਸੰਖੇਪ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ। (ਕਦੇ-ਕਦਾਈਂ ਇਵੇਂ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ) |- align="center" | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" | ੑ || ਉਦਾਤ || align="left" | ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਵਿਅੰਜਨ ਦੀ ਸੁਰ ਨੂੰ ਉੱਚੀ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ। |} ===ਲਗਾਂ ਮਾਤਰਾ=== {|class="wikitable" style="text-align:center;" |- bgcolor="#CCCCCC" ! colspan="3" | ਮਾਤਰੇ !! colspan="2" rowspan="2" | ਨਾਂ !! rowspan="2" | IPA |- bgcolor="#CCCCCC" ! colspan="1" | ਇਕੱਲਾ ! colspan="1" | ਲਗਾਂ ! colspan="1" | ਕੱਕੇ ਨਾਲ਼ |- | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" align="center" | ਅ | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:14px" align="center" | (-) | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" align="center" | ਕ | colspan="2" | ਮੁਕਤਾ || ə |- | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" align="center" | ਆ | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" align="center" | ਾ | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" align="center" | ਕਾ | colspan="2" | ਕੰਨਾ || aː~äː |- | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" align="center" | ਇ | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" align="center" | ਿ | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" align="center" | ਕਿ | colspan="2" | ਸਿਹਾਰੀ || ɪ |- | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" align="center" | ਈ | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" align="center" | ੀ | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" align="center" | ਕੀ | colspan="2" | ਬਿਹਾਰੀ || iː |- | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" align="center"| ਉ | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" align="center"| ੁ | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" align="center"| ਕੁ | colspan="2" | ਔਂਕੜ || ʊ |- | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" align="center" | ਊ | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" align="center" | ੂ | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" align="center" | ਕੂ | colspan="2" | ਦੁਲੈਂਕੜ || uː |- | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" align="center" | ਏ | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" align="center" | ੇ | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" align="center" | ਕੇ | colspan="2" | ਲਾਵਾਂ || eː |- | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" align="center" | ਐ | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" align="center" | ੈ | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" align="center" | ਕੈ | colspan="2" | ਦੁਲਾਵਾਂ || ɛː~əɪ |- | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" align="center" | ਓ | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" align="center" | ੋ | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" align="center" | ਕੋ | colspan="2" | ਹੋੜਾ || oː |- | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" align="center" | ਔ | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" align="center" | ੌ | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" align="center" | ਕੌ | colspan="2" | ਕਨੌੜਾ || ɔː~əʊ |} ===ਅੰਕੜੇ=== {|class="wikitable" style="text-align:center;" |- ! colspan="1" | ਅੰਕੜਾ !! ਨਾਂ !! IPA !! ਨੰਬਰ |- | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" | ੦ || ਸੁੰਨ || {{IPA|[sʊnːᵊ]}} || 0 |- | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" | ੧ || ਇੱਕ || {{IPA|[ɪkːᵊ]}} || 1 |- | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" | ੨ || ਦੋ || {{IPA|[d̪oː]}} || 2 |- | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" | ੩ || ਤਿੰਨ || {{IPA|[t̪ɪnːᵊ]}} || 3 |- | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" | ੪ || ਚਾਰ || {{IPA|[t͡ʃaːɾᵊ]}} || 4 |- | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" | ੫ || ਪੰਜ || {{IPA|[pənd͡ʒᵊ]}} || 5 |- | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" | ੬ || ਛੇ || {{IPA|[t͡ʃʰeː]}} || 6 |- | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" | ੭ || ਸੱਤ || {{IPA|[sət̪ːᵊ]}} || 7 |- | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" | ੮ || ਅੱਠ || {{IPA|[əʈʰːᵊ]}} || 8 |- | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" | ੯ || ਨੌਂ || {{IPA|[nɔ̃:]}} || 9 |- | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" | ੧੦ || ਦਸ || {{IPA|[d̪əsᵊ]}} || 10 |} === ਯੂਨੀਕੋਡ === {{Main|ਗੁਰਮੁਖੀ (ਯੂਨੀਕੋਡ ਬਲੌਕ)}} ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿੱਪੀ ਦਾ ਯੂਨੀਕੋਡ ਸਟੈਂਡਰਡ ਵਿੱਚ 10 ਅਕਤੂਬਰ 1991 ਨੂੰ ਵਰਜਨ 1.0 ਦੀ ਰਿਲੀਜ਼ ਨਾਲ਼ ਦਾਖ਼ਲਾ ਹੋਇਆ। ਕਈ ਸਾਈਟ ਹਾਲੇ ਵੀ ਇਹੋ ਜਿਹੇ ਫੌਂਟ ਵਰਤਦੇ ਹਨ ਜੋ ਲਾਤੀਨੀ ASCII ਕੋਡਾਂ ਨੂੰ ਗੁਰਮੁਖੀ ਹਰਫ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਈ ਯੂਨੀਕੋਡ ਬਲੌਕ ਹੈ U+0A00–U+0A7F: {{Unicode chart Gurmukhi}} ==ਗੁਰਮੁਖੀ ਹੱਥ-ਲਿਖਤਾਂ ਦਾ ਡਿਜੀਟਲੀਕਰਨ== === ਮੈਨੂਸਕ੍ਰਿਪਟਾਂ === [[File:Рукопись_гурмукхи.PNG|thumb|right|ਗੁਰਮੁਖੀ ਨੂੰ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਫੌਂਟਾਂ ਵਿੱਚ ਡਿਜੀਟਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਰੈਂਡਰ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। [https://www.sikhnet.com/Gurmukhi-Fonts ਦੁਕਾਂਦਰ] ਫੌਂਟ, ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ, ਗੈਰ-ਰਸਮੀ ਪੰਜਾਬੀ ਹੱਥ ਲਿਖਤਾਂ ਨਾਲ ਮੇਲ ਖਾਂਦਾ ਹੈ।]] [[ਪੰਜਾਬ ਡਿਜੀਟਲ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ]]<ref>{{Cite web |url=http://www.panjabdigilib.org/ |title=Panjab Digital Library |access-date=2020-10-05 |archive-date=2012-09-05 |archive-url=https://archive.today/20120905133841/http://www.panjabdigilib.org/ |url-status=live }}</ref> ਨੇ ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਪੀ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਉਪਲਬਧ ਹੱਥ-ਲਿਖਤਾਂ ਦੇ ਡਿਜਿਟਾਈਜ਼ੇਸ਼ਨ ਕਰਨ ਦਾ ਕੰਮ ਲਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਲਿਪੀ 1500 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਤੋਂ ਰਸਮੀ ਟਾਇਰ 'ਤੇ ਵਰਤੋਂ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਬਹੁਤ ਸਾਰਾ ਸਾਹਿਤ ਅਜੇ ਵੀ ਮਿਲ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਡਿਜੀਟਲ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਨੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹੱਥ-ਲਿਖਤਾਂ ਤੋਂ 5 ਮਿਲੀਅਨ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪੰਨਿਆਂ ਨੂੰ ਡਿਜੀਟਲਾਈਜ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਆਨਲਾਈਨ ਉਪਲਬਧ ਹਨ। ===ਗੁਰਮੁਖੀ ਵਿੱਚ ਇੰਟਰਨੈਟ ਡੋਮੇਨ ਨਾਮ=== ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਪਟਿਆਲਾ ਨੇ ਗੁਰਮੁਖੀ ਵਿੱਚ ਇੰਟਰਨੈਟ ਲਈ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਡੋਮੇਨ ਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਮਾਣਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਲੇਬਲ ਬਣਾਉਣ ਦੇ ਨਿਯਮ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਹਨ।<ref>{{cite web | title=Now, domain names in Gurmukhi | website=The Tribune | date=2020-03-04 | url=https://www.tribuneindia.com/news/punjab/now-domain-names-in-gurmukhi-50359 | access-date=2020-09-09 | archive-date=2020-10-03 | archive-url=https://web.archive.org/web/20201003043319/https://www.tribuneindia.com/news/punjab/now-domain-names-in-gurmukhi-50359 | url-status=live }}</ref> ==ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ== * [[ਪੰਜਾਬੀ ਬਰੇਲ]] * [[ਸ਼ਾਹਮੁਖੀ ਵਰਣਮਾਲਾ]] * [[ਢਾਕਾ ਕੇਂਦਰੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ==ਨੋਟ== {{Reflist|group=note}} ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} ==ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ== {{Commons category|Gurmukhi|ਗੁਰਮੁਖੀ}} * [https://www.unicode.org/charts/PDF/U0A00.pdf Unicode script chart for Gurmukhi (PDF file)] * [https://zindagiterenaam.com/gurmukhi-punjabi-keyboard-typewriter-online/ Gurmukhi Typewriter Online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210515042938/https://zindagiterenaam.com/gurmukhi-punjabi-keyboard-typewriter-online/ |date=2021-05-15 }} * [https://sangam.learnpunjabi.org/ Online Shahmukhi - Gurmukhi and Gurmukhi - Shahmukhi text Conversion tool] * [https://dic.learnpunjabi.org/default.aspx Online Punjabi Dictionary in both Shahmukhi and Gurmukhi] {{Punjabi language topics}} {{Sikhism}} {{Punjab, India}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮਹਾਨ ਕੋਸ਼ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਸੁਧਾਰੇ ਸਫ਼ੇ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਪੀ]] tgopk1ke77hj7qjamnye0q1jk6ht12v 838059 838057 2026-04-30T13:45:57Z Syedsadi387681 34135 /* ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ */ 838059 wikitext text/x-wiki {{Infobox writing system |name=ਗੁਰਮੁਖੀ |languages= *[[ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਪੰਜਾਬੀ]] *[[ਪੰਜਾਬੀ ਲਹਿਜੇ]] *[[ਸੰਤ ਭਾਸ਼ਾ]] *[[ਸਿੰਧੀ ਭਾਸ਼ਾ | ਸਿੰਧੂ]]{{sfn|Bāhrī|2011|p=181}} | sample = File:Gurmukhī Varnamala.png | caption = ਗੁਰਮੁਖੀ ਵਰਣਮਾਲਾ | time = 16ਵੀਂ ਸਦੀ - ਵਰਤਮਾਨ |type = [[ਆਬੂਗੀਦਾ]] |fam1 = [[ਮਿਸਰੀ ਚਿੱਤਰ ਅੱਖਰ|ਮਿਸਰੀ ਖ਼ਤ ਤਸਵੀਰ]] |fam2 = ਕਨਾਨੀ |fam3 = [[ਫੋਨੀਸ਼ੀਆਈ ਲਿਪੀ|ਫੋਨੀਸ਼ੀਆਈ]] |fam4 = [[ਆਰਾਮੀ ਲਿਪੀ|ਆਰਾਮੀ]] |fam5 = [[ਬ੍ਰਾਹਮੀ ਲਿਪੀ|ਬ੍ਰਾਹਮੀ]] |fam6 = ਗੁਪਤਾ |fam7 = [[ਸ਼ਾਰਦਾ ਲਿਪੀ|ਸ਼ਾਰਦਾ]] |fam8 = [[ਲੰਡਾ ਲਿੱਪੀਆਂ|ਲੰਡਾ]] |sisters = ਖੁਦਾਬਦੀ, ਖੋਜਕੀ, [[ਮਹਾਜਨੀ]], [[ਮੁਲਤਾਨੀ ਲਿਪੀ|ਮੁਲਤਾਨੀ]] | unicode = [https://www.unicode.org/charts/PDF/U0A00.pdf U+0A00–U+0A7F] | iso15924 = Guru }} '''ਗੁਰਮੁਖੀ''' ([[ਸ਼ਾਹਮੁਖੀ ਵਰਣਮਾਲਾ|ਸ਼ਾਹਮੁਖੀ]]<small>: {{lang|pa|{{nastaliq|گُرمُکھی}}|rtl=yes}}</small>) ਇੱਕ [[ਆਬੂਗੀਦਾ]] ਹੈ ਜੋ [[ਲੰਡਾ ਲਿੱਪੀਆਂ|ਲੰਡਾ ਲਿਪੀਆਂ]] ਤੋਂ ਵਿਕਸਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਦੂਜੇ [[ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ]], [[ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ]] (1504–1552) ਦੁਆਰਾ ਮਿਆਰੀਕਰਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।{{sfn|Masica|1993|p=143}}{{sfn|Bāhrī|2011|p=181}} ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ [[ਸਿੱਖ]] ਲਿਪੀ ਵਜੋਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ,<ref>{{cite book|last1=Mandair|first1=Arvind-Pal S.|last2=Shackle|first2=Christopher|last3=Singh|first3=Gurharpal|title=Sikh Religion, Culture and Ethnicity|date=December 16, 2013|publisher=Routledge|isbn=978-1-136-84634-2|page=13, Quote: "creation of a pothi in distinct [[Sikhs|Sikh]] script (Gurmukhi) seem to relate to the immediate religio–political context ..."|url=https://books.google.com/books?id=79ZcAgAAQBAJ&pg=PA13|access-date=23 November 2016|archive-date=20 March 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170320052147/https://books.google.com/books?id=79ZcAgAAQBAJ&pg=PA13|url-status=live}}</ref><ref>{{cite book|last1=Mann|first1=Gurinder Singh|last2=Numrich|first2=Paul|last3=Williams|first3=Raymond|title=Buddhists, Hindus, and Sikhs in America|year=2007|publisher=Oxford University Press|location=New York|isbn=978-0-19-804424-6|page=100, Quote: "He modified the existing writing systems of his time to create Gurmukhi, the script of the Sikhs; then ..."|url=https://books.google.com/books?id=8R-Kl2C1C7QC&pg=PA144|access-date=23 November 2016|archive-date=20 March 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170320052638/https://books.google.com/books?id=8R-Kl2C1C7QC&pg=PA144|url-status=live}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Shani|first1=Giorgio|title=The Territorialization of Identity: Sikh Nationalism in the Diaspora|journal=Studies in Ethnicity and Nationalism|volume=2|date=March 2002|page=11|doi=10.1111/j.1754-9469.2002.tb00014.x|quote=...the Guru Granth Sahib, written in a script particular to the Sikhs (Gurmukhi)...}}</ref><ref name="Bright1996"/>{{sfn|Jain|Cardona|2007|p=53}} ਗੁਰਮੁਖੀ ਨੂੰ [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ]] ਵਿੱਚ [[ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ]] ਦੀ ਅਧਿਕਾਰਤ ਲਿਪੀ ਵਜੋਂ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name="Bright1996">{{cite book |author= Harjeet Singh Gill |chapter=The Gurmukhi Script |editor1=Peter T. Daniels |editor2=William Bright |title=The World's Writing Systems |chapter-url=https://books.google.com/books?id=ospMAgAAQBAJ&pg=PA395 |year=1996 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-507993-7 |pages=395–399 }}</ref>{{sfn|Jain|Cardona|2007|p=53}} [[ਸਿੱਖ ਧਰਮ]] ਦਾ ਮੁੱਖ ਗ੍ਰੰਥ, [[ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ]], ਗੁਰਮੁਖੀ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਉਪਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਅਤੇ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਜੋ ਅਕਸਰ [[ਸੰਤ ਭਾਸ਼ਾ]] ਦੇ ਆਮ ਸਿਰਲੇਖ ਹੇਠ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਫਾਰਸੀ ਅਤੇ ਇੰਡੋ-ਆਰੀਅਨ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪੜਾਵਾਂ ਵਰਗੀਆਂ ਹੋਰ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ।<ref>Harnik Deol, ''Religion and Nationalism in India''. Routledge, 2000. {{ISBN|0-415-20108-X}}, 9780415201087. Page 22. "(...) the compositions in the Sikh holy book, Adi Granth, are a melange of various dialects, often coalesced under the generic title of ''Sant Bhasha''."</ref> ਆਧੁਨਿਕ ਗੁਰਮੁਖੀ ਵਿੱਚ ਪੈਂਤੀ ਮੂਲ ਅੱਖਰ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਇਸਦਾ ਆਮ ਵਿਕਲਪਿਕ ਸ਼ਬਦ ''ਪੈਂਤੀ'' ਹੈ।<ref name="Bright1996"/> ਨਾਲ ਹੀ ਛੇ ਵਾਧੂ [[ਵਿਅੰਜਨ]],<ref name="Bright1996"/><ref name="patiala">{{cite web |title=Let's Learn Punjabi: Research Centre for Punjabi Language Technology, Punjabi University, Patiala |url=http://www.learnpunjabi.org/intro1.html |website=learnpunjabi.org |publisher=Punjabi University, Patiala |access-date=12 October 2019 |archive-date=30 August 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180830124459/http://www.learnpunjabi.org/intro1.html |url-status=live }}</ref><ref name= steganography>{{cite book | url= https://www.researchgate.net/publication/324329653| title= A New Approach to Punjabi Text Steganography using Naveen Toli | first1=Arun | last1=Kumar | first2=Amandeep | last2=Kaur | publisher=Department of Computer Science & Technology, Central University of Punjab, Bathinda, India | isbn=978-8-193-38970-6 |date=2018}}</ref> ਨੌਂ [[ਸਵਰ]] ਸੰਕੇਤਕ, ਨਾਸਕੀ ਧੁਨੀਆਂ ਲਈ ਦੋ ਸੰਕੇਤਕ, ਇੱਕ ਸੰਕੇਤਕ ਜੋ ਵਿਅੰਜਨਾਂ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਸਬਸਕ੍ਰਿਪਟ ਅੱਖਰਾਂ ਨੂੰ ਜੋੜਦਾ ਹੈ। ==ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਤਰੱਕੀ== ਮੌਜਦਾ ਫ਼ਾਜ਼ਲਾਂ ਵਿੱਚ, ਆਮ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮੀ ਲਿਪੀ ਰਾਹੀਂ,<ref>{{cite book|author1=Danesh Jain|author2=George Cardona| title=The Indo-Aryan Languages |url=https://books.google.com/books?id=OtCPAgAAQBAJ| year=2007| publisher=Routledge|isbn=978-1-135-79711-9|pages=94–99, 72–73}}</ref> [[ਮਿਸਰੀ ਚਿੱਤਰ ਅੱਖਰ|ਮਿਸਰੀ ਖ਼ਤ ਤਸਵੀਰ]] ਨੂੰ ਗੁਰਮੁਖੀ ਦਾ ਮੂਲ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ<ref>{{cite book|author1=Danesh Jain|author2=George Cardona| title=The Indo-Aryan Languages |url=https://books.google.com/books?id=OtCPAgAAQBAJ| year=2007| publisher=Routledge|isbn=978-1-135-79711-9|page=88}}</ref> ਜਿਸਦੀ ਤਰੱਕੀ ਸ਼ਾਰਦਾ ਲਿਪੀ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਵਾਰਸ ਲੰਡਾ ਲਿਪੀ ਤੋਂ ਹੋਈ।<ref name=cardonajain83>{{cite book|author1=Danesh Jain|author2=George Cardona| title=The Indo-Aryan Languages |url=https://books.google.com/books?id=OtCPAgAAQBAJ| year=2007| publisher=Routledge|isbn=978-1-135-79711-9|pages=83}}</ref> ਕਾਬਲੇ ਜ਼ਿਕਰ ਨੁਹਾਰ: * ਇਹ ਇੱਕ [[ਅਬੂਗੀਦਾ]] ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਹਰੇਕ ਹਰਫ਼ ਨੂੰ ਵਿਰਾਸਤੀ ਹੀ ਲਗਾ ਮਾਤਰ ਲੱਗਦੀ ਹੈ, ਜਿਸਦੇ ਹਰਫ਼ ਉੱਤੇ, ਥੱਲੇ, ਮੋਹਰੇ ਜਾਂ ਪਿੱਛੇ ਲੱਗਣ ਨਾਲ਼ ਅੱਖਰ ਦੇ ਅਵਾਜ਼ ਅਤੇ ਨਹੁਰ ਵਿੱਚ ਫ਼ਰਕ ਆਹ ਜਾਂਦਾ। * ਪੰਜਾਬੀ ਟੋਨਲ ਭਾਸ਼ਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਟੋਨ ਹਨ. ਇਹ ਲਿਖਤੀ ਵਿੱਚ ਹਰਫ਼ (ਘ, ਧ, ਭ, ਹੋਰ) ਨਾਲ਼ ਇਜ਼ਹਾਰ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। <ref name=cardonajain84>{{cite book|author1=Danesh Jain|author2=George Cardona| title=The Indo-Aryan Languages |url=https://books.google.com/books?id=OtCPAgAAQBAJ| year=2007| publisher=Routledge|isbn=978-1-135-79711-9|pages=84}}</ref> {| class=wikitable style="text-align: center;" |+ ਕਬਲ ਲਿਖਤ ਤਰੀਕਿਆਂ ਤੋ ਗੁਰਮੁਖੀ ਦੇ ਸਬੱਬੀ ਨਵੇਕਲ। |- !rowspan="2"| ਗੁਰਮੁਖੀ !rowspan="2"| ਖ਼ਤ ਤਸਵੀਰ !rowspan="2"| ਕਨਾਨੀ !rowspan="2"| ਫੋਨੀਸ਼ੀਆਈ !rowspan="2"| ਆਰਾਮੀ ! colspan="3"| ਆਬੂਗੀਦਾ ! colspan="1"| ਐਲਫਾਬੈਟ |- ! {{smaller|ਬ੍ਰਹਮੀ}} ! {{smaller|ਗੁਪਤਾ}} ! {{smaller|ਸ਼ਾਰਦਾ}} ! {{smaller|ਯੂਨਾਨੀ}} |- | align="center" | ਅ | align="center" | <hiero>F1</hiero> | align="center" | [[Image:Proto-semiticA-01.svg|20px|Aleph]] | align="center" | [[Image:phoenician aleph.svg|20px|Aleph]] | align="center" | [[Image:Aleph.svg|20px]] | align="center" | [[Image:Brahmi a.svg|20px]] | align="center" | [[Image:Gupta allahabad a.svg|20px]] | align="center" | [[Image:Sharada a.svg|20px]] | align="center" | Α |- | align="center" | ਬ | align="center" | <hiero>O1</hiero> | align="center" | [[Image:Proto-semiticB-01.svg|20px|Bet]] | align="center" | [[Image:phoenician beth.svg|20px|Beth]] | align="center" | [[Image:Beth.svg|20px]] | align="center" | [[Image:Brahmi b.svg|20px]] | align="center" | [[Image:Gupta allahabad b.svg|20px]] | align="center" | [[Image:Sharada b.svg|20px]] | align="center" | Β |- | align="center" | ਗ | align="center" | <hiero>T14</hiero> | align="center" | [[Image:Proto-semiticG-01.svg|20px|Gimel]] | align="center" | [[Image:phoenician gimel.svg|20px|Gimel]] | align="center" | [[Image:Gimel.svg|20px]] | align="center" | [[Image:Brahmi g.svg|20px]] | align="center" | [[Image:Gupta allahabad g.svg|20px]] | align="center" | [[Image:Sharada g.svg|20px]] | align="center" | Γ |- | align="center" | ਧ | rowspan="2" align="center" | <hiero>K1</hiero><hiero>K2</hiero> | rowspan="2" align="center" | [[Image:Proto-semiticD-02.svg|20px|Dalet]] | rowspan="2" align="center" | [[Image:Phoenician daleth.svg|20px|Dalet]] | rowspan="2" align="center" | [[Image:Daleth.svg|20px]] | align="center" | [[Image:Brahmi dh.svg|20px]] | align="center" | [[Image:Gupta allahabad dh.svg|20px]] | align="center" | [[Image:Sharada dh.svg|20px]] | rowspan="2" align="center" | Δ |- | align="center" | ਢ | align="center" | [[Image:Brahmi ddh.svg|20px]] | align="center" | [[Image:Gupta allahabad ddh.svg|20px]] | align="center" | [[Image:Sharada ddh.svg|20px]] |- | align="center" | ੲ | align="center" | <hiero>A28</hiero> | align="center" | [[Image:Proto-semiticE-01.svg|20px|Heh]] | align="center" | [[Image:phoenician he.svg|20px|He]] | align="center" | [[File:He0.svg|20px]] | | align="center" | [[Image:Gupta allahabad e.svg|20px]] | align="center" | [[Image:Sharada e.svg|20px]] | align="center" | Ε |- | align="center" | ਵ | align="center" | <hiero>G43</hiero> | align="center" | [[Image:Proto-semiticW-01.svg|20px|Waw]] | align="center" | [[Image:Phoenician waw.svg|20px|Waw]] | align="center" | [[Image:Waw.svg|20px]] | align="center" | [[Image:Brahmi v.svg|20px]] | align="center" | [[Image:Gupta allahabad v.svg|20px]] | align="center" | [[Image:Sharada v.svg|20px]] | align="center" | Ϝ |- | align="center" | ਦ | rowspan="2" align="center" | <hiero>Z4</hiero> | rowspan="2" align="center" | [[Image:Proto-semiticZ-01.svg|20px|Zayin]] | rowspan="2" align="center" | [[Image:Phoenician zayin.svg|20px|Zayin]] | rowspan="2"align="center" | [[Image:Zayin.svg|20px]] | align="center" | [[Image:Brahmi d.svg|20px]] | align="center" | [[Image:Gupta allahabad d.svg|20px]] | align="center" | [[Image:Sharada d.svg|20px]] | rowspan="2" align="center" | Ζ |- | align="center" | ਡ | align="center" | [[Image:Brahmi dd.svg|20px]] | align="center" | [[Image:Gupta allahabad dd.svg|20px]] | align="center" | [[Image:Sharada dd.svg|20px]] |- | align="center" | ਹ | align="center" | <hiero>O6</hiero> <hiero>N24</hiero> <hiero>V28</hiero> | align="center" | [[Image:Proto-semiticH-01.svg|20px|Ḥet]] | align="center" | [[Image:Phoenician heth.svg|20px|Ḥet]] | align="center" | [[Image:Heth.svg|20px]] | align="center" | [[Image:Brahmi h.svg|20px]] | align="center" | [[Image:Gupta allahabad h.svg|20px]] | align="center" | [[Image:Sharada h.svg|20px]] | align="center" | Η |- | align="center" | ਥ | rowspan="2" align="center" | <hiero>F35</hiero> | rowspan="2" align="center" | [[Image:Proto-semiticTet-01.svg|20px|Ṭet]] | rowspan="2" align="center" | [[Image:Phoenician teth.svg|20px|Ṭet]] | rowspan="2" align="center" | [[Image:Teth.svg|20px]] | align="center" | [[Image:Brahmi th.svg|20px]] | align="center" | [[Image:Gupta allahabad th.svg|20px]] | align="center" | [[Image:Sharada th.svg|20px]] | rowspan="2" align="center" | Θ |- | align="center" | ਠ | align="center" | [[Image:Brahmi tth.svg|20px]] | align="center" | [[Image:Gupta allahabad tth.svg|20px]] | align="center" | [[Image:Sharada tth.svg|20px]] |- | align="center" | ਯ | align="center" | <hiero>D36</hiero> | align="center" | [[File:Proto-semiticI-02.svg|20px|Yad]] [[File:Proto-semiticI-01.svg|20px|Yad]] | align="center" | [[Image:Phoenician yodh.svg|20px|Yad]] | align="center" | [[Image:Yod.svg|20px]] | align="center" | [[Image:Brahmi y.svg|20px]] | align="center" | [[Image:Gupta allahabad y.svg|20px]] | align="center" | [[Image:Sharada y.svg|20px]] | align="center" | Ι |- | align="center" | ਕ | rowspan="2" align="center" | <hiero>D46</hiero> | rowspan="2" align="center" | [[Image:Proto-semiticK-01.svg|20px|Khof]] | rowspan="2" align="center" | [[Image:phoenician kaph.svg|20px|Kaph]] | rowspan="2" align="center" | [[Image:kaph.svg|20px]] | align="center" | [[Image:Brahmi k.svg|20px]] | align="center" | [[Image:Gupta allahabad k.svg|20px]] | align="center" | [[Image:Sharada k.svg|20px]] | rowspan="2" align="center" | Κ |- | align="center" | ਚ | align="center" | [[Image:Brahmi c.svg|20px]] | align="center" | [[Image:Gupta allahabad c.svg|20px]] | align="center" | [[Image:Sharada c.svg|20px]] |- | align="center" | ਲ | align="center" | <hiero>U20</hiero> | align="center" | [[Image:Proto-semiticL-01.svg|20px|Lamed]] | align="center" | [[Image:Phoenician lamedh.svg|20px|Lamed]] | align="center" | [[Image:Lamed.svg|20px]] | align="center" | [[Image:Brahmi l.svg|20px]] | align="center" | [[Image:Gupta allahabad l.svg|20px]] | align="center" | [[Image:Sharada l.svg|20px]] | align="center" | Λ |- | align="center" | ਮ | align="center" | <hiero>N35</hiero> | align="center" | [[Image:Proto-semiticM-01.svg|20px|Mem]] | align="center" | [[Image:phoenician mem.svg|20px|Mem]] | align="center" | [[Image:mem.svg|20px]] | align="center" | [[Image:Brahmi m.svg|20px]] | align="center" | [[Image:Gupta allahabad m.svg|20px]] | align="center" | [[Image:Sharada m.svg|20px]] | align="center" | Μ |- | align="center" | ਨ | rowspan="2" align="center" | <hiero>I10</hiero> | rowspan="2" align="center" | [[Image:Proto-semiticN-01.svg|20px|Nun]] | rowspan="2" align="center" | [[Image:phoenician nun.svg|20px|Nun]] | rowspan="2" align="center" | [[Image:nun.svg|20px]] | align="center" | [[Image:Brahmi n.svg|20px]] | align="center" | [[Image:Gupta allahabad n.svg|20px]] | align="center" | [[Image:Sharada n.svg|20px]] | rowspan="2" align="center" | Ν |- | align="center" | ਣ | align="center" | [[Image:Brahmi nn.svg|20px]] | align="center" | [[Image:Gupta allahabad nn.svg|20px]] | align="center" | [[Image:Sharada m.svg|20px]] |- | align="center" | ਸ਼ | align="center" | <hiero>R11</hiero> | align="center" | [[Image:Proto-Canaanite letter samek.svg|10px|Samekh]] [[Image:Proto-semiticX-01.svg|20px|Samekh]] | align="center" | [[Image:Phoenician samekh.svg|20px|Samekh]] | align="center" | [[Image:Samekh.svg|20px]] | align="center" | [[Image:Brahmi sh.svg|20px]] | align="center" | [[Image:Gupta allahabad sh.svg|20px]] | align="center" | [[Image:Sharada sh.svg|20px]] | align="center" | Ξ |- | align="center" | ੳ | align="center" | <hiero>D4</hiero> <hiero>V28</hiero> | align="center" | [[Image:Proto-semiticO-01.svg|20px|Ayin]] | align="center" |[[Image:phoenician ayin.svg|20px|Ayin]] | align="center" | [[Image:ayin.svg|20px]] | | align="center" | [[Image:Gupta allahabad o.svg|20px]] | align="center" | [[Image:Sharada o.svg|20px]] | align="center" | Ο |- | align="center" | ਪ | rowspan="2" align="center" | <hiero>D21</hiero> | rowspan="2" align="center" | [[Image:Proto-semiticP-01.svg|20px|Pe (letter)]] | rowspan="2" align="center" |[[Image:phoenician pe.svg|20px|Pe (letter)]] | rowspan="2" align="center" | [[Image:Pe0.svg|20px]] | align="center" | [[Image:Brahmi p.svg|20px]] | align="center" | [[Image:Gupta allahabad p.svg|20px]] | align="center" | [[Image:Sharada p.svg|20px]] | rowspan="2" align="center" | Π |- | align="center" | ਫ | align="center" | [[Image:Brahmi ph.svg|20px]] | align="center" | [[Image:Gupta allahabad ph.svg|20px]] | align="center" | [[Image:Sharada ph.svg|20px]] |- | align="center" | ਸ | align="center" | <hiero>M22</hiero> | align="center" | [[Image:Proto-Canaanite letter sad.svg|20px|Tsade]] [[Image:SemiticTsade-001.png|7px|Tsade]] [[Image:SemiticTsade-002.png|20px|Tsade]] | align="center" |[[Image:phoenician sade.svg|20px|Tsade]] | align="center" | [[Image:Sade 1.svg|20px]] [[Image:Sade 2.svg|20px]] | align="center" | [[Image:Brahmi s.svg|20px]] | align="center" | [[Image:Gupta allahabad s.svg|20px]] | align="center" | [[Image:Sharada s.svg|20px]] | align="center" | Ϻ |- | align="center" | ਖ | rowspan="2" align="center" | <hiero>O34</hiero> | rowspan="2" align="center" | [[Image:Proto-semiticQ-01.svg|20px|Qoph]] | rowspan="2" align="center" | [[Image:phoenician qoph.svg|20px|Qoph]] | rowspan="2" align="center" | [[Image:Qoph.svg|20px]] | align="center" | [[Image:Brahmi kh.svg|20px]] | align="center" | [[Image:Gupta allahabad kh.svg|20px]] | align="center" | [[Image:Sharada kh.svg|20px]] | rowspan="2" align="center" | Ϙ |- | align="center" | ਛ | align="center" | [[Image:Brahmi ch.svg|20px]] | align="center" | [[Image:Gupta allahabad ch.svg|20px]] | align="center" | [[Image:Sharada ch.svg|20px]] |- | align="center" | ਰ | align="center" | <hiero>D1</hiero><hiero>D19</hiero> | align="center" | [[Image:Proto-semiticR-01.svg|20px|Resh]] | align="center" | [[Image:phoenician res.svg|20px|Res]] | align="center" | [[Image:resh.svg|20px]] | align="center" | [[Image:Brahmi r.svg|20px]] | align="center" | [[Image:Gupta allahabad r.svg|20px]] | align="center" | [[Image:Sharada r.svg|20px]] | align="center" | Ρ |- | rowspan="2" align="center" | ਖ | align="center" |<hiero>N6</hiero> | align="center" | [[Image:Proto-Canaanite letter sims.svg|20px|Shin]] | rowspan="2" align="center" |[[Image:Phoenician sin.svg|20px|Shin]] | rowspan="2" align="center" |[[Image:Shin.svg|20px]] | rowspan="2" align="center" | [[Image:Brahmi ss.svg|20px]] | rowspan="2" align="center" | [[Image:Gupta allahabad ss.svg|20px]] | rowspan="2" align="center" | [[Image:Sharada ss.svg|20px]] | rowspan="2" align="center" | Σ |- | align="center" | <hiero>M39</hiero><hiero>M40</hiero><hiero>M41</hiero> | align="center" | [[Image:Proto-semiticS-01.svg|20px|Shin]] |- | align="center" | ਤ | rowspan="2" align="center" | <hiero>Z9</hiero> | rowspan="2" align="center" | [[Image:Proto-semiticT-01.svg|20px|Tof]] | rowspan="2" align="center" | [[Image:phoenician taw.svg|20px|Taw]] | rowspan="2" align="center" |[[Image:taw.svg|20px]] | align="center" | [[Image:Brahmi t.svg|20px]] | align="center" | [[Image:Gupta allahabad t.svg|20px]] | align="center" | [[Image:Sharada t.svg|20px]] | rowspan="2" align="center" | Τ |- | align="center" | ਟ | align="center" | [[Image:Brahmi tt.svg|20px]] | align="center" | [[Image:Gupta allahabad tt.svg|20px]] | align="center" | [[Image:Sharada tt.svg|20px]] |} ਇਸ ਤੋਂ ਤੁਰੰਤ ਬਾਅਦ, ਇਸਦਾ ਵਿਕਾਸ ਖ਼ਾਸ ਤੌਰ ਤੇ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਹੋਇਆ। ਹਰ ਇਕ ਅੱਖਰ ਨੂੰ ਸੁੰਦਰ ਗੋਲਾਈ ਦੇ ਕੇ ਅਤੇ ਹਰ ਇਕ ਅੱਖਰ ਦੇ ਉੱਪਰ ਛੋਟੀ ਲਾਈਨ ਲਾ ਕੇ ਸੁੰਦਰ ਸਜਾਵਟੀ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ। ਭਾਰਤੀ ਲਿਪੀ ਦੀ ਇਹ ਅਵਸਥਾ ‘ਕੁਟਿਲ’ ਵਜੋਂ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਭਾਵ ਮੁੜੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਕੁਟਿਕ ਵਜੋਂ ਸਿੱਧਮਾਤ੍ਰਿਕਾ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ ਜਿਸਦੀ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ ਤੇ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਕੁਝ ਵਿਦਵਾਨ ਸੋਚਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਲਿਪੀਆਂ ਨਾਲੋਂ ਨਾਲ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਸਨ। ਛੇਵੀਂ ਸਦੀ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਨੌਂਵੀਂ ਸਦੀ ਤਕ , ਸਿੱਧਮਾਤ੍ਰਿਕਾ ਦੀ ਕਸ਼ਮੀਰ ਤੋਂ ਵਾਰਾਣਸੀ ਤਕ ਬਹੁਤ ਵੱਡੇ ਪੈਮਾਨੇ ਤੇ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ਲੈਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਪ੍ਰਾਦੇਸ਼ਿਕ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਉੱਭਾਰ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਦੇਸ਼ਿਕ ਲਿਪੀਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਬਹੁਤ ਵਧ ਗਈ ਸੀ। ਅਰਧਨਾਗਰੀ (ਪੱਛਮ), ਸ਼ਾਰਦਾ (ਕਸ਼ਮੀਰ) ਅਤੇ ਨਾਗਰੀ (ਦਿੱਲੀ ਤੋਂ ਪਰੇ) ਵਰਤੋਂ ਵਿਚ ਆਈਆਂ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਨਾਗਰੀ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਮੁਖ ਸ਼ਾਖ਼ਾਵਾਂ ਦੋਵੇਂ ਸ਼ਾਰਦਾ ਅਤੇ ਦੇਵਨਾਗਰੀ ਨੇ ਪੰਜ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੀ ਧਰਤੀ ਤੇ ਆਪਣਾ ਬੋਲਬਾਲਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਸਦਾ ਸਬੂਤ ਗ਼ਜ਼ਨਵੀ ਅਤੇ ਗੌਰੀ ਦੇ ਸਿੱਕਿਆਂ ਤੋਂ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਜੋ ਲਾਹੌਰ ਅਤੇ ਦਿੱਲੀਵਿਖੇ ਬਣਾਏ ਗਏ ਸਨ। ਇਹ ਵੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਆਮ (ਗ਼ੈਰ-ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਅਤੇ ਗ਼ੈਰ- ਸਰਕਾਰੀ) ਵਿਅਕਤੀ ਆਪਣੇ ਵਿਹਾਰਿਕ ਅਤੇ ਵਪਾਰਿਕ ਲੋੜਾਂ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਲਈ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਲਿਪੀਆਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਇਹਨਾਂ ਵਿਚੋਂਲੰਡੇ ਅਤੇ ਟਾਕਰੇ ਦੇ ਅੱਖਰ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਸਨ। ਇਹਨਾਂ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀਆਂ ਦੇ ਕਾਰਨ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਪੀ ਦੇ ਦੇਵਨਾਗਰੀ (ਜੀ.ਐਚ.ਓਝਾ), ਅਰਧਨਾਗਰੀ (ਜੀ.ਬੀ.ਸਿੰਘ), ਸਿੱਧਮਾਤ੍ਰਿਕਾ (ਪ੍ਰੀਤਮ ਸਿੰਘ), ਸ਼ਾਰਦਾ (ਦਿਰਿੰਗਰ) ਅਤੇ ਆਮ ਕਰਕੇ ਬ੍ਰਹਮੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਕੁਝ ਇਸ ਲਿਪੀ ਨੂੰ ਲੰਡੇ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕੁਝ ਹੋਰ ਇਸਨੂੰ [[ਸ਼ਾਰਦਾ]] ਦੀ ਸ਼ਾਖ਼ਾ ਅਤੇ [[ਚੰਬਾ]] ਅਤੇ [[ਕਾਂਗੜਾ]] ਵਿਚ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਲਿਪੀ ਟਾਕਰੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਤੱਥ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਲਿਪੀ ਨੂੰ ਇਸ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਅਤੇ ਉੱਪਰ ਵਰਣਿਤ ਸਾਰੀਆਂ ਲਿਪੀਆਂ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਸੰਦਰਭ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਸਿਰਜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਖੇਤਰੀ ਅਤੇ ਸਮਕਾਲੀ ਤੁਲਨਾ ਤੋਂ ਗੁਰਮੁਖੀ ਦੇ ਅੱਖਰਾਂ ਦੀ ਬਣਤਰ ਸਪਸ਼ਟ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸੰਬੰਧਿਤ [[ਗੁਜਰਾਤੀ]], [[ਲੰਡੇ]], [[ਨਾਗਰੀ]], [[ਸ਼ਾਰਦਾ]] ਅਤੇ [[ਟਾਕਰੀ]] ਨਾਲ ਮਿਲਦੀ ਹੈ: ਉਹ ਜਾਂ ਤਾਂ ਬਿਲਕੁਲ ਇਸ ਵਰਗੇ ਹਨ ਜਾਂ ਪੂਰਨ ਰੂਪ ਵਿਚ ਇਕ ਸਮਾਨ ਹਨ। ਅੰਦਰੂਨੀ ਤੌਰ ਤੇ, ਗੁਰਮੁਖੀ ਦੇ ਅ,ਹ,ਚ,ਞ,ਡ, ਣ,ਨ,ਲ ਅੱਖਰਾਂ ਵਿਚ 1610 ਈ. ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸ਼ਬਦ-ਜੋੜ ਸੰਬੰਧੀ ਕੁਝ ਮਾਮੂਲੀ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ। ਉਨ੍ਹੀਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਅੱਧ ਵਿਚ ਅੱਗੇ ਅ, ਹ ਅਤੇ ਲ ਦੇ ਸਰੂਪਾਂਵਿਚ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਆਈਆਂ ਸਨ। ਖਰੜੇ ਜਿਹੜੇ 18ਵੀਂ ਸਦੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਅੱਖਰਾਂ ਦੇ ਸਰੂਪ ਵਿਚ ਇਹਨਾਂ ਨਾਲੋਂ ਮਾਮੂਲੀ ਭਿੰਨਤਾ ਹੈ, ਪਰੰਤੂ ਇਹਨਾਂ ਅੱਖਰਾਂ ਦਾ ਆਧੁਨਿਕ ਅਤੇ ਪੁਰਾਤਨ ਸਰੂਪ 17ਵੀਂ ਅਤੇ 18ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਉਹਨਾਂ ਹੀ ਲੇਖਕਾਂ ਦੇ ਸ਼ਬਦ-ਜੋੜਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ ਇਕ ਹੋਰ ਸੁਧਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ; ਪਹਿਲਾਂ ਇਕ ਰਲਗੱਡ ਇਕਾਈ ਦੇ ਰੂਪ ਮਿਲਣ ਵਾਲੀਆਂ ਵਾਕ ਦੀਆਂ ਕੋਸ਼ਗਤ ਇਕਾਈਆਂ ਦੀ ਅਲਿਹਦਗੀ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਕਾਫ਼ੀ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਉਚਾਰਨ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਤੋਂ ਉਧਾਰੇ ਲੈ ਲਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰਨ ਵਿਰਾਮ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਵਰਤਮਾਨ ਫ਼ੁਲ ਸਟਾਪ (।) ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਅਪਣਾ ਲਿਆ ਗਿਆ। ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਪੀ ਇਕ ਅਰਥ ਵਿਚ ਅਰਧ-ਅੱਖਰੀ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ‘ਅ’ ਕੁਝ ਸਥਾਨਾਂ ਤੇ ਵਿਅੰਜਨ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ‘ਅ’ ਅੱਖਰ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿਚ ਉਚਾਰਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ। ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਕਲ ਅਤੇ ਰਾਮ; ਕ ਕਲ ਵਿਚ ਕ+ਅ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਨਿਧਤਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਲ ਕੇਵਲ ਮੁਕਤਾ ਅੱਖਰ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਨਿਧਤਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਹੋਰ ਸਵਰ ਜੋ ਵਿਅੰਜਨ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਸਵਰ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਨਾਲ ਦਿਖਾਏ ਗਏ ਹਨ ਗੁਰਮੁਖੀ ਅੱਖਰਕ੍ਰਮ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਤਿੰਨ ਅੱਖਰ ਵੀ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਪਹਿਲੇ ਅਤੇ ਤੀਸਰੇ ਅੱਖਰ ਨੂੰ ਸੁਤੰਤਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਵਰਤਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਉਹਨਾਂ ਨਾਲ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਹੀ ਕੋਈ ਭੇਦ ਸੂਚਕ ਚਿੰਨ੍ਹ ਜੋੜ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੂਸਰੇ ਅੱਖਰ ਨੂੰ ਬਿਨਾਂ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵੀ ਵਰਤਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਜਿਹੀ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਇਹ ‘ਅ’ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਦੇ ਅਬਾਉਟ (about) ਦੇ ਸਮਾਨਾਰਥਕ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਭੇਦ ਸੂਚਕ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਕੁਲ ਸਵਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਦਸ ਬਣਾਈ ਗਈ ਹੈ ਅਰਥਾਤ , -, = ੌ, ੋ, ਅ, ਾ, ੈ, ੌ,,ਿ ੀ ਅਤੇ ੇ। ਇਹਨਾਂ ਸਵਰ ਯੁਕਤ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ‘ਿ’ ਵਿਅੰਜਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਆਉਂਦੀ ਹੈ (ਭਾਵੇਂ ਇਸਨੂੰ ਉਚਾਰਿਆ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ), - ਅਤੇ = ਹੇਠਾਂ ਲਿਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ: ਾ ਅਤੇ ੀ ਵਿਅੰਜਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ: ਅਤੇ ੇ, ੈ, ੋ, ੌ ਨੂੰ ਵਿਅੰਜਨ ਦੇ ਉੱਪਰ ਲਿਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਨੁਨਾਸਿਕੀਕਰਨ ਚਿੰਨ੍ਹ ਵੀ ਵਿਅੰਜਨ ਦੇ ਉੱਤੇ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਭਾਵੇਂ ਅਸਲ ਵਿਚ ਸਵਰ ਨੂੰ ਅਨੁਨਾਸਿਕ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਸਾਰੇ ਸਵਰ-ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਚ ‘ਲਗਾਂ ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ‘ਾ’ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਤਨ ਹੈ ਭਾਵੇਂ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿਚ ਇਸ ਲਈ ਬਿੰਦੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਸਵਰ-ਚਿੰਨ੍ਹ ‘ੀ’ ਅਤੇ ‘=’ ਅਸ਼ੋਕ ਦੇ ਰਾਜ-ਸੰਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਦੇ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖਾਂ ਵਿਚ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਸਾਰੇ ਗੁਰਮੁਖੀ ਅੱਖਰਾਂ ਦੀ ਇਕ ਸਮਾਨ ਉਚਾਈ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਦੋ ਸਮਾਨਾਂਤਰ ਲੇਟਵੀਆਂ ਰੇਖਾਵਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਲਿਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਕੇਵਲ ੳ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ (ਜਿਹੜਾ ਅੱਖਰਕ੍ਰਮ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਅੱਖਰ ਹੈ), ਜਿਸਦੀ ਉੱਪਰਲੀ ਮੁੜੀ ਹੋਈ ਰੇਖਾ ਉੱਪਰਲੀ ਲਾਈਨ ਤੋਂ ਉੱਤੇ ਚੱਲੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਖੱਬੇ ਤੋਂ ਸੱਜੇ ਵੱਲ ਵੀ ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਤਕਰੀਬਨ ਇਕਸਮਾਨ ਉਚਾਈ ਹੈ, ਕੇਵਲ ਅ ਅਤੇ ਘ ਸ਼ਾਇਦ ਬਾਕੀਆਂ ਨਾਲੋਂ ਥੋੜ੍ਹੇ ਜਿਹੇ ਲੰਮੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਵੀ, ਸਵਰ-ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅੱਖਰਾਂ ਦੇ ਉੱਪਰ ਅਤੇ ਥੱਲੇ ਵਰਤੋਂ ਸਾਰੀਆਂ ਭਾਰਤੀ ਲਿਪੀਆਂ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਹੈ ਜੋ ਛਪਾਈ ਅਤੇ ਟਾਈਪ ਵਿਚ ਕੁਝ ਔਕੜਾਂ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਅੱਖਰ ਦੇ ਆਕਾਰ ਵਿਚ ਉਸ ਸਮੇਂ ਕੋਈ ਵੀ ਤਬਦੀਲੀ ਨਹੀਂ ਵਾਪਰਦੀ ਜਦੋਂ ਉਸ ਨਾਲ ਕੋਈ ਸਵਰ-ਚਿੰਨ੍ਹ ਜਾਂ ਭੇਦ ਸੂਚਕ ਚਿੰਨ੍ਹ ਲਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੋ ਅੱਖਰਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਨਿਧਤਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਕੇਵਲ ੳ ਹੀ ਇਕ ਅਪਵਾਦ ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਇਕ ਵਾਧੂ ਮੋੜ ਜੁੜਿਆ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਇਹ ਦੋ ਅੱਖਰਾਂ ਦੀ ਧੁਨੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਕੇਵਲ ਇਕੋ ਲੇਖਾਚਿੱਤਰੀ ਰੂਪ ਦਾ ਉਦਾਹਰਨ ਹੈ ਜੋ ਬਹੁਪਰਤੀ ਧੁਨੀਆਂ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਨਿਧਤਾ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਦਰਅਸਲ ਇਸ ਆਕਾਰ ਦੀ ਧਾਰਮਿਕ ਪਿੱਠਭੂਮੀ ਹੈ; ਸਧਾਰਨ ਤੌਰ ਤੇ ਗੁਰਮੁਖੀ ਦਾ ਕੋਈ ਵੀ ਅੱਖਰ ਇਕ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਧੁਨਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਨਿਧਤਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਦੋ ਆਕਾਰ ਹਨ। ਗੁਰਮੁਖੀ ਕ੍ਰਮ ਵਿਚ ਪਹਿਲਾ ਅੱਖਰ ‘ੳ’ ਗ਼ੈਰ- ਪਰੰਪਰਿਕ ਹੈ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਵਿਚ ੴ ਅਰਥਾਤ ਪਰਮਾਤਮਾ ਇੱੱਕ ਹੈ, ਵਜੋਂ ਆਉਣ ਕਾਰਨ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮਹੱਤਤਾ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਸਵਰਾਂ ਤੋਂ ਪਿੱਛੇ ‘ਸ’ ਅਤੇ ‘ਹ’ ਆਉਂਦੇ ਹਨ ਜਿਹੜੇ ਕਿ ਆਮ ਕਰਕੇ ਬਾਕੀ ਭਾਰਤੀ ਸਵਰ ਬੋਧ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿਚ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਹੋਰ ਵਿਅੰਜਨਾਤਮਕ ਚਿੰਨ੍ਹ ਆਪਣੀ ਪਰੰਪਰਿਕ ਤਰਤੀਬ ਵਿਚ ਹੀ ਹਨ। ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਵਿਅੰਜਨਾਂ ਨੂੰ ਦੋਹਰਾਉ ਯੁਕਤ ਸਮਰੱਥਾ ਵੀ ਹਾਸਲ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ‘ਕ’ ਨੂੰ ਕੱਕਾ , ‘ਵ’ ਨੂੰ ਵਾਵਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕੇਵਲ ‘ਟ ’ ਨੂੰ ਟੈਂਕਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅੱਖਰ-ਮਾਲਾ ੜ (ੜਾੜਾ) ਨਾਲ ਖ਼ਤਮ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਅੱਖਰਾਂ ਦੀ ਕੁੱਲ ਗਿਣਤੀ 35 ਹੈ (3 ਸਵਰ, 2 ਅਰਧ-ਸਵਰ ਅਤੇ 30 ਵਿਅੰਜਨ ਹਨ)। ਇਹ ਦੇਵਨਾਗਰੀ ਵਿਚ 52, ਸ਼ਾਰਦਾ ਅਤੇ ਟਾਕਰੀ ਵਿਚ 41 ਹਨ। ਕੁਝ ਵਿਅੰਜਨਾਂ ਦੇ ਹੇਠਲੇ ਪਾਸੇ ਮਾਂਗਵੀਆਂ ਅਵਾਜ਼ਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਨਿਧਤਾ ਕਰਨ ਲਈ ਬਿੰਦੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਕਿ: ਸ਼,ਖ਼,ਗ਼,ਜ਼,ਫ਼। ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਲਾਗੂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਹ ਮੂਲ ਅੱਖਰਕ੍ਰਮ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਜੋੜੇਦਾਰ ਵਿਅੰਜਨਾਂ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਉੱਪਰ ਅੱੱਧਕ ( ੱ ) ਪਾ ਕੇ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ਵਿਅੰਜਨ ਦੇ ਉੱਪਰ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਇਸਦੀ ਅਵਾਜ਼ ਵਿਚ ਇਕ ਵਾਧਾ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਵਿਚ ਸੰਯੁਕਤ ਵਿਅੰਜਨ ਦੀ ਕਮੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਕੇਵਲ ਹ,ਰ,ਵ ਨੂੰ ਦੂਸਰੇ ਅੱਖਰ ਵਜੋਂ ਸੰਯੁਕਤ ਵਿਅੰਜਨ ਨਾਲ ਜੋੜਕੇ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਪਹਿਲੇ ਅੱਖਰ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਪੈਰ ਵਿਚ ਬਿਨਾਂ ਉੱਪਰ ਲਕੀਰ ਖਿੱਚੇ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ‘ਰ’ ਨੂੰ ਵੀ ਸੰਯੁਕਤ ਦੇ ਦੂਜੇ ਅੱਖਰ ਵਜੋਂ ਪਹਿਲੇ ਅੱਖਰ ਦੇ ਪੈਰ ਵਿਚ ਤਿਰਛੇ ‘ਕੌਮੇ` ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸੰਯੁਕਤ ਵਿਅੰਜਨ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਅਤੇ ਵਾਧੇ ਵਜੋਂ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ ਹਨ, ਪਰੰਤੂ ਹੁਣ ਇਹ ਪੰਜਾਬੀ ਉਚਾਰ ਦਾ ਅੰਗ ਬਣ ਗਏ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਇੱਥੇ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਅਪਨਾਉਣ ਦੀ ਅਨੁਕੂਲ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਜਾਂ ਘੜਨ ਦੀ ਬਹੁਤ ਲੋੜ ਹੈ। ਕੁਝ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਯਤਨ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ ਪਰੰਤੂ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਸਵੀਕ੍ਰਿਤੀ ਅਜੇ ਵੀ ਸੀਮਿਤ ਹੈ। ਗੁਰਮੁਖੀ ਨੇ [[ਸਿੱਖ ਧਰਮ]] ਅਤੇ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਕਰਤੱਵ ਨਿਭਾਇਆ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸਿੱਖ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਲਈ ਵਰਤੋਂ ਵਿਚ ਲਿਆਂਦਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਹ ਲਿਪੀ [[ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ]] ਅਧੀਨ ਦੂਰ-ਦੂਰ ਤਕ ਫੈਲੀ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸਿੱਖ ਸਰਦਾਰਾਂ ਅਧੀਨ ਪ੍ਰਬੰਧਕੀ ਉਦੇਸ਼ਾਂ ਲਈ ਫੈਲੀ। ਇਸ ਸਭ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਨਿੱਗਰ ਰੂਪ ਦੇਣ ਅਤੇ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਬਣਾਉਣ ਵਿਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਿੱਸਾ ਪਾਇਆ ਹੈ। ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਇਹ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਮੁੱਖ ਮਾਧਿਅਮ ਰਹੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਲੱਗਦੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿਚ ਜਿੱਥੇ ਮੁੱਢਲੇ ਸਕੂਲ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸਨ ਉੱਥੇ ਵੀ ਇਸਨੂੰ ਅਪਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਅੱਜ-ਕੱਲ੍ਹ ਇਸ ਨੂੰ ਸੱਭਿਆਚਾਰ , ਕਲਾ, ਅਕਾਦਮਿਕ ਅਤੇ ਪ੍ਰਬੰਧਕੀ ਸਾਰੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿਚ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਰਾਜ ਲਿਪੀ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ ਇਸਦਾ ਸਧਾਰਨ ਅਤੇ ਸਥਾਈ ਗੁਣ ਪੂਰਨ ਤੌਰ ਤੇ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋ ਚੁੱਕਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਵਰਨਮਾਲਾ ਹੁਣ ਆਪਣੀ ਮਾਤ੍ਰਭੂਮੀ ਦੀਆਂ ਹੱਦਾਂ ਪਾਰ ਕਰ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਖਿੱਤਿਆਂ ਵਿਚ ਵੱਸ ਗਏ ਹਨ ਅਤੇ ਗੁਰਮੁਖੀ ਉਹਨਾਂ ਨਾਲ ਹਰ ਪਾਸੇ ਚੱਲੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਲਿਪੀ ਦਾ ਆਪਣੀ ਮਾਤ੍ਰਭੂਮੀ ਦੇ ਅੰਦਰ ਅਤੇ ਬਾਹਰ ਸੱਚ-ਮੁਚ ਹੀ ਉੱਜਵਲ ਭਵਿੱਖ ਹੈ। ਹਾਲੇ ਤਕ, ਪੰਜਾਬੀ ਲਈ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਫ਼ਾਰਸੀ ਲਿਪੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ ਅਤੇ ਅਰੰਭ ਵਿਚ ਇਸ ਲਿਪੀ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰਾ ਲਿਖਿਤ ਸਾਹਿਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ, ਪਰੰਤੂ ਹੁਣ ਇਹ ਬਹੁਤਾ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ। ਫਿਰ ਵੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਪੰਜਾਬੀ, ਅਜੇ ਵੀ ਪੋਸਟ-ਗ੍ਰੈਜੂਏਟ ਪੱਧਰ ਤਕ ਫ਼ਾਰਸੀ ਲਿਪੀ ਵਿਚ ਹੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ==ਚਿੰਨ੍ਹ== ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿੱਪੀ ਦੇ ਇੱਕਤਾਲ਼ੀ ਅੱਖਰ ਹਨ। ਪਹਿਲੇ ਤਿੰਨ ਅਨੋਖੇ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਲਗਾ ਮਾਤਰਾ ਦੇ ਅਕਾਰ ਦੀ ਨੀਂਹ ਬਣਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹ ਹਰਫ਼ ਬਾਕੀ ਅੱਖਰਾਂ ਵਰਗੇ ਨਹੀਂ, ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਹਰਫ਼ ਐੜੇ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਕਦੇ ਇੱਕਲੇ ਨਹੀਂ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ। ===ਪਰੰਪਰਿਕ ਅੱਖਰ=== {|- class="wikitable" style="text-align:center;" |- bgcolor="#DCDCDC" align="center" ! colspan="2" | ਟੋਲੀਆਂ ਦੇ ਨਾਂ<br/>(ਉੱਚਾਰਣ ਢੰਗ) ↓ ! colspan="2" | ਨਾਂ !! ਧੁਨੀ <br>(IPA) ! colspan="2" | ਨਾਂ !! ਧੁਨੀ <br>(IPA) ! colspan="2" | ਨਾਂ !! ਧੁਨੀ <br>(IPA) ! colspan="2" | ਨਾਂ !! ਧੁਨੀ <br>(IPA) ! colspan="2" | ਨਾਂ !! ਧੁਨੀ <br>(IPA) |- align="center" | bgcolor="#AFEEEE" colspan="1" | '''ਮਾਤਰਾ ਵਾਹਕ'''<br>(ਲਗਾਂ ਦੇ ਅੱਖਰ) || bgcolor="#87 CE EB" colspan="1" | '''ਮੂਲ ਵਰਗ'''<br>(ਖਹਿਵੇਂ ਅੱਖਰ) | bgcolor="AFEEEE" style="font-size:24px" | [[ੳ]] || ਊੜਾ ||&nbsp;– | bgcolor="AFEEEE" style="font-size:24px" | ਅ || ਐੜਾ || ə | bgcolor="AFEEEE" style="font-size:24px" | ੲ || ਈੜੀ ||&nbsp;– | bgcolor="87CEEB" style="font-size:24px" | ਸ || ਸੱਸਾ || s | bgcolor="87CEEB" style="font-size:24px" | ਹ || ਹਾਹਾ || ɦ |- class="wikitable" style="text-align:center;" |- bgcolor="#DCDCDC" align="center" ! colspan="2" | ਡੱਕਵੇਂ / ਪਰਸਦੇ ਅੱਖਰ (੧ - ੪)→ ! colspan="3" | ਅਨਾਦੀ ! colspan="3" | ਮਹਾ ਪਰਾਣ ! colspan="3" | ਨਾਦੀ <small>ਜਾਂ</small> ਘੋ ! colspan="3" | ਸੁਰ ਧੁਨੀ ! colspan="3" | ਨਾਸਕ |- align="center" | bgcolor="#DCDCDC" colspan="2" | '''ਕਵਰਗ ਟੋਲੀ'''<br/>(ਕੰਠੀ ਅੱਖਰ) | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" | ਕ || ਕੱਕਾ || k | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" | ਖ || ਖੱਖਾ || kʰ | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" | ਗ || ਗੱਗਾ || g | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" | ਘ || ਘੱਘਾ || kə̀ | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" | ਙ || ਙੰਙਾ || ŋ |- align="center" | bgcolor="#DCDCDC" colspan="2" | '''ਚਵਰਗ ਟੋਲੀ'''<br/>(ਤਾਲਵੀ <small>ਅਤੇ</small> ਪਰਸ-ਖਹਿਵੇਂ ਅੱਖਰ) | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" | ਚ || ਚੱਚਾ || t͡ʃ | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" | ਛ || ਛੱਛਾ || t͡ʃʰ | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" | ਜ || ਜੱਜਾ || d͡ʒ | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" | ਝ || ਝੱਝਾ || t͡ʃə̀ | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" | ਞ || ਞੰਞਾ || ɲ |- align="center" | bgcolor="#DCDCDC" colspan="2" | '''ਟਵਰਗ ਟੋਲੀ'''<br/>(ਮੁੱਢੀ <small>ਜਾਂ</small> ਉਲਟਜੀਭੀ ਅੱਖਰ) | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" | ਟ || ਟੈਂਕਾ || ʈ | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" | ਠ || ਠੱਠਾ || ʈʰ | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" | ਡ || ਡੈਂਗਾ || ɖ | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" | ਢ || ਢੱਢਾ || ʈə̀ | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" | ਣ || ਣਾਣਾ || ɳ |- align="center" | bgcolor="#DCDCDC" colspan="2" | '''ਤਵਰਗ ਟੋਲੀ'''<br/>(ਦੰਦੀ ਅੱਖਰ) | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" | ਤ || ਤੱਤਾ || t̪ | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" | ਥ || ਥੱਥਾ || t̪ʰ | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" | ਦ || ਦੱਦਾ || d̪ | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" | ਧ || ਧੱਧਾ || t̪ə̀ | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" | ਨ || ਨੰਨਾ || n |- align="center" | bgcolor="#DCDCDC" colspan="2" | '''ਪਵਰਗ ਟੋਲੀ'''<br/>(ਹੋਠੀ ਅੱਖਰ) | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" | ਪ || ਪੱਪਾ || p | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" | ਫ || ਫੱਫਾ || pʰ | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" | ਬ || ਬੱਬਾ || b | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" | ਭ || ਭੱਭਾ || pə̀ | bgcolor="#ccc" style="font-size:24px" | ਮ || ਮੱਮਾ || m |- bgcolor="#DCDCDC" align="center" ! colspan="17" | ਸਰਕਵੇਂ ਅਤੇ ਫਟਕਵੇਂ ਅੱਖਰ |- align="center" | bgcolor="#B0C4DE" colspan="2" | '''ਅੰਤਿਮ ਟੋਲੀ'''<br/>(ਅੱਧ-ਸੁਰ ਅਤੇ ਪਾਸੇਦਾਰ ਅੱਖਰ) | bgcolor="B0C4DE" style="font-size:24px" | ਯ || ਯੱਯਾ || j | bgcolor="B0C4DE" style="font-size:24px" | ਰ || ਰਾਰਾ || ɾ | bgcolor="B0C4DE" style="font-size:24px" | ਲ || ਲੱਲਾ || l | bgcolor="B0C4DE" style="font-size:24px" | ਵ || ਵਾਵਾ || ʋ | bgcolor="B0C4DE" style="font-size:24px" | ੜ || ੜਾੜਾ || ɽ |} ===ਪੈਰ ਬਿੰਦੀ ਅੱਖਰ=== {|class="wikitable" style="text-align:center;" |- bgcolor="#CCCCCC" align="center" ! colspan="2" | ਨਾਂ !! ਧੁਨੀ<br>[IPA] ! colspan="2" | ਨਾਂ !! ਧੁਨੀ<br>[IPA] ! colspan="2" | ਨਾਂ !! ਧੁਨੀ<br>[IPA] |- align="center" | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" | ਸ਼ || ਸੱਸੇ ਪੈਰ ਬਿੰਦੀ || ʃ | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" | ਖ਼ || ਖੱਖੇ ਪੈਰ ਬਿੰਦੀ || x | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" | ਗ਼ || ਗੱਗੇ ਪੈਰ ਬਿੰਦੀ || ɣ |- align="center" | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" | ਜ਼ || ਜੱਜੇ ਪੈਰ ਬਿੰਦੀ || z | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" | ਫ਼ || ਫੱਫੇ ਪੈਰ ਬਿੰਦੀ || f | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" | ਲ਼ || ਲੱਲੇ ਪੈਰ ਬਿੰਦੀ || ɭ |} ===ਸੰਜੁਗਤ <small>ਜਾਂ</small> ਦੁੱਤ ਅੱਖਰ=== {|class="wikitable" style="text-align:center;" |- bgcolor="#CCCCCC" ! colspan="1" | ਅੱਖਰ !! ਨਾਂ !! ਵਰਤੋਂ |- align="center" | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" | ੍ਰ || ਪੈਰੀਂ ਰਾਰਾ:<br>ਰ→ ੍ਰ || rowspan="3" | ਦਫ਼ਤਰੀ ਹਨ ਅਜੋਕੀ ਵਰਤੋਂ ਵਿੱਚ |- align="center" | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" | ੍ਵ || ਪੈਰੀਂ ਵਾਵਾ:<br>ਵ→ ੍ਵ |- align="center" | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" | ੍ਹ || ਪੈਰੀਂ ਹਾਹਾ:<br>ਹ→ ੍ਹ |- align="center" | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" | ੵ || ਪੈਰੀਂ ਯੱਯਾ <small>ਜਾਂ</small> ਯਕਸ਼:<br>ਯ→ ੵ || rowspan="3" | ਗੈਰ-ਦਫ਼ਤਰੀ ਹਨ ਅਜੋਕੀ ਵਰਤੋਂ ਵਿੱਚ |- align="center" | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" | ੍ਯ|| ਅੱਧ ਯੱਯਾ:<br>ਯ→੍ਯ |- align="center" | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:12px" | ਆਦਿ || ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਅੱਖਰ:<br>ਟ→ ੍ਟ, ਨ→ ੍ਨ ਤ→ ੍ਤ, ਚ→ ੍ਚ |} ===ਲਗਾਖਰ=== ਵਿਅੰਜਨ ਦੇ ਉੱਪਰ ਪਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। {|class="wikitable" style="text-align:center;" |- bgcolor="#CCCCCC" ! colspan="1" | ਚਿੰਨ੍ਹ !! ਨਾਂ !! ਵਰਤੋਂ |- align="center" | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" | ੱ || ਅੱਧਕ || align="left" | ਅਗਲੇ ਵਿਅੰਜਨ ਦੀ ਅਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਾਧਾ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। |- align="center" | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" | ੰ || ਟਿੱਪੀ || align="left" | ਅਗਲੇ ਵਿਅੰਜਨ ਦੇ ਅੱਗੇ ਇੱਕ ਨਾਸਕ ਧੁਨੀ ਜੋੜਦੀ ਹੈ। |- align="center" | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" | ਂ || ਬਿੰਦੀ || align="left" | ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਮਾਤਰੇ ਨੂੰ ਨਾਸਕ ਰੂਪ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। |} ===ਹੋਰ ਚਿੰਨ੍ਹ=== ਡੰਡੇ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਵਰਤੇ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੇ। {|class="wikitable" style="text-align:center;" |- bgcolor="#CCCCCC" ! colspan="1" | ਚਿੰਨ੍ਹ !! ਨਾਂ !! ਵਰਤੋਂ |- align="center" | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" | ੍ || ਹਲੰਤ || align="left" | ਵਿਅੰਜਨ ਦੇ ਥੱਲੇ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨੂੰ ਸੁਰ ਰਹਿਤ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਦੁੱਤ ਅੱਖਰਾਂ ਦੇ ਥਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵਰਤਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। |- align="center" | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" | । || ਡੰਡਾ || align="left" | ਵਾਕ ਦਾ ਅੰਤ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। |- align="center" | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" | ਃ || ਵਿਸਰਗ || align="left" | ਸ਼ਬਦ ਨੂੰ ਸੰਖੇਪ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ। (ਕਦੇ-ਕਦਾਈਂ ਇਵੇਂ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ) |- align="center" | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" | ੑ || ਉਦਾਤ || align="left" | ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਵਿਅੰਜਨ ਦੀ ਸੁਰ ਨੂੰ ਉੱਚੀ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ। |} ===ਲਗਾਂ ਮਾਤਰਾ=== {|class="wikitable" style="text-align:center;" |- bgcolor="#CCCCCC" ! colspan="3" | ਮਾਤਰੇ !! colspan="2" rowspan="2" | ਨਾਂ !! rowspan="2" | IPA |- bgcolor="#CCCCCC" ! colspan="1" | ਇਕੱਲਾ ! colspan="1" | ਲਗਾਂ ! colspan="1" | ਕੱਕੇ ਨਾਲ਼ |- | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" align="center" | ਅ | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:14px" align="center" | (-) | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" align="center" | ਕ | colspan="2" | ਮੁਕਤਾ || ə |- | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" align="center" | ਆ | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" align="center" | ਾ | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" align="center" | ਕਾ | colspan="2" | ਕੰਨਾ || aː~äː |- | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" align="center" | ਇ | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" align="center" | ਿ | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" align="center" | ਕਿ | colspan="2" | ਸਿਹਾਰੀ || ɪ |- | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" align="center" | ਈ | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" align="center" | ੀ | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" align="center" | ਕੀ | colspan="2" | ਬਿਹਾਰੀ || iː |- | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" align="center"| ਉ | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" align="center"| ੁ | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" align="center"| ਕੁ | colspan="2" | ਔਂਕੜ || ʊ |- | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" align="center" | ਊ | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" align="center" | ੂ | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" align="center" | ਕੂ | colspan="2" | ਦੁਲੈਂਕੜ || uː |- | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" align="center" | ਏ | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" align="center" | ੇ | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" align="center" | ਕੇ | colspan="2" | ਲਾਵਾਂ || eː |- | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" align="center" | ਐ | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" align="center" | ੈ | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" align="center" | ਕੈ | colspan="2" | ਦੁਲਾਵਾਂ || ɛː~əɪ |- | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" align="center" | ਓ | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" align="center" | ੋ | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" align="center" | ਕੋ | colspan="2" | ਹੋੜਾ || oː |- | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" align="center" | ਔ | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" align="center" | ੌ | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" align="center" | ਕੌ | colspan="2" | ਕਨੌੜਾ || ɔː~əʊ |} ===ਅੰਕੜੇ=== {|class="wikitable" style="text-align:center;" |- ! colspan="1" | ਅੰਕੜਾ !! ਨਾਂ !! IPA !! ਨੰਬਰ |- | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" | ੦ || ਸੁੰਨ || {{IPA|[sʊnːᵊ]}} || 0 |- | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" | ੧ || ਇੱਕ || {{IPA|[ɪkːᵊ]}} || 1 |- | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" | ੨ || ਦੋ || {{IPA|[d̪oː]}} || 2 |- | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" | ੩ || ਤਿੰਨ || {{IPA|[t̪ɪnːᵊ]}} || 3 |- | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" | ੪ || ਚਾਰ || {{IPA|[t͡ʃaːɾᵊ]}} || 4 |- | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" | ੫ || ਪੰਜ || {{IPA|[pənd͡ʒᵊ]}} || 5 |- | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" | ੬ || ਛੇ || {{IPA|[t͡ʃʰeː]}} || 6 |- | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" | ੭ || ਸੱਤ || {{IPA|[sət̪ːᵊ]}} || 7 |- | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" | ੮ || ਅੱਠ || {{IPA|[əʈʰːᵊ]}} || 8 |- | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" | ੯ || ਨੌਂ || {{IPA|[nɔ̃:]}} || 9 |- | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" | ੧੦ || ਦਸ || {{IPA|[d̪əsᵊ]}} || 10 |} === ਯੂਨੀਕੋਡ === {{Main|ਗੁਰਮੁਖੀ (ਯੂਨੀਕੋਡ ਬਲੌਕ)}} ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿੱਪੀ ਦਾ ਯੂਨੀਕੋਡ ਸਟੈਂਡਰਡ ਵਿੱਚ 10 ਅਕਤੂਬਰ 1991 ਨੂੰ ਵਰਜਨ 1.0 ਦੀ ਰਿਲੀਜ਼ ਨਾਲ਼ ਦਾਖ਼ਲਾ ਹੋਇਆ। ਕਈ ਸਾਈਟ ਹਾਲੇ ਵੀ ਇਹੋ ਜਿਹੇ ਫੌਂਟ ਵਰਤਦੇ ਹਨ ਜੋ ਲਾਤੀਨੀ ASCII ਕੋਡਾਂ ਨੂੰ ਗੁਰਮੁਖੀ ਹਰਫ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਈ ਯੂਨੀਕੋਡ ਬਲੌਕ ਹੈ U+0A00–U+0A7F: {{Unicode chart Gurmukhi}} ==ਗੁਰਮੁਖੀ ਹੱਥ-ਲਿਖਤਾਂ ਦਾ ਡਿਜੀਟਲੀਕਰਨ== === ਮੈਨੂਸਕ੍ਰਿਪਟਾਂ === [[File:Рукопись_гурмукхи.PNG|thumb|right|ਗੁਰਮੁਖੀ ਨੂੰ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਫੌਂਟਾਂ ਵਿੱਚ ਡਿਜੀਟਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਰੈਂਡਰ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। [https://www.sikhnet.com/Gurmukhi-Fonts ਦੁਕਾਂਦਰ] ਫੌਂਟ, ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ, ਗੈਰ-ਰਸਮੀ ਪੰਜਾਬੀ ਹੱਥ ਲਿਖਤਾਂ ਨਾਲ ਮੇਲ ਖਾਂਦਾ ਹੈ।]] [[ਪੰਜਾਬ ਡਿਜੀਟਲ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ]]<ref>{{Cite web |url=http://www.panjabdigilib.org/ |title=Panjab Digital Library |access-date=2020-10-05 |archive-date=2012-09-05 |archive-url=https://archive.today/20120905133841/http://www.panjabdigilib.org/ |url-status=live }}</ref> ਨੇ ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਪੀ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਉਪਲਬਧ ਹੱਥ-ਲਿਖਤਾਂ ਦੇ ਡਿਜਿਟਾਈਜ਼ੇਸ਼ਨ ਕਰਨ ਦਾ ਕੰਮ ਲਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਲਿਪੀ 1500 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਤੋਂ ਰਸਮੀ ਟਾਇਰ 'ਤੇ ਵਰਤੋਂ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਬਹੁਤ ਸਾਰਾ ਸਾਹਿਤ ਅਜੇ ਵੀ ਮਿਲ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਡਿਜੀਟਲ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਨੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹੱਥ-ਲਿਖਤਾਂ ਤੋਂ 5 ਮਿਲੀਅਨ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪੰਨਿਆਂ ਨੂੰ ਡਿਜੀਟਲਾਈਜ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਆਨਲਾਈਨ ਉਪਲਬਧ ਹਨ। ===ਗੁਰਮੁਖੀ ਵਿੱਚ ਇੰਟਰਨੈਟ ਡੋਮੇਨ ਨਾਮ=== ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਪਟਿਆਲਾ ਨੇ ਗੁਰਮੁਖੀ ਵਿੱਚ ਇੰਟਰਨੈਟ ਲਈ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਡੋਮੇਨ ਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਮਾਣਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਲੇਬਲ ਬਣਾਉਣ ਦੇ ਨਿਯਮ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਹਨ।<ref>{{cite web | title=Now, domain names in Gurmukhi | website=The Tribune | date=2020-03-04 | url=https://www.tribuneindia.com/news/punjab/now-domain-names-in-gurmukhi-50359 | access-date=2020-09-09 | archive-date=2020-10-03 | archive-url=https://web.archive.org/web/20201003043319/https://www.tribuneindia.com/news/punjab/now-domain-names-in-gurmukhi-50359 | url-status=live }}</ref> ==ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ== * [[ਪੰਜਾਬੀ ਬਰੇਲ]] * [[ਸ਼ਾਹਮੁਖੀ ਵਰਣਮਾਲਾ]] ==ਨੋਟ== {{Reflist|group=note}} ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} ==ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ== {{Commons category|Gurmukhi|ਗੁਰਮੁਖੀ}} * [https://www.unicode.org/charts/PDF/U0A00.pdf Unicode script chart for Gurmukhi (PDF file)] * [https://zindagiterenaam.com/gurmukhi-punjabi-keyboard-typewriter-online/ Gurmukhi Typewriter Online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210515042938/https://zindagiterenaam.com/gurmukhi-punjabi-keyboard-typewriter-online/ |date=2021-05-15 }} * [https://sangam.learnpunjabi.org/ Online Shahmukhi - Gurmukhi and Gurmukhi - Shahmukhi text Conversion tool] * [https://dic.learnpunjabi.org/default.aspx Online Punjabi Dictionary in both Shahmukhi and Gurmukhi] {{Punjabi language topics}} {{Sikhism}} {{Punjab, India}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮਹਾਨ ਕੋਸ਼ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਸੁਧਾਰੇ ਸਫ਼ੇ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਪੀ]] lalgqpplddl2k2u990t2zm54aqmlqt0 0 76377 838160 709617 2026-05-01T05:57:25Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 838160 wikitext text/x-wiki {{Infobox person |image = Prachi Shah graces the Khidkiyaan movie festival launch (06) (cropped).jpg |caption = | bgcolour = | name = ਪ੍ਰਾਚੀ ਸ਼ਾਹ | birth_date = | birth_place = ਮੁੰਬਈ | yearsactive = 2000–ਹੁਣ ਤੱਕ | occupation = [[Model (person)|ਮਾਡਲ]], [[ਅਦਾਕਾਰਾ]] | imagesize = | spouse = ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਪਾਂਡੇ | website = }} '''ਪ੍ਰਾਚੀ ਸ਼ਾਹ''' ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਅਦਾਕਾਰਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਾਚੀ ਦੀ ਖ਼ਾਸ ਪਹਿਚਾਣ ਉਸਦੀ ਕਿਓਕਿ ਸਾਸ ਵੀ ਕਵੀ ਬਹੂ ਥੀ ਨਾਟਕ ਦੀ ਅਦਾਕਾਰੀ ਨਾਲ ਹੋਈ।<ref name="dc">{{Cite news|url=http://www.deccanherald.com/content/133019/little-choose-from.html|title=Little to choose from|date=2 February 2011|work=[[Deccan Herald]]}}</ref><ref name="te">{{Cite web|url=http://entertainment.oneindia.in/television/top-stories/news/2010/prachi-quits-ypnhk-160410.html|title=Prachi quits YPNHK for Rajshri film Friday,|date=16 April 2010|publisher=indiantelevision.com|access-date=9 ਮਾਰਚ 2016|archive-date=18 ਫ਼ਰਵਰੀ 2013|archive-url=https://archive.today/20130218075811/http://entertainment.oneindia.in/television/top-stories/news/2010/prachi-quits-ypnhk-160410.html|dead-url=yes}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.mid-day.com/entertainment/2010/dec/251210-Isi-Life-Mein-Movie-review.htm|title=Isi Life Mein - Movie review|date=2010-12-25|work=[[MiD DAY]]|access-date=2016-03-09|archive-date=2013-05-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20130515192527/http://www.mid-day.com/entertainment/2010/dec/251210-Isi-Life-Mein-Movie-review.htm|url-status=dead}}</ref><ref name="toi">{{Cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/tv-/I-dont-obsess-over-lead-roles-Prachi/articleshow/5572549.cms|title=I don’t obsess over lead roles: Prachi|date=15 February 2010|work=[[Times of India]]}}</ref> == ਫਿਲਮੋਗ੍ਰਾਫੀ == * ''ਇਸ਼ੀ  ਲਾਇਫ ਮੈਂ'' (2010) * ''ਹੌਂਟੇਡ - 3D'' (2011) * ''ਸਟੂਡੇੰਟ ਆਫ ਦੀ ਇਯਰ (ਫਿਲਮ)'' (2012) * ''ਆਕਾਸ਼ ਵਾਨੀ'' (2013)  * ''ਰਾਜਾ ਨਟਵਰਲਾਲ ''(2014) * [[ਏਬੀਸੀਡੀ 2|ਏ.ਬੀ.ਸੀ.ਡੀ. 2]] (2015) ; ਟੇਲੀਵਿਜ਼ਨ * ''Kundali'' as Vidhi Viraj Agarwal * ''Kahin Diyaa Jale Kahin Jiyaa'' as Payal * ''Piya Ka Ghar'' as Yashoda * ''Kyunki Saas Bhi Kabhi Bahu Thi'' as Pooja Hemant Virani * ''Kesar'' as Kesar Rudra Mallya / Kesar Arjun Gill * ''Kayamath'' as Premlata Shah * ''Yeh Pyar Na Hoga Kam'' as Mrs. Brijbhushan Mathur * ''Iss Pyaar Ko Kya Naam Doon?...Ek Baar Phir'' as Kalindi Avdhoot Kirloskar * ''Rangoli (TV show)'' as Anchor == ਨਿੱਜੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ == ਉਸਦਾ ਵਿਆਹ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਪਾਂਡੇ ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਛੇ ਸਾਲ ਦੀ ਲੜਕੀ ਵੀ ਹੈ। ਪ੍ਰਾਚੀ ਇੱਕ ਕੱਥਕ ਡਾਂਸਰ ਵੀ ਹੈ ਅਤੇ ਡੀ.ਡੀ. ਨੇਸ਼ਨਲ ਦੇ ਰੰਗੋਲੀ ਧਾਰਾਵਾਹਿਕ ਰੰਗੋਲੀ ਨੂੰ ਹੋਸਟ ਕਰਦੀ ਹੈ।<ref name="toi"/><ref>{{Cite news|url=http://movies.ndtv.com/OSCAR2010/PhotoDetail.aspx?Page=22&ID=8340&ShowID=542|title=Stars at the premiere of Do Dooni Chaar|year=2010|publisher=NDTV|access-date=2016-03-09|archive-date=2012-09-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20120918144737/http://movies.ndtv.com/OSCAR2010/PhotoDetail.aspx?Page=22&ID=8340&ShowID=542|dead-url=yes}}</ref>  == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist|2}} == ਬਾਹਰੀ ਕੜੀਆਂ == * {{IMDb name|1399162}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕੌਮਾਂਤਰੀ ਇਸਤਰੀ ਦਿਹਾੜਾ 2016 ਐਡੀਟਾਥਨ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1979]] j2j2e9h82b2ddfu7kv5jv2hltazw1tn 0 76451 838141 627314 2026-05-01T04:36:33Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 838141 wikitext text/x-wiki {{Infobox television | show_name = ਪਿਆ ਰੰਗਰੇਜ | image =<!-- Deleted image removed: [[File:Piya Rangrezz Titleboard.jpg|260px]] --> | caption = ''Piya Rangrezz'' opening sequence | genre = [[Drama]] | creator = [[Sphere Origins]] | based_on = | picture_format = [[576i]] ([[SDTV]]) <br/> [[1080i]] ([[HDTV]]) | director = Santram Verma, Sumit Thakur <br> Rajesh Ram Singh | writer ='''Concept''' <br> Vivek Bahl<br>'''Story & Screenplay''' <br> Mahesh Pandey <br> Vikram Khurana <br> '''Dialogues''' <br> Amal Donwaar | creative_director =Snehil Mehra | starring = [[Gaurav S Bajaj]] <br> [[Kanwar Dhillon]] <br> [[Sreejita De]] <br> [[Narayani Shastri]] | theme_music_composer =Raju Singh | lyrics = | opentheme = | num_seasons = 01 | country = India | language = [[Hindi]] | producer = Sunjoy Waddhwa <br> Comall Waddhwa | location = [[Uttar Pradesh]] | cinematography = | camera = [[Multi-camera]] | runtime = 20 minutes | company = [[Sphere Origins]] | channel = [[Life OK]] | first_aired = {{start date|df=yes|2015|04|27}} | last_aired = Present<!-- {{end date|df=yes|YYYY|MM|DD}} --> | website =http://www.hotstar.com/#!/piya-rangrezz-3613-s |num_episodes = 230 |website_title = Hotstar Piya Rangrezz|production_website = http://sphereorigins.com/|production_website_title = Spere Origins Website|composer = |editor = Afzal Shaikh}} '''ਪਿਆ ਰੰਗਰੇਜ''' ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਹਿੰਦੀ ਧਾਰਾਵਾਹਿਕ ਡਰਾਮਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਦਾ ਪ੍ਰਸਾਰਣ 27 ਅਪ੍ਰੈਲ 2015 ਤੋਂ ਲਾਇਫ ਓਕੇ ਉੱਤੇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ26 ਮਈ 2016 ਨੂੰ ਖਤਮ ਹੋਇਆ।<ref>{{Cite web |url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/Piya-Rangrezz-to-end-on-May-26/articleshow/52024386.cms |title='Piya Rangrezz' to end on May 26 – Times of India |website=The Times of India |language=en|access-date=11 September 2019}}</ref> ਇਹ ਲੜੀ ਸਪੇਅਰ ਓਰਿਜਿਨਜ਼ ਦੁਆਰਾ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ ਅਤੇ ਸੋਮਵਾਰ ਤੋਂ ਸ਼ੁੱਕਰਵਾਰ ਰਾਤ 9 ਵਜੇ IST 'ਤੇ ਪ੍ਰਸਾਰਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਸੈੱਟ, ਗੌਰਵ ਐਸ ਬਜਾਜ ਅਤੇ ਕੀਰਤੀਦਾ ਮਿਸਤਰੀ ਨੇ ਮੁੱਖ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਨਿਭਾਈਆਂ ਜਦੋਂ ਕਿ ਅਫਜ਼ਲ ਖਾਨ, ਨੇਹਾ ਬੱਗਾ ਅਤੇ ਨਾਰਾਇਣੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਨੇ ਸ਼ੋਅ ਵਿੱਚ ਨਕਾਰਾਤਮਕ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਨਿਭਾਈਆਂ।<ref>{{cite news |url=http://www.pinkvilla.com/tvtags/life-ok/narayani-shastri-gaurav-s-bajaj-life-ok-s-piya-rangrezz-premiere-party |title=Narayani Shastri, Gaurav S Bajaj at Life OK's 'Piya Rangrezz' premiere party! |date=28 April 2015 |work=PINKVILLA |accessdate=4 May 2015 |archive-date=18 ਮਈ 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150518092618/http://www.pinkvilla.com/tvtags/life-ok/narayani-shastri-gaurav-s-bajaj-life-ok-s-piya-rangrezz-premiere-party |dead-url=yes }}</ref> == ਸੰਖੇਪ ਪਲਾਟ == ਭੰਵਰੀ ਦੇਵੀ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਆਜ਼ਮਗੜ੍ਹ ਵਿੱਚ ਲੋਹੇ ਦੇ ਹੱਥ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਸ਼ਰਾਬ ਦਾ ਕਾਰੋਬਾਰ ਚਲਾਉਂਦੀ ਹੈ। == ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ == * [[ਨਰਾਇਣੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ]] ਬਤੌਰ ਭੰਵਰੀ ਸਿੰਘ ਦੇਵੀ<ref>{{Cite web |url=https://indianexpress.com/article/entertainment/television/no-tears-no-glycerine-narayani-shastri-happy-with-negative-role/ |title=No tears, no glycerine, Narayani Shastri happy with negative role |date=21 April 2015 |website=The Indian Express |language=en-IN|access-date=11 September 2019}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.mid-day.com/articles/narayani-shastri-all-set-to-play-a-negative-role-after-10-years/16155153 |title=Narayani Shastri all set to play a negative role after 10 years! |date=22 April 2015 |website=mid-day |language=en |access-date=11 September 2019 |archive-date=8 ਜਨਵਰੀ 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160108012123/http://www.mid-day.com/articles/narayani-shastri-all-set-to-play-a-negative-role-after-10-years/16155153 |url-status=dead }}</ref> * ਸ਼ਰਧਾ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਵਜੋਂ ਕੀਰਤੀਦਾ ਮਿਸਤਰੀ<ref>{{cite news |url=http://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/Kritidas-journey-from-makeup-artiste-to-lead-actress/articleshow/47097849.cms |title=Kritida's journey from makeup artiste to lead actress |date=30 April 2015 |work=[[The Times of India]] |accessdate=4 May 2015}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/Kritida-refuses-to-play-mother-to-a-grown-up-in-Piya-Rangrezz/articleshow/50055592.cms |title=Kritida refuses to play mother to a grown-up in 'Piya Rangrezz' – Times of India |website=The Times of India |language=en|access-date=11 September 2019}}</ref> * ਗੋਰਵ ਐਸ ਬਜਾਜ - ਠਾਕੁਰ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ<ref>{{Cite web |url=https://www.deccanchronicle.com/150607/commentary-sunday-chronicle/article/%E2%80%98i-did-not-get-any-help-when-i-started-out%E2%80%99 |title=I did not get any help when I started out |last=varma |first=lipika |date=7 June 2015 |website=Deccan Chronicle |language=en|access-date=11 September 2019}}</ref> * [[ਗੁਲਕੀ ਜੋਸ਼ੀ]] / [[ਸ੍ਰੀਜੀਤਾ ਦੇ]] ਬਤੌਰ ਅਰਾਧਿਆ ਸ਼ਮਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ<ref>{{Cite web |url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/Gulki-Joshi-How-can-they-replace-me-for-poor-chemistry-with-the-hero/articleshow/51039853.cms |title=Gulki Joshi: How can they replace me for poor chemistry with the hero? – Times of India |website=The Times of India |language=en|access-date=11 September 2019}}</ref> * ਕਨਵਰ ਢਿੱਲੋਂ - ਅਰਜੁਨ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ * ਨੇਹਾ ਬੱਗਾ ਬਤੌਰ ਮੁਨਮੁਨ ਸਿੰਘ (ਨਕਾਰਾਤਮਕ ਲੀਡ) (ਵਿਕਾਸ ਅਤੇ ਸੁਨ੍ਹੇਰੀ ਧੀ) * ਅਫ਼ਜਲ ਖਾਨ ਬਤੌਰ ਮੁੰਨਾ ਸਿੰਘ * ਪਰਵ ਕੈਲਾ ਬਤੌਰ ਠਾਕੁਰ ਵੀਰ ਸਿੰਘ (ਨਕਾਰਾਤਮਕ ਲੀਡ) * [[ਵੀਭਾ ਛਿੱਬਰ]] / ਨੀਅਤੀ ਜੋਸ਼ੀ ਬਤੌਰ ਸ਼੍ਰੀਮਤੀ ਸਿੰਘ (ਦਾਦੀ)<ref>{{Cite web |url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/Vibha-Chibber-in-Shashi-Sumeets-next-for-SAB-TV/articleshow/47756071.cms |title=Vibha Chibber in Shashi-Sumeet's next for SAB TV – Times of India |website=The Times of India |language=en|access-date=11 September 2019}}</ref> == ਨਵੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ == * Gulki Joshi as Aaradhya Chowdhary (Female Lead & Arjun's love interest) * Kirtida Mistry as Shraddha Sher Singh * Naman Shaw as Aditya Pratap Singh * Shivshakti Sachdev as Chanda * Sahil Phull as Virat * Rujut Dahiya as Vikas Singh * Prabhjeet Kaur as Sunheri Singh * Rehan Sayed as Sumer Singh * Shalu Shreya as Gajra * Sanjay Batra as Politician == ਹਵਾਲੇ == {{reflist}} {{Reflist}} {{DEFAULTSORT:Piya Rangrezz}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:2010s Indian television series]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:2015 Indian television series debuts]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:Hindi-language television programming]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:Life OK television series]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:Television shows set in Uttar Pradesh]] 7lyy4y5nap7xcug6vmij8rap7ghnzoj 0 76692 838193 538053 2026-05-01T10:31:05Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 838193 wikitext text/x-wiki {{Infobox University | name = ਬਾਚਾ ਖ਼ਾਨ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਚਰਸੱਦਾ<br>باچا خان یونیورسٹی، باچا خان پوهنتون | image = BKUC-Logo.jpeg |image_size =200 px | established = 2012 | type = [[ਪਬਲਿਕ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ|ਪਬਲਿਕ]] | chancellor = | vice_chancellor = ਡਾ. ਫ਼ਜ਼ਲ ਰਹੀਮ ਮਾਰਵਤ<ref name=universitysite>{{Cite web |url=http://www.bkuc.edu.pk/ |title=Bacha Khan University web site |access-date=2016-03-22 |archive-date=2016-01-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160127203406/http://bkuc.edu.pk/ |url-status=dead }}</ref> | city = [[ਚਰਸੱਦਾ]] | state = [[ਖ਼ੈਬਰ ਪਖ਼ਤੁਨਖ਼ਵਾ]] | country = [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] | academic staff = | students = | accreditation = [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀ ਉੱਚ ਸਿੱਖਿਆ ਕਮਿਸ਼ਨ]] | campus Area = | website = [http://bkuc.edu.pk/ ਵੈੱਬਸਾਈਟ] | coor = {{coord|34|08|11.6|N| 71|50|17.5|E|region:PK|display=title}} }} '''ਬਾਚਾ ਖ਼ਾਨ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ''' ({{lang-ps|{{Nastaliq|باچا خان پوهنتون}}}}) ({{lang-ur|{{Nastaliq|جامعہ باچاخان}}}}) ਇੱਕ ਪਬਲਿਕ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਹੈ ਜੋ [[ਚਰਸੱਦਾ]], [[ਖ਼ੈਬਰ ਪਖ਼ਤੁਨਖ਼ਵਾ]], [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] ਵਿਖੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦਾ ਨਾਂ [[ਖ਼ਾਨ ਅਬਦੁਲ ਗ਼ਫ਼ਾਰ ਖ਼ਾਨ]] ('''ਬੱਚਾ ਖ਼ਾਨ''') ਦੇ ਨਾਂ ਉੱਪਰ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ।<ref name=universitysite/> ਇਸ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ [[3 ਜੁਲਾਈ]], [[2012]] ਨੂੰ ਚਰਸੱਦਾ ਵਿਖੇ ਕੀਤੀ ਗਈ ਜਿਸਦਾ ਮਕਸਦ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਲਈ ਖੋਜ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ ਲਈ ਪ੍ਰਗਤੀਸ਼ੀਲ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਇਲਮ ਵਾਧਾ ਕਰਨਾ ਸੀ।<ref name=universitysite/> == ਆਤੰਕਵਾਦੀ ਹਮਲਾ == {{Main|ਬਾਚਾ ਖ਼ਾਨ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਹਮਲਾ}} 20 ਜਨਵਰੀ 2016, ਅੱਤਵਾਦੀਆਂ ਨੇ ਬੱਚਾ ਖ਼ਾਨ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਉਪਰ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ ਜਿਸ ਵਿੱਚ 19 ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ ਅਤੇ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਸਵੇਕਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲਾ ਕੇ 60 ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਨੇੜੇ ਜਖ਼ਮੀ ਹੋਏ।<ref>{{Cite web|title = Pakistan Charsadda: Gun battle at Bacha Khan university|url = http://www.bbc.co.uk/news/world-asia-35359072|website = BBC News|access-date = 2016-01-20}}</ref> ==ਹਵਾਲੇ== {{reflist}} lmeuqjap1sheqlchxwlwt5bzt2wgarv 0 76969 838179 763565 2026-05-01T08:31:49Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 838179 wikitext text/x-wiki ਫ਼ੀਚਰ ਲੇਖ  ਖ਼ਬਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਅਤੇ ਇਹ ਲਿਖਣ ਦੀ ਗੁਣਵੱਤਾ ਸਦਕਾ ਵੱਖ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਫ਼ੀਚਰ ਕਹਾਣੀਆਂ ਆਪਣੇ ਰਿਪੋਰਟਿੰਗ, ਸ਼ਿਲਪਕਾਰੀ, ਰਚਨਾਤਮਕਤਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਗਟਾਵੇ ਦੇ ਸੰਜਮ ਲਈ  ਯਾਦਗਾਰੀ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web|title=Pulitzer Prizes in Journalism Guidelines|url=http://www.pulitzer.org/files/entryforms/2015journalismguidelines2.pdf|website=Pulitzer.com|accessdate=9 April 2015}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਮਈ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ਇਹ [[ਲੋਕ|ਲੋਕਾਂ]] ਨੂੰ ਰੌਚਿਕ ਲੱਗਣ ਵਾਲਾ ਅਜਿਹਾ ਕਥਾਤਮਕ ਲੇਖ ਹੈ ਜੋ ਹਾਲ ਦੀਆਂ ਖਬਰਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਸਗੋਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਲੋਕ, ਸਥਾਨ, ਜਾਂ ਘਟਨਾ ਉੱਤੇ ਕੇਂਦਰਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਵਿਸਥਾਰ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਤੋਂ ਫ਼ੀਚਰ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਗਹਿਰਾਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ==ਕਿਸਮਾਂ== <cite>''ਦ ਯੂਨੀਵਰਸਲ ਜਰਨਲਿਸਟ''</cite>ਵਿਚ,<ref name="tuj">{{cite book | last = Randall | first = David | title = The Universal Journalist | publisher = [[Pluto Press]] | date = May 1, 2000 | url = http://www.universaljournalist.co.uk/ | isbn = 0-7453-1641-7 | page = 240}}</ref> [[David Randall]] ਨੇ ਹੇਠ ਦਿੱਤੇ ਵਰਗਾਂ ਦਾ ਸੁਝਾਅ ਦਿੱਤਾ ਹੈ: ;[[ਕਲਰ ਪੀਸ]] :ਇੱਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਦਾ ਵਰਣਨ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਥੀਮ ਰੋਸ਼ਨੀ ਪਾਉਣਾ। ;ਕੰਧ ਤੇ ਮੱਖੀ {{main|ਕੰਧ ਤੇ ਮੱਖੀ}} ;ਦ੍ਰਿਸ਼ ਦੇ ਓਹਲੇ :Similar to the above, but with the journalist a part of events. ;ਭੇਖ ਧਾਰ ਕੇ :ਕੋਈ ਹੋਰ ਵਿਅਕਤੀ ਹੋਣ ਦਾ ਪ੍ਰਪੰਚ ਰਚਕੇ (ਵੇਖੋ, [[ਰਿਆਨ ਪੈਰੀ]]<ref>{{cite news| url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/3282625.stm | work=BBC News | title=Paper exposes Palace security | date=November 19, 2003 | accessdate=May 2, 2010}}</ref>). ;ਇੰਟਰਵਿਊ {{main|ਇੰਟਰਵਿਊ}} ;ਪ੍ਰੋਫਾਈਲ :ਕਿਸੇ ਖਾਸ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਪੜਤਾਲ। ਅਕਸਰ ਇੱਕ ਇੰਟਰਵਿਊ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਵੇਗੀ। ;ਕਿਵੇਂ ਕਰੀਏ :ਇਸ ਕਿਸਮ ਦਾ ਲੇਖ ਕਿਵੇਂ ਕਰੀਏ ਰਾਹੀਂ ਕੁਝ ਕਰਨ ਦੀ ਵਿਧੀ ਦੱਸ ਕੇ ਪਾਠਕਾਂ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰਦਾ ਹੈ (ਅਤੇ ਲੇਖਕ ਵਿਸ਼ੇ ਬਾਰੇ ਖੋਜ, ਅਨੁਭਵ, ਜਾਂ ਮਾਹਿਰਾਂ ਨਾਲ ਇੰਟਰਵਿਊਆਂ ਦੇ ਜ਼ਰੀਏ ਸਿੱਖ ਸਕਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web |url=http://www.uncp.edu/home/acurtis/Courses/ResourcesForCourses/WritingFeatureStories.html |title=ਪੁਰਾਲੇਖ ਕੀਤੀ ਕਾਪੀ |access-date=2016-04-03 |archive-date=2013-09-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130927234422/http://www.uncp.edu/home/acurtis/Courses/ResourcesForCourses/WritingFeatureStories.html |dead-url=yes }}</ref> ;ਤਥ/ ਘਟਨਾ ਲੜੀ :ਤੱਥ, ਮਿਤੀ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਇੱਕ ਸਧਾਰਨ ਸੂਚੀ। ;ਪਿਛੋਕੜ-ਮੂਲਕ / ਇਤਿਹਾਸ :An extended fact box. ;ਪੂਰੇ ਪਾਠ :Extracts from books or transcripts of interviews. ;ਮੇਰੀ ਗਵਾਹੀ :A [[First-person narrative|first-person]] report of some kind. ;ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ : ਕਿਸੇ ਘਟਨਾ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਕਾਰਜਸ਼ੀਲ ਕਾਰਨਾਂ ਦੀ ਪੜਤਾਲ ;[[ਵੌਕਸ ਪੌਪ]] / ਮਾਹਿਰਾਂ ਦੇ ਵਿਚਾਰ :ਜਨਤਾ ਜਾਂ ਮਾਹਰਾਂ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੀ ਚੋਣ ;ਰਾਏਜਾਮਾ {{main|ਰਾਏਜਾਮਾ}} ;ਰਿਵਿਊ {{main|ਰਿਵਿਊ}} == ਹਵਾਲੇ == {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੱਤਰਕਾਰੀ]] e27bd9dxhubotvxg3pmcnz3rm8amr99 0 82481 838110 705711 2026-04-30T23:20:13Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 838110 wikitext text/x-wiki {{Quote box |title=ਦੀ ਰੋਡ ਨੌਟ ਟੇਕਨ |fontsize=100% |quote=<poem> ਪੱਤਝੜੀ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਪਾਟ ਗਏ ਦੋ ਰਾਹ, ਪਰ ਉਫ਼ ਮੈਂ ਕਿਵੇਂ ਚੱਲ ਸਕਦਾ ਦੋਨਾਂ ਤੇ ਮੁਸਾਫਰ ਸੀ ਇੱਕ, ਬੜੀ ਦੇਰ ਖੜਾ ਰਿਹਾ ਜਿੰਨਾ ਹੋ ਸਕਿਆ ਓਨੀ ਦੂਰ ਦੇਖਿਆ ਜਿਥੋਂ ਅੱਗੇ ਇਹ ਰਸਤਾ ਮੁੜ ਗਿਆ; ਫਿਰ ਮੈਂ ਤੱਕਿਆ ਦੂਜਾ, ਓਨਾ ਜਚਦਾ ਜਿੰਨਾ ਸੋਹਣਾ ਸ਼ਾਇਦ ਪਹਿਲੇ ਨਾਲੋਂ ਤਕੜਾ ਇਹਦਾ ਦਾਹਵਾ, ਕਿਉਂਜੋ ਇਹ ਖੱਬਲ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਕਦਮਾਂ ਦੀ ਛੂਹ ਮੰਗਦਾ; ਭਾਵੇਂ ਇਧਰੋਂ ਲੰਘਣ ਵਾਲੇ ਰਾਹੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ, ਹੋਇਆ ਸੀ ਓਨਾ ਹੀ ਥਕੇਵਾਂ, ਤੇ ਓਸ ਸਵੇਰ ਦੋਨੋਂ ਰਾਹ ਸੀ ਪੱਤਿਆਂ ਨਾਲ ਢਕੇ ਜਿਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਕਦਮ ਨੇ ਕਾਲਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕੀਤਾ. ਆਹ, ਮੈਂ ਪਹਿਲੇ ਵਾਲਾ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦਿਨ ਖਾਤਰ ਛੱਡ ਲਿਆ! ਹਾਲਾਂਕਿ ਮੈਂ ਜਾਣਦਾ ਸੀ ਕਿਵੇਂ ਰਾਹਾਂ ਤੋਂ ਰਾਹ ਬਣਦੇ, ਮੈਨੂੰ ਸ਼ੰਕਾ ਸੀ ਕਿ ਮੈਂ ਕਦੀ ਪਰਤਾਂਗਾ ਵੀ. ਬਹੁਤ ਬਹੁਤ ਚਿਰਾਂ ਬਾਅਦ ਭਰ ਕੇ ਇੱਕ ਆਹ ਦੱਸ ਰਿਹਾ ਹੋਵਾਂਗਾ ਮੈਂ: ਜੰਗਲ ਚ ਅੱਗੋਂ ਪਾੜ ਗਏ ਸੀ ਦੋ ਰਾਹ, ਤੇ ਮੈਂ — ਮੈਂ ਪੈ ਫੜ ਲਿਆ ਉਹ ਜਿਧਰ ਗਿਆ ਹੋਵੇਗਾ ਕੋਈ ਟਾਵਾਂ ਟਾਵਾਂ, ਬੱਸ ਮੇਰੀ ਇਸ ਚੋਣ ਨੇ ਸਭ ਕੁਝ ਬਦਲ ਦਿਤਾ। </poem>}} [[ਤਸਵੀਰ:The_Road_Not_Taken_-_Robert_Frost.png|thumb|ਮਾਉਨਟੇਨ ਇੰਟਰਵਲ ਦਾ ਕਵਰ, ਇਸ ਵਿੱਚ "ਦੀ ਰੋਡ ਨੌਟ ਟੇਕਨ" ਕਵਿਤਾ ਦਿੱਤੀ ਹੋਈ ਹੈ।]] "'''ਦੀ ਰੋਡ ਨੌਟ ਟੇਕਨ'''" ਰਾਬਰਟ ਫਰੋਸਟ ਵੱਲੋਂ 1916 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਕਿਤਾਬ "ਮਾਉਨਟੇਨ ਇੰਟਰਵਲ" ਦੀ ਇੱਕ ਕਵਿਤਾ ਹੈ। == ਇਤਿਹਾਸ == <ref name="hollis20110729">{{ਖ਼ਬਰ ਦਾ ਹਵਾਲਾ|url=http://www.guardian.co.uk/books/2011/jul/29/robert-frost-edward-thomas-poetry|title=Edward Thomas, Robert Frost and the road to war|work=The Guardian|date=2011-07-29|accessdate=8 August 2011|author=Hollis, Matthew|location=London}}</ref><ref name="hollis20110729"/> ਫਰੋਸਟ ਨੇ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਦੇ 1912 ਤੋਂ 1915 ਤੱਕ ਸਾਲ ਇੰਗਲੈਂਡ ਵਿੱਚ ਏਡਵਾਰਡ ਥੋਮਸ ਨਾਲ ਬਿਤਾਏ। ਥੋਮਸ ਅਤੇ ਫਰੋਸਟ ਬਹੁਤ ਪੱਕੇ ਮਿੱਤਰ ਬਣ ਗਏ। ਜਦੋਂ ਫਰੋਸਟ 1915 ਵਿੱਚ ਹੈਮਸਫੈਰ ਗਏ ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਪਿਹਲਾਂ ਹੀ ਇਸ ਕਵਿਤਾ ਦੀ ਕਾਪੀ ਥੋਮਸ ਨੂੰ ਭੇਜੀ। ਥੋਮਸ ਦਾ ਦਿਹਾਂਤ ਅਰ੍ਰਾਸ ਦੇ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਹੋਈ। == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} == ਬਾਹਰੀ ਜੋੜ == * [http://www.poets.org/viewmedia.php/prmMID/15717 The Road Not Taken at Poets.org] * [http://reelyredd.com/0602roadtravel.htm 3 audio readings of The Road Not Taken]{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਪ੍ਰੈਲ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.cs.rice.edu/~ssiyer/minstrels/poems/51.html Information about the poem and about Frost's life] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081219131912/http://www.cs.rice.edu/~ssiyer/minstrels/poems/51.html |date=2008-12-19 }} * [http://www.english.illinois.edu/maps/poets/a_f/frost/road.htm Critical essays on "The Road Not Taken"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160714004046/http://www.english.illinois.edu/maps/poets/a_f/frost/road.htm |date=2016-07-14 }} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਰਾਬਰਟ ਫਰੋਸਟ ਦੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:1916 ਦੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ]] 115olboc6shwdv4uthwf9cbfu8g5qz5 0 82836 838127 831078 2026-05-01T02:00:37Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 838127 wikitext text/x-wiki {{Infobox military person |honorific_prefix=[[ਫਲਾਇੰਗ ਅਫਸਰ]] |name= ਨਿਰਮਲ ਜੀਤ ਸਿੰਘ ਸੇਖੋਂ | honorific_suffix = {{Post-nominals|size=100%|country=IND|PVC}} | birth_date = {{birth date|df=yes|1945|7|17}}<ref name=OfficialDoB>{{cite web|url=https://www.bharat-rakshak.com/indianairforce/database/10877/|title=Service Record for Flying Officer Nirmal Jit Singh Sekhon|publisher=bharat-rakshak.com|date=December 2017|access-date=31 December 2017}}</ref> | death_date = {{death date and age|df=yes|1971|12|14|1945|7|17}}<ref name=OfficialDoB/> |birth_place = [[ਲੁਧਿਆਣਾ]] [[ਪੰਜਾਬ ਪ੍ਰਾਂਤ (ਬਰਤਾਨਵੀ ਭਾਰਤ)|ਪੰਜਾਬ]], [[ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਭਾਰਤ]]<ref name="The Tribune Chandigarh">{{cite news|last1=Vasdev|first1=Kanchan|title=Sekhon's hamlet to be 'adarsh village'|url=http://www.tribuneindia.com/2003/20030130/ldh1.htm|access-date=11 April 2016|work=[[The Tribune (Chandigarh)]]|date=30 January 2003|archive-url=https://web.archive.org/web/20040301172120/http://www.tribuneindia.com/2003/20030130/ldh1.htm|archive-date=1 March 2004}}</ref><br/>(ਹੁਣ [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ]]) |death_place = [[ਸ੍ਰੀਨਗਰ]], [[ਜੰਮੂ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ (ਰਾਜ)|ਜੰਮੂ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ]], [[ਭਾਰਤ]] | image = Nirmal Jit Singh Sekhon 2000 stamp of India.jpg | image_size = 250px | alt = 2000 ਦੀ ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਡਾਕ ਟਿਕਟ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਬਹਾਦਰੀ ਪੁਰਸਕਾਰ ਜੇਤੂ ਫਲਾਇੰਗ ਅਫਸਰ ਨਿਰਮਲ ਜੀਤ ਸਿੰਘ ਸੇਖੋਂ, ਪੀਵੀਸੀ, ਫੌਜੀ ਵਰਦੀ ਵਿੱਚ, ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਹੈ। ਉਸਦੇ ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਉਡਾਣ ਭਰ ਰਹੇ ਜੈੱਟ ਜਹਾਜ਼ ਦੀ ਇੱਕ ਲਾਈਨ ਡਰਾਇੰਗ ਹੈ। ਡਾਕ ਟਿਕਟ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਹਵਾਈ ਸੈਨਾ ਦਾ ਚਿੰਨ੍ਹ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਗਣਰਾਜ ਦੇ 50 ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਲਿਖਤ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। | caption = 2000 ਦੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਡਾਕ ਟਿਕਟ 'ਤੇ ਸੇਖੋਂ | caption = Sekhon on a 2000 stamp of India | birth_name = ਨਿਰਮਲ ਜੀਤ ਸਿੰਘ ਸੇਖੋਂ | other_name = ਐੱਨ.ਜੇ.ਐੱਸ. ਸੇਖੋਂ | nickname = ਨਿੰਮੀ<br>ਬ੍ਰਦਰ |allegiance= {{flagicon|India}} (ਭਾਰਤ ਦੀ ਸੁਤੰਤਰਤਾ) | allegiance = {{flag|India}} | branch = {{air force|India}} | serviceyears = 1967–1971{{KIA}} | rank = [[File:Flying Officer of IAF.png|20px]] [[ਫਲਾਇੰਗ ਅਫ਼ਸਰ]] | servicenumber = 10877 F(P)<ref name=OfficialDoB/> | unit = [[File:Roundel of India.svg|20px]] ਨੰ. 18 ਹਵਾਈ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਦੀ ਟੁਕੜੀ | battles = {{tree list}} * [[ਭਾਰਤ-ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਯੁੱਧ (1971)]] **ਆਪਰੇਸ਼ਨ ਚੰਗੇਜ਼ ਖ਼ਾਨ{{KIA}} {{tree list/end}} | awards = [[Image:Param-Vir-Chakra-ribbon.svg|32px]] [[ਪਰਮਵੀਰ ਚੱਕਰ]]<br>(ਮਰਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ) }} [[ਫਲਾਇੰਗ ਅਫਸਰ]] '''ਨਿਰਮਲ ਜੀਤ ਸਿੰਘ ਸੇਖੋਂ''', {{Post-nominals|country=IND|PVC}} (17 ਜੁਲਾਈ 1945 – 14 ਦਸੰਬਰ 1971)<ref name=OfficialDoB/> [[ਭਾਰਤੀ ਹਵਾਈ ਸੈਨਾ]] ਦੇ ਇੱਕ ਅਧਿਕਾਰੀ ਸਨ। [[ਭਾਰਤ-ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਯੁੱਧ (1971)|1971 ਦੀ ਭਾਰਤ-ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਜੰਗ]] ਦੌਰਾਨ [[ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਹਵਾਈ ਸੈਨਾ]] (PAF) ਦੇ ਹਵਾਈ ਹਮਲੇ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ [[ਸ੍ਰੀਨਗਰ|ਸ਼੍ਰੀਨਗਰ]] ਹਵਾਈ ਅੱਡੇ ਦੀ ਇਕੱਲੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਦੇ ਸਨਮਾਨ ਵਿੱਚ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਰਨ ਉਪਰੰਤ ਭਾਰਤ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਫੌਜੀ ਸਨਮਾਨ, [[ਪਰਮਵੀਰ ਚੱਕਰ]] ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite web|date=2017-06-05|title=Batchmates remember of IAF's lone Param Vir Chakra awardee recall his valour|url=https://indianexpress.com/article/india/batch-mates-of-iaf-lone-param-vir-chakra-awardee-nirmal-jit-singh-sekhon-recall-his-valour-on-50th-anniversary-of-passing-out-4688184/|access-date=2020-06-11|website=The Indian Express|language=en}}</ref> ਉਹ ਭਾਰਤੀ ਹਵਾਈ ਸੈਨਾ ਦੇ ਇਕਲੌਤੇ ਮੈਂਬਰ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੀਵੀਸੀ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।<ref>{{cite news|url=http://www.hindustantimes.com/India-news/NewDelhi/IAF-scales-3-virgin-peaks-in-Ladakh-region/Article1-902882.aspx |archive-url=https://web.archive.org/web/20140313012301/http://www.hindustantimes.com/India-news/NewDelhi/IAF-scales-3-virgin-peaks-in-Ladakh-region/Article1-902882.aspx |url-status=dead |archive-date=13 March 2014 |title=IAF scales 3 virgin peaks in Ladakh region |publisher=Hindustan Times |date= 27 July 2012|access-date=27 July 2012}}</ref> ਫਲਾਇੰਗ ਅਫਸਰ ਸੇਖੋਂ ਦੇ ਅਵਸ਼ੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜਹਾਜ਼ ਦੇ ਹਾਦਸੇ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ਦਾ ਸਹੀ ਸਥਾਨ ਅਜੇ ਵੀ ਅਣਜਾਣ ਹੈ। [[File:FO Nirmal Jit Singh.jpg|thumb|[[File:Indian Air Force - Pilot Badge.png|35px]] ਫਲਾਇੰਗ ਅਫ਼ਸਰ ਨਿਰਮਲ ਜੀਤ ਸਿੰਘ ਸੇਖੋਂ, [[ਪਰਮਵੀਰ ਚੱਕਰ|PVC]]]] [[File:Statue of Nirmal Jit Singh Sekhon and his aircraft, 10 sep 2013.jpg|thumb|ਨਿਰਮਲ ਜੀਤ ਸਿੰਘ ਸੇਖੋਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹਵਾਈ ਜਹਾਜ਼ ਦਾ ਬੁੱਤ]] [[File:No. 18 Squadron IAF, a few before the India-Pakistan War of 1971. Colorized.jpg|thumb|[[1971 ਦੀ ਭਾਰਤ-ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਜੰਗ]] ਤੋਂ ਕੁਝ ਮਹੀਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਨੰਬਰ 18 ਸਕੁਐਡਰਨ ਦੀ ਰੰਗੀਨ ਫੋਟੋ ਵਿੱਚ ਨਿਰਮਲ ਜੀਤ ਸਿੰਘ ਸੇਖੋਂ। ਉਹ ਹੇਠਾਂ ਤੋਂ ਦੂਜੀ ਕਤਾਰ ਵਿੱਚ, ਸੱਜੇ ਤੋਂ ਚੌਥੀ ਕਤਾਰ ਵਿੱਚ ਬੈਠੇ ਹਨ।]] ==ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ== ਨਿਰਮਲਜੀਤ ਦਾ ਜਨਮ [[17 ਜੁਲਾਈ]], [[1945]]<ref>{{cite web|title=Fg Offr Nirmaljit Singh Sekhon, PVC|url=http://twdi.in/node/501|website=The War Decorated India & Trust|accessdate=11 April 2016}}</ref> ਨੂੰ ਈਸੇਵਾਲ, ਲੁਧਿਆਣਾ, ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਖੇ ਹੋਇਆ।<ref name="The Tribune Chandigarh">{{cite news|last1=Vasdev|first1=Kanchan|title=Sekhon’s hamlet to be ‘adarsh village’|url=http://www.tribuneindia.com/2003/20030130/ldh1.htm|accessdate=11 April 2016|work=[[The Tribune (Chandigarh)]]|date=30 January 2003|archiveurl=https://web.archive.org/web/20040301172120/http://www.tribuneindia.com/2003/20030130/ldh1.htm|archivedate=1 March 2004}}</ref> ਸੇਖੋਂ ਹਵਾਈ ਲੈਫਟੀਨੈਂਟ ਤਰਲੋਕ ਸਿੰਘ ਸੇਖੋਂ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ।<ref>{{cite news|url=http://www.tribuneindia.com/2003/20030131/ldh1.htm |title=The Tribune, Chandigarh, India – Ludhiana Stories |publisher=Tribuneindia.com |date= |accessdate=27 July 2012}}</ref> ਸੇਖੋਂ ਨੂੰ [[4 ਜੂਨ]], [[1967]] ਵਿੱਚ [[ਭਾਰਤੀ ਹਵਾਈ ਸੈਨਾ]] ਵਿੱਚ ਬਤੌਰ ਪਾਇਲਟ ਅਫ਼ਸਰ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ। ==ਪਰਮ ਵੀਰ ਚੱਕਰ ਅਵਾਰਡ== [[ਭਾਰਤ-ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਯੁੱਧ (1971)]] ਵਿੱਚ ਸੇਖੋਂ ਨੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਜੈਟ ਵਲੋਂ ਗੋਲੀਬਾਰੀ ਤੋਂ [[ਸ੍ਰੀਨਗਰ]] ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕੀਤੀ ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਭਾਰਤ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਸਨਮਾਨ ਨਾਲ ਸੇਖੋਂ ਨੂੰ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ==ਸਨਮਾਨ== [[1985]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਮੁੰਦਰੀ ਟੈਂਕ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਜਿਸ ਜਿਸਦਾ ਨਾਂ "ਫਲਾਇੰਗ ਔਫੀਸਰ ਨਿਰਮਲਜੀਤ ਸਿੰਘ ਸੇਖੋਂ, ਪੀਵੀਸੀ" ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} ==ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ== {{Commons category|Nirmal Jit Singh Sekhon|ਨਿਰਮਲ ਜੀਤ ਸਿੰਘ ਸੇਖੋਂ}} * [http://www.bharat-rakshak.com/IAF/awards/war/301-pvc.html Flying Officer Nirmal Jit Singh Sekhon's citation of the Param Vir Chakra at Bharat-Rakshak.com.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170218075946/http://www.bharat-rakshak.com/IAF/awards/war/301-pvc.html |date=18 February 2017 }} * [http://samariaf0.tripod.com/other455.html File Photo of Marine Tanker Flying Officer Nirmal Jit Singh Shekhon, PVC]{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਮਈ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://web.archive.org/web/20051125091755/http://www.bharat-rakshak.com/HEROISM/Sekhon.html A tribute on Bharat-Rakshak] * [https://web.archive.org/web/20010501233938/http://www.geocities.com/siafdu/sekhon.html A tribute to Nirmal Jit] * [http://www.sikh-history.com/sikhhist/personalities/military/sekhon.html At Sikh History] * [http://www.tribuneindia.com/2002/20021213/ldh1.htm#7 Profile of Sekhon on Tribune India] *{{usurped|1=[https://web.archive.org/web/20110305135746/http://jaihindjaibharat.com/?p=108 Jai Hind Jai Bharat]}} * [https://web.archive.org/web/20101103234927/http://shaheednjssekhon.com/] * [https://www.youtube.com/watch?v=V97vHieGvIQ&t=13m31s YouTube Video by Headlines today which, at 13:31, shows animated account of Nirmal Jit Singh Sekhon's PVC Action.] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1945]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1971]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪਰਮਵੀਰ ਚੱਕਰ ਪ੍ਰਾਪਤਕਰਤਾ]] ko1i6h1hker62xijmrffomf31b74kjh 0 87731 838139 812392 2026-05-01T04:19:47Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 838139 wikitext text/x-wiki {{Infobox writer | name = ਪਾਰੋ ਆਨੰਦ | image = Paro anand.jpg | caption = 2019 ਵਿੱਚ ਪਾਰੋ ਆਨੰਦ | occupation = ਨਾਵਲਕਾਰ | nationality = ਭਾਰਤੀ | genre = | awards = [[ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ]] ਬਾਲ ਸਾਹਿਤ ਪੁਰਸਕਾਰ | website = {{URL|paroanand.com}} }} '''ਪਾਰੋ ਆਨੰਦ''' ਨਾਵਲ, ਛੋਟੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਅਤੇ ਨਾਟਕਾਂ ਸਮੇਤ [[ਬਾਲ ਸਾਹਿਤ|ਬੱਚਿਆਂ]], ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਅਤੇ ਬਾਲਗਾਂ ਲਈ ਕਿਤਾਬਾਂ ਲਿਖਣ ਵਾਲੀ ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਲੇਖਿਕਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ 2017 ਵਿੱਚ, ਉਸ ਦੇ ਸੰਗ੍ਰਹਿ''ਵਾਈਲਡ ਚਾਈਲਡ ਐਂਡ ਅਦਰ ਸਟੋਰੀਜ਼ (''ਹੁਣ ''"ਲਾਈਕ ਸਮੋਕ: 20 ਟੀਨਜ਼ 20 ਸਟੋਰੀਜ਼" ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ) ਲਈ'' [[ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ]] ਬਾਲ ਸਾਹਿਤ ਇਨਾਮ ਜਿੱਤਿਆ।<ref name=":1">{{Cite web |title=..:: SAHITYA Akademi - Bal Sahitya Puraskar ::.. |url=http://sahitya-akademi.gov.in/awards/bal%20sahitya%20samman_suchi.jsp |access-date=2019-07-21 |website=sahitya-akademi.gov.in}}</ref><ref>{{Cite web |date=2017-09-06 |title=What the Readers Had to Say About the Award-Winning Book 'Wild Child and Other Stories' |url=https://penguin.co.in/thepenguindigest/what-the-readers-had-to-say-about-the-award-winning-book-wild-child-and-other-stories/ |access-date=2019-08-05 |website=The Penguin Digest |language=en-US}}</ref> ਉਸ ਨੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਬਾਲ ਸਾਹਿਤ ਬਾਰੇ ਵਿਸਤਾਰ ਵਿੱਚ ਬੋਲਿਆ ਅਤੇ ਲਿਖਿਆ ਹੈ।<ref>{{Cite web |date=2017-10-02 |title=Writer Paro Anand On Young Adults, Children In Kashmir, And Putting Sex In Her Books |url=https://www.huffingtonpost.in/murtaza-ali-khan/writer-paro-anand-on-young-adults-children-in-kashmir-and-putting-sex-in-her-books_a_23229261/ |access-date=2019-07-21 |website=HuffPost India |language=en}}</ref><ref name=":0">{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/books/books-authors/i-was-and-remain-an-excellent-liar/article19325723.ece|title=I was and remain an excellent liar: Paro Anand|last=Krithika|first=R.|date=2017-07-22|work=The Hindu|access-date=2019-07-21|language=en-IN|issn=0971-751X}}</ref> ਉਸ ਨੇ [[ਨੈਸ਼ਨਲ ਬੁੱਕ ਟਰੱਸਟ|ਨੈਸ਼ਨਲ ਬੁੱਕ ਟਰੱਸਟ ਇੰਡੀਆ]], ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਬਾਲ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਸਿਖਰ ਸੰਸਥਾ ਵਿੱਚ [[ਬਾਲ ਸਾਹਿਤ]] ਲਈ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕੇਂਦਰ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ। ਉਹ '''[https://hubhopper.com/ ਹੂਬੋਪਰ]''' 'ਤੇ ''ਲਿਟਰੇਚਰ ਇਨ ਐਕਸ਼ਨ ਨਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਪੋਡਕਾਸਟ ਵੀ ਚਲਾਉਂਦੀ ਹੈ,<ref>{{Cite web |title=Literature in action {{!}} Listen via hubhopper |url=https://hubhopper.com/podcast/literature-in-action/9237#Intent;scheme=https;package=android.intent.action.VIEW;end; |access-date=2019-07-21 |website=hubhopper.com |language=en}}</ref>''<ref>{{Cite web |title=Author Paro Anand at India Conference at Harvard Business School and Harvard Kennedy School - Orissa Diary |url=http://m.dailyhunt.in/news/india/english/orissa+diary-epaper-oridia/author+paro+anand+at+india+conference+at+harvard+business+school+and+harvard+kennedy+school-newsid-81697264 |access-date=2019-08-05 |website=Dailyhunt |language=en}}</ref> 2018 ਵਿੱਚ [[ਹਾਰਵਰਡ ਬਿਜ਼ਨਸ ਸਕੂਲ]] ਵਿੱਚ ਇੰਡੀਆ ਕਾਨਫਰੰਸ ਲਈ ਇੱਕ ਸੱਦਾਕਾਰ ਸੀ। == ਲੇਖਨ == ''[[ਦ ਹਿੰਦੂ]]'' ਨਾਲ ਇੱਕ ਇੰਟਰਵਿਊ ਵਿੱਚ, ਆਨੰਦ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਹ ਇੱਕ ਡਰਾਮਾ ਅਧਿਆਪਕ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ ਜਦੋਂ ਉਸ ਨੇ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ ਕਿ ਭਾਰਤੀ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਹੋਣ ਲਈ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਭਾਰਤੀ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਹਨ। "ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਲਈ ਸਿਰਫ਼ ਬਹੁਤ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਜਾਂ ਪੱਛਮੀ ਸਕ੍ਰਿਪਟਾਂ ਸਨ। ਮੈਨੂੰ ਅੱਜ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਬੱਚਿਆਂ ਨਾਲ ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਟਕ ਮੈਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਸੀ ਉਹ ਨਹੀਂ ਲੱਭ ਸਕੀ, ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲਿਖਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਫਿਰ ਪਾਇਆ ਕਿ ਮੇਰੇ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਦੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲਿਖਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ।"<ref name=":0"/> ਆਨੰਦ ਦੀ ਲਿਖਤ ਫ਼ਿਰਕੂ ਨਫ਼ਰਤ, ਅਸਫਲਤਾ, ਜਿਨਸੀ ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹੋਣ ਵਰਗੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਕਵਰ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਅਕਸਰ ਇੱਕ ਨੌਜਵਾਨ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਲਈ ਰਚੀ ਗਈ ਹੈ।<ref>{{Cite web |date=2016-03-28 |title='You still get Panchatantra when you ask for Indian kids' literature' |url=https://www.hindustantimes.com/books/even-now-you-get-panchantatra-when-you-ask-for-indian-children-s-literature/story-lNg4LZiTTDOtNqdtMLSXqM.html |access-date=2019-07-29 |website=Hindustan Times |language=en}}</ref> == ਅਨੁਵਾਦ == ਆਨੰਦ ਦੀ ਕਿਤਾਬ ''ਨੋ ਗਨਸ ਐਟ ਮਾਈ ਸਨਜ਼ ਫਿਊਨਰਲ ਨੇ'' 2006 ਦੀ ਆਈਬੀਬੀਵਾਈ ਆਨਰਜ਼ ਲਿਸਟ ਵਿੱਚ ਥਾਂ ਬਣਾਈ<ref>{{Cite web |title=2006: IBBY official website |url=http://www.ibby.org/subnavigation/archives/ibby-honour-list/2006/ |access-date=2019-07-28 |website=www.ibby.org }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਮਈ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਸਪੇਨੀ ਅਤੇ ਜਰਮਨ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। == ਇਨਾਮ ਅਤੇ ਮਾਨਤਾਵਾਂ == ਆਨੰਦ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਛੋਟੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਦੇ ਸੰਗ੍ਰਹਿ, ''ਵਾਇਲਡ ਚਾਈਲਡਅਤੇ ਹੋਰ ਕਹਾਣੀਆਂ (ਹੁਣ "ਲਾਈਕ ਸਮੋਕ: 20 ਟੀਨਜ਼ 20 ਸਟੋਰੀਜ਼" ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ)'' ਲਈ 2017 ਵਿੱਚ [[ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ|ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ]] ਬਾਲ ਸਾਹਿਤ ਪੁਰਸਕਾਰ ਜਿੱਤਿਆ।<ref name=":1"/> 2019 ਵਿੱਚ, ਉਸ ਨੂੰ ਕਲਿੰਗਾ ਲਿਟਰੇਰੀ ਫੈਸਟੀਵਲ ਦਾ ਕਲਿੰਗਾ [[ਕਰੁਵਾਕੀ|ਕਰੂਵਾਕੀ]] ਅਵਾਰਡ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite web |last=bureau |first=Odisha Diary |date=2019-07-17 |title=Pavan K. Verma, Rajendra Kishore Panda, Paro Anand to be conferred with Prestigious Kalinga Literary Awards of 2019 |url=https://orissadiary.com/pavan-k-verma-rajendra-kishore-panda-paro-anand-conferred-prestigious-kalinga-literary-awards-2019/ |access-date=2019-07-29 |website=OdishaDiary |language=en-US |archive-date=2019-07-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190719042223/http://orissadiary.com/pavan-k-verma-rajendra-kishore-panda-paro-anand-conferred-prestigious-kalinga-literary-awards-2019/ |url-status=dead }}</ref> == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist|30em}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:21ਵੀ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਭਾਰਤੀ ਲੇਖਿਕਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] o84ir6ws2nq56v0dqm64cr04pt8zepp 0 89707 838150 733557 2026-05-01T05:27:09Z ~2026-26305-20 59889 ਅਵਤਾਰ ਰੋਡੇ ਕੈਨੇਡਾ ਦੇ ਸਾਹਿਤ ਵਿਚ ਸਥਾਪਤੀ ਕਹਾਣੀਕਾਰ ਨੇ, ਉਹਨਾਂ ਦਾ "ਧੀਆਂ ਦੇਸ਼ ਬਿਗਾਨੇ" ਹੈ 838150 wikitext text/x-wiki '''ਅਵਤਾਰ ਰੋਡੇ''' ਇੱਕ ਪਰਵਾਸੀ ਪੰਜਾਬੀ ਲੇਖਕ ਸੀ। ==ਲਿਖਤਾਂ== *''ਧੀਆਂ ਦੇਸ਼ ਬਿਗਾਨੇ, ਕੁਨਾਲ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਜਲੰਧਰ,1998''(ਕਹਾਣੀ-ਸੰਗ੍ਰਹਿ) *''ਉਡੀਕ'' (ਨਾਵਲ) *''ਤਲਾਸ਼'' (ਨਾਵਲ)<ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books/about/%E0%A8%A4%E0%A8%B2%E0%A8%BE%E0%A8%B8%E0%A8%BC.html?id=Jmq0oAEACAAJ&redir_esc=y|title=ਤਲਾਸ਼: ਨਾਵਲ|last=ਰੋਡੇ|first=ਅਵਤਾਰ|date=2014|publisher=Taralocana Pabalisharaza|isbn=9788179146590|language=pa}}</ref> ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ-ਭਾਸ਼ਾ ਲੇਖਕ]] {{stub}} d2ocjgbggeitlpgkuv2anqnknkgwtax 0 91361 838159 818874 2026-05-01T05:57:22Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 838159 wikitext text/x-wiki {{Infobox person|name=ਪ੍ਰਾਚੀ ਦੇਸਾਈ|image=Cast of 'Bol Bachchan' interview at Mehboob studio 07 Prachi Desai.jpg|caption= ''ਬੋਲ ਬੱਚਨ'' ਫਿਲਮ ਦੀ ਇੰਟ੍ਰਵਿਊ 'ਤੇ ਪ੍ਰਾਚੀ ਦੇਸਾਈ |birth_date={{Birth date and age|1988|9|12|df=yes}}<ref name="zeenews">{{cite web|title=Prachi Desai, happy birthday!|url=http://zeenews.india.com/entertainment/celebrity/prachi-desai-happy-birthday_142593.html|publisher=Zee News India|accessdate=18 April 2013|date=12 September 2013|archive-date=1 ਮਈ 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190501172233/https://zeenews.india.com/entertainment/celebrity/prachi-desai-happy-birthday_142593.html|dead-url=yes}}</ref> |birth_place= [[ਸੂਰਤ|ਸੂਰਤ, ਗੁਜਰਾਤ]] ਭਾਰਤ<ref name="toi">{{cite web|title=I am lucky:Prachi Desai|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2007-12-09/tv/27963460_1_prachi-desai-bani-reality-show|publisher=Times of India|accessdate=28 December 2010|date=9 December 2007|archive-date=12 ਸਤੰਬਰ 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110912143725/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2007-12-09/tv/27963460_1_prachi-desai-bani-reality-show|dead-url=yes}}</ref> |occupation=ਅਦਾਕਾਰਾ |years active=2006—ਹੁਣ ਤੱਕ}} '''ਪ੍ਰਾਚੀ ਦੇਸਾਈ''' (ਜਨਮ 12 ਸਤੰਬਰ 1988) ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ [[ਬਾਲੀਵੁੱਡ]] ਫਿਲਮ ਅਤੇ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਅਦਾਕਾਰਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਕੈਰੀਅਰ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਜ਼ੀ.ਟੀ. ਵੀ. ਦੇ ਸਫਲ ਟੀਵੀ ਡਰਾਮਾ ''ਕਸਮ ਸੇ''  ਨਾਲ ਕੀਤੀ। ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਬਾਲੀਵੁੱਡ ਕਰੀਅਰ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ 2008 ਵਿੱਚ ਫਿਲਮ ''ਚੱਟਾਨ '' ਨਾਲ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਹੋਰ ਵਧੀਆ ਫੀਚਰ ਫਿਲਮ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੈ ''ਵਨਸ ਅਪੂਨ ਏ ਟਾਈਮ ਇਨ ਮੁੰਬਈ'' (2010), ''ਬੋਲ ਬੱਚਨ'' (2012) ਅਤੇ ''ਆਈ. ਮੀ ਔਰ ਮੈਂ  ''(2013). ਉਸ ਇੱਕ ਸਮਰਥਕ, ਬੁਲਾਰੀ, ਬ੍ਰਾਂਡ ਰਾਜਦੂਤ ਅਤੇ [[ਗੋਆ]] ਦੇ ਸੈਰ ਸਪਾਟਾ ਅਤੇ ਨਿਓਟ੍ਰੋਜਿਨਾ ਉਤਪਾਦ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦਾ ਜਾਣਿਆ ਪਹਿਚਾਣਿਆ ਚਿਹਰਾ ਹੈ।<ref>{{cite web|url=http://www.mid-day.com/entertainment/2009/sep/040909-prachi-desai-neutrogena-international-cosmetics.htm|title=Prachi Desai is new face of Neutrogena cosmetics in India|date=4 September 2009|publisher=Mid-Day|accessdate=28 December 2010|archive-date=24 ਸਤੰਬਰ 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130924084422/http://www.mid-day.com/entertainment/2009/sep/040909-prachi-desai-neutrogena-international-cosmetics.htm|url-status=dead}}</ref> ਦੇਸਾਈ ਲਗਜਰਾਂ ਬ੍ਰਾਂਡ ਦੀ ਰਾਜਦੂਤ। == ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਪਿਛੋਕੜ == ਦੇਸਾਈ ਦਾ ਜਨਮ [[ਸੂਰਤ|ਸੂਰਤ, ਗੁਜਰਾਤ]] ਵਿੱਚ ਨਿਰੰਜਨ ਦੇਸਾਈ ਅਤੇ ਅਮੀਤਾ ਦੇਸਾਈ ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ। ਉਸਦੀ ਇੱਕ ਭੈਣ ਦਾ ਨਾਮ ਏਸ਼ਾਂ ਦੇਸਾਈ ਹੈ।<ref>{{Cite web|title = Prachi Desai family, childhood photos|url = http://celebritykick.com/bollywood-actress/prachi-desai-family|website = Celebrity family wiki|accessdate = 2016-01-08|language = en-US}}</ref> ਦੇਸਾਈ ਨੇ ਸਕੂਲੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਸੇਂਟ ਯੂਸੁਫ਼ ਕਾਨਵੇਂਟ<ref>{{Cite web|title = Prachi Desai goes back to school|url = http://www.mid-day.com/articles/prachi-desai-goes-back-to-school/15143083|website = mid-day|accessdate = 2016-01-08|archive-date = 2016-03-04|archive-url = https://web.archive.org/web/20160304045452/http://www.mid-day.com/articles/prachi-desai-goes-back-to-school/15143083|url-status = dead}}</ref> ਪੰਚਗਾਨੀ ਤੋਂ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਸਕੂਲ ਉਸ ਸਮੇਂ ਸੂਰਤ ਵਿੱਚ ਨੋਵੇ ਨੰਬਰ ਉੱਤੇ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਉੱਚ ਸਿੱਖਿਆ ਸਿੰਹਗੜ ਕਾਲਜ ਪੁਣੇ ਤੋਂ ਕੀਤੀ।.<ref>{{Cite web|title = Prachi Desai on Twitter|url = https://twitter.com/ItsPrachiDesai/status/472619193116803072|website = Twitter|accessdate = 2016-01-08}}</ref> == ਕਰੀਅਰ == 2006 ਵਿੱਚ ਦੇਸਾਈ ਨੂੰ ਏਕਤਾ ਕਪੂਰ ਦੇ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਡਰਾਮਾ ''ਕਸਮ ਸੇ '' ਵਿੱਚ ਭੂਮਿਕਾ ਮਿਲੀ। ਉਸਨੇ ਟੀ. ਵੀ. ਅਭਿਨੇਤਾ [[Ram Kapoor|ਰਾਮ ਕਪੂਰ]] ਦੇ ਨਾਲ ਬਾਣੀ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਅਦਾ ਕੀਤੀ।.<ref name="msn1">{{cite web|title=I am not quitting 'Kasamh Se': Prachi Desai|url=http://entertainment.in.msn.com/tv/article.aspx?cp-documentid=3032596|publisher=MSN Entertainment|accessdate=28 December 2010|archive-date=25 ਸਤੰਬਰ 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130925135726/http://entertainment.in.msn.com/tv/article.aspx?cp-documentid=3032596|dead-url=yes}}</ref><ref>{{cite web|title=Prachi Desai wants to 'rock on' with Shahid and Hrithik|url=http://www.indianexpress.com/news/prachi-desai-wants-to-rock-on-with-shahid/498829/|publisher=Indian Express|accessdate=28 December 2010}}</ref> ਉਸਨੇ ਕਈ ਅਵਾਰਡ ਹਾਸਿਲ ਕੀਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਟੈਲੀ ਅਵਾਰਡ ਹਾਸਿਲ ਕੀਤਾ। ਦੇਸਾਈ ਨੇ ''ਝਲਕ ਦਿੱਖਲਾ ਜਾ '' ਭਾਰਤੀ ਵਰਜਨ ਦੇ [[ਬੀ.ਬੀ.ਸੀ]]  ''ਸਟਰਿਕਲੀ ਕਮ ਡਾਨਸਿੰਗ ''ਵਿੱਚ 7 ਸਤੰਬਰ 2007 ਨੂੰ ਕੋਰੀਓਗ੍ਰਾਫਰ ਦੀਪਕ ਸਿੰਘ ਦੇ ਅਧੀਨ ਭਾਗ ਲਿਆ। ਦੇਸਾਈ ਨੇ ਹਰ ਹਫ਼ਤੇ ਜੱਜਾਂ ਨੂੰ ਬਾਹੁਤ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾ ਪਰ ਆਖਿਰਕਾਰ 10 ਨਵੰਬਰ 2007 ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਹੋ ਗਈ। ਇਸੇ ਹੀ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਿੱਚ ਉਸਨੂੰ ਵਾਇਲਡਕਾਰਡ ਰਾਹੀ 23 ਨਵੰਬਰ 2007 ਨੂੰ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਗ੍ਰੈਂਡ ਫਿਨਾਲੇ ਵਿੱਚ ਥਾਂ ਪੱਕੀ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ ਇਸ ਮੁਕਾਬਲੇ ਦੀ ਵਿਜੇਤਾ ਰਹੀ।<ref>{{Cite web|title = Prachi Desai takes away Jhalak Dikhla Jaa pie|url = http://www.hindustantimes.com/tv/prachi-desai-takes-away-jhalak-dikhla-jaa-pie/story-I3dR0y7ASKgexeWmBMjmiO.html|website = Hindustantimes.com|accessdate = 2016-01-08}}</ref> ਦੇਸਾਈ ਨੇ ਟੀ.ਵੀ. ਲੜੀਵਾਰ ਕਸੌਟੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਜਿਸਦਾ ਪ੍ਰਸਾਰਨ [[ਸਟਾਰ ਪਲੱਸ]] ਉੱਤੇ ਵਿਖਾਇਆ ਗਿਆ। [[ਤਸਵੀਰ:Rock_On_music_launch.jpg|alt=|right|thumb|ਦੇਸਾਈ ਨਾਲ ''ਚੱਟਾਨ ' ਤੇ ਹੈ!!'' ਟੀਮ ' ਤੇ ਸੰਗੀਤ ਨੂੰ ਸ਼ੁਰੂ]] ਦੇਸਾਈ ਨੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 2008 ਵਿੱਚ ਫਿਲਮ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕੀਤਾ। ਉਸਦੀ ਪਹਿਲੀ ਫਿਲਮ ਰਾਕ ਆਨ!! (2008)  ਜਿਸਦੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਕਪੂਰ ਸਨ। ਇਸ ਫਿਲਮ ਵਿੱਚ ਦੇਸਾਈ ਨੇ ਫਰਹਾਨ ਅਖਤਰ [[ਫ਼ਰਹਾਨ ਅਖ਼ਤਰ|ਫਰਹਾਨ ਅਖਤਰ]] ਦੀ ਪਤਨੀ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਅਦਾ ਕੀਤੀ। ਦੇਸਾਈ ਨੂੰ ਇਸ ਫਿਲਮ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਨ ਲਈ ''ਕਸਮ ਸੇ'' ਲੜੀਵਾਰ ਛੱਡਣਾ ਪਿਆ।<ref name="toi"/><ref name="msn1"/> ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸਨੇ ਫਿਲਮ ''ਲਾਇਫ ਪਾਰਟਨਰ'' (2009)<ref>{{cite web|title=Prachi couldn't handle saree in Life Partner|url=http://entertainment.oneindia.in/bollywood/news/2009/prachi-life-partner-saree-130809.html|publisher=One India|accessdate=28 December 2010|archive-date=9 ਦਸੰਬਰ 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20101209022324/http://entertainment.oneindia.in/bollywood/news/2009/prachi-life-partner-saree-130809.html|dead-url=yes}}</ref> ਅਤੇ ਜੁਲਾਈ 2010 ਵਿਚ''ਵਨਸ ਅਪੋਨ ਟਾਈਮ ਇਨ ਮੁੰਬਈ''। ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਸਦੇ ਸ਼ਾਇਕ ਕਲਾਕਾਰ [[ਅਜੇ ਦੇਵਗਨ|ਅਜੈ ਦੇਵਗਨ]], ਇਮਰਾਨ ਹਾਸ਼ਮੀ ਅਤੇ [[ਕੰਗਨਾ ਰਾਣਾਵਤ|ਕੰਗਨਾ।]]<ref>{{cite web|title=Once Upon A Time in Mumbaai: Movie Review|url=http://www.bollywoodhungama.com/movies/review/14101/index.html|publisher=Bollywood Hungama|accessdate=28 December 2010}}</ref> 2012 ਵਿੱਚ ਦੇਸਾਈ ''ਤੇਰੀ ਮੇਰੀ ਕਹਾਣੀ'' ਵਿੱਚ ਨਜ਼ਰ ਆਈ।<ref>{{Cite web|title = Prachi Desai features in Teri Meri Kahaani {{!}} Latest Movie Features - Bollywood Hungama|url = http://www.bollywoodhungama.com/movies/features/type/view/id/3405|website = www.bollywoodhungama.com|accessdate = 2016-01-08}}</ref> ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸਨੂੰ ਵੱਡੀਆਂ ਫਿਲਮਾਂ ਜਿਵੇਂ ''ਬੋਲ ਬੱਚਨ'', [[ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਬੱਚਨ]] ਅਤੇ [[ਅਜੇ ਦੇਵਗਨ|ਅਜੈ ਦੇਵਗਨ]] ਅਤੇ [[ਅਸੀਨ|ਆਸਿਨ]]<ref>{{Cite web|title = Bol Bachchan stars Asin and Prachi Desai at Mehboob studios|url = http://www.pinkvilla.com/entertainmenttags/bol-bachchan/bol-bachchan-stars-asin-and-prachi-desai|website = PINKVILLA|accessdate = 2016-01-08|archive-date = 2016-06-24|archive-url = https://web.archive.org/web/20160624145840/http://www.pinkvilla.com/entertainmenttags/bol-bachchan/bol-bachchan-stars-asin-and-prachi-desai|dead-url = yes}}</ref> ਦੇ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਇਹ ਫਿਲਮ ਦੇਸਾਈ ਦੀ ਸਫਲ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ।<ref>{{Cite web|title = 4th Weekend Worldwide Box Office Collections Of BOL BACHCHAN|url = http://www.boxofficecapsule.com/breaking-news.aspx?news_id=579|website = www.boxofficecapsule.com|accessdate = 2016-01-08|archive-date = 2016-06-30|archive-url = https://web.archive.org/web/20160630004721/http://www.boxofficecapsule.com/breaking-news.aspx?news_id=579|dead-url = yes}}</ref> ਦੇਸਾਈ 2013 ਵਿੱਚ ''ਆਈ, ਮੀ ਔਰ ਮੈਂ''  ਵਿੱਚ [[ਜਾਨ ਅਬ੍ਰਾਹਮ|ਯੋਹਨ ਅਬਰਾਹਾਮ]] ਅਤੇ ਚਿਤਰਾਂਗਦਾ ਸਿੰਘ<ref>{{Cite web|title = I Me Aur Main Review|url = http://www.koimoi.com/reviews/i-me-aur-main-review/|website = Koimoi|accessdate = 2016-01-08}}</ref> ਅਤੇ ਇੱਕ ਹੋਰ ਫਿਲਮ ''ਪੁਲਿਸਗਿਰੀ'' ਵਿੱਚ [[ਸੰਜੇ ਦੱਤ]]<ref>{{Cite web|title = Policegiri Cast & Crew, Policegiri Bollywood Movie Cast, Actor, Actress, Director - Filmibeat|url = http://www.filmibeat.com/bollywood/movies/policegiri/cast-crew.html|website = FilmiBeat|accessdate = 2016-01-08}}</ref> ਨਾਲ ਨਜ਼ਰ ਆਈ। 2014 ਵਿੱਚ ਦੇਸਾਈ ਨੇ ਆਈਟਮ ਨੰਬਰ ਅਵਾਰੀ ਲਈ ''ਏਕ ਵਿਲੇਨ'' ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ।<ref>{{Cite web|title = Prachi Desai's smouldering act in her Ek Villain item song|url = http://www.bollywoodlife.com/news-gossip/prachi-desais-smouldering-act-in-her-ek-villain-item-song/|website = www.bollywoodlife.com|accessdate = 2016-01-08|language = en-US}}</ref> 2016 ਵਿੱਚ ਦੇਸਾਈ ਨੇ ਸਾਬਕਾ ਕ੍ਰਿਕਟ ਕਪਤਾਨ ਮੁਹੰਮਦ ਅਜ਼ਹਰੂਦੀਨ ਦੀ ਪਤਨੀ ਨੌਰੀਨ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਫਿਲਮ ''ਅਜ਼ਹਰ''  ਵਿੱਚ ਇਮਰਾਨ ਹਾਸ਼ਮੀ ਦੇ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕੀਤਾ।<ref>{{Cite web|title = Prachi Desai Plays Cricketer's Wife in Azhar|url = http://www.newindianexpress.com/entertainment/hindi/Prachi-Desai-Plays-Cricketers-Wife-in-Azhar/2015/09/15/article3028047.ece|website = The New Indian Express|accessdate = 2016-01-08|archive-date = 2016-03-26|archive-url = https://web.archive.org/web/20160326060454/http://www.newindianexpress.com/entertainment/hindi/Prachi-Desai-Plays-Cricketers-Wife-in-Azhar/2015/09/15/article3028047.ece|url-status = dead}}</ref><ref>{{Cite web|title = Azhar first look: Emraan Hashmi dons blue for Azharuddin biopic: Bollywood, News - India Today|url = http://indiatoday.intoday.in/story/azhar-first-look-emraan-hashmi-azharuddin-biopic-new-film-prachi-desai-sangeeta-bijlani-anthony-dsouza/1/439348.html|website = indiatoday.intoday.in|accessdate = 2016-01-08}}</ref> ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ 11 ਨਵੰਬਰ 2016 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਾਰ ਫਿਰ [[ਫ਼ਰਹਾਨ ਅਖ਼ਤਰ|ਫਰਹਾਨ ਅਖਤਰ]] ਦੀ ਪਤਨੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਫਿਲਮ ਰਾਕ ਆਨ 2 ਵਿੱਚ ਨਜ਼ਰ ਆਈ ਜੋ ਕੀ ਫਿਲਮ ਰਾਕ ਆਨ!! ਦਾ ਸੀਕਵਲ ਸੀ।<ref>{{Cite web|title = Prachi Desai gets fitter and leaner for 'Rock On 2' - Times of India|url = http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/Prachi-Desai-gets-fitter-and-leaner-for-Rock-On-2/articleshow/49642277.cms|website = The Times of India|accessdate = 2016-01-08}}</ref><ref>{{Cite web|title = Farhan Akhtar starrer ‘Rock On 2’ to release on November 11|url = http://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/farhan-akhtar-starrer-rock-on-2-to-release-on-november-11/|website = The Indian Express|date = 2016-01-06|accessdate = 2016-01-08}}</ref> === ਅੰਤਰਾਲ, ਵਾਪਸੀ ਅਤੇ ਅਗਲਾ ਕਰੀਅਰ (2017-ਮੌਜੂਦਾ) === ਦੇਸਾਈ ਨੇ ਜ਼ੀ 5 ਦੀ ਫ਼ਿਲਮ 'ਸਾਈਲੈਂਸ... ਕੈਨ ਯੂ ਹੇਅਰ ਇਟ?' ਨਾਲ ਲਗਭਗ 4 ਸਾਲਾਂ ਬਾਅਦ ਸਿਲਵਰ ਸਕ੍ਰੀਨ 'ਤੇ ਵਾਪਸੀ ਕੀਤੀ। 26 ਮਾਰਚ 2021 ਨੂੰ ਰਿਲੀਜ਼ ਹੋਈ ਇਸ ਵਿੱਚ ਮਨੋਜ ਬਾਜਪਾਈ, ਅਰਜੁਨ ਮਾਥੁਰ, ਸਾਹਿਲ ਵੈਦ, ਵਕਾਰ ਸ਼ੇਖ ਅਤੇ ਬਰਖਾ ਸਿੰਘ ਵੀ ਸਨ। ਉਸ ਨੇ ਮਿਸਟਰ ਵਰਲਡ 2016 ਰੋਹਿਤ ਖੰਡੇਲਵਾਲ ਦੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਸੰਗੀਤ ਵੀਡੀਓ, ਰਿਹਾਹੇ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ ਜੋ 22 ਜੂਨ 2021 ਨੂੰ ਰਿਲੀਜ਼ ਹੋਈ। ਗੀਤ ਨੂੰ ਗਾਇਕ ਯਾਸੀਰ ਦੇਸਾਈ ਦੁਆਰਾ ਗਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਗੀਤ ਨੂੰ ਸਰੋਤਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਖੂਬ ਸਲਾਹਿਆ ਗਿਆ। ਉਹ ਅਗਲੀ ਹਿੰਦੀ ਫ਼ਿਲਮ ਫੋਰੈਂਸਿਕ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਈ ਦੇਵੇਗੀ ਜੋ ਮਲਿਆਲਮ ਫ਼ਿਲਮ ਦੀ ਰੀਮੇਕ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਵਿਕਰਾਂਤ ਮੈਸੀ ਅਤੇ ਰਾਧਿਕਾ ਆਪਟੇ ਹਨ। 2022 ਵਿੱਚ ਐਮਾਜ਼ਾਨ ਪ੍ਰਾਈਮ ਮੀਟਿੰਗ ਵਿੱਚ ਇਹ ਖੁਲਾਸਾ ਹੋਇਆ ਸੀ ਕਿ ਦੇਸਾਈ ਨਾਗਾ ਚੈਤੰਨਿਆ ਅਤੇ ਪਾਰਵਤੀ ਦੇ ਨਾਲ ਅਲੌਕਿਕ ਵੈੱਬ ਸੀਰੀਜ਼ ਧੂਥਾ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਤੇਲਗੂ ਡੈਬਿਊ ਕਰੇਗੀ। ਉਹ ਡਾਰਕ ਫੈਂਟੇਸੀ ਫ਼ਿਲਮ - ਕੋਸ਼ਾ, ਜਿਸ ਦਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਅੰਮਾਨ ਅਦਵੈਤ ਹੈ ਅਤੇ ਅਭੈ ਰਾਜ ਕੰਵਰ ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਮਿਤ ਹੈ, ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮੁੱਖ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਨ ਲਈ ਵੀ ਵਚਨਬੱਧ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=Late filmmaker Raj Kanwar's sons, Abhay and Karan, to resurrect their home banner with a fantasy adventure featuring Prachi. |url=https://mumbaimirror.indiatimes.com/entertainment/bollywood/late-filmmaker-raj-kanwars-sons-abhay-and-karan-to-resurrect-their-home-banner-with-a-fantasy-adventure-featuring-prachi-desai/articleshow/59890590.cms |website=The Times of India |access-date=7 June 2021 |archive-date=7 ਜੂਨ 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210607104907/https://mumbaimirror.indiatimes.com/entertainment/bollywood/late-filmmaker-raj-kanwars-sons-abhay-and-karan-to-resurrect-their-home-banner-with-a-fantasy-adventure-featuring-prachi-desai/articleshow/59890590.cms |url-status=dead }}</ref> == ਫਿਲਮੋਗ੍ਰਾਫੀ == === ਫ਼ਿਲਮ === {| class="wikitable sortable plainrowheaders" style="margin-bottom: 10px;" ! scope="col" | ਸਾਲ ! scope="col" | ਸਿਰਲੇਖ ! scope="col" | ਭੂਮਿਕਾ ! class="unsortable" scope="col" | ਸਰੋਤ |- | 2008 | ''ਰਾਕ ਆਨ!!'' |ਸਾਖਸ਼ੀ |- | 2009 | ''ਜੀਵਨ ਸਾਥੀ'' |ਪ੍ਰਾਚੀ ਜਾਗੇੜਾ<br> |- | 2010 | ''ਵਨਸ ਅਪੋਨ  ਟਾਈਮ ਇਨ ਮੁੰਬਈ<br> '' |ਮੁਮਤਾਜ |- | 2012 | ''ਤੇਰੀ ਮੇਰੀ ਕਹਾਣੀ<br> '' | ਮਾਹੀ |- | 2012 | ''ਬੋਲ ਬੱਚਨ'' | ਰਾਧਿਕਾ ਰਘੁਵੰਸ਼ੀ |- | 2013 | ''ਆਈ, ਮੀ ਔਰ ਮੈਂ<br> '' |ਗੌਰੀ ਡਾਂਡੇਕਰ |- | 2013 | ''ਪੁਲੀਸਗਿਰੀ'' |ਸੇਹਰ |- | 2014 | ''ਏਕ ਵਿਲੇਨ'' | ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦਿੱਖ ਵਿੱਚ "ਅਵਾਰੀ" |- | 2016 | ''ਅਜ਼ਹਰ'' |ਨੌਰੀਨ ਅਜ਼ਹਰ<br> |<ref name="India Today 1">{{cite news|last1=staff|title=Azhar first look: Emraan Hashmi dons blue for Azharuddin biopic|url=http://indiatoday.intoday.in/story/azhar-first-look-emraan-hashmi-azharuddin-biopic-new-film-prachi-desai-sangeeta-bijlani-anthony-dsouza/1/439348.html|accessdate=25 May 2015|publisher=[[India Today]]|date=21 May 2015}}</ref> |- | 2016 | ''ਰਾਕ ਆਨ 2<br> '' |ਸਾਖਸ਼ੀ |<ref name="indiatimes.com">{{cite web|url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/Rock-On-2-shoot-to-begin-this-August/articleshow/47138529.cms|title='Rock On!! 2' shoot to begin this August|work=The Times of India}}</ref> |} === ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ === {| class="wikitable sortable plainrowheaders jquery-tablesorter" style="margin-bottom: 10px;" !ਸਾਲ !ਸਿਰਲੇਖ !ਭੂਮਿਕਾ !ਭਾਸ਼ਾ !ਸੂਚਨਾ |- |2006-2008 |''ਕਸਮ ਸੇ<br> '' |ਬਾਣੀ ਵਾਲੀਆ |ਹਿੰਦੀ |ਲੀਡ ਭੂਮਿਕਾ |- |2006 |''ਕਸੋਟੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਕੀ<br> '' |Prachi ਚੌਹਾਨ |ਹਿੰਦੀ |ਵਧਾਇਆ ਮੈਕਸਵੈਲ |- |2007 |''ਝਲਕ ਦਿਖਲਾ ਜਾਂ<br> |ਉਮੀਦਵਾਰ |ਹਿੰਦੀ |ਜਿੱਤਿਆ<ref>{{Cite web|title = Jhalak Dikhhla Jaa Season 1, 2,3,4,5,6,7,8 Winners, Judges & Hosts {{!}} XYJ.in|url = http://www.xyj.in/jhalak-dikhhla-jaa-season-1-2345678-winners-judges-hosts/|website = www.xyj.in|accessdate = 2016-01-08|archive-date = 2016-01-11|archive-url = https://web.archive.org/web/20160111012916/http://www.xyj.in/jhalak-dikhhla-jaa-season-1-2345678-winners-judges-hosts/|url-status = dead}}</ref> |- |2010 |''ਸੀ. ਆਈ. ਡੀ. <br> '' |ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ<ref>{{Cite web|title = CID - Epsiode &#91;sic&#93; 641 - Once Upon A Time in Mumbai|url = https://www.youtube.com/watch?v=NNSLz0smn0s|website = |accessdate = }}</ref> |ਹਿੰਦੀ |Episodic ਮਹਿਮਾਨ |- |2010 |''ਜੋਨ ਨੇਰਮਨ ਨਾਲ ਏਸ਼ੀਆ ਆੱਨਕਟ'' |ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ<ref>{{Cite web|url = http://www.imdb.com/title/tt1724643/|title = Asia Uncut with Jon Niermann |date = 7 February 2010|accessdate = |website = |publisher = |last = |first = }}</ref> |ਹਿੰਦੀ |- |2014 |''ਝਲਕ ਦਿਖਲਾ ਜਾਂ 7'' |ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ |ਹਿੰਦੀ |ਮਹਿਮਾਨ |- |2016 |''[[ਨਾਗਿਨ (ਟੀਵੀ ਲੜੀ 2015)|ਨਾਗਿਨ]]'' |ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ |ਹਿੰਦੀ |ਮੈਕਸਵੈਲ |- |2016 |''ਦੀ ਕਪਿਲ ਸ਼ਰਮਾ ਸ਼ੋਜ<br> '' |ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ |ਹਿੰਦੀ |} == ਅਵਾਰਡ ਅਤੇ ਨਾਮਜ਼ਦਗੀ == {| class="wikitable sortable plainrowheaders" style="margin-bottom: 10px;" |+ਸੂਚੀ ਦੀ ਅਦਾਕਾਰੀ ਅਵਾਰਡ ਲਈ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ! width="4%" |ਸਾਲ ! width="20%" |ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ! width="28%" |ਪੁਰਸਕਾਰ ! width="35%" |ਸ਼੍ਰੇਣੀ ! width="10%" |ਨਤੀਜਾ |- | rowspan="3" |2006 | rowspan="6" |''ਕਸਮ ਸੇ <br> '' |ਭਾਰਤੀ ਟੈਲੀ ਅਵਾਰਡ |ਵਧੀਆ ਤਾਜ਼ਾ ਨਵ ਚਿਹਰਾ (ਔਰਤ) |{{won}}<ref name="Indian-Telly-Awards-2006">{{cite web|url=http://www.indiantelevision.org.in/headlines/y2k6/nov/nov296.htm|title=Winners of Indian Telly Awards 2006|access-date=2017-03-18|archive-date=2014-04-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20140415202355/http://www.indiantelevision.org.in/headlines/y2k6/nov/nov296.htm|dead-url=yes}}</ref> |- |ਭਾਰਤੀ ਟੈਲੀ ਅਵਾਰਡ |ਵਧੀਆ ਪਰਦੇ ਉੱਤੇ ਜੋੜੇ ਨੂੰ (ਰਾਮ ਕਪੂਰ ਦੇ ਨਾਲ) |{{won}}<ref name="Indian-Telly-Awards-2006"/> |- |ਕੱਕਰ ਅਵਾਰਡ |ਵਧੀਆ ਅਭਿਨੇਤਰੀ (ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ) |{{won}}<ref name="Kalakar-Awards">{{cite web|url=http://www.kalakarawards.co.in/images/listofawardees.pdf|title=Winners of Kalakar Awards|access-date=2017-03-18|archive-date=2022-03-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20220324052026/http://www.kalakarawards.co.in/images/listofawardees.pdf|url-status=dead}}</ref> |- | rowspan="2" |2007 |ਭਾਰਤੀ ਟੈਲੀ ਅਵਾਰਡ |ਵਧੀਆ ਅਦਾਕਾਰਾ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਗਵਾਈ ਭੂਮਿਕਾ |{{won}}<ref name="ITELLYA2007">{{cite web|url=http://tellyawards.indiantelevision.com/y2k7/winners-list.htm|title=Winners of Indian Telly Awards 2007|access-date=2017-03-18|archive-date=2012-07-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20120722173647/http://tellyawards.indiantelevision.com/y2k7/winners-list.htm|dead-url=yes}}</ref> |- |ਜ਼ੀ ਰਿਸਤੇ ਅਵਾਰਡ |ਪਸੰਦੀਦਾ ਭਬਹਿ ਨਣਦ ਰਿਸਤਾ (ਮਹਿੰਦਰ ਕਲਸੇਕਰ ਨਾਲ) |{{won}} |- | rowspan="1" |2008 |ਭਾਰਤੀ ਟੈਲੀ ਅਵਾਰਡ |ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਿਫਾਰਸ਼ |{{won}}<ref>{{cite web|url=http://tellyawards.indiantelevision.com/y2k8/winners2008.htm|title=Winners of Indian Telly Awards 2008|access-date=2017-03-18|archive-date=2018-09-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20180911083458/http://tellyawards.indiantelevision.com/y2k8/winners2008.htm|dead-url=yes}}</ref> |} {| class="wikitable sortable plainrowheaders" style="margin-bottom: 10px;" |+ਅਦਾਕਾਰਾ ਦੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਨਾਮਜ਼ਦਗੀ ਦੀ ਸੂਚੀ ! width="4%" |ਸਾਲ ! width="20%" |ਫਿਲਮ ! width="28%" |ਅਵਾਰਡ ! width="35%" |ਸ਼੍ਰੇਣੀ ! width="10%" |ਨਤੀਜਾ |- |2009 | rowspan="6" |''ਰਾਕ ਆਨ !!'' |[[ਫ਼ਿਲਮਫ਼ੇਅਰ ਇਨਾਮ|ਫਿਲਮ ਫੇਅਰ ਅਵਾਰਡ<br> ]] |[[ਫਿਲਮਫੇਅਰ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਨਵੀਂ ਅਦਾਕਾਰਾ|ਵਧੀਆ ਅਦਾਕਾਰਾ ਨਵਾਂ ਚੇਹਰਾ<br> ]] |{{nom}} |- |2008 |ਸਕ੍ਰੀਨ ਅਵਾਰਡ<br> |ਵਧੀਆ ਅਦਾਕਾਰਾ ਨਵਾਂ ਚੇਹਰਾ |{{nom}} |- |2008 |ਸਟਾਰ ਡਸਟ ਅਵਾਰਡ<br> |ਭਵਿੱਖ ਦੀ ਸੁਪਰਸਟਾਰ ਅਦਾਕਾਰਾ<br> |{{nom}} |- |2008 |ਇੰਟਰਨੇਸ਼ਨਲ ਇੰਡੀਅਨ ਫਿਲਮ ਅਕਾਦਮੀ ਅਵਾਰਡ |ਸਾਲ ਦੀ ਨਵੀਂ ਅਦਾਕਾਰਾ |{{nom}} |- |2008 |ਆਨੰਦ ਲੋਕ ਪੁਰਸ਼ਕਾਰ ਅਵਾਰਡ<br> |ਬੇਸਟ ਅਦਾਕਾਰਾ<br> |{{won}}<ref>{{Cite web|title = Bollywood actress Prachi Desai holds Best Actress award for her film 'Rock On' during a 'Dabur Vatika Anandalok Puraskar 2008' in Kolkata - Photogallery|url = http://photogallery.indiatimes.com/celebs/bollywood/prachi-desai/awards-performances/articleshow/9321682.cms|website = photogallery.indiatimes.com|accessdate = 2016-01-08}}</ref> |- |2008 |ਸਟਾਰ ਸਬਸੇ ਅਵਾਰਡ <br> |ਪਸੰਦੀਦਾ ਨਵਾਂ ਚੇਹਰਾ<br> |{{won}} |- |2011 | rowspan="7" |''ਵਨਸ ਅਪੋਨ ਟਾਈਮ ਇਨ ਮੁੰਬਈ'' |[[ਫ਼ਿਲਮਫ਼ੇਅਰ ਇਨਾਮ|ਫਿਲਮ ਫਿਅਰ ਅਵਾਰਡ<br> ]] |ਬੇਸਟ ਸਹਾਇਕ ਕਲਾਕਾਰ<br> |{{nom}} |- |2011 |ਜ਼ੀ ਸਿਨੇਮਾ ਅਵਾਰਡ<br> |ਜ਼ੀ ਸਾਈਨ ਅਵਾਰਡ ਬੇਸਟ ਅਦਾਕਾਰਾ ਇਨ ਸਹਾਇਕ ਕਲਾਕਾਰ |{{won}} |- |2011 |ਇੰਟਰਨੇਸ਼ਨਲ ਇੰਡੀਅਨ ਫਿਲਮ ਅਕਾਦਮੀ ਅਵਾਰਡ |''ਬੇਸਟ ਸਹਾਇਕ ਕਲਾਕਾਰ'' |{{won}} |- |2011 |ਲਾਈਨ ਗੋਲਡ ਅਵਾਰਡ<br> |ਲਾਈਨਸ ਸਹਾਇਕ ਕਲਾਕਾਰ ਵਿੱਚ ਪਸੰਦੀਦਾ ਅਦਾਕਾਰਾ<br> |{{won}}<ref>{{Cite web|url = https://www.youtube.com/watch?v=9LiSrYq7fXE|title = Lions Gold Awards - Prachi Desai|date = |accessdate = |website = |publisher = |last = |first = }}</ref> |- |2011 |ਸਟਾਰ ਡਸਟ ਅਵਾਰਡ |ਬੇਸਟ ਅਦਾਕਾਰਾ ਦਾ ਇੱਕ ਮੁੱਖ ਸਮੂਹ<br> |{{won}} |- |2011 |ਸਟਾਰ ਡਸਟ ਅਵਾਰਡ |ਬੇਸਟ ਸਹਾਇਕ ਕਲਾਕਾਰ |{{won}} |- |2011 |ਸਟਾਰ ਗਿਲਡ ਅਵਾਰਡ |ਬੇਸਟ ਸਹਾਇਕ ਕਲਾਕਾਰ |{{won}} |- |2012 |''ਬੋਲ ਬੱਚਨ'' |ਸਟਾਰ ਡਸਟ ਅਵਾਰਡ |ਵਧੀਆ ਸਫਲ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਵਾਲੀ ਅਦਾਕਾਰਾ<br> |{{nom}} |- |2013 |''ਆਈ ''<br> |ਸਟਾਰ ਡਸਟ ਅਵਾਰਡ |ਵਧੀਆ ਸਫਲ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਵਾਲੀ ਅਦਾਕਾਰਾ |{{nom}} |- | 2016 | ''ਅਜ਼ਹਰ'' |ਲਕਸ ਗੋਲਡਨ ਰੋਜ਼ ਅਵਾਰਡ<br> |ਬੇਸਟ ਸਹਾਇਕ ਕਲਾਕਾਰ | {{Nom}} |} == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist|30em}} == ਬਾਹਰੀ ਕੜੀਆਂ == * {{IMDb name|2278458}} * {{Bollywood Hungama|13950}}ਬਾਲੀਵੁੱਡ Hungama [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1988]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] nyv3nt2rip46yim9k03sxv6c19sz5yi 0 93155 838098 470885 2026-04-30T21:01:56Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 838098 wikitext text/x-wiki [[ਤਸਵੀਰ:Dorthe_Nors_Göteborg_Book_Fair_2015.jpg|right|thumb|330x330px|Dorthe ਕੁਝ ਵਿਚ 2015]] '''ਡੋਰਥੇ ਨੋਰਸ''' (ਜਨਮ 20 ਮਈ 1970 ਵਿੱਚ Herning) ਹੈ, ਇੱਕ ਡੈੱਨਮਾਰਕੀ ਲੇਖਕ ਹੈ। <span id="result_box" class="" lang="pa"><span class="">ਉਹ ਅਮਰੀਕੀ ਮੈਗਜ਼ੀਨ 'ਦ ਨਿਊ ਯਾਰਕਰ' ਵਿਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਪਹਿਲੀ ਡੇਨਿਸ਼ ਲੇਖਕ ਹੈ।</span></span><ref>http://ahlanderagency.com/author/dorthe-nors/%7Cutgivare=Ahlander ਏਜੰਸੀ{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=December 2016}}</ref> <span id="result_box" class="" lang="pa"><span class="">ਨੌਰਸ ਨੇ ਥੋੜੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਧਰਮ ਵਿਗਿਆਨ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ ਪਰੰਤੂ ਉਸ ਨੇ ਨੋਰਡਿਕ ਸਾਹਿਤ ਅਤੇ ਕਲਾ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਨ ਲਈ ਇਸ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ</span>। </span><span id="result_box" class="" lang="pa"><span class="">ਉਸਨੇ</span></span><span id="result_box" class="" lang="pa"><span class="">1999 ਵਿਚ  ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਤੋਂ ਗ੍ਰੈਜੂਏਸ਼ਨ ਕੀਤੀ</span></span><ref>{{Cite web|url=http://www.forfatterweb.dk/oversigt/znors00|title=Nors, Dorthe — Forfatterweb|access-date=14 October 2015}}</ref><ref name="litteratursiden.dk">{{Cite web|url=http://www.litteratursiden.dk/forfattere/dorthe-nors|title=Dorthe Nors|access-date=14 October 2015|archive-date=18 ਮਾਰਚ 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160318111435/http://www.litteratursiden.dk/forfattere/dorthe-nors|url-status=dead}}</ref> <span id="result_box" class="" lang="pa"><span class="">ਨੌਰਸ ਨੇ </span></span><span id="result_box" class="" lang="pa"><span class=""><span id="result_box" class="" lang="pa"><span class="">ਆਪਣੇ ਨਾਮ ਤੇ </span></span>ਆਪਣੀ ਸਾਹਿਤਕ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸਰਬਿਆਈ ਅਪਰਾਧ ਨਾਵਲਾਂ ਦੇ ਅਨੁਵਾਦਕ ਵਜੋਂ </span></span><span id="result_box" class="" lang="pa"><span class=""><span id="result_box" class="" lang="pa"><span class=""> </span></span></span></span><span id="result_box" class="" lang="pa"><span class=""><span id="result_box" class="" lang="pa"><span class=""><span id="result_box" class="" lang="pa"><span class=""><span id="result_box" class="" lang="pa"><span class=""><span id="result_box" class="" lang="pa"><span class=""></span></span> </span></span>ਕੰਮ ਕੀਤਾ। </span></span>ਜਿਆਦਾਤਰ ਲੇਖਕ ਜੋਹਨ ਥੀਰੋਨ ਦੀਆਂ </span></span></span></span><span id="result_box" class="" lang="pa"><span class=""><span id="result_box" class="" lang="pa"><span class=""><span id="result_box" class="" lang="pa"><span class="">ਕਿਤਾਬਾਂ ਅਨੁਵਾਦ ਕੀਤੀਆਂ।</span></span></span></span> </span></span>2002 ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਸਮਲੇਰੇਨਸ ਫਾਰਲਾਗ <span class="cx-segment" data-segmentid="17">ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ</span><span class="cx-segment" data-segmentid="17"><span class="cx-segment" data-segmentid="17"> ਆਪਣੀ ਕਿਤਾਬ ''ਸੋਲ''</span></span><span class="cx-segment" data-segmentid="17">, </span>ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ। <span id="result_box" class="" lang="pa"><span class="">2015 ਵਿਚ ਉਸ ਨੇ ਕਹਾਣੀ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ''ਕਰਾਟੇ ਚੋਪ'' ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਾਵਲ ''ਮਿਨਾ ਨੀਡਸ ਰੀਹਰਸਲ ਸਪੇਸ'' ਦੇ ਨਾਲ ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ ਵਿਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਸੀ।</span></span> == ਪੁਸਤਕ == * ''Soul'', Samlerens Forlag 2001 ISBN 87-568-1644-8 * ''Stormesteren'', Samlerens Forlag 2003 ISBN 87-568-1727-4 * ''Ann Lie'' 2005 ISBN 87-638-0247-3 * ''Hun kommer'', Samlerens Forlag 2007 * ''Kantslag'', Samlerens Forlag 2008 ISBN 978-87-638-0922-1 * ''Dage'', Samlerens Forlag 2010 ISBN 978-87-638-1428-7 * ''Minna mangler et øvelokale'', Samlerens Forlag 2013 ISBN 978-87-638-2705-8 == ਹਵਾਲੇ == <references /> [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1970]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] 9gv0a7vfuc3bn10udhze1eig5c6yz1i 0 94086 838145 829510 2026-05-01T05:06:36Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 838145 wikitext text/x-wiki {{Infobox person |image = Poonam Dhillon at the ‘Celebrating Vivaha’ exhibition.jpg |caption = 2015 ਵਿੱਚ ਪੂਨਮ ਢਿੱਲੋਂ |name = ਪੂਨਮ ਢਿੱਲੋਂ |birth_date = {{Birth date and age|1962|4|18|df=y}} |birth_place = [[ਕਾਨਪੁਰ]], [[ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]], [[ਭਾਰਤ]] |occupation = ਅਦਾਕਾਰਾ |yearsactive = 1978– ਹੁਣ ਤੱਕ |spouse = ਅਸ਼ੋਕ ਠਕੇਰੀਆ (1988–1997) |children = 2 |website = {{url|http://www.poonamdhillon.com}} }} '''ਪੂਨਮ ਢਿੱਲੋਂ''' (ਜਨਮ 18 ਅਪਰੈਲ 1962) ਇਕ ਭਾਰਤੀ ਹਿੰਦੀ ਫਿਲਮ, ਰੰਗਮੰਚ ਅਤੇ ਟੈਲੀਵਿਜਨ ਅਦਾਕਾਰਾ ਹੈ। ਉਹ 1977 ਦੀ ਸਾਬਕਾ [[ਮਿਸ ਇੰਡੀਆ (ਫੇਮਿਨਾ)|ਮਿਸ ਇੰਡੀਆ]] ਜੇਤੂ ਹੈ। ਉਸਨੇ 80 ਤੋਂ ਵੱਧ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=http://www.khabar.com/magazine/around-town/poonam_dhillon_act_ii.aspx|title=Poonam Dhillon: Act II|publisher=Khabar.com|access-date=2014-02-01|archive-date=2014-02-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20140202115112/http://www.khabar.com/magazine/around-town/poonam_dhillon_act_ii.aspx|url-status=dead}}</ref> ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਚਰਚਿਤ 1979 ਵਿੱਚ ਆਈ ਆਪਣੀ ਫ਼ਿਲਮ ਨੂਰੀ ਕਾਰਨ ਹੋਈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਉਸ ਨੇ "ਰੈਡ ਰੋਜ਼", "ਦਰਦ", "ਰੋਮਾਂਸ" (1983), "ਸੋਹਣੀ ਮਹੀਂਵਾਲ" (1984), "ਤੇਰੀ ਮਹਿਰਬਾਨੀਆਂ" (1985), "ਸਮੁੰਦਰ" (1986), "ਸਵੇਰੇ ਵਾਲੀ ਗਲੀ" (1986), "ਕਰਮਾ" (1986), "ਨਾਮ" (1986), "ਮਾਲਾਮਾਲ" (1988) ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਢਿੱਲੋਂ ਨੇ ਸਾਲ 2009 ਵਿੱਚ ਬਿੱਗ ਬੌਸ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਸੋਨੀ ਟੀ.ਵੀ. ਦੀ ਸੀਰੀਜ਼ "ਏਕ ਨਈ ਪਹਿਚਾਨ" ਵਿੱਚ 2013 ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਰਦਾ ਮੋਦੀ ਦੀ ਮੁੱਖ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਥੀਏਟਰ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਨਾਲ ਪੁਰਸਕਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤ “ਦਿ ਪਰਫੈਕਟ ਹਸਬੈਂਡ” ਅਤੇ ਹੋਰ ਕਈ ਨਾਟਕ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਏ ਹਨ। ਯੂਨਾਈਟਿਡ ਸਟੇਟਸ ਅਤੇ ਦੁਬਈ ਵਿੱਚ ਕਈ ਸ਼ੋਅ ਦੇ ਨਾਲ "ਦਿ ਪਰਫੈਕਟ ਵਾਈਫ" ਬਣਨਾਇਆ ਗਿਆ। ==ਕੈਰੀਅਰ== ਢਿੱਲੋਂ ਨੇ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਉਸ ਸਮੇਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਜਦੋਂ ਉਹ 16 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ 1978 ਵਿੱਚ "ਮਿਸ ਯੰਗ ਇੰਡੀਆ" ਦਾ ਖ਼ਿਤਾਬ ਹਾਸਿਲ ਕੀਤਾ।<ref>[http://feminamissindia.indiatimes.com/articleshow/1571847.cms Trivia – Celebrity Snippets – Femina Miss India – Indiatimes] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120301213010/http://feminamissindia.indiatimes.com/articleshow/1571847.cms |date=2012-03-01 }}. Feminamissindia.indiatimes.com. Retrieved on 20 February 2012.</ref> ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਯਸ਼ ਚੋਪੜਾ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਦੇਖਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਫ਼ਿਲਮ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ (1978) ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਭੂਮਿਕਾ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਕੀਤੀ ਜਿੱਥੇ ਸਚਿਨ ਪਿਲਗਾਉਂਕਰ ਦੇ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਗਾਣਾ "ਗਾਪੂਚੀ ਗਪੂਚੀ ਗਮ ਗਮ" ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ।<ref>{{cite news |title=Poonam's show |author=Bharathi S. Pradhan |work=[[The Telegraph (India)|The Telegraph]] |url=http://www.telegraphindia.com/1120415/jsp/7days/story_15375935.jsp#.VU3YC4uUdyw |date=15 April 2012 |accessdate=9 May 2015}}</ref><ref>{{cite news |url=http://indiatoday.intoday.in/story/poonam-dhillon-bollywood-beauty-to-telly-housewife/1/335762.html |title=Poonam Dhillon, Bollywood beauty to telly housewife |author=Shivani Mankermi |work=[[India Today]] |place=[[Mumbai]] |date=12 January 2014 |accessdate=9 May 2015}}</ref> ਫਿਰ ਚੋਪੜਾ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਨੂਰੀ (1979) ਵਿੱਚ ਭੂਮਿਕਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਨਿਰਮਾਤਾ ਉਹ ਸੀ। ਇਸ ਦੇ ਲਈ, ਢਿੱਲੋਂ ਨੂੰ ਸਰਬੋਤਮ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਦੇ ਫਿਲਮਫੇਅਰ ਪੁਰਸਕਾਰ ਲਈ ਨਾਮਜ਼ਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਦੇ ਬਾਅਦ, ਉਸ ਨੇ ਹਿੰਦੀ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 90 ਫਿਲਮਾਂ ਕੀਤੀਆਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸੋਹਣੀ ਮਹੀਵਾਲ, ਰੈਡ ਰੋਜ਼, ਤੇਰੀ ਕਸਮ, ਦਰਦ, ਨਿਸ਼ਾਨਾ, ਯੇ ਵਾਦਾ ਰਹਾ, ਸਮੁੰਦਰ, ਰੋਮਾਂਸ, ਕਸਮ ਅਤੇ ਸੀਤਾਮਗਰ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਉਸ ਦੀ ਰਾਜੇਸ਼ ਖੰਨ ਨਾਲ<ref>[http://entertainment.in.msn.com/gallery.aspx?cp-documentid=4155691&page=6 Birthday Special: Rajesh Khanna – 6] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131017203124/http://entertainment.in.msn.com/gallery.aspx?cp-documentid=4155691&page=6 |date=17 October 2013 }}. Entertainment.in.msn.com (29 December 2011). Retrieved on 2012-02-20.</ref> ਛੇ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਦਰਦ, ਨਿਸ਼ਾਨ, ਜ਼ਮਾਨਾ, ਆਵਮ, ਰੈੱਡ ਰੋਜ਼ (1980 ਦੀ ਫਿਲਮ) ਅਤੇ ਜੈ ਸ਼ਿਵ ਸ਼ੰਕਰ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜੋੜੀ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਪਸੰਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>[http://economictimes.indiatimes.com/Business_of_Bollywood/A_rose_by_any_name/articleshow/2547342.cms A rose by any name]. Economictimes.indiatimes.com (17 November 2007). Retrieved on 2012-02-20.</ref><ref>{{cite web |url=http://www.realbollywood.com/2011/04/poonam-dhillon-enchant-silver-screen.html |title=Poonam Dhillon to enchant the silver screen once again |website=Realbollywood.com |date=20 April 2011 |accessdate=20 February 2012 |archivedate=3 May 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120503103744/http://www.realbollywood.com/2011/04/poonam-dhillon-enchant-silver-screen.html |url-status=dead }}</ref> ਜਦੋਂ ਜੂਹੀ ਚਾਵਲਾ ਫ਼ਿਲਮ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਹੋ ਗਈ ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਨਿਰਮਾਤਾ ਬੋਨੀ ਕਪੂਰ ਲਈ "ਜੁਦਾਈ" ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਕੀਤੀ। ਉਹ ਖੇਤਰੀ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਨਯ ਡਾਂਡਾ (ਬੰਗਾਲੀ), ਯੁੱਧਾ ਕਾਂਡਾ (ਕੰਨੜ), ਇਸ਼ਟਮ (ਤੇਲਗੂ) ਅਤੇ ਯਵਰੂਮ ਨਲਮ (ਤਾਮਿਲ), 13-ਬੀ: ਫੀਅਰ ਹੈਜ਼ ਏ ਨਿਊ ਐਡਰਸ (ਹਿੰਦੀ) ਵੀ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ। ਢਿੱਲੋਂ 2009 ਵਿੱਚ ਕਲਰਜ਼ ਟੀ.ਵੀ. ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਸਾਰਤ ਹੋਏ ਬਿੱਗ ਬੌਸ ਦੇ ਸੀਜ਼ਨ 3 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪ੍ਰਤਿਯੋਗੀ ਸੀ। ਉਹ ਸ਼ੋਅ ਵਿੱਚ ਦੂਜੀ ਰਨਰ-ਅਪ ਰਹੀ।<ref name=":0">{{Cite web |url=https://www.dnaindia.com/entertainment/report-i-participated-in-bigg-boss-to-connect-with-next-gen-poonam-dhillon-1328031 |title=I participated in 'Bigg Boss' to connect with next gen: Poonam Dhillon |date=27 December 2009 |website=DNA India |language=en |access-date=19 August 2019}}</ref> ਮੁੱਖ ਭੂਮਿਕਾ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ 'ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਵਾਪਸੀ 2013 ਵਿੱਚ ਸੋਨੀ ਟੀ.ਵੀ. ਦੇ ਸੀਰੀਅਲ "ਏਕ ਨਈ ਪਹਿਚਾਨ" ਨਾਲ ਹੋਈ ਸੀ ਜਿੱਥੇ ਉਸ ਨੇ ਇੱਕ ਅਮੀਰ ਵਪਾਰੀ ਦੀ ਅਨਪੜ੍ਹ ਪਰ ਇੱਕ ਆਦਰਸ਼ ਪਤਨੀ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ।<ref>{{Cite web |url=https://www.indiatoday.in/television/top-stories/story/poonam-dhillon-bollywood-beauty-to-telly-housewife-176502-2014-01-12 |title=Poonam Dhillon, Bollywood beauty to telly housewife |first=Shivani|last=Mankermi |date=12 January 2014|website=India Today |language=en |access-date=19 August 2019 }}</ref> ਉਹ ਹਿੰਦੀ ਥੀਏਟਰ ਪ੍ਰੋਡਕਸ਼ਨ "ਦਿ ਪਰਫੈਕਟ ਹਸੈਂਡ" ਵਿੱਚ ਰਹੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੇ 2005 ਵਿੱਚ ਸਰਬੋਤਮ ਕਾਮੇਡੀ ਪਲੇਅ ਅਵਾਰਡ ਜਿੱਤਿਆ ਅਤੇ ਜਿਸ ਨਾਲ ਗੋਲਡਨ ਜੁਬਲੀ ਦੌੜ ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ। ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਇੱਕ ਹੋਰ ਨਾਟਕ 'ਦਿ ਪਰਫੈਕਟ ਵਾਈਫ' ਦੀ ਸਹਿ-ਅਭਿਨੇਤਾ ਸੂਰਜ ਥਾਪਰ ਅਤੇ "ਪਿਆਰਾ ਮੇਂ ਕਭੀ-ਕਭੀ" ਆਸਿਫ ਸ਼ੇਖ ਨਾਲ ਅਭਿਨੈ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਨੂੰ ਯੂ ਟਰਨ ਨਾਂ ਦੇ ਨਾਟਕ ਵਿੱਚ ਵੀ ਦੇਖਿਆ ਗਿਆ ਜੋ ਇੱਕ ਮਰਾਠੀ ਨਾਟਕ ਦਾ ਹਿੰਦੀ ਸੰਸਕਰਣ ਹੈ।<ref>{{cite web |url=http://zeenews.india.com/entertainment/art-and-theatre/it-s-play-time-for-poonam-dhillon_117995.htm |title=It's play time for Poonam Dhillon |publisher=Zee News |date=28 August 2012 |accessdate=1 February 2014 |archive-date=31 ਅਗਸਤ 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120831030327/http://zeenews.india.com/entertainment/art-and-theatre/it-s-play-time-for-poonam-dhillon_117995.htm |dead-url=yes }}</ref> ਢਿੱਲੋਂ ਨੇ ਮੇਕ-ਅਪ ਵੈਨ ਦੇ ਕਾਰੋਬਾਰ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਂਦਿਆਂ, ਭਾਰਤੀ ਫ਼ਿਲਮ ਉਦਯੋਗ ਵਿੱਚ ਸੰਕਲਪ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ। ਉਹ ਇੱਕ ਮੇਕ-ਅਪ ਵੈਨ ਕੰਪਨੀ ਚਲਾਉਂਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ "ਵੈਨਿਟੀ" ਨਾਂ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।<ref name=":1">{{Cite web |url=https://timesofindia.indiatimes.com/others/news-interviews/Actors-need-good-PR-skills-Poonam-Dhillon/articleshow/13923309.cms |title=Actors need good PR skills: Poonam Dhillon - Times of India |website=The Times of India |language=en |access-date=19 August 2019}}</ref> ==ਨਿੱਜੀ ਜੀਵਨ== ਢਿੱਲੋਂ ਦਾ ਜਨਮ 18 ਅਪ੍ਰੈਲ 1962 ਨੂੰ ਕਾਨਪੁਰ, ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਅਮਰੀਕ ਸਿੰਘ ਭਾਰਤੀ ਹਵਾਈ ਸੈਨਾ ਵਿੱਚ ਏਰੋਨੋਟਿਕਲ ਇੰਜੀਨੀਅਰ ਸਨ ਅਤੇ ਅਕਸਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਦਲੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਉਸ ਦੀ ਮਾਂ ਸਕੂਲ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਸੀ ਅਤੇ ਦੋਵੇਂ ਭੈਣ-ਭਰਾ ਡਾਕਟਰ ਹਨ। ਪੂਨਮ ਅੱਗੇ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ ਅਤੇ ਇੱਕ ਡਾਕਟਰ ਬਣਨ ਦੀ ਚਾਹਤ ਸੀ।<ref>{{Cite web |url=https://www.mid-day.com/photos/poonam-dhillon-the-56-year-old-actress-who-wanted-to-be-a-doctor/16616 |title=Poonam Dhillon: Do you know the actress-turned-politician wanted to be a doctor? |website=mid-day |language=en |access-date=19 August 2019 |archive-date=26 ਫ਼ਰਵਰੀ 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200226185157/https://www.mid-day.com/photos/poonam-dhillon-the-56-year-old-actress-who-wanted-to-be-a-doctor/16616 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.nokiajeenaisikanaam.indiatimes.com/poonam.html |title=Nokia Jeena Isi Ka Namm Hai |publisher=Nokiajeenaisikanamm.indiatimes.com |accessdate=1 February 2014}}</ref> ਪੂਨਮ ਨੇ ਸਕੂਲ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਲਈ ਭੋਪਾਲ ਵਿੱਚ ਕਾਰਮੇਲ ਕਾਨਵੈਂਟ ਵਿੱਚ ਦਾਖਿਲਾ ਲਿਆ ਅਤੇ 16 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗ੍ਰੈਜੂਏਸ਼ਨ ਕੀਤੀ।<ref name="timesofindia.indiatimes.com">{{Cite web |url=https://timesofindia.indiatimes.com/videos/entertainment/hindi/poonam-dhillon-talks-about-her-school-time-friends-and-teachers/videoshow/63174799.cms |title=Poonam Dhillon talks about her school time friends and teachers {{!}} Hindi Movie News - Bollywood - Times of India |website=timesofindia.indiatimes.com |access-date=19 August 2019}}</ref> 2013 ਵਿੱਚ, ਉਹ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਬਿਜਨੈਸ ਵਿੱਚ ਐਮ.ਬੀ.ਏ. ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ।<ref>{{cite news |agency=TNN |url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/bollywood/news-interviews/Poonam-Dhillon-pursuing-MBA-degree/articleshow/19192189.cms?referral=PM |title=Poonam Dhillon pursuing MBA degree |work=[[The Times Of India]] |date=26 March 2013 |accessdate=1 February 2014 |author=Priyanka Naithani}}</ref> ਢਿੱਲੋਂ ਦੀ ਇੱਕ ਧੀ ਪਲੋਮਾ<ref>{{Cite web |url=https://www.newsnation.in/photos/entertainment/meet-poonam-dhillons-daughter-paloma-internets-latest-crush-3478 |title=Meet Poonam Dhillon's daughter Paloma, internet's latest CRUSH!- News Nation |website=News Nation |language=en |access-date=19 August 2019|date=27 June 2019 }}</ref> ਅਤੇ ਇੱਕ ਬੇਟਾ ਅਨਮੋਲ ਹੈ।<ref name="timesofindia.indiatimes.com"/> ==ਸਰਗਰਮੀ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤੀ== ਉਹ ਨਸ਼ਿਆਂ ਪ੍ਰਤੀ ਜਾਗਰੂਕਤਾ, ਏਡਜ਼ ਜਾਗਰੂਕਤਾ, ਪਰਿਵਾਰ ਨਿਯੋਜਨ ਅਤੇ ਅੰਗ ਦਾਨ ਵਰਗੇ ਸਮਾਜਿਕ ਮਾਮਲਿਆਂ ਲਈ ਬਹੁਤ ਸਰਗਰਮ ਰਹੀ ਹੈ। ਉਹ ਕਾਠਮੰਡੂ ਅਤੇ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਸਾਰਕ ਕਾਰੋਬਾਰੀ ਸੰਮੇਲਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸਪੀਕਰ ਰਹੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਰਾਜਦੂਤ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ।<ref>{{cite news |url=https://www.msn.com/en-in/news/world?cp-documentid=5459538 |title=Promote tourism through cinema in SAARC countries: actors |publisher=MSN |date=23 September 2011 |accessdate=1 February 2014}}</ref> She was also a speaker at the MINDMINE event.<ref>{{cite web |url=http://www.mindminesummit.com/Poonam-Dhillon.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20131024192536/http://mindminesummit.com/Poonam-Dhillon.html |url-status=dead |archive-date=24 October 2013 |title=MindMine Summit |publisher=MindMine Summit |accessdate=1 February 2014}}</ref> ਉਹ ਮਾਈਂਡਮਾਈਨ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਵਿੱਚ ਵੀ ਬੁਲਾਰਾ ਸੀ। 2012 ਵਿੱਚ, ਉਸ ਨੇ ਹੋਰ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹਸਤੀਆਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਲੀਲਾਵਤੀ ਹਸਪਤਾਲ ਦੇ ਸਹਿਯੋਗ ਨਾਲ "ਸੇਵ ਐਂਡ ਇਮਪਾਵਰ ਦ ਗਰਲ ਚਾਈਲਡ" ਦੇ ਕਾਰਨ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਇੱਕ ਸ਼ੋਅ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ।<ref>{{Cite web |url=https://www.telegraphindia.com/7-days/poonams-show/cid/427270 |title=Poonam's show |website=www.telegraphindia.com |language=en |access-date=19 August 2019}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.firstpost.com/politics/images-kajol-and-sushmita-lend-their-celebrity-to-empower-the-girl-child-273616.html |title=Images: Kajol and Sushmita Sen lend their celeb power to the girl child |website=Firstpost |access-date=19 August 2019}}</ref> 2014 ਵਿੱਚ, ਉਸ ਨੇ ਉਦਯੋਗਪਤੀ ਅਨੀਲ ਮੁਰਾਰਕਾ ਅਤੇ ਕੋਰੀਓਗ੍ਰਾਫਰ ਸਮੀਰ ਤੰਨਾ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਇੱਕ ਇਵੈਂਟ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਅਤੇ ਫ਼ਿਲਮ ਨਿਰਮਾਣ ਕੰਪਨੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ ਜਿਸ ਨੂੰ "ਪੋਇਟਿਕ ਜਸਟਿਸ ਫਿਲਮਾਂ ਐਂਡ ਐਂਟਰਟੇਨਮੈਂਟ ਪ੍ਰਾਈਵੇਟ ਲਿਮਟਡ" ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/events/mumbai/Poonam-Dhillon-celebrated-her-birthday-and-launched-her-company-Poetic-Justice-Films-and-Entertainment-at-The-Westin-Mumbai-Garden-City-in-Mumbai/articleshow/19648545.cms |title=Poonam Dhillon celebrated her birthday and launched her company Poetic Justice Films and Entertainment at The Westin Mumbai Garden City in Mumbai - Times of India |website=The Times of India |language=en |access-date=19 August 2019}}</ref> 2017 ਵਿੱਚ, ਢਿੱਲੋਂ ਨੂੰ "ਫ਼ਿਲਮ ਸਰਟੀਫਿਕੇਸ਼ਨ ਐਪਲੇਟ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨਲ" ਵਿੱਚ ਚਾਰ ਮੈਂਬਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਵਜੋਂ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਜੋ ਕਿ ਭਾਰਤੀ ਫ਼ਿਲਮ ਇੰਡਸਟਰੀ ਵਿੱਚ ਸੈਂਟਰਲ ਫ਼ਿਲਮ ਆਫ ਸਰਟੀਫਿਕੇਸ਼ਨ ਦੇ ਫੈਸਲਿਆਂ ਵਿਰੁੱਧ ਅਪੀਲ ਕਰਨ ਲਈ ਅਧਿਕਾਰਤ ਸੰਸਥਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web |url=http://www.indiantelevision.com/regulators/people/dhillon-among-three-women-on-film-tribunal-170110 |title=Dhillon among three women on Film Tribunal |date=10 January 2017 |website=Indian Television Dot Com |language=en |access-date=19 August 2019}}</ref> ਢਿੱਲੋਂ 2004 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਜਨਤਾ ਪਾਰਟੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਾਲ 2019 ਵਿੱਚ ਪਾਰਟੀ ਦੀ ਮੁੰਬਈ ਇਕਾਈ ਦਾ ਉਪ-ਪ੍ਰਧਾਨ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।<ref>{{Cite web |url=https://www.firstpost.com/politics/mumbai-bjps-new-vice-president-poonam-dhillon-says-she-wants-to-be-a-hardcore-worker-not-decorative-piece-5550651.html |title=Mumbai BJP's new vice-president Poonam Dhillon says she wants to be a hardcore worker, not decorative piece |website=Firstpost |access-date=19 August 2019}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.mumbailive.com/en/politics/bollywood-film-actress-poonam-dhillon-appointed-as-vice-president-of-mumbai-bjp-30232 |title=BJP appoints actress Poonam Dhillon as BJP Mumbai Vice-President |website=Mumbai Live |language=en |access-date=19 August 2019}}</ref> === ਫ਼ਿਲਮਾਂ === {| class="wikitable sortable" style="margin-bottom: 10px;" !ਸਾਲ<br> !ਫਿਲਮ<br> !ਪਾਤਰ<br> ! ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ !ਭਾਸ਼ਾage |- | 2014 | ''Double Di Trouble'' | Pammi | [[ਸਮੀਪ ਕੰਗ|Smeep Kang]] | [[ਹਿੰਦੀ ਭਾਸ਼ਾ|Hindi]] |- | 2013 | ''Ramaiya Vastavaiya'' | Ashwini | [[ਪ੍ਰਭੂ ਦੇਵਾ|Prabhu Deva]] | Hindi |- | 2011 | ''Kunasathi Kunitari'' | Rekha Sahay, Nitin Jagdish | [[ਮਰਾਠੀ ਭਾਸ਼ਾ|Marathi]] |- | 2011 | ''Miley Naa Miley Hum'' | Shalini S. Mehra | Tanveer Khan | Hindi |- | 2009 | ''Dil Bole Hadippa!'' | Yamini Singh | Anurag Singh | Hindi |- | 2009 | ''13B'' | Manohar's mother | Vikram Kumar | Hindi |- | 2001 | ''Ishtam'' | Lakshmi | Vikram Kumar, Raj Kumar | [[ਤੇਲੁਗੂ ਭਾਸ਼ਾ|Telugu]] |- | 1997 | ''Judaai'' | Nisha (Guest appearance) | Raj Kanwar | Hindi |- | 1997 | ''Mahaanta'' | Shanti Kapoor | Afzal Khan | Hindi |- | 1991 | ''Deshwasi'' | Raksha | Rajiv Goswami | Hindi |- | 1991 | ''Jhoothi Shaan'' | Ganga | Ranjan Bose | Hindi |- | 1991 | ''Qurbani Rang Layegi'' | Poonam | Raj N. Sippy | Hindi |- | 1990 | ''Jai Shiv Shankar'' | S.A. Chandrasekhar | Hindi |- | 1990 | ''Amiri Garibi'' | Rani Narayan | Harmesh Malhotra | Hindi |- | 1990 | ''Vidrohi'' | Harmesh Malhotra | Hindi |- | 1990 | ''Atishbaz'' | Mukhtar Ahmed | Hindi |- | 1990 | ''Pathar Ke Insan'' | Lata Rai | Shomu Mukherjee | Hindi |- | 1990 | ''Police Public'' | Karuna Arun Sharma | Esmayeel Shroff | Hindi |- | 1989 | ''Yuddha Kaanda'' | Sunita | K.V. Raju | [[ਕੰਨੜ ਭਾਸ਼ਾ|Kannada]] |- | 1989 | ''Batwara'' | Rajendra's wife | J.P. Dutta | Hindi |- | 1989 | ''Abhimanyu'' | Tulsi/Miss California 'Kelly' | Tony Juneja | Hindi |- | 1989 | ''Galiyon Ka Badshah'' | Madhu | Sher Jung Singh | Hindi |- | 1989 | ''Hisaab Khoon Ka'' | Anupriya | Surendra Mohan | Hindi |- | 1989 | ''Saaya'' | Supriya | Keshu Ramsay | Hindi |- | 1988 |''Hum Farishte Nahin'' | Sunita | Jatin Kumar | Hindi |- | 1988 | ''Kasam'' | Savi | Umesh Mehra | Hindi |- | 1988 | ''Maalamaal'' | Poonam Malhotra | Kewal Sharma | Hindi |- | 1988 | ''Sone Pe Suhaaga'' | Shraddha | K. Bapaiah | Hindi |- | 1987 | ''Himmat Aur Mehanat'' | Sharda | K. Bapaiah | Hindi |- | 1987 | ''Awam'' | Sushma | [[ਬੀ ਆਰ ਚੋਪੜਾ|Baldev Raj Chopra]] | Hindi |- | 1987 | ''Mard Ki Zabaan'' | Lata | K. Bapaiah | Hindi |- | 1986 | ''Avinash'' | Dr. Sapna | Umesh Mehra | Hindi |- | 1986 | ''Dosti Dushmani'' | Lata | T. Rama Rao | Hindi |- | 1986 | ''Ek Chadar Maili Si'' | Raaji | Sukhwant Dhadda | Hindi |- | 1986 | ''Karma'' | Tulsi | Subhash Ghai | Hindi |- | 1986 | ''Khel Mohabbat Ka'' | Lily/Shyamoli | Satish Duggal | Hindi |- | 1986 | ''Naam'' | Seema Rai | Mahesh Bhatt | Hindi |- | 1986 | ''Palay Khan'' | Zuleykha Khan | Ashim Samanta | Hindi |- | 1986 | ''Samundar'' | Anjali | Rahul Rawail | Hindi |- | 1986 | ''Saveray Wali Gaadi'' | Jyoti | Bharathiraaja | Hindi |- | 1985 | ''Bepanaah'' | Radha Malhotra | Jagdish Sidana | Hindi |- | 1985 | ''Geraftaar'' | Anuradha Saxena | Prayag Raaj | Hindi |- | 1985 | ''Kabhi Ajnabi The'' | Asha | Vijay Singh | Hindi |- | 1985 | ''Shiva Ka Insaaf'' | Nisha | Raj N. Sippy | Hindi |- | 1985 | ''Sitamgar'' | Nisha Nath | Raj N. Sippy | Hindi |- | 1985 | ''Tawaif'' | Kaynat Mirza | B.R. Chopra | Hindi |- | 1985 | ''Teri Meherbaniyan'' | Bijli | Vijay Reddy | Hindi |- | 1985 | ''Zamana'' | Sheetal | Ramesh Talwar | Hindi |- | 1984 | ''Badal'' | Meenakshi | Anand Sagar | Hindi |- | 1984 | ''John Jani Janardhan'' | Cheryl J. Mendez | T. Rama Rao | Hindi |- | 1984 | ''Laila'' | Leela | Saawan Kumar | Hindi |- | 1984 | ''[[ਸੋਹਣੀ ਮਹੀਵਾਲ (1984 ਫਿਲਮ)|Sohni Mahiwal]]'' | Sohni | Umesh Mehra, Latif Faiziyev | Hindi |- | 1984 | ''Yaadgar'' | Naina 'Naini' | Dasari Narayana Rao | Hindi |- | 1983 | ''Nishan'' | Gulabo | Surendra Mohan | Hindi |- | 1983 | ''Qayamat'' | Sudha | Raj N. Sippy | Hindi |- | 1983 | ''Romance'' | Sonia | Ramanand Sagar | Hindi |- | 1982 | ''Aapas Ki Baat'' | Kajal Srivastava | Harmesh Malhotra | Hindi |- | 1982 | ''Sawaal'' | Sonia D. Mehta | Ramesh Talwar | Hindi |- | 1982 | ''Teri Kasam'' | Dolly | A. C. Tirulokchandar | Hindi |- | 1982 | ''Yeh To Kamaal Ho Gaya'' | Priya Singh | T. Rama Rao | Hindi |- | 1982 | ''Yeh Vaada Raha'' | Sunita Sikkan/Sonu | Kapil Kapoor | Hindi |- | 1981 | ''Baseraa'' | Sarita Sethi | Ramesh Talwar | Hindi |- | 1981 | ''Dard'' | Poonam Bhargav | Ambrish Sangal | Hindi |- | 1981 | ''Main Aur Mera Haathi'' | Julie | R. Thiagaraj | Hindi |- | 1981 | ''Poonam'' | Poonam | Harmesh Malhotra | Hindi |- | 1980 | ''Red Rose'' | Sharda | Bharathi Raja | Hindi |- | 1980 | ''Biwi-O-Biwi'' | Asha M. Singh | Rahul Rawail | Hindi |- | 1980 | ''Nishana'' | Kavitha | K. Raghavendra Rao | Hindi |- | 1979 | ''Kaala Patthar'' | Raghunath's daughter | Yash Chopra | Hindi |- | 1979 | ''Noorie'' | Noorie Nabi | Manmohan Krishna | Hindi |- | 1978 | ''Trishul'' | Babli/Kusum Gupta | Yash Chopra | Hindi |} == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist|2}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1962]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਫ਼ਿਲਮੀ ਅਦਾਕਾਰਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:21ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਭਾਰਤੀ ਅਭਿਨੇਤਰੀਆਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੀਆਂ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਿੰਦੀ ਸਿਨੇਮਾ ਵਿੱਚ ਅਭਿਨੇਤਰੀਆਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਿੰਦੀ ਟੈਲੀਵਿਜਨ ਦੀਆਂ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਬਿੱਗ ਬੌਸ (ਹਿੰਦੀ ਟੀਵੀ ਲੜੀ) ਪ੍ਰਤੀਯੋਗੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ]] 4h696z1u1y9ifzsee7ccnm8pgi31d95 0 94558 838062 756202 2026-04-30T13:51:51Z Kiranveer Chahal 59864 838062 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = ਕਿਆਰਾ ਅਡਵਾਨੀ | image = Kiara Advani.jpg | caption = 2026 ਵਿੱਚ ਅਡਵਾਨੀ | birth_name = ਆਲੀਆ ਅਡਵਾਨੀ<ref>{{Cite news |url=https://www.indiatoday.in/movies/bollywood/story/salman-khan-kiara-advani-alia-advani-alia-bhatt-fugly-195562-2014-06-03 |title=Salman Khan renamed Fugly actress as Kiara Advani |date=3 June 2014 |work=India Today |access-date=7 August 2018 |archive-date=26 June 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190626181130/https://www.indiatoday.in/movies/bollywood/story/salman-khan-kiara-advani-alia-advani-alia-bhatt-fugly-195562-2014-06-03 |url-status=live }}</ref> | birth_date = {{birth date and age |df=yes|1991|07|31}}<ref>{{cite web |title=Kiara Advani's post for her 25th birthday in 2016 |url=https://www.instagram.com/p/BIhrJguB4Cy/ |access-date=4 August 2022 |date=31 July 2016 |website=Instagram |archive-date=6 October 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221006133250/https://www.instagram.com/p/BIhrJguB4Cy/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |title=Kiara Advani's post for her 24th birthday in 2015 |url=https://www.instagram.com/p/5zs-wvNeTe/ |access-date=4 August 2022 |date=31 July 2015 |website=Instagram |archive-date=6 October 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221006133248/https://www.instagram.com/p/5zs-wvNeTe/ |url-status=live }}</ref> | birth_place = [[ਬੰਬੇ]]<!-- NOT Mumbai – we use the name at the time of her birth -->, [[ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ]], ਭਾਰਤ | alma_mater = ਜੈ ਹਿੰਦ ਕਾਲਜ | yearsactive = 2014–ਵਰਤਮਾਨ | occupation = ਅਦਾਕਾਰਾ | spouse = {{Marriage|[[ਸਿਧਾਰਥ ਮਲਹੋਤਰਾ]]|2023}} | relatives = [[ਸਈਦ ਜਾਫ਼ਰੀ]] (ਗ੍ਰੇਟ-ਅੰਕਲ) }} '''ਕਿਆਰਾ ਅਡਵਾਨੀ''' (ਜਨਮ '''ਆਲੀਆ ਅਡਵਾਨੀ'''; 31 ਜੁਲਾਈ 1991)<ref>{{Cite web|url=https://twitter.com/advani_kiara/status/467314207944638465|title=Kiara Alia Advani on Twitter|access-date=2015-09-22}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://twitter.com/Advani_Kiara/status/491888816492269568|title=hey guys, so I believe it's been misprinted on wiki.. My birthday is on the 31st of July! :)|last=Kiara Advani|date=23 July 2014|publisher=Twitter|access-date=29 July 2014}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.hindustantimes.com/entertainment/bollywood/salman-khan-ensures-bollywood-doesn-t-get-another-alia/article1-1225187.aspx|title=Salman Khan ensures Bollywood doesn't get another Alia|last=Singh|first=Prashant (2 June 2014)|website=Hindustan Times|access-date=2 June 2014|archive-date=3 ਜੂਨ 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140603043246/http://www.hindustantimes.com/entertainment/bollywood/salman-khan-ensures-bollywood-doesn-t-get-another-alia/article1-1225187.aspx|dead-url=yes}}</ref><ref>[http://www.abplive.in/movies/2015/08/19/article688521.ece/REVEALED-Who-will-play-Sakshi-Dhoni-in-MS-Dhoni-The-Untold-Story Kiara Advani to play Sakshi Dhoni in MS Dhoni-The Untold Story!]</ref> ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਫਿਲਮ [[ਅਦਾਕਾਰ|ਅਭਿਨੇਤਰੀ]]<nowiki/> ਹੈ, ਜੋ [[ਬਾਲੀਵੁੱਡ|ਹਿੰਦੀ ਫਿਲਮਾਂ]] ਅਤੇ ਤੇਲਗੂ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਸਾਲ 2014 ਵਿੱਚ ਕਾਮੇਡੀ ਫਿਲਮ ''ਫੁਗਲੀ'' ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਫਿਲਮੀ ਕਰੀਅਰ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਕਿਆਰਾ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪਹਿਲੀ ਵਪਾਰਕ ਸਫਲਤਾ 2016 ਦੀ ਖੇਡ ਬਾਇਓਪਿਕ [[ਐਮ.ਐਸ.ਧੋਨੀ: ਇੱਕ ਅਣਕਹੀ ਕਹਾਣੀ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਛੋਟੀ ਭੂਮਿਕਾ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 2018 ਦੀ [[ਨੈਟਫਲਿਕਸ|ਨੈੱਟਫਲਿਕਸ]] ਐਨਥੋਲੋਜੀ ਫਿਲਮ [[ਲਸਟ ਸਟੋਰੀਜ਼]] ਵਿੱਚ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸਨੇ ਤੇਲਗੂ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਫਿਲਮ ''ਭਾਰਤ ਅਨੇ ਨੇਨੂ'' (2018), ਜੋ ਕਿ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕਮਾਈ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਤੇਲਗੂ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ, ਅਤੇ ਰੋਮਾਂਟਿਕ ਡਰਾਮਾ [[ਕਬੀਰ ਸਿੰਘ|ਕਬੀਰ ਸਿੰਘ (2019)]], ਜੋ ਕਿ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕਮਾਈ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਭਾਰਤੀ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ, ਵਿੱਚ ਅਦਾਕਾਰ ਦੀ ਪ੍ਰੇਮਿਕਾ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ। ==ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਪਿਛੋਕੜ== ਕਿਆਰਾ ਅਡਵਾਨੀ ਦਾ ਜਨਮ ਇੱਕ ਸਿੰਧੀ ਹਿੰਦੂ ਕਾਰੋਬਾਰੀ ਜਗਦੀਪ ਅਡਵਾਨੀ ਅਤੇ ਸਿੰਧੀ, ਸਕਾਟਿਸ਼, ਆਇਰਿਸ਼, ਪੁਰਤਗਾਲੀ, ਅਤੇ ਸਪੈਨਿਸ਼ ਵੰਸ਼ਵਾਦ ਦੇ ਅਧਿਆਪਕ ਜੇਨੀਵੀ ਜਾਫਰੀ ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ ਸੀ।<ref>{{Cite web|url=http://www.indiatimes.com/news/world/kiara-advanis-unknown-facts-278834.html|title=Kiara Advani's Unknown Facts Photos|date=27 September 2016|website=indiatimes.com|language=en|access-date=16 June 2019|archive-date=11 ਸਤੰਬਰ 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190911232054/https://www.indiatimes.com/news/world/kiara-advanis-unknown-facts-278834.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|last1=Agrawal|first1=Stuti (26 May 2014)|title=Having a film background can only get you to meet the right people: Kiara Advani|url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news-interviews/Having-a-film-background-can-only-get-you-to-meet-the-right-people-Kiara-Advani/articleshow/35620583.cms|website=Times of India|accessdate=1 June 2014}}</ref><ref>{{cite web|title = Yeh Fugly Fugly kya hai? {{!}} The Lucknow Observer|url = http://lucknowobserver.com/yeh-fugly-fugly-kya-hai/|website = lucknowobserver.com|accessdate = 22 September 2015|archive-date = 22 ਨਵੰਬਰ 2015|archive-url = https://web.archive.org/web/20151122115427/http://lucknowobserver.com/yeh-fugly-fugly-kya-hai/|dead-url = yes}}</ref><ref>{{cite web|title = Gene Junction: Kiara Alia Advani|url = http://www.vervemagazine.in/people/kiara-alia-advani-bollywood-actress?platform=hootsuite|website = Verve Magazine|access-date = 2 February 2016|date = 2 February 2016}}</ref> ਆਲੀਆ ਅਡਵਾਨੀ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਨਮੀ, ਕਿਆਰਾ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪਹਿਲੀ ਫਿਲਮ ''ਫਗਲੀ'' ਦੀ ਰਿਲੀਜ਼ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਆਪਣਾ ਪਹਿਲਾ ਨਾਮ ਕਿਆਰਾ ਰੱਖ ਲਿਆ ਸੀ।<ref name="India Today">{{Cite news|url = https://www.indiatoday.in/movies/bollywood/story/salman-khan-kiara-advani-alia-advani-alia-bhatt-fugly-195562-2014-06-03 |title = Salman Khan renamed Fugly actress as Kiara Advani |date = 3 June 2014 |work = India Today |access-date = 7 August 2018 }}</ref> ਸਾਲ 2019 ਵਿੱਚ ਫਿਲਮਫੇਅਰ ਨੂੰ ਇੱਕ ਇੰਟਰਵਿਊ ਵਿੱਚ, ਕਿਆਰਾ ਅਡਵਾਨੀ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਸਨੇ "ਕਿਆਰਾ" ਨਾਮ ਫਿਲਮ ਅੰਜਨਾ ਅੰਜਨੀ ਤੋਂ [[ਪ੍ਰਿਅੰਕਾ ਚੋਪੜਾ]] ਦੇ ਨਾਮ''ਕਿਆਰਾ'' ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੋ ਕੇ ਰੱਖਿਆ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=https://www.hindustantimes.com/bollywood/kiara-advani-says-her-name-is-inspired-by-priyanka-chopra-s-character-in-anjana-anjani/story-5IPGQXlDpQ6QfYMYtf7BUI.html|title=Kiara Advani says her name is inspired by Priyanka Chopra’s character in Anjana Anjani|date=24 July 2019|website=Hindustan Times|language=en|access-date=27 July 2019}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.filmfare.com/news/bollywood/kiara-advani-on-rejection-love-and-upcoming-films-35103.html|title=Kiara Advani on rejection, love and upcoming films|last=Deshmukh|first=Ashwini|date=23 July 2019|website=Filmfare|archive-url=|archive-date=|url-status=|access-date=27 July 2019}}</ref> ਦੋ ਬੱਚਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਵੱਡੀ, ਕਿਆਰਾ ਦਾ ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਭਰਾ, ਮਿਸ਼ਾਲ ਹੈ। ਉਸਦੇ ਨਾਨਕੇ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਕਈ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹਸਤੀਆਂ ਹਨ। ਅਦਾਕਾਰ ਅਸ਼ੋਕ ਕੁਮਾਰ ਅਤੇ ਸਈਦ ਜਾਫਰੀ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਉਸ ਦੇ ਮਤਰੇਏ-ਪੜਨਾਨਾ ਅਤੇ ਅੰਕਲ ਹਨ, ਜਦਕਿ ਮਾਡਲ ਸ਼ਾਹੀਨ ਜਾਫਰੀ ਅਤੇ ਅਭਿਨੇਤਰੀ [[ਜੂਹੀ ਚਾਵਲਾ]] ਉਸ ਦੀਆਂ ਮਾਸੀਆਂ ਹਨ। ==ਕਰੀਅਰ== ===ਮੁੱਢਲਾ ਕੰਮ (2014-2017)=== [[File:Kiara Advani in promotion of &#039;M.S. Dhoni (01).jpg|thumb|upright|2016 ਵਿੱਚ [[ਐਮ.ਐਸ.ਧੋਨੀ: ਇੱਕ ਅਣਕਹੀ ਕਹਾਣੀ]] ਦੇ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਦੌਰਾਨ ਕਿਆਰਾ]] [[ਤਸਵੀਰ:Kiara Advani walked the ramp at the Lakme Fashion Week 2018 (07) (cropped).jpg|thumb|ਅਡਵਾਨੀ 2018 ਵਿੱਚ ਲਕਮੇ ਫ਼ੈਸ਼ਨ ਹਫਤੇ ਤੇ]] ਕਿਆਰਾ ਨੇ ਕਬੀਰ ਸਦਾਨੰਦ ਦੇ ਕਾਮੇਡੀ-ਡਰਾਮਾ ਫਿਲਮ ''ਫਗਲੀ'' (2014) ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਅਦਾਕਾਰੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨਾਲ ਮੋਹਿਤ ਮਾਰਵਾਹ, ਅਰਫੀ ਲਾਂਬਾ, [[ਵਜਿੰਦਰ ਸਿੰਘ|ਵਿਜੇਂਦਰ ਸਿੰਘ]], ਅਤੇ [[ਜਿੰਮੀ ਸ਼ੇਰਗਿੱਲ]] ਸਨ। ਉਸ ਦੀ ਕਾਰਗੁਜ਼ਾਰੀ ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਟਿਪਣੀਆਂ ਮਿਲੀਆਂ; ਬਾਲੀਵੁੱਡ ਹੰਗਾਮਾ ਦੇ ਤਰਨ ਆਦਰਸ਼ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਕਿਆਰਾ ਅਡਵਾਨੀ ਤੁਹਾਡਾ ਧਿਆਨ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਕੜ ਕੇ ਰੱਖਦੀ ਹੈ” ਅਤੇ “ਦਿੱਖ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਦਾ ਸੁਮੇਲ” ਹੈ<ref>{{cite web|title=Movie Review: 'Fugly' (2014)|url=http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/criticreview/id/660170|publisher=Bollywood Hungama|author=Taran Adarsh|date=13 June 2014|accessdate=15 June 2014}}</ref> ਜਦੋਂ ਕਿ ਡੇਕਨ ਕ੍ਰੋਨਿਕਲ ਦੇ ਮੇਹੁਲ ਐਸ ਠੱਕਰ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਕਾਰਗੁਜ਼ਾਰੀ ਨੂੰ "ਬਹੁਤ ਹੀ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ" ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਇਆ ਅਤੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਹ ਇੱਕ ਅਦਾਕਾਰਾ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵੰਨਗੀ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਰਨ ਦੇ ਨਾਲ "ਬਹੁਤ ਵਾਅਦੇ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ"।<ref>{{cite web|title=Movie Review 'Fugly': Raises disturbing and thought provoking questions|url=http://www.deccanchronicle.com/140613/entertainment-bollywood/article/movie-review-fugly-raises-disturbing-and-though-provoking|publisher=Deccan Chronicle|author=Mehul S Thakkar|date=13 June 2014|accessdate=15 June 2014}}</ref> ਹਾਲਾਂਕਿ, ਫਿਲਮ ਨੂੰ ਮਿਸ਼ਰਤ ਸਮੀਖਿਆਵਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈਆਂ, ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਇਹ ਇੱਕ ਵਪਾਰਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਨਿਰਾਸ਼ਾਜਨਕ ਰਹੀ ਅਤੇ {{INR}}180 ਮਿਲੀਅਨ ਦੇ ਬਜਟ ਵਿੱਚੋਂ {{INR}}148 ਮਿਲੀਅਨ ਦੀ ਕਮਾਈ ਕੀਤੀ। ਕਿਆਰਾ ਦੀ ਅਗਲੀ ਫਿਲਮ ਨੀਰਜ ਪਾਂਡੇ ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਤ ਭਾਰਤੀ ਕ੍ਰਿਕਟ ਟੀਮ ਦੇ ਸਾਬਕਾ ਕਪਤਾਨ [[ਮਹਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਧੋਨੀ]] ਦੀ ਬਾਇਓਗ੍ਰਾਫੀਕਲ ਸਪੋਰਟਸ ਡਰਾਮਾ ''ਐਮ.ਐੱਸ. ਧੋਨੀ: ਦਿ ਅਨਟੋਲਡ ਸਟੋਰੀ'' (2016) ਸੀ। ਕਿਆਰਾ ਨੇ ਫਿਲਮ ਵਿੱਚ ਸਾਕਸ਼ੀ ਰਾਵਤ (ਇਕ ਹੋਟਲ ਮੈਨੇਜਰ ਜੋ ਅਤੇ ਧੋਨੀ ਪਿਆਰ ਵਿੱਚ ਪੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਦੋਨੋਂ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ) ਦੀ ਅਸਲ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਕਿਰਦਾਰ ਨਿਭਾਇਆ ਅਤੇ ਉਹ [[ਸੁਸ਼ਾਂਤ ਸਿੰਘ ਰਾਜਪੂਤ]] (ਜਿਸ ਨੇ ਫਿਲਮ ਵਿੱਚ ਧੋਨੀ ਦਾ ਕਿਰਦਾਰ ਨਿਭਾਇਆ ਸੀ) ਨਾਲ ਮੁੱਖ ਭੂਮਿਕਾ ਵਿੱਚ ਸੀ। ਸੁਸ਼ਾਂਤ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਅਦਾਕਾਰੀ ਅਤੇ ਜੋੜੀ ਦੀ ਆਲੋਚਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਚੰਗੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਅਤੇ ਫਿਲਮ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਉਮੀਦ ਕੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ। ਵਿਸ਼ਵਵਿਆਪੀ ਕੁੱਲ ਕਮਾਈ {{INR}}2.16 ਬਿਲੀਅਨ ਨਾਲ, ਐਮ.ਐੱਸ. ਧੋਨੀ: ਦਿ ਅਨਟੋਲਡ ਸਟੋਰੀ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਆਰਥਿਕ ਸਫਲਤਾ ਸਾਬਤ ਹੋਈ, ਅਤੇ ਉਸ ਸਾਲ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕਮਾਈ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਭਾਰਤੀ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ। === ਉਭਰਨਾ (2019-ਅੱਜ) === ਅਦਵਾਨੀ ਨੂੰ 2019 ਦੇ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ ਵਿਸਤਾਰਿਤ ਧਿਆਨ ਮਿਲੇਆ ਸੰਦੀਪ ਰੈਡੀ ਵੰਗਾ ਦੀ ਆਸ਼ਕੀ ਨਾਟਕ ਕਬੀਰ ਸਿੰਘ ਲਈ।<ref>{{Cite web |title=Kabir Singh is a blockbuster. But still a terrible remake of Arjun Reddy |url=https://www.indiatoday.in/movies/standpoint/story/kabir-singh-is-a-blockbuster-but-still-a-terrible-remake-of-arjun-reddy-1556699-2019-06-26 |access-date=2023-03-18 |website=India Today |language=en}}</ref> ਉਸ ਫ਼ਿਲਮ ਨੇ ₹378 ਕਰੋੜ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕਮਾਈ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ ਉਹ ਅਡਵਾਨੀ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਕਮਾਈ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਫ਼ਿਲਮ ਹੈ। ਕਈ ਆਲੋਚਕਾਂ ਨੇ ਫ਼ਿਲਮ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਬੋਲੇਆ ਕਿਉਂਕਿ ਫ਼ਿਲਮ ਦੇ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਦਾ ਦੁਰਵਿਹਾਰ ਅਤੇ ਜ਼ਹਿਰੀਲੇ ਮਰਦਾਨਗੀ ਸੀ। ==ਫਿਲਮਾਂ== {| class="wikitable sortable plainrowheaders" style="margin-bottom: 82px; " ! scope="col" | ਸਾਲ ! scope="col" | ਫਿਲਮ ! scope="col" | ਭੂਮਿਕਾ ਨਾਮ ! scope="col" | ਭਾਸ਼ਾ |- | 2014 ! scope="row" | ''ਫਗਲੀ'' | ਦੇਵੀ | [[ਹਿੰਦੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਹਿੰਦੀ]] |- | 2016 ! scope="row" | [[ਐਮ.ਐਸ.ਧੋਨੀ: ਇੱਕ ਅਣਕਹੀ ਕਹਾਣੀ]] | ਸਾਕਸ਼ੀ ਸਿੰਘ ਧੋਨੀ | ਹਿੰਦੀ |- | 2017 ! scope="row" | ''ਮਸ਼ੀਨ'' | ਸਾਰਾ ਥਾਪਰ | ਹਿੰਦੀ |- |rowspan="2"|2018 |[[ਲਸਟ ਸਟੋਰੀਜ਼]] |ਮੇਘਾ |ਹਿੰਦੀ |- ||ਭਾਰਤ ਅਨੇ ਨੇਨੂ |ਵਾਸੂਮਤੀ |ਤੇਲਗੂ ਫਿਲਮ |- |rowspan="4"|2019 |ਵਿਨਾਯਾ ਵਿਧਯਾ ਰਾਮ | ਸੀਤਾ |ਤੇਲਗੂ ਫਿਲਮ |- || ਕਲੰਕ | ਲਾਜੋ | ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੂਪ |- ||''[[ਕਬੀਰ ਸਿੰਘ]]'' |ਪ੍ਰੀਤੀ ਸਿੱਕਾ | |- ||''ਗੁਡ ਨਿਊਜ਼'' |ਮੋਨਿਕਾ ਬੱਤਰਾ |ਪੋਸਟ-ਪ੍ਰੋਡਕਸ਼ਨ<ref>{{cite news|url=https://twitter.com/DharmaMovies/status/1068356864608362496|title=Dharma Productions on Twitter|date=30 November 2018|work=Twitter|access-date=30 November 2018}}</ref> |- |rowspan="4"|2020 |''ਲਕਸ਼ਮੀ ਬੌਂਬ'' |ਗੀਤਾ ਵਰਮਾ |ਫਿਲਮਾਂਕਣ<ref name="indiatoday.in">{{cite news|url=https://www.indiatoday.in/movies/regional-cinema/story/akshay-kumar-and-raghava-lawrence-begin-shooting-of-kanchana-hindi-remake-lakshmi-1509243-2019-04-24|title= Akshay Kumar and Raghava Lawrence begin shooting of Kanchana Hindi remake Lakshmi|date=30 November 2018|work=India Today|access-date=26 April 2019}}</ref> |- ||''ਸ਼ੇਰ ਸ਼ਾਹ'' {{dagger}} | ਡਿੰਪਲ ਚੀਮਾ |ਫਿਲਮਾਂਕਣ<ref>{{cite web|url=https://twitter.com/taran_adarsh/status/1125647335990513664?s=20|title=Sidharth Malhotra and Kiara Advani... #Shershaah goes on floors, filming begins... Directed by Vishnu Varadhan.|publisher=|accessdate=7 May 2019}}</ref> |- ||''ਇੰਦੂ ਕੀ ਜਵਾਨੀ'' {{dagger}} | ਇੰਦੂ |ਫਿਲਮਾਂਕਣ<ref name="indiatoday.in"/> |- ||''ਭੂਲ ਭੁਲਈਆ 2'' {{dagger|alt=Film has yet to be released}} | ਟੀ ਬੀ ਏ | ਫਿਲਮਾਂਕਣ<ref>{{cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/bhool-bhulaiyaa-2-kartik-aaryan-and-kiara-advani-kick-start-shooting-for-the-much-awaited-sequel/articleshow/71500362.cms|title = ‘Bhool Bhulaiyaa 2’: Kartik Aaryan and Kiara Advani kick-start shooting for the much-awaited sequel |date = 9 October 2019|work = The Times of India |access-date = 9 October 2019 }}</ref> |} == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist|30em}} == ਬਾਹਰੀ ਕੜੀਆਂ== {{Commons category|Kiara Advani|ਕਿਆਰਾ ਅਡਵਾਨੀ}} * {{Twitter|Advani_Kiara}} * {{IMDb|6442009}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1992]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੰਧੀ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਿੰਦੀ ਸਿਨੇਮਾ ਵਿੱਚ ਅਭਿਨੇਤਰੀਆਂ]] 9ewudhc88owv4zfqf423q1xr4lhczug 0 95442 838169 569413 2026-05-01T06:51:28Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 838169 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name =ਪ੍ਰੰਜੋਏ ਗੂਹਾ ਠਾਕੁਰਤਾ | image = Paranjoy Guha Thakurta.jpg |caption = ਪ੍ਰੰਜੋਏ ਗੂਹਾ ਠਾਕੁਰਤਾ - ਜੂਨ 2016 | birth_date = {{Birth date and age|1955|10|5|df=yes}} | birth_place = [[ਕੋਲਕਾਤਾ, ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ]], [[ਭਾਰਤ]] | occupation = [[ਪੱਤਰਕਾਰ]], ਲੇਖਕ | notable_works = ''[[ਗੈਸ ਵਾਰਜ਼]] | website = {{URL|paranjoy.in}} }} '''ਪ੍ਰੰਜੋਏ ਗੂਹਾ ਠਾਕੁਰਤਾ''' (ਜਨਮ 5 ਅਕਤੂਬਰ 1955) ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਪੱਤਰਕਾਰ, ਸਿਆਸੀ ਟਿੱਪਣੀਕਾਰ, ਲੇਖਕ ਅਤੇ ਇੱਕ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਫਿਲਮ ਮੇਕਰ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੰਮ ਛਪਾਈ, ਰੇਡੀਓ, ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਅਤੇ ਡਾਕੂਮੈਂਟਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਾਹਮਣੇ ਆਏ ਹਨ। <ref>{{cite web|url=http://jaipurliteraturefestival.org/paranjoy-thakurta/|title=Paranjoy Thakurta|date=4 January 2014|publisher=''[[Jaipur Literature Festival]]''|accessdate=12 June 2014}}</ref> ਉਹ [[ਜਵਾਹਰ ਲਾਲ ਨਹਿਰੂ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]], ਏਸ਼ੀਅਨ ਕਾਲਜ ਆਫ ਜਰਨਲਿਜ਼ਮ ਅਤੇ [[ਜਾਮੀਆ ਮਿਲੀਆ ਇਸਲਾਮੀਆ]] ਵਰਗੀਆਂ ਕੁਝ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਨਿਯਮਤ ਗੈਸਟ ਲੈਕਚਰਾਰ ਵੀ ਹੈ। ਪ੍ਰੰਜੋਏ ਨੂੰ ਜਨਵਰੀ 2016 'ਚ ''ਇਕਨੌਮਿਕ ਐਂਡ ਪੋਲੀਟੀਕਲ ਵੀਕਲੀ'' ਦਾ ਸੰਪਾਦਕ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਸੀ. ਰਾਮਨੋਹਰ ਰੈਡੀ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ਲਈ, ਜਿਸ ਨੇ 2004 ਤੋਂ ਇੱਕ ਵੱਕਾਰੀ ਜਰਨਲ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਪ੍ਰੰਜੋਏ ਨੇ 18 ਜੁਲਾਈ 2017 ਨੂੰ ਇਕਨੌਮਿਕ ਐਂਡ ਪੋਲੀਟੀਕਲ ਵੀਕਲੀ ਦੇ ਸੰਪਾਦਕ ਪਦ ਤੋਂ ਟਰੱਸਟ ਦੇ ਬੋਰਡ ਨਾਲ ਮਤਭੇਦਾਂ ਕਰਨ ਅਸਤੀਫ਼ਾ ਦੇ ਦਿੱਤਾ।<ref>https://scroll.in/latest/844275/paranjoy-guha-thakurta-quits-as-editor-of-economic-and-political-weekly-over-differences-with-board</ref> ਪ੍ਰਣਜੈ ਨੇ ਅਡਾਣੀ ਸਮੂਹ ਬਾਰੇ ਇੱਕ ਲੇਖ ਲਿਖਿਆ<ref>https://web.archive.org/web/20170712165050/http://www.epw.in/journal/2017/24/web-exclusives/modi-governments-%E2%82%B9500-crore-bonanza-adani-group-company.html</ref><ref>https://thewire.in/149156/modi-government-adani-group/</ref> , ਜਿਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਡਾਣੀ ਪਾਵਰ ਨੇ ਇਕਨੌਮਿਕ ਐਂਡ ਪੋਲੀਟੀਕਲ ਵੀਕਲੀ ਨੂੰ ਕਾਨੂੰਨੀ ਨੋਟਿਸ ਭੇਜਿਆ। ਈ.ਪੀ.ਵੀ. ਨੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਕਾਰਪੋਰੇਟ ਘਰਾਣੇ ਨਾਲ ਮਹਿੰਗੇ ਮੁਕੱਦਮੇ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਡਰਦੇ ਹੋਏ ਲੇਖ ਨੂੰ ਹਟਾਉਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ। ਇਹੀ ਗੱਲ ਪ੍ਰੰਜੋਏ ਗੂਕੁਰਤਾ ਦੇ ਅਸਤੀਫੇ ਦੀ ਤੂਲ ਬਣੀ।<ref>https://thewire.in/159090/adani-group-slapps-epw-editor-job/</ref> == ਕੈਰੀਅਰ == ਗੁਹਾ ਠਾਕੁਰਤਾ ਨੇ ਲਾ ਮਾਰਟੀਨੀਅਰ ਕਲਕੱਤਾ ਵਿਖੇ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਉਸਨੇ ਸੇਂਟ ਸਟੀਫ਼ਨ ਕਾਲਜ ਤੋਂ ਅਰਥ ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੀ ਆਪਣੀ ਅੰਡਰ ਗਰੈਜੂਏਟ ਡਿਗਰੀ ਕੀਤੀ ਅਤੇ 1977 ਵਿੱਚ ਦਿੱਲੀ ਸਕੂਲ ਆਫ ਇਕਨਾਮਿਕਸ ਤੋਂ ਆਪਣੀ ਮਾਸਟਰ ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਕੀਤੀ। ਐਮਰਜੈਂਸੀ 1975-77 ਦੇ ਦੌਰਾਨ, ਉਸਨੇ ਇੱਕ ਲੈਕਚਰਾਰ ਬਣਨ ਦੀ ਥਾਂ ਇੱਕ ਪੱਤਰਕਾਰ ਬਣਨ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ। ਜੂਨ 1977 ਵਿੱਚ ਉਹ ਇੱਕ ਕੋਲਕਾਤਾ ਆਧਾਰਤ ਮੈਗਜ਼ੀਨ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਕ ਸੰਪਾਦਕ ਵਜੋਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਇਆ। 30 ਸਾਲ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਦੇ ਆਪਣੇ ਕਰੀਅਰ ਦੇ ਦੌਰਾਨ, ਉਹ ਮੁੱਖ ਮੀਡੀਆ ਹਾਊਸਾਂ, ਜਿਵੇਂ ''ਬਿਜ਼ਨਸ ਇੰਡੀਆ'', ''ਬਿਜਨੇਸਵਰਲਡ'', ''ਦ ਟੈਲੀਗ੍ਰਾਫ'', ''[[ਇੰਡੀਆ ਟੂਡੇ]]'' ਅਤੇ ''[[ਪਾਇਨੀਅਰ (ਅਖਬਾਰ)|ਦ ਪਾਇਨੀਅਰ]] ''ਦੇ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਰਿਹਾ। ਉਸ ਨੇ 1400 ਤੋਂ ਵੱਧ ਐਪੀਸੋਡਾਂ ਤੇ ਚਲੇਸੀਐਨ ਬੀ ਸੀ-ਇੰਡੀਆ ਤੇ ਚੈਟ ਸ਼ੋ ਇੰਡੀਆ ਟੌਕਸ ਦੀ ਵੀ ਮੇਜ਼ਬਾਨੀ ਕੀਤੀ<ref name="Good">{{Cite web|url=http://www.theweekendleader.com/Culture/1467/a-good-journalist.html|title=‘There are no TV or print journalists. Just good or bad ones’|last=Das, Agnibesh|date=22 December 2012|website=The Weekend Leader|access-date=12 June 2014}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਮਈ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == References == {{reflist|2}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1955]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਫ਼ਿਲਮ ਨਿਰਮਾਤਾ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] d0x8f0shbh7rxaiyuvt620v4sru16px 0 96187 838117 812726 2026-04-30T23:45:39Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 838117 wikitext text/x-wiki {{Infobox person|name=ਦੇਵਦੱਤ ਪਟਨਾਇਕ<br>|image=Devdutt Pattanaik 01.jpg|caption=ਦੇਵਦੱਤ ਪਟਨਾਇਕ, 2014 ਦੌਰਾਨ <br>|birth_date=11 ਦਸੰਬਰ 1970<span style="display:none">&nbsp;(<span class="dtstart bday">1970-12-11</span>)</span>|birth_place=ਮੁੰਬਈ, [[ਭਾਰਤ]]<br>|death_date=----------------------------<!-- {{Death date and age|df=yes|YYYY|MM|DD|YYYY|MM|DD}} (death date then birth date) -->|nationality=ਭਾਰਤੀ<br>|occupation=ਮਿੱਥ-ਵਿਗਿਆਨੀ, ਲੇਖਕ, ਕਾਲਮਨਵੀਸ, ਚਿੱਤਰਕਾਰ<br>|known for=ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਪੌਰਾਣਿਕ ਕਥਾਵਾਂ ਉਪਰ ਕੰਮ ਕਰਨ ਲਈ|website={{URL|www.devdutt.com|www.Devdutt.com}}|module=[[चित्र:Audio-input-microphone.svg|link=|alt=|center|40x40px]] ਦੇਵਦੱਤ ਪਟਨਾਇਕ ਦੀ ਆਵਾਜ਼<br> <center>[[चित्र:Devdutt Pattanaik Voice Intro (Hi).mp3|180x180px|noicon]]</center> <center> Recorded August 2014 </center> <nowiki> </nowiki><span style="font-size:smaller;">''सञ्चिका सुनने में परेशानी है? [[विकिपीडिया:मीडिया सहायता|मीडिया सहायता]] देखें।''</span>|signature=Devdutt Pattanaik Autograph.png}}'''ਦੇਵਦੱਤ ਪਟਨਇਕ''' ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਲੇਖਕ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=http://www.dailyo.in/politics/historians-mythology-india-awardwapsi-mahabharata-ramayana-ashoka-brahmi-pali-jainism-buddhism/story/1/7097.html|title=Devdutt Pattanaik on 14 things historians taught him}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.outlookhindi.com/art-and-culture/review/book-extract-of-dr-devdutt-pattanaik-4705|title=भारतीय पौराणिक कथाएं}}</ref> ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਇਹ ਇੱਕ ਪੌਰਾਣਿਕ ਕਥਾਕਾਰ/ਮਿਥ ਵਿਗਿਆਨੀ<ref name="scroll.in">{{Cite web|url=https://scroll.in/article/836511/devdutt-pattanaik-historians-too-should-share-the-blame-for-the-rise-of-religious-radicalism|title=Devdutt Pattanaik: Historians too should share the blame for the rise of religious radicalism}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.mid-day.com/articles/5151-years-of-gita/15033045|title=5151 Years Of Gita|access-date=2018-01-26|archive-date=2017-11-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20171108190821/http://www.mid-day.com/articles/5151-years-of-gita/15033045|url-status=dead}}</ref> ਅਤੇ ਸੰਚਾਰਕ ਵੀ ਹਨ।<ref>{{Cite web|url=https://scroll.in/article/843919/the-mythology-of-one-god-is-what-we-call-religion-devdutt-pattanaik|title=‘The mythology of one god is what we call religion’: Devdutt Pattanaik}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://qz.com/630164/a-mythology-checklist-are-you-left-or-right/ |title=ਪੁਰਾਲੇਖ ਕੀਤੀ ਕਾਪੀ |access-date=2017-08-20 |archive-date=2017-08-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170821174250/https://qz.com/630164/a-mythology-checklist-are-you-left-or-right/ |url-status=dead }}</ref> ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕੰਮ [[ਧਰਮ]]<ref>{{Cite web|url=https://mumbaimirror.indiatimes.com/others/sunday-read/the-jealous-god-of-science/articleshow/61800567.cms?utm_content=buffera7fc2&utm_medium=social&utm_source=twitter.com&utm_campaign=buffer|title=THE JEALOUS GOD OF SCIENCE|access-date=2018-01-26|archive-date=2017-12-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20171201042115/https://mumbaimirror.indiatimes.com/others/sunday-read/the-jealous-god-of-science/articleshow/61800567.cms?utm_content=buffera7fc2&utm_medium=social&utm_source=twitter.com&utm_campaign=buffer|url-status=dead}}</ref>, [[ਪੁਰਾਣ|ਪੁਰਾਣ<ref name="Is divorce permitted in Hinduism">{{Cite web|url=https://www.dailyo.in/lifestyle/hindu-marriage-divorce-puranas-dharmashastra-hinduism/story/1/19280.html|title=Is divorce permitted in Hinduism?}}</ref>]][./देवदत्त_पटनायक#cite_note-16 <span class="mw-reflink-text"><nowiki>[16]</nowiki></span>], [[ਮਿਥ]] ਆਦਿ ਉੱਪਰ ਕੇਂਦਰਿਤ ਹੈ।<ref name="scroll.in"/><ref name="Is divorce permitted in Hinduism"/> ਦੇਵਦੱਤ ਪਟਨਾਇਕ ਨੇ ਵਿਵਾਦਿਤ ਫਿਲਮ [[ਪਦਮਾਵਤੀ (ਫ਼ਿਲਮ)]] ਉੱਪਰ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ [[ਰਾਣੀ ਪਦਮਨੀ]] ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਉੱਪਰ ਆਪੱਤੀ ਜਤਾਈ।<ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/devdutt-pattanaik-calls-padmavati-a-valorisation-of-woman-burning-herself-to-honour-macho-clan/articleshow/61701169.cms|title=Devdutt Pattanaik enters Padmavati debate, calls its 'valorisation of woman burning herself for macho clan'}}</ref>   ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਮਿਥ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਪੁਸਤਕਾਂ: ਮਿਥ: ਏ ਹੈਂਡ ਬੁੱਕ, ਹਿੰਦੂ ਪੂਰਾਣਿਕ ਕਥਾਏਂ, ਸੀਤਾ, ਸਿਖੰਡੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਪੁਸਤਕਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੇਖ ਲਿਖੇ ਹਨ। ਪਟਨਾਇਕ ਨੇ [[ਮਹਾਂਭਾਰਤ|ਮਹਾਭਾਰਤ]] ਅਤੇ [[ਰਾਮਾਇਣ]] ਨੂੰ ਮਨੁੱਖੀ ਸਰੋਤ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਪਟਨਾਇਕ ਮਿਡ-ਡੇਅ,[ ਟਾਈਮਜ਼ ਆਫ ਇੰਡੀਆ, ਸੀਐਨ ਟਰੈਵਲਰ ਅਤੇ Scroll.in ਲਈ ਇੱਕ ਕਾਲਮਨਵੀਸ ਹੈ। ਉਹ ਰੇਡੀਓ ਮਿਰਚੀ ਲਈ ਇੱਕ ਰੇਡੀਓ ਸ਼ੋਅ/ਪੋਡਕਾਸਟ ਦੀ ਮੇਜ਼ਬਾਨੀ ਕਰਦਾ ਹੈ,ਜਿਸ ਨੂੰ ਦਿ ਦੇਵਦੱਤ ਪਟਨਾਇਕ ਸ਼ੋਅ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2010/07/04/movies/04mahabhrata.html?pagewanted=1|title=Mythic Past, Resonating in the Present|date=4 July 2010|work=New York Times}}</ref> == ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਸਿਖਿਆ == ਪਟਨਾਇਕ ਇੱਕ ਓਡੀਆ ਲੋਕ (ਓਡੀਆ) ਹੈ ਉਸ ਦਾ ਜਨਮ ਅਤੇ ਪਾਲਣ-ਪੋਸ਼ਣ [[ਮੁੰਬਈ]] ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਹੈ।<ref name="mi">{{cite news|url=http://www.livemint.com/2010/09/16194217/The-mythologist.html|title=The mythologist|date=16 September 2010|work=[[Mint (newspaper)|Mint]]}}</ref> ਉਸ ਨੇ ਆਪਣਾ ਬਚਪਨ ਅਤੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਜੀਵਨ [[ਚੈਂਬੂਰ]], ਮੁੰਬਈ ਵਿੱਚ ਬਿਤਾਇਆ। ਉਸ ਨੇ ਚੈਂਬਰ ਵਿੱਚ ਅਵਰ ਲੇਡੀ ਆਫ ਫਾਰੈਂਟ ਹੈਲਪਰ ਹਾਈ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ। ਪਟਨਾਇਕ ਨੇ ਗ੍ਰਾਂਟ ਮੈਡੀਕਲ ਕਾਲਜ, [[ਮੁੰਬਈ]] ਤੋਂ ਮੈਡੀਸਨ (ਐਮ.ਬੀ.ਬੀ.ਐਸ.) ਵਿੱਚ ਗ੍ਰੈਜੂਏਸ਼ਨ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ [[ਮੁੰਬਈ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਤੋਂ ਤੁਲਨਾਤਮਕ ਮਿਥਿਹਾਸ ਦਾ ਕੋਰਸ ਕੀਤਾ।<ref>{{cite news|url=http://www.financialexpress.com/printer/news/77330/|title=Teaching Old Heads New Tricks|date=25 May 2003|work=Financial Express}}</ref> == ਕੈਰੀਅਰ == ਪਟਨਾਇਕ ਨੇ 14 ਸਾਲ ਫਾਰਮਾਸਿਊਟੀਕਲ ਅਤੇ ਹੈਲਥਕੇਅਰ ਉਦਯੋਗ (ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਸਾਨੋਫੀ ਐਵੈਂਟਿਸ ਅਤੇ ਅਪੋਲੋ ਗਰੁੱਪ ਆਫ ਹਾਸਪੀਟਲਜ਼) ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਆਪਣਾ ਖਾਲੀ ਸਮਾਂ [[ਮਿੱਥ ਵਿਗਿਆਨ|ਮਿਥਿਹਾਸ]] 'ਤੇ ਲੇਖ ਅਤੇ ਕਿਤਾਬਾਂ ਲਿਖਣ ਵਿੱਚ ਬਿਤਾਇਆ, ਜੋ ਆਖਰਕਾਰ ਉਸਦਾ ਪੂਰੇ ਸਮੇਂ ਦਾ ਪੇਸ਼ਾ ਬਣ ਗਿਆ।<ref>{{Cite web|url=http://www.nasscom.in/devdutt-pattanaik-chief-belief-officer-future-group|title=Archived copy|archive-url=https://web.archive.org/web/20150209143409/http://www.nasscom.in/devdutt-pattanaik-chief-belief-officer-future-group|archive-date=9 February 2015|access-date=9 February 2015|url-status=dead}}</ref> ਉਸ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਕਿਤਾਬ ਸ਼ਿਵਾ: ਐਨ ਇੰਟਰੋਡਕਸ਼ਨ 1997 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਈ ਸੀ। <ref>{{Cite web|url=https://www.dailyo.in/politics/historians-mythology-india-awardwapsi-mahabharata-ramayana-ashoka-brahmi-pali-jainism-buddhism/story/1/7097.html|title=Devdutt Pattanaik on 14 things historians taught him|website=dailyo.in}}</ref> ਪਟਨਾਇਕ ਆਪਣੀਆਂ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਕਿਤਾਬਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=https://economictimes.indiatimes.com/blogs/et-commentary/metoo-in-mahabharata-political-needs-were-placed-over-draupadis-security/|title=#MeToo in Mahabharata: Political needs were placed over Draupadi's security|date=17 November 2018|website=Economic Times Blog}}</ref> ਉਸਨੇ ''ਅਰਨਸਟ ਐਂਡ ਯੰਗ'' ਵਿਖੇ ਸਲਾਹਕਾਰ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਉਸਨੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਰੀਟੇਲਰ ਵਿਕਰੇਤਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ, ''ਫਿਊਚਰ ਗਰੁੱਪ'' ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਅਧਿਕਾਰੀ ਵਜੋਂ ਵੀ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਈ। ਉਹ ਨਵੰਬਰ 2009 ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੀ ''ਟੀਈਡੀ ਕਾਨਫਰੰਸ'' ਵਿੱਚ ਸਪੀਕਰ ਸੀ।<ref>{{cite news|url=http://www.hindu.com/fr/2009/04/24/stories/2009042451310400.htm|title=Demystifying mythology: A conversation with Devdutt Pattanaik|date=24 April 2009|work=[[The Hindu]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20090429012100/http://www.hindu.com/fr/2009/04/24/stories/2009042451310400.htm|archive-date=29 April 2009|url-status=dead}}</ref> == ਕਲਾ == [[ਤਸਵੀਰ:Hanuman_with_Ram's_banner.jpg|thumb|ਰਾਮ ਦੇ ਬੈਨਰ ਨਾਲ ਹਨੂਮਾਨ]] ਦੇਵਦੱਤ ਪਟਨਾਇਕ ਦੀਆਂ ਲਿਖਤ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿਚ ਮੌਜੂਦ ਸਾਰੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾਂਤਾਂ ਨੂੰ ਦੇਵਲੋਕ ਲੜੀ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਲੇਖਕ ਨੇ ਆਪ ਹੀ ਚਿਤਰਿਆ ਹੈ। ਕਾਲਮਨਵੀਸ ਕੋਰਲ ਦਾਸਗੁਪਤਾ ਦੱਸਦੇ ਹਨ, "ਪਟਨਾਇਕ ਦੀ ਕਲਾ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸ਼ੈਲੀ ਦਾ ਅਨੁਸਰਣ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਮਾਹਰ ਰੇਖਾਵਾਂ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਪਿੱਛਾ ਸਪੱਸ਼ਟ ਤੌਰ ਤੇ ਸੁੰਦਰਤਾ ਅਤੇ ਚਿਤਰਣ ਦਾ ਹੈ ਨਾ ਕਿ ਕਿਸੇ ਫੋਟੋਗਰਾਫ਼ ਦਾ ਵਿਆਕਰਨਿਕ ਵੇਰਵਾ।"<ref>{{Cite web | url=https://www.news18.com/blogs/books/koral-dasgupta/beyond-the-writer-devdutt-pattanaik-14361-1147624.html |title = Beyond the writer: Devdutt Pattanaik - Koral Dasgupta' Blog|date = 7 October 2015}}</ref> == ਵਿਸ਼ੇ == === ਮਿਥ ਅਤੇ ਮਿਥ ਵਿਗਿਆਨ === ਪਟਨਾਇਕ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਹੈ ਕਿ "ਮਿੱਥ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਕੋਈ ਵੀ ਸਮਾਜ ਹੋਂਦ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਆ ਸਕਦਾ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਸਹੀ ਅਤੇ ਗਲਤ, ਚੰਗੇ ਅਤੇ ਮਾੜੇ, ਸਵਰਗ ਅਤੇ ਨਰਕ, ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਕਰਤੱਵਾਂ ਦੇ ਸੰਕਲਪ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ"।<ref>{{Cite web|url=https://www.hindustantimes.com/books/no-society-can-exist-without-myth-says-devdutt-pattanaik/story-PG1v4iB17j07dV5Vyv86QN.html|title=No society can exist without myth, says Devdutt Pattanaik|date=4 July 2016|website=Hindustan Times}}</ref> ਉਸ ਲਈ, ਮਿਥਿਹਾਸ "ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਦੇਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ... ਵਿਭਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਆਪਣੀਆਂ ਮਿਥਿਹਾਸਕ ਕਥਾਵਾਂ ਹੋਣਗੀਆਂ, ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਮਿਥਿਹਾਸਕ ਕਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਨਵਾਂ ਰੂਪ ਦੇਵੇਗੀ ਜਾਂ ਨਵੀਆਂ ਮਿਥਿਹਾਸਕ ਕਥਾਵਾਂ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਕਰੇਗੀ।<ref>{{Cite web|url=https://indianexpress.com/article/india/devdutt-pattanaik-modern-people-want-to-feel-liberal-so-they-construct-a-past-thats-conservative-5420504/|title=Modern people want to feel liberal, so they construct a past that's conservative|date=27 October 2018}}</ref> === ਵਿਉਪਾਰ === ਆਪਣੀ ਪੁਸਤਕ <nowiki>''</nowiki>ਬਿਜ਼ਨਸ ਸੂਤਰ : ਐਨ ਇੰਡੀਅਨ ਅਪ੍ਰੋਚ ਟੂ ਮੈਨੇਜਮੈਂਟ<nowiki>''</nowiki> ਵਿੱਚ,ਕੇਂਦਰੀ ਥੀਮ ... ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕਾਰਪੋਰੇਟ ਵਿਸ਼ਵਾਸਾਂ ਨਾਲ ਟਕਰਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਸੰਗਠਨਾਂ ਵਿਚ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਦੇ ਉਲਟ, ਜਦੋਂ ਸੰਸਥਾਗਤ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਅਤੇ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਇਕਸਾਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਇਕਸੁਰਤਾ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਕਾਰਪੋਰੇਟ ਮਾਹੌਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਉਦੋਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਮੁਆਵਜ਼ੇ ਅਤੇ ਅਖੌਤੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਬੰਧਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਸਿਰਫ ਸਰੋਤਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ । ਇਹ ਉਦੋਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਸਰਕਟ ਬੋਰਡ ਵਿੱਚ ਸਵਿੱਚਾਂ ਵਾਂਗ ਵਿਵਹਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਤਦ ਹੀ ਵਿਗਾੜ ਉਤਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਵਿਘਨ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/books/books-reviews/an-indian-view-of-management/article4689764.ece|title=An Indian view of management|last=Devarajan|first=R.|date=6 May 2013|newspaper=The Hindu|via=www.thehindu.com}}</ref> === ਰਾਜਨੀਤੀ === ਪਟਨਾਇਕ ਉਦਾਰਵਾਦੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਧਾਰਮਿਕ ਕੱਟੜਪੰਥੀਆਂ 'ਤੇ "ਚਿੱਟੇ ਮੁਕਤੀਦਾਤਾਵਾਂ"( white saviours) ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਤੋਂ ਸੁਚੇਤ ਹੈ। ਉਹ ਅਮਰੀਕੀ ਹਿੰਦੂਆਂ ਦੇ ਉਸ ਹਿੱਸੇ ਦੇ ਅਤਿ-ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦ ਦੀ ਸਗੋਂ ਨਫ਼ਰਤ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ ਜੋ ਭਾਰਤੀ ਹਕੀਕਤਾਂ ਤੋਂ ਅਣਜਾਣ ਹਨ।<ref>{{Cite web|url=https://scroll.in/article/824732/from-macaulay-to-frawley-from-doniger-to-elst-why-do-many-indians-need-white-saviours|title=From Macaulay to Frawley, from Doniger to Elst: Why do many Indians need White saviours?|last=Pattanaik|first=Devdutt|website=Scroll.in}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.mid-day.com/articles/devdutt-pattanaik-brahmins-who-rejected-ram/18585174|title=Devdutt Pattanaik: Brahmins who rejected Ram|date=17 September 2017|website=mid-day}}</ref> === ਕਾਮੁਕਤਾ === ਪਟਨਾਇਕ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਐਲਜੀਬੀਟੀਕਿਊ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਬਾਰੇ ਖੁੱਲ੍ਹ ਕੇ ਗੱਲ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਪਟਨਾਇਕ ਨੂੰ ਅਹਿਸਾਸ ਹੋਇਆ ਕਿ ਉਹ ੧੦ ਵੀਂ ਜਮਾਤ ਵਿੱਚ ਸਮਲਿੰਗੀ ਸੀ ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਉਹ ੩੦ ਸਾਲਾਂ ਦਾ ਸੀ ਤਾਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਮਾਪਿਆਂ ਕੋਲ ਆਇਆ ਸੀ।<ref name="TOI">{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/life-style/books/features/devdutt-pattanaik-comes-out-of-the-closet/articleshow/65872282.cms|title=Devdutt Pattanaik comes out of the closet – Times of India|website=The Times of India}}</ref> 2018 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਮਲਿੰਗਤਾ ਦੇ ਅਪਰਾਧੀਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਪਟਨਾਇਕ ਇੱਕ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਇੰਟਰਵਿਊ ਵਿੱਚ ਸਮਲਿੰਗੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਾਹਮਣੇ ਆਇਆ। ਉਸ ਨੇ ਭਾਰਤੀ ਮਿਥਿਹਾਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਕੁਈਰ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ, ਅਤੇ ਕਈ ਮੌਕਿਆਂ 'ਤੇ, ਜਸ਼ਨ ਮਨਾਉਣ ਬਾਰੇ ਲਿਖਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਕਿ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੁਈਰ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਇੱਜ਼ਤ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਰਨ ਲਈ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਕਿਵੇਂ ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਸੰਸਾਰ ਲਈ ਪਿਆਰ ਅਤੇ ਕਦਰ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਇਹ ਹੈ, ਨਾ ਕਿ ਉਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੋਈ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਵਿੱਚ ਬੁੱਧੀ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=https://qz.com/india/1382039/section-377-indias-devdutt-pattanaik-on-gay-rights-and-karma/|title=India's ancient religions are actually very accepting of gay people|last=Pattanaik|first=Devdutt|website=Quartz India}}</ref> == ਪੁਸਤਕ ਸੂਚੀ == === ਮਿਥਹਾਸਕ === # ''ਸ਼ਿਵਾ : ਐਨ ਇੰਨਟ੍ਰੋਡਕਸ਼ਨ (Shiva: An Introduction''.) Vakils, Feffer and Simons Ltd., 1997. {{ISBN|978-81-8462-013-9}}. (Based on [[:en:Shiva|Shiva]]). # ''ਵਿਸ਼ਨੂੰ :ਐਨ ਇੰਨਟ੍ਰੋਡਕਸ਼ਨ (Vishnu: An Introduction''.) Vakils, Feffer and Simons Ltd., 1999. {{ISBN|81-87111-12-7}}. (Based on [[:en:Vishnu|Vishnu]]). # ''ਦੇਵੀ, ਦਿ ਮਦਰ-ਗੌਡਜ਼ :ਐਨ ਇੰਨਟ੍ਰੋਡਕਸ਼ਨ (Devi, The Mother-Goddess: An Introduction)''. Vakils, Feffer, and Simons Ltd., 2000. {{ISBN|978-81-87111-91-7}}. (Based on the concept of [[:en:Devi|Devi]]). # ''ਦਿ ਦੌਡਜ਼ ਇੰਨ ਇੰਡੀਆ (The Goddess in India: The Five Faces of the Eternal Feminine''. Inner Traditions/ Bear & Company, 2000. {{ISBN|978-0-89281-807-5}}. Translations: Hindi. # ''ਹਨੂੰਮਾਨ :ਐਨ ਇੰਨਟ੍ਰੋਡਕਸ਼ਨ (Hanuman: An Introduction''. Vakils, Feffer and Simons Ltd., 2001. {{ISBN|978-81-87111-94-8}}. (Based on [[:en:Hanuman|Hanuman]]). # ''The Man Who Was A Woman and Other Queer Tales from Hindu Lore''. Harrington Park Press, 2002. {{ISBN|1560231815}}. # ''ਹਿੰਦੂ ਇੰਡੀਆ Hindu India''. Brijbasi Art Press, 2003. {{ISBN|8187902078}}. # ''ਇੰਡੀਅਨ ਮਾਇਥਾਲਜੀ : Indian Mythology: Tales, Symbols, and Rituals from the Heart of the Subcontinent''. Inner Traditions/ Bear & Company, 2003. {{ISBN|978-0-89281-870-9}}. # ''ਲਕਸ਼ਮੀ , ਦਿ ਗੋਡਜ਼ ਆਫ ਵੈਲਥ ਐਂਡ ਫਾਰਚੂਨ :ਐਨ ਇੰਨਟ੍ਰੋਡਕਸ਼ਨ (Lakshmi, The Goddess of Wealth and Fortune: An Introduction)''. Vakils, Feffer, and Simons Ltd., 2003. {{ISBN|978-81-8462-019-1}}. (Based on [[:en:Lakshmi|Lakshmi]]). # ''ਮਿਥ= ਮਿਥਿਆ :ਏ ਹੈਂਡਬੁੱਕ ਆਫ ਹਿੰਦੂ ਮਾਇਥੌਲਜੀ Myth=Mithya: A Handbook of Hindu Mythology''. Penguin Books India, 2006. {{ISBN|9780143099703}}. Translations: Hindi, Marathi, Turkish. # ''ਸ਼ਿਵਾ ਟੂ ਸ਼ੰਕਰ (Shiva to Shankara: Decoding the Phallic Symbol''. Indus Source, India. 2006. {{ISBN|81-88569-04-6}}. Translations: Czech, Hindi (Based on [[:en:Shiva|Shiva]]). # ''ਦਿ ਬੁੱਕ ਆਫ ਰਾਮਾ (The Book of Ram''. Penguin Books India, 2009. {{ISBN|9780143065289}}. (Based on [[:en:Rama|Ram]]) - Part of a book series on mythological figures published by Penguin. # ''ਸੈਵਨ ਸੀਕਰੈਟ ਆਫ ਹਿੰਦੂ ਕੈਲੇਂਡਰ ਆਰਟ (7 Secrets from Hindu Calendar Art''. Westland Ltd., 2009. {{ISBN|9788189975678}}. Translations: Gujarati, Hindi (Based on [[:en:Hindu_Cosmology|Hindu Calendar art]]). # ''ਹਨੂੰਮਾਨ'ਸ ਰਾਮਾਇਣ (Hanuman's Ramayan''. ) Tulika Publishers, 2010. {{ISBN|9788181467515}}. (Based on [[:en:Hanuman|Hanuman]]). # ''ਜੈਯਾ : Jaya: An Illustrated Retelling of the Mahabharata''. Penguin Books India, 2010. {{ISBN|9780143104254}}. Translations: Hindi, Kannada, Malayalam, Marathi, Tamil (Based on the [[:en:Mahabharata|Mahabharata]]). # ''ਸੈਵਨ ਸੀਕਰੈਟ ਆਫ ਸ਼ਿਵਾ (7 Secrets of Shiva''.) Westland Ltd., 2011. {{ISBN|9789380658636}}. Translations: Gujarati, Hindi, Kannada, Marathi, Russian, Telugu (Based on [[:en:Shiva|Shiva]]). # ''ਸੈਵਨ ਸੀਕਰੈਟ ਆਫ ਵਿਸ਼ਨੂੰ (7 Secrets of Vishnu''.) Westland Ltd., 2011. {{ISBN|9789380658681}}. Translations: Hindi, Kannada, Marathi, Russian (Based on [[:en:Vishnu|Vishnu]]). # ''99 Thoughts on Ganesha: Stories, Symbols and Rituals of India's Beloved Elephant-headed Deity''. Jaico Publishing House, 2011. {{ISBN|978-81-8495-152-3}}. Translations: Gujarati, Hindi, Malayalam, Marathi, Telugu (Based on [[:en:Ganesha|Ganesha]]). # ''Sita: An Illustrated Retelling of the Ramayana''. Penguin Books India, 2013 {{ISBN|9780143064329}}. Translations: Hindi, Marathi, Tamil (Based on the [[:en:Ramayana|Ramayana]]). # ''ਸ਼ਿਖੰਡੀ : ਐਂਡ ਅਦਰ ਟੇਲਜ਼ (Shikhandi: And Other Tales They Don't Tell You''.) Zubaan Books & Penguin Books India, 2014. {{ISBN|978-9383074846}}. Translations: Hindi, Marathi. # ''ਸੈਵਨ ਸੀਕਰੈਟ ਆਫ ਦਿ ਗੌਡਜ਼ (7 Secrets of the Goddess''.) Westland Ltd., 2014. {{ISBN|9789384030582}}. Translations: Hindi, Italian, Marathi, Russian (Based on the [[:en:Devi|Goddess]]). # ''ਮਾਈ ਗੀਤਾ My Gita''. Rupa Publications India, 2015. {{ISBN|9788129137708}}. Translations: Hindi, Marathi (Based on [[:en:Bhagavad_Gita|The Gita]]). # ''ਦੇਵਲੋਕ ਵਿਦ ਦੇਵਦੱਤ ਪਟਨਾਇਕ Devlok with Devdutt Pattanaik''. Penguin Random House India, 2016. {{ISBN|9780143427421}}. # ''Olympus – An Indian Retelling of Greek Mythology''. Penguin Random House India, 2016. {{ISBN|9780143428299}} (Based on [[:en:Greek_mythology|Greek mythology]]). # ''ਦੇਵਲੋਕ ਵਿਦ ਦੇਵਦੱਤ ਪਟਨਾਇਕ Devlok with Devdutt Pattanaik (Book 2)'' – Publisher: Penguin Random House, 2017 {{ISBN|978-0143428435}} Translations: Hindi {{ISBN|978-0143440468}} # ''ਸ਼ਿਵਾਾ ਟੂ ਸ਼ੰਕਰ : ਗਿਵ ਫਰਾਮ ਦਿ ਫੋਰਮਲੈਸ (Shiva to Shankara: Giving Form to the Formless''. HarperCollins India, Indus Source 2017. {{ISBN|978-9352641956}}. – Based on Older Book / Reprint # ''ਮਾਈ ਹਨੂੰਮਾਨ ਚਾਲੀਸਾ (My Hanuman Chalisa''. Rupa Publications, 2017. {{ISBN|9788129147950}} (Based in the [[:en:Hanuman_Chalisa|Hanuman Chalisa]]). # ''ਦੇਵਲੋਕ ਵਿਥ ਦੇਵਦੱਤ ਪਟਲਾਇਕ (ਭਾਗ -3)Devlok with Devdutt Pattanaik (Book 3)'' – Publisher: Penguin Random House, 2017 {{ISBN|978-0143442790}}. # ''ਸ਼ਿਆਮ : ਐਨ ਇਲੂਸਟਡ ਰੀਲਠਲਿੰਗ ਆਫ ਦੀ ਭਗਵਤਾ (Shyam: An Illustrated Retelling of the Bhagavata.'' Penguin, 2018 {{ISBN|9780670084463}} (Based on the [[:en:Bhagavata_Purana|Bhagavata]]). # ''ਰਾਮਾਇਣਾ ਵਰਸਜ ਮਹਾਭਾਰਤ (Ramayana Versus Mahabharata: My Playful Comparison.'' Rupa Publications India, 2018 {{ISBN|9789353332303}} (Based on the [[:en:Ramayana|Ramayana]] & [[:en:Mahabharata|Mahabharata]]). # ''ਹਿੰਦੂ ਟ੍ਰੀਨਿਟੀ Hindu Trinity: 21 Life-enhancing Secrets Revealed Through Stories and Art''. Westland India 2019. {{ISBN|978-9388754712}}. – Based on Older Books / Reprint # ''Wisdom of the Gods for You and Me: My Gita and My Hanuman Chalisa''. Rupa Publications India 2019. {{ISBN|978-9353335113}}. – Based on Older Books / Reprint # ''Faith: 40 Insights into Hinduism'' – Publisher: Harper Collins, 2019 {{ISBN|978-9353025960}}. # ''Pilgrim Nation: The Making of Bharatvarsh'' - Aleph Book Company, 2020 {{ISBN|978-9389836004}}. # ''Dharma Artha Kama Moksha: 40 Insights into Happiness'' - Harper Collins, India, 2021 {{ISBN|978-9354224447}}. # ''Marriage: 100 Stories Around India's Favourite Ritual'' - Rupa Publications India, 2021 {{ISBN|9353338441}}. # ''Adi Purana: Entire Veda as a Single Story'' - Westland, 2021 {{ASIN|B099ZWDLFH}} - quick read # ''Hope: Wisdom to Survive in a Hopeless World'' - Juggernaut, 2021 {{ISBN|978-9391165529}}. # ''Eden: An Indian Exploration of Jewish, Christian and Islamic Lore'' - Penguin Random House, 2021 {{ISBN|978-0670095407}}. # ''ਦਿ ਸਟੋਰੀ ਵੀ ਟੈਲ : ਮਾਇਥੋਲੋਜ਼ੀ (The Stories We Tell: Mythology to Make Sense of Modern Lives'' - Aleph Book Company, 2022 {{ISBN|978-9391047825}}. === ਗਲਪ === # ''ਦਿ ਪ੍ਰੈਂਗਨੈਂਟ ਕਿੰਗ [[:en:The_Pregnant_King|(The Pregnant King]]''. Penguin Books India, 2008. {{ISBN|9780143063476}}. Translations: Hindi, Marathi # ''ਇਜ ਹੀ ਫਰੈਸ਼ ? (Is He Fresh?: Aka [[:en:Kaula_Hai|Kaula Hai]]''? (Penguin Petit). Penguin UK, 2015. {{ISBN|9789351187585}} == ਹਵਾਲੇ == {{टिप्पणीसूची}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਲੇਖਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੇ ਐਲਬੀਜੀਟੀ ਲੇਖਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਐਲਜੀਬੀਟੀ ਲੇਖਕ]] 49pazn3jybzurmi3xhwzvb8chqxr3v2 0 97256 838077 710779 2026-04-30T17:28:25Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 838077 wikitext text/x-wiki {{Infobox athlete | name = ਜ਼ੋਰਾ ਸਿੰਘ | image =Zora Singh.jpg | nationality = [[ਭਾਰਤ|ਭਾਰਤੀ]] | sport = [[ਅਥਲੈਟਿਕਸ (ਖੇਡਾਂ)|ਅਥਲੈਟਿਕਸ]] | event = ਵਾਕ (ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ:Walk) | birth_date = {{birth date and age|df=yes|1928|06|15}} | country = [[ਭਾਰਤ]] }} '''ਜ਼ੋਰਾ ਸਿੰਘ''' (15 ਜੂਨ, 1928 - 9 ਅਕਤੂਬਰ, 2005) ਉਹ ਭਾਰਤੀ ਅਥਲੀਟ ਸੀ, ਜਿਸਨੇ ਨੇ 1960 ਵਿੱਚ ਰੋਮ `ਚ ਹੋਈਆਂ ਉਲੰਪਿਕ ਖੇਡਾਂ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧਤਾ ਕੀਤੀ। ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਦੇ 50 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਵਾਕ ਈਵੈਂਟ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ 8ਵਾਂ ਸਥਾਨ ਹਾਸਲ ਕੀਤਾ ਸੀ।<ref>{{cite web|url=http://punjabnewsexpress.com/editorial-page/news/punjab-s-falling-standard-in-athletics-63468.aspx|title=Punjab's falling standard in athletics|website=punjabnewsexpress.com|access-date=2017-09-15|archive-date=2017-09-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20170914172419/http://punjabnewsexpress.com/editorial-page/news/punjab-s-falling-standard-in-athletics-63468.aspx|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.sports-reference.com/olympics/athletes/si/zora-singh-1.html|title=Zora Singh Bio, Stats, and Results|website=Olympics at Sports-Reference.com|access-date=2017-09-15|archive-date=2017-09-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20170914173347/https://www.sports-reference.com/olympics/athletes/si/zora-singh-1.html|dead-url=yes}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.olympic.org/zora-singh|title=Zora SINGH - Olympic Athletics - India|date=12 June 2016|website=olympic.org}}</ref> ==ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਅਤੇ ਕੰਮ== ਜ਼ੋਰਾ ਸਿੰਘ ਜਨਮ 15 ਜੂਨ, 1928 ਨੂੰ ਪਿੰਡ ਤਲਵੰਡੀ ਖ਼ੁਰਦ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਲੁਧਿਆਣਾ ਵਿੱਚ ਧਨੋਆ ਗੋਤ ਦੇ ਜੱਟ ਪ੍ਰੀਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਇਲਕੇ ਦੇ ਲੋਕ ਇਸ ਪਿੰਡ ਨੂੰ ਨੀਵੀਂ ਤਲਵੰਡੀ ਕਹਿੰਦੇ ਨੇ। ਮਾਪਿਆਂ ਦੇ ਅਗਾਂਹ ਪੜਾਉਣ ਦੀ ਤਮੰਨਾ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਉਹਨੇ 6ਵੀਂ ਹੀ ਪਾਸ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਫਿਰ ਬੰਗਾਲ ਇੰਜਨੀਅਰਿੰਗ ਸੈਂਟਰ ਰੁੜਕੀ ਫ਼ੌਜੀ ਭਰਤੀ ਹੋ ਗਿਆ। ਉੱਥੇ ਰੰਗਰੂਟੀ ਕੱਟੀ, ਲੜਾਈਆਂ ਲੜਨ ਲਈ ਇਰਾਕ ਇਰਾਨ ਮੁਹਾਜ਼ 'ਤੇ ਵੀ ਗਿਆ। ਫ਼ੌਜ ਵਿੱਚ ਉਹ ਵਾਲੀਵਾਲ ਖੇਡਿਆ… 400 ਮੀਟਰ ਦੌੜ 52.3 ਸੈਕਿੰਡ 'ਚ ਦੌੜਿਆ… ਲੰਬੀਆਂ ਦੌੜਨ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸਫ਼ਲ ਨਾ ਹੋ ਸਕਿਆ। ਆਪਣੇ ਉਮਰ ਦੇ ਪੱਚੀਵੇਂ ਸਾਲ ਦੇ ਕਰੀਬ ਜ਼ੋਰਾ ਸਿੰਘ ਵਾਕ ਕਰਨ ਵੱਲ ਆ ਗਿਆ ਤੇ ਜਿੱਤਾਂ ਦਾ ਦੌਰ ਚੱਲ ਪਿਆ। ਕਾਸ਼! ਉਹਨੇ ਵਾਕ ਈਵੈਂਟ ਪਹਿਲਾਂ ਚੁਣਿਆ ਹੁੰਦਾ ਤਾਂ ਸਿੱਟੇ ਹੋਰ ਤੇ ਕਹਾਣੀ ਵੱਖਰੀ ਹੋਣੀ ਸੀ। ਹੁੰਦੀਆਂ ਜਿੱਤਾਂ ਨੇ ਉਹਦਾ ਹੌਸਲਾ ਅਜਿਹਾ ਬੁਲੰਦ ਕੀਤਾ ਕਿ ਉਹਨੇ ਸੰਸਾਰ ਜੇਤੂ ਬਣਨ ਦਾ ਲਕਸ਼ ਅੱਗੇ ਰੱਖਕੇ; ਬਿਨ੍ਹਾ ਕਿਸੇ ਲੋੜੀਂਦੀ ਟਰੇਨਿੰਗ ਦੇ, ਸਿਰੜ ਨਾਲ਼ ਅੰਨ੍ਹੇਵਾਹ 10 ਸਾਲ ਮਿਹਨਤ ਕੀਤੀ। ਬੱਸ ਅਰਜਣ ਨੂੰ 'ਮੱਛੀ ਦੀ ਅੱਖ' ਦੀਂਹਦੀ ਸੀ। ਖ਼ੂਨ-ਪਸੀਨਾ ਇੱਕ ਕਰਕੇ ਕੀਤੀ ਮਿਹਨਤ ਨੇ ਰੰਗ ਭਾਗ ਲਾਏ। 1959 ਵਿੱਚ 50 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਵਾਕ ਉਸਨੇ 4 ਘੰਟੇ, 26 ਮਿੰਟ, 8.4 ਸੈਕਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਤਹਿ ਕਰਕੇ ਉਲੰਪਿਕ ਰਿਕਾਰਡ 2 ਮਿੰਟਾਂ ਦੇ ਫ਼ਰਕ ਨਾਲ਼ ਤੋੜ ਦਿੱਤਾ। ਜੋ ਕਿ ਪਹਿਲਾਂ 4 ਘੰਟੇ, 28 ਮਿੰਟ, 7.8 ਸੈਕਿੰਡ ਸੀ। ਬੱਲੇ-ਬੱਲੇ ਹੋ ਗਈ। ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਦੇ ਕਹਿੰਦੇ ਕਹਾਉਂਦੇ ਵਾਕਰ ਸਹਿਮ ਗਏ। 1960 ਵਾਲ਼ੀਆਂ ਰੋਮ ਉਲੰਪਿਕ ਖੇਡਾਂ ਲਈ ਉਹਨੂੰ ਇੰਡੀਆ ਦੀ ਉਲੰਪਿਕ ਟੀਮ ਲਈ ਚੁਣਨਾ ਹੀ ਪੈਣਾ ਸੀ। 'ਰੋਮ ਉਲੰਪਿਕਸ' ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਜ਼ੋਰਾ ਸਿਉਂ ਨੇ ਜਰਮਨੀ ਤੇ ਹੋਰਨਾਂ ਯੂਰਪੀਅਨ 8 ਮੀਟਾਂ ਵਿੱਚ ਭਾਗ ਲਿਆ ਤੇ ਪਹਿਲੇ ਨੰਬਰ ਉੱਪਰ ਰਿਹਾ। ਰੋਮ ਉਲੰਪਿਕਸ 'ਚ ਜਦੋਂ 50 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੀ ਵਾਕ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ ਪਹਿਲੇ 30 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਮੂਹਰੇ ਸੀ। ਫਿਰ ਇੰਗਲੈਂਡ ਦਾ ਥਾਮਸ ਤੇ ਇੱਕ ਰੂਸੀ ਵਾਕਰ 1 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਉਹਦੇ ਨਾਲ਼ ਬਰਾਬਰ ਖਹਿਕੇ ਅੱਗੇ ਲੰਘ ਗਏ। ਡੇਢ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਫ਼ਾਸਲਾ ਰਹਿੰਦਿਆਂ ਤੱਕ ਉਹ ਤੀਜੇ ਨੰਬਰ ਉੱਪਰ ਸੀ, ਫਿਰ ਇੱਕ ਗਰੁੱਪ ਹੀ ਅੱਗੇ ਲੰਘ ਗਿਆ ਪਰ ਉਹ ਆਪਣਾ ਪਹਿਲਾਂ ਜਿੰਨਾ ਸਮਾਂ ਵੀ ਨਾ ਕੱਢ ਸਕਿਆ ਤੇ 8ਵੇਂ ਸਥਾਨ ਉੱਪਰ ਆਇਆ। ਉਲੰਪਿਕਸ 'ਚੋਂ 8ਵਾਂ ਸਥਾਨ ਲੈਣਾ ਵੀ ਖ਼ਾਸ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੈ। ਸੁਪਨੇ ਟੁੱਟ ਗਏ ਕਹਾਣੀ ਖ਼ਤਮ। ਫਿਰ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਐਨ.ਆਈ.ਐੱਸ. ਪਟਿਆਲਾ (ਪੰਜਾਬ) ਤੋਂ ਕੋਚਿੰਗ ਦਾ ਕੋਰਸ ਕਰ ਲਿਆ। ਫੌਜ ਤੋਂ ਮਗਰੋਂ ਉਸ ਨੇ ਫਰੀਦਕੋਟ ਤੇ ਮਗਰੋਂ ਜਗਰਾਉਂ ਵਿੱਚ ਕੋਚ ਵਜੋਂ ਆਪਣੀਆਂ ਸੇਵਾਵਾਂ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀਆਂ। ==ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ== *[https://www.youtube.com/watch?v=5ahc-Ra-PM8| ਜ਼ੋਰਾ ਸਿੰਘ 50 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਮਾਰਚ ਰੋਮ 1960 ਵਿੱਚ ਭਾਗ ਲੈਦੇ ਹੋਏ] == ਹਵਾਲੇ == {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਥਲੈਟਿਕਸ (ਟਰੈਕ ਐਂਡ ਫ਼ੀਲਡ) 1960 ਦੀਆਂ ਰੋਮ ਉਲੰਪਿਕਸ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਪੁਰਸ਼ ਵਾਕਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਉਲੰਪਿਕ ਅਥਲੀਟ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1928]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 2005]] j3onc4n87s0ikep7mf2tbadw691nx8y 0 98486 838074 761710 2026-04-30T17:07:03Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 838074 wikitext text/x-wiki {{Infobox person|name=ਜ਼ਰੀਨ ਖਾਨ|image=Zareen Khan walks for Archana Kochhar's fashion showcase (08).jpg|caption=ਖਾਨ ਸਾਲ 2017 ਵਿੱਚ [[ਅਰਚਨਾ ਕੋਚਰ]] ਦੇ ਫੈਸ਼ਨ ਸ਼ੋਅ ਦੌਰਾਨ|native_name=ज़रीन खान|native_name_lang=hi|birth_name=Zarine Khan|birth_date={{Birth date and age|df=yes|1987|05|14|}}|birth_place=[[ਮੁੰਬਈ]], [[ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ]], India|nationality=[[Indian people|ਇੰਡੀਅਨ]]|other names=ਜ਼ਰੀਨ ਖ਼ਾਨ|occupation=ਅਭਿਨੇਤਰੀ, ਮਾਡਲ|years active=2010–ਵਰਤਮਾਨ|yearsactive=2010–present|notable works=ਹੇਟ ਸਟੋਰੀ 3|notable_works=Hate Story 3|net worth=<!-- Net worth should be supported with a citation from a reliable source -->|net_worth=<!-- Net worth should be supported with a citation from a reliable source -->|parents=<!-- {{unbulleted list | }} -->|relatives=<!-- {{unbulleted list | }} -->|website=<!-- {{URL|Example.com}} -->}}'''<span>ਜ਼</span>ਰੀਨ ਖ਼ਾਨ''' (ਜਨਮ 14 ਮਈ 1987) ਜ਼ਾਰੀਨ ਖਾਨ ਵਜੋਂ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ [[ਭਾਰਤੀ]] [[ਅਦਾਕਾਰ]] ਅਤੇ ਮਾਡਲ ਹੈ।<ref name="interview">{{Cite news|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2010-01-23/news-interviews/28118292_1_zarine-khan-filmi-duniya-debut-film|title=Zarine Khan: Veer ki Heer!|date=23 January 2010|work=[[The Times of India]]|access-date=2010-01-24}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/tv/news-interviews/Payal-Rohatgi-compares-Kat-Zarine-to-Sunny-Leone/articleshow/10803572.cms|title=Sunny Leone & Zarine Khan Lookalike}}</ref>  ਜੋ ਮੁੱਖ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹਿੰਦੀ ਫਿਲਮ ਉਦਯੋਗ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਹ ਤਾਮਿਲ ਅਤੇ [[ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ]] ਦੀਆਂ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਭੂਮਿਕਾ ਕਰ ਚੁੱਕੀ ਹੈ।  == ਅਰੰਭ ਦਾ ਜੀਵਨ == ਜ਼ਰੀਨ ਖਾਨ ਦਾ ਜਨਮ ਇੱਕ ਮੁਸਲਿਮ ਪਠਾਨ ਪਰਿਵਾਰ <ref name="Muslim">{{Cite web|url=http://www.bollywoodhungama.com/videos/celeb-interviews/i-am-muslim-i-know-my-islam-zareen-khan/|title="I Am Muslim, I Know My Islam”: Zareen Khan|website=[[Bollywood Hungama]]}}</ref><ref name="Pathan">{{Cite web|url=http://www.indianexpress.com/news/when-men-were-men/564691/0|title=When Men Were Men|last=Mangal Dalal|date=8 January 2010|website=Indian Express|access-date=6 May 2014|quote=Asked about whether it was a risk casting Zarine Khan, the debutant from the UK, Khan says: “She’s a Pathan girl who speaks Hindi and Urdu well and was spectacular in the screen test. It was pure luck.”}}</ref><ref name="Pathan2">{{Cite web|url=http://www.expressindia.com/latest-news/Veer-also-has-a-social-message-behind-it-Salman-Khan/564962/|title=‘Veer’ also has a social message behind it: Salman Khan|last=Mangal Dalal|date=8 January 2010|publisher=Express India|archive-url=https://web.archive.org/web/20120314234215/http://www.expressindia.com/latest-news/Veer-also-has-a-social-message-behind-it-Salman-Khan/564962/|archive-date=14 March 2012|access-date=6 May 2014|quote=Asked about whether it was a risk casting Zarine Khan, the debutant from the UK, Khan says: “She’s a Pathan girl who speaks Hindi and Urdu well and was spectacular in the screen test.}}</ref> ਵਿਚ 14 ਮਈ 1987 ਨੂੰ ਮੁੰਬਈ, ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ।  ਉਹ ਹਿੰਦੀ, ਉਰਦੂ, ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਅਤੇ ਮਰਾਠੀ ਬੋਲਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਰਿਜ਼ਵੀ ਕਾਲਜ ਆਫ ਸਾਇੰਸ, ਮੁੰਬਈ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਇੰਟਰਮੀਡੀਏਟ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ।<ref name="midday">{{Cite news|url=http://www.mid-day.com/entertainment/2010/jan/270110-zarine-khan-no-bikini.htm|title=No bikini for me: Zarine Khan|date=2010-01-27|work=Mid-Day|access-date=2010-11-22|publisher=IANS|archive-date=2011-04-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20110430224354/http://www.mid-day.com/entertainment/2010/jan/270110-zarine-khan-no-bikini.htm|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.indianexpress.com/news/zarine-khan-is-living-a-dream-as-the-heroine-in-veer/566067/|title=Zarine Khan is living a dream as the heroine in 'Veer'|last=Natasha Sahgal|date=11 January 2010|work=The Indian Express|access-date=2010-11-22}}</ref> == ਕਰੀਅਰ == '''2010: ਫਿਲਮਾ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ''' ਜ਼ਰੀਨ ਖਾਨ ਇੱਕ ਡਾਕਟਰ ਬਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਸੀ ਪਰ ਅਭਿਨੈ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਈ। ਸੁਭਾਸ਼ ਘਈ ਦੀ ਫਿਲਮ ਸਕੂਲ ਵਿਸਲਿੰਗ ਵੁਡਸ ਵਿੱਚ ਯੁਵਰਾਜ ਦੇ ਸੈੱਟ 'ਤੇ ਦੌਰਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅਦਾਕਾਰੀ ਕਰੀਅਰ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ। ਸਲਮਾਨ ਖਾਨ ਨੇ ਉਹਨਾ 'ਤੇ ਧਿਆਨ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਦੋਸਤ ਅਨਿਲ ਸ਼ਰਮਾ ਦੀ ਫਿਲਮ 'ਵੀਰ' ਲਈ ਚੁਣਨ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ। ਇੱਕ ਸਕ੍ਰੀਨ ਟੈਸਟ ਦੇ ਬਾਅਦ, ਖਾਨ ਨੂੰ ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ ਯਸ਼ੋਧਰਾ ਦੀ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਭੂਮਿਕਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਇਹ ਫਿਲਮ ਰਾਜਸਥਾਨ ਦੇ 1825 ਦੇ ਪਿੰਡੀ ਲਹਿਰ ਦੇ ਦੁਆਲੇ ਘੁੰਮਦੀ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਭਾਰਤ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਦੁਆਰਾ ਸ਼ਾਸਨ ਕਰਦਾ ਸੀ।ਵੀਰ ਨੇ ਬਾਕਸ ਆਫਿਸ 'ਤੇ ਚੰਗਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਉਸ ਦੀ ਕਾਰਗੁਜ਼ਾਰੀ ਆਲੋਚਕਾਂ ਅਤੇ ਜਨਤਕ ਦੋਨਾਂ ਤੋਂ ਮਿਲੀ ਸਮੀਖਿਆਵਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਬਾਲੀਵੁੱਡ ਹੰਮਾਮਾ ਦੀ ਤਰਨ ਆਦਰਸ਼ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ "ਜ਼ੈਰੀਨ ਕੈਟਰਿਨਾ ਕੈਫ ਨਾਲ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਇੱਕ ਹੀ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਕਰਦਾ ਹੈ"।ਟਾਈਮਜ਼ ਆਫ ਇੰਡੀਆ ਦੇ ਨਿਖਤ ਕਾਜ਼ਮੀ ਨੇ ਸਿੱਟਾ ਕੱਢਿਆ ਕਿ "ਜ਼ਾਰੀਨ ਬੇਅਸਰ ਹੈ"। [13] Rediff.com ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਹੈ ਕਿ "ਜ਼ਾਰੀਨ ਔਸਤ ਹੈ" ਆਲੋਚਕ ਸੁਭਾਸ਼ ਕੇ. ਝਹਾ ਨੇ ਉਸ ਦੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਨੂੰ "ਜੈਰਿਨ ਦੀ ਸੁੰਦਰਤਾ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਮਨਮੋਹਣ ਵਾਲੀ ਸਕ੍ਰੀਨ ਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕੀਤਾ." ਖ਼ਾਨ ਨੂੰ ਸਰਬੋਤਮ ਫਾਈਲ ਸ਼ੋਅ ਲਈ ਜ਼ੀ ਸਿਨ ਅਵਾਰਡ ਲਈ ਨਾਮਜ਼ਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।2011 ਵਿੱਚ ਖਾਨ ਨੇ ਸਲਮਾਨ ਖਾਨ ਨਾਲ ਆਈਟਮ ਨੰਬਰ ਕਰੈਕਟਰ ਢੀਲਾ'ਅਨੀਸ ਬਾਜ਼ਮੀ ਦੇ ਰੈਡੀ, ਮੁਗ਼ਲ-ਏ-ਆਜ਼ਮ, ਸ਼ੋਲੇ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ 420 ਦੇ ਵਰਣਨਸ਼ੀਲ ਪਾਤਰ ਅਤੇ 2011 ਦੀ ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਉੱਚੀਆ ਫ਼ਿਲਮਾ ਸੀ। == 2012–2013 == ਖਾਨ ਨੇ ਇੰਡੀਆ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਜਿਊਲਰੀ ਵੀਕ (IIJW), 2012 ਵਿੱਚ ਗਹਿਣਿਆਂ ਦੇ ਬ੍ਰਾਂਡ ਵਾਈ ਐਸ 18 ਲਈ ਸ਼ੋਅਟਾਪਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਰੈਮਪ ਕੀਤੀ। [17] [18] ਖਾਨ ਦੀ ਦੂਜੀ ਰੀਲੀਜ਼ ਫਿਲਮ ਸਾਜਿਦ ਖਾਨ ਦੀ ਕਾਮੇਡੀ ਹਾਊਸਫੁਲ 2, ਹਾਊਸਫੂਲ ਦੀ ਸੀਕਵਲ ਅਤੇ ਮਲਿਆਲਮ ਫਿਲਮ ਮੈਟਪੈਤੀ ਮਾਕਣ ਦੀ ਹਿੰਦੀ ਰੀਮੇਕ ਹੈ।ਇਹ ਫਿਲਮ ਕਪੂਰ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਦੋ ਲੜਕੀਆਂ ਹਿਨਾ ਅਤੇ ਬੌਬੀ ਦੇ ਦੁਆਲੇ ਘੁੰਮਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਜਿਆਦਾ ਨਫ਼ਰਤ ਕਰਦੀਆ ਹਨ। ਇੱਕ ਮਾਡਲ ਜੋਲੋ ਜੈਲੀ ਦਾ ਦਿਲ, ਜੱਗੀ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਚਾਰ ਵਧੀਆ ਮਿੱਤਰਾਂ ਸਨੀ, ਮੈਕਸ, ਜੌਲੀ ਅਤੇ ਜੈ ਨੂੰ ਪਸੰਦ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਡਿੱਗਦੇ ਹਨ।ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਵਿੱਚ, ਖਾਨ ਨੇ ਜੇ.ਐਲ.ਓ. ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ, ਜੋ ਇੱਕ ਫਿਲਮ ਜੋਤੀ ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਰਿਤਸ਼ ਦੇਸ਼ਮੁਖ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਅਕਸ਼ੈ ਕੁਮਾਰ, ਆਸਿਨ, ਜੌਨ ਅਬਰਾਹਮ ਅਤੇ ਜੈਕਲੀਨ ਫਰਨਾਂਡੀਜ਼ ਸਮੇਤ ਇੱਕ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਹਾਉਸਫੁਲ 2 ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਫਿਲਮ ਸੀ ਤੇ 2012 ਦੀ ਬਾਲੀਵੁੱਡ ਦੀਆਂ ਫਿਲਮਾਂ ਦੀ ਸ਼ਾਨ ਸੀ।2013 ਵਿੱਚ, ਖਾਨ ਨੇ ਵਤੀਰਿਮਾਰਨ ਦੇ ਨਾੱਨ ਰਾਜਵਗ ਪੋਗੇਰੇਨ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਤਾਮਿਲ ਅਭਿਨੇ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ "ਮਾਲਗਵੇ" ਗੀਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਆਈਟਮ ਨੰਬਰ ਨੱਕੁਲ ਜੈਦੇਵ ਦੇ ਨਾਲ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਗੀਤ ਲਈ ਸ਼ਲਾਘਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ ਤਰਨ ਆਦਰਸ਼ ਨੇ ਟਿੱਪਣੀ ਕੀਤੀ, "ਜ਼ਰੀਨ ਖ਼ਾਨ ਦਾ ਗਾਣਾ ਊਰਜਾ 'ਤੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੈ। == 2014 == 2014 ਵਿੱਚ ਖਾਨ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਰਿਲੀਜ਼ ਰੋਹਿਤ ਜੁਗਰਾਜ ਦੀ ਪੰਜਾਬੀ ਫ਼ਿਲਮ ਜੱਟ ਜੇਮਜ਼ ਬੌਂਡ ਸੀ। ਉਸ ਦੀ ਬਾਲੀਵੁੱਡ ਦੇ ਬਾਹਰ ਆਪਣੀ ਪਹਿਲੀ ਭੂਮਿਕਾ ਸੀ।ਉਸਨੂੰ ਇੱਕ ਲਾਲੀ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਇੱਕ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਪੰਜਾਬੀ ਔਰਤ ਗਿੱਪੀ ਗਰੇਵਾਲ ਦੇ ਨਾਲ, ਫਿਲਮ ਨੇ ਆਲੋਚਕਾਂ ਤੋਂ ਚੰਗੀਆਂ ਸਮੀਖਿਆ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀਆਂ, ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਕਾਰਗੁਜ਼ਾਰੀ ਖਾਸ ਤੌਰ ਤੇ ਪ੍ਰਸੰਸਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। [23] ਫਿਲਮ ਆਲੋਚਕ ਕੋਮਲ ਨਾਹਟਾ ਨੇ ਲਿਖਿਆ, "ਜ਼ਾਰੀਨ ਖ਼ਾਨ ਇੱਕ ਐਵਾਰਡ ਜੇਤੂ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ।ਉਹ ਲਾਲੀ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਹਰ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਨੂੰ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਹ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਲਈ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਨਜ਼ਰ ਰੱਖਦੀ ਹੈ।2015, ਖਾਨ ' ਹੇਟ ਸਟੋਰੀ 3 'ਵਿਚ ਨਜ਼ਰ ਆਈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਸਿਯਾ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ. ਹੇਟ ਸਟੋਰੀ 3 ਇੱਕ ਵਪਾਰਕ ਸਫਲਤਾ ਸੀ ਅਤੇ ਖਾਨ ਨੂੰ ਵਧੇਰੇ ਮਾਨਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈ। ਉਹ ਫਿਰ ਅਲੀ ਫਜ਼ਲ ਨਾਲ ਇੱਕ ਸੰਗੀਤ ਵੀਡੀਓ "ਪਿਆਰ ਮਾਗਾ ਹੈ" ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ।ਇਹ ਗੀਤ ਅਰਮਾਨ ਮਲਿਕ ਅਤੇ ਨੀਤੀ ਮੋਹਨ ਦੁਆਰਾ ਗਾਏ ਗਏ ਸਨ। 2016 ਵਿਚ, ਖਾਨ ਨੇ ਫਿਲਮ 'ਵੀਰੱਪਨ' ਵਿੱਚ ਆਈਟਮ ਨੰਬਰ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ। ਉਸੇ ਸਾਲ ਉਹ ਫਿਲਮ ਵਜਾ ਤੁਮ ਹੋ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਹੋਰ ਆਈਟਮ ਗੀਤ ਵਿੱਚ "ਮਾਹੀ ਵੇ" ਵੀ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ। ਖਾਨ 'ਅਕਸਰ 2 'ਵਿਚ ਨਜ਼ਰ ਆਉਣਗੇ।ਅਤੇ 1921 ਵਿੱਚ. [29] ਅਕਸ਼ਰ 2 ਵਿਚ, ਉਹ ਗੌਤਮ ਰੋਡੇ ਨਾਲ ਰੋਮਾਂਚਕ ਦੇਖੇਗੀ, [30] ਅਤੇ ਫਿਲਮ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਪੋਸਟਰ 4 ਅਗਸਤ 2017 ਨੂੰ ਯੂਟਿਊਬ 'ਤੇ ਰਿਲੀਜ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। == ਮਯੂਜਿਕ ਵੀਡੀਓ == {| class="wikitable sortable" style="margin-bottom: 10px;" ! ਸਾਲ ! ਐਲਬਮ !ਗਾਣਾ ! ਭੂਮਿਕਾ ! ਸਹਾਇਕ ਕਲਾਕਾਰ ! ਸੰਗੀਤਕਾਰ ! ਨੋਟਸ |- | 2016 | ''ਪਿਆਰ ਮੰਗਾ ਹੈ'' | ਪਿਆਰ ਮੰਗਾ ਹੈ |ਅਲੀ ਦੀ ਪ੍ਰੇਮਿਕਾ<br> | ਅਲੀ ਫਜ਼ਲ | ਅਰਮਾਨ ਮਲਿਕ, ਨੀਤੀ ਮੋਹਨ<br> |} == '''ਅਵਾਰਡ''' == {| class="wikitable sortable" style="margin-bottom: 10px;" ! ਸਾਲ ! ਫਿਲਮ ! ਅਵਾਰਡ ! ਸ਼੍ਰੇਣੀ ! ਨਤੀਜਾ ! ਸਰੋਤ |- | 2011 |''ਵੀਰ'' | ਜ਼ੀ ਸਿਨ ਅਵਾਰਡ | ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਔਰਤ ਡੈਬੂਓ | {{nom}} |- | 2015 | ''ਜੱਟ ਜੇਮਜ਼ ਬੌਂਡ'' | ਪੀਟੀਸੀ ਪੰਜਾਬੀ ਫਿਲਮ ਅਵਾਰਡ | ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਔਰਤ ਡੈਬੂਓ | {{won}} |<ref>{{Cite web|url=http://www.cinepunjab.com/2013/02/ptc-punjabi-film-awards.html|title=PTC Punjabi Film Awards|publisher=CinePunjab.com|access-date=2013-08-30|archive-date=2013-08-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20130828133403/http://www.cinepunjab.com/2013/02/ptc-punjabi-film-awards.html|dead-url=yes}}</ref> |} == ਹੋਰ ਦੇਖੋ == * [[ਭਾਰਤੀ ਫ਼ਿਲਮੀ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ|List of Indian film actresses]] == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist|30em}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1987]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:21ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਭਾਰਤੀ ਅਭਿਨੇਤਰੀਆਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਿੰਦੀ ਸਿਨੇਮਾ ਵਿੱਚ ਅਭਿਨੇਤਰੀਆਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਤਾਮਿਲ ਸਿਨੇਮਾ ਵਿੱਚ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਮੁਸਲਮਾਨ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਔਰਤ ਮਾਡਲਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] np3b9ws87ke7y5zf3ca7j3kg2w6pdl4 0 104579 838198 579831 2026-05-01T11:11:01Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 838198 wikitext text/x-wiki {{Infobox person|name=ਬਿਸ਼ਾਖਾ ਦੱਤਾ|image=Bishakha_Datta_en_AWID_2016.jpg|caption=AWID 2016 ਵਿੱਚ ਬਿਸ਼ਾਖਾ ਦੱਤਾ|occupation=<div>ਪੱਤਰਕਾਰ, ਫ਼ਿਲਮ ਨਿਰਮਾਤਾ</div><div><br /> </div>}}'''ਬਿਸ਼ਾਖਾ ਦੱਤਾ''' ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਫਿਲਮ ਨਿਰਮਾਤਾ, ਕਾਰਕੁੰਨ ਅਤੇ ਸਾਬਕਾ ਪੱਤਰਕਾਰ ਹੈ।<ref name="newface">{{Cite web|url=http://www.thehindu.com/news/national/and-now-wikipedia-indias-new-face/article396385.ece|title=And now, Wikipedia India's new face|last=Kurup|first=Deepa|date=14 April 2010|website=The Hindu|access-date=2014-11-05}}</ref> ਉਹ [[ਮੁੰਬਈ]] ਵਿੱਚ [[ਪੁਆਂਇਟ ਆਫ ਵਿਊ]] ਦੇ ਸਹਿ-ਸੰਸਥਾਪਕ ਅਤੇ ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਹੈ, ਜੋ ਲਿੰਗ, ਲਿੰਗਕਤਾ ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਗ਼ੈਰ-ਮੁਨਾਫ਼ਾ ਕੰਮ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=http://www.pointofview.org/about-us/Board.aspx|title=Board|website=Point of View|access-date=2014-11-05|archive-date=2019-03-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20190317081135/http://pointofview.org/about-us/Board.aspx|dead-url=yes}}</ref> ਉਹ ਗੈਰ-ਮੁਨਾਫ਼ਾ ਸੰਗਠਨਾਂ ਦੇ ਬੋਰਡ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਐਕਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ਕਤੀ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਸਰੋਤ ਅਤੇ [[ਵਿਕੀਮੀਡੀਆ ਫ਼ਾਊਂਡੇਸ਼ਨ|ਵਿਕੀਮੀਡੀਆ ਫਾਊਂਡੇਸ਼ਨ]] (2010-2014),<ref>{{Cite web|url=https://wikimediafoundation.org/wiki/Press_releases/Bishakha_Datta_to_join_Wikimedia_Foundation_Board_of_Trustees|title=Press releases: Bishakha Datta to join Wikimedia Foundation Board of Trustees|date=5 April 2010|website=Wikimedia Foundation|access-date=2014-11-05}}</ref> ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਟਰੱਸਟੀਆਂ ਦੇ ਬੋਰਡ ਵਿੱਚ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਪਹਿਲੀ ਭਾਰਤੀ ਸੀ।<ref>{{Cite news|url=http://www.livemint.com/2010/04/06161429/QampA-with-Bishakha-Datta-F.html?h=B|title=Q&A with Bishakha Datta: First Indian on Wikimedia board of trustees|date=6 April 2010|access-date=6 April 2010|publisher=[[Mint (newspaper)|Mint]]}}</ref> == ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਕੰਮ == 1998 ਵਿਚ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਮਹਾਂਰਾਸ਼ਟਰ ਵਿੱਚ ਬਣੀਆਂ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਪੰਚਾਇਤਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਸੰਖੇਪ ਜਾਣਕਾਰੀ, ਡਾਟਾ ਸੰਪਾਦਿਤ [[ਅਤੇ ਚਪਾਤੀ ਕੌਣ ਬਣਾਵੇਗਾ??]]<ref>{{Cite web|url=http://www.sawnet.org/books/reviews.php?And+Who+Will+Make+the+Chapatis%3F|title=Book Review: And Who Will Make the Chapatis?|date=2009-02-16|publisher=SAWNET|access-date=2010-11-27}}</ref> 2003 ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਇਨ ਦ ਫਲੇਸ: ਥ੍ਰੀ ਲੀਵਜ਼ ਇਨ ਪ੍ਰੋਸਟੀਟਿਊਸ਼ਨ ਰਿਲੀਜ਼ ਹੋਈ।<ref>{{Cite web|url=http://www.hinduonnet.com/thehindu/mp/2002/08/29/stories/2002082900250200.htm|title=The Hindu: Sex, truth, and videotape|date=2002-08-29|publisher=The Hindu|access-date=2010-11-27|archive-date=2010-08-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20100831234308/http://www.hinduonnet.com/thehindu/mp/2002/08/29/stories/2002082900250200.htm|dead-url=yes}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.mid-day.com/articles/flesh-talkies/240397|title=Flesh Talkies|last=Sharma|first=Kanika|date=15 Nov 2013|website=[[MiD DAY]]|access-date=2014-11-05|archive-date=2014-11-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20141105175235/http://www.mid-day.com/articles/flesh-talkies/240397|url-status=dead}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਭਾਰਤੀ ਲੇਖਿਕਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਫ਼ਿਲਮ ਨਿਰਮਾਤਾ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਨਾਰੀਵਾਦੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਨਾਰੀ ਕਾਰਕੁਨ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਔਰਤ ਪੱਤਰਕਾਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] b9cqa1uslzn7oil7232yovwidqr45c4 0 105910 838175 760973 2026-05-01T07:58:14Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 838175 wikitext text/x-wiki {{Infobox scientist |name = ਫਰੈਡਰਿਕ ਜੈਕਸਨ ਟਰਨਰ |image = Frederick Jackson Turner.jpg |image_size = 210px |birth_date = {{birth date| 1861 |11|14}} |birth_place =ਪੋਰਟੇਜ,ਵਿਸਕੌਨਸਿਨ |death_date = {{death date and age|df=y|1932|03|14|1861|11|14}} |death_place = ਸਾਨ ਮੈਰੀਨੋ, ਕੈਲੇਫ਼ੋਰਨੀਆ |citizenship = [[ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ]] |fields = ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ |workplaces = [[ਵਿਸਕੌਨਸਿਨ-ਮੈਡੀਸਨ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ|ਵਿਸਕੌਨਸਿਨ ਦੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]]<br />[[ਹਾਰਵਰਡ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]]<br />[[ਹੰਟਿੰਗਟਨ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ]] |alma_mater = [[ਵਿਸਕੌਨਸਿਨ-ਮੈਡੀਸਨ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ|ਵਿਸਕੌਨਸਿਨ ਦੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] <small>([[ਬੈਚਲਰ ਆਫ ਆਰਟਸ|ਬੀਏ]])</small><br />[[ਜੋਨਜ਼ ਹੌਪਕਿੰਸ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] <small>([[ਪੀਐਚਡੀ]])</small> |doctoral_advisor = [[ਹਰਬਰਟ ਬੈਕਸਟਰ ਐਡਮਜ਼]] |academic_advisors = |doctoral_students = |notable_students = |known_for = ਫਰੰਟੀਅਰ ਥੀਸਿਸ, ਸੈਕਸ਼ਨਲ ਹਾਇਪੋਥੀਸਿਸ |influences = |influenced = |religion = |signature = |footnotes = | thesis_title = ਵਿਸਕਾਨਸਿਨ ਵਿੱਚ ਇੰਡੀਅਨ ਵਪਾਰ ਦਾ ਖਾਸਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵ | thesis_url = | thesis_year = 1891 | awards = | spouse =ਕੈਰੋਲਿਨ ਮਾਏ ਸ਼ੇਰਵੁੱਡ | parents =ਐਂਡਰੀਊ ਜੈਕਸਨ ਟਰਨਰ ਅਤੇ ਮੈਰੀ ਓਲੀਵੀਆ ਹਾਨਫੋਰਡ ਟਰਨਰ | children = ਡਰੋਥੀ ਕਿਨਸਲੇ ਟਰਨਰ (ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਮੇਨ),<br /> ਜੈਕਸਨ ਐਲਨ ਟਰਨਰ,<br /> ਮਾਏ ਸ਼ੇਰਵੁੱਡ ਟਰਨਰ }} '''ਫਰੈਡਰਿਕ ਜੈਕਸਨ ਟਰਨਰ''' (14 ਨਵੰਬਰ, 1861 – 14 ਮਾਰਚ, 1932) 20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਮਰੀਕੀ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਸੀ, ਜੋ ਕਿ 1910 ਵਿੱਚ ਵਿਸਕੌਨਸਿਨ ਦੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਸੀ ਅਤੇ ਫਿਰ ਹਾਰਵਰਡ ਵਿੱਚ ਰਿਹਾ। ਉਸ ਨੇ ਅਨੇਕਾਂ ਐਚ.ਡੀ.ਐੱਫ. ਨੂੰ ਸਿਖਲਾਈ ਦਿੱਤੀ ਜੋ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਪੇਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਥਾਂਵਾਂ ਤੇ ਕਾਬਜ਼ ਹੋਏ ਸਨ। ਉਸ ਨੇ ਅਕਸਰ ਮੱਧ-ਪੱਛਮ ਤੇ ਧਿਆਨ ਕੇਂਦ੍ਰਤ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਅੰਤਰ-ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਅਤੇ ਗਣਨਾਤਮਕ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨੂੰ ਤਰੱਕੀ ਦਿੱਤੀ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਨਿਬੰਧ "ਅਮੈਰੀਕਨ ਹਿਸਟਰੀ ਵਿੱਚ ਸਰਹੱਦ ਦੀ ਅਹਿਮੀਅਤ" ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚਲੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੇ ਫਰੰਟੀਅਰ ਥੀਸਿਸ ਬਣਾਇਆ। ਉਸ ਨੇ ਦਲੀਲ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਚੱਲ ਰਹੀ ਪੱਛਮੀ ਸਰਹੱਦ ਨੇ ਬਸਤੀਵਾਦੀ ਯੁੱਗ ਤੋਂ 1890 ਤੱਕ ਅਮਰੀਕੀ ਲੋਕਤੰਤਰ ਅਤੇ ਅਮਰੀਕਨ ਕਿਰਦਾਰ ਨੂੰ ਢਾਲਿਆ। ਉਹ ਭੂਗੋਲਿਕ ਸੈਕਸ਼ਨਵਾਦ ਦੇ ਆਪਣੇ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਲਈ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹਾਲ ਦੇ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਅਕਾਦਮੀ ਨੇ ਟਰਨਰ ਦੇ ਕੰਮ ਉੱਤੇ ਤਿੱਖੀ ਬਹਿਸ ਕੀਤੀ ਹੈ; ਸਾਰੇ ਸਹਿਮਤ ਹਨ ਕਿ ਫਰੰਟੀਅਰ ਥੀਸੀਸ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸਕਾਲਰਸ਼ਿਪ ਅਤੇ ਅਮਰੀਕੀ ਆਤਮਾ ਤੇ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਿਆ ਹੈ।  == ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ, ਸਿੱਖਿਆ, ਅਤੇ ਕੈਰੀਅਰ == ਪੋਰਟੇਜ, ਵਿਸਕਾਨਸਿਨ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ, ਐਂਡਰੀਊ ਜੈਕਸਨ ਟਰਨਰ ਅਤੇ ਮੈਰੀ ਓਲੀਵੀਆ ਹਾਨਫੋਰਡ ਟਰਨਰ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਟਰਨਰ ਇੱਕ ਮੱਧ-ਵਰਗੀ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਪਲਿਆ ਵੱਡਾ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਦਾ ਪਿਤਾ ਰਿਪਬਲਿਕਨ ਰਾਜਨੀਤੀ ਵਿੱਚ ਸਰਗਰਮ ਸੀ ਅਤੇ ਰੇਲ ਮਾਰਗ ਵਿੱਚ ਨਿਵੇਸ਼ਕ, ਅਤੇ ਇੱਕ ਅਖ਼ਬਾਰ ਸੰਪਾਦਕ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ ਸੀ। ਉਸ ਦੀ ਮਾਤਾ ਨੇ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਾਉਂਦੀ ਸੀ। <ref>Martin Ridge. ''The Life of an Idea:The Significance of Frederick Jackson Turner's Frontier Thesis''. Montana: The Magazine of Western History, Vol. 41, No. 1 (Winter, 1991), p. 4. Published by: Montana Historical Society. Article Stable URL: https://www.jstor.org/stable/4519357</ref> ਟਰਨਰ [[ਰਾਲਫ ਵਾਲਡੋ ਐਮਰਸਨ|ਰਾਲਫ਼ ਵਾਲਡੋ ਐਮਰਸਨ]] ਦੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਸੀ, ਜੋ ਕੁਦਰਤ ਤੇ ਆਪਣਾ ਧਿਆਨ ਫ਼ੋਕਸ ਕਰਨ ਲਈ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ ਟਰਨਰ ਵੀ [[ਚਾਰਲਸ ਡਾਰਵਿਨ]], ਹਰਬਰਟ ਸਪੈਨਸਰ, ਅਤੇ ਜੂਲੀਅਨ ਹਕਸਲੀ ਵਰਗੇ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਅਤੇ ਕਾਰਟੋਗ੍ਰਾਫੀ ਦੇ  ਵਿਕਾਸ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਇਆ ਸੀ।<ref>Robert H. Block. "Frederick Jackson Turner And American Geography". ''Annals of the Association of American Geographers'' vol. 70, no.1 (Mar., 1980), p. 32. Article Stable URL: http://www.jstor/org/stable/2562823{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਗਸਤ 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{dead link|date=December 2017 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ਉਸ ਨੇ 1884 ਵਿੱਚ ਵਿਸਕੌਨਸਿਨ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ (ਹੁਣ ਵਿਸਕੌਨਸਿਨ-ਮੈਡੀਸਨ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ) ਤੋਂ ਗ੍ਰੈਜੂਏਸ਼ਨ ਕੀਤੀ, ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਫੀ ਕਾਪਾ ਸਾਈ ਫਰੈਟਰਨਿਟੀ ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਸੀ।  ਉਸਨੇ 1890 ਵਿੱਚ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਪੀਐਚ.ਡੀ. ਜੋਨਸ ਹੌਪਕਿੰਸ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਤੋਂ ਵਿਸਕੌਨਸਿਨ ਦੇ ਫਰ ਵਪਾਰ ਬਾਰੇ, "ਹਰੀਬਰਟ ਬੈੱਕਟਰ ਐਡਮਜ਼ ਦੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਨ" ਹੇਠ "ਵਿਸਕਾਨਸਿਨ ਵਿੱਚ ਇੰਡੀਅਨ ਵਪਾਰ ਦਾ ਖਾਸਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵ" ਸਿਰਲੇਖ ਵਾਲੇ ਇੱਕ ਥੀਸਿਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ। ਟਰਨਰ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਨੂੰ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ; ਉਸਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦਾ ਅਧਾਰ (ਲੇਖਾਂ ਵਿੱਚ ਛਾਪੇ ਗਏ) ਵਿਆਖਿਆਤਮਕ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ, ਜਿਹਨਾਂ ਨੇ ਉਸਦੇ ਸੈਂਕੜੇ ਚੇਲਿਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਤ ਕੀਤਾ। ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ 'ਤੇ ਦੋ ਥਿਊਰੀਆਂ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਸਨ, "ਫਰੰਟੀਅਰ ਥੀਸਿਸ" ਅਤੇ "ਸੈਕਸ਼ਨਲ ਹਾਇਪੋਥੀਸਿਸ"।  == ਪੁਸਤਕ ਸੂਚੀ == {{ਅਨੁਵਾਦ}} * Turner, Frederick Jackson. Edwards, Everett E. (comp.) [http://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=mdp.39015003850388 ''The early writings of Frederick Jackson Turner, with a list of all his works'']. ਏਵੇਰੇਟ ਈ. ਐਡਵਰਡਸ ਦੁਆਰਾ ਕੰਪਾਈਲ ਕੀਤੀ। ਮੈਡੀਸਨ: ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਆਫ ਵਿਸਕੋਨਸਿਨ ਪ੍ਰੈਸ, 1938. * Turner, Frederick Jackson. {{gutenberg|no=3826|name=Rise of the New West, 1819–1829}} * Turner, Frederick Jackson. ed. "Correspondence of the French ministers to the United States, 1791–1797",ਅਮਰੀਕੀ ਹਿਸਟੋਰੀਕਲ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਸਾਲ। 1903 ਦੀ ਸਾਲਾਨਾ ਰਿਪੋਰਟ ... ਵਾਸ਼ਿੰਗਟਨ, 1904 * Turner, Frederick Jackson. "Is Sectionalism in America Dying Away?" (1908).ਅਮਰੀਕਨ ਜਰਨਲ ਆਫ਼ ਸੋਸ਼ਿਆਲੋਜੀ, 13: 661–75. * Turner, Frederick Jackson. "[http://www.historians.org/info/AHA_History/fjturner.htm Social Forces in American History] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130818074450/http://historians.org/info/AHA_History/fjturner.htm |date=2013-08-18 }},"ਪ੍ਰਧਾਨਗੀ ਭਾਸ਼ਣ - ਅਮਰੀਕੀ ਹਿਸਟੋਰੀਕਲ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਅਮਰੀਕੀ ਇਤਿਹਾਸਕ ਰਿਵਿਊ, 16: 217–33. * Turner, Frederick Jackson. ''[https://books.google.com/books?printsec=titlepage&id=vtF1AAAAMAAJ The Frontier in American History.] ਨਿਊਯਾਰਕ'': Holt, 1920. * Turner, Frederick Jackson. [http://content.wisconsinhistory.org/cdm4/document.php?CISOROOT=/wmh&CISOPTR=4544&CISOSHOW=4417 "The significance of the section in American history."]{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਮਈ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ''ਵਿਸਕੋਨਸਿਨ ਮੈਗਜ਼ੀਨ ਆਫ਼ ਹਿਸਟਰੀ'', vol. 8, no. 3 (Mar 1925) pp. 255–80. * Turner, Frederick Jackson. ''The Significance of Sections in American History''. New York: Holt, 1932. * Turner, Frederick Jackson. ''"Dear Lady": the letters of Frederick Jackson Turner and Alice Forbes Perkins Hooper, 1910–1932.'' Edited by Ray Allen Billington. Huntington Library, 1970. * Turner, Frederick Jackson. [http://content.wisconsinhistory.org/cdm4/document.php?CISOROOT=/wmh&CISOPTR=10403&CISOSHOW=10363 "Turner's Autobiographic Letter."]{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਮਈ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ''Wisconsin Magazine of History'', vol. 19, no. 1 (Sep 1935) pp. 91–102. * Turner, Frederick Jackson. ''America's Great Frontiers and Sections: Frederick Jackson Turner's Unpublished Essays'' edited by Wilbur R. Jacobs. ਨੈਬਰਾਸਕਾ ਪ੍ਰੈਸ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, 1965. == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1861]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1932]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅਮਰੀਕੀ ਲੇਖਕ]] qwjrd1yn2ydzpr0iyhet6jp34gk5tww 0 106178 838107 814942 2026-04-30T22:28:26Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 838107 wikitext text/x-wiki {| class="infobox vcard" style="width: 22em; margin-bottom: 151px;" tabindex="0" ! colspan="2" style="text-align:center;font-size:125%;font-weight:bold;font-size: 130%;" |[[ਦ ਰਾਈਟ ਆਨਰੇਬਲ]]<br />[[ਸਰ]]<br /><span class="fn"> ਥਾਮਸ ਮੋਰ</span> |- | colspan="2" style="text-align:center" | [[ਤਸਵੀਰ:Hans_Holbein,_the_Younger_-_Sir_Thomas_More_-_Google_Art_Project.jpg|frameless]]<div>''Sir Thomas More'' (1527) by [[Hans Holbein the Younger]]</div> |- |- ! colspan="2" style="text-align:center;background:lavender" |[[ਲਾਰਡ ਚਾਂਸਲਰ]] |- ! scope="row" style="text-align:left" |ਮੌਨਾਰਕ | [[ਹੈਨਰੀ VIII]] |- ! scope="row" style="text-align:left" |<span class="nowrap">ਸਾਬਕਾ</span> | [[ਥਾਮਸ ਵੋਲਸੀ]] |- ! scope="row" style="text-align:left" |<span class="nowrap">ਸਫ਼ਲ</span> | [[ਥਾਮਸ ਔਡਲੀ, ਵੈਲਡਨ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਬੈਰੋਨ ਆਡਲੀ|ਥਾਮਸ ਔਡਲੀ]] |- ! colspan="2" style="text-align:center;background:lavender" |[[Chancellor of the Duchy of Lancaster]] |- ! scope="row" style="text-align:left" |ਮੌਨਾਰਕ | [[ਹੈਨਰੀ VIII]] |- ! scope="row" style="text-align:left" |<span class="nowrap">ਸਾਬਕਾ</span> | [[ਰਿਚਰਡ ਵਿੰਗਫੀਲਡ]] |- ! scope="row" style="text-align:left" |<span class="nowrap">ਸਫ਼ਲ</span> | [[ਵਿਲੀਅਮ ਫਿਟਜ਼ਵਿਲੀਅਮ, ਸਾਊਥੈਮਪਟਨ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਅਰਲ|ਵਿਲੀਅਮ ਫਿਟਜ਼ਵਿਲੀਅਮ]] |- ! colspan="2" style="text-align:center;background:lavender" |[[List of Speakers of the House of Commons of England|Speaker of the House of Commons]] |- ! scope="row" style="text-align:left" |ਮੌਨਾਰਕ | [[ਹੈਨਰੀ VIII]] |- ! scope="row" style="text-align:left" |<span class="nowrap">ਸਾਬਕਾ</span> | [[ਥਾਮਸ ਨੇਵਿਲ]] |- ! scope="row" style="text-align:left" |<span class="nowrap">ਸਫ਼ਲ</span> | [[Thomas Audley, 1st Baron Audley of Walden|Thomas Audley]] |- ! scope="row" |ਦਸਤਖ਼ਤ | [[ਤਸਵੀਰ:Thomas_More_Signature.svg|alt=|128x128px|ਥਾਮਸ ਮੋਰ's signature]] |} {{Infobox saint |name = ਸਰ ਥਾਮਸ ਮੋਰ |image = |imagesize = |feast_day = 22 ਜੂਨ (ਕੈਥੋਲਿਕ ਚਰਚ) <br/> 6 ਜੁਲਾਈ (ਚਰਚ ਆਫ਼ ਇੰਗਲੈਂਡ) |venerated_in = ਕੈਥੋਲਿਕ ਚਰਚ; [[ਚਰਚ ਆਫ ਇੰਗਲੈਂਡ]]; [[ਐਂਗਲੀਕਨ ਕਮਿਊਨੀਅਨ]] ਦੇ ਕੁਝ ਹੋਰ ਚਰਚ |caption = ਸੇਂਟ ਥਾਮਸ ਮੋਰ ਸਟੇਨਡ ਕੱਚ ਵਿੱਚ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ |titles = ਸ਼ਹੀਦ | birth_date = 7 ਫਰਵਰੀ 1478 | death_date = 6 ਜੁਲਾਈ 1535 (ਉਮਰ 57) | birth_place = [[ਲੰਡਨ]], [[ਇੰਗਲੈਂਡ]] | death_place = ਲੰਡਨ, ਇੰਗਲੈਂਡ |beatified_date = 29 ਦਸੰਬਰ 1886 |beatified_place = [[ਫਲੋਰੈਂਸ]], [[ਇਟਲੀ ਦੀ ਬਾਦਸ਼ਾਹੀ]], | Beatified_by = [[ਪੋਪ ਲੀਓ ਤੇਰਵਾਂ]] |canonized_date = 19 ਮਈ 1935 |canonized_place = [[ਵੈਟੀਕਨ ਸਿਟੀ]], | canonized_by = [[ਪੋਪ ਪਾਇਸ XI]] |attributes = [[ਲਾਰਡ ਚਾਂਸਲਰ|ਚਾਂਸਲਰ]] ਦੇ ਕੱਪੜੇ ਪਹਿਨੇ ਹੋਏ ਅਤੇ [[ਲਿਵਰੀ ਕਾਲਰ|ਕਾਲਰ ਆਫ ਐੱਸਸ]] ਪਹਿਨ ਕੇ; [[ਐਕਸ]] |patronage = ਗੋਦ ਲਏ ਬੱਚੇ; ਸਿਵਲ ਸੇਵਕ; [[ਕੋਰਟ ਕਲਰਕ]]; ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਵਿਆਹ; ਵੱਡੇ ਪਰਿਵਾਰ; ਵਕੀਲ, ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਅਤੇ [[ਰਾਜਨੀਤੀਵਾਨ|ਰਾਜਵੇਤਾ]]; [[ਸਟੈਪਫੈਮਲੀ|ਸਟੈਪਪੇਰੈਂਟਸ]]; [[ਵਿਧੁਰ]] ; [[ਐਟੇਨੀਓ ਡੀ ਮਨੀਲਾ ਲਾ ਸਕੂਲ]]; [[ਆਰਲਿੰਗਟਨ ਦਾ ਰੋਮਨ ਕੈਥੋਲਿਕ ਡਾਇਓਸਿਸ|ਆਰਲਿੰਗਟਨ ਦਾ ਡਾਇਓਸਿਸ]]; [[ਪੈਨਸਕੋਲਾ-ਟੱਲਾਹਾਸੀ ਦਾ ਰੋਮਨ ਕੈਥੋਲਿਕ ਡਾਇਓਸਿਸ|ਪੈਨਸਕੋਲਾ-ਟੱਲਾਹਾਸੀ ਦਾ ਡਾਇਓਸਿਸ]]; [[ਕੇਰਲਾ ਕੈਥੋਲਿਕ ਯੁਵਾ ਲਹਿਰ]]; [[ਮਾਲਟਾ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ]]; [[ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਆਫ਼ ਸੰਤੋ ਟਾਮਸ ਫੈਕਲਟੀ ਆਫ਼ ਆਰਟਸ ਐਂਡ ਲੈਟਰਜ਼]] | major_shrine = ਚਰਚ ਆਫ਼ ਸੈਂਟ ਪੀਟਰ ਐਡ ਵਿਨਕਲਾ, [[ਲੰਡਨ]], [[ਇੰਗਲੈਂਡ]] |suppressed_date = |issues = |prayer = |prayer_attrib = }} '''ਸਰ ਥਾਮਸ ਮੋਰ''' (7 ਫਰਵਰੀ 1478 {{spaced ndash}}6 ਜੁਲਾਈ 1535),  [[ਕੈਥੋਲਿਕ ਗਿਰਜਾਘਰ|ਕੈਥੋਲਿਕ ਚਰਚ]] ਵਿੱਚ '''ਸੇਂਟ ਥਾਮਸ ਮੋਰ '''ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਨਮਾਨਿਤ<ref>[http://savior.org/saints/more.htm St. Thomas More, 1478–1535] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191225213323/http://www.savior.org/saints/more.htm |date=2019-12-25 }} at Savior.org</ref><ref>[http://www.thomasmorestudies.org/rep_canonization.html Homily at the Canonization of St. Thomas More] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304125607/http://www.thomasmorestudies.org/rep_canonization.html |date=2016-03-04 }} at The Center for Thomas More Studies at the University of Dallas, 2010, citing text "Recorded in The Tablet, June 1, 1935, pp. 694–695"</ref>  ਇੱਕ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਵਕੀਲ, [[ਸਮਾਜਕ ਫ਼ਲਸਫ਼ਾ|ਸਮਾਜਿਕ ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ਰ]], ਲੇਖਕ, [[ਰਾਜਨੀਤੀਵਾਨ|ਸਿਆਸਤਦਾਨ]], ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਰੈਨੇਸੈਂਸ ਮਨੁੱਖਤਾਵਾਦੀ ਸੀ। ਉਹ ਹੈਨਰੀ ਅੱਠਵੀਂ ਦੇ ਕੌਂਸਲਰ ਅਤੇ ਅਕਤੂਬਰ 1529 ਤੋਂ 16 ਮਈ 1532 ਤਕ ਇੰਗਲੈਂਡ ਦਾ ਲਾਰਡ ਹਾਈ ਚਾਂਸਲਰ ਸੀ। <ref>Linder, Douglas O. [http://law2.umkc.edu/faculty/projects/ftrials/more/morechrono.html The Trial of Sir Thomas More: A Chronology] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191226034704/http://law2.umkc.edu/faculty/PROJECTS/FTRIALS/more/morechrono.html |date=2019-12-26 }} at University Of Missouri-Kansas City (UMKC) School Of Law</ref> ਉਸ ਨੇ ''[[ਯੂਟੋਪੀਆ (ਕਿਤਾਬ)]]'' ਲਿਖੀ ਜੋ 1516 ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਈ। ਇਹ  ਇੱਕ ਕਾਲਪਨਿਕ, ਆਦਰਸ਼ ਟਾਪੂ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਸਿਆਸੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਬਾਰੇ ਹੈ।  ਮੋਰ ਨੇ ਪ੍ਰੋਟੈਸਟੈਂਟ ਸੁਧਾਰ ਦਾ, ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮਾਰਟਿਨ ਲੂਥਰ ਅਤੇ ਵਿਲਿਅਮ ਟਿੰਡੇਲ ਦੇ ਧਰਮ ਸ਼ਾਸਤਰ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ। ਮੋਰ ਨੇ ਕੈਥੋਲਿਕ ਚਰਚ ਤੋਂ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦੀ ਅਲਹਿਦਗੀ ਹੋਰ ਵੀ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ, ਉਹ ਹੈਨਰੀ ਨੂੰ ਚਰਚ ਆਫ ਇੰਗਲੈਂਡ ਦਾ ਸੁਪਰੀਮ ਮੁੱਖੀ ਮੰਨਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਅਰਾਗੋਨ ਦੀ ਕੈਥਰੀਨ ਦੇ ਨਾਲ ਉਸਦੇ ਵਿਆਹ ਨੂੰ ਰੱਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਸਰਬੁਚਤਾ ਦੀ ਸਹੁੰ ਚੁੱਕਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਸਨੂੰ ਦੇਸ਼ ਧ੍ਰੋਹ ਦਾ ਦੋਸ਼ੀ ਠਹਿਰਾਇਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਸਿਰ ਕਲਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਉਸ ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਦਿੱਤੇ ਜਾਣਦੇ ਹੁਕਮ ਬਾਰੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ: "ਮੈਂ ਰਾਜੇ ਦਾ, ਉਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਰੱਬ ਦਾ ਚੰਗਾ ਨੌਕਰ ਮਰਾਂਗਾ।" ਪੋਪ ਪਾਇਸ 11ਵੇਂ ਨੇ ਮੋਰ ਨੂੰ 1935 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸ਼ਹੀਦ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਨਮਾਨ ਦਿੱਤਾ। 2000 ਵਿੱਚ ਪੋਪ ਜੌਨ ਪੌਲ ਦੂਜੇ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ "ਰਾਜਵੇਤਾਵਾਂ ਅਤੇ ਸਿਆਸਤਦਾਨਾਂ ਦਾ ਸਵਰਗੀ ਸਰਪ੍ਰਸਤ" ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ। 1980 ਤੋਂ  ਇੰਗਲੈਂਡ ਦਾ ਚਰਚ ਉਸ ਨੂੰ ਪੁਨਰਗਠਨ ਦੇ ਸ਼ਹੀਦ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜਨਤਕ ਜਸ਼ਨ ਮਨਾ ਕੇ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਹੈ।<ref name="CofEholyDays">{{Cite web|url=http://www.churchofengland.org/prayer-worship/worship/texts/the-calendar/holydays.aspx|title=Holy Days|year=2011|website=Worship – The Calendar|publisher=[[Church of England]]|access-date=20 April 2011|archive-date=25 ਦਸੰਬਰ 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181225084824/https://www.churchofengland.org/prayer-and-worship/join-us-daily-prayer|dead-url=yes}}</ref>  ਯੂਟੋਪੀਆ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟਾਏ ਗਏ ਜਾਇਦਾਦ ਦੇ ਹੱਕਾਂ ਬਾਰੇ ਸੋਵੀਅਤ ਯੂਨੀਅਨ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਇਸ ਸਹਿਜ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਰਵੱਈਏ ਲਈ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ। == ਮੁਢਲਾ ਜੀਵਨ == 7 ਫਰਵਰੀ 1478 ਨੂੰ ਲੰਡਨ ਦੀ ਮਿਲਕ ਸਟਰੀਟ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ, ਥਾਮਸ ਮੋਰ ਇੱਕ ਸਫਲ ਵਕੀਲ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਜੱਜ ਸਰ ਜੌਨ ਮੋਰ,<ref>Jokinen, A. (13 June 2009). [http://www.luminarium.org/renlit/morebio.htm "The Life of Sir Thomas More."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230601020553/https://www.luminarium.org/renlit/morebio.htm |date=2023-06-01 }} Luminarium. Retrieved on: 19 September 2011.</ref> 7 ਫਰਵਰੀ 1478 ਨੂੰ ਲੰਡਨ ਦੀ ਮਿਲਕ ਸਟਰੀਟ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ, ਥਾਮਸ ਮੋਰ ਇੱਕ ਸਫਲ ਵਕੀਲ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਜੱਜ ਸਰ ਜੌਨ ਮੋਰ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਪਤਨੀ ਐਗਨੇਸ (ਪਹਿਲਾਂ ਗਰਾਊਂਰ) ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ। ਉਹ ਛੇ ਬੱਚਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਦੂਜਾ ਸੀ। ਮੋਰ ਨੇ ਸੇਂਟ ਐਂਥਨੀ ਸਕੂਲ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਦੋਂ ਲੰਦਨ ਦੇ ਵਧੀਆ ਸਕੂਲਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਤੋਂ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ।<ref>{{Cite web|url=http://www.biography.com/people/thomas-more-9414278|title=Sir Thomas More|year=2014|website=The Biography Channel website|access-date=30 January 2014|archive-date=1 ਫ਼ਰਵਰੀ 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140201210157/http://www.biography.com/people/thomas-more-9414278|url-status=dead}}</ref> ਸੰਨ 1490 ਤੋਂ 1492 ਤਕ ਮੋਰ ਨੇ ਕੈਂਟਰਬਰੀ ਦੇ ਆਰਚਬਿਸ਼ਪ, ਇੰਗਲੈਂਡ ਦੇ ਲਾਰਡ ਚਾਂਸਲਰ ਜਾਨ ਮੋਰਟਨ ਦੇ ਘਰੇਲੂ ਨੌਕਰ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ ਸੀ।  <ref name="Rebhorn">{{Cite book|title=Utopia|publisher=Barnes & Noble|year=2005|editor-last=Rebhorn|editor-first=Wayne A|series=Classics|location=New York|chapter=Introduction}}.</ref>{{Rp|xvi}} ਮੋਟਰਨ ਨੇ "ਨਿਊ ਲਰਨਿੰਗ" (ਸਕਾਲਰਸ਼ਿਪ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ "ਮਨੁੱਖਤਾਵਾਦ" ਜਾਂ "ਲੰਡਨ ਮਾਨਵਤਾਵਾਦ" ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ), ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਨੌਜਵਾਨ ਮੋਰ ਬਾਰੇ ਉਸਦੇ ਬਹੁਤ ਉਚੇ ਖ਼ਿਆਲ ਸੀ। ਮੋਰਟਨ ਨੇ ਉਸ ਦੇ ਬੌਧਿਕ ਵਿਕਾਸ ਦੀਆਂ ਵੱਡੀਆਂ ਸੰਭਾਵਨਾ ਦੇਖਦੇ ਹੋਏ ਉਸ ਨੂੰ ਔਕਸਫੋਰਡ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ (ਜਾਂ ਤਾਂ ਸੈਂਟ ਮੈਰੀਜ਼ ਹਾਲ ਜਾਂ ਕੈਨਟਰਬਰੀ ਕਾਲਜ, ਦੋਨੋਂ ਹੁਣ ਨਹੀਂ ਹਨ) ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਜਗ੍ਹਾ ਲਈ ਨਾਮਜ਼ਦ ਕੀਤਾ। <ref name="Ackroyd">{{Cite book|title=The Life of Thomas More|last=Ackroyd|first=Peter|publisher=Anchor Books|year=1999|location=New York}}.</ref>{{Rp|38}} ਮੋਰ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪੜ੍ਹਾਈ 1492 ਵਿੱਚ ਆਕਸਫੋਰਡ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਕਲਾਸੀਕਲ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। [[ਥਾਮਸ ਲਿਨਾਕਰੇ]] ਅਤੇ [[ਵਿਲੀਅਮ ਗਰੋਸਿਨ]] ਦੇ ਅਧੀਨ ਪੜ੍ਹਦਿਆਂ ਉਹ ਲਾਤੀਨੀ ਅਤੇ ਯੂਨਾਨੀ ਦੋਵਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਹੋ ਗਿਆ। ਪਿਤਾ ਦੇ ਜ਼ੋਰ ਦੇਣ ਦੇ ਕਾਰਨ ਮੋਰ ਨੇ ਆਕਸਫੋਰਡ ਸਿਰਫ ਦੋ ਸਾਲਾਂ ਬਾਅਦ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਲੰਡਨ ਵਿੱਚ ਕਾਨੂੰਨੀ ਸਿਖਲਾਈ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਲਈ, ਨਿਊ ਇੰਨ ਵਿੱਚ ਚਲਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name="Rebhorn" />{{rp|xvii}}<ref>{{cite journal|last=Harpsfield|first=Nicholas|title=The Life and Death of Sr Thomas More|place=London|publisher=Early English Text Society|year=1931|pages=12–3}}.</ref> 1496 ਵਿਚ, ਮੋਰ ਲਿੰਕਨ ਇੰਨ ਦਾ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਬਣ ਗਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਉਹ 1502 ਤਕ ਰਿਹਾ।<ref name="Rebhorn" />{{rp|xvii}} == ਆਤਮਕ ਜੀਵਨ == ਉਸਦੇ ਦੋਸਤ, [[ਰੋਟਰਡੈਮ]] ਦੇ ਧਰਮ ਸ਼ਾਸਤਰੀ [[ਡਿਸੀਡੇਰੀਅਸ ਇਰਾਸਮਸ]] ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਮੋਰ ਨੇ ਇੱਕ ਵਾਰ [[ਸੰਨਿਆਸੀ]] ਬਣਨ ਲਈ ਆਪਣੇ ਕਾਨੂੰਨੀ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਤਿਆਗਣ ਬਾਰੇ ਗੰਭੀਰਤਾ ਨਾਲ ਵਿਚਾਰ ਕੀਤਾ ਸੀ।<ref>{{cite book|last=Erasmus|first=Desiderius|author-link=Desiderius Erasmus|contribution=Letter to Ulrich von Hutten|editor-last=Adams|editor-first=Robert M.|title=Utopia|year=1991|url=https://archive.org/details/utopiarevisedtra00more|location=New York|publisher=WW Norton & Co|page=[https://archive.org/details/utopiarevisedtra00more/page/125 125]}}</ref><ref>{{cite web|title=Erasmus to Ulrich von Hutten|work=The Center for Thomas More Studies. Biographical Accounts: Erasmus' Letters about More|url=http://www.thomasmorestudies.org/docs/Erasmus%20to%20Ulrich%20von%20Hutten.pdf|publisher=Thomasmorestudies.org|accessdate=8 March 2014|archive-date=16 ਮਾਰਚ 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160316234515/http://www.thomasmorestudies.org/docs/Erasmus%20to%20Ulrich%20von%20Hutten.pdf|dead-url=yes}}</ref> 1503 ਅਤੇ 1504 ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਹੋਰ ਲੰਡਨ ਦੇ ਬਾਹਰ [[ਲੰਡਨ ਚਾਰਟਰਹਾਊਸ|ਕਾਰਥੂਸੀਅਨ ਮੱਠ]] ਦੇ ਨੇੜੇ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਭਿਕਸ਼ੂਆਂ ਦੇ ਰੂਹਾਨੀ ਅਭਿਆਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਲੱਗ ਪਿਆ ਸੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਧਾਰਮਿਕਤਾ ਦਾ ਡੂੰਘਾ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਸੀ, ਪਰ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ ਮੋਰ ਨੇ ਇੱਕ ਆਮ ਆਦਮੀ ਰਹਿਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ, ਉਸਨੇ 1504 ਵਿੱਚ ਸੰਸਦ ਲਈ ਚੋਣ ਲੜੀ ਅਤੇ ਅਗਲੇ ਸਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾ ਲਿਆ।<ref name="Rebhorn" />{{rp |xxi}} ਆਪਣੀ ਬਾਕੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਉਹ ਲਈ ਸਨਿਆਸੀ ਰਹਿਣ ਸਹਿਣ ਜਾਰੀ ਰੱਖਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਵਾਲਾਂ ਵਾਲੀ ਕਮੀਜ਼ ਪਾਉਣਾ ਅਤੇ ਕਦੀ-ਕਦੀ ਛਾਂਟੇਬਾਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣਾ।<ref name="Rebhorn" />{{rp |xxi}}ਸੇਂਟ ਫ੍ਰਾਂਸਿਸ ਦੇ ਤੀਜੇ ਆਰਡਰ ਦੀ ਇੱਕ ਸੰਪਰਦਾ ਨੇ ਆਪਣੇ [[ਸੰਤਾਂ ਦੇ ਕੈਲੰਡਰ]] ਵਿੱਚ ਉਸ ਆਰਡਰ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਵਜੋਂ ਮੋਰ ਨੂੰ ਸਨਮਾਨ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।<ref>{{cite web|url=http://taucrossregion.org/calendarfranciscansaints.htm|work=Tau Cross Region of the Secular Franciscan Order|title=Franciscan Calendar|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130505201117/http://www.taucrossregion.org/calendarfranciscansaints.htm|archivedate=5 May 2013|df=dmy-all}}</ref> ==ਪਰਿਵਾਰ== ਮੋਰ ਨੇ ਜੇਨ ਕੋਲਟ ਨਾਲ 1505 ਵਿੱਚ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾਇਆ।<ref name="Ackroyd" />{{rp |118}} ਡਿਸੀਡੇਰੀਅਸ ਇਰਾਸਮਸ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਮੋਰ ਆਪਣੀ ਜਵਾਨ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਪਹਿਲਾਂ ਕੀਤੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਨਾਲੋਂ ਬਿਹਤਰ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਆਪ ਸੰਗੀਤ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕਰਵਾਈ।<ref name="Ackroyd" />{{rp |119}} 1511 ਵਿੱਚ ਜੇਨ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਸ ਜੋੜੇ ਦੇ ਚਾਰ ਬੱਚੇ ਸਨ: [[ਮਾਰਗਰੇਟ ਰੋਪਰ|ਮਾਰਗਰੇਟ]], ਅਲਿਜ਼ਾਬੇਥ, ਸਿਸਲੀ ਅਤੇ ਜੌਨ।<ref name="Ackroyd" />{{rp |132}} "ਦੋਸਤਾਂ ਦੀ ਸਲਾਹ ਅਤੇ ਆਮ ਰਿਵਾਜ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ" ਚਲਦਿਆਂ, ਤੀਹ ਦਿਨਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ, ਮੋਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਦਾਇਰੇ ਦੀਆਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਯੋਗ ਔਰਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾ ਲਿਆ।<ref name=Wegemer>{{cite book|title=Thomas More: A Portrait of Courage|url=https://archive.org/details/thomasmoreportra0000wege|author=Gerard B. Wegemer|year=1995|publisher=Scepter Publishing}}</ref><ref name=Wagner>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=R_c_md3gMpwC |title=Encyclopedia of Tudor England |author1=John A. Wagner |author2=Susan Walters Schmid |publisher=ABC-CLIO |year=2011 |isbn=978-1598842999 |pages=769–770}}</ref> ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਘਰ ਦੀ ਦੇਖ ਭਾਲ ਕਰਨ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਛੋਟੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਵਿਧਵਾ ਐਲਿਸ ਮਿਡਲਟਨ ਦੀ ਚੋਣ ਕੀਤੀ।<ref>Maddison, the Rev. Canon, A.R., M.A., F.S.A., editor, ''Lincolnshire Pedigrees'', Harleian Society, London, 1903, p.5.</ref> ==ਹਵਾਲੇ == {{Reflist|30em}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1478]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1535]] n99ntytneurth6j9426d3kwwx187rve 0 106812 838130 579018 2026-05-01T02:51:58Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 838130 wikitext text/x-wiki {{Infobox sports league |title=ਨੈਸ਼ਨਲ ਹਾਕੀ ਲੀਗ (NHL) |current_season=2021 ਸਟੈਨਲੇ ਕਪ ਪਲੇਅ ਆਫ |sport=ਆਈਸ ਹਾਕੀ |logo=NHL Shield.png |pixels=190px |founded=<div><span style="background-color: rgb(248, 249, 250);">26 ਨਵੰਬਰ, 1917 (100 ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ),</span></div><div><span style="background-color: rgb(248, 249, 250);">ਮੌਂਟ੍ਰੀਅਲ, ਕਿਊਬੈਕ, ਕੈਨੇਡਾ</span></div> |Commissioner=ਗੈਰੀ ਬੈਟਮੈਨ |inaugural=[[1917–18 NHL season|1917–18]] |teams=[[#List of teams|31]]<ref>{{cite web |url=http://www.nhl.com/ice/teams.htm?navid=nav-tms-main |title=Rosters, Arena Information, and Aerial Maps – NHL.com – Teams |publisher=National Hockey League |accessdate=November 10, 2013}}</ref>|countries=<div>ਕੈਨੇਡਾ (7 ਟੀਮਾਂ)</div><div>ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ (24 ਟੀਮਾਂ)</div>|headquarters=ਨਿਊਯਾਰਕ ਸਿਟੀ, ਨਿਊਯਾਰਕ, ਅਮਰੀਕਾ<br /> |continent=ਉੱਤਰ ਅਮਰੀਕਾ |champion=ਪਿਟਸਬਰਗ ਪੇਂਗੁਇਨਸ (5ਵਾਂ ਖ਼ਿਤਾਬ) |most_champs=ਮੌਂਟ੍ਰੀਅਲ ਕੈਨਡੀਅਨਸ (25ਵਾਂ ਖ਼ਿਤਾਬ) |website=[http://www.nhl.com/ NHL.com] }} '''ਨੈਸ਼ਨਲ ਹਾਕੀ ਲੀਗ''' (ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ: National Hockey League; '''NHL''') ਉੱਤਰੀ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪੇਸ਼ੇਵਰ [[ਆਈਸ ਹੌਕੀ]] ਲੀਗ ਹੈ, ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ 31 ਟੀਮਾਂ ਹਨ: 24 ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਅਤੇ 7 ਕੈਨੇਡਾ ਵਿੱਚ। '''ਐਨ.ਐਚ.ਐਲ''' ਨੂੰ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਪੇਸ਼ੇਵਰ ਆਈਸ ਹਾਕੀ ਲੀਗ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ<ref name="premier">{{Cite web|url=http://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/national-hockey-league/|title=National Hockey League|last=Marsh|first=James|year=2006|website=The Canadian Encyclopedia|access-date=June 11, 2006|archive-date=ਅਕਤੂਬਰ 20, 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141020011613/http://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/national-hockey-league/|url-status=dead}}</ref>, ਅਤੇ ਅਮਰੀਕਾ ਅਤੇ ਕਨੇਡਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਪੇਸ਼ੇਵਰ ਖੇਡ ਲੀਗ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹਰ ਸੈਸ਼ਨ ਦੇ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ, ਉੱਤਰੀ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੀ ਪੇਸ਼ੇਵਰ ਖੇਡ ਟ੍ਰੌਫੀ, [[ਸਟੇਨਲੇ ਕੱਪ]], ਹਰ ਸਾਲ ਲੀਗ ਪਲੇਆਫ ਚੈਂਪੀਅਨ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name="NHL.comFunFacts">{{cite web|url=http://www.nhl.com/cup/fun_facts.html|title=NHL.com – Stanley Cup Fun Facts|publisher=NHL|archiveurl=https://www.webcitation.org/5mq4TUogx?url=http://www.nhl.com/cup/fun_facts.html|archivedate=January 17, 2010|deadurl=yes|accessdate=July 15, 2006|df=}}</ref>{{lang-fr|Ligue nationale de hockey—LNH}} ਨੈਸ਼ਨਲ ਹਾਕੀ ਲੀਗ ਦਾ ਆਯੋਜਨ 26 ਨਵੰਬਰ, 1917 ਨੂੰ ਮਾਂਟਰੀਅਲ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਇਸ ਦੇ ਪੂਰਵ ਅਧਿਕਾਰੀ ਸੰਗਠਨ, ਨੈਸ਼ਨਲ ਹਾਕੀ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ (ਐਨ.ਐਚ.ਏ.) ਦੇ ਕਾਰਜਾਂ ਨੂੰ ਮੁਅੱਤਲ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਜਿਸ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ 1909 ਵਿੱਚ [[ਉਂਟਾਰੀਓ|ਓਨਟਾਰੀਓ]] ਦੇ ਰੇਨਫੁਰੇ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ।<ref>''The National Hockey League Official Record Book & Guide 2009'' 77th Edition, p. 9. New York: National Hockey League (2008)</ref> ਐਨ.ਐਚ.ਐਲ. ਨੇ ਤੁਰੰਤ ਐਨਐਚਏ ਦੇ ਸਥਾਨ ਨੂੰ ਲੀਗ ਦੀ ਇੱਕ ਲੜੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇੱਕ ਸਾਲਾਨਾ ਇੰਟਰਲੇਅ ਪ੍ਰਤੀਯੋਗਿਤਾ ਵਿੱਚ [[ਸਟੈਨਲੇ ਕੱਪ]] ਲਈ ਚੁਣੀ ਗਈ ਲੀਗ ਵਜੋਂ ਇੱਕ ਲਿਆ ਅਤੇ 1926 ਵਿੱਚ ਸਟੈਨਲੀ ਕੱਪ ਲਈ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਇੱਕਲੇ ਲੀਗ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਐਨ.ਐਚ.ਐਲ. ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਤੇ, '''ਐਨ.ਐਚ.ਐਲ''' ਦੀਆਂ ਚਾਰ ਟੀਮਾਂ ਸਨ - ਕੈਨੇਡਾ ਵਿੱਚ ਸਾਰੀਆਂ, ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਲੀਗ ਦੇ ਨਾਮ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣ "ਰਾਸ਼ਟਰੀ". 1924 ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ ਬੋਸਟਨ ਬਰੂਨਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜ ਗਿਆ, ਲੀਗ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਫੈਲ ਗਈ, ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਮਰੀਕੀ ਅਤੇ ਕਨੇਡੀਅਨ ਟੀਮਾਂ ਦੇ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। 1942 ਤੋਂ 1967 ਤਕ, ਲੀਗ ਦੀਆਂ ਸਿਰਫ ਛੇ ਟੀਮਾਂ ਹੀ ਸਨ, (ਸਮਕਾਲੀਨ ਨਹੀਂ ਜੇ) "ਮੂਲ ਛੇਵਾਂ" ਦਾ ਉਪਨਾਮ ਹੈ। ਐਨ.ਐਚ.ਐਲ ਨੇ 1967 ਦੇ ਐਨਐਚਐਲ ਵਿਸਥਾਰ ਤੇ ਇਸ ਦੀ ਆਕਾਰ ਨੂੰ ਦੁੱਗਣੀ ਕਰਨ ਲਈ ਛੇ ਨਵੀਆਂ ਟੀਮਾਂ ਜੋੜੀਆਂ। ਫਿਰ ਲੀਗ ਨੂੰ 1974 ਵਿੱਚ 18 ਟੀਮਾਂ ਅਤੇ 1979 ਵਿੱਚ 21 ਟੀਮਾਂ ਤਕ ਵਧਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। 1990 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿਚ, '''ਐੱਨ.ਐੱਚ.ਐੱਲ''' ਨੂੰ 30 ਟੀਮਾਂ ਤੱਕ ਵਧਾਇਆ ਗਿਆ ਅਤੇ 2017 ਵਿੱਚ ਇਸ ਦੀ 31 ਵੀਂ ਟੀਮ ਨੂੰ ਇਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ। ਲੀਗ ਦੇ ਹੈੱਡਕੁਆਰਟਰਾਂ ਨੂੰ 1989 ਤੋਂ ਨਿਊਯਾਰਕ ਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਜਦੋਂ ਕਿ ਮੁੱਖ ਦਫਤਰ ਮੌਂਟਰੀਆਲ ਤੋਂ ਉੱਥੇ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite news|url=http://www.calgaryherald.com/sports/opinion+americans+bettman+have+stolen+canada+game/7251426/story.html|title=Americans and Bettman have stolen Canada's game|last=Todd|first=Jack|date=September 17, 2012|work=Calgary Herald|access-date=January 31, 2018|archive-date=ਫ਼ਰਵਰੀ 3, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190203162847/http://www.calgaryherald.com/sports/opinion+americans+bettman+have+stolen+canada+game/7251426/story.html|dead-url=yes}}</ref> ਕਿਰਤ-ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਵਿਵਾਦ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਜੋ ਕਿ ਪੂਰੇ 2004-05 ਦੇ ਸੀਜ਼ਨ ਨੂੰ ਰੱਦ ਕਰਨ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਲੀਗ ਨੇ 2005-06 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਨਵੇਂ ਸਮੂਹਿਕ ਸਮਝੌਤੇ ਦੇ ਤਹਿਤ ਖੇਡਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਤਨਖਾਹ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ। 2009 ਵਿੱਚ, ਐਨ.ਐਚ.ਐਲ ਸਪਾਂਸਰਸ਼ਿਪ, ਹਾਜ਼ਰੀ ਅਤੇ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਦਰਸ਼ਕ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਰਿਕਾਰਡ ਉੱਚ ਦਰਜੇ ਦਾ ਅਨੰਦ ਮਾਣਦਾ ਸੀ।<ref name="JohnCollins">{{Cite news|url=https://www.bloomberg.com/apps/news?pid=20601109&sid=aGY7pu.INAhA|title=NHL Borrows From NFL as It Pursues Bigger TV Contract|last=Eichelberger|first=Curtis|date=May 29, 2009|access-date=June 29, 2009|agency=Bloomberg L.P.}}</ref> [[ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਆਈਸ ਹਾਕੀ ਫੈਡਰੇਸ਼ਨ]] (ਆਈ.ਏ.ਐਚ.ਐਫ.) [[ਸਟੈਨਲੀ ਕੱਪ]] ਨੂੰ "ਖੇਡ ਲਈ ਉਪਲਬਧ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ" ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸਮਝਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=http://www.iihf.com/home-of-hockey/news/news-singleview/?tx_ttnews%5Btt_news%5D=850|title=Triple Gold Goalies... not|last=Podnieks, Andrew|date=March 25, 2008|publisher=International Ice Hockey Federation|access-date=June 17, 2017}}</ref> ਐਨ.ਐਚ.ਐਲ ਨੇ ਸਾਰੇ ਵਿਸ਼ਵ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਉੱਚ ਪੱਧਰੀ ਖਿਡਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਖਿੱਚਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 20 ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਖਿਡਾਰੀ ਹਨ।<ref>{{Cite web|url=http://www.quanthockey.com/nhl/nationality-totals/active-nhl-players-2011-12-stats.html|title=QuantHockey.com|access-date=November 19, 2012}}</ref> ਹਾਲ ਹੀ ਦੇ ਮੌਸਮ ਵਿੱਚ ਅਮਰੀਕੀ ਅਤੇ ਯੂਰਪੀ ਖਿਡਾਰੀਆਂ ਦੀ ਵੱਧ ਰਹੀ ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਦੇ ਨਾਲ ਕੈਨੇਡੀਅਨਾਂ ਨੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਲੀਗ ਵਿੱਚ ਖਿਡਾਰੀਆਂ ਦੇ ਬਹੁਮਤ ਦਾ ਗਠਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। == ਟੀਮਾਂ == {{NHL Labelled Map|realignment=yes|float=right}}ਐਨ.ਐਚ.ਐਲ ਵਿੱਚ 31 ਟੀਮਾਂ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ 24 ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਹਨ ਅਤੇ ਸੱਤ ਕੈਨੇਡਾ ਵਿੱਚ ਹਨ। ਐਨਐਚਐਲ 31 ਟੀਮਾਂ ਨੂੰ ਦੋ ਕਾਨਫਰੰਸਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਦਾ ਹੈ: ਪੂਰਬੀ ਕਾਨਫਰੰਸ ਅਤੇ ਪੱਛਮੀ ਕਾਨਫਰੰਸ। ਹਰੇਕ ਕਾਨਫ਼ਰੰਸ ਨੂੰ ਦੋ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਹੈ: ਪੂਰਬੀ ਕਾਨਫਰੰਸ ਵਿੱਚ 16 ਟੀਮਾਂ (ਅੱਠ ਪ੍ਰਤੀ ਡਿਵੀਜ਼ਨ) ਹਨ, ਜਦਕਿ ਪੱਛਮੀ ਕਾਨਫਰੰਸ ਵਿੱਚ 15 ਟੀਮਾਂ (ਸੱਤ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਪ੍ਰੈਸਪੀਫਿਕ ਡਵੀਜ਼ਨ ਵਿੱਚ ਅੱਠ) ਹਨ। ਮੌਜੂਦਾ ਅਲਾਈਨਮੈਂਟ 2017-18 ਸੀਜ਼ਨ ਤੋਂ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। ਐਨਐਚਐਲ ਟੀਮਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 2000-01 ਦੇ ਸੈਸ਼ਨ ਤੋਂ 30 ਟੀਮਾਂ ਵਿੱਚ ਸਥਿਰ ਰਹੀ ਜਦੋਂ ਮਿਨੀਸੋਟਾ ਵਾਈਲਡ ਅਤੇ ਕੋਲੰਬਸ ਬਲੂ ਜੈਕਟਾਂ 2017 ਤੱਕ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਟੀਮਾਂ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਲੀਗ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਈਆਂ। ਇਹ ਵਿਸਥਾਰ 1990 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਤੇਜ਼ ਰਫਤਾਰ ਅਤੇ ਮੁੜ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋਣ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਸੀਮਤ ਰਿਹਾ ਐਨਐਚਐਲ ਨੇ 21 ਤੋਂ 30 ਟੀਮਾਂ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਕਰਨ ਲਈ 9 ਟੀਮਾਂ ਦਾ ਗਠਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਜਿਆਦਾਤਰ ਛੋਟੇ ਉੱਤਰੀ ਸ਼ਹਿਰਾਂ (ਉਦਾਹਰਨ ਲਈ, ਹਾਟਫੋਰਡ, ਕਿਊਬੈਕ) ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਗਰਮ ਮਹਾਂਨਗਰ ਖੇਤਰਾਂ (ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਡੱਲਾਸ, ਫੀਨਿਕਸ) ਵਿੱਚ ਚਾਰ ਟੀਮਾਂ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤੀਆਂ। ਕਲੀਵਲੈਂਡ ਬੈਰਨਸ ਦੇ 1978 ਵਿੱਚ ਜੋੜ ਕੇ ਲੀਗ ਨੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਟੀਮ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਸਮਝਿਆ। ਲੀਗ ਨੇ 17 ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਵਿਜੇਂਸ ਗੋਲਡਨ ਨਾਈਟਸ ਦੇ ਨਾਲ 2017 ਵਿੱਚ 31 ਟੀਮਾਂ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਕੀਤਾ।<ref>{{Cite news|url=http://www.inc.com/darren-heitner/nhl-leads-the-way-in-bringing-pro-sports-to-las-vegas.html|title=The NHL Leads the Way in Bringing Pro Sports to Las Vegas|last=Heitner|first=Darren|date=22 June 2016|work=Inc.com|access-date=29 June 2016}}</ref> 7 ਦਸੰਬਰ, 2017 ਨੂੰ, ਸੀਏਟਲ ਦੇ ਇੱਕ ਮਾਲਕੀਅਤ ਗਰੁੱਪ ਨੇ 32 ਵੀਂ ਟੀਮ ਬਣਨ ਲਈ ਇੱਕ ਵਿਸਥਾਰਤ ਫ੍ਰੈਂਚਾਈਜ਼ੀ ਲਈ ਅਰਜ਼ੀ ਦਿੱਤੀ।<ref>{{Cite news|url=https://www.nhl.com/news/seattle-can-begin-nhl-expansion-process-says-bettman/c-293782092|title=Seattle can begin NHL expansion process|last=Heitner|first=Darren|date=7 Dec 2017|work=Inc.com|access-date=7 Dec 2017}}</ref> ਫੋਰਬਸ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, 2017 ਵਿੱਚ, ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕੀਮਤੀ ਟੀਮਾਂ "ਮੂਲ ਛੇ" ਟੀਮਾਂ ਸਨ: ਨਿਊਯਾਰਕ ਰੇਂਜਰਾਂ ਦੀ ਤਕਰੀਬਨ 1.5 ਬਿਲੀਅਨ ਡਾਲਰ, ਟੋਰੰਟੋ ਮੈਪਲੇ ਲੀਫਜ਼ 1.4 ਬਿਲੀਅਨ ਡਾਲਰ, ਮੌਂਟਰੀਅਲ ਕੈਨਡੀਅਨਜ 1.25 ਬਿਲੀਅਨ ਡਾਲਰ, ਸ਼ਿਕਾਗੋ ਬਲੈਕਹਾਕਸ $ 1 ਬਿਲੀਅਨ ਅਤੇ ਬੋਸਟਨ ਬਰੂਨਾਂ ਨੂੰ $ 890 ਮਿਲੀਅਨ ਘੱਟੋ ਘੱਟ ਅੱਠ ਐੱਨ ਐੱਚ ਐੱਲ ਐਲ ਕਲੱਬਾਂ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ।<ref name="valuable teams">{{Cite web|url=https://www.forbes.com/nhl-valuations/list/#tab:overall|title=The NHL's Most Valuable Teams|last=Ozanian|first=Mike|date=December 2017|website=Forbes|access-date=January 24, 2018}}</ref> ਐਨਐਚਐਲ ਟੀਮਾਂ ਕੈਨੇਡੀਅਨ-ਯੂਐਸ ਲਈ ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਕਰ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਐਕਸਚੇਂਜ ਦਰ: ਟਿਕਟਾਂ ਤੋਂ ਮਾਲੀਆ, ਕੈਨੇਡਾ ਵਿੱਚ ਸਥਾਨਕ ਅਤੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਇਸ਼ਤਿਹਾਰ, ਅਤੇ ਕੈਨੇਡੀਅਨ ਡਾਲਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਥਾਨਕ ਅਤੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਨੇਡਾ ਦੇ ਮੀਡੀਆ ਅਧਿਕਾਰ ਇਕੱਠੇ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। == ਫੁੱਟਨੋਟ == {{reflist|group="nb"}} ; ; ਨੋਟਿਸ {{Reflist|22em}} 22vb0xersxuc2o57dpcold10w1lovzg 0 108616 838083 833992 2026-04-30T18:32:52Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 838083 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = ਜੈਨੀਫਰ ਲੋਪੇਜ਼ | image = Jennifer Lopez at GLAAD Media Awards (cropped).jpg <!-- NOTE: Do not replace Jennifer Lopez at GLAAD Media Awards.jpg unless it is with a photo under a public domain or free license (meaning NOT fair use). Any fair use photos (i.e. 'promotional photos') violate the Fair Use Policy and will be deleted. See [[Wikipedia:Fair]] use criteria -->| alt = | caption = ਅਪ੍ਰੈਲ 2014 ਵਿੱਚ | birth_name = ਜੈਨੀਫਰ ਲਿਨ ਲੋਪੇਜ਼ | birth_date = {{birth date and age|1969|7|24}} | birth_place = [[ਨਿਊਯਾਰਕ ਸ਼ਹਿਰ]], ਅਮਰੀਕਾ <!-- The format is City, State, Country, excluding boroughs or neighborhoods. --> | residence = ਨਿਊਯਾਰਕ ਸ਼ਹਿਰ, ਅਮਰੀਕਾ<ref>{{cite news |url= http://www.idesignarch.com/jennifer-lopezs-madison-square-park-manhattan-penthouse-duplex |title= Jennifer Lopez's Madison Square Park Manhattan Penthouse Duplex |work= iDesignArch |accessdate= September 2, 2017 }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਪ੍ਰੈਲ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> | occupation = {{hlist|ਗਾਇਕਾ|ਗੀਤਕਾਰ|ਅਦਾਕਾਰ|ਨਚਾਰ|ਨਿਰਮਾਤਾ}}<!--Please do not add to this list without first discussing your proposal on the talk page. --> | years_active = 1986–ਹੁਣ ਤੱਕ | spouse = {{Plainlist| *{{marriage|ਓਜਨੀ ਨੋਆ<br>|1997|1998|end=div}} *{{marriage|ਕ੍ਰਿਸ ਜੁਡ<br>|2001|2003|end=div}} *{{marriage|ਮਾਰਕ ਐਂਥਨੀ<br>|2004|2014|end=div}} * {{marriage|[[ਬੈਨ ਐਫ਼ਲੇਕ]]<br>|2022|2025|end=div}} }} | children = 2 | website = {{URL|jenniferlopez.com}} | module = {{Infobox musical artist|embed=yes | background = solo_singer | genre = {{hlist|ਆਰ ਐੰਡ ਬੀ|[[ਪੌਪ ਸੰਗੀਤ|ਪੌਪ]]|ਲੈਟਿਨ ਸੰਗੀਤ|[[ਹਿਪ ਹੌਪ ਸੰਗੀਤ|ਹਿਪ ਹੌਪ]]|ਡਾਂਸ ਮਿਊਜ਼ਿਕ}} | label = {{hlist|ਵਰਕ ਰਿਕਾਰਡਜ਼|ਐਪਿਕ ਰਿਕਾਰਡਜ਼|ਅਈਲੈਂਡ ਰਿਕਾਰਡਜ਼|ਕੈਪੀਟੋਲ ਰਿਕਾਰਡਜ਼}}<!--Listed in chronological order!--> | associated_acts = {{hlist|ਮਾਰਕ ਐਂਥਨੀ|[[ਪਿਟਬੁਲ (ਰੈਪਰ)|ਪਿਟਬੁਲ]]}} }} | net worth = 320 ਮਿਲੀਅਨ ਅਮਰੀਕੀ ਡਾਲਰ (2014)<ref name="SMH 2014">{{cite news|last1=Vincent|first1=Peter|title=Jennifer Lopez on being J.Lo: Hard times made me what I am|url=http://www.smh.com.au/entertainment/music/jennifer-lopez-on-being-jlo-hard-times-made-me-what-i-am-20140702-zsou3.html|accessdate=November 23, 2016|work=The Sydney Morning Herald|date=June 27, 2014}}</ref> | signature = File:Jennifer Lopez Signature.png | signature_size = }} '''ਜੈਨੀਫਰ ਲਿਨ ਲੋਪੇਜ਼''' ({{lang|en|Jennifer Lynn Lopez}}, ਜਨਮ 24 ਜੁਲਾਈ, 1969) ਇੱਕ ਅਮਰੀਕੀ ਗਾਇਕਾ, ਗੀਤਕਾਰ, ਅਦਾਕਾਰਾ, ਨਚਾਰ ਅਤੇ ਨਿਰਮਾਤਾ ਹੈ। ਲੋਪੇਜ਼, ''ਇਨ ਲਿਵਿੰਗ ਕਲਰ'' ਵਿੱਚ ''ਫਲਾਈ ਗਰਲ'' ਡਾਂਸਰ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਦਿਖਾਈ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਉਸਨੇ 1993 ਵਿੱਚ ਅਦਾਕਾਰਾ ਬਣਨ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਲਿਆ। 1997 ਵਿੱਚ ਸੇਲੇਨਾ ਬਾਇਓਪਿਕ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਭੂਮਿਕਾ ਲਈ ਲੋਪੇਜ਼ ਨੂੰ ਗੋਲਡਨ ਗਲੋਬ ਨਾਮਜ਼ਦਗੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈ ਅਤੇ ਇੱਕ ਫਿਲਮ ਲਈ 1 ਮਿਲੀਅਨ ਅਮਰੀਕੀ ਡਾਲਰ ਦੀ ਕਮਾਈ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਪਹਿਲੀ ਲਾਤੀਨੀ ਅਦਾਕਾਰਾ ਬਣ ਗਈ। ''ਐਨਾਕੌਂਡਾ'' (1997) ਅਤੇ ''ਆਊਟ ਆਫ ਸਾਈਟ'' (1998) ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਨ 'ਤੇ ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਹਾਲੀਵੁੱਡ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਤਨਖਾਹ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਲਾਤੀਨੀ ਅਦਾਕਾਰਾ ਵਜੋਂ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤਾ ਸੀ।<ref>{{cite journal|title=Solid as a Rock|journal=Vibe (magazine)|date=July 2003|page=96|url=https://books.google.com/books?id=3yYEAAAAMBAJ|accessdate=August 25, 2017|publisher=Eldridge Industries}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਜਨਵਰੀ 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ਲੋਪੇਜ਼ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪਹਿਲੀ ਸਟੂਡੀਓ ਐਲਬਮ ''ਆਨ ਦਿ 6'' (1999) ਨਾਲ ਸੰਗੀਤ ਉਦਯੋਗ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ, ਜੋ ਬਿਲਬੋਰਡ ਹੌਟ 100 'ਤੇ ਰਹੀ। 2001 ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਦੂਜੀ ਸਟੂਡੀਓ ਐਲਬਮ ਜੇ.ਲੇ. ਅਤੇ ਰੋਮਾਂਟਿਕ ਕਾਮੇਡੀ ''ਦਿ ਵੇਡਿੰਗ ਪਲੈਨਰ'' ਰਿਲੀਜ਼ ਹੋਈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਲੋਪੇਜ਼ ਇੱਕੋ ਹਫ਼ਤੇ ਵਿੱਚ ਐਲਬਮ ਅਤੇ ਫਿਲਮ ਨਾਲ ਨੰਬਰ 1 'ਤੇ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਪਹਿਲੀ ਮਹਿਲਾ ਬਣ ਗਈ। ਗਿੱਗਲੀ (2003) ਦੀ ਵਪਾਰਕ ਅਸਫਲਤਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਲੋਪੇਜ਼ ਨੇ ਸਫਲ ਰੋਮਾਂਟਿਕ ਕਮੇਡੀਜ਼ ''ਸ਼ੈਲ ਵੀਂ ਡਾਂਸ?'' (2004) ਅਤੇ ''ਮੰਸਟਰ-ਇਨ-ਲਾਅ'' (2005) ਵਿੱਚ ਅਭਿਨੈ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਉਸਦੀ ਪੰਜਵੀਂ ਸਟੂਡੀਓ ਐਲਬਮ ''ਕੋਮੋ ਐਮਾ ਉਨਾ ਮੁਜਰ'' (2007) ਯੂਨਾਈਟਿਡ ਸਟੇਟ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੇ ਹਫ਼ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਵਿਕਰੀ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਪਹਿਲੀ ਸਪੇਨੀ ਐਲਬਮ ਬਣ ਗਈ। ਇੱਕ ਅਸਫਲ ਪੀਰੀਅਡ ਦੇ ਬਾਅਦ, ਉਹ 2011 ਵਿੱਚ [[ਅਮਰੀਕਨ ਆਇਡਲ]] 'ਤੇ ਜੱਜ ਵਜੋਂ ਅਤੇ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਫਲਤਾਪੂਰਵਕ ਕਾਮਯਾਬ ਸਿੰਗਲ "ਆਨ ਦਿ ਫਲੋਰ", ਜੋ ਕਿ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਵਿਕਰੀ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਸਿੰਗਲ ਸੀ, ਨਾਲ ਪ੍ਰਮੁੱਖਤਾ ਵੱਲ ਪਰਤ ਆਈ। ਅਗਲੇ ਸਾਲ, ਉਸਨੇ ਉਸ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਦੌਰਾ ''ਡਾਂਸ ਅਗੇਨ ਵਰਲਡ ਟੂਰ'' ਕੀਤਾ। 2016 ਵਿੱਚ, ਉਸ ਨੇ ਅਪਰਾਧ ਡਰਾਮਾ ਲੜੀ ''ਸ਼ੇਡਜ਼ ਆਫ ਬਲੂ'' ਵਿੱਚ ਅਭਿਨੈ ਕੀਤਾ। 2.9 ਬਿਲੀਅਨ ਡਾਲਰ ਦੀ ਕੁੱਲ ਸੰਗੀਤਕ ਫਿਲਮ ਦੇ ਨਾਲ<ref>{{cite web|title=Jennifer Lopez Movie Box Office Results|url=http://www.boxofficemojo.com/people/chart/?id=jenniferlopez.htm|website=''[[Box Office Mojo]]''|publisher=Amazon (company)|accessdate=December 14, 2017|quote=Total: $2,985.4 million}}</ref><ref>{{cite web|title=Jennifer Lopez – Box Office|url=http://www.the-numbers.com/person/87600401-Jennifer-Lopez#tab=acting|website=The Numbers (website)|publisher=Nash Information Services|accessdate=February 11, 2017|archive-date=ਫ਼ਰਵਰੀ 11, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170211235530/http://www.the-numbers.com/person/87600401-Jennifer-Lopez#tab=acting|url-status=dead}}</ref> ਅਤੇ ਅਤੇ 80 ਮਿਲੀਅਨ ਤੋਂ ਵੱਧ ਵਿਸ਼ਵਵਿਆਪੀ ਰਿਕਾਰਡ ਦੀ ਵਿਕਰੀ ਨਾਲ<ref>{{Cite web|url=http://www.latimes.com/entertainment/music/la-et-ms-jennifer-lopez-aka-20140615-story.html|title=Jennifer Lopez on dating, her split with Marc Anthony and 'First Love'|last=Kennedy|first=Gerrick D.|website=Los Angeles Times|publisher=Tronc|access-date=February 17, 2017}}</ref> ਉਸ ਨੂੰ [[ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ]] ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਹਿਸਪੈਨਿਕ ਕਲਾਕਾਰ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਤਨਖਾਹ ਲੈਣ ਵਾਲੀ ਲਾਤੀਨੀ ਮਨੋਰੰਜਨ ਕਲਾਕਾਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। [[ਟਾਈਮ (ਪਤ੍ਰਿਕਾ)|ਟਾਈਮ]] ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ 25 ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਹਿਸਪੈਨਿਕ ਅਮਰੀਕੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸੂਚੀਬੱਧ ਕੀਤਾ ਸੀ ਅਤੇ ਅਤੇ 2012 ਵਿੱਚ, [[ਫੋਰਬਜ਼]] ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਸੇਲਿਬ੍ਰਿਟੀ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ 38 ਵੀਂ ਸਭ ਤੋਂ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਔਰਤ ਹੋਣ ਦਾ ਦਰਜਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।<ref>{{cite web|last1=Goudreau|first1=Jenna|title=The World's Most Powerful Women: 16 New Faces|url=https://www.forbes.com/sites/jennagoudreau/2012/08/22/worlds-most-powerful-women-new-faces-jennifer-lopez-laurene-powell-jobs/|website=[[Forbes]]|accessdate=November 23, 2016|date=August 22, 2012}}</ref> ਟਾਈਮ ਨੇ ਉਸਨੂੰ 2018 ਵਿੱਚ ਸੰਸਾਰ ਦੇ 100 ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਸੰਗੀਤ ਉਦਯੋਗ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੇ ਯੋਗਦਾਨ ਲਈ, ਲੋਪੇਜ ਨੂੰ ਹਾਲੀਵੁੱਡ ਵਾਕ ਆਫ ਫੇਮ ਅਤੇ ਬਿਲਬੋਰਡ ਆਈਕੌਨ ਪੁਰਸਕਾਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਸਨਮਾਨ ਮਿਲੇ ਹਨ। ਉਸ ਦੇ ਹੋਰ ਉੱਦਮਾਂ ਵਿੱਚ ਕਪੜਿਆਂ ਅਤੇ ਸੁਗੰਧੀਆਂ ਦੇ ਉਤਪਾਦ, ਇੱਕ ਪ੍ਰੋਡਕਸ਼ਨ ਕੰਪਨੀ ਅਤੇ ਚੈਰੀਟੇਬਲ ਟਰੱਸਟ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਉਹ ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਤਲਾਕਸ਼ੁਦਾ ਹੈ ਅਤੇ 2008 ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੇ ਪਤੀ ਮਾਰਕ ਐਂਥਨੀ ਨਾਲ ਉਸਨੇ 2008 ਵਿੱਚ ਜੁੜਵਾ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1969]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਅਮਰੀਕੀ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਮਰੀਕੀ ਫ਼ਿਲਮੀ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:21ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਅਮਰੀਕੀ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] sfnnw2q1138175ea3lyiaqudxu1z8az 0 111854 838097 818769 2026-04-30T20:45:59Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 838097 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = ਡੇਬੀਨਾ ਬੋਨਰਜੀ | image = Debina Bonnerjee in 2023.jpg | caption = | birth_name = ਡੇਬੀਨਾ ਬੋਨਰਜੀ | birth_date = {{Birth date and age|1983|04|18|df=y}}<ref name="mid-_Debi">{{Cite web | title = Debina Bonnerjee not celebrating birthday for Pratyusha Banerjee | work = Mid-day | date = 15 April 2016 | accessdate = 29 May 2016 | url = http://www.mid-day.com/articles/debina-bonnerjee-not-celebrating-birthday-for-pratyusha-banerjee/17137164 | archive-date = 19 ਮਈ 2016 | archive-url = https://web.archive.org/web/20160519003731/http://www.mid-day.com/articles/debina-bonnerjee-not-celebrating-birthday-for-pratyusha-banerjee/17137164 | url-status = dead }}</ref> | birth_place = [[ਕਲਕੱਤਾ]], [[ਪੱਛਮ ਬੰਗਾਲ]], [[ਭਾਰਤ]] | occupation = ਅਦਾਕਾਰਾ, ਮਾਡਲ, ਨਚਾਰ | years_active = 2003 - ਹੁਣ ਤੱਕ | spouse = [[ਗੁਰਮੀਤ ਚੌਧਰੀ]] }} '''ਡੇਬੀਨਾ ਬੋਨਰਜੀ''' (ਜਨਮ 18 ਅਪ੍ਰੈਲ 1983) ਇੱਕ [[ਭਾਰਤ|ਭਾਰਤੀ]] ਟੀਵੀ ਅਦਾਕਾਰਾ ਹੈ। ਉਸਨੇ 2008 ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਲੜੀਵਾਰ ਰਾਮਾਇਣ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਪਤੀ [[ਗੁਰਮੀਤ ਚੌਧਰੀ]] ਨਾਲ [[ਸੀਤਾ]] ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ।<ref>[http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/tv/news-interviews/Gurmeets-fights-with-Debina-keep-their-bond-strong/articleshow/32840417.cms? Gurmeet’s fights with Debina keep their bond strong!]</ref> ਉਸ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਤਾਮਿਲ ਟੀਵੀ ਸੀਰੀਅਲ ਮਾਯਾਵੀ (2005)।ਉਸਨੇ ਚਿੜੀਆ ਘਰ ਵਿੱਚ ਮਾਯੂਰੀ ਨਾਰਾਇਣ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ।<ref>[http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/tv/news-interviews/Debina-aka-Mayuri-of-Chidiya-Ghar-goes-glam-as-dance-teacher/articleshow/32965732.cms Debina aka Mayuri of Chidiya Ghar goes glam as dance teacher]</ref> ਉਹ ਕਈ ਰਿਐਲਿਟੀ ਸ਼ੋਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪੇਸ਼ ਹੋਈ ਹੈ। == ਫ਼ਿਲਮਾਂ == {| class="wikitable" style="margin-bottom: 58px;" !ਸਾਲ !ਫ਼ਿਲਮ !ਭੂਮਿਕਾ !ਭਾਸ਼ਾ !ਸੂਚਨਾ |- |2003 |''ਭਾਰਤੀ ਬਾਬੂ'' |ਦਿਲ ਦੀ ਸੌਤੇਲੀ ਭੈਣ |[[ਹਿੰਦੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਹਿੰਦੀ]] |- |2003 |''ਅਮਾਯਿਲੂ ਅਬਾਯਿਲੂ''  |ਅੰਜੂ |[[ਤੇਲੁਗੂ ਭਾਸ਼ਾ|ਤੇਲਗੂ]] |- |2003 |''ਨੰਜੁੰਦੀ'' |[[ਕੰਨੜ ਭਾਸ਼ਾ|ਕੰਨੜ]] |- |2006 |''ਪਰਰਸੁੂ'' |[[ਤਮਿਲ਼ ਭਾਸ਼ਾ|ਤਾਮਿਲ]] |- |2015 |''ਖਾਮੋਸ਼ੀਅਆਂ'' |[[ਹਿੰਦੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਹਿੰਦੀ]] |ਮਹਿਮਾਨ ਦਿੱਖ |} == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1983]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:21ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਭਾਰਤੀ ਅਭਿਨੇਤਰੀਆਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕੋਲਕਾਤਾ ਦੀਆਂ ਅਭਿਨੇਤਰੀਆਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਿੰਦੀ ਸਿਨੇਮਾ ਵਿੱਚ ਅਭਿਨੇਤਰੀਆਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਿੰਦੀ ਟੈਲੀਵਿਜਨ ਦੀਆਂ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕੰਨੜ ਸਿਨੇਮਾ ਦੀਆਂ ਅਭਿਨੇਤਰੀਆਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਤਾਮਿਲ ਸਿਨੇਮਾ ਵਿੱਚ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਤੇਲਗੂ ਸਿਨੇਮਾ ਵਿੱਚ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਬੰਗਾਲੀ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] 853nyd36n996j1xtob9kizb7om8sk3i 0 112312 838115 767429 2026-04-30T23:38:18Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 838115 wikitext text/x-wiki {{Infobox artist | honorific_prefix = | name = ਦੀਵਾਨ ਮਾਨਾ | honorific_suffix = | image = Diwan Manna, Portrait.jpg | image_size = | alt = | caption = | birth_name = <!-- only use if different from name --> | birth_date = {{birth year and age|1958|06|17}} | birth_place = [[ਬਰੇਟਾ]], [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]], ਭਾਰਤ | death_date = <!-- {{Death date and age|YYYY|MM|DD|YYYY|MM|DD}} --> | death_place = | resting_place_coordinates = <!-- {{Coord|LAT|LONG|type:landmark|display=inline}} --> | nationality = ਭਾਰਤੀ | residence = ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ, ਭਾਰਤ | education = | alma_mater = ਗਵਰਨਮੈਂਟ ਕਾਲਜ ਆਫ਼ ਆਰਟ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ | known_for = ਸੰਕਲਪੀ ਫੋਟੋਗਰਾਫੀ | notable_works = | style = | movement = | spouse = | partner = | awards = [[ਲਲਿਤ ਕਲਾ ਅਕਾਦਮੀ]] | patrons = | memorials = | website = {{Official website}} | module = }} '''ਦੀਵਾਨ ਮਾਨਾ''' ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਸੰਕਲਪ ਕਲਾਕਾਰ ਅਤੇ ਫੋਟੋਗ੍ਰਾਫਰ ਹੈ।<ref name=":82">{{cite web|url=http://www.sunday-guardian.com/artbeat/the-nuances-of-conceptual-photography-defy-mediums|title=The nuances of conceptual photography defy mediums|website=Sunday-guardian.com|accessdate=20 January 2018|archive-date=13 ਦਸੰਬਰ 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171213011651/http://www.sunday-guardian.com/artbeat/the-nuances-of-conceptual-photography-defy-mediums|dead-url=yes}}</ref><ref name=":0">{{Cite news|url=http://indianexpress.com/article/lifestyle/art-and-culture/functioning-of-akademies-should-be-left-to-professionals-diwan-manna-3062435/|title=‘Functioning of Akademies should be left to professionals’: Diwan Manna|date=2016-10-03|work=The Indian Express|access-date=2017-07-06|language=en-US}}</ref> ਉਸਨੇ ਗ੍ਰਾਫਿਕ ਕਲਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਿੰਟਮੇਕਿੰਗ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਅਧਿਐਨ 1982 ਵਿੱਚ ਸਰਕਾਰੀ ਕਾਲਜ ਆਫ਼ ਆਰਟ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਤੋਂ ਪੂਰਾ ਕੀਤਾ।<ref name="thehindu.com">{{cite web|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-newdelhi/a-unique-combination/article18468010.ece|title=A unique combination|date=13 September 2006|accessdate=20 January 2018|website=Thehindu.com}}</ref> ਉਸਨੇ ਭਾਰਤ, ਯੁਨਾਈਟਡ ਕਿੰਗਡਮ, ਜਰਮਨੀ, ਫਰਾਂਸ, ਪੋਲੈਂਡ ਅਤੇ ਇਟਲੀ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀਆਂ ਲਗਾਈਆਂ। 2014-15 ਦੌਰਾਨ ਉਸਨੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ [[ਲਲਿਤ ਕਲਾ ਅਕਾਦਮੀ]], ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਮੰਤਰਾਲੇ ਦੁਆਰਾ ਆਯੋਜਿਤ ਤ੍ਰੀਏਨਾਲੇ ਇੰਡੀਆ ਦੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਵੱਜੋਂ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਈ।<ref name=":5">{{cite web|url=http://www.indiaculture.nic.in/sites/default/files/events/Seminar%20Triennale.pdf|title=Peripheries of Globalization: Re-mapping the global contemporary through biennales and triennales|website=Indiaculture.nic.in|format=PDF|accessdate=20 January 2018}}</ref> 2008 ਤੋਂ 2015 ਤੱਕ ਉਸਨੇ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸ਼ਨ ਦੀ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਲਲਿਤ ਕਲਾ ਅਕਾਦਮੀ ਦੇ ਚੇਅਰਮੈਨ ਦੇ ਅਹੁਦੇ ਤੇ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। 2016 ਤੋਂ  ਉਹ ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਮੰਤਰਾਲੇ ਤਹਿਤ, ਸਟੇਟ ਅਕੈਡਮੀ ਓਫ ਆਰਟ, ਪੰਜਾਬ ਲਲਿਤ ਕਲਾ ਅਕਾਦਮੀ ਦੇ  ਪ੍ਰਧਾਨ ਦੇ ਅਹੁਦੇ ਤੇ ਆਪਣੀਆਂ ਸੇਵਾਵਾਂ ਦੇ ਰਿਹਾ ਹੈ।<ref name=":0"/> 1996 ਵਿੱਚ ਉਸਨੂੰ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਲਲਿਤ ਕਲਾ ਅਕਾਦਮੀ ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਦੁਆਰਾ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਅਕਾਦਮੀ ਪੁਰਸਕਾਰ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।<ref name=":82"/> ਉਸਦੀਆਂ ਕਲਾ ਸ਼ਰੰਖਲਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਅਲਗਾਓ (ਏਲਿਏਨੇਸ਼ਨ) 1980,  ਹਿੰਸਾ (ਵਾਇਓਲੇੰਸ) 1985, ਸਿਵੇ ਜਗਾਣਾ (ਵੇਕਿੰਗ ਦ ਡੈੱਡ) 1996, ਉੱਥਲ ਪੁੱਥਲ ਤੋਂ ਬਾਅਦ (ਆਫ਼੍ਟਰ ਦ ਟ੍ਰਮੋਇਲ) 2003, ਮਾਸਟਰ ਓਫ ਲਾਈਟ- ਲ ਕੋਰਬੂਜ਼ਿਏ 2006 ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ। == ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ == ਦੀਵਾਨ ਮਾਨਾ ਦਾ ਜਨਮ 1958 ਵਿੱਚ [[ਬਰੇਟਾ]], ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ [[ਮਾਨਸਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ, ਭਾਰਤ|ਮਾਨਸਾ]] (ਪਹਿਲਾਂ [[ਬਠਿੰਡਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਬਠਿੰਡਾ]]) [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ]] ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ ਸੀ।<ref name=":82"/><ref name=":7">{{cite web|url=http://www.tribuneindia.com/2010/20100523/spectrum/book7.htm|title=The Sunday Tribune - Spectrum|website=Tribuneindia.com|accessdate=20 January 2018}}</ref> ਇਸਨੇ ਮੈਟ੍ਰਿਕ ਤੱਕ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਸਰਕਾਰ ਹਾਈ ਸਕੂਲ ਬਰੇਟਾ ਤੋਂ 1975 ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ। ਇੱਕ ਨੌਜਵਾਨ ਦੇ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਇਹ ਗਲਪ ਅਤੇ ਕਵਿਤਾ ਦਾ ਬਹੁਤ ਚੰਗਾ ਪਾਠਕ ਸੀ ਅਤੇ ਖੇਡਾਂ ਵਿੱਚ ਸਰਗਰਮ ਸੀ। ਇਹ ਰੰਗਮੰਚ ਅਤੇ ਸਥਾਨਕ ਰਾਮਲੀਲਾ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਦਾਕਾਰ ਦੇ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦਾ ਸੀ।<ref name=":6">{{cite web|url=http://indiatoday.intoday.in/story/diwan-manna-wins-all-india-fine-arts-&-crafts-society-national-awards-for-his-photography/1/283076.html|title=Diwan Manna wins All India Fine Arts & Crafts Society's national awards for his photography|date=15 September 1996|website=India Today|accessdate=20 January 2018}}</ref> ਦੀਵਾਨ ਨੇ ਗਵਰਨਮੈਂਟ ਕਾਲਜ ਆਫ਼ ਆਰਟ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਤੋਂ ਗ੍ਰਾਫਿਕ ਕਲਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਿੰਟਮੇਕਿੰਗ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ।(1978-1982) ਗ੍ਰਾਫਿਕ ਕਲਾਕਾਰ/ਪ੍ਰਿੰਟ-ਮੇਕਰ, ਅਤੇ ਚਿੱਤਰਕਾਰ ਦੇ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਸਿਖਲਾਈ ਲੈਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਸਨੇ ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਰੰਗਮਮੰਚ ਅਤੇ ਟੈਲੀਵੀਜ਼ਨ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ==ਕਰੀਅਰ== ਦੀਵਾਨ ਮਾਨਾ 1980 ਤੋਂ ਕਲਾ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। 2006 ਵਿੱਚ ਉਹ ਫਰਾਂਸ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਵਟਾਂਦਰੇ ਜ਼ਰੀਏ ਫਰਾਂਸ ਵਿੱਚ ਸੇਂਟ-ਇਤੀਏਂ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚਲੇ ਫਿਰਮਿਨੀ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ "ਨਿਵਾਸ ਵਿੱਚ ਕਲਾਕਾਰ" ਆਰਟਿਸਟ-ਇਨ-ਰੇਜ਼ੀਡੈਂਸ ਵੀ ਰਿਹਾ, ਇਥੇ ਉਸਨੇ ਵੀਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸਿਰਕੱਢ ਵਾਸਤੂਕਲਾ ਦੇ ਮਾਹਰ ਲ ਕੋਰਬੂਜ਼ਿਏ ਦੀਆਂ ਇਮਾਰਤਾਂ ਤੇ ਕੇਂਦਰਿਤ ਕੰਮ ਕੀਤਾ।<ref>{{cite book |title=History and Heritage - Government College of Art, Chandigarh (India) |publisher=D S Kapoor |isbn=978-93-5279-401-0 |pages=286 |edition=first}}</ref><ref>{{cite book |title=Contemporary Art North India |publisher=Pentagon Press |isbn=978-81-8274-949-8 |pages=109 - 114}}</ref> ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਹ 1993 ਤੋਂ 1996 ਦਰਮਿਆਨ ਕਲਾਤਮਕ ਵਟਾਂਦਰੇ 'ਚ ਇੰਗਲੈਂਡ ਵਿਚਲੀ ਸ਼ਰਾਪਸ਼ਿਅਰ ਕਾਉਂਟੀ ਦੇ ਸਕੂਲਾਂ ਵਿੱਚ ਕਲਾ ਵਰਕਸ਼ਾਪਾਂ ਕਰਵਾਉਂਦਾ ਰਿਹਾ। 17 ਜੂਨ 2008 ਨੂੰ, ਉਸਨੂੰ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਲਲਿਤ ਕਲਾ ਅਕਾਦਮੀ ਦਾ ਚੇਅਰਮੈਨ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ 31 ਜੁਲਾਈ 2015 ਤੱਕ ਇਸ ਅਹੁਦੇ ‘ਤੇ ਰਿਹਾ। 2016 ਤੋਂ, ਉਹ ਪੰਜਾਬ ਲਲਿਤ ਕਲਾ ਅਕਾਦਮੀ ਦਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਹੈ। ==ਸਨਮਾਨ== ਉਹ ਲਲਿਤ ਕਲਾ ਅਕਾਦਮੀ ਦੁਆਰਾ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਅਕੈਡਮੀ ਪੁਰਸਕਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਤਾ ਹੈ। ਉਸਨੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ 1995 ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਦੂਜੀ ਵਾਰ 1996 ਵਿੱਚ ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਫਾਈਨ ਆਰਟਸ ਐਂਡ ਕਰਾਫਟਸ ਸੁਸਾਇਟੀ ਦਾ ਪੁਰਸਕਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਸੀ। ==ਕਲਾਕਾਰੀ== ਜਦੋਂ ਭਾਰਤੀ ਕਲਾ ਆਧੁਨਿਕ ਤੋਂ ਸਮਕਾਲੀ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲੀ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਵਿੱਚ ਸੀ ਅਤੇ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਫੋਟੋਗ੍ਰਾਫੀ ਅਜੇ ਵੀ ਪ੍ਰਗਟਾਵੇ ਦੇ ਰਵਾਇਤੀ ਢੰਗਾਂ ਤੱਕ ਸੀਮਿਤ ਸੀ, ਦੀਵਾਨ ਮਾਨਾ, ਚਿਤ੍ਰਕਾਰੀ, ਅਦਾਕਾਰੀ ਅਤੇ ਫੋਟੋਗਰਾਫੀ ਦੇ ਵੱਖੋ-ਵੱਖਰੇ ਰੂਪਾਂ ਦੇ ਮਿਸ਼ਰਣ ਨਾਲ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ।<ref name=":82"/> ਉਸ ਦੀ ਫੋਟੋਗਰਾਫੀ ਮਾਧਿਅਮ ਪ੍ਰਤੀ ਇਸ ਨਵੇਕਲੀ ਸੋਚ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਫੋਟੋਗ੍ਰਾਫੀ ਅਧਾਰਤ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਦਾ ਮੋਹਰੀ ਬਣਾਇਆ।<ref name="thehindu.com2">{{cite web|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-newdelhi/a-unique-combination/article18468010.ece|title=A unique combination|date=13 September 2006|website=Thehindu.com|accessdate=20 January 2018}}</ref> ਉਸ ਦੀਆਂ ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ ਕਲਾਕ੍ਰਿਤੀਆਂ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ 1980 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਤੋਂ “ਅਲਹਿਦਗੀ” (ਐਲੀਏਨੇਸ਼ਨ) ਰਾਹੀਂ ਹੋਈ ਸੀ, ਤੇ ਇਹ ਸਫਰ ਕਲਾ ਦੀ ਲੜੀ "ਹਿੰਸਾ" (ਵਾਇਓਲੇੰਸ) 1985, "ਸਿਵੇ ਜਗਾਣਾ" (ਵੇਕਿੰਗ ਦ ਡੈਡ) 1996, "ਅਣਪਛਾਤੇ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ" (ਸ਼ੋਰਜ਼ ਓਫ ਦ ਅਨਨੋਨ) 2000, "ਉੱਥਲ ਪੁੱਥਲ ਤੋਂ ਬਾਅਦ" (ਆਫ਼ਟਰ ਦ ਟਰਮੋਇਲ) 2003, "ਸੱਤਾ ਦੇ ਗਲਿਆਰੇ" (ਕੌਰੀਡੋਰ੍ਸ ਓਫ ਪੌਵਰ) 2005, "ਮਾਸਟਰ ਆਫ਼ ਲਾਈਟ-ਲ ਕੌਰਬੁਜ਼ਿਏ"<ref>{{cite web|url=https://www.cairn.info/revue-societes-et-representations-2010-2-page-15.htm|title=Regards croisés sur l'architecture: Le Corbusier vu par ses photographes|}}{{ISBN|9782859446666}}</ref> 2006, ਜ਼ਰੀਏ ਅਗਲੇ ਤਿੰਨ ਦਹਾਕਿਆਂ ਤੱਕ ਜਾਰੀ ਰਿਹਾ। ਇੱਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਗਤ ਮਾਧਿਅਮ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਫੋਟੋਗ੍ਰਾਫੀ ਦੀਵਾਨ ਦਾ ਉਸਦੇ ਨਿੱਜੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦੱਸਣ ਦਾ ਇੱਕ ਚੁਣਿਆ ਸਾਧਨ ਹੈ ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਤਜ਼ਰਬਿਆਂ ਨੂੰ ਬਿਆਨਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਫੋਟੋਆਂ ਸਿਰਫ਼ ਸੰਸਾਰਕ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੇ ਸਥਿਰ ਪ੍ਰਤੀਬਿੰਬ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਸਗੋਂ ਇਹ ਸਾਡੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਦੇ ਤਜ਼ੁਰਬੇ ਤੋਂ ਕੁਝ ਦੂਰੀ ਬਣਾਏ ਰੱਖਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਹ ਅਕਸਰ "ਵਿਛੋੜੇ ਦੇ ਯੁੱਗ" ਚਿੱਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਖ਼ੁਦ ਵੇਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ - ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਾਹਰ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹੋਏ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਵੇਖਦਿਆਂ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇੱਕ ਅਜੇਹੀ ਸਪੇਸ ਵਿੱਚ ਵਸੇਬਾ ਕਰਦਿਆਂ ਜੋ ਅੰਦਰੂਨੀ ਹੈ (ਮਨ), ਅਸਲ (ਸਟੂਡੀਓ), ਅਤੇ ਓਸੇ ਸਮੇਂ ਸਮਾਜਿਕ ਵੀ। ਉਹ ਤਸਵੀਰਾਂ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦੇ (ਕਲਿੱਕ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ) ਜਾਂ ਆਪਣੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਦੀ ਦੁਨੀਆ ਨੂੰ ਹੂਬਹੂ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਕੈਮਰੇ ਨੂੰ ਇੱਕ ਮਾਸੂਮ ਨਕਲ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਉਪਕਰਣ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਵਰਤਦੇ, ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਕਰਦੇ ਹਨ।<ref>Singh, Amarbir (2006). 'Ages of Separation by Diwan Manna'. New Delhi: Exhibition Catalog, Visual Arts Gallery</ref> ਦੀਵਾਨ ਮਾਨਾ ਸੰਕਲਪਵਾਦੀ ਫੋਟੋਗ੍ਰਾਫੀ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ।<ref>{{cite web |title=Art is the Art of Going Beyond the Obvious |url=http://www.betterphotography.in/perspectives/art-is-the-art-of-going-beyond-the-obvious/44310/ |website=www.betterphography.in |accessdate=5 October 2016 |archive-date=5 ਨਵੰਬਰ 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161105082727/http://betterphotography.in/perspectives/art-is-the-art-of-going-beyond-the-obvious/44310/ |url-status=dead }}</ref> ਉਸਦਾ ਕੰਮ ਚਿੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਆਬਜੈਕਟ ਨਾਲ ਜੋੜਦਾ ਹੈ, ਇੱਕ ਮਲਟੀਮੀਡੀਆ ਹਕੀਕਤ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਸੁਚੇਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਚੁਣੀ ਜਗ੍ਹਾ ਦੇ ਅੰਦਰ ਚਲਦਾ ਹੈ।<ref>{{cite journal |last1=on Art |first1=Take |title=Symphony of Light |date=January–June 2018 |volume=4 |issue=22 |pages=36–37, 39 }}</ref> ਉਸ ਦੀਆਂ ਕਲਾਕਿਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਇੱਕ ਹੇਠ ਲਿਖੀਆਂ ਕਲਾ ਲੜੀਆਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ: * 1980: “ਅਲਹਿਦਗੀ” (ਐਲੀਏਨੇਸ਼ਨ): ਇਨਸਾਨ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿਚਲੀ ਅਲਹਿਦਗੀ ਦੇ ਇਹਸਾਸ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀਆਂ ੮ ਤਸਵੀਰਾਂ ਦੀ ਲੜੀ। *1985: "ਹਿੰਸਾ" (ਵਾਇਓਲੇੰਸ): ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਦੂਜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪਤਨ ਦੇ ਕਪਟੀ ਅਤੇ ਅਣਪਛਾਤੇ ਰੂਪਾਂ ਦਾ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਸਨਮਾਨ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਦੁਆਲੇ ਬੁਣਿਆ ਕੰਮ। * ''1987: "ਢਾਬਾ'' ": ਢਾਬੇ ਵਿਚਲੀ ਰਸੋਈ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਕਾਮਿਆਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚਲੇ ਹਨੇਰੇ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਰੂਪ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀਆਂ ਤਸਵੀਰਾਂ ਦੀ ਲੜੀ। * ''1996:'' "ਸਿਵੇ ਜਗਾਣਾ" (ਵੇਕਿੰਗ ਦ ਡੈਡ): ਮੌਤ ਅਤੇ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪਹਿਲੂਆਂ ਦੇ ਦੁਆਲੇ ਘੁੰਮਦੀਆਂ ਕਲਾਕਿਰਤਾਂ ਦੀ ਲੜੀ। * ''2000: "ਅਣਪਛਾਤੇ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ" (ਸ਼ੋਰਜ਼ ਓਫ ਦ ਅਨਨੋਨ):'' ਉਹ ਕਲਾਕਾਰੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਦੀਵਾਨ ਖੁਦ ਇੱਕ ਅਦਾਕਾਰ ਵਜੋਂ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਫਿਲਮਾਉਣ ਲਈ ਅੱਗੇ ਵੱਧਦਾ ਹੈ। * ''2003: "ਉੱਥਲ ਪੁੱਥਲ ਤੋਂ ਬਾਅਦ" (ਆਫ਼ਟਰ ਦ ਟਰਮੋਇਲ):'' ਸਦਭਾਵਨਾਤਮਕ ਅਤੀਤ ਅਤੇ ਇਸਦੀ ਨਵੀਂ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ ਰਹੇ ਆਸ਼ਾਵਾਦ ਦੇ ਥੀਮ 'ਤੇ ਅਧਾਰਿਤ। * ''2006:'' "ਮਾਸਟਰ ਆਫ਼ ਲਾਈਟ-ਲ ਕੌਰਬੁਜ਼ਿਏ": ਆਧੁਨਿਕ ਆਰਕੀਟੈਕਟ [[ਲ ਕਾਰਬੂਜ਼ੀਏ]] ਦੀਆਂ ਆਰਕੀਟੈਕਚਰਲ ਰਚਨਾਵਾਂ 'ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਤਸਵੀਰਾਂ। ਇਹ ਉਸਾਰਨ ਦੀਆਂ ਥਾਂਵਾਂ ਨਾਲ ਉਸਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਦੇ ਅਧਾਰ ਤੇ ਗੀਤਕਾਰੀ, ਤਾਲ, ਅਤੇ ਰੌਸ਼ਨੀ, ਸ਼ਕਲ, ਰੂਪ, ਵਾਲੀਅਮ ਅਤੇ ਰੰਗ ਦੀਆਂ ਸੂਖਮਤਾਵਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਚਿੱਤਰਕਾਰੀ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਹੈ।<ref name=":13">{{cite magazine |title=Symphony Of Light|last=Manna|first=Diwan|magazine=Take on India|volume=4|issue=1|date=January–June 2018|pages=36–39|oclc=921866684}}</ref> * ''2006:'' "ਸੱਤਾ ਦੇ ਗਲਿਆਰੇ" (ਕੌਰੀਡੋਰ੍ਸ ਓਫ ਪੌਵਰ): ਕੈਪੀਟਲ ਕੰਪਲੈਕਸ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਬੰਧਕੀ ਇਮਾਰਤਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਪਹਿਲੂ।<ref>{{cite web |title=Brasilia Chandigarh Le Havre Portraits of cities |url=http://www.art-of-the-day.info/a5488-brasilia-chandigarh-le-havre-portraits-of-cities.html |accessdate=2 June 2016 |archive-date=24 ਸਤੰਬਰ 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924094747/http://www.art-of-the-day.info/a5488-brasilia-chandigarh-le-havre-portraits-of-cities.html |url-status=dead }}</ref> ==ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀਆਂ== ===ਵਿਅਕਤੀਗਤ=== ਉਸ ਦੀਆਂ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀਆਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ: * 1997: ''ਵੇਕਿੰਗ ਦਿ ਡੈਡ'', ਰੋਲੇ ਅਜਾਇਬ ਘਰ, ਸ਼੍ਰੇਅਜ਼ਬਰੀ, ਯੂਕੇ। *2000: ''ਵੀਲ੍ਹ ਆਫ ਟਾਈਮ'', ਅਲਾਇੰਸ ਫ੍ਰਾਂਸਾਈਜ਼ ਡੀ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ, ਭਾਰਤ। * 2000: ''ਸ਼ੋਅਰਸ ਆਫ਼ ਦਿ ਅਨਨੋਨ'', ਗੈਲੇਰੀ ਬੈਲੇਵ, ਬਰਲਿਨ, ਜਰਮਨੀ। * 2000: ''ਐਲੀਏਨੇਸ਼ਨ, ਵੋਵਾਇਓਲੇੰਸ, ਢਾਬਾ, ਗੋਟਜ਼ ਆਈ, ਸ਼ੋਅਰਸ ਆਫ਼ ਦਿ ਅਨਨੋਨ'', ਏਸ਼ੀਅਨ ਆਰਟ ਦੇ ਅਜਾਇਬ ਘਰ, ਬਰਲਿਨ, ਜਰਮਨੀ। * 2000: ''ਰੂਹ ਪੰਜਾਬ ਦੀ'', ਅਲਕਾ ਪਾਂਡੇ ਦੁਆਰਾ ਕੁਰੇਟੇਡ, ਸੈਕਟਰ 17, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ, ਭਾਰਤ। * 2001: ''ਵਿੰਡੋ ਆਨ ਟਾਈਮ'', ਗੈਲੇਰੀ ਬਾਟੇਓ ਲਾਵੋਇਰ, ਪੈਰਿਸ, ਫਰਾਂਸ। * 2003: ''ਆਫਟਰ ਦਿ ਟਰੱਮਿਲ'', ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਆਰਟ ਸੈਂਟਰ, ਪਾਸਜ਼ਕੋਕਾ ਪੈਲੇਸ, ਕ੍ਰਾਕੋ, ਪੋਲੈਂਡ। * 2006: ''ਏਜਸ ਆਫ ਸੈਪਰੇਸ਼ਨ'', ਅਲਕਾ ਪਾਂਡੇ ਦੁਆਰਾ ਕੁਰੇਟੇਡ, ਇੰਡੀਆ ਹੈਬੀਟੇਟ ਸੈਂਟਰ।<ref name=":3">{{cite web|url=http://www.lalitkalachandigarh.com/page/diwan-manna|title=Diwan Manna - Chandigarh Lalit Kala Akademy|website=Lalitkalachandigarh.com|accessdate=20 January 2018}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1958]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] aq8kilzjwiyj5h0h7zet1tknj3s0za8 0 114181 838143 536394 2026-05-01T04:51:38Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 838143 wikitext text/x-wiki {{Infobox person|name=ਪੁਖਰਾਜ ਭੱਲਾ|image=|image_size=|alt=|caption=|birth_name=|birth_date={{Birth date and age|df=yes|1994|11|20}}|birth_place=[[ਲੁਧਿਆਣਾ]], [[ਪੰਜਾਬ (ਭਾਰਤ)|ਪੰਜਾਬ]], [[ਭਾਰਤ]]|education=[[ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]], [[ਪਟਿਆਲਾ]]|occupation=[[ਅਦਾਕਾਰ]], [[ਗਾਇਕ]] ਅਤੇ [[ਹਾਸਰਸ ਕਲਾਕਾਰ]]|spouse=|children=|years_active=੨੦੧੩-ਵਰਤਮਾਨ|website=|parents=* [[ਜਸਵਿੰਦਰ ਭੱਲਾ]] * ਪਰਮਿੰਦਰ ਭੱਲਾ}} '''ਪਖਰਾਜ ਭੱਲਾ''' (ਜਨਮ ੨੦ ਨਵੰਬਰ ੧੯੯੪) ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਅਦਾਕਾਰ, ਮਾਡਲ ਅਤੇ [[ਵੈੱਬ ਸੀਰੀਜ਼]] ਕਲਾਕਾਰ ਹੈ, ਜੋ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਮਨੋਰੰਜਨ ਉਦਯੋਗ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=https://www.imdb.com/name/nm5415569/|title=Pukhraj Bhalla|website=IMDb|language=en|access-date=2019-01-07}}</ref> ਉਹ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪੰਜਾਬੀ ਅਭਿਨੇਤਾ ਅਤੇ ਹਾਸਰਸ ਕਲਾਕਾਰ [[ਜਸਵਿੰਦਰ ਭੱਲਾ]] ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ੨੦੧੩ ਵਿੱਚ "[[ਸਟੂਪਿਡ ੭]]" ਫ਼ਿਲਮ ਨਾਲ਼ ਆਪਣੇ ਫ਼ਿਲਮੀ ਸਫ਼ਰ ਦਾ ਅਰੰਭ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਸ਼ਹੂਰ ਪੰਜਾਬੀ [[ਵੈੱਬ ਸੀਰੀਜ਼]] "[[ਯਾਰ ਜਿਗਰੀ ਕਸੂਤੀ ਡਿਗਰੀ]]" ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਮਿਲੀ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਸ ਜਾਲ ਲੜੀਵਾਰ ਵਿੱਚ ਜ਼ਾਲਮਾ ਨਾਮ ਦਾ ਇੱਕ ਗੀਤ ਵੀ ਗਾਇਆ ਹੈ। == ਨਿੱਜੀ ਜਿੰਦਗੀ == ਪਖਰਾਜ ਭੱਲਾ ਨੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਪਬਲਿਕ ਸਕੂਲ, ਲੁਧਿਆਣਾ ਤੋਂ ਆਪਣੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਸਨੇ ਫ਼ਿਲਮ ਬਣਾਉਣ ਵਿੱਚ ਬੀ.ਟੈਂਕ [[ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]], [[ਪਟਿਆਲਾ]] ਤੋਂ ਕੀਤੀ।<ref>{{Cite web|url=https://bollyhollybaba.com/pukhraj-bhalla-biography/|title=Pukhraj Bhalla Biography (Yaar Jigri Kasuti Degree) {{!}} Family {{!}} Movies|last=Brar|first=Jagmeet|date=2018-10-17|website=Bolly Holly Baba|language=en-US|access-date=2019-01-07}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਮਈ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ == * [[ਸਟੂਪਿਡ ੭]](੨੦੧੩) * [[ਰੋਂਦੇ ਸਾਰੇ ਵਿਆਹ ਪਿੱਛੋਂ]](੨੦੧੩) * [[ਵਿਸਾਖੀ ਲਿਸਟ (ਫ਼ਿਲਮ)|ਵਿਸਾਖੀ ਲਿਸਟ]](੨੦੧੬) * [[ਹਰਜੀਤਾ]](੨੦੧੭) * [[ਗੋਲਕ ਬੁਗਨੀ ਬੈਂਕ ਤੇ ਬਟੁਆ]] (੨੦੧੭) * [[ਅਫਸਰ (2018 ਫਿਲਮ)|ਅਫ਼ਸਰ]] (੨੦੧੮) * [[ਤੇਰੀਆਂ ਮੇਰੀਆਂ ਹੇਰਾ ਫੇਰੀਆਂ]] (੨੦੧੯) == ਵੈੱਬ ਸੀਰੀਜ਼ == * [[ਯਾਰ ਜਿਗਰੀ ਕਸੂਤੀ ਡਿਗਰੀ]] (੨੦੧੮) == ਹਵਾਲੇ == rha2ttgt7v84mjazmp6u4ndaxgmcz86 0 121447 838106 831119 2026-04-30T21:56:38Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 838106 wikitext text/x-wiki '''ਤਿਤਲੀ''' ਸਾਲ 2014 ਦੀ ਬਾਲੀਵੁੱਡ ਡਰਾਮਾ ਫ਼ਿਲਮ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਕੰਨੂ ਬਹਿਲ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖਤ ਅਤੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਿਤ ਹੈ, ਅਤੇ ਦਿਬਾਕਰ ਬੈਨਰਜੀ ਪ੍ਰੋਡਕਸ਼ਨ ਅਤੇ ਆਦਿਤਿਆ ਚੋਪੜਾ ਨੇ, ਯਸ਼ ਰਾਜ ਫ਼ਿਲਮਜ਼ ਦੇ ਬੈਨਰ ਹੇਠ ਮਿਲ ਕੇ ਬਣਾਈ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=http://www.yashrajfilms.com/Movies/MovieIndividual.aspx?MovieID=56d381fe-ab8e-4a63-bb3f-28042ba9a891|title=Title|publisher=Yash Raj Films|access-date=25 April 2014}}</ref> ਇਸ ਵਿੱਚ ਅਭਿਨੇਤਾ ਰਣਵੀਰ ਸ਼ੋਰੀ, ਅਮਿਤ ਸਿਆਲ, ਸ਼ਸ਼ਾਂਕ ਅਰੋੜਾ, ਲਲਿਤ ਬਹਿਲ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵਾਨੀ ਰਘੁਵੰਸ਼ੀ ਮੁੱਖ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਹਨ।<ref>{{Cite web|url=http://scroll.in/article/761992/difficult-fathers-brutal-sons-conniving-wives-meet-titli-and-his-family|title=Difficult fathers, brutal sons, conniving wives: meet Titli and his family}}</ref> ਤਿਤਲੀ ਵਿਚ, ਬਹਿਲ ਨੇ ਇੱਕ ਸਮਾਜ ਦੀ ਅਸਥਿਰਤਾ ਦਰਸਾਈ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਫ਼ਿਲਮ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸਮਾਜਿਕ ਮੁੱਦਿਆਂ ਨੂੰ ਖੋਲ੍ਹਦੀ ਹੈ। ਫ਼ਿਲਮ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਤਿੰਨ ਭਰਾਵਾਂ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਹੈ ਜੋ ਗਰੀਬੀ ਕਾਰਨ ਜੁਰਮ ਦੀ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਹੁਣ ਇਹ ਕੰਮ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਮ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ। ਫ਼ਿਲਮ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ 2014 ਦੇ [[ਕਾਨ ਫ਼ਿਲਮ ਫੈਸਟੀਵਲ|ਕਾਨਸ ਫ਼ਿਲਮ ਫੈਸਟੀਵਲ]] ਦੇ ਅਨ ਸਟ੍ਰੇਨ ਰਿਗਾਰਡ ਸੈਕਸ਼ਨ 'ਤੇ ਪ੍ਰੀਮੀਅਰ ਹੋਈ,<ref>{{Cite web|url=http://www.livemint.com/Leisure/PS4hLdTiq4cMnOwZBvRB3O/After-Titli-True-Love-Story-at-Cannes-film-fest.html|title=After 'Titli', 'True Love Story' at Cannes film fest|date=22 April 2014|publisher=Livemint|access-date=25 April 2014}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.festival-cannes.fr/en/article/60533.html|title=2014 Official Selection|publisher=Festival de Cannes 2014 (International Film Festival)|access-date=13 May 2014}}</ref> ਟ੍ਰੇਲਰ 29 ਸਤੰਬਰ 2015 ਨੂੰ ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite news|url=http://post.jagran.com/titli-movie-review-1446113898|title='Titli' - Movie Review|access-date=29 October 2015|issue=Post.Jagran.com|archive-date=30 ਅਕਤੂਬਰ 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151030162620/http://post.jagran.com/titli-movie-review-1446113898|url-status=dead}}</ref><ref>[http://betanews.in/5373/titli-trailer-released-film-releasing-on-30th-october.html Titli Trailer, Beta News India] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150930203217/http://betanews.in/5373/titli-trailer-released-film-releasing-on-30th-october.html |date=2015-09-30 }}, 29 September 2015.</ref><ref>{{Cite news|url=http://inextlive.jagran.com/movie-review-of-titli-201510290015|title=Movie Review of Titli|access-date=29 October 2015|publisher=Inext|issue=Inextlive.jagran.com}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.glamsham.com/movies/reviews/titli-movie-review.asp|title=TITLI Movie Review: For those who love their cinema 'real' it cannot get better than TITLI|publisher=Glamsham|access-date=29 October 2015|archive-date=29 ਅਕਤੂਬਰ 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151029204621/http://www.glamsham.com/movies/reviews/titli-movie-review.asp|dead-url=yes}}</ref> ਇਹ ਫ਼ਿਲਮ 30 ਅਕਤੂਬਰ 2015 ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਰਿਲੀਜ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ।<ref>{{Cite news|url=http://www.mid-day.com/articles/titli---movie-review/16640159|title='Titli' - Movie Review|access-date=29 October 2015|publisher=[[Mid-Day]]|issue=Mid-Day.Com|archive-date=30 ਅਕਤੂਬਰ 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151030030019/http://www.mid-day.com/articles/titli---movie-review/16640159|url-status=dead}}</ref> == ਸਕ੍ਰਿਪਟ == ਕਹਾਣੀ ਡੈਡੀ (ਲਲਿਤ ਬਹਿਲ) ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਤਿੰਨ ਬੇਟੇ ਵਿਕਰਮ (ਰਣਵੀਰ ਸ਼ੋਰੀ), ਬਾਵਲਾ (ਅਮਿਤ ਸਯਾਲ) ਅਤੇ ਤਿਤਲੀ (ਸ਼ਸ਼ਾਂਕ ਅਰੋੜਾ) ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਾਲੇ ਦਿੱਲੀ ਦਾ ਇੱਕ ਲੁਟੇਰਾ ਪਰਿਵਾਰ ਹੈ। ਪਰਿਵਾਰ ਦਾ ਕਾਰੋਬਾਰ ਸਿਰਫ ਲੁਟਮਾਰ ਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਘਰ ਦੇ ਦੋਵੇਂ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਵਿਕਰਮ ਅਤੇ ਪ੍ਰਦੀਪ ਪਿੱਛਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਪਰ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੇ ਤਿਤਲੀ ਦਾ ਇਸ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਦਿਲ ਨਹੀਂ ਲਗਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹ ਸਬ ਛੱਡ ਕੇ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਵਧਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕਾਰੋਬਾਰ ਦੀ ਜਕੜ ਤੋਂ ਬਚਣ ਲਈ ਬੇਤੁਕੀ, ਤਿਤਲੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਭਰਾਵਾਂ ਨਾਲ ਧੋਖਾ ਕੀਤਾ ਜੋ ਪੁਲਿਸ ਚੌਕੀ ਦੇ ਅੱਗੇ ਚੋਰੀ ਹੋਈ ਕਾਰ ਨੂੰ ਟੱਕਰ ਮਾਰ ਕੇ ਪੁਲਿਸ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋ ਗਏ। ਉਸ ਦਾ ਵੱਡਾ ਭਰਾ ਵਿਕਰਮ, ਤਿਤਲੀ ਨੂੰ ਲਗਾਮ ਪਾਉਣ ਲਈ ਇੱਕ ਔਰਤ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਗਿਰੋਹ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਨ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾ ਕੇ ਉਸ ਦਾ ਵਿਆਹ ਨੀਲੂ ਨਾਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਨੀਲੂ ਤਿਤਲੀ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਉਸ ਦਾ ਪ੍ਰਿੰਸ ਨਾਮ ਦੇ ਇੱਕ ਅਮੀਰ ਵਿਆਹੇ ਆਦਮੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਮ ਜਾਰੀ ਹੈ। ਤਿਤਲੀ ਨੀਲੂ ਨੂੰ ਪੈਸੇ ਨਾਲ ਛੱਡਣ ਦਾ ਵਾਅਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਚੁੰਗਲ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਕੱਢਣ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਕੁਝ ਵੀ ਯੋਜਨਾਬੱਧ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ, ਨੀਲੂ ਅਤੇ ਬਟਰਫਲਾਈ ਇੱਕ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। == ਕਲਾਕਾਰ == * ਸ਼ਸ਼ਾਂਕ ਅਰੋੜਾ - ਤਿਤਲੀ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ * ਸ਼ਿਵਾਨੀ ਰਘੁਵੰਸ਼ੀ - ਨੀਲੂ * ਰਣਵੀਰ ਸ਼ੋਰੇ - ਵਿਕਰਮ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ * ਅਮਿਤ ਸਿਆਲ - ਪ੍ਰਦੀਪ ਵਜੋਂ * ਲਲਿਤ ਬਹਿਲ - ਡੈਡੀ ਵਜੋਂ * ਪ੍ਰਸ਼ਾਂਤ ਸਿੰਘ - ਬਤੌਰ ਪ੍ਰਿੰਸ * ਏਕਨੂਰ ਚਾਵਲਾ - ਬੇਟੀ ਵਜੋਂ == ਹਵਾਲੇ == {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਿੰਦੀ ਫ਼ਿਲਮਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:2014 ਦੀਆਂ ਫ਼ਿਲਮਾਂ]] 3c528k20qvz29at6hc3ssaw72qch3qe 0 123951 838123 754276 2026-05-01T01:10:17Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 838123 wikitext text/x-wiki '''ਨਾਗਰਿਕਤਾ (ਸੋਧ) ਐਕਟ, 2019''' ਨੂੰ [[ਭਾਰਤੀ ਪਾਰਲੀਮੈਂਟ|ਭਾਰਤ]] ਦੀ [[ਭਾਰਤੀ ਪਾਰਲੀਮੈਂਟ|ਸੰਸਦ ਨੇ]] 11 ਦਸੰਬਰ 2019 ਨੂੰ ਪਾਸ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਨੇ [[ਭਾਰਤੀ ਕੌਮੀਅਤ ਦਾ ਕਾਨੂੰਨ|1955]] ਦੇ [[ਭਾਰਤੀ ਕੌਮੀਅਤ ਦਾ ਕਾਨੂੰਨ|ਨਾਗਰਿਕਤਾ ਕਾਨੂੰਨ ਵਿੱਚ]] ਸੋਧ ਕਰਕੇ [[ਹਿੰਦੂ]], [[ਸਿੱਖ]], [[ਬੁੱਧ ਧਰਮ|ਬੋਧੀ]], [[ਜੈਨ ਧਰਮ|ਜੈਨ]], [[ਪਾਰਸੀ]] ਅਤੇ ਈਸਾਈ ਧਾਰਮਿਕ ਘੱਟਗਿਣਤੀਆਂ ਨੂੰ [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]], [[ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼]] ਅਤੇ [[ਅਫ਼ਗ਼ਾਨਿਸਤਾਨ|ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ]] ਤੋਂ ਸਤਾਏ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਚਣ ਲਈ ਭਾਰਤੀ ਨਾਗਰਿਕਤਾ ਦਾ ਰਾਹ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।<ref name="PIBPassesBill">{{Cite web|url=https://pib.gov.in/newsite/PrintRelease.aspx?relid=195783|title=Parliament passes the Citizenship (Amendment) Bill 2019|website=pib.gov.in|access-date=18 December 2019}}</ref> [[ਮੁਸਲਮਾਨ|ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ]] ਨੂੰ ਅਜਿਹੀ ਯੋਗਤਾ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੀ ਗਈ।<ref name="cnn.com">Helen Regan, Swati Gupta and Omar Khan, "[https://www.cnn.com/2019/12/11/asia/india-citizenship-amendment-bill-intl-hnk/index.html India passes controversial citizenship bill that excludes Muslims]," ''[[CNN News]]''.</ref><ref name="npr.org">Sam Gringlas, "[https://www.npr.org/2019/12/11/787220640/india-passes-controversial-citizenship-bill-that-would-exclude-muslims India Passes Controversial Citizenship Bill That Would Exclude Muslims]", ''[[NPR]]''</ref> ਇਸ ਐਕਟ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਸੀ ਜਦੋਂ ਧਰਮ ਨੂੰ ਭਾਰਤੀ ਕਾਨੂੰਨ ਦੇ ਤਹਿਤ ਨਾਗਰਿਕਤਾ ਦੇ ਮਾਪਦੰਡ ਵਜੋਂ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name="SlaterWaPo">{{Cite news|url=https://www.washingtonpost.com/world/asia_pacific/why-indias-citizenship-law-is-so-contentious/2019/12/17/35d75996-2042-11ea-b034-de7dc2b5199b_story.html|title=Why protests are erupting over India's new citizenship law|last=Slater|first=Joanna|date=18 December 2019|work=Washington Post|access-date=18 December 2019}}</ref> {{multiple image | width = 150 | image1 = Shaheen Bagh - Pune Camp 01.jpg | image2 = Shaheen Bagh - Pune Camp 02.jpg | image3 = Shaheen Bagh - Pune Camp 03.jpg | footer = Shaheen Bagh protests against CAA, NRC and NPR in Pune on 22 Jan 2020 }} ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਘੱਟ ਗਿਣਤੀਆਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਹਿੰਦੂ, ਸਿੱਖ ਅਤੇ ਈਸਾਈਆਂ ਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਅਤਿਆਚਾਰ ਇੱਕ ਗੰਭੀਰ ਅਤੇ ਵਿਆਪਕ ਸਮੱਸਿਆ ਰਹੀ ਹੈ।<ref name="Ispahani2017p165">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=o36uDQAAQBAJ|title=Purifying the Land of the Pure: A History of Pakistan's Religious Minorities|last=Farahnaz Ispahani|publisher=Oxford University Press|year=2017|isbn=978-0-19-062165-0|pages=165–171}}</ref><ref name="LockwoodWomen">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=EhMqAAAAYAAJ|title=Women's Rights: A Human Rights Quarterly Reader|last=Bert B. Lockwood|publisher=Johns Hopkins University Press|year=2006|isbn=978-0-8018-8373-6|pages=227–235}}</ref><ref name="Rehman2000p158">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=HHRMEoS7-YQC|title=The Weaknesses in the International Protection of Minority Rights|last=Javaid Rehman|publisher=Martinus Nijhoff Publishers|year=2000|isbn=90-411-1350-9|pages=158–159}}</ref> [[ਹਿੰਦੂਤਵ|ਹਿੰਦੂ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦੀ ਪਾਰਟੀ]] [[ਭਾਰਤੀ ਜਨਤਾ ਪਾਰਟੀ]] (ਬੀਜੇਪੀ), ਜੋ ਕਿ [[ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ|ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਦੀ]] ਅਗਵਾਈ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਨੇ ਪਿਛਲੇ ਚੋਣ ਮਨੋਰਥ ਪੱਤਰ ਵਿੱਚ ਗੁਆਂਢੀ ਦੇਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਸਤਾਏ ਧਾਰਮਿਕ ਘੱਟ ਗਿਣਤੀਆਂ ਨੂੰ ਭਾਰਤੀ ਨਾਗਰਿਕਤਾ ਦੇਣ ਦਾ ਵਾਅਦਾ ਕੀਤਾ ਸੀ।<ref name="bjplsmanifesto">[https://www.documentcloud.org/documents/5798075-Bjp-Election-2019-Manifesto-English.html Sankalpit Bharat Sashakt Bharat] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191110060600/https://www.documentcloud.org/documents/5798075-Bjp-Election-2019-Manifesto-English.html |date=2019-11-10 }}, BJP Sankalp Patra Lock Sabha 2019 (Manifesto, 2019)</ref><ref name="ITEndorsement">{{Cite web|url=https://www.indiatoday.in/india/story/citizenship-amendment-bill-has-public-endorsement-was-part-of-manifesto-amit-shah-1626765-2019-12-09|title=Citizenship Amendment Bill has public endorsement, was part of manifesto: Amit Shah|last=Kaur Sandhu|first=Kamaljit|last2=Singh|first2=Mausami|date=9 December 2019|website=India Today|access-date=19 December 2019|quote=The Citizenship Amendment Bill [...] was required to give protection to people who are forced to live in pathetic human condition while rejecting the argument that a Muslim may suffer religious persecution in Bangladesh, Pakistan and Afghanistan saying that a Muslim is unlikely to face religious persecution in an Islamic country}}</ref> 2019 ਸੋਧ ਦੇ ਤਹਿਤ, ਉਹ ਪਰਵਾਸੀ, ਜੋ 31 ਦਸੰਬਰ 2014 ਤੱਕ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਏ ਸਨ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੂਲ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ " ਧਾਰਮਿਕ ਅਤਿਆਚਾਰ ਜਾਂ ਧਾਰਮਿਕ ਅਤਿਆਚਾਰ ਦੇ ਡਰ" ਸਹਿ ਚੁੱਕੇ ਸਨ, ਨੂੰ ਨਾਗਰਿਕਤਾ ਦੇ ਯੋਗ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name="PIBPassesBill"/> ਸੋਧ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਰਵਾਸੀਆਂ ਦੇ ਕੁਦਰਤੀਕਰਨ ਲਈ ਲੋੜੀਂਦੀ ਗਿਆਰਾਂ ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਰਿਹਾਇਸ਼ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਨੂੰ ਘਟਾ ਕੇ ਪੰਜ ਸਾਲ ਦੀ ਵੀ ਢਿੱਲ ਦਿੱਤੀ ਹੈ।<ref name="PRS India">{{Cite web|url=http://prsindia.org/sites/default/files/bill_files/Citizenship%202019%20Bill%20Text.pdf|title=The Citizenship (Amendment) Bill, 2019|website=PRS India|access-date=11 December 2019|archive-date=12 ਦਸੰਬਰ 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191212091630/http://prsindia.org/sites/default/files/bill_files/Citizenship%202019%20Bill%20Text.pdf|dead-url=yes}}</ref> ਇੰਡੀਅਨ [[ਇੰਟੈਲੀਜੈਂਸ ਬਿਊਰੋ|ਇੰਟੈਲੀਜੈਂਸ]] ਬਿਊਰੋ ਦੇ [[ਇੰਟੈਲੀਜੈਂਸ ਬਿਊਰੋ|ਅਨੁਸਾਰ]], ਇਹ ਐਕਟ ਲਗਭਗ 31,300 ਨਵੇਂ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਦੀ 1.3 ਅਰਬ ਆਬਾਦੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰੇਗਾ। ਲਗਭਗ 25,400 ਹਿੰਦੂਆਂ ਅਤੇ 5,800 ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਲਗਭਗ 60 ਇਸਾਈ ਅਤੇ ਹੋਰ ਧਾਰਮਿਕ ਘੱਟ ਗਿਣਤੀਆਂ ਦੇ, ਸੋਧੇ ਹੋਏ ਨਾਗਰਿਕਤਾ ਕਾਨੂੰਨ ਤਹਿਤ ਤੁਰੰਤ ਨਾਗਰਿਕਤਾ ਦੇ ਯੋਗ ਬਣਨ ਦੀ ਉਮੀਦ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=https://www.firstpost.com/india/how-many-immigrants-will-benefit-from-citizenship-act-25447-hindus-5807-sikhs-55-christians-two-buddhists-and-two-parsis-says-intelligence-bureau-7784581.html|title=How many immigrants will benefit from Citizenship Act? 25,447 Hindus, 5,807 Sikhs, 55 Christians, two Buddhists and two Parsis, says Intelligence Bureau|website=Firstpost|access-date=18 December 2019}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/citizenship-amendment-bill-decoded-what-it-holds-for-india/articleshow/72466056.cms|title=Citizenship Amendment Act decoded: What it holds for India|last=Tripathi|first=Rahul|date=17 December 2019|work=The Economic Times|access-date=19 December 2019}}</ref> ਇਸ ਸੋਧ ਦੀ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਧਰਮ ਦੇ ਅਧਾਰ' ਤੇ ਪੱਖਪਾਤ ਕਰਨ ਦੀ ਅਲੋਚਨਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।<ref name="cnn.com"/><ref name="npr.org"/> ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦੇ ਹਾਈ ਕਮਿਸ਼ਨਰ ਦੇ ਦਫ਼ਤਰ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ "ਬੁਨਿਆਦੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪੱਖਪਾਤੀ" ਕਰਾਰ ਦਿੰਦਿਆਂ ਕਿਹਾ ਕਿ ਹਾਲਾਂਕਿ ਭਾਰਤ ਦੇ "ਸਤਾਏ ਗਏ ਸਮੂਹਾਂ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਦਾ ਟੀਚਾ ਸਵਾਗਤਯੋਗ ਹੈ", ਪਰ ਇਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਗੈਰ-ਪੱਖਪਾਤੀ "ਮਜ਼ਬੂਤ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸ਼ਰਣ ਪ੍ਰਣਾਲੀ" ਰਾਹੀਂ ਪੂਰਾ ਕੀਤਾ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।<ref>[https://www.ohchr.org/en/NewsEvents/Pages/DisplayNews.aspx?NewsID=25425&LangID=E Spokesperson for the UN High Commissioner for Human Rights], Jeremy Laurence, UNHCHR, Geneva (13 December 2019)</ref> ਆਲੋਚਕ ਚਿੰਤਾ ਜ਼ਾਹਰ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਸ ਬਿੱਲ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨੈਸ਼ਨਲ ਰਜਿਸਟਰ ਆਫ ਸਿਟੀਜ਼ਨ ਦੇ ਨਾਲ, 200 ਮਿਲੀਅਨ ਮੁਸਲਮਾਨ ਪ੍ਰਵਾਸੀਆਂ ਨੂੰ ਰਾਜ ਰਹਿਤ ਦੇਣ ਲਈ ਕੀਤੀ ਜਾਏਗੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ [[ਭਾਰਤ ਦੀ ਵੰਡ|ਭਾਰਤ]] ਦੀ [[ਭਾਰਤ ਦੀ ਵੰਡ|ਵੰਡ]] ਵੇਲੇ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਏ ਸਨ। ਟਿੱਪਣੀਕਾਰ ਦੂਸਰੇ ਖੇਤਰਾਂ ਜਿਵੇਂ [[ਤਿੱਬਤ ਖ਼ੁਦਮੁਖ਼ਤਿਆਰ ਸੂਬਾ|ਤਿੱਬਤ]], [[ਸ੍ਰੀਲੰਕਾ]] ਅਤੇ [[ਮਿਆਂਮਾਰ]] ਤੋਂ ਸਤਾਏ ਗਏ ਧਾਰਮਿਕ ਘੱਟਗਿਣਤੀਆਂ ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਕੱਢਣ 'ਤੇ ਵੀ ਸਵਾਲ ਉਠਾਏ ਹਨ।<ref name="WPCitizenship">{{Cite web|url=https://www.washingtonpost.com/politics/2019/12/13/indias-new-law-may-leave-millions-muslims-without-citizenship/|title=India's new law may leave millions of Muslims without citizenship|last=Chaudhry|first=Suparna|date=13 Dec 2019|website=Washington Post|access-date=18 December 2019}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2019/12/11/world/asia/india-muslims-citizenship-narendra-modi.html|title=Indian Parliament Passes Divisive Citizenship Bill, Moving It Closer to Law|last=Gettleman|first=Jeffrey|date=11 December 2019|work=New York Times|access-date=18 December 2019|last2=Raj|first2=Suhasini}}</ref> ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਪਾਕਿਸਤਾਨ, ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ ਅਤੇ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ "ਮੁਸਲਿਮ ਬਹੁਗਿਣਤੀ ਵਾਲੇ ਦੇਸ਼" ਹਨ ਜਿਥੇ ਪਿਛਲੇ ਦਹਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸੰਵਿਧਾਨਕ ਸੋਧਾਂ ਰਾਹੀਂ ਇਸਲਾਮ ਨੂੰ ਸਰਕਾਰੀ ਰਾਜ ਧਰਮ ਵਜੋਂ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ ਲਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਇਸਲਾਮੀ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਨੂੰ "ਧਾਰਮਿਕ ਅਤਿਆਚਾਰ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਨਹੀਂ" ਹੈ ਅਤੇ "ਸਤਾਏ ਘੱਟਗਿਣਤੀਆਂ ਵਾਂਗ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ"।<ref name="ITEndorsement"/><ref name="BBCClaim">{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-50720273|title=Is India's claim about minorities true?|date=12 December 2019|access-date=19 December 2019}}; Quote: [The Indian government states:] "The constitutions of Pakistan, Afghanistan and Bangladesh provide for a specific state religion. As a result, many persons belonging to Hindu, Sikh, Buddhist, Jain, Parsi and Christian communities have faced persecution on grounds of religion in those countries."</ref> ਆਲੋਚਕਾਂ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਮੁਸਲਮਾਨ ਘੱਟ ਗਿਣਤੀਆਂ, ਜਿਵੇਂ [[ਹਜ਼ਾਰਾ ਲੋਕ|ਹਜ਼ਾਰਾ]] ਅਤੇ [[ਅਹਿਮਦੀਆ|ਅਹਿਮਦੀ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ]] ਵੀ ਅਤਿਆਚਾਰ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।<ref name="NYTLaw">{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/reuters/2019/12/13/world/asia/13reuters-india-citizenship-explainer.html|title=What Does India's New Citizenship Law Mean?|date=13 December 2019|work=The New York Times|access-date=19 December 2019|issn=0362-4331|archive-date=19 ਦਸੰਬਰ 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191219003915/https://www.nytimes.com/reuters/2019/12/13/world/asia/13reuters-india-citizenship-explainer.html|dead-url=yes}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-50720273|title=Is India's claim about minorities true?|date=12 December 2019|access-date=19 December 2019}}</ref> == ਵਿਆਪਕ ਵਿਰੋਧ == ਦੇਸ਼ ਦੇ ਗ੍ਰਹਿ ਮੰਤਰੀ ਅਮਿਤ ਸ਼ਾਹ ਨੇ ਲੋਕ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਬਿਲ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਸਾਫ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਕੌਮੀ ਨਾਗਰਿਕਤਾ ਰਜਿਸਟਰ (ਐੱਨਆਰਸੀ) ਲਿਆ ਕੇ ਅਤੇ ਦੇਸ਼ ’ਚੋਂ ਸਾਰੇ ਘੁਸਪੈਠੀਆਂ ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਕੱਢ ਕੇ ਹੀ ਸਾਹ ਲਵਾਂਗੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ ਕਿ ਕਿਸੇ ਵੀ ਰੋਹਿੰਗੀਆਂ ਨੂੰ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਬਰਦਾਸ਼ਤ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇਗਾ।<ref>{{Cite web|url=https://www.punjabitribuneonline.com/2019/12/%e0%a8%a8%e0%a8%be%e0%a8%97%e0%a8%b0%e0%a8%bf%e0%a8%95%e0%a8%a4%e0%a8%be-%e0%a8%b8%e0%a9%8b%e0%a8%a7-%e0%a8%ac%e0%a8%bf%e0%a9%b1%e0%a8%b2-%e0%a8%b2%e0%a9%8b%e0%a8%95-%e0%a8%b8%e0%a8%ad%e0%a8%be-2/|title=ਨਾਗਰਿਕਤਾ ਸੋਧ ਬਿੱਲ ਲੋਕ ਸਭਾ ’ਚ ਪਾਸ|date=2019-12-10|website=Punjabi Tribune Online|language=hi-IN|access-date=2019-12-26|archive-date=2019-12-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20191210200137/https://www.punjabitribuneonline.com/2019/12/%e0%a8%a8%e0%a8%be%e0%a8%97%e0%a8%b0%e0%a8%bf%e0%a8%95%e0%a8%a4%e0%a8%be-%e0%a8%b8%e0%a9%8b%e0%a8%a7-%e0%a8%ac%e0%a8%bf%e0%a9%b1%e0%a8%b2-%e0%a8%b2%e0%a9%8b%e0%a8%95-%e0%a8%b8%e0%a8%ad%e0%a8%be-2/|dead-url=yes}}</ref> ਕੌਮੀ ਨਾਗਰਿਕਤਾ ਰਜਿਸਟਰ (ਐੱਨਆਰਸੀ) ਬਾਰੇ ਖਦਸ਼ਿਆਂ ਕਾਰਨ ਨਾਗਰਿਕਤਾ ਸੋਧ ਬਿੱਲ ਦੇ ਪੇਸ਼ ਹੋਣ ਸਮੇਂ ਹੀ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵਿਰੋਧ ਹੋਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਲੋਕ ਸਭਾ ਤੇ ਰਾਜ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦੇ ਪਾਸ ਹੋਣ ਤੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਵੱਲੋਂ ਇਸ ਉੱਤੇ ਦਸਤਖਤ ਕਰ ਦੇਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਹ ਬਿੱਲ ਕਾਨੂੰਨ ਬਣ ਗਿਆ। ਇਸ ਉਪਰੰਤ ਇਸ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਸੜਕਾਂ ਉੱਤੇ ਨਿਕਲਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਏ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਸ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਅਸਾਮ ਸਮੇਤ ਸੱਤ ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬੀ ਰਾਜਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਤੇ ਫਿਰ ਅੱਗ ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ ਵਿੱਚ ਪੁੱਜ ਗਈ। ਜਾਮੀਆ ਮਿਲੀਆ ਇਸਲਾਮੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਉੱਤੇ ਹੋਈ ਪੁਲਸ ਦੀ ਬਰਬਰਤਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਨਾਗਰਿਕਤਾ ਸੋਧ ਕਾਨੂੰਨ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਹੋਰ ਭਖ ਗਿਆ। ਦੇਸ਼ ਦੀਆਂ ਲਗਭਗ 25 ਨਾਮਣੇ ਵਾਲੀਆਂ ਵਿਦਿਅਕ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੇ ਸੜਕਾਂ ਉੱਤੇ ਨਿਕਲ ਕੇ ਇਸ ਫਿਰਕੂ ਤਾਸੀਰ ਵਾਲੇ ਕਾਨੂੰਨ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਤੇ ਜਾਮੀਆ ਮਿਲੀਆ ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨਾਲ ਇੱਕਮੁੱਠਤਾ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਕੀਤਾ। ਸਿਰਫ਼ ਦੋ ਘਟਨਾਵਾਂ, ਇੱਕ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਇੱਕ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਦੋ ਬੱਸਾਂ ਨੂੰ ਅੱਗ ਲਾਉਣ ਤੇ ਦੂਜੀ ਸੀਲਮਪੁਰ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਸ਼ਰਾਰਤੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਪੱਥਰਬਾਜ਼ੀ ਕਰਨ, ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਸਮੁੱਚੇ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਤੇ ਨਾਗਰਿਕ ਅੰਦੋਲਨ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ਾਂਤੀਪੂਰਨ ਰਿਹਾ।<ref>{{Cite web|url=http://nawanzamana.in//news_details.html?id=25243|title=ਨਾਗਰਿਕਤਾ ਕਾਨੂੰਨ ਵਿਰੁੱਧ ਨਾਗਰਿਕ|website=nawanzamana.in|language=en|access-date=2019-12-26|archive-date=2019-12-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20191225160106/http://nawanzamana.in/news_details.html?id=25243|dead-url=yes}}</ref> ਕਾਨੂੰਨ ਪਾਸ ਹੋਣ ਨਾਲ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਵਿਰੋਧ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਹੋਏ।<ref name="Sigal Samuel">{{Cite web|url=https://www.vox.com/future-perfect/2019/12/12/21010975/india-muslim-citizenship-bill-national-register|title=India just redefined its citizenship criteria to exclude Muslims|last=Samuel|first=Sigal|date=12 December 2019|website=Vox|access-date=18 December 2019}}</ref> [[ਅਸਾਮ]] ਅਤੇ ਹੋਰ ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬੀ ਰਾਜਾਂ ਵਿੱਚ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਇਸ ਡਰ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਵਿੱਚ ਹਿੰਸਕ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤੇ ਹਨ ਕਿ ਸ਼ਰਨਾਰਥੀਆਂ ਅਤੇ ਪਰਵਾਸੀਆਂ ਨੂੰ ਭਾਰਤੀ ਨਾਗਰਿਕਤਾ ਦੇਣ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ "ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਅਧਿਕਾਰ, ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਅਤੇ ਜ਼ਮੀਨੀ ਅਧਿਕਾਰਾਂ" ਦਾ ਘਾਟਾ ਹੋਵੇਗਾ ਅਤੇ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਤੋਂ ਹੋਰ ਪ੍ਰਵਾਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇਗਾ।<ref name="iexpressassam">{{Cite news|url=https://indianexpress.com/article/explained/assam-protests-citizenship-amendment-bill-nrc-northeast-bandh-5543785/|title=Explained: Why Assam, Northeast are angry|last=Saha|first=Abhishek|date=20 January 2019|work=The Indian Express|access-date=|archive-url=https://web.archive.org/web/20190118005323/https://indianexpress.com/article/explained/assam-protests-citizenship-amendment-bill-nrc-northeast-bandh-5543785/|archive-date=18 January 2019}}</ref><ref name="ndtvassam">[https://www.ndtv.com/india-news/citizenship-amendment-act-protest-women-protest-citizenship-act-across-assam-say-want-peace-not-migr-2152470 "Want Peace, Not Migrants": Thousands Of Women Protest Citizenship Act Across Assam], NDTV News, Ratnadip Choudhury (December 21 2019)</ref><ref name="auto">[https://www.cbc.ca/news/india-citizenship-law-protests-1.5397915 Why India's controversial citizenship law has sparked violent protests], Mark Gollom, CBC News, Canada (December 17 2019)</ref> ਭਾਰਤ ਦੇ ਹੋਰਨਾਂ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨਕਾਰੀਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਇਹ ਕਾਨੂੰਨ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਨਾਲ ਪੱਖਪਾਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮੰਗ ਕੀਤੀ ਕਿ ਮੁਸਲਿਮ ਸ਼ਰਨਾਰਥੀਆਂ ਅਤੇ ਪਰਵਾਸੀਆਂ ਨੂੰ ਭਾਰਤੀ ਨਾਗਰਿਕਤਾ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇ।<ref name="wsjdelhi">[https://www.wsj.com/articles/india-protests-against-new-law-spread-to-muslim-area-of-capital-11576596978 India Citizenship Protests Spread to Muslim Area of Capital], Krishna Pokharel, The Wall Street Journal (December 17 2019)</ref> ਐਕਟ ਵਿਰੁੱਧ ਵੱਡੇ ਵਿਰੋਧ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ ਵਿੱਚ ਹੋਏ ਸਨ। [[ਅਲੀਗੜ੍ਹ ਮੁਸਲਿਮ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ|ਅਲੀਗੜ ਮੁਸਲਿਮ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਅਤੇ [[ਜਾਮੀਆ ਮਿਲੀਆ ਇਸਲਾਮੀਆ|ਜਾਮੀਆ ਮਿਲੀਆ ਇਸਲਾਮੀਆ ਦੇ]] ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੇ ਪੁਲਿਸ ਤੇ ਬੇਰਹਿਮੀ ਨਾਲ ਦਮਨ ਕਰਨ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਲਗਾਇਆ।<ref>{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2019/dec/17/india-protests-students-condemn-barbaric-police|title=India protests: students condemn 'barbaric' police|last=Ellis-Petersen|first=Hannah|date=17 December 2019|work=The Guardian|access-date=18 December 2019|language=en-GB|issn=0261-3077}}</ref> ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨਾਂ ਕਾਰਨ ਕਈ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨਕਾਰੀਆਂ ਦੀ ਮੌਤ, ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨਕਾਰੀਆਂ ਅਤੇ ਪੁਲਿਸ ਮੁਲਾਜ਼ਮਾਂ ਦੇ ਜ਼ਖਮੀ ਹੋਣ, ਸਰਕਾਰੀ ਅਤੇ ਨਿੱਜੀ ਜਾਇਦਾਦ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਣ, ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਨਜ਼ਰਬੰਦੀ ਅਤੇ ਕੁਝ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਥਾਨਕ ਇੰਟਰਨੈਟ ਅਤੇ ਸੰਚਾਰ ਦੇ ਬੁਨਿਆਦੀ ਢਾਂਚੇ ਨੂੰ ਮੁਅੱਤਲ ਕਰਨ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਿਆ।<ref name="IT arrests">{{Cite news|url=https://www.indiatoday.in/india/story/anti-citizenship-amendment-bill-assam-protest-1627464-2019-12-11|title=1,000 detained as anti-Citizenship Amendment Bill protests intensify in Assam|last=Nath|first=Hemanta Kumar|date=12 November 2019}}</ref><ref>[https://www.indiatoday.in/india/story/violent-protests-citizenship-amendment-act-caa-section-144-crpc-1629779-2019-12-19 Violent protests against Citizenship Amendment Act: Who will pay for damages?], India Today (December 19 2019)</ref> ਕੁਝ ਰਾਜਾਂ ਨੇ ਘੋਸ਼ਣਾ ਕੀਤੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਐਕਟ ਨੂੰ ਲਾਗੂ ਨਹੀਂ ਕਰਨਗੇ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਕੇਂਦਰੀ ਗ੍ਰਹਿ ਮੰਤਰਾਲੇ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਰਾਜਾਂ ਕੋਲ ਏਨੀ ਕਾਨੂੰਨੀ ਤਾਕਤ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਸੀਏਏ ਦੇ ਲਾਗੂ ਹੋਣ ਨੂੰ ਰੋਕ ਸਕਣ।<ref name="Outlook MP 19 Dec">{{Cite news|url=https://www.outlookindia.com/newsscroll/sporadic-protests-in-mp-against-caa/1689856|title=Sporadic protests in MP against CAA|date=19 December 2019|work=outlookindia.com/|access-date=21 December 2019}}</ref> == ਪਿਛੋਕੜ == == ਕੌਮਾਂਤਰੀ ਪ੍ਰਤੀਕਰਮ == ਐਕਟ ਦਾ ਫ਼ੌਰੀ ਤੌਰ ’ਤੇ ਅੰਦਾਜ਼ਨ 25400 ਹਿੰਦੂਆਂ, 5800 ਸਿੱਖਾਂ ਤੇ 100 ਈਸਾਈਆਂ ਨੂੰ ਫ਼ਾਇਦਾ ਹੋਵੇਗਾ ਜਿਹੜੇ ਖ਼ਾਸਕਰ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਤੋਂ ਹਨ। ਹੈਰਾਨੀ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ ਕਿ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਸੁੰਨੀ ਇੰਤਹਾਪਸੰਦੀ ਦਾ ਮੁੱਖ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਕਾਦੀਆਨੀ (ਅਹਿਮਦੀਆ) ਅਤੇ ਸ਼ੀਆ ਮੁਸਲਮਾਨ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਕਾਦੀਆਨੀਆਂ ਨੂੰ ਕਾਫ਼ਰ ਜਾਂ ਗ਼ੈਰ-ਮੁਸਲਿਮ ਕਰਾਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਐਕਟ ਤੋਂ ਅਫ਼ਗ਼ਾਨਾਂ ਦੀ ਨਾਰਾਜ਼ਗੀ ਉਮੀਦ ਮੁਤਾਬਕ ਹੀ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਉਥੇ ਤਾਲਿਬਾਨ ਦੀ ਸੱਤਾ ਦੇ ਖ਼ਾਤਮੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਿੱਖ ਤੇ ਹਿੰਦੂ ਅਮਨ-ਖ਼ੁਸ਼ਹਾਲੀ ਵਾਲੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਜੀਅ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਹ ਗੱਲ ਵੀ ਗ਼ੌਰ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਹੈ ਕਿ ਭਾਰਤ ਵਿਚਲੇ ਮੁਸਲਿਮ ਰੋਹਿੰਗੀਆ ਸ਼ਰਨਾਰਥੀ ਕੌਮਾਂਤਰੀ ਮਾਨਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਪਨਾਹਗੀਰ ਹਨ ਜਿਹੜੇ ਮਿਆਂਮਾਰ ਵਿੱਚ ਜ਼ੁਲਮਾਂ ਤੋਂ ਬਚਣ ਲਈ ਆਏ ਹਨ। ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਦੀ ਸ਼ੇਖ਼ ਹਸੀਨਾ ਸਰਕਾਰ ਬਿਨਾਂ ਸ਼ੱਕ ਦੱਖਣੀ ਏਸ਼ੀਆ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਨਾਲ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਦੋਸਤਾਨਾ ਸਬੰਧ ਰੱਖਦੀ ਹੈ ਪਰ ਭਾਰਤ ਦੇ ਇਸ ਕਾਨੂੰਨ ਕਾਰਨ ਇਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਭਾਰੀ ਆਲੋਚਨਾ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋਣਾ ਪਿਆ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=https://www.punjabitribuneonline.com/2019/12/%e0%a8%a8%e0%a8%be%e0%a8%97%e0%a8%b0%e0%a8%bf%e0%a8%95%e0%a8%a4%e0%a8%be-%e0%a8%b8%e0%a9%8b%e0%a8%a7-%e0%a8%90%e0%a8%95%e0%a8%9f-%e0%a8%ac%e0%a8%be%e0%a8%b0%e0%a9%87-%e0%a8%95%e0%a9%8c%e0%a8%ae/|title=ਨਾਗਰਿਕਤਾ ਸੋਧ ਐਕਟ ਬਾਰੇ ਕੌਮਾਂਤਰੀ ਪ੍ਰਤੀਕਰਮ|date=2019-12-26|website=Punjabi Tribune Online|language=hi-IN|access-date=2019-12-26}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਜੁਲਾਈ 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ਭਾਰਤ ਦੇ ਨਵੇਂ ਨਾਗਰਕਿਤਾ ਕਾਨੂੰਨ ਅਤੇ ਐੱਨਆਰਸੀ ਬਾਰੇ ਚਿੰਤਾਵਾਂ ਦੌਰਾਨ ਯੂਰੋਪੀਅਨ ਯੂਨੀਅਨ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਲਕਸਮਬਰਗ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਹ ਇਸ ਮੁਲਕ ਦੀ ‘ਘਰੇਲੂ ਨੀਤੀ ਵਿੱਚ ਦਖ਼ਲ ਨਹੀਂ’ ਦੇਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਨੂੰ ਨਾਗਰਿਕਤਾ ਤੋਂ ਵਿਰਵੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਨਾ ਵਧਣ ਦੇਣ ਲਈ ‘ਸਭ ਕੁਝ ਕਰਨ’ ਲਈ ਆਖਿਆ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=https://www.punjabitribuneonline.com/2020/01/%e0%a8%b2%e0%a9%8b%e0%a8%95%e0%a8%be%e0%a8%82-%e0%a8%a8%e0%a9%82%e0%a9%b0-%e0%a8%ac%e0%a9%87%e0%a8%b5%e0%a8%a4%e0%a8%a8%e0%a9%87-%e0%a8%a8%e0%a8%be-%e0%a8%95%e0%a8%b0%e0%a9%8b/|title=‘ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਬੇਵਤਨੇ ਨਾ ਕਰੋ’|date=2020-01-29|website=Punjabi Tribune Online|language=hi-IN|access-date=2020-01-29|archive-date=2020-01-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20200129142335/https://www.punjabitribuneonline.com/2020/01/%E0%A8%B2%E0%A9%8B%E0%A8%95%E0%A8%BE%E0%A8%82-%E0%A8%A8%E0%A9%82%E0%A9%B0-%E0%A8%AC%E0%A9%87%E0%A8%B5%E0%A8%A4%E0%A8%A8%E0%A9%87-%E0%A8%A8%E0%A8%BE-%E0%A8%95%E0%A8%B0%E0%A9%8B/|dead-url=yes}}</ref> == ਹੋਰ ਪੜ੍ਹੋ == * ''[http://prsindia.org/billtrack/the-citizenship-amendment-bill-2016-4348 ਸਿਟੀਜ਼ਨਸ਼ਿਪ (ਸੋਧ) ਬਿੱਲ, 2016 -] ਪੀਆਰਐਸ ਵਿਧਾਨ ਖੋਜ ਦੁਆਰਾ [http://prsindia.org/billtrack/the-citizenship-amendment-bill-2016-4348 ਮੁੱਖ ਨੁਕਤੇ ਅਤੇ ਸੰਖੇਪ]'' == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * {{commons category-inline|Citizenship (Amendment) Act, 2019}} * [https://www.hrln.org/admin/issue/subpdf/Refugee_populations_in_India.pdf ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਰਫਿਊਜੀ ਆਬਾਦੀ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200108222253/https://www.hrln.org/admin/issue/subpdf/Refugee_populations_in_India.pdf |date=2020-01-08 }}, ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰ ਕਾਨੂੰਨ ਨੈੱਟਵਰਕ, ਨਵੰਬਰ 2007. * [https://indianfrro.gov.in/frro/Notifications_dated_7.9.2015.pdf ਪਾਸਪੋਰਟ (ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼) ਸੋਧ ਨਿਯਮ, 2015 ਅਤੇ ਵਿਦੇਸ਼ੀ (ਸੋਧ) ਆਦੇਸ਼, 2015], ''ਭਾਰਤ ਦਾ ਗਜ਼ਟ'' ਨੰਬਰ 553, 8 ਸਤੰਬਰ, 2015. * [http://prsindia.org/sites/default/files/bill_files/Citizenship_%28A%29_bill%2C_2016_0.pdf ਨਾਗਰਿਕਤਾ (ਸੋਧ) ਬਿੱਲ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਲੋਕ ਸਭਾ, 2016 ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210114153720/http://prsindia.org/sites/default/files/bill_files/Citizenship_%28A%29_bill%2C_2016_0.pdf |date=2021-01-14 }}, ਪੀਆਰਐਸ ਵਿਧਾਨ ਖੋਜ, 2016. * [http://prsindia.org/sites/default/files/bill_files/Joint%20committee%20report%20on%20citizenship%20%28A%29%20bill.pdf ਸੰਯੁਕਤ ਸੰਸਦ ਦੀ ਕਮੇਟੀ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210124163747/http://prsindia.org/sites/default/files/bill_files/Joint%20committee%20report%20on%20citizenship%20%28A%29%20bill.pdf |date=2021-01-24 }}, ਲੋਕ ਸਭਾ ਸਕੱਤਰੇਤ, 2019 ਦੀ [http://prsindia.org/sites/default/files/bill_files/Joint%20committee%20report%20on%20citizenship%20%28A%29%20bill.pdf ਰਿਪੋਰਟ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210124163747/http://prsindia.org/sites/default/files/bill_files/Joint%20committee%20report%20on%20citizenship%20%28A%29%20bill.pdf |date=2021-01-24 }} (ਪੀਆਰਐਸ ਵਿਧਾਨ ਖੋਜ ਦੁਆਰਾ)। * [http://prsindia.org/sites/default/files/bill_files/Citizenship%202019%20Bill%20Text.pdf ਨਾਗਰਿਕਤਾ (ਸੋਧ) ਬਿੱਲ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਲੋਕ ਸਭਾ, 2019 ਵਿੱਚ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191212091630/http://prsindia.org/sites/default/files/bill_files/Citizenship%202019%20Bill%20Text.pdf |date=2019-12-12 }}, ਪੀਆਰਐਸ ਵਿਧਾਨ ਖੋਜ, 2019 ਦੁਆਰਾ [http://prsindia.org/sites/default/files/bill_files/Citizenship%202019%20Bill%20Text.pdf ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191212091630/http://prsindia.org/sites/default/files/bill_files/Citizenship%202019%20Bill%20Text.pdf |date=2019-12-12 }} . * [http://prsindia.org/sites/default/files/bill_files/Citizenship%20%28A%29%20Bill%2C%202019%20as%20passed%20by%20LS.pdf ਨਾਗਰਿਕਤਾ (ਸੋਧ) ਬਿੱਲ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਲੋਕ ਸਭਾ, 2019] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210121101133/http://prsindia.org/sites/default/files/bill_files/Citizenship%20%28A%29%20Bill%2C%202019%20as%20passed%20by%20LS.pdf |date=2021-01-21 }}, ਦੁਆਰਾ ਪੀਆਰਐਸ ਵਿਧਾਨ ਖੋਜ [http://prsindia.org/sites/default/files/bill_files/Citizenship%20%28A%29%20Bill%2C%202019%20as%20passed%20by%20LS.pdf ਦੁਆਰਾ ਪਾਸ ਕੀਤਾ ਗਿਆ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210121101133/http://prsindia.org/sites/default/files/bill_files/Citizenship%20%28A%29%20Bill%2C%202019%20as%20passed%20by%20LS.pdf |date=2021-01-21 }} . ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} g0pvl35sg9v72f9it7xxsl2dtms3lel 0 124237 838142 810438 2026-05-01T04:39:37Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 838142 wikitext text/x-wiki '''ਸਰ ਪੀਟਰ ਜੌਹਨ ਰੈਟਕਲਿੱਫ,''' [[ਰਾਇਲ ਸੁਸਾਇਟੀ|ਐਫ.ਆਰ.ਐਸ.]], ਐਫ.ਮੇਡਸਕੀ (ਜਨਮ 14 ਮਈ 1954) ਇੱਕ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ [[ਨੋਬਲ ਪੁਰਸਕਾਰ]] ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਵੈਦ-ਵਿਗਿਆਨੀ ਹੈ ਜੋ ਨੈਫਰੋਲੋਜਿਸਟ ਵਜੋਂ ਸਿਖਿਅਤ ਹੈ।<ref>[https://www.crick.ac.uk/research/find-a-researcher/peter-ratcliffe Peter Ratcliffe - Hypoxia Biology Laboratory] - website of the [[Francis Crick Institute]]</ref><ref>[https://www.nature.com/articles/d41586-019-02963-0 Biologists who decoded how cells sense oxygen win medicine Nobel] - website of the scientific journal [[Nature (journal)|Nature]]</ref><ref>[https://eebmb2018.gr/sir-peter-ratcliffe/ Sir Peter Ratcliffe] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210128052813/https://eebmb2018.gr/sir-peter-ratcliffe/ |date=2021-01-28 }} - website of the Hellenic Society of Biochemistry and Molecular Biology</ref> ਉਹ ਜੌਨ ਰੈਡਕਲਿਫ ਹਸਪਤਾਲ, ਆਕਸਫੋਰਡ ਅਤੇ ਨੂਫੀਏਲਡ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਆਫ਼ ਕਲੀਨੀਕਲ ਮੈਡੀਸਨ 'ਦਾ ਇੱਕ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਡਾਕਟਰ ਸੀ, ਅਤੇ 2016 ਤੋਂ 2004 ਤੱਕ [[ਆਕਸਫ਼ੋਰਡ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ|ਆਕਸਫੋਰਡ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਵਿਖੇ ਕਲੀਨੀਕਲ ਮੈਡੀਸਨ ਓਫ ਨੁਫੀਏਲਡ ਵਿਭਾਗ ਦਾ ਮੁਖੀ ਸੀ। 2016 ਵਿੱਚ ਉਹ ਫ੍ਰਾਂਸਿਸ ਕ੍ਰਿਕ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਵਿਖੇ ਕਲੀਨੀਕਲ ਰਿਸਰਚ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਬਣ ਗਿਆ,<ref>{{Cite news|url=https://www.crick.ac.uk/research/a-z-researchers/researchers-p-s/peter-ratcliffe/|title=Peter Ratcliffe {{!}} The Francis Crick Institute|work=The Francis Crick Institute|access-date=3 January 2018}}</ref> ਅਤੇ ਲਡਵਿਗ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ ਕੈਂਸਰ ਰਿਸਰਚ ਅਤੇ ਆਕਸਫੋਰਡ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਟਾਰਗੇਟ ਡਿਸਕਵਰੀ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਦੇ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਵਜੋਂ ਆਕਸਫੋਰਡ ਵਿਖੇ ਅਹੁਦਾ ਬਰਕਰਾਰ ਰੱਖਿਆ।<ref>{{Cite web|url=https://www.crick.ac.uk/research/find-a-researcher/peter-ratcliffe|title=Peter Ratcliffe|website=Crick|access-date=8 October 2019}}</ref> ਰੈਟਕਲਿਫ ਹਾਈਪੌਕਸੀਆ ਪ੍ਰਤੀ ਸੈਲੂਲਰ ਪ੍ਰਤੀਕ੍ਰਿਆਵਾਂ 'ਤੇ ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ [[ਹਾਈਪੌਕਸੀਆ|ਹੈ]], ਜਿਸ ਦੇ ਲਈ ਉਸਨੇ ਵਿਲੀਅਮ ਕੈਲਿਨ ਜੂਨੀਅਰ ਅਤੇ [[ਗ੍ਰੇਗ ਐੱਲ. ਸੇਮੇਂਜ਼ਾ|ਗ੍ਰੈਗ ਐਲ ਸੇਮੇਂਜ਼ਾ]] ਨਾਲ ਸਰੀਰ ਵਿਗਿਆਨ ਜਾਂ ਮੈਡੀਸਨ ਦਾ 2019 ਦਾ ਨੋਬਲ ਪੁਰਸਕਾਰ ਸਾਂਝਾ ਕੀਤਾ।<ref>{{Cite web|url=https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/2019/summary/|title=The Nobel Prize in Physiology or Medicine 2019|website=NobelPrize.org|language=en-US|access-date=7 October 2019}}</ref><ref name="NYT=20191007">{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2019/10/07/health/nobel-prize-medicine.html|title=Nobel Prize in Medicine Awarded for Research on How Cells Manage Oxygen|last=Kolata|first=Gina|date=7 October 2019|work=[[The New York Times]]|access-date=8 October 2019|last2=Specia|first2=Megan}}</ref> == ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਸਿਖਲਾਈ == ਰੈਟਕਲਿਫ ਦਾ ਜਨਮ 14 ਮਈ 1954 ਨੂੰ ਲੈਨਕੇਸ਼ਾਇਰ<ref>{{Cite web|url=https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/2019/ratcliffe/facts/|title=Sir Peter J. Ratcliffe – Facts – 2019|website=The Nobel Prize|publisher=Nobel Media AB|access-date=8 October 2019}}</ref> ਵਿਲੀਅਮ ਰੈਟਕਲਿਫ ਅਤੇ ਐਲੀਸ ਮਾਰਗਰੇਟ ਰੈਟਕਲਿਫ ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ ਸੀ।<ref name="Who's Who">{{Cite web|url=https://www.ukwhoswho.com/view/10.1093/ww/9780199540884.001.0001/ww-9780199540884-e-43812|title=Ratcliffe, Sir Peter (John)|website=Who's Who|publisher=A & C Black|language=en|doi=10.1093/ww/9780199540884.001.0001|doi-broken-date=2019-12-04|access-date=9 October 2019|url-access=subscription}}</ref> ਉਸਨੇ 1965 ਤੋਂ 1972 ਤੱਕ ਲੈਂਕੈਸਟਰ ਰਾਇਲ ਗ੍ਰਾਮਰ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਿਆ।<ref>{{Cite web|url=https://www.lep.co.uk/business/former-lancaster-royal-grammar-school-pupil-to-be-awarded-nobel-prize-1-10040396|title=Former Lancaster Royal Grammar School pupil to be awarded Nobel Prize|last=Gayle Rouncivell|date=8 October 2019|publisher=The Francis Crick Institute|access-date=8 October 2019|archive-date=8 ਅਕਤੂਬਰ 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191008150346/https://www.lep.co.uk/business/former-lancaster-royal-grammar-school-pupil-to-be-awarded-nobel-prize-1-10040396|dead-url=yes}}</ref> ਉਸਨੇ [[ਕੈਂਬਰਿਜ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ|ਕੈਮਬ੍ਰਿਜ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਵਿੱਚ ਮੈਡੀਸਨ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕਰਨ ਲਈ 1972 ਵਿੱਚ ਗੌਨਵਿਲੇ ਅਤੇ ਕੈਯਸ ਕਾਲਜ, [[ਕੈਂਬਰਿਜ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ|ਕੈਮਬ੍ਰਿਜ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]]<ref>{{Cite web|url=https://www.cam.ac.uk/research/news/cambridge-alumnus-sir-peter-ratcliffe-awarded-2019-nobel-prize-in-physiology-or-medicine|title=Cambridge alumnus Sir Peter Ratcliffe awarded 2019 Nobel Prize in Physiology or Medicine|date=7 October 2019|publisher=University of Cambridge|access-date=8 October 2019}}</ref> ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਖੁੱਲੀ ਸਕਾਲਰਸ਼ਿਪ ਜਿੱਤੀ ਅਤੇ ਫਿਰ 1978 ਵਿੱਚ ਸੇਂਟ ਬਾਰਥੋਲੋਮਿਊਜ਼ ਹਸਪਤਾਲ ਮੈਡੀਕਲ ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਐਮ.ਬੀ. ਬੀ.ਚਿਰ. ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ।<ref name="gairdner1">{{Cite web|url=http://www.gairdner.org/content/peter-j-ratcliffe|title=Peter J. Ratcliffe|date=|publisher=Gairdner|access-date=2 January 2014}}</ref> ਰੈਟਕਲਿਫ ਨੇ ਫਿਰ ਆਕਸਫੋਰਡ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ਾਬ ਦਵਾਈਆਂ ਦੀ ਸਿਖਲਾਈ ਦਿੱਤੀ, ਪੇਸ਼ਾਬ ਆਕਸੀਜਨਕਰਨ 'ਤੇ ਕੇਂਦ੍ਰਤ।<ref name="oxnbl">{{Cite web|url=http://www.ox.ac.uk/news/2019-10-07-sir-peter-j-ratcliffe-wins-nobel-prize-medicine-2019|title=Sir Peter J Ratcliffe wins the Nobel Prize in Medicine 2019|date=7 October 2019|publisher=University of Oxford|access-date=8 October 2019|archive-date=8 ਅਕਤੂਬਰ 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191008013712/http://www.ox.ac.uk/news/2019-10-07-sir-peter-j-ratcliffe-wins-nobel-prize-medicine-2019|url-status=dead}}</ref> ਉਸਨੇ 1987 ਵਿੱਚ ਕੈਂਬਰਿਜ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਤੋਂ ਐਮਡੀ ਦੀ ਉੱਚ ਡਿਗਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ।<ref>{{Cite web|url=https://www.crick.ac.uk/research/find-a-researcher/peter-ratcliffe|title=Peter Ratcliffe|date=7 October 2019|publisher=The Francis Crick Institute|access-date=8 October 2019}}</ref> == ਕਰੀਅਰ == 1990 ਵਿਚ, ਰੈਟਕਲਿਫ ਨੇ ਖੂਨ ਵਿੱਚ ਆਕਸੀਜਨ ਦੇ ਹੇਠਲੇ ਪੱਧਰ ਤੋਂ [[ਹਾਈਪੌਕਸੀਆ|ਹਾਈਪੌਕਸਿਆ]] ਪ੍ਰਤੀ ਸੈਲੂਲਰ ਪ੍ਰਤੀਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਵੈਲਕਮ ਟਰੱਸਟ ਦੀ ਸੀਨੀਅਰ ਫੈਲੋਸ਼ਿਪ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ।<ref>{{Cite web|url=https://www.magd.ox.ac.uk/member-of-staff/peter-ratcliffe/|title=Professor Sir Peter Ratcliffe|website=Magdalen College|publisher=University of Oxford|access-date=9 October 2019}}</ref> 1992 ਤੋਂ 2004 ਤੱਕ ਉਹ ਜੀਕਸ ਕਾਲਜ, ਆਕਸਫੋਰਡ ਵਿੱਚ ਕਲੀਨਿਕਲ ਮੈਡੀਸਨ ਵਿੱਚ ਸੀਨੀਅਰ ਰਿਸਰਚ ਫੈਲੋ ਰਹੇ।<ref>{{Cite web|url=https://www.jesus.ox.ac.uk/about-jesus-college/news/2019/october/sir-peter-j-ratcliffe-wins-nobel-prize-medicine-2019|title=Sir Peter J Ratcliffe wins the Nobel Prize in Medicine 2019|website=Jesus College|publisher=University of Oxford|access-date=7 November 2019|archive-date=7 ਨਵੰਬਰ 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191107232046/https://www.jesus.ox.ac.uk/about-jesus-college/news/2019/october/sir-peter-j-ratcliffe-wins-nobel-prize-medicine-2019|dead-url=yes}}</ref> 2002 ਵਿਚ, ਰੈਟਕਲਿਫ ਨੂੰ ਅਕੈਡਮੀ ਆਫ਼ ਮੈਡੀਕਲ ਸਾਇੰਸਜ਼ ਵਿੱਚ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਅਗਲੇ ਸਾਲ ਨਫਿਲਡ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਅਤੇ ਆਕਸਫੋਰਡ ਵਿਖੇ ਕਲੀਨੀਕਲ ਮੈਡੀਸਨ ਦੇ ਨਫੀਲਡ ਵਿਭਾਗ ਦੇ ਮੁਖੀ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤੇ ਗਏ।<ref name=":1">{{Cite web|url=https://www.joh.cam.ac.uk/professor-sir-peter-ratcliffe-give-years-linacre-lecture|title=Professor Sir Peter Ratcliffe to give this year's Linacre Lecture|date=11 January 2018|website=St John's College Cambridge|access-date=9 October 2019|archive-date=9 ਅਕਤੂਬਰ 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191009071608/https://www.joh.cam.ac.uk/professor-sir-peter-ratcliffe-give-years-linacre-lecture|url-status=dead}}</ref> == ਨਿੱਜੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ == ਰੈਟਕਲਿਫ ਨੇ 1983 ਵਿੱਚ ਫਿਓਨਾ ਮੈਰੀ ਮੈਕਡੌਗਲ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾ ਲਿਆ।<ref name="Who's Who"/> == ਚੁਣੇ ਗਏ ਸਨਮਾਨ ਅਤੇ ਅਵਾਰਡ == ਰੈਟਕਲਿਫ ਨੂੰ ਹਾਈਪੋਕਸਿਆ 'ਤੇ ਆਪਣੇ ਅਰੰਭਕ ਕੰਮ ਲਈ ਕਈ ਐਵਾਰਡ, ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਅਤੇ ਸਨਮਾਨ ਮਿਲ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਲੂਯਿਸ-ਜੇਨਟੇਟ ਪੁਰਸਕਾਰ ਦਵਾਈ ਲਈ (2009)<ref>{{Cite web|url=http://www.wellcome.ac.uk/News/2009/News/WTX053976.htm|title=Wellcome Trust &#124; Wellcome Trust|date=26 March 2009|publisher=Wellcome.ac.uk|access-date=2 January 2014|archive-date=25 ਮਈ 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130525091627/http://www.wellcome.ac.uk/News/2009/News/WTX053976.htm|dead-url=yes}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.ndm.ox.ac.uk/principal-investigators/researcher/peter-ratcliffe|title=Nuffield Department of Medicine - Prof Peter J Ratcliffe FRS|date=|publisher=Ndm.ox.ac.uk|access-date=2 January 2014}}</ref> ਕਨੈਡਾ ਗੇਅਰਡਨਰ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਅਵਾਰਡ (2010)<ref name="gairdner1"/> ਵਿਲੀਅਮ [[ਗ੍ਰੇਗ ਐੱਲ. ਸੇਮੇਂਜ਼ਾ|ਕੈਲਿਨ]] ਅਤੇ [[ਗ੍ਰੇਗ ਐੱਲ. ਸੇਮੇਂਜ਼ਾ|ਗ੍ਰੇਗ ਸੇਮੇਂਜ਼ਾ]] (2016) ਦੇ ਨਾਲ ਲਾਸਕਰ ਅਵਾਰਡ,<ref name=":0">{{Cite journal|last=Hurst|first=Jillian H.|date=13 September 2016|title=William Kaelin, Peter Ratcliffe, and Gregg Semenza receive the 2016 Albert Lasker Basic Medical Research Award|journal=The Journal of Clinical Investigation|volume=126|issue=10|pages=3628–3638|doi=10.1172/JCI90055|issn=0021-9738|pmc=5096796|pmid=27620538|quote=Further support for an oxygen-sensing mechanism was provided by the discovery of erythropoietin (EPO), a glycoprotein hormone that stimulates [[erythrocyte]] production [...] During the same time period in which Semenza was developing EPO-transgenic mice, Peter Ratcliffe, a physician and kidney specialist, was establishing a laboratory in Oxford University’s Nuffield Department of Medicine to study the regulation of EPO}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.laskerfoundation.org/awards/show/oxygen-sensing-essential-process-survival/|title=Oxygen sensing – an essential process for survival|last=Foundation|first=Lasker|website=The Lasker Foundation|language=en|access-date=7 October 2019}}</ref> ਰਾਇਲ ਸੁਸਾਇਟੀ ਦਾ ਬੁਚਾਨਨ ਮੈਡਲ (2017)<ref>{{Cite web|url=https://royalsociety.org/grants-schemes-awards/awards/buchanan-medal/|title=Buchanan Medal|publisher=Royal Society|access-date=11 December 2017}}</ref> ਮਾਸਰੀ ਪ੍ਰਾਈਜ਼ (2018)<ref>{{Cite web|url=https://keck.usc.edu/events/massry-prize-2018/|title=Massry Prize 2018 – Keck School of Medicine of USC|access-date=8 October 2019}}</ref> ਵਿਲੀਅਮ [[ਗ੍ਰੇਗ ਐੱਲ. ਸੇਮੇਂਜ਼ਾ|ਕੈਲਿਨ]] ਅਤੇ [[ਗ੍ਰੇਗ ਐੱਲ. ਸੇਮੇਂਜ਼ਾ|ਗ੍ਰੇਗ ਸੇਮੇਂਜ਼ਾ]] (2019) ਦੇ ਨਾਲ [[ਗ੍ਰੇਗ ਐੱਲ. ਸੇਮੇਂਜ਼ਾ|ਫਿਜ਼ੀਓਲੌਜੀ]] ਜਾਂ ਮੈਡੀਸਨ ਵਿੱਚ ਨੋਬਲ ਪੁਰਸਕਾਰ, ਨੋਬਲ ਪੁਰਸਕਾਰ ਕਮੇਟੀ ਦੁਆਰਾ "ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਖੋਜਾਂ ਲਈ ਕਿ ਸੈੱਲ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਆਕਸੀਜਨ ਦੀ ਉਪਲਬਧਤਾ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਹਨ।"<ref>{{Cite web|url=https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/2019/summary/|title=The Nobel Prize in Physiology or Medicine 2019|website=NobelPrize.org|access-date=8 October 2019}}</ref> ਉਸ ਨੇ ਸੀ, ਨਾਈਟ ਕਲੀਨਿਕਲ ਦਵਾਈ ਸੇਵਾ ਲਈ 2014 ਨਿਊ ਸਾਲ ਆਨਰਜ਼ ਵਿੱਚ। == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1954]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਨੋਬਲ ਇਨਾਮ ਜੇਤੂ]] 4ggl5wb0c5fj7gv6jvqmo2w1qmtz9n6 0 126353 838092 775620 2026-04-30T19:43:29Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 838092 wikitext text/x-wiki '''ਟੀ ਫਰੈਂਕਲਿਨ''' ਇਮੇਜ ਕਾਮਿਕਸ ਲਈ ਇੱਕ ਬਲੈਕ, [[ਕੁਈਰ]], [[ਅਪਾਹਜਪੁਣਾ|ਅਪਾਹਜ]] ਕਾਮਿਕ ਕਿਤਾਬ ਲੇਖਕ ਹੈ। ਉਹ ਪਹਿਲੀ ਕਾਲੀ ਔਰਤ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਕੰਪਨੀ ਦੁਆਰਾ ਹਾਇਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਉਮੀਦ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਹੋਰ ਹਾਸ਼ੀਏ ‘ਤੇ ਧੱਕੇ ਕਾਮਿਕ ਕਰੀਏਟਰਜ ਲਈ ਰਾਹ ਪੱਧਰਾ ਕਰੇਗੀ। ਉਹ #ਬਲੈਕਕਾਮਿਕਸਮੰਥ ਹੈਸ਼ਟੈਗ ਦੀ ਨਿਰਮਾਤਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=https://www.comicsbeat.com/nycc-celebrating-4-years-of-blackcomicsmonth/|title=NYCC: Celebrating 4 Years of #BlackComicsMonth|last=Ayres|first=Andrea|access-date=2 March 2019}}</ref> == ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ == ਟੀ ਫਰੈਂਕਲਿਨ ਦਾ ਜਨਮ 11 ਫਰਵਰੀ ਨੂੰ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਪਰਿਵਾਰਕ ਮੈਂਬਰ ਦੁਆਰਾ ਕਾਮਿਕਸ ਨਾਲ ਜਾਣੂ ਕਰਵਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ ਜੋ ਨਿਯਮਿਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉਸਦੀ ਸਾਂਭ-ਸੰਭਾਲ ਕਰਦੀ ਸੀ।<ref name="Poor">{{Cite web|url=http://www.adventuresinpoortaste.com/2018/11/02/writer-tee-franklin-talks-horror-comic-series-jook-joint-trigger-warnings-and-more/|title=Writer Tee Franklin talks horror comic series ‘Jook Joint,’ trigger warnings, and more|last=Brooke|first=David|website=AiPT!|language=en-US|access-date=2019-03-02}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਦਸੰਬਰ 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ਉਹ ਵਿਆਹ ਅਤੇ ਬੱਚੇ ਹੋਣ ਤੱਕ ਪੜ੍ਹਾਉਂਦੀ ਰਹੀ ਸੀ। 2011 ਵਿੱਚ ਉਸ ਦਾ ਤਲਾਕ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਹ ਕਾਮਿਕ ਬੁੱਕ ਦੀ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਵਾਪਸ ਆ ਗਈ, ਉਸਦੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਇਸ ਪੜਾਅ ਦਾ ਆਰੰਭ ਕਾਮਿਕਸ ਅਤੇ ਇੰਟਰਵਿਉਆਂ ਦੀ ਸਮੀਖਿਆ ਨਾਲ ਹੋਇਆ। 2014 ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ ਕਿ ਕਿਸੇ ਦੂਜੇ 'ਚ ਜਾਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਹਾਸੋਹੀਣੀ ਗੱਲ ਲੱਭਣਾ ਕਿੰਨਾ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਹੈ, ਸੋ ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਚੁਣਿਆ ਅਤੇ ਕਹਾਣੀਆਂ ਨੂੰ ਲਿਖਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਅਕਸਰ ਹੀ ਕਾਮਿਕਸ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧਤਾ ਦੀ ਘਾਟ ਵਿਰੁੱਧ ਬੋਲਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕਈ ਮਸ਼ਹੂਰ ਕਾਮਿਕ ਰਚਨਾਕਾਰਾਂ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਸ 'ਤੇ ਕਾਮਿਕਸ ਲਿਖਣ ਲਈ ਲਈ 'ਦਬਾਅ ਪਾਇਆ'।<ref>{{Cite web|url=https://www.pride.com/geek/2018/1/22/writer-tee-franklin-dishes-her-new-comic-bingo-love|title=Writer Tee Franklin Dishes on Her New Comic 'Bingo Love'|date=2018-01-22|website=www.pride.com|language=en|access-date=2019-03-02}}</ref> ਉਹ [[ਘਰੇਲੂ ਹਿੰਸਾ|ਘਰੇਲੂ ਬਦਸਲੂਕੀ ਤੋਂ]] ਬਚੀ ਹੋਈ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ''ਮਾਈਨਸਰੀਜ ਜੁਕ ਜੋਇੰਟ'' ਨੂੰ ਇਲਾਜ ਲਈ ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=https://www.bleedingcool.com/2018/02/21/franklin-nguyen-jook-joint-image-2018/|title=Tee Franklin and Maria Nguyen Explore Domestic Violence in Jook Joint at Image in Fall 2018|website=www.bleedingcool.com|access-date=2019-03-02}}</ref> ਟੀ ਫਰੈਂਕਲਿਨ ਨਾਲ 2014 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਕਾਰ ਦੁਰਘਟਨਾ ਹੋ ਗਈ ਸੀ ਜਿਸਨੇ ਉਸਨੂੰ ਪੱਕੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਅਯੋਗ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹ ਚੱਲਣ ਲਈ ਸਹਾਇਤਾ ਵਰਤ ਰਹੀ ਹੈ ਅਤੇ ਨਿਯਮਿਤ ਤੌਰ ਤੇ ਸੰਮੇਲਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋਣ ਬਾਰੇ ਬੋਲਦੀ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=https://www.marketwatch.com/story/why-disabled-comic-creator-tee-franklin-felt-worthless-after-a-bookcon-panel-failed-to-accommodate-her-scooter-2018-06-08-3883410|title=Why disabled comic creator Tee Franklin felt ‘worthless’ after a BookCon panel failed to accommodate her scooter|last=Jagannathan|first=Meera|website=MarketWatch|language=en-US|access-date=2019-03-02}}</ref> ਉਹ ਇਸ ਵੇਲੇ [[ਨਿਊ ਜਰਸੀ]] ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। == ਕਰੀਅਰ == ਉਸਨੇ 2016 ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਪਹਿਲੀ ਕਿਤਾਬ ''ਬਿੰਗੋ ਲਵ'' ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਕਰੀਅਰ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਇਸ ਕਿਤਾਬ ਨੇ 57,000 ਡਾਲਰ ਇਕੱਠੇ ਕੀਤੇ ਸਨ ਅਤੇ ਇਹ ਇਮੇਜ ਕਾਮਿਕਸ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇਸ ਕਿਤਾਬ ਨੂੰ ਵੈੱਬ ਜਰੀਏ ਲੋਕਾਂ ਤੱਕ ਮੁਫਤ ਪਹੁੰਚਣ ਦਿੱਤਾ, ਤਾਂ ਕਿ ਉਹ ਵੇਖ ਸਕੇ ਕਿ ਲੋਕ ਸੱਚ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਪਸੰਦ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਨਹੀਂ।<ref>{{Cite web|url=https://www.syfy.com/syfywire/behind-the-panel-bingo-love-writer-tee-franklin-on-the-power-of-comics|title=Behind the Panel: Bingo Love writer Tee Franklin on the power of comics|last=Staff|first=SYFY WIRE|date=2018-04-02|website=SYFY WIRE|language=en|access-date=2019-03-02|archive-date=2019-03-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20190306044824/https://www.syfy.com/syfywire/behind-the-panel-bingo-love-writer-tee-franklin-on-the-power-of-comics|dead-url=yes}}</ref> ''ਬਿੰਗੋ ਲਵ'' ਹੈਜ਼ਲ ਜਾਨਸਨ ਅਤੇ ਮੈਰੀ ਮੈਕਰੇ ਦੇ ਅੱਲ੍ਹੜ ਉਮਰ ਦੇ ਸੈਕਸ ਰੋਮਾਂਸ ਬਾਰੇ ਪ੍ਰੇਮ ਕਹਾਣੀ ਹੈ ਜੋ 60 ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਸਮੇਂ 'ਤੇ ਅਧਾਰਿਤ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਵੱਲੋਂ ਜਬਰਦਸਤੀ ਕਰਨ 'ਤੇ ਹੇਜ਼ਲ ਅਤੇ ਮੈਰੀ ਦੋਵਾਂ ਨੇ ਵੱਖ ਵੱਖ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾ ਲਿਆ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਲੱਗ ਅਲੱਗ ਪਰਿਵਾਰ ਵੀ ਬਣ ਗਏ। ਹੁਣ ਉਹ 60 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਅੱਧ ਵਿੱਚ ਬਿੰਗੋ ਹਾਲ ਵਿੱਚ ਦੁਬਾਰਾ ਮਿਲਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਅੱਜ ਵੀ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕਿਤਾਬ ਨੂੰ ਆਉਟਸਟੇਡਿੰਗ ਕਾਮਿਕ ਬੁੱਕ<ref>{{Cite web|url=https://www.comicsbeat.com/2019-glaad-media-awards-nominees-comic-books/|title=Syndicated Comics|last=Puc|first=Samantha|date=2019-01-25|website=The Beat|language=en-US|access-date=2019-03-02}}</ref> ਲਈ ਗਲੇਡ ਮੀਡੀਆ ਅਵਾਰਡਾਂ ਲਈ ਨਾਮਜ਼ਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਪ੍ਰਿਜ਼ਮ ਕਾਮਿਕਸ ਦੀ 2017 ਕਵੀਅਰ ਪ੍ਰੈਸ ਗ੍ਰਾਂਟ ਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=https://www.advocate.com/people/2018/3/08/2018s-icons-innovators-and-disruptors|title=2018’s Icons, Innovators, and Disruptors|date=2018-03-08|website=www.advocate.com|language=en|access-date=2019-03-02}}</ref> ''ਜੂਕ ਜੋਇੰਟ'' ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਆਤਮਘਾਤੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ 'ਤੇ 2016 ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਥੈਰੇਪਿਸਟ ਨੇ ਕੁਝ ਰਚਨਾਤਮਕ ਕਰਨ ਦਾ ਸੁਝਾਅ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਸਦਮੇ ਬਾਰੇ ਲਿਖਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ।<ref name="Poor"/> ''ਜੂਕ ਜੋਇੰਟ'' 'ਮਹਾਲੀਆ' ਬਾਰੇ ਸਮਾਜਿਕ ਚੇਤੰਨ ਅਵਧੀ ਦੀ ਡਰਾਵਨੀ ਕਹਾਣੀ ਹੈ, ਜੋ 1950 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਨਿਊ ਓਰਲੀਨਜ਼ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਗਰਮ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਚਲਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਫਰੈਂਕਲਿਨ ਕਿਤਾਬ ਦੇ ਥੀਮਾਂ ਕਾਰਨ ਹਾਟਲਾਈਨ ਨੰਬਰਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਟਰਿੱਗਰ ਚੇਤਾਵਨੀ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਦੇ ਪਾਠਕ ਪੜ੍ਹਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮਾਨਸਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇਸਨੂੰ ਪੜ੍ਹਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋਣ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ''ਨੇਲਬਿੱਟਰ'' #27 ਵਿੱਚ ਵੀ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ- “ਦ ''ਆਉਟਫਿੱਟ'' ”<ref>{{Cite web|url=http://www.comicosity.com/review-nailbiter-27-the-outfit/|title=Review: NAILBITER #27: THE OUTFIT|date=2016-12-09|website=Comicosity|language=en-US|access-date=2019-03-02|archive-date=2019-03-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20190306043505/http://www.comicosity.com/review-nailbiter-27-the-outfit/|url-status=dead}}</ref>, ਲਵ ਇਜ ਲਵ '': “ਟੀਅਰਜ”'' ਅਤੇ ''ਐਲੀਮੈਂਟਸ ਐਂਥੋਲੋਜੀ: “ਏ ਬਲੈਜ਼ੀਨ” ਆਦਿ।''<ref>{{Cite web|url=http://www.elementsanthology.com/contributors|title=CONTRIBUTORS|website=Tumblr|language=en|access-date=2019-03-02}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਪ੍ਰੈਲ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ == * ਅਫ਼ਰੀਕੀ-ਅਮਰੀਕਨ ਪਹਿਲਿਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ == ਹਵਾਲੇ == {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਐਲਜੀਬੀਟੀ]] 72774ibyiykx966cb09yuzs0s5ezq0e 0 127155 838056 831536 2026-04-30T13:43:27Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 838056 wikitext text/x-wiki '''ਗੁਨਮੂਦੀਅਨ ਡੇਵਿਡ ਬੋਅਜ਼ ਦਾ ਜਨਮ''' 31 ਮਾਰਚ 1908 ਨੂੰ ਹੋਇਆ&nbsp;ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਮੌਤ 8 ਜੁਲਾਈ 1965 ਵਿੱਚ ਹੋ ਗਈ।<ref>Bharati, Paul, [http://madrasmusings.com/Vol%2022%20No%207/nostalgia.html "Nostalgia – Memories of Madras", retrieved May 3, 2018]{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਪ੍ਰੈਲ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ਉਹ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪਹਿਲਾ ਭਾਰਤੀ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨੀ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ [[ਆਕਸਫ਼ੋਰਡ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ|ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਆਫ਼ ਆਕਸਫੋਰਡ]] ਤੋਂ 1935 ਵਿੱਚ ਪੀਐਚਡੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਸਕਾਟ ਕ੍ਰਿਸ਼ਚਨ ਕਾਲਜ ਤੋਂ ਗ੍ਰੈਜੂਏਟ ਹੋਏ।<ref>{{Cite web|url=http://scottchristian.org/alumni.htm|title=See the section entitled "Scientists of National and International Eminence" on the alumni webpage for Scott Christian College.|archive-url=https://web.archive.org/web/20071220232152/http://scottchristian.org/alumni.htm|archive-date=20 December 2007|access-date=31 December 2007}}</ref> ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਵਿਭਾਗ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ [[ਮਦਰਾਸ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਵਿੱਚ 1943 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੁਆਰਾ ਨੋਬਲ ਪੁਰਸਕਾਰ ਜੇਤੂ, ਸਰ [[ਚੰਦਰਸ਼ੇਖਰ ਵੈਂਕਟ ਰਾਮਨ|ਸੀਵੀ ਰਮਨ]] ਅਤੇ ਜੀ ਐਨ ਰਾਮਚੰਦਰਨ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੇਠ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ।<ref>[http://www.unom.ac.in/index.php?route=department/department/about&deptid=62 "Department of Psychology"]</ref> "ਦਿ ਮਦਰਾਸ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਜਰਨਲ" ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬੋਅਜ਼ 27 ਸਤੰਬਰ 1943 ਨੂੰ ਵਿਭਾਗ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਇਆ ਅਤੇ 27 ਅਕਤੂਬਰ 1943 ਨੂੰ, ਉਹ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਸੀਨੀਅਰ ਲੈਕਚਰਾਰ ਬਣ ਗਿਆ।<ref>[https://books.google.com/books?id=NUcQAAAAIAAJ&q=%22gd+boaz%22&dq=%22gd+boaz%22&pgis=1 Google Book Search link to "Journal of The Madras University"]</ref> ਸੰਨ1948 ਵਿਚ, ਉਹਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਬੋਅਜ਼ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨਗੀ ਹੇਠ ਇੱਕ ਪੂਰਨ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਵਿਭਾਗ ਦਾ ਆਯੋਜਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।<ref>{{Cite web |url=http://www.unom.ac.in/socialschool.html |title=See the fourth paragraph on the webpage for the School of Social Sciences at the University of Madras. |access-date=2020-04-23 |archive-date=2007-12-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071214130732/http://www.unom.ac.in/socialschool.html |dead-url=yes }}</ref> ਵਿਭਾਗ ਨੇ ਬੱਚਿਆਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਵੱਲ 'ਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਧਿਆਨ ਕੇਂਦਰਿਤ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ [[ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ]] ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ [[ਭਾਰਤ|ਭਾਰਤ ਨੂੰ]] ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਣ ਦਾ ਸਿਹਰਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।<ref>[http://www.thehindu.com/sci-tech/health/medicine-and-research/mental-illness-creativity-link-discovered/article435878.ece "Mental illness, creativity link discovered"]</ref> ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ 1976 ਵਿਚ, ਵਿਭਾਗ ਨੇ [[ਅਪਰਾਧ ਵਿਗਿਆਨ]], ਅਪਲਾਈਡ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ, ਸੰਗਠਨ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਕਾਉਂਸਲਿੰਗ, ਆਦਿ ਵੱਲ ਆਪਣਾ ਧਿਆਨ [[ਅਪਰਾਧ ਵਿਗਿਆਨ|ਕੇਂਦ੍ਰਤ ਕੀਤਾ]]। ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਉਸ ਦੇ ਕੰਮ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਵਾਰਡ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਮਾਨਸਿਕ ਰੋਗਾਂ ਦੇ ਮੁੜ ਵਸੇਬੇ ਦਾ ਨਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਂ 'ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਡਾ. ਜੀ ਡੀ ਬੋਅਜ਼ ਮੈਮੋਰੀਅਲ ਹਸਪਤਾਲ।<ref>{{Cite web |url=http://www.hindu.com/2005/08/11/stories/2005081113650500.htm |title="Boaz centre 40th anniversary" |access-date=2020-04-23 |archive-date=2006-11-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20061107134143/http://www.hindu.com/2005/08/11/stories/2005081113650500.htm |dead-url=yes }}</ref> == ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ == * ''ਨਿੳ ਸਟੇਟਸਮੈਨ ਐਂਡ ਨੇਸ਼ਨ'', 19 ਸਤੰਬਰ 1942 ਨੂੰ ਲਿਖਿਆ ਇੱਕ ਭਾਸ਼ਣ<ref>[https://books.google.com/books?id=D9kQAAAAIAAJ&q=%22gd+boaz%22&dq=%22gd+boaz%22&lr=&pgis=1 Google Book Search link to ''Representative American Speeches'']</ref> * ''1949'' ਤੋਂ 1965 ਵਿੱਚ ''ਦ ਹਿੰਦੂ'' ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਲੇਖਾਂ ਦਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ''ਜਾਣੋ ਤੁਹਾਡਾ ਮਨ ਜਾਣੋ'' * ''ਸਮਾਜਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਪਛੜੇ ਸਮੂਹਾਂ ਦੇ ਵੱਖ ਵੱਖ ਸੁਵਿਧਾਜਨਕ ਉਪਾਅ'' (1956, ਮਦਰਾਸ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ) ਦੇ ''ਪ੍ਰਤੀਕਰਮ''<ref>[https://books.google.com/books?id=s5yoHAAACAAJ&dq=%22gd+boaz%22 Google Book Search link to ''Reactions of Socially Backward Groups to Various Ameliorative Measures'']</ref> * ''ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਤੱਤ'' (1956, ਸ. ਵਿਸ਼ਵਨਾਥਨ, ਚੇਪਟ, ਮਦਰਾਸ)<ref>[https://books.google.com/books?id=BcYQHAAACAAJ&dq=%22gd+boaz%22 Google Book Search link to ''Elements of Psychology'']</ref> * ''ਜਨਰਲ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ'' (1957, ਬੋਅਜ਼ ਇੰਸਟੀਚਿ ofਟ ਆਫ ਸਾਈਕੋਲੋਜੀਕਲ ਸਰਵਿਸ)<ref>[https://books.google.com/books?id=kFFJGwAACAAJ&dq=%22gd+boaz%22 Google Book Search link to ''General Psychology'']</ref> * ''ਮਤਰੇਈ ਬੱਚਾ &nbsp; - ਮਤਰੇਈ ਮਾਂ ਦਾ ਰਿਸ਼ਤਾ &nbsp; -'' ''ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਖੋਜਾਂ ਦੇ ਜਰਨਲ ਦਾ'' ''ਕਲੀਨੀਕਲ ਅਧਿਐਨ'' (ਜਨਵਰੀ 1958 v.2 ਨੰਬਰ 1, ਮਦਰਾਸ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਸੁਸਾਇਟੀ)<ref>[https://books.google.com/books?id=808tAAAAMAAJ&q=%22gd+boaz%22&dq=%22gd+boaz%22&pgis=1 Google Book Search link to ''The Step-child - Step-mother Relationship - A Clinical Study'' from ''Journal of Psychological Researches'']</ref> * ''ਵਿਦਿਅਕ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ'' (1958, ਅਰੂਣ ਪ੍ਰਿੰਟਰ, ਚੇਨਈ) * ''ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਕੁਝ ਬੁਨਿਆਦ'' (1958) * ''ਉਦਯੋਗਿਕ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਤੇ ਪੇਪਰ: ਏ ਸਿੰਪੋਸੀਅਮ'' (1962, ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਪਬਲੀਸ਼ਰ)]<ref>[https://books.google.com/books?id=f50tAAAAMAAJ&q=%22gd+boaz%22&dq=%22gd+boaz%22&pgis=1 Google Book Search link to ''Papers on Industrial Psychology: A Symposium'']</ref> * ''ਇੰਡੀਅਨ ਜਰਨਲ ਅਪਲਾਈਡ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ'' (ਸੰਪਾਦਕ) (1964, ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਮਦਰਾਸ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਵਿਭਾਗ)<ref>[https://books.google.com/books?id=mt8tAAAAMAAJ&q=%22gd+boaz%22&dq=%22gd+boaz%22&pgis=1 Google Book Search link to ''Indian Journal of Applied Psychology'']</ref> * ਜੀ. ਡੀ. ਬੋਅਜ਼, ਸੀ. ਬਰਟ, ਹੰਸ ਜੇ ਆਈਸੈਂਕ, ਹੇਬ, ਜੀਡੀ ਬੋਰਿੰਗ (1972, ਲਾਰੈਂਸ ਵੇਰੀ ਇਨਕਾਰਪੋਰੇਟਡ)<ref>[https://books.google.com/books?id=VMpCAAAACAAJ&dq=%22gd+boaz%22 Google Book Search link to ''The Concept of Mind'']</ref> ''ਸੰਕਲਪ ਦਾ ਮਨ'' * ''ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ'' (ਤਾਰੀਖ ਲੋੜੀਂਦਾ ਹੈ) == ਨਿੱਜੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ == ਗੁਣਮੁਦੀਅਨ ਨੇ ਡੇਜ਼ੀ ਨਵਰਤਨਮਲਰ ਟੱਕਰ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ।ਉਸਦੇ ਪੰਜ ਬੱਚੇ ਸਨ। ਉਸਦੇ ਚਾਰ ਬੇਟੇ ਅਤੇ ਇੱਕ ਬੇਟੀ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਬੇਟੇ ਪ੍ਰਭਾਕਰਨ ਡੇਵਿਡ ਬੋਅਜ਼ (1935–2012) ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਜੀਡੀ ਬੋਅਜ਼ ਮੈਮੋਰੀਅਲ ਹਸਪਤਾਲ ਸਕੂਲ [http://GDBoazMemorialHospitalSchool]{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਕਤੂਬਰ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ। ਇਹ ਮਾਨਸਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਅਪਾਹਜਾਂ ਲਈ ਮੁੜ ਵਸੇਬਾ ਕੇਂਦਰ ਅਤੇ ਹਸਪਤਾਲ ਹੈ। ਉਸਨੇ 1993 ਵਿੱਚ ਬੋਅਜ਼ ਪਬਲਿਕ ਸਕੂਲ [http://BoazPublicSchool]{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਕਤੂਬਰ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (ਗੌਰੀਵਕਕਮ) ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਵੀ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਇਸਦੀ ਸਿਲਵਰ ਜੁਬਲੀ ਸਾਲ 2019-2020 ਵਿੱਚ ਮਨਾਇਆ। ਉਸਦੀ ਧੀ ਭਾਰਥੀ ਪੌਲ (1937--) ਇੱਕ ਮਸ਼ਹੂਰ ਇੰਜੀਲ ਗਾਇਕਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਐਲਬਮਾਂ (ਉਸ ਦੀ ਮਾਸਟਰ ਦੀ ਅਵਾਜ਼ [http://HisMaster'sVoice]{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਫ਼ਰਵਰੀ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}) ਰਿਕਾਰਡ ਕੀਤੀਆਂ ਹਨ। ਭਾਰਥੀ ਚੇਨਈ ਦੀਆਂ ਸੜਕਾਂ 'ਤੇ ਕਾਰ ਚਲਾਉਣ ਵਾਲੀ ਪਹਿਲੀ ਮਹਿਲਾ ਵੀ ਹੈ। ਉਸਦਾ ਤੀਜਾ ਬੱਚਾ ਪ੍ਰੇਮਕਰਨ ਬੋਅਜ਼ (1940--) ਹੈ। ਉਹ ਫੋਰਡ ਮੋਟਰਜ਼ ਤੋਂ ਸੰਨਿਆਸ ਲੈ ਚੁੱਕਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਸਿਹਰਾ ਲਈ 30 ਤੋਂ ਵੱਧ ਪੇਟੈਂਟ ਖੋਜੀ ਹਨ। ਚੌਥਾ ਬੱਚਾ, ਪਦਮਕਰਨ (ਮੋਹਨ) ਬੋਅਜ਼ (1944–2006), ਹਿੳਸਟਨ ਵਿੱਚ ਪੁਲਿਸ ਵਿਭਾਗ ਲਈ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰਤਿਭਾਵਾਨ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਸੀ। ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟਾ ਬੱਚਾ, ਰਸਸੀਕਰਨ ਬੋਅਜ਼ (1946--) ਇੱਕ ਵਿੱਤੀ ਸਲਾਹਕਾਰ ਵਜੋਂ ਰਿਟਾਇਰ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਫਲੋਰੀਡਾ ਦੇ ਮਿਆਮੀ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1965]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1908]] qkgnnuvkacne7fo24grdqw4b2axe37r 0 129930 838138 536139 2026-05-01T04:10:37Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 838138 wikitext text/x-wiki {{short description|Indian web series}} {{Infobox television | name = ਪਾਤਾਲ ਲੋਕ | native_name = | image = Paatal Lok poster.jpg | caption = ਪੋਸਟਰ | director = ਅਵਿਨਾਸ਼ ਅਨੁਣ <br> ਪ੍ਰੋਸਿਤ ਰਾਏ | producer = [[ਅਨੁਸ਼ਕਾ ਸ਼ਰਮਾ]] <br> ਕਰਨੇਸ਼ ਸਸ਼ਰਮਾ | company = ਕਲੀਨ ਸਲੇਟ ਫਿਲਮਜ਼ | based_on = {{Based on|''ਦ ਸਟੋਰੀ ਆਫ਼ ਮਾਈ ਅਸੈਸੀਨਜ਼''|[[ਤਰੁਣ ਤੇਜਪਾਲ]]}} | creator = ਸੁਦੀਪ ਸ਼ਰਮਾ | narrated = | writer = ਸੁਦੀਪ ਸ਼ਰਮਾ<br>ਸਾਗਰ ਹਵੇਲੀ<br>ਹਾਰਦਿਕ ਮਹਿਤਾ<br>ਗੁਨਜੀਤ ਚੋਪੜਾ | starring = {{Plainlist| *ਜੈਦੀਪ ਅਹਿਲਾਵਤ *[[ਗੁਲ ਪਨਾਗ]] *ਨੀਰਜ ਕਬੀ *ਸਵਾਸਤਿਕਾ ਮੁਖਰਜੀ *ਇਸ਼ਵਕ ਸਿੰਘ *ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਬੈਨਰਜੀ }} | composer = ਨਰੇਨ ਚਾਂਦਾਵਰਕਰ <br> ਬੇਨੇਡਿਕਟ ਟੇਲਰ | cinematography = ਅਵਿਨਾਸ਼ ਅਨੁਣ <br> ਸੌਰਭ ਗੋਸਵਾਮੀ | editor = ਸਨਯੁਕਤ ਕਾਜ਼ਾ | location = ਭਾਰਤ | runtime = 43-53 ਮਿੰਟ | genre = ਜ਼ੁਰਮ-ਰੋਮਾਂਚਕ | distributor = | country = ਭਾਰਤ | language = ਹਿੰਦੀ | num_seasons = 1 | num_episodes = 9 | last_aired = | first_aired = {{Start date|df=y|2020|5|15}} | released = | picture_format = | network = ਅਮੇਜ਼ਨ ਵੀਡੀਓ }} '''''ਪਾਤਾਲ ਲੋਕ''''' ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ [[ਹਿੰਦੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਹਿੰਦੀ-]]<nowiki/>ਭਾਸ਼ਾਈ ਜ਼ੁਰਮ-ਰੋਮਾਂਚਕ ਵੈੱਬ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਸੀਰੀਜ਼ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਪ੍ਰੀਮੀਅਰ 15 ਮਈ 2020 ਨੂੰ ਅਮੇਜ਼ਨ ਪ੍ਰਾਈਮ ਵੀਡੀਓ 'ਤੇ ਹੋਇਆ ਸੀ।<ref>{{Cite web|url=https://rollingstoneindia.com/paatal-lok-see-first-teaser-for-amazons-new-gritty-lawless-series/|title='Paatal Lok': See First Teaser for New Lawless Series|last=Xalxo|first=Jessica|date=2020-04-27|website=Rolling Stones India|language=en-US|archive-url=|archive-date=|access-date=2020-05-04}}</ref> ਇਸਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ''ਕਲੀਨ ਸਲੇਟ ਫਿਲਮਜ਼'' ਦੁਆਰਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਵੈੱਬ ਸੀਰੀਜ਼ ਦੇ ਮੁੱਖ ਸਿਤਾਰੇ ਜੈਦੀਪ ਆਹਲਾਵਤ, [[ਗੁਲ ਪਨਾਗ]], ਨੀਰਜ ਕਬੀ, ਸਵਸਥਿਕਾ ਮੁਖਰਜੀ, ਈਸ਼ਵਕ ਸਿੰਘ, ਅਤੇ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਬੈਨਰਜੀ ਹਨ। ਇਸਦਾ ਟੀਜ਼ਰ 27 ਅਪ੍ਰੈਲ ਅਤੇ ਟ੍ਰੇਲਰ 5 ਮਈ ਨੂੰ ਰਿਲੀਜ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite web|url=https://indianexpress.com/article/entertainment/web-series/paatal-lok-teaser-amazon-prime-video-anushka-sharma-production-6381050/|title=Paatal Lok teaser: Anushka Sharma's web series promises to be a gritty affair|date=2020-04-28|website=The Indian Express|language=en-US|access-date=2020-05-04}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.newindianexpress.com/entertainment/hindi/2020/apr/28/paatal-lok--teaser-out-hell-breaks-loose-in-anushka-sharma-production-for-amazon-2136108.html|title='Hell breaks loose' in Anushka Sharma production for Amazon Prime|last=|first=|date=28 April 2020|website=The New Indian Express|archive-url=|archive-date=|access-date=2020-05-04}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.dnaindia.com/television/report-paatal-lok-new-poster-anushka-sharma-s-recent-update-gives-more-insights-about-upcoming-web-series-2823555|title='Paatal Lok' new poster: Anushka Sharma's recent update gives more insights about upcoming web series|date=2020-05-04|website=DNA India|language=en|access-date=2020-05-04}}</ref> ਇਹ ਸੀਰੀਜ਼ [[ਤਰੁਣ ਤੇਜਪਾਲ]] ਦੇ 2010 ਦੇ ਨਾਵਲ '''ਦ ਸਟੋਰੀ ਆਫ਼ ਮਾਈ ਅਸੈਸੀਨਜ਼'' 'ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਨਿਰਾਸ਼ਾਜਨਕ ਪੁਲਿਸ ਅਧਿਕਾਰੀ ਬਾਰੇ ਹੈ ਜਿਸ ਨੇ ਕਤਲ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਨੂੰ ਗਲਤ ਕਰਾਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।<ref>{{Cite news|url=https://www.mid-day.com/articles/paatal-lok-based-on-his-book-but-nothing-to-do-with-tarun-tejpal/22780218|title=Paatal Lok: Based On His Book, But Nothing To Do With Tarun Tejpal|date=13 May 2020|work=Mid Day|access-date=28 May 2020|archive-date=28 ਮਈ 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200528050222/https://www.mid-day.com/articles/paatal-lok-based-on-his-book-but-nothing-to-do-with-tarun-tejpal/22780218|url-status=dead}}</ref> ਹਫਪੋਸਟ ਇੰਡੀਆ ਅਤੇ [[ਦਾ ਇੰਡੀਅਨ ਐਕਸਪ੍ਰੈਸ|ਦਿ ਇੰਡੀਅਨ ਐਕਸਪ੍ਰੈਸ]] ਨੇ ''ਪਾਟਲ ਲੋਕ'' ਨੂੰ 2020 ਦੀ ਸਰਬੋਤਮ ਹਿੰਦੀ ਫਿਲਮ/ਸੀਰੀਜ਼ ਦਾ ਦਰਜਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। == ਸ਼ੈਲੀ ਅਤੇ ਥੀਮ == === ਮਿਥਿਹਾਸਕ ਪੱਖ === ਭਾਰਤ ਦੀ ਸਮਾਜਿਕ-ਆਰਥਿਕ ਵੰਡ ਭਾਰਤੀ ਮਿਥਿਹਾਸਿਕ ਸੰਕਲਪ ਭਾਵ ''ਸਵਰਗ'', ''ਧਰਤੀ'' ਅਤੇ ''ਪਾਤਾਲ'' (ਸਵਰਗ, [[ਧਰਤੀ]] ਅਤੇ ਨਰਕ) 'ਤੇ ਅਧਾਰਿਤ ਹੈ। ਸੀਰੀਜ਼ ਦਾ ਪਲਾਟ [[ਦਿੱਲੀ]] 'ਤੇ ਹੂ ਜਿਥੇ ਲੁਟੀਅਨਜ਼ ਦਿੱਲੀ ਸਵਰਗ, ਵਸੰਤ ਵਿਹਾਰ ਅਤੇ [[ਨੋਇਡਾ]] ਧਰਤੀ ਜਦੋਂ ਕਿ ਪੂਰਬੀ ਦਿੱਲੀ ''ਜਮਨਾ ਪਾਰ'' ਨਰਕ ਹੈ ਵਿਖਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=https://thewire.in/film/caste-class-and-populist-political-anxieties-in-paatal-lok|title=Caste, Class and Populist Political Anxieties in 'Paatal Lok'|last=Banerjee|first=Dyotana|date=23 May 2020|website=The Wire|archive-url=|archive-date=|access-date=2020-05-24}}</ref> ਕਹਾਣੀ ਦਾ ਅੰਤ [[ਮਹਾਂਭਾਰਤ]] ਦੀ ਯੁਧਿਸ਼ਟਰ ਦੇ ਕੁੱਤੇ ਦੀ ਮਿਥਿਹਾਸਕ ਕਥਾ 'ਤੇ ਵੀ ਅਧਾਰਤ ਹੈ।<ref name=":6">{{Cite web|url=https://indianexpress.com/article/entertainment/web-series/paatal-lok-review-an-engrossing-series-6410775/|title=Paatal Lok review: An intelligently written, engrossing series|last=Gupta|first=Shubhra|date=2020-05-17|website=The Indian Express|language=en|archive-url=|archive-date=|access-date=2020-05-24}}</ref><ref name=":7">{{Cite web|url=https://www.thecinemaholic.com/paatal-lok-ending-explained/|title=Paatal Lok Ending, Explained|last=Sharma|first=Dhruv|date=2020-05-16|website=The Cinemaholic|language=en-US|access-date=2020-05-24}}</ref> === ਸਿੱਖਿਅਕ ਪੱਖ === ਸੀਰੀਜ਼ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਹੋ ਰਹੇ ਵਿਤਕਰੇ ਦੇ ਵੱਖ ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਸੀਰੀਜ਼ ਵਿੱਚ ਧਰਮ ਅਤੇ ਜਾਤੀ ਦੇ ਵਿਤਕਰੇ ਨੂੰ ਵੀ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।<ref name=":6" /> ਇਮਰਾਨ ਅੰਸਾਰੀ ਦੇ ਕਿਰਦਾਰ ਰਾਹੀਂ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਨਫ਼ਰਤ, ਚੀਨੀ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਰਾਹੀਂ ਬੱਚਿਆਂ ਨਾਲ ਜ਼ਬਰ-ਜਿਨਾਹ ਅਤੇ ਟ੍ਰਾਂਸਜੈਂਡਰਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਵਿਤਕਰੇ<ref name=":7"/> ਹਥੌਡਾ ਤਿਆਗੀ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਰਾਹੀਂ ਪੇਂਡੂ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦੀ ਮਾੜੀ ਹਾਲਤ ਬਿਆਨ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। == ਸਾਰ == ਇੰਸਪੈਕਟਰ ਹਾਥੀ ਰਾਮ ਚੌਧਰੀ ਦਿੱਲੀ ਦਾ ਪੁਲਿਸ ਮੁਲਾਜ਼ਮ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਮ ਜਿਹੇ ਕੈਰੀਅਰ ਨੂੰ ਰੋਮਾਂਚਕ ਬਣਾਉਣ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਦਿਲਚਸਪ ਨਹੀਂ ਹੈ ਪਰ ਇੱਕ ਦਿਨ ਅਚਾਨਕ ਉਸਨੂੰ ਉੱਚ ਪ੍ਰੋਫਾਈਲ ਕੇਸ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਜੋ ਉਸਦੀ ਤਰੱਕੀ ਲਈ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਅਤੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=https://www.outlookindia.com/newsscroll/anushka-sharmas-paatal-lok-to-release-on-may-15/1813197|title=Anushka Sharma's "Paatal Lok" to release on May 15|date=24 April 2020|website=outlookindia|archive-url=https://web.archive.org/web/20200428162829/https://www.outlookindia.com/newsscroll/anushka-sharmas-paatal-lok-to-release-on-may-15/1813197|archive-date=28 April 2020|access-date=2020-04-24}}</ref> ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਕੇਸ ਇੱਕ ਡੂੰਘੇ ਭੇਤ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਇੰਸਪੈਕਟਰ ਨੂੰ ਅੰਡਰਵਰਲਡ (ਪਾਤਾਲ ਲੋਕ) ਦੇ ਸੰਗੀਨ ਅਤੇ ਗਹਿਰੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=https://toplistspedia.com/paatal-lok-cast-plot-and-everything-you-need-to-know/|title="Paatal Lok" cast, plot and everything you need to know|date=4 May 2020|website=toplistspedia|archive-url=https://web.archive.org/web/20200508064214/https://toplistspedia.com/paatal-lok-cast-plot-and-everything-you-need-to-know/|archive-date=8 May 2020|access-date=2020-05-08}}</ref> ਹਾਥੀ ਰਾਮ ਦੀ ਸੂਝ ਉਸਨੂੰ ਸ਼ੱਕੀਆਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕਰਨ ਲਈ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਹੈਰਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਸੱਚਾਈਆਂ ਅਤੇ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਆਖਰਕਾਰ ਉਸਨੂੰ ਇੱਕ ਪੁਲਿਸ ਅਧਿਕਾਰੀ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਆਪਣੀਆਂ ਜੁੰਮੇਵਾਰੀਆਂ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਪਹਿਚਾਣ ਲੱਭਣ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=https://gadgets.ndtv.com/entertainment/news/anushka-sharma-paatal-lok-amazon-prime-video-release-date-logo-tv-series-2217538|title=Paatal Lok Release Date: Anushka Sharma-Produced Series Out in May on Amazon Prime Video|date=24 April 2020|website=gadgets.ndtv|archive-url=https://web.archive.org/web/20200506080438/https://gadgets.ndtv.com/entertainment/news/anushka-sharma-paatal-lok-amazon-prime-video-release-date-logo-tv-series-2217538|archive-date=6 May 2020|access-date=2020-04-24}}</ref> == ਸਿਤਾਰੇ ਅਤੇ ਪਾਤਰ == * ਜੈਦੀਪ ਅਹਿਲਾਵਤ - ਹਾਥੀ ਰਾਮ ਚੌਧਰੀ, ਪੁਲਿਸ ਮੁਲਾਜ਼ਮ ਵਜੋਂ<ref>{{Cite web|url=https://www.indiatoday.in/binge-watch/story/jaideep-ahlawat-on-playing-the-lead-in-pataal-lok-it-s-a-huge-responsibility-you-represent-a-team-1677492-2020-05-13|title=Jaideep Ahlawat on playing the lead in Paatal Lok: It's a huge responsibility, you represent a team|last=Kanyal|first=Jyoti|date=14 May 2020|website=India Today|language=en|archive-url=|archive-date=|access-date=2020-05-24}}</ref> * [[ਗੁਲ ਪਨਾਗ]] - ਹਾਥੀਰਾਮ ਦੀ ਪਤਨੀ, ਰੇਨੂੰ ਵਜੋਂ * ਬੋਧੀਸਤਵਾ ਸ਼ਰਮਾ - ਹਾਥੀਰਾਮ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸਿਧਾਰਥ ਚੌਧਰੀ ਵਜੋਂ * ਇਸ਼ਵਕ ਸਿੰਘ - ਇਮਰਾਨ ਅੰਸਾਰੀ, ਹਥੀਰਾਮ ਦੇ ਜੂਨੀਅਰ ਵਜੋਂ * ਨੀਰਜ ਕਬੀ - ਹਾਈ ਪ੍ਰੋਫਾਈਲ ਪੱਤਰਕਾਰ ਅਤੇ ਐਂਕਰ ਸੰਜੀਵ ਮਹਿਰਾ ਵਜੋਂ<ref name=":1">{{Cite web|url=https://www.hindustantimes.com/tv/paatal-lok-anushka-sharma-shares-new-teaser-for-her-grimy-and-violent-new-amazon-series-trailer-out-may-5/story-xu9Ncb18yWOSufgaJjhLlO.html|title=Paatal Lok: Anushka Sharma shares new teaser for her grimy and violent new Amazon series, trailer out May 5|date=2020-04-27|website=Hindustan Times|language=en|access-date=2020-05-04}}</ref> * ਸਵਸਤੀਕਾ ਮੁਖਰਜੀ -ਡੌਲੀ ਮਹਿਰਾ, ਸੰਜੀਵ ਦੀ ਪਤਨੀ ਵਜੋਂ<ref name=":0">{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/entertainment/movies/anushka-sharmas-amazon-prime-series-paatal-lok-to-premiere-on-may-15/article31424168.ece|title=Anushka Sharma's Amazon Prime series 'Paatal Lok' to premiere on May 15|date=2020-04-24|work=The Hindu|access-date=2020-05-04|others=PTI|language=en-IN|issn=0971-751X}}</ref> * ਨਿਹਾਰੀਕਾ ਲਾਇਰਾ ਦੱਤ - ਸਾਰਾ ਮੈਥਿਊਜ਼ ਵਜੋਂ * ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਬੈਨਰਜੀ - ਵਿਸ਼ਾਲ "ਹਥੌੜਾ" ਤਿਆਗੀ ਵਜੋਂ * [[ਜਗਜੀਤ ਸੰਧੂ (ਅਦਾਕਾਰ)|ਜਗਜੀਤ ਸੰਧੂ]] - ਤੋਪ ਸਿੰਘ "ਚਾੱਕੂ" ਵਜੋਂ * ਆਸਿਫ ਖਾਨ - ਕਬੀਰ ਐਮ ਵਜੋਂ * ਮੈਰੇਂਬਮ ਰੋਨਾਲਡੋ ਸਿੰਘ - ਮੈਰੀ ਲਿੰਗਡੋਹ ਜਾਂ ਚੀਨੀ ਵਜੋਂ<ref>{{Cite web|url=https://www.telegraphindia.com/states/north-east/two-northeast-actors-make-a-mark-in-much-talked-about-paatal-lok-on-amazon-prime-video/cid/1775527|title=Two Northeast actors make a mark in much-talked-about 'Paatal Lok' on Amazon Prime Video|last=Gani|first=Abdul|date=25 May 2020|website=Telegraph India|language=en|archive-url=|archive-date=|access-date=2020-05-25}}</ref> * ਸੰਦੀਪ ਮਹਾਜਨ - ਦਿੱਲੀ ਖੁਫੀਆ ਅਫਸਰ ਦਹੀਆ ਵਜੋਂ * ਸੰਜੀਵ ਵਤਸ - ਡੋਨੂਲਿਆ (ਅਵਾਜ਼) * ਅਕਸ਼ੈ ਸ਼ਰਮਾ - ਮਾਸਟਰ ਜੀ ਵਜੋਂ<ref>{{Cite web|url=https://www.thecinemaholic.com/who-is-masterji-in-paatal-lok/|title=Who is Masterji in Paatal Lok?|last=Sharma|first=Dhruv|date=2020-05-16|website=The Cinemaholic|language=en-US|access-date=2020-05-24}}</ref> * ਅਨਿੰਦਿਤਾ ਬੋਸ - ਚੰਦਾ ਮੁਖਰਜੀ ਵਜੋਂ * [[ਵਿਪਿਨ ਸ਼ਰਮਾ]] - ਡੀਸੀਪੀ ਭਗਤ ਵਜੋਂ * ਆਸਿਫ ਬਸਰਾ - ਜੈ ਮਲਿਕ ਵਜੋਂ * ਮਨੀਸ਼ ਚੌਧਰੀ - ਵਿਕਰਮ ਕਪੂਰ ਵਜੋਂ * ਅਕਾਸ਼ ਖੁਰਾਣਾ - ਸਿੰਘ ਸਾਬ ਵਜੋਂ * ਰਾਜੇਸ਼ ਸ਼ਰਮਾ - ਗਵਾਲਾ ਗੁੱਜਰ ਵਜੋਂ * ਅਨੂਪ ਜਲੋਟਾ - ਬਾਲਕਿਸ਼ਨ ਬਾਜਪਾਈ ਵਜੋਂ * ਅਨੁਰਾਗ ਅਰੋੜਾ - ਐਸਐਚਓ ਵਿਰਕ ਵਜੋਂ<ref>{{Cite web|url=https://www.outlookindia.com/newsscroll/anurag-arora-ive-refused-many-cop-characters/1733205|title=Anurag Arora: I've refused many cop characters|website=Outlook India|access-date=2020-05-22}}</ref> * ਤੁਸ਼ਾਰ ਦੱਤ - ਰਾਜੂ ਭਈਆ ਵਜੋਂ * ਅਮਿਤ ਰਾਜ - ਪੱਤਰਕਾਰ ਵਜੋਂ ==ਪਲਾਟ== {{Episode table|airdate=s|background=251e35|released=y|director=ਅਵਿਨਾਸ਼ ਅਰੁਣ, ਪ੍ਰੋਸਿਤ ਰਾਏ|episodes={{Episode list |EpisodeNumber = 1 |Title = Bridges |RTitle = |DirectedBy = ਅਵਿਨਾਸ਼ ਅਰੁਣ, ਪ੍ਰੋਸਿਤ ਰਾਏ |WrittenBy = ਸੁਦੀਪ ਸ਼ਰਮਾ |OriginalAirDate = {{Start date|2020|05|15}} |ShortSummary = ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ, ਡਿਪਟੀ ਕਮਿਸ਼ਨਰ ਪੁਲਿਸ ਵਿਸ਼ਰਮ ਭਗਤ ਨੇ ਚਾਰ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਵਿਸ਼ਾਲ ਤਿਆਗੀ, ਤੋਪ ਸਿੰਘ, ਮੈਰੀ ਲਿੰਗਡੋਹ ਅਤੇ ਕਬੀਰ ਐਮ. ਨੂੰ ਇੱਕ ਉੱਚ ਪੱਧਰੀ ਪੱਤਰਕਾਰ, ਸੰਜੀਵ ਮਹਿਰਾ, ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਦੀ ਸਾਜਿਸ਼ ਰਚਣ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਕੇਸ ਦੀ ਜਾਂਚ ਦੀ ਜਿੰਮੇਵਾਰੀ ਪੁਲਿਸ ਕਰਮਚਾਰੀ ਹਾਥੀ ਰਾਮ ਚੌਧਰੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਸਾਥੀ ਇਮਰਾਨ ਅੰਸਾਰੀ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਟੋਪ ਸਿੰਘ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਗੈਂਗ ਦਾ ਸਰਦਾਰ ਹੈ ਅਤੇ ਹਾਥੀ ਸਿੰਘ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕੀਤੇ ਗਏ ਚਾਰਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਸਬੰਧ ਲੱਭਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸੰਜੀਵ ਮਹਿਰਾ ਦੀ ਆਪਣੇ ਮਾਲਕ ਨਾਲ ਅਣਬਣ ਚੱਲ ਰਹੀ ਹੈ ਅਤੇ ਮਾਲਕ ਉਸਨੂੰ ਚੈਨਲ ਤੋਂ ਕੱਢਣ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਸੰਜੀਵ ਦੀ ਪਤਨੀ ਡੌਲੀ ਚਿੰਤਾ ਗ੍ਰਸਤ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਵੀ ਕਾਫ਼ੀ ਹੱਦ ਤੱਕ ਡਾਵਾਂਡੋਲ ਹੈ। ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕੀਤੇ ਗਏ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦੇ ਪਿਛੋਕੜ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਪਾਇਆ ਕਿ ਤਿਆਗੀ ਇੱਕ ਖੂੰਖਾਰ ਅਤੇ ਕਾਤਲ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਫੜਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਪੁਲਸ ਇਹ ਜਾਣਕਾਰੀ ਸੰਜੀਵ ਮਹਿਰਾ ਨੂੰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਪਰ ਇਸ ਹਮਲੇ ਦਾ ਕੋਈ ਲਿੰਕ ਵੀ ਜਾਂ ਮਨੋਰਥ ਲੱਭਣ ਵਿੱਚ ਅਸਫਲ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। |LineColor = 251e35 }} {{Episode list |EpisodeNumber = 2 |Title = Lost and Found |RTitle = |DirectedBy = ਅਵਿਨਾਸ਼ ਅਰੁਣ, ਪ੍ਰੋਸਿਤ ਰਾਏ |WrittenBy = ਸਾਗਰ ਹਵੇਲੀ, ਹਾਰਦਿਕ ਮਹਿਤਾ, ਗੁਨਜੀਤ ਚੋਪੜਾ |OriginalAirDate = {{Start date|2020|05|15}} |ShortSummary = ਜਾਂਚ ਪੜਤਾਲ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕੀਤੇ ਗਏ ਚਾਰਾਂ ਨਾਲ ਵੱਖੋ-ਵੱਖਰੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸੰਪਰਕ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਕਤਲ ਨੂੰ ਅੰਜਾਮ ਦੇਣ ਲਈ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਯੋਜਨਾ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਵਜੋਂ ਬਣਾਈ ਗਈ ਸੀ। ਪੁਲਿਸ ਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਤਿਆਗੀ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇੱਕ "ਮਾਸਟਰ ਜੀ" ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰਨ ਲਈ ਬੇਤਾਬ ਸੀ ਅਤੇ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਇਸ ਹਮਲੇ ਨੂੰ ਰੱਦ ਕਰਨ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ। ਹਾਥੀਰਾਮ ਸ਼ੱਕੀ ਲੋਕਾਂ ਤੋਂ ਜਾਣਕਾਰੀ ਲੈਣ ਲਈ ਬਹੁਤ ਤਰੀਕੇ ਵਰਤਦੇ ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਹੱਥ ਕੁਝ ਖਾਸ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ। ਲੀਡ 'ਤੇ ਕੰਮ ਕਰਦਿਆਂ ਅੰਸਾਰੀ ਤਾਰਿਕ, ਇੱਕ ਮਕੈਨਿਕ ਜਿਸਨੇ ਕਬੀਰ ਨੂੰ ਇਹ ਕੰਮ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਨੂੰ ਲੱਭਦਾ ਹੈ ਪਰ ਤਾਰਿਕ ਉਸ ਨੂੰ ਚਕਮਾ ਦੇ ਕੇ ਬਚ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ। ਹਾਥੀਰਾਮ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਯਕੀਨ ਹੈ ਕਿ ਚਿਤਰਕੂਟ ਪਿੰਡ, ਜਿੱਥੇ ਤਿਆਗੀ ਪੜ੍ਹਿਆ ਸੀ, ਜਾ ਕੇ ਉਸਦੇ ਅਤੀਤ ਦਾ ਪਤਾ ਲੱਗੇਗਾ ਜਿਸ ਨਾਲ ਕੇਸ ਹੱਲ ਕਰਨ ਦਾ ਕੋਈ ਸੁਰਾਖ਼ ਮਿਲੇਗਾ। ਸੰਜੀਵ ਦਾ ਨਿਊਜ਼ ਚੈਨਲ ਦੀ ਜਾਂਚ ਪੱਤਰਕਾਰ ਸਾਰਾ ਮੈਥਿਊਜ਼ ਨਾਲ ਸਬੰਧ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਸਨੂੰ ਸ਼ੱਕੀ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕਰਨ ਲਈ ਥਾਣੇ ਬੁਲਾਇਆ ਗਿਆ, ਪਰ ਉਹ ਕਿਸੇ ਦੀ ਵੀ ਪਛਾਣ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਅਸਮਰਥ ਰਿਹਾ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਤਿਆਗੀ ਨਾਲ ਅੱਖ ਮਿਲਾਉਣ ਦਾ ਉਸ 'ਤੇ ਡੂੰਘਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਯਮੁਨਾ ਨਦੀ ਦੇ ਵਿੱਚੋਂ ਉਹ ਫੋਨ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ਤੋਪ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। |LineColor = 251e35 }} {{Episode list |EpisodeNumber = 3 |Title = A history of violence |RTitle = |DirectedBy = ਅਵਿਨਾਸ਼ ਅਰੁਣ, ਪ੍ਰੋਸਿਤ ਰਾਏ |WrittenBy = ਸਾਗਰ ਹਵੇਲੀ, ਹਾਰਦਿਕ ਮਹਿਤਾ, ਗੁਨਜੀਤ ਚੋਪੜਾ |OriginalAirDate = {{Start date|2020|05|15}} |ShortSummary = ਅਤੀਤ ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ ਤਿਆਗੀ ਸਕੂਲ ਪੜ੍ਹਦਾ ਸੀ ਤਾਂ ਉਸਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਭੈਣਾਂ ਨਾਲ ਜਿਨਸੀ ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਦਾ ਬਦਲਾ ਲੈਣ ਲਈ ਆਪਣੇ ਤਿੰਨ ਜਮਾਤੀਆਂ ਦਾ ਇੱਕ ਹਥੌੜੇ ਨਾਲ ਕਤਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਮੌਜੂਦਾ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਅੰਸਾਰੀ ਤੋਪ ਸਿੰਘ ਦੇ ਬਾਰੇ ਪਤਾ ਕਰਨ ਲਈ ਪੰਜਾਬ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਜਾਤੀ ਅਧਾਰਤ ਲੜਾਈਆਂ ਵਿੱਚ ਫਸਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਪਿੰਡ ਛੱਡ ਕੇ ਭੱਜਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਚਿਤਰਕੂਟ ਵਿੱਚ, ਹਾਥੀਰਾਮ ਨੂੰ ਤਿਆਗੀ ਦੇ ਅਤੀਤ ਅਤੇ ਸਕੂਲ ਦੀ ਘਟਨਾ ਬਾਰੇ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਹਾਲਾਂਕਿ ਤਿਆਗੀ ਨੇ ਕਿ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨਾਲ ਸੰਪਰਕ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ। ਸਥਾਨਕ ਪੱਤਰਕਾਰ ਅਮਿਤੋਸ਼ ਹਾਥੀਰਾਮ ਨੂੰ ਸਥਾਨਕ ਕਾਰੋਬਾਰੀ ਅਤੇ ਰਾਜਨੇਤਾ ਗਵਾਲਾ ਗੁੱਜਰ ਬਾਰੇ ਗੁਪਤ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ, ਸੰਜੀਵ ਮਹਿਰਾ ਸਾਰਾ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਤਿਆਗੀ ਬਾਰੇ ਆਪਣੀ ਜਾਂਚ-ਪੜਤਾਲ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਜਾਣਕਾਰੀ ਪ੍ਰਾਈਮਟਾਈਮ ਟੀਵੀ 'ਤੇ ਪ੍ਰਸਾਰਿਤ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਮੀਡੀਆ ਦਿੱਲੀ ਪੁਲਿਸ 'ਤੇ ਸਵਾਲ ਖੜ੍ਹੇ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪੁਲਸ ਉਕਤ ਸ਼ੱਕੀ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦੇ ਨਾਮ ਲੁਕੋ ਕੇ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਸੀ। |LineColor = 251e35 }} {{Episode list |EpisodeNumber = 4 |Title = Sleepless in Seelampur |RTitle = |DirectedBy = ਅਵਿਨਾਸ਼ ਅਰੁਣ, ਪ੍ਰੋਸਿਤ ਰਾਏ |WrittenBy = ਸਾਗਰ ਹਵੇਲੀ, ਹਾਰਦਿਕ ਮਹਿਤਾ, ਗੁਨਜੀਤ ਚੋਪੜਾ |OriginalAirDate = {{Start date|2020|05|15}} |ShortSummary = ਸੰਜੀਵ ਮਹਿਰਾ ਆਪਣੀ ਨੌਕਰੀ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਆਪਣੇ ਮਾਲਕ ਨੂੰ ਬਲੈਕਮੇਲ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਚੈਨਲ 'ਤੇ ਆਪਣਾ ਦਬਦਬਾ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਇੱਕ ਸਾਬਕਾ ਦੁਸ਼ਮਣ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਫੋਰੈਂਸਿਕਸ ਟੀਮ ਤੋਪ ਸਿੰਘ ਦੇ ਬਰਾਮਦ ਕੀਤੇ ਫੋਨ ਤੋਂ ਡੇਟਾ ਕੱਢ ਲੈਂਦੀ ਹੈ ਇਸ ਵਿੱਚ ਜੋ ਸੰਜੀਵ ਮਹਿਰਾ 'ਤੇ ਨਿਗਰਾਨੀ ਰੱਖਣ ਦੀਆਂ ਵੀਡੀਓ ਅਤੇ ਚੰਦਾ ਨਾਮ ਦੀ ਲੜਕੀ ਨਾਲ ਨਿੱਜੀ ਫੋਟੋਆਂ ਦਾ ਬਰਾਮਦ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮੈਰੀ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਟ੍ਰਾਂਸਜੈਂਡਰ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਅਸਲ ਨਾਮ ਚੀਨੀ ਹੈ; ਉਸਨੂੰ ਮਰਦਾਨਾ ਸੈੱਲ ਵਿੱਚ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹਾਥੀਰਾਮ ਅਤੇ ਅੰਸਾਰੀ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਕਾਰੋਬਾਰੀ ਮੁਕੇਸ਼ ਤਲਰੇਜਾ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਗਏ, ਜਿਸ ਨੇ ਚੀਨੀ ਨੂੰ ਇਸ ਕੰਮ 'ਤੇ ਲਾਇਆ ਸੀ ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ, ਤਾਰਿਕ ਦੀ ਲਾਸ਼ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਉਸ ਦੀ ਗਲਾ ਘੁੱਟ ਕੇ ਹੱਤਿਆ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਅੰਸਾਰੀ ਨੇ ਆਈ.ਏ.ਐੱਸ. ਦੀ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਪਾਸ ਕਰ ਲਈ ਪਰ ਹਾਥੀਰਾਮ ਨੇ ਇਸ 'ਤੇ ਖੁਸ਼ੀ ਵਾਲੀ ਪ੍ਰਤੀਕ੍ਰਿਆ ਜਾਹਿਰ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ। ਮੈਰੀ/ਚੀਨੀ ਦੇ ਟ੍ਰਾਂਸਜੈਂਡਰ ਹੋਣ ਅਤੇ ਉਹਨੂੰ ਜਨਾਨਾ ਸੈੱਲ ਵਿੱਚ ਰੱਖਣ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਮੀਡੀਆ ਵਿੱਚ ਲੀਕ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਦਿੱਲੀ ਪੁਲਿਸ ਲਈ ਨਮੋਸ਼ੀ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦੀ ਹੈ, ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਹਾਥੀਰਾਮ ਨੂੰ ਮੁਅੱਤਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜਾਂਚ ਸੀਬੀਆਈ ਨੂੰ ਸੌਂਪ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। |LineColor = 251e35 }} {{Episode list |EpisodeNumber = 5 |Title = Of fathers and sons |RTitle = |DirectedBy = ਅਵਿਨਾਸ਼ ਅਰੁਣ, ਪ੍ਰੋਸਿਤ ਰਾਏ |WrittenBy = ਸਾਗਰ ਹਵੇਲੀ, ਹਾਰਦਿਕ ਮਹਿਤਾ, ਗੁਨਜੀਤ ਚੋਪੜਾ |OriginalAirDate = {{Start date|2020|05|15}} |ShortSummary = ਹਾਥੀਰਾਮ ਚੌਧਰੀ ਭਗਤ ਤੋਂ ਕੇਸ ਦੀ ਪੜਤਾਲ ਕਰਨ ਲਈ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਭਗਤ ਉਸਨੂੰ ਮੁਅੱਤਲ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਬਾਰੇ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਘਰ ਭੇਜ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਸੰਜੀਵ ਦੇ ਪ੍ਰੇਮ ਸੰਬੰਧ ਬਾਰੇ ਪਤਾ ਲੱਗਣ 'ਤੇ ਡੌਲੀ ਦਾ ਦਿਲ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹਾਥੀਰਾਮ ਦਾ ਵਿਦਰੋਹੀ ਪੁੱਤਰ ਸਿਧਾਰਥ ਆਪਣੇ ਜਮਾਤੀ ਦੀ ਧੱਕੇਸ਼ਾਹੀ ਤੋਂ ਤੰਗ ਆਕੇ ਉਸ 'ਤੇ ਬੰਦੂਕ ਤਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਉਸ ਨੇ ਇੱਕ ਛੋਟੇ ਗੁੰਡੇ ਦੇ ਘਰੋਂ ਚੋਰੀ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਚੌਧਰੀ ਨੂੰ ਸਕੂਲ ਬੁਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹਾਥੀਰਾਮ ਮੁਅੱਤਲੀ ਕਾਰਨ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਸ਼ਰਾਬੀ ਹੋਇਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਕੂਲ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਨਾਲ ਸਹੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਪਰ ਪਾਉਂਦਾ ਪਰ ਅੰਸਾਰੀ ਸਭ ਸੰਭਾਲ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਸੀਬੀਆਈ ਦੀ ਜਾਂਚ ਆਈਐਸਆਈ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਪੱਤਰਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਨ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਅਸਥਿਰਤਾ ਲਿਆਉਣ ਲਈ ਵੱਡੀ ਸਾਜਿਸ਼ ਦਾ ਪਰਦਾਫਾਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਸੰਜੀਵ ਮਹਿਰਾ ਨੂੰ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਇਹ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੇ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਪਰ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਾਈਮ ਟਾਈਮ ਸ਼ੋਅ 'ਤੇ ਸਾਰੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਜਨਤਕ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਪ੍ਰੈਸ ਕਾਨਫਰੰਸ ਵਿੱਚ, ਸੀਬੀਆਈ ਕਬੀਰ ਨੂੰ ਇੱਕ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਏਜੰਟ ਹੋਣ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸਬੂਤ ਵਜੋਂ ਉਸਦੀ ਰਿਹਾਇਸ਼ ਤੇ ਮਿਲਿਆ ਜੇਹਾਦੀ ਸਾਹਿਤ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਅੰਸਾਰੀ ਨੂੰ ਇਸ 'ਤੇ ਸ਼ੱਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਜਾਣਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਬੀਰ ਉਰਦੂ ਨਹੀਂ ਪੜ੍ਹ ਸਕਦਾ। ਸਾਰਾ ਨੂੰ ਇਸ 'ਤੇ ਸ਼ੱਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਹਾਥੀਰਾਮ ਚੌਧਰੀ ਦੀ ਕੇਸ ਨੋਟਬੁੱਕ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਜਾਂਚ ਪੜਤਾਲ ਕਰਨ ਲੱਗ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। |LineColor = 251e35 }} {{Episode list |EpisodeNumber = 6 |Title = The past is prologue |RTitle = |DirectedBy = ਅਵਿਨਾਸ਼ ਅਰੁਣ, ਪ੍ਰੋਸਿਤ ਰਾਏ |WrittenBy = ਸਾਗਰ ਹਵੇਲੀ, ਹਾਰਦਿਕ ਮਹਿਤਾ, ਗੁਨਜੀਤ ਚੋਪੜਾ |OriginalAirDate = {{Start date|2020|05|15}} |ShortSummary = ਸੀਬੀਆਈ ਦੇ ਅੱਤਵਾਦੀ ਸਿਧਾਂਤ ਨੂੰ ਨਾ ਖਾਰਜ ਕਰਦਿਆਂ, ਹਾਥੀਰਾਮ ਚੌਧਰੀ ਅਤੇ ਅੰਸਾਰੀ ਸਾਰਾ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਸੁਤੰਤਰ ਜਾਂਚ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਬੀਰ ਦੇ ਅਤੀਤ ਬਾਰੇ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿ ਉਸਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਫਿਰਕੂ ਦੰਗਿਆਂ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਭਰਾ ਨੂੰ ਭੀੜ ਨੇ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ; ਹਾਲਾਂਕਿ, ਕਬੀਰ ਦੇ ਬਚੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਇਸ ਗੱਲ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਕੱਟੜਪੰਥੀ ਹੈ ਜਾਂ ਉਸਦਾ ਕੋਈ ਜਹਾਦੀ ਸਬੰਧ ਹੈ। ਚੀਨੀ ਦੇ ਬਚਪਨ ਦਾ ਦੋਸਤ ਹਾਥੀਰਾਮ ਦਾ ਅਤੀਤ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਇੱਕ ਅਨਾਥ ਯਾਤਰੀ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਜਿਨਸੀ ਸੋਸ਼ਣ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਪਰ ਇਸ ਦਲਦਲ ਵਿੱਚੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਣ ਲਈ ਉਹ ਸਖਤ ਮਿਹਨਤ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ। ਰਾਜੂ, ਗਲੀ ਦਾ ਗੁੰਡਾ ਜਿਸ ਦੀ ਬੰਦੂਕ ਸਿਧਾਰਥ ਚੋਰੀ ਕਰਦਾ ਹੈ, 'ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਬੌਸ ਦਾ ਦਬਾਅ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਸਿਧਾਰਥ ਨੂੰ ਕੁੱਟਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਹਾਥੀਰਾਮ ਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਪਤਾ ਚਲਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਸਾਰੇ ਗੁੰਡਿਆਂ ਨੂੰ ਕੁੱਟ ਕੇ ਬੰਦੂਕ ਗੈਂਗਸਟਰ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਧਮਕੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜੇ ਉਹ ਦੁਬਾਰਾ ਉਸ ਦੇ ਬੇਟੇ ਨੂੰ ਤੰਗ ਕਰਨਗੇ ਤਾਂ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜਾਨੋਂ ਮਾਰ ਦੇਵੇਗਾ। ਜੇਲ੍ਹ ਵਿਚ, ਕਬੀਰ 'ਤੇ ਇੱਕ ਕੈਦੀ ਨੇ ਹਮਲਾ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਹਾਥੀਰਾਮ ਨੂੰ ਸ਼ੱਕ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਅੰਦਰੂਨੀ ਕੰਮ ਹੈ। ਸਾਰਾ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਬਾਜਪਾਈ, ਚਿਤਰਕੂਟ ਰਾਜਨੇਤਾ, ਜਿਸਦਾ ਸੰਬੰਧ ਗਵਾਲਾ ਗੁੱਜਰ ਨਾਲ ਹੈ, ਇਸ ਸਾਰੀ ਸਾਜਿਸ਼ ਪਿੱਛੇ ਉਸਦਾ ਹੱਥ ਹੈ ਅਤੇ ਸੀਬੀਆਈ ਦਾ ਅੱਤਵਾਦੀ ਸਿਧਾਂਤ ਬਕਵਾਸ ਹੈ। ਪੁਰਾਣੇ ਅਖਬਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਫੋਟੋਆਂ ਵੇਖਦੇ ਹੋਏ, ਹਾਥੀਰਾਮ ਨੂੰ ਇੱਕ ਫੋਟੋ ਮਿਲੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਤਿਆਗੀ ਦੇ ਹਾਈ ਸਕੂਲ ਕੋਚ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਬਾਜਪਾਈ ਨਾਲ ਜੁੜਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਹਾਥੀਰਾਮ ਪਿਛਲੀ ਵਾਰ ਉਸ ਕੋਚ ਨੂੰ ਮਿਲਿਆ ਸੀ ਤਾਂ ਉਸਨੇ ਇਹ ਜਾਣਕਾਰੀ ਲੁਕਾਈ ਸੀ। |LineColor = 251e35 }} {{Episode list |EpisodeNumber = 7 |Title = Badlands |RTitle = |DirectedBy = ਅਵਿਨਾਸ਼ ਅਰੁਣ, ਪ੍ਰੋਸਿਤ ਰਾਏ |WrittenBy = ਸੁਦੀਪ ਸ਼ਰਮਾ |OriginalAirDate = {{Start date|2020|05|15}} |ShortSummary = ਚਿਤਰਕੂਟ ਵਿੱਚ ਵਾਪਸ, ਹਾਥੀਰਾਮ ਚੌਧਰੀ ਨੇ ਹਾਈ ਸਕੂਲ ਦੇ ਕੋਚ ਨੂੰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬਾਜਪਾਈ ਅਤੇ ਗਵਾਲਾ ਇੱਕ ਭਿਆਨਕ ਗੁੰਡੇ ਡੋਨੂਲੀਆ ਦੁਆਰਾ ਚਲਾਏ ਜਾ ਰਹੇ ਇੱਕ ਸੰਗਠਨ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹਨ, ਜੋ ਖੇਤਰ ਦੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕਤਾ ਨੂੰ ਕੰਟਰੋਲ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਛੁਪ ਕੇ ਸਰਕਾਰ ਚਲਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਕੋਚ ਪਹਿਲਾਂ ਇੱਕ ਪੁਲਿਸ ਮੁਲਾਜ਼ਮ ਸੀ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਡਨੂਲਿਆ ਦਾ ਮੁਖਬਰ ਬਣ ਗਿਆ। ਤਿਆਗੀ ਵੱਲੋਂ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਕਤਲ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਉਸਨੂੰ ਡੋਨੂਲੀਆ ਕੋਲ ਲੈ ਆਇਆ। ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਤਿਆਗੀ ਡੌਨੂਲੀਆ ਦਾ ਭਰੋਸੇਮੰਦ ਹਿੱਟਮੈਨ ਬਣ ਗਿਆ। ਡੌਨੂਲੀਆ ਉਹੀ "ਮਾਸਟਰ ਜੀ" ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਤਿਆਗੀ ਪਹਿਲਾਂ ਸੰਪਰਕ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਡੌਨੂਲੀਆ ਅਤੇ ਤਿਆਗੀ ਦੀ ਦੋਸਤੀ ਗੂੜ੍ਹੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਤਿਆਗੀ ਨੂੰ ਕੁੱਤਿਆਂ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਪਿਆਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਡੌਨੂਲੀਆ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ "ਜੇ ਕੋਈ ਆਦਮੀ ਕੁੱਤੇ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਚੰਗਾ ਆਦਮੀ ਹੈ।" ਕੋਚ ਦਾ ਡਨੂਲਿਆ ਅਤੇ ਤਿਆਗੀ ਦੋਵਾਂ ਨਾਲ ਸੰਪਰਕ ਟੁੱਟ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਕੋਈ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਸੰਜੀਵ ਮਹਿਰਾ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਕਿਉਂ ਬਣਾਇਆ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ, ਇਹਨਾਂ ਖਬਰਾਂ ਨਾਲ ਸੰਜੀਵ ਮਹਿਰਾ ਅਤੇ ਉਸਦਾ ਚੈਨਲ ਕਾਫ਼ੀ ਮਸਹੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਾਰਾ ਵੀ ਇਹ ਸਮਝ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਸੰਜੀਵ ਇੱਕ ਆਦਰਸ਼ਵਾਦੀ ਪੱਤਰਕਾਰ ਨਹੀਂ ਬਲਕਿ ਇੱਕ ਹੰਕਾਰੀ ਆਦਮੀ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ਸਿਰਫ ਆਪਣੇ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਚੈਨਲ ਦੀ ਕਾਮਯਾਬੀ ਨਾਲ ਮਤਲਬ ਹੈ। ਭਗਤ ਹਾਥੀਰਾਮ ਚੌਧਰੀ ਚੇਤਾਵਨੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜੇਕਰ ਜਾਂਚ ਪੜਤਾਲ ਨਹੀਂ ਛੱਡਦਾ ਤਾਂ ਆਪਣੀ ਨੌਕਰੀ ਗਵਾ ਲਵੇਗਾ ਪਰ ਹਾਥੀਰਾਮ ਆਪਣੇ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਲਈ ਆਪਣੀ ਯੋਗਤਾ ਸਾਬਤ ਕਰਨ ਲਈ ਬੇਤਾਬ ਹੈ ਅਤੇ ਚੇਤਾਵਨੀ ਨੂੰ ਨਜ਼ਰ ਅੰਦਾਜ਼ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। |LineColor = 251e35 }} {{Episode list |EpisodeNumber = 8 |Title = Black Widow |RTitle = |DirectedBy = ਅਵਿਨਾਸ਼ ਅਰੁਣ, ਪ੍ਰੋਸਿਤ ਰਾਏ |WrittenBy = ਸੁਦੀਪ ਸ਼ਰਮਾ |OriginalAirDate = {{Start date|2020|05|15}} |ShortSummary = ਹਾਥੀਰਾਮ ਚੌਧਰੀ ਨੇ ਚੰਦਾ ਨੂੰ ਤੋਪ ਸਿੰਘ ਦੀ ਪੁਰਾਣੀ ਮਾਸ਼ੂਕ ਚੰਦਾ ਨੂੰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਚੰਦਾ ਹੁਣ ਬਾਜਪਾਈ ਦਾ ਨਿੱਜੀ ਸਹਾਇਕ ਸ਼ੁਕਲਾ ਨਾਲ ਸਬੰਧ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਉਹ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ੁਕਲਾ ਨੇ ਤੋਪ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਕੰਮ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਪਰ ਉਹ ਇਸ ਸਭ ਵਿੱਚ ਅਚਾਨਕ ਫਸ ਗਈ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਦੇ ਬਾਰੇ ਬਿਲਕੁਲ ਅਣਜਾਣ ਹੈ। ਇਸ ਨਵੇਂ ਸਿਧਾਂਤ 'ਤੇ ਚੱਲਦਿਆਂ, ਹਾਥੀਰਾਮ ਅੰਸਾਰੀ ਨੂੰ ਭਗਤ ਦੇ ਫੋਨ ਰਿਕਾਰਡ ਕਢਾਉਣ ਲਈ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅੰਸਾਰੀ ਦੀ ਨੌਕਰੀ ਜਾਣ ਅਤੇ ਉਸਦਾ ਕਰੀਅਰ ਖਰਾਬ ਹੋਣ ਦੇ ਡਰ ਕਰਨ ਫਿਰ ਹਾਥੀਰਾਮ ਉਸਨੂੰ ਮਨ੍ਹਾ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਅਮਿਤੋਸ਼ ਹਾਥੀਰਾਮ ਨੂੰ ਦੱਸਦਾ ਹੀ ਕਿ ਗਵਾਲਾ ਅਤੇ ਬਾਜਪਾਈ ਦਰਮਿਆਨ ਮਤਭੇਦ ਹਨ ਅਤੇ ਗਵਾਲਾ ਅਗਾਮੀ ਚੋਣਾਂ ਬਾਜਪਾਈ ਖਿਲਾਫ ਲੜਨ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਹਾਥੀਰਾਮ ਹੋਰ ਜਾਣਕਾਰੀ ਲਈ ਪੁਰਾਣੇ ਰਿਕਾਰਡ ਦੇਖਦਾ ਹੈ ਪਰ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਲੱਭਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸ ਨੂੰ ਡੋਨੂਲਿਆ ਦੇ ਗੁੰਡਿਆਂ ਨੇ ਅਗਵਾ ਕਰ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅੰਸਾਰੀ ਭਗਤ ਦੇ ਫੋਨ ਰਿਕਾਰਡ ਕਢਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੋਨੋਂ ਇੱਕ ਹੋਰ ਸਿਧਾਂਤ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ - ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਸੰਜੀਵ ਮਹਿਰਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਬਲਕਿ ਚਾਰ ਕਾਰ ਵਿੱਚ ਸਵਾਰ ਸਨ। ਭਗਤ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਝੂਠੇ ਪੁਲਿਸ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਿੱਚ ਮਾਰ ਦੇਣਾ ਸੀ, ਪਰ ਖੁਸ਼ਕਿਸਮਤੀ ਨਾਲ ਮੀਡੀਆ ਵੈਨ ਦੇ ਨਾਲ ਆਉਣ ਨਾਲ ਇਹ ਹੋ ਨਹੀਂ ਪਾਇਆ। |LineColor = 251e35 }} {{Episode list |EpisodeNumber = 9 |Title = Swarg ka Dwaar |RTitle = |DirectedBy = ਅਵਿਨਾਸ਼ ਅਰੁਣ, ਪ੍ਰੋਸਿਤ ਰਾਏ |WrittenBy = ਸੁਦੀਪ ਸ਼ਰਮਾ |OriginalAirDate = {{Start date|2020|05|15}} |ShortSummary = ਹਾਥੀਰਾਮ ਚੌਧਰੀ ਨੂੰ ਡੋਨੂਲਿਆ ਦੇ ਜੰਗਲ ਵਾਲੇ ਗੁਪਤ ਘਰ ਲਿਜਾਇਆ ਗਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਉਸ ਨੇ ਗਵਾਲਾ ਨੂੰ ਸੱਚਾਈ ਬਿਆਨ ਕੀਤੀ: ਡੌਨੁਲੀਆ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮਰ ਗਿਆ ਸੀ ਪਰ ਇਸ ਗੱਲ ਨੂੰ ਗੁਪਤ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। ਗਵਾਲਾ ਬਾਜਪਾਈ ਦੇ ਖਿਲਾਫ ਰਾਜਨੀਤੀ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਬਾਜਪਾਈ ਡੋਨੂਲਿਆ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਜਾਣੂ ਹੈ ਪਰ ਡੋਨੂਲੀਆ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਖੂੰਖਾਰ ਹਿੱਟਮੈਨ ਤਿਆਗੀ ਦੇ ਕ੍ਰੋਧ ਤੋਂ ਫਰਦਾ ਵੀ ਹੈ। ਇਸ ਸਾਰੀ ਸਾਜਿਸ਼ ਬਾਜਪਾਈ ਤਿਆਗੀ ਨੂੰ ਭਗਤ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਮਰਵਾਉਣ ਲਈ ਰਚੀ ਸੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕਬੀਰ, ਚੀਨੀ ਅਤੇ ਤੋਪ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਬਸ ਫਾਲਤੂ ਮੋਹਰੇ ਸਨ ਤਾਂ ਜੋ ਸਭ ਅਸਲੀ ਲੱਗੇ। ਪੁਲਿਸ ਅਤੇ ਸੀਬੀਆਈ ਵੀ ਨਾਲ ਮਿਲੇ ਹੋਏ ਸਨ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਸਾਜਿਸ਼ ਨੂੰ ਅੱਤਵਾਦ ਨਾਲ ਜੋੜ ਦਿੱਤਾ। ਹਾਥੀਰਾਮ ਇਸ ਦਰ ਕੁਝ ਜਾਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਗਵਾਲਾ ਉਸਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਨ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਪਰ ਆਪਣੇ ਇੱਕ ਹੋਰ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਫਾਇਦੇ ਨੂੰ ਦੇਖਦੇ ਉਸ ਨੂੰ ਜਾਣ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਬਾਜਪਾਈ ਨਾਲ ਹੱਥ ਮਿਲਾ ਕੇ ਗਵਾਲਾਇੱਕ ਉੱਚ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਭਗਤ ਗਵਾਲਾ-ਬਾਜਪਾਈ-ਡੋਨੂਲਿਆ ਦੀਆਂ ਸਾਜਿਸ਼ਾਂ ਬਰਕਰਾਰ ਰੱਖਣ ਦੇ ਇਨਾਮ ਵਜੋਂ ਹਾਥੀਰਾਮ ਦੀ ਮੁਅੱਤਲੀ ਰੱਦ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਤਿਆਗੀ ਨੂੰ ਅਦਾਲਤ ਵਿੱਚ ਲਿਜਾਂਦੇ ਹੋਏ ਹਾਥੀਰਾਮ ਉਸਨੂੰ ਡੋਨੂਲਿਆ ਦੀ ਮੌਤ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪ੍ਰੇਸ਼ਾਨ ਹੋਇਆ ਤਿਆਗੀ ਇੱਕ ਪੁਲਿਸ ਮੁਲਾਜ਼ਮ ਤੋਂ ਬੰਦੂਕ ਖੋਹ ਕੇ ਖੁਦਕੁਸ਼ੀ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਹਾਥੀਰਾਮ ਸੰਜੀਵ ਨੂੰ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਬਲਕਿ ਇੱਕ ਇਸ ਸਾਜਿਸ਼ 'ਤੇ ਪਰਦਾ ਪਾਉਣ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਨਾਮ ਸੀ ਤਾਂ ਸੰਜੀਵ ਸੀ ਦੀ ਹਉਮੈ ਨੂੰ ਗੰਭੀਰ ਝਟਕਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਸਭ ਵਿਚੋਂ ਆਪਣਾ ਫਾਇਦਾ ਖੱਟਣ ਲਈ ਸੰਜੀਵ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਹੈ ਕਿ ਤਿਆਗੀ ਨੇ ਗਵਾਹੀ ਦੇਣ ਤੋਂ ਬਚਣ ਲਈ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ ਅਤੇ ਉਹ ਅਜੇ ਵੀ ਅੱਤਵਾਦੀ ਸਿਧਾਂਤ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। |LineColor = 251e35 }}|title=|writer=ਸੁਦੀਪ ਸ਼ਰਮਾ, ਸਾਗਰ ਹਵੇਲੀ, ਹਾਰਦਿਕ ਮਹਿਤਾ, ਗੁਣਜੀਤ ਚੋਪੜਾ|overall=}} == ਹਵਾਲੇ == {{ਹਵਾਲੇ}} == ਬਾਹਰੀ ਕੜੀਆਂ == * {{IMDb title|id=9680440}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਅਪਰਾਧ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਲੜੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਿੰਦੀ ਵੈੱਬ ਸੀਰੀਜ਼]] gzcoq4si5jf1ronzq3edodoqft4hzcp 0 130162 838073 837940 2026-04-30T16:50:35Z Sonia Atwal 49604 838073 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder|name=Leon Trotsky|death_date={{Death date and age|df=yes|1940|8|21|1879|11|7}}|successor3=[[Grigory Zinoviev]]|office4=Full member of the [[6th Central Committee of the Russian Social Democratic Labour Party (Bolsheviks)|6th]], [[7th Bureau and the 7th Secretariat of the Russian Communist Party (Bolsheviks)|7th]], [[8th Politburo and the 8th Secretariat of the Russian Communist Party (Bolsheviks)|8th]], [[9th Politburo and the 9th Secretariat of the Russian Communist Party (Bolsheviks)|9th]], [[10th Politburo and the 10th Secretariat of the Russian Communist Party (Bolsheviks)|10th]], [[11th Politburo of the Russian Communist Party (Bolsheviks)|11th]], [[12th Politburo of the Russian Communist Party (Bolsheviks)|12th]], [[13th Politburo of the All-Union Communist Party (Bolsheviks)|13th]], [[14th Politburo of the All-Union Communist Party (Bolsheviks)|14th]] [[Politburo of the Communist Party of the Soviet Union|Politburo]]|term_start4=10 October 1917|term_end4=23 October 1926|birthname=Lev Davidovich Bronstein|birth_date={{Birth date|df=yes|1879|11|07}}|birth_place=[[Bereslavka, Ukraine|Yanovka]], [[Yelisavetgradsky Uyezd]], [[Kherson Governorate]], [[Russian Empire]]<br>{{small|(now [[Ukraine]])}}|death_place=[[Coyoacán]], [[Mexico City]], [[Mexico]]|term_end3=8 November 1917|death_cause=[[Leon Trotsky#Assassination|Assassination]]|party={{plainlist| * [[Russian Social Democratic Labour Party|Social Democratic Labour Party]] (1898–1912) * [[Communist Party of the Soviet Union#Name|Social Democratic Labour Party (Bolsheviks)]] (1912–1918) * [[Communist Party of the Soviet Union#Name|Russian Communist Party (Bolsheviks)]] (1918–1925) * [[Communist Party of the Soviet Union#Name|All-Union Communist Party (Bolsheviks)]] (1925–27) }}|spouse={{unbulleted list|{{marriage|[[Aleksandra Sokolovskaya]]|1899|1902|end=div}}|{{marriage|[[Natalia Sedova]]|1903}}}}|children={{unbulleted list|[[Zinaida Volkova]]|Nina Nevelson|[[Lev Sedov]]|[[Sergei Sedov]]}}|nationality={{hlist|[[Ukrainians|Ukrainian]]|Russian}}|citizenship={{plainlist| * [[Russians|Russian]] (1879–1917) * [[Soviet people|Soviet]] (1917–1932) * [[Statelessness|Stateless]] (1932–1940) }}|signature=Leon Trotsky Signature.svg|predecessor3=[[Nikolay Chkheidze]]|term_start3=8 October|native_name={{unbulleted list|{{native name|ru|Лев Троцкий}}|{{native name|uk|Лев Троцький}}}}|premier1={{unbulleted list|[[Vladimir Lenin]]|[[Alexei Rykov]]}}|image=Лев Давидович Троцкий.jpg|imagesize=|alt=photographs of Trotsky from the 1920s|caption=Photograph of Trotsky that appeared on the cover of the magazine ''Prozhektor'' in January 1924|order1=[[Minister of Defence (Soviet Union)|People's Commissar of Military and Naval Affairs of the Soviet Union]]|term_start1=13 March 1918|term_end1=6 January 1925|predecessor1=[[Nikolai Podvoisky]]|order3=[[Petrograd Soviet#Chairmen|Chairman of the Petrograd Soviet]]|successor1=[[Mikhail Frunze]]|order2=[[Ministry of Foreign Affairs (Soviet Union)|People's Commissar for Foreign Affairs of the RSFSR]]|term_start2=8 November 1917|term_end2=13 March 1918|premier2=[[Vladimir Lenin]]|predecessor2=[[Mikhail Tereshchenko]]|successor2=[[Georgy Chicherin]]|signature_alt=Trotsky's signature}} '''Pਲੇਵ ਡੇਵਿਡੋਵਿਚ ਬ੍ਰੋਂਸਟੀਨ''' {{Efn|Russian and Ukrainian: Лев (Лейба) Давидович Бронштейн}} (7 ਨਵੰਬਰ-21 ਅਗਸਤ 1940), ਨੂੰ '''ਲਿਓਨ ਟਰਾਟਸਕੀ''' ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜ਼ਿਆਦਾ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।{{Efn|{{lang-rus|links=no|Лев Давидович Троцкий|p=ˈlʲɛf ˈtrotskʲɪj|a=ru-Leon Trotsky.ogg}}; {{lang-uk|link=no|Лев Давидович Троцький}}; also transliterated ''Lyev'', ''Trotski'', ''Trotskij'', ''Trockij'' and ''Trotzky''.}} ਲਿਓਨ ਇੱਕ ਰੂਸੀ ਇਨਕਲਾਬੀ, ਰਾਜਨੀਤਕ ਚਿੰਤਕ ਅਤੇ ਸਿਆਸਤਦਾਨ ਸੀ। ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਅਨੁਸਾਰ ਉਸ ਨੂੰ ਇੱਕ [[ਕਮਿਊਨਿਜ਼ਮ|ਕਮਿਊਨਿਸਟ]] ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਇੱਕ ਅਲੱਗ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ [[ਮਾਰਕਸਵਾਦ|ਮਾਰਕਸਵਾਦੀਾ]] ਰੂਪ ਵਿਕਸਿਤ ਕੀਤਾ ਜਿਸ ਨੂੰ ਟ੍ਰੋਟਸਕੀਜ਼ਮ ਦੇ ਤੌਰ ਜਾਣਿਆ ਗਿਆ। [[ਅਕਤੂਬਰ ਇਨਕਲਾਬ]] ਤੋਂ ਕੁਝ ਹਫ਼ਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਟ੍ਰੋਟਸਕੀ ਬੋਲਸ਼ੇਵਿਕ ਪਾਰਟੀ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋਏ ਅਤੇ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਨੇਤਾਵਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਬਣ ਗਏ। ਇਕ ਵਾਰ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਸੱਤਾ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਤੇ, ਟ੍ਰੋਟਸਕੀ ਨੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿਚ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਮਾਮਲਿਆਂ ਲਈ ਕਮਿਸਰ ਦਾ ਅਹੁਦਾ ਸੰਭਾਲਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਰੂਸ ਨਾਲ [[ਪਹਿਲੀ ਸੰਸਾਰ ਜੰਗ|ਪਹਿਲੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ]] ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਆਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜਰਮਨੀ ਨਾਲ ਬ੍ਰੇਸ-ਲਿਟੋਵਸਕ ਗੱਲਬਾਤ ਵਿਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ ਸੀ। ਟ੍ਰੋਟਸਕੀ ਮਾਰਚ 1918 ਤੋਂ ਜਨਵਰੀ 1925 ਤੱਕ ਫੌਜੀ ਅਤੇ ਜਲ ਸੈਨਾ ਦੇ ਮਾਮਲਿਆਂ ਲਈ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਅਹੁਦੇ 'ਤੇ [[ਲਾਲ ਫ਼ੌਜ|ਲਾਲ ਫੌਜ]] ਦੇ ਨੇਤਾ ਵਜੋਂ ਵਧੇਰੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਏ। ਟ੍ਰੋਟਸਕੀ ਰੂਸੀ ਘਰੇਲੂ ਯੁੱਧ ਵਿਚ ਲਾਲ ਜਿੱਤ ਵਿਚ ਇਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਮੋਹਰੀ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਸਨ।{{Sfn|Swain|2006}} ਉਹ ਪੋਲਿਟ ਬਿਊਰੋ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਸੱਤ ਮੈਂਬਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ।{{Sfn|Volkogonov|1996}} == ਬਚਪਨ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰ (1879–1895) == [[ਤਸਵੀਰ:Leo_Trotzki_1888.jpg|left|thumb| 8-ਸਾਲਾ ਲੇਵ ਬ੍ਰੋਂਸਟੀਨ, 1888 ]] ਟ੍ਰੌਸਕੀ ਦਾ ਜਨਮ ਲੇਵ ਡੇਵਿਡੋਵਿਚ ਬ੍ਰੋਂਸਟੀਨ ਦੇ ਡੇਵਿਡ ਲਿਓਨਟੀਏਵਿਚ ਬ੍ਰੋਂਸਟੀਨ (1847-1922) ਅਤੇ ਅੰਨਾ ਲਵੋਵਨਾ ਦੇ ਘਰ 7 ਨਵੰਬਰ 1879 ਨੂੰ ਹੋਇਆ, ਉਹ ਯਾਨੋਵਕਾ ਜਾਂ ਯਨੀਵਕਾ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਮੀਰ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਯੂਰਪੀਅਨ-ਯਹੂਦੀ ਪਰਿਵਾਰ ਦਾ ਪੰਜਵਾਂ ਬੱਚਾ ਸੀ ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਡੇਵਿਡ ਲਿਓਨਟੈਵਿਚ ਇੱਕ ਛੋਟੇ ਜਿਹੇ ਪਿੰਡ ਪੋਲਟਾਵਾ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਬੇਰੇਸਲਾਵਕਾ ਚਲੇ ਗਏ, ਕਿਉਂਕਿ ਇੱਥੇ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਯਹੂਦੀ ਭਾਈਚਾਰਾ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ।<ref>{{Cite web|url=https://focus.ua/news/9045/|title=Наш Троцкий - ФОКУС|website=ФОКУС|language=Ukrainian|archive-url=https://web.archive.org/web/20170817203621/https://focus.ua/news/9045/|archive-date=17 August 2017|access-date=26 June 2017}}</ref>{{Sfn|Deutscher|2003a}} ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਬੋਲੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਭਾਸ਼ਾ ਰੂਸੀ ਅਤੇ [[ਯੂਕਰੇਨੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਯੂਕ੍ਰੇਨੀਅਨ]] (ਜੋ ਸੁਰਜ਼ੀਕ ਵਜੋਂ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ) ਦਾ ਮਿਸ਼ਰਣ ਸੀ।{{Sfn|North|2010}} ਟ੍ਰੋਟਸਕੀ ਦੀ ਛੋਟੀ ਭੈਣ, ਓਲਗਾ, ਜੋ ਕਿ ਇੱਕ ਬੋਲਸ਼ੇਵਿਕ ਅਤੇ ਇੱਕ ਸੋਵੀਅਤ ਰਾਜਨੇਤਾ ਵੀ ਬਣ ਗਈ ਸੀ, ਨੇ ਉੱਘੇ ਬੋਲਸ਼ੇਵਿਕ ਲੇਵ ਕਾਮਨੇਵ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾ ਲਿਆ।{{Sfn|Parrish|1996}} ਕੁਝ ਲੇਖਕਾਂ, ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਰਾਬਰਟ ਸਰਵਿਸ, ਨੇ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿ ਟ੍ਰੋਟਸਕੀ ਦੇ ਬਚਪਨ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਨਾਮ [[ਯਿੱਦੀਸ਼ ਭਾਸ਼ਾ|ਯਿੱਦੀਸ਼]] ''ਲੀਬਾ ਸੀ'' ।{{Sfn|Service|2010}}, ਅਮਰੀਕੀ ਟ੍ਰੋਟਸਕਿਸਟ ਡੇਵਿਡ ਨਾਰਥ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਅਜਿਹਾ ਇਸ ਲਈ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਹੈ ਟਰਾਟਸਕੀ ਦਾ ਜਨਮ ਇੱਕ ਯਹੂਦੀ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਇੱਕ ਧਾਰਨਾ ਸੀ।{{Sfn|North|2010}} ਜਦੋਂ ਟ੍ਰੋਟਸਕੀ ਅੱਠ ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਸੀ ਤਾਂ ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਓਡੇਸਾ ਭੇਜਿਆ।<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/biography/Leon-Trotsky|title=Leon Trotsky - Biography, Books, Assassination, & Facts|archive-url=https://web.archive.org/web/20170915061510/https://www.britannica.com/biography/Leon-Trotsky|archive-date=15 September 2017|access-date=24 October 2017}}</ref> ਉਹ ਇੱਕ ਜਰਮਨ-ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਕਰਵਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਜੋ ਸ਼ਾਹੀਕਰਨ ਦੀ ਸ਼ਾਹੀ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਨੀਤੀ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਓਡੇਸਾ ਵਿੱਚ ਉਸਦੇ ਸਾਲਾਂ ਦੌਰਾਨ ਰੂਸ ਬਣ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name="Lindemann2000">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=NagdhSUgB9oC&pg=PA446|title=Esau's Tears: Modern Anti-Semitism and the Rise of the Jews|last=Albert S. Lindemann|date=4 December 2000|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-79538-8|page=446|access-date=26 September 2013}}</ref> ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਆਈਜ਼ੈਕ ਡਿ utsਸਚਰ ਆਪਣੀ ਟ੍ਰੋਟਸਕੀ ਦੀ ਜੀਵਨੀ ਵਿੱਚ ਨੋਟ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਓਡੇਸਾ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਇੱਕ ਆਮ ਰੂਸ ਦੇ ਬਿਲਕੁਲ ਉਲਟ, ਇੱਕ ਹਲਚਲ ਵਾਲਾ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਪੋਰਟ ਸ਼ਹਿਰ ਸੀ ਇਸ ਵਾਤਾਵਰਣ ਨੇ ਨੌਜਵਾਨ ਦੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਨਜ਼ਰੀਏ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਵਿਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ।{{Sfn|Deutscher|2003a}} ਹਾਲਾਂਕਿ ਟ੍ਰੋਟਸਕੀ ਫ੍ਰੈਂਚ, ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ ਅਤੇ ਜਰਮਨ ਨੂੰ ਚੰਗੇ ਮਿਆਰ ਨਾਲ ਬੋਲਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਸਵੈ-ਜੀਵਨੀ ''ਮਾਈ ਲਾਈਫ ਵਿਚ'' ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਹ ਕਦੇ ਵੀ ਕਿਸੇ ਵੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਰੂਸੀ ਅਤੇ ਯੂਰਪੀਅਨ ਵਿਚ ਸੰਪੂਰਨ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਰੇਮੰਡ ਮੋਲੀਨੀਅਰ ਨੇ ਲਿਖਿਆ ਕਿ ਟ੍ਰੋਟਸਕੀ ਫ੍ਰੈਂਚ ਬੋਲਦਾ ਸੀ।<ref>[http://www.revolutionary-history.co.uk/supplem/bronstei.htm "On Meeting with Trotsky"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070604005522/http://www.revolutionary-history.co.uk/supplem/bronstei.htm|date=4 June 2007}}</ref> == '''ਇਨਕਲਾਬੀ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ''' == 1896 ਵਿਚ ਟ੍ਰੋਟਸਕੀ [[ਕਾਲ਼ਾ ਸਮੁੰਦਰ|ਕਾਲੇ ਸਾਗਰ ਦੇ]] ਸਮੁੰਦਰੀ ਕੰਢੇ ਤੋਂ ਨਿਕੋਲੈਯੇਵ (ਹੁਣ ਮਾਈਕੋਲੈਵ )ਦੀ ਬੰਦਰਗਾਹ ਵੱਲ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਨਕਲਾਬੀ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋ ਗਿਆ{{Sfn|Deutscher|2003a}} ਪਹਿਲਾਂ ਉਹ ਇੱਕ ''ਨਰੋਡਨਿਕ'' (ਇਨਕਲਾਬੀ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਲੋਕਪ੍ਰਿਅ ) ਸੀ, ਉਸਨੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ [[ਮਾਰਕਸਵਾਦ|ਮਾਰਕਸਵਾਦ ਦਾ]] ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ ਪਰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਸ ਸਾਲ ਹੀ ਆਪਣੀ ਪਹਿਲੀ ਪਤਨੀ ਅਲੇਕਸੈਂਡਰਾ ਸੋਕੋਲੋਵਸਕਿਆ ਦੁਆਰਾ ਮਾਰਕਸਵਾਦ ਵਿੱਚ ਜਿੱਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਆਪਣੀ ਗਣਿਤ ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦੀ ਬਜਾਏ, ਟ੍ਰੋਟਸਕੀ ਨੇ 1897 ਦੇ ਅਰੰਭ ਵਿਚ ਦੱਖਣੀ ਰੂਸੀ ਕਾਮਿਆਂ ਲਈ ਨਿਕੋਲੈਯੇਵ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਯੂਨੀਅਨ ਸੰਗਠਿਤ ਕਰਨ ਵਿਚ ਸਹਾਇਤਾ ਕੀਤੀ। "ਲਵੋਵ" ਨਾਮ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦਿਆਂ, <ref name=":4">chapter XVII of his autobiography, [http://www.marxists.org/archive/trotsky/works/1930-lif/ch07.htm ''My Life''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051119141154/http://www.marxists.org/archive/trotsky/works/1930-lif/ch07.htm|date=19 November 2005}}, Marxist Internet Archive</ref> ਉਸਨੇ ਪਰਚੇ ਛਪਵਾਏ, ਇਨਕਲਾਬੀ ਪਰਚੇ ਵੰਡੇ, ਅਤੇ ਉਦਯੋਗਿਕ ਲੋਕਾਂ, ਕਾਮਿਆਂ ਅਤੇ ਇਨਕਲਾਬੀ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਬਣਾਇਆ।{{Sfn|Renton|2004}} ਜਨਵਰੀ 1898 ਵਿੱਚ, ਟ੍ਰੋਟਸਕੀ ਸਮੇਤ ਯੂਨੀਅਨ ਦੇ 200 ਤੋਂ ਵੱਧ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਅਗਲੇ ਦੋ ਸਾਲਾਂ ਲਈ ਉਸਨੂੰ ਜੇਲ੍ਹ ਦੀ ਉਡੀਕ ਵਿਚ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿਚ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਪਹਿਲਾਂ ਨਿਕੋਲਾਈਵ, ਫਿਰ ਖੇਰਸਨ, ਫਿਰ ਓਡੇਸਾ ਅਤੇ ਅਖੀਰ ਵਿਚ ਮਾਸਕੋ ਵਿਚ. <ref>Commission of Inquiry into the Charges Made Against Leon Trotsky in the Moscow Trials,&nbsp;''The Case of Leon Trotsky''&nbsp;(1937, reprinted 1968).</ref> ਮਾਸਕੋ ਜੇਲ ਵਿਚ, ਉਹ ਦੂਜੇ ਇਨਕਲਾਬੀਆਂ ਦੇ ਸੰਪਰਕ ਵਿਚ ਆਇਆ, ਲੈਨਿਨ ਬਾਰੇ ਸੁਣਿਆ ਅਤੇ ਲੈਨਿਨ ਦੀ ਕਿਤਾਬ, ''ਰੂਸ ਵਿਚ ਪੂੰਜੀਵਾਦ ਦਾ ਵਿਕਾਸ'' ਪੜ੍ਹਿਆ।{{Sfn|Deutscher|2003a}} ਉਸਦੀ ਕੈਦ ਵਿੱਚ ਦੋ ਮਹੀਨੇ, 1–3 ਮਾਰਚ 1898 ਨੂੰ, ਨਵੀਂ ਬਣੀ [[ਰੂਸੀ ਸੋਸ਼ਲ ਡੈਮੋਕਰੈਟਿਕ ਲੇਬਰ ਪਾਰਟੀ|ਰੂਸੀ ਸੋਸ਼ਲ ਡੈਮੋਕਰੇਟਿਕ ਲੇਬਰ ਪਾਰਟੀ]] (ਆਰਐਸਡੀਐਲਪੀ) ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਕਾਂਗਰਸ ਹੋਈ।{{Sfn|Schapiro|1970}} ਉਸ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਟ੍ਰੋਟਸਕੀ ਨੂੰ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਵਜੋਂ ਪਛਾਣਿਆ ਗਿਆ. === ਪਹਿਲਾ ਵਿਆਹ ਅਤੇ ਸਾਇਬੇਰੀਅਨ ਦੀ ਜਲਾਵਤਨ (1899–1902) === [[ਤਸਵੀਰ:Leo_Trotzki_1897.jpg|thumb| ਟ੍ਰੋਟਸਕੀ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਪਤਨੀ ਅਲੇਕਸੈਂਡਰਾ ਸੋਕੋਲੋਵਸਕਿਆ ਆਪਣੇ ਭਰਾ (ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਬੈਠੀ) ਅਤੇ ਟ੍ਰੋਟਸਕੀ (ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਬੈਠੀ) ਨਾਲ 1897 ਵਿਚ ]] ਮਾਸਕੋ ਦੀ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿਚ, 1899 ਦੀ ਗਰਮੀਆਂ ਵਿਚ, ਟ੍ਰੋਟਸਕੀ ਨੇ ਇਕ ਸਾਥੀ ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ ਅਲੇਕਸੈਂਡਰਾ ਸੋਕੋਲੋਵਸਕਿਆ (1872–1938) ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾ ਲਿਆ। ਵਿਆਹ ਦੀ ਰਸਮ ਇੱਕ ਯਹੂਦੀ ਉਪਾਸਕ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ।{{Sfn|Deutscher|2003a}} 1900 ਵਿਚ, ਉਸ ਨੂੰ [[ਸਾਈਬੇਰੀਆ|ਸਾਇਬੇਰੀਆ]] ਵਿਚ ਚਾਰ ਸਾਲ ਦੀ ਕੈਦ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਸੁਣਾਈ ਗਈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਆਹ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਟ੍ਰੌਟਸਕੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਸਾਈਬੇਰੀਆ ਵਿਚ ਇਕੋ ਜਗ੍ਹਾ ਗ਼ੁਲਾਮ ਹੋਣ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਸੀ. ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ [[ਸਾਈਬੇਰੀਆ|ਸਾਇਬੇਰੀਆ]] ਦੇ ਬੈਕਲ [[ਬਾਈਕਾਲ ਝੀਲ|ਝੀਲ]] ਖੇਤਰ ਵਿਚ Uਸਟ -ਕੁਟ ਅਤੇ ਵਰਖੋਲੈਂਸਕ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਦੋ ਬੇਟੀਆਂ ਸਨ, ਜ਼ੀਨੈਡਾ (1901 - 5 ਜਨਵਰੀ 1933) ਅਤੇ ਨੀਨਾ (1902 - 9 ਜੂਨ 1928), ਦੋਵੇਂ ਸਾਈਬੇਰੀਆ ਵਿੱਚ ਜੰਮੇ। ਸਾਇਬੇਰੀਆ ਵਿਚ, ਟ੍ਰੋਟਸਕੀ ਨੇ ਫ਼ਲਸਫ਼ੇ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ।{{Sfn|Warth|1978}} ਉਹ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਮਤਭੇਦਾਂ ਤੋਂ ਜਾਣੂ ਹੋ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਨੂੰ 1898 ਅਤੇ 1899 ਵਿੱਚ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਖਤਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਕੁਝ ਅਰਥ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਲੋਕਤੰਤਰਵਾਦੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ "ਅਰਥਸ਼ਾਸਤਰੀ" ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਨੇ ਦਲੀਲ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਪਾਰਟੀ ਨੂੰ ਉਦਯੋਗਿਕ ਕਾਮਿਆਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਲਿਆਉਣ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਸਰਕਾਰ ਬਦਲਣ ਬਾਰੇ{{Sfn|Schapiro|1970}} ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਸੀ ਕਿ ਸਮਾਜਿਕ ਸੁਧਾਰ ਵਧੇਰੇ ਤਨਖਾਹ ਅਤੇ ਬਿਹਤਰ ਕੰਮਕਾਜੀ ਸਥਿਤੀਆਂ ਲਈ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਦੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਆਉਣਗੇ। 1902 ਦੀ ਗਰਮੀਆਂ ਵਿਚ, ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਅਲੇਕਸੈਂਡਰਾ ਦੇ ਕਹਿਣ ਤੇ, ਟ੍ਰੌਟਸਕੀ ਇਕ ਗੱਡੇ ਵਿਚ ਪਏ ਹੋਏ ਪਰਾਗ ਵਿਚ ਲੁਕੇ ਹੋਏ ਸਾਇਬੇਰੀਆ ਤੋਂ ਫਰਾਰ ਹੋ ਗਿਆ।{{Sfn|Deutscher|2003a}} Ale {{Sfn|Deutscher|2003a}} ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਅਲੇਕਸੈਂਡਰਾ ਆਪਣੀਆਂ ਧੀਆਂ ਸਮੇਤ ਸਾਇਬੇਰੀਆ ਤੋਂ ਫਰਾਰ ਹੋ ਗਿਆ। {{Sfn|Warth|1978}} ਦੋਹਾਂ ਧੀਆਂ ਦਾ ਵਿਆਹ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਜ਼ੀਨੈਡਾ ਦੇ ਬੱਚੇ ਸਨ, ਪਰ ਧੀਆਂ ਆਪਣੇ ਮਾਪਿਆਂ ਦੇ ਅੱਗੇ ਮਰ ਗਈਆਂ. ਨੀਨਾ ਨੇਲਵਸਨ ਦੀ ਮੌਤ 1928 ਵਿਚ [[ਟੀਬੀ|ਟੀ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ]] ਨਾਲ ਹੋਈ, ਆਪਣੀ ਵੱਡੀ ਭੈਣ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਛਲੇ ਮਹੀਨਿਆਂ ਵਿਚ ਉਸ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਕੀਤੀ. ਜ਼ੀਨੈਡਾ ਵੋਲਕੋਵਾ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਮਗਰੋਂ [[ਬਰਲਿਨ]] ਵਿੱਚ ਗ਼ੁਲਾਮ ਹੋ ਗਈ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਦੂਸਰੇ ਵਿਆਹ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਬੇਟੇ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਗਿਆ ਪਰ ਇੱਕ ਧੀ ਆਪਣੇ ਪਿੱਛੇ ਰੂਸ ਛੱਡ ਗਈ। ਤਪਦਿਕ ਅਤੇ [[ਮਨੋਦਸ਼ਾ ਵਿਗਾੜ|ਉਦਾਸੀ]] ਤੋਂ ਵੀ ਪ੍ਰੇਸ਼ਾਨ ਹੋ ਕੇ ਜ਼ੀਨੈਡਾ ਨੇ 1933 ਵਿਚ ਆਤਮ ਹੱਤਿਆ ਕਰ ਲਈ। [[ਮਹਾਨ ਦਹਿਸ਼ਤ|ਅਲੇਕਸਾਂਦਰਾ]] 1935 ਵਿਚ ਸਟਾਲਿਨ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿਚ ਸੋਵੀਅਤ ਯੂਨੀਅਨ ਵਿਚ ਹੋਏ [[ਮਹਾਨ ਦਹਿਸ਼ਤ|ਮਹਾਨ ਪਰਚੇ]] ਦੌਰਾਨ ਅਲੋਪ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਸਟਾਲਿਨਵਾਦੀ ਤਾਕਤਾਂ ਨੇ ਉਸ ਦਾ ਕਤਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। === ਪਹਿਲਾ ਪਰਵਾਸ ਅਤੇ ਦੂਜਾ ਵਿਆਹ (1902-1903) === ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਇਸ ਬਿੰਦੂ ਤਕ, ਟ੍ਰੋਟਸਕੀ ਨੇ ਆਪਣਾ ਜਨਮ ਨਾਮ: ਲੇਵ (ਲਿਓਨ) ਬ੍ਰੋਂਸਟੀਨ ਵਰਤਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ।{{Sfn|Deutscher|2003a}} ਉਸਨੇ ਆਪਣਾ ਉਪਨਾਮ ਬਦਲ ਕੇ "ਟ੍ਰੋਟਸਕੀ" ਰੱਖ ਲਿਆ - ਉਹ ਨਾਮ ਜੋ ਉਹ ਆਪਣੀ ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਲਈ ਵਰਤੇਗਾ. ਇਹ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸਨੇ ਓਡੇਸਾ ਜੇਲ੍ਹ ਦੇ ਇੱਕ ਜੇਲਰ ਦਾ ਨਾਮ ਅਪਣਾਇਆ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਸਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>cf, for instance, [http://www.bartleby.com/65/tr/Trotsky.html "Leon Trotsky"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090314102048/http://www.bartleby.com/65/tr/Trotsky.html|date=14 March 2009}}, ''The Columbia Encyclopedia''</ref> ਇਹ ਉਸਦਾ ਮੁ revolutionaryਲਾ ਇਨਕਲਾਬੀ ਛਿੱਦ ਨਾਮ ਬਣ ਗਿਆ। ਸਾਇਬੇਰੀਆ ਤੋਂ ਭੱਜਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਟ੍ਰੋਟਸਕੀ ਲੰਡਨ ਚਲੇ ਗਏ, [[ਜੀ ਵੀ ਪਲੈਖ਼ਾਨੋਵ|ਜੋਰਜੀ ਪਲੇਖਾਨੋਵ]], [[ਵਲਾਦੀਮੀਰ ਲੈਨਿਨ]], ਜੂਲੀਅਸ ਮਾਰਤੋਵ ਅਤੇ ''ਇਸਕਰਾ ਦੇ'' ਹੋਰ ਸੰਪਾਦਕਾਂ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ. ''ਪੈਰੋ'' ਨਾਮ ''ਪੈਰੋ'' ("ਖੰਭ" ਜਾਂ "ਕਲਮ") ਦੇ ਅਧੀਨ, ਟ੍ਰੋਟਸਕੀ ਜਲਦੀ ਹੀ ਪੇਪਰ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਲੇਖਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਬਣ ਗਿਆ।{{Sfn|Deutscher|2003a}} ਟ੍ਰੋਟਸਕੀ ਤੋਂ ਅਣਜਾਣ, ''ਇਸਕਰਾ'' ਦੇ ਛੇ ਸੰਪਾਦਕ [[ਜੀ ਵੀ ਪਲੈਖ਼ਾਨੋਵ|ਪਲੇਖਾਨੋਵ ਦੀ]] ਅਗਵਾਈ ਵਾਲੇ "ਪੁਰਾਣੇ ਗਾਰਡ" ਅਤੇ [[ਵਲਾਦੀਮੀਰ ਲੈਨਿਨ|ਲੈਨਿਨ]] ਅਤੇ ਮਾਰਤੋਵ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਾਲੇ "ਨਵੇਂ ਗਾਰਡ" ਵਿਚਕਾਰ ਇਕੋ ਜਿਹੇ ਤੌਰ ਤੇ ਵੰਡ ਗਏ ਸਨ। ਪਲੇਖਾਨੋਵ ਦੇ ਸਮਰਥਕ ਬੁੱ olderੇ ਸਨ (ਆਪਣੇ 40 ਅਤੇ 50 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ), ਅਤੇ ਪਿਛਲੇ 20 ਸਾਲ ਯੂਰਪ ਵਿੱਚ ਗ਼ੁਲਾਮੀ ਵਿੱਚ ਬਿਤਾ ਚੁੱਕੇ ਸਨ। ਨਵੇਂ ਗਾਰਡ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਆਪਣੇ 30 ਵਿਆਂ ਦੇ ਅਰੰਭ ਵਿੱਚ ਸਨ ਅਤੇ ਹਾਲ ਹੀ ਵਿੱਚ ਰੂਸ ਤੋਂ ਪਰਵਾਸ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਲੈਨਿਨ, ਜੋ ''ਇਸਕਰਾ ਦੇ'' ਅੰਦਰ ਪਲੇਖਾਨੋਵ ਦੇ ਖਿਲਾਫ ਸਥਾਈ ਬਹੁਮਤ ਸਥਾਪਤ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਨੂੰ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 23 ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਟ੍ਰੋਟਸਕੀ ਤੋਂ ਨਵੇਂ ਗਾਰਡ ਦੇ ''ਸਮਰਥਨ ਦੀ'' ਉਮੀਦ ਸੀ। ਮਾਰਚ 1903 ਵਿਚ ਲੈਨਿਨ ਨੇ ਲਿਖਿਆ: === ਲੈਨਿਨ (1903–1904) ਨਾਲ ਵੰਡੋ === [[ਤਸਵੀਰ:Лев_Троцкий_после_побега_из_первой_ссылки_(ок._1902).jpg|thumb| 1902 ਵਿਚ ਟ੍ਰੋਟਸਕੀ ]] ਇਸ ਦੌਰਾਨ, 1898 ਵਿਚ ਰੂਸ ਦੀ ਸੋਸ਼ਲ ਡੈਮੋਕਰੇਟਿਕ ਲੇਬਰ ਪਾਰਟੀ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਕਾਂਗਰਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੋਏ ਗੁਪਤ ਪੁਲਿਸ ਜਬਰ ਅਤੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਉਲਝਣਾਂ ਦੇ ਇਕ ਅਰਸੇ ਦੇ ਬਾਅਦ, ''ਇਸਕਰਾ'' ਅਗਸਤ 1903 ਵਿਚ ਲੰਡਨ ਵਿਚ ਪਾਰਟੀ ਦੀ ਦੂਜੀ ਕਾਂਗਰਸ ਬੁਲਾਉਣ ਵਿਚ ਸਫਲ ਹੋ ਗਈ. ਟ੍ਰੋਟਸਕੀ ਅਤੇ ''ਇਸਕਰਾ ਦੇ'' ਹੋਰ ਸੰਪਾਦਕਾਂ ਨੇ ਸ਼ਿਰਕਤ ਕੀਤੀ। ਪਹਿਲੀ ਕਾਂਗਰਸ ਯੋਜਨਾ ਅਨੁਸਾਰ ਬਣਾਈ ਗਈ, ''ਇਸਕਰਾ'' ਸਮਰਥਕਾਂ ਨੇ ਹੱਥ ਨਾਲ ਕੁਝ "ਅਰਥਸ਼ਾਸਤਰੀ" ਡੈਲੀਗੇਟਾਂ ਨੂੰ ਹਰਾਇਆ। ਫਿਰ ਕਾਂਗਰਸ ਨੇ ਯਹੂਦੀ ਬੰਡ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਬਾਰੇ ਵਿਚਾਰ-ਵਟਾਂਦਰਾ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਨੇ 1898 ਵਿਚ [[ਰੂਸੀ ਸੋਸ਼ਲ ਡੈਮੋਕਰੈਟਿਕ ਲੇਬਰ ਪਾਰਟੀ|ਆਰਐਸਡੀਐਲਪੀ ਦੀ]] ਸਹਿ-ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਸੀ ਪਰ ਉਹ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਅੰਦਰ ਖੁਦਮੁਖਤਿਆਰੀ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੇਰ ਬਾਅਦ ਹੀ, ਇਸਕਰਾ ਪੱਖੀ ਡੈਲੀਗੇਟ ਦੋ ਧੜਿਆਂ ਵਿਚ ਫੁੱਟ ਹੋ ਗਏ। ਲੈਨਿਨ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਸਮਰਥਕਾਂ, ਬੋਲਸ਼ੇਵਿਕਸ ਨੇ ਇੱਕ ਛੋਟੀ ਪਰ ਉੱਚ ਸੰਗਠਿਤ ਪਾਰਟੀ ਲਈ ਦਲੀਲ ਦਿੱਤੀ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਮਾਰਤੋਵ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਸਮਰਥਕ, ਮੈਨੇਸ਼ੇਵਿਕਸ, ਇੱਕ ਵਧੇਰੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਅਤੇ ਘੱਟ ਅਨੁਸ਼ਾਸਿਤ ਪਾਰਟੀ ਦੀ ਦਲੀਲ ਦਿੰਦੇ ਸਨ। ਇਕ ਹੈਰਾਨੀਜਨਕ ਵਿਕਾਸ ਵਿਚ, ਟ੍ਰੌਟਸਕੀ ਅਤੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਇਸਕਰਾ ਸੰਪਾਦਕਾਂ ਨੇ ਮਾਰਤੋਵ ਅਤੇ ਮੈਨੇਸ਼ੇਵਿਕਾਂ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕੀਤਾ, ਜਦੋਂਕਿ ਪਲੇਖਾਨੋਵ ਨੇ ਲੈਨਿਨ ਅਤੇ ਬੋਲਸ਼ੇਵਿਕਾਂ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕੀਤਾ। 1903 ਅਤੇ 1904 ਦੇ ਦੌਰਾਨ, ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਮੈਂਬਰ ਧੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪੱਖ ਬਦਲ ਗਏ। ਪਲੇਖਾਨੋਵ ਨੇ ਜਲਦੀ ਹੀ ਬੋਲਸ਼ੇਵਿਕਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋ ਗਏ। ਟ੍ਰੋਟਸਕੀ ਨੇ ਸਤੰਬਰ 1904 ਵਿਚ ਮੇਨਸ਼ੇਵਿਕਾਂ ਨੂੰ ਰੂਸ ਦੇ ਉਦਾਰਵਾਦੀਆਂ ਨਾਲ ਗੱਠਜੋੜ ਕਰਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਲੈਨਿਨ ਅਤੇ ਬੋਲਸ਼ੇਵਿਕਾਂ ਨਾਲ ਸੁਲ੍ਹਾ ਕਰਾਉਣ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਵਿਚ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।<ref>{{Cite journal|last=Cavendish|first=Richard|year=2003|title=The Bolshevik–Menshevik Split|url=http://www.historytoday.com/richard-cavendish/bolshevik-menshevik-split|journal=History Today|volume=53|archive-url=https://web.archive.org/web/20141022175007/http://www.historytoday.com/richard-cavendish/bolshevik-menshevik-split|archive-date=22 October 2014|access-date=22 October 2014}}</ref> 1904 ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ 1917 ਤੱਕ, ਟ੍ਰੋਟਸਕੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਇੱਕ "ਗੈਰ-ਧੜੇਬੰਦੀ ਵਾਲਾ ਸਮਾਜਿਕ ਲੋਕਤੰਤਰੀ" ਦੱਸਿਆ. ਉਸਨੇ 1904 ਅਤੇ 1917 ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਕੰਮ ਕੀਤਾ, ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਅੰਦਰ ਵੱਖ ਵੱਖ ਸਮੂਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਮਿਲਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ, ਜਿਸਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਲੈਨਿਨ ਅਤੇ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਹੋਰ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨਾਲ ਕਈ ਝੜਪਾਂ ਹੋਈਆਂ। ਟ੍ਰੋਟਸਕੀ ਨੇ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਹ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਮੁੱਦੇ 'ਤੇ ਲੈਨਿਨ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਨ ਵਿਚ ਗਲਤ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਲਾਂ ਦੌਰਾਨ, ਟ੍ਰੋਟਸਕੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਥਾਈ ਇਨਕਲਾਬ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਨੂੰ ਵਿਕਸਿਤ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਅਤੇ 1904–07 ਵਿਚ ਅਲੈਗਜ਼ੈਂਡਰ ਪਾਰਵਸ ਨਾਲ ਨੇੜਲੇ ਕਾਰਜਸ਼ੀਲ ਸੰਬੰਧ ਵਿਕਸਿਤ ਕੀਤੇ।<ref>{{Cite journal|last=Weber|first=Nicholas|date=1975|title=Parvus, Luxemburg and Kautsky on the 1905 Russian Revolution: The Relationship with Trotsky|url=http://bv8ja7kw5x.search.serialssolutions.com/?ctx_ver=Z39.88-2004&ctx_enc=info%253Aofi%252Fenc%253AUTF-8&rfr_id=info%253Asid%252Fsummon.serialssolutions.com&rft_val_fmt=info%253Aofi%252Ffmt%253Akev%253Amtx%253Ajournal&rft.genre=article&rft.atitle=Parvus%252C+Luxemburg+and+Kautsky+on+the+1905+Russian+Revolution%253A+The+Relationship+with+Trotsky&rft.jtitle=The+Australian+Journal+of+Politics+and+History&rft.au=Weber%252C+Nicholas+S&rft.date=1975-12-01&rft.pub=University+of+Queensland+Press&rft.issn=0004-9522&rft.eissn=1467-8497&rft.volume=21&rft.issue=3&rft.spage=39&paramdict=en-AU|journal=Australian Journal of Politics and History}}</ref> === 1905 ਇਨਕਲਾਬ ਅਤੇ ਅਜ਼ਮਾਇਸ਼ (1905–1906) === ਐਤਵਾਰ 9 ਜਨਵਰੀ, 1905 ਨੂੰ ਫਾਦਰ ਜਾਰਜੀ ਗੈਪਨ ਨੇ ਸੜਕਾਂ ਰਾਹੀਂ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਸ਼ਾਂਤਮਈ ਜਲੂਸ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿਦਰੋ [[ਸਰਦ ਮਹਿਲ|ਪੈਲੇਸ]] ਤੱਕ ਕੀਤੀ, ਤਾਂ ਕਿ ਜ਼ਾਰ ਨੂੰ ਜ਼ਾਲਮ ਸਰਕਾਰ ਤੋਂ ਖਾਣ ਪੀਣ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ ਜਾਏ। ਪੈਲੇਸ ਗਾਰਡ ਨੇ ਸ਼ਾਂਤਮਈ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ 'ਤੇ ਫਾਇਰਿੰਗ ਕੀਤੀ, ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਤਕਰੀਬਨ 1000 ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨਕਾਰੀਆਂ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। ਐਤਵਾਰ, 9 ਜਨਵਰੀ 1905, [[ਖ਼ੂਨੀ ਐਤਵਾਰ (1905)|ਖ਼ੂਨੀ ਐਤਵਾਰ]] ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।{{Sfn|Deutscher|2003}} [[ਤਸਵੀਰ:Trotskymugshots.jpg|left|thumb| ਟ੍ਰੋਟਸਕੀ ਦੇ 1905 ਵਿਚ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਮੁਕਤ ਆਰਥਿਕ ਸੁਸਾਇਟੀ ਦੀ ਇਮਾਰਤ ਵਿਚ ਇਕ ਮੀਟਿੰਗ ਦੌਰਾਨ ਸੋਵੀਅਤ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨੂੰ ਗਿਰਫ਼ਤਾਰ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ]] ਖ਼ੂਨੀ ਐਤਵਾਰ ਦੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਟ੍ਰੌਟਸਕੀ ਫਰਵਰੀ 1905 ਵਿੱਚ [[ਕੀਵ|ਕਿਯੇਵ ਦੇ]] ਰਸਤੇ ਗੁਪਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਰੂਸ ਪਰਤ ਆਇਆ।{{Sfn|Deutscher|2003a}} ਪਹਿਲਾਂ ਉਸਨੇ ਕਿਯੇਵ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਭੂਮੀਗਤ ਛਪਾਈ ਪ੍ਰੈਸ ਲਈ ਪਰਚੇ ਲਿਖੇ, ਪਰ ਜਲਦੀ ਹੀ ਰਾਜਧਾਨੀ, ਸੇਂਟ ਪੀਟਰਸਬਰਗ ਚਲੇ ਗਏ। ਉਥੇ ਉਸਨੇ ਦੋਨੋਂ ਬੋਲਸ਼ੇਵਿਕਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਕੇਂਦਰੀ ਕਮੇਟੀ ਮੈਂਬਰ ਲਿਓਨੀਡ ਕ੍ਰਾਸਿਨ, ਅਤੇ ਸਥਾਨਕ ਮੈਨੇਸ਼ਵਿਕ ਕਮੇਟੀ, ਦੋਵਾਂ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਜਿਸਨੂੰ ਉਸਨੇ ਵਧੇਰੇ ਕੱਟੜ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਧੱਕਿਆ. ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਮਈ ਵਿਚ ਇਕ ਗੁਪਤ ਪੁਲਿਸ ਏਜੰਟ ਨੇ ਉਸ ਨਾਲ ਧੋਖਾ ਕੀਤਾ ਸੀ ਅਤੇ ਟ੍ਰੋਟਸਕੀ ਨੂੰ ਪੇਂਡੂ ਫਿਨਲੈਂਡ ਭੱਜਣਾ ਪਿਆ ਸੀ. ਉਥੇ ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਸਥਾਈ ਇਨਕਲਾਬ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ 'ਤੇ ਕੰਮ ਕੀਤਾ।<ref>{{Cite book|title=Permanent Revolution|last=Leon Trotsky|publisher=Pathfinder Press|year=1969|location=New York|pages=27, 122|chapter=Results and Prospects|orig-year=1929}}</ref> 19 ਸਤੰਬਰ, 1905 ਨੂੰ ਮਾਸਕੋ ਵਿਚ ਇਵਾਨ ਸਟੀਨ ਦੇ ਪ੍ਰਿੰਟਿੰਗ ਹਾ atਸ ਵਿਚ ਟਾਈਪਸੈੱਟਟਰ ਥੋੜੇ ਸਮੇਂ ਅਤੇ ਵਧੇਰੇ ਤਨਖਾਹ ਲਈ ਹੜਤਾਲ 'ਤੇ ਚਲੇ ਗਏ। 24 ਸਤੰਬਰ ਦੀ ਸ਼ਾਮ ਤਕ, ਮਾਸਕੋ ਵਿਚ 50 ਹੋਰ ਪ੍ਰਿੰਟਿੰਗ ਦੁਕਾਨਾਂ 'ਤੇ ਕਰਮਚਾਰੀ ਵੀ ਹੜਤਾਲ' ਤੇ ਸਨ। 2 ਅਕਤੂਬਰ, 1905 ਨੂੰ ਸੇਂਟ ਪੀਟਰਸਬਰਗ ਵਿਚ ਦੁਕਾਨਾਂ ਛਾਪਣ ਦੇ ਟਾਈਪਸੈੱਟਟਰਾਂ ਨੇ ਮਾਸਕੋ ਦੇ ਵਿਰੋਧੀਆਂ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿਚ ਹੜਤਾਲ ਕਰਨ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ। 7 ਅਕਤੂਬਰ, 1905 ਨੂੰ ਮਾਸਕੋ-ਕਾਜ਼ਨ ਰੇਲਵੇ ਦੇ ਰੇਲਵੇ ਕਰਮਚਾਰੀ ਹੜਤਾਲ ਤੇ ਚਲੇ ਗਏ।<ref>Leon Trotsky, ''1905'', p. 85–88.</ref> ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਹੋਈ ਉਲਝਣ ਦੇ ਦੌਰਾਨ, ਟ੍ਰੋਟਸਕੀ 15 ਅਕਤੂਬਰ, 1905 ਨੂੰ ਫਿਨਲੈਂਡ ਤੋਂ ਸੇਂਟ ਪੀਟਰਸਬਰਗ ਵਾਪਸ ਪਰਤਿਆ। ਉਸ ਦਿਨ, ਟ੍ਰੋਟਸਕੀ ਨੇ ਸੇਂਟ ਪੀਟਰਸਬਰਗ ਸੋਵੀਅਤ ਕੌਂਸਲ ਆਫ ਵਰਕਰਜ਼ ਡੀਪੂਜ਼ ਅੱਗੇ ਗੱਲ ਕੀਤੀ, ਜੋ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਟੈਕਨੋਲੋਜੀਕਲ ਇੰਸਟੀਚਿ atਟ ਵਿੱਚ ਮੀਟਿੰਗ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ। ਭਾਸ਼ਣ ਸੁਣਨ ਲਈ ਬਾਹਰ ਲਗਭਗ 200,000 ਲੋਕ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਸਨ- ਜੋ ਕਿ ਸੇਂਟ ਪੀਟਰਸਬਰਗ ਵਿਚਲੇ ਲਗਭਗ ਸਾਰੇ ਕਾਮੇ ਸਨ। {{Sfn|Deutscher|2003a}} [[ਤਸਵੀਰ:TrotskiEnLaFortalezaDePedroYPabloEn1906.png|thumb| ਟ੍ਰੋਟਸਕੀ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿਚ, ਮੁਕੱਦਮੇ ਦੀ ਉਡੀਕ ਵਿਚ, 1905 ]] ਉਸਦੀ ਵਾਪਸੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਟ੍ਰੌਟਸਕੀ ਅਤੇ ਪਾਰਵਸ ਨੇ ਅਖਬਾਰ ''ਰਸ਼ੀਅਨ ਗਜ਼ਟ ਨੂੰ'' ਸੰਭਾਲ ਲਿਆ '','' ਇਸਦਾ ਪ੍ਰਸਾਰ ਵੱਧ ਕੇ 500,000 ਹੋ ਗਿਆ. ਟ੍ਰੋਟਸਕੀ ਨੇ ਪਾਰਵਸ ਅਤੇ ਜੂਲੀਅਸ ਮਾਰਤੋਵ ਅਤੇ ਹੋਰ ਮੈਨੇਸ਼ੇਵਿਕਾਂ, "ਨੈਚਲੋ" ("ਬਿਗਿਨਿੰਗ") ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਵੀ ਇਕ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ, ਜੋ ਕਿ 1905 ਵਿਚ ਸੇਂਟ ਪੀਟਰਸਬਰਗ ਦੇ ਇਨਕਲਾਬੀ ਮਾਹੌਲ ਵਿਚ ਇਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸਫਲ ਅਖਬਾਰ ਸਾਬਤ ਹੋਇਆ। {{Sfn|Deutscher|2003a}} ਟ੍ਰੋਟਸਕੀ ਦੀ ਵਾਪਸੀ ਤੋਂ ਠੀਕ ਪਹਿਲਾਂ, ਮੈਨੇਸ਼ੇਵਿਕਾਂ ਨੇ ਸੁਤੰਤਰ ਤੌਰ ਤੇ ਉਹੀ ਵਿਚਾਰ ਉਠਾਇਆ ਸੀ ਜੋ ਟ੍ਰੋਟਸਕੀ ਦੇ ਕੋਲ ਸੀ: ਇੱਕ ਚੁਣੀ ਗੈਰ-ਪਾਰਟੀ ਇਨਕਲਾਬੀ ਸੰਗਠਨ ਜੋ ਰਾਜਧਾਨੀ ਦੇ ਵਰਕਰਾਂ ਦੀ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ ਕਰਦੀ ਸੀ, ਵਰਕਰਾਂ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਸੋਵੀਅਤ ("ਕੌਂਸਲ")। ਟ੍ਰੋਟਸਕੀ ਦੇ ਆਉਣ ਦੇ ਸਮੇਂ, ਸੇਂਟ ਪੀਟਰਸਬਰਗ ਸੋਵੀਅਤ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਖੁਰਸਤਾਲਿਏਵ-ਨੋਸਰ (ਜਾਰਜੀ ਨੋਸਰ, ਉਰਫ ਪਯੋਤ੍ਰ ਕ੍ਰੂਸਟਾਲੀਓਵ ) ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਕੰਮ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ. ਸੇਂਟ ਪੀਟਰਸਬਰਗ ਸੋਵੀਅਤ ਦਾ ਮੁਖੀ ਚੁਣੇ ਜਾਣ ਤੇ ਖੁਰਸਤਾਲਿਏਵ-ਨੋਸਰ ਇਕ ਸਮਝੌਤਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਸੀ। ਕ੍ਰੁਸਤਾਲੇਵ-ਨੋਸਰ ਇਕ ਵਕੀਲ ਸੀ ਜੋ ਸੋਵੀਅਤ ਵਿਚਲੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਧੜਿਆਂ ਤੋਂ ਉਪਰ ਸੀ। {{Sfn|Deutscher|2003a}} === ਦੂਜਾ ਪਰਵਾਸ (1907–1914) === [[ਤਸਵੀਰ:ParvusTrotskiDeich.jpg|thumb| ਟ੍ਰੌਸਕੀ 1906 ਵਿਚ ਸੇਂਟ ਪੀਟਰਸਬਰਗ ਵਿਖੇ ਸੇਲ ਪੀਟਰ ਅਤੇ ਪਾਲ ਫੋਰਟਰੇਸ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿਚ ਐਲਗਜ਼ੈਡਰ ਪਾਰਵਸ (ਖੱਬੇ) ਅਤੇ ਲਿਓ ਡਿ Deਸ਼ੇ (ਸੱਜੇ) ਨਾਲ ]] ਜਨਵਰੀ 1907 ਵਿਚ ਸਾਈਬੇਰੀਆ ਦੇ ਓਬਡੋਰਸਕ ਵਿਚ ਗ਼ੁਲਾਮੀ ਲਈ ਜਾਂਦੇ ਸਮੇਂ, ਟ੍ਰੌਟਸਕੀ ਬੇਰੇਜ਼ੋਵ <ref>Chapter XXIII of [http://www.marxists.org/archive/trotsky/works/1930-lif/ch17.htm ''1905''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060305033203/http://www.marxists.org/archive/trotsky/works/1930-lif/ch17.htm|date=5 March 2006}}</ref> ਤੋਂ ਬਚ ਨਿਕਲਿਆ ਅਤੇ ਇਕ ਵਾਰ ਫਿਰ ਲੰਡਨ ਲਈ ਆਪਣਾ ਰਾਹ ਤੁਰ ਪਿਆ। ਉਸਨੇ ਆਰ ਐਸ ਡੀ ਐਲ ਪੀ ਦੀ 5 ਵੀਂ ਕਾਂਗਰਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਰਕਤ ਕੀਤੀ। ਅਕਤੂਬਰ ਵਿਚ, ਉਹ [[ਵਿਆਨਾ|ਵਿਯੇਨ੍ਨਾ]], ਆਸਟਰੀਆ-ਹੰਗਰੀ ਚਲੇ ਗਏ. ਅਗਲੇ ਸੱਤ ਸਾਲਾਂ ਲਈ, ਉਸਨੇ ਅਕਸਰ ਆਸਟ੍ਰੀਆ ਦੀ ਸੋਸ਼ਲ ਡੈਮੋਕਰੇਟਿਕ ਪਾਰਟੀ ਅਤੇ ਕਦੇ ਕਦੇ ਜਰਮਨ ਸੋਸ਼ਲ ਡੈਮੋਕਰੇਟਿਕ ਪਾਰਟੀ ਦੀਆਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ. <ref name=":3">Trotsky, Leon.&nbsp;''My life: an attempt at an autobiography''. Courier Corporation, 2007.</ref> [[ਤਸਵੀਰ:Троцкий_читает_газету_„Правда“_в_Вене_(ок._1910).jpg|left|thumb| ਟ੍ਰੋਟਸਕੀ ਵਿਯੇਨ੍ਨਾ ਵਿੱਚ ''ਪ੍ਰਵਦਾ'' ਪੜ੍ਹਦਾ ਹੋਇਆ, 1910 ਦੇ ਲਗਭਗ ]] ਅਕਤੂਬਰ 1908 ਵਿਚ ਉਸ ਨੇ ਦੇ ਸੰਪਾਦਕੀ ਸਟਾਫ਼ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਲਈ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਸੀ ''[[ਪ੍ਰਾਵਦਾ|Pravda]]'' ( "ਸੱਚਾਈ"), ਇੱਕ ਦੋ-ਹਫ਼ਤਾਵਾਰ, ਰੂਸੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਸਮਾਜਿਕ ਜਮਹੂਰੀ ਰੂਸੀ ਵਰਕਰ ਲਈ ਕਾਗਜ਼, ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਸ ਨੇ ਨਾਲ ਸਹਿ-ਸੰਪਾਦਨ ਕੀਤਾ ਅਡੌਲਫ਼ Joffe ਅਤੇ Matvey Skobelev . ਇਹ ਰੂਸ ਦੀ ਤਸਕਰੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ. {{Sfn|Deutscher|2003a}} ਕਾਗਜ਼ ਬਹੁਤ ਅਨਿਯਮਿਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ; ਇਸਦੇ ਪਹਿਲੇ ਸਾਲ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ ਪੰਜ ਮੁੱਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਹੋਏ ਸਨ. {{Sfn|Deutscher|2003a}} ਧੜੇਬੰਦੀ ਦੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਤੋਂ ਪਰਹੇਜ਼ ਕਰਦਿਆਂ, ਇਹ ਪੇਪਰ ਰੂਸੀ ਉਦਯੋਗਿਕ ਵਰਕਰਾਂ ਲਈ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸਾਬਤ ਹੋਇਆ। 1905-1907 ਦੀ ਇਨਕਲਾਬ ਦੀ ਅਸਫਲਤਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੋਵੇਂ ਬੋਲੇਸ਼ਵੀਕ ਅਤੇ ਮੈਨੇਸ਼ੇਵਿਕ ਕਈ ਵਾਰ ਫੁੱਟ ਗਏ। ਪੈਸਾ "ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਦੇ ਲਈ ਬਹੁਤ ਹੀ ਦੁਰਲਭ ਸੀ [[ਪ੍ਰਾਵਦਾ|Pravda]] ''".'' ਟਰਾਟਸਕੀ 1909 ਦੌਰਾਨ ਅਖਬਾਰ ਦੇ ਲਈ ਵਿੱਤੀ ਮਦਦ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰਨ ਲਈ ਰੂਸੀ ਮੱਧ ਕਮੇਟੀ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚ {{Sfn|Deutscher|2003a}} 1910 ਵਿਚ ਬੋਲਸ਼ੇਵਿਕਾਂ ਦੀ ਬਹੁਗਿਣਤੀ ਨੇ ਕੇਂਦਰੀ ਕਮੇਟੀ ਦਾ ਨਿਯੰਤਰਣ ਕੀਤਾ। ਲੈਨਿਨ ਨੇ “ਪ੍ਰਵਦਾ” ਦੀ ਵਿੱਤ ਲਈ ਸਹਿਮਤੀ ਜਤਾਈ ਪਰ ਬੋਲੇਸ਼ਵਿਕ ਨੂੰ ਕਾਗਜ਼ ਦਾ ਸਹਿ ਸੰਪਾਦਕ ਨਿਯੁਕਤ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਸੀ। {{Sfn|Deutscher|2003a}} ਜਦੋਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਬੋਲਸ਼ੇਵਿਕ ਅਤੇ ਮੈਨੇਸ਼ਿਕ ਧੜਿਆਂ ਨੇ ਮੁੜ ਏਕਤਾ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਲੈਨਿਨ ਦੇ ਇਤਰਾਜ਼ਾਂ ਬਾਰੇ ਜਨਵਰੀ 1910 ਦੀ ਆਰਐਸਡੀਐਲਪੀ ਕੇਂਦਰੀ ਕਮੇਟੀ ਦੀ ਬੈਠਕ, <ref>{{Cite book|url=https://www.marxists.org/archive/lenin/works/1910/feb/13.htm|title=Towards Unity|last=V. I. Lenin|work=Internet Marxists Archive|year=1974|volume=16|pages=147–155}}</ref> ਟ੍ਰੋਟਸਕੀ ਦੇ ''ਪ੍ਰਵਦਾ'' ਨੂੰ ਪਾਰਟੀ ਦੁਆਰਾ ਵਿੱਤ ਪ੍ਰਾਪਤ 'ਕੇਂਦਰੀ ਅੰਗ' ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਟ੍ਰੌਸਕੀ ਦਾ ਜੀਜਾ ਲੇਵ ਕਾਮਨੇਵ, ਬੋਲਚੇਵਿਕਸ ਦੇ ਸੰਪਾਦਕੀ ਬੋਰਡ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਪਰ ਏਕੀਕਰਨ ਅਗਸਤ 1910 'ਚ ਅਸਫਲ ਕੋਸ਼ਿਸ ਨੂੰ Kamenev ਆਪਸੀ recriminations ਦੌਰਾਨ ਬੋਰਡ ਅਸਤੀਫ਼ਾ ਦੇ ਦਿੱਤਾ. ਟਰਾਟਸਕੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ [[ਪ੍ਰਾਵਦਾ|Pravda]] ਇਕ ਹੋਰ ਦੋ ਸਾਲ ਦੇ ਲਈ, ਜਦ ਤੱਕ ਇਸ ਨੂੰ ਅੰਤ ਅਪ੍ਰੈਲ 1912 ਵਿੱਚ ਲਪੇਟੇ {{Sfn|Deutscher|2003a}} ਬੋਲਸ਼ੇਵਿਕਸ ਨੇ 22 ਅਪ੍ਰੈਲ 1912 ਨੂੰ ਸੇਂਟ ਪੀਟਰਸਬਰਗ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਵਰਕਰ-ਮੁਖੀ ਅਖਬਾਰ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ''ਪ੍ਰਵਦਾ'' ਵੀ ਕਿਹਾ। ਟ੍ਰੋਟਸਕੀ ਆਪਣੇ ਅਖਬਾਰ ਦੇ ਨਾਮ ਨੂੰ ਹੜੱਪਣ ਵਜੋਂ ਵੇਖੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਇੰਨੇ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਹੋਏ ਕਿ ਅਪ੍ਰੈਲ 1913 ਵਿਚ ਉਸਨੇ ਲੇਨਿਨ ਅਤੇ ਬੋਲਸ਼ੇਵਿਕਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੱਦ ਨਾਲ ਨਿੰਦਾ ਕਰਦਿਆਂ ਮੇਨਸੇਵਿਕ ਦੇ ਨੇਤਾ ਨਿਕੋਲੇ ਚੀਖੇਜ਼ ਨੂੰ ਇਕ ਪੱਤਰ ਲਿਖਿਆ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਹ ਅਸਹਿਮਤ ਹੋਣ 'ਤੇ ਜਲਦੀ ਕਾਬੂ ਹੋ ਗਿਆ, ਪਰ ਰੂਸ ਦੀ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਇਸ ਸੰਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਰੋਕਿਆ, ਅਤੇ ਇੱਕ ਨਕਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁਰਾਲੇਖਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾ ਦਿੱਤੀ. 1924 ਵਿਚ ਲੈਨਿਨ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੇਰ ਬਾਅਦ, ਇਹ ਪੱਤਰ ਲੱਭਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਕਮਿotsਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਅੰਦਰ ਟ੍ਰੋਟਸਕੀ ਦੇ ਵਿਰੋਧੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਉਸ ਨੂੰ ਲੈਨਿਨ ਦੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ. {{Sfn|Deutscher|2003a}} 1910 ਦਾ ਦਹਾਕਾ ਆਰਐਸਡੀਐਲਪੀ ਦੇ ਅੰਦਰ ਤਣਾਅ ਦਾ ਇੱਕ ਦੌਰ ਸੀ, ਜਿਸ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਟ੍ਰੋਟਸਕੀ, ਬੋਲਸ਼ੇਵਿਕਸ ਅਤੇ ਮੈਨੇਸ਼ੇਵਿਕਸ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਮਤਭੇਦ ਸਨ. ਉਸ ਸਮੇਂ ਟ੍ਰੌਨਸਕੀ ਅਤੇ ਮੈਨੇਸ਼ੇਵਿਕਾਂ ਨੇ ਲੈਨਿਨ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਸਭ ਤੋਂ ਗੰਭੀਰ ਅਸਹਿਮਤੀ "ਜ਼ਬਤ ਕੀਤੇ ਜਾਣ", <ref>Chapter XVI of [http://www.marxists.org/archive/trotsky/works/1930-lif/ch16.htm ''My Life''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060420211850/http://www.marxists.org/archive/trotsky/works/1930-lif/ch16.htm|date=20 April 2006}}</ref>, ਭਾਵ, ਪਾਰਟੀ ਲਈ ਪੈਸਾ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨ ਲਈ ਬੋਲਸ਼ੇਵਿਕ ਸਮੂਹਾਂ ਦੁਆਰਾ ਬੈਂਕਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕੰਪਨੀਆਂ ਦੀ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਲੁੱਟ ਦੇ ਮੁੱਦੇ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਸੀ। ਇਹਨਾਂ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਤੇ 5 ਵੀਂ ਕਾਂਗਰਸ ਦੁਆਰਾ ਪਾਬੰਦੀ ਲਗਾਈ ਗਈ ਸੀ, ਪਰੰਤੂ ਬੋਲਸ਼ੇਵਿਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਜਾਰੀ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ. [[ਤਸਵੀਰ:Trotsky_in_Vienna.jpg|left|thumb| ਵਿਯੇਨ੍ਨਾ ਵਿੱਚ ਟ੍ਰੋਟਸਕੀ ]] ਜਨਵਰੀ 1912 ਵਿਚ, ਬੋਨੇਸ਼ਵਿਕ ਧੜੇ ਦੇ ਬਹੁਗਿਣਤੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਲੈਨਿਨ ਨੇ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ ਕੁਝ ਖਾਮੋਸ਼ ਮੇਨਸੇਵਿਕਾਂ ਨੇ, [[ਪਰਾਗ|ਪ੍ਰਾਗ]] ਵਿਚ ਇਕ ਕਾਨਫ਼ਰੰਸ ਕੀਤੀ ਅਤੇ [[ਰੂਸੀ ਸੋਸ਼ਲ ਡੈਮੋਕਰੈਟਿਕ ਲੇਬਰ ਪਾਰਟੀ|ਰੂਸੀ ਸੋਸ਼ਲ ਡੈਮੋਕਰੇਟਿਕ ਲੇਬਰ ਪਾਰਟੀ]] ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਇਕ ਨਵੀਂ ਪਾਰਟੀ ਬਣਾਈ, [[ਸੋਵੀਅਤ ਯੂਨੀਅਨ ਦੀ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ|ਰਸ਼ੀਅਨ ਸੋਸ਼ਲ ਡੈਮੋਕਰੇਟਿਕ ਲੇਬਰ ਪਾਰਟੀ (ਬੋਲਸ਼ੇਵਿਕਸ)]] . ਇਸ ਦੇ ਜਵਾਬ ਵਿਚ, ਟ੍ਰੋਟਸਕੀ ਨੇ ਅਗਸਤ 1912 ਵਿਚ ਉਏਨਾ ਵਿਚ ਸਮਾਜਿਕ ਜਮਹੂਰੀ ਧੜਿਆਂ ਦੀ ਇਕ “ਏਕੀਕਰਣ” ਕਾਨਫਰੰਸ ਕੀਤੀ (ਉਰਫ) "ਦਿ ਅਗਸਟ ਬਲਾਕ") ਅਤੇ ਬੋਲਸ਼ੇਵਿਕਾਂ ਅਤੇ ਮੈਨੇਸ਼ੇਵਿਕਾਂ ਨੂੰ ਇਕ ਧਿਰ ਵਿਚ ਦੁਬਾਰਾ ਜੋੜਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਅਸਫਲ ਰਹੀ. <ref name=":3">Trotsky, Leon.&nbsp;''My life: an attempt at an autobiography''. Courier Corporation, 2007.</ref> ਵਿੱਚ [[ਵਿਆਨਾ|ਵਿਯੇਨ੍ਨਾ]], ਟਰਾਟਸਕੀ ਲਗਾਤਾਰ ਅਜਿਹੇ ''Kievskaya Mysl'' ਤੌਰ ਇਨਕਲਾਬੀ ਰੂਸੀ ਅਤੇ ਯੂਕਰੇਨੀ ਅਖ਼ਬਾਰ ਵਿੱਚ ਲੇਖ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ, ਿਸ੍ਰੀ ਦੀ ਇੱਕ ਕਿਸਮ ਦੇ ''ਅਧੀਨ,'' ਅਕਸਰ "Antid Oto" ਨੂੰ ਵਰਤ. {{Sfn|Service|2010}} ਵਿੱਚ ਸਤੰਬਰ 1912, ''Kievskaya Mysl'' ਉਸ ਨੂੰ ਬਾਲਕਨ ਕਰਨ ਲਈ ਇਸ ਦੇ ਜੰਗ ਦਾ ਪੱਤਰਕਾਰ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਭੇਜਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਉਸਨੇ ਅਗਲੇ ਸਾਲ ਦੋ ਬਾਲਕਨ ਯੁੱਧਾਂ ਨੂੰ ਕਵਰ ਕੀਤਾ. ਉਥੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹੋਏ, ਟ੍ਰੋਟਸਕੀ ਨੇ ਸਰਬੀਆਈ ਫੌਜ ਦੁਆਰਾ ਅਲਬਾਨੀਅਨ ਨਾਗਰਿਕ ਅਬਾਦੀ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਕੀਤੀ ਜਾਤੀਗਤ ਸਫਾਈ ਨੂੰ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਘੁੰਮਾਇਆ. <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=f2nOTuF_KC0C&pg=PA17&dq=Leon+Trotsky+Kosovo#v=onepage|title=The Road to Independence for Kosovo: A Chronicle of the Ahtisaari Plan|last=Jr|first=Henry H. Perritt|last2=H..)|first2=Henry H. Perritt|date=2010|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-11624-4|page=17|language=en|access-date=1 January 2020}}</ref> ਉਹ ਕ੍ਰਿਸ਼ਚੀਅਨ ਰਾਕੋਵਸਕੀ ਦਾ ਨੇੜਲਾ ਦੋਸਤ ਬਣ ਗਿਆ, ਜੋ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਸੋਵੀਅਤ ਕਮਿ Communਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸੋਵੀਅਤ ਰਾਜਨੇਤਾ ਅਤੇ ਟ੍ਰੋਟਸਕੀ ਦਾ ਸਹਿਯੋਗੀ ਸੀ। 3 ਅਗਸਤ 1914 ਨੂੰ, ਪਹਿਲੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਤੇ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਆਸਟਰੀਆ-ਹੰਗਰੀ ਨੇ [[ਰੂਸੀ ਸਲਤਨਤ|ਰੂਸੀ ਸਾਮਰਾਜ]] ਵਿਰੁੱਧ ਲੜਾਈ ਲੜੀ, ਟ੍ਰੌਟਸਕੀ ਨੂੰ ਰੂਸ ਦੇ ਇਕ ਐਮਗੀਰ ਵਜੋਂ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰੀ ਤੋਂ ਬਚਣ ਲਈ ਨਿਰਪੱਖ ਸਵਿਟਜ਼ਰਲੈਂਡ ਲਈ ਵਿਯੇਨਾਨਾ ਛੱਡ ਕੇ ਭੱਜਣਾ ਪਿਆ। <ref name=":4">chapter XVII of his autobiography, [http://www.marxists.org/archive/trotsky/works/1930-lif/ch07.htm ''My Life''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051119141154/http://www.marxists.org/archive/trotsky/works/1930-lif/ch07.htm|date=19 November 2005}}, Marxist Internet Archive</ref> === ਪਹਿਲਾ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ (1914–1917) === ਪਹਿਲੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਨਾਲ ਆਰਐਸਡੀਐਲਪੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਯੂਰਪੀਅਨ ਸਮਾਜਿਕ ਜਮਹੂਰੀ ਪਾਰਟੀਆਂ ਵਿਚ ਯੁੱਧ, ਇਨਕਲਾਬ, ਸ਼ਾਂਤਵਾਦ ਅਤੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀਵਾਦ ਦੇ ਮੁੱਦਿਆਂ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਅਚਾਨਕ ਹੋਂਦ ਆਈ। ਆਰ ਐਸ ਡੀ ਐਲ ਪੀ ਦੇ ਅੰਦਰ, ਲੈਨਿਨ, ਟ੍ਰੋਟਸਕੀ ਅਤੇ ਮਾਰਤੋਵ ਨੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀਵਾਦੀ ਜੰਗ-ਵਿਰੋਧੀ ਅਹੁਦਿਆਂ ਦੀ ਵਕਾਲਤ ਕੀਤੀ, ਜਦੋਂਕਿ ਪਲੇਖਾਨੋਵ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਮਾਜਿਕ ਲੋਕਤੰਤਰਵਾਦੀ (ਦੋਵੇਂ ਬੋਲਸ਼ੇਵਿਕ ਅਤੇ ਮੈਨੇਸ਼ੇਵਿਕ) ਕੁਝ ਹੱਦ ਤਕ ਰੂਸੀ ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕਰਦੇ ਸਨ। [[ਸਵਿਟਜ਼ਰਲੈਂਡ|ਸਵਿਟਜ਼ਰਲੈਂਡ ਵਿਚ]], ਟ੍ਰੋਟਸਕੀ ਨੇ ਸਵਿੱਸ ਸੋਸ਼ਲਿਸਟ ਪਾਰਟੀ ਵਿਚ ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਕੰਮ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਇਸ ਨੂੰ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀਵਾਦੀ ਮਤਾ ਅਪਣਾਉਣ ਲਈ ਕਿਹਾ ਗਿਆ. ਉਸਨੇ ਯੁੱਧ, ''ਦਿ ਯੁੱਧ ਅਤੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ,'' <ref>{{Cite web|url=http://www.marxists.org/archive/trotsky/works/1914-war/index.htm|title=Marxists.org, ''The War and the International''|archive-url=https://web.archive.org/web/20051120092354/http://www.marxists.org/archive/trotsky/works/1914-war/index.htm|archive-date=20 November 2005|access-date=31 August 2005}}</ref> ਅਤੇ ਯੂਰਪੀਅਨ ਸਮਾਜਿਕ ਜਮਹੂਰੀ ਪਾਰਟੀਆਂ, ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਜਰਮਨ ਪਾਰਟੀ ਦੁਆਰਾ ਲੜੀ ਗਈ ਯੁੱਧ ਪੱਖੀ ਸਥਿਤੀ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਦਿਆਂ ਇੱਕ ਕਿਤਾਬ ਲਿਖੀ। [[ਤਸਵੀਰ:Trotskynina1915.jpg|thumb| ਲਿਓਨ ਟ੍ਰੌਸਕੀ ਆਪਣੀ ਲੜਕੀ ਨੀਨਾ ਨਾਲ 1915 ਵਿਚ ]] ''ਕਿਯਵਸਕਯਾ ਮਾਇਸਲ'' ਲਈ ਯੁੱਧ ਦੇ ਪੱਤਰ ''ਪ੍ਰੇਰਕ ਵਜੋਂ'', ਟ੍ਰੌਟਸਕੀ 19 ਨਵੰਬਰ 1914 ਨੂੰ ਫਰਾਂਸ ਚਲੇ ਗਏ। ਪੈਰਿਸ ਵਿਚ ਜਨਵਰੀ 1915 ਵਿਚ, ਉਸਨੇ ਇਕ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀਵਾਦੀ ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਅਖਬਾਰ, ''ਨਾਸ਼ ਸਲੋਵੋ'' ("ਸਾਡਾ ਬਚਨ") ਮਾਰਸ਼ੋਵ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸੰਪਾਦਨ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸਨੇ ਕਾਗਜ਼ ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਸੀ. ਉਸ ਨੇ "ਮੁਆਵਜ਼ੇ ਜਾਂ ਗ਼ੈਰ-ਸੰਬੰਧਾਂ ਤੋਂ ਸ਼ਾਂਤੀ, ਜੇਤੂ ਜਾਂ ਜਿੱਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾਂ ਸ਼ਾਂਤੀ" ਦੇ ਨਾਅਰੇ ਨੂੰ ਅਪਣਾਇਆ। ਲੈਨਿਨ ਨੇ ਯੁੱਧ ਵਿਚ ਰੂਸ ਦੀ ਹਾਰ ਦੀ ਵਕਾਲਤ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਨਾਲ ਸੰਪੂਰਨ ਤੋੜ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ। <ref>{{Cite book|title=The Life of Lenin|url=https://archive.org/details/bwb_P8-ALX-860|last=Fischer|first=Louis|publisher=Weidenfeld & Nicolson History|year=2001|isbn=978-1842122303|location=UK|pages=}}</ref> ਟ੍ਰੋਟਸਕੀ ਨੇ ਸਤੰਬਰ 1915 ਵਿਚ ਯੁੱਧ ਵਿਰੋਧੀ ਸਮਾਜਵਾਦੀਆਂ ਦੀ ਜ਼ਿਮਰਵਾਲਡ ਕਾਨਫ਼ਰੰਸ ਵਿਚ ਸ਼ਿਰਕਤ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚਾਲੇ ਇਕ ਵਿਚਕਾਰਲੇ ਕੋਰਸ ਦੀ ਵਕਾਲਤ ਕੀਤੀ ਜੋ ਮਾਰਤੋਵ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਕੀਮਤ 'ਤੇ ਦੂਸਰੇ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਵਿਚ ਰਹਿਣਗੇ ਅਤੇ ਜੋ ਲੈਨਿਨ ਵਾਂਗ ਦੂਜੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਨਾਲ ਟੁੱਟਣਗੇ ਅਤੇ ਇਕ ਗਠਨ ਕਰਨਗੇ. [[ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ|ਤੀਜਾ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ]] . ਕਾਨਫਰੰਸ ਨੇ ਟ੍ਰੋਟਸਕੀ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਸਤਾਵਿਤ ਮੱਧ ਰੇਖਾ ਨੂੰ ਅਪਣਾਇਆ. ਪਹਿਲਾਂ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ, ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਲੈਨਿਨ ਨੇ ਟ੍ਰੋਟਸਕੀ ਦੇ ਮਤੇ ਨੂੰ ਜੰਗ-ਵਿਰੋਧੀ ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਫੁੱਟ ਤੋਂ ਬਚਣ ਲਈ ਵੋਟ ਦਿੱਤੀ। <ref>Gus Fagan. [http://www.marxists.org/archive/rakovsky/biog/biog2.htm Christian Rakovsky biography] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060619133845/http://www.marxists.org/archive/rakovsky/biog/biog2.htm|date=19 June 2006}}, marxists.org; accessed 31 January 2018.</ref> 31 ਮਾਰਚ 1916 ਨੂੰ   , ਟ੍ਰੋਟਸਕੀ ਨੂੰ ਉਸਦੀ ਯੁੱਧ ਵਿਰੋਧੀ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਲਈ ਫਰਾਂਸ ਤੋਂ ਸਪੇਨ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਸਪੇਨ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰੀ ਉਸਨੂੰ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ 25 ਦਸੰਬਰ 1916 ਨੂੰ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਹ 13 ਜਨਵਰੀ 1917 ਨੂੰ ਨਿ New ਯਾਰਕ ਸਿਟੀ ਪਹੁੰਚਿਆ। ਉਹ 1522 Vyse ਐਵਨਿਊ 'ਤੇ ਕਰੀਬ ਤਿੰਨ ਮਹੀਨੇ ਲਈ ਰੋਕ Bronx . ਨਿ Yorkਯਾਰਕ ਵਿਚ ਉਸਨੇ ਸਥਾਨਕ [[ਰੂਸੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਰੂਸੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ]] ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਅਖਬਾਰ, ''ਨੋਵੀ ਮੀਰ'' ਅਤੇ [[ਯਿੱਦੀਸ਼ ਭਾਸ਼ਾ|ਯਿੱਦੀ-ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ]] ਰੋਜ਼ਾਨਾ, <nowiki><i id="mwAao">ਡੇਰ ਫਾਰਵਰਟਸ</i></nowiki> ( <nowiki><i id="mwAas">ਦਿ ਯਹੂਦੀ ਡੇਲੀ ਫਾਰਵਰਡ</i></nowiki> ) ਦੇ ਅਨੁਵਾਦ ਵਿਚ ਲੇਖ ਲਿਖੇ। ਉਸਨੇ ਰੂਸ ਦੇ ਇਮੀਗ੍ਰਾਂ ਨੂੰ ਭਾਸ਼ਣ ਵੀ ਦਿੱਤੇ। <ref name=":5">Chapter 22 of [http://www.marxists.org/archive/trotsky/works/1930-lif/ch42.htm ''My Life''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060420212234/http://www.marxists.org/archive/trotsky/works/1930-lif/ch42.htm|date=20 April 2006}}</ref> == ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ == * ਚੌਥਾ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ * ਸੋਵੀਅਤ ਯੂਨੀਅਨ ਦੇ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਸੰਬੰਧ * ਜਮਹੂਰੀ ਕੇਂਦਰੀਵਾਦ ਦਾ ਸਮੂਹ * ਲੇਬਰ ਫੌਜ * ਲਿਓਨ ਟ੍ਰੋਟਸਕੀ ਕਿਤਾਬਾਂ * ਟ੍ਰੋਟਸਕੀਵਾਦੀ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ * ਦੇਸ਼ ਅਨੁਸਾਰ ਟ੍ਰੋਟਸਕੀਵਾਦੀ ਸੰਗਠਨਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ * ''ਫਰੀਦਾ'', 2002 ਦੀ ਫਿਲਮ * ''ਟ੍ਰੋਟਸਕੀ'', 1991 ਦੇ ਨਾਟਕ ''<nowiki/>'ਤੇ ਭਿੰਨਤਾਵਾਂ'' == ਨੋਟ == {{notelist}} == ਹਵਾਲੇ == {{reflist|colwidth=30em}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ ਲੇਖਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1940]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1879]] 6xqf8dowfkq5u8y1zbsxlgqzyjzv9cn 838075 838073 2026-04-30T17:13:38Z Sonia Atwal 49604 838075 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder|name=Leon Trotsky|death_date={{Death date and age|df=yes|1940|8|21|1879|11|7}}|successor3=[[Grigory Zinoviev]]|office4=Full member of the [[6th Central Committee of the Russian Social Democratic Labour Party (Bolsheviks)|6th]], [[7th Bureau and the 7th Secretariat of the Russian Communist Party (Bolsheviks)|7th]], [[8th Politburo and the 8th Secretariat of the Russian Communist Party (Bolsheviks)|8th]], [[9th Politburo and the 9th Secretariat of the Russian Communist Party (Bolsheviks)|9th]], [[10th Politburo and the 10th Secretariat of the Russian Communist Party (Bolsheviks)|10th]], [[11th Politburo of the Russian Communist Party (Bolsheviks)|11th]], [[12th Politburo of the Russian Communist Party (Bolsheviks)|12th]], [[13th Politburo of the All-Union Communist Party (Bolsheviks)|13th]], [[14th Politburo of the All-Union Communist Party (Bolsheviks)|14th]] [[Politburo of the Communist Party of the Soviet Union|Politburo]]|term_start4=10 October 1917|term_end4=23 October 1926|birthname=Lev Davidovich Bronstein|birth_date={{Birth date|df=yes|1879|11|07}}|birth_place=[[Bereslavka, Ukraine|Yanovka]], [[Yelisavetgradsky Uyezd]], [[Kherson Governorate]], [[Russian Empire]]<br>{{small|(now [[Ukraine]])}}|death_place=[[Coyoacán]], [[Mexico City]], [[Mexico]]|term_end3=8 November 1917|death_cause=[[Leon Trotsky#Assassination|Assassination]]|party={{plainlist| * [[Russian Social Democratic Labour Party|Social Democratic Labour Party]] (1898–1912) * [[Communist Party of the Soviet Union#Name|Social Democratic Labour Party (Bolsheviks)]] (1912–1918) * [[Communist Party of the Soviet Union#Name|Russian Communist Party (Bolsheviks)]] (1918–1925) * [[Communist Party of the Soviet Union#Name|All-Union Communist Party (Bolsheviks)]] (1925–27) }}|spouse={{unbulleted list|{{marriage|[[Aleksandra Sokolovskaya]]|1899|1902|end=div}}|{{marriage|[[Natalia Sedova]]|1903}}}}|children={{unbulleted list|[[Zinaida Volkova]]|Nina Nevelson|[[Lev Sedov]]|[[Sergei Sedov]]}}|nationality={{hlist|[[Ukrainians|Ukrainian]]|Russian}}|citizenship={{plainlist| * [[Russians|Russian]] (1879–1917) * [[Soviet people|Soviet]] (1917–1932) * [[Statelessness|Stateless]] (1932–1940) }}|signature=Leon Trotsky Signature.svg|predecessor3=[[Nikolay Chkheidze]]|term_start3=8 October|native_name={{unbulleted list|{{native name|ru|Лев Троцкий}}|{{native name|uk|Лев Троцький}}}}|premier1={{unbulleted list|[[Vladimir Lenin]]|[[Alexei Rykov]]}}|image=Лев Давидович Троцкий.jpg|imagesize=|alt=photographs of Trotsky from the 1920s|caption=Photograph of Trotsky that appeared on the cover of the magazine ''Prozhektor'' in January 1924|order1=[[Minister of Defence (Soviet Union)|People's Commissar of Military and Naval Affairs of the Soviet Union]]|term_start1=13 March 1918|term_end1=6 January 1925|predecessor1=[[Nikolai Podvoisky]]|order3=[[Petrograd Soviet#Chairmen|Chairman of the Petrograd Soviet]]|successor1=[[Mikhail Frunze]]|order2=[[Ministry of Foreign Affairs (Soviet Union)|People's Commissar for Foreign Affairs of the RSFSR]]|term_start2=8 November 1917|term_end2=13 March 1918|premier2=[[Vladimir Lenin]]|predecessor2=[[Mikhail Tereshchenko]]|successor2=[[Georgy Chicherin]]|signature_alt=Trotsky's signature}} '''Pਲੇਵ ਡੇਵਿਡੋਵਿਚ ਬ੍ਰੋਂਸਟੀਨ''' {{Efn|Russian and Ukrainian: Лев (Лейба) Давидович Бронштейн}} (7 ਨਵੰਬਰ-21 ਅਗਸਤ 1940), ਨੂੰ '''ਲਿਓਨ ਟਰਾਟਸਕੀ''' ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜ਼ਿਆਦਾ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।{{Efn|{{lang-rus|links=no|Лев Давидович Троцкий|p=ˈlʲɛf ˈtrotskʲɪj|a=ru-Leon Trotsky.ogg}}; {{lang-uk|link=no|Лев Давидович Троцький}}; also transliterated ''Lyev'', ''Trotski'', ''Trotskij'', ''Trockij'' and ''Trotzky''.}} ਲਿਓਨ ਇੱਕ ਰੂਸੀ ਇਨਕਲਾਬੀ, ਰਾਜਨੀਤਕ ਚਿੰਤਕ ਅਤੇ ਸਿਆਸਤਦਾਨ ਸੀ। ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਅਨੁਸਾਰ ਉਸ ਨੂੰ ਇੱਕ [[ਕਮਿਊਨਿਜ਼ਮ|ਕਮਿਊਨਿਸਟ]] ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਇੱਕ ਅਲੱਗ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ [[ਮਾਰਕਸਵਾਦ|ਮਾਰਕਸਵਾਦੀਾ]] ਰੂਪ ਵਿਕਸਿਤ ਕੀਤਾ ਜਿਸ ਨੂੰ ਟ੍ਰੋਟਸਕੀਜ਼ਮ ਦੇ ਤੌਰ ਜਾਣਿਆ ਗਿਆ। [[ਅਕਤੂਬਰ ਇਨਕਲਾਬ]] ਤੋਂ ਕੁਝ ਹਫ਼ਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਟ੍ਰੋਟਸਕੀ ਬੋਲਸ਼ੇਵਿਕ ਪਾਰਟੀ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋਏ ਅਤੇ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਨੇਤਾਵਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਬਣ ਗਏ। ਇਕ ਵਾਰ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਸੱਤਾ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਤੇ, ਟ੍ਰੋਟਸਕੀ ਨੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿਚ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਮਾਮਲਿਆਂ ਲਈ ਕਮਿਸਰ ਦਾ ਅਹੁਦਾ ਸੰਭਾਲਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਰੂਸ ਨਾਲ [[ਪਹਿਲੀ ਸੰਸਾਰ ਜੰਗ|ਪਹਿਲੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ]] ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਆਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜਰਮਨੀ ਨਾਲ ਬ੍ਰੇਸ-ਲਿਟੋਵਸਕ ਗੱਲਬਾਤ ਵਿਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ ਸੀ। ਟ੍ਰੋਟਸਕੀ ਮਾਰਚ 1918 ਤੋਂ ਜਨਵਰੀ 1925 ਤੱਕ ਫੌਜੀ ਅਤੇ ਜਲ ਸੈਨਾ ਦੇ ਮਾਮਲਿਆਂ ਲਈ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਅਹੁਦੇ 'ਤੇ [[ਲਾਲ ਫ਼ੌਜ|ਲਾਲ ਫੌਜ]] ਦੇ ਨੇਤਾ ਵਜੋਂ ਵਧੇਰੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਏ। ਟ੍ਰੋਟਸਕੀ ਰੂਸੀ ਘਰੇਲੂ ਯੁੱਧ ਵਿਚ ਲਾਲ ਜਿੱਤ ਵਿਚ ਇਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਮੋਹਰੀ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਸਨ।{{Sfn|Swain|2006}} ਉਹ ਪੋਲਿਟ ਬਿਊਰੋ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਸੱਤ ਮੈਂਬਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ।{{Sfn|Volkogonov|1996}} == ਬਚਪਨ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰ (1879–1895) == [[ਤਸਵੀਰ:Leo_Trotzki_1888.jpg|left|thumb| 8-ਸਾਲਾ ਲੇਵ ਬ੍ਰੋਂਸਟੀਨ, 1888 ]] ਟ੍ਰੌਸਕੀ ਦਾ ਜਨਮ ਲੇਵ ਡੇਵਿਡੋਵਿਚ ਬ੍ਰੋਂਸਟੀਨ ਦੇ ਡੇਵਿਡ ਲਿਓਨਟੀਏਵਿਚ ਬ੍ਰੋਂਸਟੀਨ (1847-1922) ਅਤੇ ਅੰਨਾ ਲਵੋਵਨਾ ਦੇ ਘਰ 7 ਨਵੰਬਰ 1879 ਨੂੰ ਹੋਇਆ, ਉਹ ਯਾਨੋਵਕਾ ਜਾਂ ਯਨੀਵਕਾ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਮੀਰ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਯੂਰਪੀਅਨ-ਯਹੂਦੀ ਪਰਿਵਾਰ ਦਾ ਪੰਜਵਾਂ ਬੱਚਾ ਸੀ ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਡੇਵਿਡ ਲਿਓਨਟੈਵਿਚ ਇੱਕ ਛੋਟੇ ਜਿਹੇ ਪਿੰਡ ਪੋਲਟਾਵਾ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਬੇਰੇਸਲਾਵਕਾ ਚਲੇ ਗਏ, ਕਿਉਂਕਿ ਇੱਥੇ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਯਹੂਦੀ ਭਾਈਚਾਰਾ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ।<ref>{{Cite web|url=https://focus.ua/news/9045/|title=Наш Троцкий - ФОКУС|website=ФОКУС|language=Ukrainian|archive-url=https://web.archive.org/web/20170817203621/https://focus.ua/news/9045/|archive-date=17 August 2017|access-date=26 June 2017}}</ref>{{Sfn|Deutscher|2003a}} ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਬੋਲੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਭਾਸ਼ਾ ਰੂਸੀ ਅਤੇ [[ਯੂਕਰੇਨੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਯੂਕ੍ਰੇਨੀਅਨ]] (ਜੋ ਸੁਰਜ਼ੀਕ ਵਜੋਂ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ) ਦਾ ਮਿਸ਼ਰਣ ਸੀ।{{Sfn|North|2010}} ਟ੍ਰੋਟਸਕੀ ਦੀ ਛੋਟੀ ਭੈਣ, ਓਲਗਾ, ਜੋ ਕਿ ਇੱਕ ਬੋਲਸ਼ੇਵਿਕ ਅਤੇ ਇੱਕ ਸੋਵੀਅਤ ਰਾਜਨੇਤਾ ਵੀ ਬਣ ਗਈ ਸੀ, ਨੇ ਉੱਘੇ ਬੋਲਸ਼ੇਵਿਕ ਲੇਵ ਕਾਮਨੇਵ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾ ਲਿਆ।{{Sfn|Parrish|1996}} ਕੁਝ ਲੇਖਕਾਂ, ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਰਾਬਰਟ ਸਰਵਿਸ, ਨੇ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿ ਟ੍ਰੋਟਸਕੀ ਦੇ ਬਚਪਨ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਨਾਮ [[ਯਿੱਦੀਸ਼ ਭਾਸ਼ਾ|ਯਿੱਦੀਸ਼]] ''ਲੀਬਾ ਸੀ'' ।{{Sfn|Service|2010}}, ਅਮਰੀਕੀ ਟ੍ਰੋਟਸਕਿਸਟ ਡੇਵਿਡ ਨਾਰਥ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਅਜਿਹਾ ਇਸ ਲਈ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਹੈ ਟਰਾਟਸਕੀ ਦਾ ਜਨਮ ਇੱਕ ਯਹੂਦੀ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਇੱਕ ਧਾਰਨਾ ਸੀ।{{Sfn|North|2010}} ਜਦੋਂ ਟ੍ਰੋਟਸਕੀ ਅੱਠ ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਸੀ ਤਾਂ ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਓਡੇਸਾ ਭੇਜਿਆ।<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/biography/Leon-Trotsky|title=Leon Trotsky - Biography, Books, Assassination, & Facts|archive-url=https://web.archive.org/web/20170915061510/https://www.britannica.com/biography/Leon-Trotsky|archive-date=15 September 2017|access-date=24 October 2017}}</ref> ਉਹ ਇੱਕ ਜਰਮਨ-ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਕਰਵਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਜੋ ਸ਼ਾਹੀਕਰਨ ਦੀ ਸ਼ਾਹੀ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਨੀਤੀ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਓਡੇਸਾ ਵਿੱਚ ਉਸਦੇ ਸਾਲਾਂ ਦੌਰਾਨ ਰੂਸ ਬਣ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name="Lindemann2000">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=NagdhSUgB9oC&pg=PA446|title=Esau's Tears: Modern Anti-Semitism and the Rise of the Jews|last=Albert S. Lindemann|date=4 December 2000|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-79538-8|page=446|access-date=26 September 2013}}</ref> ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਆਈਜ਼ੈਕ ਡਿ utsਸਚਰ ਆਪਣੀ ਟ੍ਰੋਟਸਕੀ ਦੀ ਜੀਵਨੀ ਵਿੱਚ ਨੋਟ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਓਡੇਸਾ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਇੱਕ ਆਮ ਰੂਸ ਦੇ ਬਿਲਕੁਲ ਉਲਟ, ਇੱਕ ਹਲਚਲ ਵਾਲਾ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਪੋਰਟ ਸ਼ਹਿਰ ਸੀ ਇਸ ਵਾਤਾਵਰਣ ਨੇ ਨੌਜਵਾਨ ਦੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਨਜ਼ਰੀਏ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਵਿਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ।{{Sfn|Deutscher|2003a}} ਹਾਲਾਂਕਿ ਟ੍ਰੋਟਸਕੀ ਫ੍ਰੈਂਚ, ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ ਅਤੇ ਜਰਮਨ ਨੂੰ ਚੰਗੇ ਮਿਆਰ ਨਾਲ ਬੋਲਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਸਵੈ-ਜੀਵਨੀ ''ਮਾਈ ਲਾਈਫ ਵਿਚ'' ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਹ ਕਦੇ ਵੀ ਕਿਸੇ ਵੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਰੂਸੀ ਅਤੇ ਯੂਰਪੀਅਨ ਵਿਚ ਸੰਪੂਰਨ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਰੇਮੰਡ ਮੋਲੀਨੀਅਰ ਨੇ ਲਿਖਿਆ ਕਿ ਟ੍ਰੋਟਸਕੀ ਫ੍ਰੈਂਚ ਬੋਲਦਾ ਸੀ।<ref>[http://www.revolutionary-history.co.uk/supplem/bronstei.htm "On Meeting with Trotsky"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070604005522/http://www.revolutionary-history.co.uk/supplem/bronstei.htm|date=4 June 2007}}</ref> == '''ਇਨਕਲਾਬੀ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ''' == 1896 ਵਿਚ ਟ੍ਰੋਟਸਕੀ [[ਕਾਲ਼ਾ ਸਮੁੰਦਰ|ਕਾਲੇ ਸਾਗਰ ਦੇ]] ਸਮੁੰਦਰੀ ਕੰਢੇ ਤੋਂ ਨਿਕੋਲੈਯੇਵ (ਹੁਣ ਮਾਈਕੋਲੈਵ )ਦੀ ਬੰਦਰਗਾਹ ਵੱਲ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਨਕਲਾਬੀ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋ ਗਿਆ{{Sfn|Deutscher|2003a}} ਪਹਿਲਾਂ ਉਹ ਇੱਕ ''ਨਰੋਡਨਿਕ'' (ਇਨਕਲਾਬੀ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਲੋਕਪ੍ਰਿਅ ) ਸੀ, ਉਸਨੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ [[ਮਾਰਕਸਵਾਦ|ਮਾਰਕਸਵਾਦ ਦਾ]] ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ ਪਰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਸ ਸਾਲ ਹੀ ਆਪਣੀ ਪਹਿਲੀ ਪਤਨੀ ਅਲੇਕਸੈਂਡਰਾ ਸੋਕੋਲੋਵਸਕਿਆ ਦੁਆਰਾ ਮਾਰਕਸਵਾਦ ਵਿੱਚ ਜਿੱਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਆਪਣੀ ਗਣਿਤ ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦੀ ਬਜਾਏ, ਟ੍ਰੋਟਸਕੀ ਨੇ 1897 ਦੇ ਅਰੰਭ ਵਿਚ ਦੱਖਣੀ ਰੂਸੀ ਕਾਮਿਆਂ ਲਈ ਨਿਕੋਲੈਯੇਵ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਯੂਨੀਅਨ ਸੰਗਠਿਤ ਕਰਨ ਵਿਚ ਸਹਾਇਤਾ ਕੀਤੀ। "ਲਵੋਵ" ਨਾਮ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦਿਆਂ, <ref name=":4">chapter XVII of his autobiography, [http://www.marxists.org/archive/trotsky/works/1930-lif/ch07.htm ''My Life''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051119141154/http://www.marxists.org/archive/trotsky/works/1930-lif/ch07.htm|date=19 November 2005}}, Marxist Internet Archive</ref> ਉਸਨੇ ਪਰਚੇ ਛਪਵਾਏ, ਇਨਕਲਾਬੀ ਪਰਚੇ ਵੰਡੇ, ਅਤੇ ਉਦਯੋਗਿਕ ਲੋਕਾਂ, ਕਾਮਿਆਂ ਅਤੇ ਇਨਕਲਾਬੀ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਬਣਾਇਆ।{{Sfn|Renton|2004}} ਜਨਵਰੀ 1898 ਵਿੱਚ, ਟ੍ਰੋਟਸਕੀ ਸਮੇਤ ਯੂਨੀਅਨ ਦੇ 200 ਤੋਂ ਵੱਧ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਅਗਲੇ ਦੋ ਸਾਲਾਂ ਲਈ ਉਸਨੂੰ ਜੇਲ੍ਹ ਦੀ ਉਡੀਕ ਵਿਚ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿਚ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਪਹਿਲਾਂ ਨਿਕੋਲਾਈਵ, ਫਿਰ ਖੇਰਸਨ, ਫਿਰ ਓਡੇਸਾ ਅਤੇ ਅਖੀਰ ਵਿਚ ਮਾਸਕੋ ਵਿਚ. <ref>Commission of Inquiry into the Charges Made Against Leon Trotsky in the Moscow Trials,&nbsp;''The Case of Leon Trotsky''&nbsp;(1937, reprinted 1968).</ref> ਮਾਸਕੋ ਜੇਲ ਵਿਚ, ਉਹ ਦੂਜੇ ਇਨਕਲਾਬੀਆਂ ਦੇ ਸੰਪਰਕ ਵਿਚ ਆਇਆ, ਲੈਨਿਨ ਬਾਰੇ ਸੁਣਿਆ ਅਤੇ ਲੈਨਿਨ ਦੀ ਕਿਤਾਬ, ''ਰੂਸ ਵਿਚ ਪੂੰਜੀਵਾਦ ਦਾ ਵਿਕਾਸ'' ਪੜ੍ਹਿਆ।{{Sfn|Deutscher|2003a}} ਉਸਦੀ ਕੈਦ ਵਿੱਚ ਦੋ ਮਹੀਨੇ, 1–3 ਮਾਰਚ 1898 ਨੂੰ, ਨਵੀਂ ਬਣੀ [[ਰੂਸੀ ਸੋਸ਼ਲ ਡੈਮੋਕਰੈਟਿਕ ਲੇਬਰ ਪਾਰਟੀ|ਰੂਸੀ ਸੋਸ਼ਲ ਡੈਮੋਕਰੇਟਿਕ ਲੇਬਰ ਪਾਰਟੀ]] (ਆਰਐਸਡੀਐਲਪੀ) ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਕਾਂਗਰਸ ਹੋਈ।{{Sfn|Schapiro|1970}} ਉਸ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਟ੍ਰੋਟਸਕੀ ਨੂੰ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਵਜੋਂ ਪਛਾਣਿਆ ਗਿਆ. === ਪਹਿਲਾ ਵਿਆਹ ਅਤੇ ਸਾਇਬੇਰੀਅਨ ਦੀ ਜਲਾਵਤਨ (1899–1902) === [[ਤਸਵੀਰ:Leo_Trotzki_1897.jpg|thumb| ਟ੍ਰੋਟਸਕੀ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਪਤਨੀ ਅਲੇਕਸੈਂਡਰਾ ਸੋਕੋਲੋਵਸਕਿਆ ਆਪਣੇ ਭਰਾ (ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਬੈਠੀ) ਅਤੇ ਟ੍ਰੋਟਸਕੀ (ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਬੈਠੀ) ਨਾਲ 1897 ਵਿਚ ]] ਮਾਸਕੋ ਦੀ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿਚ, 1899 ਦੀ ਗਰਮੀਆਂ ਵਿਚ, ਟ੍ਰੋਟਸਕੀ ਨੇ ਇਕ ਸਾਥੀ ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ ਅਲੇਕਸੈਂਡਰਾ ਸੋਕੋਲੋਵਸਕਿਆ (1872–1938) ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾ ਲਿਆ। ਵਿਆਹ ਦੀ ਰਸਮ ਇੱਕ ਯਹੂਦੀ ਉਪਾਸਕ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ।{{Sfn|Deutscher|2003a}} 1900 ਵਿਚ, ਉਸ ਨੂੰ [[ਸਾਈਬੇਰੀਆ|ਸਾਇਬੇਰੀਆ]] ਵਿਚ ਚਾਰ ਸਾਲ ਦੀ ਕੈਦ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਸੁਣਾਈ ਗਈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਆਹ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਟ੍ਰੌਟਸਕੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਸਾਈਬੇਰੀਆ ਵਿਚ ਇਕੋ ਜਗ੍ਹਾ ਗ਼ੁਲਾਮ ਹੋਣ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਸੀ. ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ [[ਸਾਈਬੇਰੀਆ|ਸਾਇਬੇਰੀਆ]] ਦੇ ਬੈਕਲ [[ਬਾਈਕਾਲ ਝੀਲ|ਝੀਲ]] ਖੇਤਰ ਵਿਚ Uਸਟ -ਕੁਟ ਅਤੇ ਵਰਖੋਲੈਂਸਕ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਦੋ ਬੇਟੀਆਂ ਸਨ, ਜ਼ੀਨੈਡਾ (1901 - 5 ਜਨਵਰੀ 1933) ਅਤੇ ਨੀਨਾ (1902 - 9 ਜੂਨ 1928), ਦੋਵੇਂ ਸਾਈਬੇਰੀਆ ਵਿੱਚ ਜੰਮੇ। ਸਾਇਬੇਰੀਆ ਵਿਚ, ਟ੍ਰੋਟਸਕੀ ਨੇ ਫ਼ਲਸਫ਼ੇ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ।{{Sfn|Warth|1978}} ਉਹ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਮਤਭੇਦਾਂ ਤੋਂ ਜਾਣੂ ਹੋ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਨੂੰ 1898 ਅਤੇ 1899 ਵਿੱਚ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਖਤਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਕੁਝ ਅਰਥ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਲੋਕਤੰਤਰਵਾਦੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ "ਅਰਥਸ਼ਾਸਤਰੀ" ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਨੇ ਦਲੀਲ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਪਾਰਟੀ ਨੂੰ ਉਦਯੋਗਿਕ ਕਾਮਿਆਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਲਿਆਉਣ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਸਰਕਾਰ ਬਦਲਣ ਬਾਰੇ{{Sfn|Schapiro|1970}} ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਸੀ ਕਿ ਸਮਾਜਿਕ ਸੁਧਾਰ ਵਧੇਰੇ ਤਨਖਾਹ ਅਤੇ ਬਿਹਤਰ ਕੰਮਕਾਜੀ ਸਥਿਤੀਆਂ ਲਈ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਦੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਆਉਣਗੇ। 1902 ਦੀ ਗਰਮੀਆਂ ਵਿਚ, ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਅਲੇਕਸੈਂਡਰਾ ਦੇ ਕਹਿਣ ਤੇ, ਟ੍ਰੌਟਸਕੀ ਇਕ ਗੱਡੇ ਵਿਚ ਪਏ ਹੋਏ ਪਰਾਗ ਵਿਚ ਲੁਕੇ ਹੋਏ ਸਾਇਬੇਰੀਆ ਤੋਂ ਫਰਾਰ ਹੋ ਗਿਆ।{{Sfn|Deutscher|2003a}} Ale {{Sfn|Deutscher|2003a}} ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਅਲੇਕਸੈਂਡਰਾ ਆਪਣੀਆਂ ਧੀਆਂ ਸਮੇਤ ਸਾਇਬੇਰੀਆ ਤੋਂ ਫਰਾਰ ਹੋ ਗਿਆ। {{Sfn|Warth|1978}} ਦੋਹਾਂ ਧੀਆਂ ਦਾ ਵਿਆਹ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਜ਼ੀਨੈਡਾ ਦੇ ਬੱਚੇ ਸਨ, ਪਰ ਧੀਆਂ ਆਪਣੇ ਮਾਪਿਆਂ ਦੇ ਅੱਗੇ ਮਰ ਗਈਆਂ. ਨੀਨਾ ਨੇਲਵਸਨ ਦੀ ਮੌਤ 1928 ਵਿਚ [[ਟੀਬੀ|ਟੀ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ]] ਨਾਲ ਹੋਈ, ਆਪਣੀ ਵੱਡੀ ਭੈਣ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਛਲੇ ਮਹੀਨਿਆਂ ਵਿਚ ਉਸ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਕੀਤੀ. ਜ਼ੀਨੈਡਾ ਵੋਲਕੋਵਾ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਮਗਰੋਂ [[ਬਰਲਿਨ]] ਵਿੱਚ ਗ਼ੁਲਾਮ ਹੋ ਗਈ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਦੂਸਰੇ ਵਿਆਹ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਬੇਟੇ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਗਿਆ ਪਰ ਇੱਕ ਧੀ ਆਪਣੇ ਪਿੱਛੇ ਰੂਸ ਛੱਡ ਗਈ। ਤਪਦਿਕ ਅਤੇ [[ਮਨੋਦਸ਼ਾ ਵਿਗਾੜ|ਉਦਾਸੀ]] ਤੋਂ ਵੀ ਪ੍ਰੇਸ਼ਾਨ ਹੋ ਕੇ ਜ਼ੀਨੈਡਾ ਨੇ 1933 ਵਿਚ ਆਤਮ ਹੱਤਿਆ ਕਰ ਲਈ। [[ਮਹਾਨ ਦਹਿਸ਼ਤ|ਅਲੇਕਸਾਂਦਰਾ]] 1935 ਵਿਚ ਸਟਾਲਿਨ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿਚ ਸੋਵੀਅਤ ਯੂਨੀਅਨ ਵਿਚ ਹੋਏ [[ਮਹਾਨ ਦਹਿਸ਼ਤ|ਮਹਾਨ ਪਰਚੇ]] ਦੌਰਾਨ ਅਲੋਪ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਸਟਾਲਿਨਵਾਦੀ ਤਾਕਤਾਂ ਨੇ ਉਸ ਦਾ ਕਤਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। === ਪਹਿਲਾ ਪਰਵਾਸ ਅਤੇ ਦੂਜਾ ਵਿਆਹ (1902-1903) === ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਇਸ ਬਿੰਦੂ ਤਕ, ਟ੍ਰੋਟਸਕੀ ਨੇ ਆਪਣਾ ਜਨਮ ਨਾਮ: ਲੇਵ (ਲਿਓਨ) ਬ੍ਰੋਂਸਟੀਨ ਵਰਤਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ।{{Sfn|Deutscher|2003a}} ਉਸਨੇ ਆਪਣਾ ਉਪਨਾਮ ਬਦਲ ਕੇ "ਟ੍ਰੋਟਸਕੀ" ਰੱਖ ਲਿਆ - ਉਹ ਨਾਮ ਜੋ ਉਹ ਆਪਣੀ ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਲਈ ਵਰਤੇਗਾ. ਇਹ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸਨੇ ਓਡੇਸਾ ਜੇਲ੍ਹ ਦੇ ਇੱਕ ਜੇਲਰ ਦਾ ਨਾਮ ਅਪਣਾਇਆ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਸਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>cf, for instance, [http://www.bartleby.com/65/tr/Trotsky.html "Leon Trotsky"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090314102048/http://www.bartleby.com/65/tr/Trotsky.html|date=14 March 2009}}, ''The Columbia Encyclopedia''</ref> ਇਹ ਉਸਦਾ ਮੁ revolutionaryਲਾ ਇਨਕਲਾਬੀ ਛਿੱਦ ਨਾਮ ਬਣ ਗਿਆ। ਸਾਇਬੇਰੀਆ ਤੋਂ ਭੱਜਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਟ੍ਰੋਟਸਕੀ ਲੰਡਨ ਚਲੇ ਗਏ, [[ਜੀ ਵੀ ਪਲੈਖ਼ਾਨੋਵ|ਜੋਰਜੀ ਪਲੇਖਾਨੋਵ]], [[ਵਲਾਦੀਮੀਰ ਲੈਨਿਨ]], ਜੂਲੀਅਸ ਮਾਰਤੋਵ ਅਤੇ ''ਇਸਕਰਾ ਦੇ'' ਹੋਰ ਸੰਪਾਦਕਾਂ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ. ''ਪੈਰੋ'' ਨਾਮ ''ਪੈਰੋ'' ("ਖੰਭ" ਜਾਂ "ਕਲਮ") ਦੇ ਅਧੀਨ, ਟ੍ਰੋਟਸਕੀ ਜਲਦੀ ਹੀ ਪੇਪਰ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਲੇਖਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਬਣ ਗਿਆ।{{Sfn|Deutscher|2003a}} ਟ੍ਰੋਟਸਕੀ ਤੋਂ ਅਣਜਾਣ, ''ਇਸਕਰਾ'' ਦੇ ਛੇ ਸੰਪਾਦਕ [[ਜੀ ਵੀ ਪਲੈਖ਼ਾਨੋਵ|ਪਲੇਖਾਨੋਵ ਦੀ]] ਅਗਵਾਈ ਵਾਲੇ "ਪੁਰਾਣੇ ਗਾਰਡ" ਅਤੇ [[ਵਲਾਦੀਮੀਰ ਲੈਨਿਨ|ਲੈਨਿਨ]] ਅਤੇ ਮਾਰਤੋਵ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਾਲੇ "ਨਵੇਂ ਗਾਰਡ" ਵਿਚਕਾਰ ਇਕੋ ਜਿਹੇ ਤੌਰ ਤੇ ਵੰਡ ਗਏ ਸਨ। ਪਲੇਖਾਨੋਵ ਦੇ ਸਮਰਥਕ ਬੁੱ olderੇ ਸਨ (ਆਪਣੇ 40 ਅਤੇ 50 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ), ਅਤੇ ਪਿਛਲੇ 20 ਸਾਲ ਯੂਰਪ ਵਿੱਚ ਗ਼ੁਲਾਮੀ ਵਿੱਚ ਬਿਤਾ ਚੁੱਕੇ ਸਨ। ਨਵੇਂ ਗਾਰਡ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਆਪਣੇ 30 ਵਿਆਂ ਦੇ ਅਰੰਭ ਵਿੱਚ ਸਨ ਅਤੇ ਹਾਲ ਹੀ ਵਿੱਚ ਰੂਸ ਤੋਂ ਪਰਵਾਸ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਲੈਨਿਨ, ਜੋ ''ਇਸਕਰਾ ਦੇ'' ਅੰਦਰ ਪਲੇਖਾਨੋਵ ਦੇ ਖਿਲਾਫ ਸਥਾਈ ਬਹੁਮਤ ਸਥਾਪਤ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਨੂੰ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 23 ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਟ੍ਰੋਟਸਕੀ ਤੋਂ ਨਵੇਂ ਗਾਰਡ ਦੇ ''ਸਮਰਥਨ ਦੀ'' ਉਮੀਦ ਸੀ। ਮਾਰਚ 1903 ਵਿਚ ਲੈਨਿਨ ਨੇ ਲਿਖਿਆ: === ਲੈਨਿਨ (1903–1904) ਨਾਲ ਵੰਡੋ === [[ਤਸਵੀਰ:Лев_Троцкий_после_побега_из_первой_ссылки_(ок._1902).jpg|thumb| 1902 ਵਿਚ ਟ੍ਰੋਟਸਕੀ ]] ਇਸ ਦੌਰਾਨ, 1898 ਵਿਚ ਰੂਸ ਦੀ ਸੋਸ਼ਲ ਡੈਮੋਕਰੇਟਿਕ ਲੇਬਰ ਪਾਰਟੀ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਕਾਂਗਰਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੋਏ ਗੁਪਤ ਪੁਲਿਸ ਜਬਰ ਅਤੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਉਲਝਣਾਂ ਦੇ ਇਕ ਅਰਸੇ ਦੇ ਬਾਅਦ, ''ਇਸਕਰਾ'' ਅਗਸਤ 1903 ਵਿਚ ਲੰਡਨ ਵਿਚ ਪਾਰਟੀ ਦੀ ਦੂਜੀ ਕਾਂਗਰਸ ਬੁਲਾਉਣ ਵਿਚ ਸਫਲ ਹੋ ਗਈ. ਟ੍ਰੋਟਸਕੀ ਅਤੇ ''ਇਸਕਰਾ ਦੇ'' ਹੋਰ ਸੰਪਾਦਕਾਂ ਨੇ ਸ਼ਿਰਕਤ ਕੀਤੀ। ਪਹਿਲੀ ਕਾਂਗਰਸ ਯੋਜਨਾ ਅਨੁਸਾਰ ਬਣਾਈ ਗਈ, ''ਇਸਕਰਾ'' ਸਮਰਥਕਾਂ ਨੇ ਹੱਥ ਨਾਲ ਕੁਝ "ਅਰਥਸ਼ਾਸਤਰੀ" ਡੈਲੀਗੇਟਾਂ ਨੂੰ ਹਰਾਇਆ। ਫਿਰ ਕਾਂਗਰਸ ਨੇ ਯਹੂਦੀ ਬੰਡ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਬਾਰੇ ਵਿਚਾਰ-ਵਟਾਂਦਰਾ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਨੇ 1898 ਵਿਚ [[ਰੂਸੀ ਸੋਸ਼ਲ ਡੈਮੋਕਰੈਟਿਕ ਲੇਬਰ ਪਾਰਟੀ|ਆਰਐਸਡੀਐਲਪੀ ਦੀ]] ਸਹਿ-ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਸੀ ਪਰ ਉਹ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਅੰਦਰ ਖੁਦਮੁਖਤਿਆਰੀ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੇਰ ਬਾਅਦ ਹੀ, ਇਸਕਰਾ ਪੱਖੀ ਡੈਲੀਗੇਟ ਦੋ ਧੜਿਆਂ ਵਿਚ ਫੁੱਟ ਹੋ ਗਏ। ਲੈਨਿਨ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਸਮਰਥਕਾਂ, ਬੋਲਸ਼ੇਵਿਕਸ ਨੇ ਇੱਕ ਛੋਟੀ ਪਰ ਉੱਚ ਸੰਗਠਿਤ ਪਾਰਟੀ ਲਈ ਦਲੀਲ ਦਿੱਤੀ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਮਾਰਤੋਵ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਸਮਰਥਕ, ਮੈਨੇਸ਼ੇਵਿਕਸ, ਇੱਕ ਵਧੇਰੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਅਤੇ ਘੱਟ ਅਨੁਸ਼ਾਸਿਤ ਪਾਰਟੀ ਦੀ ਦਲੀਲ ਦਿੰਦੇ ਸਨ। ਇਕ ਹੈਰਾਨੀਜਨਕ ਵਿਕਾਸ ਵਿਚ, ਟ੍ਰੌਟਸਕੀ ਅਤੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਇਸਕਰਾ ਸੰਪਾਦਕਾਂ ਨੇ ਮਾਰਤੋਵ ਅਤੇ ਮੈਨੇਸ਼ੇਵਿਕਾਂ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕੀਤਾ, ਜਦੋਂਕਿ ਪਲੇਖਾਨੋਵ ਨੇ ਲੈਨਿਨ ਅਤੇ ਬੋਲਸ਼ੇਵਿਕਾਂ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕੀਤਾ। 1903 ਅਤੇ 1904 ਦੇ ਦੌਰਾਨ, ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਮੈਂਬਰ ਧੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪੱਖ ਬਦਲ ਗਏ। ਪਲੇਖਾਨੋਵ ਨੇ ਜਲਦੀ ਹੀ ਬੋਲਸ਼ੇਵਿਕਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋ ਗਏ। ਟ੍ਰੋਟਸਕੀ ਨੇ ਸਤੰਬਰ 1904 ਵਿਚ ਮੇਨਸ਼ੇਵਿਕਾਂ ਨੂੰ ਰੂਸ ਦੇ ਉਦਾਰਵਾਦੀਆਂ ਨਾਲ ਗੱਠਜੋੜ ਕਰਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਲੈਨਿਨ ਅਤੇ ਬੋਲਸ਼ੇਵਿਕਾਂ ਨਾਲ ਸੁਲ੍ਹਾ ਕਰਾਉਣ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਵਿਚ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।<ref>{{Cite journal|last=Cavendish|first=Richard|year=2003|title=The Bolshevik–Menshevik Split|url=http://www.historytoday.com/richard-cavendish/bolshevik-menshevik-split|journal=History Today|volume=53|archive-url=https://web.archive.org/web/20141022175007/http://www.historytoday.com/richard-cavendish/bolshevik-menshevik-split|archive-date=22 October 2014|access-date=22 October 2014}}</ref> 1904 ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ 1917 ਤੱਕ, ਟ੍ਰੋਟਸਕੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਇੱਕ "ਗੈਰ-ਧੜੇਬੰਦੀ ਵਾਲਾ ਸਮਾਜਿਕ ਲੋਕਤੰਤਰੀ" ਦੱਸਿਆ। ਉਸਨੇ 1904 ਅਤੇ 1917 ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਕੰਮ ਕੀਤਾ, ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਅੰਦਰ ਵੱਖ ਵੱਖ ਸਮੂਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਮਿਲਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ, ਜਿਸਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਲੈਨਿਨ ਅਤੇ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਹੋਰ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨਾਲ ਕਈ ਝੜਪਾਂ ਹੋਈਆਂ। ਟ੍ਰੋਟਸਕੀ ਨੇ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਹ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਮੁੱਦੇ 'ਤੇ ਲੈਨਿਨ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਨ ਵਿਚ ਗਲਤ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਲਾਂ ਦੌਰਾਨ, ਟ੍ਰੋਟਸਕੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਥਾਈ ਇਨਕਲਾਬ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਨੂੰ ਵਿਕਸਿਤ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਅਤੇ 1904–07 ਵਿਚ ਅਲੈਗਜ਼ੈਂਡਰ ਪਾਰਵਸ ਨਾਲ ਨੇੜਲੇ ਕਾਰਜਸ਼ੀਲ ਸੰਬੰਧ ਵਿਕਸਿਤ ਕੀਤੇ।<ref>{{Cite journal|last=Weber|first=Nicholas|date=1975|title=Parvus, Luxemburg and Kautsky on the 1905 Russian Revolution: The Relationship with Trotsky|url=http://bv8ja7kw5x.search.serialssolutions.com/?ctx_ver=Z39.88-2004&ctx_enc=info%253Aofi%252Fenc%253AUTF-8&rfr_id=info%253Asid%252Fsummon.serialssolutions.com&rft_val_fmt=info%253Aofi%252Ffmt%253Akev%253Amtx%253Ajournal&rft.genre=article&rft.atitle=Parvus%252C+Luxemburg+and+Kautsky+on+the+1905+Russian+Revolution%253A+The+Relationship+with+Trotsky&rft.jtitle=The+Australian+Journal+of+Politics+and+History&rft.au=Weber%252C+Nicholas+S&rft.date=1975-12-01&rft.pub=University+of+Queensland+Press&rft.issn=0004-9522&rft.eissn=1467-8497&rft.volume=21&rft.issue=3&rft.spage=39&paramdict=en-AU|journal=Australian Journal of Politics and History}}</ref> === 1905 ਇਨਕਲਾਬ ਅਤੇ ਅਜ਼ਮਾਇਸ਼ (1905–1906) === ਐਤਵਾਰ 9 ਜਨਵਰੀ, 1905 ਨੂੰ ਫਾਦਰ ਜਾਰਜੀ ਗੈਪਨ ਨੇ ਸੜਕਾਂ ਰਾਹੀਂ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਸ਼ਾਂਤਮਈ ਜਲੂਸ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿਦਰੋ [[ਸਰਦ ਮਹਿਲ|ਪੈਲੇਸ]] ਤੱਕ ਕੀਤੀ, ਤਾਂ ਕਿ ਜ਼ਾਰ ਨੂੰ ਜ਼ਾਲਮ ਸਰਕਾਰ ਤੋਂ ਖਾਣ ਪੀਣ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ ਜਾਏ। ਪੈਲੇਸ ਗਾਰਡ ਨੇ ਸ਼ਾਂਤਮਈ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ 'ਤੇ ਫਾਇਰਿੰਗ ਕੀਤੀ, ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਤਕਰੀਬਨ 1000 ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨਕਾਰੀਆਂ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। ਐਤਵਾਰ, 9 ਜਨਵਰੀ 1905, [[ਖ਼ੂਨੀ ਐਤਵਾਰ (1905)|ਖ਼ੂਨੀ ਐਤਵਾਰ]] ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।{{Sfn|Deutscher|2003}} [[ਤਸਵੀਰ:Trotskymugshots.jpg|left|thumb| ਟ੍ਰੋਟਸਕੀ ਦੇ 1905 ਵਿਚ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਮੁਕਤ ਆਰਥਿਕ ਸੁਸਾਇਟੀ ਦੀ ਇਮਾਰਤ ਵਿਚ ਇਕ ਮੀਟਿੰਗ ਦੌਰਾਨ ਸੋਵੀਅਤ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨੂੰ ਗਿਰਫ਼ਤਾਰ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ]] ਖ਼ੂਨੀ ਐਤਵਾਰ ਦੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਟ੍ਰੌਟਸਕੀ ਫਰਵਰੀ 1905 ਵਿੱਚ [[ਕੀਵ|ਕਿਯੇਵ ਦੇ]] ਰਸਤੇ ਗੁਪਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਰੂਸ ਪਰਤ ਆਇਆ।{{Sfn|Deutscher|2003a}} ਪਹਿਲਾਂ ਉਸਨੇ ਕਿਯੇਵ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਭੂਮੀਗਤ ਛਪਾਈ ਪ੍ਰੈਸ ਲਈ ਪਰਚੇ ਲਿਖੇ, ਪਰ ਜਲਦੀ ਹੀ ਰਾਜਧਾਨੀ, ਸੇਂਟ ਪੀਟਰਸਬਰਗ ਚਲੇ ਗਏ। ਉਥੇ ਉਸਨੇ ਦੋਨੋਂ ਬੋਲਸ਼ੇਵਿਕਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਕੇਂਦਰੀ ਕਮੇਟੀ ਮੈਂਬਰ ਲਿਓਨੀਡ ਕ੍ਰਾਸਿਨ, ਅਤੇ ਸਥਾਨਕ ਮੈਨੇਸ਼ਵਿਕ ਕਮੇਟੀ, ਦੋਵਾਂ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਜਿਸਨੂੰ ਉਸਨੇ ਵਧੇਰੇ ਕੱਟੜ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਧੱਕਿਆ। ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਮਈ ਵਿਚ ਇਕ ਗੁਪਤ ਪੁਲਿਸ ਏਜੰਟ ਨੇ ਉਸ ਨਾਲ ਧੋਖਾ ਕੀਤਾ ਸੀ ਅਤੇ ਟ੍ਰੋਟਸਕੀ ਨੂੰ ਪੇਂਡੂ ਫਿਨਲੈਂਡ ਭੱਜਣਾ ਪਿਆ ਸੀ. ਉਥੇ ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਸਥਾਈ ਇਨਕਲਾਬ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ 'ਤੇ ਕੰਮ ਕੀਤਾ।<ref>{{Cite book|title=Permanent Revolution|last=Leon Trotsky|publisher=Pathfinder Press|year=1969|location=New York|pages=27, 122|chapter=Results and Prospects|orig-year=1929}}</ref> 19 ਸਤੰਬਰ, 1905 ਨੂੰ ਮਾਸਕੋ ਵਿਚ ਇਵਾਨ ਸਟੀਨ ਦੇ ਪ੍ਰਿੰਟਿੰਗ ਹਾ atਸ ਵਿਚ ਟਾਈਪਸੈੱਟਟਰ ਥੋੜੇ ਸਮੇਂ ਅਤੇ ਵਧੇਰੇ ਤਨਖਾਹ ਲਈ ਹੜਤਾਲ 'ਤੇ ਚਲੇ ਗਏ। 24 ਸਤੰਬਰ ਦੀ ਸ਼ਾਮ ਤਕ, ਮਾਸਕੋ ਵਿਚ 50 ਹੋਰ ਪ੍ਰਿੰਟਿੰਗ ਦੁਕਾਨਾਂ 'ਤੇ ਕਰਮਚਾਰੀ ਵੀ ਹੜਤਾਲ' ਤੇ ਸਨ। 2 ਅਕਤੂਬਰ, 1905 ਨੂੰ ਸੇਂਟ ਪੀਟਰਸਬਰਗ ਵਿਚ ਦੁਕਾਨਾਂ ਛਾਪਣ ਦੇ ਟਾਈਪਸੈੱਟਟਰਾਂ ਨੇ ਮਾਸਕੋ ਦੇ ਵਿਰੋਧੀਆਂ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿਚ ਹੜਤਾਲ ਕਰਨ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ। 7 ਅਕਤੂਬਰ, 1905 ਨੂੰ ਮਾਸਕੋ-ਕਾਜ਼ਨ ਰੇਲਵੇ ਦੇ ਰੇਲਵੇ ਕਰਮਚਾਰੀ ਹੜਤਾਲ ਤੇ ਚਲੇ ਗਏ।<ref>Leon Trotsky, ''1905'', p. 85–88.</ref> ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਹੋਈ ਉਲਝਣ ਦੇ ਦੌਰਾਨ, ਟ੍ਰੋਟਸਕੀ 15 ਅਕਤੂਬਰ, 1905 ਨੂੰ ਫਿਨਲੈਂਡ ਤੋਂ ਸੇਂਟ ਪੀਟਰਸਬਰਗ ਵਾਪਸ ਪਰਤਿਆ। ਉਸ ਦਿਨ, ਟ੍ਰੋਟਸਕੀ ਨੇ ਸੇਂਟ ਪੀਟਰਸਬਰਗ ਸੋਵੀਅਤ ਕੌਂਸਲ ਆਫ ਵਰਕਰਜ਼ ਡੀਪੂਜ਼ ਅੱਗੇ ਗੱਲ ਕੀਤੀ, ਜੋ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਟੈਕਨੋਲੋਜੀਕਲ ਇੰਸਟੀਚਿ atਟ ਵਿੱਚ ਮੀਟਿੰਗ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ। ਭਾਸ਼ਣ ਸੁਣਨ ਲਈ ਬਾਹਰ ਲਗਭਗ 200,000 ਲੋਕ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਸਨ- ਜੋ ਕਿ ਸੇਂਟ ਪੀਟਰਸਬਰਗ ਵਿਚਲੇ ਲਗਭਗ ਸਾਰੇ ਕਾਮੇ ਸਨ।{{Sfn|Deutscher|2003a}} [[ਤਸਵੀਰ:TrotskiEnLaFortalezaDePedroYPabloEn1906.png|thumb| ਟ੍ਰੋਟਸਕੀ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿਚ, ਮੁਕੱਦਮੇ ਦੀ ਉਡੀਕ ਵਿਚ, 1905 ]] ਉਸਦੀ ਵਾਪਸੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਟ੍ਰੌਟਸਕੀ ਅਤੇ ਪਾਰਵਸ ਨੇ ਅਖਬਾਰ ''ਰਸ਼ੀਅਨ ਗਜ਼ਟ ਨੂੰ'' ਸੰਭਾਲ ਲਿਆ'','' ਇਸਦਾ ਪ੍ਰਸਾਰ ਵੱਧ ਕੇ 500,000 ਹੋ ਗਿਆ।ਟ੍ਰੋਟਸਕੀ ਨੇ ਪਾਰਵਸ ਅਤੇ ਜੂਲੀਅਸ ਮਾਰਤੋਵ ਅਤੇ ਹੋਰ ਮੈਨੇਸ਼ੇਵਿਕਾਂ, "ਨੈਚਲੋ" ("ਬਿਗਿਨਿੰਗ") ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਵੀ ਇਕ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ, ਜੋ ਕਿ 1905 ਵਿਚ ਸੇਂਟ ਪੀਟਰਸਬਰਗ ਦੇ ਇਨਕਲਾਬੀ ਮਾਹੌਲ ਵਿਚ ਇਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸਫਲ ਅਖਬਾਰ ਸਾਬਤ ਹੋਇਆ।{{Sfn|Deutscher|2003a}} ਟ੍ਰੋਟਸਕੀ ਦੀ ਵਾਪਸੀ ਤੋਂ ਠੀਕ ਪਹਿਲਾਂ, ਮੈਨੇਸ਼ੇਵਿਕਾਂ ਨੇ ਸੁਤੰਤਰ ਤੌਰ ਤੇ ਉਹੀ ਵਿਚਾਰ ਉਠਾਇਆ ਸੀ ਜੋ ਟ੍ਰੋਟਸਕੀ ਦੇ ਕੋਲ ਸੀ: ਇੱਕ ਚੁਣੀ ਗੈਰ-ਪਾਰਟੀ ਇਨਕਲਾਬੀ ਸੰਗਠਨ ਜੋ ਰਾਜਧਾਨੀ ਦੇ ਵਰਕਰਾਂ ਦੀ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ ਕਰਦੀ ਸੀ, ਵਰਕਰਾਂ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਸੋਵੀਅਤ ("ਕੌਂਸਲ")। ਟ੍ਰੋਟਸਕੀ ਦੇ ਆਉਣ ਦੇ ਸਮੇਂ, ਸੇਂਟ ਪੀਟਰਸਬਰਗ ਸੋਵੀਅਤ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਖੁਰਸਤਾਲਿਏਵ-ਨੋਸਰ (ਜਾਰਜੀ ਨੋਸਰ, ਉਰਫ ਪਯੋਤ੍ਰ ਕ੍ਰੂਸਟਾਲੀਓਵ ) ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਕੰਮ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ. ਸੇਂਟ ਪੀਟਰਸਬਰਗ ਸੋਵੀਅਤ ਦਾ ਮੁਖੀ ਚੁਣੇ ਜਾਣ ਤੇ ਖੁਰਸਤਾਲਿਏਵ-ਨੋਸਰ ਇਕ ਸਮਝੌਤਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਸੀ। ਕ੍ਰੁਸਤਾਲੇਵ-ਨੋਸਰ ਇਕ ਵਕੀਲ ਸੀ ਜੋ ਸੋਵੀਅਤ ਵਿਚਲੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਧੜਿਆਂ ਤੋਂ ਉਪਰ ਸੀ।{{Sfn|Deutscher|2003a}} === ਦੂਜਾ ਪਰਵਾਸ (1907–1914) === [[ਤਸਵੀਰ:ParvusTrotskiDeich.jpg|thumb| ਟ੍ਰੌਸਕੀ 1906 ਵਿਚ ਸੇਂਟ ਪੀਟਰਸਬਰਗ ਵਿਖੇ ਸੇਲ ਪੀਟਰ ਅਤੇ ਪਾਲ ਫੋਰਟਰੇਸ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿਚ ਐਲਗਜ਼ੈਡਰ ਪਾਰਵਸ (ਖੱਬੇ) ਅਤੇ ਲਿਓ ਡਿ Deਸ਼ੇ (ਸੱਜੇ) ਨਾਲ ]] ਜਨਵਰੀ 1907 ਵਿਚ ਸਾਈਬੇਰੀਆ ਦੇ ਓਬਡੋਰਸਕ ਵਿਚ ਗ਼ੁਲਾਮੀ ਲਈ ਜਾਂਦੇ ਸਮੇਂ, ਟ੍ਰੌਟਸਕੀ ਬੇਰੇਜ਼ੋਵ<ref>Chapter XXIII of [http://www.marxists.org/archive/trotsky/works/1930-lif/ch17.htm ''1905''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060305033203/http://www.marxists.org/archive/trotsky/works/1930-lif/ch17.htm|date=5 March 2006}}</ref> ਤੋਂ ਬਚ ਨਿਕਲਿਆ ਅਤੇ ਇਕ ਵਾਰ ਫਿਰ ਲੰਡਨ ਲਈ ਆਪਣਾ ਰਾਹ ਤੁਰ ਪਿਆ। ਉਸਨੇ ਆਰ ਐਸ ਡੀ ਐਲ ਪੀ ਦੀ 5 ਵੀਂ ਕਾਂਗਰਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਰਕਤ ਕੀਤੀ। ਅਕਤੂਬਰ ਵਿਚ, ਉਹ [[ਵਿਆਨਾ|ਵਿਯੇਨ੍ਨਾ]], ਆਸਟਰੀਆ-ਹੰਗਰੀ ਚਲੇ ਗਏ. ਅਗਲੇ ਸੱਤ ਸਾਲਾਂ ਲਈ, ਉਸਨੇ ਅਕਸਰ ਆਸਟ੍ਰੀਆ ਦੀ ਸੋਸ਼ਲ ਡੈਮੋਕਰੇਟਿਕ ਪਾਰਟੀ ਅਤੇ ਕਦੇ ਕਦੇ ਜਰਮਨ ਸੋਸ਼ਲ ਡੈਮੋਕਰੇਟਿਕ ਪਾਰਟੀ ਦੀਆਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ।<ref name=":3">Trotsky, Leon.&nbsp;''My life: an attempt at an autobiography''. Courier Corporation, 2007.</ref> [[ਤਸਵੀਰ:Троцкий_читает_газету_„Правда“_в_Вене_(ок._1910).jpg|left|thumb| ਟ੍ਰੋਟਸਕੀ ਵਿਯੇਨ੍ਨਾ ਵਿੱਚ ''ਪ੍ਰਵਦਾ'' ਪੜ੍ਹਦਾ ਹੋਇਆ, 1910 ਦੇ ਲਗਭਗ ]] ਅਕਤੂਬਰ 1908 ਵਿਚ ਉਸ ਨੇ ਦੇ ਸੰਪਾਦਕੀ ਸਟਾਫ਼ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਲਈ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਸੀ ''[[ਪ੍ਰਾਵਦਾ|Pravda]]'' ( "ਸੱਚਾਈ"), ਇੱਕ ਦੋ-ਹਫ਼ਤਾਵਾਰ, ਰੂਸੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਸਮਾਜਿਕ ਜਮਹੂਰੀ ਰੂਸੀ ਵਰਕਰ ਲਈ ਕਾਗਜ਼, ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਸ ਨੇ ਨਾਲ ਸਹਿ-ਸੰਪਾਦਨ ਕੀਤਾ ਅਡੌਲਫ਼ Joffe ਅਤੇ Matvey Skobelev. ਇਹ ਰੂਸ ਦੀ ਤਸਕਰੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ।{{Sfn|Deutscher|2003a}} ਕਾਗਜ਼ ਬਹੁਤ ਅਨਿਯਮਿਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ; ਇਸਦੇ ਪਹਿਲੇ ਸਾਲ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ ਪੰਜ ਮੁੱਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਹੋਏ ਸਨ।{{Sfn|Deutscher|2003a}} ਧੜੇਬੰਦੀ ਦੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਤੋਂ ਪਰਹੇਜ਼ ਕਰਦਿਆਂ, ਇਹ ਪੇਪਰ ਰੂਸੀ ਉਦਯੋਗਿਕ ਵਰਕਰਾਂ ਲਈ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸਾਬਤ ਹੋਇਆ। 1905-1907 ਦੀ ਇਨਕਲਾਬ ਦੀ ਅਸਫਲਤਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੋਵੇਂ ਬੋਲੇਸ਼ਵੀਕ ਅਤੇ ਮੈਨੇਸ਼ੇਵਿਕ ਕਈ ਵਾਰ ਫੁੱਟ ਗਏ। ਪੈਸਾ "ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਦੇ ਲਈ ਬਹੁਤ ਹੀ ਦੁਰਲਭ ਸੀ [[ਪ੍ਰਾਵਦਾ|Pravda]]''"'' ਟਰਾਟਸਕੀ 1909 ਦੌਰਾਨ ਅਖਬਾਰ ਦੇ ਲਈ ਵਿੱਤੀ ਮਦਦ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰਨ ਲਈ ਰੂਸੀ ਮੱਧ ਕਮੇਟੀ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚ{{Sfn|Deutscher|2003a}} 1910 ਵਿਚ ਬੋਲਸ਼ੇਵਿਕਾਂ ਦੀ ਬਹੁਗਿਣਤੀ ਨੇ ਕੇਂਦਰੀ ਕਮੇਟੀ ਦਾ ਨਿਯੰਤਰਣ ਕੀਤਾ। ਲੈਨਿਨ ਨੇ “ਪ੍ਰਵਦਾ” ਦੀ ਵਿੱਤ ਲਈ ਸਹਿਮਤੀ ਜਤਾਈ ਪਰ ਬੋਲੇਸ਼ਵਿਕ ਨੂੰ ਕਾਗਜ਼ ਦਾ ਸਹਿ ਸੰਪਾਦਕ ਨਿਯੁਕਤ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਸੀ।{{Sfn|Deutscher|2003a}} ਜਦੋਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਬੋਲਸ਼ੇਵਿਕ ਅਤੇ ਮੈਨੇਸ਼ਿਕ ਧੜਿਆਂ ਨੇ ਮੁੜ ਏਕਤਾ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਲੈਨਿਨ ਦੇ ਇਤਰਾਜ਼ਾਂ ਬਾਰੇ ਜਨਵਰੀ, 1910 ਦੀ ਆਰਐਸਡੀਐਲਪੀ ਕੇਂਦਰੀ ਕਮੇਟੀ ਦੀ ਬੈਠਕ, <ref>{{Cite book|url=https://www.marxists.org/archive/lenin/works/1910/feb/13.htm|title=Towards Unity|last=V. I. Lenin|work=Internet Marxists Archive|year=1974|volume=16|pages=147–155}}</ref> ਟ੍ਰੋਟਸਕੀ ਦੇ ''ਪ੍ਰਵਦਾ'' ਨੂੰ ਪਾਰਟੀ ਦੁਆਰਾ ਵਿੱਤ ਪ੍ਰਾਪਤ 'ਕੇਂਦਰੀ ਅੰਗ' ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਟ੍ਰੌਸਕੀ ਦਾ ਜੀਜਾ ਲੇਵ ਕਾਮਨੇਵ, ਬੋਲਚੇਵਿਕਸ ਦੇ ਸੰਪਾਦਕੀ ਬੋਰਡ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਪਰ ਏਕੀਕਰਨ ਅਗਸਤ, 1910 'ਚ ਅਸਫਲ ਕੋਸ਼ਿਸ ਨੂੰ Kamenev ਆਪਸੀ recriminations ਦੌਰਾਨ ਬੋਰਡ ਅਸਤੀਫ਼ਾ ਦੇ ਦਿੱਤਾ। ਟਰਾਟਸਕੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ [[ਪ੍ਰਾਵਦਾ|Pravda]] ਇਕ ਹੋਰ ਦੋ ਸਾਲ ਦੇ ਲਈ, ਜਦ ਤੱਕ ਇਸ ਨੂੰ ਅੰਤ ਅਪਰੈਲ, 1912 ਵਿੱਚ ਲਪੇਟੇ{{Sfn|Deutscher|2003a}} ਬੋਲਸ਼ੇਵਿਕਸ ਨੇ 22 ਅਪਰੈਲ, 1912 ਨੂੰ ਸੇਂਟ ਪੀਟਰਸਬਰਗ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਵਰਕਰ-ਮੁਖੀ ਅਖਬਾਰ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ''ਪ੍ਰਵਦਾ'' ਵੀ ਕਿਹਾ। ਟ੍ਰੋਟਸਕੀ ਆਪਣੇ ਅਖਬਾਰ ਦੇ ਨਾਮ ਨੂੰ ਹੜੱਪਣ ਵਜੋਂ ਵੇਖੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਇੰਨੇ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਹੋਏ ਕਿ ਅਪਰੈਲ, 1913 ਵਿਚ ਉਸਨੇ ਲੇਨਿਨ ਅਤੇ ਬੋਲਸ਼ੇਵਿਕਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੱਦ ਨਾਲ ਨਿੰਦਾ ਕਰਦਿਆਂ ਮੇਨਸੇਵਿਕ ਦੇ ਨੇਤਾ ਨਿਕੋਲੇ ਚੀਖੇਜ਼ ਨੂੰ ਇਕ ਪੱਤਰ ਲਿਖਿਆ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਹ ਅਸਹਿਮਤ ਹੋਣ 'ਤੇ ਜਲਦੀ ਕਾਬੂ ਹੋ ਗਿਆ, ਪਰ ਰੂਸ ਦੀ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਇਸ ਸੰਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਰੋਕਿਆ, ਅਤੇ ਇੱਕ ਨਕਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁਰਾਲੇਖਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾ ਦਿੱਤੀ। 1924 ਵਿਚ ਲੈਨਿਨ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੇਰ ਬਾਅਦ, ਇਹ ਪੱਤਰ ਲੱਭਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਕਮਿਉਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਅੰਦਰ ਟ੍ਰੋਟਸਕੀ ਦੇ ਵਿਰੋਧੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਉਸ ਨੂੰ ਲੈਨਿਨ ਦੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ।{{Sfn|Deutscher|2003a}} 1910 ਦਾ ਦਹਾਕਾ ਆਰਐਸਡੀਐਲਪੀ ਦੇ ਅੰਦਰ ਤਣਾਅ ਦਾ ਇੱਕ ਦੌਰ ਸੀ, ਜਿਸ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਟ੍ਰੋਟਸਕੀ, ਬੋਲਸ਼ੇਵਿਕਸ ਅਤੇ ਮੈਨੇਸ਼ੇਵਿਕਸ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਮਤਭੇਦ ਸਨ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਟ੍ਰੌਨਸਕੀ ਅਤੇ ਮੈਨੇਸ਼ੇਵਿਕਾਂ ਨੇ ਲੈਨਿਨ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਸਭ ਤੋਂ ਗੰਭੀਰ ਅਸਹਿਮਤੀ "ਜ਼ਬਤ ਕੀਤੇ ਜਾਣ", <ref>Chapter XVI of [http://www.marxists.org/archive/trotsky/works/1930-lif/ch16.htm ''My Life''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060420211850/http://www.marxists.org/archive/trotsky/works/1930-lif/ch16.htm|date=20 April 2006}}</ref>, ਭਾਵ, ਪਾਰਟੀ ਲਈ ਪੈਸਾ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨ ਲਈ ਬੋਲਸ਼ੇਵਿਕ ਸਮੂਹਾਂ ਦੁਆਰਾ ਬੈਂਕਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕੰਪਨੀਆਂ ਦੀ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਲੁੱਟ ਦੇ ਮੁੱਦੇ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਸੀ। ਇਹਨਾਂ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਤੇ 5 ਵੀਂ ਕਾਂਗਰਸ ਦੁਆਰਾ ਪਾਬੰਦੀ ਲਗਾਈ ਗਈ ਸੀ, ਪਰੰਤੂ ਬੋਲਸ਼ੇਵਿਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਜਾਰੀ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ. [[ਤਸਵੀਰ:Trotsky_in_Vienna.jpg|left|thumb| ਵਿਯੇਨ੍ਨਾ ਵਿੱਚ ਟ੍ਰੋਟਸਕੀ ]] ਜਨਵਰੀ 1912 ਵਿਚ, ਬੋਨੇਸ਼ਵਿਕ ਧੜੇ ਦੇ ਬਹੁਗਿਣਤੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਲੈਨਿਨ ਨੇ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ ਕੁਝ ਖਾਮੋਸ਼ ਮੇਨਸੇਵਿਕਾਂ ਨੇ, [[ਪਰਾਗ|ਪ੍ਰਾਗ]] ਵਿਚ ਇਕ ਕਾਨਫ਼ਰੰਸ ਕੀਤੀ ਅਤੇ [[ਰੂਸੀ ਸੋਸ਼ਲ ਡੈਮੋਕਰੈਟਿਕ ਲੇਬਰ ਪਾਰਟੀ|ਰੂਸੀ ਸੋਸ਼ਲ ਡੈਮੋਕਰੇਟਿਕ ਲੇਬਰ ਪਾਰਟੀ]] ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਇਕ ਨਵੀਂ ਪਾਰਟੀ ਬਣਾਈ, [[ਸੋਵੀਅਤ ਯੂਨੀਅਨ ਦੀ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ|ਰਸ਼ੀਅਨ ਸੋਸ਼ਲ ਡੈਮੋਕਰੇਟਿਕ ਲੇਬਰ ਪਾਰਟੀ (ਬੋਲਸ਼ੇਵਿਕਸ)]]। ਇਸ ਦੇ ਜਵਾਬ ਵਿਚ, ਟ੍ਰੋਟਸਕੀ ਨੇ ਅਗਸਤ 1912 ਵਿਚ ਉਏਨਾ ਵਿਚ ਸਮਾਜਿਕ ਜਮਹੂਰੀ ਧੜਿਆਂ ਦੀ ਇਕ “ਏਕੀਕਰਣ” ਕਾਨਫਰੰਸ ਕੀਤੀ (ਉਰਫ) "ਦਿ ਅਗਸਟ ਬਲਾਕ") ਅਤੇ ਬੋਲਸ਼ੇਵਿਕਾਂ ਅਤੇ ਮੈਨੇਸ਼ੇਵਿਕਾਂ ਨੂੰ ਇਕ ਧਿਰ ਵਿਚ ਦੁਬਾਰਾ ਜੋੜਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਅਸਫਲ ਰਹੀ।<ref name=":3">Trotsky, Leon.&nbsp;''My life: an attempt at an autobiography''. Courier Corporation, 2007.</ref> ਵਿੱਚ [[ਵਿਆਨਾ|ਵਿਯੇਨ੍ਨਾ]], ਟਰਾਟਸਕੀ ਲਗਾਤਾਰ ਅਜਿਹੇ ''Kievskaya Mysl'' ਤੌਰ ਇਨਕਲਾਬੀ ਰੂਸੀ ਅਤੇ ਯੂਕਰੇਨੀ ਅਖ਼ਬਾਰ ਵਿੱਚ ਲੇਖ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ, ਿਸ੍ਰੀ ਦੀ ਇੱਕ ਕਿਸਮ ਦੇ ''ਅਧੀਨ,'' ਅਕਸਰ "Antid Oto" ਨੂੰ ਵਰਤ।{{Sfn|Service|2010}} ਵਿੱਚ ਸਤੰਬਰ 1912, ''Kievskaya Mysl'' ਉਸ ਨੂੰ ਬਾਲਕਨ ਕਰਨ ਲਈ ਇਸ ਦੇ ਜੰਗ ਦਾ ਪੱਤਰਕਾਰ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਭੇਜਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਉਸਨੇ ਅਗਲੇ ਸਾਲ ਦੋ ਬਾਲਕਨ ਯੁੱਧਾਂ ਨੂੰ ਕਵਰ ਕੀਤਾ। ਉਥੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹੋਏ, ਟ੍ਰੋਟਸਕੀ ਨੇ ਸਰਬੀਆਈ ਫੌਜ ਦੁਆਰਾ ਅਲਬਾਨੀਅਨ ਨਾਗਰਿਕ ਅਬਾਦੀ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਕੀਤੀ ਜਾਤੀਗਤ ਸਫਾਈ ਨੂੰ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਘੁੰਮਾਇਆ।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=f2nOTuF_KC0C&pg=PA17&dq=Leon+Trotsky+Kosovo#v=onepage|title=The Road to Independence for Kosovo: A Chronicle of the Ahtisaari Plan|last=Jr|first=Henry H. Perritt|last2=H..)|first2=Henry H. Perritt|date=2010|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-11624-4|page=17|language=en|access-date=1 January 2020}}</ref> ਉਹ ਕ੍ਰਿਸ਼ਚੀਅਨ ਰਾਕੋਵਸਕੀ ਦਾ ਨੇੜਲਾ ਦੋਸਤ ਬਣ ਗਿਆ, ਜੋ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਸੋਵੀਅਤ ਕਮਿ Communਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸੋਵੀਅਤ ਰਾਜਨੇਤਾ ਅਤੇ ਟ੍ਰੋਟਸਕੀ ਦਾ ਸਹਿਯੋਗੀ ਸੀ। 3 ਅਗਸਤ, 1914 ਨੂੰ ਪਹਿਲੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਤੇ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਆਸਟਰੀਆ-ਹੰਗਰੀ ਨੇ [[ਰੂਸੀ ਸਲਤਨਤ|ਰੂਸੀ ਸਾਮਰਾਜ]] ਵਿਰੁੱਧ ਲੜਾਈ ਲੜੀ, ਟ੍ਰੌਟਸਕੀ ਨੂੰ ਰੂਸ ਦੇ ਇਕ ਐਮਗੀਰ ਵਜੋਂ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰੀ ਤੋਂ ਬਚਣ ਲਈ ਨਿਰਪੱਖ ਸਵਿਟਜ਼ਰਲੈਂਡ ਲਈ ਵਿਯੇਨਾਨਾ ਛੱਡ ਕੇ ਭੱਜਣਾ ਪਿਆ।<ref name=":4">chapter XVII of his autobiography, [http://www.marxists.org/archive/trotsky/works/1930-lif/ch07.htm ''My Life''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051119141154/http://www.marxists.org/archive/trotsky/works/1930-lif/ch07.htm|date=19 November 2005}}, Marxist Internet Archive</ref> === ਪਹਿਲਾ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ (1914–1917) === ਪਹਿਲੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਨਾਲ ਆਰਐਸਡੀਐਲਪੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਯੂਰਪੀਅਨ ਸਮਾਜਿਕ ਜਮਹੂਰੀ ਪਾਰਟੀਆਂ ਵਿਚ ਯੁੱਧ, ਇਨਕਲਾਬ, ਸ਼ਾਂਤਵਾਦ ਅਤੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀਵਾਦ ਦੇ ਮੁੱਦਿਆਂ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਅਚਾਨਕ ਹੋਂਦ ਆਈ। ਆਰ ਐਸ ਡੀ ਐਲ ਪੀ ਦੇ ਅੰਦਰ, ਲੈਨਿਨ, ਟ੍ਰੋਟਸਕੀ ਅਤੇ ਮਾਰਤੋਵ ਨੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀਵਾਦੀ ਜੰਗ-ਵਿਰੋਧੀ ਅਹੁਦਿਆਂ ਦੀ ਵਕਾਲਤ ਕੀਤੀ, ਜਦੋਂਕਿ ਪਲੇਖਾਨੋਵ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਮਾਜਿਕ ਲੋਕਤੰਤਰਵਾਦੀ (ਦੋਵੇਂ ਬੋਲਸ਼ੇਵਿਕ ਅਤੇ ਮੈਨੇਸ਼ੇਵਿਕ) ਕੁਝ ਹੱਦ ਤਕ ਰੂਸੀ ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕਰਦੇ ਸਨ। [[ਸਵਿਟਜ਼ਰਲੈਂਡ|ਸਵਿਟਜ਼ਰਲੈਂਡ ਵਿਚ]], ਟ੍ਰੋਟਸਕੀ ਨੇ ਸਵਿੱਸ ਸੋਸ਼ਲਿਸਟ ਪਾਰਟੀ ਵਿਚ ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਕੰਮ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਇਸ ਨੂੰ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀਵਾਦੀ ਮਤਾ ਅਪਣਾਉਣ ਲਈ ਕਿਹਾ ਗਿਆ। ਉਸਨੇ ਯੁੱਧ, ''ਦਿ ਯੁੱਧ ਅਤੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ,'' <ref>{{Cite web|url=http://www.marxists.org/archive/trotsky/works/1914-war/index.htm|title=Marxists.org, ''The War and the International''|archive-url=https://web.archive.org/web/20051120092354/http://www.marxists.org/archive/trotsky/works/1914-war/index.htm|archive-date=20 November 2005|access-date=31 August 2005}}</ref> ਅਤੇ ਯੂਰਪੀਅਨ ਸਮਾਜਿਕ ਜਮਹੂਰੀ ਪਾਰਟੀਆਂ, ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਜਰਮਨ ਪਾਰਟੀ ਦੁਆਰਾ ਲੜੀ ਗਈ ਯੁੱਧ ਪੱਖੀ ਸਥਿਤੀ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਦਿਆਂ ਇੱਕ ਕਿਤਾਬ ਲਿਖੀ। [[ਤਸਵੀਰ:Trotskynina1915.jpg|thumb| ਲਿਓਨ ਟ੍ਰੌਸਕੀ ਆਪਣੀ ਲੜਕੀ ਨੀਨਾ ਨਾਲ 1915 ਵਿਚ ]] ''ਕਿਯਵਸਕਯਾ ਮਾਇਸਲ'' ਲਈ ਯੁੱਧ ਦੇ ਪੱਤਰ ''ਪ੍ਰੇਰਕ ਵਜੋਂ'', ਟ੍ਰੌਟਸਕੀ 19 ਨਵੰਬਰ, 1914 ਨੂੰ ਫਰਾਂਸ ਚਲੇ ਗਏ। ਪੈਰਿਸ ਵਿਚ ਜਨਵਰੀ 1915 ਵਿਚ, ਉਸਨੇ ਇਕ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀਵਾਦੀ ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਅਖਬਾਰ, ''ਨਾਸ਼ ਸਲੋਵੋ'' ("ਸਾਡਾ ਬਚਨ") ਮਾਰਸ਼ੋਵ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸੰਪਾਦਨ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸਨੇ ਕਾਗਜ਼ ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ "ਮੁਆਵਜ਼ੇ ਜਾਂ ਗ਼ੈਰ-ਸੰਬੰਧਾਂ ਤੋਂ ਸ਼ਾਂਤੀ, ਜੇਤੂ ਜਾਂ ਜਿੱਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾਂ ਸ਼ਾਂਤੀ" ਦੇ ਨਾਅਰੇ ਨੂੰ ਅਪਣਾਇਆ। ਲੈਨਿਨ ਨੇ ਯੁੱਧ ਵਿਚ ਰੂਸ ਦੀ ਹਾਰ ਦੀ ਵਕਾਲਤ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਨਾਲ ਸੰਪੂਰਨ ਤੋੜ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ।<ref>{{Cite book|title=The Life of Lenin|url=https://archive.org/details/bwb_P8-ALX-860|last=Fischer|first=Louis|publisher=Weidenfeld & Nicolson History|year=2001|isbn=978-1842122303|location=UK|pages=}}</ref> ਟ੍ਰੋਟਸਕੀ ਨੇ ਸਤੰਬਰ 1915 ਵਿਚ ਯੁੱਧ ਵਿਰੋਧੀ ਸਮਾਜਵਾਦੀਆਂ ਦੀ ਜ਼ਿਮਰਵਾਲਡ ਕਾਨਫ਼ਰੰਸ ਵਿਚ ਸ਼ਿਰਕਤ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚਾਲੇ ਇਕ ਵਿਚਕਾਰਲੇ ਕੋਰਸ ਦੀ ਵਕਾਲਤ ਕੀਤੀ ਜੋ ਮਾਰਤੋਵ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਕੀਮਤ 'ਤੇ ਦੂਸਰੇ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਵਿਚ ਰਹਿਣਗੇ ਅਤੇ ਜੋ ਲੈਨਿਨ ਵਾਂਗ ਦੂਜੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਨਾਲ ਟੁੱਟਣਗੇ ਅਤੇ ਇਕ ਗਠਨ ਕਰਨਗੇ। [[ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ|ਤੀਜਾ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ]] ਕਾਨਫਰੰਸ ਨੇ ਟ੍ਰੋਟਸਕੀ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਸਤਾਵਿਤ ਮੱਧ ਰੇਖਾ ਨੂੰ ਅਪਣਾਇਆ। ਪਹਿਲਾਂ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ, ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਲੈਨਿਨ ਨੇ ਟ੍ਰੋਟਸਕੀ ਦੇ ਮਤੇ ਨੂੰ ਜੰਗ-ਵਿਰੋਧੀ ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਫੁੱਟ ਤੋਂ ਬਚਣ ਲਈ ਵੋਟ ਦਿੱਤੀ। <ref>Gus Fagan. [http://www.marxists.org/archive/rakovsky/biog/biog2.htm Christian Rakovsky biography] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060619133845/http://www.marxists.org/archive/rakovsky/biog/biog2.htm|date=19 June 2006}}, marxists.org; accessed 31 January 2018.</ref> 31 ਮਾਰਚ, 1916 ਨੂੰ ਟ੍ਰੋਟਸਕੀ ਨੂੰ ਉਸਦੀ ਯੁੱਧ ਵਿਰੋਧੀ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਲਈ ਫਰਾਂਸ ਤੋਂ ਸਪੇਨ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਸਪੇਨ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰੀ ਉਸਨੂੰ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ 25 ਦਸੰਬਰ, 1916 ਨੂੰ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਹ 13 ਜਨਵਰੀ, 1917 ਨੂੰ ਨਿ New ਯਾਰਕ ਸਿਟੀ ਪਹੁੰਚਿਆ। ਉਹ 1522 Vyse ਐਵਨਿਊ 'ਤੇ ਕਰੀਬ ਤਿੰਨ ਮਹੀਨੇ ਲਈ ਰੋਕ Bronx . ਨਿ Yorkਯਾਰਕ ਵਿਚ ਉਸਨੇ ਸਥਾਨਕ [[ਰੂਸੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਰੂਸੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ]] ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਅਖਬਾਰ, ''ਨੋਵੀ ਮੀਰ'' ਅਤੇ [[ਯਿੱਦੀਸ਼ ਭਾਸ਼ਾ|ਯਿੱਦੀ-ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ]] ਰੋਜ਼ਾਨਾ, <nowiki><i id="mwAao">ਡੇਰ ਫਾਰਵਰਟਸ</i></nowiki> ( <nowiki><i id="mwAas">ਦਿ ਯਹੂਦੀ ਡੇਲੀ ਫਾਰਵਰਡ</i></nowiki> ) ਦੇ ਅਨੁਵਾਦ ਵਿਚ ਲੇਖ ਲਿਖੇ। ਉਸਨੇ ਰੂਸ ਦੇ ਇਮੀਗ੍ਰਾਂ ਨੂੰ ਭਾਸ਼ਣ ਵੀ ਦਿੱਤੇ। <ref name=":5">Chapter 22 of [http://www.marxists.org/archive/trotsky/works/1930-lif/ch42.htm ''My Life''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060420212234/http://www.marxists.org/archive/trotsky/works/1930-lif/ch42.htm|date=20 April 2006}}</ref> == ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ == * ਚੌਥਾ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ * ਸੋਵੀਅਤ ਯੂਨੀਅਨ ਦੇ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਸੰਬੰਧ * ਜਮਹੂਰੀ ਕੇਂਦਰੀਵਾਦ ਦਾ ਸਮੂਹ * ਲੇਬਰ ਫੌਜ * ਲਿਓਨ ਟ੍ਰੋਟਸਕੀ ਕਿਤਾਬਾਂ * ਟ੍ਰੋਟਸਕੀਵਾਦੀ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ * ਦੇਸ਼ ਅਨੁਸਾਰ ਟ੍ਰੋਟਸਕੀਵਾਦੀ ਸੰਗਠਨਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ * ''ਫਰੀਦਾ'', 2002 ਦੀ ਫਿਲਮ * ''ਟ੍ਰੋਟਸਕੀ'', 1991 ਦੇ ਨਾਟਕ ''<nowiki/>'ਤੇ ਭਿੰਨਤਾਵਾਂ'' == ਨੋਟ == {{notelist}} == ਹਵਾਲੇ == {{reflist|colwidth=30em}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ ਲੇਖਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1940]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1879]] dmfhj0jpz885gke2ewqm98tir4y9xp0 0 130943 838181 748797 2026-05-01T08:48:38Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 838181 wikitext text/x-wiki '''ਫਿਫਟੀ ਸ਼ੇਡਜ ਆਫ਼ ਗੇਅ''' ( '''ਸਾਇਓਮਾ.''' ) ਇੱਕ [[ਬੰਗਲੌਰ|ਬੈਂਗਲੁਰੂ-]] ਅਧਾਰਤ [[ਐਲ.ਜੀ.ਬੀ.ਟੀ|ਐਲ.ਜੀ.ਬੀ.ਟੀ+]] ਸੰਗਠਨ ਹੈ। ਇਸਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਸਮਾਜਿਕ ਕਾਰਕੁੰਨ ਅਤੇ ਲੌਡਕੋ ਮੀਡੀਆ ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕ, ਸ਼ੁਭਮ ਮਹਿਰੋਤਰਾ ਨੇ ਐਲ.ਜੀ.ਬੀ.ਟੀ.ਕਿਉ + ਆਬਾਦੀ ਬਾਰੇ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਲਈ ਕੀਤੀ ਸੀ। 2017 ਵਿੱਚ ਟੀਮ [[ਭਾਰਤ]], [[ਚੀਨ ਦਾ ਲੋਕਤੰਤਰੀ ਗਣਰਾਜ|ਚੀਨ]], [[ਜਰਮਨੀ]], [[ਕੈਨੇਡਾ|ਕਨੇਡਾ]], [[ਆਸਟਰੇਲੀਆ]], [[ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ|ਅਮਰੀਕਾ]] ਅਤੇ [[ਯੂਨਾਈਟਡ ਕਿੰਗਡਮ|ਯੂਕੇ]] ਵਿੱਚ 24 ਰਾਜਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ। ਸੰਸਥਾ ਐਲ.ਜੀ.ਬੀ.ਟੀ.ਕਿਉ + ਸਮੁਦਾਇ ਬਾਰੇ ਖ਼ਬਰਾਂ ਅਤੇ ਕਹਾਣੀਆਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਸਮਾਗਮਾਂ ਅਤੇ ਮੁਹਿੰਮਾਂ ਦਾ ਆਯੋਜਨ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸੰਕਟ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਤਾ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ। <ref name=":0">{{Cite web|url=http://www.newindianexpress.com/cities/bengaluru/2017/jul/11/are-you-queen-enough-1626900.html|title=Are you queen enough?|website=The New Indian Express|access-date=2019-09-07}}</ref> <ref>{{Cite web|url=http://www.advocate.com/arts-entertainment/2016/7/06/photos-explore-indias-50-shades-gay|title=PHOTOS: Explore India's 50 Shades of Gay|date=2016-07-06|website=www.advocate.com|language=en|access-date=2019-09-07}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://www.indiamantra.com/lgbt-community-fifty-shades-of-gay/|title=Fifty Shades of Gay: Changing India's Perception on LGBT Community|date=2018-02-26|website=India Mantra|language=en-US|access-date=2019-09-07}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਕਤੂਬਰ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == ਮੁਹਿੰਮਾਂ ਅਤੇ ਸਮਾਗਮ == * ਭਾਰਤ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਡ੍ਰੈਗ ਕੁਈਨ ਰੇਸ <ref name=":0"/> * #ਆਈਐਮਨੋਟਏਕ੍ਰਿਮੀਨਲ (ਐਮਜੀਡਬਲਯੂਆਈ [[ਸੁਸ਼ਾਂਤ ਦਿਵਗੀਕਰ|ਸੁਸ਼ਾਂਤ ਦਿਗਵਿਕਰ]] ਅਤੇ ਅਨਵੇਸ਼ ਸਾਹੂ ) <ref>{{Cite web|url=https://www.mid-day.com/articles/new-campaign-for-lgbt-people-to-tell-their-stories/17055154|title=New campaign for LGBT people to tell their stories|date=2016-03-19|website=mid-day|language=en|access-date=2019-09-07}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਮਈ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> <ref>{{Cite web|url=http://www.themalaysiantimes.com.my/50-shades-of-gay-rises-to-change-indias-perception-on-lgbtq/|title=‘50 Shades of Gay’ rises to change India’s perception on LGBTQ ⋆ The Malaysian Times|date=2016-04-16|website=The Malaysian Times|language=en-US|access-date=2019-09-07}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਕਤੂਬਰ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://homegrown.co.in/article/800184/50shadesofgay-empowering-the-lgbtq-community-one-photo-at-a-time|title=#50ShadesOfGay: Empowering The LGBTQ Community One Photo At A Time|last=Homegrown|website=homegrown.co.in|language=en|access-date=2019-09-07}}</ref> * #ਆਈਐਮਐਲੀ <ref>{{Cite web|url=https://www.telegraphindia.com/7-days/pitching-the-queer/cid/1315104|title=Pitching the Queer|website=www.telegraphindia.com|language=en|access-date=2019-09-07}}</ref> == ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ == * [[:en:List_of_LGBT-related_organizations_and_conferences|ਐਲਜੀਬੀਟੀ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਸੰਗਠਨਾਂ ਅਤੇ ਕਾਨਫਰੰਸਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ]] * [[:en:LGBT_rights_in_India|ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਐਲਜੀਬੀਟੀ ਅਧਿਕਾਰ]] * [[:en:LGBT_rights_in_Asia|ਏਸ਼ੀਆ ਵਿੱਚ ਐਲਜੀਬੀਟੀ ਅਧਿਕਾਰ]] == ਹਵਾਲੇ == <references /> == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * [http://fiftyshadesofgay.co.in/ ਅਧਿਕਾਰਤ ਵੈਬਸਾਈਟ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201110142027/https://fiftyshadesofgay.co.in/ |date=2020-11-10 }} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸੰਸਥਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਐਲਜੀਬੀਟੀ ਅਧਿਕਾਰ ਸੰਸਥਾਵਾਂ]] k63c77tja9rl38129rloitdk84iviu2 0 131906 838114 766075 2026-04-30T23:34:56Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 838114 wikitext text/x-wiki {{Infobox person|name=ਦੀਪਿਕਾ ਸਿੰਘ|image=Deepika Singh at Zee Gold Awards 2019.jpg|caption=ਜ਼ੀ ਗੋਲਡ ਅਵਾਰਡ 2019 ਵਿਚ।|birth_name=|birth_date={{birth date and age|df=y|1989|7|26}}<ref>{{cite web | url=http://www.tellychakkar.com/news/deepika-singh-says-there-no-better-gift-gift-love | title=Deepika Singh says there is no better gift than the gift of love | publisher=Tellychakkar.com | date=26 July 2012 | accessdate=27 July 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120925233848/http://www.tellychakkar.com/news/deepika-singh-says-there-no-better-gift-gift-love# | archive-date=25 September 2012 | url-status=dead}}</ref>|birth_place=[[ਦਿੱਲੀ]], ਭਾਰਤ|nationality=ਭਾਰਤੀ|other_names=ਦੀਪਿਕਾ ਸਿੰਘ ਗੋਇਲ<ref>{{cite news |last1=Mukherjee |first1=Shreya |title=Bhai Dooj in Covid-19 times: Actors talk about rejoicing the siblings bond and their plans for an e-celebration this year |url=https://www.hindustantimes.com/tv/bhai-dooj-in-covid-19-times-actors-talk-about-rejoicing-the-siblings-bond-and-their-plans-for-an-e-celebration-this-year/story-mbhkQ5agunlQwthRnKFqPJ.html |access-date=14 December 2020 |work=Hindustan Times |date=16 November 2020 |language=en}}</ref>|known_for="ਦੀਆ ਔਰ ਬਾਤੀ ਹਮ"|occupation=ਅਦਾਕਾਰਾ|years_active=2011–ਹੁਣ|height=|spouse={{Marriage|ਰੋਹਿਤ ਰਾਜ ਗੋਇਲ|2014}}|children=1|alma_mater=[[ਪੰਜਾਬ ਟੈਕਨੀਕਲ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]]|education=ਐਮ.ਬੀ.ਏ. ਡਿਗਰੀ}}'''ਦੀਪਿਕਾ ਸਿੰਘ''' (ਜਨਮ 26 ਜੁਲਾਈ 1989) ਇੱਕ [[ਭਾਰਤ|ਭਾਰਤੀ]] ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਅਦਾਕਾਰਾ ਹੈ।<ref>{{Cite news|url=https://www.freepressjournal.in/entertainment/television/delhi-govt-reaches-out-to-diya-aur-baati-hum-actress-deepika-singh-after-video-seeking-cm-kejriwals-help-goes-viral|title=Delhi govt reaches out to 'Diya Aur Baati Hum' actress Deepika Singh, after video seeking CM Kejriwal's help goes viral}}</ref> ਉਹ [[ਸਟਾਰ ਪਲੱਸ]] ਸੀਰੀਜ਼ 'ਦੀਯਾ ਹੋਰ ਬਾਤੀ ਹਮ' ਵਿਚ ਸੰਧਿਆ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਣ ਲਈ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=http://starplus.startv.in/show/diya-aur-baati-hum/about_134.aspx|title=About Diya Aur Baati Hum|publisher=Star Plus|access-date=27 May 2012|archive-date=19 ਨਵੰਬਰ 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20111119042152/http://starplus.startv.in/show/diya-aur-baati-hum/about_134.aspx|dead-url=yes}}</ref> == ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ == ਸਿੰਘ ਨੇ [[ਪੰਜਾਬ ਟੈਕਨੀਕਲ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਵਿਖੇ ਮਾਰਕੀਟਿੰਗ ਵਿਚ [[ਮਾਸਟਰ ਆਫ਼ ਬਿਜ਼ਨਸ ਐਡਮਿਨਿਸਟ੍ਰੇਸ਼ਨ|ਬਿਜ਼ਨਸ ਐਡਮਿਨਿਸਟ੍ਰੇਸ਼ਨ]] ਵਿਚ ਮਾਸਟਰ ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ।<ref>{{Cite news|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-12-26/tv/30558494_1_telly-ips-officer-delhiite|title=Deepika Singh's study interests|last=Shruti Jambhekar|date=26 December 2011|work=[[The Times of India]]|access-date=22 July 2012|archive-date=6 ਅਗਸਤ 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130806115209/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-12-26/tv/30558494_1_telly-ips-officer-delhiite|dead-url=yes}}</ref> == ਕਰੀਅਰ == ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੀ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਕਰੀਅਰ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ 2011 ਵਿਚ ਸਟਾਰ ਪਲੱਸ 'ਤੇ ਸੰਧਿਆ ਕੋਠਾਰੀ ਦੀ ਹਿੱਟ ਸੀਰੀਅਲ 'ਦੀਯਾ ਹੋਰ ਬਾਤੀ ਹਮ' ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਸੀ।<ref>{{Cite web|url=https://bestmediainfo.com/2011/08/star-plus-launches-new-fiction-property-diya-aur-baati-hum/|title=Star Plus launches new fiction property Diya Aur Baati Hum|website=Best Media Info|access-date=13 August 2019}}</ref> ਉਸਨੇ 5 ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਜਦ ਤੱਕ ਸਤੰਬਰ 2016 ਵਿੱਚ ਸ਼ੋਅ ਪ੍ਰਸਾਰਤ ਹੋਣਾ ਬੰਦ ਨੀ ਹੋਇਆ।<ref>{{Cite web|url=https://www.filmibeat.com/television/news/2016/diya-aur-baati-hum-completes-5-years-celebration-time-on-the-sets-pics-239372.html|title=Diya Aur Baati Hum Completes 5 Glorious Years; It's Celebration Time On The Sets Of The Show! [PICS]|date=30 August 2016|website=Filmibeat|language=en|access-date=13 August 2019}}</ref> 2018 ਵਿੱਚ ਉਸਨੂੰ ਇੱਕ ਵੈਬਸੀਰੀਜ਼ ਵਿੱਚ ਦੇਖਿਆ ਗਿਆ ਜਿਸ ਨੂੰ 'ਦ ਰੀਅਲ ਸੋਲਮੇਟ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ 2014 ਅਤੇ 2019 ਵਿੱਚ [[ਏਕਤਾ ਕਪੂਰ]] ਦੀ ਬਾਕਸ ਕ੍ਰਿਕਟ ਲੀਗ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰਤਿਯੋਗੀ ਬਣੀ ਸੀ।<ref>{{Cite web|url=http://www.catchnews.com/television-news/diya-aur-baati-hum-fame-deepika-singh-aka-sandhya-all-set-to-sizzle-on-the-pitch-in-bcl-post-maternity-leave-159535.html|title=Diya Aur Baati Hum fame Deepika Singh aka Sandhya all set to sizzle on the pitch in BCL post maternity leave|website=CatchNews.com|language=en|access-date=13 August 2019}}</ref> ਸਾਲ 2019 ਵਿਚ ਸਿੰਘ ਨੇ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਅਦਾਕਾਰੀ ਵਿਚ ਵਾਪਸੀ ਕੀਤੀ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਉਸਨੇ ਕਲਰਜ਼ ਟੀਵੀ ਦੇ ਅਲੌਕਿਕ ਸ਼ੋਅ 'ਕਵਚ.....ਮਹਾਸ਼ਿਵਰਾਤਰੀ' ਵਿਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਉਸਨੇ ਜੁੜਵਾਂ ਭੈਣਾਂ ਸੰਧਿਆ ਅਤੇ ਸਾਕਸ਼ੀ ਪਟਵਾਰਧਨ ਦੀ ਦੋਹਰੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਸੀ।<ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/kawach-2-new-promo-of-deepika-singh-and-namik-pauls-show-will-send-shivers-down-your-spine/articleshow/68993002.cms|title=Kawach 2: New promo of Deepika Singh and Namik Paul's show will send shivers down your spine – Times of India|website=The Times of India|language=en|access-date=13 August 2019}}</ref> ਉਹ [[ਸਟਾਰ ਪਲੱਸ]] ਦੇ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਸ਼ੋਅ 'ਗੁਮ ਹੈ ਕਿਸਕੇ ਪਿਆਰ ਮੇਂ' ਵਿੱਚ ਸੰਧਿਆ ਰਾਠੀ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨੂੰ ਮੁੜ ਪੇਸ਼ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ। == ਨਿੱਜੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ == ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੇ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਸ਼ੋਅ ਦੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਰੋਹਿਤ ਰਾਜ ਗੋਇਲ ਨਾਲ 2 ਮਈ 2014 ਨੂੰ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ ਸੀ।<ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/events/mumbai/Actress-Deepika-Singh-ties-the-knot-with-director-Rohit-Raj-Goyal-in-Mumbai-Deepika-Singh-marries-director-Rohit-Raj-Goyal/articleshow/34592228.cms|title=Actress Deepika Singh ties the knot with director in Mumbai – Times of India ►|website=The Times of India|language=en|access-date=13 August 2019}}</ref> ਜਨਵਰੀ 2017 ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਮੀਡੀਆ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਕਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਗਰਭ ਅਵਸਥਾ ਦੀਆਂ ਖਬਰਾਂ ਦੀ ਘੋਸ਼ਣਾ ਕੀਤੀ।<ref>{{Cite web|url=http://www.abplive.in/television/good-news-deepika-singh-aka-sandhya-of-diya-aur-baati-hum-is-pregnant-479382|title=Good News: Bigg Boss 10 winner Deepika Singh aka Sandhya of 'Diya Aur Baati Hum' is PREGNANT!|access-date=13 January 2017|archive-date=14 ਜਨਵਰੀ 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170114183449/http://www.abplive.in/television/good-news-deepika-singh-aka-sandhya-of-diya-aur-baati-hum-is-pregnant-479382|dead-url=yes}}</ref> ਮਈ 2017 ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਇੱਕ ਬੱਚੇ ਲੜਕੇ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ <ref>{{Cite web|url=http://indiatoday.intoday.in/story/diya-aur-baati-hum-actress-deepika-singh-blessed-with-a-son-lifetv/1/959717.html|title=Diya Aur Baati Hum actress Deepika Singh blessed with a son|access-date=21 May 2017}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/deepika-singh-celebrates-sons-2nd-birthday-regrets-she-couldnt-spend-the-whole-day-with-her-baby/articleshow/69423307.cms|title=Deepika Singh celebrates son's 2nd birthday, regrets she couldn't spend the whole day with her baby – Times of India|website=The Times of India|language=en|access-date=13 August 2019}}</ref> ਅਤੇ ਅਦਾਕਾਰੀ ਤੋਂ ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਬਰੇਕ ਲੈ ਲਿਆ। <ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/deepika-singh-opens-up-on-quitting-career-for-family-life-at-peak-and-returning-to-work-after-2-years-with-kawach-2/photostory/69441996.cms|title=Working with costars in Kawach 2|date=22 May 2019|website=The Times of India|language=en|access-date=13 August 2019}}</ref> ਸਿੰਘ ਕਲਾਸੀਕਲ [[ਉੜੀਸੀ|ਓਡੀਸੀ ਨਾਚ]] ਫਾਰਮ ਦੀ ਸਿਖਲਾਈ ਲੈ ਰਹੀ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/kawach-2-fame-deepika-singh-gets-trolled-for-her-odissi-dance-posture-actress-gives-a-fitting-reply/articleshow/69691807.cms|title=Kawach 2 fame Deepika Singh gets trolled for her Odissi dance posture; actress gives a fitting reply – Times of India|website=The Times of India|language=en|access-date=13 August 2019}}</ref> == ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ== {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- ! ਸਾਲ ! ਸ਼ੋਅ ! ਭੂਮਿਕਾ ! ਨੋਟਸ |- | 2011–2016 | ਦੀਯਾ ਔਰ ਬਾਤੀ ਹਮ | ਆਈ.ਪੀ.ਐਸ. ਸੰਧਿਆ ਕੁਠਾਰੀ/ਸੰਧਿਆ ਸੂਰਜ ਰਾਠੀ | ਮੁੱਖ ਭੂਮਿਕਾ ਅਨਾਸ ਰਾਸ਼ਿਦ ਦੇ ਵਿਰੋਧ 'ਚ <ref>{{Cite web|url=https://www.hindustantimes.com/tv/i-was-tired-of-doing-15-hours-shift-for-diya-aur-baati-hum-everyday-deepika-singh/story-SzNTnqg2fc7WSZ7bBGtv5I.html|title=I was tired of doing 15 hours shift for Diya Aur Baati Hum everyday: Deepika Singh|date=7 January 2017|website=Hindustan Times|language=en|access-date=13 August 2019}}</ref> |- | rowspan=3 | 2011 | ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਕਾ ਹਰ ਰੰਗ ...ਗੁਲਾਲ | rowspan="6" | ਸੰਧਿਆ | ਦੀਯਾ ਔਰ ਬਾਤੀ ਹਮ ਦੀ ਪ੍ਰਮੋਸ਼ਨ |- | ਇਸ ਪਿਆਰ ਕੋ ਕਯਾ ਨਾਮ ਦੂਂ? | rowspan=4 | ਮਹਿਮਾਨ |- | ਰੁਕ ਜਾਨਾ ਨਹੀਂ |- | rowspan=2| 2012 | ਏਕ ਹਜਾਰੋਂ ਮੇਂ ਮੇਰੀ ਬਹਨਾ ਹੈ |- | ਮਨ ਕੀ ਆਵਾਜ਼ ਪ੍ਰਤਿਗਿਆ |- | 2012; 2016 | ਯੇ ਰਿਸ਼ਤਾ ਕਯਾ ਕਹਲਾਤਾ ਹੈ | ਮਹਿਮਾਨ |- | 2012 | ''ਨੱਚ ਬੱਲੀਏ 5'' | rowspan="2" | ਖ਼ੁਦ | [[ਨੀਲੂ ਵਘੇਲਾ]] ਅਤੇ ਅਰਵਿੰਦ ਕੁਮਾਰ ਦੇ ਸਹਿਯੋਗ ਲਈ |- | 2013 | ''ਨੱਚ ਬੱਲੀਏ 6'' | ਕਨਿਕਾ ਮਹੇਸ਼ਵਰੀ ਅਤੇ ਅੰਕੁਰ ਘਈ ਦੇ ਸਹਿਯੋਗ ਲਈ |- | 2014 | ਬਾਕਸ ਕ੍ਰਿਕਟ ਲੀਗ | ਪ੍ਰਤਿਯੋਗੀ | ਦਿੱਲੀ ਡਰੈਗਨ ਦੀ ਖਿਡਾਰੀ |- | 2014 | ਯੇ ਹੈ ਮੁਹਬਤੇਂ | rowspan="5" |ਸੰਧਿਆ | ਮਹਿਮਾਨ, [[ਹੀਨਾ ਖਾਨ]] ਅਤੇ ਦੇਵੋਲਿਨਾ ਬੈਟਰਜੀ ਨਾਲ |- | rowspan=3 | 2015 | ਤੂੰ ਮੇਰਾ ਹੀਰੋ | ਮਹਿਮਾਨ |- | ਤੇਰੇ ਸ਼ਹਿਰ ਮੇਂ | ਦਵਿਆਂਕਾ, [[ਹੀਨਾ ਖਾਨ]] ਅਤੇ ਦੇਵੋਲਿਨਾ ਬੈਟਰਜੀ ਨਾਲ |- | ਕਾਮੇਡੀ ਕਲਾਸਸ | ਖੁਦ |- | 2016 | ਸਾਥ ਨਿਭਾਨਾ ਸਾਥੀਆ | ਕਰਨ ਵਾਹੀ ਨਾਲ ਡਾਂਸ |- | 2017 || ਤੂੰ ਸੂਰਜ ਮੈਂ ਸਾਂਝ ਪੀਆਜੀ || ਸੰਧਿਆ || ਕੈਮਿਓ (ਸਿਰਫ ਫਲੈਸ਼ਬੈਕ)<ref name=return>{{Cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/diya-aur-baati-hum-sequel-to-be-titled-tu-sooraj-main-saanjh-piyaji/articleshow/57245632.cms|title='Diya Aur Baati Hum' sequel to be titled 'Tu Sooraj Main Saanjh Piyaji'|work=[[The Times of India]]|date=20 February 2017|access-date=9 August 2017}}</ref> |- | rowspan="2" | 2019 || ''ਕਿਚਨ ਚੈਂਪੀਅਨ 5'' || rowspan="2" | ਪ੍ਰਤਿਯੋਗੀ || [[ਅੰਤਾਰਾ ਬਿਸਵਾਸ]] ਨਾਲ<ref>{{Cite web|url=https://www.indiatoday.in/television/reality-tv/story/diya-aur-baati-hum-s-deepika-singh-to-make-a-comeback-alongside-rashami-desai-and-arjun-bijlani-1460881-2019-02-20|title=Diya Aur Baati Hum's Deepika Singh to make a comeback alongside Rashami Desai and Arjun Bijlani|last=DelhiFebruary 20|date=20 February 2019|website=India Today|language=en|access-date=13 August 2019}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/videos/tv/hindi/arjun-bijlani-rashami-desai-deepika-singh-enjoy-with-kids-on-kitchen-champion/videoshow/68100658.cms|title=Arjun Bijlani, Rashami Desai, Deepika Singh enjoy with kids on Kitchen Champion {{!}} TV – Times of India Videos|website=timesofindia.indiatimes.com|access-date=13 August 2019}}</ref> |- | ''ਬਾਕਸ ਕ੍ਰਿਕਟ ਲੀਗ 4''|| ਚੇਨਈ ਸਵੇਗਰ ਦੀ ਖਿਡਾਰੀ<ref>{{Cite web|url=https://www.tribuneindia.com/news/life-style/new-innings/765001.html|title=New innings|date=28 April 2019|website=The Tribune India|access-date=5 ਜਨਵਰੀ 2021|archive-date=13 ਅਗਸਤ 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190813161520/https://www.tribuneindia.com/news/life-style/new-innings/765001.html|url-status=dead}}</ref> |- | rowspan=2 | 2019 || ''ਕਵਚ.....ਮਹਾਸ਼ਿਵਰਾਤਰੀ'' || ਸੰਧਿਆ ਪਟਵਾਰਧਨ/ਸੰਧਿਆ ਅੰਗਦ ਜਿੰਦਲ/ਸਾਖਸ਼ੀ ਪਟਵਾਰਧਨ/ਸਾਖਸ਼ੀ ਕਪਿਲ ਸਲੋਗਨਧਰ | ਮੁੱਖ ਵਿਰੋਧੀ ਭੂਮਿਕਾ<ref>{{Cite web|url=https://www.mid-day.com/articles/deepika-singh-wanted-to-lose-weight-before-signing-a-show/21124177|title=Deepika Singh: Wanted to lose weight before signing a show|date=11 June 2019|website=mid-day|language=en|access-date=13 August 2019|archive-date=15 ਅਗਸਤ 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200815143904/https://www.mid-day.com/articles/deepika-singh-wanted-to-lose-weight-before-signing-a-show/21124177|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.indiatoday.in/television/soaps/story/deepika-singh-on-comeback-post-motherhood-didn-t-want-to-feel-guilty-10-15-years-later-1533647-2019-05-24|title=Deepika Singh on comeback post motherhood: Didn't want to feel guilty 10–15 years later|date=24 May 2019|website=India Today|language=en|access-date=13 August 2019}}</ref> |- | ''ਬਿੱਗ ਬੌਸ 13'' | ਖ਼ੁਦ | ਮਹਿਮਾਨ |- |2020 |ਗੁਮ ਹੈ ਕਿਸਕੇ ਪਿਆਰ ਮੇਂ |ਆਈ.ਪੀ.ਐਸ. ਰਾਠੀ |ਮਹਿਮਾਨ |} ==ਅਵਾਰਡ== {| class="wikitable sortable" |- ! ਸਾਲ !! ਸ਼੍ਰੇਣੀ !! ਭੂਮਿਕਾ !! ਸ਼ੋਅ !! ਨੋਟਸ |- ! colspan="5" |ਇੰਡੀਅਨ ਟੈਲੀ ਅਵਾਰਡ |- | rowspan="3" | 2012 | ਬੈਸਟ ਐਕਟਰਸ ਪਾਪੁਲਰ | rowspan="6" |''ਸੰਧਿਆ ਰਾਠੀ'' | rowspan="6" | ''ਦੀਯਾ ਔਰ ਬਾਤੀ ਹਮ'' |{{won}} |- | ''ਬੈਸਟ ਫ੍ਰੈਸ ਨਿਊ ਫੇਸ (ਫ਼ੀਮੇਲ)'' |{{nom}} |- | ''ਬੈਸਟ ਓਨਸਕ੍ਰੀਨ ਕਪਲ (ਅਨੀਸ ਰਸ਼ੀਦ ਨਾਲ)'' |{{nom}} |- | rowspan="2" | 2013 | ''ਬੈਸਟ ਓਨਸਕ੍ਰੀਨ ਕਪਲ'' |{{nom}} |- |''ਬੈਸਟ ਐਕਟਰਸ ਇਨ ਲੀਡ ਰੋਲ'' |{{won}} |- |2015 |''ਬੈਸਟ ਓਨਸਕ੍ਰੀਨ ਕਪਲ'' |{{nom}} |- ! colspan="5" |ਜ਼ੀ ਗੋਲਡ ਅਵਾਰਡ |- |2012 | ''ਬੈਸਟ ਗੋਲਡ ਡੈਬਿਉ (ਫ਼ੀਮੇਲ)'' | rowspan="4" |''ਸੰਧਿਆ ਰਾਠੀ'' | rowspan="4" | ''ਦੀਯਾ ਔਰ ਬਾਤੀ ਹਮ'' | rowspan="1" {{won}} |- | rowspan="2" | 2013 |''ਬੈਸਟ ਐਕਟਰ (ਫ਼ੀਮੇਲ)'' | rowspan="3" {{nom}} |- |''ਮੋਸਟ ਪਾਪੁਲਰ ਜੋੜੀ'' |- |2015 |''ਬੈਸਟ ਐਕਟਰ (ਫ਼ੀਮੇਲ)'' |- ! colspan="5" |ਬਿਗ ਸਟਾਰ ਯੰਗ ਇੰਟਰਟੈਂਨਰ ਅਵਾਰਡ |- |2012 | ''ਸੁਪਰਹਿੱਟ ਟੀਵੀ ਸਟਾਰ ਫ਼ੀਮੇਲ'' | rowspan="1" |''ਸੰਧਿਆ ਰਾਠੀ'' | rowspan="1" | ''ਦੀਯਾ ਔਰ ਬਾਤੀ ਹਮ'' |{{won}} |- ! colspan="5" |ਲੋਇਨਜ਼ ਗੋਲਡ ਅਵਾਰਡ |- |2012 | ''ਬੈਸਟ ਜੋੜੀ (ਅਨੀਸ ਰਾਸ਼ਿਦ ਨਾਲ ਸਾਂਝਾ ਕੀਤਾ)'' | rowspan="1" |''ਸੰਧਿਆ ਰਾਠੀ'' | rowspan="1" | ''ਦੀਯਾ ਔਰ ਬਾਤੀ ਹਮ'' |{{won}} |- ! colspan="5" |ਹੀਰਾ ਮਾਨੇਕ ਅਵਾਰਡ |- |2012 | ''ਬੈਸਟ ਟੀਵੀ ਐਕਟਰਸ'' | rowspan="1" |''ਸੰਧਿਆ ਰਾਠੀ'' | rowspan="1" | ''ਦੀਯਾ ਔਰ ਬਾਤੀ ਹਮ'' |{{won}} |- ! colspan="5" |ਨਿਕਲੋਦਡੀਅਨ ਕਿਡ'ਜ ਚੋਇਸ ਅਵਾਰਡ |- |2013 |ਬੈਸਟ ਟੀਵੀ ਕਰੈਕਟਰ ਅਵਾਰਡ | rowspan="1" |''ਸੰਧਿਆ ਰਾਠੀ'' | rowspan="1" | ''ਦੀਯਾ ਔਰ ਬਾਤੀ ਹਮ'' |{{nom}} |- ! colspan="5" |ਇੰਡੀਅਨ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਅਕਾਦਮੀ ਅਵਾਰਡ<ref name="ita">{{cite web|url=http://www.indiantelevisionacademy.com/site/awards_hhita_details_new.php?year=2014|title=IndianTelevisionAcademy.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20141107232303/http://www.indiantelevisionacademy.com/site/awards_hhita_details_new.php?year=2014#|archive-date=7 November 2014|url-status=dead|access-date=31 March 2018}}</ref> |- | rowspan="2" | 2014 |''ਦੇਸ਼ ਕੀ ਧੜਕਨ'' | rowspan="2" |''ਸੰਧਿਆ ਰਾਠੀ'' | rowspan="2" | ''ਦੀਯਾ ਔਰ ਬਾਤੀ ਹਮ'' |{{won}}<ref name=ita /> |- |''ਬੈਸਟ ਐਕਟਰਸ – ਡਰਾਮਾ'' | rowspan="1" {{nom}} |- ! colspan="5" |ਬਿਗ ਇੰਟਰਟੈਂਨਰ ਅਵਾਰਡ |- |2014 |''ਮੋਸਟ ਇੰਟਰਟੈਂਨਿੰਗ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਐਕਟਰ – ਫ਼ੀਮੇਲ'' | rowspan="1" |''ਸੰਧਿਆ ਰਾਠੀ'' | rowspan="1" | ''ਦੀਯਾ ਔਰ ਬਾਤੀ ਹਮ'' |{{nom}} |- |} ==ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ== {{Commons category}} * {{Official website|http://www.imdeepikasingh.com/}} * {{IMDb name|nm5299972}} == ਹਵਾਲੇ == {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1989]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਿੰਦੀ ਟੈਲੀਵਿਜਨ ਦੀਆਂ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:21ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਭਾਰਤੀ ਅਭਿਨੇਤਰੀਆਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] gu6l2eipycyp1oj7oetb3pjqmv4lfak 0 134048 838101 793885 2026-04-30T21:19:17Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 838101 wikitext text/x-wiki {{Infobox person|name=ਤਨੁਜਾ ਚੰਦਰਾ|image=Tanuja Chandra.jpg|alt=|caption=ਚੰਦਰਾ 2007 ਵਿਚ।|native_name_lang=hi|birth_name=|birth_date=|birth_place=[[ਦਿੱਲੀ]], [[ਭਾਰਤ]]|nationality=ਭਾਰਤੀ|other_names=|known_for=|occupation=ਫ਼ਿਲਮ ਡਾਇਰੈਕਟਰ, ਲੇਖਕ}}'''ਤਨੁਜਾ ਚੰਦਰਾ''' ਇਕ ਭਾਰਤੀ ਫ਼ਿਲਮ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਅਤੇ ਲੇਖਕ ਹੈ। ਉਸਨੇ [[ਯਸ਼ ਚੋਪੜਾ]] ਦੀ ਹਿੱਟ 'ਦਿਲ ਤੋ ਪਾਗਲ ਹੈ' (1997) ਦੀ ਸਹਿ-ਲੇਖਕ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਅਕਸਰ ਔਰਤ ਅਧਾਰਤ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਦਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਨ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਔਰਤ ਅਭਿਨੇਤਾ ਉਸ ਦੀਆਂ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਦੀ ਮੁੱਖ ਪਾਤਰ ਹੈ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਦੁਸ਼ਮਨ (1998) ਅਤੇ ਸੰਘਰਸ਼ (1999) ਆਦਿ।<ref>{{Cite web|url=http://www.hindustantimes.com/StoryPage/StoryPage.aspx?id=097f7aa0-12f5-40fe-81bd-ae8348003890&ParentID=00c6b729-b306-40c9-bc0e-754e7c69c501&&Headline=Why+Tanuja+is+an+angry+young+woman|title=Why Tanuja Chandra is an angry young woman|last=Jha, Subhash K.|date=3 January 2007|website=Indo-Asian News Service, Press Trust of India|publisher=Hindustan Times|access-date=26 ਮਾਰਚ 2021|archive-date=18 ਅਗਸਤ 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200818153455/https://www.hindustantimes.com//|dead-url=yes}}</ref> == ਪਰਿਵਾਰ == ਚੰਦਰਾ ਦਾ ਜਨਮ [[ਦਿੱਲੀ]] ਵਿਚ ਹੋਇਆ ਸੀ।<ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/home/sunday-times/deep-focus/Im-a-migrant-this-is-my-city/articleshow/2788430.cms|title=I'm a migrant, this is my city|date=17 February 2008|work=Times of India|access-date=23 February 2018}}</ref> ਉਹ ਲੇਖਕ ਵਿਕਰਮ ਚੰਦਰਾ ਅਤੇ ਫ਼ਿਲਮ ਆਲੋਚਕ ਅਨੁਪਮਾ ਚੋਪੜਾ ਦੀ ਭੈਣ ਹੈ। ਉਸਦੀ ਮਾਂ ਫ਼ਿਲਮ ਲੇਖਕ ਕਾਮਨਾ ਚੰਦਰਾ ਹੈ।<ref>http://www.business-standard.com/article/news-ians/i-ve-inherited-creative-genes-from-mom-tanuja-chandra-118021800424_1.html</ref> <ref>{{Cite web|url=http://www.mid-day.com/articles/tanuja-chandras-film-is-stuck/87598|title=Tanuja Chandra's film is stuck|access-date=2016-06-30|archive-date=2019-11-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20191105122855/https://www.mid-day.com/articles/tanuja-chandras-film-is-stuck/87598|url-status=dead}}</ref> == ਕਰੀਅਰ == ਚੰਦਰਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਕਰੀਅਰ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ 1995 ਵਿਚ ਕੀਤੀ ਸੀ ਅਤੇ ਟੀਵੀ ਲੜੀਵਾਰ ਜ਼ਮੀਨ ਆਸਮਾਨ (ਟੀਵੀ ਸੀਰੀਜ਼) ਨਾਲ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਵਿਚ [[ਤਨਵੀ ਆਜ਼ਮੀ]] ਨੇ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਸੀ। 1996 ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਸ਼ਬਨਮ ਸੁਖਦੇਵ ਨਾਲ ਇੱਕ ਹੋਰ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਸੀਰੀਅਲ ਡਾਇਰੈਕਟ ਕੀਤਾ , ਜਿਸਨੂੰ ਮੁਮਕਿਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 1997 ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ [[ਯਸ਼ ਚੋਪੜਾ]] ਦੀ ਦਿਲ ਤੋ ਪਾਗਲ ਹੈ ਲਈ ਸਕ੍ਰੀਨਪਲੇਅ ਲਿਖਿਆ, ਜੋ ਇੱਕ ਵਪਾਰਕ ਸਫ਼ਲਤਾ ਸੀ। ਉਹ [[ਮਹੇਸ਼ ਭੱਟ]] ਨਾਲ ਅਕਸਰ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਫ਼ਿਲਮ ਜ਼ਖਮ (1998) ਦਾ ਸਕ੍ਰੀਨ ਪਲੇਅ ਵੀ ਲਿਖਿਆ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਉਸੇ ਸਾਲ ਦੁਸ਼ਮਣ ਨਾਲ ਸਿਨਮੇ ਦੀ ਨਿਰਦੇਸ਼ਨਾ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ। ਮੁੱਖ ਭੂਮਿਕਾ ਵਿਚ [[ਕਾਜੋਲ]] ਸੀ, ਇਸ ਫ਼ਿਲਮ ਦੀ ਅਲੋਚਨਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਅਤੇ ਇਸਦਾ ਬਾਕਸ ਆਫਿਸ 'ਤੇ ਦਰਮਿਆਨੇ ਢੰਗ ਦਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਰਿਹਾ। ਉਸ ਦੀ ਅਗਲੀ ਫ਼ਿਲਮ ਸੰਘਰਸ਼ (1999) ਵੀ ਮਹੇਸ਼ ਭੱਟ ਨੇ ਪ੍ਰੋਡਿਊਸ ਕੀਤੀ ਸੀ ਅਤੇ [[ਅਕਸ਼ੈ ਕੁਮਾਰ]] ਅਤੇ ਪ੍ਰੀਤੀ ਜ਼ਿੰਟਾ ਮੁੱਖ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸਨ। ਉਦੋਂ ਤੋਂ, ਚੰਦਰਾ ਨੇ ਕਈ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਦਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਨ ਕੀਤਾ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਈਆਂ ਨੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਧਿਆਨ ਨਹੀਂ ਖਿਚਿਆ। ਫਿਰ ਵੀ ''ਸੁਰ - ਦ ਮੇਲਡੀ ਆਫ ਲਾਈਫ'' (2002) ਅਤੇ ਫ਼ਿਲਮ ਸਟਾਰ (2005) ਵਰਗੀਆਂ ਫ਼ਿਲਮਾਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਨ ਚੰਦਰਾ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਨੂੰ ਢੁਕਵੀਂਆਂ ਸਮੀਖਿਆਵਾਂ ਮਿਲੀਆਂ ਅਤੇ ਇੱਕ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਅਤੇ ਲੇਖਕ ਵਜੋਂ ਉਸ ਦੇ ਕੰਮ ਦੀ ਪ੍ਰਸੰਸਾ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਹਾਲੀਆ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਵਿਚ [[ਸੁਸ਼ਮਿਤਾ ਸੇਨ]] ਦੀ ਜਿੰਦਗੀ ਰੌਕਸ (2006) ਸੀ, ਚੰਦਰਾ ਨੇ ਫ਼ਿਲਮ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਅਤੇ ਸਕ੍ਰੀਨਪਲੇਅ ਵੀ ਲਿਖਿਆ ਸੀ। ਉਸਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਤਾਜ਼ੀ ਫ਼ਿਲਮ ਹੋਪ ਐਂਡ ਅ ਲਿਟਲ ਸ਼ੂਗਰ (2008) ਸੀ, ਜਿਸਦੀ ਪੂਰੀ ਸ਼ੂਟਿੰਗ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਸਾਲ 2016 ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਜ਼ੀ ਟੈਲੀ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਫ਼ਿਲਮ ਸਿਲਵਾਟ ਦਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਨ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ [[ਕਾਰਤਿਕ ਆਰਯਨ]] ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=http://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/kartik-aaryan-plays-muslim-boy-in-tanuja-chandras-film/|title=Kartik Aaryan plays Muslim boy in Tanuja Chandra's film|date=February 18, 2016|website=The Indian Express|access-date=2016-06-27}}</ref><ref>{{Cite web|title=Kartik Aaryan plays Muslim boy in Tanuja Chandra's film|website=CNN-IBN}}</ref> ਤਨੁਜਾ ਦੀ ਤਾਜ਼ਾ ਰਿਲੀਜ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ ਫ਼ਿਲਮ ਕਰੀਬ ਕਰੀਬ ਸਿੰਗਲ ਹੈ <ref>http://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/irrfan-khan-irfan-tanuja-chandra-qarib-qarib-single-bollywood-even-when-we-are-single-we-are-never-free-4931913/</ref> ਜਿਸ ਵਿੱਚ [[ਇਰਫ਼ਾਨ ਖ਼ਾਨ|ਇਰਫਾਨ ਖਾਨ]] ਅਤੇ ਪਾਰਵਤੀ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਹੈ। ਉਹ ਸਟਾਰ ਲਈ ਇਕ ਟੈਲੀਵੀਜ਼ਨ ਸ਼ੋਅ ਦੇ ਵਿਕਾਸ 'ਤੇ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ, ਜੋ ਜਲਦੀ ਹੀ ਉਤਪਾਦਨ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕਰੇਗਾ। ਉਸ ਦੁਆਰਾ ਛੋਟੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ "ਬਿਜਨਸ ਵੂਮਨ" <ref>{{Cite web |url=http://www.womensweb.in/2017/05/tanuja-chandra-writer-and-director-interview/ |title=ਪੁਰਾਲੇਖ ਕੀਤੀ ਕਾਪੀ |access-date=2021-03-26 |archive-date=2018-09-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180906210801/http://www.womensweb.in/2017/05/tanuja-chandra-writer-and-director-interview/ |url-status=dead }}</ref> ਸਿਰਲੇਖ ਵਾਲੀ ਇੱਕ ਕਿਤਾਬ ਹਾਲ ਹੀ ਵਿੱਚ ਪੇਂਗੁਇਨ ਰੈਂਡਮ ਹਾਉਸ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। == ਫ਼ਿਲਮੋਗ੍ਰਾਫੀ == {| class="wikitable" !ਸਾਲ ! ਫ਼ਿਲਮ ! ਡਾਇਰੈਕਟਰ ! ਲੇਖਕ ! ਨੋਟ |- | 1997 | ''ਤਮੰਨਾ'' || {{no}}|| {{yes}} | |- | 1997 | ''ਦਿਲ ਤੋ ਪਾਗਲ ਹੈ'' ||{{no}}|| {{yes}} | |- | 1998 | ''ਜ਼ਖ਼ਮ'' ||{{no}}|| {{yes}} | |- | 1998 | ''ਦੁਸ਼ਮਨ'' ||{{yes}} || {{no}} | |- | 1999 | ''ਸੰਘਰਸ਼'' || {{yes}} || {{no}} | |- | 2001 | ''ਯੇ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਕਾ ਸਫਰ'' ||{{yes}} || {{no}} | |- | 2002 | ''ਸੁਰ'' || {{yes}} || {{yes}} | |- | 2005 | ''ਫ਼ਿਲਮ ਸਟਾਰ'' <ref>https://www.hindustantimes.com/bollywood/tanuja-chandra-today-there-is-more-openness-towards-films-with-fresh-content/story-R610aDCCW4pJTH53KcjsRM.html</ref> ||{{yes}} || {{yes}} | |- | 2006 | ''ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਰੌਕਸ'' ||{{yes}} || {{no}} | |- | 2008 | ਹੋਪ ਐਂਡ ਏ ਲਿਟਲ ਸੂਗਰ ||{{yes}} || {{yes}} | |- | 2016 | ''ਸਿਲਵਟ'' ||{{yes}} || {{no}} | ਸ਼ਾਰਟ ਫਿਲਮ |- | 2017 | ''ਕਰੀਬ ਕਰੀਬ ਸਿੰਗਲ'' <ref>https://www.ndtv.com/entertainment/qarib-qarib-singlle-movie-review-irrfan-khan-parvathy-star-in-freewheeling-tale-of-lonely-hearts-1773586</ref> ||{{yes}} || {{yes}} | |- |}   == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * {{IMDB name|0151511}} * {{ਬਾਲੀਵੁੱਡ ਹੰਗਾਮਾ|tanuja-chandra}} == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੀਆਂ ਲੇਖਿਕਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਭਾਰਤੀ ਲੇਖਿਕਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਔਰਤ ਫ਼ਿਲਮੀ ਕਹਾਣੀ ਲੇਖਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਫ਼ਿਲਮ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1969]] st3a0l3084at369wscxft7wjtv7p8sz 0 134214 838146 756807 2026-05-01T05:06:51Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 838146 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder|name=ਪੂਨਮ ਮਹਾਜਨ|constituency1=[[Mumbai North Central (Lok Sabha constituency)| ਉੱਤਰੀ ਕੇਂਦਰੀ ਮੁੰਬਈ]]|successor2=[[ਤੇਜਸਵੀ ਸੂਰੀਆ]]|predecessor2=[[ਅਨੁਰਾਗ ਠਾਕੁਰ]]|term_end2=26 September 2020|term_start2=16 December 2016|office2=National President of [[Bharatiya Janata Yuva Morcha]]|successor1=|predecessor1=[[ਪ੍ਰਿਯਾ ਦੱਤ]]|parliament1=ਭਾਰਤੀ|party=[[ਭਾਰਤੀ ਜਨਤਾ ਪਾਰਟੀ]]|term_start1=16 May 2014 <ref>{{cite web|url=https://www.hindustantimes.com/people/lok-sabha-elections-2019-once-a-political-novice-bjp-s-poonam-mahajan-has-grown-steadily/story-RrrlQ9m7JNpAr4cC5t0KlO.html |title=Lok Sabha elections 2019:Once a political novice, BJP's Poonam Mahajan has grown steadily &#124; people |publisher=Hindustan Times |date=2016-04-22 |access-date=2019-06-09}}</ref>|office1=[[Member of Parliament]], [[ਲੋਕ ਸਭਾ]]|image=|parents=[[ਪ੍ਰਮੋਦ ਮਹਾਜਨ]] <small> (ਪਿਤਾ, ਮ੍ਰਿਤਕ) </small> <br /> ਰੇਖਾ ਮਹਾਜਨ (ਮਾਤਾ)|children=ਆਧਿਆ ਰਾਓ<br>ਅਵੀਕਿਾ ਰਾਓ|spouse=ਆਨੰਦ ਰਾਓ|occupation=[[ਰਾਜਨੀਤਿਕ]]|residence=[[ਮੁੰਬਈ]]|alma_mater=|birth_place=[[ਬੰਬੇ, ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ]], ਭਾਰਤ|birth_date={{birth date and age|df=yes|1980|12|09}}|caption=|image_size=|alt=Poonam Mahajan|website={{URL|http://poonammahajan.in}}}}'''ਪੂਨਮ ਮਹਾਜਨ''' <ref>{{Cite web|url=http://eciresults.nic.in/ConstituencywiseS1329.htm?ac=29|title=Archived copy|archive-url=https://web.archive.org/web/20140628133616/http://eciresults.nic.in/ConstituencywiseS1329.htm?ac=29|archive-date=28 June 2014|access-date=16 May 2014}}</ref> , ਜਨਮ 9 ਦਸੰਬਰ 1980) ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਰਾਜਨੇਤਾ ਹੈ ਜੋ ਮੁੰਬਈ ਉੱਤਰੀ ਕੇਂਦਰੀ, ਚੋਣ ਹਲਕੇ, [[ਮਹਾਂਰਾਸ਼ਟਰ|ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ]] ਤੋਂ [[ਲੋਕ ਸਭਾ]] ਦੇ ਸੰਸਦ ਮੈਂਬਰ ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਉਂਦੀ ਹੈ। [[ਭਾਰਤੀ ਜਨਤਾ ਪਾਰਟੀ|ਉਹ ਭਾਰਤੀ ਜਨਤਾ ਪਾਰਟੀ ਦੀ]] ਮੈਂਬਰ ਹੈ। ਉਸਨੇ ਦਸੰਬਰ 2016 ਤੋਂ ਸਤੰਬਰ 2020 ਤੱਕ ਭਾਰਤੀ ਜਨਤਾ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਯੂਥ ਵਿੰਗ ਭਾਰਤੀ ਜਨਤਾ ਯੁਵਾ ਮੋਰਚਾ (ਬੀਜੇਵਾਈਐਮ) ਦੇ ਕੌਮੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਵਜੋਂ ਵੀ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਈ। <ref>{{Cite web|url=http://www.bjym.org/poonam-mahajan-newly-appointed-bharatiya-janata-yuva-morcha-president/|title=Archived copy|archive-url=https://web.archive.org/web/20170102082313/http://www.bjym.org/poonam-mahajan-newly-appointed-bharatiya-janata-yuva-morcha-president/|archive-date=2 January 2017|access-date=1 January 2017}}</ref> ਪੂਨਮ ਬਾਸਕਿਟਬਾਲ ਫੈਡਰੇਸ਼ਨ ਆਫ ਇੰਡੀਆ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਵੀ ਰਹੀ, ਇਹ ਅਹੁਦਾ ਸੰਭਾਲਣ ਵਾਲੀ ਪਹਿਲੀ ਔਰਤ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=https://www.dnaindia.com/sports/report-poonam-mahajan-becomes-first-women-president-of-basketball-federation-of-india-2072735|title=Poonam Mahajan becomes first women president of Basketball Federation of India|date=28 March 2015|website=DNA India}}</ref> ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਉਹ ਇਸ ਸਮੇਂ ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਰਾਜ ਪਸ਼ੂ ਭਲਾਈ ਬੋਰਡ<ref name="indiatimes1">{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/nagpur/state-animal-welfare-board-re-constituted/articleshow/59480001.cms|title=Maharashtra animal welfare board re-constituted &#124; Nagpur News - Times of India}}</ref> ਚੇਅਰਮੈਨ ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਅ ਰਹੀ ਹੈ ਅਤੇ ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਵਾਰ ਰੂਮ ਵਿਚ ਸੀ.ਐੱਮ. ਦੀ ਇਕਲੌਤੀ ਮੈਂਬਰ ਹੈ।<ref>{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/elections/lok-sabha-2019/70-lakh-mumbaikars-will-use-metro-by-2021/article26947307.ece|title=70 lakh Mumbaikars will use Metro by 2021|last=Vyas|first=Sharad|date=25 April 2019|work=The Hindu|last2=Deshpande|first2=Tanvi}}</ref> == ਮੁਢਲਾ ਜੀਵਨ == ਪੂਨਮ ਮਹਾਜਨ ਦਾ ਜਨਮ ਬੰਬੇ (ਹੁਣ ਮੁੰਬਈ) ਵਿੱਚ ਰੇਖਾ ਮਹਾਜਨ ਅਤੇ [[ਭਾਰਤੀ ਜਨਤਾ ਪਾਰਟੀ|ਭਾਜਪਾ ਦੇ]] ਦਿੱਗਜ ਨੇਤਾ, ਮਰਹੂਮ ਪ੍ਰਮੋਦ ਮਹਾਜਨ ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਰਾਹੁਲ ਮਹਾਜਨ ਦੇ ਨਾਲ, ਆਪਣੇ ਮਾਪਿਆਂ ਦੀ ਦੂਜੀ ਬੱਚੀ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=https://www.mid-day.com/photos/poonam-mahajan-unseen-family-photos-of-pramod-mahajans-daughter/15560/182865|title=Poonam Mahajan: Unseen family photos of Pramod Mahajan's daughter - mumbai guide|date=2019-05-22|publisher=Mid-day.com|access-date=2019-06-09}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਮਈ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ਉਹ 2006 ਵਿਚ ਸਰਗਰਮ ਰਾਜਨੀਤੀ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਈ ਸੀ।<ref>{{Cite web|url=https://www.hindustantimes.com/mumbai-news/from-assembly-2009-defeat-to-bjp-s-youth-wing-president-poonam-mahajan-has-come-a-long-way/story-nA64FISfOmUgCO4CsrI6uM.html|title=From 2009 Assembly defeat to BJP's youth wing president: Poonam Mahajan has come a long way &#124; mumbai news|date=2016-04-22|publisher=Hindustan Times|access-date=2019-06-09}}</ref> == ਕੈਰੀਅਰ == === ਰਾਜਨੀਤਿਕ === ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਪੂਨਮ ਮਹਾਜਨ ਨੇ 30 ਅਕਤੂਬਰ 2006 ਨੂੰ ਰਸਮੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਰਾਜਨੀਤੀ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਕੇ 26 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿਚ [[ਭਾਰਤੀ ਜਨਤਾ ਪਾਰਟੀ|ਬੀਜੇਪੀ]] ਦੀ ਪ੍ਰਇਮਰੀ ਮੈਂਬਰ ਬਣੀ<ref>{{Cite web|url=https://mumbaimirror.indiatimes.com/loksabha-elections/photos/photos-bjp-candidate-poonam-mahajan-steps-up-poll-campaign-visits-church-temple-dargah-and-gurudwara-in-mumbai/photostory/68739867.cms|title=BJP candidate Poonam Mahajan steps up poll campaign; visits Church, Temple, Dargah and Gurudwara in Mumbai|date=2019-04-05|publisher=Mumbaimirror.indiatimes.com|access-date=2019-06-09}}</ref> ਅਗਲੇ ਸਾਲ ਅਪ੍ਰੈਲ ਵਿੱਚ, ਉਸਨੂੰ ਭਾਰਤੀ ਜਨਤਾ ਨੌਜਵਾਨ ਮੋਰਚਾ, ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਇਕਾਈ ਲਈ ਜਨਰਲ ਸੱਕਤਰ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਸਾਲ 2009 ਵਿੱਚ, ਪੂਨਮ ਮਹਾਜਨ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪਹਿਲੀ ਚੋਣ ਲੜੀ <ref>{{Cite web|url=https://www.indiatoday.in/latest-headlines/story/maharashtra-assembly-polls-bjps-poonam-mahajan-to-contest-from-ghatkopar-west-56859-2009-09-20|title=Poonam Mahajan gets BJP ticket - Latest Headlines News|publisher=Indiatoday.in|access-date=2019-06-09}}</ref> ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਘਾਟਕੋਪੜ ਤੋਂ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣਾਂ ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਨਵ ਨਿਰਮਾਣ ਸੈਨਾ ਦੇ ਰਾਮ ਕਡਮ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਹਾਰੀਆਂ।<ref>{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/news/national/other-states/MNS-wave-led-to-my-defeat-Poonam-Mahajan/article16889192.ece|title="MNS wave" led to my defeat: Poonam Mahajan|date=29 October 2009|work=The Hindu}}</ref> ਇਸ ਹਾਰ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਸੰਗਠਨਾਤਮਕ ਸਮਰੱਥਾ ਵਿੱਚ ਪਾਰਟੀ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਜਾਰੀ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ 2010 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਜਨਤਾ ਨੌਜਵਾਨ ਮੋਰਚਾ ਦੀ ਵਾਈਸ ਪ੍ਰਧਾਨ ਬਣਾਇਆ।<ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/Poonam-Mahajan-becomes-BJP-youth-wing-vice-president/articleshow/6301356.cms|title=Poonam Mahajan becomes BJP youth wing vice-president &#124; India News - Times of India|last=PTI|date=2010-08-12|publisher=Timesofindia.indiatimes.com|access-date=2019-06-09}}</ref> == ਨਿੱਜੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ == [[ਹੈਦਰਾਬਾਦ, ਭਾਰਤ|ਪੂਨਮ ਮਹਾਜਨ ਦਾ ਵਿਆਹ ਹੈਦਰਾਬਾਦ ਦੇ]] ਉਦਯੋਗਪਤੀ ਆਨੰਦ ਰਾਓ ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਇਕ ਬੇਟਾ ਆਧਿਆ ਰਾਓ ਅਤੇ ਇਕ ਬੇਟੀ ਹੈ ਅਵਿਕਾ ਰਾਓ ਦੇ ਨਾਮ ਤੋਂ ਹੈ। <ref>{{Cite web|url=http://docs2.myneta.info/affidavits/ews3ls2014/5902/Poonam%20Mahajan.pdf|title=Archived copy|archive-url=https://web.archive.org/web/20160202101456/http://docs2.myneta.info/affidavits/ews3ls2014/5902/Poonam%20Mahajan.pdf|archive-date=2 February 2016|access-date=15 October 2015}}</ref> ਪੂਨਮ ਇਕ ਸਿਖਿਅਤ ਵਪਾਰਕ ਪਾਇਲਟ ਵੀ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=https://www.hindustantimes.com/mumbai-news/from-assembly-2009-defeat-to-bjp-s-youth-wing-president-poonam-mahajan-has-come-a-long-way/story-nA64FISfOmUgCO4CsrI6uM.html|title=From 2009 Assembly defeat to BJP's youth wing president: Poonam Mahajan has come a long way|date=22 December 2016}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੇ ਸੰਸਦ ਮੈਂਬਰ 2014–2019]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1980]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] 0os6b3nheuhd0w2l5lf4b00nxff0ezu 3 137215 838050 572694 2026-04-30T13:09:45Z Cabayi 27315 Cabayi ਨੇ ਸਫ਼ਾ [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:SangeetPaul]] ਨੂੰ [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:BlackHole1729]] ’ਤੇ ਭੇਜਿਆ: Automatically moved page while renaming the user "[[Special:CentralAuth/SangeetPaul|SangeetPaul]]" to "[[Special:CentralAuth/BlackHole1729|BlackHole1729]]" 572694 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|realName=|name=SangeetPaul}} -- [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:New user message|New user message]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:New user message|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 18:36, 17 ਸਤੰਬਰ 2021 (UTC) 4khqm679so5v0ookrcq0pzax6iwonyc 0 140624 838105 598074 2026-04-30T21:49:42Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 838105 wikitext text/x-wiki '''ਤਾਰਾ ਦੇਵਧਰ''' (ਜਨਮ 1924) ਭਾਰਤ ਦੀ ਇੱਕ ਮਹਿਲਾ [[ਚਿੜੀ-ਛਿੱਕਾ|ਬੈਡਮਿੰਟਨ]] ਅਤੇ [[ਗੇਂਦ-ਛਿੱਕਾ|ਟੈਨਿਸ]] ਖਿਡਾਰਨ ਹੈ। ਉਹ ਭਾਰਤ ਦੇ ਮਹਾਨ ਕ੍ਰਿਕਟਰ [[ਡੀ. ਬੀ. ਦਿਓਧਰ|ਡੀ ਬੀ ਦੇਵਧਰ]] ਦੀ ਧੀ ਹੈ। == ਸਿੱਖਿਆ == 1946 ਵਿੱਚ, ਦੇਵਧਰ ਨੇ ਵਿਸਕਾਨਸਿਨ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ। == ਕੈਰੀਅਰ == ਤਾਰਾ ਦੇਵਧਰ ਨੇ 1942 ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਭੈਣ ਸੁੰਦਰ ਦੇਵਧਰ ਦੇ ਨਾਲ ਮਹਿਲਾ ਡਬਲਜ਼ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਪਹਿਲਾ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਖਿਤਾਬ ਜਿੱਤਿਆ ਸੀ। 1942 ਅਤੇ 1954 ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਦੇਵਧਰ ਭੈਣਾਂ, ਸੁਮਨ, ਸੁੰਦਰ ਅਤੇ ਤਾਰਾ ਨੇ ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਬੈਡਮਿੰਟਨ ਚੈਂਪੀਅਨ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਿੱਚ ਦਬਦਬਾ ਬਣਾਇਆ।<ref>{{Cite web|url=http://www.badmintonindia.org/frmArcChampionship.aspx?id=0|title=List of Indian National Championship Winners|last=Badminton Association of India|first=|authorlink=|date=|website=|publisher=|format=|doi=|archive-url=https://web.archive.org/web/20140826115413/http://www.badmintonindia.org/frmArcChampionship.aspx?id=0|archive-date=26 ਅਗਸਤ 2014|access-date=22 August 2014|dead-url=yes}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.mid-day.com/articles/the-other-trailblazers/115245|title=The Other Trailblazers|last=Sports Team|first=|date=13 March 2011|work=[[The Hindu]]|access-date=22 August 2014|publisher=|location=|pages=|language=|archive-date=26 ਅਗਸਤ 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140826115907/http://www.mid-day.com/articles/the-other-trailblazers/115245|url-status=dead}}</ref> ਉਹ ਇੱਕ ਮਜ਼ਬੂਤ ਟੈਨਿਸ ਖਿਡਾਰਨ ਵੀ ਸੀ। ਵਿਸਕਾਨਸਿਨ-ਮੈਡੀਸਨ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ<ref> {{Cite journal|last=Schoenfeld|first=Clay|author-link=|date=March 1946|title=There's an international set on campus|url=http://digicoll.library.wisc.edu/cgi-bin/UW/UW-idx?type=div&did=UW.v47i6.i0005&isize=text|journal=Wisconsin alumnus|language=|location=|publisher=|volume=46|issue=6|pages=5–6|doi=|issn=|jfm=|jstor=|mr=|zbl=|id=|access-date=22 August 2014}} </ref> ਉਸਨੂੰ ਯੂਐਸ ਟੈਨਿਸ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ ਵਿੱਚ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਟੈਨਿਸ ਖਿਡਾਰੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਪੰਜਵਾਂ ਦਰਜਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਸੀ।<ref> {{Cite news|url=http://newspapers.nl.sg/Digitised/Page/straitstimes19460831.1.8.aspx|title=Seedings in U.S. Tennis|last=|first=|date=31 August 1946|work=The Straits Times|access-date=22 August 2014|publisher=|location=Singapore|pages=8|language=}} </ref> == ਹਵਾਲੇ == {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1924]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਭਾਰਤੀ ਔਰਤਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮਰਾਠੀ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮਹਿਲਾ ਹਫ਼ਤਾ 2022 ਵਿੱਚ ਬਣਾਏ ਗਏ ਲੇਖ]] dado14nb6o51tp80tvkx43uofblcilf 0 144145 838137 816425 2026-05-01T03:39:46Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 838137 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = ਪਰਵੀਨ ਬਾਬੀ | caption = ਪਰਵੀਨ ਬਾਬੀ ''[[ਅਮਰ ਅਕਬਰ ਐਂਥਨੀ]]'' ਵਿੱਚ, (1977) | image_size = | birth_name = Parveen Moammed Ali<ref>{{Cite web |url=https://www.independent.co.uk/news/obituaries/parveen-babi-488143.html |title=Parveen Babi |date=25 January 2005 |access-date=19 October 2021 |website=[[The Independent]]}}</ref> | birth_date = {{Birth date|df=yes|1954|4|4}}<ref name="Sleeman2001">{{cite book |author=Elizabeth Sleeman |title=The International Who's Who of Women 2002 |url=https://books.google.com/books?id=6J8xDWDqOkEC&pg=PA35 |year=2001 |publisher=[[Psychology Press]] |isbn=978-1-85743-122-3 |pages=35–}}</ref><ref>{{cite web |last1=Mishra |first1=Nivedita |title='Parveen Babi survived on a diet of milk, eggs towards the end of her life': Karishma Upadhyay |url=https://www.hindustantimes.com/bollywood/parveen-babi-survived-on-a-diet-of-milk-eggs-towards-the-end-of-her-life-karishma-upadhyay/story-ZYumG04DYdw9iKdAu7UtRI.html |website=Hindustan Times |language=en |date=12 September 2020}}</ref><ref name="bhaskar"/> | birth_place = ਜੂਨਾਗੜ੍ਹ, ਸੌਰਾਸ਼ਟਰ (ਹੁਣ [[ਗੁਜਰਾਤ]]) ਵਿੱਚ | occupation = {{flatlist| * Actress * model}} | years active = 1972–1991 | death_date = {{Death date and age|2005|01|20|1954|04|04|df=y}} | death_place = [[Mumbai]], [[Maharashtra]], India | resting_place = }} [[Category:Articles with hCards]] '''ਪਰਵੀਨ ਬਾਬੀ''' (4 ਅਪ੍ਰੈਲ 1954&nbsp;– 20 ਜਨਵਰੀ 2005) ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਅਤੇ ਮਾਡਲ ਸੀ। 1970 ਅਤੇ 1980 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ [[ਬਾਲੀਵੁੱਡ|ਹਿੰਦੀ ਫਿਲਮਾਂ]] ਵਿੱਚ ਆਪਣੀਆਂ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਲਈ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ, <ref>[http://timesofindia.indiatimes.com/articleshow/msid-1005269,flstry-1.cms "Parveen wanted to be left alone"], ''[[ਦ ਟਾਈਮਜ਼ ਆਫ਼ ਇੰਡੀਆ|The Times of India]], 30 January 2005 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081205154555/http://timesofindia.indiatimes.com/articleshow/msid-1005269,flstry-1.cms|date=5 December 2008}}''</ref> ਬਾਬੀ ਨੂੰ ਉਸਦੀ "ਗਲੇਮਰਸ" ਅਦਾਕਾਰੀ ਸ਼ੈਲੀ ਲਈ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕਮਾਈ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਅਭਿਨੇਤਰੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ। <ref name="Telegraph India">{{Cite news|url=http://www.telegraphindia.com/1101123/jsp/entertainment/story_13209188.jsp|title=Manish Malhotra picks his five favourite super stylish heroines of the seventies|date=23 November 2010|access-date=19 July 2012|publisher=Telegraph India|location=Calcutta, India}}</ref> ਉਸ ਦੀ ਮਾਡਲਿੰਗ ਅਤੇ ਫੈਸ਼ਨ ਸੈਂਸ ਨੇ ਵੀ ਉਸ ਨੂੰ ਇਕ ਆਈਕਨ ਵਜੋਂ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ। <ref>{{Cite web|url=https://www.freepressjournal.in/entertainment/bollywood/parveen-babi-death-anniversary-5-best-movies-of-the-glamourous-actress|title=Parveen Babi Death Anniversary: 5 best movies of the glamourous actress|date=January 19, 2022|website=Free Press Journal India}}</ref> ਬਾਬੀ ਨੇ ਫਿਲਮ ''ਚਰਿਤ੍ਰ'' (1973) ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਅਦਾਕਾਰੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ [[ਡਰਾਮਾ]] ਫਿਲਮ <nowiki><i id="mwIQ">ਮਜਬੂਰ</i></nowiki> (1974) ਵਿੱਚ ਨੀਲਾ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਲਈ ਉਸ ਨੂੰ ਮਾਨਤਾ ਮਿਲੀ। ਉਸਨੇ ਐਕਸ਼ਨ ਕ੍ਰਾਈਮ - ਡਰਾਮਾ ਫਿਲਮ ''ਦੀਵਾਰ'' (1975) ਵਿੱਚ ਅਨੀਤਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਅਭਿਨੈ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਕਈ ਸਫਲ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਨਿਭਾਈਆਂ, ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ''ਅਮਰ ਅਕਬਰ ਐਂਥਨੀ'' (1977) ਵਿੱਚ ਜੈਨੀ, ''ਸੁਹਾਗ'' (1979) ਵਿੱਚ ਅਨੂ, ''ਕਾਲਾ ਪੱਥਰ'' (1979 ਵਿੱਚ ਅਨੀਤਾ, ''ਦ ਬਰਨਿੰਗ ਟਰੇਨ'' (1980) ਵਿੱਚ ਸ਼ੀਤਲ, <nowiki><i id="mwMA">ਸ਼ਾਨ</i></nowiki> (1980) ਵਿੱਚ ਸੁਨੀਤਾ, ''ਕਾਲੀਆ'' (1981) ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਲਿਨੀ/ਰਾਣੀ, ਅਤੇ ''ਨਮਕ ਹਲਾਲ'' (1982) ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਾ। 1976 ਵਿੱਚ, ਉਹ [[ਟਾਈਮ (ਪਤ੍ਰਿਕਾ)|''ਟਾਈਮ'' ਮੈਗਜ਼ੀਨ]] ਦੇ ਕਵਰ 'ਤੇ ਦਿਖਾਈ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਪਹਿਲੀ ਬਾਲੀਵੁੱਡ ਸਟਾਰ ਸੀ। <ref>{{Cite web|url=https://www.indiatoday.in/magazine/indiascope/story/19760731-time-magazine-features-starlet-parveen-babi-on-its-cover-sets-bombay-on-fire-824041-2014-06-11|title=Time magazine features starlet Parveen Babi on its cover, sets Bombay on fire|date=11 June 2014|website=India Today|language=en|access-date=16 February 2021}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://www.masala.com/remembering-parveen-babi-the-tragic-life-and-death-of-one-of-bollywoods-most-beautiful-actress|title=Remembering Parveen Babi: The Tragic Life and Death of One of Bollywood's Most Beautiful Actress|date=20 February 2020|website=Masala!}}</ref> 1980 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਅੱਧ ਤੋਂ, ਬਾਬੀ ਦੇ ਕੈਰੀਅਰ ਵਿੱਚ ਉਤਰਾਅ-ਚੜ੍ਹਾਅ ਆਉਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਉਸਨੇ 1991 ਵਿੱਚ ਫਿਲਮ ਉਦਯੋਗ ਤੋਂ ਸੰਨਿਆਸ ਲੈ ਲਿਆ। ਬਾਬੀ ਦੇ ਨਿੱਜੀ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਮੀਡੀਆ ਦੁਆਰਾ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਡਾਕੂਮੈਂਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਕਬੀਰ ਬੇਦੀ, ਡੈਨੀ ਡੇਨਜੋਂਗਪਾ ਅਤੇ [[ਮਹੇਸ਼ ਭੱਟ]] ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਲੜੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਅਣਵਿਆਹੀ ਰਹਿ ਗਈ ਸੀ। ਉਸ ਨੂੰ [[ਦੁਫਾੜ ਮਾਨਸਿਕਤਾ|ਪੈਰਾਨੋਇਡ ਸਕਿਜ਼ੋਫਰੀਨੀਆ]] ਦਾ ਰੋਗ ਸੀ, ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਆਪਣੀ ਮਾਨਸਿਕ ਸਿਹਤ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਸ਼ੂਗਰ ਦੇ ਕਾਰਨ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਘਟਨਾਵਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਆਈ ਸੀ। 20 ਜਨਵਰੀ 2005 ਨੂੰ, ਬਾਬੀ ਦੀ ਕਈ ਅੰਗਾਂ ਦੇ ਨਾਕਾਮ ਹੋ ਜਾਣ ਕਾਰਨ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। <ref>[https://web.archive.org/web/20121022035323/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2005-01-22/india/27842530_1_parveen-babi-body-injury-marks "Parveen Babi dies, alone in death as in life"], ''[[The Times of India]], 22 January 2005.''</ref> <ref>[http://timesofindia.indiatimes.com/articleshow/msid-1005269,flstry-1.cms "Parveen wanted to be left alone"], ''[[ਦ ਟਾਈਮਜ਼ ਆਫ਼ ਇੰਡੀਆ|The Times of India]], 30 January 2005 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081205154555/http://timesofindia.indiatimes.com/articleshow/msid-1005269,flstry-1.cms|date=5 December 2008}}''</ref> == ਆਰੰਭਕ ਜੀਵਨ == ਪਰਵੀਨ ਬਾਬੀ ਦਾ ਜਨਮ 4 ਅਪ੍ਰੈਲ 1954 ਨੂੰ ਜੂਨਾਗੜ੍ਹ, ਸੌਰਾਸ਼ਟਰ (ਹੁਣ [[ਗੁਜਰਾਤ]]) ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਹ ਜੂਨਾਗੜ੍ਹ-ਅਧਾਰਤ ਕੁਲੀਨ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਇਕਲੌਤੀ ਬੱਚੀ ਸੀ ਜੋ ਗੁਜਰਾਤ ਦੇ ਪਠਾਨਾਂ ਵਜੋਂ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ [[ਪਠਾਣ|ਪਸ਼ਤੂਨਾਂ]] ਦੇ ਖਿਲਜੀ ਬਾਬੀ ਕਬੀਲੇ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਸੀ ਜੋ ਲੰਬੇ ਸਮਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਗੁਜਰਾਤ ਵਿੱਚ ਵੱਸ ਗਏ ਸਨ। <ref>{{Cite web|url=https://www.independent.co.uk/news/obituaries/parveen-babi-488143.html|title=Obituaries - Parveen Babi|date=25 January 2005|website=The Independent|language=en}}</ref> ਪਰਵੀਨ ਦਾ ਜਨਮ ਉਸਦੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਦੇ ਵਿਆਹ ਤੋਂ ਚੌਦਾਂ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ, ਵਲੀ ਮੁਹੰਮਦ ਖਾਨ ਬਾਬੀ, ਜੂਨਾਗੜ ਦੇ ਨਵਾਬ ਦੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕ ਰਿਹਾ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਮਾਤਾ ਦਾ ਨਾਮ ਜਮਾਲ ਬਖਤੇ ਬਾਬੀ (ਮੌਤ 2001) ਸੀ। <ref>[http://www.junagadhstate.org/illustrious.html "The Illustrious Babi Daynasty :: JunaGadh State"]. ''junagadhstate.org''.</ref> <ref>{{Cite web|url=http://www.sify.com/movies/adopted-son-claims-parveen-babi-s-crores-news-bollywood-kkfv9zbeghi.html|title='Adopted son' claims Parveen Babi's crores|date=31 January 2005|publisher=Sify.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20130218073954/http://www.sify.com/movies/adopted-son-claims-parveen-babi-s-crores-news-bollywood-kkfv9zbeghi.html|archive-date=18 February 2013|access-date=6 October 2012}}</ref> 1959 ਵਿੱਚ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਤੋਂ ਮਹਿਰੂਮ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਉਦੋਂ ਉਹ ਪੰਜ ਸਾਲ ਦੀ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਸਕੂਲੀ ਸਿੱਖਿਆ [[ਅਹਿਮਦਾਬਾਦ|ਮਾਊਂਟ ਕਾਰਮਲ ਹਾਈ ਸਕੂਲ, ਅਹਿਮਦਾਬਾਦ]] ਨਾਲ਼ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਸੇਂਟ ਜ਼ੇਵੀਅਰਜ਼ ਕਾਲਜ, [[ਅਹਿਮਦਾਬਾਦ]] ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ ਜਿੱਥੇ ਉਸਨੇ [[ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸਾਹਿਤ]] ਵਿੱਚ [[ਬੀਏ|ਬੈਚਲਰ ਆਫ਼ ਆਰਟਸ ਦੀ ਡਿਗਰੀ]] ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ। <ref>[http://www.stxavierscollege.net/home/node/7 "St. Xavier's College – Ahmedabad – INDIA"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130208031711/http://stxavierscollege.net/home/node/7 |date=2013-02-08 }}. ''stxavierscollege.net''.</ref> == ਕੈਰੀਅਰ == ਪਰਵੀਨ ਬਾਬੀ ਦਾ ਮਾਡਲਿੰਗ ਕੈਰੀਅਰ 1972 ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਜਲਦੀ ਹੀ ਕ੍ਰਿਕਟਰ ਸਲੀਮ ਦੁਰਾਨੀ ਦੇ ਨਾਲ ਫਿਲਮ ''ਚਰਿਤ੍ਰ'' (1973) ਨਾਲ ਉਸਦੀ ਫਿਲਮੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੋਈ ਸੀ। <ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/4198219.stm "Bollywood star Parveen Babi dies"] ''[[BBC News]]'', 22 January 2005</ref> ਇਹ ਫਿਲਮ ਫਲਾਪ ਰਹੀ, ਪਰ ਉਸ ਨੇ ਧਿਆਨ ਖਿਚਿਆ ਅਤੇ ਕਈ ਹੋਰ ਫਿਲਮਾਂ ਲਈ ਉਸ ਨੂੰ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ। ਬਾਬੀ ਨੂੰ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ [[ਡਰਾਮਾ]] ਫਿਲਮ <nowiki><i id="mwYg">ਮਜਬੂਰ</i></nowiki> (1974) ਵਿੱਚ ਨੀਲਾ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਾਲ਼ ਪਛਾਣ ਮਿਲੀ। ਉਸਨੇ ਐਕਸ਼ਨ ਕ੍ਰਾਈਮ - ਡਰਾਮਾ ਫਿਲਮ ''ਦੀਵਾਰ'' (1975) ਵਿੱਚ ਇੱਕ [[ਵੇਸਵਾਗਮਨੀ|ਵੇਸਵਾ]], ਅਨੀਤਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਅਭਿਨੈ ਕੀਤਾ, ਜਿਸਨੇ ਉਸਨੂੰ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਔਰਤ ਵਜੋਂ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕੀਤੀ। ਉਹ 1970 ਅਤੇ 1980 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਸਫਲ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਈ ਦਿੱਤੀ, ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ''ਅਮਰ ਅਕਬਰ ਐਂਥਨੀ'' (1977) ਵਿੱਚ ਜੈਨੀ, ''ਸੁਹਾਗ'' (1979) ਵਿੱਚ ਅਨੂ, ''ਕਾਲਾ ਪੱਥਰ'' (1979) ਵਿੱਚ ਅਨੀਤਾ, ''ਦ ਬਰਨਿੰਗ ਟਰੇਨ'' (1980) ਵਿੱਚ ਸ਼ੀਤਲ , <nowiki><i id="mwcw">ਸ਼ਾਨ</i></nowiki> (1980) ਵਿੱਚ ਸੁਨੀਤਾ, ''ਕਾਲੀਆ'' (1981) ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਲਿਨੀ/ਰਾਣੀ, ਅਤੇ ''ਨਮਕ ਹਲਾਲ'' (1982) ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਾ ਵਜੋਂ ਅਭਿਨੈ ਕੀਤਾ। [[ਹੇਮਾ ਮਾਲਿਨੀ]], [[ਰੇਖਾ]], [[ਸ਼ਬਾਨਾ ਆਜ਼ਮੀ]], [[ਸਮਿਤਾ ਪਾਟਿਲ]], ਜ਼ੀਨਤ ਅਮਾਨ ਅਤੇ [[ਰਾਖੀ ਗੁਲਜ਼ਾਰ|ਰਾਖੀ]] ਦੇ ਨਾਲ ਪਰਵੀਨ ਆਪਣੇ ਦੌਰ ਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਸਫਲ ਅਭਿਨੇਤਰੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਅੱਠ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ [[ਅਮਿਤਾਭ ਬੱਚਨ]] ਦੇ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕੀਤਾ, ਸਾਰੀਆਂ ਹਿੱਟ ਜਾਂ ਸੁਪਰ-ਹਿੱਟ ਰਹੀਆਂ। ਉਸਨੇ ਹੋਰ ਹਿੱਟ ਫਿਲਮਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ''ਸੁਹਾਗ'' (1979), ''ਕਾਲਾ ਪੱਥਰ'' (1979), ਅਤੇ ''ਨਮਕ ਹਲਾਲ'' (1982), [[ਸ਼ਸ਼ੀ ਕਪੂਰ]] ਦੇ ਨਾਲ ''ਕਾਲਾ ਸੋਨਾ'' (1975) ਫਿਰੋਜ਼ ਖਾਨ ਦੇ ਨਾਲ਼, ''ਚਾਂਦੀ ਸੋਨਾ'' (1977) ਸੰਜੇ ਖਾਨ ਦੇ ਨਾਲ਼ ਅਤੇ ''ਜਾਨੀ ਦੋਸਤ'' (1983) [[ਧਰਮਿੰਦਰ]] ਦੇ ਨਾਲ਼ ਵੀ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਕਰੀਅਰ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਵਿਨੋਦ ਪਾਂਡੇ ਦੀ ''ਯੇ ਨਾਜ਼ਦੀਕੀਆਂ'' (1982) ਵਿੱਚ ਮਾਰਕ ਜ਼ੁਬੇਰ ਨਾਲ਼, ਅਤੇ ''ਦਿਲ ...ਆਖ਼ਰ ਦਿਲ ਹੈ'' (1982 ਵਿੱਚ [[ਨਸੀਰੁੱਦੀਨ ਸ਼ਾਹ|ਨਸੀਰੂਦੀਨ ਸ਼ਾਹ]] ਦੇ ਨਾਲ਼ ਔਫ-ਬੀਟ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਨਜ਼ਰ ਆਈ ਸੀ। <ref>[http://www.brns.com/bollywood/pages1/bolly89.html "Ashanti"]. ''brns.com''.</ref> ਉਸ ਦਾ ਕੈਰੀਅਰ ਉਸ ਸਮੇਂ ਸਿਖਰ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚਿਆ ਜਦੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਹੀਰੋਇਨਾਂ [[ਭਾਰਤ|ਭਾਰਤੀ]] ਚਰਿਤਰ ਵਿੱਚ ਗਲਤਾਨ ਸਨ ਅਤੇ ਬਾਬੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੁਝ ਅਭਿਨੇਤਰੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਹਿਰਾਵਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੱਛਮੀ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਖ਼ਾਸ ਅੰਦਾਜ਼ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤਾ ਸੀ ਜੋ ਭਾਰਤ ਦੇ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਮਰਦ-ਪ੍ਰਧਾਨ ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ ਪ੍ਰਤਿ ਨਫਰਤ ਦੀ ਡੰਗੀ ਸਿਨੇਮੈਟਿਕ ਜਾਗੀਰ ਵਿੱਚ ਹੋਰਨਾਂ ਸਮਕਾਲੀ ਮਹਿਲਾ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਵਰਜਿਤ ਸੀ। ਪਰਵੀਨ ਬਾਬੀ ਅਤੇ ਜ਼ੀਨਤ ਅਮਾਨ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਸਿੰਗਾਰੀਆਂ ਦਿੱਖਾਂ, ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਰਾਸ਼ੇ ਬਦਨਾਂ ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਲਹਿਜਿਆਂ ਸਦਕਾ ਪੱਛਮੀਕ੍ਰਿਤ [[ਭਾਰਤੀ ਲੋਕ|ਭਾਰਤੀ]] ਨਾਇਕਾ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਤੀਕ ਬਣ ਗਈਆਂ ਅਤੇ [[ਬਾਲੀਵੁੱਡ]] ਦੀਆਂ ਮੋਹਰੀ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਿਹਾਰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਲਈ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੇ। <ref>{{Cite web|url=http://idiva.com/news-entertainment/the-myth-madness-of-the-late-parveen-babi/12285|title=The Myth & Madness of Parveen Babi|date=26 April 2012|publisher=iDiva.com|access-date=28 October 2012|archive-date=23 ਅਕਤੂਬਰ 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121023045905/http://idiva.com/news-entertainment/the-myth-madness-of-the-late-parveen-babi/12285|dead-url=yes}}</ref> । ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਬਾਬੀ ਦੀ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਪੱਛਮੀ ਮਾਪਦੰਡਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਸੀ, ਬਾਲੀਵੁੱਡ ਨਿਰਮਾਤਾਵਾਂ ਲਈ ਉਸਨੂੰ ਖ਼ਾਸ ''ਭਾਰਤੀ ਨਾਰੀ ਅਤੇ ਗਾਓਂ'' ''ਕੀ ਗੋਰੀ'' ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਦੇਣਾ ਮੁਸ਼ਕਲ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪੱਛਮੀ ਅਤੇ ਗਲੈਮਰ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਅਭਿਨੈ ਕੀਤਾ ਜਿਸ ਨੇ ਇੱਕ ਚੋਟੀ ਦੀ ਨਾਇਕਾ ਵਜੋਂ ਉਸਨੂੰ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਉਸ ਦੌਰ ਦੀਆਂ ਕਈ ਵਪਾਰਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਫਲ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਨਜ਼ਰ ਆਈ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਮੁੱਖ ਸਹਿ-ਸਟਾਰ [[ਅਮਿਤਾਭ ਬੱਚਨ]], [[ਸ਼ਸ਼ੀ ਕਪੂਰ]], ਫਿਰੋਜ਼ ਖਾਨ, [[ਧਰਮਿੰਦਰ]] ਅਤੇ [[ਵਿਨੋਦ ਖੰਨਾ]] ਸਨ, ਜੋ ਸਾਰੇ 1970 ਅਤੇ 1980 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸਿਤਾਰੇ ਸਨ। <ref name="rediff2003">{{Cite web|url=http://www.rediff.com/movies/2003/may/03dinesh.htm|title=Parveen Babi: A bohemian rhapsody|website=Rediff.com|access-date=28 October 2012}}</ref> ਅਦਾਕਾਰੀ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਬਾਬੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਕਰੀਅਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਾਡਲ ਵਜੋਂ ਵੀ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ''ਫਿਲਮਫੇਅਰ'', ''ਦ ਸਟਾਰਡਸਟ'', ਅਤੇ ''ਬਾਂਬੇ ਡਾਇੰਗ'' ਸਮੇਤ ਹਰ ਫਿਲਮ ਮੈਗਜ਼ੀਨ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਪੰਨੇ 'ਤੇ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਸੀ। <ref name="rediff2003" /> <ref>{{Cite web|url=http://parveen-babi.ememorials.in/|title=Parveen Babi|publisher=Parveen-babi.ememorials.in|archive-url=https://web.archive.org/web/20110910141957/http://parveen-babi.ememorials.in/|archive-date=10 September 2011|access-date=28 October 2012}}</ref> ਉਹ ਜੁਲਾਈ 1976 ਵਿੱਚ ''[[ਟਾਈਮ (ਪਤ੍ਰਿਕਾ)|ਟਾਈਮ]]'' <ref>{{Cite web|url=http://ibnlive.in.com/news/parveen-babis-iconic-time-magazine-cover/287085-8-66.html|title=Parveen Babi's iconic Time magazine cover – Movies News – Bollywood – ibnlive|date=31 August 2012|publisher=Ibnlive.in.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20120901175013/http://ibnlive.in.com/news/parveen-babis-iconic-time-magazine-cover/287085-8-66.html|archive-date=1 September 2012|access-date=6 October 2012}}</ref> ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਪੰਨੇ 'ਤੇ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਪਹਿਲੀ ਬਾਲੀਵੁੱਡ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਵੀ ਸੀ। ਇਸ ਨਾਲ਼ ਉਸਨੇ ਇਤਿਹਾਸ ਰਚਿਆ ਸੀ। ਇਹ ਕਵਰ ਉਦੋਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਤੀਕ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਹ ਮਰਦਾਂ ਨਾਲ ਲਿਵ-ਇਨ ਰਿਲੇਸ਼ਨਸ਼ਿਪ ਵਾਲੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਦੀਆਂ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਣ ਅਤੇ ਖੁੱਲ੍ਹੇਆਮ ਸ਼ਰਾਬ ਦਾ ਸੇਵਨ ਕਰਨ ਤੋਂ ਕਦੇ ਵੀ ਪਿੱਛੇ ਨਹੀਂ ਹਟੀ, ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਉਸ ਸਮੇਂ ਵਰਜਿਤ ਸਨ। ਇਹ ਤੱਥ ਕਿ ਪਰਵੀਨ ਨੇ [[ਅਮਿਤਾਭ ਬੱਚਨ]] ਨਾਲ ਅੱਠ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ [[ਅਮਿਤਾਭ ਬੱਚਨ|ਬਿੱਗ ਬੀ]] ਦੀ ਮੈਨੀਆ ਦੇ ਸਿਖਰ ਸਮੇਂ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਇਹ ਤਥ ਉਸਦੇ ਕੱਦ ਅਤੇ ਸਟਾਰ ਪਾਵਰ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ''[[ਅਮਿਤਾਭ ਬੱਚਨ|ਐਂਗਰੀ ਯੰਗ ਮੈਨ]]'' ਵਰਤਾਰੇ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ [[ਅਮਿਤਾਭ ਬੱਚਨ|ਅਮਿਤਾਭ]] ਅਤੇ ਪਰਵੀਨ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਦੇ ਪੂਰਕ ਸਨ। <ref>{{Cite web|url=http://song.ezinemark.com/parveen-babi-the-diva-of-hindi-film-industry-7d2e57e2443f.html|title=Parveen Babi – The Diva of Hindi Film Industry|publisher=Song.ezinemark.com|access-date=28 October 2012|archive-date=21 ਦਸੰਬਰ 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131221092352/http://song.ezinemark.com/parveen-babi-the-diva-of-hindi-film-industry-7d2e57e2443f.html|dead-url=yes}}</ref> ਬਾਬੀ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ 1983 ਵਿੱਚ ਫਿਲਮ ਦੇ ਸੀਨ ਤੋਂ "ਗਾਇਬ" ਹੋ ਗਈ, ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਠਿਕਾਣੇ ਬਾਰੇ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਵੀ ਸੂਚਿਤ ਨਾ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਅਤਿਕਥਨੀ ਵਾਲੀਆਂ ਅਫਵਾਹਾਂ ਅਤੇ ਭੜਕਾਊ ਦਾਅਵਿਆਂ ਨੂੰ ਕਿ ਉਹ "ਅੰਡਰਵਰਲਡ" ਵਿੱਚ ਅੰਕੜਿਆਂ ਦੇ "ਨਿਯੰਤਰਣ ਵਿੱਚ" ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। 1988 ਵਿੱਚ ਉਸਦੀ ਆਖ਼ਰੀ ਫਿਲਮ ''ਅਕਰਸ਼ਨ'' ਤੱਕ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਪੂਰੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਕਈ ਫਿਲਮਾਂ ਅਗਲੇ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਰਿਲੀਜ਼ ਹੋਈਆਂ। <ref>{{Cite web|url=http://www.rediff.com/entertai/2005/jan/27pb1.htm|title=Amitabh on Parveen Babi|date=27 January 2005|website=Rediff.com|access-date=28 October 2012}}</ref> ਉਸਨੇ 1983 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਇੰਟੀਰੀਅਰ ਡੈਕੋਰੇਟਰ ਵਜੋਂ ਆਪਣਾ ਕਰੀਅਰ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। <ref name="The Telegraph Story">{{Cite news|url=http://www.telegraphindia.com/1050123/asp/nation/story_4287764.asp|title=As in life, so in death: lonely and lovelorn|date=23 January 2005|work=The Telegraph|access-date=19 July 2012|location=Calcutta, India}}</ref> ਸ਼ੋਅ ਬਿਜ਼ਨਸ ਤੋਂ ਪਿੱਛੇ ਹਟਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਸਨੇ ਸੰਗੀਤ, ਪਿਆਨੋ, ਪੇਂਟਿੰਗ, ਆਰਕੀਟੈਕਚਰ, ਸਾਹਿਤ, ਲੇਖਣ, ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਅਤੇ ਪੁਰਾਤੱਤਵ ਅਧਿਐਨ, ਰਾਜਨੀਤੀ, ਫੋਟੋਗ੍ਰਾਫੀ, ਮੂਰਤੀ, ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦੇ ਮੁੱਦੇ ਲਏ। ਉਸਨੇ 1973 ਤੋਂ 1992 ਤੱਕ ਅਖਬਾਰਾਂ ਅਤੇ ਰਸਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕਈ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ। ਉਹ ਮੁੰਬਈ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪੈਂਟਹਾਊਸ ਅਪਾਰਟਮੈਂਟ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ, ਚੰਗੇ ਵਿੱਤੀ ਨਿਵੇਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਖੁਸ਼ਹਾਲ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ। <ref>{{Cite web|url=http://www.rediff.co.in/news/2005/jan/24babi.htm|title=Parveen Babi's Juhu apartment sealed|date=24 January 2005|publisher=Rediff.co.in|access-date=28 October 2012}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਫ਼ਰਵਰੀ 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == ਨਿੱਜੀ ਜੀਵਨ == ਬਾਬੀ ਚਾਰ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਡੈਨੀ ਡੇਨਜੋਂਗਪਾ ਨਾਲ ਰਿਸ਼ਤੇ ਵਿੱਚ ਸੀ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਕਬੀਰ ਬੇਦੀ ਅਤੇ ਫਿਰ [[ਮਹੇਸ਼ ਭੱਟ]] ਨੂੰ ਡੇਟ ਕੀਤਾ। <ref>{{Cite web|url=http://idiva.com/news-entertainment/danny-denzongpa-girls-are-attracted-to-bad-guys/13073|title=Danny Denzongpa: Girls Are Attracted to Bad Guys &#124; Entertainment|date=7 June 2012|publisher=iDiva.com|access-date=21 July 2020}}</ref> ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬਾਬੀ ਇਕੱਲੀ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ, ਅਤੇ 1990 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਈਸਾਈ ਧਰਮ ਅਪਣਾ ਲਿਆ ਸੀ। <ref name="cineplot1">{{Cite web|url=http://cineplot.com/parveen-babi-memories/|title=Parveen Babi – Memories|date=3 July 2011|publisher=Cineplot.com|access-date=6 October 2012}}</ref> <ref>{{Cite web|url=http://www.expressindia.com/news/fullstory.php?newsid=41179|title=She said we were her only family|last=Snehal Fernandes|publisher=Express India|archive-url=https://web.archive.org/web/20160110034451/http://expressindia.indianexpress.com/news/fullstory.php?newsid=41179|archive-date=10 January 2016|access-date=6 October 2012}}</ref> 30 ਜੁਲਾਈ 1983 ਨੂੰ, ਪਰਵੀਨ ਬਾਬੀ ਨੇ [[ਭਾਰਤ]] ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਯੂਜੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾਮੂਰਤੀ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਦੋਸਤ ਵੈਲੇਨਟਾਈਨ ਨਾਲ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਯਾਤਰਾ ਲਈ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਕੁਝ ਸਮਾਂ [[ਕੈਲੀਫ਼ੋਰਨੀਆ|ਕੈਲੀਫੋਰਨੀਆ]] ਅਤੇ [[ਹੂਸਟਨ]] ਵਿੱਚ ਬਿਤਾਇਆ। ਉਹ ਨਵੰਬਰ 1989 ਵਿੱਚ [[ਮੁੰਬਈ]] ਵਾਪਸ ਆ ਗਈ। ਉਸ ਨੂੰ [[ਦੁਫਾੜ ਮਾਨਸਿਕਤਾ|ਪੈਰਾਨੋਇਡ ਸਕਿਜ਼ੋਫਰੀਨੀਆ]] ਹੋਣ ਦੀ ਅਫਵਾਹ ਸੀ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਸਨੇ ਬਾਕਾਇਦਾ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕੀਤਾ, ਇਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹੋਏ ਕਿ ਉਸ ਨੂੰ ਅਜਿਹਾ ਲੇਬਲ ਲਗਾਉਣਾ ਫਿਲਮ ਉਦਯੋਗ ਅਤੇ ਮੀਡੀਆ ਦੁਆਰਾ ਉਸਦੀ ਅਕਸ ਨੂੰ ਖ਼ਰਾਬ ਕਰਨ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਪਾਗਲ ਦਰਸਾਉਣ ਦੀ ਇੱਕ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਸੀ, ਤਾਂ ਜੋ ਉਹ ਆਪਣੇ ਅਪਰਾਧ ਢੱਕ ਸਕਣ। <ref name="Gone too soon">{{Cite web|url=http://in.omg.yahoo.com/photos/gone-too-soon-1329276353-slideshow/gone-too-soon-photo-1329276177.html|title=Gone too soon|website=Rediff.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20120218121023/http://in.omg.yahoo.com/photos/gone-too-soon-1329276353-slideshow/gone-too-soon-photo-1329276177.html|archive-date=18 February 2012|access-date=16 February 2012}}</ref> ਇਸ ਕਾਰਨ ਪਰਵੀਨ ਨੇ ਆਪਣੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਦੋਸਤਾਂ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨਾਲ਼ੋਂ ਰਿਸ਼ਤੇ ਤੋੜ ਲਏ ਅਤੇ ਇਕਾਂਤਵਾਸ ਹੋ ਗਈ। <ref>{{Cite web|url=http://idiva.com/news-entertainment/the-myth-madness-of-the-late-parveen-babi/12285|title=The Myth & Madness of the Late Parveen Babi|date=26 April 2012|publisher=iDiva.com|access-date=6 October 2012|archive-date=23 ਅਕਤੂਬਰ 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121023045905/http://idiva.com/news-entertainment/the-myth-madness-of-the-late-parveen-babi/12285|dead-url=yes}}</ref> ਉਸਨੇ ਅਮਿਤਾਭ ਬੱਚਨ, [[ਬਿਲ ਕਲਿੰਟਨ]], [[ਰਾਬਰਟ ਰੈੱਡਫੋਰਡ]], ਪ੍ਰਿੰਸ ਚਾਰਲਸ, [[ਅਲ ਗੋਰ]], ਅਮਰੀਕੀ ਸਰਕਾਰ, ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਰਕਾਰ, ਫਰਾਂਸ ਦੀ ਸਰਕਾਰ, [[ਭਾਰਤੀ ਜਨਤਾ ਪਾਰਟੀ|ਭਾਜਪਾ]] ਸਰਕਾਰ, [[ਕੈਥੋਲਿਕ ਗਿਰਜਾਘਰ|ਰੋਮਨ ਕੈਥੋਲਿਕ ਚਰਚ]], [[ਕੇਂਦਰੀ ਖੁਫੀਆ ਏਜੰਸੀ|ਸੀਆਈਏ]], [[ਕੇਂਦਰੀ ਜਾਂਚ ਬਿਊਰੋ|ਸੀਬੀਆਈ]], [[ਕੇ. ਜੀ. ਬੀ.|ਕੇਜੀਬੀ]] ਅਤੇ [[ਮੋਸਾਦ]] ਸਮੇਤ ਕਈ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਹਸਤੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਭਾਰਤੀ ਫਿਲਮੀ ਹਸਤੀਆਂ 'ਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਦੀ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਰਚਣ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਲਗਾਏ । <ref>{{Cite web|url=http://indiatoday.intoday.in/story/former-filmstar-parveen-babi-sees-plots-everywhere/1/221196.html|title=Former filmstar Parveen Babi sees plots everywhere : INDIASCOPE|date=19 August 2002|website=India Today|access-date=28 October 2012}}</ref> <ref>{{Cite web|url=http://gulfnews.com/news/gulf/uae/general/court-throws-out-plea-of-film-actress-1.396791|title=Court throws out plea of film actress|website=Gulf News|access-date=28 October 2012|archive-date=19 ਦਸੰਬਰ 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131219031951/http://gulfnews.com/news/gulf/uae/general/court-throws-out-plea-of-film-actress-1.396791|url-status=dead}}</ref> ਨੇ ਪਰ ਅਦਾਲਤ ਵਿਚ ਉਸ ਦੀ ਪਟੀਸ਼ਨ ਸਬੂਤਾਂ ਦੀ ਘਾਟ ਕਾਰਨ ਖਾਰਜ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਉਸਦੇ ਸਬੂਤ ਨੋਟਪੈਡ 'ਤੇ ਲਿਖੇ ਹੋਏ ਘੁਗੂ ਘਾਂਗੜੇ ਨਿਕਲੇ। <ref name="Gone too soon" /> 7 ਅਪ੍ਰੈਲ 1984 ਨੂੰ, ਉਸ ਨੂੰ ਜੌਹਨ ਐੱਫ. ਕੈਨੇਡੀ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਹਵਾਈ ਅੱਡੇ 'ਤੇ ਜਦੋਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਛਾਣ ਪੱਤਰ ਜਮ੍ਹਾ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਅਸਫਲ ਰਹੀ ਤਾਂ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੇ ਸ਼ੱਕੀ ਪਛਾਣ ਦੀ ਬਿਨਾ ਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਹੱਥਕੜੀ ਲਗਾ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਤੀਹ ਹੋਰ ਮਾਨਸਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪ੍ਰੇਸ਼ਾਨ ਮਰੀਜ਼ਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਜਨਰਲ ਵਾਰਡ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ। ਘਟਨਾ ਦੀ ਸੂਚਨਾ ਮਿਲਣ 'ਤੇ ਭਾਰਤੀ ਕੌਂਸਲ ਜਨਰਲ ਹਸਪਤਾਲ 'ਚ ਉਸ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਆਏ ਸਨ। ਮਿਲਣੀ ਦੌਰਾਨ, ਪਰਵੀਨ ਮੁਸਕਰਾਈ ਅਤੇ ਕੌਂਸਲਰ ਨਾਲ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੱਲਬਾਤ ਕੀਤੀ ਜਿਵੇਂ ਕੁਝ ਹੋਇਆ ਹੀ ਨਾ ਹੋਵੇ। <ref>{{Cite web|url=http://www.well.com/~jct/ugbio/ugbio10.htm|title=<!--mstheme--> 10. Years After<!--mstheme-->|publisher=Well.com|access-date=6 October 2012}}</ref> <ref>{{Cite web|url=http://ug-krishnamurti.blogspot.in/2010/09/parveen-babi-on-ug-i-must-state-few.html|title=On Uppaluri Gopala Krishnamurti|publisher=Ug-krishnamurti.blogspot.in|access-date=6 October 2012}}</ref> <ref name="Gone too soon"/> 1989 ਦੀ ਇੱਕ ਫਿਲਮ ਮੈਗਜ਼ੀਨ ਨੂੰ ਦਿੱਤੇ ਇੰਟਰਵਿਊ ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਕਿਹਾ: " [[ਅਮਿਤਾਭ ਬੱਚਨ]] ਇੱਕ ਸੁਪਰ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਗੈਂਗਸਟਰ ਹੈ। ਉਹ ਮੇਰੀ ਜਾਨ ਦਾ ਵੈਰੀ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਗੁੰਡਿਆਂ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਅਗਵਾ ਕਰ ਲਿਆ ਅਤੇ ਮੈਨੂੰ ਇਕ ਟਾਪੂ 'ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੇਰੇ 'ਤੇ ਸਰਜਰੀ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਕੰਨ ਦੇ ਐਨ ਹੇਠਾਂ ਇਕ ਟ੍ਰਾਂਸਮੀਟਰ/ਚਿੱਪ/ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਨਿਕ ਬੱਗ ਲਗਾਇਆ। ਬਾਬੀ ਦੀ ਇੱਕ ਫੋਟੋ ਸੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਸਦੇ ਕੰਨਾਂ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਦਾਗ ਦਿਖਾ ਰਹੀ ਸੀ।  . 2002 ਵਿੱਚ, ਉਹ ਫਿਰ ਸੁਰਖੀਆਂ ਵਿੱਚ ਆਈ ਜਦੋਂ ਉਸਨੇ 1993 ਦੇ ਲੜੀਵਾਰ ਬੰਬ ਧਮਾਕਿਆਂ ਦੇ ਕੇਸ ਦੀ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅਦਾਲਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਹਲਫਨਾਮਾ ਦਾਇਰ ਕਰਕੇ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਉਸਨੇ ਅਭਿਨੇਤਾ [[ਸੰਜੇ ਦੱਤ]] ਵਿਰੁੱਧ ਇਸ ਕੇਸ ਵਿੱਚ ਉਸਦੀ ਸ਼ਮੂਲੀਅਤ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਸਬੂਤ ਇਕੱਠੇ ਕੀਤੇ ਹਨ, ਪਰ ਉਹ ਤਲਬ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਤੇ ਅਦਾਲਤ 'ਚ ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਸਾਹਮਣੇ ਨਾ ਆਈ ਕਿ ਉਸ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤੇ ਜਾਣ ਦਾ ਡਰ ਸੀ। <ref name="Gone too soon"/> ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਪਿਛਲੇ ਚਾਰ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ, ਬਾਬੀ ਨੇ ਹਰ ਫ਼ੋਨ ਕਾਲ ਰਿਕਾਰਡ ਕੀਤੀ। == ਮੌਤ == ਉਹ 22 ਜਨਵਰੀ 2005 ਨੂੰ ਮ੍ਰਿਤਕ ਪਾਈ ਗਈ ਸੀ ਜਦੋਂ ਉਸਦੀ ਰਿਹਾਇਸ਼ੀ ਸੁਸਾਇਟੀ ਦੇ ਸਕੱਤਰ ਨੇ ਪੁਲਿਸ ਨੂੰ ਸੁਚੇਤ ਕੀਤਾ ਸੀ ਕਿ ਉਸਨੇ ਤਿੰਨ ਦਿਨਾਂ ਤੋਂ ਆਪਣੇ ਘਰ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਤੋਂ ਕਰਿਆਨੇ ਦਾ ਸਮਾਨ ਅਤੇ ਅਖਬਾਰ ਨਹੀਂ ਚੁੱਕੇ ਸਨ। <ref>[http://www.indiaexpress.com/news/entertainment/20050122-0.html "Parveen Babi found dead in Mumbai"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081024222149/http://www.indiaexpress.com/news/entertainment/20050122-0.html|date=24 October 2008}}, ''[[ਦਾ ਇੰਡੀਅਨ ਐਕਸਪ੍ਰੈਸ|The Indian Express]]'', 22 January 2005.</ref> ਪੁਲਿਸ ਨੂੰ ਸ਼ੱਕ ਸੀ ਕਿ ਉਸਦੀ ਲਾਸ਼ ਮਿਲਣ ਤੋਂ 72 ਘੰਟੇ ਪਹਿਲਾਂ ਉਸਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ ਦੇ ਕਾਰਨਾਂ ਦਾ ਤੁਰੰਤ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਲੱਗ ਸਕਿਆ। ਉਸ ਦੇ ਖੱਬੇ ਪੈਰ ਤੇ [[ਗੈਂਗਰੀਨ]] ਸੀ, ਜੋ ਉਸ ਦੀ ਸ਼ੂਗਰ ਦੀ ਬਿਗੜੀ ਹਾਲਤ ਦੇ ਕਾਰਨ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਬਿਸਤਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਇੱਕ ਵ੍ਹੀਲਚੇਅਰ ਮਿਲੀ ਜਿਸ ਦੇ ਕੋਲ਼ ਖਿਲਰੀਆਂ ਪੇਂਟਿੰਗਾਂ, ਕੱਪੜੇ, ਦਵਾਈਆਂ ਅਤੇ ਪੁਰਾਣੇ ਅਖਬਾਰ ਸਨ। ਇਹ ਸੰਭਵ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਖ਼ਰੀ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਪੈਰਾਂ ਵਿੱਚ ਗੈਂਗਰੀਨ ਕਾਰਨ ਚੱਲਣ ਤੋਂ ਅਸਮਰੱਥ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਫਲੈਟ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਘੁੰਮਣ ਲਈ ਵ੍ਹੀਲਚੇਅਰ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨੀ ਪੈਂਦੀ ਸੀ। <ref>[http://www.mid-day.com/news/2005/jan/102106.htm Parveen Babi found dead in her flat] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130519170211/http://www.mid-day.com/news/2005/jan/102106.htm |date=2013-05-19 }}. ''mid-day.com''. 23 January 2005</ref> ਕੂਪਰ ਹਸਪਤਾਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪੋਸਟਮਾਰਟਮ ਕਰਵਾਇਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਰਿਪੋਰਟਾਂ ਤੋਂ ਪਤਾ ਚੱਲਿਆ ਕਿ ਉਸਦੇ ਪੇਟ ਵਿੱਚ ਭੋਜਨ ਦੇ ਕੋਈ ਨਿਸ਼ਾਨ ਨਹੀਂ ਸਨ, ਪਰ ਕੁਝ ਅਲਕੋਹਲ (ਸੰਭਵ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉਸਦੀ ਦਵਾਈ ਤੋਂ) ਮਿਲੀ ਸੀ ਅਤੇ ਸੰਭਵ ਹੈ ਕਿ ਉਸਨੇ ਤਿੰਨ ਦਿਨਾਂ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਸੀ ਖਾਧਾ ਪੀਤਾ ਅਤੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਭੁੱਖ ਨਾਲ਼ ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋਈ। ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਕਿਸੇ ਸਾਜਿਸ਼ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਖਾਰਜ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਇਹ ਨਿਸ਼ਚਤ ਕੀਤਾ ਕਿ ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ ਸਾਰੇ ਅੰਗ ਫੇਲ੍ਹ ਹੋਣ ਅਤੇ [[ਸ਼ੱਕਰ ਰੋਗ|ਸ਼ੂਗਰ]] ਕਰਕੇ ਹੋਈ ਸੀ। <ref name="bhaskar">{{Cite web|url=http://daily.bhaskar.com/article/ENT-parveen-babi-jeete-thi-shaan-se-3059105.html|title=Parveen Babi: Jeeti thi shaan se|publisher=daily.bhaskar.com|access-date=6 October 2012|archive-date=28 ਜੂਨ 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120628132852/http://daily.bhaskar.com/article/ENT-parveen-babi-jeete-thi-shaan-se-3059105.html|url-status=dead}}</ref> ਪਰਵੀਨ ਬਾਬੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਆਖ਼ਰੀ ਸਾਲਾਂ ਦੌਰਾਨ ਈਸਾਈ ਧਰਮ ਅਪਣਾ ਲਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਉਸਨੇ ਇੱਕ ਇੰਟਰਵਿਊ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਮਾਲਾਬਾਰ ਹਿੱਲ ਵਿਖੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰੋਟੈਸਟੈਂਟ ਐਂਗਲੀਕਨ ਚਰਚ ਵਿੱਚ ਬਪਤਿਸਮਾ ਲਿਆ ਸੀ। <ref>{{Cite web|url=http://epaper.timesofindia.com/Repository/getFiles.asp?Style=OliveXLib:LowLevelEntityToPrint_PASTISSUES2&Type=text/html&Locale=english-skin-custom&Path=TOIM/2007/11/20&ID=Ar00700|title=Church completes 125 years|date=20 November 2007|website=The Times of India|archive-url=https://web.archive.org/web/20131220235121/http://epaper.timesofindia.com/Repository/getFiles.asp?Style=OliveXLib%3ALowLevelEntityToPrint_PASTISSUES2&Type=text%2Fhtml&Locale=english-skin-custom&Path=TOIM%2F2007%2F11%2F20&ID=Ar00700|archive-date=20 December 2013|access-date=6 October 2012}}</ref> ਉਸਨੇ ਈਸਾਈ ਰੀਤੀ ਰਿਵਾਜਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਦਫ਼ਨਾਉਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਜ਼ਾਹਰ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਪਰ ਉਸਦੇ [[ਮੁਸਲਮਾਨ|ਮੁਸਲਿਮ]] ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਨੇ ਉਸਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸਦੀ ਲਾਸ਼ ਤੇ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ [[ਇਸਲਾਮ|ਇਸਲਾਮੀ]] ਰੀਤੀ ਰਿਵਾਜਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਦਫ਼ਨਾਇਆ। <ref name="cineplot1"/> <ref>{{Cite news|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2005-01-23/india/27854098_1_parveen-babi-trooped-into-juhu-police-babi-legacy|title=Parveen Babi wanted Christian last rites|date=23 January 2005|work=[[The Times of India]]|access-date=6 October 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20130511014713/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2005-01-23/india/27854098_1_parveen-babi-trooped-into-juhu-police-babi-legacy|archive-date=11 May 2013}}</ref> ਪਰਵੀਨ ਬਾਬੀ ਨੂੰ ਸਾਂਤਾਕਰੂਜ਼, ਮੁੰਬਈ ਦੇ ਜੁਹੂ ਮੁਸਲਿਮ ਕਬਰਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਦਫ਼ਨਾਇਆ ਗਿਆ। <ref>[http://www.expressindia.com/news/fullstory.php?newsid=41105 "Chaos, confusion mark Parveen Babi's funeral"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121001160035/http://www.expressindia.com/news/fullstory.php?newsid=41105|date=1 October 2012}}. ''expressindia.com''.</ref> ਉਸਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਦਾ ਰਾਜ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕ ਜਨਰਲ ਉਸਦੀ ਜਾਇਦਾਦ ਅਤੇ ਸੰਪਤੀਆਂ ਦਾ ਇਕਲੌਤਾ ਕਸਟੋਡੀਅਨ ਬਣ ਗਿਆ। <ref>{{Cite web|url=http://timesofindia.indiatimes.com/india/Actress-Parveen-Babis-kin-claims-her-assets/articleshow/1633614.cms|title=Actress Parveen Babi's kin claims her assets &#124; India News - Times of India}}</ref> ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਸ ਸਮੇਂ ਹਫੜਾ-ਦਫੜੀ ਮਚ ਗਈ ਜਦੋਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦੂਰ ਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਜਾਇਦਾਦ ਦੀ ਵਸੀਅਤ ਬਾਰੇ ਹਾਈ ਕੋਰਟ ਵਿੱਚ ਪਟੀਸ਼ਨਾਂ ਦਾਇਰ ਕੀਤੀਆਂ, ਜੋ ਕਿ ਜੂਨਾਗੜ੍ਹ ਬੈਂਕ ਦੇ ਲਾਕਰ ਵਿੱਚ ਪਈ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਅਦਾਕਾਰ ਅਤੇ ਦੋਸਤ ਮੁਰਾਦ ਖਾਨ ਬਾਬੀ ਦੁਆਰਾ ਸਾਂਝੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਚਲਾਉਂਦੇ ਸੀ। ਵਸੀਅਤ ਵਿਚ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਉਸ ਦੀ ਜਾਇਦਾਦ ਦਾ 70% ਬਾਬੀ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਗਰੀਬ ਮੈਂਬਰਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਲਈ ਉਸ ਦੇ ਨਾਂ 'ਤੇ ਇਕ ਟਰੱਸਟ ਵਿਚ ਰੱਖਿਆ ਜਾਵੇ। 20% ਮੁਰਾਦ ਖਾਨ ਬਾਬੀ ਨੂੰ, "ਇੱਕ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਕ ਸ਼ਕਤੀ" ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਅਤੇ 10% ਈਸਾਈ ਮਿਸ਼ਨਰੀ ਫੰਡਾਂ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ। <ref>{{Cite news|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2005-04-28/ahmedabad/27834794_1_parveen-babi-babi-family-babi-property|title=Babi will leaves relatives high and dry|date=28 April 2005|work=[[The Times of India]]|access-date=6 October 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20131108222916/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2005-04-28/ahmedabad/27834794_1_parveen-babi-babi-family-babi-property|archive-date=8 November 2013}}</ref> <ref>{{Cite news|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2005-04-29/india/27858574_1_parveen-babi-murad-khan-babi-junagadh-court|title=Babi will leaves kin high and dry|date=29 April 2005|work=[[The Times of India]]|access-date=6 October 2012|archive-url=https://archive.today/20130103175315/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2005-04-29/india/27858574_1_parveen-babi-murad-khan-babi-junagadh-court|archive-date=3 January 2013}}</ref> ਪੰਜ ਸਾਲ ਬਾਅਦ, ਦਫ਼ਨਾਉਣ ਲਈ ਜ਼ਮੀਨ ਦੀ ਘਾਟ ਕਾਰਨ, ਪਰਵੀਨ ਬਾਬੀ ਦੀ ਕਬਰ, ਅਤੇ [[ਬਾਲੀਵੁੱਡ|ਬਾਲੀਵੁੱਡ ਦੀਆਂ]] ਹੋਰ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹਸਤੀਆਂ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ [[ਮੁਹੰਮਦ ਰਫ਼ੀ]], [[ਮਧੂਬਾਲਾ]], [[ਸਾਹਿਰ ਲੁਧਿਆਣਵੀ]], [[ਤਲਤ ਮਹਿਮੂਦ]], [[ਨੌਸ਼ਾਦ|ਨੌਸ਼ਾਦ ਅਲੀ]], ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਾਂਤਾ ਕਰੂਜ਼ ਮੁਸਲਿਮ ਕਬਰਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਦਫ਼ਨਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਦੀਆਂ ਕਬਰਾਂ ਨੂੰ ਪੁੱਟਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਵਸ਼ੇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਨਵੇਂ ਕਬਰਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। <ref>{{Cite web|url=http://www.cnngo.com/mumbai/none/juhus-islamic-cemetary-mumbais-muslim-icons-thrown-out-their-graves-275298|title=Juhu Muslim Cemetery: Mumbai's multi-story graveyard|date=16 February 2010|publisher=CNNGo.com|access-date=13 October 2013|archive-date=10 ਨਵੰਬਰ 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121110013304/http://www.cnngo.com/mumbai/none/juhus-islamic-cemetary-mumbais-muslim-icons-thrown-out-their-graves-275298|dead-url=yes}}</ref> <ref>{{Cite web|url=http://news.outlookindia.com/items.aspx?artid=674579|title=Rafi, Naushad's Graves Could be Dug for Space|publisher=news.outlookindia.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20120929055211/http://news.outlookindia.com/items.aspx?artid=674579|archive-date=29 September 2012|access-date=6 October 2012}}</ref> <ref>{{Cite web|url=http://www.ketan.net/art2_29.html|title=The old resting places of the beautiful|website=The Times of India|archive-url=https://web.archive.org/web/20110719144940/http://www.ketan.net/art2_29.html|archive-date=19 July 2011}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਗੁਜਰਾਤੀ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਿੰਦੀ ਸਿਨੇਮਾ ਵਿੱਚ ਅਭਿਨੇਤਰੀਆਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 2005]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1954]] ivtay4g410k7hq0osm5g9dyam9jnm5g 0 145265 838200 618901 2026-05-01T11:28:11Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 838200 wikitext text/x-wiki '''''ਬੀਸਟਲੀ ਟੇਲਜ਼''''' [[ਵਿਕਰਮ ਸੇਠ]] (ਯੂ.ਕੇ.) ਦੁਆਰਾ ਲਿਖੀ ਕਵਿਤਾ ਵਿੱਚ ਦਸ ਕਥਾਵਾਂ ਦਾ 1991 ਦਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਹੈ , ਯੂ.ਐਸ  )।ਇਸ ਦਾ ਪੂਰਾ ਸਿਰਲੇਖ ਹੈ '''''ਬੀਸਟਲੀ ਟੇਲਜ਼ ਫਰਾਮ ਹੇਅਰ ਐਂਡ ਦੇਅਰ''''' ਅਤੇ, ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਵਿੱਚ, ਸੇਠ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਪਹਿਲੇ ਦੋ ਭਾਰਤ ਤੋਂ, ਅਗਲੇ ਦੋ ਚੀਨ ਤੋਂ, ਅਗਲੇ ਦੋ ਗ੍ਰੀਸ ਤੋਂ, ਅਗਲੇ ਦੋ ਯੂਕਰੇਨ ਤੋਂ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਫਾਈਨਲ ਦੋ ਗੁੱਪ ਦੀ ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਸਿੱਧੇ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਆਏ ਸਨ। ਸੇਠ ਦੀ ਹਾਸੇ-ਮਜ਼ਾਕ ਦੀ ਉਦਾਹਰਨ [[ਕੱਛੂ ਅਤੇ ਖਰਗੋਸ਼|ਦ ਹੇਰ ਐਂਡ ਦ ਟੋਰਟੋਇਜ਼]] (ਪੀ.&nbsp;43). ਉਸਦੇ ਸੰਸਕਰਣ ਵਿੱਚ ਹਾਰਨ ਵਾਲੇ, ਇੱਕ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜੇਤੂ ਨੂੰ ਅਣਡਿੱਠ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। == ਸਮੱਗਰੀ == # ''ਮਗਰਮੱਛ ਅਤੇ ਬਾਂਦਰ'' # ''ਲੂਜ਼ ਅਤੇ ਮੱਛਰ'' # ''ਮਾਊਸ ਅਤੇ ਸੱਪ'' # ''ਚੂਹਾ ਅਤੇ ਬਲਦ'' # ''ਈਗਲ ਅਤੇ ਬੀਟਲ'' # ''ਖਰਗੋਸ਼ ਅਤੇ ਕੱਛੂ'' # ''ਬਿੱਲੀ ਅਤੇ ਕੁੱਕੜ'' # ''ਬੱਕਰੀ ਅਤੇ ਰਾਮ'' # ''ਡੱਡੂ ਅਤੇ ਨਾਈਟਿੰਗੇਲ'' # ''ਹਾਥੀ ਅਤੇ ਟ੍ਰੈਗੋਪਨ'' == ਅਨੁਕੂਲਤਾਵਾਂ == ਕਿਤਾਬ ਦੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ [[ਨਸੀਰੂਦੀਨ ਸ਼ਾਹ]], [[ਰਤਨਾ ਪਾਠਕ]], [[ਹੀਬਾ ਸ਼ਾਹ]], ਅਤੇ ਕੇਨੇਥ ਦੇਸਾਈ ਦੁਆਰਾ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ।<ref>{{cite news |author=Snigdha Hasan |date=28 June 2017 |title=Veteran actors bring Vikram Seth's poetry about animal kingdom to life |url=https://www.mid-day.com/articles/mumbai-guide-panchatantra-vikram-seth-naseeruddin-shah-ratna-pathak-shah/18376195 |newspaper=[[Mid-Day]] |accessdate=20 November 2019 |archive-date=21 ਅਕਤੂਬਰ 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181021053125/https://www.mid-day.com/articles/mumbai-guide-panchatantra-vikram-seth-naseeruddin-shah-ratna-pathak-shah/18376195 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.bollywoodlife.com/news-gossip/vikram-seths-poem-will-bring-naseeruddin-shah-and-ratna-pathak-shah-together-on-stage-343429/ |title=Vikram Seth’s poem will bring Naseeruddin Shah and Ratna Pathak together on stage! |date=7 May 2014 |website=bollywoodlife.com |publisher=Essel Group |accessdate=20 November 2019}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.bollywoodlife.com/news-gossip/naseeruddin-shah-and-ratna-pathak-to-bring-alive-the-magic-of-indian-theatre-at-mountain-echoes-literary-festival-1239395/ |title=Naseeruddin Shah and Ratna Pathak to bring alive the magic of Indian theatre at Mountain Echoes Literary Festival |date=10 July 2018 |website=bollywoodlife.com |publisher=Essel Group |accessdate=20 November 2019}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਵਿਕਰਮ ਸੇਠ ਦੁਆਰਾ ਕਵਿਤਾ]] 80sgak26gkcfext59ij7batbr90xn46 0 145650 838118 620556 2026-04-30T23:47:19Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 838118 wikitext text/x-wiki {{Infobox person|name=ਦੇਵਪ੍ਰਿਆ ਰਾਏ|image=Devapriya Roy.jpg|alt=|caption=|birth_name=|birth_date=24 ਮਈ|birth_place=ਕੋਲਕਾਤਾ|death_date=<!-- {{Death date and age|df=yes|YYYY|MM|DD|YYYY|MM|DD}} (death date then birth date) -->|death_place=|nationality=ਭਾਰਤੀ|other_names=|known_for=|spouse=[[ਸੌਰਵ ਝਾ]]|occupation=ਲੇਖਕ}} [[Category:Articles with hCards]] '''ਦੇਵਪ੍ਰਿਆ ਰਾਏ''' ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਲੇਖਕ ਹੈ ਜੋ ਆਪਣੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ, ''ਕਾਲਜ ਤੋਂ ਦੋਸਤ, ਇੰਦਰਾ'' ਅਤੇ ''ਦ ਹੀਟ ਐਂਡ ਡਸਟ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੈ।'' ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਅਤੇ ਬਿੱਲੀ ਨਾਲ [[ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ]] ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। == ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ == ਰਾਏ ਦਾ ਜਨਮ ਕਲਕੱਤਾ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਕਲਕੱਤਾ ਗਰਲਜ਼ ਹਾਈ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਪ੍ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਸੀ ਕਾਲਜ ਅਤੇ [[ਜਵਾਹਰ ਲਾਲ ਨਹਿਰੂ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਤੋਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਬੈਚਲਰ ਡਿਗਰੀ ਅਤੇ ਮਾਸਟਰ ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ। ਉਸਨੇ ਪੁਰਸਕਾਰ ਜੇਤੂ ਕਵੀ ਅਤੇ ਨਾਟਕਕਾਰ ਐਚ ਐਸ ਸ਼ਿਵਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਹੇਠ ਜਵਾਹਰ ਲਾਲ ਨਹਿਰੂ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਤੋਂ [[ਭਰਤਮੁਨੀ|ਭਰਤ]] ਦੇ [[ਨਾਟ-ਸ਼ਾਸਤਰ|ਨਾਟਿਆ ਸ਼ਾਸਤਰ]] 'ਤੇ ਪੀਐਚਡੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਸਹਿ-ਸੁਪਰਵਾਈਜ਼ਰ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਆਫ਼ ਪੈਰਿਸ VIII ਦੇ ਪ੍ਰੋ ਕਾਟੀਆ ਲੈਗਰੇਟ ਸਨ।<ref>{{Cite web|url=https://scroll.in/article/808961/how-the-natyashastra-was-born-and-the-inevitable-disruption-of-early-performances|title=How the Natyashastra was born|publisher=Scroll.in}}</ref> == ਕੈਰੀਅਰ == ਰਾਏ ਨੇ ਆਪਣੇ ਕੈਰੀਅਰ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ''ਦ ਵੇਗ ਵੂਮੈਨਜ਼ ਹੈਂਡਬੁੱਕ'' ਨਾਲ ਕੀਤੀ, ਇੱਕ ਅਜੀਬ ਨਾਵਲ ਜੋ ਹਾਰਪਰਕੋਲਿਨਸ<ref>{{Cite web|url=http://harpercollins.co.in/BookDetail.asp?Book_Code=2735|title=HarperCollins Publishers India Ltd|archive-url=https://web.archive.org/web/20110822003235/http://www.harpercollins.co.in/BookDetail.asp?Book_Code=2735|archive-date=22 August 2011|access-date=4 July 2012}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.outlookindia.com/magazine/story/crystal-clear/271817|title=Crystal Clear|date=5 February 2022|website=www.outlookindia.com/}}</ref> ਦੁਆਰਾ ਮਾਰਚ 2011 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ''[[ਇੰਡੀਆ ਟੂਡੇ]]'' ਬੈਸਟ ਸੇਲਰ ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ ਸੀ।<ref>{{Cite web|url=https://www.indiatoday.in/magazine/leisure/story/20111226-bestsellers-for-december-2011-750101-2011-12-21|title=Bestsellers for December 2011|date=December 21, 2011|website=India Today}}</ref> ਉਸਦੀ ਦੂਜੀ ਕਿਤਾਬ ਸੀ ''ਵੇਟ ਲੌਸ ਕਲੱਬ: ਨੈਨਸੀ ਹਾਊਸਿੰਗ ਕੋਆਪਰੇਟਿਵ ਦੇ ਉਤਸੁਕ ਪ੍ਰਯੋਗ'', ਜੁਲਾਈ 2013 ਵਿੱਚ ਰੂਪਾ ਐਂਡ ਕੰਪਨੀ<ref>{{Cite web|url=http://www.rupapublications.co.in/books/weight-loss-club-curious-experiments-nancy-housing-cooperative|title=The Weight Loss Club: The Curious Experiments of Nancy Housing Cooperative &#124; Rupa Publications|archive-url=https://web.archive.org/web/20130817000731/http://rupapublications.co.in/books/weight-loss-club-curious-experiments-nancy-housing-cooperative|archive-date=17 August 2013|access-date=14 August 2013}}</ref> ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਇੱਕ ਹੋਰ ਅਜੀਬ ਨਾਵਲ। ਉਸਦੀ 2015 ਦੀ ਕਿਤਾਬ, ''ਦ ਹੀਟ ਐਂਡ ਡਸਟ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ'' <ref>{{Cite web|url=http://archive.indianexpress.com/news/discovery-of-india/633839|title=Discovery of India - Indian Express|website=archive.indianexpress.com}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.thehindu.com/archive/|title=Archive News|website=The Hindu}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.hindustantimes.com/archive-news/|title=Hindustan Times - Archive News|website=www.hindustantimes.com/}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.theweekendleader.com/Relationship/451/discovery-of-india.html|title=Discovery of India|website=www.theweekendleader.com|access-date=2022-10-31|archive-date=2018-12-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20181220033837/http://www.theweekendleader.com/Relationship/451/discovery-of-india.html|url-status=dead}}</ref> (ਪਤੀ ਸੌਰਵ ਝਾਅ ਦੇ ਨਾਲ ਲਿਖੀ ਗਈ) "ਬਹੁਤ ਹੀ ਤੰਗ ਬਜਟ 'ਤੇ" ਸਥਾਨਕ ਬੱਸਾਂ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚੋਂ ਸਫ਼ਰ ਕਰਨ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਟਾਈਮਜ਼-ਏਸੀ ਨੀਲਸਨ ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ ਨੰਬਰ 1 ਅਤੇ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਸਮੀਖਿਆਵਾਂ ਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀਆਂ।<ref>{{Cite news|url=https://indianexpress.com/article/lifestyle/books/on-a-bus-to-bharat/|title=On a Bus to Bharat: A wife-husband team take off on a wanderjahr|last=Unudurti|first=Jaideep|date=20 July 2015|work=The Indian Express|access-date=27 October 2018}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://timesofindia.indiatimes.com/life-style/books/features/Book-Review-The-Heat-and-Dust-Project/articleshow/49857022.cms|title=Book Review : The Heat and Dust Project|website=The Times of India}}</ref> ''ਹੀਟ ਐਂਡ ਡਸਟ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ'' ਵੀ ਆਪਣੀ ਕਿਸਮ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਕਿਤਾਬ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਜੋੜੇ ਨੇ ਆਪਣੀ ਯਾਤਰਾ ਨੂੰ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਬਣਾਉਣ ਲਈ [[ਫ਼ੇਸਬੁੱਕ|ਫੇਸਬੁੱਕ]] ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਭਾਵੇਂ ਇਹ ਚੱਲ ਰਹੀ ਸੀ।<ref>{{Cite web|url=http://www.nileguide.com/blog/2010/06/21/inspired-by-india-couple-uses-facebook-to-guide-their-journey-writes-book/|title=Inspired by India: Couple Uses Facebook To Guide Their Journey, Write Book|publisher=|archive-url=https://web.archive.org/web/20181027191155/http://www.nileguide.com/blog/2010/06/21/inspired-by-india-couple-uses-facebook-to-guide-their-journey-writes-book/|archive-date=27 October 2018|access-date=19 December 2018}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/media/set/?set=o.103354016376748&ref=mf|title=Photos/Videos of the heat and dust project: a book in motion - Facebook|website=www.facebook.com}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.zitzsolutions.com/2010/09/03/6-unconventional-uses-of-facebook-881|title=6 unconventional uses of Facebook!|archive-url=https://web.archive.org/web/20120903034234/http://www.zitzsolutions.com/2010/09/03/6-unconventional-uses-of-facebook-881/|archive-date=3 September 2012|access-date=4 July 2012}}</ref> ''ਦ ਹੀਟ ਐਂਡ ਡਸਟ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ'' ਦੇ ਸੀਕਵਲ ਲਈ ਇੱਕ ਟੀਜ਼ਰ, ਜਿਸਨੂੰ ''ਮੈਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।'' ''ਔਰਤ।'' ''ਰੋਡ।'' , ਹਾਲ ਹੀ ਵਿੱਚ [[ਦਾ ਇੰਡੀਅਨ ਐਕਸਪ੍ਰੈਸ|''ਇੰਡੀਅਨ ਐਕਸਪ੍ਰੈਸ'']] ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite web|url=http://indianexpress.com/article/lifestyle/destination-of-the-week/on-a-rs-500-a-day-budget-a-couple-sets-out-to-see-india-orchha-madhya-pradesh-travel-4443592|title=You Are Rich, When The Story is Your Currency|date=25 December 2016|publisher=The Indian Express}}</ref> 2017 ਵਿੱਚ, ਰਾਏ ਨੇ ਕਲਾਕਾਰ [[ਪ੍ਰਿਆ ਕੁਰੀਅਨ|ਪ੍ਰਿਆ ਕੁਰਿਆਨ]]<ref>{{Cite news|url=https://scroll.in/article/864852/what-will-westlands-new-politically-engaged-literary-imprint-bring-ask-publisher-karthika-vk|title=What will Westland's new politically-engaged literary imprint bring? Ask publisher Karthika VK|last=Gill|first=Harsimran|work=Scroll.in|access-date=2018-06-17|language=en-US}}</ref> ਨਾਲ [[ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ]], ''ਇੰਦਰਾ'' ਦੀ ਇੱਕ ਗ੍ਰਾਫਿਕ ਜੀਵਨੀ ਲਿਖੀ - ਇੱਕ ਨੌਜਵਾਨ ਵਿਦਿਆਰਥੀ, ਇੰਦਰਾ ਥਾਪਾ (ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਨਾਮ ਉੱਤੇ) ਬਾਰੇ ਇੱਕ ਵਿਲੱਖਣ ਕਿਤਾਬ, ਜਿਸਨੂੰ ਉਸਦੇ ਮਨਪਸੰਦ ਅਧਿਆਪਕ ਦੁਆਰਾ ਇੱਕ ਅਸਾਧਾਰਨ ਕੰਮ ਸੌਂਪਿਆ ਗਿਆ ਹੈ: ਉਸਦੇ ਨਾਮ ਦੇ ਦੁਆਲੇ ਇੱਕ ਲੇਖ ਲਿਖਣ ਲਈ। ਇਹ ਕਿਤਾਬ, ਵੈਸਟਲੈਂਡ ਦੇ ਛਾਪ, ਕੰਟੈਕਟ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ, ਕਾਲਪਨਿਕ ਵਾਰਤਕ ਅਤੇ ਗ੍ਰਾਫਿਕ ਜੀਵਨੀ ਦੇ ਅਧਿਆਵਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਬਦਲਦੀ ਹੈ।<ref>{{Cite news|url=https://www.thehindubusinessline.com/blink/read/reviewing-indira-the-legend-and-the-life/article23694974.ece|title=Indira, the legend and the life|work=@businessline|access-date=2018-06-14|language=en}}</ref> ਜੂਨ 2018 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ [[ਦ ਟੈਲੀਗਰਾਫ|ਦ ਟੈਲੀਗ੍ਰਾਫ ਇੰਡੀਆ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਲੜੀਵਾਰ ਨਾਵਲ, ''ਦ ਰੋਮਾਂਟਿਕਸ ਆਫ਼ ਕਾਲਜ ਸਟ੍ਰੀਟ ਦਾ'' ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ।<ref>{{Cite news|url=https://www.telegraphindia.com/entertainment/helen-of-troy-236592#.Wxy2_JOOVSc.whatsapp|title=Helen of Troy|work=The Telegraph|access-date=2018-06-14|language=en}}</ref> ਫਿਰ ਇਸਨੂੰ ਇੱਕ ਕਿਤਾਬ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਇਕਸਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਇੱਕ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ''[https://www.amazon.in/Friends-College-Devapriya-Roy/dp/9388754077/ref=sr_1_1?keywords=friends+from+college&qid=1560781237&s=books&sr=1-1 ਫ੍ਰੈਂਡਜ਼ ਫਰਾਮ ਕਾਲਜ]'' ਦੇ ਸਿਰਲੇਖ ਹੇਠ ਵੈਸਟਲੈਂਡ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਕਲਕੱਤਾ ਵਿੱਚ ਕਾਲਜ ਸਟ੍ਰੀਟ ਨੂੰ ਇੱਕ ਪਿਆਰ ਪੱਤਰ, ਇਹ ਕਾਲਜ ਦੇ ਵੀਹ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਕਲਕੱਤਾ ਵਾਪਸ ਪਰਤਣ ਵਾਲੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪਾਤਰਾਂ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। == ਹਵਾਲੇ == {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:21ਵੀ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਭਾਰਤੀ ਲੇਖਿਕਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਲੇਖਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਮਹਿਲਾ ਨਾਵਲਕਾਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਬੰਗਾਲੀ ਲੇਖਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1984]] pfnh631rpxc1tqr5fd6qqyslxi1ymbf 0 146966 838064 807512 2026-04-30T14:14:04Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 838064 wikitext text/x-wiki [[ਤਸਵੀਰ:The_President,_Shri_Pranab_Mukherjee_presenting_the_Padma_Shri_Award_to_Smt._Gulabi_Sapera,_at_a_Civil_Investiture_Ceremony,_at_Rashtrapati_Bhavan,_in_New_Delhi_on_March_28,_2016.jpg|thumb| ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ, ਸ਼੍ਰੀ ਪ੍ਰਣਬ ਮੁਖਰਜੀ ਸ਼੍ਰੀਮਤੀ ਗੁਲਾਬੋ ਸਪੇਰਾ ਨੂੰ 28 ਮਾਰਚ 2016 ਨੂੰ ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਭਵਨ ਵਿਖੇ ਇੱਕ ਸਿਵਲ ਸਨਮਾਨ ਸਮਾਰੋਹ ਵਿੱਚ ਪਦਮ ਸ਼੍ਰੀ ਪੁਰਸਕਾਰ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ। ]] '''ਗੁਲਾਬੋ ਸਪੇਰਾ''' (ਉਰਫ਼ ਗੁਲਾਬੋ ਜਾਂ '''ਧਨਵੰਤਰੀ''' ; ਜਨਮ 1973) [[ਰਾਜਸਥਾਨ]], ਭਾਰਤ ਦੀ ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਡਾਂਸਰ ਹੈ। <ref>{{Cite news|url=http://www.bhaskar.com/article/c-10-1273826-2042257.html|title=गुलाबो ने कहा, नहीं करेंगे सरकारी कार्यक्रम|date=2011-04-22|access-date=2011-10-04|publisher=[[Dainik Bhaskar]]|language=hi|archive-date=2011-10-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20111013194030/http://www.bhaskar.com/article/c-10-1273826-2042257.html|dead-url=yes}}</ref> == ਨਿੱਜੀ ਜੀਵਨ == ਗੁਲਾਬੋ ਦਾ ਜਨਮ 1973 ਵਿੱਚ ਖਾਨਾਬਦੋਸ਼ ਕਾਲਬਾਲੀਆ ਕਬੀਲੇ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਮਾਪਿਆਂ ਦੀ ਸੱਤਵੀਂ ਔਲਾਦ ਸੀ। ਗੁਲਾਬੋ ਸਪੇਰਾ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਸ਼ਹੂਰ ਡਾਂਸਰ ਬਣ ਗਈ। <ref>{{Cite news|url=https://www.asianage.com/life/more-features/270917/kalbeliya-dancer-who-charms.html|title=Kalbeliya dancer who charms|last=Soparrkar|first=Sandip|date=28 September 2017|work=The Asian Age|access-date=4 May 2020}}</ref> 2011 ਵਿੱਚ, ਗੁਲਾਬੋ ਨੇ ਰਿਐਲਿਟੀ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਸ਼ੋਅ ਬਿੱਗ ਬੌਸ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤੀਯੋਗੀ ਨੰਬਰ 12 ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਨਾਚ ਕਲਾ ਦਾ ਨਮੂਨਾ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ। <ref>{{Cite news|url=https://daily.bhaskar.com/news/ENT-jonty-rhodes-and-navjot-singh-siddhu-may-soon-join-bigg-boss-5-2476578.html|title=Jonty Rhodes and Navjot Singh Sidhu may still join Bigg Boss 5|date=3 October 2011|access-date=16 January 2020|publisher=DailyBhaskar.com|archive-date=23 ਫ਼ਰਵਰੀ 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200223080218/https://daily.bhaskar.com/news/ENT-jonty-rhodes-and-navjot-singh-siddhu-may-soon-join-bigg-boss-5-2476578.html|url-status=dead}}</ref> ਸ਼ੋਅ 'ਤੇ, ਉਸਨੇ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਉਸਨੂੰ ਉਸਦੇ ਜਨਮ ਤੋਂ ਤੁਰੰਤ ਬਾਅਦ ਜ਼ਿੰਦਾ ਦਫ਼ਨਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਤੇ ਉਸਦੀ ਮਾਂ ਅਤੇ ਮਾਸੀ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਬਚਾਇਆ ਸੀ।  == ਅਵਾਰਡ == * ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਉਸਨੂੰ 2016 ਵਿੱਚ [[ਪਦਮ ਸ਼੍ਰੀ|ਪਦਮ ਸ਼੍ਰੀ ਨਾਲ]] ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ <ref name="Padma Awards 2016">{{Cite web|url=http://pib.nic.in/newsite/PrintRelease.aspx?relid=135783|title=Padma Awards 2016|date=2016|publisher=Press Information Bureau, Government of India|access-date=2 February 2016}}</ref> * ਭਾਰਤ ਗੌਰਵ ਅਵਾਰਡ 2021 <ref>{{Cite web|url=https://www.bharatgauravaward.com/awardees.php|title=Bharat Gaurav Award|website=Bharatgauravaward.com}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਪ੍ਰੈਲ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ == {| class="wikitable" !ਸਾਲ ! ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ ! ਭੂਮਿਕਾ ! ਚੈਨਲ ! ਨੋਟਸ |- | 2011 | ਬਿੱਗ ਬੌਸ 5 | ਮਸ਼ਹੂਰ ਪ੍ਰਤੀਯੋਗੀ | ਕਲਰ ਟੀ.ਵੀ | 2 ਹਫ਼ਤੇ, 14 ਦਿਨ ਬਾਅਦ ਬੇਦਖ਼ਲ |} == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1960]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] t9k05s68t1zxrwfjkrj31d8w7lqbzm9 0 147978 838171 631202 2026-05-01T07:24:20Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 838171 wikitext text/x-wiki [[ਤਸਵੀਰ:Punjab_1909.jpg|thumb|[[ਬਰਤਾਨਵੀ ਭਾਰਤ|ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਇੰਡੀਆ]] ਦਾ [[ਪੰਜਾਬ (ਬਰਤਾਨਵੀ ਭਾਰਤ)|ਪੰਜਾਬ ਸੂਬਾ]] (1909)]] [[ਤਸਵੀਰ:Sculpture_of_BABA_FARID.jpg|thumb|[[ਬਾਬਾ ਫਰੀਦ]], ਪੰਜਾਬੀ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦ ਦੇ ਪਿਤਾਮਾ]] '''ਪੰਜਾਬੀ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦ''' ਜਾਂ '''[[ਪੰਜਾਬੀਅਤ]]'''<ref>{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/opinion/lead/two-punjabs-one-south-asia/article25657528.ece|title=Two Punjabs, one South Asia|last=Dixit|first=Kanak Mani|date=2018-12-04|work=The Hindu|access-date=2019-12-25|language=en-IN|issn=0971-751X}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://scroll.in/article/946246/readers-comment-pakistans-movement-to-revive-punjabi-culture-faces-no-viable-threat|title=Reader's comment: Pakistan's movement to revive Punjabi culture faces no viable threat|website=Scroll.in|language=en-US|access-date=2019-12-25}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.tribuneindia.com/news/archive/a-history-steeped-in-punjabi-and-punjabiyat-783238|title=A history steeped in Punjabi and Punjabiyat|website=The Tribune|language=en|access-date=2019-12-25}}</ref> ਇੱਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਹੈ ਜੋ ਇਸ ਗੱਲ 'ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ [[ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ|ਪੰਜਾਬੀਆਂ]] ਦੀ ਇੱਕ ਕੌਮ ਹੈ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵ ਭਰ ਦੇ [[ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ|ਪੰਜਾਬੀਆਂ]] ਦੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਏਕਤਾ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦੀ ਲਹਿਰ ਦੀਆਂ ਮੰਗਾਂ ਭਾਸ਼ਾਈ, ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ, ਆਰਥਿਕ ਅਤੇ ਸਿਆਸੀ ਹੱਕ ਹਨ।<ref name="Paracha 2015">{{Cite web|url=http://www.dawn.com/news/1184953|title=Smokers' Corner: The other Punjab|last=Paracha|first=Nadeem F.|date=31 May 2015|website=dawn.com|access-date=15 September 2015}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://scroll.in/article/731375/pakistani-scholars-come-to-grips-with-another-ethnic-ideology-punjabi-nationalism|title=Pakistani scholars come to grips with another ethnic ideology: Punjabi nationalism}}</ref><ref name="nationalism 2015">{{Cite web|url=http://tns.thenews.com.pk/a-case-of-punjabi-nationalism/|title=The News on Sunday|date=5 July 2015|website=The News on Sunday|archive-url=https://web.archive.org/web/20191111103102/http://tns.thenews.com.pk/a-case-of-punjabi-nationalism/|archive-date=11 November 2019|access-date=15 September 2015}}</ref> [[ਬਾਬਾ ਫਰੀਦ|ਬਾਬਾ ਫਰੀਦ ਗੰਜਸ਼ਕਰ]] ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦ ਦਾ ''ਪਿਤਾਮਾ'' ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name="Singh 2004">{{Cite web|url=http://archive.deccanherald.com/Deccanherald/jan242004/edst.asp|title=Father of Punjabi|last=Singh|first=Khushwant|date=24 January 2004|website=Deccan Herald|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305023503/http://archive.deccanherald.com/Deccanherald/jan242004/edst.asp|archive-date=5 March 2016|access-date=15 September 2015}}</ref><ref name="Free Punjabi Music, Free Music,Best Web Site for Music 2009">{{Cite web|url=http://apnaorg.com/articles/preetam-singh/|title=The idea of Punjabiyat|date=25 December 2009|website=Free Punjabi Music, Free Music,Best Web Site for Music|access-date=15 September 2015|archive-date=11 ਅਕਤੂਬਰ 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20111011113208/http://apnaorg.com/articles/preetam-singh/|dead-url=yes}}</ref> [[ਬੁੱਲ੍ਹੇ ਸ਼ਾਹ|ਬਾਬਾ ਬੁੱਲ੍ਹੇ ਸ਼ਾਹ]] ( ''[[ਕਾਫ਼ੀ|ਕਫ਼ੀਆਂ]]'' ਲਿਖੀਆਂ), [[ਵਾਰਿਸ ਸ਼ਾਹ]] ( ''[[ਹੀਰ ਰਾਂਝਾ]]'' ਲਿਖਿਆ) ਅਤੇ [[ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ]] (ਆਧੁਨਿਕ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ) ਦਾ [[ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲੀ]] ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਯੋਗਦਾਨ ਹੈ।<ref name="Bhai Vir Singh Sahitya Sadan">{{Cite web|url=http://www.bvsss.org/events_at_glance.html|title=Bhai Vir Singh Sahitya Sadan|website=Bhai Vir Singh Sahitya Sadan|archive-url=https://web.archive.org/web/20150919055142/http://www.bvsss.org/events_at_glance.html#|archive-date=2015-09-19|access-date=15 September 2015}}</ref> ਪੰਜਾਬੀਅਤ<ref name="Bhardwaj 2012">{{Cite web|url=http://www.thehindu.com/opinion/lead/the-absence-in-punjabiyats-split-universe/article3772133.ece|title=The absence in Punjabiyat's split universe|last=Bhardwaj|first=Ajay|date=15 August 2012|website=The Hindu|access-date=8 October 2015}}</ref><ref name="Priyanka KachhavaPriyanka Kachhava 2015">{{Cite web|url=http://timesofindia.indiatimes.com/nri/other-news/Of-Punjabiyat-quest-to-migrate-and-muted-masculinity/articleshow/46018873.cms|title=Of Punjabiyat, quest to migrate and 'muted masculinity'|last=Kachhava|first=Priyanka|date=26 January 2015|website=The Times of India|access-date=8 October 2015}}</ref> (ਮਤਲਬ ਪੰਜਾਬੀ-ਨੈੱਸ) <ref>{{Cite journal|last=Ayres|first=Alyssa|date=August 2008|title=Language, the Nation, and Symbolic Capital: The Case of Punjab|url=http://journals.cambridge.org/action/displayAbstract?fromPage=online&aid=1956644&fulltextType=RA&fileId=S0021911808001204|journal=The Journal of Asian Studies|publisher=The Association for Asian Studies, Inc.|volume=67|issue=3|pages=917–946|doi=10.1017/s0021911808001204}}</ref> ਜਾਂ ਪੰਜਾਬੀ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦ [[ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਪੰਜਾਬੀ]] ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਅਤੇ ਭਾਸ਼ਾ ਪੁਨਰ -ਸੁਰਜੀਤੀ ਦੀ ਲਹਿਰ ਦਾ ਨਾਂ ਹੈ। ਇਹ [[ਪੰਜਾਬ|ਵੱਡੇ ਪੰਜਾਬ]] ਦੀ ਏਕਤਾ ਦੁਆਰਾ [[ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ]], [[ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ]] ਅਤੇ [[ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ]]<ref name="The News International, Pakistan 2015">{{Cite web|url=http://www.thenews.com.pk/Todays-News-5-341109-A-labour-of-love-and-a-battle-cry-for-logical-minds|title=A labour of love and a battle cry for logical minds|date=8 October 2015|website=The News International, Pakistan|access-date=8 October 2015|archive-date=25 ਅਕਤੂਬਰ 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151025110539/http://www.thenews.com.pk/Todays-News-5-341109-A-labour-of-love-and-a-battle-cry-for-logical-minds|url-status=dead}}</ref> ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਲਈ ਸਿਆਸੀ, ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤਕ ਲਹਿਰ 'ਤੇ ਵੀ ਕੇਂਦਰਿਤ ਹੈ।<ref name="Dogra 2013">{{Cite web|url=http://www.thehindu.com/features/magazine/punjabiyat-on-a-hilltop/article5275645.ece|title='Punjabiyat' on a hilltop|last=Dogra|first=Chander Suta|date=26 October 2013|website=The Hindu|access-date=8 October 2015}}</ref> ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ, ਅੰਦੋਲਨ ਦਾ ਟੀਚਾ [[ਉ੍ਰਦੂ|ਉਰਦੂ]] ਦੇ ਹੱਕ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਰਾਜ-ਪ੍ਰਯੋਜਿਤ ਦਮਨ ਨੂੰ ਰੋਕਣਾ ਹੈ,<ref name="Punjabiyyat 2015">{{Cite web|url=http://tns.thenews.com.pk/in-the-name-of-punjabiyyat/|title=The News on Sunday|last=Punjabiyyat|first=In the name of|date=15 February 2015|website=TNS - The News on Sunday|access-date=8 October 2015|archive-date=9 ਫ਼ਰਵਰੀ 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190209142927/http://tns.thenews.com.pk/in-the-name-of-punjabiyyat/|dead-url=yes}}</ref> ਜਦੋਂ ਕਿ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਟੀਚਾ [[ਸਿੱਖ]] ਅਤੇ [[ਪੰਜਾਬੀ ਹਿੰਦੂ]] ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਉੱਤਰੀ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ [[ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ]] ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਭਾਰਤ .<ref name="Singh 2015">{{Cite web|url=http://timesofindia.indiatimes.com/india/No-Punjabi-versus-Hindi-divide-now/articleshow/47313787.cms|title=No Punjabi versus Hindi divide now|last=Singh|first=IP|date=17 May 2015|website=The Times of India|access-date=8 October 2015}}</ref> [[ਪੰਜਾਬੀ ਡਾਇਸਪੋਰਾ]] ਦੇ ਸਮਰਥਕ ਸਾਂਝੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਵਿਰਸੇ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰ 'ਤੇ ਧਿਆਨ ਕੇਂਦਰਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।<ref>{{Cite web|url=http://apnaorg.com/articles/preetam-singh/|title=The idea of Punjabiyat|last=Singh|first=Pritam|publisher=Academy of the Punjab in North America|access-date=16 December 2011|archive-date=11 ਅਕਤੂਬਰ 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20111011113208/http://apnaorg.com/articles/preetam-singh/|dead-url=yes}}</ref> == ਪੰਜਾਬੀ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦ ਦਾ ਉਭਾਰ == ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਬੀਲਿਆਂ, ਜਾਤਾਂ ਅਤੇ ਵਸਨੀਕਾਂ ਦੀ ਕੁਦਰਤੀ ਸਾਂਝ ਅਤੇ ਖਿੱਚ ਦੁਆਰਾ "ਪੰਜਾਬੀ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦ" ਦੇ ਸ਼ਿੰਗਾਰ ਨਾਲ ਇੱਕ ਵਿਆਪਕ ਸਾਂਝੀ "ਪੰਜਾਬੀ" ਪਛਾਣ ਵਿੱਚ ਇੱਕਜੁੱਟ ਹੋਣ ਦਾ ਕੰਮ 18ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ, ਜਦੋਂ "ਸਿੱਖ ਸਾਮਰਾਜ। ਧਰਮ ਨਿਰਪੱਖ ਪੰਜਾਬੀ ਰਾਜ ਨਾਲ" [[ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ|ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ]] ਦੁਆਰਾ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇੱਕ ਸਾਂਝੀ "ਪੰਜਾਬੀ" ਨਸਲੀ-ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਪਛਾਣ ਅਤੇ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਅਤੇ ਧਾਰਨਾ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਭਾਵੇਂ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਬਹੁਗਿਣਤੀ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਭਾਸ਼ਾਈ, ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਅਤੇ ਨਸਲੀ ਸਾਂਝੀਆਂ ਸਨ।<ref>{{Cite web|url=https://www.indiatoday.in/education-today/gk-current-affairs/story/lion-of-punjab-maharaja-ranjit-singh-sikh-empire-golden-temple-1387463-2018-11-13|title=18 facts on Maharaja Ranjit Singh, the Sikh empire founder who put the 'Gold' in Golden Temple|website=India Today|language=en|access-date=2019-10-02}}</ref> ਦਰਅਸਲ, [[ਮਹਿਮੂਦ ਗਜ਼ਨਵੀ]] ਦੁਆਰਾ 1022 ਵਿਚ ਰਾਜੇ ਤਰਨੋਚਲਪਾਲ ਨੂੰ ਹਰਾ ਕੇ ਪੰਜਾਬ 'ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਨ ਅਤੇ ਜਿੱਤਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ, ਪੰਜਾਬ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਗੈਰ-ਪੰਜਾਬੀ ਹਮਲਾਵਰਾਂ ਦੇ ਨਿਰੰਤਰ ਹਮਲੇ ਵਿਚ ਸੀ। [[ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਅਬਦਾਲੀ|ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਦੁਰਾਨੀ]] ਦੇ ਹਮਲਿਆਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਮੁਗਲ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਹਮਲਾਵਰ ਸਨ। ਪੰਜਾਬੀ ਕਬੀਲਿਆਂ, ਜਾਤਾਂ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਵਸਨੀਕਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਬਗਾਵਤ ਕੀਤੀ, ਪਰ ਨਿੱਜੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਕੁਦਰਤੀ ਸਾਂਝ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਇਕਜੁੱਟ ਹੋਏ। ਉਂਜ, ਪੰਜਾਬੀ ਸੂਫ਼ੀ ਸੰਤ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਚੇਤਨਾ ਜਗਾਉਣ ਲਈ ਸੰਘਰਸ਼ ਵਿੱਚ ਸਨ। [[ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ|ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ]] ਨੇ ਮੁਗਲ ਸ਼ਾਸਕਾਂ ਦੀ ਧਰਮ ਤੰਤਰ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਮੁਗਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ [[ਬਾਬਰ]] ਦੇ ਵਹਿਸ਼ੀ ਕੰਮਾਂ ਨੂੰ ਚੁਣੌਤੀ ਦੇਣ ਲਈ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। [[ਸ਼ਾਹ ਹੁਸੈਨ]] ਨੇ ਅਕਬਰ ਵਿਰੁੱਧ [[ਦੁੱਲਾ ਭੱਟੀ]] ਦੀ ਬਗ਼ਾਵਤ ਨੂੰ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਦਿੱਤੀ; ਕਹੈ ਹੁਸੈਨ ਫਕੀਰ ਸੈਨ ਦਾ - ਤਖ਼ਤ ਨਾ ਮਿਲਦੇ ਮੁੰਗੈ।<ref>{{Cite web|url=https://scroll.in/article/864736/why-dulla-bhatti-the-landlord-who-stood-up-to-the-mighty-akbar-is-still-remembered-on-lohri|title=On Lohri, remembering Dulla Bhatti, the landlord who stood up to the mighty Akbar|last=Khalid|first=Haroon|website=Scroll.in|language=en-US|access-date=2019-10-02}}</ref> ਇਸ ਤੱਥ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, 1800 ਸਦੀ ਵਿੱਚ, ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਧਾਰਮਿਕ ਅਨੁਪਾਤ 48% [[ਪੰਜਾਬੀ ਮੁਸਲਮਾਨ|ਮੁਸਲਿਮ ਪੰਜਾਬੀਆਂ]], 43% [[ਪੰਜਾਬੀ ਹਿੰਦੂ|ਹਿੰਦੂ ਪੰਜਾਬੀਆਂ]], 8% ਸਿੱਖ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਅਤੇ 1% ਹੋਰਾਂ ਦਾ ਸੀ, ਪਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਬੀਲਿਆਂ, ਜਾਤਾਂ ਅਤੇ ਵਸਨੀਕਾਂ ਦੀ ਖਿੱਚ ਕਾਰਨ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਇੱਕ ਵਿਆਪਕ ਸਾਂਝੀ "ਪੰਜਾਬੀ" ਪਛਾਣ ਬਣਾਉਣਾ ਅਤੇ "ਪੰਜਾਬੀ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦ" ਦੇ ਕੁਦਰਤੀ ਸਬੰਧਾਂ ਦੁਆਰਾ ਇੱਕਜੁੱਟ ਕਰਨਾ, ਪੰਜਾਬ ਇੱਕ ਧਰਮ ਨਿਰਪੱਖ ਰਾਜ ਸੀ, ਪੰਜਾਬੀ ਇੱਕ ਧਰਮ ਨਿਰਪੱਖ ਰਾਸ਼ਟਰ ਸੀ ਅਤੇ ਦਿੱਲੀ, ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਮੁਸਲਿਮ ਅਫਗਾਨ ਹਮਲਾਵਰਾਂ ਤੋਂ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮੁਸਲਿਮ ਮੁਗਲ ਹਮਲਾਵਰਾਂ ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਕੱਢਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ। ਕਾਬੁਲ, ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ ਤੋਂ ਪੰਜਾਬ ਦਾ, ਇੱਕ ਸਿੱਖ ਪੰਜਾਬੀ, ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਸ਼ਾਸਕ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦ ਨੂੰ ਹੁਲਾਰਾ ਦਿੱਤਾ।<ref>{{Cite web|url=https://thewire.in/history/pakistan-lahore-mughal-ranjit-singh-statue-sikh|title=In Honouring Ranjit Singh, Pakistan Is Moving Beyond Conceptions of Muslim vs Sikh History|website=The Wire|access-date=2019-10-02}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://indianexpress.com/article/explained/punjab-ruler-maharaja-ranjit-statue-pakistan-lahore-5803723/|title=Explained: The enduring legacy of Maharaja Ranjit Singh of Punjab|date=2019-06-28|website=The Indian Express|language=en-IN|access-date=2019-10-02}}</ref> == ਪੰਜਾਬੀ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦ ਦਾ ਪਤਨ == ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਲਾਹੌਰ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਬਣਾਇਆ ਅਤੇ [[ਖਾਲਸਾ ਰਾਜ|ਸਿੱਖ ਸਾਮਰਾਜ]] ਦਾ [[ਖ਼ੈਬਰ ਦੱਰਾ|ਖੈਬਰ ਦੱਰੇ]] ਤੱਕ ਵਿਸਥਾਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਜੰਮੂ-ਕਸ਼ਮੀਰ ਨੂੰ ਵੀ ਇਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੂੰ [[ਸਤਲੁਜ ਦਰਿਆ|ਸਤਲੁਜ]] ਦਰਿਆ ਦੇ ਪਾਰ 40 ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਫੈਲਣ ਤੋਂ ਰੋਕਣ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸਫਲ ਰਿਹਾ। 1839 ਵਿੱਚ ਉਸਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਅੰਦਰੂਨੀ ਅਸਥਿਰਤਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤੀਕੂਲ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਕ੍ਰਮ ਆਖਰਕਾਰ 1849 ਵਿੱਚ ਲਾਹੌਰ ਦਰਬਾਰ ਉੱਤੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਕੰਟਰੋਲ ਵੱਲ ਲੈ ਗਿਆ। ਅਸਥਿਰਤਾ ਅਤੇ ਘਟਨਾਵਾਂ ਜਿਹੜੀਆਂ ਇਸ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣੀਆਂ ਸਨ: ਸਿੱਖਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਆਪਸੀ ਲੜਾਈ; ਉਸਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਖੇਤਰ ਦੇ ਕਈ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਜ਼ਬਤ ਕੀਤੇ ਗਏ; ਡੋਗਰਿਆਂ ਦੀਆਂ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ਾਂ ; ਅਤੇ ਦੋ ਐਂਗਲੋ-ਸਿੱਖ ਜੰਗਾਂ, [[ਪਹਿਲੀ ਐਂਗਲੋ-ਸਿੱਖ ਜੰਗ|ਪਹਿਲੀ 1845-1846 ਵਿੱਚ]] ਅਤੇ [[ਦੂਜੀ ਐਂਗਲੋ-ਸਿੱਖ ਜੰਗ|ਦੂਜੀ, 1848-1849 ਦੀ]] ।<ref>{{Cite web|url=https://www.timesnownews.com/india/article/explained-how-the-1846-treaty-of-amritsar-between-gulab-singh-and-east-india-company-led-to-the-formation-of-jammu-kashmir-state/468488|title=[EXPLAINED] How the 1846 Treaty of Amritsar led to the formation of Jammu and Kashmir|website=www.timesnownews.com|language=en|access-date=2019-10-02}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://frontline.thehindu.com/the-nation/dogra-raj-in-kashmir/article9946288.ece|title=Dogra raj in Kashmir|last=Noorani|first=A. G.|date=8 November 2017|website=Frontline|language=en|access-date=2019-10-02}}</ref> ਜਿਵੇਂ ਕਿ, ਬੰਗਾਲੀ ਕੌਮ ਅਤੇ ਹਿੰਦੀ-ਉਰਦੂ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ ਯੂਪੀ, ਗੂੰਗਾ ਜਮਨਾ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦੇ ਸੀਪੀ ਲੋਕਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਪੰਜਾਬੀ [[ਦੱਖਣੀ ਏਸ਼ੀਆ]] ਵਿੱਚ ਤੀਜੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਕੌਮ ਸੀ ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਲਈ, ਪੰਜਾਬ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਭਾਰਤ ਦਾ ਇੱਕ ਸਰਹੱਦੀ ਸੂਬਾ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ, ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਸਰਹੱਦਾਂ [[ਅਫ਼ਗ਼ਾਨਿਸਤਾਨ|ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ]] ਅਤੇ [[ਚੀਨ ਦਾ ਲੋਕਤੰਤਰੀ ਗਣਰਾਜ|ਚੀਨ]] ਨਾਲ ਸਨ। . ਇਸ ਲਈ, ਦੱਖਣੀ ਏਸ਼ੀਆ 'ਤੇ ਰਾਜ ਕਰਨ ਲਈ, ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸ਼ਾਸਕਾਂ ਲਈ ਮੁੱਖ ਕਾਰਕ ਪੰਜਾਬੀ ਕੌਮ 'ਤੇ ਹਾਵੀ ਜਾਂ ਖਤਮ ਕਰਕੇ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਕੰਟਰੋਲ ਕਰਨਾ ਸੀ।<ref>{{Cite web|url=https://qz.com/india/1425486/british-indian-army-recruited-half-a-million-from-punjab-in-ww1/|title=Why half a million people from Punjab enlisted to fight for Britain in World War I|last=Das|first=Santanu|date=19 October 2018|website=Quartz India|language=en|access-date=2019-10-02}}</ref> == ਭਾਰਤ ਦੀ ਵੰਡ ਤੋਂ ਬਾਅਦ == 1947 [[ਭਾਰਤ ਦੀ ਵੰਡ|ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਦੀ]] ਭਾਰਤੀ [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ]] ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਪੰਜਾਬ ਸੂਬੇ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੋਵਾਂ [[ਪੰਜਾਬ|ਪੰਜਾਬਾਂ]] ਵਿੱਚ ''[[ਪੰਜਾਬੀਅਤ]]'' ਦੀ ਰਾਖੀ ਲਈ ਕੁਝ ਅੰਦੋਲਨ ਹੋਏ। == ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ == * [[ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ]] * [[ਪੰਜਾਬ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦਿਵਸ|ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦਿਵਸ]] * [[ਪੰਜਾਬੀ ਤਿਓਹਾਰ|ਪੰਜਾਬੀ ਤਿਉਹਾਰ]] * [[ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਲਹਿਰ|ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਅੰਦੋਲਨ]] ( [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] ) * [[ਪੰਜਾਬੀ ਸੂਬਾ ਅੰਦੋਲਨ|ਪੰਜਾਬੀ ਸੂਬਾ ਲਹਿਰ]] ( [[ਭਾਰਤ]] ) * [[ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ]] == ਹਵਾਲੇ == <references group="" responsive="1"></references> [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] 2kmv5bulldxinvtc7ulfejo8c7vlozx 0 148684 838060 833498 2026-04-30T13:50:15Z Kiranveer Chahal 59864 838060 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = ਜਾਨਵੀ ਕਪੂਰ | image = Janhvi Kapoor during baume and mercier event in 2026.jpg | caption = 2026 ਵਿੱਚ ਕਪੂਰ | birth_date = {{Birth date and age|df=yes|1997|03|6}} | birth_place = [[ਮੁੰਬਈ]], [[ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ]], ਭਾਰਤ | occupation = ਅਦਾਕਾਰਾ | years_active = 2018–ਮੌਜੂਦ | parents = [[ਸ੍ਰੀਦੇਵੀ]]<br />[[ਬੋਨੀ ਕਪੂਰ]] }} '''ਜਾਹਨਵੀ ਕਪੂਰ''' (ਜਨਮ 6 ਮਾਰਚ 1997) ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਹੈ ਜੋ [[ਹਿੰਦੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਹਿੰਦੀ]] ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ। [[ਸ੍ਰੀਦੇਵੀ]] ਅਤੇ [[ਬੋਨੀ ਕਪੂਰ]] ਦੇ ਘਰ ਜਨਮੀ, ਉਸਨੇ 2018 ਵਿੱਚ ਰੋਮਾਂਟਿਕ ਡਰਾਮਾ ''ਧੜਕ'' ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਅਦਾਕਾਰੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ, ਜੋ ਇੱਕ ਵਪਾਰਕ ਸਫਲਤਾ ਸੀ। ਕਪੂਰ ਨੂੰ ਬਾਇਓਪਿਕ ''ਗੁੰਜਨ ਸਕਸੈਨਾ: ਦ ਕਾਰਗਿਲ ਗਰਲ'' (2020) ਵਿੱਚ ਸਿਰਲੇਖ ਵਾਲਾ ਏਵੀਏਟਰ ਖੇਡਣ ਲਈ ਸਰਬੋਤਮ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਲਈ ਫਿਲਮਫੇਅਰ ਅਵਾਰਡ ਲਈ ਨਾਮਜ਼ਦਗੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈ। == ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਪਿਛੋਕੜ == ਜਾਨ੍ਹਵੀ ਕਪੂਰ ਦਾ ਜਨਮ 6 ਮਾਰਚ 1997 ਨੂੰ ਹੋਇਆ ਸੀ।<ref name="bd">{{Cite web|url=https://www.indiatoday.in/movies/celebrities/story/anshula-kapoor-shares-a-glimpse-of-janhvi-kapoor-s-birthday-celebrations-watch-video-1653124-2020-03-06|title=Anshula Kapoor shares a glimpse of Janhvi Kapoor's birthday celebrations. Watch video|date=6 March 2020|website=[[India Today]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20200625182810/https://www.indiatoday.in/movies/celebrities/story/anshula-kapoor-shares-a-glimpse-of-janhvi-kapoor-s-birthday-celebrations-watch-video-1653124-2020-03-06|archive-date=25 June 2020|access-date=18 June 2020}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.business-standard.com/article/news-ani/janhvi-kapoor-shares-a-throwback-picture-of-boney-kapoor-and-late-sridevi-119060200395_1.html|title=Janhvi Kapoor shares a throwback picture of Boney Kapoor and late Sridevi|date=2 June 2019|work=[[Business Standard]]|access-date=18 September 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190608194603/https://www.business-standard.com/article/news-ani/janhvi-kapoor-shares-a-throwback-picture-of-boney-kapoor-and-late-sridevi-119060200395_1.html|archive-date=8 June 2019}}</ref> ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ [[ਬੋਨੀ ਕਪੂਰ]] ਹਨ, ਜੋ ਮਰਹੂਮ ਫ਼ਿਲਮ ਨਿਰਮਾਤਾ ਸੁਰਿੰਦਰ ਕਪੂਰ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਹਨ, ਅਤੇ ਅਨਿਲ ਕਪੂਰ ਫ਼ਿਲਮਜ਼ ਕੰਪਨੀ ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕ ਹਨ।<ref>{{Cite news|url=http://gulfnews.com/life-style/celebrity/sonam-kapoor-my-love-life-has-been-unsuccessful-1.1198577|title=Sonam Kapoor: My love life has been unsuccessful|date=18 June 2013|work=[[Gulf News]]|access-date=3 October 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151004031815/http://gulfnews.com/life-style/celebrity/sonam-kapoor-my-love-life-has-been-unsuccessful-1.1198577|archive-date=4 October 2015}}</ref> ਉਸਦੀ ਮਾਂ ਅਭਿਨੇਤਰੀ [[ਸ੍ਰੀਦੇਵੀ|ਸ਼੍ਰੀਦੇਵੀ]] ਹੈ ਜਿਸਨੇ [[ਤੇਲੁਗੂ ਭਾਸ਼ਾ|ਤੇਲਗੂ]], [[ਤਮਿਲ਼ ਭਾਸ਼ਾ|ਤਾਮਿਲ]] ਅਤੇ [[ਹਿੰਦੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਹਿੰਦੀ]] ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਉਹ ਫਿਲਮ ਅਦਾਕਾਰ [[ਅਨਿਲ ਕਪੂਰ]] ਅਤੇ [[ਸੰਜੇ ਕਪੂਰ]] ਦੀ ਭਤੀਜੀ ਹੈ।<ref name="surinder">{{Cite web|url=http://movies.rediff.com/quote/2009/may/04/surinder-kapoor-on-life-and-times.htm|title=Sonam is a better actor than Anil|last=N|first=Patsy|date=4 May 2009|website=[[Rediff.com]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20110102025615/http://movies.rediff.com/quote/2009/may/04/surinder-kapoor-on-life-and-times.htm|archive-date=2 January 2011|access-date=3 August 2010}}</ref> ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਵਿਆਹ ਤੋਂ ਉਸਦੀ ਇੱਕ ਛੋਟੀ ਭੈਣ, ਖੁਸ਼ੀ,<ref>{{Cite web|url=http://www.chennaionline.com/reeltalk/jan193.asp|title=Sridevi's "Khushi"|last=Lavanya|website=Chennai Online|archive-url=https://web.archive.org/web/20010208084154/http://www.chennaionline.com/reeltalk/jan193.asp|archive-date=8 February 2001|access-date=27 June 2022}}</ref> ਅਤੇ ਦੋ ਸੌਤੇਲੇ ਭੈਣ-ਭਰਾ, ਅਭਿਨੇਤਾ [[ਅਰਜੁਨ ਕਪੂਰ]] ਅਤੇ ਅੰਸ਼ੁਲਾ ਕਪੂਰ ਹਨ।<ref>{{Cite web|url=https://www.hindustantimes.com/bollywood/arjun-kapoor-khushi-anshula-come-together-for-father-boney-kapoor-at-maidaan-mahurat-ceremony-see-pics/story-HVsAs55MCeRj7j7MC0gKqN.html|title=Arjun Kapoor, Khushi, Anshula come together for father Boney Kapoor at Maidaan mahurat ceremony. See pics|date=22 August 2019|website=[[Hindustan Times]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20211029085536/https://www.hindustantimes.com/bollywood/arjun-kapoor-khushi-anshula-come-together-for-father-boney-kapoor-at-maidaan-mahurat-ceremony-see-pics/story-HVsAs55MCeRj7j7MC0gKqN.html|archive-date=29 October 2021|access-date=29 October 2021}}</ref> ਕਪੂਰ ਨੇ 21 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਗੁਆ ਦਿੱਤਾ, ਜਦੋਂ ਉਹ [[ਦੁਬਈ]], [[ਸੰਯੁਕਤ ਅਰਬ ਅਮੀਰਾਤ]] ਵਿੱਚ, ਜੁਮੇਰਾਹ ਅਮੀਰਾਤ ਟਾਵਰਜ਼ ਹੋਟਲ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਮਹਿਮਾਨ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਦੁਰਘਟਨਾ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਣ ਕਾਰਨ ਮਰ ਗਈ ਸੀ।<ref name="Al Jazeera">{{Cite news|url=http://www.aljazeera.com/news/2018/02/reports-bollywood-icon-sridevi-dies-aged-54-180224222210077.html|title=Reports: Bollywood icon Sridevi dies aged 54|work=[[Al Jazeera]]|access-date=24 February 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20190406193149/https://www.aljazeera.com/news/2018/02/reports-bollywood-icon-sridevi-dies-aged-54-180224222210077.html|archive-date=6 April 2019}}</ref> ਕਪੂਰ ਨੇ ਮੁੰਬਈ ਦੇ ਈਕੋਲੇ ਮੋਂਡਿਆਲ ਵਰਲਡ ਸਕੂਲ ਤੋਂ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ।<ref>{{Cite AV media}}</ref> ਆਪਣੀ ਫਿਲਮ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਉਸਨੇ ਕੈਲੀਫੋਰਨੀਆ ਵਿੱਚ ਲੀ ਸਟ੍ਰਾਸਬਰਗ ਥੀਏਟਰ ਅਤੇ ਫਿਲਮ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਤੋਂ ਇੱਕ ਐਕਟਿੰਗ ਕੋਰਸ ਕੀਤਾ।<ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/photo-features/janhvi-kapoor-lesser-known-facts-about-the-star-kid/sridevi-on-janhvis-bollywood-career/photostory/63228078.cms|title=Sridevi on Janhvi's Bollywood career - Janhvi Kapoor: Lesser known facts about the star kid|website=The Times of India|access-date=2022-11-06}}</ref> == ਕਰੀਅਰ == [[ਤਸਵੀਰ:Janhvi_Kapoor_graces_Lux_Golden_Rose_Awards_2018_(01).jpg|left|thumb|ਕਪੂਰ 2018 ਵਿੱਚ]] ਕਪੂਰ ਨੇ ਆਪਣੀ ਅਦਾਕਾਰੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ 2018 ਵਿੱਚ ਸ਼ਸ਼ਾਂਕ ਖੇਤਾਨ ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਤ ਰੋਮਾਂਸ ''ਧੜਕ'' ਨਾਲ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਹਿ-ਅਭਿਨੇਤਾ ਈਸ਼ਾਨ ਖੱਟਰ ਸੀ। 2016 ਦੀ [[ਮਰਾਠੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਮਰਾਠੀ]] ਫਿਲਮ ''[[ਸੈਰਾਟ]]'' ਦੀ [[ਹਿੰਦੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਹਿੰਦੀ]] -ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਰੀਮੇਕ, ਇਸ ਵਿੱਚ ਉਸਨੂੰ ਇੱਕ ਛੋਟੀ ਉੱਚ-ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਦੀ ਕੁੜੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਜਿਸਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਇੱਕ ਹੇਠਲੇ-ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਦੇ ਲੜਕੇ (ਖੱਟਰ ਦੁਆਰਾ ਨਿਭਾਈ ਗਈ) ਨਾਲ ਭੱਜ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੁਖਦਾਈ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਫਿਲਮ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਨਕਾਰਾਤਮਕ ਸਮੀਖਿਆਵਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈਆਂ 2021 ਵਿੱਚ, ਕਪੂਰ ਨੇ ਕਾਮੇਡੀ ਡਰਾਉਣੀ ਫਿਲਮ ''ਰੂਹੀ'' ਵਿੱਚ [[ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਰਾਓ]] ਦੇ ਨਾਲ ਦੋਹਰੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ।<ref name="roohi">{{Cite news|url=http://www.newindianexpress.com/entertainment/hindi/2019/jul/14/janhvi-kapoor-a-sincere-and-hardworking-actor-rajkummar-rao-on-rooh-afza-co-star-2003749.html|title=Janhvi Kapoor a sincere and hardworking actor: Rajkummar Rao on Rooh-Afza co-star|date=14 July 2019|work=[[The New Indian Express]]|access-date=25 July 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190821054009/http://www.newindianexpress.com/entertainment/hindi/2019/jul/14/janhvi-kapoor-a-sincere-and-hardworking-actor-rajkummar-rao-on-rooh-afza-co-star-2003749.html|archive-date=21 August 2019}}</ref> [[ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਕੋਰੋਨਾਵਾਇਰਸ ਮਹਾਮਾਰੀ 2020|ਕੋਵਿਡ-19 ਮਹਾਂਮਾਰੀ]] ਦੀ ਦੂਜੀ ਲਹਿਰ ਦੇ ਕਾਰਨ ਫਿਲਮ ਨੂੰ ਕਈ ਦੇਰੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਥੀਏਟਰਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਰਿਲੀਜ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name="release date">{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/rajkummar-rao-janhvi-kapoor-varun-sharmas-horror-comedy-renamed-roohi-film-release-march-11-theatres|title=Rajkummar Rao, Janhvi Kapoor, Varun Sharma's horror-comedy renamed Roohi, film to release on March 11 in theatres|website=Bollywood Hungama|archive-url=https://web.archive.org/web/20210215044509/https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/rajkummar-rao-janhvi-kapoor-varun-sharmas-horror-comedy-renamed-roohi-film-release-march-11-theatres|archive-date=15 February 2021|access-date=14 February 2021}}</ref> ਫਿਲਮ ਅਤੇ ਕਪੂਰ ਦੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਨੂੰ ਆਲੋਚਕਾਂ ਤੋਂ ਮਾੜੀਆਂ ਸਮੀਖਿਆਵਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈਆਂ,<ref>{{Cite web|url=https://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/roohi-review-and-release-live-updates-janhvi-kapoor-rajkummar-rao-varun-sharma-7222457/|title=Roohi movie review and release LIVE UPDATES: Janhvi, Rajkummar Rao film fails to impress|date=11 March 2021|website=The Indian Express|archive-url=https://web.archive.org/web/20210311093302/https://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/roohi-review-and-release-live-updates-janhvi-kapoor-rajkummar-rao-varun-sharma-7222457/|archive-date=11 March 2021|access-date=12 March 2021}}</ref><ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.deccanherald.com/entertainment/entertainment-news/roohi-4-days-box-office-collection-report-rajkummar-rao-starrer-has-a-good-first-weekend-962265.html|title='Roohi' 4 days box office collection report: Rajkummar Rao-starrer has a good first weekend|date=15 March 2021|website=Deccan Herald|archive-url=https://web.archive.org/web/20210709182838/https://www.deccanherald.com/entertainment/entertainment-news/roohi-4-days-box-office-collection-report-rajkummar-rao-starrer-has-a-good-first-weekend-962265.html|archive-date=9 July 2021|access-date=16 March 2021}}</ref> ਅਤੇ ਇਸ ਨੇ ਬਾਕਸ-ਆਫਿਸ 'ਤੇ ਮਾੜਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ।<ref name="bo">{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/movie/roohi-2/box-office|title=Roohi Box Office|website=Bollywood Hungama|archive-url=https://web.archive.org/web/20210215062251/https://www.bollywoodhungama.com/movie/roohi-2/box-office|archive-date=15 February 2021|access-date=3 April 2021}}</ref> ਅਗਲੇ ਸਾਲ, ਕਪੂਰ ਨੇ ''ਗੁਡ ਲਕ ਜੈਰੀ'' ਵਿੱਚ ਅਭਿਨੈ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਕਿ 2018 ਦੀ ਤਾਮਿਲ ਫਿਲਮ ''ਕੋਲਾਮਾਵੂ ਕੋਕਿਲਾ'' ਦੀ ਰੀਮੇਕ ਸੀ, ਜੋ ਆਨੰਦ ਐਲ. ਰਾਏ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਈ ਗਈ ਸੀ।<ref>{{Cite news|url=https://www.hindustantimes.com/entertainment/bollywood/janhvi-kapoor-shares-new-pics-as-she-wraps-good-luck-jerry-so-many-things-have-happened-changed-evolved-been-learnt-and-unlearnt-101616200651912.html|title=Janhvi Kapoor shares pics as she wraps Good Luck Jerry: 'So many things have happened, evolved, learnt and unlearnt'|date=20 March 2021|work=[[Hindustan Times]]|access-date=21 March 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210320214631/https://www.hindustantimes.com/entertainment/bollywood/janhvi-kapoor-shares-new-pics-as-she-wraps-good-luck-jerry-so-many-things-have-happened-changed-evolved-been-learnt-and-unlearnt-101616200651912.html|archive-date=20 March 2021}}</ref> ਇਹ ਸਟ੍ਰੀਮਿੰਗ ਪਲੇਟਫਾਰਮ [[ਹੋਟਸਟਾਰ|Disney+ Hotstar]] 'ਤੇ ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite news|url=https://www.indiatoday.in/movies/bollywood/story/janhvi-kapoor-s-good-luck-jerry-to-release-on-disney-hotstar-on-july-29-1963494-2022-06-17|title=Janhvi Kapoor's Good Luck Jerry to release on Disney+ Hotstar on July 29|date=17 June 2022|work=India Today|access-date=17 June 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220617070122/https://www.indiatoday.in/movies/bollywood/story/janhvi-kapoor-s-good-luck-jerry-to-release-on-disney-hotstar-on-july-29-1963494-2022-06-17|archive-date=17 June 2022}}</ref> ਉਸਦੀ ਅਗਲੀ ਫਿਲਮ, ''ਮਿਲੀ'', ਮਲਿਆਲਮ ਫਿਲਮ ''ਹੈਲਨ'' ਦੀ ਰੀਮੇਕ ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਇੱਕ ਫ੍ਰੀਜ਼ਰ ਵਿੱਚ ਫਸੀ ਇੱਕ ਮੁਟਿਆਰ ਦਾ ਕਿਰਦਾਰ ਨਿਭਾਇਆ, ਜਿਸਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਅੰਨਾ ਬੇਨ ਦੁਆਰਾ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਨਿਭਾਈ ਗਈ ਸੀ।<ref>{{Cite web|url=https://www.hindustantimes.com/entertainment/bollywood/mili-first-look-janhvi-kapoor-is-a-nurse-stuck-in-freezer-in-new-survival-thriller-see-pics-101665560413646.html|title=Mili first look: Janhvi Kapoor is a nurse stuck in freezer in new survival thriller. See pics|date=12 October 2022|website=[[Hindustan Times]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20221012080002/https://www.hindustantimes.com/entertainment/bollywood/mili-first-look-janhvi-kapoor-is-a-nurse-stuck-in-freezer-in-new-survival-thriller-see-pics-101665560413646.html|archive-date=12 October 2022|access-date=12 October 2022}}</ref> ਅਨੁਪਮਾ ਚੋਪੜਾ "ਮਿਠਾਸ ਅਤੇ ਇਮਾਨਦਾਰੀ" ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਰਦੀ ਸੀ ਜੋ ਉਸਨੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਲਿਆਂਦੀ ਸੀ ਪਰ ਉਸਨੂੰ ਬੇਨ ਦੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲੋਂ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਸਮਝਿਆ।<ref>{{Cite AV media}}</ref> ਕਪੂਰ ਅਗਲੀ ਸਪੋਰਟਸ ਫਿਲਮ ''ਮਿਸਟਰ ਐਂਡ ਮਿਸਿਜ਼ ਮਾਹੀ'' ਵਿੱਚ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਰਾਓ<ref>{{Cite web|url=https://m.timesofindia.com/entertainment/hindi/bollywood/news/karan-johar-announces-mr-and-mrs-mahi-featuring-rajkummar-rao-and-janhvi-kapoor/amp_articleshow/87853662.cms|title=Karan Johar announces 'Mr and Mrs Mahi' featuring Rajkummar Rao and Janhvi Kapoor|date=22 November 2021|website=The Times of India|archive-url=https://web.archive.org/web/20221007031043/https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/karan-johar-announces-mr-and-mrs-mahi-featuring-rajkummar-rao-and-janhvi-kapoor/articleshow/87853662.cms|archive-date=7 October 2022|access-date=10 April 2022}}</ref> ਨਾਲ ਅਤੇ [[ਵਰੁਣ ਧਵਨ]] ਨਾਲ ਐਕਸ਼ਨ ਫਿਲਮ ''ਬਾਵਾਲ'' ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਨਗੇ।<ref>{{Cite web|url=https://www.pinkvilla.com/entertainment/news/varun-dhawan-janhvi-kapoor-do-bawaal-theatres-soon-roped-leads-nitesh-tiwaris-film-1056441%3famp|title=Varun Dhawan & Janhvi Kapoor to do 'Bawaal' in theatres soon, roped in as leads in Nitesh Tiwari's film|date=30 March 2022|website=Pinkvilla|archive-url=https://web.archive.org/web/20220410091431/https://www.pinkvilla.com/entertainment/news/varun-dhawan-janhvi-kapoor-do-bawaal-theatres-soon-roped-leads-nitesh-tiwaris-film-1056441%3Famp|archive-date=10 April 2022|access-date=10 April 2022}}</ref> == ਫਿਲਮਗ੍ਰਾਫੀ == === ਫਿਲਮਾਂ === {| class="wikitable sortable plainrowheaders" ! scope="col" |ਸਾਲ ! scope="col" |ਸਿਰਲੇਖ ! scope="col" |ਭੂਮਿਕਾ(ਜ਼) ! scope="col" class="unsortable" |ਨੋਟਸ ! scope="col" class="unsortable" |ਰੈਫ. |- |2018 | scope="row" |''ਧੜਕ'' |ਪਾਰਥਵੀ ਸਿੰਘ ਰਾਠੌਰ | |<ref>{{Cite news|url=http://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/karan-johar-sairat-remake-starring-janhvi-kapoor-and-ishaan-khatter-dhadak-first-look-see-photo-4938670/|title=Dhadak first look: Janhvi Kapoor has Sridevi's charm and Ishaan Khatter is Bollywood's next chocolate boy|work=[[The Indian Express]]|access-date=15 November 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171115164533/http://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/karan-johar-sairat-remake-starring-janhvi-kapoor-and-ishaan-khatter-dhadak-first-look-see-photo-4938670/|archive-date=15 November 2017}}</ref> |- | rowspan="2" |2020 | scope="row" |''ਭੂਤ ਕਹਾਣੀਆਂ'' |ਸਮੀਰਾ |[[ਜ਼ੋਇਆ ਅਖ਼ਤਰ|ਜ਼ੋਇਆ ਅਖਤਰ]] ਦਾ ਖੰਡ |<ref name="it">{{Cite news|url=https://www.indiatoday.in/television/web-series/story/mrunal-thakur-avinash-tiwary-to-star-in-karan-johar-s-ghost-stories-1600377-2019-09-18|title=Mrunal Thakur, Avinash Tiwary to star in Karan Johar's Ghost Stories|date=18 September 2019|work=[[India Today]]|access-date=20 September 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190919175112/https://www.indiatoday.in/television/web-series/story/mrunal-thakur-avinash-tiwary-to-star-in-karan-johar-s-ghost-stories-1600377-2019-09-18|archive-date=19 September 2019}}</ref> |- | scope="row" |''ਗੁੰਜਨ ਸਕਸੈਨਾ: ਕਾਰਗਿਲ ਗਰਲ'' |ਗੁੰਜਨ ਸਕਸੈਨਾ | |<ref>{{Cite web|url=https://www.news18.com/news/movies/janhvi-kapoor-starrer-gunjan-saxena-the-kargil-girl-to-release-on-netflix-2660485.html|title=Janhvi Kapoor Starrer Gunjan Saxena The Kargil Girl to Release on Netflix|date=9 June 2020|website=[[News18]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20210820100254/https://www.news18.com/news/movies/janhvi-kapoor-starrer-gunjan-saxena-the-kargil-girl-to-release-on-netflix-2660485.html|archive-date=20 August 2021|access-date=25 June 2021}}</ref> |- |2021 | scope="row" |''ਰੂਹੀ'' |ਰੂਹੀ ਅਰੋੜਾ/ਅਫ਼ਜ਼ਾਨਾ ਬੇਦੀ | |<ref>{{Cite news|url=https://www.news18.com/news/movies/janhvi-kapoor-rajkummar-raos-roohi-afza-titled-changed-again-to-roohi-afzana-2443937.html|title=Janhvi Kapoor, Rajkummar Rao's Roohi Afza Titled Changed Again to Roohi Afzana|date=3 January 2020|work=News18|access-date=6 January 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200104165620/https://www.news18.com/news/movies/janhvi-kapoor-rajkummar-raos-roohi-afza-titled-changed-again-to-roohi-afzana-2443937.html|archive-date=4 January 2020}}</ref> |- | rowspan="2" |2022 | scope="row" |''ਚੰਗੀ ਕਿਸਮਤ ਜੈਰੀ'' |ਜਯਾ "ਜੈਰੀ" ਕੁਮਾਰੀ | |<ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/features/janhvi-kapoor-announces-good-luck-jerrys-wrap-aesthetic-pictures-set|title=Janhvi Kapoor announces Good Luck Jerry's wrap with aesthetic pictures from the set|date=20 March 2021|website=[[Bollywood Hungama]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20210320060855/https://www.bollywoodhungama.com/news/features/janhvi-kapoor-announces-good-luck-jerrys-wrap-aesthetic-pictures-set/|archive-date=20 March 2021|access-date=21 March 2021}}</ref> |- | scope="row" |''ਮਿਲੀ'' |ਮਿਲਿ ਨਉਦਿਆਲ | |<ref>{{Cite news|url=https://news.abplive.com/entertainment/movies/janhvi-kapoor-wraps-up-filming-mili-pens-down-heartfelt-note-for-boney-kapoor-my-first-film-with-papa-1495975|title=Janhvi Kapoor Wraps Up Filming 'Mili', Pens Down Heartfelt Note For Boney Kapoor: 'My First Film With Papa'|date=26 November 2021|work=ABP News|access-date=26 November 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211126185550/https://news.abplive.com/entertainment/movies/janhvi-kapoor-wraps-up-filming-mili-pens-down-heartfelt-note-for-boney-kapoor-my-first-film-with-papa-1495975|archive-date=26 November 2021}}</ref> |- | rowspan=2" |2023 | scope="row" | ''ਬਵਾਲ'' | ਨਿਸ਼ਾ ਦੀਕਸ਼ਿਤ | |<ref name="bawaal"/> |- | scope="row" |''ਰੌਕੀ ਔਰ ਰਾਣੀ ਕੀ ਪ੍ਰੇਮ ਕਹਾਣੀ'' | ਬੇਨਾਮ | ਗੀਤ 'ਹਾਰਟ ਥ੍ਰੋਬ' 'ਚ ਖਾਸ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ |<ref>{{Cite web |title=Varun Dhawan joins Ananya Panday, Janhvi Kapoor, and Sara Ali Khan in the Ranveer Singh – Alia Bhatt starrer Rocky Aur Rani Kii Prem Kahaani |url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/revealed-varun-dhawan-joins-ananya-panday-janhvi-kapoor-sara-ali-khan-ranveer-singh-alia-bhatt-starrer-rocky-aur-rani-kii-prem-kahaani/ |website=Bollywood Hungama |date=4 July 2023 |access-date=8 July 2023 |archive-date=8 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230708035226/https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/revealed-varun-dhawan-joins-ananya-panday-janhvi-kapoor-sara-ali-khan-ranveer-singh-alia-bhatt-starrer-rocky-aur-rani-kii-prem-kahaani/ |url-status=live }}</ref> |- | rowspan="3" |2024 | scope="row" style="background:#FFFFCC;" |''ਮਿਸਟਰ ਐਂਡ ਮਿਸਿਜ਼ ਮਾਹੀ'' {{dagger|alt=Film has yet to be released}} | ਮਹਿਮਾ ਮਾਹੀ | ਪੋਸਟ-ਪ੍ਰੋਡਕਸ਼ਨ |<ref>{{Cite news |date=1 May 2023 |title=Janhvi Kapoor wraps up Mr and Mrs Mahi: "Waking up this morning felt like a rebirth" |work=Bollywood Hungama |url=https://www.bollywoodhungama.com/news/features/janhvi-kapoor-wraps-mr-mrs-mahi-waking-morning-felt-like-rebirth/ |access-date=1 May 2023 |archive-date=1 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230501191003/https://www.bollywoodhungama.com/news/features/janhvi-kapoor-wraps-mr-mrs-mahi-waking-morning-felt-like-rebirth/ |url-status=live }}</ref> |- | scope="row" style="background:#FFFFCC;" |''ਦੇਵਰਾ'' {{dagger|alt=Film has yet to be released}} | {{TableTBA}} | ਤੇਲਗੂ ਫਿਲਮ; ਸ਼ੂਟਿੰਗ |<ref name="devara"/> |- | scope="row" style="background:#FFFFCC;" |''ਉਲਝ'' {{dagger|alt=Film has yet to be released}} | {{TableTBA}} | ਪੋਸਟ-ਪ੍ਰੋਡਕਸ਼ਨ |<ref>{{Cite news |date=11 September 2023 |title=Janhvi Kapoor wraps her next Ulajh: “Everything about this journey has been so healing”|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/features/janhvi-kapoor-wraps-next-ulajh-everything-journey-healing/ |work=Bollywood Hungama|access-date=11 September 2023}}</ref> |} == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * {{IMDB name|9427099}} * {{ਬਾਲੀਵੁੱਡ ਹੰਗਾਮਾ|jhanvi-kapoor}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1997]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:21ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਭਾਰਤੀ ਅਭਿਨੇਤਰੀਆਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੁੰਬਈ ਦੀਆਂ ਅਭਿਨੇਤਰੀਆਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਿੰਦੀ ਸਿਨੇਮਾ ਵਿੱਚ ਅਭਿਨੇਤਰੀਆਂ]] rp8xspaun2spi9pkh8t8s1s9wvaf951 838061 838060 2026-04-30T13:50:18Z KiranBOT 55200 URL ਤੋਂ AMP ਟਰੈਕਿੰਗ ਹਟਾਈ ਗਈ ([[:m:User:KiranBOT/AMP|ਵੇਰਵੇ]]) ([[User talk:Usernamekiran|ਗਲਤੀ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਕਰੋ]]) v2.2.9s 838061 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = ਜਾਨਵੀ ਕਪੂਰ | image = Janhvi Kapoor during baume and mercier event in 2026.jpg | caption = 2026 ਵਿੱਚ ਕਪੂਰ | birth_date = {{Birth date and age|df=yes|1997|03|6}} | birth_place = [[ਮੁੰਬਈ]], [[ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ]], ਭਾਰਤ | occupation = ਅਦਾਕਾਰਾ | years_active = 2018–ਮੌਜੂਦ | parents = [[ਸ੍ਰੀਦੇਵੀ]]<br />[[ਬੋਨੀ ਕਪੂਰ]] }} '''ਜਾਹਨਵੀ ਕਪੂਰ''' (ਜਨਮ 6 ਮਾਰਚ 1997) ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਹੈ ਜੋ [[ਹਿੰਦੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਹਿੰਦੀ]] ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ। [[ਸ੍ਰੀਦੇਵੀ]] ਅਤੇ [[ਬੋਨੀ ਕਪੂਰ]] ਦੇ ਘਰ ਜਨਮੀ, ਉਸਨੇ 2018 ਵਿੱਚ ਰੋਮਾਂਟਿਕ ਡਰਾਮਾ ''ਧੜਕ'' ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਅਦਾਕਾਰੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ, ਜੋ ਇੱਕ ਵਪਾਰਕ ਸਫਲਤਾ ਸੀ। ਕਪੂਰ ਨੂੰ ਬਾਇਓਪਿਕ ''ਗੁੰਜਨ ਸਕਸੈਨਾ: ਦ ਕਾਰਗਿਲ ਗਰਲ'' (2020) ਵਿੱਚ ਸਿਰਲੇਖ ਵਾਲਾ ਏਵੀਏਟਰ ਖੇਡਣ ਲਈ ਸਰਬੋਤਮ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਲਈ ਫਿਲਮਫੇਅਰ ਅਵਾਰਡ ਲਈ ਨਾਮਜ਼ਦਗੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈ। == ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਪਿਛੋਕੜ == ਜਾਨ੍ਹਵੀ ਕਪੂਰ ਦਾ ਜਨਮ 6 ਮਾਰਚ 1997 ਨੂੰ ਹੋਇਆ ਸੀ।<ref name="bd">{{Cite web|url=https://www.indiatoday.in/movies/celebrities/story/anshula-kapoor-shares-a-glimpse-of-janhvi-kapoor-s-birthday-celebrations-watch-video-1653124-2020-03-06|title=Anshula Kapoor shares a glimpse of Janhvi Kapoor's birthday celebrations. Watch video|date=6 March 2020|website=[[India Today]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20200625182810/https://www.indiatoday.in/movies/celebrities/story/anshula-kapoor-shares-a-glimpse-of-janhvi-kapoor-s-birthday-celebrations-watch-video-1653124-2020-03-06|archive-date=25 June 2020|access-date=18 June 2020}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.business-standard.com/article/news-ani/janhvi-kapoor-shares-a-throwback-picture-of-boney-kapoor-and-late-sridevi-119060200395_1.html|title=Janhvi Kapoor shares a throwback picture of Boney Kapoor and late Sridevi|date=2 June 2019|work=[[Business Standard]]|access-date=18 September 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190608194603/https://www.business-standard.com/article/news-ani/janhvi-kapoor-shares-a-throwback-picture-of-boney-kapoor-and-late-sridevi-119060200395_1.html|archive-date=8 June 2019}}</ref> ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ [[ਬੋਨੀ ਕਪੂਰ]] ਹਨ, ਜੋ ਮਰਹੂਮ ਫ਼ਿਲਮ ਨਿਰਮਾਤਾ ਸੁਰਿੰਦਰ ਕਪੂਰ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਹਨ, ਅਤੇ ਅਨਿਲ ਕਪੂਰ ਫ਼ਿਲਮਜ਼ ਕੰਪਨੀ ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕ ਹਨ।<ref>{{Cite news|url=http://gulfnews.com/life-style/celebrity/sonam-kapoor-my-love-life-has-been-unsuccessful-1.1198577|title=Sonam Kapoor: My love life has been unsuccessful|date=18 June 2013|work=[[Gulf News]]|access-date=3 October 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151004031815/http://gulfnews.com/life-style/celebrity/sonam-kapoor-my-love-life-has-been-unsuccessful-1.1198577|archive-date=4 October 2015}}</ref> ਉਸਦੀ ਮਾਂ ਅਭਿਨੇਤਰੀ [[ਸ੍ਰੀਦੇਵੀ|ਸ਼੍ਰੀਦੇਵੀ]] ਹੈ ਜਿਸਨੇ [[ਤੇਲੁਗੂ ਭਾਸ਼ਾ|ਤੇਲਗੂ]], [[ਤਮਿਲ਼ ਭਾਸ਼ਾ|ਤਾਮਿਲ]] ਅਤੇ [[ਹਿੰਦੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਹਿੰਦੀ]] ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਉਹ ਫਿਲਮ ਅਦਾਕਾਰ [[ਅਨਿਲ ਕਪੂਰ]] ਅਤੇ [[ਸੰਜੇ ਕਪੂਰ]] ਦੀ ਭਤੀਜੀ ਹੈ।<ref name="surinder">{{Cite web|url=http://movies.rediff.com/quote/2009/may/04/surinder-kapoor-on-life-and-times.htm|title=Sonam is a better actor than Anil|last=N|first=Patsy|date=4 May 2009|website=[[Rediff.com]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20110102025615/http://movies.rediff.com/quote/2009/may/04/surinder-kapoor-on-life-and-times.htm|archive-date=2 January 2011|access-date=3 August 2010}}</ref> ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਵਿਆਹ ਤੋਂ ਉਸਦੀ ਇੱਕ ਛੋਟੀ ਭੈਣ, ਖੁਸ਼ੀ,<ref>{{Cite web|url=http://www.chennaionline.com/reeltalk/jan193.asp|title=Sridevi's "Khushi"|last=Lavanya|website=Chennai Online|archive-url=https://web.archive.org/web/20010208084154/http://www.chennaionline.com/reeltalk/jan193.asp|archive-date=8 February 2001|access-date=27 June 2022}}</ref> ਅਤੇ ਦੋ ਸੌਤੇਲੇ ਭੈਣ-ਭਰਾ, ਅਭਿਨੇਤਾ [[ਅਰਜੁਨ ਕਪੂਰ]] ਅਤੇ ਅੰਸ਼ੁਲਾ ਕਪੂਰ ਹਨ।<ref>{{Cite web|url=https://www.hindustantimes.com/bollywood/arjun-kapoor-khushi-anshula-come-together-for-father-boney-kapoor-at-maidaan-mahurat-ceremony-see-pics/story-HVsAs55MCeRj7j7MC0gKqN.html|title=Arjun Kapoor, Khushi, Anshula come together for father Boney Kapoor at Maidaan mahurat ceremony. See pics|date=22 August 2019|website=[[Hindustan Times]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20211029085536/https://www.hindustantimes.com/bollywood/arjun-kapoor-khushi-anshula-come-together-for-father-boney-kapoor-at-maidaan-mahurat-ceremony-see-pics/story-HVsAs55MCeRj7j7MC0gKqN.html|archive-date=29 October 2021|access-date=29 October 2021}}</ref> ਕਪੂਰ ਨੇ 21 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਗੁਆ ਦਿੱਤਾ, ਜਦੋਂ ਉਹ [[ਦੁਬਈ]], [[ਸੰਯੁਕਤ ਅਰਬ ਅਮੀਰਾਤ]] ਵਿੱਚ, ਜੁਮੇਰਾਹ ਅਮੀਰਾਤ ਟਾਵਰਜ਼ ਹੋਟਲ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਮਹਿਮਾਨ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਦੁਰਘਟਨਾ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਣ ਕਾਰਨ ਮਰ ਗਈ ਸੀ।<ref name="Al Jazeera">{{Cite news|url=http://www.aljazeera.com/news/2018/02/reports-bollywood-icon-sridevi-dies-aged-54-180224222210077.html|title=Reports: Bollywood icon Sridevi dies aged 54|work=[[Al Jazeera]]|access-date=24 February 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20190406193149/https://www.aljazeera.com/news/2018/02/reports-bollywood-icon-sridevi-dies-aged-54-180224222210077.html|archive-date=6 April 2019}}</ref> ਕਪੂਰ ਨੇ ਮੁੰਬਈ ਦੇ ਈਕੋਲੇ ਮੋਂਡਿਆਲ ਵਰਲਡ ਸਕੂਲ ਤੋਂ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ।<ref>{{Cite AV media}}</ref> ਆਪਣੀ ਫਿਲਮ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਉਸਨੇ ਕੈਲੀਫੋਰਨੀਆ ਵਿੱਚ ਲੀ ਸਟ੍ਰਾਸਬਰਗ ਥੀਏਟਰ ਅਤੇ ਫਿਲਮ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਤੋਂ ਇੱਕ ਐਕਟਿੰਗ ਕੋਰਸ ਕੀਤਾ।<ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/photo-features/janhvi-kapoor-lesser-known-facts-about-the-star-kid/sridevi-on-janhvis-bollywood-career/photostory/63228078.cms|title=Sridevi on Janhvi's Bollywood career - Janhvi Kapoor: Lesser known facts about the star kid|website=The Times of India|access-date=2022-11-06}}</ref> == ਕਰੀਅਰ == [[ਤਸਵੀਰ:Janhvi_Kapoor_graces_Lux_Golden_Rose_Awards_2018_(01).jpg|left|thumb|ਕਪੂਰ 2018 ਵਿੱਚ]] ਕਪੂਰ ਨੇ ਆਪਣੀ ਅਦਾਕਾਰੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ 2018 ਵਿੱਚ ਸ਼ਸ਼ਾਂਕ ਖੇਤਾਨ ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਤ ਰੋਮਾਂਸ ''ਧੜਕ'' ਨਾਲ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਹਿ-ਅਭਿਨੇਤਾ ਈਸ਼ਾਨ ਖੱਟਰ ਸੀ। 2016 ਦੀ [[ਮਰਾਠੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਮਰਾਠੀ]] ਫਿਲਮ ''[[ਸੈਰਾਟ]]'' ਦੀ [[ਹਿੰਦੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਹਿੰਦੀ]] -ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਰੀਮੇਕ, ਇਸ ਵਿੱਚ ਉਸਨੂੰ ਇੱਕ ਛੋਟੀ ਉੱਚ-ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਦੀ ਕੁੜੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਜਿਸਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਇੱਕ ਹੇਠਲੇ-ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਦੇ ਲੜਕੇ (ਖੱਟਰ ਦੁਆਰਾ ਨਿਭਾਈ ਗਈ) ਨਾਲ ਭੱਜ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੁਖਦਾਈ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਫਿਲਮ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਨਕਾਰਾਤਮਕ ਸਮੀਖਿਆਵਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈਆਂ 2021 ਵਿੱਚ, ਕਪੂਰ ਨੇ ਕਾਮੇਡੀ ਡਰਾਉਣੀ ਫਿਲਮ ''ਰੂਹੀ'' ਵਿੱਚ [[ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਰਾਓ]] ਦੇ ਨਾਲ ਦੋਹਰੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ।<ref name="roohi">{{Cite news|url=http://www.newindianexpress.com/entertainment/hindi/2019/jul/14/janhvi-kapoor-a-sincere-and-hardworking-actor-rajkummar-rao-on-rooh-afza-co-star-2003749.html|title=Janhvi Kapoor a sincere and hardworking actor: Rajkummar Rao on Rooh-Afza co-star|date=14 July 2019|work=[[The New Indian Express]]|access-date=25 July 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190821054009/http://www.newindianexpress.com/entertainment/hindi/2019/jul/14/janhvi-kapoor-a-sincere-and-hardworking-actor-rajkummar-rao-on-rooh-afza-co-star-2003749.html|archive-date=21 August 2019}}</ref> [[ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਕੋਰੋਨਾਵਾਇਰਸ ਮਹਾਮਾਰੀ 2020|ਕੋਵਿਡ-19 ਮਹਾਂਮਾਰੀ]] ਦੀ ਦੂਜੀ ਲਹਿਰ ਦੇ ਕਾਰਨ ਫਿਲਮ ਨੂੰ ਕਈ ਦੇਰੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਥੀਏਟਰਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਰਿਲੀਜ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name="release date">{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/rajkummar-rao-janhvi-kapoor-varun-sharmas-horror-comedy-renamed-roohi-film-release-march-11-theatres|title=Rajkummar Rao, Janhvi Kapoor, Varun Sharma's horror-comedy renamed Roohi, film to release on March 11 in theatres|website=Bollywood Hungama|archive-url=https://web.archive.org/web/20210215044509/https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/rajkummar-rao-janhvi-kapoor-varun-sharmas-horror-comedy-renamed-roohi-film-release-march-11-theatres|archive-date=15 February 2021|access-date=14 February 2021}}</ref> ਫਿਲਮ ਅਤੇ ਕਪੂਰ ਦੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਨੂੰ ਆਲੋਚਕਾਂ ਤੋਂ ਮਾੜੀਆਂ ਸਮੀਖਿਆਵਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈਆਂ,<ref>{{Cite web|url=https://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/roohi-review-and-release-live-updates-janhvi-kapoor-rajkummar-rao-varun-sharma-7222457/|title=Roohi movie review and release LIVE UPDATES: Janhvi, Rajkummar Rao film fails to impress|date=11 March 2021|website=The Indian Express|archive-url=https://web.archive.org/web/20210311093302/https://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/roohi-review-and-release-live-updates-janhvi-kapoor-rajkummar-rao-varun-sharma-7222457/|archive-date=11 March 2021|access-date=12 March 2021}}</ref><ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.deccanherald.com/entertainment/entertainment-news/roohi-4-days-box-office-collection-report-rajkummar-rao-starrer-has-a-good-first-weekend-962265.html|title='Roohi' 4 days box office collection report: Rajkummar Rao-starrer has a good first weekend|date=15 March 2021|website=Deccan Herald|archive-url=https://web.archive.org/web/20210709182838/https://www.deccanherald.com/entertainment/entertainment-news/roohi-4-days-box-office-collection-report-rajkummar-rao-starrer-has-a-good-first-weekend-962265.html|archive-date=9 July 2021|access-date=16 March 2021}}</ref> ਅਤੇ ਇਸ ਨੇ ਬਾਕਸ-ਆਫਿਸ 'ਤੇ ਮਾੜਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ।<ref name="bo">{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/movie/roohi-2/box-office|title=Roohi Box Office|website=Bollywood Hungama|archive-url=https://web.archive.org/web/20210215062251/https://www.bollywoodhungama.com/movie/roohi-2/box-office|archive-date=15 February 2021|access-date=3 April 2021}}</ref> ਅਗਲੇ ਸਾਲ, ਕਪੂਰ ਨੇ ''ਗੁਡ ਲਕ ਜੈਰੀ'' ਵਿੱਚ ਅਭਿਨੈ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਕਿ 2018 ਦੀ ਤਾਮਿਲ ਫਿਲਮ ''ਕੋਲਾਮਾਵੂ ਕੋਕਿਲਾ'' ਦੀ ਰੀਮੇਕ ਸੀ, ਜੋ ਆਨੰਦ ਐਲ. ਰਾਏ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਈ ਗਈ ਸੀ।<ref>{{Cite news|url=https://www.hindustantimes.com/entertainment/bollywood/janhvi-kapoor-shares-new-pics-as-she-wraps-good-luck-jerry-so-many-things-have-happened-changed-evolved-been-learnt-and-unlearnt-101616200651912.html|title=Janhvi Kapoor shares pics as she wraps Good Luck Jerry: 'So many things have happened, evolved, learnt and unlearnt'|date=20 March 2021|work=[[Hindustan Times]]|access-date=21 March 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210320214631/https://www.hindustantimes.com/entertainment/bollywood/janhvi-kapoor-shares-new-pics-as-she-wraps-good-luck-jerry-so-many-things-have-happened-changed-evolved-been-learnt-and-unlearnt-101616200651912.html|archive-date=20 March 2021}}</ref> ਇਹ ਸਟ੍ਰੀਮਿੰਗ ਪਲੇਟਫਾਰਮ [[ਹੋਟਸਟਾਰ|Disney+ Hotstar]] 'ਤੇ ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite news|url=https://www.indiatoday.in/movies/bollywood/story/janhvi-kapoor-s-good-luck-jerry-to-release-on-disney-hotstar-on-july-29-1963494-2022-06-17|title=Janhvi Kapoor's Good Luck Jerry to release on Disney+ Hotstar on July 29|date=17 June 2022|work=India Today|access-date=17 June 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220617070122/https://www.indiatoday.in/movies/bollywood/story/janhvi-kapoor-s-good-luck-jerry-to-release-on-disney-hotstar-on-july-29-1963494-2022-06-17|archive-date=17 June 2022}}</ref> ਉਸਦੀ ਅਗਲੀ ਫਿਲਮ, ''ਮਿਲੀ'', ਮਲਿਆਲਮ ਫਿਲਮ ''ਹੈਲਨ'' ਦੀ ਰੀਮੇਕ ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਇੱਕ ਫ੍ਰੀਜ਼ਰ ਵਿੱਚ ਫਸੀ ਇੱਕ ਮੁਟਿਆਰ ਦਾ ਕਿਰਦਾਰ ਨਿਭਾਇਆ, ਜਿਸਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਅੰਨਾ ਬੇਨ ਦੁਆਰਾ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਨਿਭਾਈ ਗਈ ਸੀ।<ref>{{Cite web|url=https://www.hindustantimes.com/entertainment/bollywood/mili-first-look-janhvi-kapoor-is-a-nurse-stuck-in-freezer-in-new-survival-thriller-see-pics-101665560413646.html|title=Mili first look: Janhvi Kapoor is a nurse stuck in freezer in new survival thriller. See pics|date=12 October 2022|website=[[Hindustan Times]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20221012080002/https://www.hindustantimes.com/entertainment/bollywood/mili-first-look-janhvi-kapoor-is-a-nurse-stuck-in-freezer-in-new-survival-thriller-see-pics-101665560413646.html|archive-date=12 October 2022|access-date=12 October 2022}}</ref> ਅਨੁਪਮਾ ਚੋਪੜਾ "ਮਿਠਾਸ ਅਤੇ ਇਮਾਨਦਾਰੀ" ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਰਦੀ ਸੀ ਜੋ ਉਸਨੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਲਿਆਂਦੀ ਸੀ ਪਰ ਉਸਨੂੰ ਬੇਨ ਦੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲੋਂ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਸਮਝਿਆ।<ref>{{Cite AV media}}</ref> ਕਪੂਰ ਅਗਲੀ ਸਪੋਰਟਸ ਫਿਲਮ ''ਮਿਸਟਰ ਐਂਡ ਮਿਸਿਜ਼ ਮਾਹੀ'' ਵਿੱਚ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਰਾਓ<ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/karan-johar-announces-mr-and-mrs-mahi-featuring-rajkummar-rao-and-janhvi-kapoor/articleshow/87853662.cms|title=Karan Johar announces 'Mr and Mrs Mahi' featuring Rajkummar Rao and Janhvi Kapoor|date=22 November 2021|website=The Times of India|archive-url=https://web.archive.org/web/20221007031043/https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/karan-johar-announces-mr-and-mrs-mahi-featuring-rajkummar-rao-and-janhvi-kapoor/articleshow/87853662.cms|archive-date=7 October 2022|access-date=10 April 2022}}</ref> ਨਾਲ ਅਤੇ [[ਵਰੁਣ ਧਵਨ]] ਨਾਲ ਐਕਸ਼ਨ ਫਿਲਮ ''ਬਾਵਾਲ'' ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਨਗੇ।<ref>{{Cite web|url=https://www.pinkvilla.com/entertainment/news/varun-dhawan-janhvi-kapoor-do-bawaal-theatres-soon-roped-leads-nitesh-tiwaris-film-1056441%3famp|title=Varun Dhawan & Janhvi Kapoor to do 'Bawaal' in theatres soon, roped in as leads in Nitesh Tiwari's film|date=30 March 2022|website=Pinkvilla|archive-url=https://web.archive.org/web/20220410091431/https://www.pinkvilla.com/entertainment/news/varun-dhawan-janhvi-kapoor-do-bawaal-theatres-soon-roped-leads-nitesh-tiwaris-film-1056441%3Famp|archive-date=10 April 2022|access-date=10 April 2022}}</ref> == ਫਿਲਮਗ੍ਰਾਫੀ == === ਫਿਲਮਾਂ === {| class="wikitable sortable plainrowheaders" ! scope="col" |ਸਾਲ ! scope="col" |ਸਿਰਲੇਖ ! scope="col" |ਭੂਮਿਕਾ(ਜ਼) ! scope="col" class="unsortable" |ਨੋਟਸ ! scope="col" class="unsortable" |ਰੈਫ. |- |2018 | scope="row" |''ਧੜਕ'' |ਪਾਰਥਵੀ ਸਿੰਘ ਰਾਠੌਰ | |<ref>{{Cite news|url=http://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/karan-johar-sairat-remake-starring-janhvi-kapoor-and-ishaan-khatter-dhadak-first-look-see-photo-4938670/|title=Dhadak first look: Janhvi Kapoor has Sridevi's charm and Ishaan Khatter is Bollywood's next chocolate boy|work=[[The Indian Express]]|access-date=15 November 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171115164533/http://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/karan-johar-sairat-remake-starring-janhvi-kapoor-and-ishaan-khatter-dhadak-first-look-see-photo-4938670/|archive-date=15 November 2017}}</ref> |- | rowspan="2" |2020 | scope="row" |''ਭੂਤ ਕਹਾਣੀਆਂ'' |ਸਮੀਰਾ |[[ਜ਼ੋਇਆ ਅਖ਼ਤਰ|ਜ਼ੋਇਆ ਅਖਤਰ]] ਦਾ ਖੰਡ |<ref name="it">{{Cite news|url=https://www.indiatoday.in/television/web-series/story/mrunal-thakur-avinash-tiwary-to-star-in-karan-johar-s-ghost-stories-1600377-2019-09-18|title=Mrunal Thakur, Avinash Tiwary to star in Karan Johar's Ghost Stories|date=18 September 2019|work=[[India Today]]|access-date=20 September 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190919175112/https://www.indiatoday.in/television/web-series/story/mrunal-thakur-avinash-tiwary-to-star-in-karan-johar-s-ghost-stories-1600377-2019-09-18|archive-date=19 September 2019}}</ref> |- | scope="row" |''ਗੁੰਜਨ ਸਕਸੈਨਾ: ਕਾਰਗਿਲ ਗਰਲ'' |ਗੁੰਜਨ ਸਕਸੈਨਾ | |<ref>{{Cite web|url=https://www.news18.com/news/movies/janhvi-kapoor-starrer-gunjan-saxena-the-kargil-girl-to-release-on-netflix-2660485.html|title=Janhvi Kapoor Starrer Gunjan Saxena The Kargil Girl to Release on Netflix|date=9 June 2020|website=[[News18]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20210820100254/https://www.news18.com/news/movies/janhvi-kapoor-starrer-gunjan-saxena-the-kargil-girl-to-release-on-netflix-2660485.html|archive-date=20 August 2021|access-date=25 June 2021}}</ref> |- |2021 | scope="row" |''ਰੂਹੀ'' |ਰੂਹੀ ਅਰੋੜਾ/ਅਫ਼ਜ਼ਾਨਾ ਬੇਦੀ | |<ref>{{Cite news|url=https://www.news18.com/news/movies/janhvi-kapoor-rajkummar-raos-roohi-afza-titled-changed-again-to-roohi-afzana-2443937.html|title=Janhvi Kapoor, Rajkummar Rao's Roohi Afza Titled Changed Again to Roohi Afzana|date=3 January 2020|work=News18|access-date=6 January 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200104165620/https://www.news18.com/news/movies/janhvi-kapoor-rajkummar-raos-roohi-afza-titled-changed-again-to-roohi-afzana-2443937.html|archive-date=4 January 2020}}</ref> |- | rowspan="2" |2022 | scope="row" |''ਚੰਗੀ ਕਿਸਮਤ ਜੈਰੀ'' |ਜਯਾ "ਜੈਰੀ" ਕੁਮਾਰੀ | |<ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/features/janhvi-kapoor-announces-good-luck-jerrys-wrap-aesthetic-pictures-set|title=Janhvi Kapoor announces Good Luck Jerry's wrap with aesthetic pictures from the set|date=20 March 2021|website=[[Bollywood Hungama]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20210320060855/https://www.bollywoodhungama.com/news/features/janhvi-kapoor-announces-good-luck-jerrys-wrap-aesthetic-pictures-set/|archive-date=20 March 2021|access-date=21 March 2021}}</ref> |- | scope="row" |''ਮਿਲੀ'' |ਮਿਲਿ ਨਉਦਿਆਲ | |<ref>{{Cite news|url=https://news.abplive.com/entertainment/movies/janhvi-kapoor-wraps-up-filming-mili-pens-down-heartfelt-note-for-boney-kapoor-my-first-film-with-papa-1495975|title=Janhvi Kapoor Wraps Up Filming 'Mili', Pens Down Heartfelt Note For Boney Kapoor: 'My First Film With Papa'|date=26 November 2021|work=ABP News|access-date=26 November 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211126185550/https://news.abplive.com/entertainment/movies/janhvi-kapoor-wraps-up-filming-mili-pens-down-heartfelt-note-for-boney-kapoor-my-first-film-with-papa-1495975|archive-date=26 November 2021}}</ref> |- | rowspan=2" |2023 | scope="row" | ''ਬਵਾਲ'' | ਨਿਸ਼ਾ ਦੀਕਸ਼ਿਤ | |<ref name="bawaal"/> |- | scope="row" |''ਰੌਕੀ ਔਰ ਰਾਣੀ ਕੀ ਪ੍ਰੇਮ ਕਹਾਣੀ'' | ਬੇਨਾਮ | ਗੀਤ 'ਹਾਰਟ ਥ੍ਰੋਬ' 'ਚ ਖਾਸ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ |<ref>{{Cite web |title=Varun Dhawan joins Ananya Panday, Janhvi Kapoor, and Sara Ali Khan in the Ranveer Singh – Alia Bhatt starrer Rocky Aur Rani Kii Prem Kahaani |url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/revealed-varun-dhawan-joins-ananya-panday-janhvi-kapoor-sara-ali-khan-ranveer-singh-alia-bhatt-starrer-rocky-aur-rani-kii-prem-kahaani/ |website=Bollywood Hungama |date=4 July 2023 |access-date=8 July 2023 |archive-date=8 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230708035226/https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/revealed-varun-dhawan-joins-ananya-panday-janhvi-kapoor-sara-ali-khan-ranveer-singh-alia-bhatt-starrer-rocky-aur-rani-kii-prem-kahaani/ |url-status=live }}</ref> |- | rowspan="3" |2024 | scope="row" style="background:#FFFFCC;" |''ਮਿਸਟਰ ਐਂਡ ਮਿਸਿਜ਼ ਮਾਹੀ'' {{dagger|alt=Film has yet to be released}} | ਮਹਿਮਾ ਮਾਹੀ | ਪੋਸਟ-ਪ੍ਰੋਡਕਸ਼ਨ |<ref>{{Cite news |date=1 May 2023 |title=Janhvi Kapoor wraps up Mr and Mrs Mahi: "Waking up this morning felt like a rebirth" |work=Bollywood Hungama |url=https://www.bollywoodhungama.com/news/features/janhvi-kapoor-wraps-mr-mrs-mahi-waking-morning-felt-like-rebirth/ |access-date=1 May 2023 |archive-date=1 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230501191003/https://www.bollywoodhungama.com/news/features/janhvi-kapoor-wraps-mr-mrs-mahi-waking-morning-felt-like-rebirth/ |url-status=live }}</ref> |- | scope="row" style="background:#FFFFCC;" |''ਦੇਵਰਾ'' {{dagger|alt=Film has yet to be released}} | {{TableTBA}} | ਤੇਲਗੂ ਫਿਲਮ; ਸ਼ੂਟਿੰਗ |<ref name="devara"/> |- | scope="row" style="background:#FFFFCC;" |''ਉਲਝ'' {{dagger|alt=Film has yet to be released}} | {{TableTBA}} | ਪੋਸਟ-ਪ੍ਰੋਡਕਸ਼ਨ |<ref>{{Cite news |date=11 September 2023 |title=Janhvi Kapoor wraps her next Ulajh: “Everything about this journey has been so healing”|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/features/janhvi-kapoor-wraps-next-ulajh-everything-journey-healing/ |work=Bollywood Hungama|access-date=11 September 2023}}</ref> |} == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * {{IMDB name|9427099}} * {{ਬਾਲੀਵੁੱਡ ਹੰਗਾਮਾ|jhanvi-kapoor}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1997]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:21ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਭਾਰਤੀ ਅਭਿਨੇਤਰੀਆਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੁੰਬਈ ਦੀਆਂ ਅਭਿਨੇਤਰੀਆਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਿੰਦੀ ਸਿਨੇਮਾ ਵਿੱਚ ਅਭਿਨੇਤਰੀਆਂ]] 0u815pcg2pnfnppqht598atg7czyd8e 0 150100 838134 713034 2026-05-01T03:20:02Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 838134 wikitext text/x-wiki '''ਪਠਾਨੀ ਸੂਟ''' ਦੱਖਣੀ ਏਸ਼ੀਆਈ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਵਿੱਚ ਮਰਦਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਨਸਲੀ ਪਹਿਰਾਵਾ ਹੈ। ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਇਹ [[ਸਲਵਾਰ ਕਮੀਜ਼]] ਵਰਗਾ ਇੱਕ [[ਮੁਸਲਮਾਨ]] ਪਹਿਰਾਵਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਕਪੜੇ ਕੁੜਤਾ (ਟਿਊਨਿਕ ਦੇ ਨਾਲ), ਸਲਵਾਰ (ਇੱਕ ਢਿੱਲੀ ਇਕੱਠੀ ਹੋਈ ਪੈਂਟ), ਅਤੇ ਇੱਕ ਵੈਸਟ (ਇੱਕ ਕਮਰ ਕੋਟ), ਜੋ ਕਿ ਵਿਕਲਪਿਕ ਹੈ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਪਸ਼ਤੂਨ ਸੂਟ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਰਸਮੀ ਪਹਿਰਾਵੇ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ ਅਤੇ ਖਾਸ ਮੌਕਿਆਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਵਿਆਹਾਂ ਅਤੇ ਤਿਉਹਾਰਾਂ 'ਤੇ ਪਹਿਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name=":0">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=lazWAQAAQBAJ&dq=pathani+suit:&pg=PA320|title=Encyclopedia of National Dress: Traditional Clothing around the World [2 volumes]|last=Condra|first=Jill|date=2013-04-09|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-0-313-37637-5|pages=321|language=en}}</ref><ref>{{Cite book|url=http://archive.org/details/curriculum_indian_culture_3|title=curriculum_indian_culture_3|last=SUVRATSUT|date=2017-09-01|pages=67}}</ref><ref>{{Cite book|url=http://archive.org/details/encyclopediaofna0001unse|title=Encyclopedia of national dress : traditional clothing around the world|date=2013|publisher=Santa Barbara, Calif. : ABC-CLIO|others=Oliver Wendell Holmes Library Phillips Academy|isbn=978-0-313-37636-8|pages=320}}</ref> ਇਸਨੂੰ ਖ਼ਾਨ ਸੂਟ<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=eMw5udE5fFEC&q=pathani+suit:|title=Himal South Asia|date=1996|publisher=Himal, Incorporated|pages=50|language=en}}</ref> ਅਤੇ ਪਸ਼ਤੂਨ ਸੂਟ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name=":1">{{Cite web|url=http://www.afghanistan-culture.com/perahan-tunban.html|title=Perahan Tunban, Kamiz Shalwar, Afghanistan Men Clothing|website=www.afghanistan-culture.com|access-date=2020-12-16|archive-date=2013-12-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20131203053930/http://www.afghanistan-culture.com/perahan-tunban.html|url-status=dead}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[http://www.afghanistan-culture.com/perahan-tunban.html "Perahan Tunban, Kamiz Shalwar, Afghanistan Men Clothing"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131203053930/http://www.afghanistan-culture.com/perahan-tunban.html |date=2013-12-03 }}. ''www.afghanistan-culture.com''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">2020-12-16</span></span>.</cite></ref> <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=bY8ck6iktikC&q=afghan+sikh+culture&pg=PA151|title=Culture and Customs of Afghanistan|last=Emadi|first=Hafizullah|date=2005|publisher=Greenwood Publishing Group|isbn=978-0-313-33089-6|pages=136|language=en}}</ref> == ਵਿਕਾਸ == ਪਠਾਨੀ ਸੂਟ ਇੱਕ ਰਵਾਇਤੀ ਪਸ਼ਤੂਨ ਪਹਿਰਾਵੇ ' ਪੇਰਾਹਾਨ ਤੂਬਾਨ ' ਜਾਂ 'ਪਾਰਟੂਗ ਕਮੀਜ਼' ਤੋਂ ਵਿਕਸਤ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਪਰਹਾਨ ਜਾਂ ਕਮੀਜ਼ ਕੁਰਤੇ ਦੇ ਸਮਾਨ ਹੈ, ਇੱਕ ਚੋਟੀ ਦੇ ਕੱਪੜੇ, ਅਤੇ ਤੁਨਬਨ ਜਾਂ ਪਾਰਟੂਗ ਇੱਕ ਹੇਠਲੇ ਕੱਪੜੇ ਹੈ।<ref name=":1" /> == ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਅਤੇ ਫੈਸ਼ਨ == === ਗੁਣ === ਪਠਾਨੀ ਸੂਟ ਇੱਕ ਲੰਬੇ ਕੁੜਤੇ, ਸਲਵਾਰ ਅਤੇ ਇੱਕ ਵੇਸਟ (ਇੱਕ ਕਮਰ ਕੋਟ) ਦਾ ਇੱਕ ਤਿੰਨ-ਪੀਸ ਸੈੱਟ ਹੈ। ਜੈਕਟ ਇੱਕ ਵਿਕਲਪਿਕ ਵਿਕਲਪ ਹੈ. ਪਠਾਨੀ ਸੂਟ ਨਹਿਰੂ ਜੈਕੇਟ ਦੇ ਨਾਲ ਵਧੀਆ ਚੱਲਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=https://www.hindustantimes.com/tv/gauahar-khan-zaid-darbar-share-pics-from-pre-wedding-shoot-ahead-of-dec-25-wedding-embarking-on-a-journey-of-forever/story-RlDX6weVfiiCHBTv0BjXBM.html|title=Gauahar Khan, Zaid Darbar share pics from pre-wedding shoot ahead of Dec 25 wedding: 'Embarking on a journey of forever'|date=2020-12-01|website=Hindustan Times|language=en|access-date=2020-12-16}}</ref> ਕੁੜਤਾ ਅਤੇ ਸਲਵਾਰ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਇੱਕੋ ਰੰਗ ਦੇ ਹਨ।<ref name=":0" /> === ਫੈਸ਼ਨ === ਪਠਾਨੀ ਸੂਟ ਇੱਕ ਮਰਦਾਨਾ ਪਹਿਰਾਵਾ ਹੈ। [[ਸ਼ਾਹ ਰੁਖ ਖ਼ਾਨ|ਸ਼ਾਹਰੁਖ ਖਾਨ]] ਨੇ ਫਿਲਮ ਰਈਸ (ਫਿਲਮ) ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਡੌਨ ਦੀ ਆਪਣੀ ਆਈਕੋਨਿਕ [[ਅਦਾਕਾਰ|ਭੂਮਿਕਾ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਕਾਲਾ ਸੂਟ ਪਾਇਆ ਸੀ।<ref>{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/entertainment/movies/Dressing-up-the-character/article17089912.ece|title=Dressing up the character|last=Rathi|first=Vasundhara|date=2017-01-24|work=The Hindu|access-date=2020-12-16|language=en-IN|issn=0971-751X}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.hindustantimes.com/tv/raees-on-kapil-sharma-show-see-pics-of-shah-rukh-khan-nawazuddin/story-LoDNMIrEA5eZs8AhnLex4I.html|title=Raees on Kapil Sharma Show: See pics of Shah Rukh Khan, Nawazuddin|date=2017-01-18|website=Hindustan Times|language=en|access-date=2020-12-16}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.indiatvnews.com/photos/entertainment-shah-rukh-khan-makes-stylish-entry-at-dance-plus-5-in-white-pathani-suit-see-pics-581475|title=Shah Rukh Khan makes stylish entry at Dance Plus 5 in white pathani suit (See Pics)|last=Desk|first=India TV News|date=2020-01-20|website=www.indiatvnews.com|language=en|access-date=2020-12-16}}</ref> ਖਾਨ-ਪਹਿਰਾਵਾ ਜਾਂ ਪਠਾਨੀ ਸੂਟ [[ਬਾਲੀਵੁੱਡ]] [[ਅਦਾਕਾਰ|ਹੀਰੋਜ਼]] ਵਿੱਚ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਪਹਿਰਾਵਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=https://www.ptcpunjabi.co.in/virat-kohli-to-ms-dhoni-which-cricketer-looks-cute-in-sikh-avatar/|title=From Virat Kohli To MS Dhoni: Cricketers Who Rocked The Turban Look With Utmost Perfection!|last=N|first=Karan|last2=a|date=2019-04-22|website=PTC Punjabi|language=en-US|access-date=2020-12-16}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.mid-day.com/articles/saif-ali-khans-crisp-white-pathani-will-give-you-the-perfect-nawab-look-this-wedding-season/22289174|title=Saif Ali Khan's crisp white Pathani will give you the perfect nawab look this wedding season|date=2019-12-18|website=mid-day|language=en|access-date=2020-12-16}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਮਈ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.indiatvnews.com/entertainment/celebrities/shamshera-movie-ranbir-kapoor-look-black-pathani-suit-leaked-563557|title=Shamshera: Ranbir Kapoor's leaked look in black pathani suit will make you excited|last=Bhasin|first=Shriya|date=2019-11-14|website=www.indiatvnews.com|language=en|access-date=2020-12-16}}</ref> == ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ == * ਪਰਾਹਣ ਤੂਬਨ * [[ਪਟਿਆਲਾ ਸਲਵਾਰ]] * [[ਸਲਵਾਰ]] ਪੰਜਾਬੀ ਸਲਵਾਰ ਪੰਜਾਬੀ ਸੂਟ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ ਜੋ ਭਾਰਤੀ ਉਪ ਮਹਾਂਦੀਪ ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਖੇਤਰ ਦਾ ਰਵਾਇਤੀ ਪਹਿਰਾਵਾ ਹੈ। == ਹਵਾਲੇ == {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਪਹਿਰਾਵਾ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਪਹਿਰਾਵਾ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪਖਤੂਨ ਸਭਿਆਚਾਰ]] lvdbaa16np0ivfvdu90oaqqrsedxhvh 0 150115 838133 749520 2026-05-01T03:11:55Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 838133 wikitext text/x-wiki [[ਤਸਵੀਰ:Chitrali_Cap.JPG|thumb|200x200px| ਚਿਤਰਾਲ ਸਕਾਊਟਸ ਦੀ ਪਾਕੋਲ ਟੋਪੀ।]] '''ਪਕੋਲ''' ({{lang-ur|{{nq|پاکول یا پشتون ٹوپی}}}}) ਇੱਕ ਨਰਮ, ਫਲੈਟ, ਰੋਲਡ-ਅੱਪ, ਗੋਲ-ਟੌਪਡ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਦੀ ਟੋਪੀ ਹੈ, ਜੋ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਦੱਖਣੀ-ਮੱਧ ਏਸ਼ੀਆ ਵਿੱਚ ਪਹਿਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ [[ਉੱਨ]] ਦਾ ਬਣਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਖਰੋਟ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਭੂਰਾ, ਕਾਲਾ, ਸਲੇਟੀ, ਹਾਥੀ ਦੰਦ, ਜਾਂ ਰੰਗੇ ਲਾਲ ਵਰਗੇ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਰੰਗਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਕਿਸਮ ਵਿੱਚ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪਕੋਲ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਚਿਤਰਾਲ,<ref name="Chico">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=GdbYAQAAQBAJ&q=pakol+origins&pg=PA367|title=Hats and Headwear around the World: A Cultural Encyclopedia: A Cultural Encyclopedia|last=Chico|first=Beverly|date=2013-10-03|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1-61069-063-8|pages=367|quote=Sometimes referred to as the chitral hat, its origins can be traced to northwest Pakistan, where it was initially made by tribal women for shepherds.}}</ref><ref name="afghanistan-analysts1">{{Cite web|url=https://www.afghanistan-analysts.org/from-alexander-the-great-to-ahmad-shah-massoud-a-social-history-of-the-pakol/|title=From Alexander the Great to Ahmad Shah Massoud: A Social History of the Pakol {{!}} Afghanistan Analysts Network|date=3 January 2014|access-date=2020-02-20|quote=Finally, Chitral’s claim to the original ownership of the pakol is also supported by the fact that the place used to be at the center of the pakol‘s early “range of distribution”, which at the beginning of the 20th century encompassed mainly Northern Swat, Gilgit, Hunza, and Nuristan.}}</ref><ref name=":2">{{Cite web|url=https://digital.soas.ac.uk/AA00000497/00001/20x|title=Grammar and vocabulary of the K̲h̲owâr dialect (Chitrâli)|date=1895|website=digital.soas.ac.uk|page=8|quote=The dress worn by most men consists of a black, brown, or grey homespun cap made in the shape of a bag and rolled up until it fits the skull.|access-date=2023-02-03|archive-date=2022-02-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20220227025811/https://digital.soas.ac.uk/AA00000497/00001/20x|url-status=dead}}</ref> ਜਾਂ [[ਗਿਲਗਿਤ-ਬਾਲਤਿਸਤਾਨ|ਗਿਲਗਿਤ-ਬਾਲਟਿਸਤਾਨ]] ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਸੀ।<ref name="Vogelsang 2006 149–155"/><ref name=":3">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=P4tEAQAAMAAJ&q=woollen+cap|title=Tribes of the Hindoo Koosh|last=Biddulph|first=John|date=1880|publisher=Office of the superintendent of government printing|pages=74|quote=In Chitral, Wakhan and Sirikol the men wear very small, scanty turbans. In Gilgit, Astor, and the greater part of Yaghestan the rolled woollen cap mentioned by Mr. Drew is commonly worn. In the Shin caste, unmarried women are distinguished by a white cap, which is never worn by married Shin women.}}</ref> == ਵਰਣਨ == ਪਕੋਲ ਨੂੰ ਲਾਜ਼ਮੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਬੇਰੇਟ ਵਾਂਗ ਪਹਿਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ: ਇੱਕ ਪਹਿਨਣ ਵਾਲਾ ਮੌਸਮ, ਮੂਡ ਅਤੇ ਅਕਾਰ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਹੋਣ ਲਈ ਆਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਨਿਯਮਤ ਅਤੇ ਵਿਵਸਥਿਤ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਲੋੜ ਪੈਣ 'ਤੇ ਕਈ ਕਾਰਜਾਂ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਪਕੋਲ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਵਿਹਾਰਕ ਅਤੇ ਆਰਾਮਦਾਇਕ ਹੈ. ਇਹ ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਠੰਡੇ ਮੌਸਮ ਲਈ ਵਧੀਆ ਹੈ. ਪੁਰਸ਼ ਠੰਡੇ ਮੌਸਮ ਵਿੱਚ ਸਾਰਾ ਸਾਲ ਪਕੌਲ ਪਹਿਨਦੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਟੋਪੀ ਠੰਡੇ, ਹਵਾ ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਤੋਂ ਸੁਰੱਖਿਆ ਲਈ ਵਧੀਆ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਪਕੌਲ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਬਰੀਕ ਕੁਦਰਤੀ ਉੱਨ ਕਾਰਨ, ਸਿਰ ਨੂੰ ਪਸੀਨਾ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ, ਜਾਂ ਜੰਮਦਾ ਨਹੀਂ, ਭਾਵੇਂ ਮੌਸਮ ਕੋਈ ਵੀ ਹੋਵੇ। ਸਮੱਗਰੀ ਹਾਈਗ੍ਰੋਸਕੋਪਿਕ ਹੈ, ਫਿਰ ਵੀ ਬਰਸਾਤੀ ਮੌਸਮ ਵਿੱਚ ਟੋਪੀ ਗਿੱਲੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਇਹ ਸੁੱਕਦੀ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=http://nationalclothing.org/asia/88-pakistan/286-how-pakol-hat-is-made-the-male-headdress-of-pakistan-and-afghanistan.html|title=How pakol hat is made. The male headdress of Pakistan and Afghanistan - Nationalclothing.org|website=nationalclothing.org|access-date=2022-08-15}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਮਈ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ਇਹ ਇਸਨੂੰ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਅਤੇ ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ ਲਈ ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵਧੀਆ ਹੈੱਡਵੇਅਰ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਇੱਕ ਹੈਂਡਸਪਨ ਵੂਲਨ ਟੋਪੀ ਹੈ, ਜੋ ਇੱਕ ਫਲੈਟ, ਗੋਲ ਚੋਟੀ ਦੇ ਨਾਲ ਬਣੀ ਹੈ, ਇੱਕ ਹੇਠਲੇ, ਕਰਲਡ-ਅੱਪ [[ਟੋਪੀ|ਕੰਢੇ]] ਨਾਲ ਘਿਰੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਇਹ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਚਿੱਟੇ, ਸਲੇਟੀ, ਜਾਂ ਭੂਰੇ ਦੇ ਕਈ ਸ਼ੇਡ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਕੈਪ ਦਾ ਵਿਹਾਰਕ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਠੰਡੇ ਮੌਸਮ ਵਿੱਚ ਕੰਨਾਂ ਅਤੇ ਗਰਦਨ ਨੂੰ ਢੱਕਣ ਲਈ ਇਸਨੂੰ ਹੇਠਾਂ ਖਿੱਚਣ ਅਤੇ ਗਰਮ ਤਾਪਮਾਨਾਂ ਲਈ ਇਸਨੂੰ ਰੋਲ ਕਰਨ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਕੱਪੜੇ ਨੂੰ ਸਜਾਉਣ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਤਰੀਕੇ ਹਨ, ਕਈ ਵਾਰ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਟੋਪੀ ਵਿੱਚ ਫੁੱਲ ਜਾਂ ਖੰਭ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਦੇ ਮੌਕਿਆਂ ਲਈ। ਅਧਾਰ ਦੇ ਦੁਆਲੇ ਸਿਲਾਈ ਹੋਈ ਇੱਕ ਜੁੜੀ ਸਤਰ ਅਨੁਕੂਲਤਾ ਅਤੇ ਵਰਤੋਂ ਦੀ ਲਚਕਤਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਸਤਰ ਨੂੰ ਕੱਸਣ ਜਾਂ ਢਿੱਲਾ ਕਰਨ ਨਾਲ, ਪਹਿਨਣ ਵਾਲਾ ਲੋੜ ਅਨੁਸਾਰ ਟੋਪੀ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਕਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=GdbYAQAAQBAJ&pg=PA367|title=Hats and Headwear around the World: A Cultural Encyclopedia: A Cultural Encyclopedia|last=Chico|first=Beverly|date=2013-10-03|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1-61069-063-8|page=367}}</ref> == ਮੂਲ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸ == ਪਕੋਲ ਦਾ ਮੁੱਢ ਚਿਤਰਾਲ,<ref name="Chico"/><ref name="afghanistan-analysts1"/><ref name=":2"/> ਜਾਂ ਇਸ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਸਟੀਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਗਿਲਗਿਤ, ਅਸਟੋਰ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ [[ਗਿਲਗਿਤ-ਬਾਲਤਿਸਤਾਨ|ਗਿਲਗਿਤ-ਬਾਲਟਿਸਤਾਨ]] ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਲੱਭਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।<ref name="Vogelsang 2006 149–155"/><ref name=":3"/> ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਊਨੀ ਟੋਪੀ ਸ਼ਾਇਨਾ ਲੋਕਾਂ<ref name=":3" /><ref name="Vogelsang 2006 149–155" /> ਅਤੇ ਖੋ ਲੋਕਾਂ (ਜਿਸ ਨੂੰ ''ਚਿਤਰਾਲੀ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ)'',<ref name=":2" /><ref name="Chico" /> ਦਾ ਮੁੱਖ ਹੈੱਡਗੇਅਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ ਹਾਲ ਹੀ ਵਿੱਚ<ref name=":5">{{Cite journal|last=Vogelsang|first=Willem|date=2006|title=The Pakol: A Distinctive, but Apparently not so Very Old Headgear from the Indo-Iranian Borderlands|url=https://poj.peeters-leuven.be/content.php?id=2021290&url=article|journal=Khil'a|volume=2|pages=149–155|doi=10.2143/KH.2.0.2021290|quote=So far we have seen that the pakol is a fairly recent sartorial innovation in Nuristan, being introduced, together with other types of garment, from neighbouring Chitral sometime in the late nineteenth century.}}</ref> ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ ਦੇ ਕਈ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਜਿਵੇਂ [[ਪਠਾਨ|ਪਸ਼ਤੂਨ]], [[ਤਾਜਿਕ ਲੋਕ|ਤਾਜਿਕ]] ਅਤੇ ਨੂਰਿਸਤਾਨੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਵੀ ਅਪਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name=":1">{{Cite web|url=https://www.afghanistan-analysts.org/en/reports/context-culture/from-alexander-the-great-to-ahmad-shah-massoud-a-social-history-of-the-pakol/|title=From Alexander the Great to Ahmad Shah Massud: A social history of the pakol|date=2014-01-03|website=Afghanistan Analysts Network - English|language=ps-GB|access-date=2022-03-14|quote=According to the first proto-ethnographic accounts, the Kafirs – as the Nuristanis were known before their conversion to Islam in 1895-96 – used to go about with their heads generally uncovered. John Biddulph, in 1878, has them avoiding any headgear at all (at least the men).}}</ref><ref name=":0">{{Cite journal|last=Vogelsang|first=Willem|date=2006|title=The Pakol: A Distinctive, but Apparently not so Very Old Headgear from the Indo-Iranian Borderlands|url=https://poj.peeters-leuven.be/content.php?id=2021290&url=article|journal=Khil'a|volume=2|pages=153–154|doi=10.2143/KH.2.0.2021290}}</ref> ਅਫਗਾਨ ਪਸ਼ਤੂਨਾਂ ਦੇ ਉਲਟ, ਇਸਨੂੰ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਪਸ਼ਤੂਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵੱਡੀ ਪੱਗ ਦੇ ਬਦਲ ਵਜੋਂ ਅਪਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮੁੱਖ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ [[ਪਿਸ਼ੌਰ|ਪੇਸ਼ਾਵਰ]] ਵਿੱਚ,<ref name=":4">{{Cite journal|last=Vogelsang|first=Willem|date=2006|title=The Pakol: A Distinctive, but Apparently not so Very Old Headgear from the Indo-Iranian Borderlands|url=https://poj.peeters-leuven.be/content.php?id=2021290&url=article|journal=Khil'a|volume=2|pages=149–155|doi=10.2143/KH.2.0.2021290|quote=Contrary to the Afghan Pashtun, their fellow Pashtun in neighbouring Pakistan seem overwhelmingly to have adopted the pakol, especially in the main cities, as for instance in Peshawar. Only in the tribal areas along the Afghan border is the turban still popular. However, pictures from Peshawar from not so very long ago, still show a city dominated by turban wearing Pashtun instead of men covering their head with a pakol.}}</ref> ਚਿਤਰਾਲੀ ਵਪਾਰੀਆਂ ਅਤੇ ਵਪਾਰੀਆਂ ਦਾ ਧੰਨਵਾਦ, ਜੋ ਇਸ ਲਈ ਵੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਸਨ। ਵਿਲੱਖਣ ''ਚਿਤਰਲੀ'' ''ਕੈਪ'' ਜਾਂ ਪਕੌਲ ਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਨੂੰ ਫੈਲਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਜੋ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਪੂਰੇ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਬਣਾਇਆ, ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਕਾਰੋਬਾਰਾਂ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਕੀਤਾ, ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਦੇ ਪੁਰਾਣੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਇੱਕ ਵੱਡੇ ਖੇਤਰ ਉੱਤੇ ਹਾਵੀ ਹੋ ਗਿਆ, ਜਿਸਨੂੰ [[ਕਿੱਸਾ ਖ਼ਵਾਨੀ ਬਾਜ਼ਾਰ|ਕਿੱਸਾ ਕਾਹਵਾਨੀ]] ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=OyKFM2qrNUEC&q=Pakol+chitrali&pg=PA40|title=Health and Religious Rituals in South Asia: Disease, Possession and Healing|last=Ferrari|first=Fabrizio|date=2011|publisher=Taylor & Francis|isbn=978-1-136-84629-8|pages=40|quote=In the years that followed, these village traders expanded their businesses, eventually coming to dominate a large area of the Peshawar's old city, popularly known as the "streets of the story tellers" (qissa kahwani). They benefited from the widespread popularity of the distinctive Chitrali woollen cap or pakol that they made.}}</ref> ਸਿਰਫ਼ ਅਫ਼ਗਾਨ ਸਰਹੱਦ ਨਾਲ ਲੱਗਦੇ ਕਬਾਇਲੀ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਰਵਾਇਤੀ ਪਸ਼ਤੂਨ ਪੱਗ ਅਜੇ ਵੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੀ।<ref name=":4" /> ਹਾਲਾਂਕਿ, ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਸਮਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੀਆਂ ਤਸਵੀਰਾਂ, ਅਜੇ ਵੀ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਸ਼ਹਿਰ ਦਿਖਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਪਸ਼ਤੂਨ ਪਹਿਨਣ ਵਾਲੇ ਮਰਦਾਂ ਦੀ ਬਜਾਏ ਆਪਣੇ ਸਿਰ ਨੂੰ ਪਕੋਲ ਨਾਲ ਢੱਕਦੇ ਹਨ।<ref name=":4" /> ਹਾਲ ਹੀ ਵਿੱਚ, ਇਸਨੂੰ [[ਕਸ਼ਮੀਰ ਘਾਟੀ]] ਵਿੱਚ ਉੱਤਰੀ ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੇ ਬਾਂਦੀਪੋਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਗੁਰੇਜ਼ ਅਤੇ ਤੁਲੀਲ ਖੇਤਰਾਂ ਦੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਨਸਲੀ ਸ਼ਿਨਾਂ ਦੇ ਮੌਸਮੀ ਪ੍ਰਵਾਸੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਵੀ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name="Scroll2017">{{cite web |last=Naqash |first=Rayan |date=11 March 2017 |title=Kashmir's stylish and aspirational caps come at a hefty price |url=https://scroll.in/magazine/830254/kashmirs-stylish-and-aspirational-caps-come-at-a-hefty-price |access-date=5 July 2021 |website=Scroll.in }}</ref> ਅੱਜ ਪਕੋਲ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਅਤੇ ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ ਦੇ ਸਾਰੇ ਸਮਾਜਿਕ ਵਰਗਾਂ ਅਤੇ ਪਿਛੋਕੜ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਪਹਿਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਨਾਲ ਹੀ ਭਾਰਤ ਦੇ ਕੁਝ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ [[ਜੰਮੂ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ (ਰਾਜ)|ਜੰਮੂ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ]] ਅਤੇ [[ਦਿੱਲੀ]] ਵਿੱਚ।<ref name="Scroll2017" /><ref name="Saxena2015"/><ref>{{Cite web |date=2022-02-24 |title=Pakistan wears many hats, literally |url=https://www.aajentertainment.tv/news/30279454 |access-date= |website=Aajentertainment.tv }}</ref> === ਕੌਸੀਆ ਅਤੇ ਮੈਸੇਡੋਨੀਅਨ ਲਿੰਕ ਦਾ ਖੰਡਨ === [[ਤਸਵੀਰ:Macedonian_boy_BM_1906.10-19.1.jpg|alt=|left|thumb|300x300px| ਕੌਸੀਆ ਪਹਿਨੇ ਇੱਕ ਮੈਸੇਡੋਨੀਅਨ ਲੜਕੇ ਦੀ ਮੂਰਤੀ। ਟੈਰਾਕੋਟਾ, ਏਥਨਜ਼ ਵਿੱਚ ਬਣਿਆ, ਸੀ.ਏ. 300 ਬੀ.ਸੀ]] ਕੁਝ ਲੇਖਕਾਂ ਨੇ ਇਸ ਖਾਸ ਸਿਰਲੇਖ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਮੈਸੇਡੋਨੀਅਨ ਦੁਆਰਾ ਪਹਿਨੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਕੌਸੀਆ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਹੈ।<ref name="Wor94">{{Cite book|title=Ventures into Greek History|url=https://archive.org/details/venturesintogree0000unse|date=1994|publisher=Clarendon Press|isbn=019814928X|editor-last=Worthington|editor-first=Ian|page=[https://archive.org/details/venturesintogree0000unse/page/135 135]}}</ref><ref name="LS40 kausia">{{Cite book|url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3Dkausi%2Fa|title=A Greek–English Lexicon|last=Liddell|first=Henry George|last2=Scott|first2=Robert|last3=Jones|first3=Henry Stuart|date=1940|publisher=Clarendon Press|chapter=καυσία}}</ref> ਫਿਰ ਇਹ ਕੁਝ ਲੇਖਕਾਂ ਲਈ ਚੌਥੀ ਸਦੀ ਈਸਾ ਪੂਰਵ ਦੇ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ ਸਿਕੰਦਰ ਮਹਾਨ ਦੀਆਂ ਭਾਰਤੀ ਮੁਹਿੰਮਾਂ ਨਾਲ ''ਪਾਕੋਲ'' ਨੂੰ ਜੋੜਨਾ ਪਰਤਾਏ ਵਾਲਾ ਸਾਬਤ ਹੋਇਆ। ਪਾਕੋਲ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਸਦੀਆਂ ਦੇ ਗ੍ਰੀਕੋ-ਬੈਕਟਰੀਅਨ ਅਤੇ [[ਹਿੰਦ-ਯੂਨਾਨੀ ਸਾਮਰਾਜ|ਇੰਡੋ-ਗਰੀਕ ਰਾਜਾਂ]] ਨਾਲ ਵੀ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ।<ref name=":6">{{Cite journal|last=Vogelsang|first=Willem|date=2006|title=The Pakol: A Distinctive, but Apparently not so Very Old Headgear from the Indo-Iranian Borderlands|url=https://poj.peeters-leuven.be/content.php?id=2021290&url=article|journal=Khil'a|volume=2|pages=149–155|doi=10.2143/KH.2.0.2021290}}</ref> ਹਾਲਾਂਕਿ, ਪਕੋਲ ਦਾ ਕੌਸੀਆ ਨਾਲ ਕੋਈ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸਬੰਧ ਨਹੀਂ ਹੈ।<ref name="Fre86">{{Cite journal|last=Fredricksmeyer|first=Ernst|date=1986|title=Alexander the Great and the Macedonian kausia|journal=Transactions and Proceedings of the American Philological Association|volume=116|pages=215–227|doi=10.2307/283917|jstor=283917}}</ref> ਇਸਦੇ ਸਿੱਧੇ ਉਤਪੱਤੀ ਦੇ ਸਥਾਨ ਦੇ ਇੱਕ ਹੋਰ ਗਲਤ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, [[ਨੂਰਿਸਤਾਨ ਸੂਬਾ|ਨੂਰਿਸਤਾਨ ਪ੍ਰਾਂਤ]] ਵਿੱਚ ''ਪਕੋਲ'' ਦਾ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਤਾਜ਼ਾ ਇਤਿਹਾਸ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਇਹ ਅੱਜਕੱਲ੍ਹ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪਹਿਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅੰਤ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣਾ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਪਰ ਉਹੀ ਸਿਰਲੇਖ ਵੀ ਮੁਕਾਬਲਤਨ ਜਵਾਨ ਹੈ। ਗੁਆਂਢੀ [[ਚਿਤਰਾਲ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ]]<ref name=":6" /> ਪਕੋਲ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਅਜੋਕੇ [[ਗਿਲਗਿਤ-ਬਾਲਤਿਸਤਾਨ|ਗਿਲਗਿਤ-ਬਾਲਟਿਸਤਾਨ]] ਵਿੱਚ, ਆਧੁਨਿਕ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਬਹੁਤ ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ ਰੱਖੀ ਗਈ ਹੈ, ਅਤੇ ਚੀਨੀ/ਤੁਰਕਸਤਾਨੀ/ਭਾਰਤੀ ਸਰਹੱਦਾਂ ਵਿੱਚ ਪਹਿਨੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਸਮਾਨ ਆਕਾਰ ਦੇ ਹੈੱਡਗੇਅਰ ਦੀ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਦੂਰੀ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹੈ।<ref name=":7">{{Cite journal|last=Vogelsang|first=Willem|date=2006|title=The Pakol: A Distinctive, but Apparently not so Very Old Headgear from the Indo-Iranian Borderlands|url=https://poj.peeters-leuven.be/content.php?id=2021290&url=article|journal=Khil'a|volume=2|pages=149–155|doi=10.2143/KH.2.0.2021290}}</ref> ਰੋਲਡ-ਰਿਮ ਵਾਲੀ ਸਧਾਰਨ ਟੋਪੀ ਸਾਰੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਪਹਿਨੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ, ਜਿੱਥੋਂ ਇਹ ਹੋਰ ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਫੈਲਦੀ ਸੀ, ਚਿਤਰਾਲ ਖੇਤਰ ਵੱਲ, ਜਿੱਥੇ ਇਹ 1920 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਅਖੀਰ ਤੱਕ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪਹਿਨੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ।<ref name=":7" /> ਜ਼ਾਹਰ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕਿਸੇ ਸਮੇਂ ਚਿਤਰਾਲ ਅਤੇ ਨਾਲ ਲੱਗਦੇ ਖੇਤਰਾਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਸਮਤਲ ਤਾਜ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਸਮੱਗਰੀ ਦੇ ਇੱਕ ਵਾਧੂ ਗੋਲ ਟੁਕੜੇ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।<ref name=":7" /> ਇਹ ਆਧੁਨਿਕ ਮੋੜ ਉਹ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਨਹੀਂ ਹੈ ਜੋ ਸਿਕੰਦਰ ਦੇ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਨੇ ਚੌਥੀ ਸਦੀ ਈਸਾ ਪੂਰਵ ਦੇ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ ਚੁੱਕਿਆ ਸੀ।<ref name=":7" /> === ਗਿਲਗਿਤ ਅਤੇ ਚਿਤਰਾਲ ਵਿੱਚ ਮੂਲ, ਖੋਜ ਅਤੇ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ === ਪਕੋਲ ਦਾ ਆਧੁਨਿਕ ਰੂਪ ਚਿਤਰਾਲ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਟੋਪੀ ਨੂੰ ''ਖਾਪੋਲ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਪਾਲ'' ਸ਼ਬਦ ਤੋਂ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ''ਖੋਵਰ'' [[ਖੋਵਾਰ ਭਾਸ਼ਾ|ਭਾਸ਼ਾ]] ਵਿੱਚ ਸਿਰ।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=lazWAQAAQBAJ&dq=pakol+khapol&pg=PA572|title=Encyclopedia of National Dress: Traditional Clothing around the World [2 volumes]|last=Condra|first=Jill|date=2013-04-09|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-0-313-37637-5|page=172}}</ref> ਉਤਪਾਦਨ ਦਾ ਮੁੱਖ ਸਰੋਤ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਚਿਤਰਾਲ ਹੈ।<ref name="afghanistan-analysts1"/> ਪਕੋਲ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਡੋਨੇਟਸ ਓ'ਬ੍ਰਾਇੰਸ ਦੀ 1895 ''ਦੀ ਚਿਤਰਾਲ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ'' 'ਤੇ ਕਿਤਾਬ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਖੋ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਨਸਲੀ ਪਹਿਰਾਵੇ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਉਹ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ: ''"ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਮਰਦਾਂ ਦੁਆਰਾ ਪਹਿਨੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਪਹਿਰਾਵੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਹੋਮਸਪਨ ਕੈਪ ਕਾਲੀ, ਭੂਰੀ ਜਾਂ ਸਲੇਟੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਇੱਕ ਬੈਗ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਵਿੱਚ ਬਣੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਇਹ ਖੋਪੜੀ ਵਿੱਚ ਫਿੱਟ ਨਹੀਂ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਰੋਲ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।"''<ref>{{Cite web|url=https://digital.soas.ac.uk/AA00000497/00001/20x|title=Grammar and vocabulary of the K̲h̲owâr dialect (Chitrâli)|website=digital.soas.ac.uk|access-date=2020-02-24|archive-date=2020-02-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20200224111949/https://digital.soas.ac.uk/AA00000497/00001/20x|url-status=dead}}</ref> ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ 1896 ਵਿੱਚ ਜਾਰਜ ਸਕੌਟ ਰੌਬਰਟਸਨ ਨੇ ਇੱਕ "ਚਿਤਰਾਲੀ ਕੈਪ" ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ।<ref name="Robertson 1896 https://archive.org/details/kfirshindukush00robegoog/page/n532 515">{{Cite book|url=https://archive.org/details/kfirshindukush00robegoog/page/n532|title=The Káfirs of the Hindu-Kush|last=Robertson|first=Sir George Scott|date=1896|publisher=Lawrence & Bullen, Limited|page=515}}</ref> ਜੌਨ ਬਿਡਲਫ਼ ਨੇ ਆਪਣੇ ''ਟ੍ਰਾਇਬਜ਼ ਆਫ਼ ਦ ਹਿੰਦੂ ਕੂਸ਼'' (1880) ਵਿੱਚ "ਰੋਲਡ ਵੂਲਨ ਟੋਪੀ" ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਗਿਲਗਿਤ, ਅਸਟੋਰ ਅਤੇ ਅਜੋਕੇ ਉੱਤਰੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਖੇਤਰਾਂ ਦੇ ਸ਼ਾਇਨਾ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ।<ref name="Vogelsang 2006 149–155">{{Cite journal|last=Vogelsang|first=Willem|date=2006|title=The Pakol: A Distinctive, but Apparently not so Very Old Headgear from the Indo-Iranian Borderlands|url=https://poj.peeters-leuven.be/content.php?id=2021290&url=article|journal=Khil'a|volume=2|pages=149–155|doi=10.2143/KH.2.0.2021290}}</ref> ਬਿਡਲਫ ਇਹ ਵੀ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਆਧੁਨਿਕ ਉੱਤਰੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਹੋਰ ਹਿੱਸਿਆਂ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਵਖਾਨ, ਚਿਤਰਾਲ ਅਤੇ ਸਰਿਕੋਲ ਵਿੱਚ, ਲੋਕ ਛੋਟੀਆਂ ਪੱਗਾਂ ਬੰਨ੍ਹਦੇ ਸਨ। [[ਤਸਵੀਰ:Ruins_of_desert_Cathay_-_personal_narrative_of_explorations_in_Central_Asia_and_westernmost_China_(1912)_(14596455118).jpg|thumb| ਚਿਤਰਾਲੀ ਦੇ ਪਿੰਡ ਵਾਸੀ 1912 ਵਿੱਚ ਪਕੋਲ ਪਹਿਨੇ ਹੋਏ ਸਨ।]] [[ਤਸਵੀਰ:NO-NB_BLDSA_GM2b213n.jpg|alt=|thumb| 1929 ਵਿੱਚ ਤਸਵੀਰ ਵਿੱਚ ਪਕੋਲ ਪਹਿਨੇ ਹੋਏ ਚਿਤਰਾਲੀ।]] ''"ਚਿਤਰਾਲ, ਵਖਾਨ ਅਤੇ ਸਿਰੀਕੋਲ ਵਿੱਚ ਆਦਮੀ ਬਹੁਤ ਛੋਟੀਆਂ ਛੋਟੀਆਂ ਪੱਗਾਂ ਬੰਨ੍ਹਦੇ ਹਨ।'' ''ਗਿਲਗਿਤ, ਅਸਟੋਰ, ਅਤੇ ਯਾਗੇਸਤਾਨ ਦੇ ਵੱਡੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਮਿਸਟਰ ਡਰਿਊ ਦੁਆਰਾ ਦਰਸਾਈ ਗਈ ਉੱਨੀ ਟੋਪੀ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪਹਿਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।'' ''ਸ਼ਿਨ ਜਾਤੀ ਵਿੱਚ ਅਣਵਿਆਹੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਚਿੱਟੀ ਟੋਪੀ ਨਾਲ ਪਛਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਦੇ ਵੀ ਵਿਆਹੀਆਂ ਸ਼ਿਨ ਔਰਤਾਂ ਦੁਆਰਾ ਨਹੀਂ ਪਹਿਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।"''<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=P4tEAQAAMAAJ&q=woollen+cap|title=Tribes of the Hindoo Koosh|last=Biddulph|first=John|date=1880|publisher=Office of the superintendent of government printing}}</ref> ''ਪਕੋਲ'' ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣਾ ਸਪੱਸ਼ਟ ਸੰਦਰਭ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਧੁਨਿਕ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਅਤਿ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਸੰਕੇਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਉਸੇ ਸਮੇਂ ਚਿਤਰਾਲ ਸਮੇਤ ਪੱਛਮ ਅਤੇ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਥੋੜਾ ਅੱਗੇ ਦੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ, ਲੋਕ ਅਜੇ ਵੀ ਪੱਗ ਬੰਨ੍ਹਣ ਨੂੰ ਤਰਜੀਹ ਦਿੰਦੇ ਸਨ।<ref name="Vogelsang 2006 149–155"/> ਇਹ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਹੋਰ ਵੀ ਜ਼ਮੀਨਾਂ ਵਿੱਚ, ''ਪਕੋਲ'' ਅਜੇ ਵੀ ਅਣਜਾਣ ਸੀ।<ref name="Vogelsang 2006 149–155" /> ''ਪਕੋਲ'' ਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ 1920 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਅਖੀਰ ਤੱਕ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਚਲੀ ਗਈ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਜਾਰਜ ਮੋਰਗੇਨਸਟੀਅਰਨ ਨੇ ਚਿਤਰਾਲ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਦੌਰਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਸਥਾਨਕ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ''ਪਕੋਲ'' ਪਹਿਨੇ ਹੋਏ ਫੋਟੋਆਂ ਖਿੱਚੀਆਂ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਤਸਵੀਰਾਂ ਇਹ ਦਰਸਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ''ਪਕੋਲ'' ਵਿੱਚ ਆਧੁਨਿਕ ਚਿਤਰਾਲੀ ਟੋਪੀ ਦੇ ਵਿਲੱਖਣ ਫਲੈਟ ਤਾਜ ਦੀ ਘਾਟ ਹੈ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਮਾਨ ਹੈ। [[ਹੁੰਜ਼ਾ ਘਾਟੀ|ਹੰਜ਼ਾ]] ਵਿੱਚ ਪਕੋਲ ਦੀ ਕਿਸਮ ਅਜੇ ਵੀ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਕੋਲ ਦੇ "ਅਸਲੀ" ਰੂਪ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ<ref>{{Cite journal|last=Vogelsang|first=Willem|date=2006|title=The Pakol: A Distinctive, but Apparently not so Very Old Headgear from the Indo-Iranian Borderlands|url=https://poj.peeters-leuven.be/content.php?id=2021290&url=article|journal=Khil'a|volume=2|pages=149–155|doi=10.2143/KH.2.0.2021290}}</ref> === ਨੂਰਿਸਤਾਨੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਕਾਫਰਿਸਤਾਨ ਮੁਹਿੰਮ ਅਤੇ ਗੋਦ === ਪਾਕੋਲ [[ਨੂਰਿਸਤਾਨ ਸੂਬਾ|ਨੂਰਿਸਤਾਨ ਪ੍ਰਾਂਤ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬਿਲਕੁਲ ਤਾਜ਼ਾ ਨਵੀਨਤਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਉਨ੍ਹੀਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਸਮੇਂ ਗੁਆਂਢੀ [[ਚਿਤਰਾਲ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਚਿਤਰਾਲ]] ਤੋਂ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ।<ref name=":5"/> ਪਹਿਲੇ ਪ੍ਰੋਟੋ-ਨੈਥਨੋਗ੍ਰਾਫਿਕ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਕਾਫਿਰਿਸਤਾਨ ਦੇ ਵਸਨੀਕ, ਨੂਰਿਸਤਾਨੀ, ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਸਿਰਲੇਖ ਦੇ ਘੁੰਮਦੇ ਸਨ।<ref name=":1"/><ref name=":0"/> ਉਹ ਆਪਣਾ ਸਿਰ ਵੀ ਮੁੰਨ ਦਿੰਦੇ ਸਨ, ਤਾਜ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਪੈਚ ਛੱਡ ਕੇ ਜਿੱਥੇ ਵਾਲ ਉੱਗਣ ਲਈ ਬਚੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਅਕਸਰ ਕਮਰ ਤੱਕ ਹੇਠਾਂ ਲਟਕਦੇ ਸਨ।<ref>{{Cite journal|last=Vogelsang|first=Willem|date=2006|title=The Pakol: A Distinctive, but Apparently not so Very Old Headgear from the Indo-Iranian Borderlands|url=https://poj.peeters-leuven.be/content.php?id=2021290&url=article|journal=Khil'a|volume=2|pages=149–155|doi=10.2143/KH.2.0.2021290|quote=. Yet John Biddulph, writing in 1880, also says that the “Siah Posh” (Nuristanis) used to go bareheaded. He adds that they shave their head, leaving a small patch on the crown where the hair is left to grow, hanging down often as far as the waist.}}</ref> ਜਾਰਜ ਸਕੌਟ ਰੌਬਰਟਸਨ ਦੁਆਰਾ ਨੂਰਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਪਕੌਲ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੇ ਸਰੋਤ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਪਕੋਲ ਨੂੰ ਚਿਤਰਾਲੀ ਟੋਪੀ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਸਿਰਫ ਬਾਸ਼ਗੁਲ ਘਾਟੀ ਵਿੱਚ ਪਹਿਨੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ, ਚਿਤਰਾਲ ਦੀ ਸਰਹੱਦ ਨਾਲ ਲੱਗਦੀ ਕਾਫਿਰਿਸਤਾਨ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਪੂਰਬੀ ਘਾਟੀ, ਅਤੇ ਟੋਪੀ ਚਿਤਰਾਲ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਵਪਾਰ ਦੁਆਰਾ ਹੋਰ ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ. ਇਸ ਲਈ, ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ ਅਤੇ ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪਾਕੋਲ ਦੇ ਨੂਰਿਸਤਾਨ ਲਈ ਮੁਕਾਬਲਤਨ ਦੇਰ ਨਾਲ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਲੱਕੜ ਦੀ ਨੱਕਾਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਦਰਸਾਏ ਗਏ ਮਰਦਾਂ ਦੁਆਰਾ ਪਹਿਨੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਸਿਰਲੇਖਾਂ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਗੰਡਾਊਜ਼ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਲਈ ਕਾਫਿਰੀ ਮਸ਼ਹੂਰ ਸਨ, ਜੋ ਕਿ 1890 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ ਕਾਫਿਰਿਸਤਾਨ ਦੇ ਅਫਗਾਨ ਕਬਜ਼ੇ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਦਸਤਾਰਾਂ ਪਹਿਨੇ ਹੋਏ ਦਿਖਾਏ ਗਏ ਹਨ। . ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਕਲਸ਼ ਵਿਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਏ ਬਜ਼ੁਰਗ ਅਤੇ ਨੌਜਵਾਨ, ਜੋ ਹੁਣ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿਚ ਸਰਹੱਦ ਦੇ ਪਾਰ ਰਹਿ ਰਹੇ ਹਨ, ਨੇ ਵੀ ਰਵਾਇਤੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪੱਗ ਬੰਨ੍ਹੀ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਬਾਕੀ ਸਾਰੇ ਪਕੋਲ ਪਹਿਨਦੇ ਹਨ। ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ ਦੇ ਅਬਦੁਲ ਰਹਿਮਾਨ ਖਾਨ ਦੁਆਰਾ ਕਾਫਿਰਿਸਤਾਨ ਦੀ ਜਿੱਤ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਅਤੇ ਅੰਸ਼ਕ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਸਥਾਨਕ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪਕੌਲ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਫੈਲ ਗਏ ਹੋਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹੁਣ ਨਾਮ ਬਦਲ ਕੇ ਨੂਰਿਸਤਾਨੀ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।<ref name=":9" /> ਵਧੇ ਹੋਏ ਸੰਪਰਕ ਅਤੇ ਵਪਾਰ ਲਈ ਘਾਟੀਆਂ ਦੇ ਖੁੱਲਣ, ਅਤੇ ਆਬਾਦੀ ਦੇ [[ਇਸਲਾਮ]] ਵਿੱਚ ਪਰਿਵਰਤਨ ਨੇ ਵਸਨੀਕਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪੁਰਾਣੇ ਵਿਲੱਖਣ ਵਾਲਾਂ ਦੇ ਸਟਾਈਲ ਨੂੰ ਛੱਡਣ ਅਤੇ ਟੋਪੀਆਂ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਸਿਰ ਢੱਕਣ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕੀਤਾ।<ref name=":9" /> ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਪਛਾਣ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਇੱਕ ਧਾਰਮਿਕ, ਨੂੰ ਚਿੰਨ੍ਹਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਕਪੜਿਆਂ ਦੀਆਂ ਖਾਸ ਵਸਤੂਆਂ ਨੂੰ ਗੋਦ ਲੈਣਾ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਥਾਪਿਤ ਹੈ।<ref name=":9">{{Cite web|url=https://www.afghanistan-analysts.org/en/reports/context-culture/from-alexander-the-great-to-ahmad-shah-massoud-a-social-history-of-the-pakol/|title=From Alexander the Great to Ahmad Shah Massud: A social history of the pakol|date=2014-01-03|website=Afghanistan Analysts Network - English}}</ref> === ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਪ੍ਰਮੁੱਖਤਾ === 1980 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ, ਪਕੋਲ ਨੇ ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ ਦੇ ਵੱਡੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮੁਜਾਹਿਦੀਨ ਦੇ ਹੈੱਡਗੇਅਰ ਪਹਿਨਣ ਲਈ ਪਸੰਦੀਦਾ ਆਸਾਨ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ, ਜੋ ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ ਦੇ ਲੋਕਤੰਤਰੀ ਗਣਰਾਜ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ [[ਸੋਵੀਅਤ ਯੂਨੀਅਨ|ਸੋਵੀਅਤ]] ਸਮਰਥਕਾਂ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਲੜੇ ਸਨ।<ref name=":8">{{Cite journal |last=Vogelsang |first=Willem |date=2006 |title=The Pakol: A Distinctive, but Apparently not so Very Old Headgear from the Indo-Iranian Borderlands |url=https://poj.peeters-leuven.be/content.php?id=2021290&url=article |journal=Khil'a |volume=2 |pages=149–155 |doi=10.2143/KH.2.0.2021290 }}</ref> ਪਕੋਲ ਪਹਿਨਣ ਵਾਲੇ ਸਭ ਤੋਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਪੰਜਸ਼ੀਰ ਘਾਟੀ ਦਾ ਮੁਜਾਹਿਦੀਨ ਆਗੂ ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਮਸੂਦ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ, ਪੂਰੇ ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ ਦੇ ਲੋਕਾਂ, ਪਰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪੰਜਸ਼ੀਰ ਦੀ [[ਤਾਜਿਕ ਲੋਕ|ਤਾਜਿਕ]] ਆਬਾਦੀ ਵਿੱਚੋਂ, ਜੋ ਕਿ ਨੂਰਿਸਤਾਨ ਦੀ ਸਰਹੱਦ ਨਾਲ ਲੱਗਦੇ ਇੱਕ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ, ਨੇ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਣ ਲਈ ਪਕੋਲ ਦਾਨ ਕੀਤਾ।<ref name=":8" /> 1992 ਵਿੱਚ ਮੁਜਾਹਿਦੀਨ ਨੇ ਰਾਜਧਾਨੀ [[ਕਾਬੁਲ]] 'ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ, ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਤੋਂ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬ ਤੋਂ ਤਾਜਿਕਾਂ ਨੇ ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ ਦੀ ਇਸਲਾਮਿਕ ਸਟੇਟ ਦੀ ਨਵੀਂ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਗਠਨ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਾਕੋਲ ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਦਾ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਹੈੱਡਗੇਅਰ ਬਣ ਗਿਆ।<ref name=":8" /> ਹਾਲਾਂਕਿ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਮੁਜਾਹਿਦੀਨ ਪਾਰਟੀਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਘਰੇਲੂ ਯੁੱਧ [[ਤਾਲਿਬਾਨ]] ਦੀ ਨਵੀਂ ਦਿੱਖ ਦੇ ਨਾਲ ਜਾਰੀ ਰਿਹਾ, ਜੋ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਦੱਖਣ ਤੋਂ ਪਸ਼ਤੂਨ ਸਨ ਅਤੇ ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬ ਤੋਂ ਮੁਜਾਹਿਦੀਨ ਪਹਿਨਣ ਵਾਲੇ ਪਕੋਲ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਦੇ ਸਨ।<ref name=":8" /> ਤਾਲਿਬਾਨ ਪਗੜੀ ਪਹਿਨਦੇ ਸਨ, ਰਵਾਇਤੀ ਪਸ਼ਤੂਨ ਹੈਡਵੇਅਰ, ਤਰਜੀਹੀ ਤੌਰ 'ਤੇ [[ਕੰਧਾਰ]] ਦੀ ਗੂੜ੍ਹੀ ਕਿਸਮ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਰੋਧੀ ਪਕੋਲ ਪਹਿਨਦੇ ਰਹੇ।<ref name=":8" /> ਜਦੋਂ ਸਤੰਬਰ 1996 ਵਿਚ ਤਾਲਿਬਾਨ ਨੇ ਕਾਬੁਲ 'ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ, ਤਾਂ ਪਕੋਲ ਸੜਕਾਂ ਤੋਂ ਗਾਇਬ ਹੋ ਗਿਆ, ਜਦੋਂ ਨਵੰਬਰ 2001 ਵਿਚ, ਅਮਰੀਕੀ ਫੌਜ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਉੱਤਰੀ ਗਠਜੋੜ ਨੇ ਤਾਲਿਬਾਨ ਨੂੰ ਖਦੇੜ ਦਿੱਤਾ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਪਾਕੋਲ ਨੇ ਫਿਰ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਦੱਖਣ ਅਤੇ ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬ ਦੇ ਪਸ਼ਤੂਨ, ਜੋ ਤਾਲਿਬਾਨ ਲਹਿਰ ਦਾ ਮੁੱਖ ਹਿੱਸਾ ਸਨ, ਅਜੇ ਵੀ ਪੱਗ ਬੰਨ੍ਹਣ ਨੂੰ ਤਰਜੀਹ ਦਿੰਦੇ ਸਨ।<ref name=":8" /> === ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਪ੍ਰਮੁੱਖਤਾ === ਪਕੋਲ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਉੱਤਰੀ ਜੰਮੂ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੀ ਗੁਰੇਜ਼ ਘਾਟੀ (ਤੁਲੈਲ ਸਮੇਤ) ਦੇ ਸ਼ਿਨਾ ਲੋਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਰਵਾਇਤੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪਹਿਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name="Scroll2017"/> ਪਕੋਲ ਨੂੰ ਕਈ ਦਹਾਕਿਆਂ ਤੋਂ [[ਕਸ਼ਮੀਰ ਘਾਟੀ]] ਵਿੱਚ ਵੀ ਪਹਿਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਇਸਨੂੰ ਗੁਰੇਜ਼ ਦੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ, ਨਸਲੀ ਸ਼ਿਨਾਂ/ਦਰਦਾਂ ਦੇ ਮੌਸਮੀ ਪ੍ਰਵਾਸੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name="Scroll2017" /> ਇੱਕ ਘਾਟੀ ਅਧਾਰਤ ਅਖਬਾਰ ਦੇ ਇੱਕ ਕਾਲਮਨਵੀਸ ਨੇ ਕੈਪ ਬਾਰੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਇਹ 1950 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ [[ਜੰਮੂ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ (ਰਾਜ)|ਜੰਮੂ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੇ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ]] ਬਖਸ਼ੀ ਗੁਲਾਮ ਮੁਹੰਮਦ ਦੁਆਰਾ ਖੇਡੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ ਸੀ।<ref name="Scroll2017" /> ਪਕੋਲ [[ਭਾਰਤ]] ਦੇ ਹੋਰ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ [[ਦਿੱਲੀ]] ਵਿੱਚ, ਇਸਨੂੰ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਅਫਗਾਨ ਦੁਆਰਾ ਵੀ ਵੇਚਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸਨੇ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਮੁਸਲਿਮ ਬਹੁਗਿਣਤੀ ਵਾਲੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ, ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਸਥਾਨਾਂ ਦੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਜਿੱਥੇ ਮਰੋੜੀ ਕਿਸਮ ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ।<ref name="Saxena2015">{{cite news|url=https://www.hindustantimes.com/travel/inside-delhi-s-lil-afghanistan-aroma-of-kabuli-pulao-murmurs-in-dari/story-COE0J9leoOmNkKykVoEIGM.html|title=Inside Delhi's lil Afghanistan: Aroma of Kabuli pulao, murmurs in Dari|last=Saxena|first=Shivam|date=4 March 2015|newspaper=[[Hindustan Times]]|access-date=16 March 2018|quote=Several shops run by Afghani refugees at Sharif Manzil now have flourishing businesses of imported carpets, pakol and karakuli caps (below), shawls and vasket (jackets). “We import these caps from Kabul. They are now becoming popular in India too,” says Sikander Khan, who runs a small garment shop in the area.}}</ref> == ਪਕੋਲ ਦੀਆਂ ਵੱਖ ਵੱਖ ਕਿਸਮਾਂ == ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਅਤੇ ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ ਦੇ ਅੰਦਰ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਨਸਲੀ ਸਮੂਹਾਂ ਅਤੇ ਖੇਤਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਪਹਿਨੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਿਸਮ ਦੇ ਪਕੌਲ ਹਨ। ਇਹ ਅੰਤਰ ਆਕਾਰ ਅਤੇ ਸ਼ੈਲੀ ਵਿੱਚ ਹਨ, ਅਤੇ ਕਈ ਵਾਰ ਕਿਸੇ ਖਾਸ ਖੇਤਰ ਜਾਂ ਨਸਲੀ ਸਮੂਹ ਲਈ ਵਿਲੱਖਣ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। === ਰਵਾਇਤੀ ਪਕੌਲ === ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਪਕੋਲ ਟੋਪੀ ਇੱਕ ਨਰਮ, ਊਨੀ ਟੋਪੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਸਮਤਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਪਹਿਨਣ ਲਈ ਹੈੱਡਵੀਅਰ ਵਿੱਚ ਰਿਮਾਂ ਨੂੰ ਰੋਲ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਉੱਨ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕੁਦਰਤੀ ਧਰਤੀ ਦੇ ਰੰਗ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ। ਇਹ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ [[ਖ਼ੈਬਰ ਪਖ਼ਤੁਨਖ਼ਵਾ|ਖੈਬਰ ਪਖਤੂਨਖਵਾ]] ਸੂਬੇ, [[ਗਿਲਗਿਤ-ਬਾਲਤਿਸਤਾਨ|ਗਿਲਗਿਤ-ਬਾਲਟਿਸਤਾਨ]], ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ ਅਤੇ ਹਾਲ ਹੀ ਵਿੱਚ [[ਕਸ਼ਮੀਰ ਘਾਟੀ]] ਵਿੱਚ ਪਹਿਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। === ਚਿਤਰਾਲੀ ਪਕੋਲ === ਚਿਤਰਾਲੀ ਪਕੋਲ ਉੱਤਰੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਚਿਤਰਾਲ ਸਕਾਊਟਸ ਦੁਆਰਾ ਪਹਿਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਚਿੱਟਾ ਹੈ, ਇੱਕ [[ਮਾਰਖ਼ੋਰ|ਮਾਰਖੋਰ]] ਚਿੰਨ੍ਹ ਹੈ, ਅਤੇ ਇੱਕ ਮੋਰ ਦਾ ਖੰਭ ਹੈ। ਇਹ ਚਿਤਰਾਲੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਵਿੱਚ ਮਾਣ ਅਤੇ ਸਨਮਾਨ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਇਸਨੂੰ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮਸ਼ਹੂਰ ਮਹਿਮਾਨਾਂ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪਕੋਲ ਦੀ ਇਹ ਸ਼ੈਲੀ ਇਸ ਖੇਤਰ ਲਈ ਵਿਲੱਖਣ ਹੈ। [[ਡਾਇਨਾ, ਵੇਲਜ਼ ਦੀ ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ|ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ ਡਾਇਨਾ]], [[ਕੈਥਰੀਨ, ਡੀਚੈਸਸ ਆਫ ਕੈਮਬ੍ਰਿਜ|ਕੇਟ ਮਿਡਲਟਨ]] ਅਤੇ ਪ੍ਰਿੰਸ ਵਿਲੀਅਮ ਨੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਆਪਣੇ ਦੌਰੇ ਦੌਰਾਨ ਇਸਨੂੰ ਪਹਿਨਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite web|url=https://www.harpersbazaar.com/celebrity/latest/a29481414/kate-middleton-princess-diana-chitrali-hats-pakistan/|title=Kate Middleton and Princess Diana Both Wore Traditional Chitrali Hats While Visiting Pakistan|last=Roberts|first=Kayleigh|date=2019-10-16|website=Harper's BAZAAR|access-date=2022-08-15}}</ref> === ਮਰੋੜਿਆ ਪਕੋਲ === ਮਰੋੜਿਆ ਪਕੋਲ ਪਕੋਲ ਦਾ ਇੱਕ ਹੋਰ ਰੂਪ ਹੈ; ਇਸ ਦੀਆਂ ਦੋ ਪਰਤਾਂ ਹਨ ਅਤੇ ਰਿਮ ਮਰੋੜੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਇਹ ਸ਼ੁੱਧ ਉੱਨ ਨਾਲ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੰਗਾਂ ਅਤੇ ਆਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਮਰੋੜਿਆ ਪਕੌਲ [[ਖ਼ੈਬਰ ਪਖ਼ਤੁਨਖ਼ਵਾ|ਖੈਬਰ ਪਖਤੂਨਖਵਾ]], ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ ਵਿੱਚ ਆਮ ਹੈ। ਇਹ ਭਾਰ ਵਿੱਚ ਹਲਕਾ ਹੁੰਦਾ<ref>{{Cite web|url=https://seengar.com/product/pakol/twisted-pakol/|title=Twisted Pakol|website=Seengar.com - Seengar Fashion|access-date=2022-08-15}}</ref> ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਰਵਾਇਤੀ ਨਾਲੋਂ ਵਧੇਰੇ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਐਡਜਸਟ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। === ਵਜ਼ੀਰਿਸਤਾਨ ਪਕੋਲ === ਵਜ਼ੀਰਸਤਾਨ, [[ਸੰਘ-ਸੰਚਾਲਤ ਕਬਾਇਲੀ ਖੇਤਰ|ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਕਬਾਇਲੀ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ]] ਪਹਿਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਕਿਸਮ ਦਾ ਪਕੋਲ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਅਤੇ ਵਜ਼ੀਰਸਤਾਨ ਦੇ ਪਸ਼ਤੂਨਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਮਹਿਸੂਦ, ਡਾਵਰ ਅਤੇ ਵਜ਼ੀਰ ਕਬੀਲਿਆਂ ਦੁਆਰਾ ਪਹਿਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵਜ਼ੀਰਸਤਾਨ ਪਕੋਲ ਅਤੇ ਨਿਯਮਤ ਪਕੋਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਖਾਸ ਅੰਤਰ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਆਕਾਰ ਵਿੱਚ ਵੱਡਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਕਿਨਾਰੇ ਵਕਰਦਾਰ ਛੱਲੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਵਜ਼ੀਰਿਸਤਾਨ ਖੇਤਰਾਂ ਲਈ ਵਿਲੱਖਣ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਵੀ ਸ਼ੁੱਧ ਉੱਨ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਰਵਾਇਤੀ ਪਕੌਲ ਵਾਂਗ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਉਪਲਬਧ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=https://seengar.com/product/pakol/waziristani-pakol/|title=Waziristani Pakol|website=Seengar.com - Seengar Fashion|access-date=2022-08-15}}</ref> ਇਹ [[ਪਕਤੀਆ]] ਅਤੇ [[ਖੋਸਤ (ਸ਼ਹਿਰ)|ਖੋਸਤ]] ਪ੍ਰਾਂਤਾਂ ਵਿੱਚ ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਸਰਹੱਦ ਦੇ ਪਾਰ ਕਿਨ ਪਸ਼ਤੂਨ ਕਬੀਲਿਆਂ ਦੁਆਰਾ ਵੀ ਪਹਿਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਸਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਚਿਤਰਾਲੀਆਂ ਦੇ ਉਲਟ ਜੋ ਇਸ ਨੂੰ ਖੰਭਾਂ ਨਾਲ ਸਜਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਸਨੂੰ ਆਮ ਆਦਮੀਆਂ ਦਾ ਹੈੱਡਵੀਅਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। == ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ == * ਹਿਮਾਚਲੀ ਕੈਪ * ਬੇਰੇਟ == ਹਵਾਲੇ == {{ਹਵਾਲੇ}} == ਹੋਰ ਪੜ੍ਹਨਾ == {{ਕਾਮਨਜ਼ ਸ਼੍ਰੇਣੀ|Pakol}} * ਵਿਲੇਮ ਵੋਗੇਲਸੈਂਗ, 'ਦਿ ਪਾਕੋਲ: ਇੱਕ ਵਿਲੱਖਣ, ਪਰ ਜ਼ਾਹਰ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇੰਡੋ-ਇਰਾਨੀ ਸਰਹੱਦਾਂ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਪੁਰਾਣਾ ਹੈੱਡਗੇਅਰ ਨਹੀਂ'। ''ਖਿਲਾ।'' ''ਇਸਲਾਮੀ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਪਹਿਰਾਵੇ ਅਤੇ ਟੈਕਸਟਾਈਲ ਲਈ ਜਰਨਲ'' , ਵੋਲ. 2, 2006, ਪੀ.ਪੀ.&nbsp;149-155। {{Hats}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਪਹਿਰਾਵਾ]] nmvkjdnt20fy13tk8km6h9x5t1ne6if 0 150968 838086 779256 2026-04-30T18:45:23Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 838086 wikitext text/x-wiki [[ਦ ਗਾਰਡੀਅਨ|ਦਿ ਗਾਰਡੀਅਨ]] (ਯੂ.ਕੇ.) ਦੁਆਰਾ "ਵਿਸ਼ਵ ਦੀਆਂ ਚੋਟੀ ਦੀਆਂ 100 ਪ੍ਰੇਰਨਾਦਾਇਕ ਔਰਤਾਂ" ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਵਜੋਂ ਮਾਨਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ,<ref>{{Cite web |title=Five Indians in list of top 100 women |url=http://www.ndtv.com/topic/jayshree-satpute |access-date=14 March 2016 |publisher=NDTV}}</ref> '''ਜੈਸ਼੍ਰੀ ਸਤਪੁਤੇ''' ਇੱਕ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰ ਵਕੀਲ ਅਤੇ ਨਾਜ਼ਦੀਕ ਦੀ ਸਹਿ-ਸੰਸਥਾਪਕ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=nazdeek.org |url=http://nazdeek.org/ |access-date=28 August 2016}}</ref> ਸਤਪੁਤੇ ਝੁੱਗੀ-ਝੌਂਪੜੀ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲਿਆਂ, ਸ਼ਰਨਾਰਥੀਆਂ, ਮਹਿਲਾ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ, ਅਨਾਥ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ, ਨਾਬਾਲਗਾਂ, [[ਸੂਚਨਾ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਐਕਟ|ਸੂਚਨਾ ਦਾ]] ਅਧਿਕਾਰ (ਆਰ.ਟੀ.ਆਈ.), ਅਤੇ ਸਬੰਧਤ ਮੁੱਦਿਆਂ ਦੇ ਖੇਤਰਾਂ ਨਾਲ ਬੇਇਨਸਾਫ਼ੀ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਭਾਰਤ ਦੇ ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ ਅਤੇ [[ਭਾਰਤ ਦੇ ਹਾਈਕੋਰਟ|ਹਾਈ ਕੋਰਟਾਂ]] ਵਿੱਚ [[ਮਨੁੱਖੀ ਹੱਕ|ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰਾਂ]] ਦੀ ਪੈਰਵੀ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਕਾਨੂੰਨੀ ਵਕੀਲ ਹੈ।<ref name="Bench">{{Cite web |date=21 October 2015 |title=Clinical Legal Education: A Way towards Up-scaling Access to Justice in India |url=http://barandbench.com/clinical-legal-education-a-way-towards-up-scaling-access-to-justice-in-india/ |access-date=14 March 2016 |publisher=Journal of Bar & Bench}}</ref>{{Sfn|Satpute|2009}} ਸਤਪੁਤੇ ਨਾਜ਼ਦੀਕ (ਉਰਦੂ ਵਿੱਚ "ਨੇੜੇ ਹੋਣ") ਦੇ ਸਹਿ-ਸੰਸਥਾਪਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ, ਇੱਕ [[ਗ਼ੈਰ-ਸਰਕਾਰੀ ਜਥੇਬੰਦੀ|ਐਨਜੀਓ]] ਜੋ ਭਾਰਤ ਭਰ ਵਿੱਚ ਹਾਸ਼ੀਏ 'ਤੇ ਰਹਿ ਰਹੇ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਨਿਆਂ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ, [[ਅਸਾਮ|ਆਸਾਮ]] ਦੇ ਚਾਹ ਦੇ ਬਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਅਤੇ ਝੁੱਗੀਆਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਕਾਨੂੰਨੀ ਸਹਾਇਤਾ ਅਤੇ ਕਾਨੂੰਨੀ ਸਸ਼ਕਤੀਕਰਨ ਸਿਖਲਾਈ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ। [[ਦਿੱਲੀ]] । 2015 ਵਿੱਚ, ਨਾਜ਼ਦੀਕ ਨੂੰ "ਪ੍ਰਭਾਵ ਅਤੇ ਸਥਿਰਤਾ ਦੀ ਇੱਕ ਚਮਕਦਾਰ ਉਦਾਹਰਣ" ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਲਈ ਨਮਤੀ ਜਸਟਿਸ ਪੁਰਸਕਾਰ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name="Staff">{{Cite news|url=https://namati.org/network/justiceprizeresult/nazdeek/|title=Namati Justice Prize|date=25 September 2015|access-date=28 March 2016|archive-date=28 ਅਗਸਤ 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160828222456/https://namati.org/network/justiceprizeresult/nazdeek/|url-status=dead}}</ref> ਸਤਪੁਤੇ ਨੇ "ਥਿਊਰੀ ਐਂਡ ਪ੍ਰੈਕਟਿਸ ਵਿੱਚ ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕ ਅਧਿਕਾਰ," ''ਰੂਟਲੇਜ ਪ੍ਰੈਸ ਯੂਕੇ 2014'' ਸਿਰਲੇਖ ਵਾਲੀ ਇੱਕ ਕਿਤਾਬ ਸਮੇਤ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪਾਠਾਂ ਦਾ ਸਹਿ-ਲੇਖਕ ਕੀਤਾ ਹੈ।{{Sfn|Satpute|Tahir2011}} ਇਸ ਕਿਤਾਬ ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਅਤੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੰਦਰਭਾਂ ਵਿੱਚ, ਸ਼ਰਨਾਰਥੀਆਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਕਾਨੂੰਨ ਦੀ ਚਰਚਾ ਕੀਤੀ ਤਾਂ ਜੋ ਕਾਨੂੰਨ ਦੇ ਪ੍ਰੈਕਟੀਸ਼ਨਰ ਮਾਨਵਤਾਵਾਦੀ ਮੁੱਦਿਆਂ ਨੂੰ ਹੱਲ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਢਾਂਚਾ ਸਥਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਕਾਰਵਾਈ ਕਰ ਸਕਣ। ਉਸਨੇ ਬਾਰ ਅਤੇ ਬੈਂਚ ਵਿੱਚ "ਕਲੀਨੀਕਲ ਲੀਗਲ ਐਜੂਕੇਸ਼ਨ: ਏ ਵੇਅ ਟੂਵਾਰਡਜ਼ ਅਪਸਕੇਲਿੰਗ ਐਕਸੈਸ ਟੂ ਜਸਟਿਸ ਟੂ ਇੰਡੀਆ" ''ਬਾਰ ਐਂਡ ਬੈਂਚ'' ਵਿੱਚ, "ਰਾਈਟ ਟੂ ਇਨਫਰਮੇਸ਼ਨ ਲਾਅ," ''ਐਚਆਰਐਲਐਨ ਪਬਲੀਕੇਸ਼ਨ'' ਦੀ ਸਹਿ-ਲੇਖਕ, ਅਤੇ ਕਿਤਾਬ "ਰਫਿਊਜੀ ਐਂਡ ਲਾਅ 2nd ਐਡੀਸ਼ਨ," ਦਾ ਸਹਿ-ਸੰਪਾਦਨ ਵੀ ਕੀਤਾ। ''HRLN 2011''{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ|date=September 2022}} == ਜੀਵਨੀ == ਸਤਪੁਤੇ ਦਾ ਪਾਲਣ ਪੋਸ਼ਣ ਚੰਦਰਪੁਰ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ।<ref>{{Cite web |title=Giving a voice to the voiceless, Jayashree Satpute stands up and fights for women {{!}} Success {{!}} New Delhi |url=http://www.theweekendleader.com/Success/455/woman-of-substance.html |access-date=2016-03-28 |website=www.theweekendleader.com }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਪ੍ਰੈਲ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ਉਸਨੇ [[ਨਾਗਪੁਰ]] ਵਿੱਚ ਬਾਬਾ ਸਾਹਿਬ ਅੰਬੇਡਕਰ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਕਾਲਜ ਆਫ਼ ਲਾਅ ਵਿੱਚ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਜਾਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵਿਦਿਆ ਨਿਕੇਤਨ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ। ਸਤਪੁਤੇ ਨੇ ਸਿਟੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਲੰਡਨ ਤੋਂ ਕਾਨੂੰਨ ਵਿੱਚ ਪੋਸਟ ਗ੍ਰੈਜੂਏਟ ਡਿਗਰੀ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ। ਗ੍ਰੈਜੂਏਸ਼ਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਸਨੇ [[ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ]] ਜਾਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ [[ਹੇਗ]] ਵਿਖੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਅਪਰਾਧਿਕ ਅਦਾਲਤ ਲਈ ਗੱਠਜੋੜ ਦੇ ਨਾਲ ਇੰਟਰਨ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ ਉਸਨੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਉੱਚ ਅਦਾਲਤਾਂ ਵਿੱਚ ਜਨਤਕ ਹਿੱਤ ਪਟੀਸ਼ਨਾਂ (ਪੀਆਈਐਲ) ਦਾਇਰ ਕਰਕੇ ਭਾਰਤੀ ਨਿਆਂ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੇ ਅੰਦਰ ਪਛੜੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਕਤੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਦੇ ਟੀਚੇ ਨਾਲ ਕਾਨੂੰਨ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ।  ਸਤਪੁਤੇ ਨੇ ਦਿੱਲੀ ਹਾਈ ਕੋਰਟ ਵਿਚ ਇਕ ਮੁੱਦਾ ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕੀਤਾ ਉਹ ਸੀ ਇਕ ਬੇਘਰ ਮਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਜਿਸ ਨੇ ਬਿਨਾਂ ਸਹਾਇਤਾ ਦੇ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ''ਲਕਸ਼ਮੀ ਮੰਡਲ ਬਨਾਮ ਵਿਚ ਚਾਰ ਦਿਨਾਂ ਲਈ ਬਿਨਾਂ ਡਾਕਟਰੀ ਸਹਾਇਤਾ ਦੇ ਸੜਕ 'ਤੇ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।'' ''ਦੀਨ ਦਿਆਲ ਹਰੀਨਗਰ ਹਸਪਤਾਲ ਅਤੇ ORS, WP(C) 8853/2008'' . ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਹਾਈ ਕੋਰਟ ਨੇ ਫੈਸਲਾ ਸੁਣਾਇਆ ਕਿ ਮਾਂ ਦੇ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦੀ ਉਲੰਘਣਾ ਕੀਤੀ ਇਸ ਕੇਸ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਮਾਵਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦੀ ਉਲੰਘਣਾ ਵਜੋਂ ਮਾਨਤਾ ਦੇਣ ਅਤੇ ਸੰਵਿਧਾਨਕ ਹਰਜਾਨਾ ਦੇਣ ਦਾ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾ ਫੈਸਲਾ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਕੇਸ ਨੇ "ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਹਾਸ਼ੀਏ 'ਤੇ ਪਈਆਂ ਔਰਤਾਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜਣੇਪੇ ਦੌਰਾਨ ਮੌਤ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਖ਼ਤਰਾ ਹੈ" ਦੀ ਦੁਰਦਸ਼ਾ ਵੱਲ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਅਤੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਧਿਆਨ ਖਿੱਚਿਆ ਗਿਆ।<ref name="McConville">{{Cite web |last=McConville |first=Brigid |date=8 March 2011 |title=Jayshree Satpute |url=https://www.theguardian.com/law/2011/mar/08/jayshree-satpute-100-women |access-date=13 March 2016}}</ref> ਸਤਪੁਤੇ ਦੀਆਂ ਹੋਰ ਇਤਿਹਾਸਕ ਕਾਨੂੰਨੀ ਜਿੱਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ''ਹੈ ਕੋਰਟ ਆਫ ਇਸਟ ਓਨ ਮੋਸ਼ਨ v.'' ''UOI, WP(C) 5913/2010'' ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਦਿੱਲੀ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਬੇਘਰ ਗਰਭਵਤੀ ਅਤੇ ਦੁੱਧ ਚੁੰਘਾਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਲਈ ਤਿੰਨ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸ਼ੈਲਟਰ ਹੋਮ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ, ''ਰੋਜ਼ਮੇਰੀ ਡਜ਼ੂਵਿਚੂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਬਨਾਮ. ਨਾਗਾਲੈਂਡ ਰਾਜ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਨਾਗਾਲੈਂਡ'' ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਔਰਤਾਂ ਲਈ ਰਾਖਵਾਂਕਰਨ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਚੋਣਾਂ ਕਰਵਾਉਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਅਤੇ ''ਮੁਕੰਦੀ ਲਾਲ ਬਨਾਮ। ਦਿੱਲੀ ਨਗਰ ਨਿਗਮ WP 8904/2009'' ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਅਦਾਲਤ ਨੇ ਪੀੜਤਾਂ ਨੂੰ ਢੁੱਕਵੀਂ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਨ ਅਤੇ ਮੁੜ ਵਸੇਬਾ ਸੇਵਾਵਾਂ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਅਸਫਲਤਾ ਨੂੰ ਸੰਵਿਧਾਨਕ ਅਤੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀਆਂ ਦਾ ਉਲੰਘਣ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਮੁੜ ਵਸੇਬੇ ਦਾ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਬੇਦਖ਼ਲੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਅਪਣਾਏ ਜਾਣ ਲਈ ਇੱਕ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਸਥਾਪਤ ਕਰਨ ਦਾ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ।  ਸਤਪੁਤੇ ਨੇ ਆਸਾਮ ਵਿੱਚ ਚਾਹ ਦੇ ਬਾਗਾਂ ਦੇ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਰਹਿਣ-ਸਹਿਣ ਦੀਆਂ ਸਥਿਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਕਾਨੂੰਨੀ ਸਸ਼ਕਤੀਕਰਨ ਮਾਡਲ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, 2012 ਵਿੱਚ ਨਾਜ਼ਦੀਕ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ। ਨਾਜ਼ਦੀਕ ਅਸਾਮ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਮੋਸ਼ਨ ਐਂਡ ਐਡਵਾਂਸਮੈਂਟ ਆਫ਼ ਜਸਟਿਸ, ਹਾਰਮੋਨੀ ਐਂਡ ਰਾਈਟਸ ਆਫ਼ ਆਦੀਵਾਸੀਆਂ (PAJHRA), ਪੀਪਲਜ਼ ਐਕਸ਼ਨ ਫਾਰ ਡਿਵੈਲਪਮੈਂਟ (PAD), ਅਤੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਸੰਗਠਨਾਂ ਵਰਗੀਆਂ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ ਕਾਨੂੰਨ ਲਈ ਕਲੀਨਿਕਲ ਕਾਨੂੰਨੀ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਲਈ ਤੇਜਪੁਰ ਲਾਅ ਕਾਲਜ ਨਾਲ ਸਹਿਯੋਗ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਵਿਦਿਆਰਥੀ। ਉਦੋਂ ਤੋਂ, ਨਾਜ਼ਦੀਕ ਨੇ ਗੈਰ-ਰਸਮੀ ਸ਼ਹਿਰੀ ਰਿਹਾਇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਲਈ ਰਿਹਾਇਸ਼ੀ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਮਾਂ ਬਣਨ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰ ਦੇ ਮੁੱਦਿਆਂ 'ਤੇ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। == ਹਵਾਲੇ == {{ਹਵਾਲੇ}} ; ਬਿਬਲੀਓਗ੍ਰਾਫੀ * {{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=GGqpchdGEIsC|title=Leading Cases on Right to Information|last=Satpute|first=Jayshree|publisher=Socio Legal Information Cent|year=2009|isbn=978-81-89479-52-7}} * {{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=sW5fxaHHLq8C|title=Refugees and the Law, Second Edition|last=Satpute|first=Jayshree|last2=Tahir|first2=Md. Saood|publisher=Socio Legal Information Cent|year=2011|isbn=978-81-89479-80-0}} * {{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=-KqQBAAAQBAJ&q=Claiming+the+Right+to+Safe+Motherhood+Through+Litigation%3A+The+Indian+Story&pg=PA158|title=Claiming the Right to Safe Motherhood Through Litigation: The Indian Story|last=Satpute|first=Jayshree|last2=Dhital|first2=Sukti|publisher=Routledge Publication|year=2014|isbn=9781317964438}} * {{Cite book|url=http://barandbench.com/clinical-legal-education-a-way-towards-up-scaling-access-to-justice-in-india/|title=Clinical Legal Education: A Way towards Up-scaling Access to Justice in India|last=Satpute|first=Jayshree|publisher=Bar & Bench|year=2015}} * {{Cite book|url=http://www.webstreaksprojects.com/nazdeek/version19/pdf/delhi-housing-memorandum.pdf|title=The right to adequate housing in New Delhi|last=Nazdeek|publisher=National Dalit Movement for Justice (NDMJ)|year=2014|access-date=2023-02-08|archive-date=2016-09-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20160913105200/http://www.webstreaksprojects.com/nazdeek/version19/pdf/delhi-housing-memorandum.pdf|url-status=dead}} * {{Cite book|url=http://www.webstreaksprojects.com/nazdeek/version19/pdf/claiming_justice.pdf|title=A Study of CSO Interventions in Addressing Atrocities Against Dalits and Tribals|last=Nazdeek|publisher=International Human Rights Clinic at the University of Chicago and Nazdeek|year=2014|access-date=2023-02-08|archive-date=2016-09-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20160913080539/http://www.webstreaksprojects.com/nazdeek/version19/pdf/claiming_justice.pdf|url-status=dead}} * {{Cite book|url=https://issuu.com/endmmnow/docs/endmmnow_advocacy_final_press/1|title=No Time to Lose: Fighting Maternal and Infant Mortality through Community Reporting|last=Nazdeek|publisher=End MM Now|year=2015}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਨਾਰੀ ਕਾਰਕੁਨ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] t8vez2lxu550no29j32ma3rf7p7bqsg 0 152077 838116 638091 2026-04-30T23:38:23Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 838116 wikitext text/x-wiki '''ਦੀਵਾਲੀਬੇਨ ਪੰਜਾਬਹਾਈ ਭੀਲ''' (2 ਜੂਨ 1943 – 19 ਮਈ 2016), ਜਿਸਨੂੰ '''ਦੀਵਾਲੀਬੇਨ ਪੰਜਾਬਹਾਈ ਲੱਧੀਆ''' ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, [[ਗੁਜਰਾਤ]] ਦੀ ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਲੋਕ ਗਾਇਕਾ ਅਤੇ ਪਲੇਬੈਕ ਗਾਇਕਾ ਸੀ। ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਦੇਰ ਨਾਲ ਖੋਜੀ ਗਈ ਸੀ; ਉਸਨੇ ਫਿਰ ਰੇਡੀਓ ਅਤੇ ਗੁਜਰਾਤੀ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਗਾਇਆ ਅਤੇ 1990 ਵਿੱਚ [[ਪਦਮ ਸ਼੍ਰੀ|ਪਦਮ ਸ਼੍ਰੀ ਨਾਲ]] ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। == ਜੀਵਨੀ == ਦੀਵਾਲੀਬੇਨ ਭੀਲ ਦਾ ਜਨਮ 2 ਜੂਨ 1943<ref name=":2">{{Cite book|url=http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195650983.001.0001/acref-9780195650983-e-1460|title=The Oxford Encyclopaedia of the Music of India|last=Ghosh|first=Nikhil|publisher=Oxford University Press|others=Saṅgīt Mahābhāratī.|year=2011|isbn=9780199797721|edition=1st|volume=1|location=New Delhi|oclc=729238089|via=Oxford Reference}}</ref> ਨੂੰ ਦਲਖਾਨੀਆ ਪਿੰਡ (ਹੁਣ ਧਾਰੀ ਤਾਲੁਕਾ, ਅਮਰੇਲੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ, ਗੁਜਰਾਤ) ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਆਦਿਵਾਸੀ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬਹਾਈ ਅਤੇ ਮੋਂਗੀਬੇਨ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ।<ref name=":3">{{Cite news|url=http://indianexpress.com/article/cities/ahmedabad/gujarat-popular-folk-singer-passes-away-at-75-2809694/|title=Gujarat: Popular folk singer passes away at 75|last=Kateshiya|first=Gopal|date=20 May 2016|work=[[The Indian Express]]|access-date=5 February 2017}}</ref><ref name="db2">{{Cite web |last=Ram |first=Sarman |date=20 May 2016 |title=પદ્મ શ્રી લોકગાયિકા દિવાળીબેન ભીલનું નિધન |trans-title=Padma Shree Award Winner Diwaliben Bhil Is No More |url=http://www.divyabhaskar.co.in/news-ht/SAU-JUN-OMC-padma-shree-award-winner-diwaliben-bhil-is-no-more-5328040-NOR.html?seq=2 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160524051532/http://www.divyabhaskar.co.in/news-ht/SAU-JUN-OMC-padma-shree-award-winner-diwaliben-bhil-is-no-more-5328040-NOR.html?seq=5 |archive-date=24 May 2016 |access-date=17 May 2018 |website=Divya Bhaskar |language=gu}}</ref><ref name=":1">{{Cite encyclopedia|location=Ahmedabad}}</ref> ਉਸਦਾ ਅਸਲੀ ਉਪਨਾਮ ਲਧੀਆ ਸੀ।<ref name=":1" /> ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਉਸਨੇ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਰਵਾਇਤੀ [[ਗਰਬਾ]] ਗੀਤ ਗਾਉਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੇ। ਉਹ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਸਕੂਲ ਛੱਡ ਚੁੱਕੀ ਸੀ, ਪਰ ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਲੋਕ ਗਾਇਕੀ ਸਿਖਾਈ ਸੀ।<ref name=":0">{{Cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/rajkot/Gujarats-renowned-folk-singer-Diwaliben-Bhil-passed-away-in-hometown-Junagadh/articleshow/52353093.cms|title=Gujarat's renowned folk singer Diwaliben Bhil passed away in hometown Junagadh|date=20 May 2016|work=[[The Times of India]]|access-date=5 February 2017}}</ref> ਉਹ ਨੌਂ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਜੂਨਾਗੜ੍ਹ ਚਲੀ ਗਈ, ਜਦੋਂ ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਜੂਨਾਗੜ੍ਹ ਸਟੇਟ ਰੇਲਵੇ ਵਿੱਚ ਨੌਕਰੀ ਮਿਲ ਗਈ। ਉਸਦਾ ਵਿਆਹ ਨੌਂ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਰਾਜਕੋਟ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਪਰ ਅਸਹਿਮਤੀ ਦੇ ਕਾਰਨ ਸਿਰਫ ਦੋ ਦਿਨਾਂ ਬਾਅਦ ਉਸਦਾ ਵਿਆਹ ਰੱਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ; ਉਸਨੇ ਦੁਬਾਰਾ ਕਦੇ ਵਿਆਹ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ। ਵੀਹ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਦੇ ਆਸ-ਪਾਸ ਉਸ ਨੂੰ ਹਸਪਤਾਲ ਵਿੱਚ ਨੌਕਰੀ ਮਿਲ ਗਈ ਅਤੇ ਦਸ ਸਾਲ ਉੱਥੇ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਜੂਨਾਗੜ੍ਹ ਪਬਲਿਕ ਹਸਪਤਾਲ ਦੇ ਨਰਸਾਂ ਦੇ ਕੁਆਰਟਰਾਂ ਵਿੱਚ ਘਰੇਲੂ ਸਹਾਇਕ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕੀਤਾ।<ref name=":1" /> ਉਹ ਜੂਨਾਗੜ੍ਹ ਚਲੀ ਗਈ ਅਤੇ ਘੰਘੀਰਾਮ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਨਾਲ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ।<ref name="db2" /> 1964 ਵਿੱਚ, ਗੁਜਰਾਤੀ ਲੋਕ ਗਾਇਕ ਹੇਮੂ ਗਾਧਵੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਨੂੰ ਦੇਖਿਆ ਅਤੇ [[ਆਕਾਸ਼ਵਾਣੀ|ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਰੇਡੀਓ]] -ਰਾਜਕੋਟ ਲਈ ਪੰਜ [[ਭਾਰਤੀ ਰੁਪਈਆ|ਰੁਪਏ]] ਦੇ ਭੁਗਤਾਨ ਲਈ ਆਪਣੀ ਪਹਿਲੀ ਰਿਕਾਰਡਿੰਗ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕੀਤਾ। ਸਮਾਜ ਸੇਵਕ ਰਤੁਭਾਈ ਅਡਾਨੀ ਉਸਨੂੰ [[ਦਿੱਲੀ]] ਲੈ ਗਏ, ਜਿੱਥੇ ਉਸਨੇ ਲੋਕ ਸੰਗੀਤ ਉਤਸਵ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾ ਇਨਾਮ ਜਿੱਤਿਆ। ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਕਲਿਆਣਜੀ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਮੁੰਬਈ ਵਿੱਚ ਸਟੇਜ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਦੌਰਾਨ ਸੁਣਿਆ, ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਗੁਜਰਾਤੀ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ [[ਪਿਠਵਰਤੀ ਗਾਇਕ|ਪਲੇਬੈਕ ਗਾਇਕ]] ਵਜੋਂ ਗਾਉਣ ਲਈ ਸੱਦਾ ਦਿੱਤਾ। ''ਜੇਸਲ ਤੋਰਲ'' (1971) ਉਸਦੀ ਪਹਿਲੀ ਫਿਲਮ ਸੀ ਅਤੇ ਫਿਲਮ ਦਾ ਉਸਦਾ ਗੀਤ "ਪਾਪ ਤਾਰੂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਜਡੇਜਾ.." ਬਹੁਤ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੋਇਆ। ਉਸਨੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਲਈ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਯਾਤਰਾ ਕੀਤੀ।<ref name=":12">{{Cite encyclopedia|location=Ahmedabad}}</ref> ਉਸਨੇ ਪ੍ਰਾਣਲਾਲ ਵਿਆਸ ਦੇ ਨਾਲ ਕਈ ਸਟੇਜ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤੇ।<ref name="db22">{{Cite web |last=Ram |first=Sarman |date=20 May 2016 |title=પદ્મ શ્રી લોકગાયિકા દિવાળીબેન ભીલનું નિધન |trans-title=Padma Shree Award Winner Diwaliben Bhil Is No More |url=http://www.divyabhaskar.co.in/news-ht/SAU-JUN-OMC-padma-shree-award-winner-diwaliben-bhil-is-no-more-5328040-NOR.html?seq=2 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160524051532/http://www.divyabhaskar.co.in/news-ht/SAU-JUN-OMC-padma-shree-award-winner-diwaliben-bhil-is-no-more-5328040-NOR.html?seq=5 |archive-date=24 May 2016 |access-date=17 May 2018 |website=Divya Bhaskar |language=gu}}</ref> ਉਹ ਗੋਂਡਲ ਨੇੜੇ ਗੋਮਟਾ ਪਿੰਡ ਦੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਸੀ।<ref name=":12" /> == ਕੰਮ == ਦੀਵਾਲੀਬੇਨ ਇੱਕ ਸਵੈ-ਸਿੱਖਿਅਤ ਗਾਇਕਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਸੰਗੀਤ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਰਸਮੀ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਸੀ।<ref name=":32">{{Cite news|url=http://indianexpress.com/article/cities/ahmedabad/gujarat-popular-folk-singer-passes-away-at-75-2809694/|title=Gujarat: Popular folk singer passes away at 75|last=Kateshiya|first=Gopal|date=20 May 2016|work=[[The Indian Express]]|access-date=5 February 2017}}</ref> ਦੀਵਾਲੀਬੇਨ ਨੇ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਗੀਤ, ''[[ਗਰਬਾ]]'', ''ਭਜਨ'' ਅਤੇ ਗੁਜਰਾਤੀ ਫਿਲਮਾਂ ਦੇ ਗੀਤ ਗਾਏ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਕੈਸੇਟਾਂ ਰਿਕਾਰਡ ਕੀਤੀਆਂ ਅਤੇ ਰਿਲੀਜ਼ ਕੀਤੀਆਂ।<ref name=":13">{{Cite encyclopedia|location=Ahmedabad}}</ref> ਉਸਨੂੰ ਐਲਬਮ ''ਮਨ ਕੇ ਮੰਜੀਰੇ'' (2001) ਤੋਂ ਉਸਦੇ ਲੋਕ ਗੀਤ "ਆਈਵਾ ਆਈਵਾ" ਲਈ ਮਾਨਤਾ ਮਿਲੀ। ਲੋਕ ਗੀਤ ਸੌਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਖਾਰਵਾ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦਾ ਸੀ। "ਮੇਰੇ ਟੋਡਲੇ ਬੇਠੋ ਮੋਰ", "ਸੋਨਾ ਵਤਕੜੀ ਰੇ ਕੇਸਰ ਘੋਲਿਆ", "ਵਾਗੇ ਚੇ ਰੇ", "ਰਾਮ ਨਾ ਬਨ ਵਗਿਆ", "ਹਰੀ ਨਾ ਬਨ ਵਗਿਆ ਰੇ", "ਹਾਲੋ ਨੇ ਕਠਿਆਵੜੀ ਰੇ", "ਉਸਦੇ ਕੁਝ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਗੀਤ ਹਨ। ਕੋਕਿਲਕੰਥੀ, "ਹੂੰ ਤੋ ਕਾਗਲਾਈਆਂ ਲੱਖੀ ਠਾਕੀ", "ਵਾਰਸੇ ਵਰਸੇ ਅਸ਼ਧੀ ਕੇਰੇ ਮੇਘ" ਅਤੇ "ਚੇਲਈਆ ਖਮਾ ਖਮਾਰੇ" ਗੁਜਰਾਤੀ ਫਿਲਮ, ''ਹਾਲੋ ਗਮਡੇ ਜਾਏ'' ।<ref name=":02">{{Cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/rajkot/Gujarats-renowned-folk-singer-Diwaliben-Bhil-passed-away-in-hometown-Junagadh/articleshow/52353093.cms|title=Gujarat's renowned folk singer Diwaliben Bhil passed away in hometown Junagadh|date=20 May 2016|work=[[The Times of India]]|access-date=5 February 2017}}</ref><ref name="md">{{Cite web |date=19 May 2016 |title=Popular Gujarati folk singer Diwaliben Bhil passes away at 83 |url=http://www.mid-day.com/articles/popular-gujarati-folk-singer-diwaliben-bhil-passes-away-at-83/17251184 |access-date=20 May 2016 |website=Mid-Day }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਪ੍ਰੈਲ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ਉਸਨੇ ਕਈ ਸੰਗੀਤਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਗਾਇਕਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਹੇਮੂ ਗੜਵੀ, ਲਖਾਭਾਈ ਗੜਵੀ, ਇਸਮਾਈਲ ਵਲੇਰਾ, ਵੇਲਜੀਭਾਈ ਗੱਜਰ, ਕਰਸਨ ਸਾਗਠੀਆ, ਪ੍ਰਫੁੱਲ ਦਵੇ, ਭਿਖੁਦਨ ਗਾਧਵੀ, [[ਊਸ਼ਾ ਮੰਗੇਸ਼ਕਰ]], ਦਮਯੰਤੀ ਬਰਦਾਈ, ਮੁਰਲੀ ਮੇਘਾਨੀ ਅਤੇ ਆਨੰਦਕੁਮਾਰ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਹੈ। == ਮਾਨਤਾ == ਭੀਲ ਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਫੇਰੀ ਦੌਰਾਨ [[ਲੰਡਨ]] ਵਿੱਚ ਗੁਜਰਾਤੀ ਸੁਸਾਇਟੀ ਵੱਲੋਂ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।<ref name=":14">{{Cite encyclopedia|location=Ahmedabad}}</ref> ਉਸਨੂੰ 1990 ਵਿੱਚ [[ਪਦਮ ਸ਼੍ਰੀ]], [[ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ]] ਵੱਲੋਂ ਚੌਥਾ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਨਾਗਰਿਕ ਪੁਰਸਕਾਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name=":22">{{Cite book|url=http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195650983.001.0001/acref-9780195650983-e-1460|title=The Oxford Encyclopaedia of the Music of India|last=Ghosh|first=Nikhil|publisher=Oxford University Press|others=Saṅgīt Mahābhāratī.|year=2011|isbn=9780199797721|edition=1st|volume=1|location=New Delhi|oclc=729238089|via=Oxford Reference}}</ref><ref name="md2">{{Cite web |date=19 May 2016 |title=Popular Gujarati folk singer Diwaliben Bhil passes away at 83 |url=http://www.mid-day.com/articles/popular-gujarati-folk-singer-diwaliben-bhil-passes-away-at-83/17251184 |access-date=20 May 2016 |website=Mid-Day }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਪ੍ਰੈਲ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref name="db23">{{Cite web |last=Ram |first=Sarman |date=20 May 2016 |title=પદ્મ શ્રી લોકગાયિકા દિવાળીબેન ભીલનું નિધન |trans-title=Padma Shree Award Winner Diwaliben Bhil Is No More |url=http://www.divyabhaskar.co.in/news-ht/SAU-JUN-OMC-padma-shree-award-winner-diwaliben-bhil-is-no-more-5328040-NOR.html?seq=2 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160524051532/http://www.divyabhaskar.co.in/news-ht/SAU-JUN-OMC-padma-shree-award-winner-diwaliben-bhil-is-no-more-5328040-NOR.html?seq=5 |archive-date=24 May 2016 |access-date=17 May 2018 |website=Divya Bhaskar |language=gu}}</ref><ref name=":14" /> ਗੁਜਰਾਤ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਗੁਜਰਾਤ ਗੌਰਵ ਪੁਰਸਕਾਰ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ।<ref name=":14" /> == ਹਵਾਲੇ == <references /> == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * {{IMDB name}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 2016]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1943]] 29hfw7clr28g40r54p0568xfu1kafx7 0 152652 838177 762182 2026-05-01T08:06:23Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 838177 wikitext text/x-wiki '''ਫਲੋਰੈਂਸ ਨਾਈਟਿੰਗੇਲ ਮੈਡਲ''' ਇੱਕ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੁਰਸਕਾਰ ਹੈ ਜੋ [[ਨਰਸਿੰਗ]] ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਦਾ ਨਾਮ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਨਰਸ [[ਫ਼ਲੋਰੈਂਸ ਨਾਈਟਿੰਗੇਲ|ਫਲੋਰੈਂਸ ਨਾਈਟਿੰਗੇਲ]] ਦੇ ਨਾਮ ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। 1907 ਵਿੱਚ [[ਲੰਡਨ]] ਵਿੱਚ ਰੈੱਡ ਕਰਾਸ ਸੋਸਾਇਟੀਜ਼ ਦੀ ਅੱਠਵੀਂ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਨਫਰੰਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਰੈੱਡ ਕਰਾਸ ਦੀ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਮੇਟੀ (ICRC) ਦੁਆਰਾ 1912<ref>{{Cite web |title=Medals and Badges: Florence Nightingale Medal |url=http://www.redcross.org.uk/About-us/Who-we-are/Museum-and-archives/Collections/Medals-and-badges |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150403013142/http://www.redcross.org.uk/About-us/Who-we-are/Museum-and-archives/Collections/Medals-and-badges |archive-date=3 April 2015 |access-date=17 October 2010 |website=[[British Red Cross]]}}</ref> ਵਿੱਚ ਮੈਡਲ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਇਹ ਸਰਵੋਤਮ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਵਖਰੇਵਾਂ ਹੈ ਜੋ ਇੱਕ ਨਰਸ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਨਰਸਾਂ ਜਾਂ ਨਰਸਿੰਗ ਸਹਾਇਕਾਂ ''ਨੂੰ "ਜ਼ਖਮੀ, ਬਿਮਾਰ ਜਾਂ ਅਪਾਹਜਾਂ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਜਾਂ ਆਫ਼ਤ ਦੇ ਨਾਗਰਿਕ ਪੀੜਤਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਬੇਮਿਸਾਲ ਸਾਹਸ ਅਤੇ ਸਮਰਪਣ"'' ਜਾਂ ''"ਮਿਸਾਲਦਾਰ ਸੇਵਾਵਾਂ ਜਾਂ ਇੱਕ ਰਚਨਾਤਮਕ ਅਤੇ ਪਾਇਨੀਅਰਿੰਗ ਲਈ'' ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ''ਜਨਤਕ ਸਿਹਤ ਜਾਂ ਨਰਸਿੰਗ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਆਤਮਾ"'' । ਫਲੋਰੈਂਸ ਨਾਈਟਿੰਗੇਲ ਮੈਡਲ ਕਮਿਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ICRC ਦੇ ਕਈ ਮੈਂਬਰ ਅਤੇ ਸਟਾਫ਼ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਈ ਨਰਸਿੰਗ ਪੇਸ਼ੇਵਰ ਹਨ, ਅਤੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਫੈਡਰੇਸ਼ਨ ਆਫ਼ ਰੈੱਡ ਕਰਾਸ ਅਤੇ ਰੈੱਡ ਕ੍ਰੀਸੈਂਟ ਸੋਸਾਇਟੀਜ਼ ਦੀ ਮੁੱਖ ਨਰਸ। ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਕੌਂਸਲ ਆਫ਼ ਨਰਸਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧੀ ਵੀ ਕਮਿਸ਼ਨ ਦੇ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। == ਇਤਿਹਾਸ == ਇਹ ਮੈਡਲ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਹਰ ਸਾਲ ਛੇ ਨਰਸਾਂ ਨੂੰ ਦਿੱਤੇ ਜਾਣ ਲਈ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਪਹਿਲੇ 42 ਪੁਰਸਕਾਰ ਸਿਰਫ਼ 1920 ਵਿੱਚ [[ਪਹਿਲੀ ਸੰਸਾਰ ਜੰਗ|ਪਹਿਲੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ]] ਦੇ ਵਿਘਨ ਕਾਰਨ ਬਣਾਏ ਗਏ ਸਨ।<ref name=":0">{{Cite journal|date=5 June 1920|title=The Florence Nightingale Medal|url=http://rcnarchive.rcn.org.uk/data/VOLUME064-1920/page334-volume64-05thjune1920.pdf|journal=British Journal of Nursing|pages=334|access-date=25 June 2010}}</ref> ਪਹਿਲੇ ਪ੍ਰਾਪਤਕਰਤਾ ਗ੍ਰੇਟ ਬ੍ਰਿਟੇਨ (ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ [[ਬਰਤਾਨਵੀ ਸਾਮਰਾਜ|ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਾਮਰਾਜ]] ਸਮੇਤ), [[ਆਸਟਰੀਆ]], [[ਬੈਲਜੀਅਮ]] [[ਚੈਕੋਸਲਵਾਕੀਆ|ਚੈਕੋਸਲੋਵਾਕੀਆ]], [[ਡੈੱਨਮਾਰਕ|ਡੈਨਮਾਰਕ]], [[ਫ਼ਰਾਂਸ|ਫਰਾਂਸ]], [[ਯੂਨਾਨ|ਗ੍ਰੀਸ]], [[ਹੰਗਰੀ]], [[ਇਟਲੀ]], [[ਜਪਾਨ|ਜਾਪਾਨ]], [[ਰੋਮਾਨੀਆ]] ਅਤੇ [[ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ|ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ]] ਤੋਂ ਆਏ ਸਨ।<ref name=":0" /> ਗ੍ਰੇਟ ਬ੍ਰਿਟੇਨ ਅਤੇ ਉਸ ਸਮੇਂ [[ਬਰਤਾਨਵੀ ਸਾਮਰਾਜ|ਦੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਾਮਰਾਜ]] ਦੀਆਂ ਨੌ ਨਰਸਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ: ਬੀਟਰਿਸ ਇਜ਼ਾਬੇਲ ਜੋਨਸ, ਮਾਰਗਰੇਟ ਮੈਕਡੋਨਲਡ, ਅਤੇ ਹੇਸਟਰ ਮੈਕਲੀਨ ।<ref name=":0" /> ਛੇ ਅਮਰੀਕੀ ਨਰਸਾਂ ਸਨ: ਫਲੋਰੈਂਸ ਮੈਰਿਅਮ ਜਾਨਸਨ, ਹੈਲਨ ਸਕਾਟ ਹੇ, ਲਿੰਡਾ ਕੇ. ਮੀਰਸ, ਮਾਰਥਾ ਐਮ. ਰਸਲ, ਮੈਰੀ ਈ. ਗਲੈਡਵਿਨ, ਅਤੇ ਅਲਮਾ ਈ. ਫੋਰਸਟਰ,<ref>Nelson McDowell Shepard, [https://books.google.com/books?id=7_4KAAAAIAAJ&lpg=PA646&ots=1iIJ_qsToB&dq=Florence%20Merriam%20Johnson%20nurse&pg=PA646#v=onepage&q=Florence%20Merriam%20Johnson%20nurse&f=false "The Florence Nightingale Medal"] ''Daughters of the American Revolution Magazine'' (November 1921): 646–647.</ref> ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਜਰਮਨ ਨਰਸਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਐਲਸਬੈਥ ਵਾਨ ਕਿਉਡੇਲ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ।<ref>{{Cite web |last=Kreuz |first=Deutsches Rotes |date=2019-05-21 |title=1912 |url=https://www.drk.de/das-drk/geschichte/das-drk-von-den-anfaengen-bis-heute/1910/1912/ |access-date=2022-03-16 |website=DRK e.V. |language=de}}</ref> ਇਡਾ ਐਫ. ਬਟਲਰ 1937 ਵਿੱਚ ਪੁਰਸਕਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਪੰਦਰਵਾਂ ਅਮਰੀਕੀ ਸੀ<ref name="News about Nursing">{{Cite journal|date=1937|title=News about Nursing|url=https://www.jstor.org/stable/3413368|journal=The American Journal of Nursing|volume=37|issue=7|pages=801–710|doi=10.1097/00000446-193707000-00026|issn=0002-936X|jstor=3413368|access-date=12 September 2020}}</ref> 1991 ਵਿੱਚ ਰੈਗੂਲੇਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਬਦਲਾਅ ਹੋਣ ਤੱਕ ਮੈਡਲ ਮਹਿਲਾ ਨਰਸਾਂ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਸੀ। ਨਵੇਂ ਨਿਯਮਾਂ ਦੇ ਤਹਿਤ, ਇਹ ਔਰਤਾਂ ਅਤੇ ਮਰਦਾਂ ਦੋਵਾਂ ਲਈ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹਰ ਦੋ ਸਾਲਾਂ ਬਾਅਦ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪੰਜਾਹ ਪ੍ਰਾਪਤਕਰਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। == ਮੈਡਲ ਦਾ ਵੇਰਵਾ == ਵੇਸਿਕਾ ਪਿਸਿਸ ਦੇ ਆਕਾਰ ਦਾ ਮੈਡਲ ਸੋਨੇ ਅਤੇ ਚਾਂਦੀ ਦੇ ਗਿਲਟ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਹੈ ਅਤੇ "ਐਡ ਮੈਮੋਰੀਅਮ ਫਲੋਰੈਂਸ [[ਫ਼ਲੋਰੈਂਸ ਨਾਈਟਿੰਗੇਲ|ਨਾਈਟਿੰਗੇਲ 1820-1910" ਸ਼ਬਦਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਫਲੋਰੈਂਸ ਨਾਈਟਿੰਗੇਲ]] ਦਾ ਪੋਰਟਰੇਟ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਇਸਦੇ ਉਲਟ, ਪ੍ਰਾਪਤਕਰਤਾ ਦਾ ਨਾਮ ਅਤੇ ਅਵਾਰਡ ਦੀ ਮਿਤੀ ਉੱਕਰੀ ਹੋਈ ਹੈ, "ਪ੍ਰੋ ਵੇਰਾ ਮਿਸਰੀਕੋਰਡੀਆ ਏਟ ਕਾਰਾ ਹਿਊਮੈਨੀਟੇਟ ਪੇਰੇਨਿਸ ਡੇਕੋਰ ਯੂਨੀਵਰਸਲਿਸ" ("ਸੱਚਾ ਅਤੇ ਪਿਆਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਮਾਨਵਤਾਵਾਦ - ਇੱਕ ਸਥਾਈ ਆਮ ਅਧਿਕਾਰ") ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਮੈਡਲ ਨੂੰ ਇੱਕ ਚਿੱਟੇ ਅਤੇ ਲਾਲ ਰਿਬਨ ਨਾਲ ਇੱਕ ਕਲੈਪ ਦੁਆਰਾ ਜੋੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਹਰੇ ਲੌਰੇਲ ਤਾਜ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਇੱਕ ਲਾਲ ਪਰਲੀ ਕਰਾਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਾਪਤਕਰਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਅਵਾਰਡ ਦਾ ਇੱਕ ਪਾਰਚਮੈਂਟ ਡਿਪਲੋਮਾ ਅਤੇ, 1927 ਤੋਂ, ਮੈਡਲ ਦਾ ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਸੰਸਕਰਣ ਵੀ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਵਧੇਰੇ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਪਹਿਨਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਮੈਡਲ ਅਤੇ ਇੱਕ ਡਿਪਲੋਮਾ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਰਾਜ ਦੇ ਮੁਖੀ ਦੁਆਰਾ ਆਪਣੇ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਮਾਰੋਹ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਲਈ "ਸੰਸਥਾਪਕਾਂ ਦੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ, ਇੱਕ ਰਸਮੀ ਚਰਿੱਤਰ" ਹੋਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।<ref name="icrc2009">{{Cite web |date=12 May 2009 |title=Florence Nightingale Medal: 2009 recipients |url=http://www.icrc.org/web/eng/siteeng0.nsf/html/florence-nightingale-medal-nominations-120509 |access-date=25 June 2010 |website=[[International Committee of the Red Cross]] }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਜੁਲਾਈ 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == ਮੈਡਲਾਂ ਦੇ ਸੈੱਟ == 2007 ਵਿੱਚ, ਮੈਡਲਾਂ ਦਾ 41ਵਾਂ ਸੈੱਟ 18 ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ 35 ਪ੍ਰਾਪਤਕਰਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name="icrc2007">{{Cite web |date=13 May 2007 |title=Florence Nightingale Medal: 2007 recipients |url=http://www.icrc.org/eng/resources/documents/feature/florence-nightingale-recipients-feature-2007-05-13.htm/florence-nightingale-medal-nominations-120509 |access-date=13 May 2007 |website=[[International Committee of the Red Cross]] }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਫ਼ਰਵਰੀ 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> 2009 ਵਿੱਚ, ਮੈਡਲਾਂ ਦਾ 42ਵਾਂ ਸੈੱਟ 15 ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ 28 ਪ੍ਰਾਪਤਕਰਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ [[ਅਫ਼ਗ਼ਾਨਿਸਤਾਨ|ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਨਰਸ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ,<ref name=icrc2009/> ਭੈਣ ਅਨੀਸਾ<ref name="icrc2010">{{Cite web |date=11 Aug 2010 |title=Afghanistan: following in the footsteps of Florence Nightingale |url=https://www.icrc.org/en/doc/resources/documents/feature/2010/afghanistan-feature-110810.htm}}</ref> 2011 ਵਿੱਚ, ਮੈਡਲਾਂ ਦਾ 43ਵਾਂ ਸੈੱਟ 19 ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ 39 ਪ੍ਰਾਪਤਕਰਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਦੋ ਕੀਨੀਆ ਨਰਸਾਂ, ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ [[ਮੱਧ ਅਫਰੀਕੀ ਗਣਰਾਜ|ਮੱਧ ਅਫ਼ਰੀਕੀ ਗਣਰਾਜ]] ਤੋਂ ਪਹਿਲੇ ਪ੍ਰਾਪਤਕਰਤਾ - ਸਿਲਵੀ ਨਗੌਡਾਕਪਾ ਨੂੰ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name="icrc2011">{{Cite web |date=13 May 2011 |title=Florence Nightingale Medal: 2011 recipients |url=http://www.icrc.org/eng/resources/documents/feature/florence-nightingale-recipients-feature-2011-05-13.htm/florence-nightingale-medal-nominations-120509 |access-date=13 May 2011 |website=[[International Committee of the Red Cross]] }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਫ਼ਰਵਰੀ 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Cite web |title=La RCA vers des soins infirmiers de meilleure qualité |url=https://www.radiondekeluka.org/actualites/sante/3494-la-rca-vers-des-soins-infirmiers-de-meilleure-qualit%C3%A9.html |access-date=2020-09-02 |website=www.radiondekeluka.org |language=fr-fr}}</ref> 2013 ਵਿੱਚ, ਮੈਡਲਾਂ ਦਾ 44ਵਾਂ ਸੈੱਟ 16 ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ 32 ਪ੍ਰਾਪਤਕਰਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਰਨ ਉਪਰੰਤ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਰੈੱਡ ਕਰਾਸ ਦੇ ਇੱਕ ਡੈਲੀਗੇਟ ਖਲੀਲ ਡੇਲ ਐਮ.ਬੀ.ਈ.<ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-scotland-south-scotland-22568960|title=Florence Nightingale Medal to aid worker Khalil Dale|date=18 May 2013|work=BBC News|access-date=18 May 2013}}</ref><ref name="Florence Nightingale recipients 2013">{{Cite web |date=12 May 2013 |title=Florence Nightingale Medal: 2013 recipients |url=http://www.icrc.org/eng/resources/documents/feature/2013/05-12-florence-nightingale-recipients-2013.htm}}</ref> 2015 ਵਿੱਚ, ਮੈਡਲਾਂ ਦਾ 45ਵਾਂ ਸੈੱਟ 18 ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ 36 ਪ੍ਰਾਪਤਕਰਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਰਨ ਉਪਰੰਤ ਇੱਕ [[ਸਿਏਰਾ ਲਿਓਨ|ਸੀਅਰਾ ਲਿਓਨੀਅਨ]] ਨਰਸ, ਮਿਸਟਰ ਮੋਰੀਸਨ ਮੂਸਾ, ਜਿਸਨੇ ਇੱਕ [[ਇਬੋਲਾ ਵਿਸ਼ਾਣੂ ਰੋਗ|ਇਬੋਲਾ]] ਇਲਾਜ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite web |title=Florence Nightingale Medal: 2015 recipients |url=http://www.icrc.org/en/document/florence-nightingale-medal-honouring-exceptional-nurses-and-nursing-aides-2015-recipients.htm |access-date=12 May 2015 }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਫ਼ਰਵਰੀ 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> 2017 ਵਿੱਚ, ਮੈਡਲਾਂ ਦਾ 46ਵਾਂ ਸੈੱਟ 22 ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ 39 ਪ੍ਰਾਪਤਕਰਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਰੀਅਰ ਐਡਮਿਰਲ ਸਿਲਵੀਆ ਟ੍ਰੇਂਟ-ਐਡਮਜ਼, ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਦੇ ਐਕਟਿੰਗ ਸਰਜਨ ਜਨਰਲ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ।<ref name="Florence Nightingale recipients 2017">{{Cite web |title=Florence Nightingale Medal: 2017 recipients |url=https://www.icrc.org/en/document/florence-nightingale-medal-2017-recipients.htm |access-date=15 May 2017 }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਫ਼ਰਵਰੀ 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ਰੋਜ਼ਲਿਨ ਨੁਗਬਾ-ਬੱਲਾ ਇਬੋਲਾ ਮਹਾਂਮਾਰੀ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਕਾਰਨ ਮੈਡਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਪਹਿਲੀ ਲਾਇਬੇਰੀਅਨ ਸੀ।<ref>{{Cite web |last=Harmon |first=William Q. |date=2017-12-01 |title="A True Patriot," Nurse Roselyn Ballah, Gets Nightingale Award Presented |url=https://www.liberianobserver.com/news/a-true-patriot-nurse-roselyn-ballah-gets-nightingale-award-presented/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20210414232122/https://www.liberianobserver.com/news/a-true-patriot-nurse-roselyn-ballah-gets-nightingale-award-presented/ |archive-date=14 April 2021 |access-date=2020-05-23 |website=Liberian Observer |language=en-US}}</ref> 2019 ਵਿੱਚ, ਮੈਡਲਾਂ ਦਾ 48ਵਾਂ ਸੈੱਟ 19 ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀਆਂ 29 ਨਰਸਾਂ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ ਰੈੱਡ ਕਰਾਸ ਦੀ ਨਰਸ ਕੈਪਟਨ ਫੈਲੀਸਿਟੀ ਗੈਪਸ ਨੂੰ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ।<ref>{{Cite journal|date=12 May 2019|title=Florence Nightingale Medal: Honoring exceptional nurses and nursing aides – 2019 recipients|url=https://www.icrc.org/en/document/florence-nightingale-medal-honoring-exceptional-nurses-and-nursing-aides-2019-recipients|publisher=International Federation of Red Cross and Red Crescent Societies and the International Council of Nurses|access-date=15 May 2019}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.tvnz.co.nz/one-news/new-zealand/kiwi-red-cross-nurse-awarded-highest-international-nursing-award|title=Kiwi Red Cross nurse awarded highest international nursing award|work=TVNZ|access-date=15 May 2019}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਮਈ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> 2021 ਵਿੱਚ, ਮੈਡਲਾਂ ਦਾ 49ਵਾਂ ਸੈੱਟ 18 ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀਆਂ 25 ਨਰਸਾਂ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਦੋ ਮਰਨ ਉਪਰੰਤ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ: ਬਰਨਾਡੇਟ ਗਲੀਸਨ, ਇੱਕ ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆਈ ਨਰਸ, ਅਤੇ ਅਰਸਤਾ ਬਖਿਸ਼ੋਵਾ, ਇੱਕ [[ਅਜ਼ਰਬਾਈਜਾਨ|ਅਜ਼ਰਬਾਈਜਾਨੀ]] ਨਰਸ।<ref>{{Cite journal|date=11 May 2021|title=Florence Nightingale Medal: Honoring exceptional nurses and nursing aides – 2021 recipients|url=https://www.icrc.org/en/document/florence-nightingale-medal-2021-recipients|publisher=International Federation of Red Cross and Red Crescent Societies and the International Council of Nurses|access-date=12 May 2021}}</ref><ref>{{Cite web |last=Wockner |first=Cindy |date=11 February 2022 |title=If only there were more in this world like Detta Gleeson |url=https://thenewdaily.com.au/news/people/2022/02/11/detta-gleeson-obituary-cindy-wockner/ |access-date=12 February 2022 |website=[[The New Daily]]}}</ref> == ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ == * ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਪੁਰਸਕਾਰਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} lyg9jlqc8367p2qsswd6drdfsnn1vk9 0 153333 838111 641299 2026-04-30T23:22:54Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 838111 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = ਦੀਕਸ਼ਾ ਜੋਸ਼ੀ | image = | image_size = 240px | caption = | birth_date = | birth_place = [[ਲਖਨਊ]], ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼, ਭਾਰਤ | alma_mater = ਸੇਂਟ ਜ਼ੇਵੀਅਰ ਕਾਲਜ, ਅਹਿਮਦਾਬਾਦ | occupation = ਅਦਾਕਾਰਾ | years_active = 2017–ਮੌਜੂਦ }} [[Category:Articles with hCards]] '''ਦੀਕਸ਼ਾ ਜੋਸ਼ੀ''' ([[ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ]]: '''Deeksha Joshi''') [[ਗੁਜਰਾਤ]] ਦੀ ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਹੈ, ਜੋ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਗੁਜਰਾਤੀ ਫਿਲਮ ਉਦਯੋਗ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਉਸਨੇ 2017 ਵਿੱਚ ਫਿਲਮ "''ਸ਼ੁਭ ਆਰੰਭ"'' ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਅਦਾਕਾਰੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ, ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ''"ਕਰਸੰਦਾਸ ਪੇ ਐਂਡ ਯੂਜ਼"'' (2017), ''"ਸ਼ਰਤੋ ਲਾਗੂ"'' (2018), ''"ਧੁੰਕੀ''" (2019) ਵਿੱਚ ਨਜ਼ਰ ਆਈ। == ਅਰੰਭ ਦਾ ਜੀਵਨ == ਦੀਕਸ਼ਾ ਦਾ ਜਨਮ [[ਲਖਨਊ]], [[ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]] ਵਿੱਚ ਹੇਮ ਜੋਸ਼ੀ ਅਤੇ ਰਸ਼ਮੀ ਜੋਸ਼ੀ ਦੀ ਧੀ ਵਜੋਂ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਸਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਅਹਿਮਦਾਬਾਦ ਚਲਾ ਗਿਆ, ਉਸਨੇ ਏਕਲਵਿਆ ਸਕੂਲ, ਅਹਿਮਦਾਬਾਦ ਤੋਂ ਆਪਣੀ ਸਕੂਲੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਸੇਂਟ ਜ਼ੇਵੀਅਰ ਕਾਲਜ, ਅਹਿਮਦਾਬਾਦ ਤੋਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ।<ref>{{Cite web |title=I never felt the need to bunk in college: Deeksha Joshi |url=https://timesofindia.indiatimes.com/life-style/spotlight/i-never-felt-the-need-to-bunk-in-college-deeksha-joshi/articleshow/69098184.cms |access-date=2020-02-05 |website=The Times of India |language=en}}</ref> == ਕੈਰੀਅਰ == ਦੀਕਸ਼ਾ ਨੇ 2017 ਵਿੱਚ ਅਮਿਤ ਬਾਰੋਟ ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਿਤ ਫਿਲਮ ਸ਼ੁਭ ਆਰੰਭ ਨਾਲ ਡੈਬਿਊ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਫਿਰ ਉਸਨੇ ਉਸੇ ਸਾਲ ਹੋਰ ਦੋ ਫਿਲਮਾਂ ''ਕਰਸੰਦਾਸ ਪੇ ਐਂਡ ਯੂਜ਼'' ਅਤੇ ਕਲਰਬਾਜ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ।<ref>{{Cite web |title=It's the end of the road for formula films, fresh content will thrive in 2020: Deeksha Joshi |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/gujarati/movies/news/its-the-end-of-the-road-for-formula-films-fresh-content-will-thrive-in-2020-deeksha-joshi/articleshow/73149601.cms |access-date=2020-02-06 |website=The Times of India |language=en}}</ref> ਕਰਸੰਦਾਸ ਪੇ ਐਂਡ ਯੂਜ਼ ਉਸਦੀ ਪਹਿਲੀ ਵਪਾਰਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਫਲ ਫਿਲਮ ਸੀ। ਉਸਦਾ ਅਗਲਾ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਮਲਹਾਰ ਠੱਕਰ ਦੇ ਨਾਲ ''ਸ਼ਰਤੋ ਲਾਗੂ'' ਸੀ। ਇਹ ਇੱਕ ਵਪਾਰਕ ਸਫਲਤਾ ਵੀ ਸੀ। ਉਸਨੇ ''ਸ਼ਾਰਾਤੋ ਲਾਗੂ'' ਵਿੱਚ ਉਸਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਲਈ 2018 ਵਿੱਚ ਸਾਲ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਦਾ ਗੀਫਾ ਜਿੱਤਿਆ। ਫਿਲਮ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਨੂੰ ਆਲੋਚਨਾਤਮਕ ਅਤੇ ਵਪਾਰਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਉਸਦਾ ਅਗਲਾ ਉੱਦਮ ਪ੍ਰਤੀਕ ਗਾਂਧੀ ਨਾਲ ਅਭਿਨੈ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ''ਧੁੰਕੀ'' ਸੀ ਜਿਸ ਨੂੰ ਆਲੋਚਨਾਤਮਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਮਿਲੀ।<ref>{{Cite web |title=Deeksha Joshi shares the motion poster of her upcoming film 'Dhunki' |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/gujarati/movies/news/deeksha-joshi-shares-the-motion-poster-of-her-upcoming-film-dhunki/articleshow/70039419.cms |access-date=2020-02-05 |website=The Times of India |language=en}}</ref> 2020 ਵਿੱਚ, ਦੀਕਸ਼ਾ ਨੂੰ ਧੁੰਕੀ ਲਈ ਕ੍ਰਿਟਿਕਸ ਚੁਆਇਸ ਫਿਲਮ ਅਵਾਰਡ ਸਰਵੋਤਮ ਅਭਿਨੇਤਰੀ (ਗੁਜਰਾਤੀ) ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈ। ਦੀਕਸ਼ਾ ਨੇ ਦੁਰਗੇਸ਼ ਤੰਨਾ ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਤ ਰੋਮਾਂਟਿਕ ਕਾਮੇਡੀ ਫਿਲਮ ''ਲਵ ਨੀ ਲਵ ਸਟੋਰੀਜ਼'' ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਸੀ ਜੋ 2020 ਵਿੱਚ ਵੀ ਰਿਲੀਜ਼ ਹੋਈ ਸੀ<ref>{{Cite web |title=Photos: Deeksha Joshi, Vyoma Nandi and Shraddha Dangar gear up for 'Love Ni Love Storys' promotion |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/gujarati/movies/news/photos-deeksha-joshi-vyoma-nandi-and-shraddha-dangar-gear-up-for-love-ni-love-storys-promotion/articleshow/73514494.cms |access-date=2020-02-05 |website=The Times of India |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=2019-12-21 |title=Casting director Avani Soni talks about discovering the best talents from the Gujarati entertainment industry |url=https://www.mid-day.com/articles/casting-director-avani-soni-talks-about-discovering-the-best-talents-from-the-gujarati-entertainment-industry/22304181 |access-date=2020-02-05 |website=mid-day |language=en }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਪ੍ਰੈਲ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ਉਹ ਦਿਵਯਾਂਗ ਠੱਕਰ ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਿਤ [[ਰਣਵੀਰ ਸਿੰਘ]] ਸਟਾਰਰ "''ਜੈਅਸ਼ਭਾਈ ਜੋਰਦਾਰ"'' ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਹਿੰਦੀ ਫਿਲਮ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕਰੇਗੀ।<ref>{{Cite web |last=Hungama |first=Bollywood |date=2019-12-04 |title=The first look of Ranveer Singh starrer Jayeshbhai Jordaar justifies the title of the film! : Bollywood News - Bollywood Hungama |url=https://www.bollywoodhungama.com/news/features/first-look-ranveer-singh-starrer-jayeshbhai-jordaar-justifies-title-film/ |access-date=2020-02-05 |language=en}}</ref> ਉਹ ਈਸ਼ਾ ਕੰਸਾਰਾ ਅਤੇ ਗੌਰਵ ਪਾਸਵਾਲਾ ਦੇ ਨਾਲ ਚੰਦਰੇਸ਼ ਭੱਟ ਦੇ ਬਿਨਾਂ ਸਿਰਲੇਖ ਵਾਲੇ ਉੱਦਮ ਵਿੱਚ ਵੀ ਨਜ਼ਰ ਆਵੇਗੀ।<ref>{{Cite web |title=Deeksha Joshi, Avani Soni, Pratik Gandhi and the entire cast of 'Love Ni Love Storys' pose for a happy picture |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/gujarati/movies/news/deeksha-joshi-avani-soni-pratik-gandhi-and-the-entire-cast-of-love-ni-love-storys-pose-for-a-happy-picture/articleshow/73846233.cms |access-date=2020-02-05 |website=The Times of India |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=2019-08-22 |title=મળો ચંદ્રેશ ભટ્ટના ડ્રીમ પ્રોજેક્ટની લીડ સ્ટાર કાસ્ટને |url=https://www.gujaratimidday.com/entertainment/articles/meet-gaurav-paswala-deeksha-joshi-and-esha-kansara-the-lead-cast-of-chandresh-bhatts-next-film-102902 |access-date=2020-02-05 |website=www.gujaratimidday.com |language=gu}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਗੁਜਰਾਤੀ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] q8xsseet76qw0i72vyrmxvckvbhn6qi 0 153355 838113 830693 2026-04-30T23:29:36Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 838113 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = ਦੀਪਸ਼ਿਖਾ ਦੇਸ਼ਮੁਖ | image = Deepshika Deshmukh.jpg | birth_name = ਦੀਪਸ਼ਿਖਾ ਭਗਨਾਨੀ | birth_date = {{birth date and age|df=y|1983|10|29}} | birth_place = [[ਕੋਲਕਾਤਾ]], [[ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ]] | nationality = ਭਾਰਤੀ | occupation = ਫਿਲਮ ਨਿਰਮਾਤਾ, ਉਦਯੋਗਪਤੀ | years_active = | notable_works = | spouse = | children = 2 | parents = | relatives = | website = {{URL|poojaentertainmentandfilms.in}} }} [[Category:Articles with hCards]] '''ਦੀਪਸ਼ਿਖਾ ਦੇਸ਼ਮੁਖ''' ([[ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਬੋਲੀ|ਅੰਗ੍ਰੇਜੀ]] ਵਿੱਚ ਨਾਮ: '''Deepshikha Deshmukh;''' ਜਨਮ 29 ਅਕਤੂਬਰ) ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ [[ਫ਼ਿਲਮ ਨਿਰਮਾਤਾ]] ਹੈ, ਜੋ [[ਹਿੰਦੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਹਿੰਦੀ]] ਸਿਨੇਮਾ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ।<ref>{{Cite web |date=21 February 2020 |title=Jackky Bhagnani & Deepshikha Deshmukh's 'Carbon: The Story Of Tomorrow' Wins Best Short Film Award |url=https://news.abplive.com/entertainment/movies/jackky-bhagnani-deepshikha-deshmukh-carbon-the-story-of-tomorrow-wins-best-short-film-award-1163394 |website=news.abplive.com}}</ref> ਉਹ ਫਿਲਮ ਨਿਰਮਾਤਾ ਵਾਸ਼ੂ ਭਗਨਾਨੀ ਅਤੇ ਪੂਜਾ ਭਗਨਾਨੀ ਦੀ ਧੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਅਭਿਨੇਤਾ-ਨਿਰਮਾਤਾ ਜੈਕੀ ਭਗਨਾਨੀ ਦੀ ਭੈਣ ਹੈ। ਉਸਨੇ ਪ੍ਰੋਡਕਸ਼ਨ ਹਾਊਸ ਪੂਜਾ ਐਂਟਰਟੇਨਮੈਂਟ ਦੇ ਤਹਿਤ ਕਈ ਫਿਲਮਾਂ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਕੀਤਾ ਹੈ। 2020 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਜਵਾਨੀ ਜਾਨੇਮਨ ਅਤੇ 1995 ਦੀ ਕਲਟ ਕਲਾਸਿਕ ਕੁਲੀ ਨੰਬਰ 1 ਦਾ ਰੀਮੇਕ, ਉਸੇ ਨਾਮ ਹੇਠ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ। ਦੀਪਸ਼ਿਖਾ "ਲਵ ਆਰਗੈਨਿਕਲੀ" ਨਾਮਕ ਇੱਕ ਆਰਗੈਨਿਕ ਸਕਿਨਕੇਅਰ ਬ੍ਰਾਂਡ ਦੀ ਸੰਸਥਾਪਕ ਵੀ ਹੈ। == ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਅਤੇ ਨਿੱਜੀ ਜੀਵਨ == ਦੀਪਸ਼ਿਖਾ ਦਾ ਜਨਮ 30 ਅਕਤੂਬਰ 1981 ਨੂੰ [[ਕੋਲਕਾਤਾ]], [[ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ]] ਵਿੱਚ ਫਿਲਮ ਨਿਰਮਾਤਾ ਵਾਸ਼ੂ ਭਗਨਾਨੀ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਪਤਨੀ ਪੂਜਾ ਭਗਨਾਨੀ ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸਦਾ ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਭਰਾ ਹੈ, ਜੈਕੀ ਭਗਨਾਨੀ ਜੋ ਇੱਕ ਅਭਿਨੇਤਾ ਅਤੇ ਫਿਲਮ ਨਿਰਮਾਤਾ ਹੈ। ਉਸਦਾ ਉਪਨਾਮ ਹਨੀ ਹੈ। ਉਸਦਾ ਵਿਆਹ [[ਮਹਾਂਰਾਸ਼ਟਰ|ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ]] ਲਾਤੂਰ ਦਿਹਾਤੀ ਹਲਕੇ ਤੋਂ [[ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਮੈਂਬਰ (ਭਾਰਤ)|ਵਿਧਾਇਕ]] ਧੀਰਜ ਵਿਲਾਸਰਾਓ ਦੇਸ਼ਮੁਖ ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਦੋ ਬੱਚੇ ਹਨ।<ref>{{Cite web |title=Dheeraj Deshmukh and Deepshikha Wedding Ceremony Photos - FilmiBeat |url=https://www.filmibeat.com/photos/bollywood-events/dheeraj-deshmukh-deepshikha-wedding-ceremony-39046.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210604102115/https://www.filmibeat.com/photos/bollywood-events/dheeraj-deshmukh-deepshikha-wedding-ceremony-39046.html |archive-date=4 June 2021 |access-date=4 June 2021 |website=Filmibeat}}</ref><ref>{{Cite web |date=17 November 2015 |title=Dhiraj V Deshmukh and Honey Bhagnani with their children during Aaradhya Bachchan's birthday party held at Pratiksha in Mumbai - Photogallery |url=https://photogallery.indiatimes.com/events/mumbai/aaradhya-bachchans-bday-party/articleshow/49812544.cms |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20151120030553/http://photogallery.indiatimes.com:80/events/mumbai/aaradhya-bachchans-bday-party/articleshow/49812544.cms |archive-date=20 November 2015 |access-date=4 June 2021 |website=photogallery.indiatimes.com}}</ref><ref>{{Cite web |date=12 October 2019 |title=Actor Riteish Deshmukh raises poll fever, turns crowd puller for this Brothers in Latur |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/aurangabad/actor-riteish-raises-poll-fever-turns-crowd-puller-for-his-brothers-in-latur/articleshow/71547356.cms |access-date=25 October 2019 |website=[[The Times of India]]}}</ref>  ਉਸਦਾ ਪਤੀ ਅਭਿਨੇਤਾ [[ਰਿਤੇਸ਼ ਦੇਸ਼ਮੁਖ]] ਦਾ ਛੋਟਾ ਭਰਾ ਅਤੇ ਮਰਹੂਮ ਸਿਆਸਤਦਾਨ ਵਿਲਾਸਰਾਓ ਦੇਸ਼ਮੁਖ ਦਾ ਛੋਟਾ ਪੁੱਤਰ ਹੈ। == ਕੈਰੀਅਰ == ਦੀਪਸ਼ਿਖਾ ਦੇਸ਼ਮੁਖ ਪੂਜਾ ਐਂਟਰਟੇਨਮੈਂਟ ਵਿਖੇ ਰਣਨੀਤੀ ਅਤੇ ਉਤਪਾਦਨ ਦੇ ਯਤਨਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਉਸਨੇ 2016 ਵਿੱਚ [[ਐਸ਼ਵਰਿਆ ਰਾਏ ਬੱਚਨ]] ਅਤੇ [[ਰਣਦੀਪ ਹੁੱਡਾ]] ਸਟਾਰਰ 'ਸਰਬਜੀਤ' ਨਾਲ ਇੱਕ ਨਿਰਮਾਤਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਡੈਬਿਊ ਕੀਤਾ ਸੀ।<ref>{{Cite web |title=From Sarbjit to Sarvann |url=https://www.tribuneindia.com/news/archive/features/from-sarbjit-to-sarvann-336769 |website=Tribuneindia News Service}}</ref> ਸਾਰਥਕ ਸਿਨੇਮਾ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਮੁੱਦਿਆਂ ਤੇ ਧਿਆਨ ਕੇਂਦਰਿਤ ਕਰਨ ਦੇ ਨਾਲ, ਉਸਨੇ [[ਇਰਫ਼ਾਨ ਖ਼ਾਨ|ਇਰਫਾਨ ਖਾਨ]] ਅਭਿਨੀਤ 'ਮਦਾਰੀ' ਵਰਗੀਆਂ ਮਜ਼ਬੂਤ ਵਿਸ਼ੇ ਅਧਾਰਿਤ [[ਫ਼ਿਲਮ|ਫਿਲਮਾਂ]] ਦੀ ਚੋਣ ਕੀਤੀ ਹੈ।<ref>{{Cite web |date=29 April 2020 |title=Irrfan Khan's 'Madaari' producer Deepshikha Deshmukh mourns his demise |url=https://zeenews.india.com/people/irrfan-khans-madaari-producer-deepshikha-deshmukh-mourns-his-demise-2279981.html |website=Zee News}}</ref><ref name=":0">{{Cite web |title=My family taught me about failure: Deepshikha Deshmukh |url=https://www.outlookindia.com/newsscroll/my-family-taught-me-about-failure-deepshikha-deshmukh/1406027 |website=outlookindia.com/}}</ref><ref>{{Cite web |date=17 July 2016 |title=The Reason For Investing In Madaari Was Irrfan & Nishikant Kamat: Deepshikha Deshmukh - Bollywoodirect |url=http://www.bollywoodirect.com/the-reason-for-investing-in-madaari-was-irrfan-nishikant-kamat-deepshikha-deshmukh/ |access-date=21 ਫ਼ਰਵਰੀ 2023 |archive-date=21 ਫ਼ਰਵਰੀ 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230221141207/http://www.bollywoodirect.com/the-reason-for-investing-in-madaari-was-irrfan-nishikant-kamat-deepshikha-deshmukh/ |url-status=dead }}</ref> ਉਸਨੇ ਪੂਜਾ ਐਂਟਰਟੇਨਮੈਂਟ ਦੀ ਪਹਿਲੀ [[ਪੰਜਾਬੀ ਸਿਨਮਾ|ਪੰਜਾਬੀ ਫਿਲਮ]] ' [[ਸਰਵਣ (ਫ਼ਿਲਮ)|ਸਰਵਣ]] ' ਲਈ ਨਿਰਮਾਤਾ ਵਜੋਂ [[ਪ੍ਰਿਅੰਕਾ ਚੋਪੜਾ|ਪ੍ਰਿਯੰਕਾ ਚੋਪੜਾ]] ਨਾਲ ਸਾਂਝੇਦਾਰੀ ਕੀਤੀ।<ref>{{Cite web |date=22 December 2016 |title=Priyanka Chopra and Deepshikha Deshmukh at The Kapil Sharma Show |url=https://www.koimoi.com/bollywood-news/priyanka-chopra-deepshikha-deshmukh-promote-sarvann-on-the-kapil-sharma-show/}}</ref><ref>{{Cite web |title=Speaking about Sarvann: An Interview with Producer Deepshikha Deshmukh |url=http://bollywoodfilmfame.com/news/speaking-about-sarvann-an-interview-with-producer-deepshikha-deshmukh_518.html |website=bollywoodfilmfame.com |access-date=2023-02-21 |archive-date=2023-02-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230221141220/https://bollywoodfilmfame.com/news/speaking-about-sarvann-an-interview-with-producer-deepshikha-deshmukh_518.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |date=23 December 2016 |title=Priyanka Chopra works in the US during day, in India at night: Deepshikha Deshmukh |url=https://indianexpress.com/article/entertainment/regional/priyanka-chopra-works-in-the-us-during-day-in-india-at-night-deepshikha-deshmukh-4441784/}}</ref> 2018 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਫਿਲਮ " ਵੈਲਕਮ ਟੂ ਨਿਊਯਾਰਕ " ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਕੀਤਾ। ਫਿਲਮ ਵਿੱਚ [[ਸੋਨਾਕਸ਼ੀ ਸਿਨਹਾ]], [[ਦਿਲਜੀਤ ਦੁਸਾਂਝ|ਦਿਲਜੀਤ ਦੋਸਾਂਝ]] ਅਤੇ [[ਕਰਨ ਜੌਹਰ]] ਨੇ ਅਭਿਨੈ ਕੀਤਾ ਸੀ।<ref>{{Cite web |date=19 January 2018 |title=Poster Of Sonakshi Sinha, Diljit Dosanjh, Kjo's 'Welcome To New York' Is Here |url=https://www.idiva.com/entertainment/bollywood/poster-of-sonakshi-sinha-diljit-dosanjh-kjos-welcome-to-new-york-is-here/17074018 |website=iDiva}}</ref><ref>{{Cite web |title=Welcome to New York &#124; Edmonton Movies |url=https://www.edmovieguide.com/movies/welcome-to-new-york/130902/ |website=Edmonton Movie Guide}}</ref> ਉਸੇ ਸਾਲ ਉਸਨੇ [[ਤਾਪਸੀ ਪੰਨੂ]] ਅਤੇ ਸਾਕਿਬ ਸਲੀਮ ਅਭਿਨੀਤ "ਦਿਲ ਜੰਗਲੀ" ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਵੀ ਕੀਤਾ।<ref>{{Cite web |date=9 March 2018 |title=Dil Juunglee makers - Deepshikha Deshmukh and Aleya Sen all excited |url=https://www.mid-day.com/articles/dil-juunglee-makers-deepshikha-deshmukh-and-aleya-sen-all-excited/19171156 |website=mid-day }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਪ੍ਰੈਲ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> 2020 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਫਿਲਮ ਜਵਾਨੀ ਜਾਨੇਮਨ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ [[ਸੈਫ਼ ਅਲੀ ਖ਼ਾਨ|ਸੈਫ ਅਲੀ ਖਾਨ]], [[ਤੱਬੂ]], ਅਲਾਇਆ ਐਫ ਮੁੱਖ ਭੂਮਿਕਾ ਵਿੱਚ ਸਨ। ਇਸ ਫਿਲਮ ਨੇ ਆਲਿਆ ਦੀ ਇੰਡਸਟਰੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵੀ ਕੀਤੀ। ਉਸੇ ਸਾਲ ਦੇ ਕੁਲੀ ਨੰਬਰ 1 (2020), ਜੋ ਕਿ 1995 ਦੀ ਫਿਲਮ ਦਾ ਰੀਮੇਕ ਸੀ, ਇੱਕ OTT ਪਲੇਟਫਾਰਮ 'ਤੇ ਰਿਲੀਜ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਮੂਲ ਫਿਲਮ ਅਤੇ ਰੀਮੇਕ, ਦੋਵੇਂ ਪੂਜਾ ਐਂਟਰਟੇਨਮੈਂਟ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ।<ref>{{Cite web |date=January 2, 2020 |title=Coolie No 1: Varun Dhawan and Sara Ali Khan cut a fine frame in latest still |url=https://www.indiatoday.in/movies/bollywood/story/coolie-no-1-varun-dhawan-and-sara-ali-khan-cut-a-fine-frame-in-latest-still-1633431-2020-01-02 |website=India Today}}</ref> ਇੱਕ ਨਿਰਮਾਤਾ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਦੀਪਸ਼ਿਖਾ ਦੀ ਅਗਲੀ ਫਿਲਮ ਇੱਕ ਜਾਸੂਸੀ ਥ੍ਰਿਲਰ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਮ "ਬੈਲ ਬਾਟਮ" ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ [[ਅਕਸ਼ੈ ਕੁਮਾਰ]] ਮੁੱਖ ਭੂਮਿਕਾ ਵਿੱਚ [[ਵਾਣੀ ਕਪੂਰ]], [[ਲਾਰਾ ਦੱਤਾ]] ਅਤੇ [[ਹੁਮਾ ਕੁਰੈਸ਼ੀ]] ਹੈ ਜੋ 2021 ਵਿੱਚ ਰਿਲੀਜ਼ ਹੋਈ, ਪਰ ਇੱਕ ਵਪਾਰਕ ਅਸਫਲਤਾ ਵਜੋਂ ਉਭਰੀ।<ref>{{Citation |title=Bell Bottom (2021 film) |date=2022-12-28 |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Bell_Bottom_(2021_film)&oldid=1129992040 |work=Wikipedia |language=en |access-date=2023-01-21}}</ref><ref>{{Cite web |title=Bell Bottom Box Office Collection {{!}} Day Wise {{!}} Worldwide - Sacnilk |url=https://www.sacnilk.com/articles/entertainment/box_office/Bell_Bottom_2021_Box_Office_Collection_Day_Wise_Worldwide?hl=en |access-date=2023-01-21 |website=www.sacnilk.com |language=en |archive-date=2023-01-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230121141433/https://www.sacnilk.com/articles/entertainment/box_office/Bell_Bottom_2021_Box_Office_Collection_Day_Wise_Worldwide?hl=en |url-status=dead }}</ref> ਨਿਰਮਾਤਾ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉਸਦੇ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਇੱਕ ਐਕਸ਼ਨ ਡਰਾਮਾ "ਗਣਪਥ" ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ [[ਟਾਈਗਰ ਸ਼ਰਾਫ]] ਅਤੇ [[ਕ੍ਰਿਤੀ ਸਨੇਨ|ਕ੍ਰਿਤੀ ਸੈਨਨ]] ਹਨ।<ref>{{Cite web |title=Deepshikha Deshmukh |url=https://www.bollywoodhungama.com/celebrity/deepshikha-deshmukh/filmography/producer/}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1983]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਫ਼ਿਲਮ ਨਿਰਮਾਤਾ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] 6ygutjden2pi2fpp4k9a1u026rgwf7f 0 153551 838190 832525 2026-05-01T10:08:32Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 838190 wikitext text/x-wiki [[ਤਸਵੀਰ:Saraswati_f._Strassenpuja.JPG|thumb| [[ਕੋਲਕਾਤਾ]] ਦੀਆਂ ਗਲੀਆਂ ਵਿੱਚ [[ਬਸੰਤ ਪੰਚਮੀ|ਵਸੰਤ ਪੰਚਮੀ]] ਲਈ ਦੇਵੀ [[ਸਰਸਵਤੀ ਦੇਵੀ|ਸਰਸਵਤੀ]] ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਗਈ।]] '''ਵਸੰਤ''' ([[ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਭਾਸ਼ਾ|ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ]] &#x27; <span>ਬਸੰਤ</span> &#x27; ), ਜਿਸ ਨੂੰ '''ਬਸੰਤ''' ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਭਾਰਤੀ ਬਸੰਤ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web |last=www.wisdomlib.org |date=2014-08-03 |title=Vasanta, Vasantā, Vasamta: 32 definitions |url=https://www.wisdomlib.org/definition/vasanta |access-date=2022-10-11 |website=www.wisdomlib.org |language=en}}</ref> [[Category:Articles containing Sanskrit-language text]] ਵਸੰਤ ਰੁੱਤ ਦੇ ਮੁੱਖ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ''[[ਬਸੰਤ ਪੰਚਮੀ|ਵਸੰਤ ਪੰਚਮੀ]]'' ( Sanskrit ਨੂੰ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ), ਜੋ ਕਿ ਭਾਰਤੀ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਤਿਉਹਾਰ ਹੈ, ਜੋ ਹਰ ਸਾਲ ਬਸੰਤ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਦਿਨ, [[ਹਿੰਦੂ]] ਮਹੀਨੇ ''ਮਾਘ'' (ਜਨਵਰੀ-ਫਰਵਰੀ) ਦੇ ਪੰਜਵੇਂ ਦਿਨ (ਪੰਚਮੀ) ਨੂੰ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। == ਮੂਲ == [[ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਭਾਸ਼ਾ|ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ]] ਵਿੱਚ ''ਵਸੰਤ'' ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ''ਬਸੰਤ'' । ਪੰਚਮੀ ''ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ'' ਦਾ ਪੰਜਵਾਂ ਦਿਨ ਹੈ, ਮਾਘ ਦੇ [[ਹਿੰਦੂ]] ਮਹੀਨੇ (ਜਨਵਰੀ - ਫਰਵਰੀ) ਵਿੱਚ ਮੋਮ ਦੇ ਚੰਦਰਮਾ ਦਾ ਪੰਦਰਵਾੜਾ। [[ਬਸੰਤ ਪੰਚਮੀ|ਵਸੰਤ ਪੰਚਮੀ]], ਜੋ ਸਰਦੀਆਂ ਦੇ ਅੰਤ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਬਸੰਤ ਰੁੱਤ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਦੇਵੀ [[ਸਰਸਵਤੀ ਦੇਵੀ|ਸਰਸਵਤੀ]] ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਹੈ। ਉਹ ਪਾਣੀ ਦੀ ਅਤੇ ਇੱਕ ਨਦੀ ਦੀ ਦੇਵੀ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਨਾਮ ਹੈ। ਉਸ ਦਾ ਪਾਣੀ ਹਿਮਾਲਿਆ ਤੋਂ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ, ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਵਹਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਯਮੁਨਾ (ਤ੍ਰਿਵੇਣੀ) ਦੇ ਸੰਗਮ ਦੇ ਨੇੜੇ ਪ੍ਰਯਾਗ ਵਿਖੇ ਗੰਗਾ ਨੂੰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਸਰਸਵਤੀ ਬੋਲਣ ਅਤੇ ਵਿੱਦਿਆ ਦੀ ਦੇਵੀ ਵੀ ਹੈ ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ''ਵਚ'' (ਸ਼ਬਦ), ਭਜਨ, ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਦੀ ਦੌਲਤ ਨਾਲ ਅਸੀਸ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।<ref>[http://www.hindukids.org/stories/festivals/index.html "Hindu festivals."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303221825/http://www.hindukids.org/stories/festivals/index.html|date=3 March 2016}} Hindu kids website</ref><ref>[http://www.indiasite.com/festivals/basantpanchami.html "Basant Pachami."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304191300/http://www.indiasite.com/festivals/basantpanchami.html|date=4 March 2016}} India site website.</ref> ਇਸ ਦਿਨ ਬੱਚਿਆਂ ਲਈ ਸਕੂਲ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਆਪਣਾ ਪਹਿਲਾ ਸ਼ਬਦ ਸਿੱਖਣਾ ਸ਼ੁਭ ਹੈ। ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਭਾਰਤੀ ਗ੍ਰੰਥਾਂ, ''[[ਵੇਦ|ਵੇਦਾਂ]]'' ਵਿੱਚ, ਸਰਸਵਤੀ ਲਈ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਵਿੱਚ ਉਸਨੂੰ ਚਿੱਟੇ ਫੁੱਲਾਂ ਅਤੇ ਚਿੱਟੇ ਮੋਤੀਆਂ ਨਾਲ ਸ਼ਿੰਗਾਰਿਆ ਇੱਕ ਚਿੱਟੇ ਪਹਿਰਾਵੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪੁਰਾਣੀ ਔਰਤ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਹ ਪਾਣੀ ਦੇ ਇੱਕ ਚੌੜੇ ਹਿੱਸੇ ( ''ਨੇਲੁਹਿਨੀ'' ) ਵਿੱਚ ਖਿੜਦੇ ਇੱਕ ਚਿੱਟੇ ਕਮਲ 'ਤੇ ਬੈਠੀ ਹੈ। ਉਸ ਕੋਲ ਇੱਕ ''[[ਵੀਣਾ]]'' ਹੈ, ਇੱਕ ਸਿਤਾਰ ਵਰਗਾ ਇੱਕ ਤਾਰ ਵਾਲਾ ਸਾਜ਼। ਕਿਸੇ ਜਾਨਵਰ ਦੀ ਬਲੀ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀਆਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਕਾਹਾਰੀ ਭੋਜਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਸਰਸਵਤੀ ਦੀ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਦੀ ਸਮਾਪਤੀ, : "ਹੇ ਮਾਂ ਸਰਸਵਤੀ, ਮੇਰੇ ਮਨ ਦਾ ਹਨੇਰਾ (ਅਗਿਆਨਤਾ) ਦੂਰ ਕਰੋ ਅਤੇ ਮੈਨੂੰ ਸਦੀਵੀ ਗਿਆਨ ਦੀ ਬਖਸ਼ਿਸ਼ ਕਰੋ।" == ਭਾਰਤ == [[ਤਸਵੀਰ:Kite_shop_in_Lucknow.jpg|right|thumb|301x301px| ਲਖਨਊ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪਤੰਗ ਦੀ ਦੁਕਾਨ।]] ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ, ਵਸੰਤ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਛੁੱਟੀ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਇਹ ਉੱਤਰੀ ਅਤੇ ਪੂਰਬੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਆਪਣੇ ਪੂਜਾ ਸਥਾਨ ਦੀ ਸਜਾਵਟ ਅਤੇ ਤਿਆਰੀ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਜਸ਼ਨ ਤੋਂ ਕੁਝ ਹਫ਼ਤੇ ਪਹਿਲਾਂ, ਸਕੂਲ ਸੰਗੀਤ, ਵਾਦ-ਵਿਵਾਦ, ਖੇਡਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਾਲਾਨਾ ਮੁਕਾਬਲਿਆਂ ਦਾ ਆਯੋਜਨ ਕਰਨ ਲਈ ਸਰਗਰਮ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। [[ਬਸੰਤ ਪੰਚਮੀ]] ਦੇ ਦਿਨ ਇਨਾਮ ਵੰਡੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸਕੂਲ ਸਰਸਵਤੀ ਪੂਜਾ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਦਾ ਆਯੋਜਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜਦੋਂ ਮਾਪੇ ਅਤੇ ਹੋਰ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਸਮਾਗਮਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। === ਹਿੰਦੂ ਤਿਉਹਾਰ === ਵਸੰਤ ਪੰਚਮੀ<ref>{{Cite web |date=19 January 2022 |title=बसंत पंचमी (Basant Panchami) के बारे में विस्तारपूर्वक जानकारी - One Hindu Dharma |url=https://onehindudharma.org/basant-panchami/ |access-date=19 January 2022 |website=One Hindu Dharma |publisher=onehindudharma.org |language=hi-IN |archive-date=20 ਜਨਵਰੀ 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220120075218/https://onehindudharma.org/basant-panchami/ |url-status=dead }}</ref> ਦਿਨ, ਹਰ ਕੋਈ ਨਹਾਉਣ ਲਈ ਜਲਦੀ ਉੱਠਦਾ ਹੈ, ਪੀਲੇ ਕੱਪੜੇ ਪਹਿਨਦਾ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਮੱਥੇ ਨੂੰ [[ਹਲਦੀ]] ਦੇ ਪੀਲੇ ( ''ਤਿਲਕ'' ) ਨਾਲ ਸਜਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਦੇਵਤਾ, [[ਗੰਗਾ ਦੇਵੀ|ਮਾਤਾ ਗੰਗਾ]] ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਕਿਤਾਬਾਂ, ਲੇਖ, ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਯੰਤਰ, ਕਲਾ ਦੇ ਸੰਦ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਸਿਆਹੀ ਅਤੇ ਬਾਂਸ ਦੀਆਂ ਰੂੰਆਂ, ਦੇਵੀ ਦੇ ਅੱਗੇ ਉਸ ਦਾ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਰੱਖੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਸਿਆਹੀ ਬਿਨਾਂ ਉਬਾਲੇ ਦੁੱਧ ਦੇ ਪਾਣੀ, ਲਾਲ ਰੰਗ ਦੇ ਪਾਊਡਰ ਅਤੇ ਚਾਂਦੀ ਦੀ ਚਮਕ ਤੋਂ ਬਣਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ''ਐਵਰੋ'' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਸ ਤਿਉਹਾਰ ਦੇ ਦਿਨ ਬੱਚਿਆਂ ਲਈ ਆਪਣਾ ਪਹਿਲਾ ਸ਼ਬਦ ਸਿੱਖਣਾ ਸ਼ੁਭ ਹੈ, ਪਰ ਹਰ ਕੋਈ ਦੇਵੀ ਦੇ ਸਤਿਕਾਰ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਆਮ ਪੜ੍ਹਨ ਅਤੇ ਲਿਖਣ ਤੋਂ ਪਰਹੇਜ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। === ਸੂਫੀ ਤਿਉਹਾਰ === [[ਸੂਫ਼ੀਵਾਦ|ਸੂਫ਼ੀਆਂ ਨੇ]] ਇਸ ਤਿਉਹਾਰ ਨੂੰ [[ਭਾਰਤੀ ਉਪਮਹਾਂਦੀਪ|ਭਾਰਤ]] ਵਿੱਚ ਮੁਸਲਿਮ ਭਾਈਚਾਰੇ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ। [[ਮੁਗ਼ਲ ਸਲਤਨਤ|ਮੁਗਲ]] ਕਾਲ ਤੱਕ, ਬਸੰਤ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸੂਫੀ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਤਿਉਹਾਰ ਸੀ। ਉਦਾਹਰਨ ਲਈ, ਨਿਜ਼ਾਮ ਔਲੀਆ ਕੀ ਬਸੰਤ, ਖਵਾਜਾ ਬਖਤਿਆਰ ਕਾਕੀ ਕੀ ਬਸੰਤ, ਖੁਸਰੋ ਕੀ ਬਸੰਤ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਰਿਕਾਰਡ ਹਨ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸੂਫੀ ਸੰਤਾਂ ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। [[ਅਮੀਰ ਖ਼ੁਸਰੋ|ਅਮੀਰ ਖੁਸਰੋ]] (1253-1325) ਅਤੇ [[ਨਿਜ਼ਾਮੁੱਦੀਨ ਔਲੀਆ|ਨਿਜ਼ਾਮੂਦੀਨ ਔਲੀਆ ਨੇ]] ''ਬਸੰਤ'' (ਤਿਉਹਾਰ) ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਗੀਤਾਂ ਨਾਲ ਤਿਉਹਾਰ ਮਨਾਇਆ।<ref>Blum S. and Neuman D. M. "Ethnomusicology and modern music history." University of Illinois Press 1993.</ref> ਤੇਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਇੱਕ ਸੂਫ਼ੀ-ਕਵੀ ਖੁਸਰੋ ਨੇ ਵਸੰਤ ਬਾਰੇ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ: == ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ == [[ਤਸਵੀਰ:Bangladeshi_girls_taking_Selfie_at_Pohela_Falgun.jpg|thumb|150x150px| ਪਹੇਲਾ ਫੱਗਣ ਤਿਉਹਾਰ 'ਤੇ ਸੈਲਫੀ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ੀ ਕੁੜੀਆਂ।]] ਬੰਗਾਲੀ ਕੈਲੰਡਰ ਦੇ ਬੰਗਲਾ ਮਹੀਨੇ ਫਾਲਗੁਨ ਦੇ [[ਬਸੰਤ]] (ਬੋਸ਼ੋਂਤੋ) ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਦਿਨ, [[ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼]]<ref name="history">{{Cite news|url=http://archive.thedailystar.net/newDesign/news-details.php?nid=174151/|title=Pohela Falgun celebrated|date=14 February 2011|work=The Daily Star|access-date=23 ਫ਼ਰਵਰੀ 2023|archive-date=4 ਮਾਰਚ 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304074436/http://archive.thedailystar.net/newDesign/news-details.php?nid=174151/|url-status=dead}}</ref> ਅਤੇ [[ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ]] ਵਿੱਚ ਜਲੂਸਾਂ, ਮੇਲਿਆਂ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਸਮੇਂ ਨਾਲ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। [[ਬੰਗਾਲੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਬੰਗਾਲੀ]] ਵਿੱਚ, ਪਹੇਲਾ ਦਾ ਅਰਥ 'ਪਹਿਲਾ' ਹੈ ਅਤੇ 'ਫਾਲਗੁਨ' ਬੰਗਾਲੀ ਕੈਲੰਡਰ ਦਾ ਗਿਆਰਵਾਂ ਮਹੀਨਾ ਹੈ। ਇਹ ਦਿਨ ਰੰਗੀਨ ਜਸ਼ਨ ਦੇ ਨਾਲ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਰਵਾਇਤੀ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਔਰਤਾਂ ਇਸ ਦਿਨ ਨੂੰ ਮਨਾਉਣ ਲਈ ਪੀਲੀਆਂ ਸਾੜੀਆਂ ਪਹਿਨਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਜਸ਼ਨ ''ਬੋਸ਼ੋਂਤੋ ਉਤਸ਼ੋਬ'' ( {{Lang-bn|বসন্ত উৎসব}} ਵਜੋਂ ਵੀ ਹੈ ; ''ਬਸੰਤ ਤਿਉਹਾਰ'' ). == ਪਾਕਿਸਤਾਨ == [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] ਵਿੱਚ ਬਸੰਤ ਦਾ ਤਿਉਹਾਰ ਸੀਮਤ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਬਜਾਏ, ''ਜਸ਼ਨ-ਏ-ਬਹਾਰਾਂ'' ( [[ਉ੍ਰਦੂ|ਉਰਦੂ]] ) ਬਸੰਤ ਤਿਉਹਾਰ ਇੱਕ ਮਹੀਨੇ ਲਈ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬਸੰਤ [[ਲਹੌਰ|ਲਾਹੌਰ]], [[ਪੰਜਾਬ]] ਵਿੱਚ ਜਾਰੀ ਹੈ,<ref>[http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=2009\03\15\story_15-3-2009_pg13_3 "Basant."] ''[[Daily Times (Pakistan)|Daily Times]]'' 15 March 2009.</ref><ref>[http://www.thingsasian.com/goto_article/photoessay.2100.html "Pakistan's Basant festival."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081011185803/http://www.thingsasian.com/goto_article/photoessay.2100.html |date=2008-10-11 }} Things Asian photoessay.</ref> ਹਾਲਾਂਕਿ, ਤਿਉਹਾਰ ਅਤੇ ਸ਼ਬਦ "ਬਸੰਤ" ਇਤਿਹਾਸਕ ਬਸੰਤ ਤਿਉਹਾਰ ਦੀ ਬਜਾਏ ਸਾਲਾਨਾ ਪਤੰਗ ਉਡਾਉਣ ਦੇ ਤਿਉਹਾਰ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪਤੰਗ ਨਿਰਮਾਤਾ ਫਰਵਰੀ ਜਾਂ ਮਾਰਚ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਐਤਵਾਰ ਨੂੰ ਬਸੰਤ ਦਿਵਸ ਵਜੋਂ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪੂਰੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਰਿਕਾਰਡ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਪਤੰਗ ਉਡਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। === ਬਸੰਤ ਮੇਲਾ, ਲਾਹੌਰ === ਪੂਰੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਮੇਲੇ ਲੱਗਦੇ ਹਨ। ਅਜਿਹਾ ਹੀ ਇੱਕ ਮੇਲਾ [[ਹਕੀਕਤ ਰਾਏ]] ਦੀ ਯਾਦ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਕਾਲੂ ਰਾਮ ਨੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਸੀ।<ref>Nijjar B. S. ''Punjab under the later Mughals.'' Patyala p279.</ref> ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਮੇਲੇ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤੇ ਅਤੇ<ref>[https://books.google.co.uk/books?id=zwpMGA0HH_sC&q=maharaja+ranjit+singh+introduced+kite+flying+on+basant+panchami&dq=maharaja+ranjit+singh+introduced+kite+flying+on+basant+panchami&hl=en&sa=X&ei=l9M7VZ7yPNbsaPfhgegI&ved=0CCYQ6AEwAQ Camille Mirepoix (1967) Now Pakistan]</ref> ਅਜਿਹੇ ਮੇਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪਤੰਗ ਉਡਾਉਣ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ ਜੋ ਉਸਨੇ [[ਸੂਫ਼ੀਵਾਦ|ਸੂਫੀ]] ਦਰਗਾਹਾਂ ਤੇ ਵੀ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤੇ।<ref>[http://www.thenews.com.pk/Todays-News-5-38123-Festival-of-Lights-kicks-off Ansari, Shahab (26 March 2011) The News Festival of Lights kicks off]{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਮਈ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == ਮੌਸਮੀ ਤਿਉਹਾਰ == === [[ਪੰਜਾਬ|ਪੰਜਾਬ ਖੇਤਰ]] === [[ਪੰਜਾਬ|ਪੰਜਾਬ ਖੇਤਰ]] ਵਿੱਚ, ਵਸੰਤ ਪੰਚਮੀ ਨੂੰ ''ਬਸੰਤ ਪੰਚਮੀ'' ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਦੇ ਕਸਬਿਆਂ ਅਤੇ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ, ਵਸੰਤ ਪੰਚਮੀ ਨੂੰ ਸਾਰੇ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਦੁਆਰਾ ਇੱਕ ਮੌਸਮੀ ਤਿਉਹਾਰ ਵਜੋਂ ਪਤੰਗਾਂ ਦੇ ਧਰਮ ਨਿਰਪੱਖ [[ਬਸੰਤ - ਪਤੰਗਾਂ ਦਾ ਤਿਉਹਾਰ (ਪੰਜਾਬ)|ਬਸੰਤ ਤਿਉਹਾਰ]] ਵਜੋਂ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਰ੍ਹੋਂ ਦੇ ਖੇਤ ਸਾਰੇ ਪੇਂਡੂ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਰੰਗੀਨ ਨਜ਼ਾਰਾ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ। ''ਆਇ ਬਸੰਤ ਪਾਲਾ ਉਦੰਤ'' ਵਾਕੰਸ਼ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਹੈ, "ਬਸੰਤ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਦੇ ਨਾਲ, ਸਰਦੀਆਂ ਦੀਆਂ ਅਲਵਿਦਾ"।<ref>[http://www.webindia123.com/punjab/festivals/fairs.htm "Punjab fairs."] Web India 123.</ref><ref name="times">[http://timesofindia.indiatimes.com/city/ludhiana/Basant-muse-colours-itself-in-diverse-hues/articleshow/5481966.cms "Basant muse colours itself in diverse hues."] ''The Times of India'' 20 January 2010.</ref> == ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ == * [[ਭਾਰਤ ਦਾ ਸੱਭਿਆਚਾਰ|ਭਾਰਤ ਦੀ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ]] == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist|30em}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * [https://web.archive.org/web/20060815140117/http://ccindia.sphosting.com/basant/ "ਦੱਖਣੀ ਏਸ਼ੀਆ ਦਾ ਬਸੰਤ ਤਿਉਹਾਰ."] ਸੀਸੀ ਇੰਡੀਆ। * [http://www.chapatimystery.com/archives/holydays/basant_i.html "ਪਵਿੱਤਰ ਦਿਨ, ਬਸੰਤ."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190401215229/http://www.chapatimystery.com/archives/holydays/basant_i.html |date=2019-04-01 }} ਚਪਾਤੀ ਰਹੱਸ ਵੈਬਸਾਈਟ * [https://web.archive.org/web/20070310033006/http://blog.wired.com/wiredphotos50/ "ਬਸੰਤ 2007, ਲਾਹੌਰ।"] Wired.com ਵੈੱਬਸਾਈਟ. [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਤਿਉਹਾਰ]] oqjbuhig5o8009wx5k25o1r6jdwyxdv 0 153598 838180 647836 2026-05-01T08:42:11Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 838180 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = ਫਾਰਾਹ ਸੁਲਤਾਨ ਅਹਿਮਦ | honorific_suffix = | image = | image_size = | caption = | birth_date = {{birth date and age|df=yes|1968|10|22}} | birth_place = [[ਦਿੱਲੀ]], [[ਭਾਰਤ]] | nationality = ਭਾਰਤੀ | education = [[ਮੁੰਬਈ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] | occupation = ਫਿਲਮ ਨਿਰਮਾਤਾ | years_active = 2015 - ਮੌਜੂਦ | spouse = | children = | parents = | relatives = }} [[Category:Articles with hCards]] '''ਫਾਰਾਹ ਸੁਲਤਾਨ ਅਹਿਮਦ''' (ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ: '''Farah Sultan Ahmed''') ਇੱਕ [[ਬਾਲੀਵੁੱਡ]] ਫਿਲਮ ਨਿਰਮਾਤਾ ਹੈ। ਉਸਨੇ 1987 ਤੋਂ 2002 ਵਿੱਚ ਉਸਦੀ ਮੌਤ ਤੱਕ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀ ਨਿਰਮਾਤਾ/ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਸੁਲਤਾਨ ਅਹਿਮਦ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰਕੇ ਆਪਣਾ ਕੈਰੀਅਰ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ।<ref>{{Cite news|url=http://m.aajtak.in/story.jsp?sid=872464|title=जब अमीन सयानी ने कहा, अली के मुक्कों में पंच है तो रेखा की आंखों में पंच है|last=Pooja bajaj|work=Aaj Tak}}</ref> == ਕੈਰੀਅਰ == ਸ਼੍ਰੀਮਤੀ. ਸੁਲਤਾਨ ਨੇ [[ਮਿਥੁਨ ਚੱਕਰਵਰਤੀ]] ਅਤੇ ਪਦਮਿਨੀ ਕੋਲਹਾਪੁਰੇ ਅਭਿਨੀਤ ਫਿਲਮ '''''ਦਾਤਾ''''' ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ [[ਸੰਜੇ ਦੱਤ]], ਜ਼ੇਬਾ ਬਖਤਿਆਰ ਅਤੇ [[ਅਮਰੀਸ਼ ਪੁਰੀ]] ਅਭਿਨੀਤ ਫਿਲਮ '''''ਜੈ ਵਿਕ੍ਰਾਂਤਾ''''' ਦੇ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰੀ-ਪ੍ਰੋਡਕਸ਼ਨ, ਆਊਟਲੇ, [[ਜ਼ੇਬਾ ਬਖ਼ਤਿਆਰ|ਸ਼ੂਟਿੰਗ ਸ਼ਡਿਊਲ]] ਅਤੇ ਪੋਸਟ ਪ੍ਰੋਡਕਸ਼ਨ ਨੂੰ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਕੀਤਾ। ਉਸਨੇ 2007 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸੰਗੀਤ ਐਲਬਮ ਸਿਤਾਰਾ ਦਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਨ ਕੀਤਾ। ਉਹ 2002-2008 ਤੱਕ IMPPA (ਇੰਡੀਅਨ ਮੋਸ਼ਨ ਪਿਕਚਰਜ਼ ਪ੍ਰੋਡਿਊਸਰਜ਼ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ) ਦੀ EC ਮੈਂਬਰ ਵਜੋਂ ਚੁਣੀ ਗਈ ਸੀ। ਉਹ ਇੱਕ ਖਜ਼ਾਨਚੀ ਅਤੇ ਕਨਵੀਨਰ ਸੀ ਅਤੇ IMPPA ਵਿੱਚ ਉਦਯੋਗ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਮੁੱਦਿਆਂ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਦੀ ਸੀ।<ref>{{Cite news|url=http://m.mid-day.com/articles/rising-from-the-ashes/176900|title=Rising from the ashes|last=Kunal M Shah|work=Mid-day}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਮਈ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> 2011 ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਸੁਲਤਾਨ ਪ੍ਰੋਡਕਸ਼ਨ ਦੀ ਆਪਣੀ ਭੈਣ ਕੰਪਨੀ ਥਿੰਕਬਿਗ ਐਂਟਰਟੇਨਮੈਂਟ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਬੈਨਰ ਹੇਠ ਕਈ ਸਮਾਗਮਾਂ ਨੂੰ ਅੰਜਾਮ ਦਿੱਤਾ, ਅਤੇ [[ਦੁਬਈ]] ਵਿੱਚ ਥਿੰਕਬਿਗ ਐਂਟਰਟੇਨਮੈਂਟ ਦੀ ਨੀਂਹ ਵੀ ਰੱਖੀ।<ref>{{Cite news|url=http://zeenews.india.com/entertainment/celebrity/farah-sultan-shalini-thackeray-team-up-for-cine-workers-welfare_82110.html|title=Farah Sultan, Shalini Thackeray team-up for cine workers welfare|work=Zee News|access-date=2023-02-23|archive-date=2016-11-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20161117213153/http://zeenews.india.com/entertainment/celebrity/farah-sultan-shalini-thackeray-team-up-for-cine-workers-welfare_82110.html|url-status=dead}}</ref> 2016 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ [[ਮੁਗਲ-ਏ-ਆਜ਼ਮ (1960 ਫ਼ਿਲਮ)|ਮੁਗਲ-ਏ-ਆਜ਼ਮ]] ਦੇ ਸੀਕਵਲ 'ਤੇ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ, ਜ਼ਾਹਰ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉਸਦੇ ਪਤੀ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖੀ ਗਈ ਸਕ੍ਰਿਪਟ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ।<ref>{{Cite news|url=http://urbanasian.com/bollywood/2016/05/mughal-e-azam-sequel-to-be-produced-by-farah-sultan-ahmed/|title=Mughal-E-Azam sequel to be produced by Farah Sultan Ahmed|last=Diana Lydia|date=9 May 2016|access-date=18 April 2017|publisher=Urban Asian}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1968]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] bkzehr08qe9z8b0ly9qogrdpy01qdcy 0 153948 838122 731082 2026-05-01T00:58:47Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 838122 wikitext text/x-wiki '''ਨਸਰੀਨ ਅੰਜੁਮ ਭੱਟੀ''' (1943–2016) ਇੱਕ [[ਬਹੁਭਾਸ਼ਾਵਾਦ|ਦੋਭਾਸ਼ੀ]] ਕਵੀ ([[ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਪੰਜਾਬੀ]] ਅਤੇ [[ਉ੍ਰਦੂ|ਉਰਦੂ]] ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ), [[ਚਿੱਤਰਕਾਰੀ|ਚਿੱਤਰਕਾਰ]], [[ਰੇਡੀਓ]] ਨਿਰਮਾਤਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਾਰਕ, ਸ਼ਾਂਤੀ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਅਤੇ ਅਧਿਕਾਰ ਕਾਰਕੁਨ ਅਤੇ ਖੋਜਕਾਰ ਸੀ। ਭੱਟੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰਗਤੀਸ਼ੀਲ ਕਵੀ ਸੀ ਜਿਸਨੇ ਤਾਨਾਸ਼ਾਹੀ ਵਿਰੁੱਧ ਸੰਘਰਸ਼ ਕੀਤਾ।<ref>{{Cite news|url=https://tribune.com.pk/story/1044527/in-memoriam-nasreen-anjum-bhatti-euologised|title=In memoriam: Nasreen Anjum Bhatti euologised|date=10 February 2016|work=The Express Tribune|language=en}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.dawn.com/news/675795/wah-wah-for-poets-at-pu-mushaira|title=`Wah wah` for poets at PU mushaira|last=Reporter|first=The Newspaper's Staff|date=25 November 2011|work=DAWN.COM|language=en}}</ref> == ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਕਰੀਅਰ == ਭੱਟੀ ਦਾ ਜਨਮ [[ਕੋਇਟਾ|ਕਵੇਟਾ]] ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ ਪਰ ਉਸਦਾ ਬਚਪਨ [[ਜੈਕੋਬਾਬਾਦ|ਜੈਕਬਾਬਾਦ]], [[ਸਿੰਧ]] ਵਿੱਚ ਬੀਤਿਆ। ਉਸਨੇ ਕਵੇਟਾ ਦੇ ਇੱਕ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਮੁਢਲੀ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਜਿੱਥੇ ਹਜ਼ਾਰਾ ਕੁੜੀਆਂ ਫ਼ਾਰਸੀ ਬੋਲਦੀਆਂ ਸਨ। ਉਸ ਦਾ ਪਾਲਣ-ਪੋਸ਼ਣ ਘਰ ਵਿੱਚ ਕਲਾ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਮਾਹੌਲ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸਨੇ [[ਨੈਸ਼ਨਲ ਕਾਲਜ, ਲਹੌਰ|ਨੈਸ਼ਨਲ ਕਾਲਜ ਆਫ਼ ਆਰਟਸ]] (ਐਨਸੀਏ) ਵਿੱਚ ਦੋ ਸਾਲ ਕਲਾ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ ਪਰ ਡਿਪਲੋਮਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ। ਉਸਨੇ 1971 ਵਿੱਚ ਰੇਡੀਓ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ [[ਲਹੌਰ|ਲਾਹੌਰ ਦੇ]] ਓਰੀਐਂਟਲ ਕਾਲਜ ਤੋਂ 1970 ਵਿੱਚ ਉਰਦੂ ਵਿੱਚ ਮਾਸਟਰਜ਼ ਕੀਤਾ। ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਨੌਕਰੀ ਦੌਰਾਨ ਉਸ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਚ ਮਾਸਟਰਜ਼ ਕੀਤੀ।<ref>{{Cite news|url=https://dailytimes.com.pk/528459/nasreen-anjum-bhatti-an-integral-name-among-urdu-and-punjabi-poets/|title=Nasreen Anjum Bhatti — an integral name among Urdu and Punjabi poets|date=28 December 2019|work=Daily Times|access-date=25 ਫ਼ਰਵਰੀ 2023|archive-date=7 ਸਤੰਬਰ 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210907224628/https://dailytimes.com.pk/528459/nasreen-anjum-bhatti-an-integral-name-among-urdu-and-punjabi-poets/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://nation.com.pk/06-Aug-2019/past-in-perspective|title=Past in Perspective|date=5 August 2019|work=The Nation|language=en}}</ref> ਭੱਟੀ 1970 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਸਾਹਿਤਕ ਸਰਕਲ ਦਾ ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ ਬਣ ਗਈ ਜਦੋਂ ਉਸਨੇ ਅਧਿਐਨ ਸਰਕਲਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਰਮਦ ਸਹਿਬਾਈ, ਫਹੀਮ ਜੋਜ਼ੀ, ਸ਼ਾਹਿਦ ਮਹਿਮੂਦ ਨਦੀਮ ਅਤੇ [[Kanwal Mushtaq|ਕੰਵਲ ਮੁਸ਼ਤਾਕ]] ਵੀ ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ ਸਨ। [[ਨਜਮ ਹੁਸੈਨ ਸੱਯਦ|ਨਜਮ ਹੁਸੈਨ ਸਈਅਦ]] ਉਸ ਦਾ ਆਦਰਸ਼ ਸੀ, ਉਹ ਉਸ ਦੇ ਸਥਾਨ 'ਤੇ ਹਫ਼ਤਾਵਾਰੀ ਪੰਜਾਬੀ ਕਵਿਤਾ ਸੈਸ਼ਨਾਂ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਨੌਂ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਕਵਿਤਾ ਲਿਖਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਸੀ ਜੋ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਮਸ਼ਹੂਰ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਮੈਗਜ਼ੀਨ 'ਤਲੀਮ-ਓ-ਤਰਬੀਅਤ' ਵਿੱਚ ਛਪੀ ਸੀ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਮੈਗਜ਼ੀਨ ਦੀ ਸੰਪਾਦਕ ਸੀ ਅਤੇ ਉਰਦੂ ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ, ਸਿੰਧੀ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਦਾ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਂਦੀਆਂ ਸਨ ਪਰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਪੰਜਾਬੀ ਅਤੇ ਉਰਦੂ ਕਵਿਤਾ ਤੱਕ ਹੀ ਸੀਮਤ ਹੋ ਗਈ। ਭੱਟੀ 1971 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪ੍ਰਤਿਭਾ-ਖੋਜ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਰਾਹੀਂ ਰੇਡੀਓ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਈ ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰਦੀ ਸੀ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤਕ ਰੇਡੀਓ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ ਵਿੱਚ ਲੇਖ ਅਤੇ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਪੜ੍ਹਦੀ ਸੀ।<ref>{{Cite news|url=https://www.thenews.com.pk/tns/detail/562557-hurdles-translation|title=Hurdles of translation {{!}} Literati {{!}} thenews.com.pk|work=www.thenews.com.pk|language=en}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਮਈ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ''ਡਾਨ ਨਿਊਜ਼'' ਨੂੰ ਦਿੱਤੀ ਆਪਣੀ ਇੰਟਰਵਿਊ ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਇੱਕ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਤੇ, ਅਬਦੁੱਲਾ ਹੁਸੈਨ, ਅਨੀਸ ਨਾਗੀ, [[ਇੰਤਜ਼ਾਰ ਹੁਸੈਨ]], [[ਕਿਸ਼ਵਰ ਨਾਹਿਦ|ਕਿਸ਼ਵਰ ਨਾਹੀਦ]] ਅਤੇ ਅਜ਼ੀਜ਼ੁਲ ਹੱਕ ਵਰਗੇ ਸਾਹਿਤਕ ਪ੍ਰਤੀਕਾਂ ਦੀ ਕੰਪਨੀ ਨੇ ਉਸਦੇ ਲਾੜੇ ਦੀ ਮਦਦ ਕੀਤੀ। [[ਮੁਨੀਰ ਨਿਆਜ਼ੀ]], [[ਉਸਤਾਦ ਅਮਾਨਤ ਅਲੀ ਖ਼ਾਨ|ਅਮਾਨਤ ਅਲੀ ਖਾਨ]], ਜੀਏ ਚਿਸ਼ਤੀ, [[ਨਾਸਿਰ ਕਾਜ਼ਮੀ]], ਜ਼ਹੀਰ ਕਸ਼ਮੀਰੀ, ਵਜ਼ੀਰ ਅਫਜ਼ਲ ਅਤੇ [[ਗ਼ੁਲਾਮ ਮੁਸਤੁਫ਼ਾ ਤਬੱਸੁਮ|ਸੂਫੀ ਤਬੱਸੁਮ]] ਵਰਗੇ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਉਹ ਇੱਕ ਕਲਾਕਾਰ ਬਣ ਗਈ। ਉਸਨੇ ਰੇਡੀਓ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਨਿਰਮਾਤਾ, ਪ੍ਰਸਾਰਕ ਅਤੇ ਡਿਪਟੀ ਕੰਟਰੋਲਰ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਉਸਨੇ ਸ਼ਾਕਿਰ ਅਲੀ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ ਦੀ ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਟ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਵਜੋਂ ਵੀ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਉਸਨੂੰ 2011 ਵਿੱਚ ਤਮਘਾ-ਏ-ਇਮਤਿਆਜ਼ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ<ref>{{Cite news|url=https://www.dawn.com/news/1138906/newspaper/column|title=A poet with distinct accent|last=Sadhu|first=Naeem|date=19 October 2014|work=DAWN.COM|language=en}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.dawn.com/news/1235678|title=Punjabi poet Nasreen Anjum Bhatti is no more|last=Report|first=Dawn|date=27 January 2016|work=DAWN.COM|language=en}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.dawn.com/news/37528/one-in-a-thousand-years|title=One in a thousand years|date=26 May 2002|work=DAWN.COM|language=en}}</ref> ਭੱਟੀ ਨੂੰ 2015 ਵਿੱਚ ਕੈਂਸਰ ਦਾ ਪਤਾ ਲੱਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸੀਐਮਐਚ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਕੀਮੋਥੈਰੇਪੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਕਰਾਚੀ ਚਲੀ ਗਈ ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਪੀਐਨਐਸ ਹਸਪਤਾਲ ਵਿੱਚ ਇਲਾਜ ਕਰਵਾ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਸਦੇ ਪਿੱਛੇ ਇੱਕ ਪੁੱਤਰ ਹੈ ਜੋ ਵਿਦੇਸ਼ ਗਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।<ref>{{Cite news|url=https://en.dailypakistan.com.pk/26-Jan-2016/rebel-punjabi-poet-nasreen-anjum-bhatti-died-after-a-fight-with-cancer|title=Rebel Punjabi poet Nasreen Anjum Bhatti died after a fight with cancer|date=26 January 2016|work=Daily Pakistan Global|language=en}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.dawn.com/news/1185686|title=Nasreen Anjum Bhatti: classic case of forsaken writers|last=Jalil|first=Xari|date=2 June 2015|work=DAWN.COM|language=en}}</ref> == ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਅਤੇ ਨਾਰੀਵਾਦ == ਭੱਟੀ ਇੱਕ ਨਾਰੀਵਾਦੀ ਪੰਜਾਬੀ ਕਵੀ ਅਤੇ ਅਧਿਕਾਰ ਕਾਰਕੁਨ ਸੀ।<ref>{{Cite news|url=https://tribune.com.pk/story/1286759/performing-resistance-feminist-theatre-group-gives-voice-powerless|title=Feminist theatre group gives voice to the powerless|date=6 January 2017|work=The Express Tribune|language=en}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.thenews.com.pk/print/112992-Literature-enthrals-Federal-Capital|title=Literature enthrals Federal Capital|work=www.thenews.com.pk|language=en}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://dailytimes.com.pk/95234/nasreen-anjum-bhatti-a-poet-par-excellence-and-a-humble-lady/|title=Nasreen Anjum Bhatti : A poet par excellence and a humble lady|date=27 January 2016|work=Daily Times|access-date=25 ਫ਼ਰਵਰੀ 2023|archive-date=27 ਨਵੰਬਰ 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201127180055/https://dailytimes.com.pk/95234/nasreen-anjum-bhatti-a-poet-par-excellence-and-a-humble-lady/|url-status=dead}}</ref> ਉਸਨੇ ਚਾਰ ਕਿਤਾਬਾਂ ਲਿਖੀਆਂ, ਦੋ ਪੰਜਾਬੀ ਅਤੇ ਦੋ ਉਰਦੂ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ,<ref>{{Cite web |title=Nasreen Anjum Bhatti |url=https://folkpunjab.org/nasreen-anjum-bhatti/ |website=Folk Punjab}}</ref> “ਨੀਲ ਕਰਾਇਆਂ ਨੀਲਕਣ” (1979), “ਅਥੈ ਪਰ੍ਹੇ ਤਰਾਹ” (2009),<ref>{{Cite web |title=Punjabi Poetry - Nasreen Anjum Bhatti |url=http://apnaorg.com/books/nasreen-bhatti/book.php?fldr=book |website=apnaorg.com}}</ref> “ਬਿਨ ਬਾਸ” ਅਤੇ “ਤੇਰਾ ਲਹਿਜਾ ਬਦਲਨੇ ਤਕ”।<ref>{{Cite news|url=https://www.thefridaytimes.com/houndstongue-and-gemstones/|title=Houndstongue and gemstones|date=5 February 2016|work=The Friday Times}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਗਸਤ 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.dawn.com/news/144882/nasreen|title=Nasreen’s poetry wins her standing ovation|date=24 June 2005|work=DAWN.COM|language=en}}</ref> ਭੱਟੀ ਨੂੰ "ਪ੍ਰਤੀਰੋਧ ਦੇ ਸਾਹਿਤ" ਦੇ ਆਖ਼ਰੀ ਕਰੂਸੇਡਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।<ref>{{Cite news|url=https://www.dawn.com/news/1090307|title=LAHORE LITERARY FESTIVAL: Resistance and Punjabi poetry|last=Khan|first=Umair|date=2 March 2014|work=DAWN.COM|language=en}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.dawn.com/news/1089082|title=Punjabi finds its voice at LLF|last=Newspaper|first=the|date=24 February 2014|work=DAWN.COM|language=en}}</ref> ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਕਾਵਿਕ ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ ਰਾਹੀਂ ਵਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਮਿਲੇ ਪਿਤਾ-ਪੁਰਖੀ ਸਮਾਜਿਕ-ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਨਿਯਮਾਂ ਅਤੇ ਜਮਾਤੀ-ਅਧਾਰਤ ਰਾਜਨੀਤਕ-ਆਰਥਿਕ ਢਾਂਚੇ ਨੂੰ ਚੁਣੌਤੀ ਦਿੱਤੀ। ਉਹ ਸਮਾਜਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਚੇਤੰਨ ਕਲਾਕਾਰ ਸੀ ਜਿਸ ਨੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੇ ਸੁਭਾਅ ਦਾ ਪਰਦਾਫਾਸ਼ ਕੀਤਾ ਜੋ ਸਾਰੇ ਬੁਨਿਆਦੀ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਦੇ ਸ਼ੋਸ਼ਣ 'ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਹੈ। ਇੱਕ ਨਾਰੀਵਾਦੀ ਕਵੀ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਤੇ, ਉਸਨੇ ਇਸ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਦੀ ਪੜਚੋਲ ਕੀਤੀ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਪਿਤਰਸੱਤਾ, ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ, ਸਮਾਜਿਕ ਨਿਯਮਾਂ, ਰੀਤੀ-ਰਿਵਾਜਾਂ ਅਤੇ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਨੇ ਲਿੰਗ ਪੱਖਪਾਤ ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਵਸਤੂ ਵਿੱਚ ਘਟਾ ਦਿੱਤਾ।<ref>{{Cite news|url=https://www.dawn.com/news/1237562/punjab-notes-you-can-hear-her-singing-in-the-dark|title=Punjab Notes: You can hear her singing in the dark|last=Soofi|first=Mushtaq|date=5 February 2016|work=DAWN.COM|language=en}}</ref> ਉਸ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਵਿਚ ਪਿਤਾ-ਪੁਰਖੀ ਪ੍ਰਥਾਵਾਂ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਦਾਬੇ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਕ ਜੈਵਿਕ ਸਬੰਧ ਨੂੰ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।<ref>{{Cite news|url=https://www.dawn.com/news/1186256|title=PUNJAB NOTES: Nasreen Anjum Bhatti: an inimitable poetic voice|last=Soofi|first=Mushtaq|date=5 June 2015|work=DAWN.COM|language=en}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 2016]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1943]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਚਿੱਤਰਕਾਰ]] 6cgavg244ipq5zxl9fb19cbk7ojd0c4 0 154196 838128 643615 2026-05-01T02:05:23Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 838128 wikitext text/x-wiki '''ਨਿਸ਼ਾ ਚੌਧਰੀ''' (1952–2001) ਇੱਕ ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਸਮਾਜ ਸੇਵਿਕਾ ਸੀ ਅਤੇ [[ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਂਗਰਸ]] ਦੇ ਉਮੀਦਵਾਰ ਵਜੋਂ, 1990 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਰਾਜ [[ਗੁਜਰਾਤ]] ਦੇ ਸਾਬਰਕਾਂਠਾ ਹਲਕੇ ਤੋਂ ਲੋਕ ਸਭਾ ਲਈ ਚੁਣੀ ਗਈ ਸੀ।<ref name="Lok Sabha">{{Cite web |title=Biographical Sketch Member of Parliament 12th Lok Sabha |url=http://www.indiapress.org/election/archives/lok12/biodata/12gj15.php |access-date=13 February 2014 }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਮਈ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == ਨਿੱਜੀ ਜੀਵਨ == ਉਸਦਾ ਜਨਮ 10 ਸਤੰਬਰ 1952 ਨੂੰ [[ਭਾਰਤ]] ਦੇ [[ਰਾਜਸਥਾਨ]] ਰਾਜ ਦੇ ਸੈਕਲਵਾੜਾ, ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਡੂੰਗਰਪੁਰ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਾ ਗਾਮੇਤੀ ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸਨੇ 1990 ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਤਲਾਕ ਦੇ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸਦੇ ਨਾਲ ਉਸਦੇ ਦੋ ਬੱਚੇ ਸਨ। 1980ਵਿਆਂ ਦੇ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ ਉਹ ਸਾਬਕਾ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਅਮਰਸਿੰਘ ਬੀ. ਚੌਧਰੀ ਦੀ ਸਾਥੀ ਸੀ। ਇਸ ਜੋੜੇ ਦਾ ਵਿਆਹ 13 ਜੁਲਾਈ 1991 ਨੂੰ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਵਿਆਹ ਵਿਵਾਦ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਿਆ ਕਿਉਂਕਿ ਅਮਰਸਿੰਘ ਚੌਧਰੀ ਅਜੇ ਵੀ ਆਪਣੀ ਪਹਿਲੀ ਪਤਨੀ ਗਜਰਾਬੇਨ ਨਾਲ ਵਿਆਹਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ ਜਿਸ ਤੋਂ ਉਸ ਦੇ 3 ਬੱਚੇ ਸਨ।<ref name="Lok Sabha"/><ref>{{Cite web |title=Former Gujarat CM Amarsinh Chaudhary's second marriage creates a stir |url=https://www.indiatoday.in/magazine/indiascope/story/19911015-former-gujarat-cm-amarsinh-chaudharys-second-marriage-creates-a-stir-814940-1991-10-15}}</ref> ਨਿਸ਼ਾ 1996, 1998 ਅਤੇ 1999 ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਸਭਾ ਲਈ ਚੁਣੀ ਗਈ ਸੀ, ਅਤੇ ਲੋਕ ਸਭਾ ਮੈਂਬਰ ਵਜੋਂ ਆਪਣੇ ਕਾਰਜਕਾਲ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ 2001 ਵਿੱਚ ਉਸਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ ਸੀ।<ref name="timesofindia.indiatimes.com">{{Cite web |title=Sabarkantha poll battle: Voters feel trapped &#124; Ahmedabad News - Times of India |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/ahmedabad/Sabarkantha-poll-battle-Voters-feel-trapped/articleshow/602348.cms}}</ref> == ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਦਿਲਚਸਪੀਆਂ == ਨਿਸ਼ਾ [[ਸਮਾਜ ਸ਼ਾਸਤਰ]] ਵਿੱਚ ਐਮ.ਏ. ਉਸਨੇ ਬਿਰਲਾ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ, ਪਿਲਾਨੀ ਅਤੇ [[ਰਾਜਸਥਾਨ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]], [[ਜੈਪੁਰ]] ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਨਿਸ਼ਾ ਦੇ ਸ਼ੌਕ ਵਿੱਚ ਗਾਉਣਾ, ਸੰਗੀਤ ਵਜਾਉਣਾ ਅਤੇ ਕਲਾਸੀਕਲ ਡਾਂਸ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਨਿਸ਼ਾ ਇੱਕ ਖਿਡਾਰੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਹਾਕੀ, ਟੈਨਿਸ ਅਤੇ ਬੈਡਮਿੰਟਨ ਵਰਗੀਆਂ ਕਈ ਖੇਡਾਂ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ ਹੈ। ਉਹ ਨੈਸ਼ਨਲ ਕੈਡੇਟ ਕੋਰ ਦੀ ਮੈਂਬਰ ਵੀ ਸੀ ਅਤੇ ਕਈ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਗਣਤੰਤਰ ਦਿਵਸ ਕੰਟੀਜੈਂਟ ਕੈਂਪ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਈ।<ref name="Lok Sabha"/> == ਕੈਰੀਅਰ == ਨਿਸ਼ਾ ਨੇ [[ਆਕਾਸ਼ਵਾਣੀ|ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਰੇਡੀਓ]], ਜੈਪੁਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਰੇਡੀਓ ਕਲਾਕਾਰ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਰਾਜ ਸਮਾਜ ਭਲਾਈ ਸਲਾਹਕਾਰ ਬੋਰਡ ਦੀ ਚੇਅਰਮੈਨ ਵਜੋਂ, ਨਿਸ਼ਾ ਨੇ ਔਰਤਾਂ ਅਤੇ ਬਾਲ ਭਲਾਈ ਲਈ ਅਤੇ ਪਛੜੇ ਵਰਗਾਂ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਆਦਿਵਾਸੀਆਂ ਦੀ ਤਰੱਕੀ ਲਈ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਆਪਣੇ ਪੂਰੇ ਕੈਰੀਅਰ ਦੌਰਾਨ ਉਹ ਕਈ ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਵਿਦਿਅਕ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਰਹੀ ਹੈ ਅਤੇ ਗਰੀਬਾਂ ਲਈ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਰਹੀ ਹੈ। ਨਿਸ਼ਾ ਚੌਧਰੀ ਦੀ 2001 ਵਿੱਚ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਕਾਂਗਰਸ ਦੇ ਮਧੂਸੂਦਨ ਮਿਸਤਰੀ ਨੇ ਲੋਕ ਸਭਾ ਜ਼ਿਮਨੀ ਚੋਣ ਜਿੱਤ ਲਈ, ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ ਨਾਲ ਜ਼ਰੂਰੀ ਸੀ।<ref name="timesofindia.indiatimes.com"/> == ਹਵਾਲੇ == <references /> [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 2001]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1952]] efp7jqnui8g2fg7i77moj8n8ri2zeeo 0 154248 838052 814368 2026-04-30T13:26:19Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 838052 wikitext text/x-wiki '''ਪ੍ਰੋ.''' '''ਗੀਤਮ ਤਿਵਾਰੀ''' ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ [[ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ]], ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ [[ਇੰਡੀਅਨ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਟੈਕਨਾਲੋਜੀ ਦਿੱਲੀ|ਭਾਰਤੀ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਸੰਸਥਾਨ]] ਦੇ ਸਿਵਲ ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ ਵਿਭਾਗ ਵਿੱਚ TRIPP ਚੇਅਰ ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰ ਹੈ। ਉਹ ਅੰਡਰਗਰੈਜੂਏਟ ਅਤੇ ਗ੍ਰੈਜੂਏਟ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਟਰਾਂਸਪੋਰਟੇਸ਼ਨ ਪਲੈਨਿੰਗ, ਟਰੈਫਿਕ ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ, ਅਤੇ ਟਰਾਂਸਪੋਰਟ ਅਰਥ ਸ਼ਾਸਤਰ ਅਤੇ ਵਿੱਤ, ਟ੍ਰਾਂਸਪੋਰਟ ਸੁਰੱਖਿਆ, ਅਤੇ ਗੈਰ-ਮੋਟਰਾਈਜ਼ਡ ਟ੍ਰਾਂਸਪੋਰਟੇਸ਼ਨ ਸਿਖਾਉਂਦੀ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=Civil Engineering Department |url=http://civil.iitd.ac.in/faculty.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130122162927/http://civil.iitd.ac.in/faculty.html |archive-date=22 January 2013 |access-date=11 April 2013}}</ref><ref name="tripp">{{Cite web |title=Transport research and injury prevention programme |url=http://tripp.iitd.ernet.in |access-date=2014-10-03 |publisher=tripp.iitd.ernet.in}}</ref><ref name="iitd">{{Cite web |title=Faculty |url=http://te.iitd.ac.in/index.php?option=com_content&view=featured&Itemid=110 |access-date=2014-10-03 |publisher=te.iitd.ac.in }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਪ੍ਰੈਲ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਜੀਵਨੀ == ਤਿਵਾਰੀ ਨੇ 1980 ਵਿੱਚ ਉਸ ਵੇਲੇ ਦੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਆਫ਼ ਰੁੜਕੀ, ਰੁੜਕੀ (ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ [[ਇੰਡੀਅਨ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਟੈਕਨਾਲੋਜੀ ਰੁੜਕੀ]]) ਤੋਂ ਆਰਕੀਟੈਕਚਰ ਦੀ ਆਪਣੀ ਬੈਚਲਰ ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ ਅਤੇ [[ਲਖਨਊ]] ਵਿੱਚ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਰਾਜ ਨਿਰਮਾਣ ਨਿਗਮ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਾਲ ਲਈ ਸਹਾਇਕ ਆਰਕੀਟੈਕਟ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਉਸਨੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਕਾਗੋ ਵਿੱਚ ਇਲੀਨੋਇਸ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਸਕੂਲ ਆਫ ਅਰਬਨ ਪਲੈਨਿੰਗ ਐਂਡ ਪਾਲਿਸੀ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ, ਜਿੱਥੇ ਉਸਨੇ ਟਰਾਂਸਪੋਰਟ ਪਲੈਨਿੰਗ ਅਤੇ ਪਾਲਿਸੀ ਵਿੱਚ ਮਾਸਟਰਜ਼ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਪੀ.ਐਚ.ਡੀ. ਜਨਤਕ ਨੀਤੀ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ (ਟਰਾਂਸਪੋਰਟ ਯੋਜਨਾ) ਵਿੱਚ। ਸਕੂਲ ਆਫ਼ ਪਲੈਨਿੰਗ ਐਂਡ ਆਰਕੀਟੈਕਚਰ, ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਵਿਜ਼ਿਟਿੰਗ ਫੈਕਲਟੀ ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਅਤੇ ਇੱਕ ਸਲਾਹਕਾਰ ਵਜੋਂ, ਉਸਨੇ 1990 ਵਿੱਚ ਅਪਲਾਈਡ ਸਿਸਟਮ ਰਿਸਰਚ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸੀਨੀਅਰ ਵਿਗਿਆਨਕ ਅਧਿਕਾਰੀ ਵਜੋਂ [[ਇੰਡੀਅਨ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਟੈਕਨਾਲੋਜੀ ਦਿੱਲੀ|ਆਈਆਈਟੀ ਦਿੱਲੀ]] ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਇਆ, ਜਿਸਨੂੰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ [ਟ੍ਰਾਂਸਪੋਰਟੇਸ਼ਨ ਰਿਸਰਚ ਐਂਡ ਇੰਜਰੀ ਪ੍ਰੀਵੈਨਸ਼ਨ ਦਾ ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇਗਾ।<ref name="indiaenvironmentportal">{{Cite web |title=Geetam Tiwari - India Environment Portal &#124; News, reports, documents, blogs, data, analysis on environment & development &#124; India, South Asia |url=http://indiaenvironmentportal.org.in/organisation/geetam-tiwari |access-date=2014-10-03 |publisher=indiaenvironmentportal.org.in }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਜੁਲਾਈ 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref name="bmwguggenheimlab">{{Cite web |title=Geetam Tiwari &#124; BMW Guggenheim Lab |url=http://www.bmwguggenheimlab.org/what-is-the-lab/people/advisory-committee/geetam-tiwari |access-date=2014-10-03 |publisher=bmwguggenheimlab.org}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=GCr7zh8OfboC&q=%22Geetam+Tiwari%22&pg=PR19|title=Urban transport development|last=Jönson|first=Gunilla|last2=Tengstrèom|first2=Emin|year=2005|isbn=9783540277613}}</ref> == ਪੇਸ਼ੇਵਰ ਕੈਰੀਅਰ == ਤਿਵਾੜੀ ਨੂੰ ਟਰਾਂਸਪੋਰਟ 'ਤੇ ਖੋਜ ਲਈ 2012 ਵਿੱਚ ਸਵੀਡਨ ਦੀ ਚੈਲਮਰਸ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਆਫ ਟੈਕਨਾਲੋਜੀ ਦੁਆਰਾ ਆਨਰੇਰੀ ਡਾਕਟਰ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਖੋਜ ਸਮੂਹ ਨੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਾਹਨਾਂ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰੀ ਟ੍ਰੈਫਿਕ ਪੈਟਰਨਾਂ, ਸ਼ਹਿਰੀ ਵਾਤਾਵਰਣ ਵਿੱਚ ਜਨਤਕ ਸਿਹਤ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ, ਅਤੇ ਮਿਉਂਸਪਲ ਬੁਨਿਆਦੀ ਢਾਂਚੇ ਅਤੇ ਆਵਾਜਾਈ ਸੁਰੱਖਿਆ ਵਿਚਕਾਰ ਸਬੰਧਾਂ ਬਾਰੇ ਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਖੋਜ ਨੇ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਬੱਸ ਰੈਪਿਡ ਟਰਾਂਜ਼ਿਟ ਸਿਸਟਮ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰੀ ਵਾਤਾਵਰਣ ਵਿੱਚ ਹਾਈਵੇਅ ਅਤੇ ਗਲੀਆਂ ਦੇ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਲਈ ਦਿਸ਼ਾ-ਨਿਰਦੇਸ਼ ਦਿੱਤੇ। ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਪਹੁੰਚਯੋਗਤਾ ਅਤੇ ਆਵਾਜਾਈ ਸੁਰੱਖਿਆ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਨਾਲ ਹੀ ਗ੍ਰੀਨਹਾਉਸ ਗੈਸਾਂ ਦੇ ਘੱਟ ਨਿਕਾਸ ਅਤੇ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਘੱਟ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਵੀ ਹੋਇਆ ਹੈ।<ref name="chalmers">{{Cite web |title=Chalmers' honorary doctors 2012 |url=http://www.chalmers.se/en/news/Pages/Honorary-Doctors-at-Chalmers-2012.aspx |access-date=2014-10-03 |publisher=chalmers.se}}</ref> ਆਪਣੇ ਅਧਿਆਪਨ ਅਤੇ ਖੋਜ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਤਿਵਾੜੀ ਇਨੋਵੇਟਿਵ ਟ੍ਰਾਂਸਪੋਰਟ ਸੋਲਿਊਸ਼ਨਜ਼ (iTrans)<ref name="itrans">{{Cite web |title=People :: iTrans |url=http://www.itrans.co.in/people.html |access-date=2014-10-03 |publisher=itrans.co.in |archive-date=2014-10-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141006154150/http://www.itrans.co.in/people.html |url-status=dead }}</ref> ਦੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਦੀ ਬਾਰ੍ਹਵੀਂ ਪੰਜ ਸਾਲਾ ਯੋਜਨਾ<ref name="planningcommission">{{Cite web |last= |date=20 September 2011 |title=Recommendations of Working Group on Urban Transport for 12th Five Year Plan |url=http://planningcommission.nic.in/aboutus/committee/wrkgrp12/hud/wg_%20urban%20Transport.pdf |access-date=2014-10-03 |archive-date=2013-09-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130903045132/http://planningcommission.nic.in/aboutus/committee/wrkgrp12/hud/wg_%20urban%20Transport.pdf |url-status=dead }}</ref> ਅਤੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਆਵਾਜਾਈ ਲਈ ਅਰਬਨ ਟ੍ਰਾਂਸਪੋਰਟ 'ਤੇ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸਮੂਹਾਂ ਦੀ ਮੈਂਬਰ ਹੈ। ਵਿਕਾਸ ਨੀਤੀ ਕਮੇਟੀ (NTDPC)<ref name="transportpolicy">{{Cite web |last=Anvita |date=30 March 2012 |title=NTDPC on Urban Transport - Final Report |url=http://transportpolicy.gov.in/NTDPCWEB/Home/Report%20of%20Working%20Group%20on%20Urban%20Transport_Submitted%20to%20the%20Govt%20on%20July%204th,%202012.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20141006124451/http://transportpolicy.gov.in/NTDPCWEB/Home/Report%20of%20Working%20Group%20on%20Urban%20Transport_Submitted%20to%20the%20Govt%20on%20July%204th%2C%202012.pdf |archive-date=6 October 2014 |access-date=2014-10-03}}</ref> [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] l7b9w9jzgh4t5f4teabzy9fwvih7f1e 0 154359 838126 813341 2026-05-01T01:55:08Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 838126 wikitext text/x-wiki '''ਨਿਧੀ ਰਾਜ਼ਦਾਨ''' (ਜਨਮ 11 [[ਅਪ੍ਰੈਲ]] 1977) ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਪੱਤਰਕਾਰ ਅਤੇ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਹੈ। ਉਹ [[ਐਨਡੀਟੀਵੀ|NDTV]] ਦੀ ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਸੰਪਾਦਕ ਅਤੇ NDTV 24x7 ਨਿਊਜ਼ ਡਿਬੇਟ ਸ਼ੋਅ ''ਲੈਫਟ, ਰਾਈਟ ਐਂਡ ਸੈਂਟਰ'', ਅਤੇ ਹਫਤਾਵਾਰੀ ਡਿਬੇਟ ਸ਼ੋਅ ''ਦਿ ਬਿਗ ਫਾਈਟ'' ਦੀ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਐਂਕਰ ਸੀ। 1999 ਤੋਂ, ਰਾਜ਼ਦਾਨ ਨੇ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਖ਼ਬਰਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ ਨੂੰ ਕਵਰ ਕੀਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ੋਅ ਦੀ ਇੱਕ ਲੜੀ ਦੀ ਮੇਜ਼ਬਾਨੀ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਅਕਸਰ ਨਿਊਜ਼ ਸੀਨ ਤੋਂ ਲਾਈਵ ਰਿਪੋਰਟਿੰਗ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਸਨੇ ਭਾਰਤੀ ਉਪ-ਮਹਾਂਦੀਪ ਦੀਆਂ ਮੁੱਖ ਰਾਜਨੀਤਿਕ, ਆਰਥਿਕ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਕਹਾਣੀਆਂ ਦੀ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸ਼੍ਰੇਣੀ 'ਤੇ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਰਿਪੋਰਟ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ-ਅਮਰੀਕਾ ਪਰਮਾਣੂ ਸਮਝੌਤਾ, ਆਮ ਚੋਣਾਂ, ਕਈ ਰਾਜ ਚੋਣਾਂ, ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਖਬਰਾਂ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਸਮੇਤ ਭਾਰਤੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਅਤੇ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਮਾਮਲਿਆਂ ਨੂੰ ਨੇੜਿਓਂ ਕਵਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਅਤੇ [[ਜੰਮੂ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ (ਰਾਜ)|ਜੰਮੂ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ]] ਵਿੱਚ ਚੋਣਾਂ, 2001 ਵਿੱਚ ਗੁਜਰਾਤ ਅਤੇ 2005 ਵਿੱਚ ਕਸ਼ਮੀਰ ਵਿੱਚ ਭੂਚਾਲ।<ref name="work">{{Cite news|url=https://www.ndtv.com/convergence/ndtv/corporatepage/ndtv_24_7.aspx|title=NDTV The Company|access-date=6 February 2020|publisher=[[NDTV]]}}</ref> ਰਾਜ਼ਦਾਨ NDTV 24x7 ਦਾ ਕੂਟਨੀਤਕ ਪੱਤਰਕਾਰ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਇੱਕ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦਾ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਚੈਨਲ ਹੈ ਜੋ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਖਬਰਾਂ ਅਤੇ ਮੌਜੂਦਾ ਮਾਮਲਿਆਂ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਦੀ ਮਲਕੀਅਤ [[ਐਨਡੀਟੀਵੀ|ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਲਿਮਟਿਡ]] ਨੈੱਟਵਰਕ ਹੈ।<ref name="manchanda">{{Cite web |last=Manchanda |first=Rohit |date=25 November 2011 |title=TV journalist Nidhi Razdan speaks about her life and success |url=http://www.theweekendleader.com/Success/836/Just-being-Nidhi.html |access-date=19 August 2013 |website=The Weekend Leader |archive-date=5 ਨਵੰਬਰ 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131105230229/http://www.theweekendleader.com/Success/836/just-being-nidhi.html |url-status=dead }}</ref> ਉਸਨੇ ਜੁਲਾਈ 2005 ਦੇ ਲੰਡਨ ਰੇਲ ਬੰਬ ਧਮਾਕਿਆਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ [[ਕਸ਼ਮੀਰ|ਪਾਕਿਸਤਾਨ-ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਿਤ ਕਸ਼ਮੀਰ]], [[ਤਿੱਬਤ]] ਅਤੇ ਯੂਨਾਈਟਿਡ ਕਿੰਗਡਮ ਤੋਂ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਫਿਲਮਾਂ ਕੀਤੀਆਂ ਹਨ।<ref name="work"/> ਰਾਜ਼ਦਾਨ ਨੇ ''ਲੈਫਟ, ਰਾਈਟ ਐਂਡ ਸੈਂਟਰ: ਦਿ ਆਈਡੀਆ ਆਫ ਇੰਡੀਆ'' ਨਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਕਿਤਾਬ ਵੀ ਲਿਖੀ ਹੈ, ਜੋ ਪੇਂਗੁਇਨ ਰੈਂਡਮ ਹਾਊਸ ਇੰਡੀਆ ਦੁਆਰਾ ਜੁਲਾਈ 2017 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਜੂਨ 2020 ਵਿੱਚ ਉਸਨੂੰ ਹਾਰਵਰਡ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਇੱਕ "ਜਰਨਲਿਜ਼ਮ ਸਕੂਲ" ਵਿੱਚ "ਐਸੋਸੀਏਟ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ" ਦੀ ਨੌਕਰੀ ਲਈ ਕੁਝ ਲੋਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸੰਪਰਕ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite news|url=https://www.outlookindia.com/website/story/opinion-nidhi-razdan-phishing-and-three-hard-lessons/370865|title=Nidhi Razdan, Phishing, And Three Hard Lessons|last=Bhattacharya|first=Jaijit|date=17 January 2021|work=[[Outlook (Indian magazine)]]|access-date=5 February 2021}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.thecrimson.com/article/2021/1/17/reporter-claims-hired-by-harvard/|title=Indian Reporter Claims 'Phishing Attack' Duped Her Into Believing She Had Been Hired As Harvard Journalism Professor|last=Nair|first=Meera S.|date=17 January 2021|work=[[The Harvard Crimson]]|last2=Wang|first2=Andy Z.}}</ref> ਜਨਵਰੀ 2021 ਵਿੱਚ, ਰਾਜ਼ਦਾਨ ਨੇ ਟਵੀਟ ਕੀਤਾ ਕਿ ਉਹ ਇੱਕ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਫਿਸ਼ਿੰਗ ਹਮਲੇ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋਈ ਸੀ ਜਿਸ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੀ 21 ਸਾਲ ਪੁਰਾਣੀ ਨੌਕਰੀ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਨਿੱਜੀ ਵੇਰਵਿਆਂ ਨਾਲ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ ਸੀ।<ref name="IE">{{Cite news|url=https://indianexpress.com/article/india/nidhi-razdan-harvard-university-phishing-ndtv-7147976/|title=Nidhi Razdan says her Harvard University job offer was a 'phishing attack'|date=16 January 2021|work=The Indian Express|access-date=16 January 2021|language=en}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.hindustantimes.com/india-news/journalist-nidhi-razdan-says-harvard-teaching-offer-was-an-online-fraud-101610758441172.html|title=Journalist Nidhi Razdan says Harvard teaching offer was an online fraud|date=16 January 2021|work=Hindustan Times|access-date=24 February 2021|language=en}}</ref> == ਨਿੱਜੀ ਜੀਵਨ == ਨਿਧੀ ਰਾਜ਼ਦਾਨ, ਨਿਊਜ਼ ਏਜੰਸੀ, ਪ੍ਰੈਸ ਟਰੱਸਟ ਆਫ਼ ਇੰਡੀਆ ਦੇ ਸਾਬਕਾ ਸੰਪਾਦਕ-ਇਨ-ਚੀਫ਼ ਮਹਾਰਾਜ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਰਾਜ਼ਦਾਨ ਦੀ ਧੀ ਹੈ।<ref>{{Cite magazine|date=17 October 2013|title=No Skirting Of Issues|url=http://www.vervemagazine.in/people/nidhi-razdan|magazine=Verve Magazine|access-date=10 March 2021}}</ref><ref>{{Cite magazine|date=6 August 2013|title=Saluting the Kashmiri spirit|url=http://www.societymag.co.in/article/features/saluting-the-kashmiri-spirit/994|magazine=Society Magazine|access-date=10 March 2021}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਮਾਰਚ 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ਉਸਨੇ [[Apeejay School, Sheikh Sarai|ਅਪੀਜੇ ਸਕੂਲ, ਸ਼ੇਖ ਸਰਾਏ]], ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ। ਉਸਨੇ ਲੇਡੀ ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮ ਕਾਲਜ ਤੋਂ ਗ੍ਰੈਜੂਏਸ਼ਨ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਇੰਡੀਅਨ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ ਮਾਸ ਕਮਿਊਨੀਕੇਸ਼ਨ, [[ਦਿੱਲੀ]] (1998-99) ਵਿੱਚ ਰੇਡੀਓ ਅਤੇ ਟੀਵੀ ਜਰਨਲਿਜ਼ਮ ਵਿੱਚ ਪੋਸਟ-ਗ੍ਰੈਜੂਏਟ ਡਿਪਲੋਮਾ ਕੀਤਾ।<ref>{{Cite web |date=12 January 2004 |title=The Next Stage Of Human Evolution |url=https://www.outlookindia.com/magazine/amp/the-next-stage-of-human-evolution/222588 |access-date=27 March 2020 |website=[[Outlook (Indian magazine)|Outlook]]}}</ref> ਉਹ ਬਡਗਾਮ (ਮੱਧ ਕਸ਼ਮੀਰ), ਜੰਮੂ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੀ ਰਹਿਣ ਵਾਲੀ ਹੈ। ਰਾਜ਼ਦਾਨ ਨੇ ਪੱਤਰਕਾਰ ਅਤੇ ਲੇਖਕ [[ਨੀਲੇਸ਼ ਮਿਸਰਾ|ਨੀਲੇਸ਼ ਮਿਸ਼ਰਾ]] ਨਾਲ 2005 ਵਿੱਚ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ<ref>{{Cite web |date=29 November 2005 |title=Actual romance blooms in small towns: Neelesh Misra |url=http://www.indiaglitz.com/channels/hindi/interview/6484.html |access-date=26 November 2014 |publisher=IndiaGlitz.com |archive-date=5 ਮਈ 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060505222853/http://www.indiaglitz.com/channels/hindi/interview/6484.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |title=Nidhi Razdan |url=http://www.in.com/nidhi-razdan/biography-208665.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20121112141700/http://www.in.com/nidhi-razdan/biography-208665.html |archive-date=12 November 2012 |access-date=26 November 2014 |publisher=in.com}}</ref> ਦੋ ਸਾਲ ਬਾਅਦ 2007 ਵਿੱਚ ਇਸ ਜੋੜੇ ਦਾ ਤਲਾਕ ਹੋ ਗਿਆ। == ਕੈਰੀਅਰ == ਰਾਜ਼ਦਾਨ 1999 ਵਿੱਚ ਐਨਡੀਟੀਵੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਜੂਨ 2020 ਤੱਕ 21 ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਕੰਮ ਕੀਤਾ।<ref name="emmrc">{{Cite web |title=Nidhi Razdan in EMMRC and MERC |url=http://emmrckashmir.com/activities/nidhi-razdan-in-emmrc-and-merc/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140813133803/http://emmrckashmir.com/activities/nidhi-razdan-in-emmrc-and-merc/ |archive-date=13 August 2014 |access-date=19 August 2013 |publisher=EMMRC University of Kashmir}}</ref> ਉਹ [[ਐਨਡੀਟੀਵੀ|NDTV]] ਦੀ ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਸੰਪਾਦਕ ਅਤੇ NDTV 24x7 ਨਿਊਜ਼ ਸ਼ੋਅ ਲੈਫਟ, ਰਾਈਟ ਐਂਡ ਸੈਂਟਰ ਦੀ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਐਂਕਰ ਸੀ। ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਹਰ ਸ਼ਾਮ ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਸਟੂਡੀਓ ਤੋਂ ਲਾਈਵ ਪ੍ਰਸਾਰਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰੇਕਿੰਗ ਨਿਊਜ਼ ਸਟੋਰੀਜ਼ ਅਤੇ ਸੁਰਖੀਆਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਬਹਿਸਾਂ ਅਤੇ ਚਰਚਾਵਾਂ ਨੂੰ ਕਵਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸਨੇ ਹਫਤਾਵਾਰੀ ਸ਼ੋਅ, ਦਿ ਬਿਗ ਫਾਈਟ ਦਾ ਐਂਕਰ ਵੀ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਇੱਕ ਮੁੱਦੇ ਦੇ ਉਲਟ ਪਾਸੇ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਬਹਿਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਖੜ੍ਹਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। 1999 ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਕਰੀਅਰ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ, ਰਾਜ਼ਦਾਨ ਨੇ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਖਬਰਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ ਨੂੰ ਕਵਰ ਕੀਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ੋਅ ਦੀ ਇੱਕ ਲੜੀ ਦੀ ਮੇਜ਼ਬਾਨੀ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਅਕਸਰ ਨਿਊਜ਼ ਸੀਨ ਤੋਂ ਲਾਈਵ ਰਿਪੋਰਟਿੰਗ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਸਨੇ ਭਾਰਤੀ ਉਪ-ਮਹਾਂਦੀਪ ਦੀਆਂ ਮੁੱਖ ਰਾਜਨੀਤਿਕ, ਆਰਥਿਕ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਕਹਾਣੀਆਂ ਦੀ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸ਼੍ਰੇਣੀ 'ਤੇ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਰਿਪੋਰਟ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ-ਅਮਰੀਕਾ ਪਰਮਾਣੂ ਸਮਝੌਤਾ, ਆਮ ਚੋਣਾਂ, ਕਈ ਰਾਜ ਚੋਣਾਂ, ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਖਬਰਾਂ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਸਮੇਤ ਭਾਰਤੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਅਤੇ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਮਾਮਲਿਆਂ ਨੂੰ ਨੇੜਿਓਂ ਕਵਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਅਤੇ [[ਜੰਮੂ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ (ਰਾਜ)|ਜੰਮੂ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ]] ਵਿੱਚ ਚੋਣਾਂ, 2001 ਵਿੱਚ ਗੁਜਰਾਤ ਅਤੇ 2005 ਵਿੱਚ ਕਸ਼ਮੀਰ ਵਿੱਚ ਭੂਚਾਲ।<ref name="work"/> ਰਾਜ਼ਦਾਨ NDTV 24x7 ਦਾ ਕੂਟਨੀਤਕ ਪੱਤਰਕਾਰ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਇੱਕ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦਾ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਚੈਨਲ ਹੈ ਜੋ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਖਬਰਾਂ ਅਤੇ ਮੌਜੂਦਾ ਮਾਮਲਿਆਂ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਦੀ ਮਲਕੀਅਤ [[ਐਨਡੀਟੀਵੀ|ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਲਿਮਟਿਡ]] ਨੈੱਟਵਰਕ ਹੈ।<ref name="manchanda"/><ref>{{Cite web |date=29 August 2016 |title=NDTV's Nidhi Razdan to conduct workshop for media students |url=https://www.gdgoenkauniversity.com/school-of-communication/ndtvs-nidhi-razdan-to-conduct-workshop-for-media-students/ |access-date=28 March 2020 |archive-date=27 ਮਾਰਚ 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200327185033/https://www.gdgoenkauniversity.com/school-of-communication/ndtvs-nidhi-razdan-to-conduct-workshop-for-media-students/ |url-status=dead }}</ref> ਉਸਨੇ ਰੇਲ ਬੰਬ ਧਮਾਕਿਆਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ [[ਕਸ਼ਮੀਰ|ਪਾਕਿਸਤਾਨ-ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਿਤ ਕਸ਼ਮੀਰ]], [[ਤਿੱਬਤ]] ਅਤੇ ਯੂਨਾਈਟਿਡ ਕਿੰਗਡਮ ਤੋਂ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਫਿਲਮਾਂ ਕੀਤੀਆਂ ਹਨ।<ref name="work" /> ਰਾਜ਼ਦਾਨ ਨੇ ''ਲੈਫਟ, ਰਾਈਟ ਐਂਡ ਸੈਂਟਰ: ਦਿ ਆਈਡੀਆ ਆਫ ਇੰਡੀਆ'' ਨਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਕਿਤਾਬ ਵੀ ਲਿਖੀ ਹੈ, ਜੋ ਪੇਂਗੁਇਨ ਰੈਂਡਮ ਹਾਊਸ ਇੰਡੀਆ ਦੁਆਰਾ ਜੁਲਾਈ 2017 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ।<ref>{{Cite news|url=https://www.deccanchronicle.com/lifestyle/books-and-art/200817/book-review-left-right-and-centre-the-idea-of-india.html|title=Book Review 'Left, Right and Centre: The Idea of India'|date=20 August 2017|work=Deccan Chronicle|access-date=9 March 2018}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.hindustantimes.com/books/national-discourse-about-kashmir-damaging-says-nidhi-razdan-at-kasauli-litfest/story-znB9JQmW201Sbqc7MwuVuN.html|title=National discourse on Kashmir damaging, says Nidhi Razdan at Kasauli Litfest|date=8 October 2017|work=Hindustan Times|access-date=9 March 2018}}</ref> ਉਸਨੇ [[ਐਨਡੀਟੀਵੀ|NDTV]] 'ਤੇ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਸ਼ੋਅ ਦੀ ਐਂਕਰਿੰਗ ਕੀਤੀ ਸੀ: * NDTV 24x7, ਪ੍ਰਾਈਮ ਟਾਈਮ ਨਿਊਜ਼<ref name="emmrc" /> * ''ਖੱਬੇ, ਸੱਜੇ ਅਤੇ ਕੇਂਦਰ'', ਵਿਭਿੰਨ ਟਾਕ ਸ਼ੋਅ<ref name="emmrc" /> * ''ਭਾਰਤ ਦਾ ਫੈਸਲਾ @9''<ref name="emmrc" /> * ''ਲੀਡ''<ref name="emmrc" /> * ''ਵੱਡੀ ਲੜਾਈ''<ref>{{Cite web |title=The Big Fight |url=https://www.ndtv.com/video/list/shows/the-big-fight |access-date=6 January 2020 |publisher=NDTV}}</ref><ref>{{Cite tweet|user=Nidhi|title=Starting today, I will also be anchoring one of NDTV's original flagship shows, ‘The Big Fight’. It's an honour to be doing a show that was anchored first by @sardesairajdeep and then by @vikramchandra, both my mentors. Wish me luck :) 7pm and 9&nbsp;pm tonight, 8pm Saturday|access-date=6 February 2020}}</ref> ਜੂਨ 2020 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ NDTV ਨੂੰ ਇਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹੋਏ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਉਸਨੂੰ [[ਹਾਰਵਰਡ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਵਿੱਚ ਪੱਤਰਕਾਰੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਐਸੋਸੀਏਟ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਦੀ ਨੌਕਰੀ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਸੀ।<ref>{{Cite news|url=https://www.scroll.in/latest/964597/nidhi-razdan-quits-ndtv-to-teach-journalism-at-harvard-university|title=Nidhi Razdan quits NDTV to teach journalism at Harvard University|date=13 June 2020|work=Scroll|access-date=13 June 2020|language=en}}</ref> 15 ਜਨਵਰੀ 2021 ਨੂੰ, ਉਸਨੇ ਟਵਿੱਟਰ 'ਤੇ ਘੋਸ਼ਣਾ ਕੀਤੀ ਕਿ ਉਹ ਇੱਕ "ਆਧੁਨਿਕ [[ਫਿਸ਼ਿੰਗ]] ਹਮਲੇ" ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋਈ ਸੀ, ਜਿਸਦਾ ਖੁਲਾਸਾ ਉਦੋਂ ਹੋਇਆ ਜਦੋਂ ਉਸਨੇ ਹਾਰਵਰਡ ਨਾਲ ਸੰਪਰਕ ਕੀਤਾ।<ref>{{Cite news|url=https://www.ndtv.com/blog/how-i-fell-for-a-phishing-attack-my-story-by-nidhi-razdan-2353395|title=Blog: I Am Nidhi Razdan, Not A Harvard Professor, But...|last=Razdan|first=Nidhi|date=16 January 2021|work=NDTV.com|access-date=18 January 2021}}</ref> ਉਨ੍ਹਾਂ ਇਹ ਵੀ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਕਿ ਉਹ ਦੋਸ਼ੀਆਂ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਕਾਨੂੰਨੀ ਕਾਰਵਾਈ ਕਰਨਗੇ।<ref name="IE"/><ref>{{Cite news|url=https://scroll.in/latest/984139/journalist-nidhi-razdan-says-her-harvard-university-offer-was-fraudulent-calls-it-a-phishing-attack|title=Journalist Nidhi Razdan says her Harvard University offer was fraudulent, calls it a phishing attack|date=15 January 2021|work=Scroll.in|access-date=16 January 2021}}</ref> ਉਹ ਫਰਵਰੀ 2022 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਈਮ ਟਾਈਮ ਸ਼ੋਅ 'ਨੋ ਸਪਿਨ' ਦੀ ਐਂਕਰ ਕਰਨ ਲਈ NDTV ਵਿੱਚ ਵਾਪਸ ਪਰਤੀ।<ref>{{Cite web |title=Journalist Nidhi Razdan Resigns from NDTV |url=https://thewire.in/media/journalist-nidhi-razdan-resigns-from-ndtv |access-date=2023-02-01 |website=The Wire}}</ref> ਮੰਗਲਵਾਰ, 31 ਜਨਵਰੀ 2023 ਨੂੰ ਉਸਨੇ ਟਵਿੱਟਰ 'ਤੇ ਘੋਸ਼ਣਾ ਕੀਤੀ ਕਿ ਉਸਨੇ NDTV ਤੋਂ ਅਸਤੀਫਾ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।<ref name="Scroll Staff">{{Cite web |last=Scroll Staff |title=Journalist Nidhi Razdan quits NDTV |url=https://scroll.in/latest/1042986/journalist-nidhi-razdan-quits-ndtv |access-date=2023-02-01 |website=Scroll.in |language=en-US}}</ref> ਮਈ 2021 ਤੱਕ, ਰਾਜ਼ਦਾਨ ਗਾਂਧੀ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਟੈਕਨਾਲੋਜੀ ਐਂਡ ਮੈਨੇਜਮੈਂਟ ਵਿੱਚ ਰਣਨੀਤਕ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ ਦਾ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਸੀ ਅਤੇ [[Kautilya School of Public Policy|ਕੌਟਿਲਿਆ ਸਕੂਲ ਆਫ਼ ਪਬਲਿਕ ਪਾਲਿਸੀ]] ਵਿੱਚ ਫੈਕਲਟੀ ਦਾ ਵਿਜ਼ਿਟਿੰਗ ਮੈਂਬਰ ਵੀ ਸੀ।<ref>{{Cite web |title=Nidhi Razdan On Board Kautilya And GITAM, New Credentials |url=https://www.shethepeople.tv/media/nidhi-razdan-kautilya-faculty-gitam-university-policy-board/ |access-date=16 January 2022 |language=en-US |archive-date=16 ਜਨਵਰੀ 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220116161425/https://www.shethepeople.tv/media/nidhi-razdan-kautilya-faculty-gitam-university-policy-board/ |url-status=dead }}</ref> == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਪੱਤਰਕਾਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:21ਵੀ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਭਾਰਤੀ ਲੇਖਿਕਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1977]] f72usnuq0yw6poyjkglcq9rid67hggv 0 154470 838144 644288 2026-05-01T05:02:42Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 838144 wikitext text/x-wiki  {{Infobox pageant titleholder|name=ਪੂਜਾ ਗੁਪਤਾ|image=Puja Gupta graces Onitsuka Tiger launch party in Mumbai (02).jpg|imagesize=|caption=ਅਪ੍ਰੈਲ 2013 ਵਿਚ|birth_name=|birth_date={{birth date and age|1987|01|30|df=y}}|birth_place=[[ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ]], [[ਭਾਰਤ]]|religion=|years active=2007–ਮੌਜੂਦ|occupation=ਅਦਾਕਾਰਾ, ਮਾਡਲ|height=|spouse=|measurements=|title=ਫੈਮਿਨਾ ਮਿਸ ਇੰਡੀਆ ਯੂਨੀਵਰਸ 2007|competitions=|website=}}<span data-segmentid="65" class="cx-segment">'''ਪੂਜਾ ਗੁਪਤਾ''' ([[ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ]] ਵਿਚ: '''Puja Gupta;''' ਜਨਮ 30 ਜਨਵਰੀ 1987) ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਮਾਡਲ ਅਤੇ ਅਦਾਕਾਰਾ ਹੈ।</span> <span data-segmentid="66" class="cx-segment">ਉਹ ਇੱਕ ਸਾਬਕਾ [[ਮਿਸ ਇੰਡੀਆ (ਫੇਮਿਨਾ)|ਮਿਸ ਇੰਡੀਆ ਯੂਨੀਵਰਸ]] ਹੈ, ਇੱਕ ਖਿਤਾਬ ਜੋ ਉਸਨੇ 2007 ਵਿੱਚ ਜਿੱਤਿਆ ਸੀ।</span> == <span data-segmentid="68" class="cx-segment">ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਕਰੀਅਰ</span> == <span data-segmentid="69" class="cx-segment">ਗੁਪਤਾ ਦਾ ਜਨਮ [[ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ]], ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ।</span> <span data-segmentid="71" class="cx-segment">ਉਸਦੀ ਮਾਡਲਿੰਗ ਸਫਲਤਾ 2007 ਵਿੱਚ ਆਈ ਜਦੋਂ ਉਸਨੇ [[ਮਿਸ ਇੰਡੀਆ (ਫੇਮਿਨਾ)|ਮਿਸ ਇੰਡੀਆ ਯੂਨੀਵਰਸ]] ਦਾ ਖਿਤਾਬ ਜਿੱਤਿਆ।<ref>{{Cite web |last=Sharma |first=Purnima |date=31 May 2007 |title=I feel like a winner: Puja Gupta |url=http://timesofindia.indiatimes.com/articleshow/2087080.cms |access-date=27 March 2011 |website=[[The Times of India]]}}</ref><ref>{{Cite web |date=15 June 2013 |title=You have to be diplomatic to survive in Bollywood: Puja Gupta |url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/bollywood/news-interviews/You-have-to-be-diplomatic-to-survive-in-Bollywood-Puja-Gupta/articleshow/20588086.cms |access-date=19 February 2014 |website=The Times of India}}</ref><ref>{{Cite web |title=Puja Gupta does a hat trick with her bikini act |url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2013-05-22/news-interviews/39444276_1_manjari-susi-ganesh-bikini-puja-gupta |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130613151022/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2013-05-22/news-interviews/39444276_1_manjari-susi-ganesh-bikini-puja-gupta |archive-date=13 June 2013 |access-date=19 February 2014 |website=[[The Times of India]]}}</ref></span> <span data-segmentid="73" class="cx-segment">ਉਸਨੇ ਮੈਕਸੀਕੋ ਵਿੱਚ 2007 ਦੇ ਮਿਸ ਯੂਨੀਵਰਸ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੀ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ ਕੀਤੀ, ਜਿੱਥੇ ਉਸਨੇ ਚੋਟੀ ਦੇ ਦਸ ਵਿੱਚ ਥਾਂ ਬਣਾਈ।</span> <span data-segmentid="74" class="cx-segment">ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਕਈ ਬ੍ਰਾਂਡਾਂ ਅਤੇ ਲੇਬਲਾਂ ਲਈ ਮਾਰਕੀਟਿੰਗ ਚਿਹਰਾ ਬਣ ਗਈ।</span> <span data-segmentid="77" class="cx-segment">ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਅਦਾਕਾਰੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਫਿਲਮ ''ਫਾਲਤੂ'' ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ।<ref name="autogenerated9">{{Cite web |date=28 February 2011 |title=Jackky, Puja are just good friends? |url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/bollywood/news-interviews/Jackky-Puja-are-just-good-friends/articleshow/7585746.cms |access-date=27 March 2011 |website=[[The Times of India]]}}</ref> 2013 ਵਿੱਚ, ਉਹ ਫਿਲਮ ''ਗੋ ਗੋਆ ਗੋਨ'' ਅਤੇ ''ਸ਼ਾਰਟਕੱਟ ਰੋਮੀਓ'' ਵਿੱਚ ਨਜ਼ਰ ਆਈ।</span> <span data-segmentid="81" class="cx-segment">IMDb ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, 2018 ਵਿੱਚ ਉਸਦੇ ਕੋਲ ਅੱਠ ਐਕਟਿੰਗ ਕ੍ਰੈਡਿਟ ਹਨ।</span> <span data-segmentid="82" class="cx-segment">ਗੁਪਤਾ ਪਸ਼ੂ ਅਧਿਕਾਰ ਸੰਗਠਨ ਪੇਟਾ ਦੇ ਸਮਰਥਕ ਹਨ।<ref>[https://web.archive.org/web/20160304031553/http://www.petaindia.com/features/vegetarian-puja-gupta-poses-peta/ Puja Gupta Says, ‘Let Vegetarianism Grow on You’]. petaindia.com</ref></span> == <span data-segmentid="84" class="cx-segment">ਨਿੱਜੀ ਜੀਵਨ</span> == <span data-segmentid="85" class="cx-segment">ਪੂਜਾ ਦਾ ਵਿਆਹ ਇਨਵੈਸਟਮੈਂਟ ਬੈਂਕਰ ਵਰੁਣ ਤਾਲੁਕਦਾਰ ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=SEE PICS: Has Go Goa Gone actor Puja Gupta found love in Varun Talukdar? |url=https://www.indiatoday.in/movies/gossip/story/puja-gupta-boyfriend-varun-talukdar-go-goa-gone-969021-2017-04-02}}</ref></span> == <span data-segmentid="86" class="cx-segment">ਫਿਲਮਾਂ</span> == {| class="wikitable sortable" !<span data-segmentid="87" class="cx-segment">ਸਾਲ</span> ! <span data-segmentid="88" class="cx-segment">ਸਿਰਲੇਖ</span> ! <span data-segmentid="89" class="cx-segment">ਭੂਮਿਕਾ</span> ! <span data-segmentid="90" class="cx-segment">ਨੋਟਸ</span> |- | <span data-segmentid="91" class="cx-segment">2011</span> | ''ਫਾਲਤੂ'' | <span data-segmentid="94" class="cx-segment">ਪੂਜਾ</span> | <span data-segmentid="95" class="cx-segment">ਡੈਬਿਊ ਫਿਲਮ</span> |- | <span data-segmentid="96" class="cx-segment">2013</span> | ''ਗੋ ਗੋਆ ਗੋਨ'' | <span data-segmentid="99" class="cx-segment">ਲੂਨਾ</span> | <span data-segmentid="100" class="cx-segment">ਜੂਮਬੀਨ ਫਿਲਮ<ref name="Puja Gupta to act with Saif Ali in 'Go Goa Gone'">{{Cite news|url=https://www.news18.com/news/india/puja-gupta-to-act-with-saif-ali-in-go-goa-gone-435100.html|title=Puja Gupta to act with Saif Ali in 'Go Goa Gone'|last=News18|date=7 January 2012|access-date=8 August 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220808125106/https://www.news18.com/news/india/puja-gupta-to-act-with-saif-ali-in-go-goa-gone-435100.html|archive-date=8 August 2022|language=en}}</ref></span> |- | <span data-segmentid="102" class="cx-segment">2013</span> | ''ਸ਼ਾਰਟਕੱਟ ਰੋਮੀਓ'' | <span data-segmentid="105" class="cx-segment">ਸ਼ੈਰੀ/ਰਾਥੀਖਾ</span> | <span data-segmentid="106" class="cx-segment"><ref name="Puja Gupta: Have no limitations as an actor">{{Cite news|url=https://www.ndtv.com/entertainment/puja-gupta-have-no-limitations-as-an-actor-611999|title=Puja Gupta: Have no limitations as an actor|date=19 May 2013|work=|access-date=8 August 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220808123034/https://www.ndtv.com/entertainment/puja-gupta-have-no-limitations-as-an-actor-611999|archive-date=8 August 2022}}</ref></span> |- | <span data-segmentid="107" class="cx-segment">2015</span> | ''[[ਹੇਟ ਸਟੋਰੀ 3|<span data-segmentid="108" class="cx-segment">ਹੇਟ ਸਟੋਰੀ 3</span>]]'' | | <span data-segmentid="110" class="cx-segment">ਫਿਲਮ ਦੇ ਗੀਤ "ਨੀਂਦੀਂ ਖੁੱਲ ਜਾਤੀ ਹੈਂ" ਵਿੱਚ ਕੈਮਿਓ ਦਿੱਖ<ref>[http://www.mid-day.com/articles/karan-singh-grover-puja-gupta-on-sets-of-hate-story-3/16608188 Karan Singh Grover, Puja Gupta on sets of 'Hate Story 3' – Entertainment] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171227235316/https://www.mid-day.com/articles/karan-singh-grover-puja-gupta-on-sets-of-hate-story-3/16608188 |date=2017-12-27 }}. Mid-day.com. Retrieved 1 October 2016.</ref><ref>[http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/Hate-Story-3-wrapped-up-with-a-racy-number/articleshow/49349191.cms 'Hate Story 3' wrapped up with a racy number – Times of India]. ''The Times of India''. (14 October 2015). Retrieved 1 October 2016.</ref></span> |- | <span data-segmentid="111" class="cx-segment">2020</span> | ਡੇੰਜਰਸ | | <span data-segmentid="114" class="cx-segment">ਵੈੱਬ ਸੀਰੀਜ਼</span> |- | <span data-segmentid="115" class="cx-segment">2023</span> | ''<span data-segmentid="116" class="cx-segment">ਗੋ ਗੋਆ ਗੋਨ ੨</span>'' | | |} == <span data-segmentid="117" class="cx-segment">ਹਵਾਲੇ</span> == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:21ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਭਾਰਤੀ ਅਭਿਨੇਤਰੀਆਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਿੰਦੀ ਸਿਨੇਮਾ ਵਿੱਚ ਅਭਿਨੇਤਰੀਆਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਫੈਮਿਨਾ ਮਿਸ ਇੰਡੀਆ ਜੇਤੂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1987]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] 5loe02w2w0aylx7cz07ayrmqweazrmr 0 154941 838152 775165 2026-05-01T05:37:41Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 838152 wikitext text/x-wiki {{Infobox YouTube personality | name = ਪ੍ਰਜਾਕਤਾ ਕੋਲੀ / ਮੋਸਟਲੀਸੇਨ | image = Prajakta Koli at Grazia Millennial Awards, 2022 (cropped).jpg | caption = 2022ਵਿਚ ਪ੍ਰਜਾਕਤਾ | birth_date = <!--Birthdate must be attributed to a reliable published source with an established reputation for fact-checking. No blogs. No IMDb. No public records. See WP:BLPPRIVACY--> | birth_place = [[ਥਾਣੇ]], ਭਾਰਤ | website = {{URL|mostlysane.in}} | occupation = {{hlist|ਯੂਟਿਊਬਰ|ਬਲਾਗਰ|ਅਦਾਕਾਰਾ}} | years_active = 2015–ਹੁਣ ਤੱਕ | genre = ਹਾਸਰਸ | channels = [https://www.youtube.com/c/MostlySane MostlySane] | subscribers = 6.77 ਮਿਲੀਅਨ <!-- PLEASE DO NOT CHANGE WITHOUT UPDATING stats_update BELOW --> | views = 1.14 ਬਿਲੀਅਨ <!-- PLEASE DO NOT CHANGE WITHOUT UPDATING stats_update BELOW --> | network = ਵਨ ਡਿਜੀਟਲ ਮਨੋਰੰਜਨ | silver_button = yes | silver_year = 2016 | gold_button = yes | gold_year = 2019 | stats_update = 30 ਅਕਤੂਬਰ 2022 }} '''ਪ੍ਰਜਾਕਤਾ ਕੋਲੀ''', ਆਪਣੇ ਯੂਟਿਊਬ ਚੈਨਲ '''ਮੋਸਟਲੀਸੇਨ''' ਲਈ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ, ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ [[ਯੂਟਿਊਬਰ]] ਅਤੇ ਅਦਾਕਾਰਾ ਹੈ ਜੋ ਕਾਮੇਡੀ ਵੀਡੀਓ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਉਸਦੇ ਵੀਡੀਓਜ਼ ਜਿਆਦਾਤਰ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਜੀਵਨ ਦੀਆਂ ਸਥਿਤੀਆਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਅਤੇ ਕਾਮੇਡੀ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। == ਸ਼ੁਰੁਆਤੀ ਜੀਵਨ == ਪ੍ਰਜਾਕਤਾ ਦਾ ਜਨਮ ਅਤੇ ਪਾਲਣ ਪੋਸ਼ਣ [[ਥਾਣੇ]] ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ, ਉਸਨੂੰ ਰੇਡੀਓ ਸੁਣਨ ਦਾ ਸ਼ੌਕ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸਨੇ 6ਵੀਂ ਜਮਾਤ ਵਿੱਚ ਰੇਡੀਓ ਜੌਕੀ ਬਣਨ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ।<ref>{{Cite web |last=Jaleel |first=Bilal |date=6 February 2019 |title=Offline With an Internet Star: A Day in the Life of MostlySane |url=https://www.thequint.com/neon/day-in-the-life-of-youtuber-prajakta-koli-aka-mostlysane |access-date=25 November 2020 |website=TheQuint |language=en}}</ref> ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ ਮਨੋਜ ਕੋਲੀ ਇੱਕ ਰੀਅਲ ਅਸਟੇਟ ਕਾਰੋਬਾਰੀ ਹਨ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਮਾਂ ਅਰਚਨਾ ਕੋਲੀ ਇੱਕ ਧੁਨੀ ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਭਾਸ਼ਾ ਅਧਿਆਪਕ ਹੈ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ|date=August 2022}} ਸਕੂਲ ਦੇ ਦਿਨਾਂ ਵਿਚ ਉਸਨੇ ਕਈ ਬਹਿਸਾਂ ਅਤੇ ਭਾਸ਼ਣਾਂ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ। ਉਸਨੇ ਥਾਣੇ ਦੇ ਵਸੰਤ ਵਿਹਾਰ ਹਾਈ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਮੁਲੁੰਡ ਵਿੱਚ ਵੀ.ਜੀ. ਵੇਜ਼ ਕਾਲਜ ਆਫ਼ ਆਰਟਸ, ਸਾਇੰਸ ਅਤੇ ਕਾਮਰਸ ਤੋਂ ਮਾਸ ਮੀਡੀਆ ਦੀ ਬੈਚਲਰ ਨਾਲ ਗ੍ਰੈਜੂਏਸ਼ਨ ਕੀਤੀ,<ref name="Outlook-Comedienne">{{Cite web |last=Ghosh |first=Debangana |title=Meet the comedienne with the largest YouTube fan-base in India: The "MostlySane" Prajakta Koli |url=https://wow.outlookbusiness.com/prajakta-koli/ |access-date=25 November 2020 |website=Outlook Business WoW |language=en-US |archive-date=22 ਜਨਵਰੀ 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210122062859/https://wow.outlookbusiness.com/prajakta-koli/ |url-status=dead }}</ref> ਜੋ [[ਮੁੰਬਈ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ|ਕਿ ਮੁੰਬਈ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ। == ਨਿੱਜੀ ਜੀਵਨ == ਪ੍ਰਾਜਕਤਾ ਕੋਲੀ ਵਰਸ਼ਾਂਕ ਖਨਾਲ ਦੇ ਨਾਲ ਰਿਸ਼ਤੇ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਜੋ ਪੇਸ਼ੇ ਤੋਂ ਇੱਕ ਵਕੀਲ ਹੈ।<ref>{{Cite web |date=2022-08-04 |title=Prajakta Koli shares pics from Italian vacation with boyfriend Vrishank Khanal; fans call them 'cutest couple' |url=https://www.hindustantimes.com/entertainment/bollywood/prajakta-koli-holidays-in-italy-with-boyfriend-vrishank-khanal-shares-pics-101659615378820.html |access-date=2022-08-16 |website=Hindustan Times |language=en}}</ref> == ਕੈਰੀਅਰ == ਪ੍ਰਜਾਕਤਾ ਨੇ ਮੀਡੀਆ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਕਰੀਅਰ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਮੁੰਬਈ ਵਿੱਚ ਫੀਵਰ 104 ਐਫਐਮ ਰੇਡੀਓ ਸਟੇਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਇੰਟਰਨ ਕੀਤਾ। ਇੱਕ ਸਾਲ ਇੰਟਰਨਿੰਗ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਸਨੂੰ ਉਸਦਾ ਪਹਿਲਾ ਸ਼ੋਅ, ''ਕਾਲ ਸੈਂਟਰ'' ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਜੋ ਆਖਰਕਾਰ ਫਲਾਪ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਨੌਕਰੀ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ। ਇੱਕ ਇੰਟਰਨ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਪ੍ਰਜਾਕਤਾ ਨੇ ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਵਨ ਡਿਜੀਟਲ ਐਂਟਰਟੇਨਮੈਂਟ ਦੇ ਉਪ-ਪ੍ਰਧਾਨ ਸੁਦੀਪ ਲਹਿਰੀ ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਇੱਕ ਕਾਮੇਡੀ [[ਯੂਟਿਊਬ]] ਚੈਨਲ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਲਈ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕੀਤਾ। ਪ੍ਰਜਾਕਤਾ ਨੇ ਫਰਵਰੀ 2015 ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਚੈਨਲ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ।<ref name="IndiaToday-Queen-2018">{{Cite web |last=Matra |first=Adila |date=23 May 2018 |title=Queen of content Prajakta Koli takes us inside her life as a popular YouTuber |url=https://www.indiatoday.in/lifestyle/story/queen-of-content-prajakta-koli-takes-us-inside-her-life-as-a-popular-youtuber-1239456-2018-05-23 |access-date=25 November 2020 |website=India Today |language=en}}</ref> ਕੋਲੀ ਨੇ ਮੁੱਖ ਧਾਰਾ ਦੇ [[ਬਾਲੀਵੁੱਡ]] ਅਦਾਕਾਰਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ [[ਰਿਤੀਕ ਰੋਸ਼ਨ|ਰਿਤਿਕ ਰੋਸ਼ਨ]], [[ਕਰੀਨਾ ਕਪੂਰ|ਕਰੀਨਾ ਕਪੂਰ ਖਾਨ]], [[ਨਵਾਜ਼ੁਦੀਨ ਸਿਦੀਕੀ|ਨਵਾਜ਼ੂਦੀਨ ਸਿੱਦੀਕੀ]], [[ਵਿੱਕੀ ਕੌਸ਼ਲ]] ਅਤੇ [[ਕਾਜੋਲ]] ਨਾਲ ਵੀ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=Responsibility Has Become A Huge Focus For YouTube: Susan Wojcicki |url=http://www.forbesindia.com/article/special/responsibility-has-become-a-huge-focus-for-youtube-susan-wojcicki/53085/1 |access-date=27 February 2020 |website=Forbes India |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=5 October 2019 |title=Kareena Kapoor Khan digs ground; video goes viral |url=https://www.mid-day.com/articles/kareena-kapoor-khan-digs-ground-video-goes-viral/21848178 |access-date=27 February 2020 |website=mid-day |language=en }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਮਈ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.scoopwhoop.com/prajakta-koli-mostly-sane/|title=Meet Prajakta Koli, The Funny Girl From Mumbai The Internet Is Falling In Love With|last=ScoopWhoop|date=30 January 2018|work=ScoopWhoop|access-date=28 March 2018|language=En}}</ref> ਉਸਨੇ 2018 ਵਿੱਚ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਅਤੇ 2019 ਵਿੱਚ ਮੁੰਬਈ ਵਿੱਚ ਯੂਟਿਊਬ ਫੈਨਫੈਸਟ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ।<ref>{{Cite web |title=Uber Eats, Vivo, 5 Star do tamasha at YouTube FanFest 2019 |url=https://www.afaqs.com/news/digital/54782_uber-eats-vivo-5-star-do-tamasha-at-youtube-fanfest-2019 |access-date=6 November 2019 |website=afaqs!}}</ref> ਦਸੰਬਰ 2018 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ [[ਵਟਸਐਪ]]<nowiki/>ਲਈ ਇੱਕ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਟੀਵੀ ਕਮਰਸ਼ੀਅਲ ਰਿਕਾਰਡ ਕੀਤਾ ਜੋ ਮੈਸੇਜਿੰਗ ਐਪ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਚਾਰ ਅਤੇ ਜਾਅਲੀ ਖਬਰਾਂ ਫੈਲਾਉਣ ਦੀ ਰੋਕਥਾਮ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ।<ref>{{Cite web |date=3 December 2018 |title=WhatsApp's first India-specific TVCs attack fake news |url=https://www.afaqs.com/news/story/54044_WhatsApps-first-India-specific-TVCs-attack-fake-news |access-date=14 December 2018 |website=www.afaqs.com |language=en-US |archive-date=22 ਮਾਰਚ 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190322061344/https://www.afaqs.com/news/story/54044_WhatsApps-first-India-specific-TVCs-attack-fake-news |url-status=dead }}</ref><ref>{{Citation |last=WhatsApp |title=WhatsApp - जन्मदिन बाँटिये, हंसी-मजाक बाँटिये, खुशियाँ बाँटिये, अफवाहें नहीं. |url=https://www.youtube.com/watch?v=qqHrZ5C1poY |access-date=14 December 2018}}</ref> ==ਹਵਾਲੇ== [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] dmhnkghown02ml3e240uc7tap1g3hhw 0 156565 838167 795962 2026-05-01T06:26:16Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 838167 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਵਨਵਾਰੀ | image = https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Prerna_Wanvari.jpg | caption = | birth_date = 1989-11-22 | birth_place = ਮੁੰਬਈ | nationality = ਭਾਰਤੀ | occupation = ਅਦਾਕਾਰਾ | years_active = 2009 - ਮੌਜੂਦ | partner = ਖਾਲਿਦ ਖਾਨ | awards = ਗੋਲਡ ਅਵਾਰਡ ਲਈ ਨਾਮਜ਼ਦ }} [[Category:Articles with hCards]] '''ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਵਨਵਾਰੀ''' ([[ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ]]: '''Prerna Wanvari''') ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਅਦਾਕਾਰਾ ਹੈ। ਉਸਨੇ ''ਬੰਦਨੀ'', ''ਕੋਈ ਆਨੇ ਕੋ ਹੈ'', ''ਅਦਾਲਤ'', ''ਗੁਮਰਾਹ: ਇਨੋਸੈਂਸ ਦਾ ਅੰਤ'', ''ਸਪਨਾ ਬਾਬੁਲ ਕਾ'' ਵਰਗੇ ਟੀਵੀ ਸ਼ੋਅਜ਼ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਹੈ।<ref name="toi">{{Cite web |date=2012-11-22 |title=TV actress Prerna at the Emmy Awards |url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-11-22/tv/35301784_1_prerna-wanvari-tv-actress-emmy-awards |url-status=dead |archive-url=https://archive.today/20130103124729/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-11-22/tv/35301784_1_prerna-wanvari-tv-actress-emmy-awards |archive-date=2013-01-03 |access-date=2012-11-26 |website=[[The Times of India]]}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.pinkvilla.com/newstags/prerna-wanvari/246042/being-too-much-tv-never-bad-says-prerna-wanvari|title=Being too much on TV never bad, says Prerna Wanvari|date=2012-09-23|work=PinkVilla|access-date=2017-02-07|archive-date=2016-10-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20161005081354/http://www.pinkvilla.com/newstags/prerna-wanvari/246042/being-too-much-tv-never-bad-says-prerna-wanvari|url-status=dead}}</ref> ਉਸਨੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਐਮੀ ਅਵਾਰਡ ਗਾਲਾ ਵਿੱਚ ''ਆਰਟਸ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਿੰਗ ਅਵਾਰਡ'' ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜੋ ਕਿ ਨਵੰਬਰ 2012 ਨੂੰ ਨਿਊਯਾਰਕ ਦੇ ਹਿਲਟਨ ਹੋਟਲ ਵਿੱਚ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite news|url=http://www.mid-day.com/articles/telly-actress-prerna-wanvari-presents-an-emmy-award/189972|title=Telly actress Prerna Wanvari presents an Emmy Award|date=2012-11-22|work=Mid-Day|access-date=2017-02-07|language=en}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਮਈ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Cite web |title=Prerna Wanvari – the presenter of 40th International Emmys |url=http://www.bollygraph.com/news/prerna-wanvari-the-presenter-of-40th-international-emmys/26447/ |access-date=2017-02-07 |website=Bollygraph |language=en-US |archive-date=2016-10-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161005083124/http://www.bollygraph.com/news/prerna-wanvari-the-presenter-of-40th-international-emmys/26447/ |url-status=dead }}</ref> ਉਹ Indiantelevision.com ਸਮੂਹ ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕ, CEO ਅਤੇ ਮੁੱਖ ਸੰਪਾਦਕ ਅਨਿਲ NM ਵਾਨਵਾਰੀ ਅਤੇ ਸਤਿਆ ਵਾਨਵਾਰੀ - ਇੱਕ ਪੱਤਰਕਾਰ, ਫਿਲਮ ਆਲੋਚਕ, ਅਤੇ ਸਕ੍ਰਿਪਟ ਲੇਖਕ ਦੀ ਧੀ ਹੈ। == ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ == * 2009 ''ਕੋਈ ਆਨੇ ਕੋ ਹੈ'' ਨੀਲਮ ਅਤੇ ਰਤਨਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ- ਡਬਲ ਰੋਲ<ref>{{Cite news|url=http://www.tellychakkar.com/tv/tv-news/nikhil-arya-prerna-koi-aane-ko-hai|title=Nikhil Arya, Prerna in Koi aane ko hai|date=2009-08-03|work=Tellychakkar|access-date=2017-02-07}}</ref> * 2010 ''ਸਪਨਾ ਬਾਬੁਲ ਕਾ.'' ''ਬਿਦਾਈ'' ਸ਼ਿਵਾਨੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ * 2009-11 ''ਬੰਦਨੀ'' ਕਾਦੰਬਰੀ ਵਜੋਂ * 2011 ''ਗੁਮਰਾਹ: ਸਿਮਰਨ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਨਿਰਦੋਸ਼ਤਾ ਦਾ ਅੰਤ'' * 2011-13 ਰਵੀਨਾ ਚੋਪੜਾ ਗਰੇਵਾਲ ਵਜੋਂ ''ਪਰਿਚੈ''<ref>{{Cite news|url=https://www.yahoo.com/news/parichay-very-important-career-prerna-wanvari-114803334.html|title=Parichay is very important for my career : Prerna Wanvari|access-date=2017-02-07|language=en-US}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.metromasti.com/tv/news/Prerna-Wanvari-enters-as-Sameer-Sonis-sister-in-Parichay/10815|title=Prerna Wanvari enters as Sameer Soni sister in Parichay|work=Metro|access-date=2017-02-07}}</ref> * 2013-14 ਸੁਨੈਨਾ ਵਜੋਂ ''ਅਦਾਲਤ'' * 2015 ''ਆਹਤ (ਟੀਵੀ ਸੀਰੀਜ਼)'' ਮਨੀਸ਼ਾ ਵਜੋਂ * 2015 ''ਪਿਆਰ ਤੂਨੇ ਕਯਾ ਕਿਆ (ਟੀਵੀ ਸੀਰੀਜ਼)'' ਵਰਸ਼ਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ<ref>{{Cite web |date=2015-03-27 |title=Pyaar Tune Kya Kiya 3 Episode 18 starring Prerna Wanwari, Randeep Rai & Jasmine Avasia, 27th March 2015 on Zing TV – Written Update |url=http://tellyreviews.com/2015/03/27/pyaar-tune-kya-kiya-3-episode-18-starring-prerna-wanwari-randeep-rai-jasmine-avasia-27th-march-2015-on-zing-tv-written-update/ |access-date=2017-02-07 |website=TellyReviews}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.tellychakkar.com/tv/tv-news/prerna-randeep-and-jasmine-pyaar-tune-kya-kiya-150317|title=Prerna, Randeep and Jasmine in Pyaar Tune Kya Kiya|date=2015-03-17|work=Tellychakkar|access-date=2017-02-07}}</ref> * 2015 ''ਤੁਝਸੇ ਨਾਰਾਜ਼ ਨਹੀਂ ਜ਼ਿੰਦਗੀ'' ਜ਼ੀਨਤ ਸ਼ੇਖ ਵਜੋਂ * 2015 ''ਗੁਮਰਾਹ: ਮਾਸੂਮੀਅਤ ਦਾ ਅੰਤ''<ref>{{Cite news|url=http://www.tellychakkar.com/tv/tv-news/prerna-wanvari-gumrah-the-end-of-innocence|title=Prerna Wanvari in Gumrah-The end of Innocence|date=2012-08-31|work=Tellychakkar|access-date=2017-02-07}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.tellychakkar.com/tv/tv-news/prerna-wanvari-channel-vs-gumrah-150402|title=Prerna Wanvari in Channel V's Gumrah|date=2015-04-02|work=Tellychakkar|access-date=2017-02-07}}</ref> * 2015 ''ਕੋਡ ਰੈਡ'' * 2016 - 24 (ਭਾਰਤੀ ਟੀਵੀ ਸੀਰੀਜ਼ ਸੀਜ਼ਨ 2) ਇੱਕ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਕੈਮਿਓ ਭੂਮਿਕਾ ਵਿੱਚ।<ref>{{Cite web |title=Prerna Wanvari in 24 Season 2 |url=http://www.tellychakkar.com/tv/tv-news/prerna-wanvari-24-season-2-160625}}</ref> * 2017 ''ਚੰਦਰਕਾਂਤਾ'' ਵਿਸ਼ਾਖਾ/ਮਾਇਆਵੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਇੱਕ ਹੁਨਰਮੰਦ ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਜਾਦੂਗਰੀ (ਅਯਾਰਾ) * ਕਾਦੰਬਰੀ ਪਟੇਲ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ 2022 ''ਬੋਹਤ ਪਿਆਰ ਕਰਤੇ ਹੈ'' == ਅਸਲੀਅਤ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ == * 2009-11 ''ਸਰੋਜ ਖਾਨ ਨਾਲ ਨਚਲੇ ਵੇ'' - ਸੀਜ਼ਨ 2 * ''ਸਰੋਜ ਖਾਨ ਅਤੇ ਟੇਰੇਂਸ ਲੁਈਸ ਨਾਲ ਨਚਲੇ ਵੇ'' - ਸੀਜ਼ਨ 3 == ਫੀਚਰ ਫਿਲਮਾਂ == 2015 ਪੀ ਸੇ ਪੀਐਮ ਟਾਕ ਵਿੱਚ ਰਸ਼ਮੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ<ref>{{Cite news|url=http://zeenews.india.com/entertainment/movies/p-se-pm-tak-movie-review-long-and-uninspiring-journey_1604478.html|title='P Se PM Tak' movie review: Long and uninspiring journey|date=2015-05-30|work=Zee News|access-date=2017-02-07|language=en}}</ref> 2017 - ਯਸ਼ਰਾਜ ਫਿਲਮਜ਼ ਪ੍ਰੋਡਕਸ਼ਨ (ਸਿਰਲੇਖ ਨਹੀਂ ਹੈ) == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1989]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] oed9n3z3i4lgy8xs03luwytypt4ddqo 0 156718 838161 649646 2026-05-01T06:04:14Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 838161 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = ਪ੍ਰਿਅੰਕਾ ਪੁਰੋਹਿਤ | image = | caption = | birth_date = {{Birth date and age|1991|10|07}} | birth_place = [[ਮੁੰਬਈ]], [[ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ]], ਭਾਰਤ | nationality = ਭਾਰਤੀ | occupation = [[ਅਦਾਕਾਰਾ]] | years_active = 2014—ਮੌਜੂਦ | known_for = }} [[Category:Articles with hCards]] '''ਪ੍ਰਿਅੰਕਾ ਪੁਰੋਹਿਤ''' ([[ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ]]: '''Priyanka Purohit;''' ਜਨਮ 7 ਅਕਤੂਬਰ 1991) ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਅਦਾਕਾਰਾ ਹੈ ਜੋ ''ਸਪਲਿਟਸਵਿਲਾ 7'' ਵਿੱਚ ਭਾਗ ਲੈਣ ਅਤੇ ''ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਦਾਸੀ'' ਵਿੱਚ ਪੂਰਵਾ ਦੇਸ਼ਮੁਖ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਲਈ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। == ਕੈਰੀਅਰ == ਪੁਰੋਹਿਤ ਨੇ ਆਪਣੇ ਕਰੀਅਰ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ 2014 ਵਿੱਚ [[ਐਮ.ਟੀ.ਵੀ. ਇੰਡੀਆ|ਐਮਟੀਵੀ ਇੰਡੀਆ]] ਦੇ ''ਸਪਲਿਟਸਵਿਲਾ 7'' ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈ ਕੇ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਉਸੇ ਸਾਲ, ਉਸਨੇ ਸੋਨੀ ਪਾਲ ਦੀ ''ਯੇ ਦਿਲ ਸੁਣ ਰਹਾ ਹੈ'' ਵਿੱਚ ਗੌਰੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਅਦਾਕਾਰੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ।<ref>{{Cite web |last= |first= |date= |title=Yeh Dil Sun Raha Hai: Aparna Dixit and Priyanka Purohit get a grand welcome during Lucknow visit |url=https://www.indiatvnews.com/entertainment/bollywood/yeh-dil-sun-raha-hai-sony-pal-tv-show-latest-news-20376.html |url-status=live |access-date= |website=India TV |language=en}}</ref> 2015 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ [[ਜ਼ੀ ਟੀਵੀ]] ਦੇ ''ਬੰਧਨ'' ਵਿੱਚ ਪਿੰਕੀ ਅਤੇ ਲਾਈਫ ਓਕੇ ਦੇ ''ਕਲਸ਼'' ਵਿੱਚ ਪੱਲਵੀ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ। 2016 ਵਿੱਚ, ਪੁਰੋਹਿਤ ਨੇ ਪੂਰਵਾ ਦੇਸ਼ਮੁਖ ਨੂੰ ਕਲਰਜ਼ ਟੀਵੀ ਦੇ ''ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਦਾਸੀ'' ਵਿੱਚ ਸ਼ਰਵਨ ਰੈੱਡੀ ਦੇ ਉਲਟ ਦਿਖਾਇਆ।<ref>{{Cite news|url=http://www.tellychakkar.com/tv/tv-news/priyanka-purohit-romance-shravan-krishndasi-160502|title=Priyanka Purohit to romance Shravan in Krishndasi|work=Tellychakkar|language=en}}</ref> 2017 ਵਿੱਚ, ਉਹ [[ਜ਼ੀ ਟੀਵੀ]] ਦੇ ''ਸੰਯੁਕਤ ਵਿੱਚ'' ਸੂਰਜ ਕੱਕੜ ਦੇ ਨਾਲ ਹੇਤਲ ਸ਼ਾਹ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਈ।<ref>{{Cite news|url=http://www.tellychakkar.com/tv/tv-news/priyanka-purohit-and-simran-khanna-zee-tv-s-sanyukt-170104|title=Priyanka Purohit in Zee TV’s Sanyukt|work=Tellychakkar|language=en}}</ref> 2017 ਤੋਂ 2018 ਤੱਕ, ਉਸਨੇ &amp;amp;TV ਦੇ ''ਹਾਫ ਮੈਰਿਜ'' ਵਿੱਚ ਤਰੁਣ ਮਾਹਿਲਾਨੀ ਦੇ ਨਾਲ ਚਾਂਦਨੀ ਕਨੌਜੀਆ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ।<ref>{{Cite news|url=https://m.timesofindia.com/tv/news/hindi/ready-to-witness-a-half-marriage-on-tv/articleshow/60816646.cms|title=Ready to witness a ‘Half Marriage’ on TV?|work=The Times of India}}</ref> 2018 ਤੋਂ 2019 ਤੱਕ, ਪੁਰੋਹਿਤ ਨੇ [[ਜ਼ੀ ਟੀਵੀ]] ਦੇ ''ਆਪ ਕੇ ਆ ਜਾਣ ਸੇ'' ਵਿੱਚ ਕਰਨ ਜੋਤਵਾਨੀ ਦੇ ਨਾਲ ਭੂਮੀ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ।<ref>{{Cite news|url=http://www.iwmbuzz.com/television/news/priyanka-purohit-enter-zee-tvs-aap-ke-aa-jane-se/2018/07/16|title=Priyanka Purohit to enter Zee TV’s Aap Ke Aa Jane Se|work=IWMBuzz|language=en-US}}</ref> 2019 ਤੋਂ 2020 ਤੱਕ, ਉਸਨੇ SAB ਟੀਵੀ ਦੇ ''ਤੇਰਾ ਕੀ ਹੋਗਾ ਆਲੀਆ'' ਵਿੱਚ ਹਰਸ਼ਦ ਅਰੋੜਾ ਦੇ ਨਾਲ ਤਾਰਾ ਕੋਹਲੀ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ।<ref>{{Cite web |title=Priyanka and I laugh out the most on the set, says Anusha Mishra as Alia in Tera Kya Hoga Alia |url=https://www.mid-day.com/articles/priyanka-and-i-laugh-out-the-most-on-the-set-reveals-anusha-mishra-as-alia-in-tera-kya-hoga-alia/22304170 |website=Mid-day |language=en }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਮਈ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> 2021 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਵੂਟ ਦੀ ''ਸੁਮੇਰ ਸਿੰਘ ਕੇਸ ਫਾਈਲਾਂ ਵਿੱਚ ਵੈਦੇਹੀ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ:'' ਰਣਵਿਜੇ ਸਿੰਘਾ, [[ਕਰਿਸ਼ਮਾ ਸ਼ਰਮਾ]] ਅਤੇ ਅਯਾਜ਼ ਅਹਿਮਦ ਨਾਲ ਗਰਲਫ੍ਰੈਂਡਜ਼। == ਅਵਾਰਡ ਅਤੇ ਨਾਮਜ਼ਦਗੀਆਂ == {| class="wikitable" style="text-align:center;" !ਸਾਲ ! ਅਵਾਰਡ ! ਸ਼੍ਰੇਣੀ ! ਦਿਖਾਓ ! ਨਤੀਜਾ ! ਹਵਾਲਾ |- | 2018 | [[ਜ਼ੀ ਟੀਵੀ|ਜ਼ੀ ਰਿਸ਼ਤੇ ਅਵਾਰਡ]] | ਮਨਪਸੰਦ ਨਯਾ ਸਦਾਸਯਾ (ਔਰਤ) | ''ਆਪ ਕੇ ਆ ਜਾਨੇ ਸੇ'' |ਨਾਮਜ਼ਦ |<ref>{{Cite news|url=https://www.bizasialive.com/zee-rishtey-awards-2018-nominations/|title=Zee Rishtey Awards 2018: Nominations|work=Biz Asia|language=en-GB}}</ref> |} == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1991]] 31ezj8g2720siodikdhbtx1rpp12xez 0 157880 838163 807687 2026-05-01T06:09:37Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 838163 wikitext text/x-wiki '''ਪ੍ਰਿਆ ਵਾਲ''' ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਅਦਾਕਾਰਾ ਹੈ। ਵਾਲ ਨੇ ਸਟਾਰ ਵਨ ਤੇ ''ਰੀਮਿਕਸ'' ਵਿੱਚ ਅਨਵੇਸ਼ਾ ਅਤੇ ਸਟਾਰ ਪਲੱਸ 'ਤੇ ''[[ਕਹਾਣੀ ਘਰ-ਘਰ ਕੀ|ਕਹਾਣੀ ਘਰ ਘਰ ਕੀ]]'' ਵਿੱਚ ਅਦਿਤੀ ਦਾ ਕਿਰਦਾਰ ਨਿਭਾਇਆ। ਉਹ ਸਟਾਰ ਵਨ ਦੀ ਹਿੱਟ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਲੜੀ ''ਪਿਆਰ ਕੀ ਯੇ ਏਕ ਕਹਾਣੀ'' ਵਿੱਚ ਮੀਸ਼ਾ ਡੋਬਰਿਆਲ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। == ਕਰੀਅਰ == ਵਾਲ ਨੇ ਆਪਣੇ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਕਰੀਅਰ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਸਟਾਰ ਵਨ 'ਤੇ ਨੌਜਵਾਨ-ਅਧਾਰਤ ਸ਼ੋਅ''ਰੀਮਿਕਸ'' ਵਿੱਚ ਅੰਵੇਸ਼ਾ ਬੈਨਰਜੀ (ਪ੍ਰਿਆ ਵਾਲ) ਵਜੋਂ ਕੀਤੀ।<ref>"[https://web.archive.org/web/20070430154402/http://www.hindu.com/fr/2005/12/09/stories/2005120901630400.htm A new mix in Remix]", ''[[The Hindu]]'', 9 December 2005. Retrieved 24 November 2013</ref> ਲਾਲ ਵਾਲਾਂ ਵਾਲੇ ਟੌਮ ਬੁਆਏ ਦੇ ਕਿਰਦਾਰ, ਅੰਵੇਸ਼ਾ ਬੈਨਰਜੀ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਨਾਲ 'ਆਸ਼ੀ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ<ref>{{Cite web |date=26 August 2019 |title=The cast of Remix: Where are they now? |url=https://indianexpress.com/article/entertainment/television/the-cast-of-remix-where-are-they-now-5937195/ |access-date=23 July 2020 |website=The Indian Express}}</ref> ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਦਿੱਤੀ।<ref>{{Cite web |date=23 December 2016 |title=Steering a new course |url=http://www.orissapost.com/steering-a-new-course/ |access-date=16 August 2018 |website=Orissa Post}}</ref> ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਕਈ ਟੀਵੀ ਸ਼ੋਅ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ''ਜੀਤੇ ਹੈ ਜਿਸਕੇ ਲੀਏ'' ਆਇਸ਼ਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ,<ref>Kulkarni, Reshma (2007) "[http://www.dnaindia.com/entertainment/report-priya-remixed-again-1093278 Priya 'remixed' again]", ''Daily News and Analysis'', 27 April 2007. Retrieved 24 November 2013</ref> [[ਸੋਨੀ ਇੰਟਰਟੇਨਮੈਂਟ ਟੈਲੀਵਿਜਨ (ਭਾਰਤ)|ਸੋਨੀ ਐਂਟਰਟੇਨਮੈਂਟ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ (ਇੰਡੀਆ)]] 'ਤੇ ਡਾ. ਨਿਆਲਾ ਰਾਜਧਕਸ਼ਿਆ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ''ਸੀ.ਆਈ.ਡੀ'', ਬਿੰਦਾਸ 'ਤੇ ''ਸੁਨ ਯਾਰ ਚਿਲ ਮਾਰ'',<ref name="MM">"[http://www.mumbaimirror.com/entertainment/tv/I-am-good-at-playing-a-tomboy-Priya-Wal/articleshow/16116674.cms I am good at playing a tomboy: Priya Wal]", ''[[Mumbai Mirror]]'', 9 April 2011. Retrieved 24 November 2013</ref> " ਯੈਸ ਬੌਸ " ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਰਹੀ। ਇਮਰਤੀ ਦੇਵੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ''[[ਕਹਾਣੀ ਘਰ-ਘਰ ਕੀ|ਕਹਾਣੀ ਘਰ ਘਰ ਕੀ]]'' ਵਿੱਚ ਅਦਿਤੀ ਅਗਰਵਾਲ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਨਜ਼ਰ ਆਈ।<ref name="MM" /><ref>"[https://archive.today/20131124201947/http://www.telegraphindia.com/1080625/jsp/entertainment/story_9457815.jsp Stage Fright]", ''[[The Telegraph (India)|The Telegraph]]'' (Calcutta), 25 June 2008. Retrieved 24 November 2013</ref> 2010 ਅਤੇ 2011 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਸਟਾਰ ਵਨ ਤੇ ਨੌਜਵਾਨ ਅਧਾਰਤ ਅਲੌਕਿਕ ਸ਼ੋਅ, ''ਪਿਆਰ ਕੀ ਯੇ ਏਕ ਕਹਾਣੀ'' ਵਿੱਚ ਮੀਸ਼ਾ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ।<ref>Vazir, Varun (2011) "[https://web.archive.org/web/20130227055937/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-04-09/tv/29400364_1_tomboy-short-film-remix I am good at playing a tomboy: Priya Wal]", ''[[The Times of India]]'', 9 April 2011. Retrieved 24 November 2013</ref> ਉਹ ਰੀਆ ਓਬਰਾਏ ''ਤੁਮ ਦੇਨਾ ਸਾਥ ਮੇਰਾ'' ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਨਜ਼ਰ ਆਈ ਸੀ। ਉਸਨੇ ''ਪਿਆਰ ਕੀ ਯੇ ਏਕ ਕਹਾਨੀ'' ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਿਹਤ ਦੀਆਂ ਚਿੰਤਾਵਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨ ਇੱਕ ਬ੍ਰੇਕ ਲਿਆ ਅਤੇ 2013 ਵਿੱਚ ਚੈਨਲ [ਵੀ] ਦੇ ਵੀ ਦ ਸੀਰੀਅਲ ਨਾਲ ਵਾਪਸੀ ਕੀਤੀ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ|date=August 2022}} ਉਸੇ ਸਾਲ, ਉਹ ਐਮ.ਟੀ.ਵੀ. ਵੈੱਬਡ ਦਾ ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ ਬਣ ਗਈ, ਇੱਕ [[ਗੈਰ-ਸਰਕਾਰੀ ਸੰਸਥਾ]], ''ਸਾਈਬਰ ਕ੍ਰਾਈਮ ਅਵੇਅਰਨੈਸ ਸੋਸਾਇਟੀ'' (CCAS) ਦੇ ਸਹਿਯੋਗ ਨਾਲ ਸਾਈਬਰ ਦੁਰਵਿਵਹਾਰ ਵਿਰੁੱਧ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਆਧਾਰਿਤ ਇੱਕ ਸ਼ੋਅ ਸੀ।<ref>{{Cite web |date=14 September 2013 |title=Telly Stars Join Hands Against Online Abuse |url=https://www.mid-day.com/articles/telly-stars-join-hands-against-online-abuse/231389 |access-date=26 July 2020 |publisher=Mid-day.com }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਮਈ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> 2015 ਵਿੱਚ, ਉਹ ਵਸੀਮ ਸਾਬਿਰ ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਤ ਇੱਕ ਸੰਗੀਤ ਵੀਡੀਓ "ਓ ਮੇਰੀ ਜਾਨ" ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਈ ਦਿੱਤੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਟੀਵੀ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹਸਤੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਬੱਚੀਆਂ ਦੀ ਚੰਗੀ ਪਰਵਰਿਸ਼ ਕਰਨ ਦੇ ਕਾਰਨ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।<ref>{{Cite web |date=26 May 2015 |title=PHOTOS: Gautam Rode, Sargun Mehta, Hiten Tejwani & many popular TV artists come together for a music video |url=http://daily.bhaskar.com/news/ENT-TV-photos-gautam-rode-sargun-mehta-hiten-tejwani-many-popular-tv-artists-come-toget-5004308-PHO.html?seq=21 |publisher=daily.bhaskar.com |access-date=16 ਮਾਰਚ 2023 |archive-date=16 ਅਗਸਤ 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180816130144/https://daily.bhaskar.com/news/ENT-TV-photos-gautam-rode-sargun-mehta-hiten-tejwani-many-popular-tv-artists-come-toget-5004308-PHO.html?seq=21 |url-status=dead }}</ref> ਉਸੇ ਸਾਲ, ਉਸਨੇ ਐਂਡਟੀਵੀ ਦੀ ਗੰਗਾ ਵਿੱਚ ਬਰਖਾ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਾਲ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ 'ਤੇ ਵਾਪਸੀ ਕੀਤੀ, ਪਰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਸਿਹਤ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਕਾਰਨ ਸ਼ੋਅ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ|date=August 2022}} ਉਸਨੇ ਇੱਕ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਫਿਲਮ ਦਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਉਸਨੇ [[ਸੁਕਿਰਤੀ ਕੰਦਪਾਲ|ਸੁਕੀਰਤੀ ਕੰਦਪਾਲ]] ਅਤੇ ਹੋਰਾਂ ਨਾਲ ਇੱਕ ਛੋਟੀ ਫਿਲਮ "ਕੋਈ ਕੁਛ ਕਰਦਾ ਕਿਓਂ ਨਹੀਂ" ਵੀ ਬਣਾਈ ਹੈ।<ref>{{Cite web |date=4 August 2017 |title=Koi Kuch Karta Kyun Nahin - Part 1 |url=https://www.youtube.com/watch?v=rE7h_QjdjWg |publisher=Priya Wal YouTube}}</ref> 2016 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਇੱਕ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ੀ ਸ਼ੋਅ ''ਸੁਪਰ ਗਰਲਜ਼'' ਦੀ ਸਕ੍ਰਿਪਟ ਲਿਖੀ, ਇੱਕ ਸ਼ੋਅ ਗਲੈਮਰ ਵਰਲਡ 'ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਅਤੇ ਜੀਟੀਵੀ (ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼) 'ਤੇ ਪ੍ਰਸਾਰਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।<ref>{{Cite web |date=22 May 2016 |title=Super Girls on Gtv |url=https://www.thedailystar.net/arts-entertainment/tv/super-girls-gtv-1227556 |access-date=26 July 2020 |website=The Daily Star}}</ref><ref>{{Cite web |date=19 April 2016 |title=Serial based on glamour world starts |url=https://www.observerbd.com/2016/04/19/147297.php |access-date=26 July 2020 |website=The Daily Observer |archive-date=26 ਜੁਲਾਈ 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200726114221/https://www.observerbd.com/2016/04/19/147297.php |url-status=dead }}</ref> ਉਹ ਆਪਣੇ ਹੀ [[ਯੂਟਿਊਬ]] ਚੈਨਲ 'ਤੇ ''ਇੱਕ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਅਦਾਕਾਰ ਦੀ ਆਪਣੀ ਛੋਟੀ ਵੈੱਬ ਸੀਰੀਜ਼ ਮਿਸਡਵੈਂਚਰਜ਼'' ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।<ref>{{Cite web |date=19 January 2017 |title=This is what Anvesha Banerjee from 'Remix' is upto now |url=http://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/this-is-what-anvesha-banerjee-from-remix-is-upto-now/articleshow/56663026.cms |website=The Times of India}}</ref> == ਅਵਾਰਡ == {| class="wikitable" !ਸਾਲ ! ਅਵਾਰਡ ! ਸ਼੍ਰੇਣੀ ! ਕੰਮ ! ਨਤੀਜਾ |- | 2005 | ਇੰਡੀਅਨ ਟੈਲੀ ਅਵਾਰਡ | ਤਾਜ਼ਾ ਨਵਾਂ ਚਿਹਰਾ (ਔਰਤ) | ਰੀਮਿਕਸ |ਜੈਤੂ |- | 2011 | ਕਲਾਕਰ ਅਵਾਰਡ | ਸਰਬੋਤਮ ਸਹਾਇਕ-ਅਭਿਨੇਤਰੀ | ਪਿਆਰ ਕੀ ਯੇ ਏਕ ਕਹਾਨੀ |ਜੈਤੂ |} == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਜਮੇਰ ਦੇ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] 06i6of3kgb5bqm687i3ib9e3z6yfbc1 0 158596 838070 827404 2026-04-30T15:39:44Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 838070 wikitext text/x-wiki '''ਚਿੱਤਰਾ ਵਿਸ਼ਵਨਾਥ''' [[ਬੰਗਲੌਰ|ਬੇਂਗਲੁਰੂ]] ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਆਰਕੀਟੈਕਟ ਹੈ ਜੋ ਵਾਤਾਵਰਣ ਅਤੇ ਆਰਕੀਟੈਕਚਰ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਵਿਸ਼ਿਆਂ 'ਤੇ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਉਹ 1991 ਤੋਂ ਆਪਣੀ ਆਰਕੀਟੈਕਚਰ ਫਰਮ ਚਲਾ ਰਹੀ ਹੈ, [[ਭਾਰਤ]] ਅਤੇ [[ਅਫਰੀਕਾ]] ਵਿੱਚ ਕਈ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟਾਂ 'ਤੇ ਹੋਰ ਆਰਕੀਟੈਕਟਾਂ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=Chitra Vishwanath Architects |url=http://www.earth-auroville.com/chitra_vishwanath_architects_en.php |access-date=19 October 2015 |publisher=Auroville Earth Institute}}</ref>{{Sfn|Tipnis|2012}} == ਕਰੀਅਰ == ਵਿਸ਼ਵਨਾਥ ਇਸ ਸਮੇਂ ਬੀ.ਆਈ.ਓ.ਐਮ.ਈ. ਐਨਵਾਇਰਮੈਂਟ ਸਲਿਊਸ਼ਨਜ਼ ਦੇ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਆਰਕੀਟੈਕਟ ਅਤੇ ਮੈਨੇਜਿੰਗ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਹਨ।<ref>{{Cite web |title=Building Small: Chitra Vishwanath |url=https://www.e-coexist.com/mailchimp/building-small-chitra-vishwanath.html |access-date=2021-03-28 |website=www.e-coexist.com }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਪ੍ਰੈਲ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ਉਹ 500 ਤੋਂ ਵੱਧ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਰਹੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਾਈਟਾਂ ਦੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪ੍ਰਸੰਗਿਕਤਾ ਦੇ ਨਾਲ ਹਰ ਆਕਾਰ ਦੀਆਂ ਇਮਾਰਤਾਂ ਦੇ ਨਿਰਮਾਣ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਕਟਾਈ ਅਤੇ ਸੈਨੀਟੇਸ਼ਨ ਢਾਂਚੇ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।<ref name="Eco">{{Cite web |date=21 February 2015 |title=FAAA TALK – Chitra K Vishwanath |url=http://www.faaa.org.in/93/alumni-news/faaa-talk---chitra-k-vishwanath |access-date=20 October 2015 |publisher=FAAA (the alumni association of Faculty of Architecture) |archive-date=4 ਮਾਰਚ 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304094720/http://www.faaa.org.in/93/alumni-news/faaa-talk---chitra-k-vishwanath |url-status=dead }}</ref> ਉਸਾਰੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬੁਨਿਆਦੀ ਸਮੱਗਰੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਧਰਤੀ ਦੇ ਨਾਲ ਉਸਨੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਢਾਂਚੇ ਨੂੰ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਬਣਾਇਆ ਹੈ।<ref>{{Cite web |date=11 August 2014 |title=Earth Architecture |url=http://eartharchitecture.org/index.php?/archives/675-Chitra-Vishwanath.html |access-date=19 October 2015 |publisher=EarthArchitecture Organization |archive-date=6 ਸਤੰਬਰ 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150906022012/http://eartharchitecture.org/index.php?/archives/675-Chitra-Vishwanath.html |url-status=dead }}</ref> == ਜੀਵਨੀ == ਵਿਸ਼ਵਨਾਥ ਨੇ ਨਾਈਜੀਰੀਆ ਤੋਂ ਸਿਵਲ ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ ਵਿੱਚ ਡਿਪਲੋਮਾ ਅਤੇ [[ਅਹਿਮਦਾਬਾਦ]] ਵਿੱਚ ਸੀ.ਈ.ਪੀ.ਟੀ. ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਤੋਂ ਆਰਕੀਟੈਕਚਰ ਦੀ ਬੈਚਲਰ ਡਿਗਰੀ ਲਈ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ। ਉਸਨੇ 1990 ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਅਭਿਆਸ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਆਰਕੀਟੈਕਚਰਲ ਡਿਜ਼ਾਈਨਾਂ ਨੂੰ ਵਿਕਸਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਉਸਦੀ ਪਹੁੰਚ ਨੇ ਇੱਕ ਸਰਗਰਮ ਅਤੇ ਪੈਸਿਵ ਢੰਗ ਨਾਲ, ਦੇਸੀ ਕੁਦਰਤੀ ਸਰੋਤਾਂ 'ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਪਾਣੀ, ਊਰਜਾ ਅਤੇ ਜ਼ਮੀਨ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਇਸਦੀ ਆਸਾਨ ਉਪਲਬਧਤਾ,{{Sfn|Tipnis|2012}} ਦੀ ਤੀਬਰਤਾ, ਅਤੇ ਨਿਰਮਾਣ ਵਿੱਚ ਸੌਖ ਦੇ ਮੱਦੇਨਜ਼ਰ ਚਿੱਕੜ ਉਸਦੇ ਆਰਕੀਟੈਕਚਰਲ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਵਿੱਚ ਬੁਨਿਆਦੀ ਤੱਤ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਮਾਰਤਾਂ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਆਰਕੀਟੈਕਚਰ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਨੂੰ ਵਾਤਾਵਰਣ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਵਜੋਂ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਣ ਲਈ, ਵਿਸ਼ਵਨਾਥ ਨੇ {{Convert|135|m2}} ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਮਿੱਟੀ ਦਾ ਘਰ ਬਣਾਇਆ। [[ਬੰਗਲੌਰ|ਬੈਂਗਲੁਰੂ]] ਵਿੱਚ ਇਸ ਸੁਹਜਾਤਮਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਯੋਜਨਾਬੱਧ ਘਰ ਦੀ ਵਿਲੱਖਣ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਏਅਰ ਕੰਡੀਸ਼ਨਿੰਗ ਜਾਂ ਪੱਖੇ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ ਅਤੇ ਕਈ ਪੱਧਰਾਂ ਨਾਲ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਮਿੱਟੀ ਦੀਆਂ ਇੱਟਾਂ ਨਾਲ ਬਣੀਆਂ ਕੰਧਾਂ 'ਤੇ ਕੋਈ ਪਲਾਸਟਰ ਫਿਨਿਸ਼ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਵਾਟਰ ਹੀਟਿੰਗ ਸੋਲਰ ਪੈਨਲਾਂ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਫੋਟੋਵੋਲਟੈਕ ਦੁਆਰਾ ਅੰਸ਼ਕ ਬਿਜਲੀ ਅਤੇ ਲਗਭਗ 70% ਪਾਣੀ ਦੀਆਂ ਜ਼ਰੂਰਤਾਂ ਲਈ ਵਾਟਰ ਹਾਰਵੈਸਟਿੰਗ ਸਹੂਲਤ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਈਕੋ-ਸੈਨ ਟਾਇਲਟ ਵਿੱਚ ਠੋਸ ਅਤੇ ਤਰਲ ਰਹਿੰਦ-ਖੂੰਹਦ ਨੂੰ ਵੱਖ ਕਰਨ ਦੀ ਸਹੂਲਤ ਹੈ। ਛੱਤ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਪੌਦਿਆਂ ਰਾਹੀਂ ਸਲੇਟੀ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਟ੍ਰੀਟ ਕਰਨ ਲਈ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਟ੍ਰੀਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਪਾਣੀ ਫਲੱਸ਼ਿੰਗ ਅਤੇ ਟੈਰੇਸ ਗਾਰਡਨ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਛੱਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬਾਇਓ ਮਾਸ ਹੀਟਰ ਵੀ ਹੈ ਜੋ ਠੰਡੇ ਬੱਦਲਵਾਈ ਵਾਲੇ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਗਰਮ ਕਰਨ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name="Harvest">{{Cite web |date=27 March 2009 |title=Chitra Vishwanath Architect |url=https://rainwaterharvesting.wordpress.com/2009/03/27/chitra-vishwanath-architect/ |access-date=20 October 2015 |publisher=Rainwaterharvesting in WordPress.com}}</ref> ਉਸਦਾ ਵਿਆਹ ਐਸ. ਵਿਸ਼ਵਨਾਥ ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਪਾਣੀ ਦੀ ਕਟਾਈ ਦੇ ਢਾਂਚੇ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਵਿੱਚ ਮਾਹਰ ਸਿਵਲ ਇੰਜੀਨੀਅਰ ਹੈ। ਉਹ ਉਸਦੀ ਫਰਮ ਵਿੱਚ ਭਾਈਵਾਲ ਹੈ।<ref name="Eco" /> == ਹਵਾਲੇ == <references group="" responsive="0"></references> == ਬਿਬਲੀਓਗ੍ਰਾਫੀ == * {{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=YOFfvJBs6SYC&pg=PT107|title=Vernacular Traditions: contemporary architecture|last=Tipnis|first=Aishwarya|date=1 January 2012|publisher=The Energy and Resources Institute (TERI)|isbn=978-81-7993-457-9}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] 3uqqt8x6c9obvnp6w7l519mg2bzcmxw 0 159761 838076 722303 2026-04-30T17:22:22Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 838076 wikitext text/x-wiki '''ਜ਼ੈਤੂਨ ਬਾਨੋ''' (18 ਜੂਨ 1938 – 14 ਸਤੰਬਰ 2021), ਜਿਸਨੂੰ '''ਜ਼ੈਤੂਨ ਬਾਨੋ''' ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇੱਕ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਕਵੀ, ਛੋਟੀ ਕਹਾਣੀ ਲੇਖਕ, ਨਾਵਲਕਾਰ, ਪ੍ਰਸਾਰਕ, ਅਤੇ [[ਖ਼ੈਬਰ ਪਖ਼ਤੁਨਖ਼ਵਾ|ਖੈਬਰ ਪਖਤੂਨਖਵਾ]] ਵਿੱਚ [[ਨਾਰੀਵਾਦੀ ਸਾਹਿਤ|ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦੀ ਵਕੀਲ]] ਸੀ। ਉਸਨੇ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ [[ਪਸ਼ਤੋ]] ਅਤੇ [[ਉ੍ਰਦੂ|ਉਰਦੂ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ]] ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ। ਕਈ ਵਾਰ, ਉਸਨੂੰ ''ਖਾਤੂਨ-ਏ-ਅਵਲ'' (ਪਹਿਲੀ ਔਰਤ) ਜਾਂ "ਪਸ਼ਤੋ ਗਲਪ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਔਰਤ" ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਇੱਕ ਆਨਰੇਰੀ ਖਿਤਾਬ ਜੋ ਉਸਨੂੰ [[ਪਠਾਨ|ਪਸ਼ਤੂਨਾਂ]] ਦੇ [[ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਹੱਕ|ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰਾਂ]] ਵਿੱਚ ਉਸਦੇ ਯੋਗਦਾਨ ਦੇ ਸਨਮਾਨ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਸਨੇ 24 ਤੋਂ ਵੱਧ ਕਿਤਾਬਾਂ ਲਿਖੀਆਂ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਸਦੀ ਪਹਿਲੀ [[ਨਿੱਕੀ ਕਹਾਣੀ|ਛੋਟੀ ਕਹਾਣੀ]] ''ਹਿੰਦਾਰਾ'' (ਸ਼ੀਸ਼ਾ) ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ ਜੋ ਪਸ਼ਤੋ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਲਿਖਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ।<ref name="dawn.com">{{Cite web |last=Shinwari |first=Sher Alam |date=11 May 2019 |title=Zaitoon Bano, 'first lady of Pashto fiction', says women writers have more freedom than ever before |url=https://images.dawn.com/news/1182695 |website=Images}}</ref><ref>{{Cite web |last=Report |first=Bureau |date=26 October 2016 |title=Zaitoon Bano a strong Pakhtun feminine voice |url=http://www.dawn.com/news/1292305 |website=DAWN.COM}}</ref><ref>{{Cite web |title=British Pukhtun Association arranges function |url=https://www.thenews.com.pk/print/111732-British-Pukhtun-Association-arranges-function |website=www.thenews.com.pk}}</ref> ਉਸ ਦਾ ਜਨਮ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ [[ਪਿਸ਼ੌਰ|ਪਿਸ਼ਾਵਰ]] ਦੇ ਪਿੰਡ ਸੁਫੈਦ ਢੇਰੀ ਵਿੱਚ ਪੀਰ ਸੱਯਦ ਸੁਲਤਾਨ ਮਹਿਮੂਦ ਸ਼ਾਹ ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਤਾਜ ਸਈਦ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਇੱਕ ਪਸ਼ਤੋ ਕਵੀ ਪੀਰ ਸਈਅਦ ਅਬਦੁਲ ਕੁਦੁਸ ਟੁੰਡਰ ਦੀ ਪੋਤੀ ਸੀ।<ref name="tribune.com.pk">{{Cite web |date=9 March 2014 |title=Tales of the times : The bold and the literary |url=https://tribune.com.pk/story/680890/tales-of-the-times-the-bold-and-the-literary/ |website=tribune.com.pk}}</ref> ਉਸ ਨੂੰ ਕਈ ਵਾਰ ਪਹਿਲੀ ਪਸ਼ਤੋ ਸਾਹਿਤਕਾਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸਨੇ ਪਸ਼ਤੂਨ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਸਮਾਜਿਕ ਮੁੱਦਿਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਰਾਹੀਂ ਸੰਬੋਧਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web |date=29 August 2010 |title=Pushto literature: The will to change |url=http://www.dawn.com/news/826903/pushto-literature-the-will-to-change |website=DAWN.COM}}</ref> == ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਪਿਛੋਕੜ == ਜ਼ੈਤੂਨ ਨੇ ਆਪਣੀ [[ਮੁਢਲੀ ਸਿੱਖਿਆ|ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਸਕੂਲੀ ਸਿੱਖਿਆ]] ਅਤੇ ਮੈਟ੍ਰਿਕ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਇੱਕ ਸਕੂਲ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪ੍ਰਾਈਵੇਟ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਵਜੋਂ [[ਪਸ਼ਤੋ]] ਅਤੇ [[ਉ੍ਰਦੂ|ਉਰਦੂ]] ਵਿੱਚ ਇਸਲਾਮੀਆ ਕਾਲਜ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ<ref name="tribune.com.pk"/> ਤੋਂ ਮਾਸਟਰ ਡਿਗਰੀ<ref name="dawn.com" /> ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਆਪਣੀ ਸਿੱਖਿਆ ਪੂਰੀ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਸਨੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ [[ਸਿੱਖਿਆ-ਸੰਸਥਾ|ਵਿਦਿਅਕ ਸੰਸਥਾਵਾਂ]] ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਾਇਆ, ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਬ੍ਰੌਡਕਾਸਟਿੰਗ ਕਾਰਪੋਰੇਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਈ ਜਿੱਥੇ ਉਸਨੇ ਇੱਕ ਨਿਰਮਾਤਾ ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ।<ref name="dawn.com" /> ਲਿਖਤਾਂ ਵਿੱਚ ਡੈਬਿਊ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਉਹ ਰੇਡੀਓ ਪਾਕਿਸਤਾਨ<ref>{{Cite web |title='Radio Pakistan has always promoted arts, culture of provinces' &#124; Pakistan Today |url=https://www.pakistantoday.com.pk/2017/02/23/radio-pakistan-has-always-promoted-arts-culture-of-provinces/ |website=www.pakistantoday.com.pk}}</ref> ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਕਾਰਪੋਰੇਸ਼ਨ, ਇੱਕ ਸਰਕਾਰੀ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਚੈਨਲ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਸੀ। == ਸਾਹਿਤਕ ਕਰੀਅਰ == ਬਾਨੋ ਨੇ ਆਪਣੇ ਕੈਰੀਅਰ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ 1958 ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਸੀ ਜਦੋਂ ਉਹ ਨੌਵੀਂ ਜਮਾਤ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹ ਰਹੀ ਸੀ ਆਪਣੀ ਪਹਿਲੀ ਕਹਾਣੀ ''ਹਿੰਦਰਾ'' (ਸ਼ੀਸ਼ਾ) ਨਾਲ। 1958 ਅਤੇ 2008 ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਉਸਨੇ ਉਰਦੂ ਅਤੇ ਪਸ਼ਤੋ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਗਲਪ ਦੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਅਤੇ ਛੋਟੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਲਿਖੀਆਂ। ਉਸਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨਾਂ ਵਿੱਚ ''ਮਾਤ ਬੰਗਰੀ'', ''ਖ਼ੂਬੁਨਾ'' (1958), ''ਜੁਆਂਡੀ ਘਮੂਨਾ'' (1958), ''ਬਰਗੇ ਆਰਜ਼ੂ'' (1980), ਅਤੇ ''ਵਕਤ ਕੀ ਦੇਹਲੀਜ਼ ਪਰ'' (1980) ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਹੋਰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨਾਂ ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ 1958 ਅਤੇ 2017 ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਲਿਖੀਆਂ ''ਦਾ ਸ਼ਗੂ ਮਜ਼ਲ'' (ਆੰਦਸ ਦੁਆਰਾ ਇੱਕ ਯਾਤਰਾ) ਸਿਰਲੇਖ ਵਾਲੀਆਂ ਛੋਟੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀਆਂ। ਉਸਨੇ ਪਸ਼ਤੋ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ ਇੱਕ ਕਾਵਿ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ''ਮੰਜੀਲਾ'' (ਸਿਰ ਦਾ ਗੱਦਾ) ਲਿਖਿਆ ਜੋ 2006 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਲਿਖਣ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਉਸਨੂੰ ਕਈ ਰੇਡੀਓ ਅਤੇ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਨਾਟਕਾਂ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਣ ਦਾ ਸਿਹਰਾ ਵੀ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name="thenews.com.pk">{{Cite web |title="Pashtun women still need a strong voice" &#124; Literati &#124; thenews.com.pk |url=https://www.thenews.com.pk/tns/detail/565663-pashtun-women-still-need-strong-voice |website=www.thenews.com.pk }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਪ੍ਰੈਲ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == ਮੌਤ == 14 ਸਤੰਬਰ 2021 ਨੂੰ ਪੇਸ਼ਾਵਰ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਲੇਡੀ ਰੀਡਿੰਗ ਹਸਪਤਾਲ ਵਿੱਚ ਉਸਦੀ ਗੰਭੀਰ ਹਾਲਤ ਦੇ ਚੱਲਦਿਆਂ ਉਸਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ।<ref name="Associated Press Of Pakistan 2021">{{Cite web |date=2021-09-14 |title=Pashto, Urdu prolific writer Zaitoon Bano passes away |url=https://www.app.com.pk/national/pashto-urdu-prolific-writer-zaitoon-bano-passes-away/ |access-date=2021-09-14 |website=Associated Press Of Pakistan}}</ref><ref name="Report 2021">{{Cite web |last=Report |first=Bureau |date=2021-09-15 |title=Fiction writer Zaitoon Bano dies at 83 |url=https://www.dawn.com/news/1646411 |access-date=2021-09-15 |website=DAWN.COM}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://urduglobally.com/2021/09/14/%d9%be%d8%b4%d8%aa%d9%88-%d8%a7%d9%88%d8%b1-%d8%a7%d8%b1%d8%af%d9%88-%da%a9%db%8c-%d9%85%d8%b4%db%81%d9%88%d8%b1-%d9%85%d8%b5%d9%86%d9%81%db%81-%d8%b2%db%8c%d8%aa%d9%88%d9%86-%d8%a8%d8%a7%d9%86%d9%88/|title=پشتو اور اردو کی مشہور مصنفہ زیتون بانو انتقال کر گئیں|last=اردو|first=گلوبلی|date=September 14, 2021|work=[[Urdu Globally]]|access-date=September 14, 2021|publisher=[[Urdu Globally]]|archive-date=ਸਤੰਬਰ 14, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210914183022/http://urduglobally.com/2021/09/14/%D9%BE%D8%B4%D8%AA%D9%88-%D8%A7%D9%88%D8%B1-%D8%A7%D8%B1%D8%AF%D9%88-%DA%A9%DB%8C-%D9%85%D8%B4%DB%81%D9%88%D8%B1-%D9%85%D8%B5%D9%86%D9%81%DB%81-%D8%B2%DB%8C%D8%AA%D9%88%D9%86-%D8%A8%D8%A7%D9%86%D9%88/|url-status=dead}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 2021]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1938]] galntg66n3xnf1h2w7h843ptux7sc26 0 160235 838100 761184 2026-04-30T21:16:18Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 838100 wikitext text/x-wiki '''ਤਨਵੀਰ ਜਹਾਂ''' (ਜਨਮ 14 ਅਪ੍ਰੈਲ 1962) ਇੱਕ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਅਤੇ ਟ੍ਰੇਨਰ ਹੈ। ਜਹਾਂ [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] ਵਿੱਚ 35 ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਸਮਾਜਿਕ ਵਿਕਾਸ ਖੇਤਰ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਉਹ ਮਨੁੱਖੀ ਵਿਕਾਸ ਲਈ ਡੈਮੋਕ੍ਰੇਟਿਕ ਕਮਿਸ਼ਨ,<ref>{{Cite web |last=Reporter |first=The Newspaper's Staff |date=2019-09-14 |title=Activists demand laws against corporal punishment |url=https://www.dawn.com/news/1505037 |access-date=2020-12-06 |website=DAWN.COM |language=en}}</ref> ਵਿੱਚ ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਹਿਊਮਨ ਰਾਈਟਸ ਡਿਫੈਂਡਰਜ਼ ਨੈੱਟਵਰਕ ਦੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕੋਆਰਡੀਨੇਟਰ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ।<ref name=":0">{{Cite web |last= |first= |date=16 October 2016 |title=Civil society sets up network for protection of rights' activists |url=https://dailytimes.com.pk/51822/civil-society-sets-up-network-for-protection-of-rights-activists/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20210910071943/https://dailytimes.com.pk/51822/civil-society-sets-up-network-for-protection-of-rights-activists/ |archive-date=10 ਸਤੰਬਰ 2021 |access-date=6 December 2020 |website=Daily Times Newspaper |language= }}</ref> ਉਸਨੇ ਨੈਸ਼ਨਲ ਕਮਿਸ਼ਨ ਆਨ ਸਟੇਟਸ ਆਫ਼ ਵੂਮੈਨ (ਐਨਸੀਐਸਡਬਲਯੂ) ਵਿੱਚ ਮੈਂਬਰ ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਈ ਹੈ।<ref>{{Cite web |date=20 June 2014 |title=Mamnoon for empowering women |url=https://nation.com.pk/20-Jun-2014/mamnoon-for-empowering-women |access-date=2020-12-05 |website=The Nation |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Shahid |first=Jamal |date=2015-07-31 |title=The immoral and reprehensible practice of torture must end |url=http://www.dawn.com/news/1197526 |access-date=2020-12-06 |website=DAWN.COM |language=en}}</ref> == ਅਰੰਭ ਦਾ ਜੀਵਨ == ਉਸ ਦਾ ਜਨਮ ਅਤੇ ਪਾਲਣ ਪੋਸ਼ਣ [[ਲਹੌਰ|ਲਾਹੌਰ]], [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਸਿੱਖਿਆ ਸਰਕਾਰੀ ਹਾਈ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ ਅਤੇ [[ਪੰਜਾਬ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਲਹੌਰ|ਪੰਜਾਬ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਤੋਂ ਫਿਲਾਸਫੀ ਵਿੱਚ ਪੋਸਟ ਗ੍ਰੈਜੂਏਸ਼ਨ ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ।<ref>{{Cite web |last= |first= |date= |title=Annual report NCSW, bio note of members |url=https://www.ncsw.gov.pk/previewpublication/65 |url-status=live |archive-url= |archive-date= |access-date= |website=NCSW }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਮਾਰਚ 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ਉਸਨੇ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਕ ਅਤੇ ਕਾਲਮਨਵੀਸ ਵਜਾਹਤ ਮਸੂਦ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਜੋੜੇ ਦੀ ਇੱਕ ਧੀ ਹੈ, ਕਾਮਿਨੀ (ਕਾਮਿਨੀ [[ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ]] ਦਾ ਸ਼ਬਦ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਸੁੰਦਰ ਔਰਤ)।<ref>{{Cite web |title=Kamini meaning in Hindi - Google Search |url=https://www.google.com/search?q=kamini+meaning+in+hindi |access-date=2021-01-14 |website=www.google.com}}</ref> ਉਸਨੇ ਇੱਕ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਵਜੋਂ [[ਲੋਕਰਾਜ|ਲੋਕਤੰਤਰ]] ਅਤੇ [[ਲਿੰਗ ਸਮਾਨਤਾ]] ਦੀ ਬਹਾਲੀ ਲਈ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦੀ ਲਹਿਰ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।<ref>{{Cite web |last= |first= |date= |title=NCSW Annual Report, bionote of its members |url=https://www.ncsw.gov.pk/previewpublication/58 |url-status=live |archive-url= |archive-date= |access-date= |website=NCSW }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਮਾਰਚ 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> 1995 ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰ ਕਮਿਸ਼ਨ<ref>{{Cite web |last= |first= |date= |title=Seminar IN THE FRONTLINE OF DEFENSE FOR HUMAN RIGHTS |url=https://nnn.no/wp-content/uploads/2013/09/Invitation-and-program-NHRF-seminar.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20210910071944/https://nnn.no/wp-content/uploads/2013/09/Invitation-and-program-NHRF-seminar.pdf |archive-date=2021-09-10 |access-date= |website=NNN }}</ref> (ਇੱਕ ਸੁਤੰਤਰ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰ ਸੰਸਥਾ ਜੋ ਸਤਾਏ ਧਾਰਮਿਕ, ਲਿੰਗ ਅਤੇ ਹੋਰ ਘੱਟ ਗਿਣਤੀ ਸਮੂਹਾਂ ਨੂੰ ਸਹਾਇਤਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ) ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ।<ref>{{Cite web |title=Human Rights Commission of Pakistan |url=http://hrcp-web.org/publication/book-genre/annual-reports/ |access-date=2020-12-06 |website=hrcp-web.org}}</ref> ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਦੀ ਇੱਕ ਕੋਆਰਡੀਨੇਟਰ ਵਜੋਂ, ਉਸਨੇ ਤੱਥ-ਖੋਜ ਮਿਸ਼ਨਾਂ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ ਅਤੇ HRCP ਦੀ ਸਾਲਾਨਾ ਰਿਪੋਰਟ ਵਿੱਚ [[ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਹੱਕ|ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰਾਂ]] ਦੀ ਉਲੰਘਣਾ ਬਾਰੇ ਸਬੂਤ-ਆਧਾਰਿਤ ਡੇਟਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤਾ।<ref>{{Cite web |last= |first= |date= |title=Conflicting Women's Rights |url=https://www.kios.fi/wp-content/uploads/julkaisu-2009-semma-netti2.pdf |url-status=live |archive-url= |archive-date= |access-date= |website=KIOS}}</ref> 2003 ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਮਨੁੱਖੀ ਵਿਕਾਸ ਲਈ ਡੈਮੋਕਰੇਟਿਕ ਕਮਿਸ਼ਨ ਦੀ ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ ਕਰਨੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ, ਜੋ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ, ਖੋਜ ਅਤੇ ਵਕਾਲਤ ਵਿੱਚ ਏਕੀਕ੍ਰਿਤ ਪਹਿਲਕਦਮੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=Home |url=https://dchd.org.pk/ |access-date=2020-12-06 |website=DCHD |language=en-US |archive-date=2021-01-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210126141537/https://dchd.org.pk/ |url-status=dead }}</ref> ਉਸਨੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਨਿਪਟਾਰਾ ਅਤੇ ਰੋਕਥਾਮ, ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦੀ ਵਕਾਲਤ, [[ਬਾਲ ਅਧਿਕਾਰ ਸੁਰੱਖਿਆ ਐਕਟ|ਬਾਲ ਅਧਿਕਾਰਾਂ]], [[ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਹੱਕ|ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰਾਂ]] ਅਤੇ ਸਰਗਰਮ ਨਾਗਰਿਕਤਾ ਬਾਰੇ ਸਿਖਲਾਈ ਮਾਡਿਊਲ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ।<ref name=":1">{{Cite web |last= |first= |date= |title=Publications |url=https://dchd.org.pk/our-publications/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20201027160143/https://dchd.org.pk/our-publications/ |archive-date=2020-10-27 |access-date= |website=Democratic Commission for Human Development }}</ref> ਉਸਨੇ [[ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ]] ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰ ਸੰਧੀਆਂ ਅਤੇ ਘੋਸ਼ਣਾਵਾਂ ਨੂੰ ਉਰਦੂ ਵਿੱਚ ਉਪਲਬਧ ਕਰਾਉਣ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ ਜਿਸ ਵਿੱਚ; [[ਮਨੁੱਖੀ ਹੱਕਾਂ ਦਾ ਆਲਮੀ ਐਲਾਨ|UDHR]], ICCPR, ICESCR, CEDAW, CAT, CRC, ਸਹਿਣਸ਼ੀਲਤਾ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਦੀ ਘੋਸ਼ਣਾ, ਅਸਹਿਣਸ਼ੀਲਤਾ ਅਤੇ ਵਿਤਕਰੇ ਦੇ ਖਾਤਮੇ ਅਤੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ। ਉਸਨੇ ਸੈਕੰਡਰੀ ਸਕੂਲ ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ<ref>{{Cite web |date=2013-11-01 |title=Children's Literature Festival: 'Textbooks full of lies and conspiracy theories' |url=http://tribune.com.pk/story/625295/childrens-literature-festival-textbooks-full-of-lies-and-conspiracy-theories |access-date=2020-12-06 |website=The Express Tribune |language=en}}</ref> ਲਈ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਕੋਰਸ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਿਸ ਨੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰਾਂ, ਗੈਰ-ਵਿਤਕਰੇ ਅਤੇ ਸਮਾਨਤਾ, ਨਾਗਰਿਕਤਾ, ਅਤੇ ਸਹਿਣਸ਼ੀਲਤਾ ਦੇ ਸੰਕਲਪਾਂ ਤੋਂ ਜਾਣੂ ਕਰਵਾਉਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕੀਤੀ।<ref>{{Cite web |title=Call to check violenceagainst domestic workers |url=https://www.thenews.com.pk/print/217407-Call-to-check-violenceagainst-domestic-workers |access-date=2020-12-06 |website=www.thenews.com.pk |language=en}}</ref> ਉਸਨੇ ਛੋਟੀਆਂ ਕਮਿਊਨਿਟੀ-ਆਧਾਰਿਤ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਕਾਰਜਾਂ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦੇ ਏਜੰਡੇ ਨੂੰ ਲਿਆਉਣ ਲਈ ਕੰਮ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਵਕੀਲਾਂ, ਪੱਤਰਕਾਰਾਂ, ਅਤੇ ਕਾਰਕੁਨਾਂ ਨੂੰ<ref>{{Cite web |last=Correspondent |first=The Newspaper's |date=2015-07-01 |title=Workshop on HR activists' security |url=http://www.dawn.com/news/1191439 |access-date=2020-12-06 |website=DAWN.COM |language=en}}</ref> ਵਿਸ਼ਿਆਂ 'ਤੇ ਸਿਖਲਾਈ<ref>{{Cite web |last= |first= |date= |title=NHRF annual report |url=https://www.nhrf.no/assets/documents/Annual-Report-2012-web.pdf |url-status=live |archive-url= |archive-date= |access-date= |website=Norwegian Human Rights Fund}}</ref> ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਕਿ; ਸੰਘਰਸ਼ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ, ਸੰਘਰਸ਼ ਨਿਪਟਾਰਾ, ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਚੇਤਾਵਨੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ, [[ਮਨੁੱਖੀ ਹੱਕ|ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰ]] ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦੇ ਰਾਖਿਆਂ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ।<ref>{{Cite web |title=Development in no-go area {{!}} Political Economy {{!}} thenews.com.pk |url=https://www.thenews.com.pk/tns/detail/563734-development-south-punjab |access-date=2020-12-06 |website=www.thenews.com.pk |language=en |archive-date=2021-06-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210617002328/https://www.thenews.com.pk/tns/detail/563734-development-south-punjab |url-status=dead }}</ref> == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਔਰਤਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1962]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਔਰਤਾਂ]] drpknwnwb9meez0s8kct5e2xu359s60 0 160561 838166 813953 2026-05-01T06:16:59Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 838166 wikitext text/x-wiki '''ਪ੍ਰੀਤੀ ਦਹੀਆ'''<ref>{{Cite web |date=2022-07-25 |title=Asian Youth Boxing Champion Preeti Dahiya becomes the rising star of Indian boxing |url=http://www.mid-day.com/brand-media/article/asian-youth-boxing-champion-preeti-dahiya-becomes-the-rising-star-of-indian-boxing-23237705 |access-date=2022-10-10 |website=Mid-day |language=en |archive-date=2022-10-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221013075207/https://www.mid-day.com/brand-media/article/asian-youth-boxing-champion-preeti-dahiya-becomes-the-rising-star-of-indian-boxing-23237705 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |title=Indian Boxing Federation Boxer Details |url=http://indiaboxing.in/boxerdetails.php?regno=81407 |access-date=2022-10-10 |website=indiaboxing.in}}</ref> ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਸ਼ੁਕੀਨ ਮੁੱਕੇਬਾਜ਼ ਹੈ। ਉਹ 2019 ਏਸ਼ੀਅਨ ਜੂਨੀਅਰ ਮੁੱਕੇਬਾਜ਼ੀ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ ਵਿੱਚ ਗੋਲਡ ਮੈਡਲ ਜੇਤੂ ਸੀ।<ref>{{Cite web |title=Preeti Dahiya bags gold as India end campaign on high with 39 medals at Asian Youth Boxing C'ship |url=https://www.aninews.in/news/sports/others/preeti-dahiya-bags-gold-as-india-end-campaign-on-high-with-39-medals-at-asian-youth-boxing-cship20210831131224/ |access-date=2022-10-10 |website=ANI News |language=en |archive-date=2022-10-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221006200546/https://aninews.in/news/sports/others/preeti-dahiya-bags-gold-as-india-end-campaign-on-high-with-39-medals-at-asian-youth-boxing-cship20210831131224/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |date=2022-01-10 |title=Preeti Dahiya Leads India In Record Medal Haul At Asian Youth Championships |url=https://www.outlookindia.com/website/story/sports-news-preeti-dahiya-leads-india-in-record-medal-haul-at-asian-youth-championships/393198 |access-date=2022-10-10 |website=www.outlookindia.com/ |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Sportstar |first=Team |date=2021-08-31 |title=Preeti Dahiya, Sneha Kumari, Khushi, Neha win gold at Asian Youth Boxing Championships |url=https://sportstar.thehindu.com/boxing/six-gold-medals-for-india-asian-youth-boxing-championships-boxing-news/article36195158.ece |access-date=2022-10-10 |website=sportstar.thehindu.com |language=en}}</ref> == ਅਰੰਭ ਦਾ ਜੀਵਨ == ਪ੍ਰੀਤੀ ਦਹੀਆ ਦਾ ਜਨਮ 16 ਜੂਨ 2004 ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਫਤਿਹ ਨਗਰ, ਦਿੱਲੀ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਪਰ ਉਹ ਅਤੇ ਉਸਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਹਰਿਆਣਾ ਰਾਜ ਦੇ ਸੋਨੀਪਤ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਸਿਲਾਨਾ ਪਿੰਡ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹੈ। ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ, ਹਰਿੰਦਰ ਦਹੀਆ ਇੱਕ ਕਿਸਾਨ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਮਾਂ, ਪੂਨਮ ਇੱਕ ਘਰੇਲੂ ਔਰਤ ਹੈ। == ਕਰੀਅਰ == ਉਸਨੇ ਭਾਰਤੀ [[ਕਬੱਡੀ]] ਟੀਮ ਦੇ ਕਪਤਾਨ ਦੀਪਕ ਨਿਵਾਸ ਹੁੱਡਾ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਲੈ ਕੇ 2016 ਵਿੱਚ ਮੁੱਕੇਬਾਜ਼ੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ। ਕੋਚ ਮਹਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਢਾਕਾ ਦੇ ਅਧੀਨ ਛੇ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਸਿਖਲਾਈ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਸਨੇ ਉਸੇ ਸਾਲ ਸਕੂਲ ਪੱਧਰੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ ਵਿੱਚ ਚਾਂਦੀ ਦਾ ਤਗਮਾ ਜਿੱਤਿਆ। ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਸਿਖਲਾਈ ਜਾਰੀ ਰੱਖੀ ਅਤੇ 2019 ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਏਸ਼ੀਅਨ ਜੂਨੀਅਰ ਮੁੱਕੇਬਾਜ਼ੀ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ ਵਿੱਚ ਸੋਨ ਤਗਮਾ ਜਿੱਤਿਆ। ਉਸਨੇ ਲਾਈਟਵੇਟ ਡਿਵੀਜ਼ਨ (60&nbsp;kg) 2021 ASBC ਏਸ਼ੀਅਨ ਯੂਥ ਮੁੱਕੇਬਾਜ਼ੀ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ ਦੀ ਕਜ਼ਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀ ਜ਼ੁਲਦੀਜ਼ ਸ਼ਯਾਕਮੇਤੋਵਾ ਨੂੰ 3-2 ਨਾਲ ਹਰਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ।<ref>{{Cite web |title=Aim to be first woman from country to win gold in Olympics: Haryana boxer Preeti Dahiya |url=https://www.freepressjournal.in/sports/aim-to-be-first-woman-from-country-to-win-gold-in-olympics-haryana-boxer-preeti-dahiya |access-date=2022-10-10 |website=Free Press Journal |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=2021-08-31 |title=Preeti Dahiya bags gold as India end campaign on high with 39 medals at Asian Youth Boxing Championship |url=https://www.hindustantimes.com/sports/others/preeti-dahiya-bags-gold-as-india-end-campaign-on-high-with-39-medals-at-asian-youth-boxing-championship-101630396209426.html |access-date=2022-10-10 |website=Hindustan Times |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=SPORTS |first=FISTO |date=2021-08-31 |title=Preeti Dahiya and three other youth women bag gold as India end campaign on a high with 39 medals at ASBC Asian Youth & Junior Boxing Championships |url=https://www.fistosports.com/news/preeti-dahiya-and-three-other-youth-women-bag-gold-as-india-end-campaign-on-a-high-with-39-medals-at-asbc-asian-youth-junior-boxing-championships |access-date=2022-10-10 |website=www.fistosports.com |language=en |archive-date=2022-10-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221010032448/https://www.fistosports.com/news/preeti-dahiya-and-three-other-youth-women-bag-gold-as-india-end-campaign-on-a-high-with-39-medals-at-asbc-asian-youth-junior-boxing-championships |url-status=dead }}</ref> == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:21ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਭਾਰਤੀ ਔਰਤਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] ht5loqq0l55ai94cezevt098z9fdobo 0 161890 838120 663596 2026-05-01T00:35:38Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 838120 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = ਨਜ਼ਰੀਆ ਨਾਜ਼ਿਮ | image = Nazriya Nazim.jpg | caption = 61ਵੇਂ ਫਿਲਮਫੇਅਰ ਅਵਾਰਡ ਦੱਖਣ ਵਿੱਚ ਨਜ਼ਰੀਆ | birth_name = ਨਜ਼ਰੀਆ ਨਾਜ਼ਿਮ | birth_date = {{birth date and age|df=yes|1994|12|20}} | birth_place = ਤ੍ਰਿਵੇਂਦਰਮ, [[ਕੇਰਲ]], ਭਾਰਤ | nationality = ਭਾਰਤੀ | occupation = {{hlist|ਅਭਿਨੇਤਰੀ|ਟੀਵੀ ਹੋਸਟ|ਨਿਰਮਾਤਾ}} | years_active = 2006–ਮੌਜੂਦ | spouse = | relatives = }} [[Category:Articles with hCards]] '''ਨਜ਼ਰੀਆ ਨਾਜ਼ਿਮ''' ([[ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ]]: '''Nazriya Nazim;''' ਜਨਮ 20 ਦਸੰਬਰ 1994)<ref>{{Cite news|url=https://theprimetime.in/nazriya-fahadh-wiki-biography-age-photos-and-family/|title=Nazriya Fahadh Wiki, Biography, Age, Photos and Family|date=4 March 2020|work=The PrimeTime|access-date=8 ਅਪ੍ਰੈਲ 2023|archive-date=9 ਅਪ੍ਰੈਲ 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230409205405/https://theprimetime.in/nazriya-fahadh-wiki-biography-age-photos-and-family/|url-status=dead}}</ref> ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਅਭਿਨੇਤਰੀ, ਨਿਰਮਾਤਾ ਅਤੇ ਸਾਬਕਾ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਪੇਸ਼ਕਾਰ ਹੈ ਜੋ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ [[ਮਲਿਆਲਮ]] ਅਤੇ [[ਤਮਿਲ਼ ਭਾਸ਼ਾ|ਤਾਮਿਲ]] ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਉਸਨੇ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਇੱਕ ਫਿਲਮਫੇਅਰ ਅਵਾਰਡ ਦੱਖਣ, ਇੱਕ ਕੇਰਲ ਰਾਜ ਫਿਲਮ ਅਵਾਰਡ, ਅਤੇ ਇੱਕ ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ ਰਾਜ ਫਿਲਮ ਅਵਾਰਡ ਜਿੱਤਿਆ ਹੈ। ਉਸਨੇ ਇੱਕ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਵਜੋਂ ਆਪਣਾ ਕਰੀਅਰ ਬਣਾਉਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮਲਿਆਲਮ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਚੈਨਲ ਏਸ਼ੀਆਨੇਟ ' ਤੇ ਇੱਕ ਐਂਕਰ ਵਜੋਂ ਆਪਣਾ ਕਰੀਅਰ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਉਸਨੇ ''ਪਲੰਕੂ'' (2006) ਨਾਲ ਇੱਕ ਬਾਲ ਕਲਾਕਾਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਫਿਰ 2013 ਦੀ ਮਲਿਆਲਮ ਫਿਲਮ ''ਮਾਡ ਡੈਡ'' ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮੁੱਖ ਅਦਾਕਾਰਾ ਵਜੋਂ। ਉਸਨੇ ''ਨੇਰਮ'' (2013), ''ਰਾਜਾ ਰਾਣੀ'' (2013), ''ਓਮ ਸ਼ਾਂਤੀ ਓਸ਼ਾਨਾ'' (2014), ਅਤੇ ''ਬੈਂਗਲੁਰੂ ਡੇਜ਼'' (2014) ਵਰਗੀਆਂ ਸਫਲ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਅਭਿਨੈ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਅਭਿਨੇਤਾ ਫਹਾਦ ਫਾਸਿਲ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਸਨੇ ਅਦਾਕਾਰੀ ਤੋਂ ਬ੍ਰੇਕ ਲੈ ਲਿਆ।<ref>{{Cite web |last=Gauri |first=Deepa |title=Rise of the pan-Indian Malayalam cinema |url=https://www.khaleejtimes.com/rise-of-the-pan-indian-malayalam-cinema |website=Khaleej Times}}</ref> ਉਸਨੇ 2018 ਵਿੱਚ [[ਅੰਜਲੀ ਮੈਨਨ|ਅੰਜਲੀ ਮੇਨਨ]] ਦੀ ਫਿਲਮ ''ਕੂੜੇ'' ਨਾਲ ਵਾਪਸੀ ਕੀਤੀ।<ref>{{Cite news|url=https://www.firstpost.com/entertainment/nazriya-nazim-on-her-malayalam-comeback-film-koode-was-initially-hesitant-to-act-with-prithviraj-4562261.html|title=Nazriya Nazim on her Malayalam comeback film Koode: Was initially hesitant to act with Prithviraj as fine artist|work=[[Firstpost]]}}</ref> == ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਪਿਛੋਕੜ == ਨਜ਼ਰੀਆ ਦਾ ਜਨਮ ਨਜ਼ੀਮੁੱਦੀਨ ਅਤੇ ਬੇਗਮ ਬੀਨਾ ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸਦਾ ਇੱਕ ਭਰਾ ਨਵੀਨ ਨਾਜ਼ਿਮ ਹੈ।<ref>[http://www.mathrubhumi.com/mb4eves/online/malayalam/kerala/women/articles/infocus_interview-article-135858 കൊച്ചുകൊച്ചു സന്തോഷങ്ങള്‍&nbsp;– articles,infocus_interview&nbsp;– Mathrubhumi Eves] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131114004735/http://www.mathrubhumi.com/mb4eves/online/malayalam/kerala/women/articles/infocus_interview-article-135858|date=14 November 2013}}. Mathrubhumi.com. Retrieved 3 March 2014.</ref> [[ਤਿਰੂਵਨੰਤਪੁਰਮ]] ਜਾਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਸਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਅਲ ਏਨ, [[ਸੰਯੁਕਤ ਅਰਬ ਅਮੀਰਾਤ|ਯੂਏਈ]] ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ।<ref name="hindu">{{Cite news|url=http://www.thehindu.com/features/metroplus/radio-and-tv/little-miss-sunshine/article4298446.ece|title=Little miss sunshine|last=Shilpa Nair Anand|date=11 January 2013|work=[[The Hindu]]|access-date=25 March 2013}}</ref><ref>{{Cite web |title=Nazriya&nbsp;– I am the top on Facebook from Mollywood |url=http://www.thecinenews.com/2013/11/nazriya-nazims-my-sweetmillion.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20151118185932/http://www.thecinenews.com/2013/11/nazriya-nazims-my-sweetmillion.html |archive-date=18 November 2015 |access-date=6 July 2015 |publisher=The Cine News}}</ref> ਉਸਨੇ ਸਾਡੇ ਆਪਣੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਹਾਈ ਸਕੂਲ, ਅਲ ਏਨ, [[ਸੰਯੁਕਤ ਅਰਬ ਅਮੀਰਾਤ|ਯੂਏਈ]] ਅਤੇ ਕ੍ਰਾਈਸਟ ਨਗਰ ਸਕੂਲ, ਤਿਰੂਵਨੰਤਪੁਰਮ ਅਤੇ ਸਰਵੋਦਿਆ ਵਿਦਿਆਲਿਆ, ਤ੍ਰਿਵੇਂਦਰਮ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ। 2013 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਮਾਰ ਇਵਾਨੀਓਸ ਕਾਲਜ, [[ਤਿਰੂਵਨੰਤਪੁਰਮ]],<ref>{{Cite web |date=14 July 2013 |title=Nazriya joins BCom at Mar Ivanios |url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/regional/malayalam/news-and-interviews/Nazriya-joins-BCom-at-Mar-/articleshow/21067104.cms |access-date=8 October 2013 |website=The Times of India}}</ref> ਦਾਖਲਾ ਲਿਆ, ਪਰ ਕਥਿਤ ਉਸ ਦੇ ਤੰਗ ਸ਼ੂਟਿੰਗ ਕਾਰਜਕ੍ਰਮ ਦੇ ਕਾਰਨ ਕਾਲਜ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ।<ref>{{Cite web |date=4 September 2013 |title=Nazriya is Out of College&nbsp;– Tamil Movie News |url=http://www.indiaglitz.com/channels/tamil/article/97178.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130908043806/http://www.indiaglitz.com/channels/tamil/article/97178.html |archive-date=8 September 2013 |access-date=8 October 2013 |publisher=Indiaglitz.com}}</ref> == ਨਿੱਜੀ ਜੀਵਨ == ਜਨਵਰੀ 2014 ਵਿੱਚ, ਮਲਿਆਲਮ ਫਿਲਮ ਅਭਿਨੇਤਾ ਫਹਾਦ ਫਾਸਿਲ ਨੇ ਮੀਡੀਆ ਨੂੰ ਘੋਸ਼ਣਾ ਕੀਤੀ ਕਿ ਉਹ ਨਾਜ਼ਰੀਆ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=Index of / |url=http://naziriyanazim.com/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20180319214200/http://naziriyanazim.com/ |archive-date=19 March 2018 |access-date=15 July 2022}}</ref> ਇਹ ਜੋੜੀ [[ਅੰਜਲੀ ਮੈਨਨ|ਅੰਜਲੀ ਮੇਨਨ]] ਦੇ ''ਬੈਂਗਲੁਰੂ ਡੇਜ਼'' (2014) ਦੇ ਸੈੱਟ 'ਤੇ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਹੋਰ ਜਾਣ ਗਈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਤੀ-ਪਤਨੀ ਦੀਆਂ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਨਿਭਾਈਆਂ ਸਨ। ਫਹਾਦ ਅਤੇ ਨਜ਼ਰੀਆ ਨੇ ਖੁਲਾਸਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਨੇ ਵਿਆਹ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ।<ref>{{Cite web |title=Why Fahadh fell for Nazriya |url=https://bangaloremirror.indiatimes.com/entertainment/south-masala/Fahadh-Nazriya-love-affair-bangalore-wedding/articleshow/29119438.cms |website=Bangalore Mirror}}</ref><ref>{{Cite web |title=Wedding bells for Fahadh and Nazriya! |url=https://www.sify.com/movies/wedding-bells-for-fahadh-and-nazriya--news-tamil-obukSwaghigsi.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20201012171307/https://www.sify.com/movies/wedding-bells-for-fahadh-and-nazriya--news-tamil-obukSwaghigsi.html |archive-date=12 October 2020 |website=[[Sify]]}}</ref> 21 ਅਗਸਤ 2014 ਨੂੰ [[ਤਿਰੂਵਨੰਤਪੁਰਮ]] ਵਿੱਚ ਵਿਆਹ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਸ ਜੋੜੀ ਦੀ ਸਗਾਈ ਫਰਵਰੀ 2014 ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਸੀ।<ref>[https://web.archive.org/web/20141029143216/http://www.sify.com/movies/fahad-fazil-and-nazriya-get-engaged-news-national-ocisuofhhibsi.html sify.com] is, sify.com. Retrieved 6 July 2015.</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/entertainment/fahad-fazil-weds-nazriya/article6338566.ece|title=Fahad Fazil weds Nazriya|date=21 August 2014|work=The Hindu}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == {{Commons category|Nazriya Nazim}} * {{IMDB name|4389460|Nazriya Nazim}} * {{ਟਵਿਟਰ|NazriyaFahadh}} * {{instagram|nazriyafahadh}} * {{facebook|Nazriya4u}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:21ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਭਾਰਤੀ ਅਭਿਨੇਤਰੀਆਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਤਾਮਿਲ ਸਿਨੇਮਾ ਵਿੱਚ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮਲਿਆਲਮ ਸਿਨੇਮਾ ਵਿੱਚ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1994]] 0gaqk2lz6ltjm1q6qzlxgtjepnm4ha3 0 161975 838125 834486 2026-05-01T01:44:54Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 838125 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = ਨਿਕਿਤਾ ਰਾਵਲ | image = | caption = | birth_name = | birth_date = {{Birth date and age|1990|07|16|df=y+9}} | birth_place = ਮੁੰਬਈ, [[ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ]], ਭਾਰਤ | nationality = ਭਾਰਤੀ | alma_mater = ਮਿਠੀਬਾਈ ਕਾਲਜ | occupation = ਡਾਂਸਰ/ਅਭਿਨੇਤਰੀ/ਨਿਰਮਾਤਾ | years_active = 2010–ਮੌਜੂਦ }} [[Category:Articles with hCards]] '''ਨਿਕਿਤਾ ਰਾਵਲ''' ([[ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ]]: '''Nikita Rawal;''' ਜਨਮ 16 ਜੁਲਾਈ 1990)<ref>{{Cite web |date=6 September 2019 |title=Nikita Rawal: Beauty with a heart for Social Causes |url=https://www.mid-day.com/articles/beauty-with-a-heart-for-social-causes/21686185 |access-date=6 November 2019 |website=mid-day |language=en }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਮਈ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਡਾਂਸਰ ਅਤੇ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਹੈ। [[ਮੁੰਬਈ|ਮੁੰਬਈ, ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ]] ਵਿੱਚ ਜਨਮੀ ਅਤੇ ਪਾਲੀ-ਪੋਸ਼ੀ ਹੋਈ, ਉਹ [[ਬਾਲੀਵੁੱਡ]] ਅਤੇ ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤੀ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਅਤੇ ਇੱਕ ਕਲਾਕਾਰ ਵਜੋਂ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਰਾਵਲ ਨੇ [[ਅਨਿਲ ਕਪੂਰ]] ਅਤੇ [[ਸ਼ੇਫਾਲੀ ਸ਼ਾਹ|ਸ਼ੈਫਾਲੀ ਸ਼ਾਹ]] ਨਾਲ ''ਬਲੈਕ ਐਂਡ ਵ੍ਹਾਈਟ'', ''ਮਿਸਟਰ ਹੌਟ ਮਿਸਟਰ ਕੂਲ'' ਅਤੇ ''ਦ ਹੀਰੋ - ਅਭਿਮਨਿਊ'', ਵਰਗੀਆਂ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਹੈ। ''ਅੰਮਾ ਕੀ ਬੋਲੀ'', ''ਗਰਮ ਮਸਾਲਾ'', [[ਅਕਸ਼ੈ ਕੁਮਾਰ]] ਅਤੇ [[ਜਾਨ ਅਬ੍ਰਾਹਮ|ਜੌਨ ਅਬ੍ਰਾਹਮ]], ''ਕਿਊਟ ਕਮੀਨਾ'' ਆਦਿ ਅਭਿਨੈ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਉਸਨੇ 2012 ਤੋਂ ਟਾਲੀਵੁੱਡ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਅਤੇ 8 ਪੁਰਸਕਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੇ ਹਨ।<ref>{{Cite web |title=एक्टर-प्रोड्यूसर निकिता रावल 'शो बिज़ आइकन अवॉर्ड' से हुईं सम्मानित! |url=https://www.mumbailive.com/hi/bollywood/nikita-rawal-receives-midday-icon-award-for-producing-content-and-social-work-under-her-ngo-aastha-foundation-40694 |access-date=6 November 2019 |website=Mumbai Live |language=hi}}</ref><ref>{{Cite web |last=Helpline |first=News |date=11 October 2019 |title=Nikita Rawal receives Midday Icon award for Producing content and social work under her NGO Aastha foundation {{!}} Bollywood Galiyara |url=https://bollywoodgaliyara.com/2019/10/nikita-rawal-receives-midday-icon-award-for-producing-content-and-social-work-under-her-ngo-aastha-foundation/ |access-date=6 November 2019 |website=Bollywood Galiyara |language=en-GB |archive-date=6 ਨਵੰਬਰ 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191106125550/https://bollywoodgaliyara.com/2019/10/nikita-rawal-receives-midday-icon-award-for-producing-content-and-social-work-under-her-ngo-aastha-foundation/ |url-status=dead }}</ref> ਉਸਨੇ [[ਐਨਡੀਟੀਵੀ|NDTV]] 'ਤੇ ਇਨੋਸੈਂਟ ਵਾਇਰਸ ਫਿਲਮਾਂ ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਮਿਤ ਸਮਾਜਿਕ ਮੁੱਦਿਆਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਇੱਕ ਸਰਕਾਰੀ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=इनोसेंट वायरस फिल्म्स ने ड्रग्स पर बनाया सॉन्ग वीडियो, निकिता रावल ने की शानदार एक्टिंग |url=https://khabar.ndtv.com/news/india/innocent-virus-films-made-a-song-video-on-drugs-nikita-rawal-2104387 |access-date=6 November 2019 |website=NDTVIndia |archive-date=3 ਅਕਤੂਬਰ 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191003055226/https://khabar.ndtv.com/news/india/innocent-virus-films-made-a-song-video-on-drugs-nikita-rawal-2104387 |url-status=dead }}</ref> ਵੀਡੀਓ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਨਸ਼ਾ ਮੁਕਤ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਫੈਲਾਉਣ 'ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹੈ।<ref>{{Cite web |date=15 September 2019 |title=Innocent virus films shoots music video with Nikita Rawal for social cause |url=https://www.asianage.com/entertainment/tv/150919/innocent-virus-films-shoots-music-video-with-nikita-rawal-for-social-cause.html |access-date=6 November 2019 |website=The Asian Age}}</ref> ਉਸਦੀ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਫਿਲਮ ''ਰੋਟੀ ਕਪੜਾ ਅਤੇ ਰੋਮਾਂਸ'',<ref>{{Cite web |date=25 April 2014 |title=On the sets of 'Roti Kapda and Romance' |url=https://www.mid-day.com/articles/on-the-sets-of-roti-kapda-and-romance/15252066 |access-date=6 November 2019 |website=mid-day |language=en |archive-date=6 ਨਵੰਬਰ 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191106125542/https://www.mid-day.com/articles/on-the-sets-of-roti-kapda-and-romance/15252066 |url-status=dead }}</ref> ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ [[ਅਰਸ਼ਦ ਵਾਰਸੀ]] ਅਤੇ [[ਚੰਕੀ ਪਾਂਡੇ]] ਦੇ ਨਾਲ ਮੁੱਖ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਹੈ। == ਫਿਲਮਾਂ == {| class="wikitable plainrowheaders sortable" style="margin-right: 0;" ! scope="col" |ਸਾਲ ! scope="col" | ਸਿਰਲੇਖ ! scope="col" | ਭੂਮਿਕਾ ! scope="col" | ਭਾਸ਼ਾ ! class="unsortable" scope="col" | ਨੋਟਸ |- | 2007 | scope="row" | ''ਮਿਸਟਰ ਹਾਟ ਮਿਸਟਰ ਕੂਲ'' | ਅਦਾਕਾਰਾ | [[ਹਿੰਦੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਹਿੰਦੀ]] | |- | 2008 | scope="row" | ''ਕਾਲਾ ਅਤੇ ਚਿੱਟਾ'' | | [[ਹਿੰਦੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਹਿੰਦੀ]] | |- | 2009 | scope="row" | ''ਹੀਰੋ - ਅਭਿਮਨਿਯੂ'' | ਮਾਰੀਆ | [[ਹਿੰਦੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਹਿੰਦੀ]] | |- | 2013 | scope="row" | ''ਅੰਮਾ ਕੀ ਬੋਲੀ'' | ਆਈਟਮ ਗੀਤ | [[ਹਿੰਦੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਹਿੰਦੀ]] | |} == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * {{IMDB name|4681437}} * {{ਬਾਲੀਵੁੱਡ ਹੰਗਾਮਾ|nikita-rawal}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਿੰਦੀ ਸਿਨੇਮਾ ਵਿੱਚ ਅਭਿਨੇਤਰੀਆਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਤੇਲਗੂ ਸਿਨੇਮਾ ਵਿੱਚ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਤਾਮਿਲ ਸਿਨੇਮਾ ਵਿੱਚ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:21ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਭਾਰਤੀ ਅਭਿਨੇਤਰੀਆਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੁੰਬਈ ਦੀਆਂ ਅਭਿਨੇਤਰੀਆਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1990]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] pbnz1eadvwmaa94ovc384ez7wu2h09g 0 162382 838129 809011 2026-05-01T02:26:08Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 838129 wikitext text/x-wiki '''ਨੂਪੁਰ ਅਸਥਾਨਾ''' ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਫਿਲਮ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਅਤੇ ਲੇਖਕ ਹੈ ਜੋ [[ਬਾਲੀਵੁੱਡ|ਹਿੰਦੀ ਸਿਨੇਮਾ]] ਅਤੇ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਲਈ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਸਨੇ 1998 ਦੀ ਟੀਵੀ ਲੜੀ ''ਹਿਪ ਹਿਪ ਹੁਰੇ'' ਨਾਲ ਭਾਰਤੀ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ 'ਤੇ ਆਪਣੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ। ਉਸਦੀ ਫਿਲਮ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ 2011 ਦੀ ਯੁਵਕ ਫਿਲਮ ''ਮੁਝਸੇ ਫਰੈਂਡਸ਼ਿਪ ਕਰੋਗੇ''<ref>{{Cite web |date=7 August 2021 |title=Bollywood Movie Critic Review {{pipe}} Rating {{pipe}} Comment {{pipe}} Glamsham |url=http://www.glamsham.com/movies/reviews/15-mujhse-fraaandship-karoge-movie-review-1011104.asp |access-date=9 ਅਪ੍ਰੈਲ 2023 |archive-date=14 ਅਕਤੂਬਰ 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171014135342/http://www.glamsham.com/movies/reviews/15-mujhse-fraaandship-karoge-movie-review-1011104.asp |url-status=dead }}</ref> ਸੀ ਜੋ ਵਾਈ-ਫਿਲਮਜ਼ ਬੈਨਰ - ਯਸ਼ਰਾਜ ਫਿਲਮਜ਼ ਦੀ ਯੂਥ ਆਰਮ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਈ ਗਈ ਸੀ। == ਅਰੰਭ ਦਾ ਜੀਵਨ == ਅਸਥਾਨਾ ਕੋਲਕਾਤਾ ਅਤੇ ਹੈਦਰਾਬਾਦ ਵਿੱਚ ਪਲਿਆ। ਉਸਨੇ ਲੇਡੀ ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮ ਕਾਲਜ ਫਾਰ ਵੂਮੈਨ (ਐਲਐਸਆਰ), [[ਦਿੱਲੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਵਿੱਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਸ਼ੁਕੀਨ ਥੀਏਟਰ ਵਿੱਚ ਸਰਗਰਮੀ ਨਾਲ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਡਰਾਮੇਟਿਕਸ ਸੁਸਾਇਟੀ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰਦੀ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਸੋਫੀਆ ਪੌਲੀਟੈਕਨਿਕ, ਮੁੰਬਈ ਤੋਂ ਸੋਸ਼ਲ ਕਮਿਊਨੀਕੇਸ਼ਨ ਮੀਡੀਆ ਵਿੱਚ ਪੋਸਟ ਗ੍ਰੈਜੂਏਸ਼ਨ ਕੀਤੀ{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ|date=March 2016}} . == ਕਰੀਅਰ == * ਉਸਨੇ ਫਿਲਮ ਮੇਕਰ [[ਕੇਤਨ ਮਹਿਤਾ]] ਨਾਲ ਇੱਕ ਇੰਟਰਨ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਆਪਣੇ ਕਰੀਅਰ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ ''।'' ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਹ ਫਿਲਮ ''ਆਰ ਯਾ ਪਾਰ'' ਦੀ ਮੁੱਖ ਸਹਾਇਕ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਰਹੀ ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਕਮਲ ਸਿੱਧੂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਵੀ ਸੀ।<ref>{{Cite web |title=Welcome to timeoutmumbai.net |url=http://www.timeoutmumbai.net/film/features/interview-nupur-asthana |access-date=2023-04-09 |archive-date=2014-03-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140312235544/http://www.timeoutmumbai.net/film/features/interview-nupur-asthana |url-status=dead }}</ref> * ਉਸਨੇ ''[[ਜ਼ੀ ਟੀਵੀ|ਜ਼ੀ ਟੀਵੀ ']] ਤੇ ਪ੍ਰਾਈਮ ਟਾਈਮ ਟੀਵੀ ਲੜੀ ਹਿਪ ਹਿਪ ਹੁਰੇ ਨਾਲ ਭਾਰਤੀ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ 'ਤੇ ਇੱਕ ਲੇਖਕ ਅਤੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਵਜੋਂ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ।'' ਕਹਾਣੀ 12ਵੀਂ ਜਮਾਤ ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੇ ਜੀਵਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਹਸ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਡਰ ਅਤੇ ਉਮੀਦਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਬੰਧਾਂ ਅਤੇ ਪਰਸਪਰ ਪ੍ਰਭਾਵ 'ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹੈ। ਸ਼ੋਅ ਨੂੰ ਇਸ ਤਾਰੀਖ ਤੱਕ ਇੱਕ ਪੰਥ ਹਿੱਟ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite news|url=http://www.etc.in/gossip/7-unknown-facts-about-your-favorite-%E2%80%9890s-series-hip-hip-hurray|title=7 Unknown Facts About Your Favorite '90s Series Hip Hip Hurray|date=2016-01-07|work=ZETC Bollywood|language=en|access-date=2023-04-09|archive-date=2019-09-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20190916134318/http://www.etc.in/gossip/7-unknown-facts-about-your-favorite-%E2%80%9890s-series-hip-hip-hurray|url-status=dead}}</ref> * ਫਿਰ ਉਸਨੇ ਸੋਨੀ ਟੀਵੀ ' ਤੇ ਪ੍ਰਾਈਮ ਟਾਈਮ ਡਰਾਮਾ ਮਿਨੀਸੀਰੀਜ਼ ''ਹੁਬਾਹੂ'' ਨੂੰ ਨਿਰਦੇਸ਼ਤ ਕਰਨ ਲਈ ਅੱਗੇ ਵਧਿਆ। ਕਹਾਣੀ ਜੁੜਵਾਂ ਭੈਣਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਜੋੜੀ ਦੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਘੁੰਮਦੀ ਹੈ ਜੋ ਇੱਕ ਲਾਰਕ ਲਈ ਸਥਾਨਾਂ ਦੀ ਅਦਲਾ-ਬਦਲੀ ਕਰਦੇ ਹਨ ਪਰ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਹੁਬਾਹੂ ਨੇ ਮੁੱਖ ਭੂਮਿਕਾ ਵਿੱਚ [[ਸੰਧਿਆ ਮ੍ਰਿਦੁਲ]] ਨੂੰ ਅਭਿਨੈ ਕੀਤਾ ਜਿਸਨੇ ਜੁੜਵਾਂ ਅਦਿਤੀ ਅਤੇ ਅਨੰਨਿਆ ਦੀ ਦੋਹਰੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਜੋ ਜੀਵਨ ਦਾ ਅਦਲਾ-ਬਦਲੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਰਜਤ ਕਪੂਰ, ਮੋਹਨ ਕਪੂਰ ਅਤੇ [[ਸੁਚਿਤਰਾ ਪਿਲਾਈ|ਸੁਚਿਤਰਾ ਪਿੱਲਈ]] ਨੇ ਵੀ ਅਭਿਨੈ ਕੀਤਾ ਸੀ।<ref>{{Cite news|url=http://www.indiantelevision.com/interviews/y2k2/director/nupur.htm|title="The absence of a powerful script can undo all efforts that go into direction." : Nupur Asthana|work=Indian Television Dot Com}}</ref> * ਹਿਪ ਹਿਪ ਹੁਰੇ ਅਤੇ ਹੁਬਾਹੂ ਸ਼ੋਅ ਦੀ ਸਫਲਤਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸਨੇ [[ਕੇਤਨ ਮਹਿਤਾ]] ਦੇ ਨਾਲ ਐਕਸ਼ਨ ਐਡਵੈਂਚਰ ਮਿਨੀਸੀਰੀਜ਼ ''ਟਾਈਮ ਬੰਬ 9/11 ਦਾ'' ਸਹਿ-ਨਿਰਦੇਸ਼ ਕੀਤਾ। * ਫਿਰ ਉਸਨੇ YRF ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਮਿਤ ਸੋਨੀ ਟੀਵੀ ' ਤੇ ਟੀਵੀ ਮਿਨਿਸਰੀਜ਼ ''ਮਾਹੀ ਵੇ'' ਦਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਨ ਕੀਤਾ।<ref>{{Cite web |title=Outlook India Magazine Online- Read News India, Latest News Analysis, World, Sports, Entertainment {{pipe}} Best Online Magazine India |url=http://blogs.outlookindia.com/default.aspx?ddm=10&pid=2336 |access-date=2023-04-09 |archive-date=2014-04-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140424095636/http://blogs.outlookindia.com/default.aspx?ddm=10&pid=2336 |url-status=dead }}</ref> ਕਹਾਣੀ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਕੁੜੀ ਮਾਹੀ ਤਲਵਾਰ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਲੇਖ ਪੁਸ਼ਤੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਸ਼ਰਮਸਾਰ ਕਰਨ ਦਾ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜੋ ਆਪਣੀਆਂ ਅਸੁਰੱਖਿਆਵਾਂ ਅਤੇ ਅਸਵੀਕਾਰੀਆਂ ਨਾਲ ਵੀ ਸੰਘਰਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਸ਼ੋਅ ਸਵੈ-ਖੋਜ ਦਾ ਇੱਕ ਅਦਭੁਤ ਸਫ਼ਰ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਮਾਹੀ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸਾਰੀਆਂ ਔਕੜਾਂ ਅਤੇ ਟੁੱਟਦੇ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਆਪਣੇ ਅਸਲੀ ਸਵੈ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਗਾ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। * ਨੂਪੁਰ ਨੇ ਫਿਲਮ ''<nowiki/>'ਮੁਝਸੇ ਫਰੈਂਡਸ਼ਿਪ ਕਰੋਗੇ''' ਨਾਲ ਇੱਕ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਡੈਬਿਊ ਕੀਤਾ ਸੀ ਜੋ ਯਸ਼ਰਾਜ ਫਿਲਮਜ਼ ਦੇ ਅਧੀਨ ਯੁਵਾ ਬੈਨਰ ਵਾਈ - ਫਿਲਮਜ਼ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਈ ਗਈ ਸੀ।<ref>{{Cite web |title=Masand: "Mujhse Fraaandship Karoge" is enjoyable - Reviews - Masand's Verdict - ibnlive |url=http://ibnlive.in.com/news/masand-mujhse-fraaandship-karoge-is-enjoyable/193132-47-84.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20111015202826/http://ibnlive.in.com/news/masand-mujhse-fraaandship-karoge-is-enjoyable/193132-47-84.html |archive-date=15 October 2011 |access-date=17 January 2022 |website=ibnlive.in.com}}</ref><ref>{{Cite web |date= |title=Mumbai reports 1,011 new Covid-19 cases, 2 deaths; active tally at 5,852 |url=http://www.mid-day.com/entertainment/2011/oct/151011-Bollywood-Mujhse-Fraaandship-Karoge-movie-review.htm |access-date=2022-08-19 |publisher=Mid-day.com}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/movie-reviews/hindi/Mujhse-Fraaandship-Karoge/movie-review/10339642.cms|title=Mujhse Fraaandship Karoge Movie Review {3.5/5}: Critic Review of Mujhse Fraaandship Karoge by Times of India|work=[[The Times of India]]}}</ref><ref>{{Cite web |title=Mujhse Fraaandship Karoge Review 3/5 {{pipe}} Mujhse Fraaandship Karoge Movie Review {{pipe}} Mujhse Fraaandship Karoge 2011 Public Review {{pipe}} Film Review |url=http://www.bollywoodhungama.com/movies/reviews/type/view/id/1142/ |website=[[Bollywood Hungama]]}}</ref><ref>{{Cite web |title=The Hindu : Arts / Cinema : Creative pay-offs |url=http://www.thehindu.com/arts/cinema/article2562512.ece |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20111024170230/http://www.thehindu.com/arts/cinema/article2562512.ece |archive-date=2011-10-24 |website=[[The Hindu]]}}</ref> ਮੁਝਸੇ ਫਰੈਂਡਸ਼ਿਪ ਕਰੋਗੇ ਇੱਕ ਨੌਜਵਾਨ ਕਿਸ਼ੋਰ ਫਿਲਮ ਹੈ ਜੋ ਔਨਲਾਈਨ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਨਾਲ ਅੱਜ ਦੇ ਜਨੂੰਨ ਦੀ ਪੜਚੋਲ ਕਰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਅਸਲ ਸੰਸਾਰ ਨਾਲ ਲਗਾਤਾਰ ਟਕਰਾਉਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਝਗੜਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਸਰਬਸੰਮਤੀ ਨਾਲ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਸਮੀਖਿਆਵਾਂ ਮਿਲੀਆਂ। ਮਿਡਡੇ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, "ਨੁਪੁਰ ਅਸਤਾਨਾ ਦੁਆਰਾ ਇੱਕ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਸ਼ੁਰੂਆਤ, ਜਿਸ ਨੇ ਫਿਲਮ ਨੂੰ ਹਲਕਾ ਅਤੇ ਹਵਾਦਾਰ ਰੱਖਣ ਵਿੱਚ ਕਾਮਯਾਬੀ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਕੈਂਪਸ ਵਿੱਚ ਰਿਸ਼ਤੇ ਅਤੇ ਦੋਸਤੀ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।"<ref>{{Cite news|url=http://www.mid-day.com/articles/mujhse-fraaandship-karoge--fun-and-frolicking/138834|title=Mujhse Fraaandship Karoge? : Fun and frolicking|work=mid-day|language=en|access-date=2023-04-09|archive-date=2019-10-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20191016045220/https://www.mid-day.com/articles/mujhse-fraaandship-karoge--fun-and-frolicking/138834|url-status=dead}}</ref> * ਉਸਨੇ ਰੋਮਾਂਟਿਕ ਕਾਮੇਡੀ ''ਬੇਵਕੂਫੀਆਂ'' ਦਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਨ ਕੀਤਾ ਜੋ ਯਸ਼ਰਾਜ ਫਿਲਮਜ਼ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਈ ਗਈ ਸੀ।<ref>{{Cite web |title=Bewakoofiyaan movie review {{!}} NDTV Movies.com |url=http://movies.ndtv.com/movie-reviews/bewakoofiyaan-movie-review-936 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140314092102/http://movies.ndtv.com/movie-reviews/bewakoofiyaan-movie-review-936 |archive-date=2014-03-14 |website=movies.ndtv.com}}</ref><ref>{{Cite web |title=Fim review: Bewakoofiyaan |url=http://www.mumbaimirror.com/entertainment/bollywood/Fim-review-Bewakoofiyaan/articleshow/32010622.cms}}</ref> ਇਸ ਫਿਲਮ 'ਚ ਸੋਨਮ ਕਪੂਰ, ਆਯੁਸ਼ਮਾਨ ਖੁਰਾਨਾ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ੀ ਕਪੂਰ ਨੇ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਹੈ। * ਉਸਨੇ ਅਲਟ ਬਾਲਾਜੀ 'ਤੇ ਰੋਮਿਲ ਅਤੇ ਜੁਗਲ ਦੀ ਇੱਕ ਹੋਰ ਮਿਨੀਸੀਰੀਜ਼ ਦਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਨ ਕੀਤਾ।<ref>{{Cite news|url=https://thereel.scroll.in/848348/i-wanted-a-fun-narrative-about-same-sex-romance-says-romil-and-jugal-director-nupur-asthana|title='I wanted a fun narrative about same sex romance,' says "Romil and Jugal" director Nupur Asthana|work=Scroll.in|language=en-US}}</ref> ਇਹ ਸ਼ੋਅ ਸ਼ੇਕਸਪੀਅਰ ਦੀ ਰੋਮੀਓ-ਜੂਲੀਅਟ ਦੀ ਕਲਾਸਿਕ ਕਹਾਣੀ 'ਤੇ ਇੱਕ ਆਧੁਨਿਕ, ਸਮਲਿੰਗੀ, ਸਪਿਨ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਪੰਜਾਬੀ ਪਲੇਬੁਆਏ ਰੋਮਿਲ ਅਤੇ ਸ਼ਰਮੀਲੇ ਤਾਮ-ਬ੍ਰਹਮ ਜੁਗਲ ਆਪਣੀ ਲਿੰਗਕਤਾ ਨਾਲ ਸਹਿਮਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਆਰਥੋਡਾਕਸ ਸਮਾਜ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।<ref>{{Cite web |title=Alt Balaji Romil and Jugal |url=https://altbalaji.com/show/129 |website=altbalaji.com |access-date=2023-04-09 |archive-date=2017-10-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171007170841/https://altbalaji.com/show/129 |url-status=dead }}</ref> ਰੂੜ੍ਹੀਵਾਦ ਨੂੰ ਤੋੜਨ ਲਈ ਸ਼ੋਅ ਦੀ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਅਤੇ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਅਤੇ ਆਲੋਚਕਾਂ ਦੋਵਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਸਮੀਖਿਆਵਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ।<ref>{{Cite news|url=http://www.bollywoodlife.com/reviews/romil-and-jugal-review-manraj-singh-and-rajeev-siddhartha-are-fabulous-in-this-heartwarming-tale-of-same-sex-relationships/|title=Romil and Jugal Review: Manraj Singh and Rajeev Siddhartha are fabulous in this heartwarming tale of same sex relationships}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://indianexpress.com/article/entertainment/television/when-boy-meets-boy-4634998/|title=Ekta Kapoor's Romil and Jugal is a modern, gay take on Romeo-Juliet. Actors Rajeev Siddhartha and Manraj Singh reveal more|language=en-US}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੀਆਂ ਲੇਖਿਕਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਔਰਤ ਫ਼ਿਲਮੀ ਕਹਾਣੀ ਲੇਖਕ]] ill5emxxupygdvpi2ki23r6kfu307lg 0 163609 838093 811979 2026-04-30T19:50:24Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 838093 wikitext text/x-wiki '''ਟੇਰੇਸਾ ਅਲਬੁਕੇਰਕ''' ([[ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ]]: '''Teresa Albuquerque'''; 1930 – ਜੂਨ 2017) ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਸੀ ਜੋ ਗੋਆ ਡਾਇਸਪੋਰਾ ਅਤੇ ਬੰਬਈ ਦੇ ਬਸਤੀਵਾਦੀ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਮਾਹਰ ਸੀ। == ਅਰੰਭ ਦਾ ਜੀਵਨ == ਟੇਰੇਸਾ ਮੋਰੇਸ ਦਾ ਜਨਮ 1930 ਵਿੱਚ [[ਪੂਨੇ|ਪੁਣੇ]], ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਗੋਆ ਦੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸਦਾ ਭਰਾ ਪੱਤਰਕਾਰ ਫਰੈਂਕ ਮੋਰੇਸ ਸੀ।<ref name="wire">{{Cite web |last=Noronha |first=Frederick |author-link=Frederick Noronha |date=12 June 2017 |title=Teresa Albuquerque, Historian of Colonial Bombay and the Goan Diaspora, is No More |url=https://thewire.in/146812/teresa-albuquerque-historian-colonial-bombay-goan-diaspora-no/ |access-date=13 June 2017 |website=The Wire}}</ref> ਉਸਨੇ ਸੇਂਟ ਜ਼ੇਵੀਅਰ ਕਾਲਜ, ਬੰਬਈ ਤੋਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਅਤੇ ਫ੍ਰੈਂਚ ਵਿੱਚ ਬੀ.ਏ. ਆਨਰਜ਼ ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ,<ref name="goan">{{Cite news|url=http://www.thegoan.net/India/Bombay/Chronicling-Goa%E2%80%99s-history/05533.html|title=Chronicling Goa's history|last=D'Costa|first=Suezelle|date=24 August 2013|work=The Goan|access-date=13 June 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20131031214832/http://www.thegoan.net/India/Bombay/Chronicling-Goa%E2%80%99s-history/05533.html|archive-date=31 October 2013}}</ref> ਜਿਸਨੂੰ ਉਸਨੇ MA ਅਤੇ Ph.D. [[ਮੁੰਬਈ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ|ਬੰਬਈ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਤੋਂ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ। ਉਸਨੇ ਮੈਥਿਊ ਅਲਬੂਕਰਕੇ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾ ਲਿਆ। == ਕੈਰੀਅਰ == ਐਲਬੂਕਰਕੇ ਨੇ ਹਾਈ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਅਧਿਆਪਕ ਵਜੋਂ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ। ਇਤਿਹਾਸ ਦੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਦੀ ਸਮੀਖਿਆ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਪੈਨਲ 'ਤੇ ਕੰਮ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਸਨੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਪੋਸਟ-ਗ੍ਰੈਜੂਏਟ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ ਉਹ ਹੇਰਸ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਇੰਡੀਅਨ ਹਿਸਟਰੀ ਐਂਡ ਕਲਚਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਖੋਜਕਾਰ ਵਜੋਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਈ। ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਦੇ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਜੌਨ ਕੋਰੀਆ-ਅਫੋਂਸੋ ਦੇ ਹੱਲਾਸ਼ੇਰੀ 'ਤੇ ਉਸ ਨੇ ਗੋਆ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰਨੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ।<ref name="marg">{{Cite journal|last=Albuquerque|first=Teresa|year=2017|title=Perspective|url=http://www.museindia.com/focuscontent.asp?issid=50&id=4290|journal=Marg|publisher=Muse India|issue=73|access-date=2023-04-15|archive-date=2016-04-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20160402080145/http://www.museindia.com/focuscontent.asp?issid=50&id=4290|url-status=dead}}</ref> ਇਸ ਖੋਜ ਤੋਂ ਕਈ ਕਿਤਾਬਾਂ ਅਤੇ ਲੇਖ ਆਏ, ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ''ਅੰਜੁਨਾ: ਗੋਆ ਦੇ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਦੀ ਪ੍ਰੋਫਾਈਲ'', ਜੋ ਕਿ ਉਸਦੇ ਪਤੀ ਦਾ ਜੱਦੀ ਪਿੰਡ ਸੀ, ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ''ਗੋਆ: ਦ ਰਾਚੋਲ ਲੀਗੇਸੀ'', ਗੋਆ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਜੇਸੂਇਟ ਸੈਮੀਨਰੀ ਦੇ ਚਾਰ ਸੌ ਸਾਲਾਂ 'ਤੇ। ਬਸਤੀਵਾਦੀ ਕਲਾ ਅਤੇ ਆਰਕੀਟੈਕਚਰ ਵਿੱਚ ਉਸਦੀ ਦਿਲਚਸਪੀ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ''ਅੰਡਰ ਦਾ ਆਰਚੈਂਜਲ ਵਿੰਗਜ਼: ਸੇਂਟ ਮਾਈਕਲ ਚਰਚ ਦੇ 400 ਸਾਲ, ਅੰਜੂਨਾ'' ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਈ।<ref>{{Cite news|url=http://www.goanvoice.ca/2004/issue3/goanewsclips.htm|title=Anjuna, footprints across centuries|last=D'Souza|first=Joel|date=7 February 2004|work=Goan Voice|access-date=13 June 2017|last2=Noronha|first2=Fred}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਪ੍ਰੈਲ 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ਹੇਰਾਸ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਤੋਂ ਇੱਕ ਸਕਾਲਰਸ਼ਿਪ ਦੇ ਨਾਲ, ਉਸਨੇ ਗੋਆ ਡਾਇਸਪੋਰਾ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ, ''ਕੀਨੀਆ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਕਿਤਾਬ ਗੋਆਨ'' ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀ। 1960 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਤੱਕ, ਪੂਰਬੀ ਅਫਰੀਕਾ ਗੋਆ ਪਰਵਾਸ ਦਾ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕੇਂਦਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਇਹ ਪੁਸਤਕ ਸਫਲ ਖੋਜਕਰਤਾਵਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਰੋਤ ਪੁਸਤਕ ਬਣ ਗਈ। ਅਲਬੁਕਰਕ ਨੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਬਸਤੀਵਾਦੀ ਇਤਿਹਾਸ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਪੁਰਤਗਾਲੀ ਅਤੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਨਿਯਮਾਂ ਦੇ ਲਾਂਘੇ 'ਤੇ ਕਈ ਰਚਨਾਵਾਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀਆਂ। ਬ੍ਰਿਟੇਨ ਅਤੇ ਪੁਰਤਗਾਲ ਵਿਚਕਾਰ 1878 ਦੀ ਸੰਧੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਗੋਆ ਦੀ ਆਰਥਿਕਤਾ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਕੰਟਰੋਲ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੋ ਗਈ। ਵਸਤੂਆਂ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੀਆਂ ਸਨ ਜਦੋਂ ਕਿ ਪੁਰਤਗਾਲੀਆਂ ਨੇ ਮਾਲੀਏ ਦੇ ਨੁਕਸਾਨ ਦੀ ਭਰਪਾਈ ਕਰਨ ਲਈ ਗੋਆ ਵਿੱਚ ਟੈਕਸ ਵਧਾਏ ਸਨ। ਗੋਆ ਨੂੰ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਭਾਰਤ ਨਾਲ ਜੋੜਨ ਵਾਲੀ ਨਵੀਂ ਬਣੀ ਰੇਲਵੇ ਲਾਈਨ ਫਿਰ ਬੰਬਈ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਗਰੀਬ ਆਰਥਿਕ ਪ੍ਰਵਾਸੀਆਂ ਲਈ ਇੱਕ ਨਦੀ ਬਣ ਗਈ। <ref>{{Cite encyclopedia|title=Peasantry and the Colonial State in Goa 1946-1961}}</ref> ਗੋਆ ਤੋਂ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਇੰਡੀਆ ਵਿੱਚ ਪਰਵਾਸ ਕਰਨ ਬਾਰੇ ਅਲਬੁਕਰਕ ਦੀ ਕਿਤਾਬ, ''ਗੋਆਨ ਪਾਇਨੀਅਰਜ਼ ਇਨ ਬਾਂਬੇ'' (2011) ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ; ਇੱਕ ਪੇਪਰ ''1878 ਦੀ ਐਂਗਲੋ-ਪੁਰਤਗਾਲੀ ਸੰਧੀ: ਗੋਆ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਉੱਤੇ ਇਸਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ'' (1990) ਨੇ ਗੋਆ ਦੇ ਜੀਵਨ ਉੱਤੇ ਸੰਧੀ ਦੇ ਵਿਆਪਕ ਪ੍ਰਭਾਵ ਬਾਰੇ ਚਰਚਾ ਕੀਤੀ। ਗੋਆਂ ਦੁਆਰਾ ਲਿਆ ਗਿਆ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕੈਰੀਅਰ ਸੰਗੀਤ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਸੀ, ਜਾਂ ਤਾਂ ਬੰਬਈ ਵਿੱਚ ਸਟ੍ਰੀਟ ਬੈਂਡ ਜਾਂ ਆਰਕੈਸਟਰਾ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣਾ।<ref>{{Cite web |last=Fernandes |first=Naresh |date=19 May 2015 |title=A story of love, longing and jazz in 1960s Bombay |url=https://qz.com/407489/a-story-of-love-longing-and-jazz-in-1960s-bombay/ |website=Quartz }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਜੂਨ 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ਇੱਕ ਹੋਰ ਕਰੀਅਰ ਬੇਕਰੀ ਦਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਅਜਿਹੀਆਂ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਬਾਂਦਰਾ, ਮੁੰਬਈ ਦੇ ਇੱਕ ਗੁਆਂਢ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਅਲਬੂਕਰਕ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਇਹ 1920 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਤੋਂ ਗੋਆ ਦੇ ਪ੍ਰਵਾਸੀਆਂ ਲਈ ਇੱਕ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਬੰਦੋਬਸਤ ਸੀ। ਰੋਟੀ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹੁਨਰ ਗੋਆ ਦੇ ਉਪਨਾਮ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਜੋ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਦੂਜੇ ਨਿਵਾਸੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ - ''ਪਾਓ'', ਰੋਟੀ ਲਈ ਪੁਰਤਗਾਲੀ ਸ਼ਬਦ ''ਪਾਓ'' ਤੋਂ।<ref>{{Cite web |date=11 December 2013 |title=Three bakery owners tell Time Out how baking in Bandra has changed |url=http://bandra.info/three-bakery-owners-tell-time-out-how-baking-in-bandra-has-changed/ |access-date=13 June 2017 |website=Bandra.info |archive-date=17 ਜੁਲਾਈ 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150717061459/http://bandra.info/three-bakery-owners-tell-time-out-how-baking-in-bandra-has-changed/ |url-status=dead }}</ref> == ਬਾਅਦ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ == ਅਲਬੁਕਰਕ ਦੀ ਮੌਤ ਜੂਨ 2017 ਵਿੱਚ ਮੁੰਬਈ ਵਿੱਚ 87 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਹੋਈ <ref name="midday">{{Cite news|url=http://m.mid-day.com/articles/mumbai-diary-tuesday-dossier/18332159|title=Mumbai Diary: Tuesday Dossier|date=13 June 2017|work=Mid-Day}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਪ੍ਰੈਲ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == ਹਵਾਲੇ == <references group="" responsive="1"></references> [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:21ਵੀ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਭਾਰਤੀ ਲੇਖਿਕਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਲੇਖਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਭਾਰਤੀ ਲੇਖਿਕਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 2017]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1930]] rav3a1vyrz9ttr6xvdb0u90no8l36ev 0 163816 838153 668266 2026-05-01T05:45:08Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 838153 wikitext text/x-wiki '''ਪ੍ਰਤਿਮਾ ਅਗਰਵਾਲ''' ([[ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ]]: '''Prathima Agrawal''') ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ-ਅਮਰੀਕੀ ਕੰਪਿਊਟਰ ਇੰਜੀਨੀਅਰ ਹੈ ਜੋ ਵਾਇਰਲੈੱਸ ਨੈੱਟਵਰਕਿੰਗ, VLSI, ਅਤੇ ਕੰਪਿਊਟਰ-ਸਹਾਇਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਵਿੱਚ ਉਸਦੇ ਯੋਗਦਾਨ ਲਈ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਇੱਕ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਐਮਰੀਟਾ ਹੈ ਅਤੇ ਔਬਰਨ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਇਲੈਕਟ੍ਰੀਕਲ ਅਤੇ ਕੰਪਿਊਟਰ ਇੰਜਨੀਅਰਿੰਗ ਦੀ ਸਾਬਕਾ ਸੈਮੂਅਲ ਗਿੰਨ ਡਿਸਟਿੰਗੂਸ਼ਡ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਹੈ। == ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ == ਅਗਰਵਾਲ ਦੇ ਪਿਤਾ ਕੈਮੀਕਲ ਇੰਜੀਨੀਅਰ ਸਨ; ਉਸਨੇ 1960 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ [[ਬੰਗਲੌਰ]] ਵਿੱਚ [[ਭਾਰਤੀ ਵਿਗਿਆਨ ਅਦਾਰਾ|ਇੰਡੀਅਨ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਸਾਇੰਸ]] ਵਿੱਚ ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ, ਉਸ ਸਮੇਂ ਉੱਥੇ ਇੱਕਲੌਤੀ ਇੰਜਨੀਅਰਿੰਗ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਵਜੋਂ। ਉੱਥੇ ਬੈਚਲਰ ਅਤੇ ਮਾਸਟਰ ਡਿਗਰੀਆਂ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਸਨੇ 1967 ਵਿੱਚ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਆਫ ਰੋਚੈਸਟਰ ਵਿੱਚ ਡਾਕਟਰੇਟ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ, ਦੁਬਾਰਾ ਇਕੱਲੀ ਔਰਤ ਵਜੋਂ। ਉਸਨੇ ਇੱਕ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਇੰਜੀਨੀਅਰ ਵਿਸ਼ਵਾਨੀ ਅਗਰਵਾਲ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾ ਲਿਆ, ਇੱਕ ਪੁੱਤਰ ਹੋਇਆ, ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ, ਇਸਦੀ ਬਜਾਏ ਇਲੀਨੋਇਸ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਅਰਬਾਨਾ-ਚੈਂਪੇਨ ਵਿੱਚ ILLIAC IV ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਨ ਲਈ ਦੂਜੀ ਮਾਸਟਰ ਡਿਗਰੀ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ।{{R|spur}} ਉਹ ਆਪਣੇ ਨਵੇਂ ਪਰਿਵਾਰ ਨਾਲ ਭਾਰਤ ਵਾਪਸ ਆ ਗਈ, ਪਰ ਇੱਕ ਘਰੇਲੂ ਔਰਤ ਵਜੋਂ ਦੋ ਸਾਲਾਂ ਬਾਅਦ, 1974 ਵਿੱਚ ਦੱਖਣੀ ਕੈਲੀਫੋਰਨੀਆ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ (USC) ਵਿੱਚ ਡਾਕਟਰੇਟ ਦੀ ਵਿਦਿਆਰਥਣ ਬਣ ਗਈ, ਅਸਥਾਈ ਤੌਰ 'ਤੇ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਨਿਊਯਾਰਕ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਭੈਣ ਕੋਲ ਛੱਡ ਗਈ। ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਪੀਐਚ.ਡੀ. ਮੇਲਵਿਨ ਬਰੂਅਰ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਹੇਠ 1977 ਵਿੱਚ USC ਵਿਖੇ ਕੀਤੀ। == ਕੈਰੀਅਰ == ਅਗਰਵਾਲ 1978 ਵਿੱਚ ਬੈੱਲ ਲੈਬਜ਼ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਖੋਜਕਾਰ ਬਣ ਗਿਆ, ਵੱਡੇ ਇਲੈਕਟ੍ਰਾਨਿਕ ਸਰਕਟਾਂ ਦੇ ਸਿਮੂਲੇਸ਼ਨ 'ਤੇ ਕੰਮ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਇੱਕ ਸਮੱਸਿਆ ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਉਹ ਇਹਨਾਂ ਸਿਮੂਲੇਸ਼ਨਾਂ ਨੂੰ ਕਰਨ ਲਈ ਸਿੰਗਲ-ਚਿੱਪ ਮਲਟੀਪ੍ਰੋਸੈਸਰਾਂ ਦੇ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਵੱਲ ਲੈ ਗਈ। 1992 ਵਿੱਚ, ਉਹ ਨੈੱਟਵਰਕ ਕੰਪਿਊਟਿੰਗ 'ਤੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰਯੋਗਸ਼ਾਲਾ ਦੀ ਸੰਸਥਾਪਕ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਬਣ ਗਈ, ਜਿਸ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਰੁਚੀਆਂ ਨੂੰ ਸਰਕਟ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਤੋਂ ਨੈੱਟਵਰਕਿੰਗ ਵੱਲ ਬਦਲਿਆ। ਉਹ 1998 ਵਿੱਚ ਬੇਲਕੋਰ ਚਲੀ ਗਈ, ਅਤੇ 2003 ਵਿੱਚ ਸੈਮੂਅਲ ਗਿੰਨ ਡਿਸਟਿੰਗੂਇਸ਼ਡ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਅਤੇ ਵਾਇਰਲੈੱਸ ਇੰਜਨੀਅਰਿੰਗ ਰਿਸਰਚ ਐਂਡ ਐਜੂਕੇਸ਼ਨ ਸੈਂਟਰ ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਵਜੋਂ ਦੁਬਾਰਾ ਔਬਰਨ ਚਲੀ ਗਈ। ਉਸਨੇ 2014 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਐਮਰੀਟਾ ਵਜੋਂ ਸੇਵਾਮੁਕਤ ਹੋ ਗਈ। == ਮਾਨਤਾ == ਬੇਲ ਲੈਬਜ਼ ਨੇ 1985 ਵਿੱਚ ਅਗਰਵਾਲ ਨੂੰ ਤਕਨੀਕੀ ਸਟਾਫ਼ ਦਾ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮੈਂਬਰ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਨੂੰ 1989 ਵਿੱਚ "ਕੰਪਿਊਟਰ-ਏਡਿਡ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਅਤੇ ਏਕੀਕ੍ਰਿਤ ਸਰਕਟਾਂ ਦੇ ਟੈਸਟਿੰਗ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਲਈ" ਇੱਕ IEEE ਫੈਲੋ ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਅਤੇ IEEE ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਆਪਣਾ ਤੀਜਾ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਦਿੱਤਾ। 2000 ਵਿੱਚ ਮੈਡਲ। ਇੰਡੀਅਨ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਸਾਇੰਸ ਨੇ 2008 ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਵਿਲੱਖਣ ਐਲੂਮਨਾ ਦਾ ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ। == ਹਵਾਲੇ == <references group="" responsive="1"> </references> == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * [http://www.eng.auburn.edu/~pagrawal/ ਮੁੱਖ ਪੰਨਾ]{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਮਈ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * ਪ੍ਰਥਿਮਾ ਅਗਰਵਾਲ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨਾਂ ਨੂੰ ਗੂਗਲ ਸਕਾਲਰ ਦੁਆਰਾ ਸੂਚੀਬੱਧ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] 8jg19dy3p9lnr3r256aco5kstvbb8ph 0 164655 838188 670532 2026-05-01T10:04:13Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 838188 wikitext text/x-wiki '''ਬਸੀਰਾ ਜੋਇਆ''' ਇੱਕ ਅਫਗਾਨ ਸਾਬਕਾ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਨਿਊਜ਼ ਐਂਕਰ ਹੈ ਜੋ 2021 ਵਿੱਚ ਉਸ ਵੇਲ਼ੇ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ ਭੱਜ ਗਈ ਸੀ ਜਦੋਂ [[ਤਾਲਿਬਾਨ|ਤਾਲਿਬਾਨ ਨੇ]] ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ 'ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ। == ਅਰੰਭਕਜੀਵਨ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ == ਬਸੀਰਾ ਜੋਇਆ ਦਾ ਜਨਮ 1998 ਵਿੱਚ <ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-us-canada-64562082|title=After Afghan TV fame, a new life in Ohio|date=2023-03-05|work=[[BBC News]]|access-date=2023-03-05|language=en-GB}}</ref> ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬੀ ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ ਦੇ [[ਤਖਾਰ ਸੂਬਾ|ਤਖਾਰ ਸੂਬੇ]] ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਇੱਕ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। <ref name=":0" /> ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ ਪੁਲਿਸ ਅਫ਼ਸਰ ਸਨ। <ref name=":0" /> ਬਸੀਰਾ ਨੇ ਕਾਬੁਲ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਤੋਂ ਅਰਥ ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ। <ref>{{Cite web |title=MEEX Afghanistan Women Channel {{!}} AP Archive |url=http://www.aparchive.com/metadata/youtube/1899502fa666427d7336c28276ef43a3 |access-date=2023-03-05 |website=[[AP Archive]]}}</ref> == ਕੈਰੀਅਰ == ਜੋਯਾ ਨੇ ਏਰੀਆਨਾ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਨੈੱਟਵਰਕ ' ਤੇ ਕੰਮ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਮਾਲਕੀ ਵਾਲ਼ੇ ਜ਼ੈਨ ਟੀਵੀ ' ਤੇ ਨਿਊਜ਼ ਐਂਕਰ ਰਹੀ। <ref>{{Cite web |last=Joya |first=Basira |author-link=Basira Joya |title=VOICES: Today I live in Dayton, but once I was a TV anchor in Afghanistan. Let’s not forget the women left behind. |url=https://www.daytondailynews.com/ideas-voices/voices-today-i-live-in-dayton-but-once-i-was-a-tv-anchor-in-afghanistan-lets-not-forget-the-women-left-behind/MMF57N6VEJCAJAT3BFHXHIPVVU/ |access-date=2023-03-05 |website=[[Dayton Daily News]] |language=English }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਮਈ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ 2021 ਵਿੱਚ ਤਾਲਿਬਾਨ ਦੇ ਸੱਤਾ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਦੇ ਦੌਰਾਨ, ਉਸਨੇ ''ਦ ਇੰਡੀਪੈਂਡੈਂਟ'' ਅਖਬਾਰ ਨਾਲ ਯੂਰਪੀਅਨ ਦੇਸ਼ਾਂ ਅਤੇ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ ਦੁਆਰਾ ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ ਤੋਂ ਪੱਤਰਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਕੱਢਣ ਬਾਰੇ ਗੱਲ ਕੀਤੀ। <ref>{{Cite web |date=2021-08-28 |title=روزنامه‌نگاران افغان همچنان در معرض خطر |url=https://www.independentpersian.com/node/172776/%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%DB%8C-%D9%88-%D8%A7%D8%AC%D8%AA%D9%85%D8%A7%D8%B9%DB%8C/%D8%B1%D9%88%D8%B2%D9%86%D8%A7%D9%85%D9%87%E2%80%8C%D9%86%DA%AF%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D9%81%D8%BA%D8%A7%D9%86-%D9%87%D9%85%DA%86%D9%86%D8%A7%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D9%85%D8%B9%D8%B1%D8%B6-%D8%AE%D8%B7%D8%B1 |access-date=2023-03-05 |website=ایندیپندنت فارسی ([[The Independent]]) |language=fa}}</ref> ਉਸੇ ਸਾਲ, ਉਸਨੂੰ ਧਮਕੀਆਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ ਅਤੇ ਡੇਟਨ, [[ਓਹਾਇਓ|ਓਹੀਓ]] ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਲਈ, ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ ਭੱਜਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਹ ਰੂਪੋਸ਼ ਹੋ ਗਈ। <ref name=":0">{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-us-canada-64562082|title=After Afghan TV fame, a new life in Ohio|date=2023-03-05|work=[[BBC News]]|access-date=2023-03-05|language=en-GB}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="true">[https://www.bbc.com/news/world-us-canada-64562082 "After Afghan TV fame, a new life in Ohio"]. ''[[ਬੀਬੀਸੀ ਨਿਊਜ਼|BBC News]]''. 2023-03-05<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">2023-03-05</span></span>.</cite></ref> ਓਹੀਓ ਵਿੱਚ ਜੋਇਆ ਨੇ ਇੱਕ ਫੈਕਟਰੀ ਵਿੱਚ ਨੌਕਰੀ ਕੀਤੀ। <ref name=":0"/> == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1990 ਦਾ ਦਹਾਕਾ]] 9e1tae76z0iy5a6n3q1o8mqumgss8mr 0 164949 838047 816272 2026-04-30T12:11:17Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 838047 wikitext text/x-wiki '''ਖਾਲਸਾ ਕਾਲਜ ਆਫ਼ ਲਾਅ''' ਜਾਂ '''ਕੇਸੀਐਲ''' [[ਭਾਰਤ]] ਦੇ [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]] ਰਾਜ ਵਿੱਚ [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ]] ਵਿੱਚ ਰਾਮ ਤੀਰਥ ਰੋਡ ਦੇ ਕੋਲ ਸਥਿਤ ਇੱਕ ਪ੍ਰਾਈਵੇਟ ਲਾਅ ਸਕੂਲ ਹੈ। ਇਹ 5 ਸਾਲ ਦੀ ਏਕੀਕ੍ਰਿਤ ਬੀਏ ਐਲਐਲਬੀ, ਬੀਕਾਮ ਐਲਐਲਬੀ ਅਤੇ 3 ਸਾਲਾ ਲਾਅ ਕੋਰਸ ਕਰਵਾਉਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਬਾਰ ਕੌਂਸਲ ਆਫ਼ ਇੰਡੀਆ (ਬੀਸੀਆਈ), [[ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ]] <ref>{{Cite web |title=Khalsa College Of Law, Amritsar |url=https://www.kclasr.org/courses.php |access-date=2019-09-08 |website=www.kclasr.org |archive-date=2018-11-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181118194024/http://kclasr.org/courses.php |url-status=dead }}</ref> ਤੋਂ ਪ੍ਰਵਾਨਿਤ ਹਨ। ਇਸ ਦਾ ਇਲ੍ਹਕ [[ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਨਾਲ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=Khalsa College of Law, Amritsar, Amritsar - Vidyavision |url=https://www.vidyavision.com/college/khalsa-college-of-law-amritsar |access-date=2019-09-08 |website=www.vidyavision.com }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਪ੍ਰੈਲ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Cite web |title=LIST OFAFFILIATED/CONSTITUENTCOLLEGES OFGURU NANAK DEV UNIVERSITY, AMRITSAR |url=http://www.gndu.ac.in/dhanpreet_cdc/pdf/affcolleges.pdf |url-status=live |access-date=8 September 2019 |website=www.gndu.ac.in}}</ref> == ਇਤਿਹਾਸ == ਖ਼ਾਲਸਾ ਕਾਲਜ ਆਫ਼ ਲਾਅ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ 2012 ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ ਅਤੇ 1892 ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਤ ਖ਼ਾਲਸਾ ਕਾਲਜ ਚੈਰੀਟੇਬਲ ਸੁਸਾਇਟੀ ਆਫ਼ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਇਸ ਨੂੰ ਚਲਾਉਂਦੀ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=Khalsa College Charitable Society, Amritsar |url=https://khalsacollegecharitablesocietyamritsar.org/khalsa-college-of-law-amritsar.sam |access-date=2019-09-08 |website=khalsacollegecharitablesocietyamritsar.org |archive-date=2021-05-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210505223624/https://khalsacollegecharitablesocietyamritsar.org/khalsa-college-of-law-amritsar.sam |url-status=dead }}</ref> == ਹਵਾਲੇ == 5jebt8j7lx5qod51qqoox9m83srk0bl 0 165976 838124 685165 2026-05-01T01:36:36Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 838124 wikitext text/x-wiki [[ਤਸਵੀਰ:Portrait_of_the_artist_Nasser_Azam,_2012.jpg|alt=An image in semi-profile of an adult man with shoulder-length black hair, closely trimmed facial hair and glasses.|right|thumb| ਨਾਸਿਰ ਆਜ਼ਮ ਅੰ. 2012 ਵਿੱਚ ]] '''ਨਾਸਿਰ ਆਜ਼ਮ''' (ਜਨਮ 1963, [[ਜੇਹਲਮ]], ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ) ਲੰਡਨ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਇੱਕ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਮਕਾਲੀ ਕਲਾਕਾਰ ਹੈ। == ਜੀਵਨੀ == ਨਾਸਰ ਆਜ਼ਮ ਦਾ ਜਨਮ [[ਜੇਹਲਮ]], ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ 1963 ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਉਹ 7 ਸਾਲ (1970) ਦਾ ਸੀ ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਨਾਲ ਲੰਡਨ ਚਲਾ ਗਿਆ ਸੀ। <ref>{{Cite web |title=Nasser Azam, Esq Authorised Biography - Debrett's People of Today |url=http://www.debretts.com/people/biographies/browse/a/26238/Nasser+AZAM.aspx |website=debretts.com}}</ref> ਉਸਨੇ 1980 ਵਿੱਚ ਪੇਂਟਿੰਗ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ ਉਸੇ ਸਾਲ ਬਰਮਿੰਘਮ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬਿਜਨਸ ਡਿਗਰੀ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ। 1983 ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ [[ਬੀ.ਬੀ.ਸੀ|ਬੀਬੀਸੀ ਦੀ]] ਇੱਕ ਡਾਕੂਮੈਂਟਰੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। <ref>{{Cite web |title=BBC Interview, 23 March 1983 - Nasser Azam |url=https://www.youtube.com/watch?v=80ZR_MNyvhY |url-status=bot: unknown |archive-url=https://web.archive.org/web/20230502011446/https://www.youtube.com/watch?v=80ZR_MNyvhY&gl=US&hl=en |archive-date=2023-05-02 |website=YouTube |access-date=2023-05-02 }}</ref> 2007 ਵਿੱਚ, ਜਾਪਾਨ, ਅਮਰੀਕਾ ਅਤੇ ਯੂਰਪ ਵਿੱਚ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਰਹਿਣ ਅਤੇ ਯਾਤਰਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਆਜ਼ਮ ਕਾਉਂਟੀ ਹਾਲ ਗੈਲਰੀ ਲੰਡਨ ਵਿੱਚ ਆਰਟਿਸਟ-ਇਨ-ਰਿਜ਼ੀਡੈਂਸ ਬਣ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਅਤੇ ਹਾਲੇਆ ਕੰਮ ਦੀ ਇੱਕ ਨੁਮਾਇਸ਼ ਸੀ। <ref name="debretts.com">{{Cite web |title=Nasser Azam, Esq Authorised Biography - Debrett's People of Today |url=http://www.debretts.com/people/biographies/browse/a/26238/Nasser+AZAM.aspx |website=debretts.com}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[http://www.debretts.com/people/biographies/browse/a/26238/Nasser+AZAM.aspx "Nasser Azam, Esq Authorised Biography - Debrett's People of Today"]. ''debretts.com''.</cite></ref> ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੀਆਂ ਨੁਮਾਇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਪੇਂਟਿੰਗਾਂ ਦੀ 'ਐਨਾਟੋਮਿਕਾ' ਲੜੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ, ਜੋ ਫੈਸ਼ਨ ਮੈਗਜ਼ੀਨਾਂ ਅਤੇ ਮੈਡੀਕਲ ਪਾਠ ਪੁਸਤਕਾਂ ਦੋਵਾਂ ਤੋਂ ਲਏ ਗਏ ਚਿੱਤਰਾਂ ਤੋਂ ਬਣਾਈ ਗਈ ਸੀ। <ref>{{Cite web |title=Anatomica Cognitive compulsion by Nasser Azam on artnet |url=http://www.artnet.com/artists/nasser-azam/anatomica-cognitive-compulsion-_qWHERyC3Vh9PT_JWkbmzw2 |website=artnet.com}}</ref> 2012 ਵਿੱਚ ਆਜ਼ਮ ਨੇ ਲੰਡਨ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਹਵਾਈ ਅੱਡੇ, ਨਿਊਹੈਮ ਦੇ ਲੰਡਨ ਬੋਰੋ ਵਿੱਚ ਸਿਲਵਰਟਾਊਨ ਵਿੱਚ "ਐਥੀਨਾ" ਦਾ ਪਰਦਾਫਾਸ਼ ਕੀਤਾ। ਸਿਰਫ਼ ਬਾਰਾਂ ਮੀਟਰ ਦੀ ਉਚਾਈ 'ਤੇ, ਇਹ ਯੂਨਾਈਟਿਡ ਕਿੰਗਡਮ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਕਾਂਸੀ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਹੈ। <ref>{{Cite web |last=London Borough of Newham |first=Newham Dockside |title=Newham Council welcomes tallest bronze sculpture in the UK |url=https://uat-www.newham.gov.uk/Pages/News/NewhamCouncilwelcomestallestbronzesculptureintheUK.aspx |access-date=2023-04-26 |website=uat-www.newham.gov.uk |language=en |archive-date=2023-04-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230426173259/https://uat-www.newham.gov.uk/Pages/News/NewhamCouncilwelcomestallestbronzesculptureintheUK.aspx |url-status=dead }}</ref> ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਲ਼ੀ ਮੂਰਤੀ ਕਲਾ ਵਿੱਚ [[ਕਾਂਸਾ|ਕਾਂਸੀ ਦੀ]] ਵੱਡੀ ਮੂਰਤੀ ''ਦ ਡਾਂਸ'' ਜਿਸਦੀ ਘੁੰਡ-ਚੁਕਾਈ ਦੀ ਰਸਮ 21 ਫਰਵਰੀ 2008 ਨੂੰ ਦੱਖਣ ਤੱਟ ਉੱਤੇ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ ਅਤੇ [[ਡਬਲਿਨ]] ਵਿੱਚ ਆਇਰਲੈਂਡ ਦੇ ਨੈਸ਼ਨਲ ਬੋਟੈਨਿਕ ਗਾਰਡਨ ਲਈ ਬਣਾਈਆਂ ਕਲਾਕ੍ਰਿਤੀਆਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। <ref>{{Cite web |title=Sculpture in Context - Contemporary Outdoor Sculpture Exhibition |url=http://www.sculptureincontext.com/2008.htm |website=sculptureincontext.com |access-date=2023-05-02 |archive-date=2021-06-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210621050431/http://sculptureincontext.com/2008.htm |url-status=dead }}</ref> ਆਜ਼ਮ ਦੀ ਪੇਂਟਿੰਗ ਦੀ ਅਰਧ- [[ਅਮੂਰਤ ਕਲਾ|ਅਮੂਰਤ]] ਸ਼ੈਲੀ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਵਿਲਮ ਡੀ ਕੂਨਿੰਗ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। <ref>Stonard, Azam: A Short History of Sensation, London 2008</ref> ਉਸ ਦੀਆਂ ਪੇਂਟਿੰਗਾਂ ਮਨੁੱਖੀ ਚਿੱਤਰ ਨੂੰ ਬਾਇਓ-ਮੋਰਫਿਕ ਰੂਪਾਂ ਅਤੇ ਸੰਕੇਤ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਏਨਕੋਡ ਕਰਕੇ ਦਰਸਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰਤਿਬੰਧਿਤ ਪੈਲੇਟ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। 2010 ਵਿੱਚ ਆਜ਼ਮ ਨੇ ਮੌਰਿਸ ਸਿੰਗਰ ਆਰਟ ਫਾਊਂਡਰੀ ਨੂੰ ਖਰੀਦ ਲਈ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਜ਼ਾਹਰਾ ਮਾਡਰਨ ਆਰਟ ਫਾਊਂਡਰੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦੁਬਾਰਾ ਲਾਂਚ ਕੀਤਾ। <ref>{{Cite news|url=https://www.thetimes.co.uk/article/morris-singer-foundry-bought-by-artist-nasser-azam-ct57c9537ld|title=Morris Singer Foundry bought by artist Nasser Azam|last=Mortished|first=Carl|access-date=2023-04-26|language=en|issn=0140-0460}}</ref> == 'ਪ੍ਰਫਾਰਮੈਂਸ ਪੇਂਟਿੰਗ' ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ 2008-10 == [[ਤਸਵੀਰ:Nasser_Azam_Antarctic_Ice_Desert.jpg|thumb| ਆਜ਼ਮ [[ਅੰਟਾਰਕਟਿਕਾ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬਰਫ਼ ਦੇ ਮਾਰੂਥਲ ਉੱਤੇ ਆਪਣੇ ਕੈਨਵਸ ਤਿਆਰ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ।]] 2008 ਤੋਂ 2010 ਦੇ ਅਰਸੇ ਦੌਰਾਨ ਆਜ਼ਮ ਦੀਆਂ ਅਨੇਕਾਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਨੂੰ 'ਪ੍ਰਫਾਰਮੈਂਸ ਪੇਂਟਿੰਗ' ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਵਜੋਂ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਸਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਪੇਂਟਿੰਗ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਸਿਰੇ ਵਾਲ਼ੀਆਂ ਸਥਿਤੀਆਂ ਦਾ ਪਤਾ ਲਗਾਉਣਾ, ਅਤੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਅਤੇ ਸਥਾਨ ਨੂੰ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਕਲਾ ਦੇ ਕੰਮ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨਾ ਸੀ। ਜੁਲਾਈ 2008 ਵਿੱਚ ਆਜ਼ਮ ਨੇ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸੋਧੇ ਹੋਏ ILYUSHIN 76 MDK ਪੈਰਾਬੋਲਿਕ ਏਅਰਕ੍ਰਾਫਟ 'ਤੇ ''ਲਾਈਫ ਇਨ ਸਪੇਸ'' ਨਾਮਕ ਇੱਕ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਨੇਪਰੇ ਚਾੜ੍ਹਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਉਸਨੇ ਦੋ ਟ੍ਰਿਪਟਾਈਚ ਪੂਰੇ ਕੀਤੇ, ''ਫਰਾਂਸਿਸ ਬੇਕਨ ਨੂੰ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ: ਟ੍ਰਿਪਟਾਈਚ ਇੱਕ'' ਅਤੇ ''ਫ੍ਰਾਂਸਿਸ ਬੇਕਨ ਨੂੰ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ: ਟ੍ਰਿਪਟਾਈਚ ਦੋ'' ਜਦੋਂ ਕਿ ਜਹਾਜ਼ ਨੇ ਪੁਲਾੜ ਵਰਗੀਆਂ ਜਿਹੀਆਂ ਭਾਰ ਰਹਿਤ ਹਾਲਾਤਾਂ ਸਿਰਜੀਆਂ। ਆਜ਼ਮ ਦੀਆਂ ਪੇਂਟਿੰਗਾਂ ਦੀ 'ਲਾਈਫ ਇਨ ਸਪੇਸ' ਲੜੀ ਦੀ ਬਸੰਤ 2009 ਵਿੱਚ ਲੰਡਨ ਵਿੱਚ ਨੁਮਾਇਸ਼ ਲਗਾਈ ਗਈ ਸੀ <ref>{{Cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/entertainment/7490227.stm|title=Painter prepares for art in space|last=Dahabiyeh|first=Nadia|date=7 July 2008|work=BBC News}}</ref> ਫਰਵਰੀ 2010 ਵਿੱਚ ਆਜ਼ਮ ਨੇ [[ਅੰਟਾਰਕਟਿਕਾ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਕਲਾਤਮਕ ਮੁਹਿੰਮ ਦਾ ਆਯੋਜਨ ਕੀਤਾ, ਜਿੱਥੇ ਉਸਨੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਅੰਟਾਰਕਟਿਕ ਲੈਂਡਸਕੇਪਾਂ, ਬਰਫ਼ ਦੀਆਂ ਝੀਲਾਂ, ਬਰਫ਼ ਦੀਆਂ ਗੁਫਾਵਾਂ, ਗਲੇਸ਼ੀਅਰਾਂ ਅਤੇ ਬਰਫ਼ ਦੇ ਰੇਗਿਸਤਾਨਾਂ ਸਮੇਤ 13 ਵੱਡੀਆਂ ਅਮੂਰਤ ਤੇਲ ਪੇਂਟਿੰਗਾਂ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀਆਂ। <ref>{{Cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/8518861.stm|title=Zero-G artist puts career on ice|date=2010-02-17|access-date=2023-04-26|language=en-GB}}</ref> <ref>{{Cite web |last=Artdaily |title=UK Artist Nasser Azam Completes Major Antarctic Performance Painting Series |url=https://artdaily.cc/news/36746/UK-Artist-Nasser-Azam-Completes-Major-Antarctic-Performance-Painting-Series#.ZEkIiuzMI-Q |access-date=2023-04-26 |website=artdaily.cc |language=English}}</ref> ਆਜ਼ਮ ਨੇ ਬਿਲਿੰਗਗੇਟ ਫਿਸ਼ ਮਾਰਕੀਟ ਵਿਖੇ ਫ੍ਰੀਜ਼ਰਾਂ ਵਿੱਚ ਕਲਾਤਮਕ ਅਜ਼ਮਾਇਸ਼ਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਲੜੀ ਦੇ ਨਾਲ ਅੰਟਾਰਕਟਿਕਾ ਯਾਤਰਾ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਕੀਤੀ। <ref>{{Cite web |title=Artist Nasser Azam Prepares for Antarctic Painting Expedition in Fish Market Freezer |url=http://www.artlistings.com/Magazine/Artist-Nasser-Azam-Prepares-for-Antarctic-Painting-Expedition-in-Fish-Market-Freezer-68361 |access-date=2023-04-26 |website=www.artlistings.com |language=en }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਮਈ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ਇਸ ਮੁਹਿੰਮ ਵਿਚ ਇਕ ਕੈਮਰਾਮੈਨ ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਸ਼ਨ ਦਾ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀਕਰਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। == ਆਰਟ ਬੀਲੋਅ == ਅਪਰੈਲ 2011 ਵਿੱਚ, ਆਜ਼ਮ ਨੇ ਆਰਟ ਬੀਲੋਅ ਦੇ ਨਾਲ, ਟੋਕੀਓ ਮੈਟਰੋ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਦੋਹਰੀ ਜਨਤਕ ਕਲਾ ਨੁਮਾਇਸ਼ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਲੰਡਨ ਭੂਮੀਗਤ ਯਾਤਰੀਆਂ ਨੇ [[ਅੰਟਾਰਕਟਿਕਾ]] ਦਾ ਇੱਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਦੇਖਿਆ ਅਤੇ ਇੱਕ ਕਲਾਕਾਰ - ਵਿਸ਼ਾਲ ਬਰਫੀਲੇ ਕੈਨਵਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬਿੰਦੀ। <ref>{{Cite news|url=https://www.independent.co.uk/arts-entertainment/art/two-major-cities-launch-public-art-projects-for-underground-commuters-2269788.html|title=Art Below Zero|date=19 April 2011|work=independent|access-date=7 March 2013|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220618/https://www.independent.co.uk/arts-entertainment/art/two-major-cities-launch-public-art-projects-for-underground-commuters-2269788.html|archive-date=18 June 2022|location=London}}</ref> ਜੁਲਾਈ 2008 ਵਿੱਚ ਆਜ਼ਮ ਨੇ ਕਲਾਕਾਰ [[ਫ਼ਰਾਂਸਿਸ ਬੇਕਨ (ਕਲਾਕਾਰ)|ਫਰਾਂਸਿਸ ਬੇਕਨ]] ਨੂੰ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਵਜੋਂ ਜ਼ੀਰੋ ਗਰੈਵਿਟੀ ਵਿੱਚ ਦੋ ਟ੍ਰਿਪਟਾਈਚ ਪੂਰੇ ਕੀਤੇ ਸਨ। ਫਰਵਰੀ 2010 ਵਿੱਚ, ਇੱਕ ਕੈਮਰਾ ਚਾਲਕ ਦਲ ਦੇ ਨਾਲ, ਆਜ਼ਮ ਅੰਟਾਰਕਟਿਕਾ ਦੇ ਜੰਮੇ ਹੋਏ ਟੁੰਡਰਾ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਲੈਣ ਲਈ ਆਇਆ ਜਿੱਥੇ ਉਸਨੇ ਵੱਡੀਆਂ [[ਅਮੂਰਤ ਕਲਾ|ਅਮੂਰਤ]] ਤੇਲ ਪੇਂਟਿੰਗਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਲੜੀ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਲਈ ਅਤਿਅੰਤ ਕਠਿਨ ਮੌਸਮੀ ਸਥਿਤੀਆਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕੀਤਾ। 2 ਹਫਤਿਆਂ ਲਈ, ਆਜ਼ਮ ਦਾ ਕੰਮ ਟੋਕੀਓ ਦੇ ਸ਼ਿਬੂਆ ਸਟੇਸ਼ਨ ਅਤੇ ਲੰਡਨ ਦੇ ਲਿਵਰਪੂਲ ਸਟ੍ਰੀਟ ਸਟੇਸ਼ਨ ਤੋਂ 6000 ਮੀਲ ਦੀ ਦੂਰੀ 'ਤੇ 2 ਪਲੇਟਫਾਰਮਾਂ ਦੇ ਬਿਲਬੋਰਡ ਸਪੇਸ 'ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਅੰਟਾਰਕਟਿਕਾ ਲੜੀ ਦੀਆਂ ਤਸਵੀਰਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਸੀ। ਆਜ਼ਮ ਨੇ ਟਿੱਪਣੀ ਕੀਤੀ "ਮੈਂ ਦੱਖਣੀ ਧਰੁਵ ਦੇ ਉਜਾੜ, ਚੁੱਪ, ਵਿਸ਼ਾਲ ਅਤੇ ਖਾਲੀ ਵਾਤਾਵਰਨ ਨੂੰ ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਸ਼ਾਇਦ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਭੀੜ-ਭੜੱਕੇ ਹਫੜਾ ਦਫੜੀ, ਮਸਰੂਫ ਅਤੇ ਰੌਲੇ-ਰੱਪੇ ਵਾਲੀ ਜਗ੍ਹਾ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ" <ref name="artbelow.org.uk">{{Cite web |title=ArtBelow |url=http://www.artbelow.org.uk/ab/Gallery.action?galleryId=76 |website=artbelow.org.uk |access-date=2023-05-02 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304003437/http://www.artbelow.org.uk/ab/Gallery.action?galleryId=76 |url-status=dead }}</ref> ਲਿਵਰਪੂਲ ਸਟ੍ਰੀਟ ਸਟੇਸ਼ਨ ਪਲੇਟਫਾਰਮ 'ਤੇ ਪੋਸਟਰ ਡਿਸਪਲੇਅ ਦੇ ਨਾਲ, ਆਰਟ ਬੀਲੋਅ ਨੇ 3-ਮੀਟਰ ਚੌੜੀ ਡਿਜੀਟਲ ਪ੍ਰੋਜੈਕਸ਼ਨ ਸਕ੍ਰੀਨ ਨੂੰ ਮੱਲ ਲਿਆ, <ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-england-london-12978834|title=Liverpool Street Tube station unveils video artwork|date=5 April 2011|work=BBC News}}</ref> ਇੱਕ ਕੌਮਾਂਤਰੀ ਵੀਡੀਓ ਲਿੰਕ ਪਾਇਲਟ ਕਰਕੇ ਲੰਡਨ ਦੇ ਯਾਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਟੋਕੀਓ ਪਲੇਟਫਾਰਮ - ਪੋਸਟਰ ਡਿਸਪਲੇਅ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਹੋ ਰਹੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਜਨਤਕ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਨੂੰ ਦੇਖਣ ਦੇ ਯੋਗ ਬਣਾਇਆ। ਉਸੇ ਵੀਡੀਓ ਲੂਪ 'ਤੇ ਚੱਲਣਾ ਬਾਫਟਾ ਦੇ ਨਾਮਜ਼ਦ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਫ਼ਿਲਮ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਐਡ ਬਲਮ ਦੇ ਸਹਿਯੋਗ ਨਾਲ ਬਣੀ 2 ਮਿੰਟ ਦੀ ਫ਼ਿਲਮ ਸੀ। ਇੱਥੇ ਅਸੀਂ ਨਸੀਰ ਆਜ਼ਮ ਨੂੰ ਮਾਇਨਸ 40 ਡਿਗਰੀ ਦੇ ਤਾਪਮਾਨ 'ਤੇ ਕੈਨਵਸ ਤੇ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਦੇਖਦੇ ਹਾਂ ਅਤੇ ਤੂਫ਼ਾਨੀ ਹਵਾ ਦੇ ਧੱਕਿਆਂ ਨਾਲ਼ ਘੁਲਦਾ, ਉਹ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸੈਟਿੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਚਿੱਤਰਕਾਰੀ ਕਰਦਾ ਹੈ: ਗਲੇਸ਼ੀਅਰਾਂ 'ਤੇ, ਜੰਮੀਆਂ ਝੀਲਾਂ ਤੇ, ਬਰਫ਼ ਦੀਆਂ ਗੁਫਾਵਾਂ ਵਿੱਚ। ਨਾਸਿਰ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, "ਅੰਨ੍ਹਾ ਕਰਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਦੀ ਤੀਬਰਤਾ, ਹਵਾ ਅਤੇ ਤੀਬਰ ਠੰਡ ਨਾਲ਼ ਮੈਨੂੰ ਜੂਝਣਾ ਪੈ ਰਿਹਾ ਹੈ।" ਉਸਦੇ ਕੁਝ ਕੈਨਵਸ ਇੱਕ ਅੰਟਾਰਕਟਿਕ ਤੂਫ਼ਾਨ ਵਿੱਚ ਗੁਆਚ ਗਏ ਸਨ। ਪਰ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਸਾਡੇ ਦੇਖਣ ਲਈ ਸਾਡੇ ਕੋਲ਼ ਹਨ। ਅਜਿਹੀਆਂ ਮੁਸੀਬਤਾਂ ਲਈ ਤਿਆਰੀ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਆਜ਼ਮ ਨੇ ਬਿਲਿੰਗਗੇਟ ਬੁਚਰਜ਼ ਮਾਰਕਿਟ ਦੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਫ੍ਰੀਜ਼ਰ ਵਿੱਚ ਇਸ ਉੱਦਮ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਕੀਤੀ, ਅਜਿਹੇ ਬੁਰਸ਼ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਜੋ ਏਨੇ ਠਰੇ ਹੋਏ ਤਾਪਮਾਨ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਨ, ਅਤੇ ਐਕਰੀਲਿਕ ਪੇਂਟ ਜੋ ਗੱਠ ਨਾ ਬਣੇ। ਆਰਟ ਬੀਲੋਅ ਨੇ ਸੁਨਾਮੀ, ਭੂਚਾਲ ਅਤੇ ਪਰਮਾਣੂ ਪਲਾਂਟ ਦੇ ਹਾਦਸੇ ਦੇ ਬਾਅਦ ਮੰਡਰਾ ਰਹੇ ਖਤਰਿਆਂ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਟੋਕੀਓ ਵਿੱਚ ਇਹ ਡਿਸਪਲੇ ਜਾਰੀ ਰੱਖਣ ਦਾ ਨੀਤੀਗਤ ਫੈਸਲਾ ਲਿਆ। ਬੇਨ ਮੂਰ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਅਸੀਂ ਇਹ ਇਸ ਯਕੀਨ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿ ਟੋਕੀਓ ਦੇ ਯਾਤਰੀ ਆਪਣੀਆਂ ਬਿਪਤਾਵਾਂ ਤੋਂ ਅਜਿਹੇ ਪਾਸੇ ਧਿਆਨ ਲਿਜਾਣ ਵਾਲ਼ੇ ਉਪਰਾਲਿਆਂ ਦੀ ਸ਼ਲਾਘਾ ਕਰਨਗੇ। ਹੁਣ ਆਪਣੀ ਰੀਤ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਲੈਣ ਦਾ ਸਮਾਂ ਨਹੀਂ ਹੈ।" ਇਹ ਟੋਕੀਓ ਮੈਟਰੋ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤੀਜੀ ਨੁਮਾਇਸ਼ ਸੀ। <ref name="artbelow.org.uk" /> [[ਤਸਵੀਰ:Malala_Wiki.jpg|thumb| ਨਾਸਿਰ ਆਜ਼ਮ ਦੀ ਮਲਾਲਾ ਯੂਸਫ਼ਜ਼ਈ ਦੀ ਅਧਿਕਾਰਤ ਤਸਵੀਰ]] == ਸਾਚੀ ਗੈਲਰੀ, ਲੰਡਨ ਵਿਖੇ ਸੋਲੋ ਨੁਮਾਇਸ਼ ਸੈਫੁਲ ਮਲੂਕ == [[ਤਸਵੀਰ:By_Piers_Allardyce_42_insta.jpg|thumb| ਸਾਚੀ ਗੈਲਰੀ, ਲੰਡਨ ਵਿਖੇ ਨਾਸਰ ਆਜ਼ਮ, ਦੀ ਸੈਫੁਲ ਮਲੂਕ]] == ਇੱਕ ਜਗ੍ਹਾ ਨਾਲ਼ ਜੁੜੀਆਂ ਮੂਰਤੀਆਂ == [[ਤਸਵੀਰ:Athena,_London_2012.tiff|thumb| ''ਐਥੀਨਾ'', ਲੰਡਨ ਜੁਲਾਈ 2012]] [[ਤਸਵੀਰ:Evolutionary_Loop_517.jpg|thumb| ਏਬਰਡੀਨ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, 2013 ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਕਲਾਕਾਰ ਨਸੇਰ ਆਜ਼ਮ ਦੁਆਰਾ ਵਿਕਾਸਵਾਦੀ ਲੂਪ 517]] == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1963]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] jbufwi7dw37m5gc7vfyhez4iishum39 0 166112 838172 808617 2026-05-01T07:38:01Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 838172 wikitext text/x-wiki '''ਪੱਟੀ''' [[ਤਰਨ ਤਾਰਨ ਸਾਹਿਬ|ਤਰਨਤਾਰਨ ਸਾਹਿਬ ਸ਼ਹਿਰ]] ਦੇ ਨੇੜੇ ਇੱਕ ਪੁਰਾਣਾ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]] [[ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਜ ਅਤੇ ਕੇਂਦਰ ਸ਼ਾਸਿਤ ਪ੍ਰਦੇਸ਼|ਰਾਜ]] ਦੇ [[ਮਾਝਾ]] ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ [[ਤਰਨ ਤਾਰਨ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਤਰਨਤਾਰਨ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ]] ਦੀ ਇੱਕ ਨਗਰ ਕੌਂਸਲ ਹੈ। ਇਹ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਤੋਂ 47 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਹੈ। ਪੱਟੀ ਸ਼ਹਿਰ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਸਰਹੱਦ ਦੇ ਨੇੜੇ ਵੱਸਿਆ ਹੈ। ਇਹ [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਜੰਕਸ਼ਨ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ]] ਤੋਂ [[ਖੇਮ ਕਰਨ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ]] ਤੱਕ ਇੱਕ ਰੇਲ ਨੈੱਟਵਰਕ ਰਾਹੀਂ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ (ਖੇਮ ਕਰਨ ਭਾਰਤ ਦਾ ਆਖਰੀ ਸਟੇਸ਼ਨ ਹੈ)। ==ਪੱਟੀ ਬਾਰੇ== ਪੱਟੀ ਇੱਕ ਅਮੀਰ ਜ਼ਿਮੀਂਦਾਰ ਰਾਏ ਦੁਨੀ ਚੰਦ ਦਾ ਨਿਵਾਸ ਸੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਪੁੱਤਰੀ ਬੀਬੀ ਰਜਨੀ [[ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ|ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ]] ਦੀ ਜਾਣੀ-ਪਛਾਣੀ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਸੀ। <ref>The Golden Temple Amritsar official site. http://www.goldentempleamritsar.org/places-to-visit-in-golden-temple-amritsar/dukh-bhanjani-beri.php{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਮਈ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ਮੁਗਲ ਕਾਲ ਦੌਰਾਨ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਮੁਗਲ ਗਵਰਨਰ ਵੀ ਪੱਟੀ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ। ਆਜ਼ਾਦੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪੱਟੀ [[ਲਹੌਰ|ਲਾਹੌਰ]] ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੀ [[ਤਹਿਸੀਲ]] ਸੀ। ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਇਤਿਹਾਸਕ [[ਮੁਗ਼ਲ ਸਲਤਨਤ|ਮੁਗਲ]] ਕਿਲ੍ਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਵਾਗਲੇ ਦੀ ਕੰਧ ਦੇ ਖੰਡਰਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਕਈ ਹੋਰ ਇਤਿਹਾਸਕ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਸਥਾਨ ਹਨ। ਅੱਜ ਕੱਲ੍ਹ ਪੱਟੀ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਿਕਾਸ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ ਪਰ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਆਰਥਿਕਤਾ ਅਜੇ ਵੀ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਅਤੇ ਸਹਾਇਕ ਧੰਦਿਆਂ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਕਾਲਜ ਅਤੇ ਸਕੂਲ ਹਨ। ਪੱਟੀ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਸਰਹੱਦੀ ਸ਼ਹਿਰ <ref>{{Cite web |last=Service |first=Tribune News |title=Patti first to achieve 100% target of first dose |url=https://www.tribuneindia.com/news/amritsar/patti-first-to-achieve-100-target-of-first-dose-312427 |access-date=2021-09-18 |website=Tribuneindia News Service |language=en}}</ref> ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਸਾਰੇ ਯੋਗ ਲਾਭਪਾਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਕੋਵਿਡ-19 ਵੈਕਸੀਨ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਖੁਰਾਕ ਨਾਲ ਟੀਕਾਕਰਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਹੋਰ ਖੇਤਰਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਮਿਸਾਲ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਟੀਕਾਕਰਨ ਮੁਹਿੰਮ ਸਥਾਨਕ ਸਰਕਾਰੀ ਹਸਪਤਾਲ ਵਿਖੇ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਨੌਜਵਾਨ ਮੈਡੀਕਲ ਅਫ਼ਸਰ ਡਾ: ਗੁਰਸਿਮਰਨ ਸਿੰਘ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਚਲਾਈ ਗਈ। <ref>{{Cite web |title=pehredar, 18 September 2021 : readwhere |url=https://epaper.dailypehredar.com/m5/3230811/pehredar/18-September-2021#page/1/1 |access-date=2021-09-18 |website=epaper.dailypehredar.com}}</ref> == ਨਿਰੁਕਤੀ == ਪੱਟੀ (ਪੰਜਾਬੀ: पट) ਦਾ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਅਰਥ ਹੈ ਗਲੀ। ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਮੂਲ ਨਾਮ ਪੱਟੀ ਹੈਬਤਪੁਰਾ ਸੀ, ਪਰ ਇੱਕ ਖਾਸ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦਾ ਨਾਮ ਪੱਟੀ ਬਣ ਗਿਆ ਅਤੇ ਇਸ ਨੇ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਪਹਿਲੇ ਨਾਮ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ਲੈ ਲਈ। <ref name="kartarpur.com"/> == ਇਤਿਹਾਸ == [[ਭਾਰਤ ਦੀ ਵੰਡ|ਵੰਡ]] ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪੱਟੀ ਲਾਹੌਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਤਹਿਸੀਲ ਸੀ। ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਮਾਲ ਜ਼ਿਲੇ ਨੂੰ ਦੋ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿਚ ਵੰਡਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਇਹ ਨਵੇਂ ਬਣੇ ਤਰਨਤਾਰਨ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣ ਗਿਆ। ਪੱਟੀ ਇੱਕ ਸ਼ਕਤੀ ਕੇਂਦਰ ਰਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕੁਝ ਅਨੁਮਾਨਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ 1000 ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਅਜਿਹਾ ਹੈ। ਮੱਧਕਾਲ ਵਿੱਚ ਇਹ 9 [[ਲੱਖ|ਲੱਖੀ]] ਪੱਟੀ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਭਾਵ ਇਸ ਨੇ 9 ਲੱਖ ਰੁਪਏ ਦੀ ਉੱਚ ਆਮਦਨੀ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਇਸਦੇ ਹੁਕਮਰਾਨ ਰਹੇ ਮਿਰਜ਼ਿਆਂ ਦੀ ਇੱਕ ਖਾਸ ਹਵੇਲੀ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਕਿ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਖੇਤੀ ਕਰਨ ਲਈ ਢਾਹ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਸਦੇ ਮਾਲਕ 1947 ਵਿੱਚ ਲਾਹੌਰ (ਪਾਕਿਸਤਾਨ) ਚਲੇ ਗਏ ਸਨ <ref name="kartarpur.com"/> ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਇੱਕ ਟਿੱਲੇ ਉੱਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਇਸਦੀ ਉਚਾਈ ਵਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਪਰ ਉੱਚਾ ਟਿੱਲਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਇੱਕ ਸ਼ਿਵ ਮੰਦਰ ਹੈ। ਪੱਟੀ ਵਿੱਚ 1755 ਵਿੱਚ ਬਣਿਆ ਇੱਕ ਕਿਲ੍ਹਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਾਲ 2003 ਤੱਕ ਸਥਾਨਕ ਪੁਲਿਸ ਸਟੇਸ਼ਨ ਸੀ <ref name="kartarpur.com">[http://www.kartarpur.com/Arch/patti.htm Patti ''from kartarpur.com''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100103010418/http://www.kartarpur.com/Arch/patti.htm|date=3 January 2010}}</ref> ਪੱਟੀ ਦੇ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਭਰਪੂਰ ਹਵਾਲੇ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਜਦੋਂ [[ਮੁਗ਼ਲ ਸਲਤਨਤ|ਮੁਗਲ ਸਾਮਰਾਜ]] ਨੇ ਸਿੱਖ ਜਥੇਦਾਰਾਂ (ਧਾੜਵੀਆਂ) ਉੱਤੇ ਜ਼ੁਲਮ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਵਸਨੀਕਾਂ ਨੂੰ ਲੁੱਟਿਆ ਸੀ। ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਬਾਗੀਆਂ ਨੂੰ ਤਸੀਹੇ ਦੇਣ ਲਈ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਰੋਜ਼ਾਨਾ [[ਅਰਦਾਸ|ਸਿੱਖ ਅਰਦਾਸ]] ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣ ਗਈਆਂ। <ref name="kartarpur.com"/> [[ਮਿਸਲ|ਮਿਸਲਾਂ]] ਦੀ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ, ਪੱਟੀ ਨੂੰ ਆਖ਼ਰਕਾਰ ਫੈਜ਼ਲਪੁਰੀਆ (ਸਿੰਘਪੁਰੀਆ) ਮਿਸਲ ਨੇ ਜਿੱਤ ਲਿਆ ਸੀ। ਅਫਵਾਹਾਂ ਹਨ ਕਿ [[ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ|ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ]] ਆਪਣੀ ਫੌਜ ਕਸਬੇ ਦੀ ਘੇਰਾਬੰਦੀ ਕਰਨ ਲਈ ਭੇਜੀ ਸੀ ਜਦੋਂ ਮਿਰਜ਼ਾ ਤਾਲਿਬ ਅਲੀ ਬੇਗ ਨੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ 'ਤੇ ਸਿੱਖ ਅੱਤਿਆਚਾਰਾਂ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਜ਼ਾਨ 'ਤੇ ਪਾਬੰਦੀ ਲਗਾਉਣ ਕਰਕੇ ਉਸ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਬਗਾਵਤ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਸੀ । ਇਸ ਘੇਰਾਬੰਦੀ ਦੌਰਾਨ ਬਾਹਰੀ ਕੰਧ ਦਾ ਕੁਝ ਹਿੱਸਾ ਢਹਿ ਗਿਆ ਸੀ। ਪੱਟੀ ਨੂੰ [[ਪੀਰ (ਸੂਫ਼ੀ)|ਪੀਰ (ਸੂਫੀਵਾਦ)]] ਦਾ ਸਥਾਨ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪੀਰਾਂ ਦੇ ਘਰ ਸਨ ਜੋ ਗਿਲਾਨੀ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਸਨ। ਗਿਲਾਨੀ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀਆਂ ਧਾਰਮਿਕ ਥਾਵਾਂ ਵੀ ਹਨ। <ref name="kartarpur.com"/> ਵੰਡ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗਿਲਾਨੀ ਪਰਿਵਾਰ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਜਾ ਕੇ ਵੱਸ ਗਿਆ। ਅਲੈਗਜ਼ੈਂਡਰ ਬਰਨਸ ਦੀ ਲਿਖੀ 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀ ਇਤਿਹਾਸਕ ਕਿਤਾਬ "ਬੋਖਾਰਾ ਯਾਤਰਾਵਾਂ" ਵਿੱਚ ਪੱਟੀ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ 'ਪੁਟੀ' ਵਜੋਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਸਦੀ ਆਬਾਦੀ 5000 ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ। <ref>{{Cite book|url=https://www.indianculture.gov.in/rarebooks/travels-bokhara-vol-i|title=Travels into Bokhara Vol. I|last=Burnes|first=Alexander|language=en}}</ref> == ਰਾਜਨੀਤੀ == ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ [[ਪੱਟੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਪੱਟੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕੇ]] ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ। == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਤਰਨਤਾਰਨ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਅਤੇ ਕਸਬੇ]] 6dzunu4osrbnv9z3h53aqapaf3r6ew0 0 167371 838192 742480 2026-05-01T10:21:40Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 838192 wikitext text/x-wiki {{Infobox body of water | name = ਬਾਂਦਰਾ ਤਲਾਓ | other_name = ਸਵਾਮੀ ਵਿਵੇਕਾਨੰਦ ਤਾਲੇ, ਮੋਠਾ ਸਰੋਵਰ | image = Bandra talao1.JPG | alt = ਮੁੰਬਈ ਸਕਾਈਵਾਕ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਤੋਂ ਦੇਖਿਆ ਗਿਆ ਬਾਂਦਰਾ ਤਾਲਾਓ | caption = ਝੀਲ ਨੂੰ [[ਮੁੰਬਈ ਸਕਾਈਵਾਕ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ|ਸਕਾਈਵਾਕ]] ਤੋਂ ਦੇਖਿਆ ਗਿਆ | location = [[ਬਾਂਦਰਾ]], [[ਮੁੰਬਈ]], [[ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ]] | coordinates = {{coord|19.056424|N|72.838245|E|display =inline,title}} | type = ਕੁਦਰਤੀ ਝੀਲ ਨਹੀਂ ਹੈ | date-built = <!-- {{Start date|df=yes|YYYY|MM|DD}} For man-made and other recent lakes --> | length = | width = | area = {{convert|7.5|acre|ha|order=flip}} | depth = | max-depth = | volume = }} [[Category:Articles using infobox body of water without image bathymetry]] '''ਬਾਂਦਰਾ ਤਲਾਓ''' ਸਥਾਨਕ ਤੌਰ 'ਤੇ '''ਸਵਾਮੀ ਵਿਵੇਕਾਨੰਦ ਤਲਾਓ''' ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ [[ਬਾਂਦਰਾ]], [[ਮੁੰਬਈ]] ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਇੱਕ ਛੋਟੀ [[ਝੀਲ]] ਹੈ। ਝੀਲ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ '''ਲੋਟਸ ਟੈਂਕ''' ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਇਹ ਗ੍ਰੇਡ II ਵਿਰਾਸਤੀ ਢਾਂਚਾ ਹੈ। <ref name="dna">{{Cite news|url=http://www.dnaindia.com/mumbai/report_makeover-for-bandra-talao-finally-kicks-off_1403141|title=Makeover for Bandra Talao finally kicks off|date=30 June 2010|work=[[Daily News and Analysis]]|access-date=10 January 2012}}</ref> ਝੀਲ ਨੂੰ "ਮੋਥਾ ਸਰੋਵਰ" ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਨਵਪੜਾ (ਨੌਪਾੜਾ ਜਾਂ ਨੌਪਾਰਾ) ਦੇ ਇੱਕ ਅਮੀਰ [[ਕੋਂਕਣੀ ਮੁਸਲਮਾਨ]] ਦੁਆਰਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਇੱਕ ਨਾਲ ਲੱਗਦੇ ਪਿੰਡ। <ref>{{Cite web |title=Gazetteer of Thane District - Places of Interest, 1882 |url=http://www.maharashtra.gov.in/pdf/gazeetter_reprint/Thane-III/places_Bandra.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20100210034248/http://www.maharashtra.gov.in/pdf/gazeetter_reprint/Thane-III/places_Bandra.html |archive-date=10 February 2010}}</ref> <ref>{{Cite news|url=http://www.mid-day.com/news/2011/jan/310111-Bandra-Talao-BMC-Powai-Lake-jogging-track-walkway.htm|title=BMC plans walkway around Bandra Talao|date=31 January 2011|work=[[MiD DAY]]|access-date=10 January 2012|archive-date=26 ਅਗਸਤ 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110826071552/http://www.mid-day.com/news/2011/jan/310111-Bandra-Talao-BMC-Powai-Lake-jogging-track-walkway.htm|url-status=dead}}</ref> ਇਹ 7.5 ਏਕੜ ਵਿੱਚ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। <ref>{{Cite news|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2009-12-27/mumbai/28099454_1_water-body-talao-musical-fountain|title=Bandra talao all set for a Rs 33-crore makeover|date=27 December 2009|work=[[The Times of India]]|access-date=10 January 2012|archive-url=https://archive.today/20120719162100/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2009-12-27/mumbai/28099454_1_water-body-talao-musical-fountain|archive-date=19 July 2012}}</ref> ਝੀਲ ਦੇ ਰੱਖ-ਰਖਾਅ ਨੂੰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਗ੍ਰੇਟਰ ਮੁੰਬਈ ਦੇ ਨਗਰ ਨਿਗਮ ਨੂੰ ਸੌਂਪ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਇਸਦਾ ਨਾਮ ਸਵਾਮੀ ਵਿਵੇਕਾਨੰਦ ਸਰੋਵਰ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਦੀਆਂ ਝੀਲਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੁੰਬਈ ਦੀਆਂ ਝੀਲਾਂ]] dvalzrzqbiv0zug93sfjicftld9uhpo 0 167607 838186 742485 2026-05-01T09:34:35Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 838186 wikitext text/x-wiki {{Infobox body of water | name = ਬਰੂਆ ਸਾਗਰ ਝੀਲ | image = File:Barwa Sagor Lake in 1882.jpg | caption = 1882 ਦੇ ਵਿੱਚ ਝੀਲ | alt = 1882 ਦੇ ਵਿੱਚ ਝੀਲ | image_bathymetry = | caption_bathymetry = | location = [[ਬਰੂਆ ਸਾਗਰ]], [[ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]] | coordinates = {{coord|25.368|N|78.748|E|type:waterbody_region:IN|display=inline,title}} | type = [[ਇਨਸਾਨਾਂ ਵੱਲੋਂ ਬਣਾਈ ਗਈ ਝੀਲ ]] | inflow = | outflow = | catchment = | basin_countries = India | length = | width = | area = | depth = | max-depth = | volume = | residence_time = | shore = | elevation = | islands = | cities = | frozen = }} [[Category:Articles with short description]] [[Category:Short description is different from Wikidata]] [[Category:Pages using infobox body of water with auto short description]] <templatestyles src="Module:Infobox/styles.css"></templatestyles> '''ਬਰੂਆ ਸਾਗਰ ਤਾਲ''' [[ਭਾਰਤ]] ਦੇ [[ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]] ਰਾਜ ਵਿੱਚ [[ਝਾਂਸੀ]] ਦੇ ਨੇੜੇ [[ਬਰੂਆ ਸਾਗਰ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵੱਡੀ [[ਝੀਲ]] ਹੈ। ਇਹ ਝੀਲ ਲਗਭਗ 260 ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ [[ਓਰਛਾ]] ਦੇ ਰਾਜਾ ਉਦਿਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਬਨਵਾਈ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਬੰਨ੍ਹ ਬਣਾਇਆ ਸੀ। <ref>{{Cite web |date= |title=Jhansi Official website |url=http://jhansi.nic.in/excurs.html |access-date=2015-08-25 |publisher=Jhansi.nic.in}}</ref> ਮੀਡੀਆ ਦੀਆਂ ਰਿਪੋਰਟਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਡੈਮ ਨੂੰ 1694 ਈਸਵੀ ਦੇ ਆਸਪਾਸ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੋਣ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ <ref>{{Cite web |date= |title=The Hindu report/video on dams |url=https://www.thehindu.com/news/national/all-about-indias-dams/article29026554.ece?homepage=true |access-date=2019-08-12 |publisher=thehindu.com}}</ref> ਸੁੰਦਰ ਮੰਦਰ [[ਜਾਰੈ-ਕਾ-ਮੱਥ|ਜਰਾਈ-ਕਾ-ਮਠ]], ਅਤੇ [[ਬੁੰਦੇਲਖੰਡ]] ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਕਿਲੇ ਨੇੜਲੇ ਆਕਰਸ਼ਣ ਹਨ। == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * [http://india.bizhat.com/madhya_pradesh_forts.html India.bizhat.com]{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਮਈ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://archive.today/20130129074318/http://www.mustseeindia.com/Jhansi-Barua-Sagar/attraction/11047 Mustseeindia.com] * [http://jhansi.nic.in/excurs.html Jhansi.nic.in] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੀਆਂ ਝੀਲਾਂ]] 01oaad1gcde4tnr9sboytimvugufm5r 0 167921 838195 810918 2026-05-01T10:42:26Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 838195 wikitext text/x-wiki '''ਸਈਅਦ ਸ਼ਾਹ ਜਮਾਲ ਉਦੀਨ ਨਕਵੀ ਬੁਖਾਰੀ''' ([[ਉਰਦੂ]] : {{Script/Nastaliq|سید شاہ جمال الدین نقوی بخاری}} ; 1588–1671) '''ਬਾਬਾ ਸ਼ਾਹ ਜਮਾਲ''' ਕਰਕੇ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਇੱਕ [[ਵਲੀ|ਸੂਫ਼ੀ ਸੰਤ]] ਸੀ। ਉਸ ਨੂੰ ਹੁਸੈਨੀ ਸਈਦ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। <ref name=":0">{{Cite web |title=Dargahinfo - Complete Collection of Dargahs World Wide |url=http://dargahinfo.com/Dargah_History.aspx?HID=322 |access-date=2022-02-27 |website=dargahinfo.com }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਜੂਨ 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == ਵਾਰਸ == ਸੱਯਦ ਸ਼ਾਹ ਜਮਾਲ ਮਖਦੂਮ ਸੱਯਦ ਸਦਰੁੱਦੀਨ ਰਾਜਨ ਕਤਾਲ ਦੇ ਵੰਸ਼ਜ ਸਨ, ਜੋ ਮਖਦੂਮ ਸਈਅਦ ਸੁਲਤਾਨ ਅਹਿਮਦ ਕਬੀਰ ਬਿਨ ਮਖਦੂਮ ਸਯਦ [[ਸੱਯਦ ਜਲਾਲ ਉੱਦ ਦੀਨ ਸੁਰਖ਼ ਬੁਖ਼ਾਰੀ|ਜਲਾਲੂਦੀਨ ਸੁਰਖ-ਪੋਸ਼ ਬੁਖਾਰੀ]] ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ। <ref name=":0"/> ਸੱਯਦ ਸ਼ਾਹ ਜਮਾਲ [[ਸੁਹਰਾਵਰਦੀ ਸਿਲਸਿਲਾ|ਸੁਹਰਾਵਰਦੀਆ]] ਸੰਪਰਦਾ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਸੀ। ਬਾਬਾ ਸੱਯਦ ਸ਼ਾਹ ਜਮਾਲ ਦੇ ਵਾਰਸ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਕੋਟਲੀ ਸ਼ਾਹ ਸਲੀਮ, ਸ਼ਕਰਗੜ੍ਹ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪੋਤਰਾ ਸੱਯਦ ਸ਼ਾਹ ਸਲੀਮ ਬਿਨ ਬਾਬਾ ਸਯਦ ਸ਼ਾਹ ਮੂਸਾ ਬਿਨ ਸ਼ਾਹ ਜਮਾਲ ਦਾ ਮਕਬਰਾ ਪਿੰਡ ਕੋਟਲੀ ਸ਼ਾਹ ਸਲੀਮ ਵਿੱਚ ਹੈ। == ਜੀਵਨ == ਉਹ [[ਮੁਗ਼ਲ ਸਲਤਨਤ|ਮੁਗਲ]] ਬਾਦਸ਼ਾਹ [[ਅਕਬਰ|ਅਕਬਰ ਮਹਾਨ]] ਦੇ ਸਮੇਂ [[ਲਹੌਰ|ਲਾਹੌਰ]] ਦੇ [[ਇਛਰਾ]] ਦੇ ਗੁਆਂਢ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ। ਸਮਰਾਟ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵਜ਼ੀਰਾਂ ਦੀ ਸਲਾਹ ਦੇ ਨਾਲ, [[ਦੀਨ-ਏ-ਇਲਾਹੀ]] ਨੂੰ ਇੱਕ ਸਮਕਾਲੀ ਧਰਮ ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਿਸਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ [[ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ]] ਅਤੇ [[ਇਸਲਾਮ]] ਦੇ; ਅਤੇ [[ਇਸਾਈ ਧਰਮ|ਈਸਾਈਅਤ]], [[ਜੈਨ ਧਰਮ]], ਅਤੇ [[ਪਾਰਸੀ ਧਰਮ]] ਦੇ ਵੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਤੱਤਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲਾਉਣਾ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਪਰਦਾਇਕ ਮਤਭੇਦਾਂ ਮਿਟਾਉਣਾ ਸੀ। ਸੱਯਦ ਸ਼ਾਹ ਜਮਾਲ ਨੇ ਅਕਬਰ ਦੇ [[ਦੀਨ-ਏ-ਇਲਾਹੀ]] <ref name="thenews.com.pk">{{Cite web |title=Account of a typical Thursday night at Lahore’s famous shrine of Shah Jamal {{!}} Special Report {{!}} thenews.com.pk |url=https://www.thenews.com.pk/tns/detail/613876-shah-jamal-afterglow |access-date=2022-02-27 |website=www.thenews.com.pk |language=en }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਮਈ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਸੰਘਰਸ਼ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਕੱਟੜਪੰਥੀ ਇਸਲਾਮ ਵਿੱਚ ਵਾਪਸ ਲਿਆਂਦਾ। <ref name=":1">{{Cite web |title=Baba Shah Jamal – The Syed Family |url=https://thesyedfamily.com/prominent-family-members/baba-shah-jamal.html |access-date=2022-02-27 |language=en-US}}</ref> <ref>{{Cite web |date=2012-03-30 |title=Daily Times - Leading News Resource of Pakistan |url=http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=2007%5C04%5C20%5Cstory_20-4-2007_pg7_45 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120330120755/http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=2007%5C04%5C20%5Cstory_20-4-2007_pg7_45 |archive-date=30 March 2012 |access-date=2022-02-27 |website=}}</ref> == ਮਕਬਰਾ == ਜਮਾਲ ਦੀ ਮੌਤ 1671 ਵਿੱਚ ਹੋਈ। ਉਸਦਾ ਮਕਬਰਾ ਸ਼ਾਹ ਜਮਾਲ [[ਲਹੌਰ|ਲਾਹੌਰ]] ਵਿੱਚ ਮੁਸਲਿਮ ਟਾਊਨ ਦੇ ਨੇੜੇ, ਫੋਰਮੈਨ ਕ੍ਰਿਸਚੀਅਨ (ਐਫਸੀ) ਕਾਲਜ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। <ref>{{Cite web |last=Rehman |first=Noor Ur |date=2018-08-03 |title=Baba Shah Jamal: A Spiritual Enclave |url=https://www.charcoalgravel.com/baba-shah-jamal-a-spiritual-enclave/ |access-date=2022-02-27 |website=Charcoal + Gravel |language=en-US |archive-date=2022-02-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220227103346/https://www.charcoalgravel.com/baba-shah-jamal-a-spiritual-enclave/ |url-status=dead }}</ref> ਉੱਥੇ ਹਰ ਵੀਰਵਾਰ ਨੂੰ ਮੇਲਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। <ref name="thenews.com.pk"/> ਉਸਦਾ [[ਉਰਸ]] ਹਰ ਸਾਲ ਰਬੀ ਅਲ-ਥਾਨੀ ਦੀ 3, 4 ਅਤੇ 5 ਤਰੀਕ ਨੂੰ ਕਰਵਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, <ref name=":1"/> ਅਤੇ ਲੱਖਾਂ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਇਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। <ref>{{Cite web |date=2011-03-13 |title=Daily Times - Leading News Resource of Pakistan |url=http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=2006%5C05%5C03%5Cstory_3-5-2006_pg13_5 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110313153840/http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=2006%5C05%5C03%5Cstory_3-5-2006_pg13_5 |archive-date=13 March 2011 |access-date=2022-02-27 |website=}}</ref> ਰਸਮਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਹਿੱਸਾ ਮਰਹੂਮ ਪੱਪੂ ਸੈਨ ਸੀ, ਜੋ ਉੱਥੇ ਢੋਲ ਵੀ ਵਜਾਇਆ ਕਰਦਾ ਸੀ। <ref>{{Cite web |title=The sufi drummer {{!}} Encore {{!}} thenews.com.pk |url=https://www.thenews.com.pk/tns/detail/908172-the-sufi-drummer |access-date=2022-02-27 |website=www.thenews.com.pk |language=en }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਮਈ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == ਖ਼ਲੀਫ਼ਾ ਅਕਬਰ ਅਤੇ ਸਜਾਦਾ ਨਸ਼ੀਨ == ਉਸਦਾ ਖ਼ਲੀਫ਼ਾ ਅਕਬਰ ਅਤੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਨਸ਼ੀਨ [[Gaddi Nasheen|ਗੱਦੀ ਨਸ਼ੀਨ]] [[ਪੀਰ (ਸੂਫ਼ੀ)|ਪੀਰ]] ਡਾਕਟਰ ਸਈਅਦ ਅਲੀ ਹੁਸੈਨ ਸ਼ਾਹ ਨਕਵੀ ਅਲ ਬੁਖ਼ਾਰੀ ਹੁਸੈਨੀ ਹੈ। == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਲੋਕ]] 41dakhyjbw05jyqjvmj9aooqqv5k2m3 0 168920 838084 820458 2026-04-30T18:35:25Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 838084 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = ਜੈਮੀ ਲੀਵਰ | image = Jamie Lever in 2017.jpg | caption = 2017 ਵਿੱਚ ਜੈਮੀ ਲੀਵਰ | other_names = | birth_name = <!--Must be attributed to a reliable source with an established reputation for fact-checking. No blogs. WP:BLPPRIVACY is taken seriously--> | birth_date = <!--Must be attributed to a reliable source with an established reputation for fact-checking. No blogs. WP:BLPPRIVACY is taken seriously--> | birth_place = <!--Must be attributed to a reliable source with an established reputation for fact-checking. No blogs. WP:BLPPRIVACY is taken seriously--> | education = ਮਾਸਟਰ ਆਫ਼ ਮਾਰਕੀਟਿੰਗ ਕਮਿਊਨੀਕੇਸ਼ਨ <br />ਵੈਸਟਮਿੰਸਟਰ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ | occupation = ਹਾਸਰਸ ਕਲਾਕਾਰ | years_active = 2010–ਹੁਣ ਤੱਕ | known_for = ''[[ਕਿਸ ਕਿਸਕੋ ਪਿਆਰ ਕਰੂੰ]]'', ''[[ਕਾਮੇਡੀ ਸਰਕਸ ਕੇ ਮਹਾਬਲੀ]]'' | father = [[ਜੌਨੀ ਲੀਵਰ]] | relatives = ਜਿੰਮੀ ਮੂਸਾ (ਚਾਚਾ) }} [[Category:Articles with hCards]] '''ਜੈਮੀ ਲੀਵਰ''' ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਅਦਾਕਾਰਾ ਅਤੇ ਕਾਮੇਡੀਅਨ ਹੈ ਜੋ [[ਹਿੰਦੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਹਿੰਦੀ]] ਫਿਲਮਾਂ ਅਤੇ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਕਾਮੇਡੀਅਨ ਜੌਨੀ ਲੀਵਰ ਦੀ ਧੀ ਹੈ। == ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ == ਜੈਮੀ ਲੀਵਰ ਕਾਮੇਡੀਅਨ ਜੌਨੀ ਲੀਵਰ (ਜੌਨ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਰਾਓ ਜਾਨੁਮਾਲਾ) ਅਤੇ ਸੁਜਾਤਾ ਜਾਨੁਮਾਲਾ ਦੀ ਧੀ ਹੈ। ਉਸਦਾ ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਭਰਾ ਜੈਸੀ ਹੈ। ਜੈਮੀ ਨੇ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਆਫ਼ ਵੈਸਟਮਿੰਸਟਰ, ਲੰਡਨ ਤੋਂ ਆਪਣੀ ਮਾਸਟਰ ਆਫ਼ ਮਾਰਕੀਟਿੰਗ ਕਮਿਊਨੀਕੇਸ਼ਨ ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ।<ref>{{Cite web |date=14 April 2019 |title=Jamie Lever sets fashion goals on Instagram; see photos |url=https://www.mid-day.com/articles/jamie-lever-sets-her-fashion-goals-on-instagram-see-photos/20741169 |website=mid-day }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਪ੍ਰੈਲ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == ਕੈਰੀਅਰ == ਜੈਮੀ ਲੀਵਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਕਰੀਅਰ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਅਗਸਤ 2012 ਵਿੱਚ ਲੰਡਨ ਸਥਿਤ ਮਾਰਕੀਟ ਰਿਸਰਚ ਏਜੰਸੀ ਵਿਜ਼ਨਗੇਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਾਰਕੀਟਿੰਗ ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਵਜੋਂ ਕੀਤੀ।<ref>{{Cite web |date=21 September 2013 |title=The Heir Is on Air |url=http://www.openthemagazine.com/article/art-culture/the-heir-is-on-air |access-date=23 August 2014 |website=Open The Magazine |publisher=Open Media Network Pvt. Ltd.}}</ref> ਉਸਨੇ 2012 ਤੋਂ ਦਿ ਕਾਮੇਡੀ ਸਟੋਰ, ਮੁੰਬਈ ਵਿਖੇ ਇੱਕ ਸਟੈਂਡ-ਅੱਪ ਕਾਮੇਡੀਅਨ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਉਸਨੇ 2013 ਵਿੱਚ [[ਸੋਨੀ ਇੰਟਰਟੇਨਮੈਂਟ ਟੈਲੀਵਿਜਨ (ਭਾਰਤ)|ਸੋਨੀ ਐਂਟਰਟੇਨਮੈਂਟ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ]] ਉੱਤੇ ''ਕਾਮੇਡੀ ਸਰਕਸ ਕੇ ਮਹਾਬਲੀ'' ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ। ਜੈਮੀ ਨੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸ਼ੋਅਜ਼ ਦੀ ਮੇਜ਼ਬਾਨੀ ਵੀ ਕੀਤੀ ਹੈ।<ref>{{Cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/tv/news/Jamie-performs-in-front-of-father-Johnny-Lever/articleshow/23813346.cms|title=Jamie performs in front of father Johnny Lever|work=The Times if Indiapublisher=Bennett, Coleman & Co. Ltd.|access-date=23 August 2014}}</ref> == ਫਿਲਮੋਗ੍ਰਾਫੀ == === ਫਿਲਮਾਂ === {| class="wikitable unsortable plainrowheaders" ! scope="col" |ਸਾਲ ! scope="col" | ਸਿਰਲੇਖ ! scope="col" | ਭੂਮਿਕਾ ! scope="col" | ਨੋਟਸ |- | 2015 ! scope="row" | ''ਕਿਸ ਕਿਸਕੋ ਪਿਆਰ ਕਰੂੰ'' | ਚੰਪਾ | |- | 2019 ! scope="row" | ''ਹਾਊਸਫੁੱਲ 4'' | ਹਿੱਕ ਨਾਲ | |- | 2021 ! scope="row" | ''ਭੂਤ ਪੁਲਿਸ'' | ਲਤਾ | [[ਡਿਜ਼ਨੀ+ ਹੌਟਸਟਾਰ|ਡਿਜ਼ਨੀ ਪਲੱਸ ਹੌਟਸਟਾਰ]] ਫਿਲਮ |} === ਵੈੱਬ ਸੀਰੀਜ਼ === {| class="wikitable unsortable plainrowheaders" ! scope="col" |ਸਾਲ ! scope="col" | ਸਿਰਲੇਖ ! scope="col" | ਭੂਮਿਕਾ ! scope="col" | ਨੋਟਸ |- | 2023 ! scope="row" | ''ਪੌਪ ਕੌਨ?'' | ਰਾਣੀ | [[ਡਿਜ਼ਨੀ+ ਹੌਟਸਟਾਰ]] |} === ਸੰਗੀਤ ਵੀਡੀਓਜ਼ === {| class="wikitable" |+ !ਸਾਲ ! ਸਿਰਲੇਖ ! ਗਾਇਕ ! ਲੇਬਲ ! ਰੈਫ. |- | 2021 | ਕਿਨੀ ਕਿਨੀ ਵਾਰੀ | ਰਾਸ਼ੀ ਸੂਦ | BGBNG ਸੰਗੀਤ | <ref>{{Cite web |title=Jamie Lever, Krishna Shroff, Jannat Zubair feature in 'Kinni Kinni Vaari' song |url=https://www.aninews.in/news/entertainment/music/jamie-lever-krishna-shroff-jannat-zubair-feature-in-kinni-kinni-vaari-song20210701200000/ |access-date=2021-07-02 |website=ANI News |language=en |archive-date=2023-01-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230123041248/https://www.aninews.in/news/entertainment/music/jamie-lever-krishna-shroff-jannat-zubair-feature-in-kinni-kinni-vaari-song20210701200000/ |url-status=dead }}</ref> |- |} == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1987]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਸਟੈਂਡ-ਅੱਪ ਕਮੇਡੀਅਨ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਿੰਦੀ ਸਿਨੇਮਾ ਵਿੱਚ ਅਭਿਨੇਤਰੀਆਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਕਾਮੇਡੀਅਨ]] qo2ezbztzfv6f4e1g6a6odvvc2ukg7c 0 171116 838094 720695 2026-04-30T19:51:58Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 838094 wikitext text/x-wiki [[File:Telemundo logo 2018.svg|thumb|right|]] '''ਟੇਲੀਮੁੰਡੋ''' ([[ਸਪੈਨਿਸ਼ ਭਾਸ਼ਾ]]: Telemundo) ਇੱਕ [[ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ|ਅਮਰੀਕੀ]] ਸਪੈਨਿਸ਼-ਭਾਸ਼ਾ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਨੈੱਟਵਰਕ ਹੈ ਜਿਸਦੀ ਮਲਕੀਅਤ [[ਐਨ.ਬੀ.ਸੀ ਯੂਨੀਵਰਸਲ]] ਹੈ। ਇਸਦੀ ਸਥਾਪਨਾ 1984 ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਨੈਟਵਰਕ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ 1984 ਵਿੱਚ ਨੈੱਟਸਪੈਨ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ, 1987 ਵਿੱਚ ਟੈਲੀਮੁੰਡੋ ਦਾ ਨਾਮ ਬਦਲਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ WKAQ-TV, [[ਸਾਨ ਹੁਆਨ, ਪੁਏਰਤੋ ਰੀਕੋ|ਸੈਨ ਜੁਆਨ, ਪੋਰਟੋ ਰੀਕੋ]] ਵਿੱਚ ਇਸਦੇ ਮਲਕੀਅਤ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਸੰਚਾਲਿਤ ਸਟੇਸ਼ਨ ' ਤੇ ਵਰਤੀ ਗਈ ਬ੍ਰਾਂਡਿੰਗ ਤੋਂ ਬਾਅਦ। 1997 ਵਿੱਚ, ਲਿਬਰਟੀ ਮੀਡੀਆ ਅਤੇ ਸੋਨੀ ਪਿਕਚਰਜ਼ ਐਂਟਰਟੇਨਮੈਂਟ ਨੇ ਟੈਲੀਮੁੰਡੋ ਵਿੱਚ ਨਿਯੰਤਰਣ ਰੁਚੀ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ। NBC ਨੇ ਫਿਰ 2001 ਵਿੱਚ ਟੈਲੀਮੁੰਡੋ ਨੂੰ ਖਰੀਦਿਆ। ਟੈਲੀਮੁੰਡੋ ਦਾ ਮੁੱਖ ਦਫਤਰ ਮਿਆਮੀ ਵਿੱਚ ਹੈ ਅਤੇ ਡੋਰਲ, ਫਲੋਰੀਡਾ ਦੇ ਮਿਆਮੀ ਉਪਨਗਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਟੂਡੀਓ ਅਤੇ ਉਤਪਾਦਨ ਸਹੂਲਤ ਚਲਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ 1,900 ਕਰਮਚਾਰੀ ਹਨ।<ref name="latimes">{{Cite news|url=https://www.latimes.com/entertainment/news/business/la-fi-gaspin26jul26,1,4482109.story?coll=la-headlines-business-enter|title=NBC tacks on Telemundo oversight to Gaspin's tasks|last=Meg James|date=July 26, 2007|work=[[Los Angeles Times]]|access-date=May 14, 2010}}</ref><ref>{{Cite web |title=Legal corporate english |url=http://msnlatino.telemundo.com/legal_corporate_english |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090301113452/http://msnlatino.telemundo.com/legal_corporate_english |archive-date=March 1, 2009 |access-date=February 3, 2009 |website=Telemundo}}</ref> ਟੈਲੀਮੁੰਡੋ ਦੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ ਨੂੰ ਮਿਆਮੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸੰਚਾਲਿਤ ਸਟੂਡੀਓ ਸਹੂਲਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ੂਟ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ 2011 ਦੌਰਾਨ ਨੈੱਟਵਰਕ ਦੇ 85 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਟੈਲੀਨੋਵੇਲਾ ਰਿਕਾਰਡ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ<ref>{{Cite news|url=http://www.miamitodaynews.com/news/110623/story4.shtml|title=Telemundo Plans To Tape 1100 Hours Of Telenovelas In Miami|last=Zachary S. Fagenson|date=June 23, 2011|work=[[Miami Today]]}}</ref> ਔਸਤ ਘੰਟਾਵਾਰ ਪ੍ਰਾਈਮਟਾਈਮ ਡਰਾਮਾ ਬਣਾਉਣ ਲਈ $70K ਦੀ ਲਾਗਤ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।<ref>{{Cite web |last=Cynthia Littleton |date=July 30, 2013 |title=How to Build a Better Telenovela |url=https://variety.com/2013/tv/news/how-to-build-a-better-telenovela-1200569561/ |website=[[Variety (magazine)|Variety]]}}</ref> == ਇਤਿਹਾਸ == ਅਸਲ ਵਿੱਚ 1984 ਵਿੱਚ ਨੈੱਟਸਪੈਨ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਲਾਂਚ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਨੈਟਵਰਕ ਦੇ ਮਾਲਕਾਂ ਨੇ ਡਬਲਯੂ.ਕੇ.ਏ.ਕਿਊ-ਟੀਵੀ (ਚੈਨਲ 2) ਦੇ ਪਿਛਲੇ ਮਾਲਕ ਨੂੰ [[ਸਾਨ ਹੁਆਨ, ਪੁਏਰਤੋ ਰੀਕੋ|ਸਾਨ ਜੁਆਨ, ਪੋਰਟੋ ਰੀਕੋ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਸਟੇਸ਼ਨ ਖਰੀਦਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, 1987 ਵਿੱਚ ਟੈਲੀਮੁੰਡੋ ਦਾ ਨਾਮ ਬਦਲ ਕੇ ਟੈਲੀਮੁੰਡੋ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। 28 ਮਾਰਚ, 1954 ਨੂੰ, WKAQ-TV 'ਤੇ ਦਸਤਖਤ ਕੀਤੇ ਗਏ। ਇਸਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਐਂਜੇਲ ਰਾਮੋਸ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ - ਉਸ ਸਮੇਂ [[ਪੁਇਰਤੋ ਰੀਕੋ|ਪੋਰਟੋ ਰੀਕੋ]] ਦੇ ਮੁੱਖ ਅਖਬਾਰ, ਐਲ ਮੁੰਡੋ ਦੇ ਮਾਲਕ ਅਤੇ ਅਮਰੀਕੀ ਖੇਤਰ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਰੇਡੀਓ ਸਟੇਸ਼ਨ, WKAQ ("ਰੇਡੀਓ ਏਲ ਮੁੰਡੋ" ਵਜੋਂ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ)। ਰਾਮੋਸ " ''ਮੁੰਡੋ'' " ਥੀਮ ("ਸੰਸਾਰ" ਲਈ ਸਪੈਨਿਸ਼ ਸ਼ਬਦ) ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਅਧਾਰਤ ਆਪਣੀਆਂ ਮੀਡੀਆ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਲਈ ਇਕਸਾਰ ਬ੍ਰਾਂਡਿੰਗ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਨਵੀਂ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਸੰਪੱਤੀ ਨੂੰ "Telemundo" (ਅਸਲ ਵਿੱਚ, "Teleworld" ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ ਕਰਨਾ) ਚੁਣਿਆ। "ਵਰਲਡ ਟੀਵੀ"). 14 ਅਪ੍ਰੈਲ 1983 ਨੂੰ, ਰਾਮੋਸ ਨੇ ਜੌਨ ਬਲੇਅਰ ਐਂਡ ਕੰਪਨੀ ਨੂੰ WKAQ-TV ਵੇਚਿਆ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ|date=November 2013}} == ਬੱਚਿਆਂ ਦਾ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਿੰਗ == ਇਸਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਇਤਿਹਾਸ ਲਈ, NetSpan/Telemundo ਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਪ੍ਰੋਗ੍ਰਾਮਿੰਗ ਦਾ ਵੱਡਾ ਹਿੱਸਾ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਅਮਰੀਕੀ ਅਤੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਨਿਰਮਾਤਾਵਾਂ ਤੋਂ ਲਾਈਵ-ਐਕਸ਼ਨ ਅਤੇ ਐਨੀਮੇਟਡ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਿੰਗ ਤੋਂ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਗਏ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ ਦੇ ਸਪੈਨਿਸ਼-ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਡੱਬ, ਅਤੇ ਸਪੈਨਿਸ਼-ਭਾਸ਼ਾ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਿੰਗ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਹੋਰ ਦੇਸ਼. ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਪ੍ਰੋਗ੍ਰਾਮਿੰਗ ਵਿੱਚ ਨੈੱਟਵਰਕ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ, Telemuñequitos, [[ਵਾਰਨਰ ਬ੍ਰਦਰਜ਼]] ਦੇ ਨਾਲ ਸਾਂਝੇਦਾਰੀ ਵਿੱਚ ਸੀ, ਅਤੇ ਵਾਰਨਰ ਬ੍ਰੋਸ. ਕਾਰਟੂਨ ਪ੍ਰੋਡਕਸ਼ਨ ਦੇ ਸਪੈਨਿਸ਼-ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਡੱਬਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite magazine|last=Lanneri|first=John|date=1992-06-13|title=Latin Notas|url=https://books.google.com/books?id=jQ8EAAAAMBAJ&dq=%22Telemunequitos%22&pg=PA36|magazine=Billboard|language=en}}</ref> ਸਤੰਬਰ 1995 ਵਿੱਚ, ਟੈਲੀਮੁੰਡੋ ਨੇ ਇੱਕ ਸ਼ਨੀਵਾਰ ਸਵੇਰ ਦਾ ਬਲਾਕ, ਟੈਲੀਮੁੰਡੋ ਇਨਫੈਂਟਿਲ ("Telemundo Kids") ਲਾਂਚ ਕੀਤਾ।<ref name="latimes-telemundonewfocus">{{Cite news|url=https://articles.latimes.com/1995-06-03/entertainment/ca-8930_1_mexican-american-culture|title=New Focus for Telemundo Network|last=Claudia Puig|date=June 3, 1995|work=Los Angeles Times|access-date=November 7, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20160307041537/https://articles.latimes.com/1995-06-03/entertainment/ca-8930_1_mexican-american-culture|archive-date=2016-03-07|author-link=Claudia Puig}}</ref> 15 ਸਤੰਬਰ 1998 ਨੂੰ, ਟੈਲੀਮੁੰਡੋ ਨੇ ਨਿਕਲੋਡੀਓਨ ਐਨ ਟੈਲੀਮੁੰਡੋ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ, ਇੱਕ ਬਲਾਕ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਨਿੱਕੇਲੋਡੀਓਨ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਿੰਗ ਦੇ ਸਪੈਨਿਸ਼ ਡੱਬ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।<ref>{{Cite web |date=September 15, 1998 |title=Telemundo, Nickelodeon in pact |url=http://adage.com/article/news/telemundo-nickelodeon-pact/23720/ |access-date=November 7, 2015}}</ref><ref>{{Cite web |last=Richard Katz |date=October 23, 1998 |title=Telemundo deal: Nick in Spanish |url=https://variety.com/1998/tv/news/telemundo-deal-nick-in-spanish-1117481725/ |access-date=November 7, 2015}}</ref> ਇਹ ਬਲਾਕ 5 ਸਤੰਬਰ, 2000 ਤੱਕ ਹਫ਼ਤੇ ਦੇ ਦਿਨ ਦੀ ਸਵੇਰ ਨੂੰ ਚੱਲਿਆ, ਜਦੋਂ ਇਸ ਨੂੰ ਸ਼ਨੀਵਾਰ ਅਤੇ ਐਤਵਾਰ ਸਵੇਰ ਨੂੰ ''ਹੋਏ ਐਨ ਏਲ ਮੁੰਡੋ ਲਈ ਸਮਾਂ ਸਲਾਟ ਨੂੰ ਅਨੁਕੂਲ ਕਰਨ ਲਈ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।'' ਨਿੱਕੇਲੋਡੀਓਨ ਦੇ ਨਾਲ ਟੈਲੀਮੁੰਡੋ ਦੇ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਸਪਲਾਈ ਸੌਦੇ ਦੀ ਮਿਆਦ ਪੁੱਗਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, 30 ਸਤੰਬਰ 2001 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਨਿਕਲੋਡੀਓਨ ਬਲਾਕਾਂ ਨੂੰ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਫਿਰ ਇਸਨੂੰ ਟੈਲੀਮੁੰਡੋ ਕਿਡਜ਼ ਨਾਲ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸੋਨੀ ਪਿਕਚਰਜ਼ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਨਿਕਲੋਡੀਓਨ ਸਮੇਤ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪ੍ਰਦਾਤਾਵਾਂ ਤੋਂ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕੀਤੇ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਿੰਗ ਦਾ ਮਿਸ਼ਰਣ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ।<ref>{{Cite web |date=April 21, 2001 |title=Telemundo Network 2001–2002 Programming Schedule Presentation. |url=http://hispanicad.com/blog/news-article/had/television/telemundo-network-2001-2002-programming-schedule-presentation |website=Hispanic Ad Weekly |publisher=Hispanic Media Sales, Inc.}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == <references /> == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * {{Commons category inline}} * {{Official website}} * [http://msnlatino.telemundo.com/entretenimiento/Crossover/ Crossover]{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਪ੍ਰੈਲ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} – Telemundo's bilingual website * [http://www.telemundointernacional.com/ Telemundo International] * [http://www.museum.tv/archives/etv/T/htmlT/telemundo/telemundo.htm Telemundo] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130915014818/http://www.museum.tv/archives/etv/T/htmlT/telemundo/telemundo.htm |date=2013-09-15 }} (from the [[ਪ੍ਰਸਾਰਣ ਸੰਚਾਰ ਦਾ ਅਜਾਇਬ ਘਰ|Museum of Broadcast Communications]] website) * [http://www.clubdenoveleras.com/ Club De Noveleras]{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਨਵੰਬਰ 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (Bilingual) * [https://web.archive.org/web/20110913010750/http://www.lomejordelomejorla.com/ lo mejor de lo mejor] (Bilingual) * [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਟੀਵੀ ਚੈਨਲ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ]] 5ef2eyyl5yaarklwv07baav1vomizl8 0 178643 838119 726052 2026-04-30T23:50:11Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 838119 wikitext text/x-wiki '''ਸ਼੍ਰੀ ਦੇਵੀ ਤਾਲਾਬ ਮੰਦਰ''' [[ਜਲੰਧਰ]], [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ]] ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਇੱਕ [[ਹਿੰਦੂ]] [[ਮੰਦਰ]] ਹੈ। ਇਹ ਮੰਦਰ ਦੇਵੀ [[ਦੁਰਗਾ]] ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਹੈ ਅਤੇ ਹਰ ਸਾਲ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਇੱਥੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਸਨੂੰ ਭਾਰਤ ਦੇ 51 ਸ਼ਕਤੀ ਪੀਠਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=https://www.bhaskar.com/news/PUN-JAL-OMC-story-on-devi-talab-mandir-5139654-PHO.html|title=सुदर्शन चक्र ने किए थे देवी सती के 51 टुकड़े, यहां भी कटकर गिरा शरीर का भाग|date=13 October 2015|website=Dainik Bhaskar|accessdate=18 March 2023}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://devitalabmandir.com/About-Devi-Talab-Mandir.html|title=Devi Talab Mandir &#124; Devi Talab Jalandhar &#124; Mandir Devi Maa &#124; Jalandhar|access-date=2024-01-01|archive-date=2023-03-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20230330232053/http://devitalabmandir.com/About-Devi-Talab-Mandir.html|url-status=dead}}</ref> ਅਮਰਨਾਥ ਮੰਦਰ ਦਾ ਇੱਕ ਮਾਡਲ, ਭਗਵਾਨ [[ਸ਼ਿਵ]] ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ, ਮੰਦਰ ਕੰਪਲੈਕਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਮੰਦਰ ਦੇ ਕੋਲ ਸਥਿਤ ਦੇਵੀ [[ਕਾਲ਼ੀ ਮਾਤਾ|ਕਾਲੀ]] ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਇੱਕ ਪੁਰਾਣਾ ਮੰਦਰ ਹੈ। ਮੰਦਰ ਦੇ ਮੁੱਖ ਆਕਰਸ਼ਣਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਇੱਕ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸਰੋਵਰ ਹੈ ਜੋ ਹਿੰਦੂ ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ਲਈ ਬਹੁਤ ਧਾਰਮਿਕ ਮਹੱਤਵ ਰੱਖਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=Devi Talab Mandir |url=https://www.facebook.com/devi.talab.mandir.jalandhar.punjab/ |access-date=2022-04-03 |website=www.facebook.com |language=en}}</ref> ਮੰਦਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਅਤੇ ਸਿਖਰ 'ਤੇ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਸੋਨੇ ਦਾ ਕੰਮ ਹੈ। ==ਹਵਾਲੇ== {{Reflist}} {{commons category|Devi Talab Mandir|ਦੇਵੀ ਤਾਲਾਬ ਮੰਦਰ}} o7o6t6d6163twbq2f1080tc5if84odq 0 180595 838191 735030 2026-05-01T10:11:31Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 838191 wikitext text/x-wiki '''ਬਹਾਵਲਪੁਰ ਅਜਾਇਬ ਘਰ''' 1976 ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ, [[ਬਹਾਵਲਪੁਰ]], [[ਪੰਜਾਬ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ|ਪੰਜਾਬ]], [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਪੁਰਾਤੱਤਵ, ਕਲਾ, ਵਿਰਾਸਤ, ਆਧੁਨਿਕ ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਧਰਮ ਦਾ ਇੱਕ ਅਜਾਇਬ ਘਰ ਹੈ।<ref name="intro">{{Cite web |title=Bahawalpur Museum |url=http://www.bahawalpur.gov.pk/muse.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100817054408/http://www.bahawalpur.gov.pk/muse.htm |archive-date=August 17, 2010 |access-date=December 1, 2010 |website=bahawalpur.gov.pk |publisher=District Government Bahawalpur}}</ref> ਇਹ ਬਹਾਵਲਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਕੰਟਰੋਲ ਅਧੀਨ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਜੁਲਾਈ 2022 ਤੱਕ, ਅਜਾਇਬ ਘਰ ਦੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਮੁਹੰਮਦ ਜ਼ੁਬੈਰ ਰੱਬਾਨੀ ਹਨ।<ref>{{Cite web |date=31 May 2022 |title=275th celebrations of Bahawalpur State will be held in Feb 2023 |url=https://www.app.com.pk/domestic/275th-celebrations-of-bahawalpur-state-will-be-held-in-feb-2023/ |access-date=8 July 2022 |website=[[Associated Press of Pakistan]]}}</ref> == ਗੈਲਰੀਆਂ == ਅਜਾਇਬ ਘਰ ਅੱਠ ਗੈਲਰੀਆਂ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ:<ref name="intro" /> * [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਲਹਿਰ|ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਮੂਵਮੈਂਟ]] ਗੈਲਰੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਅੰਦੋਲਨ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਫੋਟੋਆਂ ਦਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇਸਦੇ ਨੇਤਾਵਾਂ ਦੀਆਂ ਤਸਵੀਰਾਂ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। * ਪੁਰਾਤੱਤਵ ਗੈਲਰੀ, ਜੋ ਖੇਤਰ ਦੇ ਪੁਰਾਤੱਤਵ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ। * ਇਸਲਾਮੀ ਗੈਲਰੀ, ਜੋ [[ਇਸਲਾਮ]] ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹਥਿਆਰਾਂ, ਪੇਂਟਿੰਗਾਂ, ਟੈਕਸਟਾਈਲ ਦੇ ਨਮੂਨੇ ਅਤੇ ਧਾਤ ਦੇ ਕੰਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। * ਖੇਤਰੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਗੈਲਰੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਚੋਲਿਸਤਾਨ ਰੇਗਿਸਤਾਨ ਅਤੇ [[ਬਹਾਵਲਨਗਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਬਹਾਵਲਨਗਰ]], [[ਬਹਾਵਲਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਬਹਾਵਲਪੁਰ]], ਅਤੇ ਰਹੀਮ ਯਾਰ ਖਾਨ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਵਿੱਚ ਲੋਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਵਰਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਵਸਤੂਆਂ ਦੇ ਨਮੂਨੇ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। * ਸਿੱਕਾ ਗੈਲਰੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ 300 ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਿੱਕੇ ਹਨ * [[ਕ਼ੁਰਆਨ|ਕੁਰਾਨ]] ਗੈਲਰੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਹੱਥ-ਲਿਖਤਾਂ, ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ ਅਤੇ ਕੁਰਾਨ ਦੇ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। * ਬਹਾਵਲਪੁਰ ਗੈਲਰੀ, ਬਹਾਵਲਪੁਰ ਰਿਆਸਤ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਤਸਵੀਰਾਂ ਅਤੇ ਲੇਖ ਦਿਖਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ [[ਬਰਤਾਨਵੀ ਰਾਜ|ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਰਾਜ]] ਵਿੱਚ ਦੂਜਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਰਾਜ ਸੀ।<ref>{{Cite web |last=Ahmad |first=Mashal |date=2 August 2020 |title=Retracing Bahawalpur's glorious past |url=https://www.thenews.com.pk/tns/detail/693852-retracing-bahawalpurs-glorious-past |access-date=2022-07-08 |website=[[The News International]] |language=en }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਮਈ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * ਚੋਲਿਸਤਾਨ ਗੈਲਰੀ, ਚੋਲਿਸਤਾਨ ਖੇਤਰ ਦੀ ਕਲਾ ਅਤੇ ਵਿਰਾਸਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। * ਸਾਦਿਕ ਖਾਨ ਗੈਲਰੀ<ref>https://www.dawn.com/news/204492/sadiq-khan-gallery-at-bahawalpur-museum</ref> == ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ == * [[ਦਰਾਵੜ ਕਿਲ੍ਹਾ|ਦਰਾਵਰ ਕਿਲ੍ਹਾ]] * [[ਨੂਰ ਮਹਿਲ]] == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * [https://www.facebook.com/bahawalpur.museum ਫੇਸਬੁੱਕ ਪੇਜ] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਅਜਾਇਬ ਘਰ]] 296m3uehwpcrqny5c9w1kr4iqe4gasb 0 182343 838162 741202 2026-05-01T06:09:29Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 838162 wikitext text/x-wiki '''ਪ੍ਰਿਆ ਰਾਜਵੰਸ਼''' (30 ਦਸੰਬਰ 1936-27 ਮਾਰਚ 2000), ਜਨਮ ਵੇਲੇ '''ਵੇਰਾ ਸੁੰਦਰ ਸਿੰਘ''', ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਸੀ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਕੈਰੀਅਰ ਦੌਰਾਨ [[ਹਿੰਦੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਹਿੰਦੀ]] ਫਿਲਮਾਂ ਜਿਵੇਂ ''ਹੀਰ ਰਾਂਝਾ'' (1970) ਅਤੇ ਹਨਸਤੇ ਜ਼ਖਮ (1973) ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਅਦਾਕਾਰੀ ਲਈ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। == ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ == ਪ੍ਰਿਆ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਦਾ ਜਨਮ [[ਸ਼ਿਮਲਾ]] ਵਿੱਚ ਵੀਰਾ ਸੁੰਦਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਸੁੰਦਰ ਸਿੰਘ ਜੰਗਲਾਤ ਵਿਭਾਗ ਵਿੱਚ ਕੰਜ਼ਰਵੇਟਰ ਸਨ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਭਰਾਵਾਂ ਕਮਲਜੀਤ ਸਿੰਘ (ਗੁਲੂ) ਅਤੇ ਪਦਮਜੀਤ ਸਿੰਗ ਨਾਲ ਸ਼ਿਮਲਾ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਹੋਈ। ਉਸ ਨੇ ਆਕਲੈਂਡ ਹਾਊਸ, ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਸਕੂਲ ਦੀ ਕਪਤਾਨ ਸੀ, ਅਤੇ ਕਾਨਵੈਂਟ ਆਫ਼ ਜੀਸਸ ਐਂਡ ਮੈਰੀ, ਸ਼ਿਮਲਾ ਤੋਂ ਪਡ਼੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਨੇ 1953 ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਮਲਾ ਦੇ ਸੇਂਟ ਬੇਡੇ ਕਾਲਜ ਤੋਂ ਇੰਟਰਮੀਡੀਏਟ ਪਾਸ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਭਾਰਗਵ ਮਿਊਂ ([[ਸ਼ਿਮਲਾ]] ਦਾ (ਬੀ. ਐੱਮ. ਸੀ.) ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਈ, ਉਸ ਨੇ ਸ਼ਿਮਲਾ ਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਗੇਇਟੀ ਥੀਏਟਰ ਵਿੱਚ ਕਈ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਨਾਟਕਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਦੀ ਅਸਾਈਨਮੈਂਟ 'ਤੇ ਸਨ, ਇਸ ਲਈ ਗ੍ਰੈਜੂਏਸ਼ਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ [[ਲੰਡਨ]], ਯੂਕੇ ਵਿੱਚ ਰਾਇਲ ਅਕੈਡਮੀ ਆਫ਼ ਡਰਾਮੇਟਿਕ ਆਰਟ (ਰਾਡਾ) ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਈ।<ref>[http://www.tribuneindia.com/2002/20020803/cth1.htm#7 Feeding on Priya's memories, Gullu lives on...] [[The Tribune (Chandigarh)|The Tribune]], 3 August 2002.</ref><ref>[http://www.tribuneindia.com/2000/20000421/art-trib.htm#4 Priya Rajvansh, the adored Shimlaite] [[The Tribune (Chandigarh)|The Tribune]], [[Chandigarh]], 21 April 2000.</ref><ref name="tr">[http://www.tribuneindia.com/2007/20070316/hp1.htm#21 Glamour girls from Himachal Pradesh] [[The Tribune (Chandigarh)|The Tribune]], 16 March 2007.</ref> == ਕੈਰੀਅਰ == ਲੰਡਨ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਿਆਂ ਅਤੇ 22 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ, ਉਸ ਦੀ ਇੱਕ ਤਸਵੀਰ, ਜੋ ਲੰਡਨ ਦੇ ਇੱਕ ਫੋਟੋਗ੍ਰਾਫਰ ਦੁਆਰਾ ਲਈ ਗਈ ਸੀ, ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਿੰਦੀ ਫਿਲਮ ਉਦਯੋਗ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚ ਗਈ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਇੱਕ ਫਿਲਮ ਨਿਰਮਾਤਾ, ਠਾਕੁਰ ਰਣਵੀਰ ਸਿੰਘ, ਜੋ ਕੋਟਾ ਦੇ ਇੱਕੋ ਇੱਕ ਰਾਜਪੂਤ ਪਰਿਵਾਰ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਸਨ, ਨੂੰ ਉਸ ਬਾਰੇ ਪਤਾ ਲੱਗਾ। ਸਿੰਘ ਨੇ ਯੂਲ ਬ੍ਰਾਈਨਰ ਅਤੇ ਉਰਸੁਲਾ ਐਂਡਰੇਸ ਸਟਾਰਰ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਅਤੇ ਹਾਲੀਵੁੱਡ ਫਿਲਮਾਂ ਲਿਖੀਆਂ ਅਤੇ ਬਣਾਈਆਂ ਸਨ ਅਤੇ ਉਹ ਪੀਟਰ ਓ 'ਟੂਲ ਅਤੇ ਰਿਚਰਡ ਬਰਟਨ ਤੋਂ ਜਾਣੂ ਸਨ। ਰਣਵੀਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਅਦਾਕਾਰ ਰਣਜੀਤ ਨੂੰ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀਆਂ ਸਡ਼ਕਾਂ ਨਾਮਕ ਇੱਕ ਫਿਲਮ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਪਹਿਲੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਵੀ ਦਿੱਤੀ ਸੀ ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਹ ਬਣਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ।<ref name="rstv1">{{Cite news|title=Guftagoo with Ranjeet : An Interview|last=S|first=Irfan|date=29 September 2018|publisher=Rajya Sabha TV}}</ref> ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਰਣਵੀਰ ਸਿੰਘ ਉਸ ਨੂੰ 1962 ਵਿੱਚ [[ਚੇਤਨ ਆਨੰਦ]] ([[ਦੇਵ ਅਨੰਦ]] ਅਤੇ ਵਿਜੈ ਆਨੰਦ ਦੇ ਭਰਾ) ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਲਈ ਲੈ ਆਇਆ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਇੱਕ ਫਿਲਮ, ''ਹਕੀਕਤ'' (1964) ਵਿੱਚ ਕਾਸਟ ਕੀਤਾ। ਇਹ ਫਿਲਮ ਹਿੱਟ ਹੋਈ ਅਤੇ ਅਕਸਰ ਇਸ ਨੂੰ ਸਰਬੋਤਮ ਭਾਰਤੀ ਜੰਗੀ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਲਦੀ ਹੀ ਉਹ ਆਪਣੇ ਸਲਾਹਕਾਰ ਚੇਤਨ ਆਨੰਦ ਨਾਲ ਰਿਸ਼ਤੇ ਵਿੱਚ ਆ ਗਈ, ਜੋ ਹੁਣੇ-ਹੁਣੇ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਪ੍ਰਿਆ ਚੇਤਨ ਤੋਂ ਕਈ ਸਾਲ ਛੋਟੀ ਸੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਸ ਨੇ ਕੇਵਲ ਚੇਤਨ ਆਨੰਦ ਦੀਆਂ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਹ ਕਹਾਣੀ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਸਕ੍ਰਿਪਟਿੰਗ, ਬੋਲ ਅਤੇ ਪੋਸਟ-ਪ੍ਰੋਡਕਸ਼ਨ ਤੱਕ ਹਰ ਪਹਿਲੂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ। ਚੇਤਨ ਨੇ ਵੀ ਉਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਕਦੇ ਵੀ ਕੋਈ ਫਿਲਮ ਨਹੀਂ ਬਣਾਈ। ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਪ੍ਰਤਿਭਾਸ਼ਾਲੀ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਉਸ ਦੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਲਹਿਰੇ ਅਤੇ ਪੱਛਮੀ ਨਾਰੀਵਾਦ ਨੇ ਭਾਰਤੀ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਨੂੰ ਚੰਗਾ ਨਹੀਂ ਦਿਖਾਇਆ। ਉਸ ਦੀ ਅਗਲੀ ਫਿਲਮ, ''ਹੀਰ ਰਾਂਝਾ'' 1970 ਵਿੱਚ ਹੀ ਆਈ ਸੀ, ਜਿੱਥੇ ਉਸ ਨੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਗੁੱਸੇ, ਅਦਾਕਾਰ [[ਰਾਜ ਕੁਮਾਰ]] ਦੇ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਸੀ ਅਤੇ ਇਹ ਫਿਲਮ ਹਿੱਟ ਰਹੀ ਸੀ। ਫਿਰ 1973 ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੇ ਕਰੀਅਰ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਫਿਲਮ '''[[ਹੱਸਤੇ ਜ਼ਖਮ (ਫ਼ਿਲਮ)|ਹਨਸਟੇ ਜ਼ਖਮ]]'' "ਆਈ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਹੋਰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਫਿਲਮਾਂ ''ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਕੀ ਕਸਮ'' (1973) ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਰਾਜ ਕੁਮਾਰ ਅਤੇ ''ਕੁਦਰਤ'' (1981) ਨੇ [[ਰਾਜੇਸ਼ ਖੰਨਾ]] ਦੇ ਨਾਲ ਜੋਡ਼ੀ ਬਣਾਈ ਸੀ, ਜਿੱਥੇ ਉਸ ਨੇ [[ਹੇਮਾ ਮਾਲਿਨੀ]] ਦੇ ਨਾਲ ਮੁੱਖ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ 1977 ਵਿੱਚ ਸਾਹਿਬ ਬਹਾਦੁਰ ਵਿੱਚ ਦੇਵ ਆਨੰਦ ਦੇ ਨਾਲ ਵੀ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਦੀ ਆਖਰੀ ਫਿਲਮ 'ਹਾਥੋਂ ਕੀ ਲੇਕਰੇਂ' 1985 ਵਿੱਚ ਰਿਲੀਜ਼ ਹੋਈ ਸੀ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣਾ ਫਿਲਮੀ ਕੈਰੀਅਰ ਖਤਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। == ਨਿੱਜੀ ਜੀਵਨ == [[ਤਸਵੀਰ:Memorial_of_Priya_Rajvanshi,_Dharamsala.jpg|thumb|289x289px|ਧਰਮਸ਼ਾਲਾ ਦੇ ਵਾਈਲਡਨਰਸ ਚਰਚ ਵਿੱਚ ਸੇਂਟ ਜੌਹਨ ਵਿਖੇ ਯਾਦਗਾਰੀ ਤਖ਼ਤੀ]] ਪ੍ਰਿਆ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਅਤੇ [[ਚੇਤਨ ਆਨੰਦ]] ਦਾ ਨਿੱਜੀ ਰਿਸ਼ਤਾ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹ ਇਕੱਠੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਸ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਕਲੂਮਲ ਅਸਟੇਟ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਫਲੈਟ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਮੰਗਲ ਕਿਰਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਘਰ ਰੱਖਿਆ। ਉਸ ਦੇ ਦੋ ਭਰਾ ਕਮਲਜੀਤ ਸਿੰਘ (ਗੁਲੂ) ਅਤੇ ਪਦਮਜੀਤ ਸਿੰਗ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਲੰਡਨ ਅਤੇ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਚੰਡੀਗਡ਼੍ਹ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਜੱਦੀ ਘਰ ਹੈ।<ref>[http://timesofindia.indiatimes.com/articleshow/17799772.cms Tribute to Priya Rajvansh] ''[[The Times of India]]'', Harneet Singh, TNN 2 August 2002.</ref> 1997 ਵਿੱਚ ਚੇਤਨ ਆਨੰਦ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਸ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਵਿਆਹ ਤੋਂ ਉਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਸਮੇਤ ਉਸ ਦੀ ਜਾਇਦਾਦ ਦਾ ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ ਵਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਮਿਲਿਆ। ਉਸ ਦਾ ਕਤਲ 27 ਮਾਰਚ 2000 ਨੂੰ ਜੁਹੂ, ਮੁੰਬਈ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਚੇਤਨ ਆਨੰਦ ਦੇ ਰੁਈਆ ਪਾਰਕ ਬੰਗਲੇ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਚੇਤਨ ਆਨੰਦ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਕੇਤਨ ਆਨੰਦ ਅਤੇ ਵਿਵੇਕ ਆਨੰਦ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਰਮਚਾਰੀਆਂ ਮਾਲਾ ਚੌਧਰੀ ਅਤੇ ਅਸ਼ੋਕ ਚਿੰਨਾਸਵਾਮੀ ਨਾਲ ਉਸ ਦੇ ਕਤਲ ਦਾ ਦੋਸ਼ੀ ਠਹਿਰਾਇਆ।<ref>[https://web.archive.org/web/20121018024438/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2002-11-01/mumbai/27298733_1_priya-rajvansh-anand-brothers-ketan-and-vivek-anand Priya Rajvansh case: Anand brothers get bail] ''[[The Times of India]]'', PTI, 1 November 2002.</ref> ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਚੇਤਨ ਆਨੰਦ ਦੀ ਜਾਇਦਾਦ ਦੀ ਵਿਰਾਸਤ ਉੱਤੇ ਅਧਿਕਾਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਰਾਜਵੰਸ਼ ਦੇ ਹੱਥ ਲਿਖਤ ਨੋਟਸ ਅਤੇ ਉਸ ਦੁਆਰਾ ਵਿਜੇ ਆਨੰਦ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਿਤ ਇੱਕ ਪੱਤਰ ਇਸਤਗਾਸਾ ਪੱਖ ਦੁਆਰਾ ਸਬੂਤ ਵਜੋਂ ਅਦਾਲਤ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite web |title=Verdict in Priya murder case |url=http://www.mid-day.com/news/2002/jul/27788.htm |access-date=19 April 2012 |publisher=Mid-day.com |archive-date=12 ਅਗਸਤ 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220812004511/https://www.mid-day.com/news/2002/jul/27788.htm |url-status=dead }}</ref> ਇਹ ਪੱਤਰ ਅਤੇ ਨੋਟ ਰਹੱਸਮਈ ਹਾਲਤਾਂ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਦੇ ਡਰ ਅਤੇ ਚਿੰਤਾ ਉੱਤੇ ਚਾਨਣਾ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਚਾਰ ਦੋਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਜੁਲਾਈ 2002 ਵਿੱਚ ਦੋਸ਼ੀ ਠਹਿਰਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਉਮਰ ਕੈਦ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਸੁਣਾਈ ਗਈ ਸੀ ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਵੰਬਰ 2002 ਵਿੱਚੋਂ ਜ਼ਮਾਨਤ ਮਿਲ ਗਈ ਸੀ।<ref>[https://web.archive.org/web/20121018024444/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2002-07-31/mumbai/27293151_1_priya-rajvansh-anand-brothers-ketan-and-vivek Lifer for 4 in Priya Rajvansh murder case] ''[[The Times of India]]'', PTI 31 July 2002</ref><ref>[http://www.tribuneindia.com/2000/20000406/nation.htm#2 Rajvansh killed for property?] [[The Tribune (Chandigarh)|The Tribune]], 6 April 2000.</ref><ref>[http://www.rediff.com/entertai/2000/apr/08priya.htm 'It has still to sink in'] [[Rediff.com]], 8 April 2000.</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20121025001201/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2002-07-31/mumbai/27291518_1_life-term-priya-rajvansh-life-imprisonment Anand duo gets life term for Priya's murder] ''[[The Times of India]]'', 31 July 2002.</ref><ref>{{Cite web |title=HC set to hear Anands' plea in Priya Rajvansh murder case &#124; Mumbai News - Times of India |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/hc-set-to-hear-anands-plea-in-priya-rajvansh-murder-case/articleshow/7322528.cms |website=[[The Times of India]]}}</ref> ਸਾਲ 2011 ਵਿੱਚ, ਬੰਬੇ ਹਾਈ ਕੋਰਟ ਨੇ ਹੇਠਲੀ ਅਦਾਲਤ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਦੋਸ਼ੀ ਜੋਡ਼ੀ ਦੁਆਰਾ ਦਾਇਰ ਅਪੀਲਾਂ ਦੀ ਸੁਣਵਾਈ ਕਰਨ ਲਈ ਸਹਿਮਤੀ ਦਿੱਤੀ।<ref>[https://web.archive.org/web/20120908044009/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-01-20/mumbai/28365138_1_anand-brothers-ketan-and-vivek-ashok-chinaswamy HC set to hear Anands' plea in Priya Rajvansh murder case] ''[[The Times of India]]'', 20 January 2011.</ref> == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸ਼ਿਮਲਾ ਦੇ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 2000]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1936]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਿੰਦੀ ਸਿਨੇਮਾ ਵਿੱਚ ਅਭਿਨੇਤਰੀਆਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] s9ulcnj99gv124eq3ax3z1k4ua1r3au 0 182899 838184 744040 2026-05-01T09:15:39Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 838184 wikitext text/x-wiki '''ਫੌਜ਼ੀਆ ਵਾਹਾਬ''' ([[ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ]]: '''Fauzia Wahab;''' [[ਉਰਦੂ|ਉਰਦੂ:]] فوزیہ وہاب; 14 ਨਵੰਬਰ 1956 – 17 ਜੂਨ 2012), ਇੱਕ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ [[ਸਿਆਸਤਦਾਨ]] ਸੀ, ਜਿਸਨੇ [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਪੀਪਲਜ਼ ਪਾਰਟੀ]] ਦੀ ਕੇਂਦਰੀ ਕਾਰਜਕਾਰਨੀ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਸੀਨੀਅਰ ''ਅਹੁਦੇਦਾਰ'' ਮੈਂਬਰ ਅਤੇ ਸਕੱਤਰ-ਜਨਰਲ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। [[ਕਰਾਚੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਤੋਂ ਗ੍ਰੈਜੂਏਟ, ਉਸਨੇ 1994 ਵਿੱਚ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਅਤੇ 2002 ਦੀਆਂ ਆਮ ਚੋਣਾਂ ਅਤੇ ਫਿਰ 2008 ਦੀਆਂ ਆਮ ਚੋਣਾਂ ਵਿੱਚ ਸਫਲਤਾਪੂਰਵਕ ਚੋਣ ਲੜੀ। ਉਸਨੂੰ ਸ਼ੈਰੀ ਰਹਿਮਾਨ ਦੇ ਅਸਤੀਫੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਪੀਪਲਜ਼ ਪਾਰਟੀ (ਪੀਪੀਪੀ) ਦੀ ਸਕੱਤਰ ਸੂਚਨਾ ਵਜੋਂ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਉਸਨੇ 2008 ਵਿੱਚ ਵਿੱਤ ਅਤੇ ਮਾਲੀਆ ਬਾਰੇ ਸਥਾਈ ਕਮੇਟੀ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨਗੀ ਵੀ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਉਸ ਨੂੰ [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦਾ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ|ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ]] [[ਆਸਿਫ਼ ਅਲੀ ਜ਼ਰਦਾਰੀ]] ਦੁਆਰਾ ਨਿੱਜੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਮਰਥਨ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਕੇਂਦਰੀ ਕਾਰਜਕਾਰਨੀ ਕਮੇਟੀ ਦੀ ਸੀਨੀਅਰ, ਉੱਚ-ਦਰਜੇ ਦੀ ਮੈਂਬਰ ਬਣ ਗਈ ਸੀ। 2011 ਵਿੱਚ ਰੇਮੰਡ ਡੇਵਿਸ ਦੀ ਘਟਨਾ 'ਤੇ ਵਿਵਾਦਪੂਰਨ ਟਿੱਪਣੀਆਂ ਕਰਨ ਲਈ ਮੀਡੀਆ ਵਿੱਚ ਬਦਨਾਮੀ ਕਮਾਉਣ ਵਾਲੀ, ਉਸਨੂੰ 24 ਮਈ 2012 ਨੂੰ ਇੱਕ ਚੋਣਵੇਂ ਗਾਲ ਬਲੈਡਰ ਦੀ ਸਰਜਰੀ ਲਈ ਸਥਾਨਕ ਹਸਪਤਾਲ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਕਰਵਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਐਤਵਾਰ, 17 ਜੂਨ 2012 ਨੂੰ ਉਸਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। == ਸਿਆਸੀ ਕੈਰੀਅਰ == ਵਹਾਬ ਨੇ 1993 ਅਤੇ 1996 ਦਰਮਿਆਨ ਮਾਰਕੀਟਿੰਗ ਮੈਨੇਜਰ ਵਜੋਂ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਉਦਯੋਗਿਕ ਅਤੇ ਵਪਾਰਕ ਲੀਜ਼ਿੰਗ ਲਈ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਉਸਨੂੰ ਅਕਤੂਬਰ 1994 ਵਿੱਚ ਕਰਾਚੀ ਮੈਟਰੋਪੋਲੀਟਨ ਕਾਰਪੋਰੇਸ਼ਨ (ਕੇਐਮਸੀ) ਦੀ ਮੈਂਬਰ ਸਲਾਹਕਾਰ ਕੌਂਸਲ ਵਜੋਂ ਨਾਮਜ਼ਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਪਹਿਲਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਗਰ ਨਿਗਮ ਵਾਰਡ 59 ਦਾ ਚਾਰਜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਸ ਨੂੰ ਕੇਐਮਸੀ ਦੀ ਸੂਚਨਾ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਚੇਅਰਮੈਨ ਵਜੋਂ ਵੀ ਨਾਮਜ਼ਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ [[ਬੇਨਜ਼ੀਰ ਭੁੱਟੋ]] ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸਿੰਧ ਵਿੱਚ ਪੀਪੀਪੀ ਦੇ ਮਹਿਲਾ ਵਿੰਗ ਦੀ ਸੂਚਨਾ ਸਕੱਤਰ ਬਣਨ ਲਈ ਨਾਮਜ਼ਦ ਕੀਤਾ, ਇਸ ਅਹੁਦੇ 'ਤੇ ਉਹ 2002 ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਤੱਕ ਰਹੀ। ਨਵੰਬਰ 1996 ਵਿੱਚ ਪੀਪੀਪੀ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਬਾਅਦ, ਫਰਵਰੀ 1997 ਵਿੱਚ ਆਮ ਚੋਣਾਂ ਹੋਈਆਂ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਸਨੂੰ ਪੀਪੀਪੀ ਉਮੀਦਵਾਰ ਵਜੋਂ NA-193 ਉੱਤੇ ਚੋਣ ਲੜਨ ਲਈ ਨਾਮਜ਼ਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਪੀਪਲਜ਼ ਪਾਰਟੀ|ਪੀਪੀਪੀ]] ਚੋਣਾਂ ਹਾਰ ਗਈ ਅਤੇ ਅਗਲੀ ਨੈਸ਼ਨਲ ਅਸੈਂਬਲੀ ਵਿੱਚ ਵਿਰੋਧੀ ਬੈਂਚਾਂ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਰਹੀ। [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਪੀਪਲਜ਼ ਪਾਰਟੀ|ਪੀ.ਪੀ.ਪੀ.]] ਲੀਡਰਸ਼ਿਪ ਦੇ ਖਿਲਾਫ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਕੇਸਾਂ ਨਾਲ ਪਾਰਟੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਲੀਡਰਸ਼ਿਪ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਇੱਕ ਬਹੁ-ਪੱਖੀ ਰਣਨੀਤੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਅਦਾਲਤਾਂ ਵਿੱਚ ਕੇਸ ਲੜਨਾ ਅਤੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕੇਸਾਂ ਦੇ ਸੰਚਾਲਨ ਬਾਰੇ ਜਾਣੂ ਕਰਵਾਉਣਾ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ। 1998 ਵਿੱਚ, ਬੇਨਜ਼ੀਰ ਭੁੱਟੋ ਨੇ ਵਹਾਬ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰ ਸੈੱਲ ਦੇ ਕੇਂਦਰੀ ਕੋਆਰਡੀਨੇਟਰ ਵਜੋਂ ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰ ਸੰਗਠਨਾਂ ਨਾਲ ਪੱਤਰ-ਵਿਹਾਰ ਕਰਨ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਲਈ ਨਾਮਜ਼ਦ ਕੀਤਾ। ਬੇਨਜ਼ੀਰ ਭੁੱਟੋ ਅਤੇ ਆਸਿਫ਼ ਅਲੀ ਜ਼ਰਦਾਰੀ ਦੀ ਕੈਦ ਦੇ ਦੌਰਾਨ, ਉਸਨੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਜਵਾਬਦੇਹੀ ਬਿਊਰੋ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਰਕਾਰੀ ਏਜੰਸੀਆਂ ਦੇ ਜੋੜੇ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਪਾਰਟੀ ਨੇਤਾਵਾਂ ਅਤੇ ਵਰਕਰਾਂ ਦੇ ਖਿਲਾਫ ਕਈ ਦਬਾਅ ਦੀਆਂ ਚਾਲਾਂ ਬਾਰੇ ਲਿਖਿਆ।<ref>{{Cite news|url=http://www.accessmylibrary.com/premium/0286/0286-19336787.html|title=PPP writes to CW, raises issue of Zardari's imprisonment|date=8 November 2003|publisher=Asia Africa Intelligence Wire}}</ref><ref>{{Cite web |date=9 November 2003 |title=PPP takes Zardari's case to Commonwealth |url=http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_9-11-2003_pg7_32 |website=Daily Times}}</ref><ref>{{Cite web |date=13 August 2002 |title=Govt preventing Benazir's return: PPP |url=http://archives.dawn.com/2002/08/13/nat14.htm |publisher=DAWN}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://archives.dawn.com/2005/04/17/nat12.htm|title=PPP apprises UN body of legislators' arrests|date=17 April 2005|publisher=DAWN}}</ref> ਉਹ ਹਦੂਦ ਆਰਡੀਨੈਂਸ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ [[ਈਸ਼ਨਿੰਦਾ]] ਕਾਨੂੰਨ ਨੂੰ ਰੱਦ ਕਰਨ ਲਈ ਵੀ ਇੱਕ ਸਰਗਰਮ ਸਮਰਥਕ ਸੀ।<ref>{{Cite web |date=20 July 2002 |title=PPP seeks UN help to get blasphemy law abolished |url=http://archives.dawn.com/2002/07/20/nat13.htm |publisher=DAWN}}</ref> ਜਦੋਂ ਅਕਤੂਬਰ ਵਿੱਚ 2002 ਦੀਆਂ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਆਮ ਚੋਣਾਂ ਸੱਦੀਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ, ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਨੈਸ਼ਨਲ ਅਸੈਂਬਲੀ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਲਈ ਰਾਖਵੀਆਂ ਸੀਟਾਂ ਲਈ ਉਮੀਦਵਾਰ ਵਜੋਂ ਨਾਮਜ਼ਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਇੱਕ ਵਿਧਾਇਕ ਵਜੋਂ ਸਹੁੰ ਚੁੱਕੀ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਨਿੱਜੀਕਰਨ ਤੇ ਸਥਾਈ ਕਮੇਟੀ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕ ਮਾਮਲਿਆਂ ਦੀ ਸਥਾਈ ਕਮੇਟੀ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਵੀ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ। ਉਹ ਨੈਸ਼ਨਲ ਅਸੈਂਬਲੀ ਦੀ [[Finance Committee (Pakistan)|ਵਿੱਤ ਕਮੇਟੀ]] ਦੀ ਸੀਨੀਅਰ ਮੈਂਬਰ ਵੀ ਸੀ ਜੋ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੇ ਬਜਟ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਕਰਦੀ ਸੀ। 2003 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਸਿਵਲ ਲੀਡਰਾਂ ਲਈ ਨੈਸ਼ਨਲ ਡਿਫੈਂਸ ਕਾਲਜ ਕੋਰਸ ਵਿੱਚ ਭਾਗ ਲਿਆ। ਉਹ ਨੈਸ਼ਨਲ ਡੈਮੋਕਰੇਟਿਕ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ (NDI) ਨਾਲ ਰਿਸ਼ਤੇ ਦੀ ਸ਼ੁਰੁਆਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ ਅਤੇ ਦਸੰਬਰ 2003 ਵਿੱਚ ਸੰਸਥਾ ਦੇ "ਵਿਨ ਵਿਦ ਵੂਮੈਨ - ਗਲੋਬਲ ਇਨੀਸ਼ੀਏਟਿਵ" ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਲਈ ਸੱਦਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਜੂਨ 2004 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੂੰ NDI ਦੁਆਰਾ [[ਬੌਸਟਨ|ਬੋਸਟਨ]] ਵਿੱਚ 2004 ਡੈਮੋਕਰੇਟਿਕ ਨੈਸ਼ਨਲ ਕਨਵੈਨਸ਼ਨ<ref>{{Cite web |date=21 July 2004 |title=NDI to host international leaders during democratic convention |url=http://www.ndi.org/support/ilf/ilf2004/press/pressrelease_072104.asp |archive-url=https://web.archive.org/web/20040803011041/http://www.ndi.org/support/ilf/ilf2004/press/pressrelease_072104.asp |archive-date=3 August 2004 |publisher=National Democratic Institute for International Affairs}}</ref> ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਲਈ ਸੱਦਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿੱਥੇ [[ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਦੀ ਸੈਨੇਟ|ਸੈਨੇਟਰ]] ਜੌਹਨ ਕੈਰੀ ਨੂੰ 2004 ਵਿੱਚ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਲਈ ਡੈਮੋਕਰੇਟਿਕ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਉਮੀਦਵਾਰ ਵਜੋਂ ਨਾਮਜ਼ਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਫੌਜੀਆ ਨੇ 2004 ਵਿਚ ਜਰਮਨ ਸੰਸਦੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਦੌਰੇ 'ਤੇ ਆਪਣੀ ਪਾਰਟੀ ਦੀ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ ਵੀ ਕੀਤੀ। ਅਗਸਤ ਵਿੱਚ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ 2005 ਦੀਆਂ ਸਥਾਨਕ ਸਰਕਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਚੋਣਾਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਉਸਨੇ ਕਰਾਚੀ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਪੂਰਬੀ ਵਿੱਚ [[ਜਮਾਤ-ਏ-ਇਸਲਾਮੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨ|ਜਮਾਤ-ਏ-ਇਸਲਾਮੀ]] ਨਾਲ ਇੱਕ ਸਮਾਯੋਜਨ ਕਰਨ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਸਤੰਬਰ 2005 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੂੰ ਸਿਟੀ ਡਿਸਟ੍ਰਿਕਟ ਗਵਰਨਮੈਂਟ ਕਰਾਚੀ ਦੇ ਨਾਜ਼ਿਮ ਦੀਆਂ ਚੋਣਾਂ ਲੜਨ ਲਈ ਨਾਮਜ਼ਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{cite web |date=14 September 2005 |title=PPP nominates Fauzia Wahab for Nazim's slot |url=http://jang.com.pk/important_events/localbodies-polls2005/news/archive_eng/14-09-05.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140826113948/http://jang.com.pk/important_events/localbodies-polls2005/news/archive_eng/14-09-05.htm |archive-date=26 August 2014 |publisher=Jang Group |df=dmy-all}}</ref> ਹਾਲਾਂਕਿ, ਨਈਮਤੁੱਲਾ ਖਾਨ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿੱਚ ਉਸਦੀ ਉਮੀਦਵਾਰੀ ਵਾਪਸ ਲੈ ਲਈ ਗਈ ਸੀ। 2002 ਅਤੇ 2007 ਦੀ ਨੈਸ਼ਨਲ ਅਸੈਂਬਲੀ ਦੇ ਦੌਰਾਨ, ਉਹ ਵਿਰੋਧੀ ਧਿਰ ਦੀ ਇੱਕ ਸਰਗਰਮ ਮੈਂਬਰ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਧਿਆਨ ਦੇਣ ਦੇ ਨੋਟਿਸ, ਮੁਲਤਵੀ ਮਤੇ, ਮਤੇ ਅਤੇ ਮਤੇ ਬੁਲਾਏ ਗਏ ਸਨ। ਉਹ [[ਕੁਦਰਤੀ ਵਾਤਾਵਰਨ|ਵਾਤਾਵਰਣ ']] ਤੇ ਬਿੱਲ ਅਤੇ ਪੋਲੀਥੀਨ ਬੈਗਾਂ 'ਤੇ ਪਾਬੰਦੀ ਸਮੇਤ ਕਈ ਬਿੱਲਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਕ ਵੀ ਸੀ। ਉਸ ਨੂੰ ਪੀਪੀਪੀ ਦੁਆਰਾ ਦੂਜੀ ਵਾਰ ਮੁੜ ਨਾਮਜ਼ਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਨੈਸ਼ਨਲ ਅਸੈਂਬਲੀ ਵਿੱਚ ਵਾਪਸ ਆ ਗਈ ਸੀ। ਉਸਨੇ 6 ਮਾਰਚ 2008 ਨੂੰ ਖਜ਼ਾਨਾ ਬੈਂਚ ਮੈਂਬਰ ਵਜੋਂ ਸਹੁੰ ਚੁੱਕੀ। ਸੂਚਨਾ ਮੰਤਰੀ ਸ਼ੈਰੀ ਰਹਿਮਾਨ ਦੇ ਆਪਣੇ ਸਰਕਾਰੀ ਅਹੁਦੇ ਤੋਂ ਅਸਤੀਫਾ ਦੇਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਪਾਰਟੀ ਦਾ ਉਹ ਅਹੁਦਾ ਖੋਹ ਲਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਫੌਜੀਆ ਵਹਾਬ ਨੂੰ ਪੀਪੀਪੀ ਦੀ ਸੂਚਨਾ ਸਕੱਤਰ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਸੂਚਨਾ ਸਕੱਤਰ ਹੋਣ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਫੌਜੀਆ ਵਹਾਬ ਪਾਰਟੀ ਦੀ ਕੇਂਦਰੀ ਕਾਰਜਕਾਰਨੀ ਕਮੇਟੀ ਦੀ ''ਕਾਰਜਕਾਰੀ'' ਮੈਂਬਰ ਬਣ ਗਈ। ਐਮਐਨਏ ਵਜੋਂ ਆਪਣੇ ਦੂਜੇ ਕਾਰਜਕਾਲ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਵਿੱਤ ਅਤੇ ਮਾਲੀਆ ਬਾਰੇ ਨੈਸ਼ਨਲ ਅਸੈਂਬਲੀ ਦੀ ਸਥਾਈ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਚੇਅਰਮੈਨ ਵਜੋਂ ਚੁਣੀ ਗਈ ਸੀ। ਮੀਟਿੰਗਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਇਹ ਕਮੇਟੀ ਲੋਕ ਲੇਖਾ ਕਮੇਟੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੂਜੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਰਗਰਮ ਸੰਸਦੀ ਕਮੇਟੀ ਸੀ। == ਮੌਤ == ਵਹਾਬ ਨੂੰ 24 ਮਈ 2012 ਨੂੰ ਇੱਕ ਚੋਣਵੇਂ ਗਾਲ ਬਲੈਡਰ ਦੀ ਸਰਜਰੀ ਲਈ ਇੱਕ ਸਥਾਨਕ ਹਸਪਤਾਲ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਕਰਵਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਪੋਸਟ ਆਪਰੇਟਿਵ ਪੇਚੀਦਗੀਆਂ ਕਾਰਨ ਉਸਦੀ ਹਾਲਤ ਵਿਗੜ ਗਈ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਆਈਸੀਯੂ ਵਿੱਚ ਲਿਜਾਇਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਦੋ ਸਰਜਰੀਆਂ ਹੋਈਆਂ। ਐਤਵਾਰ 17 ਜੂਨ 2012 ਨੂੰ ਉਸਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ।<ref>{{Cite web |date=18 June 2012 |title=PPP leader Fauzia Wahab passes away |url=http://www.nation.com.pk/pakistan-news-newspaper-daily-english-online/national/17-Jun-2012/ppp-leader-fauzia-wahab-passes-away |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120617212024/http://www.nation.com.pk/pakistan-news-newspaper-daily-english-online/national/17-Jun-2012/ppp-leader-fauzia-wahab-passes-away |archive-date=17 June 2012 |access-date=17 June 2012 |website=The Nation}}</ref> [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਪੀਪਲਜ਼ ਪਾਰਟੀ|ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਪੀਪਲਜ਼ ਪਾਰਟੀ ਨੇ]] ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ 'ਤੇ ਦਸ ਦਿਨਾਂ ਦੇ ਸੋਗ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web |date=17 June 2012 |title=PPP's Fauzia Wahab passes away |url=http://www.geo.tv/GeoDetail.aspx?ID=54759 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120619082229/http://www.geo.tv/GeoDetail.aspx?ID=54759 |archive-date=19 June 2012 |publisher=Geo TV}}</ref> [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦਾ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ|ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ]] [[ਆਸਿਫ਼ ਅਲੀ ਜ਼ਰਦਾਰੀ]] ਅਤੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ [[ਯੂਸਫ ਰਜ਼ਾ ਗਿਲਾਨੀ|ਯੂਸਫ਼ ਰਜ਼ਾ ਗਿਲਾਨੀ]] ਸਮੇਤ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨਾਂ ਨੇ ਦੁੱਖ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ।<ref>{{Cite web |date=17 June 2012 |title=PPP's Fauzia Wahab passes away |url=http://www.thenews.com.pk/article-54759-PPPs-Fauzia-Wahab-passes-away |website=The News International }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਮਈ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ਉਸ ਦਾ ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ [[ਕਰਾਚੀ]] ਦੇ ਰੱਖਿਆ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸੁਲਤਾਨ ਮਸਜਿਦ ਵਿੱਚ ਜ਼ੁਹਰ ਦੀ ਨਮਾਜ਼ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੋਇਆ, ਅਤੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਸਈਅਦ ਕਾਇਮ ਅਲੀ ਸ਼ਾਹ, ਗ੍ਰਹਿ ਮਾਮਲਿਆਂ ਬਾਰੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਦੇ ਸਲਾਹਕਾਰ ਰਹਿਮਾਨ ਮਲਿਕ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸੂਬਾਈ ਅਤੇ ਸੰਘੀ ਮੰਤਰੀਆਂ ਨੇ ਸ਼ਿਰਕਤ ਕੀਤੀ।<ref>{{Cite web |date=18 June 2012 |title=Fauzia Wahab's funeral prayer offered |url=http://www.thenews.com.pk/article-54874-Fauzia-Wahabs-funeral-prayer-offered |website=The News International |access-date=29 ਮਾਰਚ 2024 |archive-date=26 ਅਗਸਤ 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140826120251/http://www.thenews.com.pk/article-54874-Fauzia-Wahabs-funeral-prayer-offered |url-status=dead }}</ref> == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:21ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕਰਾਚੀ ਦੀਆਂ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਟੈਲੀਵਿਜਨ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕਰਾਚੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਸਾਬਕਾ ਵਿਦਿਆਰਥੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 2012]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1956]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਤਰਜਮੇ ਨੂੰ ਸਮੀਖਿਆਵਾਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ]] tajq74xtey00a54oueyuk4coa9ah7t7 0 183024 838199 744203 2026-05-01T11:20:32Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 838199 wikitext text/x-wiki {{Reflist}} '''ਬੀਨਾ ਮਸਰੂਰ''' ([[ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ]]: '''Beena Masroor''') ਇੱਕ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ [[ਅਦਾਕਾਰਾ]], ਲੇਖਿਕਾ ਅਤੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਹੈ।<ref name="SindhiNews">{{Cite web |date=September 20, 2023 |title=بينا مسرور |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A8%D9%8A%D9%86%D8%A7%20%D9%85%D8%B3%D8%B1%D9%88%D8%B1 |website=Sindhi News }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਮਈ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ਉਹ ਡਰਾਮੇ ''ਦਿਲ ਬੰਜਾਰਾ'', ''ਆਂਗਨ'', ''ਬੇਟੀਆਂ'', ''ਅਗਰ'' ਅਤੇ ''ਜਾਨ-ਏ-ਜਹਾਂ'' ਵਿੱਚ ਆਪਣੀਆਂ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਲਈ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।<ref>{{Cite web |date=May 7, 2023 |title=Betiyaan: Fahad Sheikh's picture with Fatima Effendi goes viral |url=https://arynews.tv/betiyaan-ary-fahad-sheikh-fatima-effendi-picture-viral/ |website=ARY News}}</ref> == ਅਰੰਭ ਦਾ ਜੀਵਨ == ਬੀਨਾ ਦਾ ਜਨਮ 1958 ਵਿੱਚ [[ਹੈਦਰਾਬਾਦ, ਸਿੰਧ|ਹੈਦਰਾਬਾਦ]], [[ਸਿੰਧ]], [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਸਿੱਖਿਆ ਹੈਦਰਾਬਾਦ ਸਕੂਲ ਤੋਂ ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਸਿੰਧ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਤੋਂ ਗ੍ਰੈਜੂਏਸ਼ਨ ਕੀਤੀ। ਬੀਨਾ ਦੇ ਪਿਤਾ ਸਲਾਹੁਦੀਨ ਅਹਿਮਦ ਬਲੋਚ ਇੱਕ ਡਿਪਟੀ ਸੁਪਰਡੈਂਟ ਸਨ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਮਾਂ ਇੱਕ ਘਰੇਲੂ ਔਰਤ ਸੀ। ਬੀਨਾ ਦੀ ਭੈਣ ਸਹਿਰ ਇਮਦਾਦ ਇੱਕ ਸਿੰਧੀ ਕਵੀ ਅਤੇ ਲੇਖਕ ਹੈ।<ref name="DhartiTV">{{Cite web |date=November 8, 2023 |title=Dharti Ja Sitara {{!}} Baakh Pirzada {{!}} Bedil Masroor {{!}} Beena Masroor |url=https://www.youtube.com/watch?v=lM_5mVhjWyQ |website=Dharti TV}}</ref> ਬੀਨਾ ਨੂੰ ਅਦਾਕਾਰੀ ਵਿੱਚ ਦਿਲਚਸਪੀ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹ ਸਕੂਲ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਸਟੇਜ ਨਾਟਕਾਂ ਅਤੇ ਥੀਏਟਰ ਨਾਟਕਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਸੀ। ਆਪਣੇ ਕਾਲਜ ਦੇ ਦਿਨਾਂ ਦੌਰਾਨ ਉਸਨੇ ਪੀਟੀਵੀ ਸੈਂਟਰ ਦਾ ਦੌਰਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਨਿਰਮਾਤਾ ਜ਼ੁਲਫ਼ਕਾਰ ਨਕਵੀ ਦੁਆਰਾ ਦੇਖਿਆ ਗਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਉਸ ਕੋਲ ਜਾ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਡਰਾਮੇ ਲਈ ਕੰਮ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਹਾ ਜੋ ਉਹ ਬਣਾ ਰਿਹਾ ਸੀ ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਲਈ ਪਰ ਉਸ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਮਾਪਿਆਂ ਤੋਂ ਇਜਾਜ਼ਤ ਲੈਣੀ ਪਵੇਗੀ ਜਦੋਂ ਉਸ ਨੇ ਉਸ ਦੇ ਮਾਪਿਆਂ ਤੋਂ ਇਜਾਜ਼ਤ ਲੈ ਲਈ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਨਾਟਕਾਂ ਵਿਚ ਕੰਮ ਕਰਨ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਦਿੱਤੀ। ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਜ਼ੁਲਫਿਕਾਰ ਨਕਵੀ ਨੂੰ ਬੁਲਾਇਆ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਹ ਉਸਦੇ ਡਰਾਮੇ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰੇਗੀ। == ਕੈਰੀਅਰ == ਉਸ ਨੂੰ ਨਿਰਮਾਤਾ ਜ਼ੁਲਫਿਕਾਰ ਨਕਵੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਡਰਾਮੇ ''ਮੰਜ਼ਿਲ'' ਵਿੱਚ ਪਰਵੀਨ ਅਕਬਰ ਦੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਮੁੱਖ ਭੂਮਿਕਾ ਵਿੱਚ ਕਾਸਟ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਇਹ ਡਰਾਮਾ ਸਿੰਧੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਸੀ ਜੋ ਸ਼ਮਸ਼ੀਰੁਲ ਹੈਦਰੀ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਇਹ ਸਫਲ ਰਿਹਾ ਫਿਰ ਉਸਨੂੰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਕਈ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕਾਂ ਤੋਂ ਹੋਰ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ਾਂ ਆਈਆਂ। ਫਿਰ ਉਸਨੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸਿੰਧੀ ਨਾਟਕਾਂ ''ਓਬੇਅੰਤ'', ''ਯਾਤਰਾ ਅਤੇ ਸਾਥੀ'', ''ਮਾਥਰ'', ''ਕੀਦੂ ਕਰੋਨਭਰ'', ''ਪੀਰਾ'', ''ਨਕਿਲੀ'', ''ਬਰੇ ਹਾਨ ਭੰਭੂਰ ਮੈਂ'' ਅਤੇ ''ਖਲੀ ਗੋਹਰ'' ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ।<ref name="PakistanTelevisionCorporation">{{Cite journal|date=2000|title=اداکارہ اور مصنفہ بینا مسرور کا انٹرویو}}</ref> ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਸਿੰਧੀ ''ਨੀਲੀ'' ਅਤੇ ''ਟੋਪੋ'' ਵਿੱਚ ਦੋ ਨਾਟਕ ਲਿਖੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਨ ਬੇਦਿਲ ਮਸਰੂਰ ਅਤੇ ਮੁਹੰਮਦ ਬਖਸ਼ ਸਮੀਜੀ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਬੀਨਾ ਨੇ ਕੁਝ ਡਰਾਮੇ ''ਹਰਜੀਤ'', ''ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਏਕ ਕਾਨ'', ''ਮੂਰਤ'', ''ਸਨੀਹ ਜੀ ਸੂਕ'' ਅਤੇ ''ਦਿਲ ਕਾ ਮਾਮਾਲਾ'' ਵੀ ਨਿਰਦੇਸ਼ਿਤ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਬੀਨਾ ਨੇ ਵਪਾਰਕ ਅਤੇ ਇਸ਼ਤਿਹਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਕਲਮ ਨਾਮ ਬੀਨਾ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਸਿੰਧੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਰਸਾਲਿਆਂ ਅਤੇ ਅਖਬਾਰਾਂ ਲਈ ਰਸਾਲਿਆਂ ਲਈ ਕਵਿਤਾ ਲਿਖਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ''ਵਸਲ-ਏ-ਯਾਰ'', ''ਦਿਲ ਬੰਜਾਰਾ'', ''ਤਰਪ'', ''ਬੇਟੀਆਂ'', ''ਅਗਰ'' ਅਤੇ ''ਜਾਨ-ਏ-ਜਹਾਂ'' ਨਾਟਕਾਂ ਵਿੱਚ ਨਜ਼ਰ ਆਈ ਹੈ।<ref>{{Cite web |date=February 8, 2023 |title=Fatima Effendi drops unseen pictures from 'Betiyaan' sets |url=https://arynews.tv/fatima-effendi-unseen-pictures-betiyaan-sets/ |website=ARY News}}</ref><ref>{{Cite web |date=July 12, 2023 |title='Betiyaan' girls bond off-screen: Pictures inside |url=https://arynews.tv/betiyaan-star-cast-off-screen-viral-pictures/ |website=ARY News}}</ref> == ਨਿੱਜੀ ਜੀਵਨ == ਬੀਨਾ ਨੇ ਗਾਇਕ ਬੇਦਿਲ ਮਸਰੂਰ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਸੱਤ ਬੱਚੇ ਹਨ। ਬੀਨਾ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਪਾਰਸ ਮਸਰੂਰ ਇੱਕ ਅਦਾਕਾਰ ਅਤੇ ਪਟਕਥਾ ਲੇਖਕ ਹੈ == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * {{IMDb name|14605778}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਟੈਲੀਵਿਜਨ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਟੈਲੀਵਿਜਨ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:21ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1958]] czcn002w2wigukxykxvdrf4kzyseb4x 0 183096 838182 759097 2026-05-01T09:05:46Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 838182 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = ਫੈਜ਼ਾ ਹਸਨ | image = Faiza Hasan, December 2020.jpg | alt = | caption = 2020 ਵਿੱਚ ਫੈਜ਼ਾ ਹਸਨ | native_name = | native_name_lang = | birth_name = ਫੈਜ਼ਾ ਹਸਨ | birth_date = {{birth date and age|1982|1|5|df=y}} | birth_place = [[ਕਰਾਚੀ]], [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] | education = ਖਾਤੂਨ-ਏ-ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਸਰਕਾਰੀ ਡਿਗਰੀ ਕਾਲਜ ਫਾਰ ਵੂਮੈਨ | occupation = {{Hlist | ਅਦਾਕਾਰਾ | ਨਿਰਮਾਤਾ}} | years_active = 2003 – ਮੌਜੂਦ | children = 2 }} '''ਫੈਜ਼ਾ ਹਸਨ''' ([[ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ]]: '''Faiza Hasan''') ਇੱਕ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਅਦਾਕਾਰਾ ਅਤੇ ਨਿਰਮਾਤਾ ਹੈ। ਉਸਨੇ [[ਅਮੀਰਾ ਅਹਿਮਦ|ਉਮਰਾ ਅਹਿਮਦ]] ਦੇ ''ਦਰਬਾਰ-ਏ-ਦਿਲ'', ''[[ਅਮੀਰਾ ਅਹਿਮਦ|ਲਾ ਹਾਸਿਲ]]'' ਅਤੇ ''ਵਜੂਦ-ਏ-ਲਾਰਾਇਬ'' ਦੇ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਰੂਪਾਂਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਨਿਭਾਈਆਂ ਅਤੇ 2020 ਦੇ ਸੋਪ ਓਪੇਰਾ ''ਨੰਦ'' ਵਿੱਚ ਉਸਦੀ ਸਿਰਲੇਖ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਾਲ ਪ੍ਰਮੁੱਖਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ।<ref>{{Cite web |date=17 January 2021 |title=Aijaz Aslam vow the audience with his role in drama Nand |url=https://nation.com.pk/25-Sep-2020/aijaz-aslam-vow-the-audience-with-his-role-in-drama-nand |website=The Nation}}</ref><ref>{{Cite web |date=11 January 2021 |title=Faiza Hassan tells about her character Nand |url=https://nation.com.pk/10-Oct-2020/faiza-hassan-tells-about-her-character-nand |website=The Nation}}</ref> ਉਸਨੇ 2018 ਦੀ ਫਿਲਮ ''ਲੋਡ ਵੈਡਿੰਗ'' ਵਿੱਚ ਵੀ ਫਰਹਾਨਾ ਦੀ ਸਹਾਇਕ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਸੀ।<ref>{{Cite web |date=18 January 2021 |title=Do women have significant representation in Pakistani films? |url=https://www.thenews.com.pk/tns/detail/566357-women-significant-representation-pakistani-films |website=The News International}}</ref> == ਅਰੰਭ ਦਾ ਜੀਵਨ == ਫੈਜ਼ਾ ਦਾ ਜਨਮ 1982 ਵਿੱਚ 5 ਜਨਵਰੀ ਨੂੰ ਕਰਾਚੀ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ।<ref>{{Cite web |date=19 January 2021 |title=Na Maloom Afraad, Actor In Law return to cinemas for 'Women's Day' weekend |url=https://www.thenews.com.pk/magazine/instep-today/441744-na-maloom-afraad-actor-in-law-return-to-cinemas-for-womens-day-weekend |website=The News International}}</ref> ਉਸਨੇ ਖਾਤੂਨ-ਏ-ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਸਰਕਾਰੀ ਡਿਗਰੀ ਕਾਲਜ ਫਾਰ ਵੂਮੈਨ ਤੋਂ ਆਪਣੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ, ਉਸਨੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਬੀਏ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਅਤੇ ਉਰਦੂ ਸਾਹਿਤ ਦੋਵਾਂ ਵਿੱਚ ਮਾਸਟਰ ਡਿਗਰੀ ਕੀਤੀ।<ref>{{Cite web |date=20 January 2021 |title=Nabeel Qureshi, Fahad Mustafa and Mehwish Hayat weigh in on the anti-dowry bill |url=https://www.thenews.com.pk/magazine/instep-today/452772-nabeel-qureshi-fahad-mustafa-and-mehwish-hayat-weigh-in-on-the-anti-dowry-bill |website=The News International}}</ref><ref>{{Cite web |date=21 January 2021 |title=Load Wedding generates 1 million views in two days on YouTube |url=https://www.thenews.com.pk/magazine/instep-today/439483-load-wedding-generates-1-million-views-in-two-days-on-youtube |website=The News International}}</ref> == ਕੈਰੀਅਰ == 2003 ਵਿੱਚ, ਫੈਜ਼ਾ ਪੀਟੀਵੀ ਉੱਤੇ ਡਰਾਮਾ ਸਾਹਿਲ ਕੀ ਤਮਨਾ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਈ ਦਿੱਤੀ। <ref>{{Cite web |date=14 January 2021 |title=Music videos of Bin Roye launched |url=https://nation.com.pk/10-Jun-2015/music-videos-of-bin-roye-launched |website=The Nation}}</ref> ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਪੀਟੀਵੀ 'ਤੇ ਨਾਟਕਾਂ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਈ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ''ਤੂਤੇ ਖਵਾਬ'', ''ਮਾਹ ਏ ਨੀਮ ਸ਼ਬ'', ''86 ਲੇਕਿਨ'' ਅਤੇ ''ਦਰਬਾਰ-ਏ-ਦਿਲ'', ''ਵਜੂਦ-ਏ-ਲਰੀਆਬ'' ਵਿੱਚ ਆਪਣੀਆਂ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਲਈ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੋਈ।<ref>{{Cite web |date=12 January 2021 |title=First teaser of Load Wedding unveiled |url=https://nation.com.pk/28-Jun-2018/first-teaser-of-load-wedding-unveiled?show=744 |website=The Nation}}</ref> ਉਹ ''ਅੰਮਾ ਔਰ ਗੁਲਨਾਜ਼'', ''[[ਹਮਨਸ਼ੀਂ|ਹਮਨਸ਼ੀਨ]]'' ਅਤੇ ''ਇਜ਼ਨ-ਏ-ਰੁਖਸਤ'' ਨਾਟਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਨਜ਼ਰ ਆਈ।<ref>{{Cite web |date=13 January 2021 |title=Loads of laughter, love and romance |url=https://nation.com.pk/25-Aug-2018/loads-of-laughter-love-and-romance |website=The Nation}}</ref> ਉਹ ਟੈਲੀਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਨਜ਼ਰ ਆਈ।<ref>{{Cite web |date=9 January 2021 |title='Load Wedding' nominated at Indian Film Festival |url=https://tribune.com.pk/story/1862078/load-wedding-nominated-indian-film-festival |website=The Express Tribune}}</ref><ref>{{Cite web |date=25 January 2021 |title=Faiza Hasan talks about her return to TV |url=https://www.thenews.com.pk/tns/detail/710493-faiza-hasan-talks-about-her-return-to-tv |website=The News International }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਮਈ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> 2018 ਵਿੱਚ ਉਹ ਫਿਲਮ ''ਲੋਡ ਵੈਡਿੰਗ'' ਵਿੱਚ ਫਰਹਾਨਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਨਜ਼ਰ ਆਈ।<ref>{{Cite web |date=8 January 2021 |title=Comparison of local dramas with 'Game of Thrones' is laughable: Shamoon Abbasi |url=https://tribune.com.pk/story/2155293/comparison-local-dramas-game-thrones-laughable-shamoon-abbasi |website=The Express Tribune}}</ref><ref>{{Cite web |date=12 November 2021 |title=5 Pakistani Films That Conquered International Waters |url=https://thebrownidentity.com/5-pakistani-films-that-conquered-international-waters |website=The Brown Identity |access-date=29 ਮਾਰਚ 2024 |archive-date=9 ਦਸੰਬਰ 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231209054014/https://thebrownidentity.com/5-pakistani-films-that-conquered-international-waters/ |url-status=dead }}</ref> 2020 ਵਿੱਚ ਉਹ ਨਾਟਕ ''ਨੰਦ'' ਵਿੱਚ ਗੋਹਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਨਜ਼ਰ ਆਈ।<ref>{{Cite web |date=7 January 2021 |title=Creativity dies when political correctness is prioritised: Faiza Hassan |url=https://tribune.com.pk/story/2276461/creativity-dies-when-political-correctness-is-prioritised-faiza-hassan |website=The Express Tribune}}</ref><ref>{{Cite web |date=26 January 2021 |title=Faiza Hasan opens up about society's regressive stand on body image |url=https://www.thenews.com.pk/magazine/instep-today/376545-faiza-hasan-opens-up-about-societys-regressive-stand-on-body-image |website=The News International}}</ref><ref>{{Cite web |date=27 January 2021 |title='Load Wedding' wins Special Jury Award at Indian film festival |url=https://dailytimes.com.pk/351764/load-wedding-wins-special-jury-award-at-indian-film-festival/ |website=Daily Times}}</ref><ref>{{Cite web |date=28 January 2021 |title=Load Wedding bags nomination at Jaipur International Film Festival 2019 |url=https://images.dawn.com/news/1181418 |website=Images.Dawn}}</ref> == ਨਿੱਜੀ ਜੀਵਨ == ਫੈਜ਼ਾ ਦਾ ਵਿਆਹ ਮੁਬਾਸ਼ੇਰ ਹਮਾਯੂਨ ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਦੋਵਾਂ ਨੇ 2007 ਵਿੱਚ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ ਸੀ।<ref>{{Cite web |date=24 January 2021 |title=Women with a mean streak |url=https://www.thenews.com.pk/tns/detail/734132-women-with-a-mean-streak |website=The News International |access-date=29 ਮਾਰਚ 2024 |archive-date=29 ਅਪ੍ਰੈਲ 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220429203510/https://www.thenews.com.pk/tns/detail/734132-women-with-a-mean-streak |url-status=dead }}</ref> ਉਸਦੇ ਦੋ ਬੱਚੇ ਹਨ - ਇੱਕ ਪੁੱਤਰ ਮੁਹੰਮਦ ਸੁਲੇਮਾਨ ਅਤੇ ਇੱਕ ਧੀ ਜਹਾਂ ਆਰਾ।<ref>{{Cite web |date=22 January 2021 |title=Nabeel Qureshi and Fizza Ali Meerza on taking Load Wedding to China |url=https://www.thenews.com.pk/magazine/instep-today/477355-nabeel-qureshi-and-fizza-ali-meerza-on-taking-load-wedding-to-china |website=The News International}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * {{Facebook|FaizaHasanOfficial}} * {{IMDb name|6747096}} {{Authority control}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਫਿਲਮ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:21ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਟੈਲੀਵਿਜਨ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1982]] qxrgsmuw91ut8aoov1gehtr0j4wj6sb 0 183114 838080 744340 2026-04-30T17:48:40Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 838080 wikitext text/x-wiki '''ਜਿਨਾਨ ਹੁਸੈਨ''' ([[ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ]]: '''Jinaan Hussain'''; {{Lang-ur|{{nq|جنان حسین}}}}) ਇੱਕ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ [[ਅਭਿਨੇਤਰੀ]], ਮਾਡਲ, [[ਗਾਇਕਾ]] ਅਤੇ [[ਚਿੱਤਰਕਾਰੀ|ਚਿੱਤਰਕਾਰ]] ਹੈ। ਉਸਨੇ ਥੀਏਟਰ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਅਦਾਕਾਰੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਵੱਲ ਵਧਿਆ। ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ 'ਤੇ ਉਸਦੀ ਪਹਿਲੀ ਲੜੀ''ਐਸੈ ਜੀਆ ਜਲੇ'' (2013) [[ਹਮ ਟੀਵੀ|ਹਮ ਟੀਵੀ ']] ਤੇ ਪ੍ਰਸਾਰਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ।<ref>{{Cite web |date=12 December 2021 |title=In conversation with Jinaan Hussain |url=https://www.thenews.com.pk/tns/detail/915933-in-conversation-with-jenaan-hussain |website=The News International}}</ref><ref name="Jenaan">{{Cite web |title=Pakistani dramas and incredible, underrated actors {{!}} Instep {{!}} thenews.com.pk |url=https://www.thenews.com.pk/tns/detail/582918-incredible-underrated-actors |access-date=2020-07-06 |website=www.thenews.com.pk |language=en }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਪ੍ਰੈਲ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ਉਸਨੇ ''ਬਸ਼ਰ ਮੋਮਿਨ'' ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ''ਬਾਬਾ ਜਾਨੀ'' ਅਤੇ ''ਰੱਬਾ ਮੈਨੂ ਮਾਫ ਕਰੀਨ'' ਅਤੇ ''ਕੋਜੀ'' ਸਮੇਤ ਕਈ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਲੜੀਵਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਨਿਭਾਈਆਂ।<ref name="ref 8">{{Cite web |date=14 June 2020 |title=Jinaan Hussain |url=https://www.thenews.com.pk/magazine/you/215588-Jenaan-Hussain |publisher=thenews.com.pk}}</ref><ref>{{Cite web |date=22 January 2021 |title=Jinaan Hussain - On strong characterisation, eating disorders and stereotypical notions of beauty |url=https://magtheweekly.com/detail/11150-jenaan-hussain-on-strong-characterisation-eating-disorders-and-stereotypical-notions-of-beauty |website=Mag - The Weekly}}</ref> == ਅਰੰਭ ਦਾ ਜੀਵਨ == ਹੁਸੈਨ ਦਾ ਜਨਮ [[ਐਬਟਾਬਾਦ]], [[ਖ਼ੈਬਰ ਪਖ਼ਤੁਨਖ਼ਵਾ|ਖੈਬਰ ਪਖਤੂਨਖਵਾ]], ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਆਪਣੀ ਸਕੂਲੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਦੌਰਾਨ, ਉਸਨੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਮਿਆਰਾਂ ਵਿੱਚ A+ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ [[ਨਾਅਤ|ਨਾਟ]] ਅਤੇ ਵਾਦ-ਵਿਵਾਦ ਮੁਕਾਬਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾ ਦਰਜਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ।<ref>{{Cite web |date=2016-07-20 |title=Boys lead the way as SSC results unveiled |url=https://nation.com.pk/21-Jul-2016/boys-lead-the-way-as-ssc-results-unveiled |access-date=2020-07-07 |website=The Nation |language=en}}</ref> ਉਸਨੇ [[ਲਲਿਤ ਕਲਾ|ਫਾਈਨ ਆਰਟ ਦੀ]] ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ ਅਤੇ [[ਨੈਸ਼ਨਲ ਕਾਲਜ, ਲਹੌਰ|ਨੈਸ਼ਨਲ ਕਾਲਜ ਆਫ਼ ਆਰਟਸ]] ਤੋਂ ਗ੍ਰੈਜੂਏਸ਼ਨ ਕੀਤੀ। ਪੇਂਟਿੰਗ ਉਸ ਦਾ ਮੁੱਖ ਵਿਸ਼ਾ ਸੀ। == ਕੈਰੀਅਰ == ਪੜ੍ਹਦਿਆਂ ਹੀ ਉਸਨੇ ਥੀਏਟਰ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਥੀਏਟਰ ਨਾਟਕ ਕਰਨ ਲਈ [[ਕਰਾਚੀ]] ਆ ਗਈ। ਉਹ 2013 ਵਿੱਚ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਉਦਯੋਗ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਈ ਅਤੇ ''ਬਸ਼ਰ ਮੋਮਿਨ'', ''ਬਾਬਾ ਜਾਨੀ'' ਅਤੇ ''ਮੇਰੇ ਮੋਹਸਿਨ'' ਸਮੇਤ ਕਈ ਸੀਰੀਅਲਾਂ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਨਿਭਾਈਆਂ। ਉਸਨੇ ਮੈਗਜ਼ੀਨਾਂ, ਇਸ਼ਤਿਹਾਰਾਂ ਅਤੇ ਇਸ਼ਤਿਹਾਰਾਂ ਲਈ ਮਾਡਲਿੰਗ ਵੀ ਕੀਤੀ। ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਸਿਹਤ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਕਾਰਨ ਉਸਨੇ ਆਪਣਾ ਨਾਮ ਸੁੰਦਰਸ ਤਾਰਿਕ ਤੋਂ ਬਦਲ ਕੇ ਜੀਨਾਨ ਹੁਸੈਨ ਰੱਖ ਲਿਆ।<ref>{{Cite web |date=28 December 2021 |title=A music roundup of this year's noteworthy female musicians |url=https://dailytimes.com.pk/857752/a-music-roundup-of-this-years-noteworthy-female-musicians |website=Daily Times}}</ref><ref>{{Cite web |date=27 October 2021 |title=Sounds of Kolachi's heartfelt tribute to AR Rahman at Club 432 |url=https://www.bolnews.com/latest/2021/10/sounds-of-kolachis-heartfelt-tribute-to-ar-rahman-at-club-432 |website=BOL News}}</ref><ref>{{Cite web |last=Shirazi |first=Maria |title=Upcoming TV dramas to look out for |url=https://www.thenews.com.pk/magazine/instep-today/573807-upcoming-tv-dramas-to-look-out-for |access-date=2020-07-07 |website=www.thenews.com.pk |language=en}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * {{IMDb name|10182944}} (ਜਿਨਾਨ ਹੁਸੈਨ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ) * {{IMDb name|6358323}} (ਸੁੰਦਸ ਤਾਰਿਕ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ) * {{Instagram|jenaanhussain}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਫਿਲਮ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:21ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਟੈਲੀਵਿਜਨ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1989]] b2yoz9txxf6iv3kfcaueo3wyebl67an 0 183166 838174 835399 2026-05-01T07:53:27Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 838174 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = ਫਰੀਹਾ ਅਲਤਾਫ | image = | alt = | caption = | native_name = | native_name_lang = | birth_date = {{birth date and age|1964|9|21|df=y}} | birth_place = [[ਕਰਾਚੀ]], ਪਾਕਿਸਤਾਨ | education = ਬਾਰਬੀਜ਼ਨ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ | occupation = {{Hlist |ਅਦਾਕਾਰਾ | ਫਿਲਮ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ | ਮੇਜ਼ਬਾਨ | ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰ ਕਾਰਕੁਨ | ਮਾਡਲ | ਨਿਰਮਾਤਾ}} | years_active = 1982–ਮੌਜੂਦ | children = | parents = | relatives = }} '''ਫਰੀਹਾ''' ਅਲਤਾਫ਼([[ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ]]: '''Frieha Altaf''') ਇੱਕ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ [[ਅਭਿਨੇਤਰੀ]], ਸਾਬਕਾ ਮਾਡਲ, ਹੋਸਟ, ਫਿਲਮ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ, ਨਿਰਮਾਤਾ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰ ਕਾਰਕੁਨ ਹੈ।<ref name="NewslineMagazine">{{Cite web |date=16 October 2022 |title=Interview: Frieha Altaf |url=https://newslinemagazine.com/magazine/interview-frieha-altaf/ |website=Newsline Magazine |access-date=29 ਮਾਰਚ 2024 |archive-date=21 ਫ਼ਰਵਰੀ 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240221113813/https://newslinemagazine.com/magazine/interview-frieha-altaf/ |url-status=dead }}</ref> ਉਹ ਆਪਣੀ ਕੈਟਵਾਕ ਇਵੈਂਟ ਮੈਨੇਜਮੈਂਟ ਅਤੇ ਸਾਹਿਲ ਦੀ ਸੀਈਓ ਹੈ ਜਿਸਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਉਸਨੇ 1989 ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਸੀ।<ref>{{Cite web |date=9 December 2019 |title=Frieha Altaf: Power of Influence |url=https://www.masala.com/news/frieha-altaf-power-of-influence-307954 |website=Masala}}</ref> ਉਸਨੇ ਕਲਾਸਿਕ ਡਰਾਮੇ ''ਰੋਜ਼ੀ'' ਅਤੇ ''ਕੋਹਾੜ'' ਵਿੱਚ ਵੀ ਕੰਮ ਕੀਤਾ।<ref name="DailyTimes">{{Cite web |date=20 December 2019 |title=Drama serial 'Kohar': Flopped and Forgotten |url=https://dailytimes.com.pk/85470/drama-serial-kohar-flopped-and-forgotten/ |website=Daily Times}}</ref> ਅਲਤਾਫ਼ ਨੇ ''ਲਾਹੌਰ ਸੇ ਆਗੇ'', ''ਵਜੂਦ'', ''ਬਾਜੀ'' ਅਤੇ ''ਪਰੇ ਹਟ ਲਵ'' ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਮਹਿਮਾਨ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਵੀ ਨਿਭਾਈਆਂ ਸਨ।<ref name="TheNewsInternational">{{Cite web |date=27 February 2020 |title=Frieha Altaf to feature in Javed Sheikh's Wajood |url=https://www.thenews.com.pk/magazine/instep-today/184602-Frieha-Altaf-to-feature-in-Javed-Sheikhs-Wajood |website=The News International}}</ref> == ਅਰੰਭ ਦਾ ਜੀਵਨ == ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ ਅਤੇ 1986 ਵਿੱਚ [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] ਵਾਪਸ ਆ ਗਈ। [[ਕਰਾਚੀ]] ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਇੱਕ ਚਿੱਤਰਕਾਰ ਅਤੇ ਮੂਰਤੀਕਾਰ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਇੱਕ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀ ਦੌਰਾਨ, ਉਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਮਾਡਲਿੰਗ ਏਜੰਟ ਦੁਆਰਾ ਵਿਗਿਆਪਨ ਲਈ ਮਾਡਲ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਹ ਸਹਿਮਤ ਹੋ ਗਈ।<ref name="TheFridayTimes">{{Cite web |date=29 September 2022 |title=A Fashionable History: Frieha Altaf, Model – I |url=https://www.thefridaytimes.com/2022/09/06/a-fashionable-history-frieha-altaf-model/ |website=The Friday Times }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਮਾਰਚ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ਫਰੀਹਾ ਦੀ ਮਾਂ ਯਾਸਮੀਨ 1960 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਾਡਲ ਸੀ। ਫਰੀਹਾ ਕੈਨੇਡਾ ਵੀ ਚਲੀ ਗਈ ਜਿੱਥੇ ਉਸਨੇ ਬਾਰਬੀਜ਼ਨ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਾਉਣ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਫੈਸ਼ਨ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਫੈਸ਼ਨ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਵਿੱਚ ਡਿਪਲੋਮਾ ਕੀਤਾ। == ਕੈਰੀਅਰ == ਫਰੀਹਾ ਨੇ ਅਮਰੀਕਾ ਜਾਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ 18 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਮਾਡਲਿੰਗ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਥੀਏਟਰ ਅਤੇ ਸਟੇਜ ਨਾਟਕ ਵੀ ਕੀਤੇ ਸਨ। ਫਰੀਹਾ ਦੀ ਜੋੜੀ ਸੁਪਰਮਾਡਲ ਆਤੀਆ ਖਾਨ ਨਾਲ ਜਿਊਲਰੀ ਸ਼ੂਟ ਲਈ ਸੀ। 1986 ਵਿੱਚ, ਸ਼ਾਰਜਾਹ ਵਿੱਚ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਬਨਾਮ ਭਾਰਤ ਕ੍ਰਿਕਟ ਕੱਪ ਦੇ ਮੈਚ ਦੌਰਾਨ, ਫਰੀਹਾ ਨੂੰ ਮਾਹੀਨ ਖਾਨ ਲਈ ਇੱਕ ਮਾਡਲਿੰਗ ਸ਼ੋਅ ਲਈ ਵਿਦੇਸ਼ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਜੋ ਫਰੀਹਾ ਲਈ ਇੱਕ ਸਫ਼ਲਤਾ ਸੀ। ਉਸਨੇ 1989 ਵਿੱਚ ਪੀਟੀਵੀ ਉੱਤੇ ''ਲਕਸ ਸਟਾਈਲ ਕੀ ਦੁਨੀਆ ਦੀ'' ਮੇਜ਼ਬਾਨੀ ਵੀ ਕੀਤੀ। 1990 ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਸਾਹਿਰਾ ਕਾਜ਼ਮੀ ਦੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਿਤ ਲੰਬੇ ਨਾਟਕ ''ਰੋਜ਼ੀ'' ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਹਾਨਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ। 1991 ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਹਸੀਨਾ ਮੋਇਨ ਦੇ ਡਰਾਮੇ ''ਕੋਹਾੜ'' ਵਿੱਚ ਸ਼ਕੀਲ, [[ਮਰੀਨਾ ਖ਼ਾਨ|ਮਰੀਨਾ ਖਾਨ]] ਅਤੇ ਫੌਜੀਆ ਵਹਾਬ ਨਾਲ ਨੀਲਮ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। 2014 ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਅਤੇ ਮਾਡਲ ਅਰੀਬਾ ਹਬੀਬ ਨੂੰ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਫੈਸ਼ਨ ਇੰਡਸਟਰੀ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ।<ref>{{Cite news|url=https://tribune.com.pk/story/881956/there-is-still-a-feeling-that-modelling-is-not-for-respectable-girls-frieha-altaf/?amp=1|title=People feel modelling isn't a respectable profession: Freiha Altaf|work=The Express Tribune}}</ref> 2022 ਵਿੱਚ ਫ੍ਰੀਹਾ ਨੇ FWhy Podcast ਨਾਂ ਦਾ ਆਪਣਾ ਪੋਡਕਾਸਟ ਲਾਂਚ ਕੀਤਾ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ [[ਹੁਮਾਯੂੰ ਸਈਦ]], [[ਇਮਰਾਨ ਅਸ਼ਰਫ]] ਅਤੇ [[ਜ਼ਾਰਾ ਨੂਰ ਅੱਬਾਸ]] ਵਰਗੇ ਕਈ ਅਦਾਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਅਭਿਨੇਤਰੀਆਂ ਦੀ ਇੰਟਰਵਿਊ ਲਈ।<ref name="TheNewsInternationalPaper">{{Cite web |date=28 August 2022 |title=In conversation with Frieha Altaf |url=https://www.thenews.com.pk/magazine/instep-today/996356-in-conversation-with-frieha-altaf |website=The News International Paper}}</ref> == ਨਿੱਜੀ ਜੀਵਨ == ਉਸਨੇ ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ ਪਰ ਉਸਦੇ ਤਿੰਨ ਵਿਆਹ ਤਲਾਕ ਵਿੱਚ ਖਤਮ ਹੋਏ। ਤੀਜੇ ਵਿਆਹ ਤੋਂ ਉਸ ਦੇ ਦੋ ਬੱਚੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲ ਲਿਆ ਹੈ।<ref>{{Cite web |date=10 August 2022 |title=Frieha Altaf and daughter Parisheh are co-starring in Asim Raza's Parey Hut Love |url=https://images.dawn.com/news/1181281 |website=Images Dawn}}</ref><ref>{{Cite web |date=8 February 2022 |title=Turhan James releases debut Urdu single ft. Maanu |url=https://www.thenews.com.pk/tns/detail/931051-turhan-james-releases-debut-urdu-single-ft-maanu |website=The News International }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਮਈ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ਫਰੀਹਾ ਦੀ ਭੈਣ ਨੇਸ਼ਮੀਆ ਅਹਿਮਦ ਇੱਕ ਸਾਬਕਾ ਮਾਡਲ ਅਤੇ ਗ੍ਰੈਂਡਰ ਆਰਟ ਗੈਲਰੀ ਦੀ ਸੀ.ਈ.ਓ. ਸੀ।<ref>{{Cite web |date=26 October 2017 |title=It runs in the family: Frieha Altaf and Neshmia Ahmed |url=https://tribune.com.pk/story/1173031/runs-family-frieha-altaf-neshmia-ahmed |website=The Express Tribune}}</ref> 2018 ਵਿੱਚ ਫਰੀਹਾ ਨੇ [[ਨਿਦਾ ਯਸੀਰ|ਨਿਦਾ ਯਾਸਿਰ]] ਅਤੇ ਫਰਾਹ ਨਾਲ ਇੱਕ ਇੰਟਰਵਿਊ ਵਿੱਚ ਖੁਲਾਸਾ ਕੀਤਾ ਸੀ ਕਿ ਛੇ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਉਸਦੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਜਪਾਨ ਵਿੱਚ ਛੁੱਟੀਆਂ ਮਨਾ ਰਹੇ ਸਨ ਤਾਂ ਉਸਦੇ ਰਸੋਈਏ ਦੁਆਰਾ ਉਸਦੇ ਨਾਲ ਦੁਰਵਿਵਹਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਇਸ ਬਾਰੇ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਜਦੋਂ ਉਹ ਜਾਪਾਨ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਆਈ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਰਸੋਈਏ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਇਹ ਉਸ ਲਈ ਸਦਮੇ ਵਾਲਾ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾ ਪਰ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਉਹ ਠੀਕ ਹੋ ਗਈ।<ref>{{Cite web |date=15 January 2018 |title=Nadia Jamil, Frieha Altaf speak up about painful childhood abuse memories |url=https://www.geo.tv/latest/176857-nadia-jamil-speaks-up-about-painful-childhood-abuse-memory |website=Geo News}}</ref> == ਅਵਾਰਡ ਅਤੇ ਮਾਨਤਾ == {| class="wikitable" !ਸਾਲ ! ਅਵਾਰਡ ! ਸ਼੍ਰੇਣੀ ! ਨਤੀਜਾ ! ਸਿਰਲੇਖ ! ਰੈਫ. |- | 2018 | ''17ਵੇਂ ਲਕਸ ਸਟਾਈਲ ਅਵਾਰਡ'' | ''ਲਾਈਫਟਾਈਮ ਅਚੀਵਮੈਂਟ ਅਵਾਰਡ'' |ਜੇਤੂ | ''ਫੈਸ਼ਨ'' |<ref>{{Cite web |title=Here are the winners from the Lux Style Awards 2018 |url=https://www.geo.tv/latest/182910-here-are-the-winners-from-the-lux-style-awards-2018 |access-date=2021-07-08 |website=www.geo.tv |language=en}}</ref> |- | 2019 | ''ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਲੀਡਿੰਗ ਲੇਡੀਜ਼ ਅਵਾਰਡ'' | ''ਵੂਮੈਨ ਆਫ ਦਿ ਈਅਰ ਅਵਾਰਡ'' |ਜੇਤੂ | ''ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ'' |<ref>{{Cite web |date=17 December 2019 |title=Frieha wins Woman of the Year Award |url=https://dailytimes.com.pk/483552/frieha-wins-woman-of-the-year-award/ |website=Daily Times}}</ref> |} == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * {{Instagram|friehaaltaf}} * {{IMDb name|7124326}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਔਰਤ ਮਾਡਲਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਟੈਲੀਵਿਜਨ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:21ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਫਿਲਮ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1964]] gy7k9w7qexf2vhqxz0vzh3pdbiv8bht 0 184460 838048 818268 2026-04-30T12:46:15Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 838048 wikitext text/x-wiki '''ਗਜ਼ਾਲਾ ਕੈਫ਼ੀ''' ([[ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ]]: '''Ghazala Kaifee''' ਜਨਮ ਤੋਂ '''ਨਜਮ''' ) ਇੱਕ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਹੈ।<ref>{{Cite web |date=5 August 2021 |title=Teasers out: Ahsan Khan & Mawra Hocane reunite in 'Qissa Meherbano Ka' |url=https://www.somethinghaute.com/teasers-out-ahsan-khan-mawra-hocane-reunite-in-qissa-meherbano-ka |website=Something Haute |access-date=31 ਮਾਰਚ 2024 |archive-date=17 ਜੂਨ 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240617101711/https://somethinghaute.com/teasers-out-ahsan-khan-mawra-hocane-reunite-in-qissa-meherbano-ka/ |url-status=dead }}</ref> ਉਹ ''[[ਲੇਕਿਨ|ਲਕੀਨ]]'', ''ਕਿੱਸਾ ਮੇਹਰਬਾਨੋ ਕਾ'', ''ਰਸਮ'', ''ਇਸ਼ਕ ਏ ਲਾ'' ਅਤੇ ''ਸਿਨਫ਼-ਏ-ਆਹਾਨ'' ਵਿੱਚ ਆਪਣੀਆਂ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਲਈ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।<ref>{{Cite web |date=21 October 2021 |title=Why don't we have hit TV serials like Ankahi anymore? Writers weigh in |url=https://images.dawn.com/news/1180842 |website=Images.Dawn}}</ref><ref>{{Cite web |date=10 August 2021 |title='Qissa Meherbano Ka': A Story About Family, Lies, Love And Deceit |url=https://galaxylollywood.com/2021/08/10/qissa-meherbano-ka-a-family-story-caught-up-amidst-lies-love-and-deceit |website=Galaxy Lollywood |access-date=31 ਮਾਰਚ 2024 |archive-date=10 ਅਗਸਤ 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210810180007/https://galaxylollywood.com/2021/08/10/qissa-meherbano-ka-a-family-story-caught-up-amidst-lies-love-and-deceit/ |url-status=dead }}</ref> == ਅਰੰਭ ਦਾ ਜੀਵਨ == ਗ਼ਜ਼ਲਾ ਦਾ ਜਨਮ 1960 ਵਿੱਚ 17 ਅਪ੍ਰੈਲ ਨੂੰ [[ਕਰਾਚੀ]], ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਕਰਾਚੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਤੋਂ ਆਪਣੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ। <ref name="Vidpk">{{Cite web |title=Ghazala Kaifee |url=http://vidpk.com/p/65/Ghazala-Kaifi |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170407124730/http://vidpk.com/p/65/Ghazala-Kaifi/ |archive-date=7 April 2017 |access-date=2 January 2021}}</ref> == ਕੈਰੀਅਰ == ਗ਼ਜ਼ਲਾ ਨੇ 1976 ਵਿੱਚ ਪੀ.ਟੀ.ਵੀ. ਉੱਤੇ ਅਦਾਕਾਰੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ।<ref>{{Cite web |date=3 September 2021 |title=It's a condensed version of my personal diary, says PTV's Khwaja Najamul Hassan about his book |url=https://images.dawn.com/news/1182617 |website=Images.Dawn}}</ref> ਉਸਨੂੰ ਕਾਸਿਮ ਜਲੀਲ ਦੁਆਰਾ ਇੱਕ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਕੈਰੀਅਰ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ [[ਫਾਤਿਮਾ ਸੁਰੱਈਆ ਬਾਜੀਆ|ਫਾਤਿਮਾ ਸੁਰੱਈਆ ਬਾਜੀਆ ਨੇ]] ਉਸਨੂੰ ਨਾਟਕਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਸੀ।<ref>{{Cite web |date=4 March 2022 |title=Remembering the game-changing women of Pakistan |url=https://www.bolnews.com/entertainment/2022/03/remembering-the-game-changing-women-of-pakistan |website=BOL News}}</ref><ref>{{Cite web |date=29 July 2021 |title=The changing face of Pakistani dramas |url=https://dailytimes.com.pk/15351/the-changing-face-of-pakistani-dramas |website=Daily Times}}</ref> ਉਹ ''ਸ਼ਮਾ'', ''ਟੀਪੂ ਸੁਲਤਾਨ: ਦਿ ਟਾਈਗਰ ਲਾਰਡ'', ''ਅਨਾ'', ''ਹਵਾਨ'', ''ਅਰੂਸਾ'' ਅਤੇ ''ਬ੍ਰਹਮ ਕੀ ਤਲਸ਼'' ਵਿੱਚ ਆਪਣੀਆਂ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਲਈ ਮਸ਼ਹੂਰ ਸੀ।<ref>{{Cite book|title=The Herald, Volume 38, Issues 1-3|publisher=Karachi : Pakistan Herald Publications|page=32}}</ref><ref>{{Cite web |date=4 December 2021 |title=The importance of adapting the written word |url=https://www.thenews.com.pk/tns/detail/845150-the-importance-of-adapting-the-written-word |website=The News International |access-date=31 ਮਾਰਚ 2024 |archive-date=6 ਜੂਨ 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210606070150/https://www.thenews.com.pk/tns/detail/845150-the-importance-of-adapting-the-written-word |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite book|title=Globe, Volume 8|publisher=International relations|page=98}}</ref> ਉਹ ''ਯੇ ਭੀ ਕਿਸੀ ਕੀ ਬਯਤੀ ਹੈ'', ''ਜਨੇ ਕਿਓਂ'', ''ਚੇਨ ਆਏ ਨਾ'', ''ਰਸਮ'', ''ਰਿਸ਼ਤੇ ਮੁਹੱਬਤੋਂ ਕੇ'' ਅਤੇ ''[[ਲੇਕਿਨ|ਲਕੀਨ ਨਾਟਕਾਂ]]'' ਵਿੱਚ ਵੀ ਨਜ਼ਰ ਆਈ।<ref>{{Cite book|title=The Herald, Volume 26, Issues 4-6|publisher=Pakistan Herald Publications|page=146}}</ref><ref>{{Cite web |date=1 June 2021 |title=Best Pakistani Dramas of All Time |url=https://www.masala.com/tv-reviews/best-pakistani-dramas-of-all-time-324525 |website=Masala}}</ref><ref>{{Cite book|title=Pakistan Television Drama and Social Change: A Research Paradigm|publisher=University of Karachi|page=202}}</ref> ਗ਼ਜ਼ਲਾ ਫਿਲਮ ''ਆਰਟੀਕਲ 370'' ਵਿੱਚ ਮੀਰ ਦੀ ਮਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੀ ਨਜ਼ਰ ਆਈ ਸੀ।<ref>{{Cite web |date=10 February 2021 |title=STREAMING: BORDER SHORTS |url=https://www.dawn.com/news/1576008 |website=Dawn News}}</ref> ਉਦੋਂ ਤੋਂ ਉਹ ''ਇਸ਼ਕ ਏ ਲਾ'', ''ਕਿੱਸਾ ਮੇਹਰਬਾਨੋ ਕਾ'' ਅਤੇ ''ਪਾਪ-ਏ-ਆਹਾਨ'' ਨਾਟਕਾਂ ਵਿੱਚ ਨਜ਼ਰ ਆਈ।<ref>{{Cite web |date=14 November 2021 |title=Mawra Hocane and Ahsan Khan reunite in new drama Qissa Meherbano Ka |url=https://images.dawn.com/news/1188141 |website=Images.Dawn}}</ref><ref>{{Cite book|title=The Herald, Volume 26, Issues 4-6|publisher=Pakistan Herald Publications|page=140}}</ref><ref>{{Cite web |date=7 November 2021 |title=Mawra Hocane to cast opposite Ahsan Khan for 'Qissa Meherbano Ka' |url=https://magtheweekly.com/detail/12917-mawra-hocane-to-cast-opposite-ahsan-khan-for-qissa-meherbano-ka |website=Mag - The Weekly}}</ref> == ਨਿੱਜੀ ਜੀਵਨ == ਗ਼ਜ਼ਾਲਾ ਸ਼ਾਦੀਸ਼ੁਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਚਾਰ ਬੱਚੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਇੱਕ ਧੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟਾ ਪੁੱਤਰ ਹਸਨ ਕੈਫੀ ਇੱਕ ਰਿਪੋਰਟਰ ਹੈ।<ref name="Oyeyeah">{{Cite web |date=26 January 2021 |title=Veteran actress Ghazala Kaifee recovers from coronavirus |url=https://www.oyeyeah.com/celebrity/veteran-actress-ghazala-kaifee-recovers-from-coronavirus |website=Oyeyeah }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਸਤੰਬਰ 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ਗ਼ਜ਼ਲਾ ਨੇ ਗਰੀਬਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਲਈ ''ਫਾਊਂਡੇਸ਼ਨ ਆਫ ਯੂਥ'' ਨਾਂ ਦੀ ਸੰਸਥਾ ਵੀ ਬਣਾਈ। ਉਸਨੂੰ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਕੋਵਿਡ -19 ਮਹਾਂਮਾਰੀ ਦੇ ਦੌਰਾਨ [[ਕੋਰੋਨਾਵਾਇਰਸ ਮਹਾਮਾਰੀ 2019|ਕੋਵਿਡ -19]] ਦਾ ਪਤਾ ਲੱਗਿਆ ਅਤੇ ਉਹ ਕੁਆਰੰਟੀਨ ਵਿੱਚ ਚਲੇ ਗਏ ਫਿਰ ਉਹ ਅਤੇ ਉਸਦਾ ਪਤੀ 23 ਜੂਨ 2020 ਨੂੰ ਕੋਰੋਨਵਾਇਰਸ ਤੋਂ ਠੀਕ ਹੋ ਗਏ। == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਫਿਲਮ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:21ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਟੈਲੀਵਿਜਨ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1960]] 6xym0sq3vndk8y1jbwulixvb5pmf1rs 0 184521 838078 830159 2026-04-30T17:28:47Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 838078 wikitext text/x-wiki '''ਜ਼ੋਹਰਾ ਯੂਸਫ਼''' ([[ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ]]: '''Zohra Yusuf;''' ਜਨਮ 2 ਮਈ 1950) ਇੱਕ [[ਇਸ਼ਤਿਹਾਰਬਾਜ਼ੀ|ਵਿਗਿਆਪਨ]] ਪੇਸ਼ੇਵਰ, ਇੱਕ [[ਐਕਟਿਵਿਜ਼ਮ|ਕਾਰਕੁਨ]]<ref>{{Cite web |title=Pakistan and violence against women: Small steps towards rights {{!}} Dialogue {{!}} thenews.com.pk |url=https://www.thenews.com.pk/tns/detail/576109-small-steps-towards-women-rights |access-date=2020-11-16 |website=www.thenews.com.pk |language=en |archive-date=2021-06-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210616235825/https://www.thenews.com.pk/tns/detail/576109-small-steps-towards-women-rights |url-status=dead }}</ref> ਅਤੇ ਇੱਕ [[ਪੱਤਰਕਾਰ]] ਹੈ ਜਿਸਦੀ [[ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਹੱਕ|ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰਾਂ]], [[ਮਨੁੱਖੀ ਹੱਕ|ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰਾਂ]] ਅਤੇ ਮੀਡੀਆ ਵਿੱਚ ਉਸਦੇ ਕੰਮ ਲਈ ਸ਼ਲਾਘਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।<ref name=":0">{{Cite web |last=Zohra Yousaf |date= |title=FIDH |url=https://www.fidh.org/IMG/pdf/bio-zohra_yusuf-en.pdf |archive-url= |archive-date= |access-date= |website=}}</ref><ref>{{Cite web |title=Interview: Zohra Yusuf |url=https://newslinemagazine.com/magazine/interview-zohra-yusuf/ |access-date=2024-03-31 |archive-date=2021-06-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210616074111/https://newslinemagazine.com/magazine/interview-zohra-yusuf/ |url-status=dead }}</ref> ਉਹ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰ ਕਮਿਸ਼ਨ (HRCP) ਦੀ ਸਾਬਕਾ ਚੇਅਰਪਰਸਨ ਹੈ। == ਸਿੱਖਿਆ == ਜ਼ੋਹਰਾ ਨੇ ਹੋਲੀ ਕਰਾਸ ਕਾਲਜ, [[ਢਾਕਾ]], [[ਪੂਰਬੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] (ਹੁਣ [[ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼]]) ਤੋਂ ਗ੍ਰੈਜੂਏਸ਼ਨ ਕੀਤੀ।<ref name=":1">{{Cite web |date=2019-10-30 |title=Zohra Yusuf |url=https://www.vmlyr.com/en-pk/pakistan/people/zohra-yusuf |access-date=2020-11-15 |website=VMLY&R |language=en-pk}}</ref> == ਕੈਰੀਅਰ == ਗ੍ਰੈਜੂਏਟ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਜ਼ੋਹਰਾ ਯੂਸਫ ਨੇ ਐਮਐਨਜੇ ਕਮਿਊਨੀਕੇਸ਼ਨਜ਼ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਿਗਿਆਪਨਕਰਤਾ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਸਨੇ 1971-1981 ਤੱਕ MNJ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਜੂਨ 1981 ਵਿੱਚ, ਉਹ ''ਦ ਸਟਾਰ'' (ਡਾਨ ਮੀਡੀਆ ਗਰੁੱਪ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ) ਵਿੱਚ ਇਸ ਦੇ ਵੀਕੈਂਡ ਮੈਗਜ਼ੀਨ ਦੀ ਸੰਪਾਦਕ ਵਜੋਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਈ। ਉਹ 1986 ਵਿੱਚ ਸਪੈਕਟਰਮ ਕਮਿਊਨੀਕੇਸ਼ਨ Y&R ਵਿੱਚ ਰਚਨਾਤਮਕ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਵਜੋਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਈ।<ref name=":1"/> ਉਹ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ Y&R ਦੀ ਇੱਕ ਮੁੱਖ ਰਚਨਾਤਮਕ ਅਧਿਕਾਰੀ ਬਣ ਗਈ। ਯੂਸਫ ਛੇ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਮਹਿਲਾ, ਕਾਨੂੰਨ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ਬਾਰੇ ਏਸ਼ੀਆ ਪੈਸੀਫਿਕ ਫੋਰਮ ਦੀ ਕੌਂਸਲ ਮੈਂਬਰ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਸਾਊਥ ਏਸ਼ੀਆ ਫੋਰਮ ਫਾਰ ਹਿਊਮਨ ਰਾਈਟਸ ਆਰਗੇਨਾਈਜੇਸ਼ਨ ਦੇ ਬਿਊਰੋ ਮੈਂਬਰ ਵਜੋਂ ਵੀ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸੱਤ ਸਾਲਾਂ ਲਈ ਕਾਮਨਵੈਲਥ ਹਿਊਮਨ ਰਾਈਟਸ ਇਨੀਸ਼ੀਏਟਿਵ ਦੀ ਬੋਰਡ ਮੈਂਬਰ ਸੀ। 1988 ਵਿੱਚ, ਯੂਸਫ਼ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰ ਕਮਿਸ਼ਨ (HRCP) ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਇਆ; ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਫੈਡਰੇਸ਼ਨ ਫਾਰ ਹਿਊਮਨ ਰਾਈਟਸ (FIDH) ਦੀ ਇੱਕ ਗੈਰ-ਮੁਨਾਫ਼ਾ ਮੈਂਬਰ ਸੰਸਥਾ।<ref>{{Cite web |date=2018-07-20 |title=Silence from judiciary over media attacks increases self-censorship, Pakistan's journalists say |url=https://cpj.org/2018/07/silence-from-judiciary-over-media-attacks-increase/ |access-date=2020-11-15 |website=Committee to Protect Journalists |language=en-US}}</ref> 1990 ਵਿੱਚ, ਉਹ ਕੌਂਸਲ ਮੈਂਬਰ ਚੁਣੀ ਗਈ ਅਤੇ ਉਪ-ਚੇਅਰਪਰਸਨ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਸਕੱਤਰ-ਜਨਰਲ ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ। 2011 ਵਿੱਚ, ਯੂਸਫ਼ ਨੂੰ HRCP ਦਾ ਚੇਅਰਪਰਸਨ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ। ਯੂਸਫ ਨੂੰ 2013 ਵਿੱਚ FIDH ਦਾ ਉਪ ਪ੍ਰਧਾਨ ਵੀ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਹ 2014-17 ਦੀ ਮਿਆਦ ਲਈ HRCP ਦੀ ਸਹਿ-ਚੇਅਰਪਰਸਨ ਦੁਬਾਰਾ ਚੁਣੀ ਗਈ ਸੀ। <ref>{{Cite web |last=HRCP |date=2011-04-17 |title=Zohra Yusuf new HRCP head |url=https://hrcpblog.wordpress.com/2011/04/17/zohra-yusuf-new-hrcp-head/ |access-date=2020-11-15 |website=HRCP Blog |language=en}}</ref> ਯੂਸਫ਼ ਇੱਕ ਫ੍ਰੀਲਾਂਸ ਲੇਖਕ ਵੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਮੀਡੀਆ ਅਤੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਹੱਲ, ਨਾਰੀਵਾਦ ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਵਰਗੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ 'ਤੇ ਕਈ ਕਿਤਾਬਾਂ, ਰਸਾਲਿਆਂ ਅਤੇ ਅਖਬਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ ਹੈ। == ਅਵਾਰਡ == ਜ਼ੋਹਰਾ ਯੂਸਫ ਨੂੰ ''ਨਿਊਜ਼ਲਾਈਨ'' ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ "ਟੀਵੀ ਚੈਨਲਾਂ ਜਾਂ ਇਲੈਕਟ੍ਰਾਨਿਕ ਪਲਪਿਟਸ" ਲਈ 2011 ਵਿੱਚ ਆਲ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਨਿਊਜ਼ਪੇਪਰਜ਼ ਸੋਸਾਇਟੀ ਅਵਾਰਡ ਮਿਲਿਆ।<ref>{{Cite news|url=https://newslinemagazine.com/magazine/interview-zohra-yusuf/|title=Interview: Zohra Yusuf|last=Sumbul|first=Deneb|date=March 2019|work=Newsline|access-date=2020-12-19|language=en|archive-date=2021-06-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20210616074111/https://newslinemagazine.com/magazine/interview-zohra-yusuf/|url-status=dead}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == <references /> [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਔਰਤਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1950]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] 1jjieowtyzsd5fiue1k14juhhv5gjpu 0 184590 838121 817637 2026-05-01T00:42:16Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 838121 wikitext text/x-wiki '''ਨਦੀਮ ਕਸ਼ਿਸ਼''' ([[ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ]]: '''Nadeem Kashish''') ਇੱਕ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ [[ਟਰਾਂਸਜੈਂਡਰ|ਟ੍ਰਾਂਸਜੈਂਡਰ]] ਕਾਰਕੁਨ, ਸਿਆਸਤਦਾਨ ਅਤੇ ਰੇਡੀਓ ਸ਼ੋਅ ਹੋਸਟ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=Transgender community of Pakistan launches political party seeking equal rights |url=https://gulfnews.com/world/asia/pakistan/transgender-community-of-pakistan-launches-political-party-seeking-equal-rights-1.74072230 |access-date=21 November 2020 |website=gulfnews.com |language=en}}</ref> ਉਹ 2018 ਦੀਆਂ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀਆਂ ਆਮ ਚੋਣਾਂ ਵਿੱਚ ਅਹੁਦੇ ਲਈ ਚੋਣ ਲੜਨ ਵਾਲੇ ਚਾਰ ਟਰਾਂਸਜੈਂਡਰ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਬਣ ਗਈ।<ref>{{Cite web |title=Pakistan Elections 2018: Transgender acid attack survivor, Nayyab Ali, running for Parliament, cast her vote |url=https://www.timesnownews.com/international/article/pakistan-elections-2018-transgender-acid-attack-survivor-nayyab-ali-running-for-parliament-cast-her-vote-pakistan-elections-pakistan-elections/259605 |access-date=21 November 2020 |website=www.timesnownews.com |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=16 July 2018 |title=Pakistan rights group issues warning ahead of polls |url=https://apnews.com/article/4bd62d7f9f70437482f91066561f8009 |access-date=21 November 2020 |website=AP NEWS}}</ref> == ਨਿੱਜੀ ਜੀਵਨ == ਕਸ਼ਿਸ਼ ਨੂੰ ਉਸਦੇ ਪਰਿਵਾਰ<ref>{{Cite magazine|title=Pakistan's Transgender Candidates Step Onto Political Stage|url=https://time.com/5345533/pakistan-elections-2018-transgender-candidates/|magazine=Time|access-date=10 November 2020|archive-date=6 ਨਵੰਬਰ 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201106012157/https://time.com/5345533/pakistan-elections-2018-transgender-candidates/|url-status=dead}}</ref> ਦੁਆਰਾ ਠੁਕਰਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ 16 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ [[ਮੁਲਤਾਨ]] ਵਿੱਚ ਉਸਦੇ ਘਰੋਂ ਬਾਹਰ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਉਸਦੇ ਇਸਤਰੀ ਵਿਹਾਰ ਕਾਰਨ ਸੀ। ਕਸ਼ਿਸ਼ ਫਿਰ ਗੁਰੂ ਘਰ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਿਆ , ਜਿੱਥੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਟਰਾਂਸਜੈਂਡਰ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਭਾਈਚਾਰਾ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ; ਘਰ ਦਾ ਮੁਖੀ ਘਰ ਦੇ ਵਸਨੀਕਾਂ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਆਸਰਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰੇਗਾ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਕਸ਼ਿਸ਼ ਨੇ ਘਰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਨਾਲ ਸਬੰਧ ਤੋੜ ਲਏ, ਜਦੋਂ ਉਸ ਨੂੰ ਉਸ ਦੁਆਰਾ ਵੇਸਵਾਪੁਣੇ ਵਿੱਚ ਮਜਬੂਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ; ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਕੰਮ ਜਿਸ ਲਈ ਇਹਨਾਂ ਸੈੰਕਚੂਰੀ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਟਰਾਂਸਜੈਂਡਰ ਲੋਕ ਪਾਬੰਦ ਹਨ। ਕਸ਼ਿਸ਼ ਫਿਰ ਇਸਲਾਮਾਬਾਦ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮੇਕਅਪ ਕਲਾਕਾਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਇਆ। ਉੱਥੋਂ ਉਸਨੇ [[ਗੈਰ-ਸਰਕਾਰੀ ਸੰਸਥਾ|ਐੱਨਜੀਓਜ਼]] ਲਈ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਜੋ ਟ੍ਰਾਂਸਜੈਂਡਰ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੀ ਮਦਦ ਕਰਦੇ ਹਨ।<ref>{{Cite web |title=Transgender campaigns for acceptance in Pakistan election |url=https://www.efe.com/efe/english/world/transgender-campaigns-for-acceptance-in-pakistan-election/50000262-3695713 |access-date=10 November 2020 |website=www.efe.com |language=en}}</ref> ਕਸ਼ਿਸ਼ [[ਇਸਲਾਮਾਬਾਦ]], ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। == ਕੈਰੀਅਰ == 2006 'ਚ ਕਸ਼ਿਸ਼ ਨੇ ਮੇਕਅੱਪ ਆਰਟਿਸਟ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ ਉਹ ਐਫਐਮ-99 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਰੇਡੀਓ ਸ਼ੋਅ ਹੋਸਟ ਵਜੋਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਈ ਜਿੱਥੇ ਉਸਨੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਟਰਾਂਸਜੈਂਡਰ ਭਾਈਚਾਰੇ ਨੂੰ ਦਰਪੇਸ਼ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕੀਤਾ।<ref>{{Cite web |date=10 December 2018 |title=Pakistan's first transgender radio host |url=https://pakistansaga.com/eng/video/1601 |access-date=21 November 2020 |website=Pakistan Saga |language=en-US |archive-date=9 ਸਤੰਬਰ 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210909150458/https://pakistansaga.com/eng/video/1601 |url-status=dead }}</ref> ਉਸਨੇ ਇੱਕ ਕਾਰਕੁਨ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਵੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਇੱਕ ਸੰਸਥਾ "ਸ਼ੇਮਲ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਫਾਰ ਫੰਡਾਮੈਂਟਲ ਰਾਈਟਸ (ਸਫਰ) ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ।<ref name=":0">{{Cite web |last=Malik |first=Shiza |date=25 June 2018 |title='Only with participation of transgender people will democracy be complete,' says Nadeem Kashish |url=https://www.dawn.com/news/1415870 |access-date=10 November 2020 |website=DAWN.COM |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=9 April 2020 |title=Transgenders feel left out of Covid-19 aid conversation |url=http://tribune.com.pk/story/2193854/transgenders-feel-left-covid-19-aid-conversation |access-date=21 November 2020 |website=The Express Tribune |language=en}}</ref> ਉਹ ਐਨਜੀਓ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=Call for engaging 'Gurus' to develop transgender database {{!}} Pakistan Today |url=https://www.pakistantoday.com.pk/2019/03/20/call-for-engaging-gurus-to-develop-transgender-database/ |access-date=21 November 2020 |website=www.pakistantoday.com.pk}}</ref> 2018 ਵਿੱਚ, ਕਸ਼ਿਸ਼ ਰਾਜਨੀਤੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਈ ਜਦੋਂ ਉਹ ਚੋਣ ਮੁਹਿੰਮਾਂ ਲਈ ਖੜ੍ਹੀ ਸੀ।<ref>{{Cite web |title=Transgender participation in Pakistan's elections - Rights - Women talk online - DW.COM |url=https://blogs.dw.com/womentalkonline/2018/08/11/transgender-participation-in-pakistans-elections/ |access-date=21 November 2020 |website=Women Talk Online – A forum for women to talk to women |language=en-US}}</ref> === ਸਰਗਰਮੀ === ਕਸ਼ਿਸ਼ ਨੇ ਘਰ-ਘਰ ਮੁਹਿੰਮ ਚਲਾਈ। <ref name=":0"/> ਉਸਦਾ ਦੱਸਿਆ ਟੀਚਾ ਟਰਾਂਸਜੈਂਡਰ ਭਾਈਚਾਰੇ ਨੂੰ ਬਿਹਤਰ ਬਣਾਉਣਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਲਈ ਲੜਨਾ ਹੈ। <ref name=":0" /> ਉਸਨੇ ਇਸਲਾਮਾਬਾਦ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਟਰਾਂਸਜੈਂਡਰ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਆਸਰਾ ਵੀ ਬਣਾਇਆ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਭਾਈਚਾਰੇ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਟਰਾਂਸਜੈਂਡਰ ਲੋਕ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। <ref>{{Cite news|url=https://www.bangkokpost.com/world/1921972/virus-pushes-pakistans-transgender-dancers-out-of-their-homes|title=Virus pushes Pakistan's transgender dancers out of their homes|last=<!--Check author names-->|first=|work=Bangkok Post|access-date=21 November 2020}}</ref> ਕਸ਼ਿਸ਼ ਟਰਾਂਸਜੈਂਡਰ ਭਾਈਚਾਰੇ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦੇ ਖਿਲਾਫ ਵੀ ਵਕਾਲਤ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। <ref>{{Cite web |date=25 December 2016 |title=Pakistan transgender leader calls for end to culture of 'gurus' |url=http://www.theguardian.com/society/2016/dec/25/pakistan-transgender-leader-culture-of-gurus--nadeem-kashish |access-date=21 November 2020 |website=the Guardian |language=en}}</ref> ਕਸ਼ਿਸ਼ ਇੱਕ ਮਸਜਿਦ ਨਿਰਮਾਣ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਦਾ ਵੀ ਹਿੱਸਾ ਸੀ ਜੋ ਇਸਲਾਮਾਬਾਦ ਦੀਆਂ ਝੁੱਗੀਆਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਟ੍ਰਾਂਸਜੈਂਡਰ ਭਾਈਚਾਰੇ ਲਈ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਹੈ। <ref>{{Cite web |date=24 November 2016 |title=Mosque not just for transgenders, says Kashish |url=https://nation.com.pk/24-Nov-2016/mosque-not-just-for-transgenders-says-kashish |access-date=21 November 2020 |website=The Nation |language=en}}</ref> === 2018 ਦੀਆਂ ਚੋਣਾਂ === 2018 ਵਿੱਚ, [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਸਰਕਾਰ|ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀ ਸਰਕਾਰ]] ਨੇ ਇੱਕ ਬਿੱਲ ਪਾਸ ਕੀਤਾ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਟਰਾਂਸਜੈਂਡਰ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸਾਰੇ ਅਧਿਕਾਰਤ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਲਿੰਗ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਨ, ਆਈਡੀ ਕਾਰਡ ਪਾਸਪੋਰਟ ਅਤੇ ਡਰਾਈਵਰ ਲਾਇਸੈਂਸ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ,<ref>{{Cite magazine|title=Pakistan's Transgender Activists Look Ahead to Elections|url=https://time.com/5324634/pakistan-elections-transgender-candidates-activists/|magazine=Time|access-date=10 November 2020}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਸਤੰਬਰ 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Cite web |last=seattle times |date=19 August 2017 |title=Transgender Pakistanis |url=https://www.seattletimes.com/nation-world/transgender-pakistanis-see-surprising-gains-but-bias-persists/ |archive-url= |archive-date= |access-date= |website=}}</ref> ਵੋਟ ਪਾਉਣ ਅਤੇ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਲਈ ਵਿਤਕਰਾ ਨਾ ਕਰਨ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਦਿੱਤੀ ਗਈ।<ref>{{Cite web |date=21 July 2018 |title=transgender campaigns for acceptance in Pakistan election |url=https://www.thedailystar.net/politics/transgender-campaigns-acceptance-pakistan-election-1608853 |access-date=10 November 2020 |website=The Daily Star |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Guramani |first=Nadir |date=7 March 2018 |title=Senate unanimously approves bill empowering transgenders to determine their own identity |url=https://www.dawn.com/news/1393766 |access-date=10 November 2020 |website=DAWN.COM |language=en}}</ref> ਇਸਨੇ ਲਿੰਗ ਮਾਪਦੰਡ ਨੂੰ ਹਟਾ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਨਦੀਮ ਕਸ਼ਿਸ਼ ਦੇ ਨਾਲ ਚਾਰ ਹੋਰ ਟ੍ਰਾਂਸਜੈਂਡਰ ਕਾਰਕੁੰਨ ਆਮ ਚੋਣਾਂ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਣ ਵਾਲੇ ਪਹਿਲੇ ਟ੍ਰਾਂਸਜੈਂਡਰ ਬਣ ਗਏ।<ref>{{Cite web |date=9 July 2018 |title=Hoping against hope, Pakistan's transgenders launch election fight |url=http://tribune.com.pk/story/1753349/hoping-hope-pakistans-transgenders-launch-election-fight |access-date=10 November 2020 |website=The Express Tribune |language=en}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-44684714|title=The transgender acid attack survivor running for parliament|date=19 July 2018|work=BBC News|access-date=10 November 2020|language=en-GB}}</ref> ਕਸ਼ਿਸ਼ ਅਤੇ ਹੋਰ ਟਰਾਂਸਜੈਂਡਰ ਉਮੀਦਵਾਰਾਂ ਨੂੰ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਚੋਣ ਫੀਸ ਤੋਂ ਮੁਆਵਜ਼ਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।<ref>{{Cite web |title=Trans elections {{!}} Dialogue {{!}} thenews.com.pk |url=https://www.thenews.com.pk/tns/detail/565722-trans-elections |access-date=10 November 2020 |website=www.thenews.com.pk |language=en }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਮਈ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ਕਸ਼ਿਸ਼ ਇਸਲਾਮਾਬਾਦ ਵਿੱਚ ਐਨਏ-53 ਲਈ ਸ਼ਾਹਿਦ ਖਾਕਾਨ ਅੱਬਾਸੀ ਅਤੇ ਪੀਟੀਆਈ ਦੇ ਇਮਰਾਨ ਖ਼ਾਨ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਚੋਣਾਂ ਵਿੱਚ ਖੜ੍ਹੇ ਸਨ। ਉਸ ਨੂੰ ਕੁੱਲ 22 ਵੋਟਾਂ ਮਿਲੀਆਂ।<ref>{{Cite web |title=Victory for the third gender {{!}} Dialogue {{!}} thenews.com.pk |url=https://www.thenews.com.pk/tns/detail/566128-victory-third-gender |access-date=10 November 2020 |website=www.thenews.com.pk |language=en }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਮਈ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Cite web |title=General Elections 2018: 'Kashish' set to challenge PTI Chairman and former premier – Pakistan |url=https://dunyanews.tv/en/Pakistan/446664-Elections-2018-Kashish-sets-to-challenge-PTI-Chairman-and-former-prem |access-date=10 November 2020 |website=Dunya News}}</ref> ਮੁਹਿੰਮ ਦੌਰਾਨ, ਕਸ਼ਿਸ਼ ਨੇ ਟਰਾਂਸਜੈਂਡਰ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਅਗਲੀਆਂ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਲਈ ਪਾਣੀ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਦੀ ਵਕਾਲਤ ਕੀਤੀ।<ref>{{Cite web |title=Hoping against hope, Pakistan's transgenders launch election fight |url=https://www.theweek.in/news/world/2018/07/09/hoping-against-hope-pakistan-transgenders-launch-election-fight.html |access-date=21 November 2020 |website=The Week |language=en}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] e0sjv51s03y209kkszbg5bmbhrw6zh6 0 184656 838103 746989 2026-04-30T21:29:51Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 838103 wikitext text/x-wiki '''ਗੁਲਜ਼ਾਰ ਬੇਗਮ''' ([[ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ]]: '''Gulzar Begum'''), ਜਿਸ ਨੂੰ '''ਤਮੰਚਾ ਜਾਨ''' ([[ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ]]: '''Tamancha Jan;''' [[ਉਰਦੂ]]; تمانچا جان; ਜਨਮ 1918) ਵਜੋਂ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇੱਕ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਲੋਕ [[ਗਾਇਕਾ]] ਸੀ। ਉਹ ਲਾਹੌਰ ਦੀ ''ਸਿੰਗਿੰਗ ਸਾਇਰਨ'' ਅਤੇ ''ਦਿ ਨਾਈਟਿੰਗੇਲ'' ਵਜੋਂ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ।<ref name="TheNewsInternational">{{Cite web |date=March 7, 2023 |title=Chalta phirta Lahore |url=https://www.thenews.com.pk/tns/detail/566510-chalta-phirta-lahore |website=The News International }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਪ੍ਰੈਲ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ਉਹ [[ਭਾਰਤ ਦਾ ਸਿਨੇਮਾ|ਭਾਰਤ ਦੇ ਸਿਨੇਮਾ]] ਵਿੱਚ 1930 ਅਤੇ 1940 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪਲੇਬੈਕ ਗਾਇਕਾ ਸੀ।<ref>{{Cite book|title=The Women of Punjab|publisher=Chic Publications|page=54}}</ref><ref name="TheSundayTribune">{{Cite web |date=February 15, 2023 |title=Spectrum |url=https://www.tribuneindia.com/2006/20060716/spectrum/main1.htm |website=The Sunday Tribune}}</ref> == ਕੈਰੀਅਰ == 1935 ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਫਿਲਮ ''ਸ਼ੈਲਾ ਉਰਫ਼ ਪਿੰਡ ਦੀ ਕੁਰੜੀ'' ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਪਹਿਲੀ ਪਲੇਬੈਕ ਗਾਇਕੀ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਉਸਨੇ ''ਜੱਗਾ ਜਾਮੀਆ ਤੈ ਮਿਲਨ'' ਗੀਤ ਗਾਇਆ ਜੋ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਅਕਸਰ ਵਜਾਇਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਹਿੱਟ ਗੀਤ ਸੀ। ਉਸਨੇ ''ਲੁੰਗ ਏ ਜਾ ਪੱਤਣ ਚੰਨ੍ਹਾ'' ਗੀਤ ਵੀ ਗਾਇਆ ਜੋ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਫਿਲਮ ''ਸ਼ੈਲਾ ਉਰਫ਼ ਪਿੰਡ ਦੀ ਕੁਰੜੀ'' ਵਿੱਚ [[ਨੂਰ ਜਹਾਂ (ਗਾਇਕਾ)|ਨੂਰਜਹਾਂ]] ਦੁਆਰਾ ਗਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ ਪਰ ਇਹ ਗ੍ਰਾਮੋਫੋਨ ਰਿਕਾਰਡ 'ਤੇ ਰਿਲੀਜ਼ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ ਸੀ।<ref name="AcademyofthePunjabinNorthAmerica">{{Cite web |date=May 1, 2023 |title=The Legend of Tamancha Jan |url=https://apnaorg.com/articles/tamancha-jan/index.shtml |website=Academy of the Punjab in North America}}</ref><ref>{{Cite web |date=November 21, 2023 |title=Tamancha Jan a famous singer |url=https://pakmag.net/film/artist.php?pid=2895 |website=Pakistan Film Magazine}}</ref> ਉਹ ਜੇਨੋਫੋਨ ਰਿਕਾਰਡਸ ਲਈ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਸੀ ਫਿਰ ਉਸਨੇ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਅਨਾਰਕਲੀ ਵਿਖੇ ਕੋਲੰਬੀਆ ਸਮੇਤ ਕੁਝ ਹੋਰ ਕੰਪਨੀਆਂ ਲਈ ਵੀ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉਹ ਰੇਡੀਓ ਲਾਹੌਰ ਵਿਖੇ ਗ਼ਜ਼ਲਾਂ ਵੀ ਗਾਉਂਦੀ ਸੀ। 1937 ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ [[ਸ਼ਮਸ਼ਾਦ ਬੇਗਮ]], [[ਜੀਨਤ ਬੇਗਮ|ਜ਼ੀਨਤ ਬੇਗਮ]], ਉਮਰਾਓ ਜ਼ਿਆ ਬੇਗਮ ਅਤੇ ਸੁਰਿੰਦਰ ਕੌਰ ਦੇ ਨਾਲ 16 ਦਸੰਬਰ ਨੂੰ ਰੇਡੀਓ ਲਾਹੌਰ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਗੀਤ ਗਾਇਆ ਜੋ [[ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਦੁੱਗਲ]] ਦੁਆਰਾ ਇੱਕ ਪਾਠ ਕਹਾਣੀ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। 1930 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਰੇਡੀਓ 'ਤੇ ਨਿਯਮਿਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਗੀਤ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ।<ref>{{Cite book|title=Lahore: A Sentimental Journey|publisher=Penguin Books|page=179}}</ref> ਫਿਰ ਅਗਲੇ ਸਾਲ ਉਸਨੇ ਦਲਸੁਖ ਐਮ. ਪੰਚੋਲੀ ਲਈ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਸਟੂਡੀਓਜ਼ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪਹਿਲੀ ਪੰਜਾਬੀ ਫ਼ਿਲਮ ਰਿਲੀਜ਼ ਕੀਤੀ ਜੋ ਵਲੀ ਸਾਹਿਬ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖੀ ਗਈ ਸੀ ਜਿਸਦਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਨ ਬਰਕਤ ਮਹਿਰਾ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਦਲਸੁਖ ਐਮ. ਪੰਚੋਲੀ ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਮਿਤ ਸੀ। ਫਿਲਮ ਦਾ ਸੰਗੀਤ ਗ਼ੁਲਾਮ ਹੈਦਰ ਦੁਆਰਾ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸਨੇ ''ਘੋਕ ਮੇਰੀ ਕਿਸਮਤ ਸੋ ਗੀ ਜ਼ਰੂਰ ਓਏ'' ਗੀਤ ਗਾਇਆ ਸੀ। ਇਹ ਫਿਲਮ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਅੱਪਰ ਮਾਲ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਈ ਗਈ। ਇਹ ਫਿਲਮ ਬਾਕਸ ਆਫਿਸ 'ਤੇ ਸੁਪਰਹਿੱਟ ਰਹੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਗੀਤ ਕਾਫੀ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੋਇਆ।<ref name="PakMag">{{Cite web |date=April 2, 2023 |title=Gul Bakavli |url=https://pakmag.net/film/predetails.php?pid=2057 |website=Pakistan Film Magazine}}</ref> 1942 ਵਿੱਚ ਦਲਸੁਖ ਐਮ. ਪੰਚੋਲੀ ਸਟੂਡੀਓਜ਼ ਨੇ ਉਰਦੂ ਫਿਲਮ ''ਖਾਨਦਾਨ'' ਰਿਲੀਜ਼ ਕੀਤੀ, ਉਸਨੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਗੀਤ ''ਤੂ ਕੋਣ ਸੀ ਬਦਲੀ ਵਿੱਚ ਮੇਰੇ ਚਾਂਦ ਹੇ ਨੂੰ'' ਰਿਕਾਰਡ ਕੀਤਾ ਜੋ ਅਸਲ ਵਿੱਚ [[ਨੂਰ ਜਹਾਂ (ਗਾਇਕਾ)|ਨੂਰਜਹਾਂ]] ਦੁਆਰਾ ਗਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ ਜੋ ਗ੍ਰਾਮੋਫੋਨ 'ਤੇ ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਇਹ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਗੀਤ ਨੂੰ ਫਿਲਮ ਉਤਪਾਦਕ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।<ref name="NigarMagazine">{{Cite journal|date=2010|title=گلوکارہ تمانچا جان|journal=Nigar Magazine|issue=Golden Jubilee Number|page=167}}</ref> 1943 ਵਿੱਚ ਫਿਲਮ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਨਜ਼ੀਰ ਆਪਣੀ ਫਿਲਮ ''ਹੀਰ ਰਾਂਝਾ'' ਲਈ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਦੀ ਭਾਲ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ ਤਾਂ ਉਸਨੇ ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੀ ਫਿਲਮ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਹਾ ਜੋ ਕਿ ਪ੍ਰੋਡਿਊਸ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ ਪਰ ਉਸਨੇ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਸਨੇ ਉਸਨੂੰ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਉਸਦੀ ਫਿਲਮ ਵਿੱਚ ਗੀਤ ਗਾਏਗੀ ਜਿਸਨੂੰ ਉਸਨੇ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਕਾਸਟ ਕਰ ਲਿਆ। ਹੀਰ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਲਈ [[ਸਵਰਨ ਲਤਾ (ਅਦਾਕਾਰਾ)|ਸਵਰਨ ਲਤਾ ਨੇ]] ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਫਿਲਮ ਵਿੱਚ ਦੇਰੀ ਕੀਤੀ ਪਰ 1943 ਦੇ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ ਰਿਲੀਜ਼ ਹੋਈ। 1940 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੌਰਾਨ ਉਹ ''ਲਾਹੌਰ ਦੀ ਨਾਈਟਿੰਗੇਲ'' ਵਜੋਂ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਇੱਕ ਮਸ਼ਹੂਰ ਗਾਇਕਾ ਸੀ। ਉਹ ਰੇਡੀਓ ਅਤੇ ਸਮਾਰੋਹਾਂ ਵਿੱਚ ਗ਼ਜ਼ਲਾਂ ਅਤੇ ਲੋਕ ਗੀਤ ਗਾਉਂਦੀ ਸੀ। ਭਾਰਤ ਦੀ ਵੰਡ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗੁਲਜ਼ਾਰ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਚਲੀ ਗਈ ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਸੈਲੂਨ ਅਤੇ ਰੇਡੀਓ ਪਾਕਿਸਤਾਨ 'ਤੇ ਵੀ ਕੁਝ ਫੰਕਸ਼ਨਾਂ ਵਿੱਚ ਗਾਉਣਾ ਜਾਰੀ ਰੱਖਿਆ। 1950 ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਆਪਣਾ ਸੈਲੂਨ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਸੇਵਾਮੁਕਤ ਹੋ ਗਈ ਅਤੇ ਉਹ ਮਾਡਲ ਟਾਊਨ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਇੱਕ ਧੀ ਨਾਲ ਰਹਿਣ ਚਲੀ ਗਈ। 1997 ਵਿੱਚ ਉਹ ਪ੍ਰਾਣ ਨੂੰ ਮਿਲੀ, ਜੋ ਉਸਦਾ ਇੱਕ ਪੁਰਾਣਾ ਦੋਸਤ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਕ ਸੀ, ਇਸਲਈ ਉਸਨੇ ਉਸਨੂੰ ਪ੍ਰਾਣ ਨੇਵੀਲ ਨਾਲ ਇੱਕ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਇੰਟਰਵਿਊ ਦਿੱਤੀ ਜੋ ਉਸਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਕ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਛੋਟੇ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਉਸਨੂੰ ਮਿਲਣ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ''ਨੌਚ ਗਰਲਜ਼ ਆਫ਼ ਇੰਡੀਆ'' ਅਤੇ ''ਲਾਹੌਰ: ਏ ਸੈਂਟੀਮੈਂਟਲ ਜਰਨੀ'' ਵਿੱਚ ਉਸਦੇ ਬਾਰੇ ਲਿਖਿਆ।<ref>{{Cite book|title=Lahore: A Sentimental Journey|publisher=Penguin Books|page=57}}</ref><ref>{{Cite web |date=January 10, 2023 |title=FESTIVAL: Nostalgic meanderings |url=https://www.dawn.com/news/1103926/festival-nostalgic-meanderings |website=Dawn Newspaper}}</ref> == ਨਿੱਜੀ ਜੀਵਨ == ਗੁਲਜ਼ਾਰ ਸ਼ਾਦੀਸ਼ੁਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਚਾਰ ਬੱਚੇ ਸਨ। ਤਮੰਚਾ ਦੀ 20 ਅਕਤੂਬਰ 2008 ਨੂੰ [[ਲਹੌਰ|ਲਾਹੌਰ]] ਵਿਖੇ ਆਪਣੇ ਘਰ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਗ਼ਜ਼ਲ ਗਾਇਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 2008]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ-ਭਾਸ਼ਾ ਗਾਇਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1918]] bhgogxbfptgsgp1a1ubsy84crdm1qaw 0 185751 838148 753147 2026-05-01T05:12:26Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 838148 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | name = ਪੇਰੀਆਰ | image = PeriyarEVRStamp.jpg | image_size = | caption = ਡਾਕ ਟਿਕਟ 'ਤੇ ਪੇਰੀਆਰ ਦੀ ਤਸਵੀਰ | office = ਦ੍ਰਾਵਿਦਰ ਕੜਗਮ ਦਾ ਪ੍ਰਧਾਨ | term_start = 27 ਅਗਸਤ 1944 | term_end = 24 ਦਸੰਬਰ 1973 | predecessor = ''ਅਹੁਦਾ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ'' | successor = ਅੰਨੈ ਈ.ਵੀ.ਆਰ. ਮਨਿਅਮਈ | office1 = ਜਸਟਿਸ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਹੈੱਡ | term_start1 = 1939 | term_end1 = 27 ਅਗਸਤ 1944 | 1blankname1 = ਪਹਿਲਾ ਧਾਰਕ | 1namedata1 = ਸੀ. ਨਤੇਸਾ ਮੁਦਲੀਆਰ | predecessor1 = ਬੋਬਲੀ ਦੇ ਰਾਮਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਰੰਗਾ ਰਾਓ | successor1 = ਪੀ. ਟੀ. ਰਾਜਨ | birth_date = {{birth date|df=yes|1879|9|17}} | birth_place = [[ਈਰੋਡ]], [[ਕੋਇੰਬਟੂਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ, ਮਦਰਾਸ ਪ੍ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਸੀ]], ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼&nbsp;ਭਾਰਤ | death_date = {{death date and age|df=yes|1973|12|24|1879|9|17}} | death_place = [[ਵੇਲੋਰ]], ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ, ਭਾਰਤ | nationality = ਭਾਰਤੀ | resting_place = | party = ਦ੍ਰਵਿਦਰ ਕੜਗਮ (1944 ਤੋਂ) | otherparty = {{ubl|[[ਇੰਡੀਅਨ ਨੈਸ਼ਨਲ ਕਾਂਗਰਸ]] (1919-1925)ਜਸਟਿਸ ਪਾਰਟੀ (1925-1944)}} | spouse = {{ubl|{{marriage|ਅੰਨੈ ਈ.ਵੀ.ਆਰ. ਮਨਿਅਮਈ|1899|1933|end=died}}|{{marriage|ਅੰਨੈ ਈ.ਵੀ.ਆਰ. ਮਾਨਿਅਮਈ|1948}}}} | nickname = {{hlist|''ਈ.ਵੀ.ਆਰ.''|''ਵਾਇਕਾਮ ਵਿਰਾਰ''|''ਵੇਂਥਾਦੀ ਵੇਂਥਨ''}} | occupation = {{hlist|ਕਾਰਕੁਨ|ਰਾਜਨੇਤਾ|ਸਮਾਜ ਸੁਧਾਰਕ}} | awards = }} '''ਈਰੋਡ ਵੈਂਕਟੱਪਾ ਰਾਮਾਸਾਮੀ''' (17 ਸਤੰਬਰ 1879)&nbsp;- 24 ਦਸੰਬਰ 1973), ਉਸਦੇ ਪੈਰੋਕਾਰਾਂ ਦੁਆਰਾ '''ਪੇਰੀਆਰ''' {{Efn|'Respected one' or 'elder' in [[Tamil language|Tamil]].}} ਜਾਂ '''ਥੰਥਾਈ {{Efn|'Father' or 'father figure' in [[Tamil language|Tamil]].}} ਪੇਰੀਆਰ''' ਵਜੋਂ ਸਤਿਕਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਸਮਾਜਿਕ ਕਾਰਕੁਨ ਅਤੇ ਸਿਆਸਤਦਾਨ ਸੀ ਜਿਸਨੇ ਸਵੈ-ਸਤਿਕਾਰ ਅੰਦੋਲਨ ਅਤੇ ਦ੍ਰਵਿੜ ਕੜਗਮ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 'ਫਾਦਰ ਆਫ਼ ਦਾ ਦ੍ਰਾਵਿੜ ਅੰਦੋਲਨ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite news|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/statue-wars-who-was-periyar-and-why-does-he-trigger-sentiment-in-tamil-nadu/articleshow/63200079.cms?from=mdr|title=Statue wars: Who was Periyar and why does he trigger sentiment in Tamil Nadu?|date=7 March 2018|work=The Economic Times|access-date=28 March 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190328192121/https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/statue-wars-who-was-periyar-and-why-does-he-trigger-sentiment-in-tamil-nadu/articleshow/63200079.cms?from=mdr|archive-date=28 March 2019}}</ref> ਉਸਨੇ [[ਤਮਿਲ਼ ਨਾਡੂ|ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ]] ਵਿੱਚ [[ਬ੍ਰਾਹਮਣ]] ਪ੍ਰਧਾਨਤਾ ਅਤੇ ਲਿੰਗ ਅਤੇ ਜਾਤੀ ਅਸਮਾਨਤਾ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਬਗਾਵਤ ਕੀਤੀ।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=KJejtAaonsEC|title=Political Ideas in Modern India: thematic explorations|last=Mehta, Vrajendra Raj|last2=Thomas Pantham|publisher=Sage Publications: Thousand Oaks|year=2006|isbn=978-0-7619-3420-2|page=48|access-date=23 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20230918043419/https://books.google.com/books?id=KJejtAaonsEC|archive-date=18 September 2023}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=szBpnYfmH0cC|title=Political Theory and Political Thought|last=Arora, N.D.|last2=S.S. Awasthy|publisher=Har-Anand Publications: New Delhi|year=2007|isbn=978-81-241-1164-2|pages=425|access-date=23 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20230918043420/https://books.google.com/books?id=szBpnYfmH0cC|archive-date=18 September 2023}}</ref><ref name="Thakurta-1">Thakurta, Paranjoy Guha; Shankar Raghuraman (2004). ''A Time of Coalitions: Divided We Stand''. Sage Publications. New Delhi. p. 230. {{ISBN|0-7619-3237-2}}.</ref> 2021 ਤੋਂ, ਭਾਰਤ ਦਾ ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ ਰਾਜ ਉਸ ਦੇ ਜਨਮ ਦਿਨ ਨੂੰ 'ਸਮਾਜਿਕ ਨਿਆਂ ਦਿਵਸ' ਵਜੋਂ ਮਨਾਉਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web |date=6 September 2021 |title=TN govt will celebrate Periyar's birth anniversary as social justice day, says CM Stalin |url=https://indianexpress.com/article/cities/chennai/tn-govt-celebrate-periyars-birth-anniversary-social-justice-day-7491947/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210908135522/https://indianexpress.com/article/cities/chennai/tn-govt-celebrate-periyars-birth-anniversary-social-justice-day-7491947/ |archive-date=8 September 2021 |access-date=8 September 2021 |website=The Indian Express |language=en}}</ref> ਰਾਮਾਸਾਮੀ 1919 ਵਿੱਚ [[ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਂਗਰਸ]] ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ। ਸੰਨ 1924 ਵਿੱਚ, ਰਾਮਾਸਾਮੀ ਨੇ ਵੈਕੋਮ, ਤ੍ਰਾਵਣਕੋਰ ਵਿੱਚ [[ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ]] ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਅਹਿੰਸਕ ਅੰਦੋਲਨ ([[ਸੱਤਿਆਗ੍ਰਹਿ]]) ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ।<ref>{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/opinion/op-ed/periyar-the-hero-of-vaikom/article30383014.ece|title=Periyar, the hero of Vaikom|last=Athiyaman|first=Pazha|date=24 December 2019|work=The Hindu|access-date=9 August 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210809154753/https://www.thehindu.com/opinion/op-ed/periyar-the-hero-of-vaikom/article30383014.ece|archive-date=9 August 2021|language=en-IN|issn=0971-751X}}</ref> ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 1925 ਵਿੱਚ ਕਾਂਗਰਸ ਤੋਂ ਉਦੋਂ ਅਸਤੀਫਾ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲੱਗਾ ਕਿ ਪਾਰਟੀ ਸਿਰਫ਼ [[ਬ੍ਰਾਹਮਣ]] ਦੇ ਹਿੱਤਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਸਵਾਲ ਕੀਤਾ ਕਿ ਉਹ ਕੀ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੈਰ-ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦ੍ਰਾਵਿੜ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਅਧੀਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਗੈਰ-ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਤੋਂ ਤੋਹਫ਼ੇ ਅਤੇ ਦਾਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਸਨ ਪਰ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਗੈਰ-ਬ੍ਰਾਹਮਾਂ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਅਤੇ ਵਿਤਕਰਾ ਕਰਦੇ ਸਨ।<ref name="Kandasamy">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=hgb-MKcsSR0C|title=Fuzzy and Neutrosophic Analysis of E.V. Ramasamy's Views on Untouchability|last=Kandasamy, W.B. Vansantha|last2=Florentin Smarandache|last3=K. Kandasamy|publisher=HEXIS: Phoenix|year=2005|isbn=978-1-931233-00-2|page=106}}</ref> ਉਸ ਨੇ ਆਪਣਾ ਰੁਖ "ਕੋਈ ਰੱਬ ਨਹੀਂ, ਕੋਈ ਧਰਮ ਨਹੀਂ, ਕੋਈ ਗਾਂਧੀ ਨਹੀਂ, ਕੋਈ ਕਾਂਗਰਸ ਨਹੀਂ ਅਤੇ ਕੋਈ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨਹੀਂ" ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ।<ref name="Deshpande 2011">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=4vQtDwAAQBAJ&pg=PT44|title=The Grammar of Caste: Economic Discrimination in Contemporary India|last=Deshpande|first=A.|publisher=OUP India|year=2011|isbn=978-0-19-908846-1|page=44|access-date=27 July 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230918043421/https://books.google.com/books?id=4vQtDwAAQBAJ&pg=PT44|archive-date=18 September 2023}}</ref> ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 1926 ਵਿੱਚ ਸਵੈ-ਸਨਮਾਨ ਅੰਦੋਲਨ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ।<ref name="Deshpande 2011"/> 1929 ਤੋਂ 1932 ਤੱਕ ਰਾਮਾਸਾਮੀ ਨੇ [[ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਮਲਾਇਆ]], ਯੂਰਪ ਅਤੇ [[ਸੋਵੀਅਤ ਯੂਨੀਅਨ]] ਦਾ ਦੌਰਾ ਕੀਤਾ ਜਿਸ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਤ ਕੀਤਾ।<ref>{{Cite web |date=20 September 2016 |title=As Tamil Nadu celebrated Periyar's birthday on September 17, we recall the impact of his foreign trips |url=https://timesofindia.indiatimes.com/blogs/tracking-indian-communities/as-tamil-nadu-celebrated-periyars-birthday-on-september-17-we-recall-the-impact-of-his-foreign-trips/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201029111104/https://timesofindia.indiatimes.com/blogs/tracking-indian-communities/as-tamil-nadu-celebrated-periyars-birthday-on-september-17-we-recall-the-impact-of-his-foreign-trips/ |archive-date=29 October 2020 |access-date=4 September 2020 |website=G Olivannan |publisher=[[The Times of India]]}}</ref> ਸੰਨ 1939 ਵਿੱਚ, ਰਾਮਾਸਾਮੀ ਜਸਟਿਸ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਮੁਖੀ ਬਣੇ ਅਤੇ ਸੰਨ 1944 ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਇਸ ਦਾ ਨਾਮ ਬਦਲ ਕੇ ''ਦ੍ਰਾਵਿੜ ਕੜਗਮ'' ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਪਾਰਟੀ ਸੀ ਐਨ ਅੰਨਾਦੁਰਾਈ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਮੂਹ ਨਾਲ ਵੰਡੀ ਗਈ ਅਤੇ 1949 ਵਿੱਚ [[ਦ੍ਰਾਵਿੜ ਮੁਨੇਤਰ ਕੜਗਮ|ਦ੍ਰਾਵਿੜ ਮੁਨੇਤਰ ਕੜਗਮ]] (ਡੀਐਮਕੇ) ਦਾ ਗਠਨ ਕੀਤਾ।<ref name="Pandian">Pandian, J., (1987). ''Caste, Nationalism, and Ethnicity''. Popular Prakashan Private Ltd.: Bombay. pp. 62, 64. {{ISBN|0861321367}}.</ref> ਸਵੈ-ਸਨਮਾਨ ਅੰਦੋਲਨ ਨੂੰ ਜਾਰੀ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ, ਉਸਨੇ ਇੱਕ ਸੁਤੰਤਰ ਦ੍ਰਾਵਿੜ ਨਾਡੂ (ਦ੍ਰਾਵਿੜ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਧਰਤੀ) ਦੀ ਵਕਾਲਤ ਕੀਤੀ।<ref name="Chatterjee">Chatterjee, Debi [1981] (2004) ''Up Against Caste: Comparative study of Ambedkar and Periyar''. Rawat Publications: Chennai. pp. 40-42. {{ISBN|978-81-7033-860-4}}</ref> ਰਾਮਾਸਾਮੀ ਨੇ ਤਰਕਵਾਦ, ਸਵੈ-ਮਾਣ, [[ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਹੱਕ|ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰ]] ਅਤੇ [[ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵਰਣ ਵਿਵਸਥਾ|ਜਾਤੀ]] ਦੇ ਖਾਤਮੇ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ [[ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤ]] ਦੇ ਗ਼ੈਰ-ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦ੍ਰਾਵਿੜ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਅਤੇ ਹਾਸ਼ੀਏ 'ਤੇ ਜਾਣ ਅਤੇ ਇੰਡੋ-ਆਰੀਅਨ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਥੋਪਣ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ। == ਜੀਵਨ == === ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਸਾਲ === [[ਤਸਵੀਰ:Dr.Ambedkar_with_Periyar.jpg|thumb|[[ਭੀਮਰਾਓ ਅੰਬੇਡਕਰ|ਬੀ. ਆਰ. ਅੰਬੇਡਕਰ]] ਅਤੇ ਰਾਮਾਸਾਮੀ ਜਦੋਂ 1954 ਵਿੱਚ [[ਮਿਆਂਮਾਰ]] ਦੇ [[ਯਾਂਗੋਨ|ਰੰਗੂਨ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬੋਧੀ ਸੰਮੇਲਨ ਦੇ ਸਬੰਧ ਵਿੱਚ ਮਿਲੇ ਸਨ।]] ਈਰੋਡ ਵੈਂਕਟ ਰਾਮਾਸਾਮੀ ਦਾ ਜਨਮ 17 ਸਤੰਬਰ 1879 ਨੂੰ ਇਰੋਡ ਵਿੱਚ ਇੱਕ [[ਕੰਨੜ|ਕੰਨੜ]] ਬਾਲਿਜਾ ਵਪਾਰੀ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਜੋ ਉਦੋਂ [[ਮਦਰਾਸ ਪ੍ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਸੀ]] ਦੇ ਕੋਇੰਬਟੂਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ ਸੀ।<ref>{{Cite news|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/statue-wars-who-was-periyar-and-why-does-he-trigger-sentiment-in-tamil-nadu/articleshow/63200079.cms?from=mdr|title=Ramasamy Periyar &#124; Tamil Nadu: Statue wars - Who was Periyar and why does he trigger sentiment in Tamil Nadu?|date=7 March 2018|work=The Economic Times|access-date=28 March 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190328192121/https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/statue-wars-who-was-periyar-and-why-does-he-trigger-sentiment-in-tamil-nadu/articleshow/63200079.cms?from=mdr|archive-date=28 March 2019}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=GEPYbuzOwcQC&pg=PA401|title=Women and Social Reform in Modern India: A Reader|last=Sarkar|first=Sumit|last2=Sarkar|first2=Tanika|date=2008|publisher=Indiana University Press|isbn=9780253352699|pages=401|language=en|access-date=31 October 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20230918043423/https://books.google.com/books?id=GEPYbuzOwcQC&pg=PA401|archive-date=18 September 2023}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=ifuwDwAAQBAJ&pg=PA100|title=The Caste of Merit: Engineering Education in India|last=Subramanian|first=Ajantha|date=2019|publisher=Harvard University Press|isbn=9780674987883|pages=100|language=en|access-date=31 October 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20230918043423/https://books.google.com/books?id=ifuwDwAAQBAJ&pg=PA100|archive-date=18 September 2023}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=1IS0AAAAIAAJ|title=Women and Politics|last=Mahapatra|first=Subhasini|date=2001|publisher=Rajat Publications|isbn=9788178800233|pages=211|language=en|access-date=31 October 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20230918043424/https://books.google.com/books?id=1IS0AAAAIAAJ|archive-date=18 September 2023}}</ref><ref name="Allahabad P.175">Journal of Indian history, Volume 54, University of Allahabad, p. 175</ref> ਰਾਮਾਸਾਮੀ ਦੇ ਪਿਤਾ ਵੈਂਕਟੱਪਾ ਨਾਇਕਰ (ਜਾਂ ਵੈਂਕਟ) ਸਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਾਂ ਚਿੰਨਾਥੀ ਮੁਥਾਮਲ ਸੀ। ਉਸ ਦਾ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਭਰਾ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾਸਵਾਮੀ ਅਤੇ ਦੋ ਭੈਣਾਂ ਕੰਨੰਮਾ ਅਤੇ ਪੋਨਥੋਏ ਸਨ।<ref name="Periyar">{{Cite web |title=About Periyar: A Biographical Sketch from 1879 to 1909 |url=http://www.periyar.org/html/ap_bios_eng1.asp |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20050710000455/http://www.periyar.org/html/ap_bios_eng1.asp |archive-date=10 July 2005 |access-date=4 January 2015 |publisher=Dravidar Kazhagam}}</ref>[5] ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਹ "ਪੇਰੀਆਰ" ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਣ ਲੱਗਾ, ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਤਾਮਿਲ ਵਿੱਚ 'ਸਤਿਕਾਰਯੋਗ' ਜਾਂ 'ਬਜ਼ੁਰਗ'।[6]<ref>{{Cite book|title=Periyar|last=Muthukumar|first=R.|publisher=Kizhaku Pathipakam|year=2008|isbn=9788184930337|location=Tamilnadu|pages=15}}</ref><ref name="Arooran-1">{{Cite book|title=Tamil renaissance and Dravidian nationalism, 1905–1944|last=Arooran|first=K. Nambi|year=1980|page=152}}</ref><ref name="Vicuvanātan-1">{{Cite book|title=The political career of E.V. Ramasami: a study in the politics of Tamil Nadu, 1920–1949|last=Vicuvanātan|first=Ī. Ca|year=1983|page=23}}</ref><ref name="balija">Merchant Caste of Telugu Ancestry who descended from the migrant commanders of [[Vijayanagar Empire]]</ref> ਰਾਮਾਸਾਮੀ ਦਾ ਵਿਆਹ 19 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਧੀ ਸੀ ਜੋ ਸਿਰਫ 5 ਮਹੀਨਿਆਂ ਤੱਕ ਰਹੀ। ਉਸ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਪਤਨੀ ਨਾਗਾਮਈ ਦੀ 1933 ਵਿੱਚ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ ਸੀ।<ref name="Gopalakrishnan">[[Periyar#Gopalakrishnan|Gopalakrishnan]], p. 3.</ref> ਰਾਮਾਸਾਮੀ ਨੇ ਜੁਲਾਈ 1948 ਵਿੱਚ ਦੂਜੀ ਵਾਰ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾਇਆ। ਉਸ ਦੀ ਦੂਜੀ ਪਤਨੀ, ਮਣੀਅੰਮਾਈ ਨੇ 1973 ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਰਾਮਾਸਾਮੀ ਦੇ ਸਮਾਜਿਕ ਕੰਮ ਨੂੰ ਜਾਰੀ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੀ ਵਕਾਲਤ ਦ੍ਰਾਵਿੜ ਕੜਗਮ ਨੇ ਕੀਤੀ।<ref name="Gopalakrishnan-22">[[Periyar#Gopalakrishnan|Gopalakrishnan]], pp. 50, 52.</ref> 1929 ਵਿੱਚ, ਰਾਮਾਸਾਮੀ ਨੇ [[ਚੇਂਗਲਪੱਟੂ]] ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਸੂਬਾਈ ਸਵੈ-ਸਨਮਾਨ ਕਾਨਫਰੰਸ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਨਾਮ ਤੋਂ ਆਪਣੇ ਜਾਤੀ ਦੇ ਸਿਰਲੇਖ ''ਨਾਇਕਰ'' ਨੂੰ ਹਟਾਉਣ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ।<ref name="Saraswathi-1">[[Periyar#Saraswathi|Saraswathi]], p. 6.</ref> ਉਹ ਤਿੰਨ [[ਦਰਾਵੜੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ|ਦ੍ਰਾਵਿੜ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ]] ਬੋਲ ਸਕਦਾ ਸੀਃ [[ਕੰਨੜ|ਕੰਨੜ]], [[ਤੇਲੁਗੂ ਭਾਸ਼ਾ|ਤੇਲਗੂ]] ਅਤੇ ਤਮਿਲ।<ref name="tamilnation.co">{{Cite web |title=E V Ramasamy Naickarin Marupakkam - M Venkatesan |url=http://tamilnation.co/books/Politics/venkatesan.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160306182513/http://tamilnation.co/books/Politics/venkatesan.htm |archive-date=6 March 2016 |access-date=4 January 2015 |publisher=tamilnation.co}}</ref><ref name="periyar">{{Cite web |title=Periyar.org |url=http://www.periyar.org/html/ap_sayings_eng.asp |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20141220050209/http://www.periyar.org/html/ap_sayings_eng.asp |archive-date=20 December 2014 |access-date=4 January 2015 |publisher=periyar.org}}</ref><ref name="google">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=vKSeAwAAQBAJ|title=Periyar: A Political Biography of E.V. Ramaswamy|last=Jeyaraman, B.|date=2013|publisher=Rupa Publications India Pvt. Ltd|isbn=9788129132260|access-date=4 January 2015}}</ref><ref name="hindustantimes">{{Cite web |title=Tamil pride: What?s that? - Hindustan Times |url=http://www.hindustantimes.com/news-feed/nm10/tamil-pride-what-s-that/article1-93594.aspx |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140929182708/http://www.hindustantimes.com/news-feed/nm10/tamil-pride-what-s-that/article1-93594.aspx |archive-date=29 September 2014 |access-date=4 January 2015 |publisher=hindustantimes.com}}</ref><ref name="Periyar-3">{{Cite web |title=About Periyar: Revolutionary Sayings |url=http://www.Periyar.org/html/ap_sayings_eng.asp |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20081226131628/http://www.periyar.org/html/ap_sayings_eng.asp |archive-date=26 December 2008 |access-date=30 November 2008 |publisher=Dravidar Kazhagam}}</ref> ਰਾਮਾਸਾਮੀ ਨੇ ਪੰਜ ਸਾਲ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ ਜਿਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ 12 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਵਪਾਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਹ ਤਮਿਲ ਵੈਸ਼ਨਵ ਗੁਰੂਆਂ ਨੂੰ ਸੁਣਦੇ [[ਗੁਰੂ|ਗੁਰੂ ਜੀ]] ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਪਰਾਹੁਣਚਾਰੀ ਦਾ ਆਨੰਦ ਲੈਂਦੇ ਹੋਏ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਘਰ ਭਾਸ਼ਣ ਦਿੰਦੇ ਸਨ। ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ [[ਹਿੰਦੂ ਮਿਥਿਹਾਸ]] ਕਹਾਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਪੱਸ਼ਟ ਵਿਰੋਧਾਭਾਸਾਂ ਉੱਤੇ ਸਵਾਲ ਚੁੱਕਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੇ।<ref name="Periyar2">{{Cite web |title=About Periyar: A Biographical Sketch from 1879 to 1909 |url=http://www.periyar.org/html/ap_bios_eng1.asp |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20050710000455/http://www.periyar.org/html/ap_bios_eng1.asp |archive-date=10 July 2005 |access-date=4 January 2015 |publisher=Dravidar Kazhagam}}</ref> ਜਿਵੇਂ-ਜਿਵੇਂ ਰਾਮਾਸਾਮੀ ਵੱਡਾ ਹੁੰਦਾ ਗਿਆ, ਉਸ ਨੇ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ ਕਿ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਧੋਖਾ ਦੇਣ ਲਈ ਧਰਮ ਨੂੰ ਸਿਰਫ ਇੱਕ ਮਾਸਕ ਵਜੋਂ ਵਰਤਿਆ ਅਤੇ ਇਸ ਲਈ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਅੰਧਵਿਸ਼ਵਾਸ ਅਤੇ ਪੁਜਾਰੀਆਂ ਵਿਰੁੱਧ ਚੇਤਾਵਨੀ ਦੇਣਾ ਉਸ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਕਰਤੱਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਵਜੋਂ ਲਿਆ।<ref name="Veeramani2-12">[[Periyar#Veeramani1992|Veeramani 1992]], Introduction – xi.</ref> === ਕਾਸ਼ੀ ਤੀਰਥ ਯਾਤਰਾ ਘਟਨਾ === 1904 ਵਿੱਚ, ਰਾਮਾਸਾਮੀ [[ਵਾਰਾਣਸੀ|ਕਾਸ਼ੀ]] ਵਿਸ਼ਵਨਾਥ ਦੇ ਸਤਿਕਾਰਯੋਗ [[ਸ਼ਿਵ]] ਮੰਦਰ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਲਈ ਕਾਸ਼ੀ ਦੀ ਤੀਰਥ ਯਾਤਰਾ 'ਤੇ ਗਏ।<ref name="Periyar3">{{Cite web |title=About Periyar: A Biographical Sketch from 1879 to 1909 |url=http://www.periyar.org/html/ap_bios_eng1.asp |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20050710000455/http://www.periyar.org/html/ap_bios_eng1.asp |archive-date=10 July 2005 |access-date=4 January 2015 |publisher=Dravidar Kazhagam}}</ref> ਹਾਲਾਂਕਿ [[ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ]] ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਸਨੇ ਭੀਖ ਮੰਗਣ ਅਤੇ ਤੈਰਦੀਆਂ ਲਾਸ਼ਾਂ ਵਰਗੀਆਂ ਅਨੈਤਿਕ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਵੇਖੀਆਂ।[1] ਉਸ ਦੀਆਂ ਨਿਰਾਸ਼ਾਵਾਂ ਆਮ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਕਾਰਜਸ਼ੀਲ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਤੱਕ ਫੈਲ ਗਈਆਂ, ਜਦੋਂ ਉਸ ਨੇ "ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਸ਼ੋਸ਼ਣ" ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕੀਤਾ।<ref name="Anita Diehl 19772">[[Periyar#Diehl|Diehl]]</ref> ਹਾਲਾਂਕਿ, ਕਾਸੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਥਿਤ ਘਟਨਾ ਨੇ ਰਾਮਾਸਾਮੀ ਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਅਤੇ ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਕੰਮ ਉੱਤੇ ਡੂੰਘਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਾਇਆ। ਪੂਜਾ ਸਥਾਨ 'ਤੇ ਮਹਿਮਾਨਾਂ ਨੂੰ ਮੁਫਤ ਭੋਜਨ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਰਾਮਾਸਾਮੀ ਨੂੰ ਹੈਰਾਨ ਕਰਨ ਲਈ, ਉਸ ਨੂੰ ਚੌਟਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਭੋਜਨ ਕਰਨ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਜੋ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ 'ਤੇ [[ਬ੍ਰਾਹਮਣ]] ਨੂੰ ਖੁਆਉਂਦੇ ਸਨ। ਅਤਿ ਭੁੱਖ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਰਾਮਾਸਾਮੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਨੰਗੀ ਛਾਤੀ ਉੱਤੇ ਇੱਕ [[ਜਨੇਊ|ਪਵਿੱਤਰ ਧਾਗਾ]] ਲੈ ਕੇ ਇੱਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੇ ਭੇਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਭੋਜਨਾਲਾ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ, ਪਰ ਉਸ ਦੀਆਂ ਮੁੱਛਾਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਧੋਖਾ ਦੇ ਦਿੱਤਾ। ਮੰਦਰ ਦੇ ਦਰਬਾਨ ਨੇ ਸਿੱਟਾ ਕੱਢਿਆ ਕਿ ਰਾਮਾਸਾਮੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਹਿੰਦੂ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਮੁੱਛਾਂ ਰੱਖਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਨਾ ਸਿਰਫ ਰਾਮਾਸਾਮੀ ਦੇ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਨੂੰ ਰੋਕਿਆ ਬਲਕਿ ਉਸ ਨੂੰ ਬੇਰਹਿਮੀ ਨਾਲ ਸੜਕ 'ਤੇ ਧੱਕ ਦਿੱਤਾ।<ref name="Periyar4">{{Cite web |title=About Periyar: A Biographical Sketch from 1879 to 1909 |url=http://www.periyar.org/html/ap_bios_eng1.asp |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20050710000455/http://www.periyar.org/html/ap_bios_eng1.asp |archive-date=10 July 2005 |access-date=4 January 2015 |publisher=Dravidar Kazhagam}}</ref> ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਉਸ ਦੀ ਭੁੱਖ ਅਸਹਿਣਸ਼ੀਲ ਹੋ ਗਈ, ਰਾਮਾਸਾਮੀ ਨੂੰ ਗਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸੁਟੇ ਹੋਏ ਭੋਜਨ ਨੂੰ ਖਾਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਹੋਣਾ ਪਿਆ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਆਸ ਪਾਸ, ਉਸ ਨੂੰ ਅਹਿਸਾਸ ਹੋਇਆ ਕਿ ਜਿਸ ਭੋਜਨਾਲਾ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਨ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਉਹ [[ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤ]] ਦੇ ਇੱਕ ਅਮੀਰ ਗੈਰ-ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name="Periyar5">{{Cite web |title=About Periyar: A Biographical Sketch from 1879 to 1909 |url=http://www.periyar.org/html/ap_bios_eng1.asp |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20050710000455/http://www.periyar.org/html/ap_bios_eng1.asp |archive-date=10 July 2005 |access-date=4 January 2015 |publisher=Dravidar Kazhagam}}</ref> ਇਸ ਪੱਖਪਾਤੀ ਰਵੱਈਏ ਨੇ ਰਾਮਾਸਾਮੀ ਦੇ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਪ੍ਰਤੀ ਸਤਿਕਾਰ ਨੂੰ ਝਟਕਾ ਦਿੱਤਾ, ਕਿਉਂਕਿ [[ਵਾਰਾਣਸੀ|ਕਾਸ਼ੀ]] ਵਿਖੇ ਜੋ ਘਟਨਾਵਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵੇਖੀਆਂ ਸਨ ਉਹ ਕਾਸੀ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਤੋਂ ਬਿਲਕੁਲ ਵੱਖਰੀਆਂ ਸਨ, ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਸੀ, ਇੱਕ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ ਵਜੋਂ ਜਿਸ ਨੇ ਸਾਰਿਆਂ ਦਾ ਸਵਾਗਤ ਕੀਤਾ ਸੀ।[1] ਰਾਮਾਸਾਮੀ ਕਾਸੀ ਦੀ ਆਪਣੀ ਯਾਤਰਾ ਤੱਕ ਇੱਕ [[ਥੀਸਟ|ਆਸਤਿਕ]] ਸੀ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਬਦਲ ਗਏ ਉਹ ਇੱਕ [[ਨਾਸਤਿਕਤਾ|ਨਾਸਤਿਕ]] ਬਣ ਗਿਆ।<ref name="Gopalakrishnan-1">[[Periyar#Gopalakrishnan|Gopalakrishnan]], pp. 14–17.</ref> === ਕਾਂਗਰਸ ਮੈਂਬਰ (1919-1925) === [[ਤਸਵੀਰ:EVR_Statue,_Vaikom.JPG|right|thumb|[[ਕੇਰਲ]] ਦੇ ਕੋਟਾਯਮ ਦੇ ਵਾਇਕੋਮ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਰਾਮਾਸਾਮੀ ਦੀ ਮੂਰਤੀ]] ਰਾਮਾਸਾਮੀ ਆਪਣਾ ਕਾਰੋਬਾਰ ਛੱਡਣ ਅਤੇ ਜਨਤਕ ਅਹੁਦਿਆਂ ਤੋਂ ਅਸਤੀਫਾ ਦੇਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 1919 ਵਿੱਚ [[ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਂਗਰਸ]] ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਈਰੋਡ ਮਿਊਂਸਪੈਲਿਟੀ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨਗੀ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਪੂਰੇ ਦਿਲ ਨਾਲ [[ਖੱਦਰ|ਖਾਦੀ]] ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਫੈਲਾਉਣ, ਟਾਡੀ ਦੀਆਂ ਦੁਕਾਨਾਂ 'ਤੇ ਧਰਨਾ ਦੇਣ, ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਕੱਪੜੇ ਵੇਚਣ ਵਾਲੀਆਂ ਦੁਕਾਨਾਂ ਦਾ ਬਾਈਕਾਟ ਕਰਨ ਅਤੇ ਛੂਆਛੂਤ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਨ ਲਈ ਉਸਾਰੂ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਚਲਾਏ। ਸੰਨ 1921 ਵਿੱਚ, ਰਾਮਾਸਾਮੀ ਨੇ ਈਰੋਡ ਵਿੱਚ ਟਾਡੀ ਦੀਆਂ ਦੁਕਾਨਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਲਈ ਕੈਦ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਸੁਣਾਈ। ਜਦੋਂ ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਅਤੇ ਭੈਣ ਅੰਦੋਲਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ, ਤਾਂ ਇਸ ਨੇ ਗਤੀ ਫੜ ਲਈ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਨੂੰ ਸਮਝੌਤਾ ਕਰਨ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਹੋਣਾ ਪਿਆ। ਉਸ ਨੂੰ ਫਿਰ ਤੋਂ ਨਾ-ਮਿਲਵਰਤਨ ਅੰਦੋਲਨ ਅਤੇ ਟੈਂਪਰੈਂਸ ਅੰਦੋਲਨ ਦੌਰਾਨ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name="BarathidasanUniversity">{{Cite web |title=Biography of Periyar E.V. Ramasami (1879–1973) |url=http://www.evrperiyar-bdu.org/biography.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070614223845/http://www.evrperiyar-bdu.org/biography.htm |archive-date=14 June 2007 |access-date=6 September 2008 |publisher=Barathidasan University}}</ref> ਸੰਨ 1922 ਵਿੱਚ, ਰਾਮਾਸਾਮੀ ਨੂੰ ਤਿਰੂਪੁਰ ਸੈਸ਼ਨ ਦੌਰਾਨ [[ਮਦਰਾਸ ਪ੍ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਸੀ]] ਕਾਂਗਰਸ ਕਮੇਟੀ ਦਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਰਕਾਰੀ ਨੌਕਰੀਆਂ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ ਵਿੱਚ ਰਾਖਵੇਂਕਰਨ ਦੀ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਵਕਾਲਤ ਕੀਤੀ। ਭੇਦਭਾਵ ਅਤੇ ਉਦਾਸੀਨਤਾ ਕਾਰਨ ਕਾਂਗਰਸ ਪਾਰਟੀ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀਆਂ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਹਰਾਇਆ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਉਸ ਨੇ 1925 ਵਿੱਚ ਪਾਰਟੀ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ।<ref name="Kandasamy"/> === ਵਾਇਕੋਮ ਸੱਤਿਆਗ੍ਰਹਿ (1924-1925) === ਵੈਕੋਮ ਸੱਤਿਆਗ੍ਰਹਿ ਕਾਂਗਰਸ ਪਾਰਟੀ ਦੁਆਰਾ ਤ੍ਰਾਵਣਕੋਰ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਵੈਕੋਮ ਮੰਦਰ ਦੇ ਵਰਜਿਤ ਜਨਤਕ ਵਾਤਾਵਰਣ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਲਈ ਇੱਕ ਅਹਿੰਸਕ ਅੰਦੋਲਨ ਸੀ। ਤ੍ਰਾਵਣਕੋਰ ਰਾਜ ਆਪਣੀ ਸਖ਼ਤ ਅਤੇ ਦਮਨਕਾਰੀ ਜਾਤੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਲਈ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਲਈ ਸਵਾਮੀ ਵਿਵੇਕਾਨੰਦ ਨੇ ਤ੍ਰਾਵਣਕੋਰ ਨੂੰ "ਪਾਗਲ ਪਨਾਹ" ਕਿਹਾ।<ref>{{Cite web |date=24 December 2018 |title=God's own challenge |url=https://indianexpress.com/article/opinion/columns/kerala-secularism-hindus-christians-5506515/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210727075947/https://indianexpress.com/article/opinion/columns/kerala-secularism-hindus-christians-5506515/ |archive-date=27 July 2021 |access-date=27 July 2021 |publisher=The Indian Express}}</ref><ref name="VanamamalaiVān̲amāmalai1981">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=sDnaAAAAMAAJ|title=Interpretation of Tamil Folk Creations|last=N. Vanamamalai|last2=Nā Vān̲amāmalai|publisher=Dravidian Linguistics Association|year=1981|access-date=25 May 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230918043917/https://books.google.com/books?id=sDnaAAAAMAAJ|archive-date=18 September 2023}}</ref><ref name="Radhakrishnan2002">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=RQpuAAAAMAAJ|title=India, the Perfidies of Power: A Social Critique|last=P. Radhakrishnan|publisher=Vedam ebooks|year=2002|isbn=978-81-7936-003-3|page=245|access-date=27 July 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20230918043917/https://books.google.com/books?id=RQpuAAAAMAAJ|archive-date=18 September 2023}}</ref><ref name=":1">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=kOawCwAAQBAJ|title=Modern India: 1885–1947|last=Sarkar|first=Sumit|publisher=Palgrave Macmillan|year=1989|isbn=9781349197125|pages=229 and 244|language=|access-date=25 May 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230405085734/https://books.google.com/books?id=kOawCwAAQBAJ|archive-date=5 April 2023}}</ref><ref name=":02">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=ENC-DAAAQBAJ|title=Politics, Women and Well-Being: How Kerala became 'a Model'|last=Jeffrey|first=Robin|publisher=Palgrave Macmillan|year=1992|isbn=978-1-349-12252-3|pages=108 and 118–19|language=|access-date=25 May 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230918043918/https://books.google.com/books?id=ENC-DAAAQBAJ|archive-date=18 September 2023}}</ref><ref name=":4">{{Cite journal|last=Jeffrey|first=Robin|date=1976|title=Temple-Entry Movement in Travancore, 1860-1940|url=https://www.jstor.org/stable/3516377|journal=Social Scientist|volume=4|issue=8|pages=13–16|doi=10.2307/3516377|issn=|jstor=3516377|archive-url=https://web.archive.org/web/20230214021707/https://www.jstor.org/stable/3516377|archive-date=14 February 2023|access-date=25 May 2023}}</ref> ਕੇਰਲ ਰਾਜ ਦੇ ਇੱਕ ਛੋਟੇ ਜਿਹੇ ਕਸਬੇ [[ਵਾਇਕੋਮ]] ਵਿੱਚ, ਫਿਰ ਤ੍ਰਾਵਣਕੋਰ ਵਿੱਚ ਮੰਦਰ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਛੂਆਛੂਤ ਦੇ ਸਖ਼ਤ ਕਾਨੂੰਨ ਸਨ। [[ਦਲਿਤ]], ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹਰਿਜਨ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਨੂੰ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੀਆਂ ਬੰਦ ਗਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਜਾਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਹੀਂ ਸੀ ਅਤੇ ਮੰਦਰ ਵੱਲ ਜਾਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਸੀ, ਅੰਦਰ ਜਾਣ ਦੀ ਗੱਲ ਤਾਂ ਛੱਡੋ। ਜਾਤੀ-ਵਿਰੋਧੀ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਵਧ ਰਹੀਆਂ ਸਨ ਅਤੇ 1924 ਵਿੱਚ ਵਾਇਕੋਮ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸੰਗਠਿਤ ਸੱਤਿਆਗ੍ਰਹਿ ਲਈ ਇੱਕ ਢੁਕਵੀਂ ਜਗ੍ਹਾ ਵਜੋਂ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ ਸਾਰੀਆਂ ਜਾਤੀਆਂ ਨੂੰ ਮੰਦਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਨ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਦੇਣ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਇੱਕ ਅੰਦੋਲਨ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਸੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅੰਦੋਲਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਹੋਏ। ਰਾਮਾਸਾਮੀ ਨੂੰ ਅੰਦੋਲਨ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰਨ ਲਈ ਸੱਦਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ [[ਮਦਰਾਸ ਪ੍ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਸੀ]] ਕਾਂਗਰਸ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਸਨ।<ref name="Chandran 2023">{{Cite web |last=Chandran |first=Abhilash |date=14 March 2023 |title=Periyar, the unsung hero who breathed life back into Vaikom Satyagraha |url=https://www.newindianexpress.com/states/kerala/2023/mar/14/periyar-the-unsung-hero-who-breathed-life-back-into-vaikom-satyagraha-2555787.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230525171005/https://www.newindianexpress.com/states/kerala/2023/mar/14/periyar-the-unsung-hero-who-breathed-life-back-into-vaikom-satyagraha-2555787.html |archive-date=25 May 2023 |access-date=25 May 2023 |website=The New Indian Express}}</ref><ref name="Athiyaman 2019">{{Cite web |last=Athiyaman |first=Pazha. |date=23 December 2019 |title=Periyar, the hero of Vaikom |url=https://www.thehindu.com/opinion/op-ed/periyar-the-hero-of-vaikom/article62108753.ece |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230525171005/https://www.thehindu.com/opinion/op-ed/periyar-the-hero-of-vaikom/article62108753.ece |archive-date=25 May 2023 |access-date=25 May 2023 |website=The Hindu}}</ref> 14 ਅਪ੍ਰੈਲ ਨੂੰ ਰਾਮਾਸਾਮੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਨਾਗੰਮਾ ਵਾਇਕੋਮ ਪਹੁੰਚੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਹਿੱਸਾ ਲੈਣ ਲਈ ਕੈਦ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ। ਰਾਮਾਸਾਮੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਪੈਰੋਕਾਰਾਂ ਨੇ ਅੰਦੋਲਨ ਨੂੰ ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਸਮਰਥਨ ਦੇਣਾ ਜਾਰੀ ਰੱਖਿਆ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਇਸ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਲਿਆ ਗਿਆ ਜਿਸ ਦੌਰਾਨ ਉਸ ਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।<ref name="Muralidharan 2023">{{Cite web |last=Muralidharan |first=Siddarth |date=30 March 2023 |title=Vaikom Satyagraha, Periyar, and Tamil Nadu |url=https://frontline.thehindu.com/social-issues/social-justice/vaikom-satyagraha-periyar-and-tamil-nadu/article66679530.ece |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230524192737/https://frontline.thehindu.com/social-issues/social-justice/vaikom-satyagraha-periyar-and-tamil-nadu/article66679530.ece |archive-date=24 May 2023 |access-date=25 May 2023 |website=Frontline}}</ref><ref>[[Periyar#Diehl|Diehl]], pp. 22–24</ref><ref>{{Cite web |last=Kent, David |title=Periyar |url=http://www.atheist-community.org/library/articles/read.php?id=710 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100615212743/http://atheist-community.org/library/articles/read.php?id=710 |archive-date=15 June 2010 |access-date=21 June 2007 |publisher=ACA}}</ref><ref name="rereadingperiyar">{{Cite news|url=http://www.countercurrents.org/dalit-ravikumar020306.htm|title=Re-reading Periyar|last=Ravikumar|date=2 March 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20090201142502/http://countercurrents.org/dalit-ravikumar020306.htm|archive-date=1 February 2009|publisher=Countercurrents}}</ref> ਜਿਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ''ਵਾਇਕੋਮ ਸੱਤਿਆਗ੍ਰਹਿ'' ਦੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਰਿਕਾਰਡ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਸਬੰਧਤ ਪ੍ਰਬੰਧਕਾਂ ਦੇ ਅਕਸ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਗਾਂਧੀ ਅਤੇ ਅੰਬੇਡਕਰ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰ ਵਾਲੇ ਇੱਕ ਲੇਖ, 'ਲੀਡਰਸ਼ਿਪ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਧਿਐਨ' ਵਿੱਚ, [[ਐਲਨੋਰ ਜ਼ੇਲੀਅਟ]] ਨੇ 'ਵਾਇਕੋਮ ਸੱਤਿਆਗ੍ਰਹਿ' ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਗਾਂਧੀ ਦੀ ਮੰਦਰ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨਾਲ ਇਸ ਘਟਨਾ ਦੇ ਸਬੰਧ ਵਿੱਚ ਗੱਲਬਾਤ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਰਾਮਾਸਾਮੀ ਦੇ ''ਵਿਚਾਰ'' ਦੇ ਸੰਪਾਦਕ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੇ ਜਾਣਬੁੱਝ ਕੇ ਰਾਮਾਸਾਮੀ ਦੀ ਭਾਗੀਦਾਰੀ ਬਾਰੇ ਖ਼ਬਰਾਂ ਨੂੰ ਦਬਾ ਦਿੱਤਾ। ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕਾਂਗਰਸ ਮੈਗਜ਼ੀਨ, [[ਯੰਗ ਇੰਡੀਆ]], ਨੇ ਵਾਇਕੋਮ ਬਾਰੇ ਆਪਣੀਆਂ ਵਿਆਪਕ ਰਿਪੋਰਟਾਂ ਵਿੱਚ ਕਦੇ ਵੀ ਰਾਮਾਸਾਮੀ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ।<ref name="Anita Diehl 19773">[[Periyar#Diehl|Diehl]]</ref> [[ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ]] ਦੇ ਦਖ਼ਲ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਅੰਦੋਲਨ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਰੀਜੈਂਟ [[ਸੇਠੂ ਲਕਸ਼ਮੀ ਬਾਈ|ਸੇਥੂ ਲਕਸ਼ਮੀ ਬਾਈ]] ਨਾਲ ਸਮਝੌਤਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਨੇ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਰਿਹਾਅ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਉੱਤਰ, ਦੱਖਣ ਅਤੇ ਪੱਛਮ ਦੀਆਂ ਜਨਤਕ ਸੜਕਾਂ ਨੂੰ ਸਾਰੀਆਂ ਜਾਤੀਆਂ ਲਈ ਖੋਲ੍ਹਿਆ। ਪਰ ਉਸ ਨੇ ਪੂਰਬੀ ਸੜਕ ਖੋਲ੍ਹਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਰਾਮਾਸਾਮੀ ਨੇ ਸਮਝੌਤੇ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਸਿਰਫ 1936 ਵਿੱਚ, ਮੰਦਰ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਘੋਸ਼ਣਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਪੂਰਬੀ ਸੜਕ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਸੀ ਅਤੇ ਮੰਦਰ ਵਿੱਚ ਹੇਠਲੇ ਜਾਤੀਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਦੀ ਆਗਿਆ ਸੀ।<ref name="Diehl1977">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=1CduAAAAMAAJ|title=E. V. Ramaswami Naicker-Periyar: A Study of the Influence of a Personality in Contemporary South India|last=Anita Diehl|publisher=Esselte studium|year=1977|isbn=978-91-24-27645-4|page=24|access-date=27 July 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210727104122/https://books.google.com/books?id=1CduAAAAMAAJ|archive-date=27 July 2021}}</ref>1925 ਵਿੱਚ ਮਦਰਾਸ ਪ੍ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਸੀ ਕਾਂਗਰਸ ਨੇ [[ਕਾਂਚੀਪੁਰਮ]] ਸੈਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਰਾਮਾਸਾਮੀ ਨੂੰ ਵਾਇਕੋਮ ਵੀਰਾਰ ਜਾਂ ਵਾਇਕੋਮ ਦੇ ਨਾਇਕ ਵਜੋਂ ਇੱਕ ਸਰਬਸੰਮਤੀ ਨਾਲ ਮਤਾ ਪਾਸ ਕੀਤਾ।<ref name="Singh 2022 p. 121">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=5mlaEAAAQBAJ&pg=PA121|title=The Humanistic Philosophy of Gandhi|last=Singh|first=M.K.|publisher=K.K. Publications|year=2022|page=121|access-date=25 May 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230620222559/https://books.google.com/books?id=5mlaEAAAQBAJ&pg=PA121|archive-date=20 June 2023}}</ref><ref name="Shri p. 147">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=Vw0EDgAAQBAJ&pg=PT147|title=Demystifying Brahminism and Re-Inventing Hinduism: Volume 2 - Re-Inventing Hinduism|last=Shri|first=S.|publisher=Notion Press|isbn=978-1-946515-56-8|page=147|access-date=25 May 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230620222559/https://books.google.com/books?id=Vw0EDgAAQBAJ&pg=PT147|archive-date=20 June 2023}}</ref> === ਸਵੈ-ਮਾਣ ਅੰਦੋਲਨ === [[ਤਸਵੀਰ:Periyar_during_Self_respect_movement.JPG|right|thumb|ਆਤਮ-ਸਨਮਾਨ ਅੰਦੋਲਨ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਸਾਲਾਂ ਦੌਰਾਨ ਰਾਮਾਸਾਮੀਸਵੈ-ਮਾਣ ਅੰਦੋਲਨ]] ਰਾਮਾਸਾਮੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੈਰੋਕਾਰਾਂ ਨੇ ਸਮਾਜਿਕ ਅਸਮਾਨਤਾ (ਅਛੂਤ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਨਾ, ਹੱਥੀਂ ਮੈਲਾ ਢੋਣ ਦੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਆਦਿ) ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਲਈ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਨ ਅਤੇ ਦਬਾਅ ਪਾਉਣ ਲਈ ਲਗਾਤਾਰ ਮੁਹਿੰਮ ਚਲਾਈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਹੋਰ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦੀ ਅਗਾਂਹਵਧੂਆਂ ਨੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਲਈ ਸੰਘਰਸ਼ 'ਤੇ ਧਿਆਨ ਕੇਂਦਰਿਤ ਕੀਤਾ। ਸਵੈ-ਸਨਮਾਨ ਅੰਦੋਲਨ ਨੂੰ ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਹੀ "ਗੈਰ-ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦ੍ਰਾਵਿੜ ਅਤੀਤ ਦੇ ਅਧਾਰ 'ਤੇ ਮਾਣ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਦੇਣ ਦੇ ਟੀਚੇ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ" ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name="Diehl-3">[[Periyar#Diehl|Diehl]], pp. 77-78</ref> ਸਾਲ 1952 ਵਿੱਚ, ਰਾਮਾਸਾਮੀ ''ਸਵੈ-ਸਨਮਾਨ ਅੰਦੋਲਨ ਸੰਸਥਾ'' ਨੂੰ ਸੰਸਥਾ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਨਾਲ ਰਜਿਸਟਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਜਿਸ ਤੋਂ ਹਵਾਲਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਰਾਜਨੀਤਕ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਉਪਯੋਗੀ ਗਿਆਨ ਦੇ ਪ੍ਰਸਾਰ ਲਈ-ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਤਰਕ ਅਤੇ ਸਵੈ-ਮਾਣ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਗੁਲਾਮੀ ਤੋਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਜਿਉਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦੇਣ ਲਈ-ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਬੇਲੋੜੀਆਂ ਰੀਤੀ-ਰਿਵਾਜਾਂ, ਅਰਥਹੀਣ ਰਸਮਾਂ ਅਤੇ ਅੰਨ੍ਹੇ ਅੰਧਵਿਸ਼ਵਾਸੀ ਵਿਸ਼ਵਾਸਾਂ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਨ ਲਈ-ਮੌਜੂਦਾ ਸਮਾਜਿਕ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਨਾ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਜਾਤੀ, ਧਰਮ, ਭਾਈਚਾਰੇ ਅਤੇ ਜਨਮ ਦੇ ਹਾਦਸੇ ਦੇ ਅਧਾਰ 'ਤੇ ਰਵਾਇਤੀ ਕਿੱਤਿਆਂ ਨੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਨੂੰ ਜ਼ੰਜੀਰਾਂ ਵਿੱਚ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਅਤੇ "ਉੱਤਮ" ਅਤੇ "ਘਟੀਆ" ਵਰਗ ਬਣਾਏ ਹਨ... ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਛੂਆਛੂਤ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖਤਮ ਕਰਨ ਲਈ ਬਰਾਬਰ ਅਧਿਕਾਰ ਦੇਣਾ ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਬਰਾਬਰ ਅਧਿਕਾਰ ਦੇਣ ਲਈ ਭਾਈ/ਭੈਣ ਦੇ ਅਧਾਰ 'ਤੇ ਇਕਜੁੱਟ ਸਮਾਜ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰਨਾ, ਬਾਲ ਵਿਆਹ ਅਤੇ ਇੱਕ ਪੰਥ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਕਾਨੂੰਨ ਦੇ ਅਧਾਰ' 'ਤੇ ਵਿਆਹ ਨੂੰ ਰੋਕਣਾ, ਪ੍ਰੇਮ ਵਿਆਹ, ਵਿਧਵਾ ਵਿਆਹ, ਅੰਤਰ ਜਾਤੀ ਅਤੇ ਅੰਤਰ-ਧਾਰਮਿਕ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾਉਣ ਅਤੇ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਸਿਵਲ ਕਾਨੂੰਨ ਅਧੀਨ ਵਿਆਹ ਰਜਿਸਟਰ ਕਰਵਾਉਣਾ ਅਤੇ ਅਨਾਥਾਂ ਅਤੇ ਵਿਧਵਾਵਾਂ ਲਈ ਘਰ ਸਥਾਪਤ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਰੱਖ-ਰਖਾਅ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਵਿਦਿਅਕ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਚਲਾਉਣਾ।[1] ''ਸਵੈ-ਮਾਣ'' ਦੇ ਫ਼ਲਸਫ਼ੇ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ 1925 ਤੋਂ ਰਾਮਾਸਾਮੀ ਦੀ ਪੂਰੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗਤੀਵਿਧੀ ਬਣ ਗਈ। ਇੱਕ ਤਮਿਲ ਹਫ਼ਤਾਵਾਰੀ ''[[ਕੁਡੀ ਅਰਾਸੂ]]'' 1925 ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਕਿ 1928 ਵਿੱਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਰਸਾਲਾ ਵਿਦਰੋਹ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਸੀ ਜਿਸ ਨੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਪੜ੍ਹੇ-ਲਿਖੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕੀਤਾ ਸੀ।<ref name="Saraswathi-1.1">[[Periyar#Saraswathi|Saraswathi]], p. 4.</ref> ਸਵੈ-ਸਨਮਾਨ ਅੰਦੋਲਨ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਧਣ ਲੱਗਾ ਅਤੇ ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਹੀ ਜਸਟਿਸ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਮੁਖੀਆਂ ਦੀ ਹਮਦਰਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਮਈ 1929 ਵਿੱਚ, ਐਸ. ਗੁਰੂਸਵਾਮੀ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨਗੀ ਹੇਠ ਪੱਟੁਕੋਤਾਈ ਵਿਖੇ ਸਵੈ-ਸਨਮਾਨ ਵਲੰਟੀਅਰਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਕਾਨਫਰੰਸ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਕੇ. ਵੀ. ਅਲਗਿਰੀਸਵਾਮੀ ਨੇ ਵਲੰਟੀਅਰ ਬੈਂਡ ਦੇ ਮੁਖੀ ਵਜੋਂ ਕਾਰਜਭਾਰ ਸੰਭਾਲਿਆ। ਸਾਬਕਾ ਮਦਰਾਸ ਪ੍ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਸੀ ਦੇ ਤਮਿਲ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਵਿੱਚ ਲਗਾਤਾਰ ਕਾਨਫਰੰਸਾਂ ਹੋਈਆਂ। ਰਾਮਾਸਾਮੀ ਦੇ ਗ੍ਰਹਿ ਸ਼ਹਿਰ ਈਰੋਡ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਵੈ-ਸਨਮਾਨ ਸਿਖਲਾਈ ਸਕੂਲ ਖੋਲ੍ਹਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਸਿਰਫ਼ ਸਮਾਜਿਕ ਸੁਧਾਰਾਂ ਨੂੰ ਲਾਗੂ ਕਰਨਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਬਲਕਿ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨ ਅਤੇ ਇੱਕ ਨਵੇਂ ਸਮਾਜ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਲਈ ਇੱਕ ਸਮਾਜਿਕ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਲਿਆਉਣਾ ਸੀ।<ref name="Saraswathi-1.15">[[Periyar#Saraswathi|Saraswathi]], p. 19.</ref> === ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਯਾਤਰਾ (1929-1932) === 1929 ਅਤੇ 1935 ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਮਹਾਂ ਮੰਦੀ ਦੇ ਦਬਾਅ ਹੇਠ, ਵਿਸ਼ਵਵਿਆਪੀ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਸੋਚ ਨੂੰ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਮਿਊਨਿਜ਼ਮ ਦੇ ਫੈਲਣ ਨਾਲ ਝਟਕਾ ਲੱਗਾ।<ref name="Saraswathi-1.1555">[[Periyar#Saraswathi|Saraswathi]], p. 54.</ref> ਭਾਰਤੀ ਰਾਜਨੀਤਕ ਪਾਰਟੀਆਂ, ਅੰਦੋਲਨ ਅਤੇ ਲੀਡਰਸ਼ਿਪ ਦੇ ਕਾਫ਼ੀ ਵਰਗ ਵੀ ਅੰਤਰ-ਮਹਾਂਦੀਪੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾਵਾਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਸਨ। ਸਵੈ-ਸਨਮਾਨ ਅੰਦੋਲਨ ਖੱਬੇਪੱਖੀ ਫ਼ਲਸਫ਼ਿਆਂ ਅਤੇ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੇਠ ਵੀ ਆਇਆ। ਰਾਮਾਸਾਮੀ ਨੇ ''ਸਵੈ-ਮਾਣ ਅੰਦੋਲਨ'' ਨੂੰ ਇੱਕ ਸੁਤੰਤਰ ਸੰਸਥਾ ਵਜੋਂ ਸਥਾਪਤ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਇਸ ਨੂੰ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਨ ਦੇ ਤਰੀਕੇ ਲੱਭਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੇ। ਇਸ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਲਈ, ਉਸਨੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤੀ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਨਿੱਜੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਦਾ ਨਿਰੀਖਣ ਕੀਤਾ।[1]<ref name="Saraswathi-1.1555" /> ਰਾਮਾਸਾਮੀ ਨੇ ''ਸਵੈ-ਮਾਣ ਦੇ'' ਫਲਸਫੇ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਰਨ ਲਈ ਦਸੰਬਰ 1929 ਤੋਂ ਜਨਵਰੀ 1930 ਤੱਕ ਇੱਕ ਮਹੀਨੇ ਲਈ [[ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਮਲਾਇਆ|ਮਲਾਇਆ ਦਾ]] ਦੌਰਾ ਕੀਤਾ। ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਨਾਗਮਮਲ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਪੈਰੋਕਾਰਾਂ ਨਾਲ [[ਨਾਗਪੱਟੀਨਮ]] ਤੋਂ ਆਪਣੀ ਯਾਤਰਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਰਾਮਾਸਾਮੀ ਦਾ 50,000 ਲੋਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸਵਾਗਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ|date=February 2024}}</link> [[ਪੀਨਾਂਗ|ਪੇਨਾਂਗ]] ਵਿੱਚ [[ਤਾਮਿਲ ਮਲੇਸ਼ੀਆ|ਤਾਮਿਲ ਮਲੇਸ਼ੀਅਨ]] । ਉਸੇ ਮਹੀਨੇ, ਉਸਨੇ [[ਇਪੋਹ]] ਵਿੱਚ ਤਾਮਿਲ ਸੁਧਾਰ ਸੰਗਮ ਦੁਆਰਾ ਬੁਲਾਈ ਗਈ ਤਾਮਿਲ ਕਾਨਫਰੰਸ ਦਾ ਉਦਘਾਟਨ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਸਿੰਗਾਪੁਰ ਗਿਆ। ਦਸੰਬਰ 1931 ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ [[ਐਸ. ਰਾਮਨਾਥਨ (ਭਾਰਤੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ)|ਐਸ. ਰਾਮਨਾਥਨ]] ਅਤੇ ਇਰੋਡ ਰਾਮੂ ਦੇ ਨਾਲ ਯੂਰਪ ਦਾ ਦੌਰਾ ਕੀਤਾ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ [[ਸਿਆਸੀ ਸਿਸਟਮ|ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ]], [[ਸਮਾਜਕ ਅੰਦੋਲਨ|ਸਮਾਜਿਕ ਅੰਦੋਲਨਾਂ]], ਜੀਵਨ ਢੰਗ, ਆਰਥਿਕ ਅਤੇ [[ਸਮਾਜਕ ਪ੍ਰਗਤੀ|ਸਮਾਜਿਕ ਤਰੱਕੀ]] ਅਤੇ ਜਨਤਕ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਤੋਂ ਨਿੱਜੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਜਾਣੂ ਕਰਵਾਇਆ। ਉਸ ਨੇ ਮਿਸਰ, ਗ੍ਰੀਸ, ਤੁਰਕੀ, ਸੋਵੀਅਤ ਯੂਨੀਅਨ, ਜਰਮਨੀ, ਇੰਗਲੈਂਡ, ਸਪੇਨ, ਫਰਾਂਸ ਅਤੇ ਪੁਰਤਗਾਲ ਦਾ ਦੌਰਾ ਕੀਤਾ, ਤਿੰਨ ਮਹੀਨੇ ਰੂਸ ਵਿਚ ਰਿਹਾ। ਵਾਪਸੀ ਦੀ ਯਾਤਰਾ 'ਤੇ ਉਹ [[ਸ੍ਰੀਲੰਕਾ|ਸੀਲੋਨ]] ਵਿਖੇ ਰੁਕਿਆ ਅਤੇ ਨਵੰਬਰ 1932 ਵਿਚ ਭਾਰਤ ਵਾਪਸ ਆ ਗਿਆ<ref name="Saraswathi-1.15552">[[Periyar#Saraswathi|Saraswathi]], p. 54.</ref> ਇਸ ਦੌਰੇ ਨੇ ਸਵੈ-ਸਨਮਾਨ ਦੀ [[ਸਮਾਜਿਕ ਸੰਕਲਪ|ਸਮਾਜਿਕ ਧਾਰਨਾ]] ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਰਾਮਾਸਾਮੀ ਦੀ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਨੂੰ ਆਕਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਸੋਵੀਅਤ ਯੂਨੀਅਨ ਵਿੱਚ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਦੇਸ਼ ਦੀਆਂ ਸਮਾਜਿਕ ਬੁਰਾਈਆਂ ਨਾਲ ਨਜਿੱਠਣ ਲਈ ਉਚਿਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਅਪੀਲ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, [[ਸਮਾਜਿਕ-ਆਰਥਿਕ]] ਮੁੱਦਿਆਂ 'ਤੇ ਰਾਮਾਸਾਮੀ [[ਮਾਰਕਸਵਾਦ|ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ]] ਸਨ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ [[ਨਿੱਜੀ ਮਾਲਕੀ]] ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਨ ਦੀ ਵਕਾਲਤ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ।<ref>[[Periyar#Diehl|Diehl]], p. 69.</ref> ਆਪਣੀ ਵਾਪਸੀ ਤੋਂ ਤੁਰੰਤ ਬਾਅਦ, ਰਾਮਾਸਾਮੀ ਨੇ ਉਤਸ਼ਾਹੀ ਕਮਿਊਨਿਸਟ, ਐਮ. ਸਿੰਗਾਰਾਵੇਲਾਰ ਨਾਲ ਗੱਠਜੋੜ ਕਰਕੇ ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਅਤੇ ਸਵੈ-ਮਾਣ ਦੇ ਆਦਰਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਇੱਕ ਸਮਾਜਿਕ-ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਯੋਜਨਾ ਉਲੀਕੀ। ਇਹ ਸਵੈ-ਸਨਮਾਨ ਅੰਦੋਲਨ ਵਿੱਚ ਵਿਕਾਸ ਦਾ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪੜਾਅ ਸੀ ਜਿਸ ਦਾ ਰਾਜਨੀਤੀਕਰਨ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦੀ ਅਨੁਕੂਲਤਾ ਪਾਈ ਗਈ।<ref name="Saraswathi-1.15553">[[Periyar#Saraswathi|Saraswathi]], p. 54.</ref> === ਹਿੰਦੀ ਦਾ ਵਿਰੋਧ === 1937 ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ [[ਸੀ. ਰਾਜਾਗੋਪਾਲਚਾਰੀ|ਚੱਕਰਵਰਤੀ ਰਾਜਗੋਪਾਲਾਚਾਰੀ]] [[ਮਦਰਾਸ ਪ੍ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਸੀ]] ਦੇ [[ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ]] ਬਣੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹਿੰਦੀ ਨੂੰ ਸਕੂਲਾਂ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਾਈ ਦੀ ਲਾਜ਼ਮੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਹਿੰਦੀ ਵਿਰੋਧੀ ਅੰਦੋਲਨ ਦੀ ਇੱਕ ਲੜੀ ਭੜਕ ਗਈ।<ref name="Chatterjee2">Chatterjee, Debi [1981] (2004) ''Up Against Caste: Comparative study of Ambedkar and Periyar''. Rawat Publications: Chennai. pp. 40-42. {{ISBN|978-81-7033-860-4}}</ref> ਤਮਿਲ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦੀਆਂ, ਜਸਟਿਸ ਪਾਰਟੀ ਨੇ ਸਰ [[ਏ. ਟੀ. ਪਨੀਰਸੇਲਵਮ]] ਅਤੇ ਰਾਮਾਸਾਮੀ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ 1938 ਵਿੱਚ [[ਹਿੰਦੀ ਵਿਰੋਧੀ ਅੰਦੋਲਨ|ਹਿੰਦੀ ਵਿਰੋਧੀ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ]] ਕੀਤੇ ਜੋ ਰਾਜਾਜੀ ਸਰਕਾਰ ਦੁਆਰਾ ਕਈ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਖਤਮ ਹੋਏ।<ref name="Nalankilli">{{Cite web |last=Nalankilli, Thanjai |date=1 January 2003 |title=History: A Chronology of Anti-Hindi Agitations in Tamil Nadu and What the Future Holds |url=http://www.tamiltribune.com/03/0101-anti-hindi-agitation-history.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100730075305/http://www.tamiltribune.com/03/0101-anti-hindi-agitation-history.html |archive-date=30 July 2010 |access-date=13 January 2003 |website=Tamil Tribune}}</ref> ਉਸੇ ਸਾਲ ਦੌਰਾਨ, "ਤਾਮਿਲ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ" ਦਾ ਨਾਅਰਾ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਰਾਮਾਸਾਮੀ ਦੁਆਰਾ ਸਕੂਲਾਂ ਵਿੱਚ ਹਿੰਦੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name="Saraswathi-*2">[[Periyar#Saraswathi|Saraswathi]], pp. 118-119.</ref> ਉਸ ਨੇ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਹਿੰਦੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਇੱਕ ਖਤਰਨਾਕ ਵਿਧੀ ਸੀ ਜੋ ਆਰੀਅਨ ਦੁਆਰਾ ਦ੍ਰਾਵਿੜ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਵਿੱਚ ਘੁਸਪੈਠ ਕਰਨ ਲਈ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ।[1] ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਤਰਕ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਹਿੰਦੀ ਨੂੰ ਅਪਣਾਉਣ ਨਾਲ ਤਾਮਿਲ ਹਿੰਦੀ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ [[ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤੀ]] ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੋ ਜਾਣਗੇ। ਰਾਮਾਸਾਮੀ ਨੇ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਹਿੰਦੀ ਨਾ ਸਿਰਫ ਤਮਿਲ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਤਰੱਕੀ ਨੂੰ ਰੋਕੇਗੀ, ਬਲਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਨੂੰ ਵੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਬਾਹ ਕਰ ਦੇਵੇਗੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਗਤੀਸ਼ੀਲ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰ ਦੇਵੇਗੀ ਜੋ ਹਾਲ ਹੀ ਦੇ ਦਹਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਤਮਿਲ ਦੁਆਰਾ ਸਫਲਤਾਪੂਰਵਕ ਪੈਦਾ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ।<ref name="Saraswathi-3.1">[[Periyar#Saraswathi|Saraswathi]], pp. 88-89.</ref> ਪਾਰਟੀ ਲੀਹਾਂ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਉੱਠ ਕੇ, [[ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤ|ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤੀ]] ਸਿਆਸਤਦਾਨਾਂ ਨੇ ਹਿੰਦੀ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠੇ ਰੈਲੀ ਕੀਤੀ।<ref name="Saraswathi-3.12">[[Periyar#Saraswathi|Saraswathi]], pp. 88-89.</ref> 1948, 1952 ਅਤੇ 1965 ਵਿੱਚ ਵਾਰ-ਵਾਰ [[ਹਿੰਦੀ ਵਿਰੋਧੀ ਅੰਦੋਲਨ]] ਹੋਏ ਸਨ।<ref>[[Periyar#Diehl|Diehl]], p. 79.</ref> === ਜਸਟਿਸ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਵਜੋਂ (1938-1944) === ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤੀ ਲਿਬਰਟੀਅਨ ਫੈਡਰੇਸ਼ਨ (ਆਮ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ''ਜਸਟਿਸ ਪਾਰਟੀ'' ਵਜੋਂ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ) ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ 1916 ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਉੱਪਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਸਮੂਹਾਂ ਦੀ ਆਰਥਿਕ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਨ ਲਈ। ਪਾਰਟੀ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਗ਼ੈਰ-ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਸਮੂਹਾਂ ਨੂੰ [[ਸਮਾਜਕ ਨਿਆਂ|ਸਮਾਜਿਕ ਨਿਆਂ]] ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨਾ ਸੀ। ਜਨਤਾ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ, ਗ਼ੈਰ-ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਸਿਆਸਤਦਾਨਾਂ ਨੇ ਗ਼ੈਰ-ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣ ਜਾਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਬਰਾਬਰੀ ਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਪੁਜਾਰੀ ਅਤੇ [[ਵਰਨਾ (ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ)|ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਸਮਾਜਿਕ ਵਰਗ-ਮੁੱਲ ਲੜੀ]] ਨੂੰ ਗੈਰ-ਬ੍ਰਾਹਮਣ ''ਜਾਤੀ'' ਸਮੂਹਾਂ ਵਿੱਚ [[ਆਰਥਿਕ ਅਸਮਾਨਤਾ|ਅਸਮਾਨਤਾ]] ਦੀ ਹੋਂਦ ਲਈ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਠਹਿਰਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name="Pandian2">Pandian, J., (1987). ''Caste, Nationalism, and Ethnicity''. Popular Prakashan Private Ltd.: Bombay. pp. 62, 64. {{ISBN|0861321367}}.</ref> ਸੰਨ 1937 ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਸਕੂਲ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਵਿੱਚ ਹਿੰਦੀ ਪੜ੍ਹਾਉਣ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ ਤਾਂ ਰਾਮਾਸਾਮੀ ਨੇ ''ਜਸਟਿਸ ਪਾਰਟੀ'' ਰਾਹੀਂ ਇਸ ਨੀਤੀ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ। 1937 ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਦ੍ਰਾਵਿੜ ਅੰਦੋਲਨ ਨੂੰ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਤੋਂ ਕਾਫ਼ੀ ਸਮਰਥਨ ਮਿਲਿਆ। ਬਾਅਦ ਦੇ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ, ਹਿੰਦੀ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਨੇ [[ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ ਦੀ ਰਾਜਨੀਤੀ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ। ਹਿੰਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਡਰ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਅਤੇ ਗੈਰ-ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦਰਮਿਆਨ ਟਕਰਾਅ ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਸੀ। [[ਤਮਿਲ਼ ਲੋਕ|ਤਾਮਿਲ]] ਲਈ ਸਕੂਲ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਵਿੱਚ ਹਿੰਦੀ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਨਾ ਬੰਧਨ ਦਾ ਇੱਕ ਰੂਪ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਜਸਟਿਸ ਪਾਰਟੀ ਜਨਤਕ ਸਮਰਥਨ ਦੀ ਅਣਹੋਂਦ ਵਿੱਚ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਗਈ, ਤਾਂ ਰਾਮਾਸਾਮੀ ਨੇ 1939 ਵਿੱਚ ਹਿੰਦੀ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਨ ਲਈ ਜੇਲ੍ਹ ਜਾਣ ਤੋ''ਜਸਟਿਸ ਪਾਰਟੀ'' ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਸੰਭਾਲੀ।<ref name="Kandasamy-2">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=hgb-MKcsSR0C|title=NFuzzy and Neutrosophic Analysis of E.V. Ramasamy's Views on Untouchability|last=Kandasamy|date=2005|publisher=American Research Press|isbn=978-1-931233-00-2|page=109}}</ref> ਉਸ ਦੀ ਦੇਖ-ਰੇਖ ਹੇਠ ਪਾਰਟੀ ਖੁਸ਼ਹਾਲ ਹੋਈ, ਪਰ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਰੂੜ੍ਹੀਵਾਦੀ ਮੈਂਬਰ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਅਮੀਰ ਅਤੇ ਪੜ੍ਹੇ-ਲਿਖੇ ਸਨ, ਸਰਗਰਮ ਭਾਗੀਦਾਰੀ ਤੋਂ ਪਿੱਛੇ ਹਟ ਗਏ।<ref name="Pandian3">Pandian, J., (1987). ''Caste, Nationalism, and Ethnicity''. Popular Prakashan Private Ltd.: Bombay. pp. 62, 64. {{ISBN|0861321367}}.</ref> === ਦ੍ਰਾਵਿੜ ਕੜਗਮ (1944-ਬਾਅਦ) === ==== ''ਦ੍ਰਾਵਿੜ ਕੜਗਮ'' ਦਾ ਗਠਨ ==== 1944 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਰੈਲੀ ਵਿੱਚ, ਜਸਟਿਸ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਨੇਤਾ ਵਜੋਂ ਰਾਮਾਸਾਮੀ ਨੇ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਕਿ ਪਾਰਟੀ ਨੂੰ ਹੁਣ ਤੋਂ ''[[ਦ੍ਰਾਵਿੜ ਕੜਗਮ]]'' ਜਾਂ "ਦ੍ਰਾਵਿੜ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ" ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਵੇਗਾ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਰਾਮਾਸਾਮੀ ਨਾਲ ਅਸਹਿਮਤ ਕੁਝ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਵੱਖਰਾ ਸਮੂਹ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਮੂਲ ਜਸਟਿਸ ਪਾਰਟੀ ਹੋਣ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਪਾਰਟੀ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਜਸਟਿਸ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਅਨੁਭਵੀ ਨੇਤਾ [[ਪੀ. ਟੀ. ਰਾਜਨ]] ਨੇ ਕੀਤੀ ਸੀ ਅਤੇ ਇਹ 1957 ਤੱਕ ਕਾਇਮ ਰਹੀ। ''ਦ੍ਰਾਵਿੜ ਕੜਗਮ'' ਸ਼ਹਿਰੀ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਅਤੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਵਿੱਚ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਣ ਲੱਗਾ। ਪਿੰਡ ਇਸ ਦੇ ਸੰਦੇਸ਼ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਸਨ। ਹਿੰਦੀ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਪੁਜਾਰੀ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਸਮਾਰੋਹਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਪ੍ਰਤੀਕਾਂ ਵਜੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਤਮਿਲ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਤੋਂ ਖਤਮ ਕੀਤਾ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਜਿਹੇ ਪ੍ਰਤੀਕਾਂ ਦੇ ਸਰਪ੍ਰਸਤ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਜ਼ੁਬਾਨੀ ਹਮਲੇ ਦੇ ਅਧੀਨ ਆ ਗਏ।<ref name="Pandian4">Pandian, J., (1987). ''Caste, Nationalism, and Ethnicity''. Popular Prakashan Private Ltd.: Bombay. pp. 62, 64. {{ISBN|0861321367}}.</ref> 1949 ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਦ੍ਰਾਵਿੜ ਕੜਗਮ ਨ''ਦ੍ਰਾਵਿੜ ਕੜਗਮ'' ਕੰਮ ਨੂੰ ਤੇਜ਼ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਇਸ ਤੱਥ ਨੂੰ ਸਾਹਮਣੇ ਰੱਖਿਆ ਕਿ ਅੰਧਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦ੍ਰਾਵਿੜ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਪਤਨ ਦਾ ਕਾਰਨ ਸਨ। ਦ੍ਰਾਵਿੜ ਕੜਗਮ ਨੇ ''[[ਦਲਿਤ]]'' ਵਿੱਚ ਛੂਆਛੂਤ ਦੇ ਖਾਤਮੇ ਲਈ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਲੜਾਈ ਲੜੀ। ਇਸ ਨੇ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਮੁਕਤੀ, [[ਔਰਤ ਸਿੱਖਿਆ|ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ]], ਇੱਛੁਕ ਵਿਆਹ, ਵਿਧਵਾ ਵਿਆਹ, [[ਯਤੀਮਖ਼ਾਨਾ|ਅਨਾਥ ਆਸ਼ਰਮ]] ਅਤੇ ਦਇਆ ਘਰਾਂ 'ਤੇ ਵੀ ਆਪਣਾ ਧਿਆਨ ਕੇਂਦਰਿਤ ਕੀਤਾ।<ref name="ITLF">International Tamil Language Foundation, (2000).''Tirukkural/ The Handbok of Tamil Culture and Heritage''. ITLF: Chicago, p.&nbsp;1346. {{ISBN|978-0-9676212-0-3}}.</ref> ==== ਅੰਨਾਦੁਰਾਈ ਨਾਲੋਂ ਅਲਹਿਦਗੀ ==== 1949 ਵਿੱਚ, ਰਾਮਾਸਾਮੀ ਦੇ ਮੁੱਖ ਲੈਫਟੀਨੈਂਟ, [[ਸੀ ਐਨ ਅੰਨਾਦੁਰੈ|ਕੰਜੀਵਰਮ ਨਟਰਾਜਨ ਅੰਨਾਦੁਰਾਈ]] ਨੇ ਇੱਕ ਵੱਖਰੀ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਜਿਸ ਨੂੰ ''ਦ੍ਰਾਵਿੜ ਮੁਨੇਤਰ ਕੜਗਮ'' (ਡੀਐਮਕੇ) ਜਾਂ ਦ੍ਰਾਵਿੜ ਪ੍ਰਗਤੀਸ਼ੀਲ ਫੈਡਰੇਸ਼ਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name="Pandian5">Pandian, J., (1987). ''Caste, Nationalism, and Ethnicity''. Popular Prakashan Private Ltd.: Bombay. pp. 62, 64. {{ISBN|0861321367}}.</ref> ਇਹ ਦੋਵਾਂ ਦਰਮਿਆਨ ਮਤਭੇਦਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਰਾਮਾਸਾਮੀ ਨੇ ਇੱਕ ਵੱਖਰੇ ਸੁਤੰਤਰ ਦ੍ਰਾਵਿੜ ਜਾਂ ਤਮਿਲ ਰਾਜ ਦੀ ਵਕਾਲਤ ਕੀਤੀ, ਅੰਨਾਦੁਰਾਈ ਨੇ ਦਿੱਲੀ ਸਰਕਾਰ ਨਾਲ ਸਮਝੌਤਾ ਕੀਤਾ, ਉਸੇ ਸਮੇਂ ਰਾਜ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਕਰਨ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ।<ref>[[Periyar#Diehl|Diehl]], p. 29.</ref> ਰਾਮਾਸਾਮੀ ਨੂੰ ਯਕੀਨ ਸੀ ਕਿ ਭਾਰਤੀ ਉਪ-ਮਹਾਂਦੀਪ ਵਿੱਚ ਸਮਾਜਿਕ ਬੁਰਾਈਆਂ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਨ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਅਤੇ ਅੰਦੋਲਨਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰਗ ਤੋਂ ਭਟਕਣ ਅਤੇ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਜੋਸ਼ ਦੇ ਭਗਤੀ ਅਤੇ ਸਮਰਪਣ ਨਾਲ ਟੀਚੇ ਦਾ ਪਿੱਛਾ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜੇ ਉਹ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਸੱਤਾ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਚੋਣਾਂ ਲੜਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਹ ਜੋਸ਼ ਅਤੇ ਉਦੇਸ਼ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਗੁਆ ਦੇਣਗੇ। ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੈਰੋਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚ, ਇੱਕ ਵੱਖਰਾ ਵਿਚਾਰ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਸਨ, ਜੋ ਰਾਜਨੀਤੀ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰ ਚਲਾਉਣ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਦੋਂ ਰਾਮਾਸਾਮੀ ਨੇ 9 ਜੁਲਾਈ 1948 ਨੂੰ ਮਣੀਅੰਮਾਈ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹੋਏ ''ਦ੍ਰਾਵਿੜ ਕੜਗਮ'' ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਰਾਮਾਸਾਮੀ ਦਾ ਵਿਆਹ ਮਣੀਅੰਮਯਾਰ ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਸੀ ਜੋ ਕਿ 70 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਕੰਗਾਸਭਾਈ ਦੀ ਧੀ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹ 32 ਸਾਲ ਦੀ ਸੀ। ਰਾਮਾਸਾਮੀ ਨਾਲ ਕੰਪਨੀ ਛੱਡਣ ਵਾਲੇ ਡੀ. ਐੱਮ. ਕੇ. ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਏ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਡੀ. ਐੱਮ. ਕੇ. ਦ੍ਰਾਵਿੜ ਕੜਗਮ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ, ਪਰ ਸੰਗਠਨ ਨੇ ਰਾਮਾਸਾਮੀ ਦੇ ਸਵੈ-ਸਨਮਾਨ ਅੰਦੋਲਨ ਨੂੰ ਪਿੰਡ ਵਾਸੀਆਂ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰੀ ਵਿਦਿਆ''ਦ੍ਰਾਵਿੜ ਕੜਗਮ'' ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਡੀਐਮਕੇ ਨੇ ਇਸ ਥੀਸਿਸ ਦੀ ਵਕਾਲਤ ਕੀਤੀ ਕਿ ਤਮਿਲ ਭਾਸ਼ਾ ਸਮੱਗਰੀ ਵਿੱਚ [[ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਭਾਸ਼ਾ|ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ]] ਅਤੇ [[ਹਿੰਦੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਹਿੰਦੀ]] ਨਾਲੋਂ ਬਹੁਤ ਅਮੀਰ ਸੀ, ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇੱਕ ਕੁੰਜੀ ਸੀ ਜਿਸ ਨੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖਣ ਲਈ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਖੋਲ੍ਹਿਆ।[1] ਦ੍ਰਾਵਿੜ ਕੜਗਮ ਨੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਵਾਦ, ਇੰਡੋ-ਆਰੀਅਨ ਪ੍ਰਚਾਰ ਦਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਨਾ ਜਾਰੀ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਦ੍ਰਾਵਿੜ ਲੋਕਾਂ ਦੇ [[ਸਵੈ-ਨਿਰਨੇ ਦਾ ਹੱਕ|ਸਵੈ-ਨਿਰਣੇ]] ਦੇ ਅਧਿਕਾਰ ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਰੱਖਿਆ।<ref name="Geetha">Geetha, V.; S.V. Rajadurai, (1987). ''Towards a Non-Brahmin Millennium: From Iyothee Thass to Periyar''. M. Sen for SAMYA: Calcutta, p.&nbsp;481. {{ISBN|978-81-85604-37-4}}.</ref> ==== ਬਾਅਦ ਦੇ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ==== [[ਤਸਵੀਰ:Periyar_memorial_Chennai.jpg|thumb|ਪੇਰਿਆਰ ਥਿਡਲ ਵੇਪਰੀ ਵਿਖੇ, ਜਿੱਥੇ ਰਾਮਾਸਾਮੀ ਦੀ ਦੇਹ ਨੂੰ ਦਫ਼ਨਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ।]]  ਸੰਨ 1956 ਵਿੱਚ, ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ ਕਾਂਗਰਸ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ [[ਪੀ ਕੱਕਨ|ਪੀ. ਕੱਕਨ]] ਦੀ ਚੇਤਾਵਨੀ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਰਾਮਾਸਾਮੀ ਨੇ ਹਿੰਦੂ ਭਗਵਾਨ ਰਾਮ ਦੀਆਂ ਤਸਵੀਰਾਂ ਸਾੜਨ ਲਈ ਮਰੀਨਾ ਤੱਕ ਇੱਕ ਜਲੂਸ ਕੱਢਿਆ।<ref name="manyramayanas">{{Cite book|url=http://www.escholarship.org/editions/view?docId=ft3j49n8h7&chunk.id=d0e9800&toc.depth=1&toc.id=d0e9800&brand=eschol|title=The Diversity of a Narrative Tradition in South Asia, Chapter 9: E. V. Ramasami's Reading of the Ramayana|last=Richman|first=Paula|publisher=University of California|year=1991|access-date=3 March 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20230918043914/https://publishing.cdlib.org/ucpressebooks/view?docId=ft3j49n8h7&chunk.id=d0e9800&toc.depth=1&toc.id=d0e9800&brand=eschol|archive-date=18 September 2023}}</ref> ਰਾਮਾਸਾਮੀ ਨੂੰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।[1]<ref name="manyramayanas" /> ਰਾਮਾਸਾਮੀ ਦੀਆਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਉਦੋਂ ਵੀ ਜਾਰੀ ਰਹੀਆਂ ਜਦੋਂ ਉਹ 1958 ਵਿੱਚ ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਸਰਕਾਰੀ ਭਾਸ਼ਾ ਸੰਮੇਲਨ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਣ ਲਈ ਬੰਗਲੌਰ ਗਏ ਸਨ। ਉੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹਿੰਦੀ ਦੀ ਬਜਾਏ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਨੂੰ ਕੇਂਦਰੀ ਸਰਕਾਰੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਜੋਂ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ 'ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ। ਪੰਜ ਸਾਲ ਬਾਅਦ, ਰਾਮਾਸਾਮੀ ਨੇ ਜਾਤੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੇ ਖਾਤਮੇ ਦੀ ਵਕਾਲਤ ਕਰਨ ਲਈ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਕੀਤੀ। 19 ਦਸੰਬਰ 1973 ਨੂੰ ਚੇਨਈ ਦੇ ਤਿਆਗਰਾਇਆ ਨਗਰ ਵਿਖੇ ਆਪਣੀ ਆਖਰੀ ਮੀਟਿੰਗ ਵਿੱਚ, ਰਾਮਾਸਾਮੀ ਨੇ ਸਮਾਜਿਕ ਬਰਾਬਰੀ ਅਤੇ ਇੱਕ ਸਨਮਾਨਜਨਕ ਜੀਵਨ ਸ਼ੈਲੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਕਾਰਵਾਈ ਕਰਨ ਦਾ ਸੱਦਾ ਦਿੱਤਾ। 24 ਦਸੰਬਰ 1973 ਨੂੰ ਰਾਮਾਸਾਮੀ ਦੀ 94 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। == ਸਿਧਾਂਤ ਅਤੇ ਵਿਰਾਸਤ == ਰਾਮਾਸਾਮੀ ਨੇ ਭਾਸ਼ਣ ਦੇਣ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਹ ਸਾਲ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਮਾਂ ਬਿਤਾਇਆ, ਇਸ ਅਹਿਸਾਸ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕੀਤਾ ਕਿ ਹਰ ਕੋਈ ਇੱਕ ਬਰਾਬਰ ਨਾਗਰਿਕ ਹੈ ਅਤੇ ਜਾਤੀ ਅਤੇ ਨਸਲ ਦੇ ਅਧਾਰ 'ਤੇ ਮਤਭੇਦ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਅਤੇ ਅਣਜਾਣ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਰੱਖਣ ਲਈ ਮਨੁੱਖ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਏ ਗਏ ਸਨ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਰਾਮਾਸਾਮੀ ਦੇ ਭਾਸ਼ਣ ਅਨਪੜ੍ਹ ਅਤੇ ਵਧੇਰੇ ਦੁਨਿਆਵੀ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਣਾਉਂਦੇ ਸਨ, ਪਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪੜ੍ਹੇ-ਲਿਖੇ ਲੋਕ ਵੀ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਏ ਸਨ।<ref name="Gopalakrishnan-8">[[Periyar#Gopalakrishnan|Gopalakrishnan]], pp. 59-60.</ref> ਰਾਮਾਸਾਮੀ ਤਰਕ ਨੂੰ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਾਧਨ ਵਜੋਂ ਦੇਖਦੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਇਸ ਸਾਧਨ ਦਾ ਅਸ਼ੀਰਵਾਦ ਮਿਲਿਆ ਸੀ, ਪਰ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਇਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਾਮਾਸਾਮੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਸਮਾਜਿਕ ਦਿਲਚਸਪੀ ਦੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਵਿੱਚ ਤਰਕ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ।[1] [[ਤਮਿਲ਼ ਲੋਕ|ਤਾਮਿਲ ਸਮਾਜ]] ਵਿੱਚ ਫਿਰਕੂ ਮਤਭੇਦਾਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਡੂੰਘੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਰਾਮਾਸਾਮੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਆਇਆ।<ref name="Gopalakrishnan-15">[[Periyar#Gopalakrishnan|Gopalakrishnan]], pp. 45–49.</ref> === [[ਤਰਕਸ਼ੀਲਤਾ]] === ਰਾਮਾਸਾਮੀ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੇ ਅੰਦੋਲਨਾਂ ਦਾ ਅਧਾਰ ਤਰਕਵਾਦ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੋਚਿਆ ਕਿ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਾਮੂਲੀ [[ਘੱਟ ਗਿਣਤੀ ਸਮੂਹ|ਘੱਟ ਗਿਣਤੀ]] [[ਬਹੁਗਿਣਤੀ]] ਦਾ [[ਮਜ਼ਦੂਰੀ ਦਾ ਸ਼ੋਸ਼ਣ|ਸ਼ੋਸ਼ਣ]] ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਲਈ ਇੱਕ ਅਧੀਨ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਰੱਖਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ। ਉਹ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ ਕਿ ਸ਼ੋਸ਼ਿਤ ਲੋਕ ਉੱਠ ਕੇ ਆਪਣੀ ਸਥਿਤੀ ਬਾਰੇ ਸੋਚਣ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਤਰਕ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਇਹ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਨ ਲਈ ਕਰਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੁੱਠੀ ਭਰ ਲੋਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਜੇ ਉਹ ਸੋਚਣ ਲੱਗ ਪੈਣ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਹਿਸਾਸ ਹੋਵੇਗਾ ਕਿ ਉਹ ਬਾਕੀਆਂ ਵਾਂਗ ਮਨੁੱਖ ਹਨ, ਕਿ ਜਨਮ ਨੇ ਦੂਜਿਆਂ ਉੱਤੇ ਉੱਤਮਤਾ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਜਗਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਸੁਧਾਰਨ ਲਈ ਹਰ ਸੰਭਵ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।<ref name="Gopalakrishnan-82">[[Periyar#Gopalakrishnan|Gopalakrishnan]], pp. 59-60.</ref> ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਮਾਸਾਮੀ ਨੇ ਸਮਝਾਇਆ ਕਿ ਸਿਆਣਪ ਸੋਚ ਵਿੱਚ ਹੈ ਅਤੇ ਸੋਚ ਦਾ ਬਰਛਾ-ਸਿਰ ਤਰਕਵਾਦ ਹੈ। [[ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵਰਣ ਵਿਵਸਥਾ|ਜਾਤੀ]] ਬਾਰੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ ਕਿ ਕੋਈ ਹੋਰ ਜੀਵ ਆਪਣੀ ਜਮਾਤ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਜਾਂ ਬੇਇੱਜ਼ਤੀ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਪਰ ਮਨੁੱਖ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਇੱਕ [[ਤਰਕਸ਼ੀਲਤਾ|ਤਰਕਸ਼ੀਲ]] ਜੀਵ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਬੁਰਾਈਆਂ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅੱਜ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਜੋ ਮਤਭੇਦ, ਨਫ਼ਰਤ, ਵੈਰ, ਪਤਨ, ਗਰੀਬੀ ਅਤੇ ਬੁਰਾਈਆਂ ਪ੍ਰਚੱਲਿਤ ਹਨ, ਉਹ ਸਿਆਣਪ ਅਤੇ ਤਰਕਸ਼ੀਲਤਾ ਦੀ ਘਾਟ ਕਾਰਨ ਹਨ ਨਾ ਕਿ ਰੱਬ ਜਾਂ ਸਮੇਂ ਦੀ ਬੇਰਹਿਮੀ ਕਾਰਨ। ਰਾਮਾਸਾਮੀ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਅਤੇ ਰਸਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕਈ ਵਾਰ ਲਿਖਿਆ ਸੀ ਕਿ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸ਼ਾਸਨ ਸਵੈ-ਸ਼ਾਸਨ ਨਾਲੋਂ ਬਿਹਤਰ ਹੈ।<ref name="Veeramani-1.2">[[Periyar#Veeramani2005|Veeramani 2005]], p. 511.</ref> ਰਾਮਾਸਾਮੀ ਨੇ ਪੂੰਜੀਪਤੀਆਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਸ਼ੀਨਰੀ ਦੇ ਨਿਯੰਤਰਣ ਲਈ ਵੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਠਹਿਰਾਇਆ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਲਈ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਪੈਦਾ ਹੋਈਆਂ। ਉਸ ਦੇ ਫ਼ਲਸਫ਼ੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਤਰਕਵਾਦ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਾਰਿਆਂ ਲਈ ਸ਼ਾਂਤੀਪੂਰਨ ਜੀਵਨ ਦਾ ਰਾਹ ਦਿਖਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਤਾਕਤਾਂ ਕਾਰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਗਰੀਬੀ ਅਤੇ ਚਿੰਤਾ ਪੈਦਾ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ ਕਿ ਜੇਕਰ ਕਿਸੇ ਕੋਲ ਸਵੈ-ਮਾਣ ਜਾਂ [[ਵਿਗਿਆਨ|ਵਿਗਿਆਨਕ ਗਿਆਨ]] ਦੀ ਘਾਟ ਹੈ ਤਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਖ਼ਿਤਾਬ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਜਾਂ ਦੌਲਤ ਇਕੱਠੀ ਕਰਨ ਦਾ ਕੋਈ ਫਾਇਦਾ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਇੱਕ ਉਦਾਹਰਣ ਦਿੱਤੀ ਸੀ ਕਿ ਪੱਛਮ ਗ੍ਰਹਿਆਂ ਨੂੰ ਸੰਦੇਸ਼ ਭੇਜ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਤਮਿਲ ਸਮਾਜ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਰਾਹੀਂ ਆਪਣੇ ਮਰੇ ਹੋਏ ਪੁਰਖਿਆਂ ਨੂੰ ਚਾਵਲ ਅਤੇ ਅਨਾਜ ਭੇਜ ਰਿਹਾ ਸੀ।<ref name="Veeramani-1.22">[[Periyar#Veeramani2005|Veeramani 2005]], p. 511.</ref> ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਭਾਈਚਾਰੇ ਨੂੰ ਭੇਜੇ ਸੰਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ, ਰਾਮਾਸਾਮੀ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ, ਧਰਮ ਅਤੇ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੇ ਨਾਮ 'ਤੇ ਤੁਸੀਂ ਸਾਨੂੰ ਧੋਖਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਸੱਤਾਧਾਰੀ ਲੋਕ ਸੀ। ਇਸ ਸਾਲ ਤੋਂ ਸਾਨੂੰ ਧੋਖਾ ਦੇਣ ਦੀ ਇਸ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਬੰਦ ਕਰੋ। ਤਰਕਸ਼ੀਲਤਾ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖਤਾਵਾਦ ਨੂੰ ਜਗ੍ਹਾ ਦਿਓ।"<ref name="Veeramani-1.3">[[Periyar#Veeramani2005|Veeramani 2005]], p. 504.</ref> ਉਨ੍ਹਾਂ ਅੱਗੇ ਕਿਹਾ ਕਿ "ਕੋਈ ਵੀ ਵਿਰੋਧ ਜੋ ਤਰਕਵਾਦ, ਵਿਗਿਆਨ ਜਾਂ ਅਨੁਭਵ 'ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਇੱਕ ਦਿਨ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦਿਨ ਧੋਖਾਧੜੀ, ਸੁਆਰਥ, ਝੂਠ ਅਤੇ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰੇਗਾ।[1]<ref name="Veeramani-1.3" /> === ਸਵੈ-ਮਾਣ === ਰਾਮਾਸਾਮੀ ਦਾ ਸਵੈ-ਮਾਣ ਦਾ ਫ਼ਲਸਫ਼ਾ ਇੱਕ ਆਦਰਸ਼ ਸੰਸਾਰ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵਵਿਆਪੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤੇ ਗਏ ਉਸ ਦੇ ਅਕਸ' ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਸੀ। ਉਸ ਦਾ ਫ਼ਲਸਫ਼ਾ ਇਹ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮਨੁੱਖੀ ਕਾਰਜ ਤਰਕਸ਼ੀਲ ਸੋਚ ਉੱਤੇ ਅਧਾਰਤ ਹੋਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਕੁਦਰਤੀ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਹਰ ਵਸਤੂ ਅਤੇ ਹਰ ਕਾਰਜ ਅਤੇ ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਕੁਦਰਤ ਦੀ ਜਾਂਚ ਪੜਤਾਲ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ ਕਰੇ ਅਤੇ ਗੁਲਾਮੀ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰਕਹੀਣ ਚੀਜ਼ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੋਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸਵੈ-ਮਾਣ ਦੇ ਫ਼ਲਸਫ਼ੇ ਨੇ ਸਿਖਾਇਆ ਕਿ ਮਨੁੱਖੀ ਕਾਰਜਾਂ ਨੂੰ ਤਰਕ ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਸਹੀ ਅਤੇ ਗਲਤ ਨੂੰ [[ਤਰਕਸ਼ੀਲਤਾ|ਤਰਕਸ਼ੀਲ]] ਸੋਚ ਤੋਂ ਪਾਲਣਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਤਰਕ ਤੋਂ ਲਏ ਗਏ ਸਿੱਟਿਆਂ ਦਾ ਹਰ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਸਨਮਾਨ ਕੀਤਾ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਆਜ਼ਾਦੀ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ 'ਤਰਕ' ਦੇ ਅਧਾਰ 'ਤੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੁਆਰਾ' ਸਹੀ 'ਮੰਨੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਅਤੇ ਕਾਰਜਾਂ ਦਾ ਸਨਮਾਨ ਕਰਨਾ। 'ਆਜ਼ਾਦੀ' ਅਤੇ 'ਸਵੈ-ਮਾਣ' ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਅੰਤਰ ਨਹੀਂ ਹੈ।<ref name="Saraswathi-3.2">[[Periyar#Saraswathi|Saraswathi]], p. 2.</ref> ਰਾਮਾਸਾਮੀ ਨੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਅਪੀਲ ਸਵੈ-ਮਾਣ ਵਿਕਸਿਤ ਕਰਨ ਦੀ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕੀਤਾ ਕਿ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੇ ਦਹਾਕਿਆਂ ਤੱਕ ਦੂਜੇ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਏਕਾਧਿਕਾਰ ਅਤੇ ਧੋਖਾ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਵੈ-ਮਾਣ ਤੋਂ ਵਾਂਝੇ ਰੱਖਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ ਕਿ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਮੰਦਰਾਂ ਦੇ ਇੰਚਾਰਜ ਅਤੇ ਅਰਦਾਸ ਕਰਨ ਦੇ ਰਾਖਵੇਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅਧਿਕਾਰ ਵਾਲੇ "ਉੱਤਮ" ਭਾਈਚਾਰੇ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹੋਣ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਸ ਨੇ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ ਕਿ ਉਹ ਮੂਰਤੀਆਂ ਨੂੰ ਛੂਹਣ ਜਾਂ ਪਵਿੱਤਰ ਅਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਣ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅਧਿਕਾਰ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਕਰਨ ਲਈ ਆਪਣੀ ਉੱਚ ਜਾਤੀ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਧਰਮ ਉੱਤੇ ਆਪਣੇ ਨਿਯੰਤਰਣ ਨੂੰ ਮੁੜ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ।<ref name="Gopalakrishnan-152">[[Periyar#Gopalakrishnan|Gopalakrishnan]], pp. 45–49.</ref> === ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰ === ਇੱਕ [[ਤਰਕਸ਼ੀਲਤਾ|ਤਰਕਸ਼ੀਲ]] ਅਤੇ ਉਤਸ਼ਾਹੀ ਸਮਾਜ ਸੁਧਾਰਕ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਰਾਮਾਸਾਮੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੂਰੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਵਕਾਲਤ ਕੀਤੀ ਕਿ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਮਰਦਾਂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਦੀ ਜਾਇਜ਼ ਸਥਿਤੀ ਦਿੱਤੀ ਜਾਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀ ਜਾਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ [[ਜਾਇਦਾਦ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ]] ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਸੋਚਿਆ ਕਿ ਔਰਤਾਂ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਨ ਲਈ ਉਮਰ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਰੀਤੀ-ਰਿਵਾਜ ਕੋਈ ਰੋਕ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਉਹ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ ਕਿ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਯੋਗ ਨਾਗਰਿਕ ਬਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।<ref name="Gopalakrishnan-14">[[Periyar#Gopalakrishnan|Gopalakrishnan]], p. 70.</ref> ਰਾਮਾਸਾਮੀ ਨੇ ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ ਅਤੇ ਪੂਰੇ ਭਾਰਤੀ ਉਪ-ਮਹਾਂਦੀਪ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਦਮਨ ਵਜੋਂ ਵਿਆਹ ਦੀਆਂ ਰੂੜ੍ਹੀਵਾਦੀ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਲੜਾਈ ਲੜੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਅਰੇਂਜਡ ਵਿਆਹਾਂ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਇੱਕ ਜੋੜੇ ਨੂੰ ਜੀਵਨ ਭਰ ਇਕੱਠੇ ਰਹਿਣ ਦੇ ਯੋਗ ਬਣਾਉਣਾ ਸੀ, ਇਸ ਨੂੰ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਗੁਲਾਮ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name="Veeramani2-1.1">[[Periyar#Veeramani1992|Veeramani 1992]], p. 22.</ref> ਉਸ ਸਮੇਂ ਪੂਰੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਬਾਲ ਵਿਆਹ ਦੀ ਪ੍ਰਥਾ ਬਹੁਤ ਮਾੜੀ ਸੀ। ਇਹ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਕਿ ਜਵਾਨੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵਿਆਹ ਕਰਨਾ ਪਾਪ ਹੋਵੇਗਾ।<ref name="Veeramani2-1.2">[[Periyar#Veeramani1992|Veeramani 1992]], p. 37.</ref> ਇੱਕ ਹੋਰ ਪ੍ਰਥਾ, ਜੋ ਅੱਜ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹੈ, [[ਦਾਜ|ਦਾਜ ਪ੍ਰਣਾਲੀ]] ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਲਾੜੀ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਪਤੀ ਨੂੰ ਲਾੜੀ ਲਈ ਵੱਡੀ ਰਕਮ ਦੇਣੀ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਨਵੇਂ ਵਿਆਹੇ ਜੋੜੇ ਦੀ ਵਿੱਤੀ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰਨਾ ਸੀ, ਪਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਲਾੜੇ ਦੁਆਰਾ ਦਾਜ ਦੀ ਦੁਰਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਇਸ ਦੁਰਵਿਵਹਾਰ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਲਾੜੀ ਦੇ ਮਾਪਿਆਂ ਦੀ ਦੌਲਤ ਦੇ ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਵੱਲ ਬਦਲ ਗਿਆ ਅਤੇ ਕੁਝ ਹਾਲਤਾਂ ਵਿੱਚ ਦਾਜ ਕਾਰਨ ਮੌਤਾਂ ਹੋ ਗਈਆਂ।<ref name="Veeramani2-1.3">[[Periyar#Veeramani1992|Veeramani 1992]], p. 65.</ref> ਅਜਿਹੇ ਲੱਖਾਂ ਮਾਮਲੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਏ ਹਨ ਜਿੱਥੇ ਪਤਨੀਆਂ ਦਾ ਕਤਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਿਗਾੜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਜ਼ਿੰਦਾ ਸਾੜ ਦਿੱਤਾ ਗਯਾ ਕਿਉਂਕਿ ਲਾੜੀ ਦਾ ਪਿਤਾ ਪਤੀ ਨੂੰ ਦਾਜ ਦੀ ਅਦਾਇਗੀ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਅਸਮਰੱਥ ਸੀ। ਰਾਮਾਸਾਮੀ ਔਰਤਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਇਸ ਦੁਰਵਿਵਹਾਰ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋਇਆ।<ref name="Veeramani2-1.4">[[Periyar#Veeramani1992|Veeramani 1992]], p. 50.</ref> ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਜਾਂ ਪਤੀ ਦੀ ਜਾਇਦਾਦ ਉੱਤੇ ਕੋਈ ਅਧਿਕਾਰ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਰਾਮਾਸਾਮੀ ਨੇ ਇਸ ਲਈ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਲੜਾਈ ਲੜੀ ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਵਾਜਬ ਹਾਲਤਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਪਤੀਆਂ ਨੂੰ ਵੱਖ ਕਰਨ ਜਾਂ ਤਲਾਕ ਦੇਣ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਦੇਣ ਦੀ ਵਕਾਲਤ ਕੀਤੀ।<ref name="Veeramani2-1.42">[[Periyar#Veeramani1992|Veeramani 1992]], p. 50.</ref> ਜਦੋਂ ਕਿ ਰਾਮਾਸਾਮੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ [[ਸੰਤਾਨ ਸੰਜਮ|ਜਨਮ ਨਿਯੰਤਰਣ]] ਵਰਜਿਤ ਰਿਹਾ, ਉਸਨੇ ਨਾ ਸਿਰਫ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਸਿਹਤ ਅਤੇ ਆਬਾਦੀ ਨਿਯੰਤਰਣ ਲਈ, ਬਲਕਿ [[ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਹੱਕ|ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ]] ਲਈ ਵੀ ਇਸ ਦੀ ਵਕਾਲਤ ਕੀਤੀ।<ref name="Veeramani-1.31">[[Periyar#Veeramani2005|Veeramani 2005]], p. 570.</ref> ਉਸਨੇ ਔਰਤਾਂ ਲਈ [[ਪਵਿੱਤਰਤਾ]] ਦੇ ਪਖੰਡ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਦਲੀਲ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਇਹ ਜਾਂ ਤਾਂ ਮਰਦਾਂ ਉੱਤੇ ਵੀ ਲਾਗੂ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਦੋਵਾਂ ਲਿੰਗਾਂ ਲਈ ਬਿਲਕੁਲ ਨਹੀਂ।<ref name="Veeramani2-1.5">[[Periyar#Veeramani1992|Veeramani 1992]], p. 41</ref> ਇਸ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਲੜਦੇ ਹੋਏ, ਰਾਮਾਸਾਮੀ ਨੇ [[ਦੇਵਦਾਸੀ]] ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਪਾਉਣ ਦੀ ਵਕਾਲਤ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਵਿੱਚ ਇਹ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਅਪਮਾਨ ਦੀ ਸੂਚੀ ਦੀ ਇੱਕ ਉਦਾਹਰਣ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੂਜਿਆਂ ਦੇ ਮਨੋਰੰਜਨ ਲਈ ਮੰਦਰਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਮੰਦਰ ਦੀਆਂ ਵੇਸਵਾਵਾਂ ਵਜੋਂ।<ref name="Gopalakrishnan-14.1">[[Periyar#Gopalakrishnan|Gopalakrishnan]], p. 32.</ref> ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਲਈ, ਰਾਮਾਸਾਮੀ ਨੇ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਅਤੇ [[ਫ਼ੌਜ|ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਸੇਵਾਵਾਂ]] ਅਤੇ ਪੁਲਿਸ ਬਲ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਦੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰ ਲਈ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ।[1]<ref name="Veeramani2-1.7">[[Periyar#Veeramani1992|Veeramani 1992]], p. 45.</ref> ਜੀਵਨੀਕਾਰ ਐੱਮ. ਡੀ. ਗੋਪਾਲਕ੍ਰਿਸ਼ਨਨ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਰਾਮਾਸਾਮੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਅੰਦੋਲਨ ਨੇ ਤਮਿਲ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਬਿਹਤਰ ਰੁਤਬਾ ਹਾਸਲ ਕੀਤਾ। ਰਾਮਾਸਾਮੀ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਸੀ ਕਿ ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਦੇ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮਰਦਾਂ ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਅੰਤਰ ਨਹੀਂ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਗੋਪਾਲਕ੍ਰਿਸ਼ਨਨ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ [[ਰਾਜ ਸਰਕਾਰਾਂ|ਰਾਜ ਦੇ ਵਿਭਾਗ]] ਅਤੇ ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਰਾਮਾਸਾਮੀ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨੇ ਔਰਤਾਂ ਲਈ ਪੁਲਿਸ ਵਿਭਾਗਾਂ ਅਤੇ ਫੌਜ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣਾ ਸੰਭਵ ਬਣਾਇਆ। ਰਾਮਾਸਾਮੀ ਨੇ [[ਬਾਲ ਵਿਆਹ]] ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਵੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ।<ref name="Gopalakrishnan-153">[[Periyar#Gopalakrishnan|Gopalakrishnan]], pp. 45–49.</ref> === ਸਮਾਜਿਕ ਸੁਧਾਰ ਅਤੇ ਜਾਤੀ ਦੇ ਖਾਤਮੇ === [[ਤਸਵੀਰ:Stamp_of_India_-_2009_-_Colnect_139934_-_E_V_Ramasami.jpeg|left|thumb|ਭਾਰਤ ਦੀ ਡਾਕ ਟਿਕਟ ਉੱਤੇ ਰਾਮਾਸਾਮੀ, 2009 ਵਿੱਚ ਜਾਰੀ ਕੀਤੀ ਗਈ]] ਰਾਮਾਸਾਮੀ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ ਕਿ ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਸੰਪੂਰਨਤਾ ਤੋਂ ਦੂਰ ਅਤੇ ਸੁਧਾਰ ਦੀ ਤੁਰੰਤ ਜ਼ਰੂਰਤ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੇਖਣ। ਉਹ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ ਕਿ ਸਰਕਾਰ, ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਪਾਰਟੀਆਂ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਵਰਕਰ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਬੁਰਾਈਆਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕਰਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਲਈ ਦਲੇਰੀ ਨਾਲ ਉਪਾਅ ਕਰਨ।<ref name="Gopalakrishnan-12">[[Periyar#Gopalakrishnan|Gopalakrishnan]], p. 66.</ref> ਰਾਮਾਸਾਮੀ ਦੇ ਫ਼ਲਸਫ਼ੇ ਨੇ ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਫਰਕ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ।<ref name="Saraswathi-2.1">[[Periyar#Saraswathi|Saraswathi]], pp. 164-165.</ref> ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਫਰਜ਼ ਸਮਾਜਿਕ ਸੰਗਠਨ ਨੂੰ ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਨਾਲ ਚਲਾਉਣਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਧਰਮ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਸਮਾਜਿਕ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਨੂੰ ਸੰਗਠਿਤ ਕਰਨਾ ਸੀ। ਰਾਮਾਸਾਮੀ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਜਦੋਂ ਈਸਾਈ ਅਤੇ [[ਇਸਲਾਮ|ਇਸਲਾਮੀ]] ਧਰਮ ਇਸ ਭੂਮਿਕਾ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ [[ਸਮਾਜਕ ਪ੍ਰਗਤੀ|ਸਮਾਜਿਕ ਤਰੱਕੀ]] ਲਈ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਣਉਚਿਤ ਰਿਹਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਲੀਲ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਸਰਕਾਰ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਪਰ "ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ" ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਲੋਕ ਸਰਕਾਰ ਲਈ ਹਨ। ਉਸ ਨੇ ਇਸ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਸਮਾਜਿਕ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਠਹਿਰਾਇਆ ਜੋ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਛੋਟੇ ਸਮੂਹ ਦੇ ਲਾਭ ਲਈ ਬਣਾਈ ਗਈ ਸੀ।[2]<ref name="Saraswathi-2.1" /> === ਦ੍ਰਾਵਿੜ ਨਾਡੂ ਦਾ ਸਵੈ-ਨਿਰਣੇ === [[ਤਸਵੀਰ:Periyar_with_Jinnah_and_Ambedkar.JPG|thumb|350x350px|[[ਮੁਹੰਮਦ ਅਲੀ ਜਿੰਨਾਹ|ਮੁਹੰਮਦ ਅਲੀ ਜਿੰਨਾ]] ਅਤੇ [[ਭੀਮਰਾਓ ਅੰਬੇਡਕਰ|ਬੀ. ਆਰ. ਅੰਬੇਡਕਰ]] ਨਾਲ ਰਾਮਾਸਾਮੀ]] ਦ੍ਰਾਵਿੜ-ਆਰੀਅਨ ਟਕਰਾਅ ਨੂੰ ਇੱਕ ਨਿਰੰਤਰ ਇਤਿਹਾਸਕ ਵਰਤਾਰਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਜੋ ਉਦੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਜਦੋਂ ਆਰੀਅਨ ਨੇ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਦ੍ਰਾਵਿੜ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਪੈਰ ਰੱਖਿਆ। ਅਲੱਗ ਹੋਣ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਦੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਣ ਤੋਂ ਇੱਕ ਦਹਾਕੇ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ, ਰਾਮਾਸਾਮੀ ਨੇ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ, "ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਆਰੀਅਨ ਧਰਮ, ਇੰਡੋ-ਆਰੀਅਨ ਦਬਦਬਾ, ਆਰੀਅਨ [[ਵੇਦ]] ਅਤੇ ਆਰੀਅਨ" ਵਰਨਾਸ਼ਰਮ "ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਮੌਜੂਦ ਸੀ, ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਇੱਕ" ਦ੍ਰਾਵਿੜ ਪ੍ਰਗਤੀਸ਼ੀਲ ਅੰਦੋਲਨ "ਅਤੇ ਇੱਕ ਸਵੈ-ਸਨਮਾਨ ਅੰਦੋਲਨ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਸੀ।<ref name="Saraswathi-3.4">[[Periyar#Saraswathi|Saraswathi]], pp. 89-90.</ref> ਰਾਮਾਸਾਮੀ ਦੱਖਣ ਉੱਤੇ ਵਧ ਰਹੇ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤੀ ਦਬਦਬੇ ਬਾਰੇ ਬਹੁਤ ਚਿੰਤਤ ਹੋ ਗਿਆ ਜੋ ਉਸ ਨੂੰ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਦਬਦਬੇ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ ਸੀ। ਉਹ ਦ੍ਰਾਵਿੜ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਮਿਹਨਤ ਦਾ ਫਲ ਦ੍ਰਾਵਿੜ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਅਫ਼ਸੋਸ ਪ੍ਰਗਟਾਇਆ ਕਿ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤੀਆਂ ਦੇ ਲਾਭ ਲਈ ਰਾਜਨੀਤਿਕ, ਆਰਥਿਕ, ਉਦਯੋਗਿਕ, ਸਮਾਜਿਕ, ਕਲਾ ਅਤੇ ਅਧਿਆਤਮਕ ਵਰਗੇ ਖੇਤਰਾਂ ਉੱਤੇ ਉੱਤਰ ਦਾ ਦਬਦਬਾ ਸੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਬ੍ਰਿਟੇਨ ਤੋਂ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਪਹੁੰਚ ਦੇ ਨਾਲ, ਇਹ ਡਰ ਕਿ [[ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ]] [[ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤ]] ਉੱਤੇ ਹਾਵੀ ਹੋਣ ਲਈ ਬ੍ਰਿਟੇਨ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ਲੈ ਲਵੇਗਾ, ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਤੀਬਰ ਹੋ ਗਿਆ।<ref name="Saraswathi-3.5">[[Periyar#Saraswathi|Saraswathi]], p. 95.</ref> === ਬ੍ਰਾਹਮਣਵਾਦ ਵਿਰੋਧੀ ਬਨਾਮ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਵਿਰੋਧੀ === ਰਾਮਾਸਾਮੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣਵਾਦ ਵਿਰੋਧੀ ਕੱਟੜਪੰਥੀ ਸਨ। ਰਾਮਾਸਾਮੀ ਦੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣਵਾਦ ਵਿਰੋਧੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਨੂੰ ਅਕਸਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਵਿਰੋਧੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਜਾਤੀ ਦੇ ਅਧਾਰ 'ਤੇ ਅਸਮਾਨਤਾ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਗੈਰ-ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਵੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣਵਾਦ ਦੇ ਸਮਰਥਕ ਵਜੋਂ ਦੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਰਾਮਾਸਾਮੀ ਨੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਅਤੇ ਗ਼ੈਰ-ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਬ੍ਰਾਹਮਣਵਾਦ ਛੱਡਣ ਦਾ ਸੱਦਾ ਦਿੱਤਾ। 1920 ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ ਜਸਟਿਸ ਪਾਰਟੀ ਸੱਤਾ ਵਿੱਚ ਆਈ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੇ ਸਰਕਾਰ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 70 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਉੱਚ ਪੱਧਰੀ ਅਹੁਦਿਆਂ ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ।<ref name="Gopalakrishnan-22">[[Periyar#Gopalakrishnan|Gopalakrishnan]], pp. 50, 52.</ref><ref name="Tehelka">{{Cite web |year=2006 |title=Superiority in Numbers |url=http://www.tehelka.com/story_main17.asp?filename=Ne042206superiority.asp |url-status=dead |archive-url=https://archive.today/20120918002111/http://www.tehelka.com/story_main17.asp?filename=Ne042206superiority.asp |archive-date=18 September 2012 |access-date=6 August 2008 |publisher=Tehelka – The People's Paper}}</ref> ਜਸਟਿਸ ਪਾਰਟੀ ਦੁਆਰਾ ਰਾਖਵਾਂਕਰਨ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਇਸ ਨੇ ਇਸ ਰੁਝਾਨ ਨੂੰ ਉਲਟਾ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਗੈਰ-ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਮਦਰਾਸ ਪ੍ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਸੀ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਕਰਨ ਦੀ ਆਗਿਆ ਮਿਲੀ।[2] ਰਾਮਾਸਾਮੀ ਨੇ ਜਸਟਿਸ ਪਾਰਟੀ ਰਾਹੀਂ ਸਰਕਾਰੀ ਨੌਕਰੀਆਂ, [[ਨਿਆਂਪਾਲਿਕਾ]] ਅਤੇ ਮਦਰਾਸ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਉੱਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਦਬਦਬੇ ਦੇ ਅਸੰਤੁਲਨ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਵਕਾਲਤ ਕੀਤੀ ਜੋ ਆਬਾਦੀ ਦਾ ਸਿਰਫ 3 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਸਨ।[1]<ref name="ColumbiaUniv-1">{{Cite web |year=2006 |title=India and the Tamils |url=http://www.columbia.edu/~as48/India%20and%20the%20Tamils.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20081218182327/http://www.columbia.edu/~as48/India%20and%20the%20Tamils.pdf |archive-date=18 December 2008 |access-date=6 September 2008 |publisher=Columbia University}}</ref> ਉਸ ਦੇ ਸਵੈ-ਸਤਿਕਾਰ ਅੰਦੋਲਨ ਨੇ ਤਰਕਵਾਦ ਅਤੇ [[ਨਾਸਤਿਕਤਾ]] ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਅੰਦੋਲਨ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਾਹਮਣਵਾਦ ਵਿਰੋਧੀ ਧਾਰਾਵਾਂ ਸਨ।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=kCwpXZlKqL0C|title=Dalit Visions: The Anti-caste Movement and the Construction on an Indian Identity|last=Omvedt, Gail|publisher=Orient Longman|year=2006|isbn=978-81-250-2895-6|page=95}}</ref> ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਰਾਮਾਸਾਮੀ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿਃ<blockquote>"ਸਾਡਾ ਦ੍ਰਾਵਿੜ ਅੰਦੋਲਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਜਾਂ [[ਬਾਣੀਆ|ਬਨੀਆ]] ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਜੇ ਕੋਈ ਅਜਿਹਾ ਸੋਚਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਉਸ ਉੱਤੇ ਤਰਸ ਕਰਾਂਗਾ। ਪਰ ਅਸੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨੂੰ ਸਹਿਣ ਨਹੀਂ ਕਰਾਂਗੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਾਹਮਣਵਾਦ ਅਤੇ ਬਨੀਵਾਦ ਦ੍ਰਾਵਿੜ ਨਾਡੂ ਨੂੰ ਬਦਨਾਮ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਸਰਕਾਰ ਤੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜੋ ਵੀ ਸਮਰਥਨ ਮਿਲੇਗਾ, ਨਾ ਤਾਂ ਮੈਂ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਮੇਰਾ ਅੰਦੋਲਨ ਕਾਇਰਤਾ ਦਾ ਹੋਵੇਗਾ।"<ref name="Veeramani-6">[[Periyar#Veeramani2005|Veeramani 2005]], p. 495.</ref><ref name="Gnanarajasekharan">{{Cite web |last=Rajasekharan, Gnana |date=30 April 2007 |title=Periyar was against Brahminism, not Brahmins |url=http://www.rediff.com/news/2007/apr/30inter.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20090227004725/http://www.rediff.com/news/2007/apr/30inter.htm |archive-date=27 February 2009 |access-date=16 December 2008 |publisher=Rediff News}}</ref></blockquote> === ਸਾਮਵਾਦ ਵਿਰੋਧੀ === ਪੇਰੀਆਰ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਸੀ ਕਿ ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤੀ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਤਾਮਿਲ, ਇੱਕ ਵੱਖਰੀ ਨਸਲ ਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਆਏ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਘੁਸਪੈਠਿਯੇ ਅਤੇ ਸੰਭਵ ਤੌਰ 'ਤੇ [[ਯਹੂਦੀ]] ਸਨ।<ref>{{Cite web |last=Krishnan |first=P. A. |author-link=P. A. Krishnan |date=27 September 2019 |title=Periyar EV Ramasamy -- The Man Who Opposed Mahatma Gandhi's Idea Of India |url=https://www.outlookindia.com/magazine/story/india-news-periyar-ev-ramasamy-the-man-who-opposed-mahatma-gandhis-idea-of-india/302169 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230906152800/https://www.outlookindia.com/magazine/story/india-news-periyar-ev-ramasamy-the-man-who-opposed-mahatma-gandhis-idea-of-india/302169 |archive-date=6 September 2023 |access-date=6 September 2023 |website=[[Outlook (Indian magazine)|Outlook]]}}</ref> === ਗਾਂਧੀ ਨਾਲ ਤੁਲਨਾ === 1924 ਦੇ ਵਾਇਕੋਮ ਸੱਤਿਆਗ੍ਰਹਿ ਵਿੱਚ, ਰਾਮਾਸਾਮੀ ਅਤੇ ਗਾਂਧੀ ਦੋਵਾਂ ਨੇ ਸਮਾਜਿਕ-ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਕਾਰਵਾਈ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਦਾ ਸਹਿਯੋਗ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕੀਤਾ। ਰਾਮਾਸਾਮੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੈਰੋਕਾਰਾਂ ਨੇ ਸਮਾਜਿਕ ਮੁੱਦਿਆਂ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਛੂਆਛੂਤ ਕਾਨੂੰਨਾਂ ਨਾਲ ਲੜਨ ਅਤੇ ਜਾਤੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੇ ਖਾਤਮੇ ਬਾਰੇ ਗਾਂਧੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਵਿੱਚ ਅੰਤਰ ਉੱਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ। === ਧਰਮ ਅਤੇ ਨਾਸਤਿਕਤਾ === ਰਾਮਾਸਾਮੀ ਨੂੰ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ  ਇੱਕ [[ਪ੍ਰੈਗਮੈਟਿਜ਼ਮ|ਵਿਵਹਾਰਕ]] ਪ੍ਰਚਾਰਕ ਵਜੋਂ ਜਿਸਨੇ ਸਮਾਜ ਉੱਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦੀਆਂ ਬੁਰਾਈਆਂ 'ਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ, ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਜਿਸਨੂੰ ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦਬਦਬਾ ਸਮਝਦਾ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਧਾਰਮਿਕ ਅਤੇ ਅਬ੍ਰਾਹਮਿਕ ਧਰਮਾਂ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਕੀਤੀ। ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ ਕਿ ਕੁਝ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਧੋਖਾ ਦੇਣ ਲਈ ਧਰਮ ਨੂੰ ਸਿਰਫ ਇੱਕ ਮਾਸਕ ਵਜੋਂ ਵਰਤਿਆ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਅੰਧਵਿਸ਼ਵਾਸ ਅਤੇ ਪੁਜਾਰੀਆਂ ਵਿਰੁੱਧ ਚੇਤਾਵਨੀ ਦੇਣ ਲਈ ਉਸ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਮਿਸ਼ਨ ਮੰਨਿਆ।<ref name="Veeramani2-1">[[Periyar#Veeramani1992|Veeramani 1992]], Introduction – xi.</ref> ਅਨੀਤਾ ਡੀਹਲ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਕਿ ਰਾਮਾਸਾਮੀ ਨੂੰ ਨਾਸਤਿਕ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਨਹੀਂ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਰਾਮਾਸਾਮੀ ਨੇ ਹਾਲਾਂਕਿ ਫ਼ਲਸਫ਼ੇ ਬਾਰੇ ਆਪਣੇ ਸੰਬੋਧਨ ਵਿੱਚ "ਨਾਸਤਿਕ" ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਕੀ ਅਰਥ ਹੈ, ਇਸ ਨੂੰ ਯੋਗ ਬਣਾਇਆ। ਉਸ ਨੇ ਇਸ ਸ਼ਬਦ ਨੂੰ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਅਸਲ ਅਰਥ ਦੇ ਰੱਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾਃ "... ਨਾਸਤਿਕ ਦੀ ਗੱਲ ਨੂੰ ਵਿਚਾਰਹੀਣ ਅਤੇ ਗਲਤ ਮੰਨਿਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਮੈਂ ਰੱਬ ਕਹਿੰਦਾ ਹਾਂ... ਜੋ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਬਰਾਬਰ ਅਤੇ ਸੁਤੰਤਰ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਰੱਬ ਜੋ ਸੁਤੰਤਰ ਸੋਚ ਅਤੇ ਖੋਜ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਰੋਕਦਾ, ਉਹ ਰੰਗ ਜੋ ਪੈਸੇ, ਚਾਪਲੂਸੀ ਅਤੇ ਮੰਦਰਾਂ ਦੀ ਮੰਗ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪੂਜਾ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇੰਨਾ ਕਹਿਣ ਲਈ ਮੈਨੂੰ ਨਾਸਤਿਕ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਸ਼ਬਦ ਜਿਸਦਾ ਕੋਈ ਅਰਥ ਨਹੀਂ ਹੈ।" ਅਨੀਤਾ ਡੀਹਲ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਕਿ ਰਾਮਾਸਾਮੀ ਨੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨੂੰ ਸਮਾਜਿਕ ਬਰਾਬਰੀ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਮੰਨਿਆ ਅਤੇ ਧਰਮ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ।<ref name="Diehl-16">[[Periyar#Diehl|Diehl]], p. 16</ref> 1961 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਬਾਰੇ ਇੱਕ ਕਿਤਾਬ ਵਿੱਚ, ਰਾਮਾਸਾਮੀ ਨੇ ਕਿਹਾਃ "ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਕਰੋ. ਧੋਖੇਬਾਜ਼ੀ ਜਾਂ ਧੋਖੇਬਾਜ਼ੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨਾ ਕਰੋ. ਸੱਚ ਬੋਲੋ ਅਤੇ ਧੋਖਾ ਨਾ ਕਰੋ। ਇਹ ਸੱਚਮੁੱਚ ਰੱਬ ਦੀ ਸੇਵਾ ਹੈ।"<ref name="Diehl-15">[[Periyar#Diehl|Diehl]], p. 58</ref> ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਉੱਤੇ, ਰਾਮਾਸਾਮੀ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਸੀ ਕਿ ਇਹ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਧਰਮ ਸੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪਵਿੱਤਰ ਗ੍ਰੰਥ (ਭਗਵਦ ਗੀਤਾ) ਜਾਂ ਮੂਲ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਪਰ ਇੱਕ ਕਾਲਪਨਿਕ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਜੋ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ "ਉੱਤਮਤਾ", ਸ਼ੁਦਰਾਂ ਦੀ ਘਟੀਆਤਾ ਅਤੇ ਦਲਿਤਾਂ ਦੀ ਅਛੂਤਤਾ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਰਦਾ ਸੀ।<ref name="Saraswathi-*">[[Periyar#Saraswathi|Saraswathi]], pp. 118-119.</ref> ਆਕਸਫੋਰਡ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੀ ਲੈਕਚਰਾਰ ਮਾਰੀਆ ਮਿਸ਼ਰਾ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਨਾਲ ਕਰਦਿਆਂ ਕਿਹਾਃ "ਭਾਰਤੀ ਜਨਤਕ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਦੇ ਘਟੀਆ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪ੍ਰਤੀ ਉਸ ਦਾ ਨਿੰਦਣਯੋਗ ਰਵੱਈਆ [[ਗਿਆਨ ਦਾ ਯੁਗ|ਗਿਆਨਵਾਨ]] ਦਾਰਸ਼ਨਿਕਾਂ ਦੇ [[ਕੈਥੋਲਿਕ ਗਿਰਜਾਘਰ|ਕੈਥੋਲਿਕ]] ਵਿਰੋਧੀ ਡਾਇਟ੍ਰਾਈਬਾਂ ਦੇ ਸਮਾਨ ਹੈ।<ref name="Misra-3">Misra, Maria (2008). ''Vishnu's Crowded Temple: India since the great rebellion''. New Haven: Yale University Press. p. 181. {{ISBN|978-0-300-13721-7}}.</ref> [[ਰਾਮਾਇਣ]] ਮਹਾਂਕਾਵਿ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, 1955 ਵਿੱਚ ਰਾਮਾਸਾਮੀ ਨੂੰ ਇੰਡੋ-ਆਰੀਅਨ ਦਬਦਬੇ ਅਤੇ ਦ੍ਰਾਵਿੜ ਲੀਡਰਸ਼ਿਪ ਦੇ [[wiktionary:degradation|ਪਤਨ]] ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਕ ਵਜੋਂ ਜਨਤਕ ਥਾਵਾਂ 'ਤੇ ਰਾਮ ਦੀਆਂ ਤਸਵੀਰਾਂ ਸਾੜਨ ਦੀ ਜਨਤਕ ਕਾਰਵਾਈ ਲਈ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name="Periyar-2">{{Cite web |title=About Periyar: A Biographical Sketch From 1950 to 1972 |url=http://www.periyar.org/html/ap_bios_eng4.asp |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20081226073013/http://www.periyar.org/html/ap_bios_eng4.asp |archive-date=26 December 2008 |access-date=30 November 2008 |publisher=Dravidar Kazhagam}}</ref> ਰਾਮਾਸਾਮੀ ਨੇ [[ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ]] ਅਤੇ ਰਾਮ ਦੀਆਂ ਤਸਵੀਰਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਇਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹੋਏ ਦਿਖਾਇਆ ਕਿ ਉਹ ਆਰੀਅਨ ਦੇਵਤੇ ਸਨ ਜੋ ਦ੍ਰਾਵਿੜ ਸ਼ੁਦਰ ਨੂੰ "ਵੇਸਵਾਵਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ" ਮੰਨਦੇ ਸਨ।<ref name="Veeramani-7.5">[[Periyar#Veeramani2005|Veeramani 2005]], pp. 218-219.</ref> ਪੇਰੀਆਰ [[ਇਸਾਈ ਧਰਮ|ਈਸਾਈ ਧਰਮ]] ਅਤੇ [[ਇਸਲਾਮ]] ਦੇ ਵੀ ਆਲੋਚਕ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ ਕਿ "ਇਸਲਾਮ ਅਤੇ ਈਸਾਈ ਧਰਮ ਨੂੰ ਸਮਾਜ ਤੋਂ ਖ਼ਤਮ ਕਰਨਾ ਵਧੇਰੇ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੋਵੇਗਾ" ਅਤੇ "ਜੋ 2000 ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਸੀ ਉਹ ਅੱਜ ਪ੍ਰਾਸੰਗਿਕ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ"। ਉਸ ਨੇ ਅੱਗੇ ਕਿਹਾ ਕਿ "ਸਾਰੇ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਸਵਰਗ ਪੈਸਾ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨ ਦਾ ਇੱਕ ਤਰੀਕਾ ਹੈ। ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਤਰਕ ਅਨੁਸਾਰ [[ਈਸਾ ਮਸੀਹ|ਮਸੀਹ]] ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹੋ?"<ref name="Diehl6">[[Periyar#Diehl|Diehl]], p. 54</ref> ਤਿਰੂਚੀ ਵਿੱਚ ਰੈਲੀ ਵਿੱਚ, ਰਾਮਾਸਾਮੀ ਨੇ ਕਿਹਾਃ<blockquote>"ਮੁਸਲਮਾਨ ਦ੍ਰਾਵਿੜ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਫ਼ਲਸਫ਼ਿਆਂ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਦ੍ਰਾਵਿੜ ਧਰਮ ਲਈ ਅਰਬੀ ਸ਼ਬਦ ਇਸਲਾਮ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇਸ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਾਹਮਣਵਾਦ ਲਾਗੂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਤਾਂ ਇਹ ਮੁਹੰਮਦ ਨਬੀ ਸੀ ਜਿਸ ਨੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਮਨਾਂ ਵਿੱਚ ਦ੍ਰਾਵਿੜ ਧਰਮ ਦੀਆਂ ਨੀਤੀਆਂ ਨੂੰ ਇਸਲਾਮ ਵਜੋਂ ਪੈਦਾ ਕਰਕੇ ਇਸ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ ਸੀ"<ref name="muslimidentityp164">{{Cite book|title=Muslim Identity, Print Culture, and the Dravidian Factor in Tamil Nadu|last=More|first=J. B. Prashant|publisher=[[Orient Blackswan]]|year=2004|isbn=978-81-250-2632-7|pages=164}}</ref></blockquote>ਰਾਮਾਸਾਮੀ ਈਸਾਈ ਧਰਮ ਨੂੰ ਇਸਲਾਮ ਦੇ [[ਇੱਕ ਈਸ਼ਵਰਵਾਦ|ਇੱਕਦੇਵਵਾਦੀ]] ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦੇ ਸਮਾਨ ਮੰਨਦੇ ਸਨ। ਉਸ ਨੇ ਸਮਝਾਇਆ ਕਿ ਈਸਾਈ ਧਰਮ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਹੀ ਰੱਬ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਕੋਈ ਨਾਮ ਜਾਂ ਸ਼ਕਲ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਰਾਮਾਸਾਮੀ ਨੇ [[ਮਾਰਟਿਨ ਲੂਥਰ]] ਵਿੱਚ ਦਿਲਚਸਪੀ ਲਈ-ਉਹ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਪੈਰੋਕਾਰ ਦੋਵੇਂ ਉਸ ਦੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਯੂਰਪੀਅਨ ਸੁਧਾਰਕ ਨਾਲ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਈਸਾਈ ਵਿਚਾਰਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ [[ਰਾਜਾ ਰਾਮਮੋਹਨ ਰਾਯੇ|ਰਾਮ ਮੋਹਨ ਰਾਏ]] ਦੁਆਰਾ ਦਿ ਪ੍ਰੀਸੈਪਟਸ ਆਫ਼ ਜੀਸਸ (1820) ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਦਾ ਰਾਮਾਸਾਮੀ ਉੱਤੇ ਘੱਟੋ ਘੱਟ ਅਸਿੱਧਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਸੀ।<ref>[[Periyar#Diehl|Diehl]], p. 92.</ref> ਰਾਮਾਸਾਮੀ ਨੇ ਬੁੱਧ ਧਰਮ ਨੂੰ ਵੀ ਆਪਣੇ ਦਰਸ਼ਨ ਦਾ ਅਧਾਰ ਪਾਇਆ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਸ ਨੇ ਉਸ ਧਰਮ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ। ਇਹ ਫਿਰ ਸਵੈ-ਮਾਣ ਦੀ ਭਾਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬਦਲ ਸੀ ਅਤੇ ਉਦੇਸ਼ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਦੇ ਵਿਤਕਰੇ ਤੋਂ [[ਆਜ਼ਾਦੀ|ਮੁਕਤੀ]] ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਾ ਸੀ।<ref name="Saraswathi-3.9"> [[Periyar#Saraswathi|Saraswathi]], p. 125. </ref> ਇਹ ਤੱਥ ਕਿ ਬੁੱਧ ਨੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, "ਦੇਵਤਾ" ਅਤੇ ਆਤਮਾ ਦੇ ਕਲਾਸੀਕਲ ਹਿੰਦੂ ਸੰਕਲਪਾਂ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕੀਤਾ, ਨੇ ਪੇਰੀਆਰ ਨੂੰ ਅਪੀਲ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਇਸ ਤੱਥ ਨੂੰ ਵੀ ਕਿ ਬੁੱਧੀ-ਬੋਧੀ ਨੂੰ ਸਿਆਣਪ, ਭਾਵਨਾ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੁਢਲੇ ਬੁੱਧ ਧਰਮ ਨੇ ਤਰਕ ਜਾਂ ਗਿਆਨ ਦੀ ਵਕਾਲਤ ਕੀਤੀ। ਪੇਰੀਆਰ ਨੇ ਇਸ ਵਿਆਖਿਆ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਤਰਕਸ਼ੀਲ ਸੰਕਲਪਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ।<ref>Diehl, ''E.V. Ramasamy Naiker-Periyar'', p. 53.</ref> ਅੰਦੋਲਨ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਅਧਾਰ ਦੀ ਭਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ ਅਤੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਤੋਂ ਤੁਰੰਤ ਬਾਅਦ ਇਸ ਨੂੰ ਤੇਜ਼ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਇਹ ਫਿਰ ਤੋਂ ਸਵੈ-ਮਾਣ ਦੀ ਖੋਜ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪ੍ਰਯੋਗ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਦੇ ਸ਼ੁੱਧ ਧਰਮ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਾ ਸੀ। ਪੇਰੀਆਰ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਹ ਜੋ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਉਹ 2000 ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਬੁੱਧ ਦੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸੁਤੰਤਰ ਅੰਦੋਲਨ ਵਜੋਂ ਮੁੜ ਸੁਰਜੀਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਰਾਮਾਸਾਮੀ ਨੇ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਸ਼੍ਰੀਰੰਗਮ, ਕਾਂਚੀ, ਪਲਾਨੀ ਅਤੇ ਤਿਰੂਪਤੀ ਵਿਖੇ ਬੁੱਧ ਵਿਹਾਰਾਂ ਨੂੰ ਹਿੰਦੂ ਮੰਦਰਾਂ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name="Saraswathi-3.9" /> ਰਾਮਾਸਾਮੀ ਦੇ ਅੰਦੋਲਨ ਰਾਹੀਂ 1924,1931 ਅਤੇ 1950 ਤੱਕ ਦੇ ''ਮੰਦਰ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਾਨੂੰਨ'' ਗ਼ੈਰ-ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਲਈ ਬਣਾਏ ਗਏ ਸਨ। ਇੱਕ ਹੋਰ ਪ੍ਰਾਪਤੀ 1970 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੌਰਾਨ ਹੋਈ ਜਦੋਂ ਤਮਿਲ ਨੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਨੂੰ ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ ਵਿੱਚ ਮੰਦਰ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਜੋਂ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਦਲਿਤ ਆਖਰਕਾਰ [[ਪਾਦਰੀ|ਪੁਜਾਰੀ]] ਦੇ ਯੋਗ ਹੋ ਗਏ।<ref name="Anita Diehl 1977">[[Periyar#Diehl|Diehl]]</ref> == ਵਿਰਾਸਤ == [[ਤਸਵੀਰ:Stamp_of_India_-_1978_-_Colnect_145649_-_5th_Death_of_E_V_Ramasami.jpeg|left|thumb|ਭਾਰਤ ਦੀ ਡਾਕ ਟਿਕਟ ਉੱਤੇ ਰਾਮਾਸਾਮੀ, 1978 ਵਿੱਚ ਜਾਰੀ ਕੀਤੀ ਗਈ]] 1973 ਵਿੱਚ ਰਾਮਾਸਾਮੀ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਜਨਵਰੀ 1974 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਹਫ਼ਤੇ ਲਈ ਪੂਰੇ ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ ਵਿੱਚ ਕਾਨਫਰੰਸਾਂ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ। ਉਸੇ ਸਾਲ ਰਾਮਾਸਾਮੀ ਦੀ ਪਤਨੀ, ਮਨੀਆਮਈ, ''ਦ੍ਰਾਵਿੜ ਕੜਗਮ'' ਦੀ ਨਵੀਂ ਮੁਖੀ, ਨੇ ਰਾਮਾਸਾਮੀ ਥਿਡਲ, ਮਦਰਾਸ ਵਿਖੇ 'ਰਾਮ', '[[ਸੀਤਾ]]' ਅਤੇ '[[ਲਕਸ਼ਮਣ]]' ਦੇ ਪੁਤਲਿਆਂ ਨੂੰ ਅੱਗ ਲਗਾ ਦਿੱਤੀ। ਇਹ ਰਾਮਲੀਲਾ ਦੇ ਜਸ਼ਨਾਂ ਦੇ ਬਦਲੇ ਵਿੱਚ ਸੀ ਜਿੱਥੇ ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ '[[ਰਾਵਣ]]', 'ਕੁੰ[[ਕੁੰਭਕਰਣ|ਕੁੰਬਕਰਨ]]' ਅਤੇ '[[ਇੰਦਰਜੀਤ]]' ਦੇ ਪੁਤਲੇ ਸਾੜੇ ਗਏ ਸਨ। ਇਸ ਕੰਮ ਲਈ ਉਸ ਨੂੰ ਕੈਦ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। 1974 ਵਿੱਚ [[ਤਮਿਲ਼ ਲੋਕ|ਤਾਮਿਲ]] ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਥਾਵਾਂ 'ਤੇ ਆਯੋਜਿਤ ਮਈ ਦਿਵਸ ਦੀਆਂ ਮੀਟਿੰਗਾਂ ਦੌਰਾਨ, ਇੱਕ ਮਤਾ ਪਾਸ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਤਾਮਿਲਾਂ ਲਈ 80 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਨੌਕਰੀਆਂ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਣ ਦੀ ਅਪੀਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ।<ref name="Gopalakrishnan-22">[[Periyar#Gopalakrishnan|Gopalakrishnan]], pp. 50, 52.</ref> ਇਸ ਤੋਂ ਤੁਰੰਤ ਬਾਅਦ, ਪੇਂਡੂ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਦ੍ਰਾਵਿੜ ਕੜਗਮ ਦੇ ਆਦਰਸ਼ਾਂ ਨੂ''ਦ੍ਰਾਵਿੜ ਕੜਗਮ'' ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਸਿਖਲਾਈ ਦੇਣ ਲਈ [[ਤਿਰੂਚਿਰਾਪੱਲੀ]] ਦੇ ਰਾਮਾਸਾਮੀ ਹਵੇਲੀ ਵਿਖੇ ਇੱਕ ਕੈਂਪ ਲਗਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ।[1]<ref name="Gopalakrishnan-22" /> 17 ਸਤੰਬਰ 1974 ਨੂੰ ਰਾਮਾਸਾਮੀ ਦੇ ਜਨਮ ਦਿਨ 'ਤੇ, ਰਾਮਾਸਾਮੀ ਦੀ ''ਤਰਕਸ਼ੀਲ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ'' ਅਤੇ ਖੋਜ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਅਤੇ ''ਖੋਜ ਸੰਸਥਾ'' ਦਾ ਉਦਘਾਟਨ ਤਤਕਾਲੀ ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ ਦੇ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਐਮ ਕਰੁਣਾਨਿਧੀ ਨੇ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਇਸ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਵਿੱਚ ਰਾਮਾਸਾਮੀ ਦੀਆਂ [[ਤਰਕਸ਼ੀਲਤਾ|ਤਰਕਸ਼ੀਲ]] ਰਚਨਾਵਾਂ, ਰਾਮਾਸਾਮੀ ਦੇ [[ਹੱਥ ਲਿਖਤ|ਹੱਥ-ਲਿਖਤਾਂ]] ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਰਿਕਾਰਡ ਕੀਤੇ ਭਾਸ਼ਣ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ।<ref name="Gopalakrishnan-13">[[Periyar#Gopalakrishnan|Gopalakrishnan]], pp. 60-61.</ref> ਉਸੇ ਸਾਲ ਦੌਰਾਨ ਈਰੋਡ ਵਿੱਚ ਰਾਮਾਸਾਮੀ ਦੇ ਜੱਦੀ ਘਰ ਨੂੰ ਇੱਕ ਯਾਦਗਾਰੀ ਇਮਾਰਤ ਵਜੋਂ ਸਮਰਪਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। 20 ਫਰਵਰੀ 1977 ਨੂੰ ਮਦਰਾਸ ਵਿੱਚ ''ਰਾਮਾਸਾਮੀ ਬਿਲਡਿੰਗ'' ਦਾ ਉਦਘਾਟਨ ਸਮਾਰੋਹ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਸ ਦਿਨ ''ਦ੍ਰਾਵਿੜ ਕੜਗਮ'' ਦੀ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਦੀ ਹੋਈ ਮੀਟਿੰਗ ਵਿੱਚ, ਆਮ ਚੋਣਾਂ ਦੌਰਾਨ ''ਜਨਤਾ ਪਾਰਟੀ'', ''ਦ੍ਰਾਵਿੜ ਮੁਨੇਤਰ ਕੜਗਮ'' (ਡੀਐਮਕੇ) ਅਤੇ ''ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ ਪਾਰਟੀ'' ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਉਮੀਦਵਾਰਾਂ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕਰਨ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name="Gopalakrishnan-22">[[Periyar#Gopalakrishnan|Gopalakrishnan]], pp. 50, 52.</ref> 16 ਮਾਰਚ 1978 ਨੂੰ ਮਨੀਆਮਈ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। ''''ਦ੍ਰਾਵਿੜ ਕੜਗਮ'' ਦੀ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ'' ਨੇ 17 ਮਾਰਚ 1978 ਨੂੰ ਕੇ. ਵੀਰਮਣੀ ਨੂੰ ਦ੍ਰਾਵਿੜ ਕੜਘਮ ਦਾ ਜਨਰਲ ਸਕੱਤਰ ਚੁਣਿਆ। ਉਦੋਂ ਤੋਂ, ''ਪੇਰੀਆਰ-ਮਨੀਆਮਈ ਐਜੂਕੇਸ਼ਨਲ ਐਂਡ ਚੈਰੀਟੇਬਲ ਸੁਸਾਇਟੀ'' ਨੇ 21 ਸਤੰਬਰ 1980 ਨੂੰ ਤੰਜਾਵੁਰ ਵਿਖੇ ''ਪੇਰੀਆਰ ਸ਼ਤਾਬਦੀ ਮਹਿਲਾ ਪੌਲੀਟੈਕਨਿਕ'' ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ। 8 ਮਈ 1982 ਨੂੰ, ''ਕਾਲਜ ਫਾਰ ਕੌਰਸਪੌਂਡੈਂਸ ਐਜੂਕੇਸ਼ਨ'' ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ''ਪੇਰਿਆਰ ਤਰਕਸ਼ੀਲ ਪ੍ਰਚਾਰ ਸੰਗਠਨ'' ਦੀ ਸਰਪ੍ਰਸਤੀ ਹੇਠ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ।<ref name="Gopalakrishnan-22">[[Periyar#Gopalakrishnan|Gopalakrishnan]], pp. 50, 52.</ref> ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ, ਰਾਮਾਸਾਮੀ ਨੇ ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ ਦੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਦਲ ਦੇ ਮੁਖੀਆਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ [[ਸੀ ਐਨ ਅੰਨਾਦੁਰੈ|ਸੀ. ਐਨ. ਅੰਨਾਦੁਰਾਈ]] ਅਤੇ ਐਮ ਕਰੁਣਾਨਿਧੀ ਦ੍ਰਾਵਿੜ ਮੁਨੇਤਰ ਕੜਗਮ (ਡੀਐਮਕੇ) ਵੀ. ਗੋਪਾਲਸਵਾਮੀ ਮਾਰੁਮਲਾਰਚੀ ਦ੍ਰਾਵਿੜ ਮੁਨੇਤ੍ਰ ਕੜਗਮ (ਐਮਡੀਐਮਕੇ) ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕ ਐਸ.<ref name="Karunanidhi">{{Cite web |date=9 August 2007 |title=Periyar's philosophy relevant even today: Karunanidhi |url=http://www.hinduonnet.com/2007/08/09/stories/2007080961180800.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090227183950/http://www.hinduonnet.com/2007/08/09/stories/2007080961180800.htm |archive-date=27 February 2009 |access-date=17 December 2008 |website=The Hindu}}</ref><ref name="Vaiko">{{Cite web |title=Marumalarchi Dravida Munnetra Kazhagam |url=http://www.vaiko-mdmk.com/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20040524180540/http://www.vaiko-mdmk.com/ |archive-date=24 May 2004 |access-date=16 December 2008 |publisher=Marumalarchi Dravida Munnetra Kazhagam}}</ref><ref name="Vaiko2">{{Cite web |date=8 February 2004 |title=POTA misuse will be main poll issue: Vaiko |url=http://www.hindu.com/2004/02/08/stories/2004020805710400.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090227125347/http://www.hindu.com/2004/02/08/stories/2004020805710400.htm |archive-date=27 February 2009 |access-date=17 December 2008 |website=[[The Hindu]]}}</ref><ref name="Ramadoss">{{Cite web |date=19 September 2007 |title=Busts of Marx, Periyar, Ambedkar opened |url=http://www.hinduonnet.com/2007/09/19/stories/2007091953220300.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090227110805/http://www.hinduonnet.com/2007/09/19/stories/2007091953220300.htm |archive-date=27 February 2009 |access-date=17 December 2008 |website=The Hindu}}</ref> [[ਥੋਲ. ਥਿਰੂਮਾਵਲਵਨ|ਥੋਲ.]] ਤਿਰੂਮਾਵਲਵਨ, ਦਲਿਤ ਪੈਂਥਰਜ਼ ਆਫ਼ ਇੰਡੀਆ (ਡੀ. ਪੀ. ਆਈ.) ਅਤੇ ਦ੍ਰਾਵਿੜ ਕੜਗਮ ਦੇ ਕੇ. ਵੀਰਾਮਨੀ ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕ।<ref name="veeramani_tamilnation">{{Cite web |last=Veeramani, K. |year=1997 |title=International Convention for Solidarity with Eelam Tamils of Sri Lanka, 1997 – Nothing but, Genocide |url=http://www.tamilnation.org/conferences/India97/veeramani.htm |access-date=17 December 2008 |publisher=TamilNation.org}} {{Dead link|date=October 2010|bot=H3llBot}}</ref> ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੱਧਰ 'ਤੇ, ਰਾਮਾਸਾਮੀ ਭਾਰਤ ਦੀ ਤੀਜੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਵੋਟ ਪ੍ਰਾਪਤ ਪਾਰਟੀ, [[ਬਹੁਜਨ ਸਮਾਜ ਪਾਰਟੀ]] ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕ [[ਕਾਂਸ਼ੀ ਰਾਮ]] ਲਈ ਇੱਕ ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ।<ref>{{Cite news|url=http://www.rediff.com/news/report/no-law-prevents-me-from-installing-statues-mayawati/20100316.htm|title=No law stops me from installing statues: Mayawati|date=16 March 2010|work=Rediff|access-date=11 July 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180711185854/http://www.rediff.com/news/report/no-law-prevents-me-from-installing-statues-mayawati/20100316.htm|archive-date=11 July 2018}}</ref><ref>{{Cite web |title=Ties between Mayawati and BJP hit new low as Kalyan Singh attacks her government |url=https://www.indiatoday.in/magazine/states/uttar-pradesh/story/19950930-ties-between-mayawati-and-bjp-hit-new-low-as-kalyan-singh-attacks-her-government-808202-1995-09-30 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180711202959/https://www.indiatoday.in/magazine/states/uttar-pradesh/story/19950930-ties-between-mayawati-and-bjp-hit-new-low-as-kalyan-singh-attacks-her-government-808202-1995-09-30 |archive-date=11 July 2018 |access-date=11 July 2018 |website=India Today |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Kanshi Ram retains his fire despite 'Periyar' Mela's failure |url=https://www.indiatoday.in/magazine/indiascope/story/19951015-kanshi-ram-retains-his-fire-despite-periyar-mela-failure-807820-1995-10-15 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180706000051/https://www.indiatoday.in/magazine/indiascope/story/19951015-kanshi-ram-retains-his-fire-despite-periyar-mela-failure-807820-1995-10-15 |archive-date=6 July 2018 |access-date=11 July 2018 |website=India Today |language=en}}</ref> ਰਾਮਾਸਾਮੀ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਰ ਰਾਜਨੀਤਕ ਹਸਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੀ ਸਾਬਕਾ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ [[ਮਾਇਆਵਤੀ]] ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।<ref name="DNAIndia">{{Cite web |last=IANS |date=28 July 2007 |title=Mayawati pursuing another dream – Periyar statue in Lucknow |url=http://www.dnaindia.com/report.asp?NewsID=1112254 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20090227051620/http://www.dnaindia.com/report.asp?NewsID=1112254 |archive-date=27 February 2009 |access-date=16 December 2008 |publisher=DNA India}}</ref> ਰਾਮਾਸਾਮੀ ਦੇ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਨੇ ਕਵੀਗਨਾਰ ਇੰਕੁਲਾਬ, ਅਤੇ ਭਾਰਤੀਦਾਸਨ ਵਰਗੇ ਲੇਖਕਾਂ ਅਤੇ ਕਵੀਆਂ ਅਤੇ ਕਮਲ ਹਾਸਨ ਅਤੇ ਸੱਤਿਆਰਾਜ ਵਰਗੇ ਅਦਾਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਪ੍ਰਭਾਵਤ ਕੀਤਾ ਹੈ।<ref>[[Periyar#Diehl|Diehl]], p. 81.</ref><ref name="Indiaglitz*">{{Cite web |date=25 December 2006 |title='Periyar' Audio Launch |url=http://www.indiaglitz.com/channels/tamil/gallery/events/11200.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20090104173111/http://www.indiaglitz.com/channels/tamil/gallery/Events/11200.html |archive-date=4 January 2009 |access-date=16 December 2008 |website=indiaglitz}}</ref><ref name="CineSouth">{{Cite web |date=30 December 2006 |title=Sathyaraj gets Periyar Award |url=http://www.cinesouth.com/masala/hotnews/new/30122006-2.shtml |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20090227114900/http://www.cinesouth.com/masala/hotnews/new/30122006-2.shtml |archive-date=27 February 2009 |access-date=17 December 2008 |website=Cine South}}</ref> ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਤਮਿਲ ਕਾਮੇਡੀਅਨ ਐਨ. ਐਸ. ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਨ ਰਾਮਾਸਾਮੀ ਦੇ ਕਰੀਬੀ ਦੋਸਤ ਅਤੇ ਪੈਰੋਕਾਰ ਸਨ।<ref name="www.kalaivanar.com">{{Cite web |year=2009 |title=Kalaivanar and his Contemporaries |url=http://www.kalaivanar.com/kalaivanar-contemporaries.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20100823042357/http://www.kalaivanar.com/kalaivanar-contemporaries.html |archive-date=23 August 2010 |access-date=6 July 2010 |publisher=www.kalaivanar.com}}</ref><ref>{{Cite web |last=Ravindran |first=Gopalan |title=Remembering Theena Muna Kana, N.S.Krishnan and the Camouflaged Narrative Devices of Tamil Political Cinema |url=http://blogs.widescreenjournal.org/?p=1592 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20100705160107/http://blogs.widescreenjournal.org/?p=1592 |archive-date=5 July 2010 |access-date=6 July 2010 |website=Wide Screen Journal}}</ref> ਡਬਲਯੂ. ਪੀ. ਏ. ਸੌਂਡਰਪਾਂਡੀਅਨ ਨਾਦਰ ਰਾਮਾਸਾਮੀ ਦਾ ਕਰੀਬੀ ਵਿਸ਼ਵਾਸਪਾਤਰ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਨਾਦਰਾਂ ਨੂੰ ਸਵੈ-ਸਨਮਾਨ ਅੰਦੋਲਨ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣਨ ਲਈ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕੀਤਾ।<ref name="The Modernity of Tradition: Political Development in India">{{Cite book|title=The Modernity of Tradition: Political Development in India|url=https://archive.org/details/modernityoftradi0000rudo_m4z2|last8=Lloyd I. Rudolph and Susanne Hoeber Rudolph|publisher=University of Chicago|year=1984|isbn=978-0-226-73137-7|page=[https://archive.org/details/modernityoftradi0000rudo_m4z2/page/48 48]}}</ref><ref name="India's Silent Revolution">{{Cite book|title=India's Silent Revolution: The Rise of the Lower Castes in North India|last=Jaffrelot, Christophe|publisher=Hurst & Co.|year=1984|isbn=978-1-85065-670-8|page=167}}</ref> [[ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]] ਦੇ ਇੱਕ ਲੇਖਕ, ਲਲਾਈ ਸਿੰਘ ਯਾਦਵ ਨੇ ਰਾਮਾਸਾਮੀ ਦੀਆਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦਾ [[ਹਿੰਦੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਹਿੰਦੀ]] ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ ਕੀਤਾ।<ref>{{Cite news|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/these-unsung-dalit-writers-fuelled-bsps-culture-politics/articleshow/55151155.cms|title=These unsung Dalit writers fuelled BSP's culture politics|last=Ghosh|first=Avijit|date=31 October 2016|work=The Economic Times|access-date=11 July 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180629132619/https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/these-unsung-dalit-writers-fuelled-bsps-culture-politics/articleshow/55151155.cms|archive-date=29 June 2018}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.forwardpress.in/2016/09/lalai-singh-yadav-fiery-hero-of-rebel-consciousness/|title=Lalai Singh Yadav: Fiery hero of rebel consciousness|date=24 September 2016|work=Forward Press|access-date=11 July 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180629131601/https://www.forwardpress.in/2016/09/lalai-singh-yadav-fiery-hero-of-rebel-consciousness/|archive-date=29 June 2018|language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |title=PERIYAR REMEMBERED IN PATNA |url=http://www.modernrationalist.com/2010/november/page06.html |access-date=11 July 2018 |website=www.modernrationalist.com }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਪ੍ਰੈਲ 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਵਿੱਚ == ਸੱਤਿਆਰਾਜ ਅਤੇ [[ਖੁਸ਼ਬੂ ਸੁੰਦਰ]] ਨੇ 2007 ਵਿੱਚ ਰਿਲੀਜ਼ ਹੋਈ ਇੱਕ ਸਰਕਾਰੀ ਸਪਾਂਸਰਡ ਫਿਲਮ ''ਪੇਰੀਆਰ'' ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਗਿਆਨ ਰਾਜਸੇਕਰਨ ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਿਤ ਇਹ ਫ਼ਿਲਮ 1 ਮਈ 2007 ਨੂੰ [[ਮਲੇਸ਼ੀਆ]] ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸੇ ਸਾਲ ਨਵੰਬਰ ਵਿੱਚ ਗੋਆ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਫ਼ਿਲਮ ਫੈਸਟੀਵਲ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਈ ਗਈ ਸੀ।<ref>{{Cite web |date=30 April 2007 |title=Periyar premiere in Malaysia. |url=http://www.indiaglitz.com/channels/tamil/article/30835.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20090228053437/http://www.indiaglitz.com/channels/tamil/article/30835.html |archive-date=28 February 2009 |access-date=28 November 2008 |website=IndiaGlitz.com}}</ref><ref>{{Cite web |date=19 October 2007 |title=Periyar and Ammuvagiya Naan at the International Film Festival |url=http://www.chennai365.com/news/periyar-and-ammuvagiya-naan-at-the-international-film-festival/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080105071624/http://www.chennai365.com/news/periyar-and-ammuvagiya-naan-at-the-international-film-festival/ |archive-date=5 January 2008 |access-date=28 November 2008 |website=Chennai365.com}}</ref> ਸੱਤਿਆਰਾਜ ਨੇ ਥੰਗਰ ਬਚਨ ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਿਤ ਫਿਲਮ ''ਕਲਾਵਾਡੀਆ ਪੋਜ਼ੁਡੂਗਲ'' ਵਿੱਚ ਰਾਮਾਸਾਮੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨੂੰ ਦੁਹਰਾਇਆ ਜੋ 2017 ਵਿੱਚ ਰਿਲੀਜ਼ ਹੋਈ ਸੀ।<ref name="sify">{{Cite web |title=Kalavadiya Pozhudugal |url=http://sify.com/movies/tamil/fullstory.php?id=14900379 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090722090934/http://sify.com/movies/tamil/fullstory.php?id=14900379 |archive-date=22 July 2009 |access-date=4 January 2015 |website=[[Sify]]}}</ref> == ਨੋਟਸ == {{Notelist}} == ਹਵਾਲੇ == {{reflist}} ==ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ== {{Commons category|E. V. Ramasamy|ਈ. ਵੀ. ਰਾਮਾਸਾਮੀ}} * [http://www.periyar.org Periyar] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220626042105/https://periyar.org/ |date=2022-06-26 }} (official website) {{in lang|en}} * [http://www.thanthaiperiyar.org Thanthai Periyar] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210502152532/http://www.thanthaiperiyar.org/ |date=2021-05-02 }} {{in lang|en}} * [http://www.periyarkural.com Periyar Kural] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220717105746/http://www.periyarkural.com/ |date=2022-07-17 }} (online radio in Tamil) * [http://www.uni-giessen.de/~gk1415/periyar.htm Rationalist/Social Reformer] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131204065614/http://www.uni-giessen.de/~gk1415/periyar.htm |date=2013-12-04 }} (article) {{in lang|en}} * [http://www.uni-giessen.de/~gk1415/revolutionary.htm The Revolutionary Sayings of Periyar] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130728185513/http://www.uni-giessen.de/~gk1415/revolutionary.htm |date=2013-07-28 }} {{in lang|en}} * [https://web.archive.org/web/20101114101755/http://www.hinduonnet.com/thehindu/thscrip/print.pl?file=20060210005711300.htm&date=fl2302%2F&prd=fline& `The economic interest... that was the contradiction'] (article) {{in lang|en}} * [https://web.archive.org/web/20101204060952/http://periyar.madeinthoughts.com/ Thanthai Periyar] {{in lang|en}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਦਲਿਤ ਇਤਿਹਾਸ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਤਮਿਲ ਲੇਖਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਨਾਸਤਿਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕੰਨੜ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1973]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1879]] 1z2mox1kk8p4el3s2d4hktis8tvy8a6 0 186002 838079 753205 2026-04-30T17:38:36Z Meenukusam 51574 Created by translating the section "Cast" from the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1341582984|Ram Teri Ganga Maili]]" 838079 wikitext text/x-wiki {{Infobox film | name = ਰਾਮ ਤੇਰੀ ਗੰਗਾ ਮੈਲ਼ੀ | image = Ram Teri Ganga Maili.jpg | caption = ਪੋਸਟਰ | director = [[ਰਾਜ ਕਪੂਰ]] | writer = ਰਾਜ ਕਪੂਰ<br />ਕੇ. ਕੇ. ਸਿੰਘ<br />ਵੀ. ਪੀ. ਸਾਠੇ<br />ਜੋਤੀ ਸਵਰੂਪ | screenplay = | producer = [[ਰਣਧੀਰ ਕਪੂਰ]] | starring = [[ਰਾਜੀਵ ਕਪੂਰ]], <br />[[ਮੰਦਾਕਿਨੀ (ਅਭਿਨੇਤਰੀ)|ਮੰਦਾਕਿਨੀ]], <br />ਦਿਵਿਯਾ ਰਾਣਾ, <br />[[ਸਈਦ ਜਾਫ਼ਰੀ ]], <br />[[ਕੁਲਭੂਸ਼ਣ ਖਰਬੰਦਾ]] <br /> | cinematography = ਰਾਧੂ ਕ੍ਰਮਾਕਰ | editing = ਰਾਜ ਕਪੂਰ | music = [[ਰਵਿੰਦਰ ਜੈਨ]] | distributor = ਆਰ. ਕੇ. ਫਿਲਮਜ਼ | released = 25 ਜੁਲਾਈ, 1985 | runtime = 178 ਮਿੰਟ | country = [[ਭਾਰਤ]] | language = [[ਹਿੰਦੀ]] | budget = }} '''''ਰਾਮ ਤੇਰੀ ਗੰਗਾ ਮੈਲੀ''''' 1985 ਦੀ ਹਿੰਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਡਰਾਮਾ ਫ਼ਿਲਮ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਨ ਅਭਿਨੇਤਾ [[ਰਾਜ ਕਪੂਰ]] ਦੁਆਰਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿੱਚ [[ਮੰਦਾਕਿਨੀ (ਅਦਾਕਾਰਾ)|ਮੰਦਾਕਿਨੀ]] ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਪੁੱਤਰ ਰਾਜੀਵ ਕਪੂਰ ਨੇ ਮੁੱਖ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਨਿਭਾਈਆਂ ਸਨ। ਇਹ ਰਾਜ ਕਪੂਰ ਦੀ ਆਖਰੀ ਫ਼ਿਲਮ ਸੀ। ਇਹ ਫ਼ਿਲਮ 1985 ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕਮਾਈ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਹਿੰਦੀ ਫ਼ਿਲਮ ਸੀ। ਇਸ ਫ਼ਿਲਮ ਲਈ ਸੰਗੀਤ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ [[ਰਵਿੰਦਰ ਜੈਨ|ਰਵਿੰਦਰ ਜੈਨ ਨੂੰ]] ਫਿਲਮਫੇਅਰ ਐਵਾਰਡ ਮਿਲਿਆ ਸੀ। ਪਾਰਦਰਸ਼ੀ ਸਾੜੀ 'ਚ ਮੰਦਾਕਿਨੀ ਦੇ ਨਹਾਉਣ ਅਤੇ [[ਦੁੱਧ ਚੁੰਘਾਉਣਾ|ਦੁੱਧ ਚੁੰਘਾਉਣ]] ਦੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਾਂ ਕਾਰਨ ਇਹ ਫ਼ਿਲਮ ਕਾਫੀ ਵਿਵਾਦਿਤ ਰਹੀ ਸੀ। <ref>{{Cite news|url=https://www.navodayatimes.in/news/khabre/raj-kapoor-iconic-fim-ram-teru-ganga-maili-completes-33-years/90285/|title=राजकपूर की राम तेरी गंगा मैली को हुए 33 साल पूरे, पढ़ें फिल्म से जुड़ी कुछ मजेदार बातें|date=24 जुलाई 2018|work=नवोदय टाइम्स|access-date=10 नवम्बर 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181110160048/https://www.navodayatimes.in/news/khabre/raj-kapoor-iconic-fim-ram-teru-ganga-maili-completes-33-years/90285/|archive-date=10 नवंबर 2018|language=}}</ref> == ਸੰਖੇਪ == ਗੰਗਾ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਕਰਮ ਨਾਲ [[ਗੰਗੋਤਰੀ]] ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਇੱਕ ਦਿਨ ਉਹ ਇੱਕ ਨੌਜਵਾਨ ਨਰੇਂਦਰ ਸਹਾਏ ਦੀ ਮਦਦ ਲਈ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਕਲਕੱਤਾ ਸਥਿਤ ਕਾਲਜ ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੇ ਇੱਕ ਸਮੂਹ ਨਾਲ ਪਵਿੱਤਰ ਗੰਗਾ ਨਦੀ ਦੇ ਸਰੋਤ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਨ ਲਈ ਆਇਆ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣੀ ਦਾਦੀ ਲਈ ਪਵਿੱਤਰ ਗੰਗਾ ਜਲ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨ ਵੀ ਆਇਆ ਹੈ, ਜੋ ਵ੍ਹੀਲ ਚੇਅਰ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਨਹੀਂ ਆ ਸਕਦੀ। ਦੋਵੇਂ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਵੱਲ ਆਕਰਸ਼ਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਅਗਲੀ ਪੂਰਨਮਾਸੀ ਨੂੰ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਰਾਤ ਇਕੱਠੇ ਬਿਤਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਨਰਿੰਦਰ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਗੰਗਾ ਨਾਲ ਵਾਅਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਜਲਦੀ ਹੀ ਵਾਪਸ ਆ ਜਾਵੇਗਾ। ਮਹੀਨੇ ਬੀਤ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਉਹ ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ। ਗੰਗਾ ਇੱਕ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਉਹ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਨਰਿੰਦਰ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਲਈ ਇੱਕ ਬਿਹਤਰ ਭਵਿੱਖ ਨੂੰ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਅਲੀਪੁਰ, ਕਲਕੱਤਾ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਰਿਸ਼ੀਕੇਸ਼ ਵਿੱਚ, ਉਸ ਦਾ ਦੋ ਔਰਤਾਂ ਅਤੇ ਇੱਕ ਆਦਮੀ ਦੁਆਰਾ ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਤੋਂ ਉਹ ਭੱਜ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਇੱਕ ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ ਵਿੱਚ ਪਨਾਹ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਬਨਾਰਸ ਵਿੱਚ, ਉਸ ਨਾਲ ਇੱਕ ਪੰਡਿਤ ਦੁਆਰਾ ਛੇੜਛਾੜ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਨੂੰ ਪੁਲਿਸ ਦੁਆਰਾ ਬਚਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਲਕੱਤਾ ਲਈ ਇੱਕ ਟਿਕਟ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਬੱਚੇ ਲਈ ਪਾਣੀ ਲੈਣ ਲਈ ਰਸਤੇ ਵਿੱਚ ਉਤਰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਰੇਲਗੱਡੀ ਭੱਜ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਹ ਮਨੀਲਾਲ ਦੇ ਕਬਜ਼ੇ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜੋ ਅੰਨ੍ਹੇ ਹੋਣ ਦਾ ਨਾਟਕ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਉਸ ਨੂੰ ਬਨਾਰਸ ਦੇ ਨੇੜੇ ਇੱਕ ਵੇਸਵਾਘਰ ਵਿੱਚ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਖੁਆਉਣ ਲਈ ਰਹਿਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ ਭਾਗਵਤ ਚੌਧਰੀ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਵੱਡੀ ਰਕਮ ਦਾ ਭੁਗਤਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮਨੀਲਾਲ ਨੂੰ ਗੰਗਾ ਨੂੰ ਕਲਕੱਤਾ ਲਿਆਉਣ ਲਈ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਉਹ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅਤੇ ਜੀਵਾ ਸਹਾਏ ਦੀ ਰਖੈਲ ਵਜੋਂ ਰੱਖਣ ਦਾ ਇਰਾਦਾ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਗੰਗਾ ਨੂੰ ਇਹ ਨਹੀਂ ਪਤਾ ਕਿ ਭਾਗਵਤ ਦੀ ਧੀ ਰਾਧਾ ਨਰਿੰਦਰ ਦੀ ਲਾੜੀ ਹੈ. ਜੀਵ ਨਰਿੰਦਰ ਦਾ ਪਿਤਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਜਲਦੀ ਹੀ ਉਸ ਨੂੰ ਨਰਿੰਦਰ ਦੇ ਵਿਆਹ ਸਮਾਰੋਹ ਵਿੱਚ ਨੱਚਣ ਲਈ ਕਿਹਾ ਜਾਵੇਗਾ। == ਮੁੱਖ ਕਲਾਕਾਰ == * [[ਰਾਜੀਵ ਕਪੂਰ]] - ਨਰਿੰਦਰ "ਨਰੇਨ" ਸਹਾਏ * [[ਮੰਦਾਕਿਨੀ (ਅਦਾਕਾਰਾ)|ਮੰਦਾਕਿਨੀ]] - ਗੰਗਾ * ਦਿਵਿਆ ਰਾਣਾ - ਰਾਧਾ ਚੌਧਰੀ * [[ਸਈਦ ਜਾਫ਼ਰੀ|ਸਈਦ ਜਾਫਰੀ]] - ਕੁੰਜ ਬਿਹਾਰੀ * [[ਕੁਲਭੂਸ਼ਨ ਖਰਬੰਦਾ|ਕੁਲਭੂਸ਼ਣ ਖਰਬੰਦਾ]] - ਜੀਵਾ ਸਹਾਏ * ਰਜ਼ਾ ਮੁਰਾਦ - ਭਾਗਵਤ ਚੌਧਰੀ * [[ਸੁਸ਼ਮਾ ਸੇਠ]] - ਦਾਦੀ * ਗੀਤਾ ਸਿਧਾਰਥ - ਸ਼੍ਰੀਮਤੀ ਸਹਾਏ * ਤ੍ਰਿਲੋਕ ਕਪੂਰ - ਪ੍ਰੋ * [[ਏ ਕੇ ਹੰਗਲ]] - ਬ੍ਰਿਜ ਕਿਸ਼ੋਰ * [[ਟੌਮ ਅਲਟਰ]] - ਕਰਮ ਸਿੰਘ * ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਧਵਨ - ਮਨੀਲਾਲ * ਵਿਸ਼ਵ ਮਹਿਰਾ - ਪੋਸਟਬਾਬੂ * [[ਉਰਮਿਲਾ ਭੱਟ]] - ਰਾਜੇਸ਼ਵਰੀਬਾਈ * ਕਮਲਦੀਪ - ਚਮਨਲਾਲ == ਸੰਗੀਤ == {{Track listing | all_music = [[ਰਵਿੰਦਰ ਜੈਨ]] | extra_column = ਗਾਇਕ | title1 = ਸੁਨ ਸਾਹਿਬਾਂ ਸੁਨ | length1 = 5:15 | lyrics1 = [[ਹਸਰਤ ਜੈਪੁਰੀ]] | extra1 = [[ ਲਤਾ ਮੰਗੇਸ਼ਕਰ]] | title2 = ਏਕ ਰਾਧਾ ਏਕ ਮੀਰਾ | length2 = 5:00 | lyrics2 = ਰਵਿੰਦਰ ਜੈਨ | extra2 = ਲਤਾ ਮੰਗੇਸ਼ਕਰ | title3 = ਹੁਸਨ ਪਹਾੜੋਂ ਕਾ | length3 = 5:25 | lyrics3 = ਰਵਿੰਦਰ ਜੈਨ | extra3 = ਲਤਾ ਮੰਗੇਸ਼ਕਰ, [[ਸੁਰੇਸ਼ ਵਾਡਕਰ]] | title4 = ਰਾਮ ਤੇਰੀ ਗੰਗਾ ਮੈਲੀ | length4 = 5:55 | lyrics4 = ਰਵਿੰਦਰ ਜੈਨ | extra4 = ਸੁਰੇਸ਼ ਵਾਡਕਰ | title5 = ਯਾਰਾ ਓ ਯਾਰਾ | length5 = 4:58 | lyrics5 = ਰਵਿੰਦਰ ਜੈਨ | extra5 = ਸੁਰੇਸ਼ ਵਾਡਕਰ, ਲਤਾ ਮੰਗੇਸ਼ਕਰ | title6 = ਤੁਝੇ ਬੁਲਾਏਂ ਯੇ ਮੇਰੀ | length6 = 5:08 | lyrics6 = ਰਵਿੰਦਰ ਜੈਨ | extra6 = ਲਤਾ ਮੰਗੇਸ਼ਕਰ | title7 = ਏਕ ਦੁਖਿਆਰੀ ਕਾਹੇ | length7 = 6:02 | lyrics7 = ਰਵਿੰਦਰ ਜੈਨ | extra7 = ਲਤਾ ਮੰਗੇਸ਼ਕਰ | title8 = ਮੈਂ ਹੀ ਮੈਂ ਹੂੰ | length8 = 4:54 | lyrics8 = ਅਮੀਰ ਕਜ਼ਲਬਾਸ਼ | extra8 = ਸੁਰੇਸ਼ ਵਾਡਕਰ }} == ਨਾਮਜ਼ਦਗੀਆਂ ਅਤੇ ਪੁਰਸਕਾਰ == {| class="wikitable plainrowheaders" ! width="20%" |ਪ੍ਰਾਪਤਕਰਤਾ ਅਤੇ ਨਾਮਜ਼ਦ ਵਿਅਕਤੀ ! width="30%" |ਪੁਰਸਕਾਰ ਵੰਡ ਸਮਾਰੋਹ ! width="29%" |ਸ਼੍ਰੇਣੀ ! width="15%" |ਨਤੀਜੇ |- |[[ਰਾਜ ਕਪੂਰ]] | rowspan="10" |[[ਫ਼ਿਲਮਫ਼ੇਅਰ ਪੁਰਸਕਾਰ|ਫਿਲਮਫੇਅਰ ਅਵਾਰਡ]] |[[ਫ਼ਿਲਮਫ਼ੇਅਰ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਫ਼ਿਲਮ|ਫਿਲਮਫੇਅਰ ਸਰਬੋਤਮ ਫ਼ਿਲਮ ਪੁਰਸਕਾਰ]]| || {{Won}} |- |ਰਾਜ ਕਪੂਰ |[[ਫ਼ਿਲਮਫ਼ੇਅਰ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ|ਫਿਲਮਫੇਅਰ ਸਰਬੋਤਮ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਪੁਰਸਕਾਰ]]| |{{Won}} |- |[[ਮੰਦਾਕਿਨੀ (ਅਦਾਕਾਰਾ)|ਮੰਦਾਕਿਨੀ]] |ਫਿਲਮਫੇਅਰ ਸਰਬੋਤਮ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਪੁਰਸਕਾਰ| [[ਫਿਲਮਫੇਅਰ ਸਰਬੋਤਮ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਪੁਰਸਕਾਰ]] |{{Nom}} |- |[[ਸਈਦ ਜਾਫ਼ਰੀ|ਸਈਦ ਜਾਫਰੀ]] |ਫਿਲਮਫੇਅਰ ਸਰਬੋਤਮ ਸਹਾਇਕ ਅਦਾਕਾਰ ਪੁਰਸਕਾਰ| [[ਫਿਲਮਫੇਅਰ ਸਰਬੋਤਮ ਸਹਾਇਕ ਅਦਾਕਾਰ ਪੁਰਸਕਾਰ]]<nowiki>|</nowiki> |{{Nom}} |- |ਕੇ. ਕੇ. ਸਿੰਘ |[[ਫ਼ਿਲਮਫ਼ੇਅਰ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਕਹਾਣੀ|ਫਿਲਮਫੇਅਰ ਸਰਬੋਤਮ ਕਹਾਣੀ ਪੁਰਸਕਾਰ]]| |{{Nom}} |- |[[ਰਵਿੰਦਰ ਜੈਨ]] |[[ਫ਼ਿਲਮਫ਼ੇਅਰ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਸੰਗੀਤਕਾਰ|ਫਿਲਮਫੇਅਰ ਸਰਬੋਤਮ ਸੰਗੀਤ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਪੁਰਸਕਾਰ]]| |{{Won}} |- |[[ਹਸਰਤ ਜੈਪੁਰੀ|ਹਸ੍ਰਤ ਜੈਪੁਰੀ]] ('ਸੁਣੋ ਸਾਹਿਬਾਂ ਸੁਣੋ') |[[ਫ਼ਿਲਮਫ਼ੇਅਰ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਗੀਤਕਾਰ|ਫਿਲਮਫੇਅਰ ਸਰਬੋਤਮ ਗੀਤਕਾਰ ਪੁਰਸਕਾਰ]]| |{{Nom}} |- |[[ਸੁਰੇਸ਼ ਵਾਡੇਕਰ|ਸੁਰੇਸ਼ ਵਾਡਕਰ]] ('ਮੈਂ ਹੀ ਹਾਂ') |[[ਫ਼ਿਲਮਫ਼ੇਅਰ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਪਿੱਠਵਰਤੀ ਗਾਇਕ|ਫਿਲਮਫੇਅਰ ਸਰਬੋਤਮ ਪਲੇਅਬੈਕ ਗਾਇਕ ਪੁਰਸਕਾਰ]]| |{{Nom}} |- |ਸੁਰੇਸ਼ ਸਾਵੰਤ |ਫਿਲਮਫੇਅਰ ਸਰਬੋਤਮ ਕਲਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਨ ਪੁਰਸਕਾਰ| ਫਿਲਮਫੇਅਰ ਸਰਬੋਤਮ ਕਲਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਨ |{{Won}} |- |ਰਾਜ ਕਪੂਰ |ਫਿਲਮਫੇਅਰ ਸਰਬੋਤਮ ਸੰਪਾਦਨ ਪੁਰਸਕਾਰ| ਫਿਲਮਫੇਅਰ ਸਰਬੋਤਮ ਸੰਪਾਦਨ ਪੁਰਸਕਾਰ |{{Won}} |} == ਕਾਸਟ == * ਰਾਜੀਵ ਕਪੂਰ-ਨਰਿੰਦਰ "ਨਰੇਨ" ਸਹਾਏ, ਗੰਗਾ ਦਾ ਪਤੀ, ਰਾਧਾ ਜਿਸ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਮ ਕਰਦੀ ਹੈ * [[ਮੰਦਾਕਿਨੀ (ਅਦਾਕਾਰਾ)|ਮੰਦਾਕਿਨੀ]] ਗੰਗਾ ਸਹਾਏ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਨਰੇਨ ਦੀ ਪਤਨੀ * [[ਦਿਵਿਆ ਰਾਣਾ]] ਰਾਧਾ ਬੀ. ਚੌਧਰੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ,ਨਰੇਨ ਦੀ ਮੰਗੇਤਰ * ਦਾਦੀ ਮਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ [[ਸੁਸ਼ਮਾ ਸੇਠ]] * [[ਸਈਦ ਜਾਫ਼ਰੀ|ਸਈਦ ਜਾਫਰੀ]]-ਕੁੰਜ ਬਿਹਾਰੀ * [[ਕੁਲਭੂਸ਼ਨ ਖਰਬੰਦਾ|ਕੁਲਭੂਸ਼ਣ ਖਰਬੰਦਾ]] ਜੀਵਾ ਸਹਾਏ ਵਜੋਂ * ਰਜ਼ਾ ਮੁਰਾਦ-ਭਾਗਵਤ ਚੌਧਰੀ * [[ਗੀਤਾ ਸਿਧਾਰਥ]]-ਸ਼੍ਰੀਮਤੀ ਸਹਾਏ * ਤ੍ਰਿਲੋਕ ਕਪੂਰ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ * ਮਣੀਲਾਲ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਧਵਨ * [[Vishwa Mehra|ਵਿਸ਼ਵ ਮਹਿਰਾ]] ਪੋਸਟ ਬਾਬੂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ * ਤਾਜੇਸ਼ਵਰੀ ਬਾਈ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ [[ਉਰਮਿਲਾ ਭੱਟ]] * [[ਏ ਕੇ ਹੰਗਲ|ਏ. ਕੇ. ਹੰਗਲ]]-ਬ੍ਰਿਜ ਕਿਸ਼ੋਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ * ਨਰੇਨ ਦੇ ਸਹਿਪਾਠੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ [[Gautam Sarin|ਗੌਤਮ ਸਰੀਨ]] * [[Monty Nath|ਮੋਂਟੀ ਨਾਥ]] ਨਰੇਨ ਦੇ ਸਹਿਪਾਠੀ ਵਜੋਂ ਜਿਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਘੜੀ ਗੁਆ ਦਿੱਤੀ * [[Kamaldeep|ਕਮਲਦੀਪ]] ਚਮਨਲਾਲ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ * [[ਟੌਮ ਅਲਟਰ]] ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਵਜੋਂ, ਗੰਗਾ ਦੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ * ਜਾਵੇਦ ਖਾਨ ਅਮਰੋਹੀ ਮੰਗਲੂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਗੰਗਾ ਦਾ ਮੰਗੇਤਰ == ਹਵਾਲੇ == {{reflist}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * {{IMDb title|0152139|ਰਾਮ ਤੇਰੀ ਗੰਗਾ ਮੈਲੀ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਿੰਦੀ ਫ਼ਿਲਮਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਿੰਦੀ ਸਨੇਮਾ]] 8jnc245p07bct03xljm7oq88hdr7cap 0 188683 838072 780827 2026-04-30T16:13:56Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 838072 wikitext text/x-wiki {{Infobox building | name = ਛਤਰਪਤੀ ਸ਼ਿਵਾਜੀ ਟਰਮੀਨਸ | former_names = *ਵਿਕਟੋਰੀਆ ਟਰਮੀਨਸ *ਬੋਰੀ ਸਟੇਸ਼ਨ | alternate_names = ਛਤਰਪਤੀ ਸ਼ਿਵਾਜੀ ਮਹਾਰਾਜ ਟਰਮੀਨਸ (ਅਧਿਕਾਰਤ) | image = Chhatrapati shivaji terminus, esterno 01.jpg | image_size = 300px | caption = ਛਤਰਪਤੀ ਸ਼ਿਵਾਜੀ ਟਰਮੀਨਸ | address = [[ਫੋਰਟ, ਮੁੰਬਈ]], [[ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ]], 400001 | location_town = [[ਮੁੰਬਈ, ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ]] | location_country = {{flag|ਭਾਰਤ}} | coordinates = {{Coord|18.9398|72.8354|type:railwaystation_region:IN|display=inline}} | start_date = 1878 | completion_date = {{start date and age|df=yes|1888|5}}<ref name="WHS" /><!-- Please do not edit war. If you want to change the date, please provide a better source than the one provided --> | demolition_date = | architect = | cost = {{INRConvert|1614000}} (ਉਸ ਸਮੇਂ)<br />ਹੁਣ {{INRConvert|2013|m}} | embedded = {{Infobox UNESCO World Heritage Site | child = yes | ID = 945 | Year = 2004 | Criteria = Cultural: ii, iv }} | architectural_style = Indo-Saracenic Victorian Gothic Revival | structural_system = | client = ਕੇਂਦਰੀ ਰੇਲਵੇ ਜ਼ੋਨ | engineer = ਵਿਲਸਨ ਬੈੱਲ | website = https://cr.indianrailways.gov.in/ }} {{Infobox station | name = ਛਤਰਪਤੀ ਸ਼ਿਵਾਜੀ ਟਰਮੀਨਸ | native_name = | style = ਭਾਰਤੀ ਰੇਲਵੇ | type = [[File:Indian_Railways_Suburban_Railway_Logo.svg|30px]] [[ਭਾਰਤੀ ਰੇਲਵੇ]] ਅਤੇ [[ਮੁੰਬਈ ਉਪਨਗਰੀ ਰੇਲਵੇ]] ਸਟੇਸ਼ਨ | image = Victoria Terminus on Republic Day eve.jpg | address = ਛਤਰਪਤੀ ਸ਼ਿਵਾਜੀ ਟਰਮਿਨਸ ਏਰੀਆ, [[ਫੋਰਟ, ਮੁੰਬਈ]], [[ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ]] 400001 | country = ਭਾਰਤ | coordinates = {{Coord|18.9398|N|72.8355|E|type:railwaystation_region:IN-MH|display=inline}} | owned = [[ਭਾਰਤੀ ਰੇਲਵੇ]] | operator = ਕੇਂਦਰੀ ਰੇਲਵੇ ਜ਼ੋਨ | lines = | platforms = 18 | tracks = 40 (Multiple) | connections = {{rint|mumbai|suburban}} {{rint|bus}} | structure = At-grade | levels = 01 | parking = ਹਾਂ | status = Active | code = {{Indian railway code |code = CSMT ''(current)''<br />BB VT CST CSTM ''(former)'' |zone = [[Central Railway zone]] |division ={{rwd|Mumbai CR}} }} | website = https://cr.indianrailways.gov.in/ | opened = {{start date and age|df=yes|1853|5}}<ref name="WHS" /> | rebuilt = {{start date and age|df=yes|1888|5}}<ref name="WHS" /> | electrified = [[25 kV AC]] [[50 Hz]] | former = | mpassengers = | passengers = | pass_system = | pass_year = | pass_percent = | services = | map_state = collapsed | map_type = India#Mumbai#Maharashtra | map_dot_label = ਛਤਰਪਤੀ ਸ਼ਿਵਾਜੀ ਟਰਮੀਨਸ }} '''ਛਤਰਪਤੀ ਸ਼ਿਵਾਜੀ ਟਰਮੀਨਸ''' (2017 ਤੋਂ ਅਧਿਕਾਰਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਛਤਰਪਤੀ ਸ਼ਿਵਾਜ਼ੀ ਮਹਾਰਾਜ ਟਰਮੀਨਸ, ਪਹਿਲਾਂ ਵਿਕਟੋਰੀਆ ਟਰਮੀਨਸ ਸੀਐਸ ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਜ [[ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ]] ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਮੁੰਬਈ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸਕ [[ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ|ਰੇਲਵੇ ਟਰਮੀਨਸ]] ਅਤੇ [[ਯੂਨੈਸਕੋ]] ਦੀ ਵਿਸ਼ਵ ਵਿਰਾਸਤ ਸਾਈਟ ਹੈ।ਐਮਟੀ ([[ਭਾਰਤੀ ਰੇਲਵੇ|ਮੁੱਖ ਲਾਈਨ]]) '''ਐਸਟੀ''' (ਉਪਨਗਰੀ) [[ਮੁੰਬਈ]], ਵਿਚ ਹੈ।<ref>{{Cite web |year=2019 |title=Station Code Index |url=https://indianrailways.gov.in/railwayboard/uploads/directorate/coaching/TAG_2019-20/Station_Code_Index.pdf |access-date=29 June 2023 |website=Portal of Indian Railways |page=46}}</ref><ref>{{Cite web |last=Centre |first=UNESCO World Heritage |title=Chhatrapati Shivaji Terminus (formerly Victoria Terminus) |url=https://whc.unesco.org/en/list/945/ |access-date=30 March 2023 |website=UNESCO World Heritage Centre |language=en}}</ref> ਟਰਮੀਨਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਆਰਕੀਟੈਕਚਰਲ ਇੰਜੀਨੀਅਰ ਫਰੈਡਰਿਕ ਵਿਲੀਅਮ ਸਟੀਵਨਜ਼ ਵਲ੍ਹੋ ਐਕਸਲ ਹੇਗ ਦੁਆਰਾ ਇੱਕ ਸ਼ੁਰੂ ਦੇ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਤੋਂ ਇੱਕ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਅਤੇ ਖੂਬਸੂਰਤ ਇਟਾਲੀਅਨ ਗੋਥਿਕ ਸ਼ੈਲੀ ਵਿੱਚ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਦੀ ਉਸਾਰੀ 1878 ਵਿੱਚ ਪੁਰਾਣੇ ਬੋਰੀ ਬੰਦਰ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਦੇ ਦੱਖਣ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਥਾਨ ਤੇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ ਸੀ, ਅਤੇ 1887 ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਜਿਸ ਸਾਲ ਵਿਚ ਮਹਾਰਾਣੀ ਵਿਕਟੋਰੀਆ ਦੇ ਸ਼ਾਸਨ ਦੇ 50 ਸਾਲ ਪੂਰੇ ਹੋਏ ਸਨ।<ref name="mu2006">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=dz9wl5vvKCAC|title=The cloister's pale: a biography of the University of Mumbai|last=Aruṇa Ṭikekara|first=Aroon Tikekar|publisher=Popular Prakashan|year=2006|isbn=81-7991-293-0|page=357}}Page 64</ref> ਮਾਰਚ 1996 ਵਿੱਚ, ਸਟੇਸ਼ਨ ਦਾ ਨਾਮ ਅਧਿਕਾਰਤ ਤੌਰ 'ਤੇ "ਵਿਕਟੋਰੀਆ ਟਰਮੀਨਸ" ਤੋਂ ਬਦਲ ਕੇ "ਛਤਰਪਤੀ [[ਸ਼ਿਵਾਜੀ]] ਟਰਮੀਨਸ (ਸਟੇਸ਼ਨ ਕੋਡ ਸੀਐਸਟੀ) CST ਨਾਲ 17 ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਮਰਾਠੀ ਯੋਧਾ [[ਰਾਜ (ਰਾਜ ਪ੍ਰਬੰਧ)|ਰਾਜ]] ਅਤੇ [[ਮਰਾਠਾ ਸਾਮਰਾਜ]] ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਛਤਰਪਤੀ ਸ਼ਿਵਾਜ਼ੀ ਮਹਾਰਾਜ ਦੇ ਨਾਮ ਤੇ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਪੱਛਮੀ [[ਮਰਾਠੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਮਰਾਠੀ]] ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਰਾਜ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਸੀ।<ref name="Eaton2019">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=aIF6DwAAQBAJ&pg=PP198|title=India in the Persianate Age: 1000-1765|last=Eaton|first=Richard M.|date=25 July 2019|publisher=Penguin Books Limited|isbn=978-0-14-196655-7|pages=198–}} Quote: "Quote: "Amidst this fragmented political environment a new polity emerged in the Marathi-speaking western plateau. Its founder, the charismatic and politically gifted Maratha chieftain Shivaji Bhonsle (1630-80), repeatedly used courage and savvy to outmanoeuvre his adversaries."</ref><ref name="Kedourie2013">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=h6wsBgAAQBAJ&pg=PA71|title=Nationalism in Asia and Africa|last=Kedourie|first=Elie|publisher=Routledge|year=2013|isbn=978-1-136-27613-2|pages=71–}} Quote: "Tilak also inaugurated another cult by resuscitating the memory of Shivaji, the chieftain who had originally established Mahratta fortunes in contest with the Mughals."</ref><ref name="Subramaniam2016">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=oSlMDQAAQBAJ&pg=PT30|title=India's Wars: A Military History, 1947-1971|last=Subramaniam|first=Arjun|publisher=HarperCollins Publishers India|year=2016|isbn=978-93-5177-750-2|pages=30–}} Quote: "Quote: First was the purely home-bred guerrilla force under Shivaji. The courageous and wily Maratha chieftain along with his successors and, subsequently, the Peshwas, defied the Mughals and other Muslim invaders for almost a century from the latter half of the seventeenth century and expanded the Maratha Empire till it covered much of the Indian heartland.</ref> 2017 ਵਿੱਚ, ਸਟੇਸ਼ਨ ਦਾ ਨਾਮ ਫਿਰ ਤੋਂ "ਛਤਰਪਤੀ ਸ਼ਿਵਾਜੀ [[ਮਹਾਰਾਜਾ|ਮਹਾਰਾਜ]] ਟਰਮੀਨਸ" ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ (ਕੋਡ: CSMT) ਜਿੱਥੇ ਸਿਰਲੇਖ ਮਹਾਰਾਜ ਦਾ ਸ਼ਾਬਦਿਕ ਅਰਥ ਹੈ, "ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ" ਸਮਰਾਟ. ਦੋਵੇਂ ਪੁਰਾਣੇ ਪਹਿਲੇ ਅੱਖਰ "VT" ਅਤੇ ਮੌਜੂਦਾ,( "C.S.T") ਵੀ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।<ref name="McGregor1993-maharaj">{{Cite book|title=The Oxford Hindi-English Dictionary|last=McGregor|first=Ronald Stuart|publisher=Oxford University Press|year=1993|isbn=978-0-19-563846-2|page=800|chapter=महाराज maharaj (n)|chapter-url=https://books.google.com/books?id=hzMwAAAACAAJ&pg=PA800}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.mid-day.com/articles/victoria-terminus-cst-interesting-facts-mumbai-news-busiest-railway-station/17353184|title=From VT to CST: Interesting facts about Mumbai's busiest railway station|date=20 June 2017|access-date=1 June 2019|agency=Mid-day}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਪ੍ਰੈਲ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ਇਹ ਟਰਮੀਨਸ ਭਾਰਤ ਦੇ ਕੇਂਦਰੀ ਰੇਲਵੇ ਦਾ ਮੁੱਖ ਹੈੱਡਕੁਆਰਟਰ ਹੈ। ਇਹ ਭਾਰਤ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵਿਅਸਤ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ, ਜੋ ਕੁੱਲ 18 ਪਲੇਟਫਾਰਮਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਲੰਬੀ ਦੂਰੀ ਦੀਆਂ ਰੇਲ ਗੱਡੀਆਂ ਅਤੇ ਉਪਨਗਰੀ ਦੀਆਂ ਲੋਕਲ ਰੇਲ ਗੱਡੀਆਂ ਦੋਵਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਟਰਮੀਨਲ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite news|url=https://www.rediff.com/business/slide-show/slide-show-1-indias-impressive-railway-stations/20111013.htm|title=India's impressive railway stations|date=13 October 2011|work=Rediff.com|access-date=4 January 2013}}</ref> == ਇਤਿਹਾਸ == === ਵਿਕਟੋਰੀਆ ਟਰਮੀਨਸ === ਇਹ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਮੀਲ ਪੱਥਰ ਜੋ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ, ਨੂੰ ਮਹਾਨ ਭਾਰਤੀ ਪ੍ਰਾਇਦੀਪ ਰੇਲਵੇ ਦੇ ਮੁੱਖ ਦਫ਼ਤਰ ਵਜੋਂ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਹ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਬੋਰੀ ਬੰਦਰ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਨੂੰ ਬਦਲਣ ਲਈ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਬੰਬਈ ਦੇ ਬੋਰੀ ਬੰਦਰ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ, ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਬੰਦਰਗਾਹ ਅਤੇ ਗੋਦਾਮ ਖੇਤਰ ਜੋ ਇਸਦੇ ਆਯਾਤ ਅਤੇ ਨਿਰਯਾਤ ਲਈ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਬੰਬਈ ਉਸ ਸਮੇਂ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਬੰਦਰਗਾਹ ਵਾਲਾ ਸ਼ਹਿਰ ਬਣ ਗਿਆ ਸੀ, ਇਸਦੀ ਮੰਗਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਸਟੇਸ਼ਨ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੀ ਭਾਰਤ ਦੀ ਰਾਜ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਮਹਾਰਾਣੀ, ਮਹਾਰਾਣੀ ਵਿਕਟੋਰੀਆ ਦੇ ਬਾਅਦ, ਵਿਕਟੋਰੀਆ ਟਰਮਿਨਸ ਦਾ ਨਾਮ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਸਟੇਸ਼ਨ ਨੂੰ ਭਾਰਤੀ ਬਸਤੀਵਾਦੀ ਲੋਕ ਨਿਰਮਾਣ ਵਿਭਾਗ ਦੇ ਬੰਬਈ ਦਫਤਰ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਇੱਕ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਇੰਜੀਨੀਅਰ ਆਰਕੀਟੈਕਟ, ਫਰੈਡਰਿਕ ਵਿਲੀਅਮ ਸਟੀਵਨਜ਼ ਦੁਆਰਾ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਕੰਮ 1878 ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ। ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਸੇਵਾਵਾਂ ਦੇ ਭੁਗਤਾਨ ਵਜੋਂ ₹16,14,000 (US$20,000) ਮਿਲੇ। ਸਟੀਵਨਜ਼ ਨੇ ਡਰਾਫਟਸਮੈਨ ਐਕਸਲ ਹੈਗ ਦੁਆਰਾ ਇੱਕ ਮਾਸਟਰਪੀਸ ਵਾਟਰ ਕਲਰ ਸਕੈਚ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਟੇਸ਼ਨ ਨੂੰ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਕਮਿਸ਼ਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਲੰਡਨ ਵਿੱਚ ਜਾਰਜ ਗਿਲਬਰਟ ਸਕਾਟ ਦੇ 1873 ਸੇਂਟ ਪੈਨਕ੍ਰਾਸ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਇੱਕ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਇਤਾਲਵੀ ਗੋਥਿਕ ਸ਼ੈਲੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਇਸ ਦੇ ਬਹੁਤ ਨੇੜੇ ਹੈ। 1][2] ਬਰਲਿਨ ਦੀ ਪਾਰਲੀਮੈਂਟ ਇਮਾਰਤ ਲਈ ਸਕੌਟ ਦੀ ਦੂਜੀ ਇਨਾਮ ਜੇਤੂ ਐਂਟਰੀ, 1875 ਵਿੱਚ ਲੰਡਨ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਟਾਵਰ ਅਤੇ ਬੁਰਜ ਅਤੇ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਕੇਂਦਰੀ ਰਿਬਡ ਗੁੰਬਦ ਸੀ। ਸਟੇਸ਼ਨ ਦੀ ਸ਼ੈਲੀ ਵੀ 1870 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੀਆਂ ਹੋਰ ਜਨਤਕ ਇਮਾਰਤਾਂ ਵਰਗੀ ਹੈ। ਮੁੰਬਈ ਵਿੱਚ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਐਲਫਿੰਸਟਨ ਕਾਲਜ ਪਰ ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਮੁੰਬਈ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੀਆਂ ਇਮਾਰਤਾਂ, ਜੀ ਸਕਾਟ ਦੁਆਰਾ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਸਟੇਸ਼ਨ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਹੋਣ ਵਿੱਚ ਦਸ ਸਾਲ ਲੱਗੇ, ਮੁੰਬਈ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੌਰ ਦੀ ਕਿਸੇ ਵੀ ਇਮਾਰਤ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਲੰਬਾ ਸਮਾ ਹੈ। === ਗੁੰਮ ਹੋਈ ਮੂਰਤੀ === {{Gallery|File:VictoriaTerminus1910.jpg|A photo of Victoria Terminus from 1910. Note the seated statue in the canopy under the clock|width=250|height=200|align=center}} ਇਸ ਦੇ ਨਿਰਮਾਣ ਦੌਰਾਨ, [[ਮਲਿਕਾ ਵਿਕਟੋਰੀਆ|ਮਹਾਰਾਣੀ ਵਿਕਟੋਰੀਆ]] ਦੀ ਇੱਕ ਸੰਗਮਰਮਰ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਇਮਾਰਤ ਦੇ ਮੁੱਖ ਪਾਸੇ, ਘਡ਼ੀ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਇੱਕ ਛੱਤਰੀ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। 1950 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ, ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੇ [[ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ]] ਦੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਅਧਾਰ ਤੇ ਸਰਕਾਰੀ ਇਮਾਰਤਾਂ ਅਤੇ ਜਨਤਕ ਥਾਵਾਂ ਤੋਂ [[ਬਰਤਾਨਵੀ ਰਾਜ|ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼]] ਸ਼ਖਸੀਅਤਾਂ ਦੀਆਂ ਮੂਰਤੀਆਂ ਨੂੰ ਹਟਾਉਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।<ref>{{Cite web |date=21 December 2015 |title=CST's Victoria missing without a trace |url=https://indianexpress.com/article/cities/mumbai/csts-victoria-missing-without-a-trace/ |website=The Indian Express}}</ref> ਮਹਾਰਾਣੀ ਵਿਕਟੋਰੀਆ ਸਮੇਤ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਮੂਰਤੀਆਂ ਨੂੰ ਵਿਕਟੋਰੀਆ ਗਾਰਡਨਜ਼ (ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ''ਰਾਣੀ ਬਾਗ'' ਦਾ ਨਾਮ ਬਦਲਿਆ ਗਿਆ ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਘੱਟੋ ਘੱਟ 1980 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਤੱਕ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਘਾਹ ਉੱਤੇ ਪਏ ਹੋਏ ਸਨ। ਸੂਚਨਾ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਦਰਜ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਪਰ ਗੁੰਮ ਹੋਈ ਮੂਰਤੀ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਰਯਾਤ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਦਾ ਕੋਈ ਰਿਕਾਰਡ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਹੁਣ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਕਿ ਬੁੱਤ ਦੀ ਤਸਕਰੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਸਿਆਸਤਦਾਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਵੇਚਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਜਾਂ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name="BombayGothic">{{Cite book|title=Bombay Gothic|url=https://archive.org/details/liang.bombaygothic0000lond|last=W|first=Christopher|publisher=India Book House PVT Ltd.|year=2002|isbn=81-7508-329-8|location=London}}</ref> ਗੁੰਬਦ ਦੇ ਸਿਖਰ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਇੱਕ ਹੋਰ ਮੂਰਤੀ, ਪ੍ਰਗਤੀ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ, ਨੂੰ ਅਕਸਰ ਮਹਾਰਾਣੀ ਵਿਕਟੋਰੀਆ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। === ਨਾਮ ਬਦਲਣਾ === {{Gallery|File:VictoriaTerminusNameBoard.png|Victoria Terminus, [[Renaming of cities in India|before being renamed]] to ''Chhatrapati Shivaji Terminus'' in 1995|width=250|height=200|align=center}} ਇਸ ਸਟੇਸ਼ਨ ਦਾ ਨਾਮ ਕਈ ਵਾਰ ਬਦਲਿਆ ਜਾ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਇਹ 1853 ਤੋਂ 1888 ਤੱਕ ਗ੍ਰੇਟ ਇੰਡੀਅਨ ਪੈਨੀਨਸੁਲਾ ਰੇਲਵੇ ਦੇ ਟਰਮੀਨਸ ਬੋਰੀ ਬੰਦਰ ਨੂੰ ਬਦਲਣ ਲਈ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਮਹਾਰਾਣੀ ਵਿਕਟੋਰੀਆ ਦੀ ਗੋਲਡਨ ਜੁਬਲੀ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਇਸਦਾ ਨਾਮ ਵਿਕਟੋਰੀਆ ਟਰਮੀਨਸ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। 1996 ਵਿੱਚ, [[ਮਰਾਠਾ ਸਾਮਰਾਜ]] ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕ ਅਤੇ ਪਹਿਲੇ ਛਤਰਪਤੀ [[ਸ਼ਿਵਾਜੀ]] ਦੇ ਸਨਮਾਨ ਵਿੱਚ ਸਟੇਸ਼ਨ ਦਾ ਨਾਮ ਬਦਲ ਕੇ ਛਤਰਪਤੀ ਸ਼ਿਵਾਜ਼ੀ ਟਰਮੀਨਸ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name="SureshKalmadiWorkProfile">{{Cite web |title=Suresh Kalmadi – Work Profile |url=http://www.sureshkalmadi.org/work-profile/minister-rail/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090228215443/http://www.sureshkalmadi.org/work-profile/minister-rail/ |archive-date=28 February 2009 |access-date=21 March 2011}}</ref><ref>{{Cite web |title=Suresh Kalmadi – In Conversation |url=http://www.sureshkalmadi.org/in-conversation/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090802145339/http://www.sureshkalmadi.org/in-conversation/ |archive-date=2 August 2009 |access-date=21 March 2011}}</ref> ਦਸੰਬਰ 2016 ਵਿੱਚ, ਫਡ਼ਨਵੀਸ ਮੰਤਰਾਲੇ ਨੇ ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਨਾਮ ਨੂੰ ਛੱਤਰਪਤੀ ਸ਼ਿਵਾਜੀ ਮਹਾਰਾਜ ਟਰਮੀਨਸ ਵਿੱਚ ਬਦਲਣ ਦਾ ਮਤਾ ਪਾਸ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਮਈ 2017 ਵਿੱਚ ਗ੍ਰਹਿ ਮੰਤਰਾਲੇ ਦੁਆਰਾ ਅਧਿਕਾਰਤ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਰਾਜ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਇੱਕ ਪੱਤਰ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਨਾਂ ਤਬਦੀਲੀ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਟੇਸ਼ਨ ਦਾ ਨਾਮ ਫਿਰ ਤੋਂ ਛੱਤਰਪਤਿ ਸ਼ਿਵਾਜੀ ਮਹਾਰਾਜ ਟਰਮਿਨਸ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਮੌਜੂਦਾ ਨਾਮ "CSMT" ਦੇ ਨਾਲ ਦੋਵੇਂ ਪੁਰਾਣੇ ਨਾਮ "VT" ਅਤੇ "CST" ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ।<ref>{{Cite news|url=https://www.hindustantimes.com/mumbai-news/mumbai-travellers-cst-is-now-chhatrapati-shivaji-maharaj-terminus/story-ZZbzAnvvu1leBPZCRQwmtM.html|title=Mumbai travellers, CST is now Chhatrapati Shivaji Maharaj Terminus|last=Korde|first=Kallah|date=3 July 2017|work=Hindustan Times|access-date=7 August 2023|language=en}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/mumbai-railway-station-renamed-to-chhatrapati-shivaji-maharaj-terminus/articleshow/59390999.cms|title=Mumbai Railway station renamed to Chhatrapati Shivaji Maharaj Terminus|date=30 June 2017|work=The Times of India|access-date=1 February 2018}}</ref> === 2008 ਮੁੰਬਈ ਹਮਲੇ === {{Gallery|IAshishTripathi_Mumbai_26Nov2008_CST-Memorial.jpg|Memorial of [[2008 Mumbai Attacks]] victims killed at Chhatrapati Shivaji Terminus|width=200|height=200|align=center}} 26 ਨਵੰਬਰ 2008 ਨੂੰ ਦੋ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਅੱਤਵਾਦੀ ਸੀ. ਐੱਸ. ਟੀ. ਦੇ ਯਾਤਰੀ ਹਾਲ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਏ, ਗੋਲੀਬਾਰੀ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਉੱਤੇ ਗ੍ਰਨੇਡ ਸੁੱਟੇ। ਅੱਤਵਾਦੀ [[ਏ ਕੇ-47|ਏਕੇ-47]] ਰਾਈਫਲਾਂ ਨਾਲ ਲੈਸ ਸਨ। ਅੱਤਵਾਦੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ, [[ਅਜਮਲ ਕਸਾਬ]] ਨੂੰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਜਿੰਦਾ ਫਡ਼ ਲਿਆ ਅਤੇ ਚਸ਼ਮਦੀਦਾਂ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕੀਤੀ। ਬਾਕੀਆਂ ਦੀ ਜਾਨ ਨਹੀਂ ਬਚੀ। ਹਮਲੇ ਲਗਭਗ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਏ ਜਦੋਂ ਦੋਵੇਂ ਆਦਮੀ ਯਾਤਰੀ ਹਾਲ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਏ ਅਤੇ ਗੋਲੀਬਾਰੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ, ਹਮਲਾਵਰਾਂ ਨੇ 58 ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ 104 ਹੋਰ ਜ਼ਖਮੀ ਹੋ ਗਏ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹਮਲਾ ਲਗਭਗ 22:45 ਤੇ ਖਤਮ ਹੋਇਆ ਜਦੋਂ ਉਹ ਸਟੇਸ਼ਨ ਤੋਂ ਉੱਤਰੀ FOB ਰਾਹੀਂ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਕਾਮਾ ਹਸਪਤਾਲ ਦੇ ਪਿਛਲੇ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਦੁਆਰ ਵੱਲ ਗਏ।<ref name="CCTV">{{Cite news|url=http://economictimes.indiatimes.com/News/PoliticsNation/3-witnesses-identify-Kasab-court-takes-on-record-CCTV-footage/articleshow/4665196.cms|title=3 witnesses identify Kasab, court takes on record CCTV footage|date=17 June 2009|work=The Economic Times|access-date=17 June 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090618223439/http://economictimes.indiatimes.com/News/PoliticsNation/3-witnesses-identify-Kabab-court-takes-on-record-CCTV-footage/articleshow/4665196.cms|archive-date=18 June 2009|location=India}}</ref> ਸੀ. ਸੀ. ਟੀ. ਵੀ. ਸਬੂਤਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਸਾਬ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕਰਨ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਦੋਸ਼ੀ ਠਹਿਰਾਉਣ ਲਈ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ।<ref name="CCTV" /> 2010 ਵਿੱਚ, ਕਸਾਬ ਨੂੰ ਹਮਲੇ ਵਿੱਚ ਉਸਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਲਈ ਮੌਤ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਸੁਣਾਈ ਗਈ ਸੀ, ਅਤੇ 2012 ਵਿੱਚ ਉਸਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਦੇ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ।<ref>{{Cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/india/Ajmal-Kasab-hanged-at-Yerwada-Jail-in-Pune-at-730am/articleshow/17303820.cms?|title=Ajmal Kasab hanged at Yerwada Jail in Pune at 7:30&nbsp;am|date=21 November 2012|work=The Times of India|access-date=21 November 2012}}</ref> == ਬਣਤਰ == [[ਤਸਵੀਰ:Victoriaterminus1903_(cropped).JPG|left|thumb|ਵਿਕਟੋਰੀਆ ਟਰਮੀਨਸ, ਬੰਬਈ ਦੀ 1903 ਦੀ ਇੱਕ ਤਸਵੀਰ ਜੋ 1888 ਵਿੱਚ ਮੁਕੰਮਲ ਹੋਈ ਸੀ।]] ਸਟੇਸ਼ਨ ਦੀ ਇਮਾਰਤ ਉੱਚ ਵਿਕਟੋਰੀਅਨ ਗੋਥਿਕ ਸ਼ੈਲੀ ਦੇ ਆਰਕੀਟੈਕਚਰ ਵਿੱਚ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਹ ਇਮਾਰਤ ਵਿਕਟੋਰੀਅਨ ਇਟਾਲੀਅਨ ਗੋਥਿਕ ਰੀਵਾਈਵਲ ਆਰਕੀਟੈਕਚਰ ਅਤੇ ਕਲਾਸੀਕਲ ਭਾਰਤੀ ਆਰਕੀਟੈਕਚ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਦਾ ਸੁਮੇਲ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਅਸਮਾਨ ਰੇਖਾ, ਬੁਰਜ, ਨੁਕੀਲੇ ਕਮਾਨ ਅਤੇ ਵਿਲੱਖਣ ਜ਼ਮੀਨੀ ਯੋਜਨਾ ਕਲਾਸੀਕਲ ਭਾਰਤੀ ਮਹਿਲ ਆਰਕੀਟੈਕਚਰ ਦੇ ਨੇਡ਼ੇ ਹਨ। ਬਾਹਰੋਂ, ਲੱਕਡ਼ ਦੀ ਨੱਕਾਸ਼ੀ, ਟਾਇਲਾਂ, ਸਜਾਵਟੀ ਲੋਹੇ ਅਤੇ ਪਿੱਤਲ ਦੀਆਂ ਰੇਲਿੰਗਾਂ, ਟਿਕਟ ਦਫਤਰਾਂ ਲਈ ਗਰਿੱਲਾਂ, ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਪੌਡ਼ੀਆਂ ਲਈ ਬਾਲਸਟ੍ਰੇਡ ਅਤੇ ਹੋਰ ਗਹਿਣੇ ਸਰ ਜਮਸ਼ੇਦਜੀ ਜੀਜੇਭੋਏ ਸਕੂਲ ਆਫ਼ ਆਰਟ ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦਾ ਕੰਮ ਸੀ। ਇਹ ਸਟੇਸ਼ਨ ਆਪਣੇ ਉੱਨਤ ਢਾਂਚਾਗਤ ਅਤੇ ਤਕਨੀਕੀ ਹੱਲਾਂ ਲਈ 19 ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਰੇਲਵੇ ਆਰਕੀਟੈਕਚਰਲ ਅਜੂਬਿਆਂ ਦੀ ਇੱਕ ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ ਖਡ਼੍ਹਾ ਹੈ। ਸੀ. ਐੱਸ. ਐੱਮ. ਟੀ. ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਰੇਲਵੇ ਅਤੇ ਸਿਵਲ ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ ਦੋਵਾਂ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਉੱਚ ਪੱਧਰੀ ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਹ ਉਦਯੋਗਿਕ ਟੈਕਨੋਲੋਜੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਅਤੇ ਉੱਤਮ ਉਤਪਾਦਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਗੋਥਿਕ ਰੀਵਾਈਵਲ ਸ਼ੈਲੀ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਕੇਂਦਰੀ ਗੁੰਬਦ ਵਾਲੇ ਦਫ਼ਤਰ ਦੇ ਢਾਂਚੇ ਵਿੱਚ 330 ਫੁੱਟ ਲੰਬਾ ਪਲੇਟਫਾਰਮ ਹੈ ਜੋ 1,200 ਫੁੱਟ ਦੇ ਰੇਲ ਸ਼ੈੱਡ ਨਾਲ ਜੁਡ਼ਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਰੂਪ ਰੇਖਾ ਇਮਾਰਤ ਲਈ ਪਿੰਜਰ ਯੋਜਨਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਸੀਐਸਐਮਟੀ ਦੇ ਡੂਵੈਟਲਡ ਪਸਲੀਆਂ ਦਾ ਗੁੰਬਦ, ਬਿਨਾਂ ਕੇਂਦਰਿਤ ਕੀਤੇ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਨੂੰ ਯੁੱਗ ਦੀ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।<ref>{{Cite web |title=6 dead, 31 injured as 'Kasab bridge' in Mumbai collapses |url=https://english.manoramaonline.com/news/nation/2019/03/14/kasab-bridge-mumbai-collapses.html |access-date=15 March 2019 |website=OnManorama}}</ref> [[ਤਸਵੀਰ:Chatrapati_Shivaji_Terminus_(Victoria_Terminus_Station).jpg|thumb|ਛਤਰਪਤੀ ਸ਼ਿਵਾਜੀ ਮਹਾਰਾਜ ਟੇਮਿਨਸ ਦਾ ਸ਼ਾਮ ਦਾ ਦ੍ਰਿਸ਼।]] ਇਮਾਰਤ ਦੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਹਿੱਸੇ ਨੂੰ ਉੱਚੀਆਂ ਛੱਤਾਂ ਵਾਲੇ ਵੱਡੇ ਕਮਰਿਆਂ ਦੀ ਇੱਕ ਲਡ਼ੀ ਵਜੋਂ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਹ ਇੱਕ ਉਪਯੋਗਿਤਾਵਾਦੀ ਇਮਾਰਤ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਉਪਭੋਗਤਾਵਾਂ ਦੁਆਰਾ ਲੋਡ਼ੀਂਦੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਹਮਦਰਦੀ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸੀ-ਆਕਾਰ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਹੈ ਜੋ ਪੂਰਬ-ਪੱਛਮ ਧੁਰੇ ਉੱਤੇ ਸਮਰੂਪ ਹੈ। ਇਮਾਰਤ ਦੇ ਸਾਰੇ ਪਾਸਿਆਂ ਨੂੰ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਵਿੱਚ ਬਰਾਬਰ ਮੁੱਲ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਉੱਚੇ ਕੇਂਦਰੀ ਗੁੰਬਦ ਦੁਆਰਾ ਤਾਜ ਪਹਿਨਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਕੇਂਦਰ ਬਿੰਦੂ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਗੁੰਬਦ ਇੱਕ ਅੱਠਭੁਜੀ ਪੱਸਲੀਆਂ ਵਾਲੀ ਬਣਤਰ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਔਰਤ ਦੀ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਪ੍ਰਗਤੀ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਟਾਰਚ ਉਸ ਦੇ ਸੱਜੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਉੱਪਰ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਖੱਬੇ ਹੱਥ ਵਿਚ ਇੱਕ ਸਪੋਕਡ ਚੱਕਰ ਹੈ। ਪਾਸੇ ਦੇ ਖੰਭ ਵਿਹਡ਼ੇ ਨੂੰ ਘੇਰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਸਡ਼ਕ ਵੱਲ ਖੁੱਲ੍ਹਦਾ ਹੈ। ਖੰਭਾਂ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਚਾਰ ਕੋਨਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹਰੇਕ ਉੱਤੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਬੁਰਜਾਂ ਦੁਆਰਾ ਲੰਗਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਕੇਂਦਰੀ ਗੁੰਬਦ ਨੂੰ ਸੰਤੁਲਿਤ ਅਤੇ ਫਰੇਮ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸਾਹਮਣੇ ਦੀਆਂ ਖਿਡ਼ਕੀਆਂ ਅਤੇ ਕਮਾਨਾਂ ਦੀਆਂ ਚੰਗੀ ਅਨੁਪਾਤ ਵਾਲੀਆਂ ਕਤਾਰਾਂ ਦੀ ਦਿੱਖ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਮੂਰਤੀ, ਬੇਸ-ਰਾਹਤ ਅਤੇ ਫਰੀਜ਼ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਜਾਵਟ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਹੈ ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਹੈ। ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਦੁਆਰਾਂ ਦੇ ਕਾਲਮਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ੇਰ (ਗ੍ਰੇਟ ਬ੍ਰਿਟੇਨ ਅਤੇ ਇੱਕ ਬਾਘ (ਭਾਰਤ ਦੀ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ) ਦੇ ਚਿੱਤਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਤਾਜ ਪਹਿਨਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਮੁੱਖ ਢਾਂਚਾ ਭਾਰਤੀ ਪੱਥਰ ਅਤੇ ਚੂਨੇ ਦੇ ਪੱਥਰ ਦੇ ਮਿਸ਼ਰਣ ਨਾਲ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਉੱਚ ਗੁਣਵੱਤਾ ਵਾਲੇ ਇਤਾਲਵੀ ਸੰਗਮਰਮਰ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਮੁੱਖ ਸਜਾਵਟੀ ਤੱਤਾਂ ਲਈ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਮੁੱਖ ਅੰਦਰੂਨੀ ਹਿੱਸੇ ਨੂੰ ਵੀ ਸਜਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈਃ ਉੱਤਰੀ ਵਿੰਗ ਦੀ ਹੇਠਲੀ ਮੰਜ਼ਲ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਟਾਰ ਚੈਂਬਰ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਅਜੇ ਵੀ ਬੁਕਿੰਗ ਦਫ਼ਤਰ ਵਜੋਂ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਨੂੰ ਇਤਾਲਵੀ ਸੰਗਮਰਮਰ ਅਤੇ ਪਾਲਿਸ਼ ਕੀਤੇ ਭਾਰਤੀ ਨੀਲੇ ਪੱਥਰ ਨਾਲ ਸ਼ਿੰਗਾਰਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਪੱਥਰ ਦੀਆਂ ਕੰਧਾਂ ਉੱਕਰੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਪੱਤੀਆਂ ਅਤੇ ਗ੍ਰੋਟਸਕ ਨਾਲ ਢੱਕੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ।<ref>{{Cite web |title=Microsoft Word – IND 945 AN.doc |url=https://whc.unesco.org/archive/advisory_body_evaluation/945rev.pdf |access-date=26 March 2013}}</ref> ਅੰਦਰੂਨੀ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਬੁਕਿੰਗ ਹਾਲ ਦੀ ਛੱਤ ਨੂੰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਸੋਨੇ ਦੇ ਤਾਰਿਆਂ ਨਾਲ ਅਮੀਰ ਨੀਲੇ ਰੰਗ ਦੀ ਜ਼ਮੀਨ' ਤੇ ਨੀਲਾ, ਸੋਨਾ ਅਤੇ ਮਜ਼ਬੂਤ ਲਾਲ ਰੰਗਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਦੀਆਂ ਕੰਧਾਂ ਬ੍ਰਿਟੇਨ ਦੀ ਮੌ ਐਂਡ ਕੰਪਨੀ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਈਆਂ ਗਲੇਜ਼ਡ ਟਾਇਲਾਂ ਨਾਲ ਕਤਾਰਬੱਧ ਸਨ।<ref name="BombayGothic"/> ਬਾਹਰ, ਵਣਜ, ਖੇਤੀਬਾਡ਼ੀ, ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਨ ਦੀ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਮੂਰਤੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਟੇਸ਼ਨ ਦੇ ਕੇਂਦਰੀ ਗੁੰਬਦ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਗਤੀ ਦੀ ਨੁਮਾਇੰਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਮੂਰਤੀ ਹੈ।<ref name="BombayGothic" /> == ਪਲੇਟਫਾਰਮ == ਸੀਐੱਸਐੱਮਟੀ ਵਿੱਚ ਕੁੱਲ 18 ਪਲੇਟਫਾਰਮ ਹਨ-ਸੱਤ ਪਲੇਟਫਾਰਮ ਉਪਨਗਰੀ ਈਐੱਮਯੂ ਟ੍ਰੇਨਾਂ ਲਈ ਹਨ ਅਤੇ ਗਿਆਰਾਂ ਪਲੇਟਫਾਰਮ (ਪਲੇਟਫਾਰਮ 8 ਤੋਂ ਪਲੇਟਫਾਰਮ 18) ਲੰਬੀ ਦੂਰੀ ਦੀਆਂ ਟ੍ਰੇਨਾਂ ਲਈ ਹੈ। ਰਾਜਧਾਨੀ, ਦੁਰੰਤੋ, ਗਰੀਬ ਰਥ ਅਤੇ ਤੇਜਸ ਐਕਸਪ੍ਰੈਸ ਪਲੇਟਫਾਰਮ ਨੰਬਰ 18 ਤੋਂ ਰਵਾਨਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।<ref>{{Cite web |title=Mumbai CSTM Station – 24 Train Departures CR/Central Zone – Railway Enquiry |url=https://indiarailinfo.com/departures/1620?stptype=5&s0=3&sr=0 |access-date=1 February 2018 |website=indiarailinfo.com}}</ref> 16 ਅਪ੍ਰੈਲ 2013 ਨੂੰ ਸੀ. ਐੱਸ. ਟੀ. ਵਿਖੇ ਏਅਰ ਕੰਡੀਸ਼ਨਡ ਹੋਸਟਲਾਂ ਦਾ ਉਦਘਾਟਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਸਹੂਲਤ ਵਿੱਚ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਲਈ 58 ਬਿਸਤਰੇ ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ ਲਈ 20 ਬਿਸਤਰੇ ਹਨ।<ref>{{Cite news|url=http://www.indianexpress.com/news/dormitories-for-women-at-cst-ltt-get-good-response/1104668/|title=Dormitories for women at CST, LTT get good response|date=19 April 2013|work=The Indian Express}}</ref> == ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸਭਿਆਚਾਰ ਵਿੱਚ == * ਇਹ ਸਟੇਸ਼ਨ ''[[ਸਲਮਡੌਗ ਮਿਲੇਨੀਅਰ|ਸਲੱਮਡੌਗ ਮਿਲਿਅਨੇਅਰ]]'' ਅਤੇ 2011 ਦੀ ਭਾਰਤੀ ਫਿਲਮ ਰਾ ਵਿੱਚ "ਜੈ ਹੋ" ਗੀਤ ਦੀ ਸ਼ੂਟਿੰਗ ਦਾ ਸਥਾਨ ਰਿਹਾ ਹੈ।<ref name="Publishing2008">{{Cite book|url=https://archive.org/details/bub_gb_iTEEAAAAMBAJ|title=Outlook|last=Outlook Publishing|date=6 October 2008|publisher=Outlook Publishing|pages=[https://archive.org/details/bub_gb_iTEEAAAAMBAJ/page/n36 69]–|access-date=7 November 2011}}</ref>''[[ਰਾ. ਓਨ|ਰਾ.]]''ਇੱਕ <ref>{{Cite news|url=http://www.mahiram.com/2011/09/28/3500-vfx-shots-in-ra-one/|title=3,500 VFX shots in RA.One|date=n.d.|work=Mahiram|access-date=7 November 2011|archive-date=19 ਅਪ੍ਰੈਲ 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120419181741/http://www.mahiram.com/2011/09/28/3500-vfx-shots-in-ra-one/|url-status=dead}}</ref> == ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ == {{Reflist}} == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵ ਵਿਰਾਸਤ ਟਿਕਾਣੇ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੁੰਬਈ ਵਿੱਚ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ]] im3rhnq72zorjd99ozf92o3w9yv6n9a 0 188728 838081 764577 2026-04-30T17:51:37Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 838081 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = ਜਿਸ਼ਨੂ ਰਾਘਵਨ | image = Jishnu Raghavan 1.png | caption = 2002 ਵਿੱਚ ਜਿਸ਼ਨੂ ਰਾਘਵਨ | birth_date = {{birth date|1979|04|23}} | birth_place = ਤਾਲੀਪਰੰਬਾ , ਕੇਰਲ , ਭਾਰਤ | death_date = {{death date and age|2016|3|25|1979|4|23|df=yes}} | death_place = ਕੋਚੀ , ਕੇਰਲ , ਭਾਰਤ | occupation = ਅਦਾਕਾਰ | years_active = 1987; 2002-2016 | spouse = {{Marriage|ਧਨਿਆ ਰਾਜਨ |2007}} | parents = [[ਰਾਘਵਨ (ਅਦਾਕਾਰ)|ਰਾਘਵਨ]] <br> ਸ਼ੋਭਾ | signature = Jishnu-Raghavan-Signature.png }} '''ਜਿਸ਼ਨੂ ਰਾਘਵਨ ਅਲਿੰਗਕਿਲ''' (23 ਅਪ੍ਰੈਲ 1979 – 25 ਮਾਰਚ 2016),<ref>{{Cite web|url=https://www.ritzmagazine.in/actor-jishnu-raghavan-still-an-inspiration/|title=Actor Jishnu Raghavan still an inspiration|website=ritzmagazine.in|date=25 March 2016|language=en}}</ref> ''' ਜਿਸ਼ਨੂ''' ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ , ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਅਭਿਨੇਤਾ ਸੀ ਜੋ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਤਾਮਿਲ ਅਤੇ ਹਿੰਦੀ ਫਿਲਮਾਂ ਸਮੇਤ ਮਲਿਆਲਮ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਸੀ ।<ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/malayalam/movies/did-you-know/did-you-know-shine-tom-chacko-has-appeared-in-nammal/articleshow/83770413.cms?from=mdr|title=Did you know Shine Tom Chacko has appeared in 'Nammal'?|website=The Times of India|date=23 June 2021|language=en}}</ref> ਉਹ ਅਭਿਨੇਤਾ ਰਾਘਵਨ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ । ਉਹ ਆਪਣੀ ਪਹਿਲੀ ਫਿਲਮ ''ਨਮਲ'' (2002)<ref>{{Cite web|url=https://www.sify.com/movies/nammal-review-malayalam-pcluy2cdbfgbg.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20220512003335/https://www.sify.com/movies/nammal-review-malayalam-pcluy2cdbfgbg.html|url-status=dead|archive-date=12 May 2022|title=Nammal|work=[[Sify]]|date=24 April 2003}}</ref> ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ,  ਜਿਸ ਲਈ ਉਸਨੂੰ ਸਰਵੋਤਮ ਅਦਾਕਾਰ ਲਈ ਕੇਰਲ ਫਿਲਮ ਕ੍ਰਿਟਿਕਸ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਅਵਾਰਡ ਅਤੇ ਸਰਵੋਤਮ ਪੁਰਸ਼ ਡੈਬਿਊ ਲਈ ਮਾਥਰੂਭੂਮੀ ਫਿਲਮ ਅਵਾਰਡ ਮਿਲਿਆ । ਉਸਦੀ ਆਖਰੀ ਫਿਲਮ ''ਟ੍ਰੈਫਿਕ'' (2016) ਸੀ।<ref>{{cite news |url=http://www.hindustantimes.com/movie-reviews/traffic-review-tight-screenplay-stellar-performance-make-this-a-must-watch/story-MgoVinQ7aH079d4yOARlUJ.html |title=Traffic review: Tight script, stellar performances make it a must-watch |date=6 May 2016 |newspaper=[[Hindustan Times]] |accessdate=29 August 2017}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/kochi/malayalam-film-actor-jishnu-raghavan-dies/articleshow/51546874.cms|title=Malayalam film actor Jishnu Raghavan dies|website=The Times of India|date=25 March 2016|language=en}}</ref> == ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ == ਜਿਸ਼ਨੂ ਫਿਲਮ ਅਦਾਕਾਰ ਅਤੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਰਾਘਵਨ  ਅਤੇ ਸ਼ੋਭਾ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਹੈ ।<ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/malayalam/actor-raghavan-on-chakkarapanthal/articleshow/54866479.cms|title=Actor Raghavan on Chakkarapanthal|website=timesofindia.indiatimes.com|date=15 October 2015|language=en}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.thehindu.com/entertainment/movies/how-veteran-malayalam-actor-raghavan-came-to-be-a-part-of-telugu-film-uma-maheshwara-ugra-roopasya/article32265318.ece|title=How veteran Malayalam actor Raghavan came to be a part of Telugu film 'Uma Maheshwara Ugra Roopasya'|website=The Hindu|date=4 August 2020|language=en}}</ref> ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਸਕੂਲੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਚੇਨਈ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਤਿਰੂਵਨੰਤਪੁਰਮ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਵਿਦਿਆ ਭਵਨ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ । ਉਸਨੇ ਨੈਸ਼ਨਲ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਟੈਕਨਾਲੋਜੀ ਕਾਲੀਕਟ ਵਿਖੇ ਮਕੈਨੀਕਲ ਇੰਜਨੀਅਰਿੰਗ ਵਿੱਚ ਬੀ.ਟੈਕ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ ।<ref>{{cite web|url=https://www.samakalikamalayalam.com/chalachithram-film/2021/sep/24/producer-jolly-joseph-about-jishnus-father-raghavan-and-other-old-artist-131461.html|title='വല്ലപ്പോഴും കിട്ടുന്ന അവസരങ്ങൾ കൊണ്ടാണ് രാഘവേട്ടൻ ജീവിക്കുന്നത്, ജിഷ്ണു ഉണ്ടായിരുന്നെങ്കിലോ?'; കുറിപ്പ്|website=samakalikamalayalam.com |language=ml}}</ref><ref>{{cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/malayalam/movies/news/i-used-to-love-housework-jishnu-raghavan/articleshow/51310883.cms?from=mdr|title=I used to love housework: Jishnu Raghavan|website=The Times of India|date=24 January 2017 |language=en}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/malayalam/movies/news/it-is-difficult-to-believe-jishnu-is-no-more-raghavan/articleshow/52007649.cms|title=It is difficult to believe Jishnu is no more: Raghavan|website=timesofindia.indiatimes.com|date=27 April 2016|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/malayalam/movies/news/jishnu-gifts-a-cup-of-tea-to-his-parents/articleshow/49712472.cms|title=Jishnu gifts a cup of tea to his parents|website=timesofindia.indiatimes.com|date=8 November 2015|language=en}}</ref> == ਨਿੱਜੀ ਜੀਵਨ == ਉਸਦਾ ਵਿਆਹ 2007 ਵਿੱਚ ਉਸਦੀ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਪ੍ਰੇਮਿਕਾ ਧਨਿਆ ਰਾਜਨ ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਜੋ ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਉਸਦੀ ਜੂਨੀਅਰ ਸੀ ਅਤੇ ਇੱਕ ਆਰਕੀਟੈਕਟ ਹੈ।<ref>{{cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/malayalam/movies/news/morning-jishnu-will-text-me-that-i-am-there-dhanya/articleshow/55558699.cms|title=Every day Jishnu used to text me he is alive|website=The Times of India|date=22 November 2016 |language=en}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.kairalinewsonline.com/2016/03/26/42762.html|title=തകര്‍ത്ത് വാരിയ കൗമാരം; തളരാത്ത യൗവനം; ജിഷ്ണുവിന്റെ അപൂര്‍വചിത്രങ്ങള്‍ കാണാം|website=kairalinewsonline.com|date=21 November 2016|language=ml}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਪ੍ਰੈਲ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.ibtimes.co.in/actor-jishnu-raghavan-dies-celebs-offer-condolences-672075|title=Actor Jishnu Raghavan dies; celebs offer condolences|website=www.ibtimes.co.in|date=25 March 2023|language=en}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.thenewsminute.com/news/actor-jishnu-raghavan-passes-away-after-prolonged-battle-cancer-40763|title=Actor Jishnu Raghavan passes away after prolonged battle with cancer|website=thenewsminute.com|date=25 March 2016 |language=en}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.deccanchronicle.com/entertainment/mollywood/270316/buddies-tribute-to-warrior-pal-jishnu.html|title=Buddies' tribute to warrior pal Jishnu|website=Deccan Chronicle|date=27 March 2016 |language=en}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.ndtv.com/entertainment/what-jishnu-raghavan-posted-on-facebook-days-before-he-died-1290548|title=What Jishnu Raghavan Posted on Facebook Days Before he Died|website=ndtv.com|date=26 March 2016 |language=en}}</ref> == ਕੈਂਸਰ ਅਤੇ ਸਕਾਰਾਤਮਕਤਾ ਨਾਲ ਲੜਾਈ == ਜਿਸ਼ਨੂ ਨੂੰ 2014 ਵਿੱਚ ਗਲੇ ਦੇ ਕੈਂਸਰ ਦਾ ਪਤਾ ਲੱਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/malayalam/movies/news/i-am-still-under-treatment-but-will-be-back-to-work-soon-jishnu/articleshow/45297132.cms |title=I am still under treatment but will be back to work soon: Jishnu|website=timesofindia.indiatimes.com|date=28 November 2014|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.deccanherald.com/india/malayalam-actor-loses-battle-to-cancer-517074.html|title=Malayalam actor loses battle to cancer|website=www.deccanherald.com|date=25 March 2016|language=en}}</ref><ref>{{cite web|url=https://tamil.samayam.com/tamil-cinema/movie-news/actor-jishnu-raghavan-passes-away-after-prolonged-battle-with-cancer/articleshow/51547666.cms|title=மலையாள நடிகர் ஜிஷ்னு ராகவன் மரணம்|website=tamil.samayam.com|date=25 March 2016 |language=ta}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.thehindu.com/news/national/kerala/malayalam-actor-jishnu-raghavan-dies-of-cancer/article8396317.ece|title=Malayalam actor Jishnu Raghavan dies of cancer|website=The Hindu|date=25 March 2016 |language=en}}</ref> ਫਿਰ, ਉਸ ਦੀ ਸਰਜਰੀ ਹੋਈ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਠੀਕ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ।ਕੈਂਸਰ ਮਾਫੀ ਵਿੱਚ ਚਲਾ ਗਿਆ, ਫਿਰ 2015  ਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਇਸਦਾ ਇਲਾਜ ਕਰਵਾਇਆ। ਕੋਚੀ ਦੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ ਹਸਪਤਾਲ ਵਿੱਚ 25 ਮਾਰਚ 2016 ਨੂੰ 36 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਫੇਫੜਿਆਂ ਦੇ ਕੈਂਸਰ ਕਾਰਨ ਉਸਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ ਸੀ ।  ਆਪਣੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਫੇਸਬੁੱਕ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪ੍ਰੇਰਣਾਦਾਇਕ ਪੋਸਟ ਪੋਸਟ ਕੀਤੀ ਸੀ ਜੋ ਇੱਕ ਦਿਨ ਪੂਰੀ ਸਕਾਰਾਤਮਕਤਾ ਦੇ ਨਾਲ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/malayalam/movies/news/cancer-relapses-but-jishnu-stays-positive/articleshow/46943667.cms|title=Cancer relapses, but Jishnu stays positive|website=timesofindia.indiatimes.com|date=16 April 2015|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/malayalam/movies/news/alternative-medicines-for-cancer-are-risky/articleshow/46999665.cms|title=Alternative medicines for cancer are risky|website=timesofindia.indiatimes.com|date=21 April 2015|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.india.com/entertainment/malayalam-actor-jishnu-raghavan-breathes-his-last-1056788/|title=Malayalam Actor Jishnu Raghavan Breathes His Last!|website=www.india.com|date=25 March 2023|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.deccanchronicle.com/entertainment/mollywood/250316/malayalam-actor-jishnu-raghavan-passes-away-battling-cancer.html|title=Malayalam actor Jishnu Raghavan passes away battling cancer|website=www.deccanchronicle.com|date=25 March 2016|language=en}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/thiruvananthapuram/film-on-sree-narayana-guru-to-be-released-on-friday/articleshow/5535871.cms|title=Film on Sree Narayana Guru to be released on Friday &#124; Thiruvananthapuram News|newspaper=[[The Times of India]]|date=4 February 2010 |access-date=8 April 2022}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == {{reflist}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == *{{IMDb name|nm1517703}} {{Commons category|Jishnu (actor)}} {{Authority control}} ewg1y3ysen03yg3a0zq5s4srzfvydv6 0 191664 838183 777018 2026-05-01T09:11:35Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 838183 wikitext text/x-wiki {{Infobox company | name = ਫੋਰਟਿਸ ਹੈਲਥਕੇਅਰ ਲਿਮਿਟਡ | logo = | image = Fortis Hospital Noida - panoramio.jpg | image_caption = ਫੋਰਟਿਸ ਹਸਪਤਾਲ, ਨੋਇਡਾ | type = ਜਨਤਕ ਕੰਪਨੀ | traded_as = | industry = ਹੈਲਥਕੇਅਰ | genre = | founded = {{start date and age|df=yes|1996}} | defunct = | fate = | successor = | hq_location_city = [[ਗੁੜਗਾਓਂ]] | hq_location_country = [[ਭਾਰਤ]] | num_locations = | area_served = Worldwide | key_people = ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ | products = [[ਹਸਪਤਾਲ]], [[ਫਾਰਮੇਸੀ]], ਮੈਡੀਕਲ ਨਿਦਾਨ | services = | revenue = {{INRConvert|6359|c}} (2023) | operating_income = {{INRConvert|920|c}} (2023) | net_income = {{INRConvert|611|c}} (2023) | assets = | equity = | num_employees = 23,000 (2023) | parent = ਹੈਲਥਕੇਅਰ (31.1%) | divisions = | subsid = | website = {{url|http://www.fortishealthcare.com}} | footnotes = }} '''ਫੋਰਟਿਸ ਹੈਲਥਕੇਅਰ ਲਿਮਿਟੇਡ''' ([[ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ]]: '''Fortis Healthcare Limited;''' '''FHL''') ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਮੁਨਾਫੇ ਲਈ ਪ੍ਰਾਈਵੇਟ ਹਸਪਤਾਲ ਨੈਟਵਰਕ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਮੁੱਖ ਦਫਤਰ [[ਗੁਰੂਗ੍ਰਾਮ|ਗੁੜਗਾਓਂ]], [[ਭਾਰਤ]] ਵਿੱਚ ਹੈ। ਫੋਰਟਿਸ ਨੇ [[ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ|ਮੋਹਾਲੀ]], [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]] ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਸਿਹਤ ਸੰਭਾਲ ਸੰਚਾਲਨ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ, ਜਿੱਥੇ ਪਹਿਲਾ ਫੋਰਟਿਸ ਹਸਪਤਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ, ਹਸਪਤਾਲ ਚੇਨ ਨੇ ਐਸਕਾਰਟਸ ਸਮੂਹ ਦੀ ਸਿਹਤ ਸੰਭਾਲ ਸ਼ਾਖਾ ਨੂੰ ਖਰੀਦਿਆ ਅਤੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਤਾਕਤ ਵਧਾ ਦਿੱਤੀ। ਐਸਕਾਰਟਸ ਹਾਰਟ ਐਂਡ ਰਿਸਰਚ ਸੈਂਟਰ, ਓਖਲਾ,<ref>{{Cite web |title=Fortis Escorts |url=https://www.indheal.com/hospitals/fortis-escorts}}</ref> [[ਦਿੱਲੀ]] ਇਸ ਲੜੀ ਦੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸੰਚਾਲਨ ਇਕਾਈ ਬਣ ਗਈ। ਡਾ: ਤਹਿਰਾਨ, ਮੇਦਾਂਤਾ ਦੇ ਮੌਜੂਦਾ ਐਮਡੀ ਅਤੇ ਕਈ ਹੋਰਾਂ ਨੇ ਇਸ ਸੰਸਥਾ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਕਰੀਅਰ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ ਹੈ। [[ਗੁਰੂਗ੍ਰਾਮ|ਗੁੜਗਾਓਂ]] ਵਿਖੇ ਫੋਰਟਿਸ ਮੈਮੋਰੀਅਲ ਰਿਸਰਚ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ (FMRI) ਹਸਪਤਾਲ ਫੋਰਟਿਸ ਹੈਲਥਕੇਅਰ ਦਾ ਮੁੱਖ ਦਫਤਰ ਅਤੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਹਸਪਤਾਲ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਹਸਪਤਾਲ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸਹੂਲਤਾਂ ਹਨ।<ref>{{Cite web |title=Fortis Hospital Gurgaon has 1000 beds |url=https://docprime.com/fortis-memorial-research-institute-gurgaon-sector-44-hpp |access-date=2019-11-14 |website=docprime |archive-date=2019-12-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191216231213/https://docprime.com/fortis-memorial-research-institute-gurgaon-sector-44-hpp |url-status=dead }}</ref> ਇਸ ਨੂੰ ਸਾਲ 2021 ਲਈ ਦੁਨੀਆ ਦੇ 23ਵੇਂ ਸਮਾਰਟ ਹਸਪਤਾਲ ਦਾ ਨਾਂ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=Fortis Memorial Research Institute bags recognition as smart hospital |url=https://www.biospectrumindia.com/news/16/18848/fortis-memorial-research-institute-bags-recognition-as-smart-hospital.html |access-date=2022-03-16 |website=www.biospectrumindia.com |language=en}}</ref> ਨਿਊਜ਼ਵੀਕ ਦੁਆਰਾ FMRI ਨੂੰ ਸਾਲ 2022 ਲਈ ਦੇਸ਼ ਦਾ 22ਵਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹਸਪਤਾਲ ਵੀ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite web |last=Newsweek |date=2022-03-02 |title=World's Best Hospitals 2022 - India |url=https://www.newsweek.com/worlds-best-hospitals-2022/india |access-date=2022-03-16 |website=Newsweek |language=en}}</ref> ਫੋਰਟਿਸ ਐਸਕਾਰਟਸ ਓਖਲਾ ਅਤੇ ਐਫਐਮਆਰਆਈ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਫੋਰਟਿਸ ਹੈਲਥਕੇਅਰ ਦੀਆਂ [[ਦਿੱਲੀ]] [[ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਖੇਤਰ (ਭਾਰਤ)|ਐਨਸੀਆਰ]] ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਇਕਾਈਆਂ ਹਨ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਫੋਰਟਿਸ ਹਸਪਤਾਲ [[ਫਰੀਦਾਬਾਦ]], [[ਨੋਇਡਾ]], ਵਸੰਤ ਕੁੰਜ, ਸ਼ਾਲੀਮਾਰ ਬਾਗ (ਦਿੱਲੀ) ਅਤੇ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਕਈ ਹੋਰ ਸਥਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ, ਕੰਪਨੀ ਭਾਰਤ, [[ਦੁਬਈ]] ਅਤੇ [[ਸ੍ਰੀਲੰਕਾ|ਸ਼੍ਰੀਲੰਕਾ]] ਵਿੱਚ 36 ਸਿਹਤ ਸੰਭਾਲ ਸੁਵਿਧਾਵਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਆਪਣੀਆਂ ਸਿਹਤ ਸੰਭਾਲ ਸੇਵਾਵਾਂ ਦਾ ਸੰਚਾਲਨ ਕਰਦੀ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=Fortis Healthcare – About Us |url=https://www.fortishealthcare.com/about-us}}</ref><ref>{{Cite web |title=FORTIS HEALTHCARE LIMITED - Company, directors and contact details &#124; Zauba Corp |url=https://www.zaubacorp.com/company/FORTIS-HEALTHCARE-LIMITED/L85110PB1996PLC045933}}</ref> [[ਮਲੇਸ਼ੀਆ|ਮਲੇਸ਼ੀਆ ਦੀ]] IHH ਹੈਲਥਕੇਅਰ ਕੰਪਨੀ ਵਿੱਚ 31.1% ਹਿੱਸੇਦਾਰੀ ਹਾਸਲ ਕਰਕੇ ਫੋਰਟਿਸ ਹੈਲਥਕੇਅਰ ਲਿਮਟਿਡ ਦੀ ਨਿਯੰਤਰਣ ਸ਼ੇਅਰਧਾਰਕ ਬਣ ਗਈ। ਫੋਰਟਿਸ ਹੈਲਥਕੇਅਰ ਨੇ ਮੋਹਾਲੀ ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਮੀਟਿੰਗ ਵਿੱਚ ਆਈਐਚਐਚ ਹੈਲਥਕੇਅਰ ਦੇ ਚਾਰ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਬੋਰਡ ਵਿੱਚ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ। ਬੋਰਡ ਨੇ IHH ਹੈਲਥਕੇਅਰ ਦੀ ਪੂਰੀ ਮਲਕੀਅਤ ਵਾਲੀ ਅਸਿੱਧੇ ਸਹਾਇਕ ਕੰਪਨੀ ਨਾਰਦਰਨ ਟੀਕੇ ਵੈਂਚਰ Pte ਲਿਮਟਿਡ ਨੂੰ ਤਰਜੀਹੀ ਇਸ਼ੂ ਰਾਹੀਂ 230 ਮਿਲੀਅਨ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸ਼ੇਅਰਾਂ ਦੀ ਅਲਾਟਮੈਂਟ ਨੂੰ ₹10 ਫੇਸ ਵੈਲਿਊ ਦੇ ₹170 ਪ੍ਰਤੀ ਸ਼ੇਅਰ ਦੇ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਦਿੱਤੀ।<ref>{{Cite news|url=https://www.livemint.com/Companies/n5hz8EnQh6C9rcD5JvVZYM/IHH-acquires-controlling-311-stake-in-Fortis-for-Rs-4000.html|title=IHH Healthcare completes Fortis deal by acquiring 31% stake|date=14 Nov 2018|work=[[Live Mint]]}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.credihealth.com/hospital/fortis-hospital-noida/doctors|title=Fortis Hospital Noida|date=26 March 2019|work=Full Details Information}}</ref> == ਹੋਰ ਜਾਣਕਾਰੀ == 2018 ਵਿੱਚ, ਮਨੀਪਾਲ ਹਸਪਤਾਲ ਅਤੇ TPG ਕੈਪੀਟਲ ਨੇ ₹ 39,000 ਮਿਲੀਅਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸੌਦੇ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਵਜੋਂ ਫੋਰਟਿਸ ਹੈਲਥਕੇਅਰ ਲਿਮਟਿਡ ਨੂੰ ਹਾਸਲ ਕੀਤਾ। 2019 ਵਿੱਚ, ਫੋਰਟਿਸ ਹੈਲਥਕੇਅਰ ਨੇ ਘੋਸ਼ਣਾ ਕੀਤੀ ਕਿ ਉਸਨੇ ₹ 46,500 ਮਿਲੀਅਨ ਦੇ ਐਂਟਰਪ੍ਰਾਈਜ਼ ਮੁੱਲ ਲਈ RHT ਹੈਲਥ ਟਰੱਸਟ (RHT) ਸੰਪਤੀਆਂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰ ਲਿਆ ਹੈ। ਉਸੇ ਵਿੱਤੀ ਸਾਲ ਵਿੱਚ, ਫੋਰਟਿਸ ਨੇ 30 ਜੂਨ ਨੂੰ ਖਤਮ ਹੋਈ ਤਿਮਾਹੀ ਲਈ ₹ 780.10 ਮਿਲੀਅਨ ਦਾ ਸੰਯੁਕਤ ਸ਼ੁੱਧ ਲਾਭ ਦਰਜ ਕੀਤਾ।<ref>{{Cite news|url=https://www.business-standard.com/company/fortis-health-24049/information/company-history|title=Fortis Healthcare Ltd.|work=Business Standard India}}</ref><ref>{{Cite web |last=Sen |first=Amiti |date=28 March 2018 |title=Manipal Hospitals buys Fortis hospitals biz |url=https://www.thehindubusinessline.com/companies/manipal-hospitals-buys-fortis-hospitals-biz/article23370334.ece |website=@businessline |language=en}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/business/india-business/tpg-backed-manipal-acquires-fortis-health-srl-diagnostics/articleshow/63495248.cms|title=TPG-backed Manipal acquires Fortis Health, SRL Diagnostics – Times of India ►|date=28 March 2018|work=The Times of India}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://business.medicaldialogues.in/fortis-completes-acquisition-of-rht-assets-at-enterprise-value-of-rs-4650-crore/|title=Fortis completes acquisition of RHT assets at enterprise value of Rs 4650 crore|date=17 January 2019|work=Medical Dialogues}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://business.medicaldialogues.in/fortis-healthcare-reports-profit-of-rs-78-crore-for-june-quarter/|title=Fortis Healthcare reports profit of Rs 78 crore for June quarter|date=7 August 2019|work=Medical Dialogues}}</ref> ਅਗਸਤ 2023 ਵਿੱਚ, ਇਹ ਘੋਸ਼ਣਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ ਕਿ ਫੋਰਟਿਸ ਨੇ 27.23 ਮਿਲੀਅਨ ਡਾਲਰ ਵਿੱਚ VPS ਹੈਲਥਕੇਅਰ ਤੋਂ ਮਾਨੇਸਰ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਮੇਡਿਓਰ ਹਸਪਤਾਲ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਪੂਰੀ ਕਰ ਲਈ ਹੈ।<ref>{{Cite web |last=nagamanigrandhi |date=2023-08-30 |title=Fortis Healthcare acquires Medeor Hospital in India for $27.23m |url=https://www.hospitalmanagement.net/news/fortis-healthcare-medeor-hospital/ |access-date=2023-08-30 |website=Hospital Management |language=en-US}}</ref> == ਸਹਿਯੋਗ == * 19 ਮਾਰਚ ਨੂੰ ਮਰੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਏਆਈ ਦੁਆਰਾ ਚਲਾਏ ਗਏ ਦੇਖਭਾਲ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਲਈ ਫੋਰਟਿਸ ਹਸਪਤਾਲ ਦੇ ਨਾਲ ਫੇਬਲ ਭਾਈਵਾਲ।<ref>{{Cite web |title=Phable partners with Fortis Hospital to provide AI driven care to patients |url=https://www.biospectrumindia.com/news/20/13187/phable-partners-with-fortis-hospital-to-provide-ai-driven-care-to-patients.html |access-date=2024-05-09 |website=www.biospectrumindia.com |language=en}}</ref> * CSC ਨੇ 21 ਫਰਵਰੀ ਨੂੰ ਪੇਂਡੂ ਭਾਰਤ ਲਈ ਟੈਲੀਮੇਡੀਸਨ ਸੇਵਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਲਈ ਫੋਰਟਿਸ ਹਸਪਤਾਲ ਨਾਲ ਭਾਈਵਾਲੀ ਕੀਤੀ।<ref>{{Cite web |last=Athrady,DHNS |first=Ajith |title=CSC partners with Fortis Hospital to launch telemedicine service for rural India |url=https://www.deccanherald.com/business/csc-partners-with-fortis-hospital-to-launch-telemedicine-service-for-rural-india-948612.html |access-date=2024-05-09 |website=Deccan Herald |language=en}}</ref> * ਫੋਰਟਿਸ ਹੈਲਥਕੇਅਰ RED ਨਾਲ ਭਾਈਵਾਲ ਹੈ। ਸਿਹਤ 10-30 ਮਿੰਟਾਂ ਵਿੱਚ ਐਂਬੂਲੈਂਸ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰੇਗੀ, ਜੂਨ 23।<ref>{{Cite web |date=2023-06-26 |title=Fortis Healthcare partners with RED.Health to provide ambulances in 10-30 minutes |url=https://www.financialexpress.com/healthcare/news-healthcare/fortis-healthcare-partners-with-red-health-to-provide-ambulances-in-10-30-minutes/3143261/ |access-date=2024-05-09 |website=Financialexpress |language=en}}</ref> * ਫੋਰਟਿਸ ਬੈਨਰਘੱਟਾ ਰੋਡ, ਜੋਗੋ ਹੈਲਥ ਨਾਲ ਹੱਥ ਮਿਲਾਉਂਦਾ ਹੈ, 23 ਦਸੰਬਰ ਨੂੰ, ਪਿਸ਼ਾਬ ਸੰਬੰਧੀ ਵਿਗਾੜਾਂ ਲਈ ਗੈਰ-ਸਰਜੀਕਲ, ਤਕਨੀਕ-ਸੰਚਾਲਿਤ ਇਲਾਜ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਲਈ।<ref>{{Cite web |title=Fortis Bannerghatta Road joins hands with JOGO Health; to provide non-surgical, tech-driven treatment for urinary disorders - The Pharma Times {{!}} Pharma & Health Care News Portal |url=https://thepharmatimes.in/fortis-bannerghatta-road-joins-hands-with-jogo-health-to-provide-non-surgical-tech-driven-treatment-for-urinary-disorders/#:~:text=Bengaluru,%20December%2023,%202023:,a%20range%20of%20urinary%20disorders. |access-date=2024-05-09 |website=thepharmatimes.in }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਮਈ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ == * ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਿਹਤ ਸੰਭਾਲ * ਮਨੀਪਾਲ ਹਸਪਤਾਲ ਇੰਡੀਆ * ਮੇਦਾਂਤਾ == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} 0fn8d9bn9sv7lv8likgw959yskmvpob 0 191700 838136 779289 2026-05-01T03:38:43Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 838136 wikitext text/x-wiki '''ਪਰਵੀਨ ਪਜ਼ਵਾਕ''' (ਜਨਮ 1345, [[ਕਾਬੁਲ]] ) ਇੱਕ ਸਮਕਾਲੀ [[ਅਫ਼ਗ਼ਾਨਿਸਤਾਨ|ਅਫਗਾਨ]] [[ਬਿਰਤਾਂਤ|ਕਹਾਣੀਕਾਰ]] ਅਤੇ [[ਕਵੀ|ਕਵਿਤਰੀ]] ਹੈ। == ਜ਼ਿੰਦਗੀ == ਪਰਵੀਨ ਪਜ਼ਵਾਕ ਦਾ ਜਨਮ ਪਜ਼ਵਾਕ ਦੇ ਸਾਹਿਤਕ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਨੇਮਾਤੁੱਲਾ ਪਜ਼ਵਾਕ ਅਤੇ ਅਫ਼ੀਫ਼ਾਹ ਪਜ਼ਵਾਕ ਸਨ। ਉਹ [[ਅਬਦੁਲ ਰਹਿਮਾਨ ਪਜ਼ਵਾਕ]] ਦੀ ਪੋਤਰੀ ਹੈ।<ref>{{Cite web | url=http://www.hozhaber.com/HozhaberPublications/ParweenPazhwak_Home.htm | title=ਪਰਵੀਨ ਪਜ਼ਵਾਕ | access-date=2024-12-15 | archive-date=2016-03-03 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160303181020/http://www.hozhaber.com/HozhaberPublications/ParweenPazhwak_Home.htm | url-status=dead }}</ref> ਪਜਵਾਕ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮੁਢਲੀ ਸਿੱਖਿਆ ਮਲਾਲੀ ਹਾਈ ਸਕੂਲ ਤੋਂ ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਕਾਬੁਲ ਦੇ ਅਬੂ ਅਲੀ ਸਿਨਾਈ ਬਲਖ਼ੀ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਤੋਂ ਬਾਲ ਚਿਕਿਤਸਾ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਉੱਚੀ ਸਿੱਖਿਆ ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ। [[ਸੋਵੀਅਤ–ਅਫ਼ਗਾਨ ਯੁੱਧ|ਸੋਵੀਅਤ ਸੰਘ ਦੇ ਅਫ਼ਗਾਨਿਸਤਾਨ ਉੱਤੇ ਹਮਲੇ]] ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਪਨਾਹ ਲੈਣ ਲਈ ਕੈਨੇਡਾ ਜਾਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਅਫ਼ਗਾਨ ਸ਼ਰਨਾਰਥੀ ਵਜੋਂ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਦੋ ਸਾਲ ਬਿਤਾਏ। ਹੁਣ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਅਤੇ ਬੱਚਿਆਂ (ਦੋ ਧੀਆਂ ਅਤੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰਾਂ) ਨਾਲ਼ [[ਓਨਟਾਰੀਓ]] ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।<ref>{{Cite web | url=http://www.211toronto.ca/Gatekeeper?WebAppId=apt&RequestedSubmitAction=OrgInfo&searchKey=orgid&searchValue=BRA0103&toPrint=true | title=Find Services by Topic &#124; 211Toronto.ca | access-date=2024-12-15 | archive-date=2016-03-03 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160303205321/http://www.211toronto.ca/Gatekeeper?WebAppId=apt&RequestedSubmitAction=OrgInfo&searchKey=orgid&searchValue=BRA0103&toPrint=true | url-status=dead }}</ref> == ਲਿਖਤਾਂ == ਪਰਵੀਨ ਪਜਵਾਕ ਨੇ ਕਹਾਣੀ ਸੰਗ੍ਰਹਿ “ਨਗੀਨੇ ਵ ਸਿਤਾਰੇ” ਅਤੇ ਨਾਵਲ “ਸਲਾਮ ਮਰਜਾਨ” ਅਤੇ ਕਾਵਿ ਸੰਗ੍ਰਹਿ “ਮਰਗ ਖ਼ੁਰਸ਼ੀਦ” (ਸੂਰਜ ਦੀ ਮੌਤ) ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਦੀ ਕਿਤਾਬ "ਪਰਿੰਦੇ ਬਾਸ਼" «پرنده باش» ਵਿੱਚ 12 ਬੱਚਿਆਂ ਦੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਛਾਪ: ਪਹਿਲੀ 2016 ਦੀਆਂ ਗਰਮੀਆਂ / ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ: ਤੌਹੀਦ ਖ਼ਸੂਸੀ ਹਾਈ ਸਕੂਲ / ਹੇਰਾਤ। == ਨਮੂਨਾ ਸ਼ਿਅਰ == <poem> ਸ਼ਾਨਾ ਕੁਨਮ ਜ਼ਲਫ਼ਾਨਤ ਸਰਮਾ ਕੁਨਮ ਚਸ਼ਮਾਨਤ ਬੋਸਾ ਜ਼ਨਮ ਲਬਾਨਤ ਜਾਨਮ ਫ਼ਿਦਾਏ ਜਾਨਤ </poem> == ਸਰੋਤ == {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਫ਼ਗਾਨ ਔਰਤਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪਸ਼ਤੂਨ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1967]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕਾਬੁਲ ਦੇ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] lf2g6214w3g8w8t6u7v04c4tcoc81ae 0 195154 838069 795080 2026-04-30T15:26:39Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 838069 wikitext text/x-wiki {{Reflist}} '''ਚਿਮ ਚੁਮ''' [[ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬੀ ਏਸ਼ੀਆ|ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬੀ ਏਸ਼ੀਆਈ]] ਸਟ੍ਰੀਟ ਫੂਡ ਹੈ, ਜੋ ਖਾਸ ਕਰਕੇ [[ਥਾਈਲੈਂਡ]] ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਇਹ ਰਵਾਇਤੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਚਿਕਨ ਜਾਂ ਸੂਰ ਦੇ ਮਾਸ ਅਤੇ ਤਾਜ਼ੀਆਂ ਜੜ੍ਹੀਆਂ ਬੂਟੀਆਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਗਲੰਗਲ, ਮਿੱਠੀ [[ਨਿਆਜ਼ ਬੋ|ਤੁਲਸੀ]], ਲੈਮਨਗ੍ਰਾਸ ਅਤੇ ਕਾਫਿਰ ਚੂਨੇ ਦੇ ਪੱਤਿਆਂ ਨਾਲ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਕੋਲੇ ਦੇ ਚੁੱਲ੍ਹੇ 'ਤੇ ਇੱਕ ਛੋਟੇ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਭਾਂਡੇ ਵਿੱਚ ਪਕਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸਨੂੰ ਅਕਸਰ ''ਨਾਮ ਚਿਮ'' ਨਾਲ ਪਰੋਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਟੇਬਲਟੌਪ ਬ੍ਰੇਜ਼ੀਅਰ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਭਾਂਡੇ ਵਿੱਚ ਸਬਜ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਜੜ੍ਹੀਆਂ ਬੂਟੀਆਂ ਨਾਲ ਬਰੋਥ ਪਕਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਥਾਈ ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬੀ ਲੋਕ ਇਸ ਪਕਵਾਨ ਨੂੰ ''ਚਾਓ ਹੋਨ'' (แจ่วฮ้อน) ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।<ref>{{Cite web |date=December 4, 2011 |title=Mod's food recommendation: Thai Hot Pot (Jim Jum) &#124; Learn Thai with Mod |url=https://learnthaiwithmod.com/2011/12/mods-food-recommend-thai-hot-pot-%e0%b8%88%e0%b8%b4%e0%b9%89%e0%b8%a1%e0%b8%88%e0%b8%b8%e0%b9%88%e0%b8%a1-jim-jum/}}</ref> == ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ == ਥਾਈ ਵਿੱਚ ''ਚੀਮ'' ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਅੰਦਰ ਡੁਬੋਣਾ ਅਤੇ ''ਚੁਮ'' ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਤਰਲ ਵਿੱਚ ਡੁਬੋਣਾ । == ਵੇਰਵਾ == ਰਵਾਇਤੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਚਿਮ ਚੁਮ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਭਾਂਡੇ ਦੇ ਅੰਦਰ ਪਰੋਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਬਰੋਥ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਜੜ੍ਹੀਆਂ ਬੂਟੀਆਂ ਭਰੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗਰਮ ਕੀਤੇ ਕੋਲੇ ਦੇ ਬਾਲਣ ਨਾਲ ਉਬਾਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸੂਪ ਵਿੱਚ ਜੜ੍ਹੀਆਂ ਬੂਟੀਆਂ ਦੀ ਖੁਸ਼ਬੂਦਾਰ ਭਾਵਨਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਵਾਧੂ ਸੁਆਦ ਲਈ ਟੁਕੜਿਆਂ ਨੂੰ ਡਿਪਿੰਗ ਸਾਸ ਵਿੱਚ ਡੁਬੋਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਡਿਸ਼ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਤਾਜ਼ੀਆਂ ਸਬਜ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਮਾਸ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਵਰਮੀਸੈਲੀ ਅਤੇ ਡਿਪਿੰਗ ਸਾਸ ਦੇ ਨਾਲ ਪਰੋਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਇਹ ਡਿਸ਼ ਹਲਕੇ ਉਬਲਦੇ ਤਾਪਮਾਨ 'ਤੇ ਖਾਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਖਪਤਕਾਰ ਸਾਰੀ ਸਮੱਗਰੀ ਨੂੰ ਬਰਤਨ ਵਿੱਚ ਪਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਚਿਮ ਚੁਮ ਘਰ ਜਾਂ ਰੈਸਟੋਰੈਂਟ ਵਿੱਚ ਤਿਆਰ ਅਤੇ ਖਾਧਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਸੁਆਦ ਨੂੰ ਇੱਕ ਹੋਰ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਲਿਆਉਣ ਦਾ ਗੁਪਤ ਤਰੀਕਾ ਹੈ ਕਿ ਘੜੇ ਨੂੰ ਢੱਕ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਜੋ ਬਰੋਥ ਹਰੇਕ ਸਮੱਗਰੀ ਵਿੱਚ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਬਲ ਸਕੇ।<ref>{{Cite web |date=2020-01-15 |title=CHIM CHUM |url=https://theconnoisseurclubsjihmct.wordpress.com/2020/01/15/chim-chum/ |access-date=2024-04-19 |website=The Connoisseur Club |language=en}}</ref> == ਮੂਲ == ਇਸ ਪਕਵਾਨ ਦੀ ਉਤਪਤੀ ਥਾਈਲੈਂਡ ਦੇ ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬੀ ਹਿੱਸੇ, ਇਸਾਨ ਤੋਂ ਹੋਈ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਇਸਨੂੰ ਸਥਾਨਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਜਾਵ ਹੋਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸਾਨ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ, ਜਾਵ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਚਟਣੀ ਅਤੇ ਹੋਨ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਗਰਮ, ਜੋ ਗਰਮ ਬਰੋਥ ਨਾਲ ਮਿਲਾਏ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਸੁਆਦੀ ਸਾਸ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜਾਵ ਹੋਨ ਵਿੱਚ ਬਰੋਥ ਅਜੇ ਵੀ ਬਹੁਤ ਖੁਸ਼ਬੂਦਾਰ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਜੜ੍ਹੀਆਂ ਬੂਟੀਆਂ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਵਧੇਰੇ ਆਧੁਨਿਕ ਚਿਮ ਚੁਮ ਪਰ ਕੁਝ ਵਾਧੂ ਸਮੱਗਰੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ। ਇਹ ਗੂੜ੍ਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ''ਜਾਵ ਨੂੰ'' ਮਿਲਾ ਕੇ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਭੁੰਨੇ ਹੋਏ ਖੁਸ਼ਬੂਦਾਰ ਤੱਤਾਂ ਅਤੇ ਹੱਡੀਆਂ ਦੇ ਬਰੋਥ ਨਾਲ ਬਣੀ ਇੱਕ ਸੁਆਦੀ ਚਟਣੀ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਕਈ ਵਾਰ ਸੂਰ ਜਾਂ ਬੀਫ ਦਾ ਖੂਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੀ ਪਿਆ ਤੋਂ ਥੋੜ੍ਹੀ ਕੁੜੱਤਣ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਕੀ ਪਿਆ, ਸ਼ਬਦ ਕੀ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਮਲ, ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਤੱਤ ਹੈ ਜੋ ਘਾਹ ਖਾਣ ਵਾਲੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਗਾਵਾਂ, ਮੱਝਾਂ ਅਤੇ ਬੱਕਰੀਆਂ ਦੀਆਂ ਅੰਤੜੀਆਂ ਤੋਂ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਪਾਚਕ ਐਨਜ਼ਾਈਮਾਂ ਅਤੇ ਅਰਧ-ਪਚਣ ਵਾਲੇ ਘਾਹ ਅਤੇ ਰੇਸ਼ਿਆਂ ਦਾ ਮਿਸ਼ਰਣ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਰੰਗ ਗੂੜ੍ਹਾ ਹਰਾ ਭੂਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਭੋਜਨ ਵਿੱਚ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਕੁੜੱਤਣ ਜੋੜਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web |last=lionbrand |date=2023-09-14 |title=Dipping and dunking into Thai hotpot - Jim Jum and Jaew Hon |url=https://www.lionbrand.com.au/dipping-and-dunking-into-thai-hotpot-jim-jum-and-jaew-hon/ |access-date=2024-04-19 |website=Lion Brand |language=en-AU}}</ref> == ਇਤਿਹਾਸ == === ਮਿੱਟੀ ਦਾ ਘੜਾ === 20,000 ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਮਿੱਟੀ ਦਾ ਭਾਂਡਾ ਜਿਆਂਗਸ਼ੀ ਪ੍ਰਾਂਤ ਦੀ ਜ਼ਿਆਨਰੇਂਡੋਂਗ ਗੁਫਾ ਵਿੱਚ ਮਿਲਿਆ ਸੀ। ਇਹ ਸਾਂਝੇ ਦਾਅਵਤਾਂ, ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਖਾਣਾ ਪਕਾਉਣ ਦੀ ਕਲਾ ਅਤੇ ਭੋਜਨ ਸਾਂਝਾ ਕਰਨ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਦਾ ਸਬੂਤ ਹੈ। ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਘੜੇ ਜਾਂ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਘੜੇ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਘੜੇ ਵਿੱਚ ਗਰਮੀ ਫੈਲਾਉਣ ਦੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਮਿੱਟੀ ਨੂੰ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਧਾਤ ਦੇ ਘੜੇ ਨਾਲੋਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗਰਮ ਹੋਣ ਵਿੱਚ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸਮਾਂ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇੱਕ ਵਾਰ ਜਦੋਂ ਇਹ ਗਰਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਉਸ ਗਰਮੀ ਨੂੰ ਬਰਕਰਾਰ ਰੱਖਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸਥਿਰ, ਕੋਮਲ ਖਾਣਾ ਪਕਾਉਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=Clay Pot Cooking: A Historic Evolution |url=https://www.munchery.com/blog/the-history-and-evolution-of-clay-pot-cooking-a-journey-through-time/ |access-date=2024-04-19 |website=www.munchery.com |language=en }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਪ੍ਰੈਲ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ਇਹ ਉਹ ਵਿਲੱਖਣ ਸੁਆਦ ਅਤੇ ਬਣਤਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਸਿਰਫ਼ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਘੜੇ ਵਿੱਚ ਖਾਣਾ ਪਕਾਉਣ ਨਾਲ ਹੀ ਮਿਲ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਭਾਂਡੇ ਖਾਰੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਭੋਜਨ ਦੇ ਤੇਜ਼ਾਬੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਨੂੰ ਬੇਅਸਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, pH ਸੰਤੁਲਨ ਬਣਾਈ ਰੱਖਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਖਪਤਕਾਰਾਂ ਲਈ ਭੋਜਨ ਨੂੰ ਪਚਣਾ ਆਸਾਨ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ।<ref>{{Cite web |date=2021-02-27 |title=Earthen pots, the Choice of the Century – 5 Best Benefits of Using Earthen Pots in Your Kitchen |url=https://mitticool.com/earthen-pots-the-choice-of-the-century/ |access-date=2024-04-19 |language=en-US}}</ref> ਚਿਮ ਚੁਮ ਦੀ ਵਿਲੱਖਣਤਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਹੌਲੀ ਕੁਕਿੰਗ ਇੱਕ ਖਾਣਾ ਪਕਾਉਣ ਦਾ ਤਰੀਕਾ ਹੈ ਜੋ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਪਕਾਉਣ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਭਾਂਡੇ ਦੇ ਅੰਦਰਲਾ ਭੋਜਨ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਜਾਂ ਬਿਲਕੁਲ ਵੀ ਨਮੀ ਗੁਆਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਭਾਫ਼ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਇੱਕ ਕੋਮਲ, ਸੁਆਦੀ ਪਕਵਾਨ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਘੜੇ ਦੀਆਂ ਕੰਧਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸੋਖਿਆ ਗਿਆ ਪਾਣੀ ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਸੜਨ ਤੋਂ ਰੋਕਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਘੜੇ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁੱਕਣ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ। ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਖਾਣਾ ਪਕਾਉਣ ਦੀ ਤਕਨੀਕ ਨਾਲ ਕੋਈ ਤੇਲ ਪਾਉਣ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਇਸ ਲਈ ਮਿੱਟੀ ਵਿੱਚ ਪਕਾਏ ਗਏ ਭੋਜਨ ਵਿੱਚ ਅਕਸਰ ਦੂਜੇ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਭੋਜਨ ਨਾਲੋਂ ਚਰਬੀ ਘੱਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। == ਆਮ ਸਮੱਗਰੀਆਂ == === ਸੂਪ === ਸੂਪ ਬਣਾਉਣ ਦੀਆਂ ਪਕਵਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ: * ਚਿਕਨ ਬਰੋਥ * ਗਲੰਗਲ * ਲੈਮਨਗ੍ਰਾਸ * [[ਮੱਛੀ ਚਟਣੀ|ਮੱਛੀ ਦੀ ਚਟਣੀ]] * ਖੰਡ * ਲੂਣ * ਇਮਲੀ ਦਾ ਰਸ * ਕਾਫਿਰ ਚੂਨਾ * ਮਿਰਚ * ਤੁਲਸੀ ਦਾ ਪੱਤਾ * ਧਨੀਆ === ਸਮੱਗਰੀ === ਇਹ ਹਰੇਕ ਰੈਸਟੋਰੈਂਟ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਪਰ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉਹ ਕਿੰਨੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ ਹਨ; * ਮਾਸ ਦਾ ਟੁਕੜਾ * ਸੂਰ ਦਾ ਮਾਸ * ਵਰਮੀਸੇਲੀ * ਅੰਡਾ * ਖੁੰਭ * ਤੁਲਸੀ ਦਾ ਪੱਤਾ * [[ਸਲਾਦ]] ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਮੀਟ ਡਿਸ਼ ਨੂੰ ਇਸਦੇ ਉੱਪਰ ਆਂਡੇ ਦੇ ਨਾਲ ਪਰੋਸਿਆ ਜਾਵੇਗਾ। === ਨਮ ਚਿਮ (ਡੁਬੋਣਾ) === * ਲਾਲ ਮਿਰਚ * [[ਮੱਛੀ ਚਟਣੀ|ਮੱਛੀ ਦੀ ਚਟਣੀ]] * ਚੂਨਾ * ਭੁੰਨੇ ਹੋਏ ਚੌਲ * [[ਧਨੀਆ]] * ਸਕੈਲੀਅਨ ਰੂਟ ਇਹਨਾਂ ਡਿਪਿੰਗਾਂ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਇੱਕ ਛੋਟੇ ਕਟੋਰੇ ਅਤੇ ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਡਿਪਿੰਗ ਸਾਸ ਨਾਲ ਪਰੋਸਿਆ ਜਾਵੇਗਾ। == ਖੇਤਰੀ ਭਿੰਨਤਾਵਾਂ == === ਏਸ਼ੀਆਈ ਪਕਵਾਨ === ==== ਇਸਾਨ ==== ਜਾਵ ਹੋਨ ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਇਸਾਨ ਤੋਂ ਹੈ, ਇੱਕ ਮਿੱਟੀ ਦਾ ਗਰਮ ਭਾਂਡਾ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਮਸਾਲੇਦਾਰ, ਖੱਟੇ, ਤਾਜ਼ੇ ਜੜ੍ਹੀਆਂ ਬੂਟੀਆਂ ਅਤੇ ਤੇਜ਼ ਮਸਾਲੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਲਾਓਸ ਅਤੇ ਇਸਾਨ ਦੇ ਭੋਜਨ ਵਿੱਚ ਅਕਸਰ ਕੀ ਪਿਆ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ ਜੋ ਕਿ ਇੱਕ ਮੁੱਖ ਸਮੱਗਰੀ ਹੈ ਜੋ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਸੁਆਦ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ। ==== ਲਾਓਸ ==== ਚਿਮ ਚੁਮ ਨੂੰ ਲਾਓਸ ਵਿੱਚ "ਚੁਮ-ਲਾਓਸ" ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਪਕਵਾਨ ਚਿਮ ਚੁਮ ਵਰਗੇ ਹੀ ਹਨ ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਚਾਈਵਜ਼ ਅਤੇ ਡਿਲ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਚੁਮ-ਲਾਓਸ ਇੱਕੋ ਸਮੇਂ ਚਿਮ ਚੁਮ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਖੱਟਾ, ਮਿੱਠਾ ਅਤੇ ਨਮਕੀਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹਰਬਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ==== ਚੀਨ ==== ਚੁਆਨ ਚੁਆਨ, ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਹੈ "ਤਿੱਖਾ ਭੋਜਨ", ਕਲਾਸਿਕ ਹੌਟ ਪੋਟ ਥੀਮ ਦਾ ਇੱਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਰੀਮਿਕਸ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਰਵਾਇਤੀ ਹੌਟਪੌਟ ਦੇ ਉਲਟ, ਚੁਆਨ ਚੁਆਨ ਦੇ ਤੱਤਾਂ ਨੂੰ ਸੋਟੀਆਂ 'ਤੇ ਤਿਰਛਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਫਿਰ ਮਿੱਟੀ ਜਾਂ ਲੋਹੇ ਦੇ ਭਾਂਡੇ ਦੇ ਅੰਦਰ ਉਬਲਦੇ ਤੇਲ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਭਾਂਡੇ ਵਿੱਚ ਪਕਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਭੋਜਨ ਨੂੰ ਚੁੱਕਣਾ ਵਧੇਰੇ ਸੁਵਿਧਾਜਨਕ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ==== ਜਪਾਨ ==== ਨਬੇਮੋਨੋ ਜਾਂ ਨਾਬੇ ਜਾਪਾਨੀ ਹੌਟਪੌਟ ਪਕਵਾਨਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਕਿਸਮ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਇੱਕ ਘੜੇ ਦੇ ਪਕਵਾਨ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੌਟਪਾਟ ਜਪਾਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਹੈ, ਮਸ਼ਹੂਰ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਹੌਟਪਾਟ ਪਕਵਾਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਨੂੰ ਚਾਂਕੋ ਨਾਬੇ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਜਾਪਾਨ ਦਾ ਸੂਮੋ ਸਟੂਅ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰੋਟੀਨ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਚੌਲਾਂ, ਉਡੋਨ ਜਾਂ ਬੀਅਰ ਦੇ ਨਾਲ ਵੱਡੀ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਮੀਟ ਅਤੇ ਸਬਜ਼ੀਆਂ ਵਿੱਚ ਪਰੋਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਭੋਜਨ ਜਾਪਾਨੀ ਪਹਿਲਵਾਨਾਂ ਲਈ ਰਵਾਇਤੀ ਤਰੀਕਾ ਹੈ। == ਮਿਲਦੇ-ਜੁਲਦੇ ਪਕਵਾਨ == * ਸ਼ਾਬੂ-ਸ਼ਾਬੂ ਇਹ ਪਕਵਾਨ ਇੱਕ ਸਮਾਨ ਜਾਪਾਨੀ ਕਿਸਮ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪਤਲੇ ਕੱਟੇ ਹੋਏ ਮੀਟ ਅਤੇ ਸਬਜ਼ੀਆਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ ਜੋ ਖਾਣੇ ਦੀ ਮੇਜ਼ 'ਤੇ ਇੱਕ ਬਰਤਨ ਵਿੱਚ ਉਬਾਲੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਚਟਣੀ ਨਾਲ ਖਾਧੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। * ਮਾਲਾ ਇਹ ਚੀਨੀ ਪਕਵਾਨ ਸਿਚੁਆਨ ਮਿਰਚਾਂ ਅਤੇ ਮਿਰਚਾਂ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਇੱਕ ਮਸਾਲੇਦਾਰ ਅਤੇ ਸੁੰਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਸੀਜ਼ਨਿੰਗ ਹੈ। ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ, ''ਮਾਲਾ ਨੂੰ'' ਤੇਲ ਅਤੇ ਹੋਰ ਮਸਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਉਬਾਲ ਕੇ ਇੱਕ ਚਟਣੀ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਾਲਾ ਚਿਮ-ਚਮ ਵਰਗਾ ਹੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਨਾ ਤਾਂ ਖਾਣ ਦਾ ਤਰੀਕਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਡੁਬੋਣ ਅਤੇ ਸੁੱਟਣ ਲਈ ਸਮੱਗਰੀ ਹੈ ਪਰ ਸੁਆਦ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਮਸਾਲੇਦਾਰ ਅਤੇ ਸੁੰਨ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਉਲਟ, ਇਹ ਪਕਵਾਨ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਘੜੇ ਦੀ ਬਜਾਏ ਇਲੈਕਟ੍ਰਿਕ ਖਾਣਾ ਪਕਾਉਣ ਵਾਲੇ ਘੜੇ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦਾ ਹੈ। * ਫੋ ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੀਅਤਨਾਮ ਤੋਂ, ਇੱਕ ਇਲੈਕਟ੍ਰਿਕ ਖਾਣਾ ਪਕਾਉਣ ਵਾਲੇ ਭਾਂਡੇ ਵਿੱਚ ਉਬਾਲਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਭਾਂਡੇ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸਾਰੀਆਂ ਸਮੱਗਰੀਆਂ ਨੂੰ ਉਬਾਲਿਆ ਗਿਆ। ਫੋ ਸ਼ਬਦ ਭੋਜਨ ਦਾ ਨਾਮ ਨਹੀਂ ਹੈ ਸਗੋਂ ਵੀਅਤਨਾਮੀ ਨੂਡਲਜ਼ ਦਾ ਨਾਮ ਹੈ। * ਤਾਜੀਨ ਜਾਂ ਟੈਗੀਨ ਇਹ ਪਕਵਾਨ [[ਉੱਤਰੀ ਅਮਰੀਕਾ|ਉੱਤਰੀ-ਅਮਰੀਕੀ]] ਭੋਜਨ ਤੋਂ ਹੈ ਅਤੇ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਪਕਾਏ ਗਏ ਸੁਆਦੀ ਸਟੂਅ ਹੈ, ਜੋ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕੱਟੇ ਹੋਏ ਮੀਟ, ਪੋਲਟਰੀ ਜਾਂ ਮੱਛੀ ਦੇ ਨਾਲ ਸਬਜ਼ੀਆਂ ਜਾਂ ਫਲਾਂ ਨਾਲ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਰਵਾਇਤੀ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਟੈਗਾਈਨ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਭਾਂਡਿਆਂ ਤੋਂ ਬਣਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਅੱਜਕੱਲ੍ਹ ਸਹੂਲਤ ਲਈ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਰਸੋਈਏ ਧਾਤ ਜਾਂ ਅੱਗ-ਰੋਧਕ ਗਲੇਜ਼ਡ ਸਿਰੇਮਿਕ ਤੋਂ ਬਣੇ ਟੈਗਾਈਨ ਨੂੰ ਤਰਜੀਹ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। == ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ == * ਨਾਮ ਚਿਮ == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਥਾਈ ਪਕਵਾਨ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸੂਰ ਦੇ ਪਕਵਾਨਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਣ-ਸਮੀਖਿਆ ਅਨੁਵਾਦਾਂ ਵਾਲੇ ਸਫ਼ੇ]] h598fevn29fztoolnd8i9v20h5ils48 0 195162 838068 795230 2026-04-30T15:07:56Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 838068 wikitext text/x-wiki {{Infobox prepared food|name=ਚਾ ਸਿਉ ਬਾਓ|image=Char siu bao.jpg|image_size=250px|caption=|alternate_name=''ਚਾਸ਼ੋਬਾਓ'', ''ਮਾਨਪੁਆ'', ''ਕੇਕੇ ਪੁਆ'', ''ਚਾਓ ਪਾਓ''|country=[[ਦੱਖਣੀ ਚੀਨ]]|region=|creator=|course=|served=ਗਰਮ|main_ingredient=[[ਸੂਰ ਦਾ ਮਾਸ]]|variations=ਬੇਕ ਕੀਤਾ ਜਾਂ ਭੁੰਨਿਆ ਹੋਇਆ|calories=501.2|other=}}{{Reflist|30em}} [[ਤਸਵੀਰ:Charsiubaau_Secondary.jpg|right|thumb| ਇਸ ਕਿਸਮ ਲਈ ਬੇਕ ਕੀਤਾ ''ਚਾ ਸਿਉ ਬਾਓ'' ਆਟਾ ਸਟੀਮਡ ਵਰਜ਼ਨ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਹੈ।]] '''''ਚਾ ਸਿਉ ਬਾਓ''''' ਇੱਕ ਕੈਂਟੋਨੀਜ਼ ''ਬਾਓਜ਼ੀ'' (ਬਨ) ਹੈ ਜੋ ਬਾਰਬੀਕਿਊ-ਸੁਆਦ ਵਾਲੇ ਪੋਰਕ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।<ref name="Hsiung">Hsiung, Deh-Ta. Simonds, Nina. Lowe, Jason. [2005]. ''The Food of China: A Journey for Food Lovers''. Bay Books. {{ISBN|978-0-681-02584-4}}. p. 24.</ref> ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ''ਯਮ ਚਾ'' ਦੌਰਾਨ ਇੱਕ ਕਿਸਮ ਦੇ ਡਿਮ ਸਮ ਵਜੋਂ ਪਰੋਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਈ ਵਾਰ ਚੀਨੀ ਬੇਕਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵੇਚਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name="Hsiung" /><ref name="cnn">{{Cite web |last=Christopher DeWolf |last2=Izzy Ozawa |last3=Tiffany Lam |last4=Virginia Lau |last5=Zoe Li |date=13 July 2010 |title=40 Hong Kong foods we can't live without |url=http://www.cnngo.com/hong-kong/none/40-things-eat-hong-kong-coronary-arrest-820489 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20121105093220/http://www.cnngo.com/hong-kong/none/40-things-eat-hong-kong-coronary-arrest-820489 |archive-date=2012-11-05 |access-date=14 August 2012 |website=CNN Go}}</ref> == ਕਿਸਮਾਂ == ''ਚਾ ਸਿਉ ਬਾਓ'' ਦੀਆਂ ਦੋ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕਿਸਮਾਂ ਹਨ: ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਭਾਫ਼ ਵਾਲੇ ਸੰਸਕਰਣ ਨੂੰ{{Lang|zh-Hant|蒸叉燒包}}ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈਜਾਂ ਸਿਰਫ਼{{Lang|zh-Hant|叉燒包}}( {{Lang-zh|p=chāshāo bāo|cy=chāsīu bāau|labels=no|j=caa1 siu1 baau1}} ), ਜਦੋਂ ਕਿ ਪੱਕੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਨੂੰ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ{{Lang|zh-Hant|叉燒餐包}}ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਟੀਮ ਕੀਤੇ ''ਚਾ ਸਿਉ ਬਾਓ ਦਾ'' ਬਾਹਰੀ ਹਿੱਸਾ ਚਿੱਟਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਬੇਕ ਕੀਤੀ ਕਿਸਮ ਭੂਰੀ ਅਤੇ ਚਮਕਦਾਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। == ਕੈਂਟੋਨੀਜ਼ ਪਕਵਾਨ == ਭਾਵੇਂ ਕਿ ਇਹ ਦੇਖਣ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਭੁੰਨੇ ਹੋਏ ''ਬਾਓਜ਼ੀ'' ਦੇ ਸਮਾਨ ਹੈ, ਪਰ ਭੁੰਨੇ ਹੋਏ ''ਚਾ ਸਿਉ ਬਾਓ'' ਦਾ ਆਟਾ ਵਿਲੱਖਣ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ [[ਖ਼ਮੀਰ|ਖਮੀਰ]] ਅਤੇ ਬੇਕਿੰਗ ਪਾਊਡਰ ਦੋਵਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਖਮੀਰ ਵਜੋਂ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਖਮੀਰ ਦਾ ਇਹ ਵਿਲੱਖਣ ਮਿਸ਼ਰਣ ''ਚਾ ਸਿਉ ਬਾਓ'' ਦੇ ਆਟੇ ਨੂੰ ਥੋੜ੍ਹਾ ਸੰਘਣਾ, ਪਰ ਬਰੀਕ ਨਰਮ ਰੋਟੀ ਵਰਗਾ ਬਣਾਵਟ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਤਾਂਗਜ਼ੋਂਗ, ਇੱਕ ਪਾਣੀ ਵਾਲਾ ਰੌਕਸ, ਕਈ ਵਾਰ ਰੋਟੀ ਨੂੰ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਨਰਮ ਰੱਖਣ ਅਤੇ ਬਾਓ ਦੀ ਬਣਤਰ ਨੂੰ ਬਿਹਤਰ ਬਣਾਉਣ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰਨ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਭੁੰਨੇ ਹੋਏ ਚਾਰ ਸਿਉ ਬਾਓ ਦਾ ਇੱਕ ਵਿਕਲਪਿਕ ਸੰਸਕਰਣ ਇੱਕ ਬੇਕ ਕੀਤਾ ਸੰਸਕਰਣ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਕਿ ਆਟਾ ਬਹੁਤ ਮਿਲਦਾ-ਜੁਲਦਾ ਹੈ, ਬੇਕ ਕੀਤਾ ਚਾਰ ਸਿਉ ਬਾਓ ਇੱਕ ਬੇਕ ਕੀਤੇ ਬਨ ਵਰਗਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਹੀ ''ਚਾਰ ਸਿਉ'' ਭਰਾਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ ਅਕਸਰ ਪਕਾਉਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਅੰਡੇ ਅਤੇ ਖੰਡ ਦੇ ਧੋਣ ਨਾਲ ਲੇਪਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਥੋੜ੍ਹਾ ਮਿੱਠਾ, ਵਧੇਰੇ ਬਰੈਡੀ ਚਾਰ ਸਿਉ ਬਾਓ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਬਨ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਕੋਮਲ, ਮਿੱਠਾ, ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਭੁੰਨਿਆ ਹੋਇਆ ਸੂਰ ਦਾ ਟੈਂਡਰਲੋਇਨ ਹੈ। ਇਸ ''ਚਾ ਸਿਉ ਨੂੰ'' ਕੱਟਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਇਸਨੂੰ ਓਇਸਟਰ ਸਾਸ, ਹੋਇਸਿਨ ਸਾਸ, ਭੁੰਨੇ ਹੋਏ ਤਿਲ ਦੇ ਬੀਜ ਦਾ ਤੇਲ, ਚੌਲਾਂ ਦਾ ਸਿਰਕਾ, ਸ਼ਾਓਕਸਿੰਗ ਵਾਈਨ ਜਾਂ ਸੁੱਕੀ ਸ਼ੈਰੀ, ਸੋਇਆ ਸਾਸ, ਖੰਡ ਅਤੇ ਮੱਕੀ ਦੇ ਸਟਾਰਚ ਦੇ ਸ਼ਰਬਤ ਵਾਲੇ ਮਿਸ਼ਰਣ ਵਿੱਚ ਮਿਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web |last=Geni Raitisoja |date=June 25, 2008 |title=Chinese recipes: char siu (barbecued pork) |url=http://en.radio86.com/chinese-food/chinese-recipes-char-siu-barbecued-pork |archive-url=https://web.archive.org/web/20120327040543/http://radio86.com/food/recipes/chinese-recipes-char-siu-barbecued-pork |archive-date=2012-03-27 |website=All About China |publisher=Radio86}}</ref> == ਪੋਲੀਨੇਸ਼ੀਅਨ ਪਕਵਾਨ == ਯੂਰਪੀ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦੇ ਸੱਦੇ 'ਤੇ, 1800 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਮੱਧ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ ਚੀਨੀ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸ਼ਾਂਤ ਮਹਾਂਸਾਗਰ ਵਿੱਚ ਖੰਡ ਦੇ ਬਾਗਾਂ 'ਤੇ ਕੰਮ ਕਰਨ ਲਈ ਠੇਕੇ 'ਤੇ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਵਜੋਂ ਭਰਤੀ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਚੀਨੀ ਪ੍ਰਵਾਸੀ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ''ਚਾਰ ਸਿਉ ਬਾਓ'' ਵਰਗੇ ਭੋਜਨ ਲੈ ਕੇ ਆਉਣਗੇ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਵੇਂ ਸਥਾਨ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਢਾਲਿਆ ਜਾਵੇਗਾ।<ref>{{Cite web |title=French Polynesia at the Chinese Crossroads |url=https://thediplomat.com/2017/09/french-polynesia-at-the-chinese-crossroads/ |website=thediplomat.com}}</ref><ref>{{Cite web |last=Noa |first=Ashalyna |title=BUILDING ON THE PAST: CHINA'S EVOLVING PRESENCE IN SAMOA |url=http://www.nzlii.org/nz/journals/CanterLawRw/2020/12.pdf |website=nzlii.org }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਪ੍ਰੈਲ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Cite web |date=20 June 2018 |title=Early History of the Chinese in Hawaii |url=https://www.khon2.com/living-808/early-history-of-the-chinese-in-hawaii/ |website=KHON2}}</ref> ਹਵਾਈਅਨ ਪਕਵਾਨਾਂ ਵਿੱਚ, ਇਸਨੂੰ '''''ਮਨਪੁਆ''''' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। "ਸੁਆਦੀ ਸੂਰ ਦੀ ਚੀਜ਼" ਲਈ ਹਵਾਈਅਨ ਪਿਜਿਨ ।<ref>{{Cite web |date=13 November 2019 |title=Manapua and The Manapua Man |url=https://onolicioushawaii.com/manapua/ |website=Onolicious Hawaiʻi}}</ref> ਸਮੋਆ ਵਿੱਚ ਇਸ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ '''''ਕੇਕੇ ਪੁਆ''''' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਸ਼ਾਬਦਿਕ ਅਰਥ ਹੈ "ਪੱਗ ਕੇਕ"।<ref>{{Cite web |date=25 September 2022 |title=20 Best Traditional Samoan Recipes To Cook At Home – Our Big Escape |url=https://ourbigescape.com/20-best-traditional-samoan-recipes/ |website=ourbigescape.com |language=en-us}}</ref> ਤਾਹੀਤੀ, [[ਫ਼ਰਾਂਸੀਸੀ ਪਾਲੀਨੇਸ਼ੀਆ|ਫ੍ਰੈਂਚ ਪੋਲੀਨੇਸ਼ੀਆ]] ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ '''''ਚਾਓ ਪਾਓ''''' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web |date=19 January 2022 |title=In Tahiti, the Local Take on Chinese Food Tells a Story of the Island's Early Immigrants |url=https://www.cntraveler.com/story/tahitian-chinese-food |website=Condé Nast Traveler}}</ref> == ਵੀਅਤਨਾਮੀ ਪਕਵਾਨ == [[ਵੀਅਤਨਾਮ]] ਵਿੱਚ, ਆਈਟਮ ਨੂੰ '''''ਜ਼ੀਊ ਪਾਓ''''' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਗੁਆਂਗਡੋਂਗ ਅਤੇ ਚਾਓਜ਼ੌ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ ਜੋ ਵੀਅਤਨਾਮ ਦੇ ਨਾਮ ਦਿਨਹ ਵਿੱਚ ਹੱਕਾ ਗਲੀ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਕਾਫ਼ੀ ਵੱਡੇ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਚੀਨੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਬਾਅਦ ਹੈ। ਬੇਕਿੰਗ ਲਈ ਸਮੱਗਰੀ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਆਟਾ, ਮਾਸ, ਆਂਡੇ, ਆਟਾ, ਚਰਬੀ ਅਤੇ ਕੁਝ ਖਾਸ ਮਸਾਲੇ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਹਰੇਕ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਬਣਾਏ ਜਾਣ ਦੇ ਤਰੀਕੇ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸੁਆਦੀ ਕੇਕ ਬਣਾਉਣ ਲਈ, ਲੋਕ ਅਕਸਰ ਸੂਰ ਦੇ ਟੈਂਡਰਲੌਇਨ ਨੂੰ ਬਾਰੀਕ ਲਸਣ, ਪੰਜ ਮਸਾਲੇ, ਸੀਪ ਤੇਲ, ਸ਼ਹਿਦ ਨਾਲ ਮੈਰੀਨੇਟ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਫਿਰ ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਪਕਾਉਂਦੇ ਹਨ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਇਹ ਸੁਨਹਿਰੀ ਭੂਰਾ ਨਾ ਹੋ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਖੁਸ਼ਬੂਦਾਰ ਨਾ ਹੋ ਜਾਵੇ। ਚਾਰ ਸਿਉ ਮੀਟ ਨੂੰ ਕੱਟਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਲੱਕੜ ਦੇ ਕੰਨ ਵਾਲੇ ਮਸ਼ਰੂਮ, ਸੂਰ ਦੀ ਚਰਬੀ ਅਤੇ ਇੱਕ ਪੂਰੇ ਉਬਾਲੇ ਹੋਏ ਬਟੇਰ ਦੇ ਅੰਡੇ ਨਾਲ ਮਿਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕੁਝ ਕਿਸਮਾਂ ਵਿੱਚ ਨਮਕੀਨ ਅੰਡੇ ਦੀ ਜ਼ਰਦੀ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। "xíu páo" ਸ਼ਬਦ ਨੂੰ ਕੈਂਟੋਨੀਜ਼ ਜਾਂ ਹੋਕੀਅਨ ਲਿਪੀਅੰਤਰਿਤ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web |date=17 December 2014 |title=Bánh xíu páo nhỏ xinh nức tiếng Nam Định |url=https://m.afamily.vn/banh-xiu-pao-nho-xinh-nuc-tieng-nam-dinh-2014121703523857.chn}}</ref> == ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ == * ਬਾਨ ਬਾਓ (ਵੀਅਤਨਾਮ) * ਡਿਮ ਸਮ * ਗੌਬੁਲੀ (ਜਿਸਨੂੰ "ਗੋ ਬਿਲੀਵ" ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) * ਜਜਿਨਪਾਂਗ / ਹੋਪਾਂਗ (ਦੱਖਣੀ ਕੋਰੀਆ) * ਬਨਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ * ਸੂਰ ਦੇ ਪਕਵਾਨਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ * ਸਨੈਕ ਫੂਡਜ਼ ਦੀ ਸੂਚੀ * ਭਾਫ਼ ਵਾਲੇ ਭੋਜਨਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ * ਭਰੇ ਹੋਏ ਪਕਵਾਨਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ * ਨਿਕੁਮਨ (ਜਾਪਾਨ) * ਸਿਓਪਾਓ (ਫਿਲੀਪੀਨਜ਼) == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸੂਰ ਦੇ ਪਕਵਾਨਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਣ-ਸਮੀਖਿਆ ਅਨੁਵਾਦਾਂ ਵਾਲੇ ਸਫ਼ੇ]] lyv34ix1gnugz0rvj0gd9ta2uszz789 0 195220 838149 819908 2026-05-01T05:21:46Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 838149 wikitext text/x-wiki '''ਪੋਕ,''' ਇੱਕ ਕੱਚੀ ਮੱਛੀ ਦੇ ਕੱਟੇ ਹੋਏ ਟੁਕੜੇ ਦਾ ਇੱਕ ਪਕਵਾਨ ਹੈ<ref>{{Cite web |last=Noguchi |first=Mark |title=A Conflicted Chef From Hawaii Reacts to the Mainland Poke Bowl Trend |url=https://firstwefeast.com/eat/2016/03/hawaii-chef-has-problems-with-poke-trend |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20230924085735/https://firstwefeast.com/eat/2016/03/hawaii-chef-has-problems-with-poke-trend |archive-date=24 ਸਤੰਬਰ 2023 |access-date=11 June 2018 |website=First We Feast}}</ref><ref>{{Cite web |last=Tan |first=Rachel |title=6 Things To Know About Hawaiian Poke |url=https://guide.michelin.com/us/san-francisco/features/poke-hawaiian-raw-fish-dish/news |access-date=11 June 2018 |website=Michelin Guide}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਜੁਲਾਈ 2025|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}</ref><ref>{{Cite web |last=Cheng |first=Martha |date=13 January 2017 |title=How the Hawaiian poke bowl became the world's new fast food |url=https://www.hawaiimagazine.com/content/how-hawaiian-poke-bowl-became-worlds-new-fast-food |access-date=11 June 2018 |website=Hawai'i Magazine}}</ref> ਜੋ ਸਾਸ (ਚਟਨੀ) ਵਿੱਚ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮੁੱਖ ਭੋਜਨ ਵਜੋਂ ਪਰੋਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name="hawaiimag">{{Cite web |last=Talwar |first=Kalei |date=17 July 2009 |title=Make Hawaii-style ahi poke wherever you are. Here's a recipe. |url=http://www.hawaiimagazine.com/blogs/hawaii_today/2009/7/17/ahi_poke_Hawaii_style_recipe |access-date=2015-11-24 |website=Hawaii Magazine}}</ref> == ਇਤਿਹਾਸ == === ਸੰਪਰਕ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੀ ਮਿਆਦ === ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਮੱਛੀਆਂ ਵੱਡੇ ਮੱਛੀ ਤਲਾਬਾਂ ਵਿੱਚ ਉਗਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ ਜਾਂ ਕਿਨਾਰੇ ਦੇ ਨੇੜੇ ਘੱਟ ਪਾਣੀਆਂ ਅਤੇ ਚਟਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਫੜੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ।<ref name="nps">{{Cite web |title=Cultural History of Three Traditional Hawaiian Sites (Chapter 1) |url=https://www.nps.gov/parkhistory/online_books/kona/history1e.htm#:~:text=Many%20fishing%20techniques%20were%20used%2C%20each%20demanding%20different,trapping%2C%20netting%2C%20hook%20and%20line%20fishing%2C%20and%20poisoning. |website=www.nps.gov}}</ref> ਮੱਛੀਆਂ ਫੜਨ ਅਤੇ ਡੂੰਘੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਚੱਟਾਨ ਤੋਂ ਪਰੇ ਫੜੀਆਂ ਗਈਆਂ ਮੱਛੀਆਂ ਕਾਪੂ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਮੁਖੀਆਂ ਲਈ ਰਾਖਵੀਆਂ ਸਨ ਜੋ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਹਵਾਈ ਵਿੱਚ ਜੀਵਨ ਢੰਗ ਨੂੰ ਨਿਯੰਤ੍ਰਿਤ ਕਰਦੀ ਸੀ। [[ਤਸਵੀਰ:Lomioio.jpg|right|thumb| ਲੋਮੀ ʻਓʻਓ]] ਪੋਕ ਕੈਚ ਤੋਂ ਸਨੈਕ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਨ ਲਈ ਕੱਟ-ਆਫ ਵਜੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਸੀ।<ref name="howto">{{Cite web |date=16 May 2015 |title=Hawaiian Ahi Tuna Poke Recipe and History, How To Make Poke, Whats Cooking America |url=http://whatscookingamerica.net/History/Poke.htm |access-date=2015-11-24 |website=whatscookingamerica.net}}</ref><ref name="kona">{{Cite web |date=12 November 2015 |title=How Did Ancient Hawaiians Fish? |url=https://konafishing.com/how-did-ancient-hawaiians-fish/ |website=KONA FISHING CHARTERS |access-date=10 ਮਾਰਚ 2025 |archive-date=22 ਜਨਵਰੀ 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250122122147/https://konafishing.com/how-did-ancient-hawaiians-fish/ |url-status=dead }}</ref> ਮੱਛੀ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਖਾਣ ਲਈ ਤਰਜੀਹੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਖਾਧਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਸਮੁੰਦਰੀ ਲੂਣ, ਇਨਾਮੋਨਾ ਦੇ ਨਾਲ ਕੱਚਾ, ਅਤੇ ਕਈ ਵਾਰ ਗਿੱਲੀਆਂ ਦੇ ਖੂਨ ਨਾਲ ਸੁਆਦੀ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।<ref name="akule">{{Cite web |title=Dried Akule - Kaʻiwakīloumoku - Hawaiian Cultural Center |url=https://kaiwakiloumoku.ksbe.edu/article/recipes-dried-akule |website=kaiwakiloumoku.ksbe.edu |language=en}}</ref> ਇੱਕ ਆਮ ਸੁਆਦ ਇਨਾਮੋਨਾ ਨੂੰ ਸੁੱਕੇ {{Lang|haw|{{okina}}ala{{okina}}ala}} ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। (ਆਕਟੋਪਸ ਇੰਕਸੈਕ), {{Lang|haw|ake}} (ਮੱਛੀ ਦਾ ਜਿਗਰ) ਅਤੇ ਨਮਕ। ਪੋਕ ਦੇ ਨਾਲ ਲਿਮੂ ਅਤੇ {{Lang|haw|[[Poi (food)|poi]]}} ਦਾ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਕਟੋਰਾ ਸੀ।<ref name="sss">{{Cite web |title=Steamed Salted Sockeye Salmon - Kaiwakīloumoku - Hawaiian Cultural Center |url=https://kaiwakiloumoku.ksbe.edu/article/recipes-steamed-salted-sockeye-salmon |website=kaiwakiloumoku.ksbe.edu |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Nā Puke Wehewehe ʻŌlelo Hawaiʻi - Alaala |url=https://wehewehe.org/gsdl2.85/cgi-bin/hdict?e=q-11000-00---off-0hdict--00-1----0-10-0---0---0direct-10-ED--4--textpukuielbert%2ctextmamaka-----0-1l--11-haw-Zz-1---Zz-1-home-alaala--00-4-1-00-0--4----0-0-11-00-0utfZz-8-00&a=d&d=D763#hero-bottom-banner |website=wehewehe.org}}</ref><ref>{{Cite web |title=Edible Limu of Hawaii |url=https://www.hawaii.edu/reefalgae/publications/ediblelimu/ |website=www.hawaii.edu}}</ref> === ਸੰਪਰਕ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੀ ਮਿਆਦ === ਜਦੋਂ ਕੈਪਟਨ [[ਜੇਮਜ਼ ਕੁੱਕ]] 1778 ਵਿੱਚ ਆਇਆ ਤਾਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਪਿਆਜ਼ ਦੇ ਬੀਜ ਲੈ ਕੇ ਆਇਆ।<ref>{{Cite web |title=The Origins of Traditional Lomi Lomi Salmon Explained - Amor Nino Foods, Inc. |url=https://connect2local.com/l/697649/c/841086/the-origins-of-traditional-lomi-lomi-salmon-explained |website=connect2local.com |language=en |access-date=2025-03-10 |archive-date=2023-09-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230904084805/https://connect2local.com/l/697649/c/841086/the-origins-of-traditional-lomi-lomi-salmon-explained |url-status=dead }}</ref> ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 1790 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਸਪੇਨੀ ਬਾਗਬਾਨੀ ਵਿਗਿਆਨੀ ਫ੍ਰਾਂਸਿਸਕੋ ਡੀ ਪੌਲਾ ਮਾਰਿਨ ਨੇ ਕਦਮ ਰੱਖਿਆ, ਜੋ ਟਮਾਟਰਾਂ ਦੀ ਕਾਸ਼ਤ ਅਤੇ ਪਾਲਣ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਪਹਿਲੇ ਵਿਅਕਤੀ ਸਨ। ਡੀ ਪੌਲਾ ਮਾਰਿਨ ਪਿਆਜ਼ ਦੀ ਬਿਜਾਈ ਨੂੰ ਹੋਰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਰੇਗੀ ਜੋ ਕਿ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੰਗਤ ਬਣ ਗਈ।<ref>{{Cite journal|last=Bradley|first=Harold Whitman|date=1 February 1974|title=Review: Don Francisco de Paula Marin: A Biography, by Ross H. Gast and Francisco de Paula Marin and The Letters and Journal of Francisco de Paula Marin, by Agnes C. Conrad and Francisco de Paula Marin|url=https://online.ucpress.edu/phr/article-abstract/43/1/119/75483/Review-Don-Francisco-de-Paula-Marin-A-Biography-by?redirectedFrom=fulltext|language=en|pages=119|doi=10.2307/3637598|jstor=3637598}}</ref> ਪਿਆਜ਼ ਦੀ ਕਿਸਮ ਜਿਸਨੂੰ ਮਿੱਠੇ ਮਾਉਈ ਪਿਆਜ਼ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੱਛਮੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦੇ ਲਗਾਤਾਰ ਰਹਿਣ ਕਾਰਨ ਆਖਰਕਾਰ ਕਾਪੂ ਦਾ ਖਾਤਮਾ ਹੋ ਗਿਆ। 1819 ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਖਾਸ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀਆਂ ਮੱਛੀਆਂ ਖਾਣ 'ਤੇ ਲੱਗੀ ਪਾਬੰਦੀ ਹਟਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ ਅਤੇ 1839 ਤੱਕ ਕਾਮੇਮੇਹਾ III ਨੇ ਚੱਟਾਨਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਮੱਛੀਆਂ ਫੜਨ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਖੋਲ੍ਹ ਦਿੱਤੇ ਸਨ।<ref name="kade">{{Cite web |last=Kawaharada |first=Dennis |date=2006 |title=Introduction: Hawaiian Fishing Traditions |url=http://www2.hawaii.edu/~dennisk/texts/introfishing.html |website=www2.hawaii.edu}}</ref> ਇਸ ਸਮੇਂ ਤੱਕ, ਹਵਾਈ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸੈਲਮਨ ਨਾਲ ਜਾਣੂ ਕਰਵਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਠੇਕੇ 'ਤੇ ਰੱਖੇ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਨੂੰ ਫਰ ਵਪਾਰ ਅਤੇ ਲੱਕੜ ਦੇ ਉਦਯੋਗਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ਾਂਤ ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਭੇਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਸਾਲਮਨ ਸ਼ਾਇਦ {{Lang|haw|poke}} ਵਜੋਂ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੋਵੇਗਾ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਜੋ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਲੋਮੀ ਸੈਲਮਨ ਵਿੱਚ ਵਿਕਸਤ ਹੋਇਆ।<ref name="sss"/> 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ, ਚੀਨ ਅਤੇ ਜਾਪਾਨ ਤੋਂ ਪ੍ਰਵਾਸੀ ਬਾਗਬਾਨੀ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਵਜੋਂ ਟਾਪੂਆਂ 'ਤੇ ਚਲੇ ਗਏ, ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਨਾਮੇਰੋ, ਸੋਇਆ ਸਾਸ ਅਤੇ ਤਿਲ ਦਾ ਤੇਲ ਵਰਗੇ ਭੋਜਨ ਲਿਆਉਂਦੇ ਸਨ।<ref>{{Cite web |last=Young |first=Peter T. |date=13 July 2016 |title=Shoyu |url=https://imagesofoldhawaii.com/shoyu/ |website=Images of Old Hawaiʻi |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=2 August 2022 |title=Poke History: From the Ocean to the Islands to the Mainland |url=https://foodicles.com/poke-history/ |website=FOODICLES }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਮਈ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == ਸਮੱਗਰੀ == === ਮੱਛੀ === [[ਤਸਵੀਰ:Kimchee-Tako-Da-Poke.jpg|thumb|{{Lang|haw|Tako}} (ਆਕਟੋਪਸ) ਪੋਕ ਜਾਂ {{Lang|haw|he{{okina}}e}} ਤਿਲ ਦੇ ਤੇਲ, ਕੁਚਲੀ ਹੋਈ ਮਿਰਚ, ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰੀ ਨਮਕ ਨਾਲ ਘੋਲ ਕਰੋ]] FDA ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਵਪਾਰਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਫੜੀਆਂ ਗਈਆਂ ਸਥਾਨਕ ਮੱਛੀਆਂ ਕੱਚੀਆਂ ਖਾਧੀਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ।<ref name="fda" /><ref name="akule"/><ref>{{Cite web |title=Hawaiian Reef Fish |url=http://www.hawaiianencyclopedia.com/hawaiian-reef-fish.html |website=Hawaiian Encyclopedia |access-date=2025-03-10 |archive-date=2025-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250416054352/http://www.hawaiianencyclopedia.com/hawaiian-reef-fish.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |date=1 March 2019 |title=Know your mullets |url=https://hawaii247.com/2019/03/01/know-your-mullets/ |website=Hawaii 24/7}}</ref><ref>{{Cite web |title=Poke Ulua - Kaʻiwakīloumoku - Hawaiian Cultural Center |url=https://kaiwakiloumoku.ksbe.edu/article/recipes-poke-ulua |website=kaiwakiloumoku.ksbe.edu |language=en}}</ref> ਹਾਲਾਂਕਿ, ਹਵਾਈਅਨ ਪਾਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਥਾਨਕ ਸਮੁੰਦਰੀ ਭੋਜਨ ਕਾਊਂਟਰਾਂ 'ਤੇ ਪਾਈਆਂ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਫੜੀਆਂ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਮੱਛੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।<ref name="fda">{{Cite web |title=Japanese and Hawaiian Vernacular Names for Fish Eaten Raw |url=https://www.fda.gov/media/80412/download |website=FDA}}</ref><ref>{{Cite web |date=13 August 2019 |title=Hawaiian Fish Name Translations |url=https://hawaiinearshorefishing.com/hawaiian-fish-name-translations/ |website=Hawaii Nearshore Fishing}}</ref><ref>{{Cite web |last=Cheng |first=Martha |date=25 October 2017 |title=The 11 Best Places to Eat Poke in Honolulu |url=https://www.eater.com/maps/best-poke-honolulu-hawaii |website=Eater |language=en}}</ref> == ਮਿਲਦੇ-ਜੁਲਦੇ ਪਕਵਾਨ == ਕੱਚੀ ਮੱਛੀ ਦੇ ਪਕਵਾਨ ਅਸਧਾਰਨ ਨਹੀਂ ਹਨ। [[ਓਸ਼ੇਨੀਆ|ਓਸ਼ੀਨੀਆ]] ਵਿੱਚ ਆਮ 'ਓਟਾ'ਇਕਾ (ਜਾਂ {{Lang|fr|poisson cru}} ਹੈ। ). ਇੱਥੇ ਯੂਰਪੀ ਮੱਛੀ ਕਾਰਪੈਸੀਓ ਅਤੇ ਟਾਰਟੇਅਰ, ਚੀਨੀ ਯੂ ਸ਼ੇਂਗ, ਕੋਰੀਆਈ ਹੋ-ਡੀਓਪਬਾਪ, ਲਾਤੀਨੀ ਅਮਰੀਕੀ [[ਸੇਵੀਚੇ|ਸੇਵਿਚੇ]], ਅਤੇ ਜਾਪਾਨੀ ਨਾਮੇਰੋ, ਸਾਸ਼ਿਮੀ ਅਤੇ ਤਾਤਾਕੀ ਵੀ ਹਨ। ਇਨੂਇਟ ਪਕਵਾਨਾਂ ਵਿੱਚ, ਮੱਛੀ ਨੂੰ ਕੱਚਾ ਖਾਣਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। [[ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬੀ ਏਸ਼ੀਆ|ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬੀ ਏਸ਼ੀਆਈ]] ਹਮਰੁਤਬਾ ਮਲੇਸ਼ੀਅਨ ਹਿਨਾਵਾ ਅਤੇ ਉਮਾਈ ਅਤੇ ਫਿਲੀਪੀਨੋ [[ਕਿਨਿਲਾ|ਕਿਨੀਲਾਵ]] ਅਤੇ ਕਿਲਾਵਿਨ, [[ਗੁਆਮ]] ਵਿੱਚ ਕੇਲਾਗੁਏਨ ਵਜੋਂ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਲੋਕਾਨੋ ਡਿਸ਼ ਪੋਕੀ ਪੋਕੀ, ਗਰਿੱਲਡ ਬੈਂਗਣ ਅਤੇ ਟਮਾਟਰਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਰਗੜਿਆ ਹੋਇਆ ਅੰਡੇ ਵਾਲਾ ਪਕਵਾਨ, ਸੰਭਾਵਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇਸਦਾ ਨਾਮ {{Lang|haw|poke}} ਤੋਂ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।<ref>{{Cite web |last=Barnes |first=Patti |title=24 Egg Recipes That Are Totally Cracked (But We Have To Try) |url=https://www.therecipe.com/24-egg-recipes-that-are-totally-cracked-but-we-have-to-try/ |access-date=18 December 2019 |website=TheRecipe |archive-date=18 ਦਸੰਬਰ 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191218104953/https://www.therecipe.com/24-egg-recipes-that-are-totally-cracked-but-we-have-to-try/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |title=You Are Probably Wondering How the Filipino Dish "Poqui Poqui" Got Its Name |url=https://www.yummy.ph/news-trends/filipino-food-names-origin-history |access-date=18 December 2019 |website=Yummy.ph}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} == ਹੋਰ ਲਿੰਕ == * {{Commons category inline}} * {{Cite web |title=History of the poke contest |url=http://www.waimeagazette.com/sept97_poke.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303192739/http://www.waimeagazette.com/sept97_poke.htm |archive-date=2016-03-03}} * Titcomb, ਮਾਰਗਰੇਟ, ਅਤੇ ਮੈਰੀ Kawena Pukui. " ਯਾਦ ਪੱਤਰ ਨੰ. 29। ਹਵਾਈ ਵਿੱਚ ਮੱਛੀ ਦੀ ਕੁਦਰਤੀ ਵਰਤੋਂ। ਕਿਸ਼ਤ ਨੰਬਰ 1। ਪੰਨੇ 1-96।" ਦ ਜਰਨਲ ਆਫ਼ ਦ ਪੋਲੀਨੇਸ਼ੀਅਨ ਸੋਸਾਇਟੀ 60, ਨੰ. 2/3 (1951): 1–96। [http://www.jstor.org/stable/20703302 ਯਾਦ ਪੱਤਰ ਨੰ. 29। ਹਵਾਈ ਵਿੱਚ ਮੱਛੀ ਦੀ ਕੁਦਰਤੀ ਵਰਤੋਂ। ਕਿਸ਼ਤ ਨੰ. 1। ਪੰਨੇ 1-96] । [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪਕਵਾਨ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੱਛੀ ਦੇ ਪਕਵਾਨ]] j4tc1k3kaxnhqel34jnofwdtsyk17ao 0 195293 838197 795866 2026-05-01T10:53:55Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 838197 wikitext text/x-wiki [[ਤਸਵੀਰ:Rajguru.JPG|thumb|ਬਾਸਵਾਰਾਜ ਰਾਜਗੁਰੂ]] ਪੰਡਿਤ '''ਬਾਸਵਾਰਾਜ ਰਾਜਗੁਰੂ''' (24 ਅਗਸਤ 1920-1991) ਕਿਰਾਨਾ ਘਰਾਣੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਭਾਰਤੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਗਾਇਕ ਸੀ।&nbsp; == ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਸਿਖਲਾਈ == ਬਾਸਵਾਰਾਜ ਦਾ ਜਨਮ ਉੱਤਰੀ ਕਰਨਾਟਕ ਦੇ [[ਧਾਰਵਾੜ]] ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਯਾਲੀਵਾਲ ਵਿੱਚ ਵਿਦਵਾਨਾਂ, ਜੋਤਸ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤਕਾਰਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਜੋ ਕਿ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ ਦਾ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਕੇਂਦਰ ਹੈ। ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ,ਜੋ ਖੁਦ ਤੰਜਾਵੁਰ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਿਅਤ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਰਨਾਟਕੀ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਸਨ , ਤੋਂ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਕਲਾਸੀਕਲ ਸੰਗੀਤ ਵਿੱਚ ਤਾਲੀਮ ਲੈਣ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ, । ਬਾਸਵਰਾਜ ਨੂੰ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਤੋਂ ਹੀ ਸੰਗੀਤ ਦਾ ਸ਼ੌਕ ਸੀ। ਉਹ ਨਾਟਕ ਨਿਰਮਾਤਾਵਾਂ ਅਤੇ ਅਦਾਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਾਟਕਾਂ ਵਿੱਚ ਗਾਉਣ ਲਈ ਮਨਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਅਤੇ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਵਾਮਨਰਾਓ ਮਾਸਟਰ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਡਰਾਮਾ ਕੰਪਨੀ ਲਈ ਗਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੋ ਗਏ। ਜਦੋਂ ਉਹ 13 ਸਾਲ ਦੇ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਦੇਹਾਂਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਸ ਦਾ ਚਾਚਾ ਨਾਟਕ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੇ ਭਵਿੱਖ ਬਾਰੇ ਚਿੰਤਤ ਹੋ ਗਏ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਆਸ-ਪਾਸ ਪੰਚਕਸ਼ਰੀ ਗਵਈ ਨੇ ਬਾਸਵਰਾਜ ਦੀ ਖੋਜ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਦੇਖ-ਰੇਖ ਵਿੱਚ ਲੈ ਲਿਆ। ਸੰਨ 1936 ਵਿੱਚ [[ਹੰਪੀ]] ਵਿੱਚ [[ਵਿਜੈਨਗਰ ਸਾਮਰਾਜ]] ਦੀ 600ਵੀਂ ਵਰ੍ਹੇਗੰਢ 'ਤੇ, ਬਾਸਵਰਾਜ ਨੇ ਆਪਣੇ ਗੁਰੂ ਗਵਈ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਪਹਿਲਾ ਸੰਗੀਤ ਸਮਾਰੋਹ ਪੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ। ਸੰਨ 1944 ਵਿੱਚ ਗਵਈ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਬਾਸਵਰਾਜ [[ਮੁੰਬਈ|ਬੰਬਈ]] ਚਲੇ ਗਏ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਿਰਾਨਾ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਅਤੇ ਅਧਿਆਪਕ [[ਸਵਾਈ ਗੰਧਰਵ]] ਤੋਂ ਸਿੱਖਣ ਦਾ ਮੌਕਾ ਮਿਲਿਆ। ਪਰ ਸਵਾਈ ਗੰਧਰਵ ਅਧਰੰਗ ਤੋਂ ਪੀੜਿਤ ਸਨ ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਬਾਸਵਰਾਜ ਨੂੰ ਬੰਬਈ ਛੱਡਣੀ ਪਈ, ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਨੇ ਇੱਕ ਹੋਰ ਕਿਰਾਨਾ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਸੁਰੇਸ਼ ਬਾਬੂ ਮਾਨੇ ਨੂੰ ਬਾਸਵਰਾਜ ਨੂੰ ਸਿਖਾਉਣ ਲਈ ਕਿਹਾ। ਉਸ ਤੋਂ ਸਿੱਖਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਰਾਜਗੁਰੂ ਦੀ ਖੋਜ ਉਸ ਨੂੰ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਉੱਤਰ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਲੈ ਗਈ, ਜਿੱਥੇ ਉਸ ਨੇ ਗਵਈ ਦੇ ਗੁਰੂ ਵਾਹਿਦ ਖਾਨ ਤੋਂ ਸਿੱਖਿਆ। ਕਰਾਚੀ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਲਤੀਫ ਖਾਨ ਤੋਂ ਛੇ ਮਹੀਨੇ ਤੱਕ ਸਿੱਖਿਆ। == ਕੈਰੀਅਰ == ਬਾਸਵਰਾਜ ਦਾ ਭੰਡਾਰ ਸ਼ੁੱਧ ਸ਼ਾਸਤਰੀ, ਖਿਆਲ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਅੱਠ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਫੈਲੇ ਵਚਨ, ਨਾਟਯਗੀਤ, [[ਠੁਮਰੀ]] ਅਤੇ [[ਗ਼ਜ਼ਲ]] (ਭਾਰਤੀ ਸੰਗੀਤ ਦੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸ਼ੈਲੀਆਂ) ਤੱਕ ਸੀ। == ਪੁਰਸਕਾਰ == ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 1975 ਵਿੱਚ [[ਪਦਮ ਭੂਸ਼ਣ]] ਅਤੇ 1991 ਵਿੱਚ ਪਦਮੋ ਭੂਸ਼ਣ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਸੀ।<ref name="Padma Awards">{{Cite web |date=2015 |title=Padma Awards |url=http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |archive-date=15 October 2015 |access-date=July 21, 2015 |publisher=Ministry of Home Affairs, Government of India}}</ref> ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੇਂਦਰ ਅਤੇ ਰਾਜ ਸਰਕਾਰਾਂ ਤੋਂ ਸੰਗੀਤ ਨਾਟਕ ਅਕਾਦਮੀ ਪੁਰਸਕਾਰ ਵੀ ਮਿਲੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਰਨਾਟਕ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਧਾਰਵਾੜ ਦੁਆਰਾ ਆਨਰੇਰੀ ਡਾਕਟਰੇਟ ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਨਾਲ ਵੀ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। == ਮੌਤ == ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਅਜਿਹਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਤਿੰਨ ਉੱਘੇ ਧਾਰਵਾਡ਼ ਸੰਗੀਤਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਬਾਸਵਰਾਜ ਦੀ ਜੁਲਾਈ 1991 ਵਿੱਚ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ ([[ਕੁਮਾਰ ਗੰਧਰਵ]] ਦੀ ਜਨਵਰੀ 1992 ਵਿੱਚ ਅਤੇ [[ਪੰਡਿਤ ਮਲਿਕਾਰਜੁਨ ਮਨਸੂਰ|ਮਲਿਕਾਰਜੁਨ ਮਨਸੂਰ]] ਦੀ ਸਤੰਬਰ 1992 ਵਿੱਚੋਂ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। == ਪੁਰਸਕਾਰ == * [[ਪਦਮ ਭੂਸ਼ਣ]] == ਪੰਡਿਤ ਬਾਸਵਰਾਜ ਰਾਜਗੁਰੂ ਮੈਮੋਰੀਅਲ ਨੈਸ਼ਨਲ ਅਵਾਰਡ == ਪੰਡਿਤ ਬਾਸਵਰਾਜ ਰਾਜਗੁਰੂ ਦੀ 91ਵੀਂ ਜਯੰਤੀ ਦੇ ਮੌਕੇ 'ਤੇ 23 ਅਗਸਤ 2011 ਨੂੰ ਪਹਿਲਾ ਪੰਡਿਤ ਬਾਸਵਰਾਜ ਰਾਜਗੁਰੂ ਮੈਮੋਰੀਅਲ ਨੈਸ਼ਨਲ ਅਵਾਰਡ ਕੋਲਕਾਤਾ ਦੇ ਗਾਇਕ ਪੰਡਿਤ ਉੱਲਾਸ ਕਾਸ਼ਲਕਰ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। । ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੁਰਸਕਾਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਲੱਖ ਰੁਪਏ ਦਾ ਨਕਦ ਇਨਾਮ ਅਤੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਪੱਤਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਮੌਕੇ ਦੋ ਨੌਜਵਾਨ ਸੰਗੀਤਕਾਰਾਂ ਜੈਤੀਰਥ ਮੇਵੁੰਡੀ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤਾ ਕੱਟੀ ਨੂੰ ਪੰਡਿਤ ਜੈਤੀਰਥ ਮੈਵੁੰਡੀ ਪੁਰਸਕਾਰ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਬਾਸਵਰਾਜ ਰਾਜਗੁਰੂ ਯਾਦਗਾਰੀ ਯੁਵਾ ਪੁਰਸਕਾਰ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹਰੇਕ ਨੂੰ 25,000 ਰੁਪਏ ਦਾ ਨਕਦ ਇਨਾਮ ਅਤੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਪੱਤਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} * [http://www.ganapriya.com/ns/ns.html ਨਚਿਕੇਤ ਸ਼ਰਮਾ] * [http://www.ganapriya.com/bmr.html 5 ਅਗਸਤ 1996 ਨੂੰ ਨਿਊਜ਼ ਗਰੁੱਪ rec.music.indian.classical (RMIC) ਉੱਤੇ ਭਾਰਤੀ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਮਹਾਨ ਮਾਸਟਰਾਂ ਬਾਰੇ ਲੇਖਾਂ ਦੀ ਚੱਲ ਰਹੀ ਲਡ਼ੀ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਵਜੋਂ ਰਾਜਨ ਪਰੀਕਰ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਸਤਾਵਿਤ ਬਾਸਵਰਾਜ ਰਾਜਗੁਰੂ ਬਾਰੇ ਲੇਖ ਪੋਸਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।] * [http://www.musicalnirvana.com/hindustani/basavraj_rajguru.html#Profile ਪੰਡਿਤ. ਬਾਸਵਰਾਜ ਰਾਜਗੁਰੂ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070610085636/http://www.musicalnirvana.com/hindustani/basavraj_rajguru.html#Profile |date=2007-06-10 }} * [http://www.dharwad.com/rajguru.html ਧਾਰਵਾਡ਼ ਹੋਮ ਪੇਜ] * Special issue with the Sunday Magazine From the publishers of THE HINDU MUSIC: 29 November 1998[usurped] * The Hindu Monday, 9 June 2003[usurped] * [http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-karnataka/article2398746.ece ਪੰਡਿਤ. ਬਾਸਵਰਾਜ ਰਾਜਗੁਰੂ ਮੈਮੋਰੀਅਲ ਨੈਸ਼ਨਲ ਅਵਾਰਡ] * [http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/rajiv-taranath-gets-basavaraj-rajguru-award/article5036780.ece] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕੰਨੜ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਗਾਇਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1991]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1920]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਣ-ਸਮੀਖਿਆ ਅਨੁਵਾਦਾਂ ਵਾਲੇ ਸਫ਼ੇ]] hjnefhjz60xrpv2kou2bwr2ypp92m00 0 195664 838054 835990 2026-04-30T13:39:06Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 838054 wikitext text/x-wiki '''ਗੁਜਰਾਤ ਸਾਹਿਤ ਉਤਸਵ''' ([[ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ]]: '''Gujarat Literature Festival;''' ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ '''GLF''' ), ਜਿਸਨੂੰ '''ਗੁਜਰਾਤੀ ਸਾਹਿਤ ਮਹੋਤਸਵ''' ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇੱਕ ਸਾਹਿਤਕ ਉਤਸਵ ਹੈ ਜੋ ਹਰ ਸਾਲ [[ਭਾਰਤ|ਭਾਰਤੀ]] ਸ਼ਹਿਰ [[ਅਹਿਮਦਾਬਾਦ]], [[ਗੁਜਰਾਤ]] ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਤਿਉਹਾਰ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਦਸੰਬਰ-ਜਨਵਰੀ ਵਿੱਚ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਿਉਹਾਰ ਦਾ ਮੁੱਖ ਉਦੇਸ਼ ਬਹਿਸਾਂ, ਵਿਚਾਰ-ਵਟਾਂਦਰੇ ਅਤੇ ਵਰਕਸ਼ਾਪਾਂ ਰਾਹੀਂ ਗੁਜਰਾਤੀ ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਬਣਾਉਣਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਿਉਹਾਰ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਸ਼ਿਆਮ ਪਾਰੇਖ, ਸਮਕਿਤ ਸ਼ਾਹ ਅਤੇ ਜੁਮਾਨਾ ਸ਼ਾਹ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਫੈਸਟੀਵਲ ਦੇ ਹੋਰ ਮੈਂਬਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾਰਸ ਝਾਅ, ਫਿਲਮ ਨਿਰਮਾਤਾ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਜੈਨ, ਲੇਖਕ ਰਾਮ ਮੋਰੀ ਅਤੇ ਕਵੀ ਰਾਜੇਂਦਰ ਪਟੇਲ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਇਸ ਫ਼ਲਸਫ਼ੇ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਕਿ ਸਾਹਿਤ ਕਿਤਾਬ ਦੇ ਕਵਰਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਬੱਝਿਆ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, GLF ਬਿਰਤਾਂਤ ਦੇ ਕਈ ਰੂਪਾਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਥੀਏਟਰ, ਸਕ੍ਰੀਨਪਲੇ, ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਫਿਲਮਾਂ, ਸੰਗੀਤ, ਪੱਤਰਕਾਰੀ, ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ਅਤੇ ਮੌਖਿਕ ਪਰੰਪਰਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। == ਸੰਖੇਪ ਜਾਣਕਾਰੀ == ਗੁਜਰਾਤ ਸਾਹਿਤ ਉਤਸਵ ਪਹਿਲਾ ਸਾਹਿਤਕ ਉਤਸਵ ਹੈ ਅਤੇ ਗੁਜਰਾਤ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਸਾਹਿਤਕ ਸਮਾਗਮਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=Gujarat Literature Festival (GLF) |url=https://www.gowherewhen.com/event/gujarat-literature-festival-glf |access-date=2020-07-10 |website=GoWhereWhen}}</ref> ਇਸਨੂੰ ਗੁਜਰਾਤੀ ਸਾਹਿਤ ਮਹੋਤਸਵ ਵਜੋਂ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name=":1">{{Cite web |date=2019-12-11 |title=Ahmedabad to host 8th edition of Gujarat Literature Festival |url=https://navjeevanexpress.com/ahmedabad-to-host-8th-edition-of-gujarat-literature-festival/ |access-date=2020-07-05 |website=Navjeevan Express}}</ref> ਇਸ ਤਿਉਹਾਰ ਦਾ ਮੁੱਖ ਉਦੇਸ਼ ਬਹਿਸਾਂ, ਵਿਚਾਰ-ਵਟਾਂਦਰੇ ਅਤੇ ਵਰਕਸ਼ਾਪਾਂ ਦੇ ਢੰਗ ਰਾਹੀਂ ਗੁਜਰਾਤੀ ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਬਣਾਉਣਾ ਹੈ।<ref>{{Cite news|location=Ahmedabad}}</ref> ਅਧਿਕਾਰਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਤਿੰਨ ਦਿਨਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ, ਇਸ ਵਿੱਚ ਵਰਕਸ਼ਾਪਾਂ ਅਤੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਰਗੇ ਦੋ ਦਿਨਾਂ ਦੇ ਪੂਰਵ-ਉਦਘਾਟਨ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।<ref>{{Cite news|location=Ahmedabad}}</ref> ਇਸ ਫ਼ਲਸਫ਼ੇ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਕਿ ਸਾਹਿਤ ਕਿਤਾਬ ਦੇ ਕਵਰਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਬੱਝਿਆ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, GLF ਬਿਰਤਾਂਤ ਦੇ ਕਈ ਰੂਪਾਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਥੀਏਟਰ, ਸਕ੍ਰੀਨਪਲੇ, ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਫਿਲਮਾਂ, ਸੰਗੀਤ, ਪੱਤਰਕਾਰੀ, ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ਅਤੇ ਮੌਖਿਕ ਪਰੰਪਰਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਸ਼ਿਆਮ ਪਾਰੇਖ ਅਤੇ ਸਮਕਿਤ ਸ਼ਾਹ ਇਸ ਤਿਉਹਾਰ ਦੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਅਤੇ ਨਿਰਮਾਤਾ ਹਨ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਪਾਰਸ ਝਾਅ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਿੰਗ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਹਨ।<ref name=":1"/><ref name=":7">{{Cite web |date=2017-12-28 |title=Rajdeep Sardesai, Sagarika Ghose, Mallika Sarabhai among speakers at Gujarat Literature Festival |url=https://www.deshgujarat.com/2017/12/28/rajdeep-sardesai-sagarika-ghose-mallika-sarabhai-among-speakers-at-gujarat-literature-festival/ |access-date=2020-07-10 |website=DeshGujarat}}</ref><ref name=":8">{{Cite web |date=2017-12-29 |title=Gujarat Literature Festival spreads wings beyond city |url=https://www.dnaindia.com/ahmedabad/report-gujarat-literature-festival-spreads-wings-beyond-city-2571264 |access-date=2020-07-13 |website=DNA India}}</ref> ਕਵੀ ਰਾਜੇਂਦਰ ਪਟੇਲ ਅਤੇ ਫਿਲਮ ਨਿਰਮਾਤਾ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਜੈਨ ਇਸ ਉਤਸਵ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਹਨ। ਟੀਮ ਦੇ ਹੋਰ ਮੈਂਬਰਾਂ ਵਿੱਚ ਅਦਿਤੀ ਦੇਸਾਈ, ਨਿਹਾਰਕਾ ਸ਼ਾਹ, ਭਾਰਗਵ ਪੁਰੋਹਿਤ, ਆਰਜੇ ਆਰਤੀ ਅਤੇ ਆਰਜੇ ਦੇਵਕੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।<ref name=":2">{{Cite web |date=2015-12-27 |title=Gujarat literary fest from January 8 |url=https://indianexpress.com/article/cities/ahmedabad/gujarat-literary-fest-from-january-8/ |access-date=2020-07-07 |website=The Indian Express}}</ref> GLF ਨੂੰ [[ਗੁਜਰਾਤ ਟੂਰਿਜ਼ਮ|ਗੁਜਰਾਤ ਟੂਰਿਜ਼ਮ ਕਾਰਪੋਰੇਸ਼ਨ ਲਿਮਟਿਡ]] (TCGL); [[ਤੇਲ ਅਤੇ ਕੁਦਰਤੀ ਗੈਸ ਕਾਰਪੋਰੇਸ਼ਨ]] (ONGC); ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਕੋਕਾ ਕੋਲਾ ਬੇਵਰੇਜ ਪ੍ਰਾਈਵੇਟ ਲਿਮਟਿਡ (HCCB) ਅਤੇ ਗੁਜਰਾਤ ਸਟੇਟ ਹੈਂਡਲੂਮ ਐਂਡ ਹੈਂਡੀਕ੍ਰਾਫਟ ਕਾਰਪੋਰੇਸ਼ਨ (GSHHDC) ਦੁਆਰਾ ਸਪਾਂਸਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।<ref name=":1"/> ਗੁਜਰਾਤ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਅਤੇ ਅਮਦਾਵਾਦ ਨਗਰ ਨਿਗਮ ਇਸ ਤਿਉਹਾਰ ਦੇ ਭਾਈਵਾਲ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ।<ref name=":5">{{Cite news|location=Ahmedabad}}</ref> == ਸਮਾਂਰੇਖਾ == === ਪਹਿਲਾ ਐਡੀਸ਼ਨ === ਜੀ.ਐਲ.ਐਫ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਐਡੀਸ਼ਨ 3, 4 ਅਤੇ 5 ਜਨਵਰੀ 2014 ਨੂੰ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸਨੂੰ ਵੋਡਾਫੋਨ ਦੁਆਰਾ ਸਪਾਂਸਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite magazine|last=Shah|first=Gunvant|author-link=Gunvant Shah|date=27 January 2014|title=Cardiogram|magazine=[[Chitralekha (weekly)|Chitralekh]]|page=17}}</ref><ref>{{Cite web |date=2014-01-02 |title=Schedule of Gujarati Literature Festival Ahmedabad 2014 |url=https://www.deshgujarat.com/2014/01/02/schedule-of-gujarati-literature-festival-ahmedabad-2014/ |access-date=2020-07-07 |website=DeshGujarat}}</ref> === ਦੂਜਾ ਐਡੀਸ਼ਨ === GLF ਦਾ ਦੂਜਾ ਐਡੀਸ਼ਨ 2015 ਵਿੱਚ ਲਾਂਚ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਹ ਤਿਉਹਾਰ 28 ਤੋਂ 31 ਜਨਵਰੀ ਅਤੇ 1 ਫਰਵਰੀ ਤੱਕ ਅਹਿਮਦਾਬਾਦ ਦੇ ਕਨੋਰੀਆ ਸੈਂਟਰ ਵਿਖੇ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਪਹਿਲੇ ਦੋ ਦਿਨ ਫਿਲਮ ਆਲੋਚਨਾ ਬਾਰੇ ਇੱਕ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਅਤੇ ਇੱਕ ਬਹਿਸ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 40 ਸੈਸ਼ਨ ਹੋਏ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 125 ਬੁਲਾਰੇ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ।<ref>{{Cite news|location=Ahmedabad}}</ref> === ਤੀਜਾ ਐਡੀਸ਼ਨ === ਇਸ ਤਿਉਹਾਰ ਦਾ ਤੀਜਾ ਐਡੀਸ਼ਨ 2015 ਵਿੱਚ 8 ਜਨਵਰੀ ਤੋਂ 10 ਜਨਵਰੀ ਤੱਕ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਐਡੀਸ਼ਨ ਦਾ ਮੁੱਖ ਵਿਸ਼ਾ "ਨਵੇਂ ਸਾਹਿਤ ਵਜੋਂ ਫਿਲਮਾਂ" ਸੀ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 50 ਸੈਸ਼ਨ ਹੋਏ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ 100 ਤੋਂ ਵੱਧ ਬੁਲਾਰੇ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ। ਕੁਝ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਬੁਲਾਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਅਰਥਸ਼ਾਸਤਰੀ ਲਾਰਡ ਮੇਘਨਾਦ ਦੇਸਾਈ, ਮਲਿਆਲਮ ਕਵੀ [[ਕੇ ਸਚਿਦਾਨੰਦਨ|ਕੇ. ਸਚਿਦਾਨੰਦਨ]], ਫਿਲਮ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਸ਼੍ਰੀਰਾਮ ਰਾਘਵਨ, ਪਟਕਥਾ ਲੇਖਕ [[ਵਰੁਣ ਗਰੋਵਰ (ਲੇਖਕ)|ਵਰੁਣ ਗਰੋਵਰ]] ਅਤੇ ਅੰਜੁਮ ਰਾਜਾਬਲੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।<ref name=":2"/> === ਚੌਥਾ ਐਡੀਸ਼ਨ === GLF ਨੇ 2016 ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਚੌਥਾ ਐਡੀਸ਼ਨ ਲਾਂਚ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਤਿਉਹਾਰ ਦਾ ਉਦਘਾਟਨ ਗੁਜਰਾਤ ਦੇ ਸਾਬਕਾ ਰਾਜਪਾਲ ਓਮ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਕੋਹਲੀ ਨੇ ਕੀਤਾ। ਇਹ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ 14 ਤੋਂ 18 ਦਸੰਬਰ ਤੱਕ 5 ਦਿਨ ਕਨੋਰੀਆ ਸੈਂਟਰ, ਅਹਿਮਦਾਬਾਦ ਵਿਖੇ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਗੁਜਰਾਤੀ, ਹਿੰਦੀ ਅਤੇ ਉਰਦੂ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸੈਸ਼ਨ ਹੋਏ। ਇਸ ਸਮਾਗਮ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 10 ਵਰਕਸ਼ਾਪਾਂ ਅਤੇ 80 ਸੈਸ਼ਨ ਹੋਏ। ਇਸ ਤਿਉਹਾਰ ਵਿੱਚ ਰਿਤੇਸ਼ ਸ਼ਾਹ, [[ਜੂਹੀ ਚਤੁਰਵੇਦੀ]], ਜੈ ਵਾਸਵੜਾ ਸਮੇਤ ਲਗਭਗ 200 ਬੁਲਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਸੱਦਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name="DeshGujarat 2016">{{Cite web |date=2016-12-07 |title=4th Edition of Gujarat Literature Festival – GLF announced |url=https://www.deshgujarat.com/2016/12/07/4th-edition-of-gujarat-literature-festival-glf-announced/ |access-date=2020-07-10 |website=DeshGujarat}}</ref><ref name="Gajrawala 2016">{{Cite web |last=Gajrawala |first=Mihir |date=2016-12-07 |title=Gujarat Literature Festival 2016, Season 4 :: GLF 2016 Ahmedabad |url=https://creativeyatra.com/news/gujarat-literature-festival-season-4-a-comprehensive-celebration-of-the-literary/ |access-date=2020-07-10 |website=Creative Yatra}}</ref> === ਪੰਜਵਾਂ ਐਡੀਸ਼ਨ === ਇਸ ਤਿਉਹਾਰ ਦਾ ਪੰਜਵਾਂ ਐਡੀਸ਼ਨ 2018 ਵਿੱਚ ਕਨੋਰੀਆ ਸੈਂਟਰ, ਹੁਥੀਸਿੰਗ ਗੈਲਰੀ ਅਤੇ ਗੁਜਰਾਤ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿਖੇ 5 ਦਿਨਾਂ ਲਈ ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ: 3 ਤੋਂ 7 ਜਨਵਰੀ। ਇਸਨੇ ਆਪਣੀ ਛਤਰ-ਛਾਇਆ ਹੇਠ ਬਾਲ ਸਾਹਿਤ ਉਤਸਵ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵੀ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਐਡੀਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਲਿਖਣ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਕਹਾਣੀ ਸੁਣਾਉਣ ਤੱਕ ਦੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ 'ਤੇ ਵਰਕਸ਼ਾਪਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਕਈ ਨਾਟਕਾਂ ਦਾ ਮੰਚਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।<ref name=":7"/><ref name=":8"/> GLF ਅਵਾਰਡ ਕਿਤਾਬਾਂ ਲਿਖਣ, ਫਿਲਮਾਂ, ਡਿਜੀਟਲ, ਸੰਪਾਦਨ, ਅਨੁਵਾਦ, ਡਿਜ਼ਾਈਨਿੰਗ, ਪਰੂਫ ਰੀਡਿੰਗ ਵਿੱਚ ਉੱਤਮਤਾ ਦੇ ਸਨਮਾਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name=":3"/><ref name=":7" /><ref name=":8" /> === ਛੇਵਾਂ ਐਡੀਸ਼ਨ === ਛੇਵਾਂ ਐਡੀਸ਼ਨ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ 2018 ਵਿੱਚ [[ਵਡੋਦਰਾ]] ਵਿੱਚ ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਹ 2 ਤੋਂ 4 ਫਰਵਰੀ ਤੱਕ 3 ਦਿਨਾਂ ਲਈ ਅਲੇਮਬਿਕ ਪ੍ਰੀਮਾਈਸਿਸ, ਵਡੋਦਰਾ ਵਿਖੇ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ 75 ਸੈਸ਼ਨ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਇਸਨੂੰ ਅਲੇਮਬਿਕ ਫਾਰਮਾਸਿਊਟੀਕਲਜ਼ ਲਿਮਟਿਡ ਦੁਆਰਾ ਸਪਾਂਸਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name=":8"/> === ਸੱਤਵਾਂ ਐਡੀਸ਼ਨ === ਇਸ ਤਿਉਹਾਰ ਦਾ ਸੱਤਵਾਂ ਐਡੀਸ਼ਨ 18 ਤੋਂ 20 ਜਨਵਰੀ, 2019 ਨੂੰ ਵਡੋਦਰਾ ਵਿਖੇ ਦੁਬਾਰਾ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਜਿਸਨੂੰ ਸਥਾਨਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਅਲੇਮਬਿਕ ਗੁਜਰਾਤ ਸਾਹਿਤ ਉਤਸਵ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਣ ਲੱਗਾ। ਨਿਯਮਤ ਸਮਾਗਮਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ, ਇਸਨੇ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ 'ਇੰਡੀਅਨ ਸਕ੍ਰੀਨਰਾਈਟਿੰਗ ਫੈਸਟੀਵਲ' ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ [[ਹਿੰਦੀ ਸਿਨੇਮਾ|ਬਾਲੀਵੁੱਡ]] ਦੇ ਕਈ ਲੇਖਕਾਂ, ਗੀਤਕਾਰਾਂ, ਨਿਰਦੇਸ਼ਕਾਂ ਨੂੰ ਸੱਦਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਤਿਉਹਾਰ ਨੇ ਗੈਰ-ਗੁਜਰਾਤੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਲਈ 'ਫਾਊਂਟੇਨਹੈੱਡ' ਵੀ ਲਾਂਚ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਹਿੰਦੀ, ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਅਤੇ ਮਰਾਠੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸੈਸ਼ਨ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ।<ref name=":3"/><ref name=":6">{{Cite web |last=Joshi |first=Saumil |date=2018-12-28 |title=Second Edition of Alembic Literature festival is back - |url=https://www.ourvadodara.com/second-edition-alembic-literature-festival-back/ |website=OUR VADODARA}}</ref> [[ਭਵਾਨੀ ਅਈਅਰ]], ਸ਼੍ਰੀਰਾਮ ਰਾਘਵਨ, [[ਇਸ਼ਿਤਾ ਮੋਇਤਰਾ]], ਹਾਰਦਿਕ ਮਹਿਤਾ, ਅੰਜੁਮ ਰਾਜਾਬਲੀ, ਪੁਸ਼ਪੇਸ਼ ਪੰਤ, [[ਰਾਜਦੀਪ ਸਰਦੇਸਾਈ]], ਦਿਵਿਆ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੂਬੇ, [[ਸਾਗਰਿਕਾ ਘੋਸ਼]], ਅਤੇ ਕਨਿਸ਼ਕ ਸੇਠ ਕੁਝ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਬੁਲਾਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਕੁਝ ਗੁਜਰਾਤੀ ਬੋਲਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮਧੂ ਰਾਏ, ਸੌਮਿਆ ਜੋਸ਼ੀ, ਜੈ ਵਸਾਵਦਾ, [[ਕਾਜਲ ਓਜ਼ਾ ਵੈਦਿਆ]], ਧਰੁਵ ਭੱਟ ਅਤੇ ਰਾਮ ਮੋਰੀ ਸਨ।<ref name=":3">{{Cite web |date=2020-04-14 |title=Alembic group brings second edition of GLF to Vadodara - Connect Gujarat English |website=Dailyhunt}}</ref><ref name=":6"/> === ਅੱਠਵਾਂ ਐਡੀਸ਼ਨ === GLF ਨੇ 2019 ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਅੱਠਵਾਂ ਐਡੀਸ਼ਨ ਪੰਜ ਦਿਨਾਂ ਲਈ ਲਾਂਚ ਕੀਤਾ; 18 ਦਸੰਬਰ ਤੋਂ 22 ਦਸੰਬਰ ਤੱਕ। ਇਹ ਤਿਉਹਾਰ ਗੁਜਰਾਤ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਕੈਂਪਸ ਵਿੱਚ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਇਸਦੀ ਛਤਰੀ ਹੇਠ ਛੇ ਇੱਕੋ ਸਮੇਂ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਹੋਏ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਅੱਠ ਵਰਕਸ਼ਾਪਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਸਕ੍ਰੀਨਰਾਈਟਰਸ ਫੈਸਟੀਵਲ, ਬਿਜ਼ਲਿਟਫੈਸਟ, ਆਰਟਫੈਸਟ, ਤਬਾਰੀਆ (ਬੱਚਿਆਂ ਲਈ), ਗੁਜਰਾਤੀ ਸਾਹਿਤ ਮਹੋਤਸਵ, ਫਾਊਂਟੇਨਹੈੱਡ (ਗੈਰ-ਗੁਜਰਾਤੀ ਸਾਹਿਤ ਸੈਸ਼ਨ), ਅਤੇ ਇੱਕ ਫੂਡ ਫੈਸਟੀਵਲ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਇਸ ਵਿੱਚ 100 ਸੈਸ਼ਨਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਲਗਭਗ 200 ਬੁਲਾਰੇ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਇਸ ਐਡੀਸ਼ਨ ਵਿੱਚ, GLF ਨੇ ਗੁਜਰਾਤੀ ਲੇਖਕ ਅਤੇ ਪੱਤਰਕਾਰ ਕਾਂਤੀ ਭੱਟ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਕਾਂਤੀ ਭੱਟ ਯਾਦਗਾਰੀ ਪੁਰਸਕਾਰ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਤਿਉਹਾਰ ਵਿੱਚ ਗੁਜਰਾਤ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਕੈਂਪਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਕਿਤਾਬ ਬਾਜ਼ਾਰ ਸੀ।<ref>{{Cite news|location=Ahmedabad}}</ref><ref>{{Cite web |last=Buvariya |first=Risha |date=11 December 2019 |title=Gujarat Literature Festival |url=https://firstindia.co.in/gujarat-literature-festival |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200711075837/https://firstindia.co.in/gujarat-literature-festival |archive-date=11 July 2020 |access-date=11 July 2020 |website=First India}}</ref><ref>{{Cite web |last=Prajapati |first=Kishankumar Sureshkumar |date=2019-12-10 |title=18થી 22 ડિસેમ્બરે 'ગુજરાત લિટરેચર ફેસ્ટિવલ - 8' યોજાશે |url=https://www.divyabhaskar.co.in/madhya-gujarat/latest-news/ahmedabad/news/gujarat-literature-festival-8-will-be-start-from-december-18-to-22-126256540.html |access-date=2020-07-10 |website=Divyabhaskar |language=gu}}</ref><ref name=":4">{{Cite web |last=Mevada |first=Sunil |date=2017-09-12 |title=લ્યો, આ આવી ગયો ગુજરાત લિટરેચર ફેસ્ટીવલઃ કયાં છે મુખ્ય આકર્ષણો? |url=https://chitralekha.com/news/gujarat/gujarat-literature-festival-gujarats-largest-and-most-popular-literary-event-glf/ |access-date=2020-07-10 |website=[[Chitralekha (weekly)|Chitralekha]] |language=gu |archive-date=2020-07-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200711075835/https://chitralekha.com/news/gujarat/gujarat-literature-festival-gujarats-largest-and-most-popular-literary-event-glf/ |url-status=dead }}</ref> ਕੁਝ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਬੁਲਾਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪਟਕਥਾ ਲੇਖਕ ਰੋਬਿਨ ਭੱਟ, ਅੰਜੁਮ ਰਾਜਾਬਲੀ ਅਤੇ ਵੀ. ਵਿਜਯੇਂਦਰ ਪ੍ਰਸਾਦ ਸਨ ; ਫਿਲਮ ਨਿਰਮਾਤਾ [[ਵਿਸ਼ਾਲ ਭਾਰਦਵਾਜ]], ਸੰਗੀਤ ਜੋੜੀ ਸਚਿਨ-ਜਿਗਰ ਅਤੇ ਸ਼ਿਆਮਲ-ਸੌਮਿਲ ਮੁਨਸ਼ੀ, ਆਰਕੀਟੈਕਟ ਬੀਵੀ ਦੋਸ਼ੀ, ਲੇਖਕ ਆਬਿਦ ਸੁਰਤੀ, [[Ashish Vashi|ਆਸ਼ੀਸ਼ ਵਾਸ਼ੀ]], ਮਹਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਪਰਮਾਰ ਅਤੇ ਸੁਨੀਲ ਅਲਘ।<ref name=":4"/><ref>{{Cite news|location=Ahmedabad}}</ref><ref>{{Cite news|location=Ahmedabad}}</ref> === ਨੌਵਾਂ ਐਡੀਸ਼ਨ === ਕੋਵਿਡ-19 ਕਾਰਨ 2 ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਬ੍ਰੇਕ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, GLF ਨੇ 11 ਤੋਂ 15 ਮਈ 2022 ਨੂੰ ਅਹਿਮਦਾਬਾਦ ਮੈਨੇਜਮੈਂਟ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਵਿਖੇ 5-ਦਿਨਾਂ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਦੇ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਨੌਵਾਂ ਐਡੀਸ਼ਨ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। GLF ਦੇ ਇਸ ਐਡੀਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਿਉਹਾਰ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ - ਗੁਜਰਾਤੀ ਸਾਹਿਤ ਮਹੋਤਸਵ, ਭਾਰਤੀ ਸਕ੍ਰੀਨਰਾਈਟਰਸ ਫੈਸਟੀਵਲ, ਤਬਾਰੀਆ, ਵਪਾਰਕ ਸਾਹਿਤ ਉਤਸਵ, ਅਤੇ ਫਾਊਂਟੇਨਹੈੱਡ।<ref>{{Cite web |title=Literatis look forward to Gujarati Lit Fest |url=https://ahmedabadmirror.com/literatis-look-forward-to-gujarati-lit-fest/81831470.html |access-date=2022-05-16 |website=Ahmedabad Mirror |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=2022-05-15 |title=ગુજરાત લિટરેચર ફેસ્ટિવલના ચોથા દિવસે પણ અમદાવાદીઓનો ધસારો ચાલુ રહ્યો |url=https://gujarati.news18.com/news/gujarat/madhya-gujarat-gujarat-literature-festival-2022-in-ahmedabad-kp-1209215.html |access-date=2022-05-16 |website=News18 Gujarati |language=gu |archive-date=2022-05-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220515095347/https://gujarati.news18.com/news/gujarat/madhya-gujarat-gujarat-literature-festival-2022-in-ahmedabad-kp-1209215.html |url-status=dead }}</ref> == ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ == * [[ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਾਹਿਤਕ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ]] == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਗੁਜਰਾਤੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਾਹਿਤਕ ਉਤਸਵ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕਲਾ ਮੇਲੇ]] 6oz27p1qpfrocz7hgd59m4nyvp5mics 0 195675 838091 798110 2026-04-30T19:32:45Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 838091 wikitext text/x-wiki [[ਤਸਵੀਰ:TIFF_logo.jpg|thumb| ਟਾਈਗਰਲੈਂਡ ਇੰਡੀਆ ਫਿਲਮ ਫੈਸਟੀਵਲ ਦਾ ਲੋਗੋ; ਇੱਕ ਲੋਗੋ ਵਿੱਚ ਚਾਰੇ ਮੁੱਖ ਰੰਗ ਸਾਡੀ ਕੁਦਰਤੀ ਸੰਪਤੀ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਦੀ ਸਫਲਤਾ ਲਈ ਹਰੇਕ ਦੇ ਯੋਗਦਾਨ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ।]] '''ਟਾਈਗਰਲੈਂਡ ਇੰਡੀਆ ਫਿਲਮ ਫੈਸਟੀਵਲ''' ([[ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ]]: '''Tigerland India Film Festival;''' TIFF) [[ਭਾਰਤ]] ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਇੱਕ ਵਾਤਾਵਰਣ ਅਤੇ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵ ਅਧਾਰਿਤ ਫਿਲਮ ਫੈਸਟੀਵਲ ਹੈ। ਇਹ ਇੱਕ ਗੈਰ-ਮੁਨਾਫ਼ਾ ਸੰਗਠਨ 'ਸੋਸਾਇਟੀ ਫਾਰ ਟਾਈਗਰਲੈਂਡ ਕੰਜ਼ਰਵੇਸ਼ਨ' ਦੁਆਰਾ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਤਿਉਹਾਰ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਵਿਜ਼ੂਅਲ ਮੀਡੀਆ ਰਾਹੀਂ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਬਾਰੇ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਫੈਲਾਉਣਾ ਹੈ।<ref name=":0">{{Cite web |last=GÓMEZ ALBURQUERQUE |first=Sara |date=21 July 2021 |title=Festivals "d'ecofilms": Canviar el món més enllà de les pantalles |url=https://opcions.org/consum/festivals-ecofilms-canviar-el-mon-mes-enlla-de-les-pantalles/ |access-date=2022-03-10 |website=Opcions |language=ca-ES }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਪ੍ਰੈਲ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> [[ਤਸਵੀਰ:Exhib.JPG|thumb| ਟੀ.ਆਈ.ਐਫ.ਐਫ. 2015 ਦੇ ਤਹਿਤ ਆਯੋਜਿਤ ਆਪਣੀਆਂ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵ ਤਸਵੀਰਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀ ਵਿੱਚ ਵਹੀਦਾ ਰਹਿਮਾਨ]] == TIFF ਬਾਰੇ == ਟੀਆਈਐਫਐਫ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ 2014 ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਸੀ। ਟੀਆਈਐਫਐਫ ਦੇ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਅਤੇ ਸੀਈਓ ਅਭਿਨੰਦਨ ਸ਼ੁਕਲਾ ਇਸਨੂੰ "ਕੁਦਰਤ ਅਤੇ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਜਸ਼ਨ" ਅਤੇ "ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤੀ ਅਤੇ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਫਿਲਮ ਨਿਰਮਾਣ ਵਿੱਚ ਸ਼ਲਾਘਾਯੋਗ ਕੰਮ ਦਾ ਸਨਮਾਨ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਸਾਲਾਨਾ ਸਮਾਗਮ" ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ ਜਿਸਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਸੰਭਾਲ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਪੈਦਾ ਕਰਨਾ ਹੈ।<ref name=":0"/> ਇਹ ਤਿਉਹਾਰ ਸਾਰਿਆਂ ਲਈ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵਿਜ਼ੂਅਲ ਮੀਡੀਆ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪ੍ਰਤੀਯੋਗੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ ਦੇ ਤਹਿਤ ਐਂਟਰੀਆਂ ਨੂੰ ਸੱਦਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਫਿਲਮਾਂ, ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ, ਛੋਟੀਆਂ ਫਿਲਮਾਂ, ਫੋਟੋਆਂ, ਪੇਂਟਿੰਗਾਂ ਅਤੇ ਸਕੈਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਹਾਲ ਹੀ ਵਿੱਚ, ਕੁਝ ਹੋਰ ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ ਜੋੜੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਜੇਤੂਆਂ ਨੂੰ ਸਾਲਾਨਾ ਉਤਸਵ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਆਯੋਜਿਤ ਇੱਕ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਸਮਾਗਮ ਵਿੱਚ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। [[ਤਸਵੀਰ:Yearbook_release.jpg|thumb| ਵਹੀਦਾ ਰਹਿਮਾਨ ਨੇ 'TIFF 2015 ਯੀਅਰਬੁੱਕ' ਰਿਲੀਜ਼ ਕੀਤੀ। ਕਿਤਾਬ ਦੇ ਕਵਰ ਪੇਜ 'ਤੇ ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਸ਼ੂਟ ਕੀਤੀ ਗਈ ਉਸਦੀ ਇੱਕ ਟਾਈਗਰ ਕਲਿੱਕ ਹੈ।]] == TIFF ਅਧੀਨ ਪ੍ਰਤੀਯੋਗੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ == ਟਾਈਗਰਲੈਂਡ ਅਵਾਰਡ ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ ਹੇਠ ਲਿਖੀਆਂ ਦਸ ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ ਅਧੀਨ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਐਂਟਰੀਆਂ ਫੈਸਟੀਵਲ ਦੀ ਅਧਿਕਾਰਤ ਵੈੱਬਸਾਈਟ ਰਾਹੀਂ ਔਨਲਾਈਨ ਭੇਜੀਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। # ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਫ਼ਿਲਮ # ਛੋਟੀ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਫਿਲਮ # ਛੋਟੀ ਫਿਲਮ # ਸੰਭਾਲ ਬਾਰੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਫਿਲਮ # ਵਾਈਲਡ ਕਲਿੱਕ # ਜੰਗਲੀ ਕਲਾ # ਜੰਗਲੀ ਪੋਸਟਰ # ਜੰਗਲੀ ਕਾਮਿਕਸ # ਕਵਿਤਾ # ਸੁਰਖੀ ਇਹ ਤਿਉਹਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪੁਰਸਕਾਰ ਵੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੰਭਾਲ ਅਤੇ ਸਬੰਧਤ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਲਾਘਾਯੋਗ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਹ ਹਨ: ਟਾਈਗਰਲੈਂਡ ਇੰਡੀਆ ਬਾਇਓਡਾਇਵਰਸਿਟੀ ਕੰਜ਼ਰਵੇਸ਼ਨ ਅਵਾਰਡ, ਟਾਈਗਰਲੈਂਡ ਐਪੀਟੋਮ ਆਫ਼ ਕਰੇਜ ਅਵਾਰਡ, ਟਾਈਗਰਲੈਂਡ ਈਕੋ-ਯੋਧਾ ਅਵਾਰਡ। == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * {{Official website|http://www.tigerlandindia.in}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕਲਾ ਮੇਲੇ]] 23r1l7v4o9pbglwbst2ihznwzu27vwj 0 196222 838135 833814 2026-05-01T03:26:56Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 838135 wikitext text/x-wiki '''ਪਦਮਿਨੀ ਮੂਰਤੀ''' ([[ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ]]: '''Padmini Murthy''') [[ਨਿਊਯਾਰਕ (ਰਾਜ)|ਨਿਊਯਾਰਕ]] ਮੈਡੀਕਲ ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਇੱਕ [[ਡਾਕਟਰ]], [[ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰ|ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ]] ਅਤੇ ਗਲੋਬਲ ਹੈਲਥ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਹੈ। 2016 ਵਿੱਚ ਉਸਨੂੰ ਅਮੈਰੀਕਨ ਮੈਡੀਕਲ ਵੂਮੈਨਜ਼ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਦੁਆਰਾ ਦਵਾਈ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਲਈ ਐਲਿਜ਼ਾਬੈਥ ਬਲੈਕਵੈੱਲ ਮੈਡਲ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। == ਸਿੱਖਿਆ == ਮੂਰਤੀ ਇੱਕ ਯੋਗ ਡਾਕਟਰ ਹੈ ਜੋ 30 ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਅਭਿਆਸ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web |last=College |first=New York Medical |title=Padmini Murthy, M.D., M.P.H., M.S., M.Phil., CHES, FRSPH |url=https://www.nymc.edu/faculty/faculty-profiles/by-name/murthy-padmini/ |access-date=2024-05-16 |website=www.nymc.edu |language=en |archive-date=2024-07-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240719234640/https://www.nymc.edu/faculty/faculty-profiles/by-name/murthy-padmini/ |url-status=dead }}</ref> ਉਸਨੇ ਭਾਰਤ ਦੇ [[ਗੁੰਟੂਰ ਮੈਡੀਕਲ ਕਾਲਜ]] ਤੋਂ ਮੈਡੀਕਲ ਸਕੂਲ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਪ੍ਰਸੂਤੀ ਅਤੇ ਗਾਇਨੀਕੋਲੋਜੀ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਸੀ ਕੀਤੀ।<ref name=":12">{{Cite web |title=Prof. Dr. Padmini Murthy {{!}} The Medical Women's International Association (MWIA) |url=https://mwia.net/padmimi_murthy/ |access-date=2018-10-22 |website=mwia.net |language=en-US |archive-date=2018-09-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180927114857/https://mwia.net/padmimi_murthy/ |url-status=dead }}</ref> ਉਸਨੇ [[ਨਿਊਯਾਰਕ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਤੋਂ ਪਬਲਿਕ ਹੈਲਥ ਵਿੱਚ ਮਾਸਟਰ ਅਤੇ ਨਿਊਯਾਰਕ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਵੈਗਨਰ ਗ੍ਰੈਜੂਏਟ ਸਕੂਲ ਆਫ਼ ਪਬਲਿਕ ਸਰਵਿਸ ਤੋਂ ਮੈਨੇਜਮੈਂਟ ਵਿੱਚ ਮਾਸਟਰ ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਹੈ।<ref>{{Cite web |last=Who |first=Continental Who's |title=Dr. Padmini Murthy, M.D., M.P.H. is recognized by Continental Who's Who as a Pinnacle Professional |url=https://www.prnewswire.com/news-releases/dr-padmini-murthy-md-mph-is-recognized-by-continental-whos-who-as-a-pinnacle-professional-263901271.html |access-date=2024-05-16 |website=www.prnewswire.com |language=en}}</ref> ਨਿਊਯਾਰਕ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ, ਉਹ ਸਟਾਈਨਹਾਰਟ ਸਕੂਲ ਆਫ਼ ਐਜੂਕੇਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਡੀਨ ਦੀ ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਵੈਗਨਰ ਗ੍ਰੈਜੂਏਟ ਸਕੂਲ ਆਫ਼ ਪਬਲਿਕ ਸਰਵਿਸ ਵਿੱਚ ਪਬਲਿਕ ਸਰਵਿਸ ਸਕਾਲਰ ਵਜੋਂ ਨਾਮਜ਼ਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। == ਕਰੀਅਰ == ਮੂਰਤੀ ਨੈਸ਼ਨਲ ਕਮਿਸ਼ਨ ਫਾਰ ਹੈਲਥ ਐਜੂਕੇਸ਼ਨ ਕ੍ਰੈਡੈਂਸ਼ੀਅਲਿੰਗ ਦੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮਾਣਿਤ ਸਿਹਤ ਸਿੱਖਿਆ ਮਾਹਰ ਹੈ। ਉਹ ਅਮਰੀਕੀ ਮੈਡੀਕਲ ਵੂਮੈਨਜ਼ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ (AMWA)<ref name=":13">{{Cite web |last=College |first=New York Medical |title=Padmini Murthy, M.D., M.P.H., M.S., M.Phil., CHES, FRSPH |url=https://www.nymc.edu/faculty/faculty-profiles/by-name/murthy-padmini/ |access-date=2024-05-16 |website=www.nymc.edu |language=en |archive-date=2024-07-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240719234640/https://www.nymc.edu/faculty/faculty-profiles/by-name/murthy-padmini/ |url-status=dead }}</ref> ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧੀ ਵਜੋਂ [[ਗੈਰ-ਸਰਕਾਰੀ ਸੰਸਥਾ|ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਦੀਆਂ NGO]] ਕਮੇਟੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸੇਵਾਵਾਂ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਪਹਿਲਾਂ [[ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ]] ਦੀ ਸਲਾਹਕਾਰ ਰਹਿ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਉਸਨੂੰ ਨਵੰਬਰ 2012 ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਦੇ ਹੋਏ,<ref>{{Cite web |last=College |first=New York Medical |title=Padmini Murthy, M.D., M.P.H., M.S., FAMWA, FRSPH |url=https://www.nymc.edu/faculty/directory/by-name/murthy-padmini/ |access-date=2018-10-22 |website=www.nymc.edu |language=en |archive-date=2018-10-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181022232606/https://www.nymc.edu/faculty/directory/by-name/murthy-padmini/ |url-status=dead }}</ref> ਲਗਾਤਾਰ ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਅਮਰੀਕੀ ਪਬਲਿਕ ਹੈਲਥ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਦੀ ਮਹਿਲਾ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਬਾਰੇ ਕਮੇਟੀ ਦੀ ਚੇਅਰਪਰਸਨ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name=":3">{{Cite web |title=Padmini Murthy {{!}} SID-US |url=https://sid-us.org/padmini-murthy |access-date=2024-05-16 |website=sid-us.org |language=en |archive-date=2025-02-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250225115438/https://sid-us.org/padmini-murthy |url-status=dead }}</ref> ਉਹ ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ ਨਿਊਯਾਰਕ ਮੈਡੀਕਲ ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਸਿਹਤ ਨੀਤੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਅਤੇ ਕਮਿਊਨਿਟੀ ਮੈਡੀਸਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਐਸੋਸੀਏਟ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਅਤੇ ਗਲੋਬਲ ਹੈਲਥ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਹੈ।<ref name=":22">{{Cite web |title=Fellows News: Padmini Murthy, MD, MPH to Receive AMWA Blackwell Medal {{!}} New York Academy of Medicine |url=http://nyam.org/fellows/fellow-profile-padmini-murthy/ |access-date=2018-10-20 |website=nyam.org |language=en |archive-date=2018-10-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181022232623/http://nyam.org/fellows/fellow-profile-padmini-murthy/ |url-status=dead }}</ref> ਮੂਰਤੀ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਮਾਂ ਬਣਨ ਦੀਆਂ ਪਹਿਲਕਦਮੀਆਂ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨ ਦਾ ਸਮਰਥਕ ਹੈ। ਉਹ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਸਿਹਤ 'ਤੇ ਆਪਣੀ ਖੋਜ 'ਤੇ ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਹੈ ਅਤੇ [[ਭਾਰਤ]], [[ਮਲਾਵੀ]], [[ਗ੍ਰੇਨਾਡਾ]] ਅਤੇ [[ਨੇਪਾਲ]] <ref name=":3"/> ਵਿੱਚ ਪਛੜੇ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖਿਅਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇ ਅਤੇ ਸਿਹਤ ਅਤੇ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਮਾਂ ਬਣਨ ਦੇ ਅਭਿਆਸਾਂ ਦੇ ਸਮਾਜਿਕ ਨਿਰਧਾਰਕਾਂ 'ਤੇ ਧਿਆਨ ਕੇਂਦਰਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇ।<ref name=":13"/> ਉਸਨੇ ਭਾਰਤ, ਮਲਾਵੀ, ਗ੍ਰੇਨਾਡਾ ਅਤੇ ਨੇਪਾਲ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ 5,000 ਤੱਕ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਮਾਂ ਬਣਨ ਦੀਆਂ ਕਿੱਟਾਂ ਸਪਲਾਈ ਕੀਤੀਆਂ ਹਨ। ਗ੍ਰੇਨਾਡਾ ਦੇ ਗਵਰਨਰ ਜਨਰਲ ਨੇ ਗ੍ਰੇਨਾਡਾ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਮੂਰਤੀ ਦੇ ਜਨਤਕ ਸਿਹਤ ਯਤਨਾਂ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਮੂਰਤੀ ਨੇ ਅਫਰੀਕਨ ਵਿਊਜ਼ ਰੇਡੀਓ 'ਤੇ ਰੇਡੀਓ ਸ਼ੋਅ ਮਿਲੇਨੀਅਮ ਡਿਵੈਲਪਮੈਂਟ ਗੋਲਜ਼ 'ਤੇ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਇੱਕ ਹੋਸਟ ਅਤੇ ਇੱਕ ਸਕ੍ਰਿਪਟ ਲੇਖਕ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਕਈ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ ਅਤੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਨਫਰੰਸਾਂ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਬੁਲਾਰੇ ਵਜੋਂ ਕਈ ਭਾਸ਼ਣ ਦਿੱਤੇ ਹਨ।<ref>{{Cite web |date=2018-02-05 |title=Padmini Murthy {{!}} WEF |url=https://www.wef.org.in/padmini-murthy/,%20https://www.wef.org.in/padmini-murthy/ |access-date=2024-05-16 |language=en-US }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਮਾਰਚ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == ਨਿੱਜੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ == ਮੂਰਤੀ ਦੇ ਸ਼ੌਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਨਾ, ਖਾਣਾ ਪਕਾਉਣਾ, ਯੋਗਾ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਯਾਤਰਾ ਕਰਨਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਉਸਨੇ ਸੱਤ ਮਹਾਂਦੀਪਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਛੇ ਦਾ ਦੌਰਾ ਕੀਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਸਾਰੇ ਸੱਤ ਮਹਾਂਦੀਪਾਂ ਦਾ ਦੌਰਾ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉਸਦੀ ਇੱਕ ਧੀ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=Dr. Padmini Murthy Selected as Top Global Health Leader of the Decade by IAOTP |url=https://southeast.newschannelnebraska.com/story/50516889/dr-padmini-murthy-selected-as-top-global-health-leader-of-the-decade-by-iaotp |access-date=2024-05-16 |website=southeast.newschannelnebraska.com |language=en }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਪ੍ਰੈਲ 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] 2q4vaiq36564qz77akh17feozvhd9l7 0 196481 838196 801349 2026-05-01T10:49:12Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 838196 wikitext text/x-wiki [[ਤਸਵੀਰ:Khatushyamji_Pad_Yatra_from_Kota.JPG|thumb|ਬਾਰਬਰਿਕਾ ਦੀ ਸੀਕਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਖਾਟੂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਕੋਟਾ, ਰਾਜਸਥਾਨ ਸਮੇਤ ਹੋਰ ਥਾਵਾਂ 'ਤੇ ਖਾਟੂਸ਼ਿਆਮਜੀ ਵਜੋਂ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ।]] {{Infobox deity | name = ਖਾਟੂ ਸ਼ਿਆਮ | image = <!-- Add image file name here --> | caption = | other_names = ਬਾਰਬਰਿਕ, ਖਾਟੂ ਨਾਥ, [[ਯਲੰਬਰ]] | god_of = ਜੰਗ, ਕੁਰਬਾਨੀ | abode = [[ਮੇਰੂ ਪਹਾੜ]] | parents = ਘਟੋਤਕਚਾ (ਪਿਤਾ), ਮੌਰਵੀ (ਮਾਤਾ) | consort = | children = | symbols = ਕਮਾਨ, ਤੀਰ | festivals = ਖਾਟੂ ਸ਼ਿਆਮ ਜਯੰਤੀ | type = ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ | texts = }} '''ਬਾਰਬਰਿਕਾ''' ([[ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ]] ਵਿੱਚ ''ਬਾਰਬਰੀਕਾ'') [[ਘਟੋਤਕਚ|ਘਟੋਤਕਚਾ]] ਭੀਮ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ [[ਅਹਿਲਵਤੀ|ਮੌਰਵੀ]], ਦੈਤਿਆ ਮੂਰਾ ਦੀ ਧੀ, ਦਾ ਪੁੱਤਰੀ ਹੈ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਹੋਰ ਹਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਦੱਖਣ ਤੋਂ ਇੱਕ ਯੋਧਾ ਸੀ। ਉਹ ਇੱਕ ਲੋਕ ਪਾਤਰ ਹੈ ਅਤੇ ਮਹਾਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਮਾਣਿਤ ਨਹੀਂ ਹੈ। [[ਨੇਪਾਲ]] ਵਿੱਚ, ਕਿਰਾਤੀ ਰਾਜਾ ਯਾਲੰਬਰ ਨੂੰ ਮਹਾਭਾਰਤ ਦਾ ਬਾਰਬਰਿਕ, ਘਟੋਤਕਚ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਭੀਮ ਦਾ ਪੋਤਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੰਤਕਥਾ ਉਸ ਨੂੰ ਸਵਰਗ ਦੇ ਮਾਲਕ ਇੰਦਰ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਦਾ ਸਿਹਰਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਮਨੁੱਖੀ ਭੇਸ ਵਿੱਚ ਘਾਟੀ ਵਿੱਚ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਕਿ [[ਕਾਠਮੰਡੂ ਵੈਲੀ|ਕਾਠਮੰਡੂ ਘਾਟੀ]] ਦੇ ਮੂਲ ਨਿਵਾਸੀ ਉਸ ਨੂੰ ਆਕਾਸ਼ ਭੈਰਵ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ।<ref>{{Cite web |title={title} |url=http://www.harekrsna.com/sun/features/02-13/features2739.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130225033948/http://www.harekrsna.com/sun/features/02-13/features2739.htm |archive-date=25 February 2013 |access-date=17 January 2014}}</ref> [[ਰਾਜਸਥਾਨ]] ਵਿੱਚ, ਬਾਰਬਰਿਕਾ ਨੂੰ '''ਖਾਟੂ ਸ਼ਿਆਮ''' ਮੰਦਰ ਵਿੱਚ ਖਾਟੂ ਸ਼ਯਾਮ ਵਜੋਂ ਪੂਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ [[ਗੁਜਰਾਤ]] ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ '''ਬਲੀਦੇਵ''' ਵਜੋਂ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।<ref>{{Cite web |date=14 October 2018 |title=जानिये कौन हैं ये खाटू श्याम महाराज |url=https://www.newstrend.news/175965/khatu-shyam-maharaj-ki-kahani/ |access-date=3 May 2020 |website=newstrend.news |publisher=Newstrend |language=hi}}</ref><ref>{{Cite web |last=Pravase |title=Baliyabapa Temple, Lambha Baliyadev Mandir, Ahmedabad{{!}}Pravase |url=https://pravase.co.in/thingstododetail/176/india/gujarat/ahmedabad/baliyabapa-temple-lambha-mandir-timings-history-rituals-facilities |access-date=2024-12-30 |website=pravase.co.in |language=en |archive-date=2025-09-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250902085413/https://pravase.co.in/thingstododetail/176/india/gujarat/ahmedabad/baliyabapa-temple-lambha-mandir-timings-history-rituals-facilities |url-status=dead }}</ref> == ਉਸ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਤੀਰ == ਬਾਰਬਰਿਕਾ/ਬੇਲਾਰਸਨ [[ਭੀਮ]] ([[ਪਾਂਡਵ]] ਭਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਦੂਜਾ) ਦਾ ਪੋਤਾ ਅਤੇ ਘਟੋਤਕਚ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ। ਘਟੋਤਕਚ [[ਭੀਮ]] ਅਤੇ ਹਿਦਿੰਬੀ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮਾਂ [[ਅਹਿਲਵਤੀ|ਅਹਿਲਾਵਤੀ]] ਤੋਂ ਯੁੱਧ ਦੀ ਕਲਾ ਸਿੱਖੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਮੌਰਵੀ (ਮੁਰਾ ਦੀ ਧੀ) ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਦੇਵਤਿਆਂ (''ਅਸ਼ਟਦੇਵ'') ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਅਚੂਕ ਤੀਰ ਦਿੱਤੇ।<ref>{{Cite book|deadurl=Alf Hiltebeitel}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਿੰਦੂ ਲੋਕ ਦੇਵਤੇ]] 3fx2iukwrgmbgr5y5py2egaubealab8 0 197381 838066 824328 2026-04-30T14:44:47Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 838066 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = ਗੌਰਵ ਖੰਨਾ | image = ਗੌਰਵ ਖੰਨਾ ਦੀਆਂ ਤਸਵੀਰਾਂ (ਛੋਟੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ ਹੋਈਆਂ).jpg | caption = ਖੰਨਾ 2022 ਵਿਚ | birth_date = {{ਜਨਮ ਮਿਤੀ ਅਤੇ ਉਮਰ|1981|12|11|df=yes}} | birth_place = [[ਕਾਨਪੁਰ]], [[ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]], [[ਭਾਰਤ]] | nationality = | education = | occupation = {{hlist|ਅਦਾਕਾਰ}} | years_active = 2004–ਵਰਤਮਾਨ | notable_works = {{ubl|''[[ਜੀਵਨ ਸਾਥੀ – ਹਮਸਫਰ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਕੇ]]''|''[[CID (ਭਾਰਤੀ ਟੀਵੀ ਸੀਰੀਜ਼)|CID]]''|''[[ਅਨੁਪਮਾ]]''}} | spouse = {{ਵਿਆਹ|ਆਕਾਂਕਸ਼ਾ ਚਮੋਲਾ|2016}} }} '''ਗੌਰਵ ਖੰਨਾ''' (ਜਨਮ 11 ਦਸੰਬਰ 1981) ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਅਦਾਕਾਰ ਹੈ।<ref>{{Cite web |last=Desk |first=India com Entertainment |title=Rupali Ganguly Sends Birthday Wishes To 'National Crush' Anuj Kapadia Aka Gaurav Khanna With These Unseen Pics |url=https://www.india.com/entertainment/tv-news-anupamaa-rupali-ganguly-sends-birthday-wishes-national-crush-anuj-kapadia-gaurav-khanna-unseen-pics-5134296/ |access-date=2022-01-07 |website=India.com |language=en}}</ref> ਉਹ ''ਜੀਵਨ ਸਾਥੀ'' ਵਿੱਚ ਨੀਲ, ''ਸੀ. ਆਈ. ਡੀ.'' ਵਿੱਚ ਇੰਸਪੈਕਟਰ ਕਵਿਨ ਅਤੇ ''ਤੇਰੇ ਬਿਨ'' ਵਿੱਚ ਅਕਸ਼ੈ ਦੀਆਂ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਲਈ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।<ref>{{Cite web |date=2017-04-11 |title=TV actor Gaurav Khanna follows Akshay Kumar's footsteps to stay healthy |url=https://www.hindustantimes.com/tv/tv-actor-gaurav-khanna-follows-akshay-kumar-s-footsteps-to-stay-healthy/story-iMAMhDg04WSU6JUzu6vavL.html |access-date=2019-08-30 |website=Hindustan Times |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=2016-07-13 |title=Gaurav Khanna: I like doing shows for a shorter time |url=https://www.mid-day.com/articles/gaurav-khanna-i-like-doing-shows-for-a-shorter-time/17429169 |access-date=2019-08-30 |website=mid-day |language=en |archive-date=2019-08-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190831131752/https://www.mid-day.com/articles/gaurav-khanna-i-like-doing-shows-for-a-shorter-time/17429169 |url-status=dead }}</ref> ਅਤੇ [[ਸਟਾਰ ਪਲੱਸ]] ਦੇ ''[[ਅਨੁਪਮਾ]]'' ਵਿੱਚ ਅਨੁਜ ਕਪਾੜੀਆ ਦੇ ਆਪਣੇ ਕਿਰਦਾਰ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਲਈ ਉਸਨੇ ਸਰਬੋਤਮ ਅਦਾਕਾਰ ਲਈ ਇੰਡੀਅਨ ਟੈਲੀ ਅਵਾਰਡ ਜਿੱਤਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite web |date=2 September 2021 |title=Anupamaa: Gaurav Khanna Breaks Silence on Being Anuj Kapadia, Says 'Haven't Watched the Show' |url=https://www.india.com/entertainment/tv-news-anupamaa-gaurav-khanna-breaks-silence-being-anuj-kapadia-says-havent-watched-the-show-anupamaa-anuj-kapadia-meeting-4929440/}}</ref> == ਕੈਰੀਅਰ == ਖੰਨਾ ਨੇ ਕੈਰੀਅਰ ਬਦਲਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਲਗਭਗ ਇੱਕ ਸਾਲ ਇੱਕ ਆਈਟੀ ਫਰਮ ਵਿੱਚ ਮਾਰਕੀਟਿੰਗ ਮੈਨੇਜਰ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਕੈਰੀਅਰ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਇਸ਼ਤਿਹਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਈ।[1][2] ਇੱਕ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਸ਼ੋਅ ਵਿੱਚ ਉਸਦੀ ਪਹਿਲੀ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਭਾਬੀ ਵਿੱਚ ਸੀ। ਉਸਦੀ ਅਗਲੀ ਭੂਮਿਕਾ ਕੁਮਕੁਮ - ਇੱਕ ਪਿਆਰਾ ਸਾ ਬੰਧਨ ਵਿੱਚ ਸੀ। ਖੰਨਾ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਮੁੱਖ ਭੂਮਿਕਾ 2007 ਵਿੱਚ ਮੇਰੀ ਡੋਲੀ ਤੇਰੇ ਆਂਗਾਨਾ ਵਿੱਚ ਸੀ। == ਨਿਜੀ ਜੀਵਨ == 2016 ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ, ਖੰਨਾ ਦੇ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਅਦਾਕਾਰਾ ਅਕਾਂਕਸ਼ਾ ਚਮੋਲਾ ਨਾਲ ਡੇਟਿੰਗ ਕਰਨ ਦਾ ਖੁਲਾਸਾ ਹੋਇਆ।[1][2] ਇਸ ਜੋੜੇ ਦਾ ਵਿਆਹ 24 ਨਵੰਬਰ 2016 ਨੂੰ ਖੰਨਾ ਦੇ ਜੱਦੀ ਸ਼ਹਿਰ ਕਾਨਪੁਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ।[3][4][5] 2025 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਸੇਲਿਬ੍ਰਿਟੀ ਮਾਸਟਰਸ਼ੈੱਫ 'ਤੇ ਆਪਣੇ ਰੰਗ-ਅੰਨ੍ਹੇਪਣ ਦਾ ਖੁਲਾਸਾ ਕੀਤਾ। == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1966]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਅਦਾਕਾਰ]] l9ilxjxnlhbf0094d3gl7pjmbfk2qb2 0 197673 838085 824022 2026-04-30T18:42:35Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 838085 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = ਜੈਸ਼੍ਰੀ ਉੱਲਾਲ | image = Jayshree Ullal Arista CEO.jpg | caption = 2015 ਵਿੱਚ ਜੈਸ਼੍ਰੀ ਉੱਲਾਲ | birth_date = {{birth date and age|1961|3|27}} | birth_place = ਲੰਦਨ, ਇੰਗਲੈਂਡ | nationality = ਅਮਰੀਕੀ | alma_mater = [[ਸੈਂਟਾ ਕਲਾਰਾ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]]<br/> [[ਸਨ ਫਰਾਂਸਿਸਕੋ ਸਟੇਟ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] | occupation = ਸੀ.ਈ.ਓ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ, [[ਅਰਿਸਟਾ ਨੈੱਟਵਰਕਸ]] | spouse = ਵਿਜੇ ਉੱਲਾਲ | children = 2 ਧੀਆਂ | website = [http://www.arista.com/en/company/management arista.com] }} '''ਜੈਸ਼੍ਰੀ ਵੀ. ਉੱਲਾਲ''' (ਜਨਮ 27 ਮਾਰਚ, 1961) ਇੱਕ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼-ਅਮਰੀਕੀ [[ਅਰਬਪਤੀ]] ਕਾਰੋਬਾਰੀ ਔਰਤ ਹੈ, ਜੋ ਅਰਿਸਟਾ ਨੈੱਟਵਰਕਸ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਅਤੇ ਸੀਈਓ ਹੈ, ਇੱਕ ਕਲਾਉਡ ਨੈੱਟਵਰਕਿੰਗ ਕੰਪਨੀ ਜੋ ਡੇਟਾ ਸੈਂਟਰ ਵਿੱਚ 10/25/40/50/100/400/800 ਗੀਗਾਬਿਟ ਈਥਰਨੈੱਟ ਨੈੱਟਵਰਕਿੰਗ ਦੀ ਤਾਇਨਾਤੀ ਲਈ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਹੈ।<ref>{{Cite news|url=https://www.livemint.com/news/india/meet-jayshree-ullal-indian-american-ceo-among-richest-self-made-women-in-us-11657079065082.html|title=Meet Jayshree Ullal, Indian-American CEO among richest self-made women in US|date=July 6, 2022|work=[[Mint (newspaper)|Mint]]|access-date=June 23, 2023}}</ref> == ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ == ਉੱਲਾਲ ਦਾ ਜਨਮ 27 ਮਾਰਚ, 1961 ਨੂੰ ਲੰਡਨ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਮੂਲ ਦੇ ਇੱਕ ਹਿੰਦੂ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ।<ref>{{Cite web |last= |date=26 December 2013 |title=Jayshree Ullal: Queen of the wired world |url=https://www.thehindubusinessline.com/news/variety/Jayshree-Ullal-Queen-of-the-wired-world/article20810799.ece |access-date=8 March 2018 |website=thehindubusinessline.com}}</ref> ਉਹ [[ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ]], ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਹੋਈ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕਾਨਵੈਂਟ ਆਫ਼ ਜੀਸਸ ਐਂਡ ਮੈਰੀ, ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਹੋਈ।<ref>{{Cite news|url=https://www.livemint.com/news/india/meet-jayshree-ullal-indian-american-ceo-among-richest-self-made-women-in-us-11657079065082.html|title=Meet Jayshree Ullal, Indian-American CEO among richest self-made women in US|date=July 6, 2022|work=[[Mint (newspaper)|Mint]]|access-date=June 23, 2023}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="true">[https://www.livemint.com/news/india/meet-jayshree-ullal-indian-american-ceo-among-richest-self-made-women-in-us-11657079065082.html "Meet Jayshree Ullal, Indian-American CEO among richest self-made women in US"]. ''[[Mint (newspaper)|Mint]]''. July 6, 2022<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">June 23,</span> 2023</span>.</cite></ref> ਉਸ ਨੇ ਸੈਨ ਫਰਾਂਸਿਸਕੋ ਸਟੇਟ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ,<ref>{{Cite web |date=2007-01-02 |title=SFSU Magazine Fall 2006 Alumni and Friends, Jayshree Ullal of Cisco Systems |url=http://magazine.sfsu.edu/archive/fall_06/alumni2 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20161019213210/http://magazine.sfsu.edu/archive/fall_06/alumni2 |archive-date=2016-10-19 |access-date=2012-05-10 |publisher=Sfsu.edu}}</ref> ਜਿੱਥੇ ਉਸ ਨੇ 1981 ਵਿੱਚ ਇਲੈਕਟ੍ਰੀਕਲ ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ ਵਿੱਚ ਬੀਐਸ ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ।<ref>{{Cite web |title=Jayshree Ullal |url=https://www.calstate.edu/impact-of-the-csu/alumni/made-in-the-csu/san-francisco/Pages/Jayshree-Ullal.aspx |access-date=June 22, 2023 |website=[[The California State University]]}}</ref> ਉਹ ਸਾਂਤਾ ਕਲਾਰਾ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਗਈ ਜਿੱਥੇ ਉਸ ਨੇ 1986 ਵਿੱਚ ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਅਤੇ ਲੀਡਰਸ਼ਿਪ ਵਿੱਚ ਐਮਐਸ ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ।<ref>{{Cite web |date=August 17, 2015 |title=Jayshree Ullal |url=https://www.scu.edu/engineering/stories/award-winners/jayshree-ullal.html |access-date=22 June 2023 |website=[[Santa Clara University]]}}</ref> == ਕਰੀਅਰ == === ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਕਰੀਅਰ === ਉੱਲਾਲ ਨੇ ਆਪਣੇ ਕਰੀਅਰ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਫੇਅਰਚਾਈਲਡ ਸੈਮੀਕੰਡਕਟਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸੀਨੀਅਰ ਰਣਨੀਤਕ ਵਿਕਾਸ ਇੰਜੀਨੀਅਰ ਵਜੋਂ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਐਡਵਾਂਸਡ ਮਾਈਕ੍ਰੋ ਡਿਵਾਈਸਿਸ (AMD) ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਈ, ਜਿੱਥੇ ਉਸ ਨੇ IBM ਅਤੇ Hitachi ਲਈ ਹਾਈ-ਸਪੀਡ ਮੈਮੋਰੀ ਚਿਪਸ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਕੀਤੀਆਂ।<ref>{{Cite news|url=https://www.seema.com/a-self-made-business-woman-jayshree-ullal/|title=A Self-Made Business Woman, Jayshree Ullal|last=Swarnendu|date=September 12, 2021|work=SEEMA|access-date=June 23, 2023}}</ref> 1988 ਵਿੱਚ ਉਹ ਉਨਗਰਮੈਨ-ਬਾਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਈ, ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਕੰਪਨੀ ਦੇ ਇੰਟਰਨੈੱਟਵਰਕਿੰਗ ਬਿਜ਼ਨਸ ਯੂਨਿਟ ਦੀ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਸੀ।<ref name="People & Positions">{{Cite news|url=https://books.google.com/books?id=xw8EAAAAMBAJ&pg=PA21|title=People & Positions|date=March 23, 1992|work=[[Network World]]}}</ref> ਮਾਰਚ 1992 ਵਿੱਚ, ਉੱਲਾਲ ਫਾਈਬਰ ਡਿਸਟ੍ਰੀਬਿਊਟਿਡ ਡੇਟਾ ਇੰਟਰਫੇਸ (FDDI) ਨੈੱਟਵਰਕ ਉਤਪਾਦਾਂ ਦੇ ਨਿਰਮਾਤਾ, ਕ੍ਰੇਸੈਂਡੋ ਕਮਿਊਨੀਕੇਸ਼ਨਜ਼ ਵਿੱਚ ਮਾਰਕੀਟਿੰਗ ਦੇ ਉਪ-ਪ੍ਰਧਾਨ ਵਜੋਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਈ।<ref>{{Cite news|url=https://books.google.com/books?id=xw8EAAAAMBAJ&pg=PA21|title=People & Positions|date=March 23, 1992|work=[[Network World]]}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="true">[https://books.google.com/books?id=xw8EAAAAMBAJ&pg=PA21 "People & Positions"]. ''[[Network World]]''. March 23, 1992.</cite></ref> ਉਸ ਨੇ 100-Mbit/s ਕਾਪਰ ਡਿਸਟ੍ਰੀਬਿਊਟਿਡ ਡੇਟਾ ਇੰਟਰਫੇਸ (CDDI) ਉਤਪਾਦਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕੀਤੀ<ref>{{Cite news|url=https://www.networkcomputing.com/data-centers/top-women-storage/page/0/13|title=Top Women in Storage|date=September 26, 2007|work=[[Network Computing]]|access-date=June 23, 2023|page=14}}</ref> ਅਤੇ ਪਹਿਲੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਦੇ ਈਥਰਨੈੱਟ ਸਵਿਚਿੰਗ 'ਤੇ ਕੰਮ ਕੀਤਾ।<ref>{{Cite news|url=https://www.newindianexpress.com/lifestyle/tech/2013/sep/08/tech-guru-jayashree-ullal-514499.html|title=Tech Guru: Jayashree Ullal|last=Matham|first=Adarsh|date=September 8, 2013|work=[[The New Indian Express]]|access-date=June 23, 2023}}</ref> === ਸਿਸਕੋ === ਸਤੰਬਰ 1993 ਵਿੱਚ, ਸਿਸਕੋ ਸਿਸਟਮਜ਼ ਨੇ ਕ੍ਰੇਸੈਂਡੋ ਕਮਿਊਨੀਕੇਸ਼ਨਜ਼ ਨੂੰ ਹਾਸਲ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਕਿ ਸਿਸਕੋ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਅਤੇ ਸਵਿਚਿੰਗ ਮਾਰਕੀਟ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾ ਕਦਮ ਸੀ।<ref>{{Cite news|url=https://www.upi.com/Archives/1993/09/24/Cisco-Systems-closes-97-million-acquisition-of-Crescendo-Communications/2233748843200/|title=Cisco Systems closes $97 million acquisition of Crescendo Communications|date=September 24, 1993|work=UPI|access-date=November 27, 2018}}</ref> ਉੱਲਾਲ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਿਸਕੋ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਸਿਸਕੋ ਕੈਟਾਲਿਸਟ ਸਵਿਚਿੰਗ ਕਾਰੋਬਾਰ 'ਤੇ ਕੰਮ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ, ਜੋ 1993 ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਤੋਂ ਵਧ ਕੇ 2000 ਵਿੱਚ $5 ਬਿਲੀਅਨ ਦੇ ਕਾਰੋਬਾਰ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ।<ref>{{Cite news|url=https://www.crn.com/news/networking/207602767/senior-cisco-executive-departs.htm|title=Senior Cisco Executive Departs|last=Hickey|first=Andrew R.|date=May 12, 2008|work=[[CRN (magazine)|CRN]]|access-date=June 24, 2023}}</ref> ਐਂਟਰਪ੍ਰਾਈਜ਼ ਗਰੁੱਪ ਵਿੱਚ LAN ਸਵਿਚਿੰਗ ਦੇ ਉਪ-ਪ੍ਰਧਾਨ ਅਤੇ ਜਨਰਲ ਮੈਨੇਜਰ ਵਜੋਂ,{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ|date=June 2023}} ਉੱਲਾਲ ਨੇ ਯੂਨੀਫਾਈਡ ਸੰਚਾਰ, ਆਈਪੀ ਟੈਲੀਫੋਨੀ, ਸਮੱਗਰੀ ਨੈੱਟਵਰਕਿੰਗ ਅਤੇ ਨੀਤੀ ਨੈੱਟਵਰਕਿੰਗ ਵਰਗੀਆਂ ਰਣਨੀਤਕ ਪਹਿਲਕਦਮੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀਆਂ। ਉਸ ਨੇ ਐਂਟਰਪ੍ਰਾਈਜ਼ ਸੈਕਟਰ ਵਿੱਚ ਸਿਸਕੋ ਲਈ ਲਗਭਗ 20 ਰਲੇਵੇਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਕੀਤੀ।<ref>{{Cite web |date=June 2023 |title=Acquisitions by Year |url=https://www.cisco.com/c/en/us/about/corporate-strategy-office/acquisitions/acquisitions-list-years.html}}</ref> 2005 ਤੱਕ ਉਹ ਡੇਟਾ ਸੈਂਟਰ, ਸਵਿਚਿੰਗ ਅਤੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਸਮੂਹ ਦੀ ਸੀਨੀਅਰ ਉਪ ਪ੍ਰਧਾਨ ਬਣ ਗਈ।<ref>{{Cite news|url=https://www.computerworld.com/article/2810034/cisco-executives-retire--insiders-moved-up.html|title=Cisco executives retire, insiders moved up|last=Lawson|first=Stephen|date=July 8, 2005|work=[[Computerworld]]|access-date=June 24, 2023}}</ref> ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਮਾਡਿਊਲਰ ਨੈਕਸਸ ਅਤੇ ਕੈਟਾਲਿਸਟ ਡੇਟਾ ਸੈਂਟਰ ਸਵਿਚਿੰਗ ਅਤੇ ਐਪਲੀਕੇਸ਼ਨ/ਵਰਚੁਅਲਾਈਜੇਸ਼ਨ ਸੇਵਾਵਾਂ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ ਜਿਸ ਨੇ ਲਗਭਗ $15 ਬਿਲੀਅਨ ਸਿੱਧੇ ਅਤੇ ਅਸਿੱਧੇ ਮਾਲੀਏ ਨੂੰ ਦੇਖਿਆ।<ref>{{Cite web |title=Jayshree Ullal |url=https://investors.arista.com/Corporate-Governance/Committee-Composition/Person-details/default.aspx?ItemId=c810a4b8-53d2-4feb-b33e-5c8d40a433ac |access-date=June 24, 2023 |website=Arista}}</ref> ਸਿਸਕੋ ਵਿਖੇ ਉੱਲਾਲ ਦਾ ਕਰੀਅਰ 15 ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। === ਅਰਿਸਟਾ === ਅਕਤੂਬਰ 2008 ਵਿੱਚ, ਸਹਿ-ਸੰਸਥਾਪਕ ਐਂਡੀ ਬੇਚਟੋਲਸ਼ਾਈਮ ਅਤੇ ਡੇਵਿਡ ਚੈਰੀਟਨ ਨੇ ਉੱਲਾਲ ਨੂੰ ਅਰਿਸਟਾ ਨੈੱਟਵਰਕਸ ਦਾ ਸੀਈਓ ਅਤੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਕਿ ਸੈਂਟਾ ਕਲਾਰਾ, ਕੈਲੀਫੋਰਨੀਆ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਇੱਕ ਕਲਾਉਡ ਨੈੱਟਵਰਕਿੰਗ ਕੰਪਨੀ ਹੈ।<ref>{{Cite press release|url=http://www.aristanetworks.com/en/news/pressrelease/48-pr-20081023-00|title=Arista Networks Names Jayshree Ullal President and CEO, Andreas Bechtolsheim CDO and Chairman|date=23 October 2008|access-date=3 November 2012|archivedate=17 ਅਕਤੂਬਰ 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121017142229/http://www.aristanetworks.com/en/news/pressrelease/48-pr-20081023-00}}</ref> ਉੱਲਾਲ ਨੂੰ ਫੋਰਬਸ ਮੈਗਜ਼ੀਨ ਦੁਆਰਾ ਅਰਿਸਟਾ ਨੈੱਟਵਰਕਸ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੇ ਕੰਮ ਲਈ "ਅੱਜ ਨੈੱਟਵਰਕਿੰਗ ਇੰਡਸਟਰੀ ਦੇ ਚੋਟੀ ਦੇ ਪੰਜ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ" ਵਜੋਂ ਨਾਮਜ਼ਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite news|url=https://www.forbes.com/pictures/lmm45emlh/7-jayshree-ullal-co-founder-and-ceo-artista-networks/|title=The 7 Most Powerful People In Tech You've Never Heard Of|date=2 November 2011|work=Forbes|access-date=3 December 2013}}</ref> ਜੂਨ 2014 ਵਿੱਚ, ਉੱਲਾਲ ਨੇ ਅਰਿਸਟਾ ਨੈੱਟਵਰਕਸ ਨੂੰ [[ਨਿਊਯਾਰਕ ਸਟਾਕ ਐਕਸਚੇਂਜ]] 'ਤੇ ANET ਪ੍ਰਤੀਕ ਦੇ ਤਹਿਤ ਇੱਕ IPO ਲਈ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ।<ref>{{Cite press release|url=http://www.arista.com/en/company/news/press-release/940-pr-20140606-01|title=Arista Announces Pricing of Initial Public Offering|publisher=Arista Networks|date=5 June 2014|access-date=5 June 2014}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਨਵੰਬਰ 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ਜੈਸ਼੍ਰੀ ਨੂੰ 2018 ਵਿੱਚ ਬੈਰਨ ਦੇ "ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਸੀਈਓ" ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ<ref>{{Cite news|url=https://www.barrons.com/articles/worlds-best-ceos-30-leaders-with-talent-to-spare-1527300812|title=World's Best CEOs: 30 Leaders With Talent to Spare|date=26 May 2018|access-date=26 May 2018|publisher=Barron's}}</ref> ਅਤੇ 2019 ਵਿੱਚ ਫਾਰਚੂਨ ਦੇ "ਚੋਟੀ ਦੇ 20 ਕਾਰੋਬਾਰੀ ਵਿਅਕਤੀਆਂ" ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite news|url=https://fortune.com/businessperson-of-the-year/2019/jayshree-ullal/|title=Businessperson of the Year 2019|date=19 November 2019|access-date=19 November 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191231120718/https://fortune.com/businessperson-of-the-year/2019/jayshree-ullal/|archive-date=December 31, 2019|publisher=Fortune}}</ref> === ਬੋਰਡ ਆਫ਼ ਡਾਇਰੈਕਟਰ === * ਮਈ 2008 – 2010; ਜ਼ੈਡਸਕੇਲਰ<ref>{{Cite web |date= |title=Jayshree Ullal, Former Cisco Senior Executive, joins Zscaler Board |url=https://www.zscaler.com/press/jayshree-ullal-former-cisco-senior-executive-joins-zscaler-board |access-date=2008-09-03 |publisher=zscaler.com}}</ref> * ਅਕਤੂਬਰ 2008–ਵਰਤਮਾਨ; ਅਰਿਸਟਾ ਨੈੱਟਵਰਕਸ <ref>{{Cite web |date=27 May 2020 |title=Management Team – Board of Directors |url=https://www.arista.com/en/company/management-team#datatab411 |access-date=2020-09-08 |publisher=arista.com |archive-date=2020-09-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200922185037/https://www.arista.com/en/company/management-team#datatab411 |url-status=dead }}</ref> * ਜੂਨ 2020 – ਵਰਤਮਾਨ; ਸਨੋਫਲੇਕ ਇੰਕ<ref>{{Cite web |date= |title=SNOWFLAKE LEADERSHIP – Board of Directors |url=https://www.snowflake.com/leadership-board/ |access-date=2020-09-09 |publisher=snowflake.com |archive-date=2020-09-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200901221204/https://www.snowflake.com/leadership-board/ |url-status=dead }}</ref> == ਪੁਰਸਕਾਰ ਅਤੇ ਸਨਮਾਨ == * Nominated as one of the 20 powerful Women to Watch in 2001 by Newsweek<ref>{{Cite web |date=January 7, 2001 |title=Watch Out |url=https://www.newsweek.com/watch-out-150835 |website=[[Newsweek]]}}</ref> * 2001 Innovator and Influencer Award by Information Week{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ|date=June 2018}} * 2005 One of the 50 Most Powerful People in Networking by Network World<ref>{{Cite web |date=December 26, 2005 |title=The 50 most powerful people in networking, listed alphabetically |url=https://www.networkworld.com/article/2316950/the-50-most-powerful-people-in-networking--listed-alphabetically.html |access-date=June 24, 2023 |website=[[Network World]]}}</ref> * One of the Top Women in Storage in 2007<ref name="Top Women in Storage">{{Cite news|url=https://www.networkcomputing.com/data-centers/top-women-storage/page/0/13|title=Top Women in Storage|date=September 26, 2007|work=[[Network Computing]]|access-date=June 23, 2023|page=14}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="true">[https://www.networkcomputing.com/data-centers/top-women-storage/page/0/13 "Top Women in Storage"]. ''[[Network Computing]]''. September 26, 2007. p.&nbsp;14<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">June 23,</span> 2023</span>.</cite></ref> * A Women of Influence award for Security CSOs in 2008<ref>{{Cite web |date=2008-04-08 |title=Women of Influence Honorees – CSO Online – Security and Risk |url=http://www.csoonline.com/article/330113/women-of-influence-honorees |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120406114641/http://www.csoonline.com/article/330113/women-of-influence-honorees |archive-date=April 6, 2012 |access-date=2012-05-10 |publisher=CSO Online}}</ref> * A Top Ten Executive in VMWorld 2011<ref>{{Cite web |date=2 September 2011 |title=Top 10 Executives from VMworld |url=https://siliconangle.com/blog/2011/09/02/top-10-executives-from-vmworld/ |access-date=2012-05-10 |publisher=SiliconANGLE}}</ref> * One of the seven prominent Indian-origin women in the IT industry, according to ''[[ਦਿ ਇਕਨੋਮਿਕਸ ਟਾਈਮਜ਼|The Economic Times]]''<ref>{{Cite web |date=6 June 2013 |title=Jayshree Ullal – Seven prominent Indian-origin IT industry women in US |url=https://economictimes.indiatimes.com/slideshows/nri/seven-prominent-indian-origin-it-industry-women-in-us/jayshree-ullal/slideshow/20459478.cms |access-date=3 December 2013 |publisher=Economic Times }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਪ੍ਰੈਲ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * Recipient of the 2013 Santa Clara University School of Engineering Distinguished Engineering Alumni Award{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ|date=June 2018}} * Ranked #2 in Top 25 Disrupters of 2014 list by CRN<ref>{{Cite web |date=11 August 2014 |title=The Top 25 Disrupters Of 2014 |url=http://www.crn.com/slide-shows/channel-programs/300073634/the-top-25-disrupters-of-2014.htm/pgno/0/24 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20141006160657/http://www.crn.com/slide-shows/channel-programs/300073634/the-top-25-disrupters-of-2014.htm/pgno/0/24 |archive-date=October 6, 2014 |access-date=22 September 2014 |publisher=CRN}}</ref> * Ranked #3 in Top 25 Disrupters of 2015 list by CRN<ref>{{Cite web |date=3 August 2015 |title=The Top 25 Disrupters Of 2015 |url=http://www.crn.com/slide-shows/channel-programs/300077632/the-top-25-disrupters-of-2015.htm/pgno/0/23 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150809022346/http://www.crn.com/slide-shows/channel-programs/300077632/the-top-25-disrupters-of-2015.htm/pgno/0/23 |archive-date=August 9, 2015 |access-date=17 August 2015 |publisher=CRN}}</ref> * Ranked #9 in the 30 Most Impressive Female Engineers Alive Today list by Best Computer Science Degrees<ref>{{Cite web |date=September 2015 |title=The 30 Most Impressive Female Engineers Alive Today |url=https://www.bestcomputersciencedegrees.com/most-impressive-female-engineers-alive-today/ |access-date=2015-10-08 |website=www.bestcomputersciencedegrees.com}}</ref> * EY US Entrepreneur Of The Year Award Winner 2015<ref>{{Cite web |title=EYVoice: EY US Entrepreneur Of The Year Winners Reach For The Clouds |url=https://www.forbes.com/sites/ey/2015/11/15/ey-us-entrepreneur-of-the-year-winners-reach-for-the-clouds/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20151117164008/http://www.forbes.com/sites/ey/2015/11/15/ey-us-entrepreneur-of-the-year-winners-reach-for-the-clouds/ |archive-date=November 17, 2015 |access-date=2015-11-30 |website=Forbes}}</ref> * World's Best CEOs: Growth Leaders 2018<ref>{{Cite web |title=World's Best CEOs: Growth Leaders |url=https://webreprints.djreprints.com/4358381247754.html |access-date=2018-05-28 |website=barrons.com}}</ref> * 1 on Masala's MOST INFLUENTIAL Asian Women in America list<ref>{{Cite web |title=Meet the 8 MOST INFLUENTIAL Asian Women in America |url=https://www.masala.com/meet-the-8-most-influential-asian-women-in-america-275831.html |access-date=2019-02-04 |website=masala.com}}</ref> * Named to Barron's “World's Best CEOs” list in 2018 and 2019.<ref>{{Cite web |title=Barron's "World's Best CEOs" |url=https://www.barrons.com/articles/jeff-bezos-warren-buffett-and-more-of-the-worlds-best-ceos-51560565404 |access-date=2019-06-17 |website=barrons.com}}</ref> * 18 on Fortune's Businessperson of the Year for 2019 list.<ref>{{Cite web |title=Jayshree Ullal |url=https://fortune.com/businessperson-of-the-year/2019/jayshree-ullal/?hss_channel=lcp-80069 |access-date=2019-12-02 |website=Fortune }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਪ੍ਰੈਲ 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=October 2024|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}</ref> * Honored with 8th annual Forbes’ America's Richest Self-Made Women in 2022.<ref>{{Cite web |date=July 6, 2022 |title=America's richest self-made women on forbes list |url=https://www.moneycontrol.com/news/trends/jayshree-ullal-the-indian-american-ceo-on-forbes-list-of-richest-self-made-women-8785241.html |access-date=2022-09-06 |website=MoneyControl}}</ref> * Member of Silicon Valley Business Journal's first Power 100 list for 2023.<ref>{{Cite web |title=HERE'S TO THE POWER PLAYERS, SVBJ names Power 100 for 2023 |url=https://www.bizjournals.com/sanjose/news/2023/02/03/silicon-valley-power-100-reveal.html |access-date=2023-02-03 |website=Silicon Valley Business Journal}}</ref> * 2023 ET Global Indian award winner<ref>{{Cite news|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/company/corporate-trends/et-global-indian-award-a-passion-for-networking-helped-this-entrepreneur-at-heart-make-the-switch/articleshow/98136488.cms|title=ET Global Indian award: A passion for networking helped this 'Entrepreneur at Heart' make the switch|date=22 February 2023|work=The Economic Times|access-date=2023-02-22}}</ref> * 2024 Banyan Tree Award<ref>{{Cite news|url=https://www.easterseals.com/ci/get-involved/events/passage/banyan-tree-award.html|title=Easterseals Central Illinois - Banyan Tree Award|date=7 August 2024|work=Easterseals Illinois|access-date=2025-01-16}}</ref> * 2025 Silicon Valley Power 100<ref>{{Cite news|url=https://www.bizjournals.com/sanjose/news/2025/01/07/silicon-valley-2025-power-100.html|title=Silicon Valley Power 100: Meet the region's most influential leaders|date=7 January 2025|work=Silicon Valley Business Journal|access-date=2025-01-16}}</ref> == ਨਿੱਜੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀਜੈਸ਼੍ਰੀ == ਉਸ ਦਾ ਵਿਆਹ ਵਿਜੇ ਉੱਲਾਲ ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਦੋ ਧੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਕੈਲੀਫੋਰਨੀਆ ਦੇ ਸਾਰਾਟੋਗਾ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ।<ref name="Forbes">{{Cite web |title=Forbes profile: Jayshree Ullal |url=https://www.forbes.com/profile/jayshree-ullal/ |access-date=1 July 2021 |website=Forbes}}</ref><ref name="thehindubusinessline.com">{{Cite web |last= |date=26 December 2013 |title=Jayshree Ullal: Queen of the wired world |url=https://www.thehindubusinessline.com/news/variety/Jayshree-Ullal-Queen-of-the-wired-world/article20810799.ece |access-date=8 March 2018 |website=thehindubusinessline.com}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[https://www.thehindubusinessline.com/news/variety/Jayshree-Ullal-Queen-of-the-wired-world/article20810799.ece "Jayshree Ullal: Queen of the wired world"]. ''thehindubusinessline.com''. December 26, 2013<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">March 8,</span> 2018</span>.</cite></ref> ਵਿਜੇ ਉੱਲਾਲ, ਜੋ ਹੁਣ ਇੱਕ ਉੱਦਮ ਪੂੰਜੀਵਾਦੀ ਅਤੇ ਨਿਵੇਸ਼ਕ ਹੈ, ਸਤੰਬਰ 2012,<ref name="thehindubusinessline.com" /><ref>{{Cite web |last= |date=10 September 2012 |title=Fairchild Semiconductor Appoints Vijay Ullal President and Chief Operating Officer |url=https://www.businesswire.com/news/home/20120910005132/en/Fairchild-Semiconductor-Appoints-Vijay-Ullal-President-Chief |access-date=8 March 2018 |website=businesswire.com}}</ref> ਤੋਂ ਨਵੰਬਰ 2014 ਤੱਕ ਫੇਅਰਚਾਈਲਡ ਸੈਮੀਕੰਡਕਟਰ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਅਤੇ ਮੁੱਖ ਸੰਚਾਲਨ ਅਧਿਕਾਰੀ ਸੀ।<ref>{{Cite news|url=https://www.wsj.com/articles/fairchild-operating-chief-to-depart-over-leadership-differences-1416248570|title=Fairchild Operating Chief to Depart Over Leadership Differences|last=Chen|first=Angela|date=17 November 2014|work=Wall Street Journal|access-date=8 March 2018|publisher=|via=www.wsj.com}}</ref> ਜੈਸ਼੍ਰੀ ਸਵਰਗੀ ਸਾਰਾਟੋਗਾ ਸਿਟੀ ਕੌਂਸਲਵੂਮੈਨ ਸੂਸੀ ਨਾਗਪਾਲ ਦੀ ਭੈਣ ਵੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਇੱਕ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਧੀ ਹੈ।<ref>{{Cite web |date=2010-05-13 |title=Saratoga councilwoman Susie Nagpal dies of lung cancer |url=https://www.mercurynews.com/2010/05/13/saratoga-councilwoman-susie-nagpal-dies-of-lung-cancer/ |access-date=2021-03-11 |website=The Mercury News |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |title=Jayshree Ullal |url=https://www.forbes.com/profile/jayshree-ullal/ |access-date=2021-04-28 |website=Forbes |language=en}}</ref> ਫੋਰਬਸ ਦਾ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਹੈ ਕਿ ਜੈਸ਼੍ਰੀ ਕੋਲ ਅਰਿਸਟਾ ਦੇ ਲਗਭਗ 5% ਸਟਾਕ ਹਨ, ਜਿਸ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਝ ਉਸ ਦੇ ਦੋ ਬੱਚਿਆਂ, ਭਤੀਜੀ ਅਤੇ ਭਤੀਜੇ ਲਈ ਰਾਖਵੇਂ ਹਨ।<ref>{{Cite web |title=Jayshree Ullal |url=https://www.forbes.com/profile/jayshree-ullal/ |access-date=2021-07-02 |website=Forbes |language=en}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਮੂਲ ਦੇ ਅਮਰੀਕੀ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਮਰੀਕੀ ਅਰਬਪਤੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1961]] o6ujsc0az5jj8usqpewa4r5f9aveg4n 0 200952 838154 829689 2026-05-01T05:47:42Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 838154 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = ਪ੍ਰਦੁਮ ਸ਼ੁਕਲਾ | birth_name = | birth_date = {{Birth date and age|2006|6|24}} | birth_place = ਵਾਰਾਣਸੀ, ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼, ਭਾਰਤ | nationality = ਭਾਰਤੀ | education = ਬੈਚਲਰ ਆਫ਼ ਟੈਕਨੋਲੋਜੀ (B.Tech) }} '''ਪ੍ਰਦੁਮ ਸ਼ੁਕਲਾ''' ([[ਹਿੰਦੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਹਿੰਦੀ]]: '''प्रदुम शुक्ला'''; ਜਨਮ 24 ਜੂਨ 2006, [[ਵਾਰਾਣਸੀ]], [[ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]]) ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਉਦਯਮੀ, [[ਲੇਖਕ]] ਅਤੇ ਸਮੱਗਰੀ ਨਿਰਮਾਤਾ ਹਨ। ਉਹ ਖ਼ਬਰਾਂ ਦੇ ਪਲੇਟਫ਼ਾਰਮ ਦੇਸ਼ ਕ੍ਰਕਸ (Desh Crux) ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕ ਹਨ ਅਤੇ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਅਤੇ ਮੀਡੀਆ ਨਾਲ ਸਬੰਧਿਤ ਕਈ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟਾਂ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ ਹੈ।<ref>https://xpertkashi.in/pradum-shukla-a-19-year-old-from-varanasi-is-using-writing-to-start-honest-conversations-about-growth</ref><ref>https://www.missionkiawaaz.com/desh-crux-the-rising-indian-news-platform-founded-by-pradum-shukla/{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਮਈ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>https://www.internationalkhabar.com/desh-crux-how-pradum-shukla-is-building-a-modern-indian-news-platform/</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.hindustanscoop.com/desh-crux-the-trusted-news-hub-of-india-founded-by-pradum-shukla-at-just-17/ |title=ਪੁਰਾਲੇਖ ਕੀਤੀ ਕਾਪੀ |access-date=2025-10-11 |archive-date=2025-08-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250806092842/https://www.hindustanscoop.com/desh-crux-the-trusted-news-hub-of-india-founded-by-pradum-shukla-at-just-17/ |url-status=dead }}</ref> == ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ == ਪ੍ਰਦੁਮ ਸ਼ੁਕਲਾ ਦਾ ਜਨਮ 24 ਜੂਨ 2006 ਨੂੰ ਵਾਰਾਣਸੀ, ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਇਕ ਵਪਾਰੀ ਹਨ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਗ੍ਰਿਹਣੀ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸਕੂਲੀ ਸਿੱਖਿਆ ਚੰਦਰਪ੍ਰਭਾ ਪਬਲਿਕ ਸਕੂਲ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਉੱਚ ਸਿੱਖਿਆ ਡਿਵਾਈਨ ਸੈਨਿਕ ਸਕੂਲ ਤੋਂ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਉਹ ਗ੍ਰੇਟਰ ਨੋਇਡਾ ਦੇ IIMT ਗਰੁੱਪ ਆਫ਼ ਕਾਲਜਜ਼ ਵਿੱਚ ਬੈਚਲਰ ਆਫ਼ ਟੈਕਨੋਲੋਜੀ (B.Tech) ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ।<ref>https://www.timesofmalwa.in/2025/07/varanasi-pradyumn-shukla-writes-inspiring-books-at-19-guides-youth-towards-self-development.html</ref><ref>https://www.goodreads.com/author/show/40068516.Pradum_Shukla</ref><ref>https://sejalnewsnetwork.in/meet-pradum-shukla-the-19-year-old-from-varanasi-turning-life-lessons-into-purposeful-writing/</ref> == ਕਿਤਾਬਾਂ == * ''ਖੁਦ ਸੇ ਆਗੇ'' (''Khud Se Aage'')<ref>https://amzn.in/d/9vx1Fuv</ref> * ''ਦ ਪਾਵਰ ਟੂ ਆਉਟਗ੍ਰੋਥ'' (''The Power to Outgrowth'') * ''ਸਿੰਥੇਟਿਕ ਮਾਈਂਡਜ਼: ਦ ਏਆਈ ਇਵੋਲੂਸ਼ਨ'' (''Synthetic Minds: The AI Evolution'')<ref>https://play.google.com/store/books/details/Pradum_Shukla_Synthetic_Minds_The_AI_Evolution_boo?id=imZZEQAAQBAJ</ref> == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} == ਬਾਹਰੀ ਕੜੀਆਂ == * {{IMDb name|id=nm14553401}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਲੇਖਕ]] odb500h9u9mx1e7zuxixi7t2y3w6its 0 203396 838087 834600 2026-04-30T18:51:27Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 838087 wikitext text/x-wiki {{Infobox criminal | name = ਜੈੱਫ਼੍ਰੀ ਐਪਸਟੀਨ | image = Jeffrey Epstein mug shot.jpg | caption = ਪੁਲਿਸ ਥਾਣੇ ਦੀ ਤਸਵੀਰ, ੨੦੦੬ | birth_name = ਜੈੱਫ਼੍ਰੀ ਐਡਵਰਡ ਐਪਸਟੀਨ | birth_date = {{birth date|1953|1|20}} | birth_place = ਨਿਊ ਯਾਰਕ ਸਿਟੀ, ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ | death_date = {{death date and age|2019|8|10|1953|1|20}} | death_cause = ਫਾਂਸੀ ਜ਼ਰੀਏ ਆਤਮ ਹੱਤਿਆ | death_place = ਮੈੱਟ੍ਰੋਪੌਲਿਟਨ ਕਰੈੱਕਸ਼ਨਲ ਸੈਂਟਰ, ਨਿਊ ਯਾਰਕ ਸਿਟੀ, ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ | other_names = ਮੈਰਿਅਸ ਰੌਬਰਟ ਫੋਰਟੈੱਲਨੀ | occupation = {{hlist|ਵਿੱਤੀ ਸਲਾਹਕਾਰ|ਦਲਾਲ|ਅਧਿਆਪਕ}} | education = ਕੂਪਰ ਯੂਨੀਅਨ<br />ਨਿਊ ਯਾਰਕ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ | employer = {{ubl | ਡਾਲਟਨ ਸਕੂਲ | ਬੀਅਰ ਸਟਰਨਜ਼ | ਇੰਟਰਕੌਂਟਿਨੈਂਟਲ ਐਸੈੱਟਸ ਗਰੁੱਪ | ਟਾਵਰਜ਼ ਫਾਇਨੈਂਸ਼ਿਅਲ ਕਾਰਪੋਰੇਸ਼ਨ | ਜੇ. ਐਪਸਟੀਨ ਐਂਡ ਕੰਪਨੀ}} | partners = ਗਿਸ਼ਲੇਨ ਮੈਕਸਵੈੱਲ | relatives = ਮਾਰਕ ਐਪਸਟੀਨ (ਭਰਾ) | title = | criminal_charge = {{hlist | ਜਬਰ ਜ਼ਨਾਹ ਲਈ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ | ਯੌਨ ਤਸਕਰੀ}} | criminal_penalty = ੧੩ ਮਹੀਨਿਆਂ ਦੀ ਕੈਦ | apprehended = | website = | resting_place = ਸਟਾਰ ਔਫ਼ ਡੇਵਿਡ ਸੈਮੇਟੇਰੀ, ਪਾਲਮ ਬੀਚ, ਫਲੌਰਿਡਾ, ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ | victims = ੧੦੦੦+<ref>{{cite news |url=https://www.npr.org/2025/08/12/nx-s1-5494560/jeffrey-epstein-victim-request-files-released |title=What one of Jeffrey Epstein's victims wants from the Trump administration |work=NPR |archive-date=January 6, 2026 |access-date=February 6, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260106154935/https://www.npr.org/2025/08/12/nx-s1-5494560/jeffrey-epstein-victim-request-files-released |url-status=live }}</ref><ref>{{cite news |last=Rabinowitz |first=Hannah |title=Jeffrey Epstein died by suicide and there's no 'client list,' Justice Department says |url=https://www.cnn.com/2025/07/07/politics/jeffrey-epstein-suicide-client-list-justice |work=CNN |date=July 7, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250707151853/https://www.cnn.com/2025/07/07/politics/jeffrey-epstein-suicide-client-list-justice |archive-date=July 7, 2025 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |last1=Quinn |first1=Melissa |last2=Rosen |first2=Jacob |title=Justice Department review finds Jeffrey Epstein had no "client list" and died by suicide |url=https://www.cbsnews.com/news/jeffrey-epstein-client-list-died-by-suicide-justice-department-review/ |work=CBS News |date=July 7, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250707181250/https://www.cbsnews.com/news/jeffrey-epstein-client-list-died-by-suicide-justice-department-review/ |archive-date=July 7, 2025 |url-status=live}}</ref> | signature = Jeffrey Epstein signature passport, 2026.png }} '''ਜੈੱਫ਼੍ਰੀ ਐਡਵਰਡ ਐਪਸਟੀਨ''' (ਜਨਵਰੀ 20, 1953{{snds}}ਅਗਸਤ 10, 2019) ਇੱਕ ਅਮਰੀਕੀ ਵਿੱਤੀ ਸਲਾਹਕਾਰ ਸੀ ਜੋ ਕਿ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖੀ ਤਸਕਰੀ ਲਈ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਨੇ ਨਾਬਾਲਗ ਕੁੜੀਆਂ ਨਾਲ਼ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਬਦਸਲੂਕੀ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਲਈ  2008 ਵਿੱਚ ਵਿਵਾਦਿਤ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਘਟਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। 2019 ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਉਸ ਨੂੰ ਗਿਰਫ਼ਤਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਪਰ ਉਸ ਦੀ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਹੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਇੱਕ ਆਤਮਹੱਤਿਆ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਘਰਵਾਲੀ ਗਿਸ਼ਲੇਨ ਮੈਕਸਵੈੱਲ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਗੁਨਾਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰਨ ਲਈ ਵੀ ਗਿਰਫ਼ਤਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਉਸਦੀ ਮੌਤ ਆਪਣੇ ਮੁਕੱਦਮੇ ਦੀ ਉਡੀਕ ਵਿੱਚ ਹਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਹੋਈ; ਉਸਦੀ ਮੌਤ ਨੂੰ ਖੁਦਕੁਸ਼ੀ ਕਰਾਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। 2005 ਵਿੱਚ, ਫਲੋਰੀਡਾ ਦੇ ਪਾਮ ਬੀਚ ਵਿੱਚ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਐਪਸਟੀਨ ਦੀ ਜਾਂਚ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਜਦੋਂ ਇੱਕ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਨੇ ਰਿਪੋਰਟ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ 14 ਸਾਲ ਦੀ ਸੌਤੇਲੀ ਧੀ ਨੂੰ ਉਸਦੇ ਕੱਪੜੇ ਉਤਾਰਨ ਅਤੇ ਮਾਲਿਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਪੈਸੇ ਦਿੱਤੇ ਸਨ। ਜਾਂਚਕਰਤਾਵਾਂ ਨੇ 14 ਤੋਂ 17 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਦੀਆਂ 36 ਕੁੜੀਆਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕੀਤੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਜਿਨਸੀ ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਦੇ ਸਮਾਨ ਮਾਮਲੇ ਸਨ। ਵਕੀਲਾਂ ਨੇ ਪੀੜਤ ਦੀ ਗਵਾਹੀ ਦੇਣ ਅਤੇ ਭਰੋਸੇਯੋਗਤਾ ਨੂੰ ਗਵਾਹੀ ਦੇਣ ਤੋਂ ਝਿਜਕ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ ਉਸਨੂੰ ਮੁਕੱਦਮੇ ਵਿੱਚ ਲਿਜਾਣ ਬਾਰੇ ਚਿੰਤਾਵਾਂ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤੀਆਂ। ਇਸਨੇ ਹੁਣ ਵਿਵਾਦਪੂਰਨ ਪਟੀਸ਼ਨ ਸੌਦੇ ਦੀ ਗੱਲਬਾਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਤ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਦੇ ਤਹਿਤ ਐਪਸਟੀਨ ਨੇ ਇੱਕ ਨਾਬਾਲਗ ਨੂੰ ਵੇਸਵਾਗਮਨੀ ਲਈ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਅਤੇ ਇੱਕ ਵੇਸਵਾ ਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਕਰਨ ਦੇ ਦੋਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਦੋਸ਼ੀ ਮੰਨਿਆ। ਉਸਨੂੰ ਇੱਕ ਸੈਕਸ ਅਪਰਾਧੀ ਵਜੋਂ ਦਰਜ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਕੰਮ ਦੀ ਰਿਹਾਈ ਦੇ ਨਾਲ 13 ਮਹੀਨੇ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਕੱਟੇ। ਐਪਸਟਾਈਨ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਪੀੜਤਾਂ ਨੇ ਮੁਕੱਦਮਿਆਂ ਦੀ ਪੈਰਵੀ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਮੀਡੀਆ ਦੀ ਜਾਂਚ ਵਧ ਗਈ। 2018 ਦੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਮਿਆਮੀ ਹੇਰਾਲਡ ਲੇਖ ਨੇ ਪੀੜਤਾਂ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਦੀ ਪ੍ਰੋਫਾਈਲ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ ਦਲੀਲ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਐਪਸਟਾਈਨ ਨੇ ਇੱਕ ਨਰਮ ਪਟੀਸ਼ਨ ਸੌਦੇ ਦੇ ਤਹਿਤ ਨਿਆਂ ਤੋਂ ਬਚਿਆ ਸੀ। ਇਸਨੇ ਨਿਊਯਾਰਕ ਵਿੱਚ ਸੰਘੀ ਜਾਂਚਕਰਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਵਾਧੂ ਦੋਸ਼ਾਂ ਦੀ ਮੁੜ ਜਾਂਚ ਕਰਨ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਐਪਸਟਾਈਨ ਨੂੰ ਜੁਲਾਈ 2019 ਵਿੱਚ 2002 ਅਤੇ 2005 ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਨਾਬਾਲਗਾਂ ਦੀ ਸੈਕਸ ਤਸਕਰੀ ਦੇ ਦੋਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਦੋਸ਼ੀ ਠਹਿਰਾਇਆ ਗਿਆ। ਐਪਸਟਾਈਨ ਦੀ 10 ਅਗਸਤ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਜੇਲ੍ਹ ਦੀ ਕੋਠੜੀ ਵਿੱਚ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ, ਉਸਨੇ ਫਾਂਸੀ ਲਗਾ ਕੇ ਖੁਦਕੁਸ਼ੀ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਸੁਣਾਇਆ। ਉਸਦੀ ਮੌਤ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਹੈ। ਐਪਸਟਾਈਨ ਨੇ ਸੋਸ਼ਲਾਈਟ ਘਿਸਲੇਨ ਮੈਕਸਵੈੱਲ ਨਾਲ ਇੱਕ ਲੰਮਾ ਸਬੰਧ ਬਣਾਈ ਰੱਖਿਆ, ਜਿਸਨੂੰ 2021 ਵਿੱਚ ਉਸਨੂੰ ਕੁੜੀਆਂ ਦੀ ਸੈਕਸ ਤਸਕਰੀ ਲਈ ਦੋਸ਼ੀ ਠਹਿਰਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਸਦੀ ਮੌਤ ਦੇ ਸਮੇਂ, ਐਪਸਟਾਈਨ ਦੀ ਜਾਇਦਾਦ ਦੀ ਕੀਮਤ $600 ਮਿਲੀਅਨ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚੋਂ ਕਾਨੂੰਨੀ ਸਮਝੌਤੇ ਵਿੱਚ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ 136 ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਸੈਂਕੜੇ ਮਿਲੀਅਨ ਦਾ ਭੁਗਤਾਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਜੇਪੀ ਮੋਰਗਨ ਤੋਂ $290 ਮਿਲੀਅਨ ਅਤੇ ਡਿਊਸ਼ ਬੈਂਕ ਤੋਂ $75 ਮਿਲੀਅਨ ਦੇ ਵਾਧੂ ਸਮਝੌਤੇ, ਮੁਕੱਦਮਿਆਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੋਏ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਦੋਸ਼ ਲਗਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਇਹਨਾਂ ਬੈਂਕਾਂ ਨੇ ਐਪਸਟਾਈਨ ਨੂੰ ਇੱਕ ਗਾਹਕ ਵਜੋਂ ਰੱਖ ਕੇ ਦੁਰਵਿਵਹਾਰ ਨੂੰ ਸਮਰੱਥ ਬਣਾਇਆ ਸੀ। ਐਪਸਟਾਈਨ [[ਡੌਨਲਡ ਟਰੰਪ|ਡੋਨਾਲਡ ਟਰੰਪ]], [[ਬਿਲ ਕਲਿੰਟਨ|ਬਿਲ ਕਲਿੰਟਨ,]] [[ਐਲੋਨ ਮਸਕ]], ਪੀਟਰ ਥੀਏਲ, ਸਰਗੇਈ ਬ੍ਰਿਨ, ਨੋਆਮ ਚੋਮਸਕੀ, ਸਟੀਵ ਬੈਨਨ, ਏਹੁਦ ਬਰਾਕ, ਰਿਚਰਡ ਬ੍ਰੈਨਸਨ, ਲਿਓਨ ਬਲੈਕ; ਸਾਬਕਾ ਪ੍ਰਿੰਸ ਐਂਡਰਿਊ, ਡਿਊਕ ਆਫ਼ ਯੌਰਕ; [[ਬਿਲ ਗੇਟਸ]]; ਮੇਟੇ-ਮੈਰਿਟ, ਨਾਰਵੇ ਦੀ ਕ੍ਰਾਊਨ ਪ੍ਰਿੰਸੈਸ, ਥੌਰਬਜੋਰਨ ਜੈਗਲੈਂਡ, ਲੇਸ ਵੈਕਸਨਰ; ਅਤੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਜਨਤਕ ਹਸਤੀਆਂ ਨਾਲ ਜਾਣੂ ਜਾਂ ਦੋਸਤ ਸਨ।<ref>{{Cite web |last=Marcelo |first=-Philip |last2=Marcelo |first2=Associated Press Philip |last3=Press |first3=Associated |date=February 1, 2026 |title=A list of powerful men named in the Epstein files, from Elon Musk to former Prince Andrew |url=https://www.pbs.org/newshour/nation/a-list-of-powerful-men-named-in-the-epstein-files-from-elon-musk-to-former-prince-andrew |access-date=February 20, 2026 |website=PBS News |language=en-us}}</ref> ਐਪਸਟਾਈਨ ਫਾਈਲਾਂ, ਦਸਤਾਵੇਜ਼ਾਂ ਦਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਜੋ ਐਪਸਟਾਈਨ ਫਾਈਲਾਂ ਪਾਰਦਰਸ਼ਤਾ ਐਕਟ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਵਜੋਂ ਅੰਸ਼ਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, 20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅਖੀਰ ਅਤੇ 21ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੁਆਰਾ ਪੈਦਾ ਕੀਤੇ ਗਏ ਵਿਸ਼ਾਲ ਨੈਟਵਰਕ ਦੀ ਇੱਕ ਜਨਤਕ ਝਲਕ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web |date=February 3, 2026 |title=Millions of Jeffrey Epstein files released by US justice department |url=https://www.bbc.com/news/articles/cevnmxyy4wjo |access-date=February 20, 2026 |website=www.bbc.com |language=en-GB}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == {{reflist}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == {{Sister project links|d=Q2904131|c=Category:Jeffrey Epstein|n=no|b=no|v=no|voy=no|m=no|mw=no|wikt=no|s=no|species=no}} * [https://www.documentcloud.org/documents/1508273-jeffrey-epsteins-little-black-book-redacted.html Jeffrey Epstein's Little Black Book] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190822104526/https://www.documentcloud.org/documents/1508273-jeffrey-epsteins-little-black-book-redacted.html |date=2019-08-22 }} (Epstein's first discovered redacted contact book) * [https://www.documentcloud.org/documents/20973204-jeffrey-epsteins-other-little-black-book-redacted#document/p3 Jeffrey Epstein's Other Black Book] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210706180909/https://www.documentcloud.org/documents/20973204-jeffrey-epsteins-other-little-black-book-redacted#document/p3 |date=2021-07-06 }} (Epstein's second discovered redacted contact book) * [https://s3.documentcloud.org/documents/1507315/epstein-flight-manifests.pdf Jeffrey Epstein Flight Logs] * [[c:File:Epstein Non-Prosecution Agreement and Addendum.pdf|2007 Non-prosecution agreement]] * [http://www.sa15.state.fl.us/stateattorney/NewsRoom/_content/PublicRecords/Epstein/STATE%20FILE%20REDACTED%20AND%20RELEASED/JEFFREY%20EPSTEIN%20PART%2001%20REDACTED.pdf ''State of Florida vs. Jeffrey E. Epstein'' (Criminal Information, 2008)]. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210910210713/http://www.sa15.state.fl.us/stateattorney/NewsRoom/_content/PublicRecords/Epstein/STATE%20FILE%20REDACTED%20AND%20RELEASED/JEFFREY%20EPSTEIN%20PART%2001%20REDACTED.pdf |date=September 10, 2021 }}. * {{New York Times topic|people/e/jeffrey_e_epstein}} * [https://web.archive.org/web/20091223074727/http://www.nydailynews.com/topics/Jeffrey%2BEpstein Collected news] at the [[Daily News (New York)|New York ''Daily News'']] * [https://www.justice.gov/usao-sdny/page/file/1183116/download Epstein indictment] * [https://vault.fbi.gov/jeffrey-epstein FBI records of Jeffrey Epstein] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਮਰੀਕੀ ਅਰਬਪਤੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਮਰੀਕੀ ਸ਼ਾਹੂਕਾਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਬਾਲ ਯੌਨ ਸੋਸ਼ਣ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 2019]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1953]] 44ct2dggmmhd68wwk62fs52mgqpqe3k 4 203558 838067 838030 2026-04-30T14:49:19Z Tamanpreet Kaur 26648 /* ਲੇਖਾਂ ਦੀ ਗੁਣਵੱਤਾ 'ਤੇ ਕੰਮ ਕਰਦਿਆਂ ਮਨ ਵਿੱਚ ਉੱਠੇ ਕੁਝ ਸਵਾਲ */ ਜੁਆਬ 838067 wikitext text/x-wiki {{ਸੱਥ/ਹੈੱਡਰ}} == ਵਿਕੀ ਲਵਜ਼ ਹਿਮਾਲਿਆ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਅਤੇ ਓਕੇਆਈ ਨਾਲ਼ ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਸੰਭਾਵਿਤ ਸਹਿਯੋਗ == ਸਤਿ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਜੀ, [https://outreachdashboard.wmflabs.org/campaigns/wiki%20loves%20himalayas/programs ਵਿਕੀ ਲਵਜ਼ ਹਿਮਾਲਿਆ] ਨਾਮ ਦੇ ਹੇਠ ਹੁਣ ਤੱਕ ਤਿੰਨ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਹੋ ਚੁੱਕੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਇੱਕ ਟ੍ਰੇਨਰ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਹਨਾਂ ਵਰਕਸ਼ਾਪਾਂ ਨੂੰ [https://hsrc.iiit.ac.in/research/highland%20histories.html ਹਾਈਲੈਂਡ ਹਿਸਟਰੀਜ਼] ਅਤੇ [[m:IIITH-OKI|ਓਕੇਆਈ]] ਵੱਲੋਂ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਓਕੇਆਈ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਸਹਿਯੋਗ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਮੈਂ ਇਸ ਲੜੀ ਦੀ ਅਗਲੀ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਕਮਿਊਨਿਟੀ ਕੋਆਰਡੀਨੇਟਰ ਵਜੋਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਲੜੀ ਦੀ ਅਗਲੀ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ੧ ਅਤੇ ੨ ਅਪ੍ਰੈਲ ਨੂੰ ਸਿੱਕਮ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ। ਧੰਨਵਾਦ। -- [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Kuldeep (Punjabi Wikimedians)|Kuldeep (Punjabi Wikimedians)]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Kuldeep (Punjabi Wikimedians)|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 17:11, 22 ਫ਼ਰਵਰੀ 2026 (UTC) == ਦੇਵ ਸਮਾਜ ਕਾਲਜ ਫ਼ਾਰ ਵੂਮੈਨ, ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਵਿੱਚ ਵਰਕਸ਼ਾਪ == ਸਤਿ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਜੀ, ਆਪਣੇ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਵਰਤੋਂਕਾਰ [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਿੰਘ ਵਿਰਦੀ|ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਿੰਘ ਵਿਰਦੀ]] ਜੀ [[ਦੇਵ ਸਮਾਜ ਕਾਲਜ ਫ਼ਾਰ ਵੂਮੈਨ, ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ]] ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਪਿਛਲੇ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸੰਪਰਕ ਕਰਕੇ ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਨਵੇਂ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਵਿਕੀਮੀਡੀਆ ਦੇ ਪ੍ਰਾਜੈਕਟਾਂ ਨਾਲ਼ ਜਾਣੂ ਕਰਵਾਉਣ ਲਈ ਇੱਕ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਕਰਾਉਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਇਸ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਦਾ ਮੁੱਖ ਮਕਸਦ ਕਾਲਜ ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਵਿਕੀ ਪ੍ਰਾਜੈਕਟਾਂ ਨਾਲ਼ ਜਾਣੂ ਕਰਵਾਉਣਾ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਕਾਲਜ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧਕਾਂ ਨੇ ਵੀ ਇਸ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਨੂੰ ਕਰਵਾਉਣ ਦੇ ਪਰਵਾਨਗੀ ਦੇ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਇਸ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਦੇ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਬੰਧਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਿੰਘ ਵਿਰਦੀ ਜੀ ਨੇ ਲਈ ਹੈ। ਇਹ ਵਰਕਸ਼ਾਪ [[ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮਹਿਲਾ ਦਿਵਸ]] ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ ਉਸਦੇ ਨੇੜੇ ਦੇ ਦਿਨ ੬ ਮਾਰਚ ਨੂੰ ਕਰਵਾਈ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਵਿੱਚ ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਵਿੱਚੋਂ ਉੱਥੇ ਸਪੀਕਰ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਧੰਨਵਾਦ। -- [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Kuldeep (Punjabi Wikimedians)|Kuldeep (Punjabi Wikimedians)]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Kuldeep (Punjabi Wikimedians)|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 17:21, 22 ਫ਼ਰਵਰੀ 2026 (UTC) == Punjabi Wikimedians Skill Development Workshop 2026, Chandigarh == ਸਤਿ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਜੀ, ਸਮੂਹ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਕੀਮੀਡੀਅਨਜ਼ ਨੂੰ ਦੱਸਦਿਆਂ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਕੀਮੀਡੀਅਨਜ਼ ਯੂਜ਼ਰ ਗਰੁੱਪ ਵੱਲੋਂ '''21 ਅਤੇ 22 ਮਾਰਚ 2026''' ਨੂੰ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਵਿਖੇ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦੋ-ਰੋਜ਼ਾ ਸਮਰੱਥਾ ਨਿਰਮਾਣ (Capacity Building) ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਕਰਵਾਈ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਦਾ ਮੁੱਖ ਮਕਸਦ ਸਾਡੇ ਸਰਗਰਮ ਮੈਂਬਰਾਂ ਦੇ 'ਆਨ-ਵਿਕੀ' ਯੋਗਦਾਨ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਦੇ 'ਆਫ-ਵਿਕੀ' ਹੁਨਰਾਂ (ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਕਮਿਊਨੀਕੇਸ਼ਨ, ਲੀਡਰਸ਼ਿਪ ਅਤੇ ਪਾਰਟਨਰਸ਼ਿਪ) ਨੂੰ ਨਿਖਾਰਨਾ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਵਿੱਚ ਵਿਕੀਮੀਡੀਆ ਸੰਸਥਾ ਅਤੇ OKI (IIIT-H) ਦੇ ਸਟਾਫ ਮੈਂਬਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਮਾਹਿਰ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣਗੇ। ਜੇਕਰ ਤੁਸੀਂ ਇਸ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦੇ ਹੋ ਤਾਂ ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਇਸ ਆਨਲਾਈਨ ਅਰਜ਼ੀ ਨੂੰ ਭਰਕੇ ਬਿਆਨ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹੋ ਜਿਸਦੀ ਆਖ਼ਰੀ ਮਿਤੀ '''4 ਮਾਰਚ 2026''' ਹੈ। ਚੁਣੇ ਗਏ ਵਰਤੋਂਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਅਗਲੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਈਮੇਲ ਰਾਹੀਂ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇਗੀ। '''ਰਜਿਸਟ੍ਰੇਸ਼ਨ ਲਿੰਕ:''' [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSetY3Ja21LI1mCDVWJzkPX893Ll7ECrWP9MN4WQwjBgUkxjHw/viewform?usp=header ਗੂਗਲ ਫਾਰਮ] -- [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Kuldeep (Punjabi Wikimedians)|Kuldeep (Punjabi Wikimedians)]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Kuldeep (Punjabi Wikimedians)|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 18:12, 26 ਫ਼ਰਵਰੀ 2026 (UTC) :ਜੋ ਲੋਕ ਇਹ ਜਾਨਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਕਿਵੇਂ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਸੋਧਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸਦੇ ਲਈ 20 ਮਾਰਚ ਨੂੰ ਇੱਕ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਵਿਖੇ ਹੀ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਕਰਵਾਈ ਜਾਵੇਗੀ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵਿਸਥਾਰ ਵਿੱਚ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਪ੍ਰਾਜੈਕਟਾਂ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇਗੀ। ਸਿੱਖਣ ਦੇ ਇੱਛੁਕ [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSdv1EUW1QX2a4_6DXDUB-LrhBLpCqmdqqbhnt3Kn2jfds8swA/viewform?usp=header ਇਹ ਗੂਗਲ ਫਾਰਮ] ਭਰ ਸਕਦੇ ਹਨ। :-- [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Kuldeep (Punjabi Wikimedians)|Kuldeep (Punjabi Wikimedians)]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Kuldeep (Punjabi Wikimedians)|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 17:28, 27 ਫ਼ਰਵਰੀ 2026 (UTC) ::ਕੁੱਝ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ ਇਹ ਆਊਟਰੀਚ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਮਾਰਚ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗੀ। ਰਜਿਸਟਰ ਕੀਤੇ ਵਰਤੋਂਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਜਾਣਕਾਰੀ ਈਮੇਲ ਰਾਹੀਂ ਵੀ ਭੇਜ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ। -- [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Kuldeep (Punjabi Wikimedians)|Kuldeep (Punjabi Wikimedians)]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Kuldeep (Punjabi Wikimedians)|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 12:01, 18 ਮਾਰਚ 2026 (UTC) == Punjabi Wikimedians Women's Day Meetup 2026, Patiala == ਸਤਿ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਜੀ, ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਕੀਮੀਡੀਅਨਜ਼ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਸਾਰੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣਕਾਰੀ ਸਾਂਝੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਕੀਮੀਡੀਅਨਜ਼ ਯੂਜ਼ਰ ਗਰੁੱਪ ਵੱਲੋਂ '''ਵੂਮੈਨ ਡੇ (ਮਹਿਲਾ ਦਿਵਸ)''' ਦੇ ਉਤਸਵ ਮੌਕੇ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਬੈਠਕ ਦਾ ਆਯੋਜਨ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਹ ਬੈਠਕ 9 ਮਾਰਚ ਨੂੰ ਪਟਿਆਲਾ ਵਿਖੇ (ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਨੇੜੇ) ਕਰਵਾਈ ਜਾਵੇਗੀ। ਇਸ ਬੈਠਕ ਦਾ ਮੁੱਖ ਉਦੇਸ਼ ਵਿਕੀਮੀਡੀਆ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟਾਂ ਵਿੱਚ ਨਵੇਂ ਮਹਿਲਾ ਐਡਿਟਰਾਂ ਦੀ ਭਾਗੀਦਾਰੀ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਨਾਲ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਕਰਵਾਉਣਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਨਵੇਂ ਐਡਿਟਰਾ ਨੂੰ ਸੰਪਾਦਨ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ, ਹਵਾਲੇ ਜੋੜਨ ਅਤੇ ਲੇਖ ਵਧਾਉਣ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇਗੀ। ਖ਼ਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਇਸ ਬੈਠਕ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਔਰਤਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਮੌਜੂਦਾ ਲੇਖਾਂ ਦੇ ਸੁਧਾਰ 'ਤੇ ਰਹੇਗਾ। [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Tamanpreet Kaur|Tamanpreet Kaur]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Tamanpreet Kaur|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 14:23, 27 ਫ਼ਰਵਰੀ 2026 (UTC) == ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਕੀਮੀਡੀਅਨਜ਼ ਸਾਲਾਨਾ ਯੋਜਨਾ 2026-27 == ਸਤਿ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਜੀ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਪਿਛਲੇ ਸਾਲ ਆਪਾਂ ਆਪਣੇ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਪੂਰੇ ਸਾਲ ਦੀਆਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ ਇੱਕ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾਈ ਸੀ ਜੋ ਕਿ ਮਈ 2026 ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ। ਇਸ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਹੁਣ ਸਾਲ ਜੂਨ 2026 ਤੋਂ ਮਈ 2027 ਦੇ ਲਈ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾ ਰਹੇ ਹਾਂ। ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਭਾਈਚਾਰੇ ਲਈ ਆਫ਼ਲਾਈਨ ਬੈਠਕ, ਵਰਕਸ਼ਾਪ, ਵਿਕੀ ਮੁਕਾਬਲੇ ਆਦਿ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਪੂਰੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਤੁਸੀਂ ਹੇਠ ਦਿੱਤੇ ਲਿੰਕਾਂ ਉੱਤੇ ਦੇਖ ਸਕਦੇ ਹੋ। ਤੁਸੀਂ ਇਹਨਾਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਲਈ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਜਾਂ ਟਿੱਪਣੀਆਂ ਇਸੇ ਦੇ ਜਵਾਬ ਵਿੱਚ ਦੇ ਸਕਦੇ ਹੋ। ਧੰਨਵਾਦ। * ਯੋਜਨਾ - https://docs.google.com/document/d/1hRmcQpctTkW5uD2nEMPK4rwH8gy0sPcowds_nD8RhN8/edit?tab=t.0#heading=h.xguagl4w4kiz * ਬਜਟ - https://docs.google.com/spreadsheets/d/1ObeAO3saDF_3EV97oLTuLkRkunufnghX/edit?gid=1317624397#gid=1317624397 * ਸਮਾਂਰੇਖਾ - https://docs.google.com/spreadsheets/d/11R9rU_dw-JO8srtJuZG17bnV4SPVLHtschTbLfwgxuE/edit?gid=0#gid=0 --'''[[user:kuldeepburjbhalaike|<i style="color:#FF4500; font-family:sylfaen">KuldeepBurjBhalaike</i>]]''' <sup style="color:#FF4500; font-family:georgia">([[User_talk:Kuldeepburjbhalaike|Talk]])</sup> 06:15, 7 ਮਾਰਚ 2026 (UTC) == ਮਹਿਲਾ ਦਿਵਸ ਨਾਲ਼ ਸੰਬੰਧਤ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਅਤੇ ਆਗਾਮੀ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਬਾਰੇ ਅੱਪਡੇਟ == ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉੱਪਰ ਕੁੱਝ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਬਾਰੇ ਸਾਂਝਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਬਾਰੇ ਕੁੱਝ ਅੱਪਡੇਟ ਸਾਂਝਾ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ। ਇਹਨਾਂ ਦੋਵਾਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਦੇ ਆਯੋਜਕਾਂ ਨੂਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਵਧਾਈ ਦੇਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ ਕਿਉਂਕਿ ਸਾਨੂੰ ਲੋੜ ਹੈ ਕਿ ਭਾਈਚਾਰੇ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਲੋਕ ਅੱਗੇ ਆਉਣ ਅਤੇ ਇਹੋ ਜਿਹੇ ਹੋਰ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਉਲੀਕਣ। ਮਹਿਲਾ ਦਿਵਸ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ [[ਦੇਵ ਸਮਾਜ ਕਾਲਜ ਫ਼ਾਰ ਵੂਮੈਨ, ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ]] ਇੱਕ ਆਊਟਰੀਚ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਕਰਵਾਈ ਗਈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ 100 ਤੋਂ ਵੱਧ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਅਤੇ ਸਟਾਫ਼ ਨੇ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ। ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਲਹਿਰ ਕੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਪ੍ਰਾਜੈਕਟ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਅਸੀਂ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਵਰਤ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਅਤੇ ਕਿਵੇਂ ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸੋਧ ਵੀ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ ਆਦਿ ਬਾਰੇ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਨੂੰ ਕਰਵਾਉਣ ਦੀ ਪੂਰੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਿੰਘ ਵਿਰਦੀ|ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਿੰਘ ਵਿਰਦੀ]] ਜੀ ਨੇ ਲਈ ਸੀ। ([https://outreachdashboard.wmflabs.org/courses/Punjabi%20Wikimedians/Dev%20Samaj%20College%20For%20Women%20Firozpur,%20Outreach ਆਊਟਰੀਚ ਡੈਸਬੋਰਡ]) ਦੂਜੀ ਗਤੀਵਿਧੀ ਮਹਿਲਾ ਦਿਵਸ ਉੱਤੇ [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Tamanpreet Kaur|ਤਮਨਪ੍ਰੀਤ ਕੌਰ]] ਅਤੇ [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Taranpreet Goswami|ਤਰਨਪ੍ਰੀਤ ਗੋਸਵਾਮੀ]] ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਪਟਿਆਲਾ ਵਿਖੇ ਮਹਿਲਾ ਮੀਟਅੱਪ ਕਰਵਾਇਆ ਗਿਆ। ਜਿਸ ਵਿੱਚ 10 ਮਹਿਲਾ ਵਿਕੀਮੀਡੀਅਨਜ਼ ਨੇ ਭਾਗ ਲਿਆ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ 4 ਨਵੇਂ ਵਰਕੋਂਕਾਰ ਖ਼ਾਤੇ ਵੀ ਬਣਾਏ ਗਏ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਸੋਧ ਅਤੇ ਵਿਕੀਸਰੋਤ ਦੇ ਮੁੱਢਲੇ ਗਿਆਨ ਬਾਰੇ ਚਰਚਾ ਕੀਤੀ ਗਈ। ([https://outreachdashboard.wmflabs.org/courses/Punjabi%20Wikimedians/Women's%20Week%20Meetup%202026/home ਆਊਟਰੀਚ ਡੈਸਬੋਰਡ]) ਆਖ਼ਰੀ ਅੱਪਡੇਟ ਆਗਾਮੀ 21 ਅਤੇ 22 ਮਾਰਚ 2026 ਨੂੰ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਹੁਣ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਦੀ ਬਜਾਏ '''ਪਟਿਆਲਾ''' ਵਿਖੇ ਕਰਵਾਈ ਜਾਵੇਗੀ। ਸੋ ਮੈਂ ਬੇਨਤੀ ਕਰਾਂਗਾ ਜਿਹਨਾਂ ਨੇ ਪਿਛਲੇ ਮੈਸੇਜ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤਾ ਫਾਰਮ ਨਹੀਂ ਭਰਿਆ ਸੀ ਉਹ [https://docs.google.com/forms/d/1NwQHxhXorpkv1wIS6nYELgDh3oJ5-t1G1Gie9HCM7HU/edit ਇਹ ਫਾਰਮ ਕੱਲ੍ਹ ਭਾਵ 11 ਮਾਰਚ ਤੱਕ] ਭਰ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਧੰਨਵਾਦ ਜੀ। -- [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Kuldeep (Punjabi Wikimedians)|Kuldeep (Punjabi Wikimedians)]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Kuldeep (Punjabi Wikimedians)|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 12:38, 10 ਮਾਰਚ 2026 (UTC) == Request for Comment: VisualEditor automatic reference names == <div lang="en" dir="ltr"> Hi, I’m Johannes from [[:m:Wikimedia Deutschland|Wikimedia Deutschland]]’s [[:m:WMDE Technical Wishes|Technical Wishes team]]. Apologies for writing in English. {{Int:Please-translate}}! We are considering to work on [[:m:Community Wishlist/W17|Community Wishlist/W17: Improve VE references' automatic names and reuse]]. This has been a long-term issue for wikitext editors (see e.g. [[:en:WP:VisualEditor/Named references]]) which has been among the top-voted wishes in several [[:m:Community Wishlist Survey|Community Wishlist Surveys]], e.g. [[:m:Community Wishlist Survey 2017/Editing/VisualEditor: Allow editing of auto-generated references before adding them|2017]], [[:m:Community Wishlist Survey 2019/Citations/VisualEditor: Allow references to be named|2019]], [[:m:Community Wishlist Survey 2022/Editing/VisualEditor should use human-like names for references|2022]] or [[:m:Community Wishlist Survey 2023/Editing/VisualEditor should use proper names for references|2023]]. We would like your input on the [[:m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names#Proposed solutions|solutions]] proposed on our project page: '''[[:m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names]]'''. We are considering several options, which can be combined if desired by the community. * Changing the default pattern for automatically generated reference names (currently <code>":n"</code>, e.g. <code>":0"</code>, <code>":1"</code>...) to use the [[:mw:Help:Reference Previews#Exposed reference types|reference type]] instead (e.g. <code>"book_reference-1"</code>). * Providing a simple mechanism for communities to configure a different default name. * Generating automatic reference names based on the [[:en:domain name|domain name]] (if it’s a web citation). * Generating automatic reference names based on template parameters (e.g. "title" or "last"+"first") – defined by the community. === Feedback === [[:m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names|Visit our project page]] to read about our proposal in detail and share your thoughts [[:m:Talk:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names#Request for comment|on metawiki]]. '''Please note''': We will only implement a solution if there’s clear consensus among the global community. Our intention is not to build the perfect solution, but to find a simple and lean one that alleviates the pain caused by auto generated names. We are aware that some experienced VisualEditor users might prefer an option to manually change reference names in VisualEditor, but such a UX intervention is difficult to achieve across reference types and thus out of scope for our team, we can only improve the auto-naming mechanism. We are happy about suggestions for improving certain details of the proposed solutions. Any other feedback and alternative proposals are also welcome – even though it’s out of scope for us, it might still be relevant for future work on this topic. Please support us interpreting consensus by clearly indicating your opinion (e.g. by using support/neutral/oppose templates). We are aware of [[:en:WP:NOTVOTE]], but given that we are facilitating this discussion with users from different wikis, potentially commenting in their native language, clearly indicating your position helps us avoid misunderstandings. Thank you for participating!</div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:Johannes Richter (WMDE)|Johannes Richter (WMDE)]] ([[User talk:Johannes Richter (WMDE)|ਗੱਲ-ਬਾਤ]])</bdi> 11:15, 19 ਮਾਰਚ 2026 (UTC) (This message was sent to [[:ਵਿਕਿਪੀਡਿਆ:ਕਮਿਊਨਟੀ ਪੋਰਟਲ]] and is being posted here due to a redirect.) <!-- Message sent by User:Johannes Richter (WMDE)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johannes_Richter_(WMDE)/MassMessageRecipients&oldid=30281362 --> == Punjabi Wikimedians Capacity Building Workshop 2026, Chandigarh == ਸਤਿ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਜੀ, Punjabi Wikimedians Skill Development Workshop 2026, Chandigarh ਲਈ ਉੱਪਰ ਜਾਣਕਾਰੀ ਸਾਂਝੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ ਜੋ ਕਿ ਮਾਰਚ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਹੋਣੀ ਸੀ ਪਰ ਕੁੱਝ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ ਉਹ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕੀ। ਹੁਣ ਇਹ ਵਰਕਸ਼ਾਪ 18 ਅਤੇ 19 ਅਪਰੈਲ ਨੂੰ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇਗੀ। ਪਹਿਲਾਂ ਸਾਂਝਾ ਕੀਤੇ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ਵਿੱਚ ਓਕੇਆਈ ਅਤੇ ਵਿਕੀਮੀਡੀਆ ਸੰਸਥਾ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਵੀ ਇਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨ ਲਈ ਤੁਸੀਂ ਹੇਠ ਦਿੱਤਾ ਫਾਰਮ ਭਰ ਸਕਦੇ ਹੋ। ਧੰਨਵਾਦ। ਫਾਰਮ - https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSdY8hwqRH1oFeExAkDXL2Ag4xW4oH7EM8PKi2mERlXHmaQMyg/viewform?usp=header -- [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Kuldeep (Punjabi Wikimedians)|Kuldeep (Punjabi Wikimedians)]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Kuldeep (Punjabi Wikimedians)|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 17:56, 28 ਮਾਰਚ 2026 (UTC) == ਵਿਕੀ ਕਾਨਫਰੰਸ ਇੰਡੀਆ 2026 ਲਈ ਸਕਾਲਰਸ਼ਿਪ ਅਰਜ਼ੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ == ਸਤਿ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਜੀ, ਵਿਕੀ ਕਾਨਫਰੰਸ ਇੰਡੀਆ 2026 ਲਈ ਸਕਾਲਰਸ਼ਿਪ ਅਰਜ਼ੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਕਾਨਫਰੰਸ 4 ਸਤੰਬਰ ਤੋਂ 6 ਸਤੰਬਰ 2026 ਤੱਕ ਕੋਚੀ (ਭਾਰਤ) ਵਿੱਚ ਹੋਵੇਗੀ। ਵਿਕੀ ਕਾਨਫਰੰਸ ਇੰਡੀਆ ਸਮੁੱਚੇ ਭਾਰਤ, ਦੱਖਣੀ ਏਸ਼ੀਆ ਅਤੇ ਹੋਰਨਾਂ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਵਿਕੀਮੀਡੀਅਨ, ਕਮਿਊਨਿਟੀ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਅਤੇ ਭਾਗੀਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਮੰਚ 'ਤੇ ਇਕੱਠਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਮੰਚ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਅਸੀਂ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਜੁੜਦੇ ਹਾਂ, ਨਵਾਂ ਸਿੱਖਦੇ ਹਾਂ, ਆਪਣੇ ਤਜ਼ਰਬੇ ਸਾਂਝੇ ਕਰਕੇ, ਮੁਫ਼ਤ ਗਿਆਨ ਦੀ ਲਹਿਰ (free knowledge movement) ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਨ ਲਈ ਮਿਲ ਕੇ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਾਂ। ਜੇਕਰ ਤੁਸੀਂ ਵਿਕੀਮੀਡੀਆ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟਾਂ ਵਿੱਚ ਸਰਗਰਮ ਹੋ ਜਾਂ ਕਮਿਊਨਿਟੀ ਦੀਆਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ, ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸਕਾਲਰਸ਼ਿਪ ਲਈ ਅਪਲਾਈ ਕਰਨ ਲਈ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਦੇ ਹਾਂ। ਇਸ ਬਾਰੇ ਵਿਸਥਾਰ ਵਿੱਚ ਜਾਣਕਾਰੀ ਅੱਗੇ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ। 🙂 ਅਪਲਾਈ ਕਰਨ ਦੀ ਆਖਰੀ ਮਿਤੀ: [15 ਅਪ੍ਰੈਲ 2026, ਰਾਤ 11:59 ਵਜੇ ਤੱਕ (IST)] ਅਰਜ਼ੀ ਦਾ ਲਿੰਕ (Application link): https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSdA3rR9xX_k31dzJrjM5MTDNYNUIRcAB45S4TflsYCbGJNrzg/viewform ਵਧੇਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ (More information): [[metawiki:WikiConference_India_2026/Scholarship|WCI 2026 Scholarship metawiki]] ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਇਸ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਕਮਿਊਨਿਟੀ ਦੇ ਹੋਰ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਸਾਂਝਾ ਕਰੋ। ਧੰਨਵਾਦ, ਵਿਕੀ ਕਾਨਫਰੰਸ ਇੰਡੀਆ 2026 ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ -[[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Gnoeee|Gnoeee]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Gnoeee|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 21:16, 28 ਮਾਰਚ 2026 (UTC) == Join the sixth Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia! == <div lang="en" dir="ltr"> [[File:Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia 2026.png|right|250px|thumb|link=https://meta.wikimedia.org/wiki/Ukraine%27s_Cultural_Diplomacy_Month_2026|Join our campaign!]] {{int:please-translate}} Dear Wikipedians! [[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Ukraine|Wikimedia Ukraine]], in cooperation with the [[:en:Ministry of Foreign Affairs of Ukraine|MFA of Ukraine]] and [[:en:Ukrainian Institute|Ukrainian Institute]], has launched the sixth edition of writing challenge "'''[[:m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Ukraine's Cultural Diplomacy Month]]'''", which lasts from '''1st April''' until '''30th April 2026'''. The initiative aims to promote knowledge about Ukrainian culture abroad by creating and improving Wikipedia articles in multiple languages. This year marks the sixth edition of the campaign, which will focus on contemporary culture, making today’s artistic voices and practices more visible to international audiences. 🧩'''How to participate?''' Choose an article from the suggested list → Write an article in your language, or improve an existing one according to the rules → Add your contribution to the contest page and calculate your points → Win prizes and receive a certificate of participation → Become a promoter of truthful knowledge about Ukraine. 🧩'''[[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Check our main page for more information]]'''. '''If you are interested in coordinating long-term community engagement for the campaign and becoming a local ambassador, we would love to hear from you! Please let us know your interest.''' If not, then we encourage you to translate the [[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|landing page of the contest]] and [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MessageGroupStats?group=Centralnotice-tgroup-UCDM2026banner&messages=&language=en&x=D banner] into your own language. Also, we set up a [[:m:CentralNotice/Request/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|banner]] to notify users of the possibility to participate in this challenge! [[:m:User:OlesiaLukaniuk (WMUA)|OlesiaLukaniuk (WMUA)]] ([[:m:User talk:OlesiaLukaniuk (WMUA)|talk]]) 04:35, 1 April 2026 (UTC) </div> (This message was sent to [[:ਵਿਕਿਪੀਡਿਆ:ਕਮਿਊਨਟੀ ਪੋਰਟਲ]] and is being posted here due to a redirect.) <!-- Message sent by User:OlesiaLukaniuk (WMUA)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:OlesiaLukaniuk_(WMUA)/list_of_wikis&oldid=28552112 --> == Action Required: Update templates/modules for electoral maps (Migrating from P1846 to P14226) == Hello everyone, This is a notice regarding an ongoing data migration on Wikidata that may affect your election-related templates and Lua modules (such as <code>Module:Itemgroup/list</code>). '''The Change:'''<br /> Currently, many templates pull electoral maps from Wikidata using the property [[:d:Property:P1846|P1846]], combined with the qualifier [[:d:Property:P180|P180]]: [[:d:Q19571328|Q19571328]]. We are migrating this data (across roughly 4,000 items) to a newly created, dedicated property: '''[[:d:Property:P14226|P14226]]'''. '''What You Need To Do:'''<br /> To ensure your templates and infoboxes do not break or lose their maps, please update your local code to fetch data from [[:d:Property:P14226|P14226]] instead of the old [[:d:Property:P1846|P1846]] + [[:d:Property:P180|P180]] structure. A [[m:Wikidata/Property Migration: P1846 to P14226/List|list of pages]] was generated using Wikimedia Global Search. '''Deadline:'''<br /> We are temporarily retaining the old data on [[:d:Property:P1846|P1846]] to allow for a smooth transition. However, to complete the data cleanup on Wikidata, the old [[:d:Property:P1846|P1846]] statements will be removed after '''May 1, 2026'''. Please update your modules and templates before this date to prevent any disruption to your wiki's election articles. Let us know if you have any questions or need assistance with the query logic. Thank you for your help! [[User:ZI Jony|ZI Jony]] using [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:MediaWiki message delivery|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 17:12, 3 ਅਪਰੈਲ 2026 (UTC) (This message was sent to [[:ਵਿਕਿਪੀਡਿਆ:ਕਮਿਊਨਟੀ ਪੋਰਟਲ]] and is being posted here due to a redirect.) <!-- Message sent by User:ZI Jony@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=29941252 --> == Invitation to join South Asian Community and the Annual Planning Discussions with WMF == "Kindly feel free to translate this text into your own language." Dear Community member, We would like to invite you all to the April edition of the South Asia Open Community Call that will focus on a discussion with the leadership of the Wikimedia Foundation on their [[:m:Wikimedia Foundation Annual Plan/2026-2027|Annual Plan (2026-2027)]]. The [[:m:Wikimedia Foundation Annual Plan|Foundation’s Annual Plan]] is a high-level roadmap for what the organisation aims to achieve in the coming year. It includes not only the foundation’s Goals, Progress, and plan but also a summary of Global Trends that impact the present and future of our movement. This is the right time for the South Asia community to participate and share their thoughts on the Wikimedia Foundation’s annual plan, helping shape it together. Share your hopes, concerns, bold ideas, and specific requests to contribute to the Foundation’s planning. Hence, the next [[:m:South Asia Open Community Call|South Asia Open Community Call]] will be hosted on the following dates/times. Please mark the same in your calendar and sign up [[:m:Event:South Asia Open Community Call, April 2026|here]]. * Platform: Google Meet * Date: 17th April, 2026 * Time: 1930-2045 IST (1400-1515 UTC) * Registration Link: [[:m:Event:South Asia Open Community Call, April 2026|here]] Note: Only those who have registered will receive the joining link. Look forward to seeing you on the call, Best, [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:MediaWiki message delivery|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 18:41, 5 ਅਪਰੈਲ 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:Nitesh Gill@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Nitesh_Gill/lists/Indic_VPs&oldid=29127818 --> == ਵਿਕੀਕਾਨਫਰੰਸ ਇੰਡੀਆ 2026 - Scholarship Applications == ਪਿਆਰੇ ਵਿਕੀਮੀਡੀਅਨ, ਸਾਨੂੰ ਇਹ ਸਾਂਝਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਖੁਸ਼ੀ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ ਕਿ ਵਿਕੀਕਾਨਫਰੰਸ ਇੰਡੀਆ 2026 ਲਈ ਸਕਾਲਰਸ਼ਿਪ ਅਰਜ਼ੀਆਂ ਇਸ ਸਮੇਂ ਖੁੱਲ੍ਹੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਆਖਰੀ ਮਿਤੀ ਨੇੜੇ ਆ ਰਹੀ ਹੈ। [[metawiki:Special:MyLanguage/WikiConference_India_2026|ਵਿਕੀਕਾਨਫਰੰਸ ਇੰਡੀਆ 2026]] ਤੁਸੀਂ ਹੋਰ ਜਾਣਕਾਰੀ ਅਤੇ ਅਰਜ਼ੀ ਫਾਰਮ ਮੈਟਾ ਵਿਕੀ 'ਤੇ ਸਕਾਲਰਸ਼ਿਪ ਪੰਨੇ 'ਤੇ ਲੱਭ ਸਕਦੇ ਹੋ। ਸਕਾਲਰਸ਼ਿਪ ਦੀ ਆਖਰੀ ਮਿਤੀ: 15 ਅਪ੍ਰੈਲ 2026, ਰਾਤ ​​11:59 IST ਸਿਰਫ ਕੁਝ ਦਿਨ ਬਾਕੀ ਹਨ, ਜੇਕਰ ਤੁਸੀਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਅਰਜ਼ੀ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੀ ਹੈ ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਅਰਜ਼ੀ ਦੇਣ ਲਈ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਦੇ ਹਾਂ ਅਤੇ ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਇਸਨੂੰ ਆਪਣੇ ਭਾਈਚਾਰੇ ਨਾਲ ਸਾਂਝਾ ਕਰੋ ਅਤੇ ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਅਰਜ਼ੀ ਦੇਣ ਲਈ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰੋ। ਵਧੇਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਅਤੇ ਨਿਯਮਤ ਅਪਡੇਟਸ ਲਈ, ਅਸੀਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਕਾਨਫਰੰਸ ਮੈਟਾ ਪੰਨੇ 'ਤੇ ਜਾਣ ਲਈ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਦੇ ਹਾਂ। ਵਿਕੀਕਾਨਫਰੰਸ ਇੰਡੀਆ 2026 ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਟੀਮ ਵੱਲੋਂ, ਨਿੱਘਾਂ ਭਰਿਆ ਸਵਾਗਤ। [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Jagmit Singh Brar|Jagmit Singh Brar]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Jagmit Singh Brar|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 03:44, 13 ਅਪਰੈਲ 2026 (UTC) == Indic Wikimedia Hackathon Hyderabad 2026 - Call for Applications == The [[m:Indic MediaWiki Developers User Group|Indic MediaWiki Developers User Group]] is pleased to announce the upcoming [[m:Indic Wikimedia Hackathon Hyderabad 2026|Indic Wikimedia Hackathon Hyderabad 2026]], scheduled to take place in Hyderabad from 26 - 28 June 2026 (with 25 June as Day 0), in collaboration with the [[m:IIITH-OKI|IIITH-OKI]] and [https://www.osdg.in/ OSDG] club at [[w: International Institute of Information Technology, Hyderabad|International Institute of Information Technology, Hyderabad]]. Wikimedia hackathons are spaces for developers, designers, content editors, and other community stakeholders to collaborate on building technical solutions that help improve tools, workflows, and overall user experience across Wikimedia projects. '''The hackathon is intended for:''' * Technical contributors active in the Wikimedia technical ecosystem, including developers, maintainers (admins/interface admins), translators, designers, researchers, documentation writers, etc. * Content contributors having an in-depth understanding of technical issues in their home Wikimedia projects like Wikipedia, Wikisource, Wiktionary, etc. * Contributors from other FOSS communities or those who have participated in Wikimedia events in the past and would like to begin contributing to Wikimedia technical spaces. Participants may work on curated hackathon tasks and are also encouraged to propose their own ideas, supported by a clear problem statement and a proposed approach. To encourage participation and support promising contributions, scholarships will be provided to support participants’ related expenses. '''Apply here:''' * Scholarship application form (Deadline: 2 May 2026): [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSej8JvGsvQ7mYmkXdUDriMrKNPajCqH4e3clEct_GnmA1HZ3g/viewform Google form] '''More information:''' We encourage interested contributors to apply and participate. Further updates, including program details and venue, will be shared on the Meta page. * Meta page: [[m:Indic Wikimedia Hackathon Hyderabad 2026|Indic Wikimedia Hackathon Hyderabad 2026]] If you have any questions, concerns, or need support with the application, please reach out via the Meta-Wiki talk page or email at {{nospam|contact|indicmediawikidev.org}}. Best Regards, On behalf of Indic Mediawiki Developers User Group ==ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਸਭਾ ਦੇ ਸਹਿਯੋਗ ਨਾਲ ਕਾਲਾਂਵਾਲੀ ਵਿੱਚ ਸੈਮੀਨਾਰ == ਸਤਿ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਜੀ, ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਸਭਾ, ਕਾਲਾਂਵਾਲੀ, ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਸਿਰਸਾ ਦੇ ਸਹਿਯੋਗ ਨਾਲ ਉਸ ਵੱਲੋਂ ਚਲਾਈ ਜਾ ਰਹੀ ਪਬਲਿਕ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਕਾਲਾਂਵਾਲੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਨੀਵਾਰ, 25 ਅਪਰੈਲ, 2026 ਨੂੰ ਬਾਅਦ ਦੁਪਹਿਰ ਤਿੰਨ ਵਜੇ '''ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਨਾਲ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਅਤੇ ਸੰਭਾਵਨਾਵਾਂ''' ਵਿਸ਼ੇ ਉਪਰ ਇੱਕ ਸੈਮੀਨਾਰ ਕਰਵਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਅਤੇ ਹੋਰ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟਾਂ ਬਾਰੇ ਮੁੱਢਲੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇਗੀ। ਤੁਹਾਡਾ ਇਸ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਜਾਣਕਾਰ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਇਸ ਲਈ ਸੱਦਾ ਪੱਤਰ ਭੇਜ ਸਕਦੇ ਹੋ। ਕੋਈ ਨੇੜਲਾ ਵਿਕੀਮੀਡੀਅਨ ਇਸ ਵਿੱਚ ਮੇਰੇ ਸਹਿਯੋਗ ਲਈ ਆ ਸਕਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਜਰੂਰ ਸੰਪਰਕ ਕਰੇ। ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਇਸ ਨੂੰ ਜਾਰੀ ਰੱਖਿਆ ਜਾਵੇਗਾ। ਤੁਹਾਡੇ ਸੁਝਾਵਾਂ ਦਾ ਵੀ ਇੰਤਜ਼ਾਰ ਰਹੇਗਾ। ਧੰਨਵਾਦ ਜੀ। ਸੈਮੀਨਾਰ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਦਾ ਲਿੰਕ [https://meta.wikimedia.org/wiki/Seminar_on_Punjabi_Wikipedia_at_Kalanwali,_Sirsa ਇਥੇ] ਹੈ। [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Mulkh Singh|Mulkh Singh]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Mulkh Singh|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 16:47, 22 ਅਪਰੈਲ 2026 (UTC) === ਟਿੱਪਣੀ === :@[[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Mulkh Singh|Mulkh Singh]], ਬਹੁਤ ਵਧੀਆ ਕਦਮ ਜੀ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਮੁੜ ਸਰਗਰਮ ਹੁੰਦਿਆਂ ਦੇਖ ਬਹੁਤ ਖੁਸ਼ੀ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ। ੨੫ ਅਪਰੈਲ ਨੂੰ ਮੈਂ ਖ਼ੁਦ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਆ ਪਾਵਾਂਗਾ ਪਰ ਕਿਸੇ ਸੈਮੀਨਰ ਲਈ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਜ਼ਰੂਰ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾ ਸਕਦਾ ਹੋਇਆ ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਬੇਹੱਦ ਖੁਸ਼ੀ ਹੋਵੇਗੀ। ਧੰਨਵਾਦ। -- '''[[user:kuldeepburjbhalaike|<i style="color:#FF4500; font-family:sylfaen">KuldeepBurjBhalaike</i>]]''' <sup style="color:#FF4500; font-family:georgia">([[User_talk:Kuldeepburjbhalaike|Talk]])</sup> 10:24, 23 ਅਪਰੈਲ 2026 (UTC) ---'''[[user:kuldeepburjbhalaike|<i style="color:#FF4500; font-family:sylfaen">KuldeepBurjBhalaike</i>]]''' ਜੀ, ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਸਭਾ ਕਾਲਾਂਵਾਲੀ ਮੇਰੇ ਲਈ ਕੋਈ ਓਪਰੀ ਸੰਸਥਾ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟਾਂ ਬਾਰੇ ਗੱਲ ਕਰਨੀ ਮੇਰੇ ਲਈ ਬਿਲਕੁਲ ਆਸਾਨ ਹੈ। ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਹੁੰਗਾਰੇ ਲਈ ਬਹੁਤ ਧੰਨਵਾਦ। --- [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Mulkh Singh|Mulkh Singh]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Mulkh Singh|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 15:08, 23 ਅਪਰੈਲ 2026 (UTC) == Request for comment (global AI policy) == <bdi lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Apologies for writing in English. {{int:Please-translate}} A [[:m:Requests for comment/Artificial intelligence policy|request for comment]] is currently being held to decide on a global AI policy. {{int:Feedback-thanks-title}} [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:MediaWiki message delivery|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 00:58, 26 ਅਪਰੈਲ 2026 (UTC) </bdi> (This message was sent to [[:ਵਿਕਿਪੀਡਿਆ:ਕਮਿਊਨਟੀ ਪੋਰਟਲ]] and is being posted here due to a redirect.) <!-- Message sent by User:Codename Noreste@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30424282 --> == ਲੇਖਾਂ ਦੀ ਗੁਣਵੱਤਾ 'ਤੇ ਕੰਮ ਕਰਦਿਆਂ ਮਨ ਵਿੱਚ ਉੱਠੇ ਕੁਝ ਸਵਾਲ == ਸਤ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਜੀ ਸਭ ਨੂੰ, ਅੱਜ-ਕੱਲ੍ਹ ਅਸੀਂ, ਲਗਭਗ, ਸਭ ਆਪਣੇ 25 ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪੜ੍ਹੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਲੇਖਾਂ 'ਤੇ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੇ ਹਾਂ। ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਲੇਖ ਵਧੇਰੇ ਕਰਕੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨਾਂ ਬਾਰੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਵਰਗੀਆਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤਾਂ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਬਾਰੇ ਲੇਖ ਲਿਖਦੇ ਸਮੇਂ, ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਦੀ ਨਿਰਪੱਖਤਾ ਨੀਤੀ ਅਨੁਸਾਰ 'ਉਨ੍ਹਾਂ' ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ 'ਉਹ' ਵਰਤਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਧਾਰਮਿਕ ਵਿਸ਼ਵਾਸਾਂ ਅਤੇ ਇਜ਼ੱਤ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦਿਆਂ ਇਸ 'ਤੇ ਗੱਲ ਕਰਨੀ ਬਿਹਤਰ ਹੋਵੇਗੀ। ਇਸ ਬਾਰੇ ਪਹਿਲਾਂ ਇੱਕ-ਦੋ ਬੈਠਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਗੱਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ ਹੈ ਪਰ ਕਦੀ ਕੁਝ ਨਿਚੋੜ ਨਹੀਂ ਨਿਕਲ ਪਾਇਆ। ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਇਸ ਬਾਰੇ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਸਾਂਝੇ ਕਰਨਾ ਚਾਹੇ, ਤਾਂ ਬਹੁਤ ਮਿਹਰਬਾਨੀ ਹੋਵੇਗੀ। ਸ਼ੁਕਰਾਨੇ [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Nitesh Gill|Nitesh Gill]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Nitesh Gill|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 17:34, 28 ਅਪਰੈਲ 2026 (UTC) :@[[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Nitesh Gill|Nitesh Gill]] ਜੀ ਤੁਹਾਡਾ ਬਹੁਤ ਧੰਨਵਾਦ ਇਸ ਜ਼ਰੂਰੀ ਗੱਲ ਨੂੰ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਸੱਥ ਉੱਤੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਲਈ ਤਾਂ ਕਿ ਇਸ ਵਿੱਚ ਸਭ ਦੀ ਭਾਗੀਦਾਰੀ ਵੀ ਹੋ ਸਕੇ ਅਤੇ ਇਸ ਕੋਈ ਰਾਹ ਲੱਭਕੇ ਕੋਈ ਖ਼ਾਸ ਨੀਤੀ ਨੂੰ ਅੱਪਡੇਟ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇ ਜਾਂ ਇਸ ਲਈ ਕੋਈ ਅਲੱਗ ਤੋਂ ਨੀਤੀ ਬਣਾਈ ਜਾ ਸਕੇ। ਮੇਰਾ ਵਿਚਾਰ ਹੈ ਕਿ ਧਰਮ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸੰਜੀਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਹੈ ਇਸ ਆਪਾਂ ਧਰਮ ਦੇ ਬਾਬਤ ਲੇਖਾਂ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਅਤੇ ਫਿਰ ਹੋਰ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਉੱਤੇ ਚਰਚਾ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ। ਮੈਂ ਕੁੱਝ ਸਫ਼ਿਆਂ ਦੇ ਲਿੰਕ ਸਾਂਝਾ ਕਰ ਰਿਹਾ ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਨੇ ਹਾਲੀਆ ਹੀ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਅੱਪਡੇਟ ਕੀਤਾ ਸੀ (ਜਾਂ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਸੀ) :ਹਾਲੀਆ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੇ ਸਫ਼ੇ - :ਸ਼ਬਦ ਜੋੜ (Spelling) ਬਾਰੇ - [[ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ:ਸ਼ੈਲੀ ਦਸਤਾਵੇਜ਼/ਸ਼ਬਦ-ਜੋੜ|ਲਿੰਕ]] :ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਚੰਗਾ ਲੇਖ (Good Article) - [[ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ:ਚੰਗੇ ਲੇਖ|ਲਿੰਕ]] :ਇਸ ਉੱਤੇ ਕੋਈ ਖ਼ਾਸ ਨਤੀਜੇ ਉੱਤੇ ਪਹੁੰਚਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਪਾਂ ਹੇਠ ਦਿੱਤੇ ਸਫ਼ੇ ਨੂੰ ਅੱਪਡੇਟ ਕਰ ਦੇਵਾਂਗੇ - :[[ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ:ਸ਼ੈਲੀ ਦਸਤਾਵੇਜ਼/ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਨਾਲ਼ ਸੰਬਂਧਿਤ ਲੇਖ]] :ਇਸ ਦੇ ਲਈ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਦੇ ਸਫ਼ੇ ਨੂੰ ਦੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ - [[:en:Wikipedia:Manual of Style/Islam-related articles|Wikipedia:Manual of Style/Islam-related articles]] :-- '''[[user:kuldeepburjbhalaike|<i style="color:#FF4500; font-family:sylfaen">KuldeepBurjBhalaike</i>]]''' <sup style="color:#FF4500; font-family:georgia">([[User_talk:Kuldeepburjbhalaike|Talk]])</sup> 09:21, 30 ਅਪਰੈਲ 2026 (UTC) --- @[[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Nitesh Gill|Nitesh Gill]] ਜੀ, ਇਸ ਚਰਚਾ ਨੂੰ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਲਈ ਸ਼ੁਕਰੀਆ। ਪਹਿਲਾਂ ਤਾਂ ਇਹ ਵਧੀਆ ਗੱਲ ਹੈ ਕਿ ਚਰਚਾ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਸੱਥ ਉੱਤੇ ਹੋਵੇ। ਦੂਜਾ, ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੁਸੀਂ ਲਿਖਿਆ ਹੈ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਥਾਂ ਉੱਤੇ ਉਸ/ਉਹ ਕਰਦਿਆਂ ਪੰਜਾਬੀ ਸਮਾਜ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਦਾ ਧਿਆਨ ਰੱਖਿਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਜੇਕਰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਲੇਖਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕਵਚਨ ਕਰ ਵੀ ਦਿੰਦੇ ਹਾਂ ਤਾਂ ਉਹ ਪਾਠਕਾਂ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਉੱਤੇ ਵੀ ਸਵਾਲ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋਵੇਗਾ ਕਿ ਉਹ ਕਿਸੇ ਖ਼ਾਸ ਏਜੰਡੇ ਤਹਿਤ ਕੰਮ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਇਹ ਗੱਲ ਕਿਸੇ ਫਿਰਕੂ ਸੰਗਠਨ ਦੇ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਸੰਪਾਦਕਾਂ ਲਈ ਵੀ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਖੜ੍ਹੀ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਇਹਨਾਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਲੇਖਾਂ ਲਈ ਨੀਤੀ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲੀ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਪਰ ਇਸ ਲਈ ਵੀ ਗਹਿਰੇ ਸੰਵਾਦ ਦੀ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਧਰਮਾਂ ਦੀਆਂ ਸ਼ਖਸੀਅਤਾਂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਰੱਖਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਪਰ ਇੱਕ ਦੌਰ ਉਹ ਵੀ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਨੇੜ ਭੂਤ ਅਤੇ ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ ਵਿਚਰ ਰਹੀਆਂ ਧਾਰਮਿਕ ਸ਼ਖਸੀਅਤਾਂ ਦੇ ਪੈਰੋਕਾਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵੀ ਬਹੁਤ ਹੈ ਪਰ ਨਾਲ ਹੀ ਅਜਿਹੇ ਆਗੂਆਂ ਦੇ ਕਿਰਦਾਰ ਉੱਤੇ ਸੁਆਲ ਵੀ ਉੱਠਦੇ ਰਹੇ/ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟ ਆਚਰਨ ਦੇ ਕਾਨੂੰਨੀ ਅਤੇ ਅਖਬਾਰੀ ਹਵਾਲੇ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨਾਲ ਅਜਿਹੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦਾ ਇਸਤੇਮਾਲ ਕਰਨਾ ਵੀ ਸਹੀ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਹ ਗੱਲ ਆਪਣੇ ਭਾਈਚਾਰੇ ਵਿੱਚ ਅੱਗੇ ਤੁਰੇ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਨਿਚੋੜ ਉੱਤੇ ਪਹੁੰਚੇ ਤਾਂ ਬਿਹਤਰ ਹੈ। --- [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Mulkh Singh|Mulkh Singh]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Mulkh Singh|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 16:14, 29 ਅਪਰੈਲ 2026 (UTC) * [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Mulkh Singh|Mulkh Singh]] ਜੀ, ਬਹੁਤ ਧੰਨਵਾਦ। ਖੁਸ਼ੀ ਹੋਈ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਇਸ ਚਰਚਾ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਆਪਣਾ ਯੋਗਦਾਨ ਦਿੱਤਾ। ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਹਿਮਤ ਹਾਂ ਕਿ ਜੇ ਅਸੀਂ ਸਭ ਮਿਲ ਕੇ ਇਸ ਦੇ ਹੱਲ 'ਤੇ ਗੱਲ ਕਰੀਏ, ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਕੋਈ ਰਾਹ ਕੱਢ ਸਕਦੇ ਹਾਂ। ਉਦਾਹਰਨ ਵਜੋਂ, ਜੇ ਨੀਤੀਆਂ ਨੂੰ ਅਪਡੇਟ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਇਹ ਸਭ ਲਈ ਮਦਦਗਾਰ ਹੋਵੇਗਾ ਅਤੇ ਹਰ ਵਾਰ ਇਸ ਮਾਮਲੇ 'ਤੇ ਵੱਖਰੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਗੱਲ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਪਵੇਗੀ। ਬਾਕੀ ਸਭ ਨੂੰ ਵੀ ਬੇਨਤੀ ਹੈ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੇ ਸੁਝਾਅ ਜ਼ਰੂਰ ਸਾਂਝੇ ਕਰੋ। ਸ਼ੁਕਰੀਆ [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Nitesh Gill|Nitesh Gill]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Nitesh Gill|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 17:18, 29 ਅਪਰੈਲ 2026 (UTC) *:ਸ਼ੁਕਰੀਆ @[[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Nitesh Gill|Nitesh Gill]] ਇਸ ਸਵਾਲ ਲਈ. ਮੇਰੇ ਵਿਚਾਰ ਨਾਲ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂਆਂ ਦੇ ਲੇਖਾਂ 'ਤੇ 'ਉਨ੍ਹਾਂ' ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਹੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਬਿਹਤਰ ਰਹੇਗੀ। ਹੋਰ ਸਭ ਵੀ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਸਾਂਝੇ ਕਰਨ ਤਾਂ ਜੋ ਇਸ ਉੱਤੇ ਸਾਂਝੇ ਤੌਰ ਤੇ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇ। ਧੰਨਵਾਦ। [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Tamanpreet Kaur|Tamanpreet Kaur]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Tamanpreet Kaur|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 14:49, 30 ਅਪਰੈਲ 2026 (UTC) mh4f5n593nhj3p97nb9usr13d5ejzv0 0 204291 838151 837119 2026-05-01T05:33:17Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 838151 wikitext text/x-wiki [[ਤਸਵੀਰ:Fertilizer_applied_to_corn_field.jpg|right|thumb|[[ਆਇਓਵਾ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਕੰਟੋਰਡ, [[ਬਿਨਾਂ ਵਾਹੀ ਵਾਲੀ ਖੇਤੀ (ਜ਼ੀਰੋ-ਟਿੱਲ ਫਾਰਮਿੰਗ)|ਬਿਨਾਂ ਵਾਹੀ ਵਾਲੇ]] ਖੇਤ ਵਿੱਚ ਉਗਾਈ ਜਾ ਰਹੀ [[ਮੱਕੀ]] ਨੂੰ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ [[ਖਾਦ]] ਪਾਈ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ।]] '''ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਤੱਤ ਪ੍ਰਬੰਧਨ''' ([[ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਬੋਲੀ|ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ]] ਵਿੱਚ: '''Nutrient management''') ਇੱਕ [[ਖੇਤੀ ਵਿਗਿਆਨ (ਐਗਰੋਨੋਮੀ)|ਖੇਤੀ ਵਿਗਿਆਨ]] ਅਤੇ ਅਭਿਆਸ ਹੈ ਜੋ [[ਮਿੱਟੀ]], [[ਫ਼ਸਲ|ਫਸਲ]], [[ਮੌਸਮ]], ਅਤੇ ਹਾਈਡ੍ਰੋਲੋਜੀਕਲ ਕਾਰਕਾਂ ਨੂੰ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ, [[ਸਿੰਚਾਈ]], ਅਤੇ ਮਿੱਟੀ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਸੰਭਾਲ ਅਭਿਆਸਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜਨ ਲਈ ਨਿਰਦੇਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਅਨੁਕੂਲ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਵਰਤੋਂ ਕੁਸ਼ਲਤਾ, ਫਸਲ ਦੀ ਪੈਦਾਵਾਰ, ਫਸਲ ਦੀ ਗੁਣਵੱਤਾ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕ ਰਿਟਰਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਵਾਤਾਵਰਣ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਤੱਤਾਂ (ਖਾਦ) ਦੀ ਸਾਈਟ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਆਵਾਜਾਈ ਨੂੰ ਘਟਾਇਆ ਜਾ ਸਕੇ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਦੇ ਦਰਜਾ, ਸਰੋਤ, ਸਮਾਂ ਅਤੇ ਸਥਾਨ (ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ 4R ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਲਈ ਇੱਕ ਖਾਸ ਖੇਤ ਦੀ ਮਿੱਟੀ, [[ਜਲਵਾਯੂ]] ਅਤੇ ਫਸਲ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਸਥਿਤੀਆਂ ਦਾ ਮੇਲ ਕਰਨਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਵੇਲੇ ਵਿਚਾਰੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਕਾਰਕਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ: (ਓ) ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਯੋਗ ਸਰਵੋਤਮ ਉਪਜ ਅਤੇ, ਕੁਝ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਫਸਲ ਦੀ ਗੁਣਵੱਤਾ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ '''ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ'''; (ਅ) ਸਾਈਟ 'ਤੇ ਸਰਗਰਮ ਸਾਰੇ ਸਰੋਤਾਂ ਅਤੇ ਸਿੰਕਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਬਜਟ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹੋਏ '''ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਤੱਤਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧਨ, ਵਰਤੋਂ ਅਤੇ ਸਮਾਂ'''; (ੲ) ਮਿੱਟੀ, ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਫਸਲ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਰੂਟ ਜ਼ੋਨ ਤੋਂ ਬਾਹਰ '''ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਲੀਚਿੰਗ''', ਸਤ੍ਹਾ ਦੇ ਵਹਾਅ, ਅਤੇ ਅਸਥਿਰਤਾ (ਜਾਂ ਹੋਰ ਗੈਸ ਐਕਸਚੇਂਜ) ਤੋਂ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਸਾਈਟ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਆਵਾਜਾਈ ਨੂੰ ਘੱਟ ਤੋਂ ਘੱਟ ਕਰਨ ਲਈ। ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਮਾਰਗਾਂ ਅਤੇ ਗਤੀਸ਼ੀਲਤਾ ਵਿੱਚ ਅੰਤਰ ਦੇ ਕਾਰਨ ਸੰਭਾਵੀ ਪਰਸਪਰ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ, ਉਹ ਅਭਿਆਸ ਜੋ ਕਿਸੇ ਦਿੱਤੇ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਤੱਤ ਦੇ ਆਫ-ਸਾਈਟ ਸਤਹ ਆਵਾਜਾਈ ਨੂੰ ਘਟਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਦੂਜੇ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਲੀਚਿੰਗ ਨੁਕਸਾਨ ਨੂੰ ਵਧਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਗਤੀਸ਼ੀਲਤਾ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਪ੍ਰਬੰਧਕਾਂ ਨੂੰ ਸਾਡੇ [[ਜੀਵ-ਮੰਡਲ]] ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਲਾਭ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਸੰਤੁਲਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦਾ ਮੁਸ਼ਕਲ ਕੰਮ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ। == ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਤੱਤ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਯੋਜਨਾ == [[ਤਸਵੀਰ:Epandeur_de_Fumier_Rolland.JPG|right|thumb|ਖਾਦ ਫੈਲਾਉਣ ਵਾਲਾ]] ਇੱਕ ਫਸਲ '''ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਯੋਜਨਾ''' ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਸਾਧਨ ਹੈ ਜਿਸਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਿਸਾਨ ਫਸਲ ਦੁਆਰਾ ਵਰਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਸਾਰੇ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਸਰੋਤਾਂ ਦੀ ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ ਜਦੋਂ ਕਿ ਉਤਪਾਦਨ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਦੇ ਜੋਖਮ ਨੂੰ ਘਟਾਉਂਦੇ ਹੋਏ, ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਮੁਨਾਫਾ ਵਧਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਵਧਦੀ ਹੋਈ, ਉਤਪਾਦਕਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਖੇਤੀ ਵਿਗਿਆਨੀ ਆਪਣੀ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾਉਣ ਲਈ SST ਜਾਂ Agworld ਵਰਗੇ ਡਿਜੀਟਲ ਸਾਧਨਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਜੋ ਉਹ ਕਈ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਇਕੱਠੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਾ ਲਾਭ ਉਠਾ ਸਕਣ।<ref>{{Cite web |date=24 June 2019 |title=The Digital Farm: How Precision Technologies Are Helping Farmers Increase Profitability, Meet Demand for Nutritious Calories |url=https://www.precisionag.com/digital-farming/the-digital-farm-how-precision-technologies-are-helping-farmers-increase-profitability-meet-demand-for-nutritious-calories/}}</ref> ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇਹ ਸਹਿਮਤੀ ਹੈ ਕਿ ਫਸਲ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਯੋਜਨਾ ਦੇ ਦਸ ਬੁਨਿਆਦੀ ਭਾਗ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਹਰੇਕ ਭਾਗ ਹਰੇਕ ਖੇਤਰ ਦਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕਰਨ ਅਤੇ ਉਗਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਫਸਲਾਂ ਲਈ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਨੂੰ ਬਿਹਤਰ ਬਣਾਉਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰਨ ਲਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ:<ref>{{Cite web |url=http://extension.psu.edu/plants/nutrient-management/educational/nutrient-management-general/nutrient-management-planning-an-overview |title=Nutrient Management Planning: An Overview |access-date=2026-04-19 |archive-date=2017-07-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170727224605/http://extension.psu.edu/plants/nutrient-management/educational/nutrient-management-general/nutrient-management-planning-an-overview |url-status=dead }}</ref> ; ਖੇਤ ਦਾ ਨਕਸ਼ਾ : ਬਾਕੀ ਯੋਜਨਾ ਲਈ ਆਧਾਰ, ਆਮ ਸੰਦਰਭ ਬਿੰਦੂਆਂ (ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਨਦੀਆਂ, ਰਿਹਾਇਸ਼, ਖੂਹ ਆਦਿ), ਏਕੜਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਅਤੇ ਮਿੱਟੀ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਸਮੇਤ ਨਕਸ਼ਾ ਹੈ। ; [[ਮਿੱਟੀ ਪਰਖ਼|ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਜਾਂਚ]] : ਮਿੱਟੀ ਪ੍ਰੋਫਾਈਲ ਵਿੱਚ ਹਰੇਕ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਤੱਤ (N-P-K ਅਤੇ ਹੋਰ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਤੱਤ ਜਿਵੇਂ ਕਿ pH ਅਤੇ ਜੈਵਿਕ ਪਦਾਰਥ) ਕਿੰਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ? ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਦਰ ਦੀ ਸਿਫ਼ਾਰਸ਼ ਵਿਕਸਤ ਕਰਨ ਲਈ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਜਾਂਚ ਇੱਕ ਮੁੱਖ ਹਿੱਸਾ ਹੈ। ; [[ਫ਼ਸਲਾਂ ਦੀ ਅਦਲਾ-ਬਦਲੀ|ਫਸਲੀ ਕ੍ਰਮ]] : ਕੀ ਪਿਛਲੇ ਸਾਲ (ਅਤੇ ਕਈ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਦੋ ਜਾਂ ਦੋ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ) ਖੇਤ ਵਿੱਚ ਉੱਗੀ ਫਸਲ ਨੇ ਅਗਲੇ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤੋਂ ਲਈ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਠੀਕ ਕੀਤਾ ਸੀ? ਕੀ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਨੋ-ਟਿਲ ਕਰਨ ਨਾਲ ਜੈਵਿਕ ਪਦਾਰਥ ਵਧਿਆ ਹੈ? ਕੀ ਸੀਜ਼ਨ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਡੰਡੀ ਦੀ ਜਾਂਚ ਵਿੱਚ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਕਮੀ ਦਿਖਾਈ ਗਈ ਸੀ? ਇਹਨਾਂ ਕਾਰਕਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਯੋਜਨਾ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ; ਅਨੁਮਾਨਿਤ ਝਾੜ : ਉਪਜ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਕਾਰਕ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਅਤੇ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਹਨ। ਇੱਕ ਖੇਤ ਦੀ ਮਿੱਟੀ, ਡਰੇਨੇਜ, ਕੀੜੇ, [[ਨਦੀਨ]] ਅਤੇ ਫਸਲਾਂ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਦਾ ਦਬਾਅ, ਘੁੰਮਣ ਅਤੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਕਾਰਕ ਇੱਕ ਖੇਤ ਨੂੰ ਦੂਜੇ ਖੇਤ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਹੀ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਅਗਲੇ ਸਾਲ ਲਈ ਉਪਜ ਅਨੁਮਾਨ ਵਿਕਸਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਇਤਿਹਾਸਕ ਉਪਜ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ। ਸਹੀ ਉਪਜ ਅਨੁਮਾਨ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ। ; ਸਰੋਤ ਅਤੇ ਫਾਰਮ : ਉਪਲਬਧ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਸਰੋਤ ਅਤੇ ਰੂਪ ਖੇਤ ਤੋਂ ਖੇਤ ਅਤੇ ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਖੇਤ ਤੋਂ ਖੇਤ ਤੱਕ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ, ਖਾਦ ਦੀ ਉਪਜਾਊ ਸ਼ਕਤੀ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ, ਸਟੋਰੇਜ ਅਭਿਆਸਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕਾਰਕਾਂ ਨੂੰ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਯੋਜਨਾ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਨ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੋਏਗੀ। ਖਾਦ ਦੇ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਟੈਸਟ/ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਇਸਦੀ ਉਪਜਾਊ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਨ ਦਾ ਇੱਕ ਤਰੀਕਾ ਹੈ। ਪਿਛਲੇ ਸਾਲ ਦੀ ਫਲ਼ੀਦਾਰ ਫਸਲ ਤੋਂ ਸਥਿਰ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਅਤੇ ਖਾਦ ਦੇ ਬਚੇ ਹੋਏ ਪ੍ਰਭਾਵ ਵੀ ਦਰ ਸਿਫ਼ਾਰਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਯੋਜਨਾ ਵਿੱਚ ਕਈ ਹੋਰ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਸਰੋਤਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ; ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਖੇਤਰ : ਖੇਤ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਬਾਰੇ ਕੀ ਅਸਾਧਾਰਨ ਹੈ? ਕੀ ਇਹ ਸਿੰਚਾਈਯੋਗ ਹੈ? ਕਿਸੇ ਨਾਲੇ ਜਾਂ ਝੀਲ ਦੇ ਕੋਲ? ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਇੱਕ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਰੇਤਲੀ? ਖੜ੍ਹੀ ਢਲਾਣ ਜਾਂ ਨੀਵੀਂ ਜਗ੍ਹਾ? ਡੇਅਰੀ ਬਾਰਨ ਦੀ ਨੇੜਤਾ ਕਾਰਨ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਤੋਂ ਇੱਕ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਖਾਦ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ? ਖੇਤ ਦੇ ਇੱਕ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਉਤਪਾਦਕ—ਜਾਂ ਗੈਰ-ਉਤਪਾਦਕ—ਕੀ ਕੋਈ ਬਫਰ ਹੈ? ਕੀ ਅਜਿਹੇ ਬਫਰ ਹਨ ਜੋ ਨਦੀਆਂ, ਡਰੇਨੇਜ ਟੋਇਆਂ, ਖੂਹਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਪਾਣੀ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸਥਾਨਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ? ਗੁਆਂਢੀ ਕਿੰਨੀ ਦੂਰ ਹਨ? ਹਵਾ ਦੀ ਆਮ ਦਿਸ਼ਾ ਕੀ ਹੈ? ਇਹ ਇਹਨਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਥਿਤੀਆਂ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖਣ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ 'ਤੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ; ਸਿਫਾਰਸ਼ੀ ਦਰਾਂ : ਇਹ ਉਹ ਥਾਂ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਵਿਗਿਆਨ, ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਅਤੇ ਕਲਾ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਤੁਹਾਡੇ ਦੁਆਰਾ ਨੋਟ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹਰ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਦੇਖਦੇ ਹੋਏ, ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ, ਫਾਸਫੋਰਸ, ਕੇ, ਚੂਨਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਸਰਵੋਤਮ ਦਰ ਕੀ ਹੈ? ਜਦੋਂ ਕਿ ਵਿਗਿਆਨ ਸਾਨੂੰ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇੱਕ ਫਸਲ ਨੂੰ ਵਧ ਰਹੇ ਮੌਸਮ ਦੌਰਾਨ ਬਦਲਦੇ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਤੱਤਾਂ ਦੀਆਂ ਜ਼ਰੂਰਤਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਅਤੇ ਕਿਸਾਨ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਹੁਨਰਾਂ ਦਾ ਸੁਮੇਲ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਸਾਰੇ ਪੜਾਵਾਂ 'ਤੇ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਉਪਲਬਧਤਾ ਨੂੰ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਨੋ-ਟਿਲ ਮੱਕੀ ਨੂੰ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਬੀਜ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸਿਹਤਮੰਦ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਦੇਣ ਲਈ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ [[ਖਾਦ]] ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ; ਸਿਫ਼ਾਰਸ਼ੀ ਸਮਾਂ : ਮਿੱਟੀ ਦਾ ਤਾਪਮਾਨ 50 ਡਿਗਰੀ ਤੋਂ ਘੱਟ ਕਦੋਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ? ਕੀ N ਸਟੈਬੀਲਾਈਜ਼ਰ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇਗੀ? ਟਿਲੇਜ ਪ੍ਰੈਕਟਿਸ ਕੀ ਹੈ? ਸਟ੍ਰਿਪ-ਟਿਲ ਮੱਕੀ ਅਤੇ ਨੋ-ਟਿਲ ਲਈ ਅਕਸਰ ਉਸ ਖੇਤ ਵਿੱਚ ਲਗਾਏ ਗਏ ਬੀਜ ਨਾਲੋਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਮੇਂ ਦੇ ਤਰੀਕਿਆਂ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ਇੱਕ ਖੇਤ ਕਾਸ਼ਤਕਾਰ ਨਾਲ ਇੱਕ ਵਾਰ ਵਾਹੁਣਾ ਪਿਆ ਹੈ। ਕੀ ਬੀਜ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸਿਹਤਮੰਦ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਦੇਣ ਲਈ ਇੱਕ ਸਟਾਰਟਰ ਖਾਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇਗੀ? ਉਪਲਬਧ ਮਜ਼ਦੂਰੀ (ਕਸਟਮ ਜਾਂ ਕਿਰਾਏ 'ਤੇ) ਅਤੇ ਉਪਕਰਣਾਂ ਨਾਲ ਕਿੰਨੇ ਏਕੜ ਨੂੰ ਕਵਰ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਕੀ ਇੱਕ ਖੇਤ ਵਿੱਚ ਖਾਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਇੱਕ ਕਸਟਮ ਐਪਲੀਕੇਟਰ ਦੇ ਸਮਾਂ-ਸਾਰਣੀ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀ ਹੈ? ਗੁਆਂਢੀਆਂ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਖਾਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਲਈ ਕਿਹੜੇ ਸਮਝੌਤੇ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ? ਕੀ ਕੋਈ ਗੁਆਂਢੀ ਕੋਈ ਖਾਸ ਸਮਾਗਮ ਦੀ ਮੇਜ਼ਬਾਨੀ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ? ਇਹ ਸਾਰੇ ਕਾਰਕ ਅਤੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਸਿਫ਼ਾਰਸ਼ ਕੀਤੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣਗੇ। ; ਸਿਫਾਰਸ਼ੀ ਢੰਗ : ਸਤ੍ਹਾ ਜਾਂ ਟੀਕਾ? ਜਦੋਂ ਕਿ ਟੀਕਾ ਲਗਾਉਣਾ ਸਪੱਸ਼ਟ ਤੌਰ 'ਤੇ ਤਰਜੀਹੀ ਹੈ, ਅਜਿਹੀਆਂ ਸਥਿਤੀਆਂ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿੱਥੇ ਟੀਕਾ ਲਗਾਉਣਾ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ (ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਚਰਾਗਾਹ, ਘਾਹ ਦਾ ਮੈਦਾਨ)। ਢਲਾਣ, ਬਾਰਿਸ਼ ਦੇ ਪੈਟਰਨ, ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਕਿਸਮ, [[ਫਸਲੀ ਚੱਕਰ]] ਅਤੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਕਾਰਕ ਇਹ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਕੁਸ਼ਲਤਾ (ਉਪਲਬਧਤਾ ਅਤੇ ਨੁਕਸਾਨ) ਨੂੰ ਅਨੁਕੂਲ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਕਿਹੜਾ ਤਰੀਕਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹੈ। ਇੱਕ ਖੇਤ ਵਿੱਚ ਸਹੀ ਸੁਮੇਲ ਦੂਜੇ ਖੇਤ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵੱਖਰਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਭਾਵੇਂ ਇੱਕੋ ਫਸਲ ਹੋਵੇ। ; ਸਾਲਾਨਾ ਸਮੀਖਿਆ ਅਤੇ ਅੱਪਡੇਟ : ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਪ੍ਰਬੰਧਕਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਆਪਣੀਆਂ ਯੋਜਨਾਵਾਂ ਤੋਂ ਭਟਕਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕਿਹੜੀ ਦਰ ਲਾਗੂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ? ਕਿੱਥੇ? ਕਿਸ ਢੰਗ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹੋਏ? ਕੀ ਇੱਕ ਅਸਾਧਾਰਨ ਤੌਰ 'ਤੇ ਹਲਕੀ ਸਰਦੀ ਜਾਂ ਗਿੱਲੀ ਬਸੰਤ ਨੇ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਨਾਈਟ੍ਰੇਟ ਨੂੰ ਘਟਾ ਦਿੱਤਾ? ਕੀ ਇੱਕ ਖੁਸ਼ਕ ਗਰਮੀ, ਬਿਮਾਰੀ, ਜਾਂ ਕੋਈ ਹੋਰ ਅਸਾਧਾਰਨ ਕਾਰਕ ਨੇ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਆਵਾਜਾਈ ਨੂੰ ਵਧਾਇਆ? ਇਹਨਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕਾਰਕਾਂ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਇਹ ਵਾਪਰਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਅਜਿਹੀ ਯੋਜਨਾ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੇ ਭੋਜਨ ਕਾਰਜਾਂ (AFO) ਲਈ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਸਨੂੰ "ਖਾਦ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਯੋਜਨਾ" ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ, ਕੁਝ ਰੈਗੂਲੇਟਰੀ ਏਜੰਸੀਆਂ ਪਾਣੀ ਦੇ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਲਈ ਫਾਰਮਾਂ ਨੂੰ ਇਹਨਾਂ ਯੋਜਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਦੀ ਸਿਫਾਰਸ਼ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ ਜਾਂ ਮੰਗ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਯੂਐਸ ਨੈਚੁਰਲ ਰਿਸੋਰਸਿਜ਼ ਕੰਜ਼ਰਵੇਸ਼ਨ ਸਰਵਿਸ (NRCS) ਨੇ AFOs ਲਈ ਇੱਕ ਵਿਆਪਕ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਯੋਜਨਾ (CNMP) ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਬਾਰੇ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਨ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੇ ਹਨ।<ref>{{Cite web |title=Wayback Machine |url=http://www.nrcs.usda.gov/technical/afo/pdf/CNMPFactSheet.pdf |access-date=2026-04-19 |website=www.nrcs.usda.gov}}</ref> ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਪਲਾਂਟ ਨਿਊਟ੍ਰੀਸ਼ਨ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਨੇ ਪੌਦਿਆਂ ਦੇ ਪੋਸ਼ਣ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਨੂੰ ਬਿਹਤਰ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਇੱਕ 4R ਪੌਦਾ ਪੋਸ਼ਣ ਮੈਨੂਅਲ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਹ ਮੈਨੂਅਲ ਚਾਰ Rs ਜਾਂ "ਅਧਿਕਾਰਾਂ" (ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਤੱਤਾਂ ਦਾ ਸਹੀ ਸਰੋਤ, ਸਹੀ ਵਰਤੋਂ ਦਰ, ਸਹੀ ਸਮਾਂ, ਸਹੀ ਜਗ੍ਹਾ) ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਵਿਗਿਆਨਕ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਦੀ ਰੂਪਰੇਖਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਫਾਰਮ 'ਤੇ 4R ਅਭਿਆਸਾਂ ਨੂੰ ਅਪਣਾਉਣ, ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਯੋਜਨਾਬੰਦੀ ਦੇ ਤਰੀਕਿਆਂ, ਅਤੇ ਸਥਿਰਤਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਦੇ ਮਾਪ ਬਾਰੇ ਚਰਚਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। == ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਪ੍ਰਬੰਧਨ == 16 ਜ਼ਰੂਰੀ ਪੌਦਿਆਂ ਦੇ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਤੱਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ, ਖੇਤ ਦੀਆਂ ਫਸਲਾਂ ਦੇ ਸਿਸਟਮਾਂ ਵਿੱਚ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਕਰਨਾ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਇਸ ਲਈ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਦੇ ਜਵਾਬ ਵਿੱਚ ਪੌਦੇ-ਉਪਲਬਧ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਬਦਲ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਹੇਠ ਲਿਖੀਆਂ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਜਾਂ ਵੱਧ ਦੁਆਰਾ ਪੌਦੇ-ਮਿੱਟੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਤੋਂ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਖਤਮ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ: ਲੀਚਿੰਗ; ਸਤ੍ਹਾ ਦਾ ਵਹਾਅ; ਮਿੱਟੀ ਦਾ ਖੁਰਨਾ, ਅਮੋਨੀਆ ਅਸਥਿਰਤਾ; ਅਤੇ ਡੀਨਾਈਟ੍ਰੀਫਿਕੇਸ਼ਨ।<ref name="Davis2007">{{Cite web |last=Davis |first=John |date=2007 |title=Nitrogen Efficiency and Management |url=https://directives.sc.egov.usda.gov/OpenNonWebContent.aspx?content=18563.wba |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100305180354/http://directives.sc.egov.usda.gov/OpenNonWebContent.aspx?content=18563.wba |archive-date=March 5, 2010 |access-date=19 December 2017 |publisher=USDA NRCS}}</ref> === ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਅਭਿਆਸ ਜੋ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ: === ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਫਸਲਾਂ ਦੁਆਰਾ ਲਾਗੂ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨ ਦੀ ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਨੂੰ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕਰਨਾ ਹੈ । ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਮਿੱਟੀ ਤੋਂ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਦੇ ਨੁਕਸਾਨ ਵਿੱਚ ਕਮੀ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਨੁਕਸਾਨਾਂ ਤੋਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਚਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ, ਪਰ ਫਸਲ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਵਿੱਚ ਹੇਠ ਲਿਖਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਜਾਂ ਵੱਧ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਅਭਿਆਸਾਂ ਨੂੰ ਲਾਗੂ ਕਰਕੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸੁਧਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। === ਗ੍ਰੀਨਹਾਉਸ ਗੈਸਾਂ ਦੇ ਨਿਕਾਸ ਵਿੱਚ ਕਮੀ: === * ਕਲਾਈਮੇਟ ਸਮਾਰਟ ਐਗਰੀਕਲਚਰ ਵਿੱਚ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਖਾਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਤੋਂ ਨਾਈਟਰਸ ਆਕਸਾਈਡ (N2O) ਦੇ ਖੇਤ ਦੇ ਨਿਕਾਸ ਨੂੰ ਘਟਾਉਣ ਲਈ 4R ਨਿਊਟ੍ਰੀਐਂਟ ਸਟੀਵਰਡਸ਼ਿਪ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਖਾਦ ਨਾਈਟਰਸ ਆਕਸਾਈਡ ਦੇ ਨਿਕਾਸ ਦਾ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਚਾਲਕ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਆਧੁਨਿਕ ਉੱਚ ਉਤਪਾਦਨ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਉਪਜ ਦਾ ਮੁੱਖ ਚਾਲਕ ਵੀ ਹੈ। ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਖਾਦ ਸਰੋਤ, ਦਰ, ਸਮਾਂ ਅਤੇ ਪਲੇਸਮੈਂਟ ਅਭਿਆਸਾਂ ਦੀ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਚੋਣ ਦੁਆਰਾ, ਪੈਦਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਫਸਲ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀ ਯੂਨਿਟ ਨਾਈਟਰਸ ਆਕਸਾਈਡ ਦੇ ਨਿਕਾਸ ਨੂੰ ਕਾਫ਼ੀ ਹੱਦ ਤੱਕ ਘਟਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਕੁਝ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਅੱਧੇ ਤੱਕ। ਨਾਈਟਰਸ ਆਕਸਾਈਡ ਦੇ ਨਿਕਾਸ ਨੂੰ ਘਟਾਉਣ ਵਾਲੇ ਅਭਿਆਸ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਅਤੇ ਖਾਦ ਡਾਲਰਾਂ 'ਤੇ ਆਰਥਿਕ ਵਾਪਸੀ ਨੂੰ ਵੀ ਵਧਾਉਂਦੇ ਹਨ। ==== ਵਹਿ ਰਹੇ ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਖੁਰਦੀ ਮਿੱਟੀ ਵਿੱਚ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਦੇ ਨੁਕਸਾਨ ਵਿੱਚ ਕਮੀ। ==== * [[ਬਿਨਾਂ ਵਾਹੀ ਵਾਲੀ ਖੇਤੀ (ਜ਼ੀਰੋ-ਟਿੱਲ ਫਾਰਮਿੰਗ)|ਨੋ-ਟਿਲ]], [[ਵਹਾਈ|ਸੰਭਾਲ ਵਾਹੀ]] ਅਤੇ ਹੋਰ ਵਹਾਅ ਨਿਯੰਤਰਣ ਉਪਾਅ ਸਤ੍ਹਾ ਦੇ ਵਹਾਅ ਅਤੇ ਮਿਟਦੇ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਪਦਾਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਦੇ ਨੁਕਸਾਨ ਨੂੰ ਘਟਾਉਂਦੇ ਹਨ। * ਸਿੰਚਾਈ ਨੂੰ ਤਹਿ ਕਰਨ ਲਈ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਨਮੀ ਅਤੇ ਫਸਲਾਂ ਦੀਆਂ ਜ਼ਰੂਰਤਾਂ ਦੇ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਅਨੁਮਾਨਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਸਤ੍ਹਾ ਦੇ ਵਹਾਅ ਅਤੇ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਕਟੌਤੀ ਦੇ ਜੋਖਮ ਨੂੰ ਘਟਾਉਂਦੀ ਹੈ। ==== ਅਮੋਨੀਆ ਗੈਸ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ NH3 ਦੇ ਅਸਥਿਰਕਰਨ ਵਿੱਚ ਕਮੀ ==== * ਯੂਰੀਆ ਅਤੇ ਅਮੋਨੀਅਮ-ਯੁਕਤ ਖਾਦਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਨਾ ਅਤੇ/ਜਾਂ ਟੀਕਾ ਲਗਾਉਣ ਨਾਲ ਅਮੋਨੀਆ ਦੇ ਉਤਰਾਅ-ਚੜ੍ਹਾਅ ਨੂੰ ਘਟਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਮਿੱਟੀ ਦਾ ਚੰਗਾ ਸੰਪਰਕ pH ਨੂੰ ਬਫਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ [[ਅਮੋਨੀਅਮ]] ਆਇਨਾਂ ਤੋਂ [[ਅਮੋਨੀਆ]] ਗੈਸ ਦੇ ਉਤਪਾਦਨ ਨੂੰ ਹੌਲੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। * ਯੂਰੀਜ਼ ਇਨਿਹਿਬਟਰ ਯੂਰੀਜ਼ ਐਨਜ਼ਾਈਮ ਦੇ ਕੰਮ ਨੂੰ ਅਸਥਾਈ ਤੌਰ 'ਤੇ ਰੋਕ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਯੂਰੀਆ-ਅਧਾਰਤ ਖਾਦਾਂ ਨੂੰ ਗੈਰ-ਅਸਥਿਰ ਯੂਰੀਆ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਬਣਾਈ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਜਦੋਂ ਇਹਨਾਂ ਖਾਦਾਂ ਨੂੰ ਸਤ੍ਹਾ 'ਤੇ ਲਾਗੂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਅਸਥਿਰਤਾ ਦੇ ਨੁਕਸਾਨ ਨੂੰ ਘਟਾਉਂਦੇ ਹਨ; ਇਹ ਨੁਕਸਾਨ ਉੱਚ-ਰਹਿਤ, ਸੰਭਾਲ ਵਾਲੀ ਖੇਤੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਅਰਥਪੂਰਨ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ==== ਮਿੱਟੀ ਵਿੱਚ ਨਾਈਟ੍ਰੇਟ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਵਧਣ ਤੋਂ ਰੋਕਥਾਮ ==== ਨਾਈਟ੍ਰੇਟ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਦਾ ਉਹ ਰੂਪ ਹੈ ਜੋ ਮਿੱਟੀ ਤੋਂ ਡੀਨਾਈਟ੍ਰੀਫਿਕੇਸ਼ਨ ਅਤੇ ਲੀਚਿੰਗ ਰਾਹੀਂ ਨੁਕਸਾਨ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ ਰਾਹੀਂ ਗੁਆਏ ਗਏ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਨੂੰ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਨਾਈਟ੍ਰੇਟ ਗਾੜ੍ਹਾਪਣ ਨੂੰ ਸੀਮਤ ਕਰਕੇ ਸੀਮਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਉੱਚ ਜੋਖਮ ਦੇ ਸਮੇਂ। ਇਹ ਕਈ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਲਾਗਤ-ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। ===== ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਦਰਾਂ ===== ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਦੀਆਂ ਦਰਾਂ ਇੰਨੀਆਂ ਉੱਚੀਆਂ ਹੋਣੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਮੁਨਾਫ਼ਾ ਹੋ ਸਕੇ ਅਤੇ ਵਾਢੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮਿੱਟੀ ਵਿੱਚ ਬਚੇ ਹੋਏ (ਅਣਵਰਤੇ) ਨਾਈਟ੍ਰੇਟ ਨੂੰ ਘੱਟ ਤੋਂ ਘੱਟ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇ। * ਸਿਫ਼ਾਰਸ਼ ਕੀਤੀਆਂ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਐਪਲੀਕੇਸ਼ਨ ਦਰਾਂ ਨੂੰ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਨ ਲਈ ਸਥਾਨਕ ਖੋਜ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਢੁਕਵੀਂ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਦਰਾਂ ਮਿਲਣੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ। * ਸਿਫ਼ਾਰਸ਼ ਕੀਤੀਆਂ N ਐਪਲੀਕੇਸ਼ਨ ਦਰਾਂ ਅਕਸਰ ਉਪਜ ਦੀਆਂ ਉਮੀਦਾਂ ਦੇ ਮੁਲਾਂਕਣ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ - ਇਹ ਯਥਾਰਥਵਾਦੀ ਹੋਣੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਤਰਜੀਹੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਹੀ ਉਪਜ ਰਿਕਾਰਡਾਂ 'ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਹੋਣੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ। * ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਜੈਵਿਕ ਪਦਾਰਥਾਂ ਅਤੇ ਫਸਲਾਂ ਦੇ ਰਹਿੰਦ-ਖੂੰਹਦ (ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਫਲੀਆਂ ਦੇ ਰਹਿੰਦ-ਖੂੰਹਦ) ਤੋਂ ਖਣਿਜ ਬਣਨ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਵਾਲੇ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਲਈ ਖਾਦ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਦੀਆਂ ਦਰਾਂ ਨੂੰ ਸੋਧਿਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। * ਖਾਦ N2 ਦੀਆਂ ਦਰਾਂ ਖਾਦ, ਸਿੰਚਾਈ ਵਾਲੇ ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਵਾਯੂਮੰਡਲੀ ਜਮ੍ਹਾਂ ਹੋਣ ਤੋਂ N2 ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦੇਣੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ। * ਜਿੱਥੇ ਸੰਭਵ ਹੋਵੇ, ਮਿੱਟੀ ਦੇ N ਨੂੰ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਨ ਲਈ ਢੁਕਵੇਂ [[ਮਿੱਟੀ ਪਰਖ਼|ਮਿੱਟੀ ਟੈਸਟਾਂ ਦੀ]] ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ===== ਨਾਈਟਰੋਜ਼ਨ (N) ਲਈ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਜਾਂਚ ===== * ਬੀਜਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਟੈਸਟ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ-ਸਪਲਾਈ ਸ਼ਕਤੀ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। * ਬਸੰਤ ਰੁੱਤ ਦੇ ਅਖੀਰ ਜਾਂ ਪ੍ਰੀ-ਸਾਈਡ-ਡਰੈਸ N ਟੈਸਟ ਇਹ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕੀ ਅਤੇ ਕਿੰਨਾ ਵਾਧੂ N ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। * ਨਵੀਂ ਮਿੱਟੀ ਜਾਂਚ ਅਤੇ ਨਮੂਨਾ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਅਮੀਨੋ ਸ਼ੂਗਰ ਟੈਸਟ, ਗਰਿੱਡ ਮੈਪਿੰਗ, ਅਤੇ ਰੀਅਲ-ਟਾਈਮ ਸੈਂਸਰ N ਜ਼ਰੂਰਤਾਂ ਨੂੰ ਸੁਧਾਰ ਸਕਦੇ ਹਨ। * ਵਾਢੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਟੈਸਟ ਇਹ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕੀ ਪਿਛਲੇ ਸੀਜ਼ਨ ਵਿੱਚ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਢੁਕਵਾਂ ਸੀ। ===== ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਲਈ ਫਸਲ ਦੀ ਟੈਸਟਿੰਗ ===== * ਪੌਦਿਆਂ ਦੇ ਟਿਸ਼ੂ ਟੈਸਟ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਦੀ ਕਮੀ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ। * ਪੌਦਿਆਂ ਦੀ ਕਲੋਰੋਫਿਲ ਸਮੱਗਰੀ ਵਿੱਚ ਭਿੰਨਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਨਾ ਮੌਸਮ ਵਿੱਚ ਪਰਿਵਰਤਨਸ਼ੀਲ ਦਰ N2 ਐਪਲੀਕੇਸ਼ਨਾਂ ਦੀ ਸਹੂਲਤ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। * ਕਾਲੀ-ਪਰਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮੱਕੀ ਦੇ ਡੰਡੇ ਦੇ ਨਾਈਟ੍ਰੇਟ ਟੈਸਟ ਇਹ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪਿਛਲੀ ਫਸਲ ਵਿੱਚ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਦੀ ਦਰ ਘੱਟ, ਅਨੁਕੂਲ, ਜਾਂ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸੀ, ਤਾਂ ਜੋ ਅਗਲੀਆਂ ਫਸਲਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਵਿੱਚ ਬਦਲਾਅ ਕੀਤੇ ਜਾ ਸਕਣ। ===== ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ===== * ਪਰਿਵਰਤਨਸ਼ੀਲ ਦਰ ਐਪਲੀਕੇਸ਼ਨ, ਤੀਬਰ ਮਿੱਟੀ ਜਾਂ ਫਸਲਾਂ ਦੇ ਨਮੂਨੇ ਦੇ ਨਾਲ, ਵਧੇਰੇ ਸਟੀਕ ਅਤੇ ਜਵਾਬਦੇਹ ਐਪਲੀਕੇਸ਼ਨ ਦਰਾਂ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।<ref name="Basso2016">{{Cite journal|last=Basso|first=Bruno|last2=Dumont|first2=Benjamin|last3=Cammarano|first3=Davide|last4=Pezzuolo|first4=Andrea|last5=Marinello|first5=Francesco|last6=Sartori|first6=Luigi|date=March 2016|title=Environmental and economic benefits of variable rate nitrogen fertilization in a nitrate vulnerable zone|url=http://orbi.ulg.ac.be/handle/2268/190376|journal=Science of the Total Environment|volume=545-546|pages=227–235|bibcode=2016ScTEn.545..227B|doi=10.1016/j.scitotenv.2015.12.104|pmid=26747986|hdl-access=free}}</ref> ===== ਨਾਈਟਰੋਜ਼ਨ (N) ਪਾਉਣ ਦਾ ਸਮਾਂ ===== * ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨੇੜੇ ਲਗਾਓ ਜਦੋਂ ਫਸਲਾਂ ਇਸਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। * ਸਾਈਡ-ਡਰੈਸ N ਐਪਲੀਕੇਸ਼ਨਾਂ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਤੇਜ਼ N ਗ੍ਰਹਿਣ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨੇੜੇ ਬਣਾਓ। * ਇੱਕ ਤੋਂ ਵੱਧ ਐਪਲੀਕੇਸ਼ਨਾਂ ਵਾਲੇ ਸਪਲਿਟ ਐਪਲੀਕੇਸ਼ਨ, ਲਾਗੂ ਕੀਤੇ N ਦੀ ਕੁਸ਼ਲ ਵਰਤੋਂ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਨੂੰ N ਦੇ ਨੁਕਸਾਨ ਦੇ ਜੋਖਮ ਨੂੰ ਘਟਾਉਂਦੇ ਹਨ। ===== ਨਾਈਟਰੋਜ਼ਨ (N) ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਹੌਲੀ ਜਾਂ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਰੀਲੀਜ਼ ਖਾਦ ਅਤੇ ਇਨਿਹਿਬਟਰ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ: ===== * ਹੌਲੀ ਜਾਂ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਖਾਦ ਛੱਡਣ ਨਾਲ ਪੌਦੇ ਨੂੰ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਦੀ ਉਪਲਬਧਤਾ ਵਿੱਚ ਦੇਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਪੌਦੇ ਦੇ ਗ੍ਰਹਿਣ ਲਈ ਵਧੇਰੇ ਢੁਕਵਾਂ ਸਮਾਂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ - ਮਿੱਟੀ ਵਿੱਚ ਨਾਈਟ੍ਰੇਟ ਗਾੜ੍ਹਾਪਣ ਨੂੰ ਸੀਮਤ ਕਰਕੇ ਡੀਨਾਈਟ੍ਰੀਫਿਕੇਸ਼ਨ ਅਤੇ ਲੀਚਿੰਗ ਰਾਹੀਂ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਦੇ ਨੁਕਸਾਨ ਦਾ ਜੋਖਮ ਘੱਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। * ਨਾਈਟ੍ਰੀਫਿਕੇਸ਼ਨ ਇਨਿਹਿਬਟਰਜ਼ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਅਮੋਨੀਅਮ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਲਾਗੂ ਕੀਤੇ NH ਨੂੰ ਬਰਕਰਾਰ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਲੀਚਿੰਗ ਅਤੇ ਡੀਨਾਈਟ੍ਰੀਫਿਕੇਸ਼ਨ ਨੁਕਸਾਨ ਘੱਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ===== ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ (N) ਕੈਪਚਰ ===== * ਖਾਸ ਫਸਲਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਮਿੱਟੀ ਵਿੱਚੋਂ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਨੂੰ ਵਧੇਰੇ ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਨਾਲ ਕੱਢਣ ਅਤੇ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਕਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਹਨ। ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਦੇ ਕੁਸ਼ਲ ਗ੍ਰਹਿਣ ਲਈ ਫਸਲਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਜਨਨ ਪ੍ਰਗਤੀ ਅਧੀਨ ਹੈ। * ਡੂੰਘੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਫਸਲਾਂ ਨਾਲ ਚੱਕਰੀਕਰਨ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਪ੍ਰੋਫਾਈਲ ਵਿੱਚ ਨਾਈਟ੍ਰੇਟਸ ਨੂੰ ਡੂੰਘਾਈ ਨਾਲ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰਦਾ ਹੈ। * ਢੱਕੀਆਂ ਫਸਲਾਂ ਫਸਲ ਦੀ ਕਟਾਈ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬਚੀ ਹੋਈ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਪੌਦਿਆਂ ਦੇ ਬਾਇਓਮਾਸ ਵਜੋਂ ਰੀਸਾਈਕਲ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। * ਧਰਤੀ ਹੇਠਲੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਕਾਸ 'ਤੇ ਪਾਬੰਦੀਆਂ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਨਾ; ਧਰਤੀ ਹੇਠਲੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸੰਕੁਚਨ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਹੇਠਲੀਆਂ ਤੇਜ਼ਾਬੀ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਦੀਆਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਧਰਤੀ ਹੇਠਲੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਨੂੰ ਰੋਕਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਹੇਠਲੀਆਂ ਨਾਈਟ੍ਰੇਟ ਗਾੜ੍ਹਾਪਣ ਵਧਦੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਢੁਕਵੇਂ ਹਾਲਾਤਾਂ ਵਿੱਚ ਡੀਨਾਈਟ੍ਰੀਫਿਕੇਸ਼ਨ ਅਤੇ ਲੀਚਿੰਗ ਲਈ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। * ਚੰਗੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਅਭਿਆਸ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪੌਦਿਆਂ ਦੀ ਢੁਕਵੀਂ ਆਬਾਦੀ ਅਤੇ ਦੂਰੀ ਅਤੇ ਚੰਗੇ ਨਦੀਨਾਂ ਅਤੇ ਕੀੜਿਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ, ਫਸਲਾਂ ਨੂੰ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਕੈਪਚਰ ਅਤੇ ਫਸਲ ਦੀ ਪੈਦਾਵਾਰ ਨੂੰ ਅਨੁਕੂਲ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਵੱਡੇ ਜੜ੍ਹ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। === ਪਾਣੀ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧਨ === ===== ਸੰਭਾਲ ਦੀ ਖੇਤੀ (ਕੰਜ਼ਰਵੇਸ਼ਨ ਟਿਲੇਜ) ===== * ਸੰਭਾਲ ਵਾਲੀ ਖੇਤੀ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਨਮੀ ਦੀਆਂ ਸਥਿਤੀਆਂ ਨੂੰ ਅਨੁਕੂਲ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ ਜੋ ਪਾਣੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਦੀ ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਪਾਣੀ ਦੀ ਤਣਾਅ ਵਾਲੀਆਂ ਸਥਿਤੀਆਂ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਪ੍ਰਤੀ ਯੂਨਿਟ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਲਾਗੂ ਕਰਕੇ ਫਸਲ ਦੀ ਪੈਦਾਵਾਰ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। * ਸੰਭਾਲ ਵਾਢੀ ਵਿੱਚ ਕਈ ਕਾਸ਼ਤ ਅਭਿਆਸ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਨੋ-ਟਿਲ, ਇਨ-ਰੋ ਸਬਸੋਇਲਿੰਗ, ਸਟ੍ਰਿਪ-ਟਿਲ, ਜਾਂ ਰਿਜ-ਟਿਲ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਸਤ੍ਹਾ ਨੂੰ 30% ਜਾਂ ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਧ ਫਸਲਾਂ ਦੀ ਰਹਿੰਦ-ਖੂੰਹਦ ਨਾਲ ਵਧਾਉਣਾ ਹੈ। ਇਤਿਹਾਸਕ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਫਸਲਾਂ ਦੀ ਰਹਿੰਦ-ਖੂੰਹਦ ਨੂੰ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਰੱਦੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਰੱਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ; ਹਾਲਾਂਕਿ, ਖੋਜ ਨੇ ਦਿਖਾਇਆ ਹੈ ਕਿ ਭਰਪੂਰ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਸਿਹਤ, ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਚੱਕਰ, ਕਟੌਤੀ ਵਿੱਚ ਕਮੀ, ਅਤੇ ਵਧੀ ਹੋਈ ਸੂਖਮ ਜੀਵ ਗਤੀਵਿਧੀ ਅਤੇ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਮਿੱਟੀ ਦੀਆਂ ਸਤਹਾਂ 'ਤੇ 50% ਤੋਂ ਵੱਧ ਫਸਲਾਂ ਦੀ ਰਹਿੰਦ-ਖੂੰਹਦ ਨੂੰ ਬਰਕਰਾਰ ਰੱਖਣ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਫਾਇਦੇ ਹਨ। ਸੰਭਾਲ ਵਾਢੀ ਦਾ ਟੀਚਾ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਗੁਣਵੱਤਾ ਨੂੰ ਵਧਾਉਣਾ, ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਕਰਨਾ, ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਕਟੌਤੀ ਨੂੰ ਘਟਾਉਣਾ, ਪਾਣੀ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਕਰਨਾ, ਅਤੇ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਵਰਗੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਵਹਾਅ ਅਤੇ ਨੁਕਸਾਨ ਨੂੰ ਘਟਾਉਣਾ ਹੈ (ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਸੰਭਾਲ ਵਾਢੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ, 2023)।<ref name=":0">{{Cite web |title=Conservation Tillage Systems in the Southeast |url=https://www.sare.org/resources/conservation-tillage-systems-in-the-southeast/ |access-date=2025-03-20 |website=SARE |language=en-US}}</ref> ਸੰਭਾਲ ਵਾਢੀ ਖੇਤੀ ਅਭਿਆਸਾਂ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪਹਿਲੂਆਂ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਤੱਤਾਂ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਪ੍ਰਬੰਧਨ 'ਤੇ ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਨੇੜਿਓਂ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਸਥਿਰਤਾ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨਗੇ। ਘਟੀ ਹੋਈ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਕਟੌਤੀ ਨਾਲ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਧਾਰਨ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਉਤਪਾਦਕਤਾ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਘੱਟ ਵਾਹੀ ਵਾਲੀ ਮਿੱਟੀ ਵਿੱਚ ਜੈਵਿਕ ਗਤੀਵਿਧੀ ਅਤੇ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੁਆਰਾ ਸੰਭਾਲ ਦੀ ਖੇਤੀ ਨੂੰ ਬਿਹਤਰ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਜੈਵਿਕ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੇ ਵਿਨਾਸ਼ ਦੇ ਹੇਠਲੇ ਪੱਧਰ, ਲਾਭਦਾਇਕ ਸੂਖਮ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਉੱਚ ਗਾੜ੍ਹਾਪਣ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲੀ, ਬਿਮਾਰੀ ਵਾਲੀਆਂ ਸਥਿਤੀਆਂ ਨੂੰ ਘਟਾਉਣ, ਵਧੇਰੇ ਨਮੀ ਅਤੇ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਤੱਤਾਂ ਨੂੰ ਬਰਕਰਾਰ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਜੜ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨੈੱਟਵਰਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸੰਭਾਲ ਦੀ ਖੇਤੀ ਨੂੰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਇੱਕ ਪ੍ਰਫੁੱਲਤ ਵਾਤਾਵਰਣ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੀ ਨੀਂਹ ਹੈ (ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਸੰਭਾਲ ਦੀ ਖੇਤੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ, 2023)। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਫਸਲਾਂ ਨੇ ਸੰਭਾਲ ਦੀ ਖੇਤੀ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਖੋਜ ਨੇ ਦਿਖਾਇਆ ਹੈ ਕਿ ਜੈਵਿਕ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੀ ਉੱਚ ਗਾੜ੍ਹਾਪਣ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਅਤੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਮਿੱਟੀ-ਲਾਭਦਾਇਕ ਤੱਤ ਮਿੱਟੀ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਕਾਰਬਨ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਦੇ ਸੈਕੰਡਰੀ ਹਨ, ਮਿੱਟੀ ਵਿੱਚ ਕਾਰਬਨ ਦੇ ਜੈਵਿਕ ਪੱਧਰ ਨੂੰ ਵਧਾਉਣਾ ਸਿੱਧੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਫਸਲਾਂ ਦੀ ਰਹਿੰਦ-ਖੂੰਹਦ ਦੇ ਉੱਚ ਪੱਧਰਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ, ਜੋ ਬਦਲੇ ਵਿੱਚ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਤੱਤਾਂ ਨੂੰ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਥਿਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਪੌਦਿਆਂ ਦੇ ਗ੍ਰਹਿਣ ਲਈ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਤੱਤ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਉਪਲਬਧ ਕਰਵਾਉਂਦਾ ਹੈ (ਯੂ ਐਟ ਅਲ., 2025)।<ref>{{Cite journal|last=Yu|first=Yalin|last2=Li|first2=Li|last3=Yang|first3=Jinkang|last4=Xu|first4=Yinan|last5=Virk|first5=Ahmad Latif|last6=Zhou|first6=Jie|last7=Li|first7=Feng-Min|last8=Yang|first8=Haishui|last9=Kan|first9=Zheng-Rong|date=2025-02-19|title=Global synthesis on the responses of microbial- and plant-derived carbon to conservation tillage|url=https://link.springer.com/10.1007/s11104-025-07290-0|journal=Plant and Soil|language=en|doi=10.1007/s11104-025-07290-0|issn=0032-079X|url-access=subscription}}</ref> ਸੰਭਾਲ ਦੀ ਖੇਤੀ ਪਾਣੀ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਨੂੰ ਬਿਹਤਰ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਮਿੱਟੀ ਨੂੰ ਕ੍ਰਸਟਿੰਗ ਤੋਂ ਬਚਾ ਕੇ ਰਨ-ਆਫ ਨੂੰ ਘਟਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਇੱਕ ਸੀਲ ਜੋ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਸਤ੍ਹਾ 'ਤੇ ਬਣਦੀ ਹੈ ਜਿਸਨੇ ਤੀਬਰ ਵਾਹੀ ਦੇ ਅਭਿਆਸਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਗੁਜ਼ਰਿਆ ਹੈ। ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਵਧੀ ਹੋਈ ਕ੍ਰਸਟਿੰਗ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਹੇਠਲੇ ਪੱਧਰਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਤੋਂ ਰੋਕਦੀ ਹੈ। ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਕਰਸਟਿੰਗ ਕਾਰਨ ਪਾਣੀ ਦੇ ਨੁਕਸਾਨ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਭਾਫ਼ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਕੁਦਰਤੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਬਣਾਈ ਗਈ ਨਮੀ ਬਾਰਿਸ਼ ਅਤੇ ਸਿੰਚਾਈ ਤੋਂ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਖੋਜਕਰਤਾਵਾਂ ਨੇ ਫਸਲਾਂ ਵਿੱਚ ਰਨ-ਆਫ ਨੁਕਸਾਨ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 60 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਕਮੀ ਪਾਈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲ ਵਾਢੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ (ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਸੰਭਾਲ ਟਿਲੇਜ ਸਿਸਟਮ, 2023)। ਸੰਭਾਲ ਟਿਲੇਜ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਸੰਕੁਚਨ ਨੂੰ ਘਟਾ ਕੇ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਸੰਕੁਚਨ ਦੇ ਲਾਭਾਂ ਨੂੰ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਸੰਕੁਚਨ ਅਤੇ ਕਟੌਤੀ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਨੂੰ ਘਟਾ ਕੇ, ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਧਾਰਨ ਸਮਰੱਥਾ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ, ਪਾਣੀ ਦੇ ਵਹਾਅ ਨੂੰ ਹੌਲੀ ਕਰਨ ਅਤੇ ਘੁਸਪੈਠ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨ ਲਈ, ਕਿਉਂਕਿ ਪਾਣੀ ਵਧੇਰੇ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਸਤ੍ਹਾ 'ਤੇ ਬੈਠਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਵੱਡੇ ਚੈਨਲਾਂ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਦੇ ਕਾਰਨ ਜਿਸ 'ਤੇ ਪਾਣੀ ਮਿੱਟੀ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਬਣਤਰ ਨੂੰ ਬਿਹਤਰ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਰਨ-ਆਫ ਦੀ ਬਜਾਏ ਘੁਸਪੈਠ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ (ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਸੰਭਾਲ ਟਿਲੇਜ ਸਿਸਟਮ, 2023)। ਫਸਲਾਂ ਦੀ ਰਹਿੰਦ-ਖੂੰਹਦ ਦੇ ਸੜਨ ਨਾਲ ਮਿੱਟੀ ਵਿੱਚ ਉਪਲਬਧ ਰਸਤੇ ਵਧ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜੋ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਜਲਦੀ ਸੋਖਣ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਿੰਚਾਈ ਦੇ ਨਾਲ ਜਾਂ ਬਿਨਾਂ ਲਾਭਦਾਇਕ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਪੂਰਕ ਸਿੰਚਾਈ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਘੱਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ (ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਸੰਭਾਲ ਟਿਲੇਜ ਸਿਸਟਮ, 2023)। ਪੌਦਿਆਂ ਦੀ ਰਹਿੰਦ-ਖੂੰਹਦ, ਜੋ ਕਿ ਸੰਭਾਲ ਟਿਲੇਜ ਵਿੱਚ ਵਧਦੀ ਹੈ, ਮਿੱਟੀ ਵਿੱਚ ਨਾਈਟ੍ਰੇਟ ਘਟਾਉਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਗਤੀਵਿਧੀ ਨੂੰ 27 ਗੁਣਾ ਤੱਕ ਘਟਾ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਧਾਰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ (ਚੇਨੇਬੀ ਐਟ ਅਲ., 2010)।<ref>{{Cite journal|last=Chèneby|first=D.|last2=Bru|first2=D.|last3=Pascault|first3=N.|last4=Maron|first4=P. A.|last5=Ranjard|first5=L.|last6=Philippot|first6=L.|date=November 2010|title=Role of Plant Residues in Determining Temporal Patterns of the Activity, Size, and Structure of Nitrate Reducer Communities in Soil|url=https://journals.asm.org/doi/10.1128/aem.01497-10|journal=Applied and Environmental Microbiology|language=en|volume=76|issue=21|pages=7136–7143|doi=10.1128/AEM.01497-10|issn=0099-2240|pmc=2976265|pmid=20833788}}</ref> ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਅਭਿਆਸ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸੰਭਾਲ ਟਿਲੇਜ ਜੋ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਧਾਰਨ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਪੌਦਿਆਂ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ, ਜਦੋਂ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਉਤਪਾਦਕਤਾ ਅਤੇ ਸਥਿਰਤਾ ਨੂੰ ਘਟਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਸੰਭਾਲ ਟਿਲੇਜ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਅੰਦਰ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਤੱਤਾਂ ਨੂੰ ਕੁਦਰਤੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵਧਾਉਣ ਦਾ ਇੱਕ ਹੋਰ ਤਰੀਕਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ, ਜਿਸਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਉਤਪਾਦਕਤਾ ਲਈ ਲੋੜੀਂਦੇ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਅਤੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਦੀਆਂ ਜ਼ਰੂਰਤਾਂ ਘੱਟ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਪਾਣੀ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਅਤੇ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਸਿਹਤ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨ ਦਾ ਇੱਕ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਤਰੀਕਾ ਵੀ ਹੈ। ===== ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਖਾਦ ਪਾਉਣ ਦਾ ਤਰੀਕਾ ਅਤੇ ਸਥਾਨ ===== * ਵੱਟਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਫਸਲਾਂ ਵਿੱਚ, ਵੱਟਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪੱਟੀ ਵਿੱਚ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਖਾਦ ਪਾਉਣ ਨਾਲ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਲੀਚਿੰਗ ਲਈ ਘੱਟ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। * ਕਤਾਰ ਵਿੱਚ ਖਾਦ ਲਗਾਉਣ ਵਾਲੇ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਇੰਜੈਕਟਰ, ਜੋ ਕਿ ਇੱਕ ਸੰਕੁਚਿਤ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਪਰਤ ਅਤੇ ਸਤ੍ਹਾ ਦੀ ਛੱਲ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਪਾਣੀ ਦੇ ਪ੍ਰਵਾਹ ਨੂੰ ਮੋੜ ਕੇ N ਨੁਕਸਾਨ ਨੂੰ ਘਟਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ===== ਵਧੀਆ ਸਿੰਚਾਈ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ-ਵਰਤੋਂ ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ ===== * ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਨਮੀ ਦੇ ਅੰਦਾਜ਼ਿਆਂ ਅਤੇ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਫਸਲਾਂ ਦੀਆਂ ਜ਼ਰੂਰਤਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਅਨੁਸੂਚਿਤ [[ਸਿੰਚਾਈ]] ਪਾਣੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਅਤੇ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਵਰਤੋਂ ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਦੋਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਕਰੇਗੀ। * ਛਿੜਕਾਅ ਸਿੰਚਾਈ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ, ਖੱਡਾਂ ਜਾਂ ਬੇਸਿਨ ਸਿੰਚਾਈ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਨਾਲੋਂ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਵਧੇਰੇ ਇਕਸਾਰ ਅਤੇ ਘੱਟ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਵਰਤਦੀਆਂ ਹਨ। * ਖਾਲਾਂ ਦੀ ਸਿੰਚਾਈ ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਨੂੰ ਨਿਰਧਾਰਤ ਸਮਾਂ, ਧਾਰਾ ਦੇ ਆਕਾਰ, ਖਾਲਾਂ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਨੂੰ ਵਿਵਸਥਿਤ ਕਰਕੇ, ਹਰ ਦੂਜੀ ਕਤਾਰ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਦੇ ਕੇ, ਜਾਂ ਸਰਜ ਵਾਲਵ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਸੁਧਾਰਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। * ਬਦਲਵੀਂ ਕਤਾਰਾਂ ਵਾਲੀ ਸਿੰਚਾਈ ਅਤੇ ਖਾਦ ਪਾਉਣ ਨਾਲ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਤੱਤਾਂ ਨਾਲ ਪਾਣੀ ਦਾ ਸੰਪਰਕ ਘੱਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। * ਸਿੰਚਾਈ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ (ਫਰਟੀਗੇਸ਼ਨ) ਰਾਹੀਂ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਖਾਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਦੀ ਸਪਲਾਈ ਨੂੰ ਸੁਚਾਰੂ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਫਸਲ ਦੀ ਮੰਗ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। * ਖਾਲਾਂ ਦੀ ਸਿੰਚਾਈ ਦੌਰਾਨ ਪੋਲੀਐਕਰੀਲਾਮਾਈਡ (PAM) ਦਾ ਇਲਾਜ ਤਲਛਟ ਅਤੇ N ਦੇ ਨੁਕਸਾਨ ਨੂੰ ਘਟਾਉਂਦਾ ਹੈ। ===== ਡਰੇਨੇਜ ਸਿਸਟਮ ===== * ਕੁਝ ਉਪ-ਸਿੰਚਾਈ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਮਿੱਟੀ ਪ੍ਰੋਫਾਈਲ ਤੋਂ ਲੀਚ ਕੀਤੇ ਨਾਈਟ੍ਰੇਟ ਨੂੰ ਰੀਸਾਈਕਲ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਡਰੇਨੇਜ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਨਾਈਟ੍ਰੇਟ ਦੇ ਨੁਕਸਾਨ ਨੂੰ ਘਟਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। * ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਨਿਕਾਸੀ ਪਾਣੀ ਦੇ ਤੇਜ਼ ਵਹਾਅ ਅਤੇ ਨਾਈਟ੍ਰਾਈਜੇਸ਼ਨ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਸੀਮਤ ਜਾਂ ਨਾਕਾਫ਼ੀ ਨਿਕਾਸੀ ਐਨਾਇਰੋਬਿਕ ਸਥਿਤੀਆਂ ਅਤੇ ਡੀਨਾਈਟ੍ਰੀਫਿਕੇਸ਼ਨ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕਰਦੀ ਹੈ। ==== ਸਿਮੂਲੇਸ਼ਨ ਮਾਡਲਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ==== ਪੌਦੇ-ਉਪਲਬਧ N ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਮੇਂ ਦੀਆਂ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਸਥਿਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਫਸਲ N ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਦੇ ਸਹੀ ਮੌਸਮੀ ਭਵਿੱਖਬਾਣੀਆਂ ਨੂੰ ਮੁਸ਼ਕਲ ਬਣਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਮਾਡਲ (ਜਿਵੇਂ ਕਿ NLEAP<ref>{{Cite web |title=Nutrient Management -- Nitrogen {{!}} NRCS |url=https://www.nrcs.usda.gov/wps/portal/nrcs/detailfull/national/technical/ecoscience/mnm/?cid=stelprdb1044740 |access-date=19 December 2017 |website=www.nrcs.usda.gov |language=en}}{{Dead link|date=June 2025|bot=medic}}</ref> ਅਤੇ Adapt-N<ref>{{Cite journal|last=Sela|first=Shai|last2=van Es|first2=Harold M.|last3=Moebius-Clune|first3=Bianca N.|last4=Marjerison|first4=Rebecca|last5=Moebius-Clune|first5=Daniel|last6=Schindelbeck|first6=Robert|last7=Severson|first7=Keith|last8=Young|first8=Eric|date=2017|title=Dynamic Model Improves Agronomic and Environmental Outcomes for Maize Nitrogen Management over Static Approach|journal=Journal of Environmental Quality|volume=46|issue=2|pages=311–319|doi=10.2134/jeq2016.05.0182|pmid=28380574|doi-access=free}}</ref>) ਜੋ ਮਿੱਟੀ, ਮੌਸਮ, ਫਸਲ ਅਤੇ ਖੇਤ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਡੇਟਾ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਨੂੰ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਨਾਲ ਅਪਡੇਟ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲਾਗੂ N ਦੀ ਕਿਸਮਤ ਦੀਆਂ ਭਵਿੱਖਬਾਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਅਨੁਕੂਲ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਫੈਸਲੇ ਲੈਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਜੋ N-ਵਰਤੋਂ ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਲਾਭਕਾਰੀਤਾ ਨੂੰ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕਰਦੇ ਹੋਏ N ਨੁਕਸਾਨ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨੂੰ ਘੱਟ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ।<ref>{{Cite journal|last=Saol|first=T. J.|last2=Palosuo|first2=T.|last3=Kersebaum|first3=K. C.|last4=Nendel|first4=C.|last5=Angulo|first5=C.|last6=Ewert|first6=F.|last7=Bindi|first7=M.|last8=Calanca|first8=P.|last9=Klein|first9=T.|date=22 December 2015|title=Comparing the performance of 11 crop simulation models in predicting yield response to nitrogen fertilization|url=https://hal.archives-ouvertes.fr/hal-01413572/file/Salo_jas_2016_%7BDA6804FB-AC18-4BCF-9A62-48BA0EB4BD79%7D.pdf|journal=The Journal of Agricultural Science|volume=154|issue=7|pages=1218–1240|doi=10.1017/S0021859615001124}}</ref><ref name="Cantero-Martínez2016">{{Cite journal|last=Cantero-Martínez|first=Carlos|last2=Plaza-Bonilla|first2=Daniel|last3=Angás|first3=Pedro|last4=Álvaro-Fuentes|first4=Jorge|date=September 2016|title=Best management practices of tillage and nitrogen fertilization in Mediterranean rainfed conditions: Combining field and modelling approaches|journal=European Journal of Agronomy|volume=79|pages=119–130|doi=10.1016/j.eja.2016.06.010|hdl-access=free}}</ref> === ਵਾਤਾਵਰਣ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨੂੰ ਘੱਟ ਤੋਂ ਘੱਟ ਕਰਨ ਲਈ ਵਾਧੂ ਉਪਾਅ === ==== ਸੰਭਾਲ ਬਫਰ ==== * ਬਫਰ ਅਮੋਨੀਆ ਅਤੇ ਜੈਵਿਕ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਵਾਲੇ ਤਲਛਟ ਨੂੰ ਫਸਾਉਂਦੇ ਹਨ। * ਬਫਰ ਬਨਸਪਤੀ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਮਿੱਟੀ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਕਾਰਬਨ ਊਰਜਾ ਸਰੋਤਾਂ ਦੁਆਰਾ ਵਧੇ ਹੋਏ ਡੀਨਾਈਟ੍ਰੀਫਿਕੇਸ਼ਨ ਦੁਆਰਾ ਸਤ੍ਹਾ ਦੇ ਪ੍ਰਵਾਹ ਵਿੱਚ ਨਾਈਟ੍ਰੇਟ ਨੂੰ ਘਟਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। * ਬਫਰ ਬਨਸਪਤੀ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ, ਹੋਰ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਤੱਤ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਨੁਕਸਾਨ ਨੂੰ ਘਟਾਉਂਦੀ ਹੈ। ==== ਬਣਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਜਲਗਾਹਾਂ ==== * ਡਰੇਨੇਜ ਦੇ ਨਿਕਾਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰੋਸੈਸ ਕਰਨ ਲਈ ਲੈਂਡਸਕੇਪ 'ਤੇ ਰਣਨੀਤਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਥਿਤ ਬਣਾਏ ਗਏ ਵੈਟਲੈਂਡ ਸਤ੍ਹਾ ਦੇ ਪਾਣੀ 'ਤੇ ਤਲਛਟ ਅਤੇ ਨਾਈਟ੍ਰੇਟ ਦੇ ਭਾਰ ਨੂੰ ਘਟਾਉਂਦੇ ਹਨ। == ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ == * [[ਖਾਦ]] == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * [https://www.epa.gov/npdes/animal-feeding-operations-afos US EPA - ਜਾਨਵਰਾਂ ਨੂੰ ਖੁਆਉਣ ਦੇ ਕਾਰਜ] - AFOs ਲਈ ਸੰਘੀ ਜਲ ਪਰਮਿਟ ਲੋੜਾਂ * ਨੈਸ਼ਨਲ ਐਕਸਟੈਂਸ਼ਨ ਇਨੀਸ਼ੀਏਟਿਵ (ਯੂ.ਐਸ.) ਤੋਂ [http://www.extension.org/pages/8647/manure-nutrient-management ਖਾਦ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਤੱਤ ਪ੍ਰਬੰਧਨ]{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਮਈ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਿਗਿਆਨ]] png3j5dpmj8td0w43iknvj9srssb6w5 0 204317 838096 837628 2026-04-30T20:07:21Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 838096 wikitext text/x-wiki   {{Cleanup infobox}}{{ਗਿਆਨਸੰਦੂਕ ਪਾਤਰ|name=Tony Tony Chopper|series=[[One Piece]]|image=Tony Tony Chopper.jpg|caption=Chopper in his most common form, as a human-reindeer hybrid as illustrated by [[Eiichiro Oda]] in the color spread of [[List of One Piece chapters (807–1015)|Chapter 1000]]|first=''[[One Piece]]'' chapter 134: "Dr. Kureha" (''[[Weekly Shōnen Jump]]'' No. 23, May 8, 2000)|last=|creator=[[Eiichiro Oda]]|voice='''Japanese''' <br /> [[Ikue Otani]] (ep. 83-253, 264+) <br /> [[Kazue Ikura]] (ep. 254-263) <br /> '''English''' <br /> [[Lisa Ortiz]] ([[4Kids Entertainment|4Kids]])<br /> [[Brina Palencia]] ([[FUNimation Entertainment|FUNimation]]) <br /> [[Emlyn Morinelli]] (Singapore, [[Odex]]) <br /> [[Mikaela Hoover]] ([[One Piece (2023 TV series)|live action series]])|alias="Cotton Candy Lover"|occupation=[[Pirate]] ([[Physician|Doctor]])|relatives=[[Hiriluk]] (surrogate father)<br />[[Dr. Kureha|Kureha]] (surrogate mother)|lbl21=Affiliations|data21={{plainlist| * [[Straw Hat Pirates]] (Doctor) * Straw Hat Grand Fleet * Foxy Pirates (Former) * Ninja-Pirate-Mink-Samurai Alliance (Disbanded)<ref>One piece, chapter 819, Alliance was formed.</ref> }}|lbl22=Age|data22=15 (debut)<ref name="vol19">{{cite book|last=Oda|first=Eiichirō|title=Rebellion|series=One Piece|volume=19|year=2008|publisher=[[Viz Media]]|isbn=978-1-4215-1513-7|page=26}}</ref><br> 17 (after the timeskip)|lbl31=[[Devil Fruit]]|data31={{nihongo|Human-Human Fruit|ヒトヒトの実|Hito Hito no Mi}}|lbl1=Birthday|data1=[[December 24]]|lbl32=Bounties|data32=[[File:Berrysymbol.png]]1000 {{small|(current)}}<br> [[File:Berrysymbol.png]]100 {{small|(second)}}<br> [[File:Berrysymbol.png]]50 {{small|(first)}}<ref name="vol45"> {{cite book |last=Oda |first=Eiichiro |title= You Have My Sympathies |series=One Piece |volume=45 |year=2007 |publisher=[[Shueisha]] |language= |isbn=978-1-4215-3461-9 |chapter=435 You Have My Sympathies }}</ref><ref name=vol80> {{cite book |last=Oda |first=Eiichiro |title= Opening Speech |series=One Piece |volume=80 |year=2015 |publisher=[[Shueisha]] |language= |isbn= 978-1-42-159024-0 |chapter=801 Opening Speech }}</ref>|gender=Male|species=[[Reindeer]]/[[Human]]}}ਟੋਨੀ ਟੋਨੀ ਚੋਪਰ (ਜਪਾਨੀਃ тнитные тони сопер, ਹੈਪਬਰਨਃ Tonī Tonī Choppa), ਜਿਸ ਨੂੰ "ਕਾਟਨ ਕੈਂਡੀ ਪ੍ਰੇਮੀ" ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, [[ਮਾਂਗਾ|ਮੰਗਾ]] ਲਡ਼ੀ ਅਤੇ ਮੀਡੀਆ ਫਰੈਂਚਾਇਜ਼ੀ ਵਨ ਪੀਸ ਦਾ ਇੱਕ ਕਾਲਪਨਿਕ ਪਾਤਰ ਹੈ ਜੋ ਈਇਚੀਰੋ ਓਡਾ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਪਾਤਰ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪਹਿਲੀ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਲਡ਼ੀ ਦੇ 134ਵੇਂ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ, ਜੋ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ 8 ਮਈ, 2000 ਨੂੰ ਜਪਾਨ ਵਿੱਚ [[Shueisha|ਸ਼ੁਈਸ਼ਾ]] ਦੇ ਵੀਕਲੀ ਸ਼ੋਨੇਨ ਜੰਪ ਮੈਗਜ਼ੀਨ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਹ ਸਟ੍ਰੌ ਹੈਟ ਪਾਇਰੇਟਸ ਦਾ ਛੇਵਾਂ ਮੈਂਬਰ ਹੈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਡਾਕਟਰ ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਪੰਜਵਾਂ ਮੈਂਬਰ ਹੈ। ਚੋਪਰ ਨੂੰ ਅਕਸਰ ਸਰਕਾਰੀ ਮਾਲ 'ਤੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਲਡ਼ੀ ਲਈ ਇੱਕ ਮਾਸਕੋਟ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜ਼ੋਆਨ-ਕਿਸਮ ਦੇ ਮਨੁੱਖੀ-ਮਨੁੱਖੀ ਫਲ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ (ਹਿੱਟ, ਹਿਟੋ ਹਿਟੋ ਨੋ ਮੀ) ਉਸਨੂੰ ਇੱਕ ਪੂਰੇ ਆਕਾਰ ਦੇ ਰੇਨਡੀਅਰ ਜਾਂ ਰੇਨਡੀਅਰ-ਮਨੁੱਖ ਹਾਈਬ੍ਰਿਡ ਵਿੱਚ ਬਦਲਣ ਦੀ ਯੋਗਤਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇੱਕ ਦਵਾਈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਹ "ਰੰਬਲ ਬਾਲ" ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ (ਰਣਬੁਰੂ ਬੋਰੂ) ਉਸਨੂੰ ਥੋਡ਼ੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਹੋਰ ਵੀ ਪਰਿਵਰਤਨ ਕਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਨੀਲੇ ਨੱਕ ਕਾਰਨ ਉਸ ਦੇ ਝੁੰਡ ਦੁਆਰਾ ਰੱਦ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਅਤੇ ਸ਼ਰਾਰਤੀ ਦਾ ਫਲ ਖਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਚੋਪਰ ਨੂੰ ਡਰੱਮ ਟਾਪੂ ਦੇ ਕੁੱਕ [[ਡਾਕਟਰ]] ਹੀਰਿਲੁਕ ਦੁਆਰਾ ਬਚਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਬਰਫ ਦੇ ਸੰਪਰਕ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਚੈਰੀ ਦੇ ਫੁੱਲ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਇੱਕ ਪੋਸ਼ਨ ਵਿਕਸਿਤ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਜਦੋਂ ਹਿਰਿਲੁਕ ਇੱਕ ਘਾਤਕ ਬਿਮਾਰੀ ਨਾਲ ਬਿਮਾਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਚੋਪਰ ਦਾ ਦਿਲ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹਿਰਿਲੁਕ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਡਾਕਟਰ ਕੁਰੇਹਾ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸਲਾਹਕਾਰ ਵਜੋਂ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਟਰਾਅ ਹੈਟਸ ਦੇ ਡਰੱਮ ਟਾਪੂ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚਣ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਚੋਪਰ ਲੈਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਕੁਰੇਹਾ ਹਿਰਿਲੁਕ ਦੇ ਜੀਵਨ ਮਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਬਰਫੀਲੇ ਅਸਮਾਨ ਨੂੰ ਚੈਰੀ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਵਿੱਚ ਬਦਲਣ ਲਈ ਹਿਰਿਲੁਕ ਦੀ ਦਵਾਈ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਉਸ ਦੀ ਸ਼ਲਾਘਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਚੋਪਰ ਭਡ਼ਕ ਉੱਠਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਈ ਵਾਰ ਉਸ ਵਿਅਕਤੀ ਉੱਤੇ ਚੀਕਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਸ਼ਲਾਘਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਬੰਦ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਹਾ। [ch. 140] ਲਡ਼ੀ ਦੇ ਅੰਦਰ ਇੱਕ ਚੱਲ ਰਹੀ ਰੁਕਾਵਟ ਉਦੋਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਹੋਰ ਪਾਤਰ ਉਸਨੂੰ <nowiki><i id="mwNg">ਤਨੁਕੀ</i></nowiki> ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਗਲਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਹ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਠੀਕ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਕਿ ਉਹ ਇੱਕ ਟੋਨਾਕਾਈ ("ਰੇਨਡੀਅਰ" ਲਈ ਜਪਾਨੀ) ਹੈ। == ਬਾਰੇ == === ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ === ਚੋਪਰ ਦੀ ਪਿਛੋਕੜ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਦੇ ਨਾਲ, ਓਡਾ ਇਹ ਦਰਸਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ ਕਿ ਪਰਿਵਾਰ ਮੰਨੇ ਜਾਣ ਲਈ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਖੂਨ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹੋਣ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਨਹੀਂ ਹੈ।<ref>{{Cite web |last=Oliveira |first=Willian |date=April 18, 2019 |title=Estas são as idades e alturas corretas de cada membro dos Chapéus de Palha em One Piece |url=https://criticalhits.com.br/anime/one-piece-idade-alturas-chapeu-de-palha/ |access-date=April 30, 2022 |website=Critical Hits |language=pt}}</ref> ਜਦੋਂ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਕ ਦੁਆਰਾ ਪੁੱਛਿਆ ਗਿਆ ਕਿ ਜੇ ਵਨ ਪੀਸ ਨੂੰ ਅਸਲੀ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਸੈੱਟ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਸਟ੍ਰੌ ਹੈਟ ਪਾਇਰੇਟਸ ਦੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਦੀ ਕੌਮੀਅਤ ਕੀ ਹੋਵੇਗੀ, ਓਡਾ ਨੇ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਚੋਪਰ ਕੈਨੇਡੀਅਨ ਹੋਵੇਗਾ।<ref>{{Cite web |last=Koide |first=Jamie |date=October 1, 2015 |title=One Piece characters' nationalities revealed, but fans have mixed opinions |url=https://soranews24.com/2015/10/01/one-piece-characters-nationalities-revealed-but-fans-have-mixed-opinions/ |access-date=May 29, 2021 |website=SoraNews24}}</ref> ਚੋਪਰ ਨੂੰ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਦਾਨਵ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਬਾਹਰ ਕੱਢਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਚੋਪਰ ਬਹੁਤ ਹੀ ਭੋਲਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਦੱਸੀ ਗਈ ਕਿਸੇ ਵੀ ਗੱਲ 'ਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕਰਨ ਦਾ ਰੁਝਾਨ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਉਸੌਪ ਦੇ ਅਪਮਾਨਜਨਕ, ਅਤਿਕਥਨੀ ਵਾਲੇ ਝੂਠ ਵੀ। ਚੋਪਰ ਦੀ ਸ਼ਲਾਘਾ ਕੀਤੀ ਜਾਣੀ ਪਸੰਦ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਆਪਣੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਲੁਕਾਉਣ ਵਿੱਚ ਅਸਮਰੱਥ ਹੈ। ਟਾਈਮ-ਸਕਿੱਪ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਆਪਣੀ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਅਪਣਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ "ਲੁਫੀ ਲਈ ਦਾਨਵ" ਬਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ। === ਯੋਗਤਾਵਾਂ === ਜ਼ੋਆਨ-ਕਿਸਮ ਦੇ ਮਨੁੱਖੀ-ਮਨੁੱਖੀ ਫਲ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਟੋਨੀ ਚੋਪਰ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਬਦਲਣ ਦੀ ਯੋਗਤਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈਃ ਇੱਕ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵ, ਮਨੁੱਖੀ ਵੱਡਾ ਬਾਰਾਸਿੰਘਾ ਹਾਈਬ੍ਰਿਡ ਜਾਂ ਉਸਦਾ ਡਿਫਾਲਟ ਵੱਡਾ ਬਾਰਾਸਿੰਘਾ ਰੂਪ। [ch. 140] ਆਪਣੀਆਂ ਆਮ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਚੋਪਰ ਨੇ ਇੱਕ ਦਵਾਈ ਵਿਕਸਤ ਕੀਤੀ ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਹ ਰੰਬਲ ਬਾਲ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ (ਰੰਬਲ ਬੋਲ, ਰਣਬੁਰੂ ਬਰੂ) ਗੋਲ ਪੀਲੇ ਗੋਲੀਆਂ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਉਸਨੂੰ ਅਸਥਾਈ ਤੌਰ ਤੇ ਵਰਤਣ ਲਈ ਚਾਰ ਵਾਧੂ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਰੰਬਲ ਬਾਲ ਦੇ ਮੁਢਲੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਸਿਰਫ ਤਿੰਨ ਮਿੰਟ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, [ch. 149] ਚੋਪਰ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਮਾਡ਼ੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦੇ ਛੇ ਘੰਟਿਆਂ ਲਈ ਦੂਜੀ ਗੇਂਦ ਦਾ ਸੇਵਨ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ, ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਦੂਜੇ ਰੰਬਲ ਬਲ ਦੇ ਤਿੰਨ ਮੰਟਾਂ ਦੌਰਾਨ ਉਸ ਦੇ ਪਰਿਵਰਤਨਾਂ ਉੱਤੇ ਨਿਯੰਤਰਣ ਦਾ ਨੁਕਸਾਨ. [ਚੈ. 406] ਜੇ ਚੋਪਰ ਛੇ ਘੰਟਿਆਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਤਿੰਨ ਰੰਬਲ ਗੇਂਦਾਂ ਦਾ ਸੇਵਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਭਿਆਨਕ ਅਨੁਪਾਤ ਵਿੱਚ ਵਧਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਸਵੈ-ਨਿਯੰਤਰਣ ਅਤੇ ਚੇਤਨਾ ਗੁਆ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। [ch. 407] ਇਹ ਰੂਪ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਮੌਨਸਟਰ ਪੁਆਇੰਟ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਬਹੁਤ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਹੈ, ਪਰ ਇਸ ਦਾ ਚੋਪਰ ਦੀ ਜੀਵਨ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਨ ਦਾ ਮਾਡ਼ਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਵੀ ਹੈ। ਦੋ ਸਾਲ ਦੇ ਟਾਈਮ-ਕਿੱਪ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਚੋਪਰ ਬਿਨਾਂ ਰੰਬਲ ਬਾਲ ਦੇ ਛੇ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਬਦਲਣ ਦੇ ਯੋਗ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਮੌਨਸਟਰ ਪੁਆਇੰਟ ਨੂੰ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਰੰਬਲ ਗੇਂਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। [ch. 645] [ch. 656] ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਅਤੇ ਅਸਥਾਈ ਕੈਦੀ ਸੀਜ਼ਰ ਕਲੌਨ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ, ਚੋਪਰ ਫਾਰਮੂਲੇ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਕਰਨ ਅਤੇ ਰੰਬਲ ਬਾਲ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਦਸ ਗੁਣਾ ਵਧਾ ਕੇ ਤੀਹ ਮਿੰਟ ਕਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਹੋ ਗਿਆ, [ch. 1014] ਹਾਲਾਂਕਿ ਚੋਪਰ ਦੇ ਨਵੇਂ ਮਾਡ਼ੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਅਸਥਾਈ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇੱਕ ਬੱਚੇ ਵਰਗੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸੁੰਗਡ਼ ਰਹੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਬੇਬੀ ਗੀਜ਼ਰ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪੁਰਾਣੀ ਭਾਸ਼ਣ ਦੇ ਨਾਲ. [ਚੈ. 1017][ch. 1017] ਚੂਁਕਿ ਚੋਪਰ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਜਾਨਵਰ ਹੈ ਜੋ ਮਨੁੱਖੀ-ਮਨੁੱਖੀ ਫਲ ਖਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਹੋਰ ਜਾਨਵਰਾਂ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਗੱਲਬਾਤ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। [ਚੈ. 154][ch. 154] === ਪੋਰਟਰੇਟਸ === {{Multiple image | total_width = 310px | image1 = Brina_Palencia_by_Gage_Skidmore.jpg | image2 = Mikalea Hoover (54855090273).jpg | caption1 = [[Brina Palencia]] voices Tony Tony Chopper in the [[Funimation]] English dub of the anime series. | caption2 = [[Mikaela Hoover]] voices and performs the face capture for Tony Tony Chopper in the live-action series. }} ਵਨ ਪੀਸ ਦੇ ਮੂਲ ਜਪਾਨੀ ਐਨੀਮੇ ਵਿੱਚ, ਟੋਨੀ ਟੋਨੀ ਚੋਪਰ ਦੀ ਮੁੱਖ ਆਵਾਜ਼ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਇਕੂ ਓਟਾਨੀ ਹੈ। ਕਾਜ਼ੂ ਇਕੁਰਾ ਨੇ ਐਪੀਸੋਡਾਂ ਲਈ ਟੋਨੀ ਟੋਨੀ ਚੋਪਰ ਨੂੰ ਆਵਾਜ਼ ਦਿੱਤੀ 254-263।<ref>{{Citation |title=Nami Tamashii no Sakebi! Mugiwara no Luffy Fukkatsu! |url=http://www.imdb.com/title/tt1030266/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20170210052604/http://www.imdb.com/title/tt1030266/ |access-date=2020-03-31 |archive-date=2017-02-10}}</ref> ਬ੍ਰਿਨਾ ਪਾਲੈਂਸੀਆ ਨੇ ਇੰਗਲਿਸ਼ ਫਿਊਨੀਮੇਸ਼ਨ ਡੱਬ ਵਿੱਚ ਚੋਪਰ ਨੂੰ ਆਵਾਜ਼ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਲੀਜ਼ਾ ਓਰਟਿਜ਼ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ 4ਕਿਡਸ ਐਂਟਰਟੇਨਮੈਂਟ ਇੰਗਲਿਸ਼ ਡੱਬ ਵਿੱਚ ਆਵਾਜ਼ ਦਿੱਤੀ। [[ਸਿੰਗਾਪੁਰ]] ਦੇ ਓਡੇਕਸ ਡੱਬ ਵਿੱਚ ਐਮਲੀਨ ਮੋਰਿਨੇਲੀ ਨੇ ਚੋਪਰ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਲਾਈਵ-ਐਕਸ਼ਨ ਅਨੁਕੂਲਣ ਵਿੱਚ, ਚੋਪਰ ਨੂੰ ਅਮਰੀਕੀ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਮਿਕੇਲਾ ਹੂਵਰ ਦੁਆਰਾ ਆਵਾਜ਼ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ, ਜੋ ਉਸ ਲਈ ਫੇਸ ਕੈਪਚਰ ਵੀ ਕਰਦੀ ਹੈ।<ref>{{Cite web |last=White |first=Peter |date=May 31, 2025 |title='One Piece' Finds Its Tony Tony Chopper In Mikaela Hoover; Netflix Confirms Season 2 Will Air In 2026 |url=https://deadline.com/2025/05/one-piece-tony-tony-chopper-mikaela-hoover-1236414681/ |website=[[Deadline Hollywood]]}}</ref> ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਐਨਕੋਨ ਮਾਮੇਤਜਾ ਚੋਪਰ ਦੇ ਹਾਈਬ੍ਰਿਡ ਰੂਪ ਲਈ ਆਨ-ਸੈੱਟ ਪ੍ਰੌਕਸੀ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਗੇਵਿਨ ਗੋਮਸ ਚੋਪਰ ਦੇ ਹੈਵੀ ਪੁਆਇੰਟ ਲਈ ਸੂਟ ਪਰਫਾਰਮਰ ਵਜੋਂ ਕੰم ਕਰਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web |last=Olivia Harrison |date=March 10, 2026 |title=Tony Tony Chopper in ''ONE PIECE'': What to Know About the Adorable Reindeer Boy |url=https://www.netflix.com/tudum/articles/one-piece-tony-tony-chopper-character-bio |website=Netflix Tudum}}</ref>{{Clear}} == ਦਿੱਖ == === ਇੱਕ ਟੁਕਡ਼ੇ ਵਿੱਚ''ਇਕ ਟੁਕਡ਼ਾ'' === ਚੋਪਰ ਸਰਦੀਆਂ ਦੇ ਟਾਪੂ ਡਰੱਮ ਉੱਤੇ ਵੱਡਾ ਹੋਇਆ, ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਆਪਣੀ ਨੀਲੀ ਨੱਕ ਕਾਰਨ ਰੇਨਡੀਅਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬਾਹਰ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਹਿਊਮਨ-ਹਿਊਮਨ ਫਰੂਟ (ਹਿੱਟ ਹਿੱਟ, ਹਿਟੋ ਹਿਟੋ ਨੋ ਮਿਆ) ਖਾਧਾ ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਬੋਲਣ, ਸੋਚਣ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ ਵਿੱਚ ਬਦਲਣ ਦੀ ਯੋਗਤਾ ਮਿਲੀ। ਇਸ ਯੋਗਤਾ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਦੂਜੇ ਰੇਨਡੀਅਰ ਤੋਂ ਹੋਰ ਅਲੱਗ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਝੁੰਡ ਨੇ ਰੱਦ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਉਹ ਇੱਕ ਬਾਹਰਲੇ ਵਿਅਕਤੀ ਵਜੋਂ ਵੱਡਾ ਹੋਇਆ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਇੱਕ ਸਾਬਕਾ ਚੋਰ, ਨਕਲੀ ਡਾਕਟਰ ਹੀਰਿਲੁਕ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਲੈ ਲਿਆ, ਜੋ ਚੋਪਰ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਵਜੋਂ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਦਵਾਈ ਲਈ ਉਸ ਦਾ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਜਨੂੰਨ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਹਿਰਿਲੁਕ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਹੈਲੀਕਾਪਟਰ ਡਾ. ਕੁਰੇਹਾ ਦਾ ਸਹਾਇਕ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਡਾਕਟਰੀ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਲੁਫੀ "ਹੈਲੀਕਾਪਟਰ ਨੂੰ ਜਹਾਜ਼ ਦੇ ਡਾਕਟਰ ਵਜੋਂ ਚਾਲਕ ਦਲ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਲਈ ਮਨਾਉਣ" ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਡਰਿਆ ਹੋਇਆ ਚੋਪਰ ਲਫੀ ਨੂੰ ਸਲਿੱਪ ਦੇਣਾ ਜਾਰੀ ਰੱਖਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਚਾਲਕ ਦਲ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਇੱਕ ਰਾਖਸ਼ ਹੈ। ਲੁਫੀ ਚੋਪਰ ਨੂੰ ਚੁੱਪ ਰਹਿਣ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਆਉਣ ਲਈ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਚੋਪਰ ਨੂੱ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਨੂੰ ਆਖਰਕਾਰ ਅਸਲ ਦੋਸਤ ਮਿਲ ਗਏ ਹਨ, ਉਹ ਲੋਕ ਜੋ ਉਸ ਤੋਂ ਡਰਦੇ ਨਹੀਂ ਹਨ।<ref>{{Cite web |last=Scott |first=Tim Mason |date=July 4, 2020 |title=One Piece: Top 10 Episodes of the First 130, According To IMDb |url=https://screenrant.com/one-piece-top-episodes-first-130-according-imdb/ |access-date=April 30, 2022 |website=[[Screen Rant]]}}</ref> ਹੈਲੀਕਾਪਟਰ ਚਾਲਕ ਦਲ ਦਾ ਡਾਕਟਰ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਦਵਾਈ ਅਤੇ ਮੈਡੀਕਲ ਦਵਾਈਆਂ ਦਾ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਗਿਆਨ ਹੈ, ਨਾਲ ਹੀ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਟਾਪੂਆਂ 'ਤੇ ਪਾਏ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਨਿਯਮਤ ਫਲਾਂ, ਜਡ਼੍ਹਾਂ ਅਤੇ ਸਬਜ਼ੀਆਂ ਤੋਂ ਉਪਚਾਰ ਅਤੇ ਅਤਰ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਦਾ ਕੰਮ ਵੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਉਸ ਨੇ ਡਾ. ਕੁਰੇਹਾ ਦੇ ਅਧੀਨ ਆਪਣੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦੌਰਾਨ ਜਾਂ ਬਰਡੀ ਕਿੰਗਡਮ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਸਿੱਖਿਆ। ਆਪਣੇ 'ਬਰੇਨ ਪੁਆਇੰਟ' (Brain Point) ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਚੌਪਰ ਦੀ ਉਚਾਈ 90 ਸੈਂਟੀਮੀਟਰ (2 ਫੁੱਟ 11 ਇੰਚ) ਅਤੇ ਵਜ਼ਨ 20 ਕਿਲੋਗ੍ਰਾਮ (44 ਪੌਂਡ) ਹੈ। ਉਹ ਮੈਡੀਸਨ (ਦਵਾਈ), ਸਰਜਰੀ ਅਤੇ ਫਾਰਮਾਕੋਲੋਜੀ ਵਿੱਚ ਮੁਹਾਰਤ ਰੱਖਣ ਵਾਲੀ ਅਸਧਾਰਨ ਜੀਨੀਅਸ-ਪੱਧਰ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਦਾ ਮਾਲਕ ਹੈ। ਉਸਦੀ ਪਾਵਰ ਰੈਂਕਿੰਗ ਕਲਾਸ A ਵਜੋਂ ਸ਼੍ਰੇਣੀਬੱਧ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ, ਜਿਸਦੀ ਹਮਲਾ ਕਰਨ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਵੱਡੀ ਇਮਾਰਤ (Large Building) ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਸਿਟੀ ਬਲਾਕ ਦੇ ਪੱਧਰ ਤੱਕ ਹੈ। ਉਸਦੀ ਗਤੀ ਸੁਪਰਸੋਨਿਕ+ (Supersonic+) ਤੋਂ ਹਾਈਪਰਸੋਨਿਕ+ (Hypersonic+) ਤੱਕ ਬਦਲਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਲਿਫਟਿੰਗ ਤਾਕਤ ਕਲਾਸ 5 ਤੋਂ ਕਲਾਸ M ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਦਰਜਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ, ਚੌਪਰ ਇੱਕ ਮਾਹਰ ਲੜਾਕੂ ਹੈ ਜੋ ਲਾਭ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਆਪਣੀਆਂ ਰੂਪਾਂਤਰਨ ਯੋਗਤਾਵਾਂ (transformative abilities) ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਵਿੱਚ ਬੇਮਿਸਾਲ ਮਨੁੱਖੀ ਪੱਧਰ ਦੀ ਸਟੈਮਿਨਾ (ਸਹਿਣਸ਼ੀਲਤਾ) ਹੈ ਅਤੇ ਟਿਕਾਊਤਾ ਸਿਟੀ ਬਲਾਕ ਪੱਧਰ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਉਸਦੀ ਮੁੱਖ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਜੇਕਰ ਉਸਦਾ ਅੱਧੇ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਰੀਰ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਉਹ ਲੜਨ ਦੇ ਅਯੋਗ (immobilized) ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।.<ref>{{Cite web |title=Tony Chopper: One Piece's Adorable Reindeer Doctor |url=https://www.divineonepiece.com/2024/11/tony-chopper-one-pieces-adorable.html }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਪ੍ਰੈਲ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ਹੈਲੀਕਾਪਟਰ ਨੂੰ ਸਟਰਾਅ ਹੈਟਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਸੱਚੀ ਭਾਵਨਾ ਮਿਲੀ, ਜਿੱਥੇ ਉਸ ਦੇ ਦੋਸਤ ਉਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀ ਅਤੇ ਇੱਕ ਡਾਕਟਰ ਵਜੋਂ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਸੱਟਾਂ ਅਤੇ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਦਾ ਇਲਾਜ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਐਮਰਜੈਂਸੀ ਸਥਿਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਡਾਕਟਰੀ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਮਨਮੋਹਕ ਵਿਵਹਾਰ ਕਾਰਨ ਐਂਟੀਡੋਟਸ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਉਸਨੂੰ ਚਾਲਕ ਦਲ ਦਾ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਮੈਂਬਰ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਪੰਕ ਹੈਜ਼ਰਡ ਚਾਪ ਦੇ ਦੌਰਾਨ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀਜ਼ਰ ਕਲੌਨ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕੀਤੇ ਗਏ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਇੱਕ ਐਂਟੀਡੋਟ ਵਿਕਸਤ ਕਰਨਾ ਸੀ।<ref>{{Cite web |date=2023-08-21 |title=Chopper: The Doctor of the Straw Hat Pirates - One Piece Fans |url=https://onepiece-fans.com/chopper-the-doctor-of-the-straw-hat-pirates/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20241114140506/https://onepiece-fans.com/chopper-the-doctor-of-the-straw-hat-pirates/ |archive-date=November 14, 2024 |access-date=2024-10-31 |language=de-DE}}</ref> === ਹੋਰ ਮੀਡੀਆ ਵਿੱਚ === ਚੋਪਰ ਮੰਗਾ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਐਨੀਮੇ ਅਨੁਕੂਲਣ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹੋਰ ਮੀਡੀਆ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਉਹ ਫਿਲਮ 3: ਚੋਪਰ ਦੀ ਕਿੰਗਡਮ ਆਫ਼ ਸਟ੍ਰੇਂਜ ਐਨੀਮਲ ਟਾਪੂ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਵਨ ਪੀਸ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਮੁੱਖ ਪਾਤਰ ਹੈ। ਉਹ ਨੌਵੀਂ ਫਿਲਮ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਪਾਤਰ ਵੀ ਹੈ, ਜੋ ਉਸ ਕਹਾਣੀ ਦੀ ਪੁਨਰ ਕਹਾਣੀ ਹੈ ਜਿਸ ਦੌਰਾਨ ਉਸ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਚੋਪਰ ਕਈ ਵਨ ਪੀਸ ਲਾਇਸੰਸਸ਼ੁਦਾ ਇਲੈਕਟ੍ਰਾਨਿਕ ਵੀਡੀਓ ਗੇਮਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਗੇਮ ਵਿੱਚ, ਵਨ ਪੀਸਃ ਗ੍ਰੈਂਡ ਬੈਟਲ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਸਟ੍ਰੌ ਹੈਟ ਚਰਿੱਤਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਲੇਬਲ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਗੇਮ ਵਿੱਚੋਂ ਉਸ ਦਾ ਕੋਈ ਗਠਜੋਡ਼ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਬਾਕੀ ਸਟਰਾਅ ਹੈਟਾਂ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉਸ ਕੋਲ ਆਪਣੇ ਬਦਲਵੇਂ ਰੰਗਾਂ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਅਨਲੌਕ ਕਰਨ ਯੋਗ ਪੁਸ਼ਾਕ ਹਨ। ''ਵਨ ਪੀਸਃ ਗ੍ਰੈਂਡ ਐਡਵੈਂਚਰ'' ਵਿੱਚ ਉਹ ਸਟਰਾਅ ਹੈਟਸ ਨਾਲ ਜੁਡ਼ੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਉਹ ਜੰਪ ਸੁਪਰ ਸਟਾਰਜ਼ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਹਾਇਕ ਪਾਤਰ ਵੀ ਹੈ। 2006 ਵਿੱਚ, ਉਹ ''[[ਡਰੈਗਨ ਬਾਲ|ਡ੍ਰੈਗਨ ਬਾਲ]]''/ਵਨ ਪੀਸ/''ਨਾਰੂਟੋ'' ਕਰਾਸਓਵਰ ਗੇਮ ''ਬੈਟਲ ਸਟੇਡੀਅਮ ਡੀ. ਓ. ਐਨ.'' ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਖੇਡਣ ਯੋਗ ਪਾਤਰ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਹੈਲੀਕਾਪਟਰ ਨੂੰ ''ਬੋਕੁਸਾਤਸੂ ਟੇਨਸ਼ੀ ਡੋਕੁਰੋ-ਚਾਨ'' ਵਿੱਚ ਦੇਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਜਦੋਂ ਸਕੁਰਾ ਨੇ "ਰੇਨਡੀਅਰ ਜੋ ਡਾਕਟਰ ਹਨ" ਅਤੇ ਐਨੀਮੇ ਦੀਆਂ ਹੋਰ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਇੱਕ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਬਾਹਰ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਹ ਵੈਬਕਾਮਿਕ ਵੀ. ਜੀ. ਬਿੱਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਦੋ ਵਾਰ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਚੋਪਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਪਾਤਰ ਕਰਾਸ ਐਪੋਕ ਵਿੱਚ ਵੀ ਦਿਖਾਈ ਦਿੱਤੇ, ਜੋ ਵਨ ਪੀਸ ਅਤੇ ਡ੍ਰੈਗਨ ਬਾਲ ਜ਼ੈਡ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਕ ਕਰਾਸਓਵਰ ਹੈ। ਲਾਈਵ-ਐਕਸ਼ਨ ਨੈੱਟਫਲਿਕਸ ਅਨੁਕੂਲਤਾ ਵਿੱਚ, ਮਿਕੇਲਾ ਹੂਵਰ ਚੋਪਰ ਲਈ ਆਵਾਜ਼ ਅਤੇ ਮੋਸ਼ਨ ਕੈਪਚਰ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਐਨਕੋਨ ਮਾਮੇਟਜਾ ਆਨ-ਸੈੱਟ ਪ੍ਰੌਕਸੀ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਗੈਵਿਨ ਗੋਮਸ ਸੁਪਰਸਾਈਜ਼ਡ "ਹੈਵੀ ਪੁਆਇੰਟ" ਪਰਿਵਰਤਨ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web |last=Maas |first=Jennifer |date=2026-03-11 |title=How Netflix’s ‘One Piece’ Season 2 Brought Iconic Manga Character Tony Tony Chopper to Life |url=https://variety.com/2026/tv/news/one-piece-season-2-tony-tony-chopper-dragon-characters-1236677442/ |access-date=2026-03-15 |website=Variety |language=en-US}}</ref> ਵਿਜ਼ੂਅਲ-ਇਫੈਕਟ ਕੰਪਨੀ ਫਰੇਮਸਟੋਅਰ ਨੇ ਵਿਕਟਰ ਸਕੈਲੀਜ਼ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਹੇਠ ਲਾਈਵ-ਐਕਸ਼ਨ ਸੀਰੀਜ਼ ਲਈ ਚੋਪਰ ਦੇ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਨੂੰ ਅਨੁਕੂਲਿਤ ਕੀਤਾ।<ref>{{Cite web |last=Hatchett |first=Keisha |date=June 2, 2025 |title=ONE PIECE Season 2 Debuts First Look at Tony Tony Chopper |url=https://www.netflix.com/tudum/articles/one-piece-season-2-tony-tony-chopper |url-status=live |website=Tudum, Netflix}}</ref> ਓਡਾ ਨੇ ਉਤਪਾਦਨ ਟੀਮ ਨੂੰ ਸਲਾਹ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਉਹ ਪਾਤਰ ਦੇ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਨੂੰ ਇੱਕ ਯਥਾਰਥਵਾਦੀ ਜਾਨਵਰ ਦੀ ਬਜਾਏ ਇੱਕ ਭਰੇ ਹੋਏ ਖਿਡੌਣੇ ਵਜੋਂ ਵੇਖਣ, ਤਾਂ ਜੋ ਇੱਕ ਅਜੀਬ ਘਾਟੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਤੋਂ ਬਚਿਆ ਜਾ ਸਕੇ। <ref>{{Cite web |last=Valdez |first=Nick |date=2026-03-14 |title=One Piece Creator Explains Why Netflix's Live-Action Chopper Needed to Change |url=https://comicbook.com/anime/feature/one-piece-creator-explains-why-netflixs-live-action-chopper-needed-to-change/ |access-date=2026-03-15 |website=ComicBook.com |language=en-US}}</ref> === ਵਪਾਰ ਵਿੱਚ === ਪਿਛਲੇ ਸਾਲਾਂ ਦੌਰਾਨ ਚੋਪਰ ਲਈ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਮਾਨ ਜਾਰੀ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਉਸ ਉੱਤੇ ਕਈ ਮਹਿੰਗੇ ਅੰਕਡ਼ੇ ਅਧਾਰਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਕਈ ਸੀਜ਼ਨ ਅਧਾਰਤ ਹਨ, ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਕਈ ਹੋਰ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।<ref>{{Cite web |title=Stuffed Costume Chopper D with Pumpkin |url=http://www.hlj.com/product/BNP45170-D |access-date=2008-11-08 |publisher=Hobby Link Japan |archive-date=2008-12-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081216125650/http://www.hlj.com/product/BNP45170-D |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |title=Super DX Stuffed Chopper Winter: Gloves |url=http://www.hlj.com/product/BNP45373-B |access-date=2008-11-08 |publisher=Hobby Link Japan |archive-date=2008-12-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081216125655/http://www.hlj.com/product/BNP45373-B |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |title=Stuffed Talking Chopper A Smiling |url=http://www.hlj.com/product/BNP44952-A |access-date=2008-11-08 |publisher=Hobby Link Japan }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਪ੍ਰੈਲ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ਚੋਪਰ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਅੰਕਡ਼ੇ ਵੀ ਜਾਰੀ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ <ref>{{Cite web |title=60&nbsp;cm Big Tony Tony Chopper |url=http://www.hlj.com/product/BAN952946 |access-date=2008-11-08 |publisher=Hobby Link Japan}}</ref><ref>{{Cite web |title=One Piece Figure & Bank: Chopper Red Mantle |url=http://www.hlj.com/product/BNP44729-B |access-date=2008-11-08 |publisher=Hobby Link Japan}}</ref><ref>{{Cite web |title=1/8 Portrait of Pirates Neo-EX: Tony Tony Chopper |url=http://www.hlj.com/product/MEG71133 |access-date=2008-11-08 |publisher=Hobby Link Japan}}</ref> ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਚੋਪਰ ਦੇ ਅਧਾਰ ਤੇ ਵਪਾਰ ਦੇ ਕਈ ਹੋਰ ਟੁਕਡ਼ੇ ਵੀ ਹੋਏ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਕੁਸ਼ਨ, ਕੱਪਡ਼ੇ, ਤੌਲੀਏ, ਕੁੰਜੀ ਜ਼ੰਜੀਰਾਂ, ਅਤੇ ਘਡ਼ੀਆਂ।<ref>{{Cite web |title=One Piece S-DX Cushion: Chopper |url=http://www.hlj.com/product/BNP45381-A |access-date=2008-11-08 |publisher=Hobby Link Japan }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਪ੍ਰੈਲ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=March 2026|bot=InternetArchiveBot}}</ref><ref>{{Cite web |title=Karakuri Castle Chopper Parka Black M |url=http://www.hlj.com/product/CSP22480 |access-date=2008-11-08 |publisher=Hobby Link Japan}}</ref><ref>{{Cite web |title=One-Piece Bath Towel: A Chopper |url=http://www.hlj.com/product/BNP44621-A |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20081216125633/http://www.hlj.com/product/BNP44621-A |archive-date=December 16, 2008 |access-date=2008-11-08 |publisher=Hobby Link Japan}}</ref><ref>{{Cite web |title=Chopper Rubber Key Chain |url=http://www.hlj.com/product/CSP30277 |access-date=2008-11-08 |publisher=Hobby Link Japan}}</ref><ref>{{Cite web |title=One-Piece Clock: B Chopper Design |url=http://www.hlj.com/product/BNP45656-B |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20081216125706/http://www.hlj.com/product/BNP45656-B |archive-date=December 16, 2008 |access-date=2008-11-08 |publisher=Hobby Link Japan}}</ref> == ਰਿਸੈਪਸ਼ਨ == === ਆਲੋਚਨਾਤਮਕ ਸਵਾਗਤ === ਸਕ੍ਰੀਨ ਰੈਂਟ ਦੇ ਸੀਨ ਕਿਊਬਿਲਾਸ ਨੇ ਚੌਪਰ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਪਿਆਰੇ ਮਾਨਵੀਕਰਨ ਵਾਲੇ ਐਨੀਮੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀ ਚੋਟੀ ਦੀ ਦਸ ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ ਤੀਜੇ ਸਥਾਨ 'ਤੇ ਰੱਖਿਆ, ਅਤੇ ਲਿਖਿਆ, "ਇਹ ਸਮਝ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਹੁਣ ਤੱਕ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਵਿਕਣ ਵਾਲੀ ਮੰਗਾ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਪਿਆਰੇ, ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੇ ਪਾਤਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੋਣਾ ਸੁਭਾਵਿਕ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਇਨਸਾਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਉਸਨੂੰ ਰਾਖਸ਼ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਹੋਰ ਰੇਨਡੀਅਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਵੀ ਇੱਕ ਬਾਹਰੀ ਵਿਅਕਤੀ ਵਜੋਂ ਨਿੰਦਿਆ ਗਿਆ, ਟੋਨੀ ਟੋਨੀ ਚੌਪਰ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਕਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਦੋਸਤਾਨਾ, ਸੁਆਗਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਚਿਹਰਾ ਬਣਿਆ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਹ ਵੀ ਮਦਦ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ 'ਤੇ ਕੇਂਦਰਿਤ ਬਹੁਤ ਸਾਰਾ 'ਵਨ ਪੀਸ' ਮਰਚੈਂਡਾਈਜ਼ ਹੈ।" [1] ਇੱਕ ਸਮੀਖਿਆ ਵਿੱਚ, ਕਿਊਬਿਲਾਸ ਲਿਖਦੇ ਹਨ "ਟੋਨੀ ਟੋਨੀ ਚੌਪਰ ਸਿਰਫ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਦੇ ਪੱਖੋਂ ਹੀ ਕਾਫੀ ਆਈਕੋਨਿਕ ਹੈ। ਉਸਨੂੰ ਲੜੀ ਦੇ ਮਾਸਕੋਟ (mascot) ਵਜੋਂ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਚਿਹਰੇ ਵਾਲੇ ਸਾਰੇ ਵਨ ਪੀਸ ਮਰਚੈਂਡਾਈਜ਼ ਨੂੰ ਦੇਖਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਸਨੇ ਆਪਣਾ ਕੰਮ ਬਹੁਤ ਵਧੀਆ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਉਸਨੂੰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਉਸਦੀ ਬੈਕਸਟੋਰੀ (ਪਿਛੋਕੜ) ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਡਾ. ਹਿਲੁਲੁਕ ਨੂੰ ਇੱਕ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਹੱਤਿਆ, ਉਸਦੇ ਆਪਣੇ ਜ਼ਹਿਰੀਲੇ ਮਸ਼ਰੂਮ ਦੇ ਸੂਪ ਅਤੇ ਇੱਕ ਗੁਪਤ ਗੰਭੀਰ ਬਿਮਾਰੀ ਕਾਰਨ ਦੁਖਦਾਈ ਤੌਰ 'ਤੇ ਗੁਆਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਚੌਪਰ ਹਿਰਿਲੁਕ ਦਾ ਪਾਈਰੇਟ ਝੰਡਾ ਲਹਿਰਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਡਾ. ਕੁਰੇਹਾ ਦੇ ਦਫਤਰ ਵੱਲ ਭੱਜਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਬਜ਼ੁਰਗ ਔਰਤ ਨੂੰ ਉਸਨੂੰ ਸਿਖਾਉਣ ਲਈ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਐਲਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਡਾਕਟਰ ਬਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਕਿਸੇ ਵੀ ਬਿਮਾਰੀ ਨੂੰ ਠੀਕ ਕਰ ਸਕੇ।" ਇੱਕ ਹੋਰ ਲੇਖ ਵਿੱਚ, ਕਿਊਬਿਲਾਸ ਨੇ ਲਡ਼ੀਵਾਰ ਦੇ ਚੋਟੀ ਦੇ ਦਸ ਚੱਲਣ ਵਾਲੇ ਗੈਗਾਂ ਦੀ ਆਪਣੀ ਦਰਜਾਬੰਦੀ ਵਿੱਚ ਚੋਪਰ ਨੂੰ ਵਿਲੱਖਣ ਤੌਰ 'ਤੇ ਦੋ ਐਂਟਰੀਆਂ ਦਿੱਤੀਆਂ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ "ਕਾਓਰਡਲੀ ਟ੍ਰਾਈਓ ਦਾ ਹਿੱਸਾ, ਚੋਪਰ ਇੱਕ ਅਸਲ ਬਿਮਾਰੀ ਨਾਲ ਉਸੋਪ ਵਾਂਗ ਲੜਾਈ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੈ। ਬਦਕਿਸਮਤੀ ਨਾਲ ਉਸ ਲਈ, ਉਹ ਕਾਫ਼ੀ ਲੁਕ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ... ਇਹ ਸਮਝਣਾ ਆਸਾਨ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਨੂੰ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਵੇਖਣ ਵਾਲੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਪਾਤਰ ਇਹ ਕਿਉਂ ਸੋਚਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਇੱਕ ਤਨੁਕੀ (ਜਾਂ ਇੱਕ ਰੈਕੂਨ ਕੁੱਤਾ) ਹੈ।<ref>{{Cite web |last=Cubillas |first=Sean |date=May 23, 2021 |title=One Piece: 10 Funniest Running Gags, Ranked |url=https://screenrant.com/one-piece-best-running-gags/ |access-date=June 5, 2021 |website=[[Screen Rant]]}}</ref> ਮੰਗਾ ਦੀ ਇੱਕ ਆਈ. ਜੀ. ਐਨ. ਸਮੀਖਿਆ ਨੇ ਚੋਪਰ ਦੇ ਚਰਿੱਤਰ ਦੀ ਲਡ਼ੀ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਹ ਛੋਹਣ ਅਤੇ ਮਜ਼ਾਕੀਆ ਦੋਵੇਂ ਹੋਣ ਦੇ ਯੋਗ ਸੀ।<ref name="ign">{{Cite web |last=Sparrow |first=A. E. |date=April 18, 2008 |title=One Piece: Volume 17 Review: Tony Tony Chopper rules! |url=http://comics.ign.com/articles/865/865087p1.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110615060702/http://comics.ign.com/articles/865/865087p1.html |archive-date=June 15, 2011 |access-date=November 8, 2008 |publisher=[[IGN Entertainment]]}}</ref> ਹਾਲਾਂਕਿ, ਇੱਕ ਮਾਸਕੋਟ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਚੋਪਰ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਕਾਂ ਅਤੇ ਆਲੋਚਕਾਂ ਦੋਵਾਂ ਦੁਆਰਾ ਆਲੋਚਨਾ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ, ਜੋ ਉਸਨੂੰ ਹੋਰ ਸਟਰਾ ਹੈਟਸ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਰੂਡ਼੍ਹੀਵਾਦੀ ਅਤੇ ਨਾਕਾਫ਼ੀ ਵਿਕਸਤ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਡਾਇਲਰ ਕਰੂਜ਼ ਨੇ ਲਿਖਿਆ, "[[ਪਿਕਾਚੂ]] ਨੇ 90 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਨਮੋਹਕ ਮਾਸਕੋਟ ਦੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਮੰਗਾ ਅਤੇ ਐਨੀਮੇ ਫਰੈਂਚਾਇਜ਼ੀ ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ, ਟ੍ਰੌਪ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਪੁਰਾਣੀ ਟੋਪੀ ਸੀ। ਵਪਾਰਕ ਵਰਤੋਂ ਨੂੰ ਭਜਾਉਣ ਲਈ, ਓਡਾ ਨੇ ਟੋਨੀ ਚੋਪਰ ਦੇ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਖਿਡੌਣੇ ਵਰਗਾ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਸਰਲ ਬਣਾਇਆ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਓਡਾ ਨੇ ਚੋਪਰ ਨੂੰ ਸਿਰਫ ਮਾਸਕੋਟ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਉਤਾਰਿਆ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਚਰਿੱਤਰ ਨੂੰ ਚਾਲਕ ਦਲ ਦੇ ਅੰਦਰ ਇੱਕ ਜ਼ਰੂਰੀ ਕੰਮ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਕਹਾਣੀ ਵਿੱਚ ਚੋਪਰ ਦੀ ਉਪਯੋਗਤਾ ਘੱਟ ਗਈ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਉਸਦੀ ਮਾਰਕੀਟਿੰਗ ਵਧਦੀ ਗਈ ਹੈ, ਚੋਪਰ ਹੁਣ ਅਕਸਰ ਮਜ਼ਾਕ ਜਾਂ ਪਿਆਰੇ ਪਲਾਂ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਨਾ ਕਿ ਇੱਕ ਕੇਂਦਰੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਚਾਲਕ ਦਲ ਦੇ ਡਾਕਟਰ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਕਹਾਣੀ ਸਤਰਾਂ ਵਿੱਚ [https://www.divineonepiece.com/2024/11/tony-chopper-one-pieces-adorable.html]{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਪ੍ਰੈਲ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ਪਿਕਾਚੂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਆਵਾਜ਼ ਅਦਾਕਾਰ ਹੋਣ ਨਾਲ ਵੀ ਮਦਦ ਨਹੀਂ ਮਿਲੀ।<ref>{{Cite web |last=Crews |first=Dyler |date=December 14, 2021 |title=One Piece: 10 Most Clichéd Characters, Ranked |url=https://www.cbr.com/one-piece-most-cliched-characters/}}</ref> ਲਾਈਵ-ਐਕਸ਼ਨ ਲੜੀ ਵਿੱਚ ਚੋਪਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮਿਕੇਲਾ ਹੂਵਰ ਦੀ ਕਾਰਗੁਜ਼ਾਰੀ ਨੂੰ ਆਲੋਚਨਾਤਮਕ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਮਿਲੀ, ਰਾਫੇਲ ਮੋਟਾਮੇਅਰ ਨੇ ਚੋਪਰ ਨੂੰ ਦੂਜੇ ਸੀਜ਼ਨ ਦੇ ਸਟੈਂਡਆਉਟ ਵਜੋਂ ਸ਼ਲਾਘਾ ਕੀਤੀ।<ref>{{Cite web |last=Gonzalez |first=Elijah |date=March 10, 2026 |title=One Piece season 2 was worth the long wait |url=https://www.avclub.com/one-piece-season-2-review-tv-netflix |quote=For those unfamiliar, Chopper is a cute little two-legged reindeer who wants to be a doctor, and he offers a big challenge for the show in that he’s a major character that would be very difficult to render without CGI. Thankfully, he comes alive seamlessly. Part of this has to do with Hoover’s voice performance, which gets at the character’s insecurities and underlying charm. It also helps that the digital effects team sidestepped an Ugly Sonic situation, splitting the difference between adorable and realistic (for this show, anyway).}}</ref><ref>{{Cite web |last=Motomayor |first=Rafael |date=March 10, 2026 |title=Netflix's One Piece Season 2 Review |url=https://www.ign.com/articles/netflx-one-piece-season-2-review-recap |publisher=IGN}}</ref> ਡੇਵਿਡ ਕਾਬੇਲੇਰੋ ਨੇ ਅਫ਼ਸੋਸ ਪ੍ਰਗਟਾਇਆ ਕਿ ਚੋਪਰ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਵਿਆਪਕ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨ, "ਸੀ. ਜੀ. ਆਈ. ਬਸ ਜਾਰੀ ਨਹੀਂ ਰੱਖ ਸਕਦੀ, ਖ਼ਾਸਕਰ ਇਹ ਵਿਚਾਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਕਿ ਹੂਵਰ ਆਵਾਜ਼ ਵਿਭਾਗ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਦਿਲ ਦੀ ਅਦਾਕਾਰੀ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ"।<ref>{{Cite web |last=Caballero |first=David |date=March 10, 2026 |title='One Piece' Season 2 Review: Netflix's Near-Perfect Fantasy Proves Why It's the Best Adaptation on TV Right Now |url=https://collider.com/one-piece-season-2-review-netflix-into-the-grand-line/ |publisher=Collider}}</ref> === ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ === ਸੱਤਵੇਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਸਰਵੇਖਣਾਂ ਦੌਰਾਨ ਦੂਜੇ ਪਡ਼ਾਅ ਦੌਰਾਨ ਹੈਲੀਕਾਪਟਰ ਨੂੰ ਚੋਟੀ ਦੇ ਦਸ ਵਿੱਚ ਸਥਾਨ ਮਿਲਿਆ। ਚੋਪਰ ਦੂਜੇ, ਤੀਜੇ ਅਤੇ ਚੌਥੇ ਜਾਪਾਨੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਸਰਵੇਖਣਾਂ ਵਿੱਚ ਚੌਥਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪਾਤਰ ਸੀ। ਉਸ ਨੂੰ ਪੰਜਵੇਂ ਅਤੇ ਛੇਵੇਂ ਜਾਪਾਨੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਸਰਵੇਖਣ ਵਿੱਚ ਸੱਤਵੇਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪਾਤਰ ਦਾ ਦਰਜਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਪਹਿਲੇ ਵਿਸ਼ਵਵਿਆਪੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਦੇ ਸਰਵੇਖਣ ਵਿੱਚ, ਚੋਪਰ ਨੂੰ ਸੋਲ੍ਹਵੇਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪਸੰਦੀਦਾ ਚਰਿੱਤਰ ਦਾ ਦਰਜਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਚੋਪਰ ਦੀ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਦੇ ਚਾਪ ਨੂੰ ਵਨ ਪੀਸ ਵਿੱਚ ਨੌਵਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਦਿਲ ਦਹਿਲਾਉਣ ਵਾਲਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਮੰਗਿਆ ਵਿੱਚ ਚੋਟੀ ਦੇ ਦਸ ਸਭ ਤੋਂ ਦਿਲ ਤੋੜਨ ਵਾਲੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਅੱਧੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀਃ ਗੋਇੰਗ ਮੈਰੀ ਦਾ ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ, ਰੌਬਿਨ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਹ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਸਟਰਾ ਹੈਟਸ ਦੀ ਰਵਾਨਗੀ, ਸਟਰਾ ਟੋਪੀਆਂ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਵਾਲੀ ਗੋਇੰਜ ਮੈਰੀ, ਅਤੇ ਉਪਰੋਕਤ ਡੀਨੋਮੈਂਟ, ਜਦੋਂ ਕੁਰੇਹਾ ਇੱਕ ਸਕੁਰਾ ਦੇ ਰੁੱਖ ਵਾਂਗ ਡਰੱਮ ਨੂੰ "ਖਿਡ਼" ਬਣਾ ਕੇ ਹਿਰਿਲੁਕ ਦੀ ਮਰ ਰਹੀ ਇੱਛਾ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜੈਮੀ ਲੀ ਕਰਟਿਸ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਚੋਪਰ ਉਸ ਦਾ ਪਸੰਦੀਦਾ ਕਿਰਦਾਰ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹ ਲਾਈਵ-ਐਕਸ਼ਨ ਅਨੁਕੂਲਣ ਵਿੱਚ ਚੋਪਰ ਦੇ ਸਲਾਹਕਾਰ ਕੁਰੇਹਾ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਣ ਵਿੱਚ ਦਿਲਚਸਪੀ ਰੱਖਦੀ ਸੀ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਸਨੇ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ ਸਮਾਂਬੱਧ ਟਕਰਾਅ ਕਾਰਨ ਇਹ ਕਿਰਦਾਰ ਨਹੀਂ ਨਿਭਾਇਆ।<ref>{{Cite web |last=Davidson |first=Danica |date=March 29, 2022 |title=Jamie Lee Curtis Is Interested in Playing Kureha in Netflix's One Piece |url=https://otakuusamagazine.com/jamie-lee-curtis-is-interested-in-playing-kureha-in-netflixs-one-piece/ |access-date=April 29, 2021 |website=Otaku US Magazine}}</ref><ref>{{Cite web |date=19 July 2024 |title=Marty Adelstein & Becky Clements on More 'Snowpiercer', 'One Piece' S2 as Tomorrow Studios Turns 10 & Adelstein Inks New ITV Studios Deal |url=https://deadline.com/2024/07/marty-adelstein-becky-clements-snowpiercer-one-piece-season-2-1236008903/}}</ref> == ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ == * ਸਟਰਾ ਟੋਪੀਆਂ * ਇੱਕ ਟੁਕਡ਼ੇ ਅੱਖਰਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ == ਨੋਟਸ == * {{Cite web |title=One Piece v16 |url=http://www.mangalife.com/reviews/OnePiecev16.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20081219103803/http://www.mangalife.com/reviews/OnePiecev16.htm |archive-date=December 19, 2008 |website=MangaLife}} == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ ==   * [http://www.toei-anim.co.jp/chopperman ਸਰਕਾਰੀ ਚੋਪਰਮੈਨ ਵੈੱਬਸਾਈਟ (ਜਪਾਨੀ)] * [http://www.toei-anim.co.jp/movie/2002_spring/one.html ਵਨ ਪੀਸ ਮੂਵੀ 3 ਅਧਿਕਾਰਕ ਸਾਈਟ (ਜਪਾਨੀ)] * [http://www.toei-anim.co.jp/movie/2008_onepiece/ ਵਨ ਪੀਸ ਮੂਵੀ 9 ਅਧਿਕਾਰਕ ਸਾਈਟ (ਜਪਾਨੀ)] {{One Piece characters}}{{Pirates}} {{Authority control}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:Articles containing Japanese language text]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਣ-ਸਮੀਖਿਆ ਅਨੁਵਾਦਾਂ ਵਾਲੇ ਸਫ਼ੇ]] r8l03w0fql4u8e9vlw18t6pgvrfrigc 3 204454 838051 2026-04-30T13:09:45Z Cabayi 27315 Cabayi ਨੇ ਸਫ਼ਾ [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:SangeetPaul]] ਨੂੰ [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:BlackHole1729]] ’ਤੇ ਭੇਜਿਆ: Automatically moved page while renaming the user "[[Special:CentralAuth/SangeetPaul|SangeetPaul]]" to "[[Special:CentralAuth/BlackHole1729|BlackHole1729]]" 838051 wikitext text/x-wiki #ਰੀਡਾਇਰੈਕਟ [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:BlackHole1729]] aa1afs4y5rt242osbg9zxsh2v2gcjv7 0 204455 838058 2026-04-30T13:45:33Z Syedsadi387681 34135 "{{Infobox university | name = ਢਾਕਾ ਸੈਂਟ੍ਰਲ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ | other_name = ਢਾਕਾ ਕੇਂਦਰੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ | image = | image_size = 200px | caption = ਢਾਕਾ ਕੇਂਦਰੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦਾ ਮੋਨੋਗ੍ਰਾਮ | motto = | top_free_label = ਨਾਰਾ | top_free = | established = {{Start date and age|2026|2|8}} | affiliation = ਯੂਨੀਵ..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 838058 wikitext text/x-wiki {{Infobox university | name = ਢਾਕਾ ਸੈਂਟ੍ਰਲ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ | other_name = ਢਾਕਾ ਕੇਂਦਰੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ | image = | image_size = 200px | caption = ਢਾਕਾ ਕੇਂਦਰੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦਾ ਮੋਨੋਗ੍ਰਾਮ | motto = | top_free_label = ਨਾਰਾ | top_free = | established = {{Start date and age|2026|2|8}} | affiliation = ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਗ੍ਰਾਂਟਸ ਕਮਿਸ਼ਨ | type = [[ਖੋਜ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ|ਖੋਜ ਆਧਾਰਿਤ]] [[ਸਰਕਾਰੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] | chancellor = ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਦੇ ਮੌਜੂਦਾ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ | vice_chancellor = [[ਮੋ. ਨੂਰੁਲ ਇਸਲਾਮ (ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ)|ਮੋ. ਨੂਰੁਲ ਇਸਲਾਮ]] | students = 98,271+ | undergrad = 86,960+ | postgrad = 11,311+ | doctoral = | other = | city = [[ਢਾਕਾ]] | country = ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ | campus = [[ਸ਼ਹਿਰੀ ਖੇਤਰ|ਢਾਕਾ ਸ਼ਹਿਰ]] [[#ਸੰਰਚਨਾ|ਸੰਬੰਧਿਤ ਸੱਤ ਕਾਲਜ]] | language = ਬੰਗਾਲੀ, ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ | sports_nickname = ਡੀਸੀਯੂ (ਢਾਕੇਬੀ) | website = {{URL|https://dcu.ac.bd/}} }} '''ਢਾਕਾ ਕੇਂਦਰੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ''' ਜਾਂ '''ਢਾਕਾ ਸੈਂਟ੍ਰਲ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ''' ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਦੀ ਇੱਕ [[ਖੋਜ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ|ਖੋਜ ਆਧਾਰਿਤ]] [[ਕਾਲਜੀਅਟ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ|ਸਰਕਾਰੀ ਸੰਘੀ]] ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਹੈ। ਇਹ [[ਢਾਕਾ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸੱਤ ਕਾਲਜਾਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕਰਕੇ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ।<ref name=":0">{{Cite news |date=2025-03-16 |title='ਢਾਕਾ ਸੈਂਟ੍ਰਲ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ' ਨਾਮ ਹੇਠ ਸੱਤ ਕਾਲਜ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ |url=https://www.dhakapost.com/education/351216 |access-date=2025-03-16 |website=[[ਢਾਕਾ ਪੋਸਟ]] |language=bn}}</ref><ref name=":1">{{Cite web |title=ਸੱਤ ਕਾਲਜਾਂ ਦੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦਾ ਨਾਮ ਢਾਕਾ ਸੈਂਟ੍ਰਲ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਹੋਵੇਗਾ |url=https://www.ittefaq.com.bd/723490/%E0%A7%AD-%E0%A6%95%E0%A6%B2%E0%A7%87%E0%A6%9C%E0%A7%87%E0%A6%B0-%E0%A6%AC%E0%A6%BF%E0%A6%B6%E0%A7%8D%E0%A6%AC%E0%A6%AC%E0%A6%BF%E0%A6%A6%E0%A7%8D%E0%A6%AF%E0%A6%BE%E0%A6%B2%E0%A7%9D%E0%A7%87%E0%A6%B0-%E0%A6%A8%E0%A6%BE%E0%A6%AE-%E0%A6%B9%E0%A7%8B%E0%A6%9A%E0%A7%8D%E0%A6%9B%E0%A7%87-%E0%A6%A2%E0%A6%BE%E0%A6%95%E0%A6%BE-%E0%A6%B3%E0%A7%87%E0%A6%A8%E0%A7%B9%E0%A7%8D%E0%A6%B0%E0%A6%A7 |access-date=2025-03-16 |website=ਦੈਨਿਕ ਇੱਤੇਫਾਕ |language=bn}}</ref> 22 ਜਨਵਰੀ 2026 ਨੂੰ ਸਲਾਹਕਾਰ ਕੌਂਸਲ ਨੇ ''ਢਾਕਾ ਸੈਂਟ੍ਰਲ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਆਰਡੀਨੈਂਸ, 2026'' ਨੂੰ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਦਿੱਤੀ।<ref>{{Cite web |title=ਢਾਕਾ ਸੈਂਟ੍ਰਲ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਆਰਡੀਨੈਂਸ, 2026 |url=https://bdlaws.minlaw.gov.bd/act-1619.html |website=bdlaws.minlaw.gov.bd |publisher=[[ਕਾਨੂੰਨ, ਨਿਆਂ ਅਤੇ ਸੰਸਦੀ ਮਾਮਲੇ ਮੰਤਰਾਲਾ]] |access-date=16 ਅਪ੍ਰੈਲ 2026}}</ref><ref>{{Cite news |title=ਢਾਕਾ ਸੈਂਟ੍ਰਲ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਆਰਡੀਨੈਂਸ ਮਨਜ਼ੂਰ |publisher=The Daily Star |url=https://bangla.thedailystar.net/youth/education/news/dhaakaa-saenataraala-iunaibhaarasaitaira-adhayaadaesa-anaumaodana-734216 |access-date=5 ਫ਼ਰਵਰੀ 2026 |work=bangla.thedailystar.net |date=22 ਜਨਵਰੀ 2026 |language=bn}}</ref> 8 ਫ਼ਰਵਰੀ 2026 ਨੂੰ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਦੇ ਆਰਡੀਨੈਂਸ ਅਤੇ ਗਜ਼ਟ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਇਸ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਨੂੰ ਦੇਸ਼ ਦੀ 57ਵੀਂ ਸਰਕਾਰੀ ਅਤੇ 5ਵੀਂ ਸਵੈ-ਸ਼ਾਸ਼ਿਤ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਜੋਂ ਮਾਨਤਾ ਮਿਲੀ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ 10 ਅਪ੍ਰੈਲ 2026 ਨੂੰ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਦੀ ਸੰਸਦ ਨੇ ਇਸ ਆਰਡੀਨੈਂਸ ਨੂੰ ਬਿੱਲ ਵਜੋਂ ਪਾਸ ਕੀਤਾ।<ref>{{Cite news |title=ਸੰਸਦ ਵਿੱਚ ਢਾਕਾ ਕੇਂਦਰੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਬਿੱਲ-2026 ਪਾਸ |url=https://www.ittefaq.com.bd/783690/সংসদে-ঢাকা-সেন্ট্রাল-ইউনিভার্সিটি-বিল-২০২৬-পাস |work=[[ਦੈਨਿਕ ਇੱਤੇਫਾਕ]] |language=bn |date=10 ਅਪ੍ਰੈਲ 2026 |access-date=15 ਅਪ੍ਰੈਲ 2026}}</ref> ==ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ== ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} ==ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ== {{sisterlinks|Dhaka Central University}} * [https://dcu.ac.bd/ ਅਧਿਕਾਰਿਕ ਵੈੱਬਸਾਈਟ] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ]] ptxvuxzrdw084ykat501jt0ff4h99df 3 204456 838063 2026-04-30T13:54:05Z New user message 10694 Adding [[Template:Welcome|welcome message]] to new user's talk page 838063 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|realName=|name=Aadidev Anoop Nair}} -- [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:New user message|New user message]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:New user message|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 13:54, 30 ਅਪਰੈਲ 2026 (UTC) 9mnr32jdw3y728oa4yzwg1gvryt8jwa 3 204457 838082 2026-04-30T18:09:52Z New user message 10694 Adding [[Template:Welcome|welcome message]] to new user's talk page 838082 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|realName=|name=MiggySand}} -- [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:New user message|New user message]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:New user message|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 18:09, 30 ਅਪਰੈਲ 2026 (UTC) kem9ec1q06772f7pek0iu7obbxli7zg 3 204458 838090 2026-04-30T19:23:00Z New user message 10694 Adding [[Template:Welcome|welcome message]] to new user's talk page 838090 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|realName=|name=Arhaan Khan Chaudhary}} -- [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:New user message|New user message]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:New user message|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 19:23, 30 ਅਪਰੈਲ 2026 (UTC) eji2dq9ya4a7pbkkfeq6n4m72uiwtjs 3 204459 838099 2026-04-30T21:04:25Z New user message 10694 Adding [[Template:Welcome|welcome message]] to new user's talk page 838099 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|realName=|name=Jkoop}} -- [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:New user message|New user message]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:New user message|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 21:04, 30 ਅਪਰੈਲ 2026 (UTC) mzw2fx3qkmyy61d0bfom91psxfa7rct 3 204460 838131 2026-05-01T03:06:01Z New user message 10694 Adding [[Template:Welcome|welcome message]] to new user's talk page 838131 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|realName=|name=Guest31271}} -- [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:New user message|New user message]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:New user message|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 03:06, 1 ਮਈ 2026 (UTC) 9qo6qdax3re1sajczium83rzgpn1ppl 3 204461 838132 2026-05-01T03:09:22Z New user message 10694 Adding [[Template:Welcome|welcome message]] to new user's talk page 838132 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|realName=|name=DogsRNice}} -- [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:New user message|New user message]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:New user message|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 03:09, 1 ਮਈ 2026 (UTC) myyxzpl0ckwajh5iokc2kkrocb5annx 3 204462 838155 2026-05-01T05:48:50Z New user message 10694 Adding [[Template:Welcome|welcome message]] to new user's talk page 838155 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|realName=|name=KiwiBirdWiki}} -- [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:New user message|New user message]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:New user message|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 05:48, 1 ਮਈ 2026 (UTC) knerj3804r86e4gm914zklqnl7hruko 0 204463 838156 2026-05-01T05:53:10Z ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਿੰਘ ਵਿਰਦੀ 12797 "'''ਅੱਕੂ ਵਾਲਾ''', ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਦੇ ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਹੈ। ਇਹ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਮੁੱਖ ਦਫਤਰ ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਤੋਂ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਰਾਜ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਤੋਂ 242 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਅੱਕੂ ਵਾਲਾ..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 838156 wikitext text/x-wiki '''ਅੱਕੂ ਵਾਲਾ''', ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਦੇ ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਹੈ। ਇਹ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਮੁੱਖ ਦਫਤਰ ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਤੋਂ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਰਾਜ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਤੋਂ 242 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਅੱਕੂ ਵਾਲਾ ਪਿੰਨ ਕੋਡ 152002 ਹੈ ਅਤੇ ਡਾਕਘਰ ਸਬਜ਼ੀ ਮੰਡੀ ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=Akku Wala Village |url=https://www.onefivenine.com/india/villages/Firozepur/Firozpur/Akku-Wala |access-date=2026-05-01 |website=www.onefivenine.com}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == smq2f9q11wf1or1k2dbt1x9v503u2yo 838157 838156 2026-05-01T05:53:40Z ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਿੰਘ ਵਿਰਦੀ 12797 ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਿੰਘ ਵਿਰਦੀ ਨੇ ਸਫ਼ਾ [[ਅੱਕੂੂ ਵਾਲਾ ਹਿਠਾੜ]] ਨੂੰ [[ਅੱਕੂੂ ਵਾਲਾ]] ’ਤੇ ਭੇਜਿਆ 838156 wikitext text/x-wiki '''ਅੱਕੂ ਵਾਲਾ''', ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਦੇ ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਹੈ। ਇਹ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਮੁੱਖ ਦਫਤਰ ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਤੋਂ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਰਾਜ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਤੋਂ 242 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਅੱਕੂ ਵਾਲਾ ਪਿੰਨ ਕੋਡ 152002 ਹੈ ਅਤੇ ਡਾਕਘਰ ਸਬਜ਼ੀ ਮੰਡੀ ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=Akku Wala Village |url=https://www.onefivenine.com/india/villages/Firozepur/Firozpur/Akku-Wala |access-date=2026-05-01 |website=www.onefivenine.com}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == smq2f9q11wf1or1k2dbt1x9v503u2yo 0 204464 838158 2026-05-01T05:53:40Z ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਿੰਘ ਵਿਰਦੀ 12797 ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਿੰਘ ਵਿਰਦੀ ਨੇ ਸਫ਼ਾ [[ਅੱਕੂੂ ਵਾਲਾ ਹਿਠਾੜ]] ਨੂੰ [[ਅੱਕੂੂ ਵਾਲਾ]] ’ਤੇ ਭੇਜਿਆ 838158 wikitext text/x-wiki #ਰੀਡਾਇਰੈਕਟ [[ਅੱਕੂੂ ਵਾਲਾ]] 16ygqnqdyuwkhaphms0mbmox9m1h1pe 0 204465 838164 2026-05-01T06:14:24Z ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਿੰਘ ਵਿਰਦੀ 12797 "'''ਮਰਖਾਈ''', ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਦੇ ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਜ਼ੀਰਾ ਤਹਿਸੀਲ ਦਾ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਹੈ। ਇਹ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਮੁੱਖ ਦਫਤਰ ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਤੋਂ 31 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਤੋਂ..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 838164 wikitext text/x-wiki '''ਮਰਖਾਈ''', ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਦੇ ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਜ਼ੀਰਾ ਤਹਿਸੀਲ ਦਾ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਹੈ। ਇਹ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਮੁੱਖ ਦਫਤਰ ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਤੋਂ 31 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਤੋਂ 211 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ। ਮਰਖਾਈ ਪਿੰਨ ਕੋਡ 142047 ਹੈ ਅਤੇ ਡਾਕਘਰ ਮੁੱਖ ਦਫਤਰ ਜ਼ੀਰਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=Markhai Village |url=https://www.onefivenine.com/india/villages/Firozepur/Zira/Markhai |access-date=2026-05-01 |website=www.onefivenine.com}}</ref> == ਪਿੰਡ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ == ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸਮੇਂ ਮੌਜ਼ਾ ਬੰਡਾਲਾ ਤਹਿਸੀਲ ਕਸੂਰ ਤੋਂ ਬਿਕਰਮੀ ਸੰਮਤ 1889 ਈ. ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਵਿਅਕਤੀ ਪਿੰਡ ਗੁਰਦਿੱੱਤੀ ਵਾਲਾ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਵੱਸ ਗਏ। ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਦੋ ਵਿਰੋਧੀਆਂ ਨਾਲ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਮਾਰੇ ਗਏ ਅਤੇ ਇੱਕ ਨੇ ਇਸ ਗ਼ੈਰ ਆਬਾਦ ਜਗ੍ਹਾਂ ਤੇ ਪਿੰਡ ਦੀ ਮੋੜ੍ਹੀ ਗੱਡੀ ਅਤੇ ਨਵੀਂ ਆਬਾਦੀ ਕਾਇਮ ਕਰਕੇ ਵੱਸ ਗਿਆ। ਪਿੰਡ ਦੇ ਨੇੇੜੇ ਇੱਕ ਡੂੰਘੀ ਖਾਈ ਸੀ ਜੋ ਲੁੱਟਮਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਪਨਾਹਗ਼ਾਰ ਸੀ। ਪਿੰਡ ਵਾਲੇ ਲੁਕਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਫੜਾ ਕੇ ਇਨਾਮ ਲੈਂਦੇ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਇਸ ਕੰਮ ਨੂੰ ਮੁਖ਼ਬਰੀ ਜਾਂ ‘’ ਗ੍ਮੇ।<ref>{{Cite web |date=2024-12-06 |title=ਮਰਖਾਈ ਪਿੰਡ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ {{!}} Markhai Village History - ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ |url=https://punjabvillagehistory.com/%e0%a8%ae%e0%a8%b0%e0%a8%96%e0%a8%be%e0%a8%88-%e0%a8%aa%e0%a8%bf%e0%a9%b0%e0%a8%a1-%e0%a8%a6%e0%a8%be-%e0%a8%87%e0%a8%a4%e0%a8%bf%e0%a8%b9%e0%a8%be%e0%a8%b8-markhai-village-history/ |access-date=2026-05-01 |language=en-US}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == btaab22hmqt3dtxs1bkpe3plu2m5qzi 838165 838164 2026-05-01T06:16:37Z ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਿੰਘ ਵਿਰਦੀ 12797 838165 wikitext text/x-wiki '''ਮਰਖਾਈ''', ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਦੇ ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਜ਼ੀਰਾ ਤਹਿਸੀਲ ਦਾ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਹੈ। ਇਹ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਮੁੱਖ ਦਫਤਰ ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਤੋਂ 31 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਤੋਂ 211 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ। ਮਰਖਾਈ ਪਿੰਨ ਕੋਡ 142047 ਹੈ ਅਤੇ ਡਾਕਘਰ ਮੁੱਖ ਦਫਤਰ ਜ਼ੀਰਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=Markhai Village |url=https://www.onefivenine.com/india/villages/Firozepur/Zira/Markhai |access-date=2026-05-01 |website=www.onefivenine.com}}</ref> == ਪਿੰਡ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ == ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸਮੇਂ ਮੌਜ਼ਾ ਬੰਡਾਲਾ ਤਹਿਸੀਲ ਕਸੂਰ ਤੋਂ ਬਿਕਰਮੀ ਸੰਮਤ 1889 ਈ. ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਵਿਅਕਤੀ ਪਿੰਡ ਗੁਰਦਿੱੱਤੀ ਵਾਲਾ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਵੱਸ ਗਏ। ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਦੋ ਵਿਰੋਧੀਆਂ ਨਾਲ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਮਾਰੇ ਗਏ ਅਤੇ ਇੱਕ ਨੇ ਇਸ ਗ਼ੈਰ ਆਬਾਦ ਜਗ੍ਹਾਂ ਤੇ ਪਿੰਡ ਦੀ ਮੋੜ੍ਹੀ ਗੱਡੀ ਅਤੇ ਨਵੀਂ ਆਬਾਦੀ ਕਾਇਮ ਕਰਕੇ ਵੱਸ ਗਿਆ। ਪਿੰਡ ਦੇ ਨੇੇੜੇ ਇੱਕ ਡੂੰਘੀ ਖਾਈ ਸੀ ਜੋ ਲੁੱਟਮਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਪਨਾਹਗ਼ਾਰ ਸੀ। ਪਿੰਡ ਵਾਲੇ ਲੁਕਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਫੜਾ ਕੇ ਇਨਾਮ ਲੈਂਦੇ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਇਸ ਕੰਮ ਨੂੰ ਮੁਖ਼ਬਰੀ ਜਾਂ ‘ਮਾਰਖਾਈ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਜਿਸ ਤੋਂ ਪਿੰਡ ਦਾ ਨਾਂ ਮਰਖਾਈ ਪੈ ਗਿਆ।<ref>{{Cite web |date=2024-12-06 |title=ਮਰਖਾਈ ਪਿੰਡ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ {{!}} Markhai Village History - ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ |url=https://punjabvillagehistory.com/%e0%a8%ae%e0%a8%b0%e0%a8%96%e0%a8%be%e0%a8%88-%e0%a8%aa%e0%a8%bf%e0%a9%b0%e0%a8%a1-%e0%a8%a6%e0%a8%be-%e0%a8%87%e0%a8%a4%e0%a8%bf%e0%a8%b9%e0%a8%be%e0%a8%b8-markhai-village-history/ |access-date=2026-05-01 |language=en-US}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == <references /> [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਇਤਿਹਾਸਕ ਥਾਂਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪਿੰਡਾਂ ਦੀਆਂ ਸੂਚੀਆਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਇਤਿ]] 7k8baguhqbl0naypczaheed0no7g16e 3 204466 838168 2026-05-01T06:48:25Z New user message 10694 Adding [[Template:Welcome|welcome message]] to new user's talk page 838168 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|realName=|name=Khushdeepk}} -- [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:New user message|New user message]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:New user message|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 06:48, 1 ਮਈ 2026 (UTC) q3tthxe59r28qefmkd1evh0qja0683f 3 204467 838176 2026-05-01T08:05:33Z New user message 10694 Adding [[Template:Welcome|welcome message]] to new user's talk page 838176 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|realName=|name=Atz yeosang}} -- [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:New user message|New user message]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:New user message|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 08:05, 1 ਮਈ 2026 (UTC) supi4b9kk2aa52g7ydzvoj2x6gc7csh 3 204468 838187 2026-05-01T09:48:42Z New user message 10694 Adding [[Template:Welcome|welcome message]] to new user's talk page 838187 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|realName=|name=Ptysiu1028}} -- [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:New user message|New user message]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:New user message|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 09:48, 1 ਮਈ 2026 (UTC) epl3s2anr5nt97alf2gxgie336wz2wl 3 204469 838189 2026-05-01T10:06:56Z New user message 10694 Adding [[Template:Welcome|welcome message]] to new user's talk page 838189 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|realName=|name=TautauKarepe}} -- [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:New user message|New user message]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:New user message|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 10:06, 1 ਮਈ 2026 (UTC) cjr68zqx2h9bellvrn1qri13em30aol